Book Title: Agam 15 Upang 04 Pragnapana Sutra Part 01 Sthanakvasi
Author(s): Ghasilal Maharaj
Publisher: A B Shwetambar Sthanakwasi Jain Shastroddhar Samiti
Catalog link: https://jainqq.org/explore/006346/1

JAIN EDUCATION INTERNATIONAL FOR PRIVATE AND PERSONAL USE ONLY
Page #1 -------------------------------------------------------------------------- ________________ namo arihaMtANaM namo siddhANaM namo AyariyANaM namo uvajajhAyANaM namo loe savva sAhUNaM eso paMca namukakAro savva pAvappaNAsaNo maMgalANaM ca savvesiM paDhamaM havaI maMgalaM Page #2 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jinAgama prakAzana yojanA pa. pU. AcAryazrI ghAMsIlAlajI mahArAja sAheba kRta vyAkhyA sahita DVD No. 1 (Full Edition) :: yojanAnA Ayojaka :: zrI caMdra pI. dozI - pIeca.DI. website : www.jainagam.com Page #3 -------------------------------------------------------------------------- ________________ GINAPANA PRAGN SHRI SUTRA PART : 01 zrI prajJApanA sUtra : bhAga- 01 Page #4 -------------------------------------------------------------------------- ________________ NOAAAAAAAA.0.0/ jainAcArtha - jainadharmadivAkara - pUjyazrI - ghAsIlAlajI - mahArAjaviracitayA prameyabodhinyAkhyayA vyAkhyayA samalaGkRtaM hindI - gurjara bhASA'nuvAdasahitam // zrI - prajJApanAsUtram // ( prathamo bhAgaH ) niyojakaH saMskRta - prAkRtajJa - jainAgama niSNAta- priyavyAkhyAni paNDitamuni zrI kanhaiyAlAlajI - mahArAjaH prakAzakaH pAlanapuranivAsi zreSThizrIamulakhacaMda malukacaMdabhAI koThArI pradatta - dravyasAhAyyena a0 bhA0 zve0 sthA0 jainazAstroddhAra samitipramukhaH zreSThi- zrI zAntilAla maGgaladAsabhAI - mahodayaH mu0 rAjakoTa prathama - AvRttiH prati 1200 vIra - saMvat 2500 vikrama saMvat 2030 IsavIsan 1974 mUlyam - rU0 35-00 vaaraareexkAkAkAkAka Page #5 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavAnuM : zrIma.lA.. sthAnavAsI jainazAstrAddhAra samiti, 4. gareDiyA IvA zeDa, rATa, (saurASTra ) Ou ye nAma kecidiha naH prathayantyavajJAM, jAnanti te kimapi tAn prati naiSa yatnaH / utpatsyate'sti mama ko'pi samAnadharmA. kAlodyayaM niravadhirvipulA ca pRthvI // 1 // Published by : Shri Akhil Bharat S. S. Jain Shastroddhara Samiti, Garedia Kuva Road, RAJKOT, (Saurashtra ), W. Ry, India. 5 harigI tacchandaH karate avajJA jo hamArI yatna nA unake liye 1 jo jAnate haiM tattva kucha phira yatna nA unake liye || janamegA mujhasA vyakti koI tattva isase pAyagA / hai kAla niravadhi vipulapRthvI dhyAna meM yaha lAyagA // 1 // phra prathama AvRtti prata 1200 vIra saMvata 2500 vikrama sa't 2030 isavIsana 1974 zrI prajJApanA sUtra : 1 24: 3. 34-00 : bhudra : maNilAla chaganalAla zAha prinTIMga masa navaprabhAta ghIaMTA roDa, abhahApoha. Page #6 -------------------------------------------------------------------------- ________________ svAdhyAya mATe khAsa sUcanA (1) A sUtranA mUlapAThano svAdhyAya divasa ane rAtrinA prathama prahare tathA cothA prahare karAya che. (2) prAtaHuSAkALa, sandhyAkALa, madhyAhna, ane madhyarAtrimAM be-be ghaDI (48 miniTa) vaMcAya nahIM, sUryodayathI pahelAM 24 miniTa ane sUryodayathI pachI 24 miniTa ema be ghaDI sarvatra samajavuM. (3) mAsika dharmavALAM strIthI vaMcAya nahIM temaja tenI sAme paNa vaMcAya nahIM. jyAM A strIo na hoya te oraDAmAM besIne vAMcI zakAya. (4) nIce lakhelA 32 asvAdhyAya prasaMge vaMcAya nahIM. (1) AkAza saMbaMdhI 10 asvAdhyAya kAla. (1) (2) (3) (4) (5) (6) (7) ulkApAta--moTA tArA khare tyAre 1 prahara (traNa kalAka svAdhyAya na thAya.) (9) digdAha--koI dizAmAM atizaya lAlavarNa hoya athavA koI dizAmAM moTI Aga lagI hoya to svAdhyAya na thAya. garjArava--vAdaLAMno bhayaMkara garjArava saMbhaLAya. gAjavIja ghaNI jaNAya to 2 prahara (cha kalAka) svAdhyAya na thAya. nirdhAta--AkAzamAM koI vyaMtarAdi devakRta ghoragarjanA thaI hoya, athavA vAdaLo sAthe vIjaLInA kaDAkA bole tyAre ATha prahara sudhI svAdhyAya na thAya. vidyuta--vijaLI camakavA para eka prahara svAdhyAya na thA. yUpaka--zuklapakSanI ekama, bIja ane trIjanA divase saMdhyAnI prabhA ane caMdraprabhA maLe to tene yUpaka kahevAya. A pramANe yUpaka hoya tyAre rAtrimAM prathamA 1 prahara svAdhyAya na karavo. yakSAdIma--koI dizAmAM vIjaLI camakavA jevo je prakAza thAya tene yakSAdIpta kahevAya. tyAre svAdhyAya na karavo. (8) ghumika kRSNa--kAratakathI mahA mAsa sudhI dhUmADAnA raMganI je sUkSma jala jevI dhUmmasa paDe che tene dhUmikAkRSNa kahevAya che. tevI dhUmmasa hoya tyAre svAdhyAya na karavo. mahikAzveta--zItakALamAM zvetavarNavALI sUkSma jalarUpI je dhummasa paDe che. te mahikAzveta che tyAre svAdhyAya na karavo. (10) rajauddAta--cAre dizAmAM pavanathI bahu dhULa uDe. ane sUrya DhaMkAI jAya. te rajauddAta kahevAya. tyAre svAdhyAya na karavo. Page #7 -------------------------------------------------------------------------- ________________ (2) audArika zarIra saMbaMdhI 10 asvAdhyAya (11-12-13) hADakAM-mAMsa ane rUdhira A traNa vastu agnithI sarvathA baLI na jAya, pANIthI dhovAI na jAya ane sAme dekhAya to tyAre svAdhyAya na karavo. phUTeluM iMDu hoya to asvAdhyAya. (14) maLa-mUtra--sAme dekhAya, tenI durgadha Ave tyAM sudhI asvAdhyAya. (15) smazAna--A bhUminI cAre bAju 100/100 hAtha asvAdhyAya. (16) caMdragrahaNa-jyAre caMdragrahaNa thAya tyAre jaghanyathI 8 muhUrta ane utkRSTathI 12 muhUrta asvAdhyAya jANavo. (17) sUryagrahaNa--jyAre sUryagrahaNa thAya tyAre jaghanyathI 12 muhUrta ane utkRSTathI 16 muhUrta asvAdhyAya jANavo. (18) rAjavyagrata-najIkanI bhUmimAM rAjAonI paraspara laDAI thatI hoya tyAre, tathA laDAI zAnta thayA pachI 1 divasa-rAta sudhI svAdhyAya na karavo. (19) patana-koI moTA rAjAnuM athavA rASTrapuruSanuM mRtyu thAya to teno agnisaMskAra na thAya tyAM sudhI svAdhyAya karavo nahIM tathA navAnI nimaNuMka na thAya tyAM sudhI UMcA avAje svAdhyAya na karavo. (20) audArika zarIra-upAzrayanI aMdara athavA 100-100 hAtha sudhI bhUmi upara bahAra paMcendriyajIvanuM mRtazarIra paDyuM hoya to te nirjIva zarIra hoya tyAM sudhI svAdhyAya na karavo. (21thI 28) cAra mahotsava ane cAra pratipadA-ASADha pUrNimA, (bhUtamahotsava), Aso pUrNimA (indra mahotsava), kArtika pUrNimA (skaMdha mahotsava), caitrI pUrNimA (yakSamahotsava, A cAra mahotsavanI pUrNimAo tathA te cAra pachInI kRSNapakSanI cAra pratipadA (ekama) ema ATha divasa svAdhyAya na karavo. (29thI 30) prAtaHkAle ane sabhyAkALe dizAo lAlakalaranI rahe tyAM sudhI arthAta sUryodaya ane sUryAstanI pUrve ane pachI eka-eka ghaDI svAdhyAya na karavo. (31thI 32) madhya divasa ane madhya rAtrie AgaLa-pAchaLa eka-eka ghaDI ema be ghaDI svAdhyAya na karavo. uparokta asvAdhyAya mATenA niyamo mUlapAThanA asvAdhyAya mATe che. gujarAtI Adi bhASAMtara mATe A niyamo nathI. vinaya e ja dharmanuM mUla che. tethI AvA AvA vikaTa prasaMgomAM gurunI athavA vaDIlanI icchAne AjJAne ja vadhAre anusaravAno bhAva rAkhavo. Page #8 -------------------------------------------------------------------------- ________________ svAdhyAya ke pramukha niyama (1) (3) isa sUtra ke mUla pATha kA svAdhyAya dina aura rAtrI ke prathama prahara tathA cauthe prahara meM kiyA jAtA hai| prAta: USA-kAla, sandhyAkAla, madhyAhna aura madhya rAtrI meM do-do ghaDI (48 miniTa) svAdhyAya nahIM karanA cAhie, sUryodaya se pahale 24 miniTa aura sUryodaya ke bAda 24 miniTa, isa prakAra do ghar3I sabhI jagaha samajhanA caahie| mAsika dharmavAlI striyoM ko svAdhyAya nahIM karanA cAhie, isI prakAra unake sAmane baiThakara bhI svAdhyAya nahIM karanA cAhie, jahA~ ye striyA~ na hoM usa sthAna yA kakSa meM baiThakara svAdhyAya kiyA jA sakatA hai| nIce likhe hue 32 asvAdhyAya-prasaMgo meM vA~canA nahIM cAhie(1) AkAza sambandhI 10 asvAdhyAyakAla (1) ulkApAta-bar3A tArA TUTe usa samaya 1 prahara (tIna ghaNTe) taka svAdhyAya nahIM karanA cAhie / (2) digdAha--kisI dizA meM adhika lAla raMga ho athavA kisI dizA meM Aga lagI ho to svAdhyAya nahIM karanA cAhie / garjArava-bAdaloM kI bhayaMkara gaDagaDAhaTa kI AvAja sunAI detI ho, bijalI adhika hotI ho to 2 prahara (cha ghaNTe) taka svAdhyAya nahIM karanA caahie| nirghAta-AkAza meM koI vyantarAdi devakRta ghora garjanA huI ho athavA bAdaloM ke sAtha bijalI ke kaDAke kI AvAja ho taba ATha prahara taka svAdhyAya nahIM karanA cAhie / vidyuta--bijalI camakane para eka prahara taka svAdhyAya nahIM karanA cAhie yUpaka-zukla pakSa kI prathamA, dvitIyA aura tRtIyA ke dino meM sandhyA kI prabhA aura candraprabhA kA milAna ho to use yUpaka kahA jAtA hai| isa prakAra yUpaka ho usa samaya rAtrI meM prathamA 1 prahara svAdhyAya nahIM karanA cAhie (8) yakSAdIpta--yadi kisI dizA meM bijalI camakane jaisA prakAza ho to use yakSAdIpta kahate haiM, usa samaya svAdhyAya nahIM karanA cAhie / dhUmikA kRSNa-kArtika se mAgha mAsa taka dhuMe ke raMga kI taraha sUkSma jala ke jaisI dhUmasa (koharA) par3atA hai use dhUmikA kRSNa kahA jAtA hai isa prakAra kI dhUmasa ho usa samaya svAdhyAya nahIM karanA cAhie / Page #9 -------------------------------------------------------------------------- ________________ (9) mahikAzveta-zItakAla meM zveta varNavAlI sUkSma jalarUpI jo dhUmasa par3atI hai vaha mahikAzveta kahalAtI hai, usa samaya svAdhyAya nahIM karanA cAhie / (10) rajodghAta-cAroM dizAoM meM teja havA ke sAtha bahuta dhUla uDatI ho aura sUrya DhaMka gayA ho to rajodghAta kahalAtA hai, usa samaya svAdhyAya nahIM karanA caahie| (2) aitihAsika zarIra sambandhI 10 asvAdhyAya-- (11,12,13) hADa-mAMsa aura rudhira ye tIna vastue~ jaba-taka agni se sarvathA jala na jAe~, pAnI se dhula na jAe~ aura yadi sAmane dikhAI deM to svAdhyAya nahIM karanA cAhie / phUTA huA aNDA bhI ho to bhI asvAdhyAya hotA hai| (14) mala-mUtra--sAmane dikhAI hetA ho, usakI durgandha AtI ho taba-taka asvAdhyAya hotA hai| zmazAna--isa bhUmi ke cAroM tarapha 100-100 hAtha taka asvAdhyAya hotA (16) candragrahaNa-jaba candragrahaNa hotA hai taba jaghanya se 8 muhUrta aura utkRSTa se 12 muhUrta taka asvAdhyAya samajhanA cAhie / (17) sUryagrahaNa-jaba sUryagrahaNa ho taba jaghanya se 12 muhUrta aura utkRSTa se 16 muhUrta taka asvAdhyAya samajhanA cAhie / (18) rAjavyudgata-najadIka kI bhUmi para rAjAoM kI paraspara lar3AI calatI ho, usa samaya tathA lar3AI zAnta hone ke bAda eka dina-rAta taka svAdhyAya nahIM karanA caahie| patana-koI bar3e rAjA kA athavA rASTrapuruSa kA dehAnta huA ho to agnisaMskAra na ho taba taka svAdhyAya nahIM karanA cAhie tathA usake sthAna para jaba taka dUsare vyakti kI naI niyukti na ho taba taka UMcI AvAja meM svAdhyAya nahIM karanA cAhie / (20) audArika zarIra-upAzraya ke andara athavA 100-100 hAtha taka bhUmi para upAzraya ke bAhara bhI paJcendriya jIva kA mRta zarIra par3A ho to jaba taka vaha nirjIva zarI vahA~ par3A rahe taba taka svAdhyAya nahIM karanA cAhie / (21 se 28) cAra mahotsava aura cAra pratipadA-ASAr3hI pUrNimA (bhUta mahotsava), Aso pUrNimA (indriya mahotsava), kArtika pUrNimA (skandha mahotsava), caitra pUrNimA (yakSa mahotsava) ina cAra mahotsavoM kI pUrNimAoM tathA usase pIche kI cAra, kRSNa pakSa kI cAra pratipadA (aikama) isa prakAra ATha dinoM taka svAdhyAya nahIM karanA cAhie / Page #10 -------------------------------------------------------------------------- ________________ (29 se 30) prAtaHkAla aura sandhyAkAla meM dizAe~ lAla raMga kI dikhAI deM taba taka arthAt sUryodaya aura sUryAsta ke pahale aura bAda meM eka-eka ghar3I svAdhyAya nahIM karanA cAhie / (31 se 32) madhya divasa aura madhya rAtrI ke Age-pIche eka-eka ghar3I isa prakAra do ghar3I svAdhyAya nahIM karanA caahie| uparokta asvAdhyAya sambandhI niyama mUla pATha ke asvAdhyAya hetu haiM, gujarAtI Adi bhASAntara hetu ye niyama nahIM hai / vinaya hI dharma kA mUla hai tathA aise vikaTa prasaMgoM meM gurU kI athavA bar3oM kI icchA evaM AjJAoM kA adhika pAlana karane kA bhAva rakhanA cAhie / Page #11 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kamAGka pRSThAGka " " 1-4 5-8 9-18 19-24 25-30 31-32 33-54 55-106 107-165 166-216 ur 2 24 AM prajJApanAsUtra kI viSayAnukramaNikA viSaya maMgalAcaraNa prajJApanA kA svarUpa maMgalAcaraNa kA prayojana dikhalAnA zrI mahAvIra svAmI ko vaMdana kA kAraNa dikhalAnA prajJApanA ke adhyayana va bheda kA nirUpaNa ajIva prajJApanA kA nirUpaNa arUpa ajIva va rUpa ajIva prajJApanA kA nirUpaNa jIva aura varNa kA paraspara saMvaidha kA nirUpaNa rUpI ajIva prajJApanA ke svarUpa kA nirUpaNa jIya prajJApanA svarUpa nirUpaNa pRthvIkAya ap0 teu0 vAyu0 vanaspatikAya ke bheda kA svarUpa nirUpaNa sabheda vanaspatikAya kA nirUpaNa sAdhAraNa zarIra bAdara vanaspatikAya kA nirUpaNa bhaGga ke nirdeza pUrvaka anaMta jIvoM kA nirUpaNa bIja kI avasthA kA va sAdhAraNa jIva ke lakSaNa kA nirUpaNa bendrI se paMcendrI paryaMta ke jIvoM kA nirUpaNa bheda sahita nArako jalacara sthalacara-parisarpa khecara paMcendriya kA nirUpaNa bheda sahita manuSya kA svarUpa va karmabhUmi ke manuSyoM kA varNana deza bheda se AryAdi kA varNana va bheda sahita darzanArya kA nirUpaNa bheda sahita vItarAga darzana0 va cAritra ke svarUpa kA nirUpaNa 217-245 246-292 293-313 314-324 325-345 346-361 362-418 419-445 446-483 484-531 zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #12 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bheda sahita deva ke svarUpa kA nirUpaNa 531-550 pRthvIkAya apkAya vAyukAya tejaskAya yAdara vAyu va vanaspatikAya ke svarUpa kA nirUpaNa 551-599 bendriyAdi jIvoM kA nirUpaNa 600-609 nArakI ke sthAno kA nirUpaNa 610-662 tIryaca paMcendrIya ke sthAnoM kA nirUpaNa 663-666 manuSya va bhavanapati asurakumAroM ke devoM ke sthAnoM kA nirUgaNa 667-737 nAgakumAra va suvarNakumAra devoM ke sthAna kA varNana 738-787 vyAnavyaMtara deva va pizAcAdi vyaMtara jAtI ke devoM ke sthAnoM kA varNana 788-842 jyotiSka devoM ke sthAna kA nirUpaNa 843-857 vaimAnIkadeva va saudharmadeva IzAnadevoM ke sthAnoM kA nirUpaNa 858-914 brahmadeva loka se graiveyakAdi devoM ke sthAnoM kA varNana 915-979 siddhoM ke sthAna kA nirUpaNa 980-1015 32 ||smaapt // zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #13 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAlanapuravAlA kAThArI amulakhacada malukacaMdabhAinI jIvana jharamara vasuMdharAnA vizALapaTa para aneka jIvAtmAe padArpaNa kare che. paNu khadhAja jIvAne potAne maLela mAnavabhavanI amUlyatA samajAtI nathI. paNu kAi haLukI AtmAja A jIvana sapharane saphaLa karI le che. hAthamAM Avelu amRta DhALI paNa zakAya ane pI paNa zakAya paNa amRtane icchavA chatAM amRtane pInArA virala hAya che. AvA virala AtmAomAMnA eka AtmAne ahI paricaya ApavA asthAne nahi gaNAya. zrI. bhurIbenanA janma jenu' sthAna bhAratamAM aitihAsika ane dhArmika kSetre mahatvapUrNa ane gauravazALI che evA garavI gujarAtanA pAlanapura mukAme savat 1955 nA pASavida 13 nA rAja thayA, je pAlanapuranI dharatI atyAra sudhImAM ghaNA pavitra AtmAonI janmabhUmi khanI punyavatI anI che, temanA pitAzrInuM nAma mahetA kezavalAla jhumacaMdabhAI ane mAtuzrInu nAma menAbAI. traNa bhAio ane cha eneAnA vizALa parivAramAM temanA uchera thayA. viduSI pU. tArAbAi mahAsatIjI temanA bena thAya, hAlamAM temanA bhAinI kalakattAmAM DhAkAralAla hIrAlAlanI kuAM cAle che. mAtApitAnA jaina sassArA khALapaNuthIja bhUrIkhenamAM si cAyA hatA, tethIja e sa MskAra atyAra sudhI vidyamAna rahyA. eTaluja nahi paNa temAM uttarottara vRddhi thatI gaI. yuvAnavaya thatAMja temaNe jainadharmInu sArU jJAna meLavI lIdhu. temanuM lagna pAlanapuramAMja kADhArI maNIlAla malukacaMdabhAi sAthe thayu. lagnanA ceDAka varaso vItatA zrI maNIbhAI krUra kALanA bhAga banyA ane 28 varSoMnI uMmare zrI. bhurIbenane vaidhavya prApta thayuM. dhazraddhA, gurUbhakti, ane karmanA siddhAMtane avicala mAnanAra bhurIbene Avela duHkha samabhAve sahana karyu eTalu ja nahi paNa peAtAnu jIvana dha`mAge vaLe tevI jha MkhanA karavA lAgyA, pAlanapuramAMthI dIkSita thaelA zAMta svabhAvI pUjaya kesarakhAI mahAsatIjI, sva. pU. caMpAkhAi ma. viduSI pU. tArAmAI ma. pU. prabhAbAI ma. pU. vasumatIbAI ma. pU. hIrAkhAi ma. pU. damayaMtIbAI ma. vagerenA vaDa guNI pU. jhamakakhAI ma, nA suziSyA pU. surajabAI ma. (vaDhavANunivAsI ) pAlanapura padhArelA te daramyAna zrI. bhurIbenane teeAzrInA suMdara saha yAga maLyA ane tethI dharmabhAvanA khUbaja vikAsane pAmI. zrI prajJApanA sUtra : 1 kALanuM kusuma A sAtha nAjuka che. jo jo kharI jAyanA puLa taNA pAMdaDA'' Page #14 -------------------------------------------------------------------------- ________________ e kAvyanI paMkita pramANe pitAnA jIvananI paLane upayoga karavA vicArI lIdhu je choDavA upara sUryanA kiraNe paDatA nathI tenI vRddhi thatI nathI te pramANe je dharmanA samAja upara jJAna rUpa sUryanA kiraNa paDatA nathI te samAjane vikAsa thatuM nathI. dharmabhAvanA pitAnA saMsargamAM AvanAramAM ane samAjamAM vyApaka bane te bhavya bhAvanAthI vicAryuM ke pAlanapuramAM je zrAvakAzALA sthapAya te aneka bahene dhArmika abhyAsane lAbha laI zake. pitAnA jIvanane jaina saMskArathI otapreta banAvI AtmakalyANa sAdhI zake. "aa vivA nA vimukSare sAcI vidyA teja ke je mukti apAve. ane evI vidyA mATe maLela dhana vaparAya te ja te dhananI sArthakatA ema nirNaya karyo. je bhaNatarathI dharma rUe nahIM te bhaNatarathI vaLaze zuM? para upakAre kAma na Ave evA dhanathI maLaze zuM?" e hetuthI temaNe pAlanapuramAM potAnA taraphathI sArI rakama sarva prathama ApIne ane pachI samAjamAMthI paNa keTalIka rakama meLavIne jaina zrAvikA zALAnI sthApanA karI. pAyAnI ITa banyA. strI zaktine samAjane paricaya a. ane zrAvikAzALAmAM sakiya kArya karavA lAgyA. keTalAka mANase AraMbhe zUrA haiye paNa zrI. bhurIbenanA jIvanamAM tema na hatuM. AraMbhela kArya atyAra sudhI tana, mana, dhananI sevA ApI calAvI rahyA che. A zrAvikAzALA Aje saMskAranA upavana samI bhAse che. aneka bene temAMthI jJAnAmRtanuM pAna karI jIvanamAM apUrva AnaMda meLavI rahI che. bhItarane sAda kartavyanI yAda apAvateja rahe che. tema bhurIbena ATalethI na aTakyA. A uparAMta AyaMbIla zALAmAM temaNe sArI rakama ApI che, A saMsthAmAM temaja upAzrayamAM saMtasatIjInI sevAmAM anya benanA sahakAra sAthe niraMtara suMdara phALe ApI rahyA che. - thAkayAne visAme, aMdhajananI AMkha, bhAMgyAnA bherU samA zrI. surIbena Aje pAlanapura mATe che. taTasthatA, niSpakSatA, gaMbhIravANI, hadayanI udAratA A badhA temanA guNe darekane temanI pratye kheMce che. temanI rAjabhAvanA uttara vikase, dIrdhAyuthI bane ane samAjane temanA taraphathI prazaMzanIya lAbha maLatuM rahe e ja manISA. zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #15 -------------------------------------------------------------------------- ________________ // zrI vItarAgAya nmH|| zrI jainAcArya-jainadharmadivAkara pUjya zrIghAsIlAla bativiracitaM prameyabodhinyAkhyayA vyAkhyayA samalaGkRtam hIndi-gurjara bhASAnuvAdasahitam ||shrii-prjnyaapnaastrm // (prathamo bhAgaH) maGgalAcaraNam ( anuSTup chandaH) kevalajJAnasampanno, lokAlokaprakAzakaH / siddhArthaH siddhArthaputro'jIno jIyAjjinaH sadA // 1 // AryA chandaH jJAnakriyArAdhakaH paibhaktakaviMzati vrsspaarnnH| vizuddha kriyAyukto viSamaparISahopasarga soDhA // 2 // utkRSTayA kriyayA'tra jainazAsanapradIpano bhavyaH / zAsanoddhAradhurINa-hukumacandramunivaro jIyAt // 3 // maMgalAcaraNa 1 jo kevalajJAna se yukta haiM, loka aura aloka ko prakAzita karane vAle hai, jinake samasta prayojana siddha ho cuke hai aura siddhArtha nAmaka rAjA ke putra haiM, aise jinendra bhagavAna mahAvIra sadA jayacanta hoN| 2-3 jJAna aura kriyA ke ArAdhaka, ikkIsa varSa taka bele-bele pAraNA karane vAle, atIva zuddha kriyAvAn , kaThina parISaha aura upasarga ko sahana karane vAle, apanI utkRSTa kriyA se jaina zAsana ko dipAne vAle, bhavya tathA zAsanoddhAra kI dhurA ko dhAraNa karane vAle | maMgalAcaraNa 1 jeo kevala jJAnavALA che, leka ane alakane prakAzita karanArA che, jemanAM badhAM prajane siddha thaI cUkyAM che ane jeo siddhArtha nAmanA rAjAnA putra che. evA zrI siddhArtha bhagavAna mahAvIra sadA vijayavata che. 2-3 jJAna ane kriyAnA ArAdhaka ekavIsa varSa sudhI be be upavAsa pAraNuM karavAvALA, atyanta zuddha kiyAvALA, kaThaNa parISaha ane upasargone sahana karavAvALA, potAnI utkRSTa kiyAthI jaina zAsanane dipAvavAvALA, bhavya, temaja zAsananI dhuMsarIne dhAraNa karavAvALA munivara arthAt AcArya zrI pra01 zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #16 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre ( anuSTup chandaH) tattvavizArado jJAnI, ssttkaayprtipaalkH| brahmacaryasya guptazca, navadhA guptidhArakaH // 4 // ekAdazAGgatattvasya gnnipiitthkdhaarkH| jJAnakriyA vizuddhayA ca svAtmakAJcana zodhakaH // 5 // vairAgyadIptidIptAtmA dIkSAzikSA praaynnH| tatpaTTAdhiSThitAcAryaH zivalAla mahAmuniH // 6 // jJAnadhyAnatapastyAga-dayAvairAgyakarmaNAm / satyacAritradharmANAM sarvadodayakArakaH // 7 // tatpadRsthAnamApannaH pAkhaNDamAnamardakaH / birAjatAM mahArAja, AcAryodayasAgaraH // 8 // munivara arthAt AcArya zrI hukamacandrajI mahArAja jayavanta ho| 4 tattva meM niSNAta, jJAnavAn , SaTkAya ke pratipAlaka, brahmacarya kI nau vADoM ko dhAraNa karane vAle, guptisampanna 5 gyAraha aMga, jo gaNipiTaka arthAt AcArya kI peTI kahalAte haiM, unake dhAraka tathA jJAna aura kriyA kI vizuddhi se apane AtmArUpI kAJcana ko zuddha karane vAle 6 vairAgya ke teja se tejasvI AtmA vAle, dIkSA aura zikSA meM tatpara zrI zivalAlajI mahAmuni AcArya zrI hukumacandrajI mahArAja ke paTTa para AsIna hue| _ 7 jJAna, dhyAna, tapa, tyAga, dayA, vairAgya rUpa kriyAoM ke tathA satya, cAritra, aura zramaNa dharmoM kA sadaiva udaya karane vaalehukumacandrajI mahArAja jyavanta hai. 4 tatvamAM niSNAta, jJAnasaMpanna, skAyanA pratipAlaka, brahmacaryanI nava vADane dhAraNa karavAvALA, guNiyukta 5 agIyAra aMga, je gaNipiTaka arthAt AcAryanI peTI kahevAya che tene dhAraNa karanAra temaja jJAna ane kriyAnI vizuddhithI pitAnA AtmA rUpI kAMcanane zuddha karavAvALA 6 vairAgyanA tejathI tejasvI AtmAvALA, dIkSA ane zikSAmAM tatpara evA zrI zivalAlajI AcArya zrI hukumacandrajI mahArAjanA paTTa para birAjyA. 7 jJAna, dhyAna, tapa, tyAga, yA vairAzya 35 liyAsonA tathA satya, cAritra, ane zramaNa dharmone sadA udaya karanAra. zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #17 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA maMgalAcaraNam jJAnavairAgyasampannaH kriyoddhAraka naiSThikaH / syAdvAdamarmatattvajJo dharmAdharmavivecakaH // 9 // tattvAtattvapadArtheSu nIrakSIrajJa haMsavat / gacchazAsana saMskartA''cAryacauthamalo muniH // 10 // pUrNavairAgyadivyAtmA diinoddhaardhurndhrH| digantavizrutaH zazvadAgamAnAM bahuzrutaH // 11 // tatpadRsthAnamArUDhaH sadAcAravicAravAn / zrIlAlajI mahAcAryoM jAto dharmaparAyaNaH // 12 // 8 pAkhaNDiyoM kA mAna mardana karane vAle, AcArya zivalAlajI ke paTTadhara AsIna hue AcArya udayasAgara mahArAja virAjamAna ho (dIptimAna hoM-jayavanta ho) / 9-10 jJAna aura vairAgya se sampanna, kriyA ke uddhAraka, niSThAvAn sthAbAda ke marma ko jAnane vAle, dharma adharma kI vivecanA karane vAle, tattva-atattva bhUta padArthoM ko jAnane meM nIra-kSIra (dudha-pAnI) ko alaga karane meM haMsa ke samAna aura gaccha ke zAsana meM sudhAra karane vAle AcArya cauthamalajI mahArAja udayasAgarajI mahArAja ke paTTa para AsIna hue| 11 pUrNa vairAgya ke kAraNa divya AtmA vAle, dIna janoM kA uddhAra karane meM dhurandhara, dizAoM ke anta taka prakhyAta, AgamoM ke viSaya meM bahuzruta 12 zrI cauthamalajI ke paTTapara AsIna, sadAcAra aura sadavicAra - 8 pAkhaMDienA mAnanuM mardana karanAra AcArya zivalAlajInA para birAjamAna AcArya udaya sAgara mahArAja sadA birAjamAna thAva. (dIptimAna thAya, yavanta thApa.) 9-10 jJAna ane vairAgya saMpanna, kiyAnA uddhAraka, niSThAvALA syAdavAdanA marmane jANavAvALA, tatva, atatva rUpa padArthone jANavAvALA nIrakSIra (dUdha pANIne) judA pADavAmAM hasa sarakhA ane gacchanA zAsanamAM sudhAre karanAra AcArya zrI cemalajI mahArAja udayasAgarajI ma.nA paTTA upara birAjamAna thayA. 11 pUrNa vairAgyanA kAraNe divya AtmAvALA, dInaduHkhI janene uddhAra karavAmAM dhurandhara, digantamAM prakhyAta, AgamonA viSayamAM bahuzruta. 12 zrI ethamalajInA pada para birAjamAna, sadAcAra ane sad vicArathI zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #18 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre syAdvAdavAridhi stattva-vAcakAnAM ziromaNiH / paramaudAryasampannaH paramAtizayazobhanaH // 13 // sthalIdezasamuddhartA zAsanAnAM prbhaavkH| yugapradhAnavaktA'sau mahAcAryoM javAhiraH // 14 // tacchiSyo namrabhAvena ghAsIlAlo munivratI / kurute prajJApanA TIkA bhavyAM prameyabodhinIm // 15 // mUlam-se kiM taM paNNavaNA? pannavaNA duvihA paNNattA, taM jahA-jIva pannavaNA ya ajIva pannavaNA ya ||suu0 1 // chAyA-atha kA sA prajJApanA ? prajJApanA dvividhA prajJaptA, tadyathA jIvaprajJApanA ca, ajIvaprajJApanA ca // 1 // TIkA-atha prajJApanA zabdasya ko'rthaH ? atrocyate-prakarSaNa-yathA'vase sampanna tathA dharma meM parAyaNa zrIlAlajI mahAn AcArya hue| 13 syAvAda siddhAnta ke vAridhi, (samudra) vyAkhyAtAoM meM ziromaNi, atyanta udAra, uttama atizayoM se zobhAyamAna honevAle 14 thalIdeza ke uddhAraka arthAt thalI pradeza meM saddhadharma kA bIja bone vAle, zAsana ke prabhAvaka, yugapradhAna vaktA arthAt apane mArmika pravacanoM dvArA navIna yuga kA nirmANa karane vAle, mahAn AcArya zrI javAharalAlajI mahArAja zrI lAlajI ma. ke pATa para suzobhita hue| 15 unakA ziSya munivratoM kA ArAdhaka maiM ghAsIlAlamuni namratApUrvaka prameyabodhinI nAmaka bhavya prajJApanA sUtra kI TIkA kA nirmANa kara rahA huuN| TIkA-'se kiM taM' ityAdi / prajJApanA zabda kA artha kyA hai ? samAdhAna-jisake dvArA jIya yukta tathA dharma parAyaNa zrI lAlajI mahAn AcArya thayA. 13 svAvAda siddhAntanA vAridhi (samudra) vyAkhyAtAomAM ziromaNi, atyanta udAra, uttama atizayethI zobhAyamAna thavAvALA 14 thalIdezanA uddhAraka arthAt thalapradezamAM sadu dharmanA bIja ropavAvALA, zAsananA prabhAvaka, yugapradhAnavaktA arthAt pitAnA mArmika pravacane dvArA navInayuganuM nirmANa karavAvALA, mahAna AcArya zrI javAharalAlajI mahArAja zrI lAlAjI ma.nI pATa para suzobhita thayA. 15 temane ziSya munivatAne ArAdhaka huM ghAsIlAla muni namratApUrvaka prameyAdhinI nAmaka prajJApanA sUtranI TIkAnuM nirmANa karI rahyo chuM. zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #19 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA sU0 1 prajJApanAsvarUpam / sthitasvarUpaprarUpaNalakSaNena azeSakutIthi tIrthakarAsAdhyena jJApyante jIvA'jIvAdayaH padArthAH ziSyabuddhau sthApyante, anayA, iti prajJApanA, asyAzca samavAyanAma caturthAGgasyopAGgatvamavaseyam taduktArthapratipAdakatvAt, nacoktArthapratipAdane paunaruktyApattiH uktArthasya punaH kathane prayojanAbhAvAditi vAcyam, mandabuddhiziSyajanAnugrahArtham uktArthAnAmapi vistareNAbhidhAnasya sArthakatvasambhavAt, asya ca prajJApanA sUtrasyopAGgatve'pi prAyeNa akhilajIvA'jIvAdi padArthazAsanAt zAstratvaM bodhyam, zAstrAdau ca prekSAvatAM pravRttyartham avazyaM ajIva Adi tattva prakarSa rUpa se jJApita kie jAe use prajJApanA kahate haiN| yahAM prakarSa kA abhiprAya hai samasta kutIrthikoM ke netA jaisI prarUpaNA karane meM asamartha haiM aura jo prarUpaNA vastu svarUpa ko yathArtha rUpa se prakaTa karatI hai / jJApita karane kA artha hai-ziSyoM kI buddhi meM sthApita kara denA-jamA denaa| prajJApanA samavAya nAmaka cauthe aMga kA upAMga hai, kyoMki isa meM unhIM tatvoM kA kathana hai jina kA samavAya aMga meM kathana kiyA gayA hai / kahe hue artha ko kahane se punarukti doSa hotA hai, kyoMki kahe artha ko kahanA niSprayojana hai aisA kahanA satya nahIM haiN| manda buddhi ziSyoM ke anugraha ke lie kathita artha ko yadi vistAra se kahA jAya to vaha sArthaka hotA hai| 'se kiM taM' ityaadi| prajJApanA zabdano artha zuM che? samAdhAna-jenA mAraphate jIva ajIva Adi tatva prakaSa rUpe jaNAvavAmAM Ave tene prajJApanA kahe che. ahIM A prakarSane abhiprAya che samasta kutIthikanA netA jenI prarUpaNa karavAmAM asamartha che ane je prarUpaNa vastu svarUpane yathArtha rUpe prakaTa kare che, jJApita karavAne artha che-ziSyanI buddhimAM sthApita karI devuM. - prajJApanA, samavAya nAmanA cothA aMganuM upAMga che. kemake emAM e tanuM kathana che ke jeonuM samavAya aMgamAM kathana kareluM che. kahelA arthane kahevAthI punarUkti deSa Ave che, kemake kahelA arthane kahevA te niSpojana che. evuM kahevuM te satya nathI. ochI buddhivALA ziSyanA upakAra mATe kahelA arthane je vistArathI kahevAya che te sArthaka bane che. prajJApanA je ke upAMga che te paNa jIva ajIva vi. samasta padArthonuM zAsana (nirUpaNa) karavAnA kAraNe e zAstra ja che ema samajavuM joIe. zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #20 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 6 prajJApanAsUtre prayojanAbhidheyasamvandhatritayam anubandhacatuSTayaM maGgalazca vaktavyam, tathAcoktam'siddhArtha siddhasambandha zrotuM zrotA pravartate / zAstrAdau tena vaktavyaH sambandhaH sa prayojanaH iti, // 1 // Aarati pravRtyarthaM phalAditritayaM sphuTam / maGgalazcaiva zAstrAdau vAcyamiSTArthasiddhaye || 2 || iti / " tatra prayojanaM dvividham-param, aparaJca taccApi pratyekaM dvidhA kartRgataM zrotRgataJca tatra dravyArthikanayena Agamasya nityatvAt karturabhAva eva, uktazca prajJApanA yadyapi upAMga hai tathApi jIva, ajIva Adi samasta padArthoM kA zAsana (nirUpaNa) karane ke kAraNa se zAstra hI samajhanA cAhie / zAstra kI Adi meM, buddhimAnoM kI pravRtti ke lie zAstra kA prayojana, abhidheya (viSaya) sambandha aura maMgala, ye cAra bAteM avaor batalAnI caahie| kahA bhI hai- 'siddha arthavAle aura siddha sambandha vAle zAstra ko hI zravaNa karane ke lie zrotA pravRtta hotA hai, ataH zAstra kI Adi meM prayojana sahita sambandha kA kathana kara denA cAhie || 1 // buddhimAnoM kI pravRtti ke lie phala Adi tIna bAte spaSTa rUpa se batalA denI cAhie aura dRSTa artha kI siddhi ke lie maMgala bhI kahanA cAhie // 2 // inameM se prayojana do prakAra kA hai - 1 paraprayojana aura 2 apara prayojana, / ina donoM ke bhI do-do bheda haiM- prathama zAstrakarttA kA zAstranI zarUAtamAM, buddhimAneAnI temAM-pravRtti thAya te mATe zAstranu` prayAabhidheya (viSaya) sambandha ane maMgaLa A cAra vAto to avazya khatAvavI joie. kahayuM paNa che,siddha arthavALA ane siddha sambandha vALA zAstra nuM ja zravaNa karavA mATe zvetAe pravRtti thAya che. tethI zAstranI ArkimAM prayeAjana sahita tenA sambandhanuM kathana karavu joie. // 1 // mana, buddhimAnAnI pravRtta thavA mATe phaLa vigere traNa vAtA te spaSTatAthI khatAvI devI joie ane hRSTa arthanI siddhi mATe maMgaLa paNa karavuM lehaye. (2) mebhAM prayojana me aAranuM che. (1) paraprayojana bhane (2) aprpryojana e enA paNa khaae bheda che-prathama zAstrakartAnu' para apara prayAjana, zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #21 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA sU0 1 prajJApanAsvarUpama 'eSA dvAdazAGgI na kadAcinnAsIt, na kadAcinna bhavati, na kadAcinna bhaviSyati, dhruvA nityA zAzvatI' ityAdi, paryAyArthikanayena tu AgamasyA'pi anityatvAdavazyameva tatkartRsadbhAvaH vastutastu Agamasya sUtrArthIbhayarUpatvAt, arthApekSayA nityatvAt sUtrApekSayA cAnityatvAt kathaJcit tatkarttasadbhAvo bodhyaH, tatra sUtrakartuH sAkSAtprayojana bhUtAnugrahaH, paramparAprayojanantu mokSAdiprAptiH tathA coktam'sarvajJovatopadezena yaH sacvAnAmanugraham / karoti duHkhataptAnAM sa prApnotyacirAcchvim / / 11 / / iti' para apara prayojana, dUsarA zrotA kA para apara prayojana / dravyArthika naya kI apekSA se Agama nitya hai, ataH usakA koI karttA hai hI nhiiN| kahA bhI hai- 'yaha dvAdazAMgI kabhI nahIM thI, aisA nahIM hai, kabhI nahIM hai, aisA bhI nahIM hai, kabhI nahIM hogI, aisA bhI nahIM hai / yaha dhruva, nitya aura zAmbata hai, ityAdi / paryAyArthika naya kI apekSA se Agama anitya hai, ataeva usakA varttA avazya hotA hai / vAstabikatA yaha hai ki Agama sUtra aura artha - ubhayarUpa hai aura vaha artha kI apekSA se nitya aura sUtra kI apekSA se anitya hai, ataeva usakA karttA kathaMcit hotA hai / sUtrakarttA kA sAkSAt prayojana prANiyoM kA anugraha karanA hai| aura paramparA prayojana mokSa prApta karanA hai / kahA bhI hai 'jo puruSa sarvajJa ke upadeza dvArA duHkha se pIDita jIvoM kA anugraha karatA hai, vaha zIghra hI mokSa prApta kara letA hai // 1 // khIjuM zreAtAonu para apara prayeAjana, drArthika nayanI apekSAe Agama nitya che. tethI tenA kAi kartA nathI. kahyuM paNa che ke A dvAdazAMgI kayAreya na hatI ema nathI. kayAreya nahI hAya ema paNa nathI, kayAreya haze nahIM. ema paNa nathI. A tA dhruva nitya ane zAzvata che. vigere paryAyAkinayanI apekSAe Agama anitya che. tethI tenA karto avazya hAya che. A vAstavikatA che ke Agama sUtra ane artha ubhayarUpa che. ane e anI apekSAe nitya ane sUtranI apekSAe anitya che. ethI ja enA kartA kayAreka hAya che. sUtra kartAnuM sAkSAtprayojana prANIo upara anugraha karavA te che. ane paraMparA prayAjana meAkSa prApta karavA te che. kahyuM paNa che ke je purUSa sajJanA upadeza dvArA duHkhathI pIDAelA jIveAnA anugraha kare che, te jaldIthI meAkSa prApta karI le che. zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #22 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre tadartha pratipAdayitu rarhataH kiM prayojanamiti cedatrocyate - tasya kRtakRtyatayA kizcidapi prayojanAbhAvAt prayojanaM vinA arthapratipAdanaprayAso vyartha iti vAcyam, tasya tIrthakara nAma karma vipAkodayena sambhavAt uktaJca - 'taM ca kaha veijjai ? agilAe dhammadesaNAe' tacca kathaM vedyate ? aglAnyA dharmadezanAyaiva ' iti, zrotRRNAM sAkSAt prayojanaM vivakSitAdhyayanArthaM parijJAnam, paramparAprayojanantu niHzreyasAvAptiH, tathAhi zrotAraH khalu vivakSita madhyayanArthaM samyaktayA adhigamya saMsAraprapaJcAd virajyante, viraktAzca bhUtvA saMsArAnnirgantumicchantaH 8 kahA jA sakatA hai ki Agama ke artha ke mUlakarttA arhanta bhagavAn kA kyA prayojana ho sakatA hai ? ve kRtakRtya ho cuke hote haiM, ataH unakA koI prayojana nahIM hotA aura prayojana ke vinA artha kA pratipAdana karanA vRthA hai, aisA nahIM kahanA cAhie / tIrthakara bhagavAn tIrthakara nAma karma ke udaya se artha kA pratipAdana karate haiM / kahA bhI hai- 'tIrthakara nAma karma kisa prakAra se vedana kiyA jAtA hai ? uttara yaha hai ki binA glAni se dharmadezanA dene se usakA vedana hotA hai / zrotAoM kA sAkSAt prayojana adhyayana ke artha kA jJAna ho jAnA haiM, arthAt Agama kA zravaNa karane vAle ko usakA iSTa artha mAlUma ho jAtA hai / zrotA kA paramparA prayojana mokSa kI prApti hotI hai| zrotA apane vivakSita adhyayana ke artha ko samIcIna rUpa se jAnakara sAMsArika prapaMca se virakta ho jAte haiM / kahevu joie ke AgamanA arthanA mULa kartA anta bhagavAnane zu pratyeAjana hAi zake ? te te kRtakRtya banI cukelA hAya che, tethI temane koI prayAjana heAtu nathI ane prayAjana vinA anuM pratipAdana karavuM vRthA chebhana hevu lehaye. tIrthaMkara bhagavAna tIrthaM-kara nAma karmanA udayathI arthanuM pratipAdana kare che. kahela paNa che ke tIrthaMkara nAma kama kevI rIte jANI zakAya che ? tenA uttara A che ke vinA saMkoce dhadezanA devAthI enu vedana thAya che. zreAtAonuM pratyakSa prayeAjana adhyayananA arthanu jJAna bane che, arthAt AgamanA zravaNu karanArane enA abhiSTa artha jaNAi Ave che. zvetAnu paraMparA pratyeAjana meAkSanI prApti thAya che. zrAtA potAnA vivakSita adhyayananA ane rUDI rIte jANIne sAMsArika prapaMcathI virakata khanI jAya che, zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #23 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA sa0 1 maGgalAcaraNaprayojanapradarzanam saMyamamArge yathA''gamasamyaktvena pravRttiM kurvanti, tatra pravRttAnAM saMsArAnivRttAnAM saMyamaprakarSa vazAt niHzeSakarmakSayeNa apavargaprAptiH sambhavati, tathAcoktam'samyagbhAvapari jJAnAd viraktA bhavato janAH ? kriyAsssattAvighnena gacchanti paramAM gatim // 1 // iti, abhidheyazcAtra jIvA'jIvAdinavatattvasvarUpaM bodhyam, taca pUrva pradarzitameva, sambandha dvividhaH - kAryakAraNabhAvAta paraparyAyaH upAyopeya bhAvalakSaNaH, guruparvakramalakSaNaca, tatra prathamastarkAnusAriNAmapekSayA, tathAhi-- vacanarUpApannaM prakaraNamupAyaH, tatparijJAnaJcopeyam, guruparvakramalakSaNastu kevala zraddhAnusAriNAmapekSayA virakta hokara bhavabhramaNa se chuTakArA pAne kI icchA karate hue Agama ke anusAra saMyama mArga meM samyak pravRtti karate haiM / saMyama meM pravRtta aura saMsAra se nivRtta zrotAoM ko saMyama kI utkRSTatA ke kAraNa samasta karmoM kA kSaya ho jAne se mokSa prApta ho sakatA hai| kahA bhI hai- 'vastu svarUpa ke yathArtha parijJAna se manuSya saMsAra se virakta ho jAte haiM aura phira kriyA meM anurakta hokara paramagati (mokSa) prApta kara lete haiM // 1 // isa zAstra kA abhidheya (viSaya) jIva ajIva Adi nau tatva hai, usakA kathana pahale hI kiyA jA cukA hai / sambandha do prakAra kA hotA hai-eka kArya kAraNabhAva yA upAyopeyabhAva sambandha aura dUsarA guruparva krama rUpa | pahalA sambandha tarka kA anusaraNa karane vAloM kI apekSA se hai / vaha isa prakAra - vacana rUpa prakaraNa upAya aura usakA jJAna upeya hai / guruparva krama rUpa virakata banIne bhavabhramaNathI chUTakAro pAmavAnI icchA karatA AgamamAM batAvela mA anusAra sayama mArgamAM rUDI pravRtti kare che, saMyamamAM pravRtta ane saMsArathI nivRtta evA zretAone saMyamanI utkRSTatAnuM kAraNa samasta karmonA kSaya thai javAthI mekSaprApti thaI zake che. kahyuM che ke vastu svarUpanA yathArtha parijJAnathI mANusa saMsArathI virakata banI jAya che. ane pachI kriyAmAM Asakata thaIne paramagati meAkSa, prApta karI le che. (1) A zAstranA abhidheya (viSaya) jIva ajIva vigere nava tattva che. enuM nirUpaNu AgaLa ja karI devAyu che. sambandha e prakAranA hAya che--eka kAryo kAraNabhAva athavA upAcApeya lAva sambandha ane khInne gurUpa kamarUpa. pahelA sambandha tarkazAstranu' anusaraNa karanArAonI apekSAe che. te A prakA2e-vacanarUpa prakaraNa upAya pra 2 zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #24 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 10 - prajJApanAsUtre yodhyaH, sa ca svayamevAgre sUtrakRtA'bhidhAsyate, asyAzca prajJApanAyA upAGgarUpAyAH samyagjJAnahetutvena paramparayA mokSaprApakatvAt zreyobhUtatvaM bodhyam, ataH 'zreyAMsi bahuvighnAni' iti vacanAd mAbhUdatra kazcid vighna iti vighna vyUhavidhvaMsAya ziSya zikSaNAya ziSyANAM maGgalAdi parigrahAya svato maGgalarUpAyA api asyAH AdimadhyAnteSu maGgalaM vaktavyam, tatra AdimaGgalaM tAvat nirvighnena zAstra parisamAptyartham, madhyamaGgalam avagRhItazAstrArthasthirIkaraNArtham, antamaGgalaM ziSyapraziSyaparamparayA zAstrasyAvyavacchedArtham-tathAcoktamsambandha kevala zraddhAnusArI janoM kI apekSA se samajhanA caahie| sUtrakAra svayaM Age usakA kathana kreNge| upAMga rUpa yaha prajJApanA sUtra samyagjJAna kA kAraNa hone se zreyobhUta (kalyANamaya) hai aura 'zreyaskara kAryoM meM bahuta vighna Ate haiM, isa kathana ke anusAra isa meM koI vighna upasthita na ho, isa prakAra vighnoM kA vinAza karane ke lie, ziSyoM ko zikSA dene ke lie tathA ziSyoM kI buddhi meM maMgala-parigraha ke lie arthAt ziSya aisA samajhe ki-hamane maMgala kiyA hai, isalie svataH maMgala rUpa bhI isa zAstra kI Adi meM madhya meM aura anta meM maMgala kahanA caahie| inameM se Adi maMgala kA prayojana zAstra kI nirvighna samApti hotA hai / madhya maMgala grahaNa kie hue zAstra ke artha ko sthira karane ke ane tenuM jJAna upeya che. gurUpavakrama rUpa sambandha kevaLa zraddhAnusArI jananI apekSAe samajavo joIe. sUtrakAra pote ja AgaLa enuM kathana karaze. upAMgarUpa A prajJApanA sUtra samyapha jJAnanuM kAraNa thavAthI zreyebhUta (kalyAmaya) che. ane zreyaskara kAryomAM ghaNAM vidane Ave che. A kathana anusAra AmAM kaI vighana na Ave, Ama vighanano vinAza karavA mATe, ziSyane zikSA devA mATe temaja ziSyonI buddhimAM maMgala parigrahane mATe arthAt ziSya ema samaje ke ame maMgaLa karyuM che eTalA mATe svayaM maMgala rUpa hovA chatAM A zAstranI zarUAtamAM madhyamAM ane antamAM maMgala karavuM jeIe. AmAMthI Adi maMgaLanuM prayojana zAstranI nivina samApti hoya che. madhyamaMgala grahaNa karelA zAstranA arthane sthira karavA mATe ane atima maMgalanuM prayojana che ke ziSyonI paraMparA cAlu rahe ane zAstra vicichanna na banavA pAme. kahyuM che ke ' maMgala zAstranI AdimAM. madhyamAM ane antamAM zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #25 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA sU0 1 maGgalAcaraNa prayojanapradarzanam 11 taM maMgalamAIe majjha pajjaMtae ya satthassa / paDhamaM satthatthA vigghapAragamaNAya nihiM // 1 // tasseva thejjatyaM majjhimayaM aMtimaMpi tasseva / avyocchittinimittaM sissa pasissA ivaMsassa ||2|| tanmaGgalamAdau madhye paryante ca zAstrasya / prathamaM zAstrArthAvighnapAragamanAya nirdiSTam // 1 // tasyaiva ca sthairyArya madhyamantyamapi tasyaiva / avyucchittinimittaM ziSyapraziSyAdi vaMzasya // 2 // iti, tatra - prathama padgatena - 'vavagayajarAmaraNabhaye' ityAdinA, granthe zAstrakAreNa adimaGgalaM kRtam, tatra jinarUpeSTadevatAstavanasya paramamaGgalatvAt, upayogapadagatena - 'kaiciNaM bhaMte ! uvaoge paNNatte' ityAdinA madhyamamaGgalaM kRtam upayogasya jJAnalakSaNatvAt. jJAnasya ca karmakSayaM prati pradhAna hetutayA maGgalatvAt lie aura antima maMgala kA prayojana yaha hai ki ziSya-praziSya kI paramparA cAlU rahe aura zAstra vicchinna na hone pAye / kahA bhI hai- 'maMgala zAstra kI Adi meM, madhya meM aura anta meM kiyA jAtA hai / prathama arthAt Adi maMgala vinA kisI vighna ke zAstra ke pAra gamana ke liye kahA gayA hai // 1 // madhya maMgala zAstra ke artha kI sthiratA ke lie hai aura antya maMgala ziSya praziSya kI paramparA kA viccheda na hone ke lie hotA hai |2 // yahAM prathama pada ke prAraMbha meM 'vavagaya jaramaraNabhaye, ityAdi zabdoM dvArA zAstrakArane Adi maMgala kiyA hai| kyoMki apane iSTa deya jinendra kA stavana karanA parama maMgala rUpa hai / upayoga pada meM 'bhagavan' upayoga kitane prakAra kA hai ? ityAdi ke dvArA madhya maMgala kiyA gayA hai, kyoMki upayoga jJAnarUpa hai aura karAya che prathama arthAt Adi maMgala kAipaNa vighna sivAya zAstranI paripu tA bhATe uDe // 1 // madhyama gala zAstranA anI sthiratA mATe che ane antyamaMgala ziSya prashissyonii paraMparA no viccheda na thavA bhATe hoya che // 2 // sahIM mAM prathama pahanI AraMbhI ( vavagayajaramaraNamaye) vigere zabdoM dvArA zAstrakAre Adima Mgala karyuM che. kemake potAnA iSTadeva jInendranuM stavana karavuM parama mAMgala rUpa che. upayoga padamAM' bhagavat upayega keTalA prakAranA che ? vigere po dvArA madhye maMgala karAyuM che. kemake upayAga jJAnarUpa che ane jJAna zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #26 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAstre atha karmakSayaM prati jJAnasya pradhAnahetutvamaprasiddham ? jaM annANI kammaM khavei bahuyAhiM vaaskoddiihiN| taM nANI tihi gutto khavei ussAsamitteNaM / / yadajJAnI karma kSapayati bahukAbhi varSakoTIbhiH / tajjJAnI vibhiguptaH kSapayatyucchavAsamAtreNa // 1 // ityAgamavacanena jJAnasya karma kSayamprati pradhAnakAraNatAyAH siddhasAt, evaM samudghAtapadagatena kevalisamudghAta parisamAptyuttarakAlikena siddhAdhikAra sambaddhana SaT triMzatpade nicchinna sabya dukkhA jAijarAmaraNabaMdhaNavimukkA / sAsayamavvAbAhaM ciTThati suhI suhaM pattA // nizchinna sarvaduHkhA jaatijraamrnnbndhnvimuktaaH| zAzvata mavyAvAcaM tiSThanti sukhinaH sukhaM prAptAH // jJAna karmakSaya kA pradhAna kAraNa hone se maMgala hai| kahA jA sakatA hai ki karmakSaya meM jJAna pradhAna kAraNa siddha nahIM hai, parantu yaha kayana ucita nahIM hai, kyoMki Agama me kahA hai___'ajJAnI jIva jitane karma aneka karoDa varSoM meM khapAtA hai, utane karmoM ko tIna guptiyoM se gupta jJAnI jana eka ucchvAsa mAtra meM khapA detA hai // 1 // ___ Agama meM isa kathana se siddha hai ki jJAna karma kSaya meM pradhAna kAraNa hai / isI prakAra chattIsa veM samudghAta pada meM kevalI samudghAta kI samApti ke pazcAt jo siddhoM kA adhikAra calA hai usameM kahA hai 'siddha bhagavAn samasta duHkhoM ko pAra kara cuke haiM, janma, jarA, aura maraNa ke bandhana se mukta ho gae haiM aura sadA kAla binA kisI bAdhA se sukha ko prApta hokara sukhI bane rahate haiM // 1 // karmakSayanuM mukhya kAraNa hovAthI maMgala che. kahevuM joIe ke karmakSayamAM jJAna pradhAna kAraNa tarIke siddha nathI, paraMtu Ama kahevuM ucita nathI kemake AgamamAM kahyuM che-ajJAnI jIva jeTalA karma aneka karoDa varSomAM khapAve che. eTalAM karmone traNa guptiothI gupta jJAnIjana eka ucchavAsamAtramAM khapAvI de che 1 AgamamAM A kathanathI siddha che ke jJAna karmakSayamAM mukhya kAraNa che eja prakAre chatrIsamA samudughAta padamAM kevalI samudyAtanI samApti pachI je siddhone adhikara cAle che temAM kahyuM che-' siddha bhagavAna samasta duHkhane pAra karI cukayA che. janma, jarA ane maraNanA bandhanathI mukata thaI gayA che ane sadAkALa kaI paNa jAtanI pIDA vagaranA sukhane prApta karIne sukhI banI rahe che zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #27 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA sU0 1 maGgalAcaraNaprayojanapradarzanam ityAdinA antamagalaM kRtamayaseyam / atha prathamamaGgalasUtraM prarUpayitumAha vavagayajaramaraNabhaye siddhe abhivaMdiUNa tiviheNaM / vaMdAmi jiNavariMdaM telokaguruM mahAvIraM // 1 // vyapagatajarAmaraNabhayAn siddhAn abhivandha trividhena / cande jinavarendraM trailokyaguruM mahAvIram / / ityasya vyapagatajarAmaraNamayAn siddhAn vividhena abhivandha trailopayaguru jinabarendra mahAvIraM bande ityanvayaH, TIkA-tatra prathamaM siddhapadaM nyutpAdyate-sitaM-baddham aSTaprakAraM karmendhana ___ isa gAthA ke dvArA antima maMgala kiyA hai, yaha samajha lenA cAhie / aba Adi maMgala sUtra kI prarUpaNA karate haiM___ zabdArtha-(vayagaya jaramaraNabhaye) jarA, maraNa aura bhaya se rahita (siddhe) samasta prayojanoM ko pUrNa karanevAle siddha bhagavAn ko (abhibaMdiUNaM) vandana karake (tiviheNaM) tIno yogoM se (vaMdAmi) candana karatA hUM (telokaguruM) tInoM lokoM ke guru (mahAvIraM) mahAvIra bhagavAn ko // 1 // bhAvArtha-jarA maraNa aura bhaya se rahita athavA jarA aura maraNa ke bhaya se rahita siddha bhagavantoM ko tInoM yogoM se candana karake, tInoM lokoM ke guru, jinavaro meM uttama carama tIrthaMkara mahAvIra ko vandanA karatA hU~ // 1 // ____TIkArtha-sarva prathama siddha, pada kI vyutpatti dikhalAte haiM-sita A gAthA dvArA aMtima maMgala karyuM che. ema samajI levuM joIne have AdimaMgala rUpa sUtranI prarUpaNa karavAmAM Ave che. __ -(vavagayajaramaraNabhaye) 212 // bha295 mane maya hita (siddhe) samasta. prayonAne siddha-pUNu 425 / 5 siddhalagavAnane (abhivaMdiUNa) 5nazane (tiviheNaM) yogAthI (vaMdAmi) 14na 43 chu (telokaguru) sonA zu3 (mahAvIraM) mahAvIra mAvAnane // 1 // bhAvArtha--jarAmaraNa ane bhaya vinAnA athavA jarA ane maraNanA bhaya vinAnA siddha bhagavone traNa prakAranA vegathI namaskAra karIne traNe lekonA gurU, anavaramAM zreSTha carama-chellA tIrthakara mahAvIra svAmIne vaMdanA karuM chuM. 1 TIkAtha-sarva prathama siddhapadanI vyutpatti batAvAya che sita arthAt baMdhAelA zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #28 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre dhmAti-jAjvalyamAna zukladhyAnAgninA dagdhaM zAstravidhinA yaiste siddhAH, athavA-se dhanti sma apunarAvRttyA nirvRtipurIm agacchan iti-siddhA, sidhyanti sma vA-niSThitArthA bhavanti smeti siddhAH, sedhantesma-zAsitAro'bhUvan , maGgalyarUpatA yA'numavanti smeti siddhAH, vidh zAstre mAGgalye ca' ityanuzAsanAt, tAn tathAcoktam dhmAta sitaM yena purANakarma, yo vA gato nirvRti saudhamUrdhni / khyAto'nuzAstA pariniSThitArthoM, - yaH so'stu siddhaH kRtamaGgalo me // 1 // iti yathokta siddhArthapratipattaye vizeSaNa mA vyapagata jarAmaraNabhayAn jarAvRddhAvasthA vayohAnirUpA, maraNam-prANatyAgarUpam, bhayam-ihalokAdibhedAt arthAt baddha ATha prakAra ke karmarUpI iMdhana kA, dhmAtaM arthAt jAjvalyamAna zukladhyAna rUpI agni ke dvArA bhasma kara diyA hai jinhoMne ve siddha isake atirikta vyAkaraNa meM 'Sidh' dhAtu zAstra aura maMgala ke artha kA vAcaka hai / isake anusAra jo zAstA ho cuke haiM yA maMgalarUpatA kA anubhava kara cuke haiM ve siddha kahalAte haiM kahA bhI haiM / __jinhoMne sita (baddha) purAtana karmoM kA dhmAta (bhasma) kara diyA hai, yA jo mukti mahala ke upara pahuMca cuke haiM, jo anuzAstA evaM kRtakRtya ke rUpa meM vikhyAta haiM, ve siddha merA maMgala kare // 1 // ina siddhoM ke artha ko samajhane ke lie vizeSaNa kahate haiM-'vyapagata jarAmaraNabhayAn , yahAM jarA kA artha haiM caya kI gatirUpa vRddhAvasthA, maraNa kA artha hai prANoM kA tyAga aura bhaya kA artha hai ihaloka Adi saMbaMdhI sAta prakAra kI bhiiti| mA prdhaan| 4 3cA dhana (308) ne (mAtaM) arthAt orqyamAna shusdhyAna rUpI agni dvArA bhama karI nAkhyAM che jemaNe teo siddha che. taduparAnta vyAkaraNamAM vim dhAtu zAstra ane maMgala arthane vAcaka che. tadanusAra jeo jJAtA thaI cukyA che. athavA maMgaLa rUpatAne anubhava karI cukyA che teo siddha kahevAya che. kahyuM paNa che ke rasAra sita (baddha) purAtana ni (dhmAta) narama 41 nayA cha, mAra jeo mukita mahelanA upara pahoMcI gayA che, jeo anuzAstA ane kRta kRtya nAM rUpamAM vikhyAta che, te siddho mArUM maMgala kare ? mA siddhonI ma samapA mATe vishessnne| cha-vyapagatata jarAmaraNabhayAn AhIMyA jarAne artha vayanI hAni rUpa vRddhAvasthA, maraNane artha che prANene tyAga ane bhayanA arthane IDaleka Adi sambandhI sAta prakAranI bhIti zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #29 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA sU0 1 maGgalAcaraNaprayojanapradarzanama sapta prakArakam, tathA coktam iha para logAdANaM amha AjIca maraNamasiloetti' iha para lokAdAnAkasmAdAjIvamaraNA zlokA iti, vizeSeNa - apunarbhAvarUpatvena apagatAni - vinaSTAni jarAmaraNabhayAni yebhyaste tathAvidhAn siddhAn iti pUrveNAnvayaH, trividhena manovacaH kAya lakSaNena, etena yogatrayavyApArasahitaM dravyavandanamiti gamyate, abhivandyaAbhimukhyena vanditvA praNamyetyAzayaH mahAvIraM vande ahamiti zeSaH, tatra vIrayati - kapAyAdiripUn prati vikrAmati iti vIraH, mahAMzvAsau vIrazreti mahAcIrastam, mahAvIraiti na yAdRcchikaM nAma, apitu yathA'vasthitamananyasAdhAraNaM parISahopasargAdiviSayaM vIratvamapekSya devAsurakRtaM bodhyam, tathAcoktam - 15 kahA bhI hai - ( 1 ) ihaloka bhaya (2) paraloka bhaya (3) AdAna bhaya (4) akasmAt bhaya (5) AjIvikA bhaya (6) maraNa bhaya aura (7) apakIrtibhaya / isa prakAra jo jarA maraNa aura bhaya se sadA ke lie mukta ho cuke haiM / trividhena arthAt manavacana aura kAya se isapada ke dvArA tIno yogoM ke vyApAra se yukta dravya candana sUcita kiyA gayA hai / isa prakAra ke siddha bhagavantoM ko praNAma kara ke mahAvIra ko praNAma karatA huuN| jo kaSAya Adi zatruoM ke prati parAkrama prakaTa karatA hai, vaha vIra kahalAtA hai aura mahAna vIrako mahAvIra kahate hai / mahAvIra yaha nAma yoM hI manase nahI rakkhA gayA hai kintu vAstavika ananya sAdhAraNa evaM parISahoM tathA upasargoM ko jItane meM prakaTa kI gaI vIratA ke kAraNoM se devoM aura asuro dvArA diyA gayA nAma hai / adhu yAgu che hai- (1) mA bhagatano laya, parasoDa laya, AhAna laya, asmAt laya, bhAluviDA laya, bharagu laya, (7) ayaDIrti laya. zrI prajJApanA sUtra : 1 A rIte jee jarA maraNa ane bhayathI sadAne mATe mukata banI cukayA che. trividhane arthAt mana. vacana ane kAyAthI A padma dvArA traNe cogAnA vyApArathI yukata dravya vandana sucita karAyuM che. A prakAranA siddha bhagavanta ne praNAma karIne mahAvIrane praNAma karU chu je kaSAya Adi dastuo tarapha prarAkama samUhane kare che, te vIra kahevAya che ane mahAnvIne mahAvIra kahe che mavira e nAma emane ema manathI ja nathI rAkhavAmAM AvyuM paraMtu vAstavika, ananya sAdhAraNa ane parISahe| tathA upasageCne jItavAmAM karelI vIratAnA kAraNe e devA ane asure dvArA ApavAmAM Avelu nAma che Page #30 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre ayale bhaya bherayANaM khaMti khame parIsahovasaggANaM / 'devehiM kae mahAvIra'tti acalo bhayabhairaveSu kSAntikSamaH parISahopasargANAM devaiH kRtaM mahAvIra iti etena apAyApagamAtizayo vyajyate, kIdRzaM mahAvIra mityAha-jinavarendramjayanti-rAgadveSAdiripUn abhibhavanti iti jinAH, te ca caturvidhAH-zrutajinAH, avadhijinAH, manaHparyAyajinAH, kevalijinAH, teSu kevalijinatatvapratipattyartha varagrahaNam, jinAnAM varA:-zreSThAH atitAnAgatavartamAnabhAvasvabhAvasvabhAvAvabhAsi kevalajJAnazAlitvAt / jinavarAH, te cAtIrthakarA api sAmAnyakevalino bhavanti ___ kahAbhI hai-bhayAnaka bhaya upasthita honepara bhI acala rahane se tathA parISahAM aura upasagoM ko sahana karane meM samartha honese devoM ne mahAvIra yaha nAma rkkhaa| isa vizeSaNa ke dvArA bhagavAna meM apAyAgama nAmaka atizaya prakaTa kiyA hai| mahAvIra kaise haiM so kahate haiM-yaha jinavarendra hai / jo rAga-dveSa AdiripuoM ko jotate haiM, ve jina kahalAte haiN| jina cAra prakAra ke hote haiM yathA-(1) zrutajina (2) avadhijina (3) manaHparyAya jina aura (4) kevali jina / inameM se mahAvIra kevali jina hai, yaha sUcita karane ke lie vara kA prayoga kiyA gayA hai| jinoM meM jo vara arthAt zreSTa ho yA bhUta vartamAna aura bhavivyat kAla ke samasta padArthoM ko jAnane vAle kevala jJAna se yukta ho ye jinavara kahalAte haiN| parantu aise jinavara to sAmAnya kevalI bhI kahyuM paNa che ke-bhayAnaka bhaya upasthita thaye chate paNa acala rahevAthI temaja parISaho tathA upasargone sahana karavAmAM samartha hovAne lIdhe devoe mahAvIra e nAma rAkhyuM che. A vizeSaNathI bhagavAnamAM apAyApa gama nAma ne atizaya pragaTa karAyA che. mahAvIra kevA che te kahe che-te jinavarendra che. jeo rAga, dveSa Adi zatru ene jIte che, teo jIna kahevAya che. jina cAra prakAranA hoya che-(1) zrata - (2) adhinina (3) mana:paryAyana mane (4) 34sIna menyAmA maDApAra pasI na cha. se suyita 42vA mATe 'ghara' apane prayoga 42raay| cha. jinemAM je vara arthAt zreSTha hoya agara bhUta vartamAna ane bhaviSyam kALanA samasta padArthonA jANavA vALA kevala jJAnathI yukata hoya teo jinavara kahevAya che. paraMtu AvA jinavara te sAmAnya kevalI paNa hoya che ke zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #31 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA sU.1 maGgalAcaraNaprayojanapradarzanam atastIrthakaratva pratipattaye indragrahaNaM kRtam, jinavarANAmindro jinavarendraH prakRtapuNyaskandharUpatIrthakaranAmakarmodayAt tIrthakarastam, etena jJAnAtizayaH pUjAtizayazca gamyate, jJAnAtizayaM vinA jinAnAM madhye zreSThatvasya pUjAtizayaM vinA ca jinavarANAmapi madhye indratvasyAsaMbhavAt, punaH kIdRzaM mahAvIramityAhatrailokyagurum' gRhNAti-yathAsvarUpaM pravacanArtha mupadizatIti guruH trilokI eva trailokyaM tasya guruH, evaJca bhagavAn mahAvIraH adholokanivAsyAsurakumArAdibhavanapatidevebhyaH, tiryaglokanivAsi vAnavyantaranarapazuvidyAdharajyotiSikebhyaH, alokanivAsi saudharmezAnAdi vaimAnikadevebhyazca dharmamupadiSTavAn taM hote haiM jo tIrthakara nahiM haate| ataHmahAvIra tIrthakara the, yaha batalAne ke lie jinavara ke sAtha indra, arthAt jinavarendra vizeSaNa lagAyA gayA hai| mahAvIra prakRSTa punya prakRti tIrthakara nAmakarma ke udaya se tIrthakara the| isa vizeSaNa ke dvArA unake jJAnAtizaya ko sUcita kiyA gyaa| pUjAtizaya Upara se samajha lenA cAhie kyoMki jJAnAtizaya ke vinA jinoM meM zreSTatA nahIM ho sakatI aura pUjAtizaya ke binA jinavaroM meM indratva honA asaMbhava hai| mahAvIra tInoM lokoM ke guru hai / jo yathArtha rUpa se pravacana ke artha kA pratipAdana karatA hai, vaha guru kahalAtA hai| bhagavAn mahAvIra ne adholoka meM nivAsa karane vAle asura kumAra Adi bhavanapati deyoM ke lie, madhya loka meM rahane vAle vAnavyantaroM, manuSyoM, pazuoM, vidyAdharoM tathA jyotiSka devoM ke lie aura urdhva loka nivAsI saudharma, aizAna, Adi caimAnika devoM ke jeo tIrthakara nathI hotA. AthI mahAvIra tIrthakara hatA ema batAvavA mATe jinavaranI sAthe Tu arthAt jinavarendra vizeSaNa lagADyuM che. mahAvIra prakRSTa puNya prakRti tIrthakara nAma karmanA udayathI tIrthakara hatA e vizeSapaNAthI emane jJAnAtizayane sUcita karyA che. pUjAtizaya uparathI samajI levo joIe kemake jJAnAtizaya sivAya jinemAM zreSThatA nathI thaI zakatI ane pUjAtizayanA vinA jinavaromAM Indrava thavuM asaMbhava che. mahAvIra traNelokanA gurU che. je yathArtha rUpe pravacananA arthane pratipAdana kare che te gurU kahevAya che. bhagavAna mahAvIre alekamAM nivAsa karanArA asura kumAra Adibhavanapatidevene mATe, madhyalakamAM rahenArA vAnavyaMtare, manuSya, pazuo vidyAdhara tathA tiSka dene mATe ane urva leka nivAsI saudharma ezAna Adi pra03 zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #32 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsane tathAvidham, etena vAgatizayo gamyate, ete ca apAyApagamAtizaya jJAnAtizaya pUjAtizaya vacanAtizayA zcatvAro'tizayAH zarIrasaugandhyAdInA matiyAnA mupalakSaNam, tAn vinA eteSAmasaMbhavAt, evaJca catustriMzadatizayopetaM bhagavantaM mahAvIraM vande ityavaseyam / iti prathamagAthArthaH / atha RSabhAdIn parityajya mahAvIrasya vandanaprayojakadharmam-vartamAnatIrthAdhipatitvena AsannopakAritvarUpaM pradarzayituM dvitIyagAthAmAha 'suyarayaNanihANaM jiNavareNaM bhaviyajaNaNincuikareNaM / uvadaMsiyA bhagavayA pannavaNA savya bhAvANaM // 2 // zrutaratnanidhAnaM jinavareNa bhavikajananivRtikareNa / upadarzitA bhagavatA prajJApanA sarvabhAvAnAm // iti, lie dharma kA upadeza diyA hai, isa kAraNa ye tInoM lokoM ke guru haiM / isa vizeSaNa se unakA vacanAtizaya sUcita kiyA gayA hai| ye cAra apAyApagamAtizaya, jJAnAtizaya, pUjAtizaya aura vacanAtizaya zarIra kI sugaMdhitatA Adi anya atizayoM ke upalakSaNa haiM kyoMki unake vinA ye atizaya ho nahIM sakate / tAtparya yaha hai ki cautIsa atizayoM se sampanna bhagavAna mahAvIra ko mai candana karatA huuN| yaha prathama gAthA kA artha hai| ___RSabha Adi ko choDakara mahAvIra ko vaMdanA karanekA kAraNa yaha hai ki mahAvIra vartamAna zAsanake adhipati hone ke kAraNa sannikaTa upakAraka hai| yaha dikhalAne ke lie dUsarI gAthA kahate haiM zabdArtha-(suyarayaNanihANaM) zruta rUpI ratnoM kA khajAnA (jiNa vaimAnika devone mATe dharmane upadeza Ape che. e kAraNe teo traNeka nA gurU che. A vizeSaNathI teo ne vacanAtizaya sUcita karAya che. A cAra apAyApagamAtizaya, jJAnAtizaya, pUjAtizaya ane vacanatizaya Adi alpa atizayonA upalakSaNa che, kemake teonA vinA A atizo banI zakatA nathI. tenuM tAtparya e che ke grevIsa atizayathI yukata bhagavAna mahAvIrane huM vandanA karUM chuM A prathama gAthAne artha che. rUSabha Adine tyajIne mahAvIrane vandanA karavAnuM kAraNa e che ke mahAvIra vartamAna zAsananA adhipati hovAne kAraNe upakAraka che. e batAvavAne mATe bIjI gAthA kahe che- zahAtha-(suparayaNanihANa) zruta35I 2ttAno mana (jinavareNa) -- zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #33 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA sU.2 mahAvIrasvAmivandanakAraNapradarzanam 19 anvayaH-bhavikajananivRtikareNa bhagavatA jinavareNa zrutaratnanidhAnaM sarvabhAvAnAM prajJApanA updrshitaa| TIkA--tatra jinavareNa jinAH sAmAnyakevalina steSAmapi varaH zreSThastIrthakaratvAt jinavarastena AsannopakAritvAd mahAvIreNetyarthaH anyasya kevalino vartamAnatIrthAdhipatitvAbhAvAt, atha chadmasthakSINamohajinA pekSayA sAmAnyakevalinAmapi jinavaratvAt tavyAvRttaye mahAvIrasya tIrthakRtvapratipattaye ca vizeSaNAntaramAha-bhagavatA bhagaH samagraizvaryAdirUpaH, tathAcoktamvareNaM) jinavara ke dvArA (bhaviyajaNanicuikareNaM) bhavya jIvoMko A. nanda yA mokSa dene vAle (uvadaMsiyA) dikhalAI (bhagavayA) bhagavAna ke dvArA (pannavaNA) prajJApanA-prarUpaNA (savya bhAyANaM) saba padArtho kI / 2 / bhAvArtha-bhavya jIvoM ko amara yA mokSa pradAna karane vAle jinendra bhagavAna ne zruta rUpI ratnoM ke khAneke samAna samasta bhAvoM kI prajJApanA pradarzita kI hai // 2 // TIkArthaH-jina arthAt sAmAnya kevalI unameM tIrthakara hone ke kAraNa jo zreSTha haiM ve jinavara kahalAte haiM / unhoMne arthAt nikaTa u. pakAraka hone ke kAraNa mahAvIra svAmI ne kyoki anya tIrthakara . tamAna tIrtha ke adhipati nahIM hai| kahA jA sakatA hai ki chadmastha kSINa moha jinakI apekSA sAmAnya kevalI bhI jinavara kahe jA sakate haiM, ataeya jinavara zabdase tIrthakara kA artha kaise samajhA jAya ? isakA samAdhAna karane ke lie tathA mahAvIra svAmI sAmAnya kevalI 52 // 2(bhaviyajaNanivvuikareNa) bhavya vone PAna athavA mokSa mAyA vA (uyadasiyA) hepADI (bhagavayA) bhagavAna dAsa (pannavaNA) prajJApanA pr35|| (savva bhAvANa) yA padArthAnI // 2 // bhAvArtha-bhavya jIne Ananda athavA mokSa pradAna karavA vALA jinendra bhagavAna zrata rUpI ratnanA khajAnAnA sarakhI samasta bhAvanI prajJApanA prazita 41 cha // 2 // TIkAtha-jina arthAt sAmAnya kevalI eomAM tIrthakara thavAnA kAraNe jeo zreSTha che teo jinavara kahevAya che. teoe arthAta nikaTa upakAraka hovAnA kAraNe mahAvIra svAmIne kemake anya tIrthakara vartamAna tIrthanA adhipati nathI. kahI zakAya ke chadmastha kSINameha jeonI apekSAe sAmAnya kevalI paNa jinavara kahI zakAya che. te pachI jinavara zabdathI tIrthakara no artha kevI rIte samajAya ? enuM samAdhAna karavA mATe temaja mahAvIra svAmI zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #34 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre 'aizvaryasya samagrasya, rUpasya yazasaH shriyH| dharmasyAtha prayatnasya, SaNNAM maga itIGganA // 1 // iti, atizayo bhAgo'syAstIti bhagavAn, bhagAtizayazca varddhamAnasvAminaH anya prANigaNApekSayA, tasya trailokyAdhipatitvAt tena bhagavatA-paramArhattva mAhAtmyopetena, punaH kiM viziSTenetyAha-bhavyajananirvRtikaraNa-bhavya:tAdRzAnAdipAriNAmikabhAvAt siddhiprAptiyogyaH, sa cAsau janazceti bhavyajanaH, nirvRtiH-nirvANaM zAntiH, sakalakarmamalApagamena svasvarUpalAbhena paramaM nahIM the, yaha batalAne ke lie dUsare vizeSaNa kA prayoga kiyA jAtA haiM-bhagavAn paripUrNa aizvarya Adi ko (bhaga) kahate haiN| kahA bhI hai sampUrNa aizvarya, rUpa, yahAM, zrI, dharma aura prayatna, ina chahoM ko bhaga, kahate haiM // 1 // isa prakAra bhaga, atizaya jinameM pAyA jAtA hai, vaha bhagavAn kahalAte haiN| vardhamAna svAmI meM anya samasta prANiyoM kI apekSA aizcarya Adi viziSTa hai, kyoMki ve tIna loka ke adhipati haiM |is taraha bhagavAnakA Azaya huA parama arhantapana kI mahimA se yukta hai / bhagavAna bhavya jIvoM ko nivRtti dene vAle haiN| jIva ke anAdi pAriNAmika bhAva ke kAraNa jo mukti prApta karate hai yogya ho vaha bhavya kahA jAtA hai| aise bhavya janoM ko zAnti athavA nirvANa sAmAnya kevalI na hatA e batAvavA mATe bIjA vizeSaNane pravega karAya che bhagavatA paripUrNa mezvarya mAhine 'maga' 4 cha-4yu 55 cha sapUrNa aizvarya, rUpa, yaza, zrI, dharma ane prayatna A chane "mA" upAya che. 1. A rIte "bhaga atizaya jemAM jaNAya che, teo bhagavAna kahevAya che. vardhamAna svAmImAM anya samasta prANionI apekSAe ezvarya Adi vizi kaTa che. kemake teo traNa lekanA adhipati che. A rIte bhagavAnane azaya thaye-parama ahapaNuM tenA mahimAthI yukata che. bhagavAna bhavya jIne nivRti devA vALA che. jIvanA anAdi pariNAmika bhAvane kAraNe jeo mukita prApta kare che. yugya thAya, te bhavya kahevAya che. AvA bhavya janene zAnti athavA nirvANa arthAt badhAM karmone kSaya thaI jAya pachI svarUpanA lAbhathI parama svasthatA pradAna karavA vALA che. AmAM zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #35 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA sU.2 mahAvIrasvAmivandanakAraNapradarzanam 21 svAsthyam, kAraNena kAryopacArAt samyagdarzanAdyapi taddhetutvAt nirvRtiH tatkaraNazIlo nirvRtikaraH bhavyajanasya nirvRtikaro bhavya jananirvRtikarastena, atha sarva vAkyaM sAvadhAramitirItyA bhavyAnAmeva samyagdarzanAdikaM karoti, nAbhavyAnAm. parantu naitadyuktam, vItarAgasya bhagavato hi pakSapAtAsaMbhavAt, tathAhi bhagavAn ravivi prakAzam avizeSeNa sarveSAM kRtapravacanArtham Atanoti, abhavyAnAM kevalaM tathAvidhasvAbhAvyAdeva tAmasavihagakulAnAmiva raviprakAzo na pravacanArthaH upadizyamAno'pi upakArAya samarthoM bhavet, tathAcoktam-- arthAt sakala karmoM kA kSaya ho jAne para sva-svarUpa ke lAbha se parama svasthatA pradAna karane vAle haiN| yahAM kAraNa meM kArya kA upacAra kiyA gayA hai| ataH mokSa ke kAraNa samyagdarzana Adi bhI mokSa kahe gaye haiM tAtparya yaha huA ki bhagavAna bhavya jIvoM ko nirvANa ke kAraNabhUta samyagdarzana Adi dene vAle haiN| - zaMkA-pratyeka vAkya avadhAraNa yukta hotA hai, ataH bhagavAn bhavya jIvoM ko hI samyagdarzana Adi utpanna karate haiM, abhavyoM ko nahI yaha yukti nahIM kyoMki vItarAga bhagavAna meM pakSapAta honA saMbhava nahIM hai| samAdhAna- Apane vastu tatva ko ThIka nahIM samajhA jaise sUrya samAna rUpase sabhI ko prakAza detA hai, usI prakAra bhagAna samAna bhAvase sabhIke lie upadeza dete haiM, kintu jaise tamazvara pakSiyoM ke ke lie, unake svabhAva ke kAraNa sUrya kA prakAza upakAraka nahIM hotA, usI prakAra abhavya jIvoM kA svabhAva hI aisA hai ki unake lie bhagavAna kI dezanA upakAraka siddha nahIM hotI hai| kahA bhI hai kAraNamAM kAryane upacAra karAyo che. tethI mekSanA kAraNa samyagdarzana vigere paNa mekSa kahevAyAM che. tAtparya e che ke, bhagavAn bhavya jIne nirvANanA kAraNabhUta samyagdarzana vigare devA vALA che. zaMkA-pratyeka vAkya avadhAraNa yukata hoya che, ethI bhagavAna bhavyajIne ja samyagdarzana vigere upanna kare che, a ne nahIM A yukita nathI kemake vItarAga bhagavAnamAM pakSapAta he saMbhave nahI. sAmAdhAna--Apa vastu tatvane ThIka nathI samajyA jema sUrya samAna rUpe badhAne prakAza Ape che, eja prakAre bhagavAna samAna bhAvathI badhAne upadeza Ape che, paraMtu jema tamara (ghuaDa) pakSione mATe emanA svabhAvane lIdhe sUryano prakAza temane upakAraka nathI banate Aja prakAre abhavya jIvana svabhAvaja e hoya che ke temane mATe bhagavAnanI dezanA upakAraka siddha zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #36 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAstre saddharma bIjavapanAnaghakauzalasya / yalloka bAndhava ! tavApi khilAnyabhUvan / tannAdbhUtaM khagakuleSu, ca tAmaseSu / sUryAzavo madhukarI caraNAvadAtAH // 1 // tasmAt bhavyAnAmeva bhagavadvacanAt upakAro bhavati, iti bhavya jananirvRti kareNetyuktam kiM kRtvA ? ityAha-upadarzitA upa sAmIpyena yathA zrotRNAM jhaTiti yathA'vasthitavastutatvAvabodho bhavati; sphuTavacanairiti darzitA-zravaNagocaraM prApitA upadiSTA ityarthaH, kA'sau ? ityAha-prajJApanA-prajJApyanteprarUpyante jIvAdayo bhAvA anayA zabdasaMhatyA iti prajJApanA, kiM viziSTA, ityAha-zrutaratnanidhAnam, ratnAni dvividhAni-dravyaratnAni bhAvaratnAni ca, ai loka ke bAndhava saddharma kA bIja bolane vAle pakSIkula ke lie sUrya kI tejasvI kiraNeM bhI bhramara ke paira ke samAna kAlI hI pratIta hotI hai // 1 // isa kAraNa bhagavAna ne vacanoM se bhavya jIvoMkA hI upakAra hotA hai / isI se yahAM bhavya jIvoM ko zAMti yA mukti dene vAle aisA kahA hai, bhagavAn ne kisa taraha nivRti pradAna kI, yaha dikha. lAte haiM bhagavAna ne aise sphuTa vacanoM dvArA prajJApanA kA upadeza diyA hai ki use sunakara vastu ke yathArtha svabhAvakA bodha ho jAya / vaha zrata ratnoM kA vidhAna hai / ratna do prakAra ke hote hai-dravya ratna aura bhAva ratna haiM / vaiDUya, marakata indra nIla Adi dravya ratna haiM aura zruta yatI nathI. dhu 54 cha he leka bAndhava ! sadU dharmanuM bIja ropavAmAM ApanI dakSatA nirdoSa che. te paNa tene mATe koI jamIna khAreDa nikaLI jAya temAM keI AzcaryanI vAta nathI. andhakAramAM vicaraNa karavA vALAM pakSI samudAya mATe sUryanA tejasvI kiraNe paNa bhamarAnA paganI jema kALAzaja dekhADe che. 1 | e kAraNathI bhagavAnanA vacanothI bhavya jIja upakAra bane che. e uparathI ahIyAM bhavya jIvane zAnti agara mukita devAvALA ema kahyuM che, bhagavAne kevA prakAre nivRti pradAna karI, e batAve che-bhagavAne evA spapaTavacane dvArA prajJApanA no upadeza Apyo ke ene sAMbhaLIne vastunA yathArtha svabhAvane baMdha thaI jAya, A prajJApanA zrata ratnonuM nidhAna che. rane be jAtanAM hoya che-dravyaratna ane bhAvaratna vaiDUrya, marakata, indra, nIla vigere zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #37 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyayodhinI TIkA s.2 mahAvIrasyAmivandanakAraNapradarzanam 23 tatra dravyaratnAni vaiDUryamarakatendranIlAdIni, bhAvaratnAni ca zrutavratAdIni, tatra dravyaratnAni na tAttvikAni iti bhAvaratnarihAdhikAraH, zrutAnyeva ratnAni zrutaratnAni, na tu zrutAni ca ratnAni ceti, nidhAnamiva nidhAnam , zrutaratnAnAM nidhAnaM zrutaratnanidhAnam, keSAM prajJApanA kriyate ityata Aha-sarvabhAvAnAm sarve ca te bhAvAzceti sarvabhAvAH jIvAjIvapuNyapApAzravabandhasaMvaranirjarAmokSAH, tathAhi-asyAM prajJApanAyA SaTUtriMzatpadAni santi, tatra prajJApanA (1) bahuvaktavya (3) vizeSa (5) carama (10) pariNAma (13) saMjJeSu paJcasu padeSu jIvA'jIvAnAM prajJApanA, prayogapade (16) kriyApade (22) cAzravasya, kAyavAGmanaH karmayogaH AzravaH, karmaprakRti pade (23) bandhasya, samudghAtapade (36) kevalisamudghAtaprarUpaNAyAM saMvaranirjarAmokSANAM trayANAm, zeSeSu ca sthAnAdiSu (2) padeSu kvacit kasyacit, athavA sarvamAvAnAM tathA vrata Adi bhAva ratna haiM / dravya ratna vAstavika nahIM, uta yahAM mAva ratna samajhanA cAhie zruta ratna kA artha hai, zruta rUpa ratna, zruta aura ratna, aisA artha nahIM samajhanA caahie| prajJApanA kisakI kI jAtI hai isakA uttara hai sarva bhAvoM kI jIya, ajIva, puNya, pApa, Aprava, saMvara bandha, nirjarA aura mokSa, ye bhAva hai / isa prajJApanA sUtra meM chattIsa pada meM haiM, ve isa prakAra haiM ___ (1) majJApanA (3) bahu vaktavya (5) vizeSa (11) carama aura (13) pariNAma isa pAMca padoM meM jIva aura ajIca kI prajJApanA hai| (16) prayoga pada aura (22) kriyApada meM Azraya kI (23) karma prakRtipada meM bandha kI (36) samudghAta pada meM keyalI samudghAta kI prarUpaNA meM saMbara nirjarA aura mokSa kI, zeSa sthAna Adi padoM meM kahIM kisI kI dravya ratno che ane zruta tathA vrata Adi bhAvaratna che. dravyaratna vAstavika nathI, tethI ahIM bhAvaratna samajavAnA che. zrataratnane artha che, mRtarUpa ratna, zruta ane ratna evo artha na samaja joIe. prajJApanA kenI karAya ? ene uttara che-sarvabhAvanI. jIva ajIva puNya pA5, mAzrava, sava2, andha, nirga2ane bhAkSa, 2 mA che. // prajJApanA sUtra chatrIsa 5omA che. te 2prAre che-(1) prajJApanA, (3) maI patavya (5) vizeSa (11) 22. ane. (13) pariNAma 20 pAya pahomA 1 bhane 27panI prajJApana che. (16) pryo||56 ane (22) yA 54mAM 241zravanI (23) karma prakRti padamAM bandanI (36) samudughAta padamAM kevalI samuddaghAtanI prarUpaNAmAM saMvara nirjarA ane mekSanA zeSa sthAna vigere pade zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #38 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre dravyakSetrakAlabhAvAnAmityarthaH, ya etadatiriktatyena anyasya prajJApanIyasya kasya cidabhAvAt, tatra prajJApanApade (1) jIvA'jIvadravyANAM prajJApanA, sthAnapade (2) jIvAdhArasya kSetrasya, sthiti pade (3) nArakAdi sthitiprarUpaNAt, kAlasya zeSapadeSu puNyapApasaMkhyA jJAnAdi paryAyavyutkrAntyucchavAsAdInAM bhAvAnAM prajJApanA'stIti bhAvaH iti dvitIyagAthArthaH / atha tRtIyagAthAmAha 'ajjhayaNamiNaM cittaM suyarayaNaM didvivAyaNIsaMdaM / jahabaniyaM bhagavayA ahamavi taha bannaissAmi' // 3 // tti, adhyayanaminaM citraM zrutaratnaM dRssttivaadniHssyndH| yathAvarNitaM bhagavatA ahamapi tathA varNayiSyAmIti, andhayaH--dRSTivAdaniHsyandazcitraM zrutaratnamidam adhyayanaM bhagavatA yathAvarNitam ahamapi tathA varNayiSyAmi, ityanvayaH, aura kahIM kisIkI athavA sarva dravya, kSetra, kAla, bhAva rUpa saba bhAvoM kI prarUpaNA hai / inake atirikta anya koi prajJApanIya padArtha nahIM / (1) prajJApanA pada meM jIva-ajIva dravyoM kI prajJApanA hai, (2) sthAnapada meM jIva ke AdhAra kSetra kI, (3) sthitipada meM nAraka Adi kI sthiti kA nirUpaNa hone se kAla kI aura zeSa padoM meM puNya pApa saMkhyA jJAnAdi paryAya, vyutkrAnti, ucchvAsa Adi bhAvoM kI prajJApanA kI gaI hai yaha dvitIya gAthA kA artha huA // 2 // zabdArtha (ajjhayaNaM) adhyayana (iNaM) yahAM (cittaM) vicitra-vicitratA yukta (suyarayaNaM) zruta rUpIratna (dihicAyaNIsaMdaM) dRSTivAda nAmaka aMga kA nicoDa (jae) jisa prakAra (canniyaM) varNita kiyA hai mAM kyAMka koInI ane kayAMya koInI athavA sarva dravya, kSetra, kAla bhAvarUpa badhA bhAvenI prarUpaNa che. AnA sivAya bIjo koI prajJApanIya padArtha nathI. prajJApanA padamAM jIva-ajIva dravyanI prajJApanA che. (2) sthAnapadamAM jIvanA AdhAra kSetranI (3) sthiti padamAM nAraka vigerenI sthitinuM nirUpaNa hovAthI kALanI ane vizeSa padomAM puNya pApa saMkhyA jJAnAdi paryAya, vyutkrAMti, ucchavAsa vigere bhAvanI prajJApanA karAI che. (A bIjI gAthAne artha tha aa 2 . 204Atha-(ajjhayaNa) adhyayana (iNaM) mI (cittaM) vicitra-viyitratAyuta, (suyarayaNaM) zruta 35 2tna (diTThivAyaNIsaMda) draSTivAda nAma: 25gane niyoDa zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #39 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra.1 gA.3 prajJApanAkhyamadhyayananirUpaNam 25 TIkA--tatra idam-prajJApanAkhpam adhyayanaM vartate, evaM citrAdhikArayuktatvAccitram, zrutaratnam zrutameva ratnaM zrutaratnam, dRSTivAda niHSyandaHdRSTivAdasya-dvAdazAGgasya niHSyandaH-nirjhararUpamiva vartate iti dRSTivAdaniHSyandarUpam yathA varNita-pratipAditam, bhagavatA-zrImahAvIreNa indrabhUti prabhRti ziSyANAmadhyayanArtha varNitatvAt adhyayanaM varNitamityuktam, ahamapi tathA-tadanusAreNaiva varNayiSyAmi na svamanISikayetyAzayaH, etena kathamasya chadmasthasya varddhamAnasvAmImahAvIravad varNayituM sAmarthya bhavediti ? zaGkA'pyapAstA, sAmAnyenAbhidheyapadArtha varNanamAtra muddizyaiva tathAbhidhAnAt na tu (bhagavayA) bhagavAna ne (ahamavi) mai bhI (taha) usI prakAra (cannaissAmi) varNana karUMgA // 3 // __bhAvArtha--dRSTiyAda nAmaka bArahaveM aMga ke nicoDa rUpa tathA vividhatA yukta, zrutoM meM ratna ke samAna isa adhyayana kA bhagavAna ne jisa prakAra varNana kiyA hai, mai bhI usI prakAra varNana karuMgA, apanI buddhi ke anusAra nahIM // 3 // TIkArtha-yaha prajJApanA nAmaka adhyayana vividha adhikAroM se yukta hone ke kAraNa citra hai, zrutaratna hai aura dRSTivAda nAmaka bArahaveM aMga kA nicoDa hai| isa adhyayana kA bhagavAna mahAvIra ne apane indrabhUti Adi ziSyoM ko jaisA artha nirUpita kiyA hai, maiM bhI usake anusAra hI varNana karUMgA, apanI mati se nahIM / isa kathana se isa zaMkA kA bhI samAdhAna ho gayA ki chamasya, varddhamAna mahAvIra svAmI ke samAna varNana karane meM samarthakaise ho sakatA hai ? sAmAnya rUpa se (jaha) 2vI rIte (vaNNiya) 1 vyu cha (bhagavayA) mAvAne (ahamavi) : pay (naha) te pramANe (vannaissAmi) pazuna rIza // 3 // bhAvArtha-draSTivAda nAmaka bAramA aMganA nicoDarUpe, temaja vividhatAo thI yukata RtemAM ratna sarakhA A adhyayananuM bhagavAne je rIte varNana karyuM che huM paNa tevI ja rIte varNana karIza. mArI buddhinA anusAra nahIM TakAthaA prajJApanA nAmanuM adhyayana vividha adhikArathI yukta hovAne kAraNe citra che, zrataratna che ane daSTivAda nAmanA bAramA aMgano nicoDa che. A adhyayanane bhagavAna mahAvIre pitAnA indrabhUti vigere ziSya AgaLa je artha nirUpaNa karyo che, huM paNa tenA anusAra ja varNana karIza, mArI buddhithI nahIM. A kathanathI A zaMkAnuM paNa samAdhAna thaI gayuM ke chadmastha vardhamAna mahAvIra svAmInA samAna varNana karavAmAM samartha kevI rIte thaI zake ? sAmAnya pra04 zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #40 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 26 prajJApanAsUtre " svamauDhyA iti bhAvaH, na cAsyAH prajJApanAyA adhyayanarUpatve Adau anuyogAdi dvAropanyAsospi AvazyakatvAt kathaM na kriyate iti vAcyam, nandyuttarAghyayanAdiSu tayAsdarzanena adhyayanAdau upakramAyupanyAsasya avazyakaraNe niyamAbhAvAditi bhAvaH asyAJca prajJApanAyAM SaTUtriMzatpadAni santi, padaM prakaraNam adhikAra:, iti samAnaparyAyAH, tAni ca patriMzat padAni adho nirdiSTAni avaseyAni - 'pannavaNA 1, ThANAI 2, bahuvattavva 3, ThiI 4, visesAya 5. vakaMtI 6, UsAso 7, sannA 8. joNIya 9, carimAI 10, // 4 // bhAsA 11, sarIra 12, pariNAma 13, kasAe 14, iMdie 15, pageya 16, lesA 17, kAyaThiIyA 18 samma 19, aMtakiriyAya 20 // 5|| ogAhaNa saNThANA 21, kiriyA 22, kamme 23, iyAvare 5|| (kammassa) baMdhae 24, (kammassa) vedae 25, vedassa baMdhae 26, veyaveyae AhAre 28, uvaoge 39, pAsaNayA 30, " abhidheya padArthoM ke varNana mAtra ko uddezaka karake hI aisA kahA hai| apanI prauDhatA prakaTa karane ko nahIM / prajJApanA adhyayana rUpa hai to isakI Adi meM anuyogadvAra Adi kA kathana karanA Avazyaka thA, vaha kyoM nahIM kiyA gayA ! aisA nahIM kahanA cAhie kyoMki nandI Adi adhyayanoM meM bhI anuyogadvAroM kA kathana nahIM dekhA jaataa| isase siddha hotA hai ki adhyayana ke Adi meM upakrama Adi anuyoga dvAroM kA kathana Avazyaka nahIM hai prajJApanA meM chattisa pada haiN| pada kA artha hai prakaraNa yA arthAdhikAra / vai chattIsa pada isa prakAra hai (1) prajJApanA, kyoMki yaha pada prajJApanA viSayaka padya ko lekara rUpe abhidheya padArthonA varNana mAtrane uddezIneja ema kahyuM che. potAnI prauDhatA pragaTa karavA mATe nahI. prajJAyanA adhyayana 35 che to tenI mAhibhAM (anuyogadvAra) vigerenu athana karavuM Avazyaka hatuM, te kema na karavAmAM AvyuM ? ema na kahevu joie kemake nanda Adi adhyayanAmAM paNa anuyAgadvArAnuM kathana jovAmA nathI AvatuM. enAthI siddha thAya che ke adhyayananI zarUAtamAM upakrama vigere anuyAga dvArAnu kathana Avazyaka nathI. prajJApanAmAM chatrIsa padma che. padanA artha che prakaraNa vA arthAdhikAra te chatrIsa pade A rIte che------(1) prajJApanA, kemake A pada prajJApanA viSayaka zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #41 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra.1 gA. 3 prajJApanAkhyamadhyayananirUpaNam 27 sanni 31, saMjame ceva 32, 27 // 6 / ohI 33, paviyAraNa 34, vedaNApa 35. tatto samugghAe 36 // 7 // tatra prathamaM padaM-prakaraNaM prajJApanAviSayakaM praznamAzritya pravRttatvAt prajJApanA 1, evaM dvitIyaM padaM-prakaraNaM sthAnAni 2, tRtIyaM padaM bahuvaktavyam 3, caturtham padaM sthitiH 4, paJcamaM padaM vizeSAkhyam SaSThaM padaM vyutkrAnti:-garbhaprAptiH vyutkrAnti lakSaNAthoMdhikArayuktatvAt 6, saptamaM padam ucchyAsaH 9, aSTamaM padaM saMjJA 8; navamaM padaM yoniH 9; dazamaM padaM caramANIti caramANIti praznamadhikRtya pravRttatvAt 10, ekAdazaM padaM bhASA 11, dvAdazaM padaM zarIram 12, trayodazaM padaM pariNAmaH 13. caturdazaM padaM kaSAyaH 14, pazyadarza padaM padamindriyam 15. SoDazaM padaM prayogaH 16, saptadazaM padaM lezyA 17, aSTAdazaM padaM kAyasthitiH 18 ekonaviMzatitamaM padaM samyaktvam 19, viMzatitamaM padam antakriyA 20 ekaviMzatitamaM padam avagAhanA sthAnam 21 dvAviMzatitamaM padaM niyA 22. trayoviMzatitamaM padaM karma 23, caturvizatitamaM padaM karmaNo bandhakaH 24 tasmin prakaraNe yathA khalu jIvaH karmaNo bandhako bhavati tathA prarUpaNAt karmabandhaka iti nAma kRtam, evameva paJcaviMzatitamaM padaM karmavedakaH 25, paiviMzatitamaM padaM vedasya bandhaka iti 26; vedayate-anubhavatIti. AraMbha huA hai / (2) sthAna (3) bahuvaktavya (4) sthiti (5) vizeSa (6)vyutkrAMti (upapAta nivAraNAdi) (7) ucchavAsa (8) saMjJA (9) yoni (10) caramANi / kyoMki yaha pada 'caramANi' isa prazna ko lekara AraMbha huA hai' (11) bhASA (12) zarIra (13) pariNAma (14) kaSAya (15)indriya (16) prayoga (17) lezyA (18) kAyasthiti (19) samyaktva (20) antakriyA (21) avagAhanA saMsthAna (22) kriyA (23) karma (24) karma baMdhaka kyoMki isa prakaraNa meM batalAyA gayA hai ki jIva isa prakAra karma kA baMdha kartA hotA hai, isI prakAra (25) karmavedaka (26) veda-vandhaka isameM batalAyA gayA hai ki kitanI prakRtiyo kA vedana karatA huA jIva kitanI prakRtiyoM kA baMdha karatA hai (27 veda vedaka dhana ne bhAra thayo cha. (2) sthAna (3) sapatavya (4) sthiti (5) vizeSa (6) vyuti (755ta nivAraNa vagere) (7) 727vAsa (8) saMjJA (6) yoni (10) caramANi bhaOM 254ne| 'caramANI' se praznane bane mAla thayo cha (11) bhASA (12) zarI2 (13) pariNAma (14) 45 / 5 (15) dhandriya (16) prayorA (17) vezyA (18) 4ya sthiti (18) sabhya 4.5 (20) santAyA (21) apAnA saMsthAna (22) yA (23) 4 (24) zubha sandhara, bhaI e prakaraNamAM batAvyuM che. ke jIva A rIte kamane bandha kartA bane che. (25) karma vedana (26) veda-bandhaka emAM batAvAyuM che ke keTalI prakRtione vedana karate jIva keTalI prakRtiene bandha kare che (2) veda vedaka emAM A zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #42 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 28 prajJApanAsUtre vedastasya bandha eva bandhakaH, tathA sati kati prakRtI vedyamAnasya kati prakRtinAM bandho bhavatIti tatra marUpyate atastadvedasya bandha iti nAma kRtam. saptaviMzatitamaM padaM veda vedaka: 27, kAM prakRti vedyamAnaH kati prakRtI vedayati ityarthapratipAdakatvAt vedavedaka iti nAma kRtam, aSTAviMzatitama padam AhAraH 28, AhArapratipAdakatvAt, ekonatriMzattamaM padamupayogaH 29, triMzattamaM padaM darzanatA 30, ekatriMzattamaM padaM saMjJA 31,dvAtriMzattamaM padaM saMyamaH 32, trayastriMzattamaM padam avadhiH33,catustriMzattamaM padaM pravicAraNA 34, paJcatriMzattamaM padaM vedanA 35, patriMzattamaM padaM samudghAtaH 36, tadevaM rItyA patriMzatpadAni prakaraNAni pradarzitAniH / atha yathAkramaM padagatAni sUtrANi vaktavyAni, tatra prathamapadagatamAdisUtramucyate-'se ki taM panavaNA?' ityAdi mUlam-se kiM taM pannavaNA? pannavaNA duvihA paNNattA taM jahA-jIvapannavaNA ya ajIvapannavaNA ya ||suu0 1 // chAyA--atha kA sA prajJApanA ? prajJApanA dvividhA prajJaptA-tadyathA jIvaprajJApanA ca ajIvaprajJApanA ca ||suu0 // 1 // isameM yaha nirUpaNa kiyA gayA hai ki kisa prakRti kA vedana karatA huA jIya kitanI prakRtiyoM kA vedana karatA hai (28) AhAra (29) upayoga (30) paiyattA (31) saMjJA (32) saMyama (33) avadhi (34) pravIcAraNA (35) vedanA aura (36) samudghAta / aba kramAnusAra padagata sUtroM kA kathana karanA caahie| ataH prathama pada kA Adi sUtra kahate haiM anvayArtha-(se) atha (kiM taM paNNavaNA) prajJApanA kyA hai prajJApanA kA artha kyA hai ? (paNNavaNA)prajJApanA (duvihA) do prakAra kI (paNNattA) kahI haiN| (taM jahA)-vaha isa prakAra (jIva paNNavaNA) jIva kI prajJApanA (ya) aura (ajIva paNNavaNA) ajIva kI prajJApanA (ya) aura // 1 // - nirUpaNa karavAmAM AvyuM che ke kaI prakRtinuM vedana karate jIva keTalI prakRti sAnu vehana 42 cha. (28) 2mADA2 (28) 75yo (30) 5dhytt| (31) saMjJA (32) saMyama (33) mavadhi (34) prviiyaa2|| (34) vedanA (36) samuddhAta have kramAnusAra padagata sUtronuM kathana karavuM joIe, ethI prathama padanuM paheluM sUtra kahe che. manvayArtha-(se) matha (kiM taM paNNavaNA) prajJApana zucha-prajJApanAnI matha // cha. (paNNavaNA) prajJAnA (duvihA) meM prA2nI (paNNattA) 4. che (tauM jahA) te 2mA prAre (jIvapaNNavaNA) panI prajJApana (ya) mane (ajIvapaNNavaNA) sapanI prajJApanA (ya) mana // 1 // zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #43 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra. 1 sU. 1 prajJApanAmedanirUpaNam TIkA-prazna sUtramidaM gaNadharasya anyasya vA kasyacidagRhIta nAmadheyatvAt, 'se' atha, 'kiM taM' kA tAvat, 'panavaNA' prajJApanA ? kastAvatprajJApanApadArthaH ? iti praznAzayaH bhagavAnAha-panavaNA duvihA paNNattA, taM jahA-jIva panavaNAya ajIvapaNNavaNAya' (sU. 1) prajJApanA pUrvokta svarUpA, 'duvihA' dvividhA dviprakArA, paNNattA' prajJaptA-prarUpitA; anyairapi tIrthakarairapi iti tIrthakaranirvaktRtvapakSe'rthaH tIrthakaramatAnusAryAcAryanirvayatRtyapakSe tu tIrthakaragaNadharaiH prajJaptA, ityartho'baseyaH, tad dvaividhyameva pradarzayati 'taM jahA' tadyathA, 'jIvapaNNavaNA ya' jIva prajJApanA ca, 'ajIvapaNNavaNA ya' ajIvaprajJApanA ca, tatra jIvanti-prANAn dhArayanti, adhArayan dhArayiSyantIti vA jIvAH, prANAzca dvividhAH-dravyaprANAzca bhAvaprANAca, tatra dravyaprANAH indriyaprabhRtayaH bhAvaprANAH-jJAnaprabhRtayaH, dravya prANairapi prANinaH saMsAra___TIkArtha-jisakA svarUpa pahale kahA jA cukA hai, vaha prajJApanA do prakAra kI prarUpita kI gaI hai| jaba tIrthakara kA yaha kathana vivakSita kiyA jAya to isakA artha aisA samajhanA cAhie ki anya tIrthakaroM ke dvArA bhI prarUpita kI gaI hai| jaba yaha prathana tIrthakara ke matAnusAra AcArya kA samajhA jAya to kahanA cAhie ki tIrthakara bhagavAn tathA gaNadharoM dvArA prarUpita kI gaI haiM / prajJApanA do prakAra kI hai-jIva prajJApanA aura ajIva prjnyaapnaa| jinhoMne prANoM ko dhAraNa kiyA, jo dhAraNa karate haiM aura dhAraNa kareMge, ve jIca kahalAte haiM / prANa do prakAra ke haiM-dravya prANa aura bhAva prANa pAMca indriya Adi dravya prANa hai aura jJAnAdi bhAva prANa hai / nAraka Adi saMsArI jIva dravya prANoM ke kAraNa prANI kahalAte TakAtha-jenuM svarUpa prathama kahI devAyuM che. te prajJApanA be prakAranI prarUpita karAI che. jyAre tIrthaMkaranuM A kathana vivakSita karAyuM te ene artha eve samaja joIe ke bIjA tIrthakara dvArA prarUpita karAI che. jyAre A kathana tIrthakaranA matAnusArI AcAryanuM samajAya te kahevuM joIe ke tIrthakara bhagavAna tathA gaNadhara dvArA prarUpita karAI che. prajJApanA be prakAranI che jIvaprajJApanA ane ajIva prajJApanA. jeoe prANone dhAraNa karyA, jeo dhAraNa kare che ane dhAraNa karaze, teo jIva kahevAya che. prANa be prakAranA che-dravya prANa ane bhAvaprANa, pAMca Indriya Adi dravya prANu che ane jJAnAdi bhAvaprANa che. nAraka Adi saMsArI jIva dravya prANane kAraNe prANI kahevAya che ane samasta kane nAza karavA vALA siddha bhAvaprANe ne kAraNe prANuM kahevAya che ane zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #44 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre prAptA nArakAdayaH kebalabhAvaprANaiH prANino vinaSTasakalakarmasaGgAH siddhAH santi, jIvAnAM-jIyAstikAyAnAM prajJApanA jIvaprajJApanA, na jIvA ajIvA:jIvaviparItasyarUpAH, te ca dharmAstikAyAdharmAstikAyAkAzastikAya pugdalAstikAyAddhAsamayasvarUpAsteSAM prajJApanA-ajIvaprajJApanA, cakAradvaya mubhayorapi prajJApanayoH prAdhAnyakhyApanArthamavaseyam, na khalvatra anyatarasyAH prajJApanAyAH gauNatvaM vartate, apitu ubhayoreya prAdhAnyamityAzayaH (s. 1) tadevaM rItyA sAmAnyataH prajJApanAdvayamupanyasya sAmprataM vizeSa svarUpAcagamArtha jIvaprajJApanAyAH prathamopAttatve'pi sUcI kaTAhanyAyena alpavaktavyatayA ajIvaprajJApanAyA eva prathama pratipipAdayiSayA tad viSayakaM praznottarasUtrAha mUlam-se kiM taM ajIvapannavaNA? ajIvapannavaNA duvihA pannattA, taM jahA-rUvi ajIvapannavaNA ya arUpi ajIva pannavaNA ya ||suu0 2 // haiM aura samasta karmoM ko naSTa kara dene vAle siddha bhAvaprANoM ke kAraNa prANI kahalAte haiM aura dharmAstikAya, adharmAstikAya, AkAzAstikAya, pudgalAstikAya, aura addhA samaya, ina jIva se viparIta jIvoM kI prarUpaNA ko ajIva prajJApanA kahate haiN| sUtra meM diyA huA (ca) zabda dAnoM prajJApanAoM kI pradhAnatA ko sUcita karane ke lie hai| donoM meM koI bhI gauNa nahIM hai, kintu donoM hI pradhAna hai, yaha 'ca' pada kA Azaya hai // 1 // isa prakAra sAmAnya rUpa se do prajJApanAoM kA nirdeza karake aba unakA vizeSa svarUpa batalAne ke lie agalA sUtra kahate haiN| yadyapi jIva prajJApanA kA nirdeza pahale kiyA gayA hai, magara sUcI kaTAha, nyAya se, alpa vaktavyatA hone ke kAraNa pahale ajIva prajJApanA kA nirUpaNa karane kI icchA se tadviSayaka paznottara kahate haiN| dhamastikAya adharmAstikAya, AkAzAstikAya, pagalAstikAya ane adhAsamaya A jIvAthI viparIta jenI prarUpaNAne ajIva prajJApanA kahe che. sUtramA 25vAmA mAvesa 'ca' za manne prajJApanAmAnI pradhAnatAnu sUcana karavA mATe che. baMnemAM koI paNa gauNa nathI. paraMtu baMne ja pradhAna cha. se 'ca' 54ne| 2mAzaya che. // 1 // A pramANe sAmAnya rUpathI be prajJApanane nirdeza karIne have teonA vizeSa svarUpa batAvavA mATe AgaLanuM sUtra kahe che. jo ke jIva prajJApanano nirdezaprathama karAve che. paraMtu sUcikaTAha, nyAyathI a9pa vakatavyatA hovAne kAraNe pahelA ajIva prajJApanAnuM nirUpaNa karavAnI IcchAthI tadviSayaka praznottara kare che. zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #45 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra. 1 sU. 2 ajIvaprajJApanAnirUpaNam 31 chAyA - atha kA sA ajIvaprajJApanA ? ajIvaprajJApanA dvividhA prajJaptA, tadyathA = rUpyajIva prajJApanA ca, arUpyajIvaprajJApanA ca ||02|| TIkA- 'se' atha, 'kiM taM' kiM tat, athavA kA sA, 'ajIvapannavaNA' - ajIva prajJApanA prajJaptA ? iti zeSaH, ajIva prajJApanA katividhA vartate ? iti prazrAzayaH, bhagavAnAha - 'ajIvapannavaNA' ajIvaprajJApanA, 'dubihA paNNattA' dvividhA prajJaptA, 'taM jahA' tadyathA, 'rUvi ajIvapannavaNA ya' rUpyajIva prajJApanA ca, arUvi ajIva panavaNA ya' arUpya jIvaprajJApanA ca, tatra rUpamasti eSAmiti rUpiNaH, rUpagrahaNena gandharasasparzA api upalakSyante, gandhAdivyatirekeNa rUpAsambhavAt / anvayArtha - (se kiM taM ajIva paNNavaNA) ajIva prajJApanA kA svarUpa kyA hai ? (ajIva paNNavaNA dubihA paNNattA) ajIva prajJApanA do prakAra kI kahI hai ? (taM jahA ) vaha isa prakAra (rUvi ajIva paNNavaNA) rUpI ajIva kI prajJApanA (ya) aura ( arUvi ajIva paNNavaNA) arUpI ajIva kI prajJApanA // 2 // TIkArtha :- ajIva prajJApanA kisako kahate hai, arthAt ajIva prajJApanA kitane prakAra kI hai ? zrIbhagavAn uttara dete haiM-rUpI ajIva prajJApanA aura arUpIajIva prajJApanA / jisa meM rUpa ho vaha rUpI kahalAtA hai / rUpa ke grahaNa se gandha, rasa aura sparzakA grahaNa bhI samajha lenA cAhie, kyoMki va prajJApanAnu sva35 zu che ? anvayArtha - (se kiM taM ajIva paNNavaNA) ( ajIva paNNavaNA duvihA paNNattA) va prajJApanA me aAranI che) (taM jahA ) te yA are (rUvI ajIva paNNavaNA) 35ii abhuvanI prajJApanA (ya) mane (arUvi ajIvapaNNavaNA) api bhuvanI prajJApanA // 2 // TIkA ajIva prajJApanA kAne kahevAya ? zrI bhagavAna uttara Ape che-rUpI ajIva prajJApanA ane arUpI ajIva prajJApanA jemAM rUpa hoya te rUpI kahevAya che rUpanA grahaNathI gandha, rasa ane spanu grahaNa paNa samajavuM joie kemake gandhAdinA abhAvamA ekalA rUpane levu zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #46 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 32 'kAraNameva tadantyaM sUkSmo nityazca bhavati paramANuH / ekarasagandhavarNo dvisparzaH kAryaliGgazca // 1 // prajJApanAsUtre iti vacanaprAmANyena pratiparamANu rUparasagandhasparzasattvAt paramANUnAm atisUkSmapudgalatvAt, athavA rUpaM sparzarUpAdi sammUrcchanAtmikA mUrtistadasti eSAmiti rUpiNaH rUpiNazca te ajIvAzceti rUpyajIvAH teSAM prajJApanaM rUpyajIvaprajJApanA, pulasvarUpA jIvaprajJApanetyaryaH, pudgalAnAmeva rUpAdimatvAt na rUpiNaH - arUpiNaH dharmAsti kAyAdayastraya ste ca te ajivAzceti arUpya jIvAsteSAM prajJApanA arUpyajIva prajJApanA, cakAradvayaM pUrvavadeva dvayoH prAdhAnyakhyApanArtham (2) gaMdhAdi ke abhAva meM akele rUpakA honA saMbhava nahIM hai / paramANu kAraNa hI hai - kArya nahIM, vaha antima, sUkSma, nitya, tathA ekarasa, ekagandha, ekavarNa, aura do sparza vAlA hotA hai / vaha pratyakSa se jJAta nahIM hotA, kevala skaMdharUpa kArya se usakA anumAna kiyA jAtA hai / isa vacana ke prAmANya se pratyeka paramANu meM rUpa, rasa, gaMdha aura sparza kA sadbhAva hotA hai, kyoMki paramANu sUkSmatama pudgala haiM / athavA rUpakA artha sparza evaM rUpa kA Adimaya mUrti samajhanA cAhie / aisA rUpa jisa meM ho vaha rUpI / rUpI ajIvoM kI prajJApanA / rUpI - ajIva pudgala hI hotA hai, ataeva ise pudgala - ajIva prajJApanA bhI kahA jA sakatA hai / dharmAstikAya Adi arUpI ajIva haiM / unameM rUpa nahIM hotA / ataeva unakI prarUpaNA arUpI ajIva prajJApanA kahalAtI hai / donoM 'ca' pada donoM kI pradhAnatA ke sUcaka hai // 2 // saMbhavita nathI paramANu kAraNuja che--kA nathI, te aMtima, sUkSma, nitya tathA ekarasa, ekagandha ekavaNu ane e sparzIvALu hAya che te pratyakSathI jJAta nathI thatuM, kevaLa skaMdharUpa kAryathI tenuM anumAna karavAmAM Ave che, A vacananI pramANikatAthI pratyeka paramANumAM rUpa, rasa, gaMdha ane sparzInA sadbhAva hAya che, kemake paramANu sUkSmatama pugaLa che. athavA rUpane a pa ane rUpa Adimaya mUrti samajavA joie. Avu rUpa jenAmAM heAya te rUpI ajIvA nI prajJApanA, rUpI ajIva pugaLa ja thAya che. tethI ja ene pudgalaajIva prajJApanA paNa kahI zakAya che. dharmAstikAya Adi arUpI ajIva che. teomAM rUpa nathI hAtAM tethIja tenI prarUpaNA arUpI ajIva prajJApanA kahevAc padma bannenI pradhAnatAnA sUcaka che. // 2 // che, manne , zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #47 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TokA pra. 1 sU. 3 arUpyajIvaprajJApanAnirUpaNam mUlam-se kiM taM arUvi ajIvapannavaNA ? arUviajI vapannavaNA dasavihA pannattA, taM jahA-dhammasthikAe 1, dhammathikAyassa dese 2, dhammasthikAyassa padesA 3, adhammatthikAe 4, adhammatthikAyassa dese5, adhammasthikAyassa padesA6 AgAsasthikAe 7, AgAsasthikAyassa dese 8, AgAsasthi. kAyassa padesA 9, addhAsamae 10 ||suu03|| chAyA-atha kA sA arUpyajIvaprajJApanA ? arUpyajIvaprajJApanA dazavidhA prajJaptA, tadyathA-dharmAstikAyaH1, dharmAstikAyasya dezaH 2, dharmAstikAyasya pradezAH 3, adharmAstikAyaH 4, adharmAstikAyasya dezaH 5, adharmAstikAyasya pradezAH 6,AkAzAstikAyaH 7, AkAzAstikAyasya dezaH 8, AkAzAstikAyasya pradezAH 9, addhAsamayaH 10, // sU. 3 // yadyapi rUpi-ajIva prajJApanA kA nirdeza pahale kiyA gayA hai| phira bhI pUrvokta nyAya se alpa vaktavyatA hone ke kAraNa prathama arUpi-ajIva prajJApanA kA nirUpaNa karate haiM sUtrArtha-(se) atha (kiMta) vaha kyA hai ? (arUvi ajIva paNNavaNA) arUpI ajIva kI prajJApanA (arUvi ajIva paNNavaNA) arUpI ajIya kI prajJApanA (dasavihA) daza prakAra kI (paNNattA) kahI hai (taM jahA) vaha isa prakAra (dhammatthikAe) dharmAstikAya (dhammatthiyAyassa dese) dharmAstikAya kA deza (dhammatthikAyassa padesA) dharmAstikAya ke pradeza (adhammatthikAe) adharmAstikAya (adhammatthikAyassadese) adharmAstikAyakA deza (adhammatthikAyassa padesA) adharmAstikAyake pradeza (AgAsasthi joke rUpI ajIva prApanA nirdeza pahalAM karAyuM che. te paNa pUrvokata nyAye a95tvatA hovAne kAraNe prathama arUpI-ajIva prajJApanAnuM nirUpaNa kare che sUtrAtha--(se) 255 (kiMta) te zuche (arUvi ajIvapaNNavaNA) 253thI. ma0panI prjnyaapn| (arUvi ajIvapaNNavaNA) 253pI manI prajJApana (dasavihA) 4 // 542nI (paNNattA) 4ii cha (tauM jahA) te 2 // 4 // 2 (dhammatthikAe) dhAsti44ya (dhammatthikAyassa dese) ghaastiyn| heza (dhammatthikAyassa padesA) - stiyn| pradeza (adhammatthikAe) aghAstiya (adhammatthikAyassa dese) adha pra05 zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #48 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 34 prajJApanAsUtre TIkA-tatrApi rUpyajIvaprajJApanAyAH prathamopAttatve'pi uktanyAyena anyavaktavyatayA prathamam arUpyajIvaprajJApanAmeva prarUpayitumAha-' se kiM taM arUvi ajIva pannavaNA ? 'se' atha, 'kiM taM' kiM tat, kA sA, 'arUvi ajIvapannavaNA?' arUpyajIvaprajJApanA ? bhagavAnAha-'arUviajIvapannavaNA dasa vihA pannattA' arUpyajIva prajJApanA dazavidhA-dazanakArA prajJaptA , 'taM jahA dhammatthikAe, dhammasthikAyassa dese, dhammatthikAyassa padesA' tadyathA dharmAstikAyaH, dharmAstikAyasya dezaH, dharmAstikAyasya pradezAH, tatra dharmAstikAyazabdo vyutpAdyate-svabhAvAdeva gatipariNAmapariNatAnAM jIvAnAM pudgalAnAM ca tatsvabhAvadhAraNAd dharmaH, dharmohi tatsyabhAvapoSako bhavati,astayazca pradezA steSAM kAyaH-nikAyaH saGghAta ityarthaH epazca pradezasaGghAtaH astikAyapadArthaH, dharmazcAsau astikAyazceti dharmastikAyaH -avayavidravyam, avayavIca avayavAnAM tathAvidhasaGghAtapariNAmavizeSa eva, avayayakAe) AkAzAstikAya (AgAsasthikAyassa dese) AkAzAstikAya kA deza (AgAsAthikAyassa padesA) AkAzAstikAya ke pradeza (addhAsamae) addhA kAla // 3 // ____TIkArtha-arUpI-ajIva kI prajJApanA kyA hai ? zrIbhagavAn uttara dete haiM-arUpI ajIya prajJApanA daza prakAra kI kahI hai / vaha isa prakAra hai-dharmAstikAya, dharmAstikAya kA deza, dharmAstikAya ke pradeza / yahAM dharmAstikAya kA artha-nirUpaNa karate haiM-svayaM hI gati pariNAma meM pariNata jIvoM aura pudgaloM kI gati meM jo nimitta kAraNa ho vaha dharmAstikAya kahalAtA hai / 'asti' arthAt pradeza, unakA kAya arthAt samUha yA saMghAta astikAya / isa prakAra astikAya zabda kA artha haiM pradezoM kA samUha / dharmarUpa astikAya dharmAstikAya kahA jAtA hai| yaha eka avayavidravya hai| avayavI avayavoM se bhinna stiyana deza (adhammatthikAyassa padesA) saastiyn| pradeza (AgAsathikAe) masti4Aya (AgAsatthikAyassa dese) mAstiyana heza (AgAsatthikAyassa paesA) mAstiyana prh|| (addhAsamae) maddhA // 3 // TIkArya -arUpI ajIvanI prajJApanA daza prakAranI kahI che te A prakAre che--dharmAstikAya, dharmAstikAyane deza, dharmAstikAyane pradeza ahIMyA dharmAstikAyane artha nirUpaNa kare che svayaM poteja gati pariNAmamAM pariNata che ane pugatAnI timAre nimitta 4 / 29 khAya te stiya pAya che. 'asti' arthAt pradeza temane kAya arthAt samUha. dharmarUpa astikAya dharmAstikAya zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #49 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra. 1 sU. 3 arUpyajIva prajJApanAnirUpaNam dravyebhyaH pRthak arthAntarasya avayava vyasthAnupalabdheH tathA dharmAstikAyasya buddhiparikalpito dvayAdipradezAtmako vibhAgaH, dharmAstikAyasya pradezAstu - prakRSTAH dezAH pradezAH vibhAgazUnyA bhAgA ityarthaH te cAsaMkhyAtAH santi teSAM lokAkAza pradezapramANatvAt, 'atha dharmAstikAya virodhyadharmAstikAyamAha - 'adhammatthikAe, adhamatthikAyasta dese, adhammatthikAyassa padesA' adharmAstikAyaH- dharmAstikAyapratipakSabhUtaH - adharmAstikAyaH, jIvAnAM pudgalAnAJca sthitipariNAmapariNatAnAM tatpariNAmopaSTambhako mUrto'saMkhyeyapradeza saGghAtAtmako'dharmAstikAyaH, tathA adharmAstikAyasya dezastu tasyaiva adharmAstikAyasya buddhi vikalpito dvayAdidezAtmako vibhAgaH, adharmAstikAyasya pradezAH punaH prakRSTA dezA:avayavI nAmaka koI dravya upalabdha nahIM hotA / usI dharmAritakAya kA buddhi dvArA kalpita dipradezAtmaka Adi vibhAga dharmAstikAya kA deza kahalAtA hai / dharmAstikAya kA zabda se choTA deza, jisakA phira vibhAga na hosake, pradeza kahalAtA hai| dharmAstikAya ke lokAkAza ke pradezoM ke barAbara asaMkhyAta pradeza hote haiM / 35 aba dharmAstikAya ke virodhI svarUpa vAle adharmAstikAya kA svarUpa batalAte haiM - jo sthiti pariNAma meM pariNata jIvoM aura pudgaloM kI sthiti meM sahAyaka ho vaha adharmAstikAya kahalAtA hai / adharmAstikAya bhI asaMkhyAta pradezI amUrtta dravya haiM / adharmAstikAya kA buddhi dvArA kalpita hipradezAtmaka Adi khaNDa adharmAstikAya deza kahalAtA hai, aura usakA sabase choTA bhAga jisakA dUsarA bhAga na kahevAya che. te eka avayavI dravya che. avayaveAthI juduM avayavI nAmanu` koi dravya upalabdha thatuM nathI. eja dharmAstikAyane buddhidvArA kalpita dvipradezAtmaka Adi vibhAga dharmAsti kAyanA deza kahevAya che. dharmAstikAyane badhAthI nAnA deza, jene pharIthI vibhAga na thai zake tene pradeza kahevAya che, dharmAstikAyanA lAkAkAzanA pradezanI barAbara asaMkhyAta pradeza hAya che. have dharmAstikAyanA virodha svarUpa vALA adharmAstikAyanA svarUpa atalAve che je sthiti pariNAmamAM pariNata jIvA ane puddagalAnI sthitimAM sahAyaka hAya te dharmAstikAya kahevAya che. adharmAstikAya paNa asaMkhyAta pradezI amU dravya che. adharmAstikAyanA buddhidvArA kalpita dvipradezAtmaka Adi khaDa adharmAstikAya deza kahevAya che. ane ene badhAthI nAnA bhAga jenA khIje zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #50 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - 36 pratApanAsUtre nivibhAgAH asaMkhyeyA bhAgA bhavanti, lokAkAzapradezapramANatvAt, athAkAzAstikAyAdi brUte-'AgAsatthikAe, AgAsasthikAyassa dese, AgAsatthikAyassa padesA, addhA samae' sU. 3 / AkAzAstikAyaH, A-maryAdayA svasvabhAvAparityAgarUpayA kAzante-svarUpeNa pratibhAsante vyavasthitAH padArthA asmin iti AkAzam athavA A sarva bhAvAbhivyAptyA kAzate ityAkAzam, astayaH-pradezA steSAM kAyaH-astikAyaH, AkAzazca tadastikAyazceti AkAzAstikAyaH, evam AkAzAstikAyasya dezastu tasyaiva AkAzAstikAyasya buddhivikalpito dvayAdi pradezAtmako vibhAga ityarthaH, tathA AkAzAstikAyasya pradezAH punaranantAH santi; alokasyAnantatvAt, addhAsamayaH- addhA-kAlaH, sa cAsau samayaho sake vaha pradeza kahalAtA hai / adharmAstikAya ke pradeza bhI asaMkhyAta haiM aura lokAkAza ke pradezoM ke barAbara haiN| aba AkAzAstikAya kA svarUpa kahate haiM-jisake andara sthita padArtha apane svarUpoMko binA tyAge pratibhAsita hotA hai yaha AkAza / athavA jo samasta padArthoM meM vyApta hokara rahA huA hai, vaha AkAza / asti kA tAtparya pradeza hai, unakA samUha yA saMghAta astikAya kahalAtA hai| AkAza rUpa astikAya ko AkAzAstikAya kahate haiN| AkAzAstikAya hI buddhi kalpita dvipradezAtmaka Adi bhAga AkAzAstikAya deza kahalAtA hai aura AkAza kA sabase choTA bhAga, jisakA punaH bhAga na ho sake, AkAzAstikAya pradeza kahalAtA hai| AkAzAstikAya ke pradeza ananta hai, kyoMki alokAkAza ananta hai| bhAga na thaI zake tene pradeza kahevAya che. dharmAstikAyanA pradeza paNa asaMkhyAta che ane kAkAzanA pradezanI barAbara che. have AkAzastikAyanuM svarUpa kahe che-jenI aMdara rahelA padArtha potAnA svarUpano tyAga karyA sivAya pratibhAsita thAya che te AkAza athavA je samasta padArthomAM vyApta banIne rahela che, te AkAza. astinuM tAtparya pradeza che, teone samUha athavA saMghAta astikAya kahevAya che. AkAza. rUpa astikAyane AkAzAstikAya kahe che. AkAzastikAyane ja buddhikalpita kripradezAtmaka Adi bhAga AkAzAstikAya deza kahevAya che ane AkAzane badhAthI nAno bhAga, jene pharI bhAga thatuM nathI, te AkAzAstikAya pradeza kahevAya che. AkAzAstikAyanA pradeza ananta che, kemake akAkAza ananta che. zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #51 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra.1 sU. 3 arUpyajIvaprajJApanAnirUpaNam 37 theti addhAsamayaH, athavA advAyAH kAlarUpAyAH samayo-vibhAgarahito bhAgaH, ayazca addhAsamayaH eka eva vartamAnaH paramArthaH san vartate, nAtItAH samayAH, no vA anAgatAH, teSAM vinaSTAnutpanatvenAsatvAt, ataeva addhAsamayasya kAyatvAbhAvena dezapradezakalpanAbhAvaH , saiSA arUpyajIvaprajJApanA proktA, atra dharmAstikAyasya mAGgalikatvena prathamopAdAnaM, tatpratipakSabhUtatvAt tadanantaram adharmAstikAyastha, tadanantaraM lokAloka vyApitvAdAkAzAstikAyasya, tato loke samayAsamayakSetravyavasthAkAritvAdaddhAsamayasyopAdAnaM kRtam, vastu tastu addhA kAla ko kahate haiN| addhA samaya addhA samaya kahalAtA hai| athavA kAla rUpa addhA samaya arthAt niraMza aMza addhA samaya kahalAtA hai| vartamAna kAla kA eka hI samaya sat hotA hai, atIta kAla ke ananta samaya naSTa ho cuke haiM aura anAgata kAla ke ananta samaya utpanna nahIM hue haiM, ataeva ve saba asat avadhijJAna hai ? / addhA kAla kAya nahIM haiM arthAt pradezoM kA saMghAta nahIM haiN| ataeva usake dezoM aura pradezoM kI kalpanA bhI nahIM ho sakatI hai| ___yaha :arUpI-ajIva: kI prajJApanA hai| dharma mAMgalika hai, ataH dharmAstikAya kA sabase pahale ullekha kiyA gayA hai| dharmAstikAya kA pratipakSa adharmAstikAya hai, ataeva dharmAstikAya ke pazcAt adharmAsti kAya kA kathana :kiyA gayA hai| tatpazcAt lokAloka meM vyApta hone ke kAraNa AkAzAstikAya kA nirdeza kiyA gayA hai aura phira loka meM samaya kSetra evaM asamaya kSetra kI avasthA karane vAlA hone ke kAraNa addha kALane kahe che. aDhAsamaya, aDhAsamaya kahevAya che. athavA kAla rUpa addhAsamaya arthAt niraMza aMza adhvAsamaya kahevAya che. vartamAna kALane eka ja samaya sat hoya che. atIta kAlanA ananta samaye naSTa thaI gayA che ane anAgata kALanA ananta samaya utpanna thayA nathI, tethI ja e badhA asat avidyamAna che aDhAkAla kAya nathI, tethI ja enA deza ane pradezonI kalpanA paNa thaI zakatI nathI. A arUpI ajIvanI prajJApanA che. dharma mAMgalika che, tethI dharmAstikAya ne badhAthI pahelAM ullekha karyo che. dharmAstikAyane pratipakSa adharmAsti kAya che, tethI ja dharmAstikAyanI pachI adharmAstikAyanuM kathana karAyuM che. tenA pachI kalekamAM vyApta hovAne kAraNe AkAzAstikAya ne nirdeza kare che ane pachI lekamAM samaya kSetranI vyavasthA karavA vALA hovAne lIdhe addhAsa zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #52 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 38 prajJApanAsUtre lokAlokavyavasthAkAritvAd dharmAdharmAstikAyayoH prathamamupAdAnam, dharmAdharmAstikAyayovibhutvAbhAvena yAvati kSetre to avagADhau bhavata stAvatpramANo loko bhavati, zeSastu aloko bhavati, tathA coktam 'dharmAdharmavibhUtvAt sarvatra ca jIva pudgalavicArAt / nAlokaH kazcit syAt, naca sammata metadAryANAm // 1 // tasmAd dharmAdharmAvagADhau vyApya lokasthaM sarvam / evaM hi paricchinnaH sidhyati loka stada vibhutyAt' ||iti|s.3|| mUlama-' se kiM taM rUvi ajIvapannavaNA ? rUvi ajIvapannavaNAcauvvihA pannattA, taM jahA-khaMdhA1, khaMdhadesA2, khaMdhapaesA3 addhA samaya kA grahaNa kiyA hai / vastutaH loka aura aloka kA vibhAga dharmAstikAya aura adharmAstikAya kI vajaha se hotA hai, ataeca ina donoM kA pahale nirdeza kiyA gayA hai| dharmAstikAya aura adharmAstikAya vyApaka dravya nahIM haiN| ve kitane AkAza khaNDa meM sthita hai, utanA AkAza khaMDa lokAkAza yA loka kahalAtA hai / zeSa AkAza aloka yA alokAkAza kahA jAtA hai| kahA bhI hai-dharma aura adharma dravya yadi vyApaka hote to jIvoM aura pudgaloM kI gati aura sthiti bhI sarvatra hotii| aloka kucha hotA hI nahIM, kintu Arya janoM-jJAniyoM ko yaha mAnya nahIM hotA hai // 1 // ___ataeva yahI mAnanA ucita hai ki dharma aura adharma lokAkAza meM hI vyApta haiM, dharma-adharma dravyoM kI vyApakatva na hone se loka parimita siddha hotA hai // 2 // satra // 3 // mayanuM grahaNa karyuM che. vastutaH e lekanA vibhAga dharmAstikAya ane adharmAstikAyanI apekSAe thAya che. tethI ja e baMnene pahele nirdeza karAyo che. dharmAstikAya vyApaka dravya che nahIM. teo jeTalA AkAza khaMDamAM rahe che, teTalA AkAza khaMDa lekAkAza agara leka kahevAya che. zeSa AkAza aleka athavA alakAkAza kahevAya che. kahyuM paNa che ke--dharma ane adharma dravya je vyApaka heta te che ane pagalenI gati ane sthiti paNa savatra heta aleka jevuM kAMI hetaja nahI parantu Aryajanane jJAnIone A mAnya hotu nathI 1 che tethIja Ama mAnavuM ucita che ke dharma dravya kAkAza mAMja vyApta che, dharma-adharma dravyanuM vyApakatva na hovAthI leka parimita siddha thAya che. 2 3 zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #53 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA sU. 4 pra. 1 rUpyajIvaprajJApanAnirUpaNam 39 paramANupoggalA 4, te samAsao paMcavihA pannatta / taM jahAcaNNapariNayA 1, gaMdhapariNayA 2, rasapariNayA 3, phAsapariNayA 4, saMThANapariNayA 5, // sU0 4 // chAyA - atha kA sA rUpyajIva prajJApanA ! rUpyajIva prajJApanA caturvidhA prajJaptA, tadyathA - skandhAH, 1 skandhadezAH 2, skandhapradezAH, 3, paramANupudgalA 4, te samAsataH paJcavidhAH prajJaptAH, tadyathA-varNapariNatAH 1 gandhapariNatAH 2, rasapariNatAH 4, saMsthAnapariNatAH 5 ||sU0 4 // TIka -- atha rUpyajIvaprajJApanAM prarUpayitumAha-- 'se kiM taM rUvi ajIvapannavA ?' 'se' atha, 'kiM taM' kiM tat kA sA 'rUvi ajIvapannavaNA ?' rUpyajIva aba rUpI - ajIva kI prarUpaNA karate haiM sUtrArtha - (se) atha (kiM taM) vaha kyA hai (rUvi ajIva pannavaNA) rUpI ajIva prajJApanA (rUpI ajIva paNNavaNA) rUpI ajIva prajJApanA ( cauvhiA) cAra prakAra kI (paNNattA) kahI hai| (taM jahA) vaha isa prakAra hai / (khaMghA) skaMdha ( khaMdhadesA) skaMghadeza hai / (khaMdhapaesA) skaMdha pradeza ( paramANu poggalA) paramANu pudgala (te) ve (samAsao) saMkSepa se (paMcavihA) pAMca prakAra ke (paNNattA) kahe haiM (yaNNa pariNayA) carNa rUpa meM pariNata (gaMdha pariNayA) gaMdha rUpa meM pariNata ( rasapariNayA) rasa rUpa meM pariNata ( phAsa pariNayA) sparza rUpa meM pariNata ( saMThANa pariNayA) AkAra rUpa meM pariNata // 4 // TIkArtha :- -aba rUpI ajIva kI prajJApanA kA kyA svarUpa hai ? zrI bhagavAn uttara dete haiM- rUpI ajIva kI prajJApanA cAra prakAra kI hai / have rUpI ajIvanI prarUpaNA kare che. sUtrArtha - (se) atha (kiM taM) te zu che (rUvi ajIva pannavaNA) 35ii alava prajJApanA (rUvi ajIva paNNavaNA) 35ii va prajJApanA ( cauvvihA) yAra prahAra nI (paNNattA) 3DI (tauM jahA) te yA prAre (khaMdhA) 246 (khaMdha desA) 24ndhanA deza (khaMdha paesa) 256 pradeza (paramANu pAmgalA) parabhAgupudgala (te) tetheo ( samAsao) sapatha (paMcavihA) pAMca aAnA (paNNattA) udyA che (vaNNapariNayA) vArtha 35 pariNata (gaMdha pariNayA) gaMdha35 pariNata ( saMThANa pariNayA) bhAra rUpamAM pariNata // 4 // TIkA :--have rUpI ajIvanI prajJApanAnuM zuM svarUpa che ? zrI bhagavAna uttara Ape che.-rUpI ajIvanI prajJApanA cAra prakAranI che. te A pramANe zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #54 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre , prajJApanA ? bhagavAnAha - 'rUvi ajIvapaNNavaNA cauvvihA pannattA' rUpyajIva prajJApanA, catuvidhA prajJaptA, "taM - jahA - khaMdhA, khaMdhadesA 2, khaMdhapaesA 3, paramANupoggalA' 4, tadyathA - skandhAH, skandhadezAH skandhapradezAH, paramANupudgalAzca, tatra skandanti - zuSyanti, dhIyante pudgalAnAM vicaTanena kRzI bhavanti caTanena puSyanti ceti skandhAH pRSodarAditvAt siddhiH, skandhadezAstu - skandhAnAmeva skanyatvapariNAmamatyajato buddhiparikalpitA dvayAdipradezAtmakA vibhAgAH, atra anantAnantaprAdezikeSu tAdRzeSu skandheSu dezAnantatvasaMbhAvanArtha bahuvacanopAdAnam, skandhapradezAH punaH skandhAnAM skandhatva pariNati pariNatAnAM buddhivikalpitAH prakRSTAdezAH - vibhAgazUnyA bhAgAH paramANavaH skandhapradezA bodhyAH, paramANupuGgalAH paramAzca te aNavaH paramANavaH nirvibhAgadravyarUpAH, te ca te pudgalAzceti paramA 40 vaha isa prakAra-skaMdha, skaMdha deza, skaMdha pradeza aura paramANu pudgala / jo pudgala, anya pudgaloM ke milane se puSTa hote haiM-baDha jAte haiM aura pudgaloM ke haTa jAne se kRza kamatI par3a jAte haiM / ve skaMdha kahalAte haiM / saMskRta bhASA ke anusAra skandha zabda kI vyutpatti isa prakAra haiM - 'skandati - dRSyanti dhIyante ca puSpante ca' iti skandhAH / pRSodarAdi se isa zabda kI siddhi hotI hai / skandhatva rUpa pariNAma ko na tyAga ne vAle skandhoM ke hI buddhi kalpita dvipradezI Adi vibhAga skandha deza kahalAte haiN| yahAM skandha dezAH, jo bahuvacanAnta prayoga kiyA hai so yaha sUcita karane ke lie hai kiM kisI ananta pradezI skandha meM skandha deza bhI ho sakate haiM skandha meM mile hue nirvibhAga aMza ko skandha pradeza bhI kahate haiM / arthAt jo paramANu skandha meM milA hai vaha skandha pradeza kahalAtA hai / parama aNu paramANu kahA jAtA hai arthAt skaMdha, skaMdha deza, skaMdha pradeza ane paramANu pudgaleA bIjA pudgaleAnA maLa vAthI pUrNa thAya che vadhI jAya che ane pudgalAnA ghaTI javAthI ghaTI jAya che. teo skandha kahevAya che. saMskRta bhASAnusAra baMdha zabdanI vyutpatti A rAte che skaMdati dhIyante ca puSyante ca iti skandhAH / pRSoharAhi gaNuthI mA zabda siddha thAya che. ska Mdhatva rUpa pariNAmane na tyajanAra, skaMdhAnAja buddhikalpita dvi pradezI vigere vibhAga 6 deza uDevAya che. khaDIyAM skaMdha dezAH vo mahuvacanAnta prayAga karyuM che te ema sUcana karavA mATe che ke keAi anantapradezI skandhamAM ananta deza paNa khanI zake che, skaMdhamA maLelA nivibhAga aMzane skaMdha pradeza paNa kahe che. arthAt je paramANu skaMdha maLe che te skaMdha pradeza kahe pAya che, parama aNu paramANu uvAya che, arthAt mevu cuhUgala dravya bhenA zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #55 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra.1 sU. 5 rUpyajIvaprajJApanAnirUpaNam 41 NupudgalAH skandhatvapariNAmarahitAH kevalAH paramANavaH, ityarthaH, 'te samAsao paMcavihA paNNattA' te-skandhAdayazcatvAro rUpyajIvAH, 'samAsao' samAsataHsaMkSapeNa 'paMcavihA' paJcavidhAH-pazcaprakArAH 'paNNattA' prajJaptA:-prarUpitAH santi 'taM jahA-vaNNapariNayA, gaMdhapariNayA, rasapariNayA, phAsapariNayA, saMThANapariNayA' tadyathA-varNapariNatAH 1, gandhapariNatAH 2, rasapariNatAH 3, sparzapariNatAH 4, saMsthAnapariNatAH 4, tatra varNataH pariNatAH varNapariNAmabhAjaH varNapariNatAH, ityevaM gandhapariNatAdayo'pi vyaakhyeyaaH|| (sU0 4) mUlama-'je vaNNapariNayA te paMcavihA pannattA taM jahAkAlavaNNapariNayA 1, nola vaNNapariNayA 2, lohiyayaNNapariNayA 3, hAliddavapaNapariNayA 4, sukillavaNNapariNayA 5 je gaMdhapariNayA te duvihA pannattA taM jahA-subbhigaMdhapariNayA ya dunbhigaMdhapariNayA y| je rasapariNayA te paMcavihA pannattA taM jahA-tittarasapariNayA 1, kaDuyarasapariNayA 2, kasAyarasa pariNayA 3, aMbilarasapariNayA 4, mahurarasapariNayA 5, je phAsapariNayA te avihA pannattAtaM jahA-kakkhaDaphAsapariNayA 1, mauyaphAsapariNayA 2, guruyaphAsaNayA 3, lahuyaphAsapariNayA 4, sIyafAsapariNayA 5, usiNaphAsapariNayA 3, NiddhaphAsapariNayA 7, lukkhaphAsapariNayA 8, je saMThANapariNayA te paMcavihA paNNattA, taM jahA-parimaMDala saMThANapariNayA 1, vaha aisA pudgala dravya kI jisakA vimAga saMbhava na ho, paramANu kahalAtA hai| paramANu skandha meM milA nahIM hotA hai / aisA samajhanA caahie| ye cAroM rUpI-ajIva saMkSepa se pAMca prakAra ke kahe gae haiN| ve prakAra ye haiM-varNa pariNata, gaMdha pariNata, rasa pariNata, sparza pariNata aura saMsthAna pariNata / jo varNa ke rUpa meM pariNata hoM, ve varNa pariNata kahalAte haiN| isI prakAra gaMdha pariNata Adi bhI samajha lenA caahie|4| vibhAga asaMbhavita che te paramANu kahevAya che. paramANu skaMdhamAM maLela nathI hetuMte vibhinna dravya hoya che ema samajavuM joIe. 4 pra06 zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #56 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre saMThANapariNayA 2, taMsa saMThANapariNayA 3, cauraMsasaMThANa pariNayA 4, AyayasaMThANapariNayA' 5||suu. 5 // chAyA-ye varNapariNatAste paJcavidhAH prajJaptAH, tadyathA-kAlavarNapariNatAH 1 nIlavarNapariNatAH 2, lohitavarNapariNatAH 3, hAridravarNapariNatAH 4, zuklavarNapariNatAH 5, ye gandhapariNatA rute dvividhAH prajJaptAH, tadyathA-surabhigandhapariNatAzca 1, duramigandha-durgandhapariNatAzca 2, ye rasapariNatAste paJcavidhAH prajJaptA stadyathA-tiktarasapariNatAH 1, kaTukarasapariNatAH 2, kaSAyaraspariNatAH 3, amlarasapariNatAH 4, madhurarasapariNatAH 5, ye sparzapariNatAste'STa zabdArtha-(je) jo (yaNNapariNayA) varNa rUpa meM pariNata ho (te) ve (paMcavihA) pAMca prakAra ke (pannattA) kahe haiM (taM jahA) vaha isa prakAra (kAla vaNNa pariNayA) kAle varNa ke rUpa meM pariNata (nIla vaNNapariNayA) nIla varNa ke rUpa meM pariNata (lohiya vaNNapariNayA) lAla varNa ke rUpa meM pariNata (hAlidavaNNapariNayA) pIle varNa ke rUpa meM pariNata (sukillavaNNapariNayA) zveta varNa ke rUpa meM pariNata (je) jo (gaMdha pariNayA) gaMdha rUpa meM pariNata (te) ve (duvihA) do prakAra ke (paNNattA) kahe haiM / (taM jahA) yaha isa prakAra (sunbhigaMdhapariNayA) sugaMdha ke rUpa meM pariNata (dunbhigaMdha pariNayA) durgadha ke rUpa meM pariNata (je) jo (rasa pariNayA) rasa ke rUpa meM pariNata (te) ve (paMcavihA) pAMca prakAra ke (paNNattA) kahe hai (taM jahA) vaha isa prakAra hai (tittarasapariNayA) tikta rasa ke rUpa meM pariNata (kaDuyarasapariNayA) kaDuve rasa ke rUpa meM pariNata (kasAya rasapariNayA) kasaile rasa ke rUpa meM pariNata (avila rasa pariNayA) khaTTe rasa ___wtha-(je) re (vaNNapariNayA) pa 35mA pariNata (te) teyo (paMcavihA) pAMya 42nA (paNNattA) 4aa cha. (ta jahA) te 2 rIte (kAlavaNNapariNayA) // 2 // 35mA pariNata (nIlavaNNapariNayA) pANI va n| 35mA pariNata (lohiyavaNNapariNayA) sAsa 2 35mA pariNata (hAliddavaNNapariNayA) pInA 35mA pariNata (sukillavaNNapariNayA) zveta nA 35mA pariNata (je) 2 (gaMdhapariNayA) // 35mA pariNata (te) teso (duvihA) meM praa2n|| (paNNattA) 4aa cha (tajahA) te 2 // rIte (sunbhigaMdhapariNayA) sucanA 35mA pariNata (dubhigaMdhapariNayA) hun|| 35mA pariNata (je) re (rasapariNayA) 2sanA 35mA pariNata (te) temA (paMcavihA) yaaNnypraa2n| (paNNattA) 4thA cha (tittarasapariNayA) tita 2sanA 35mA pariNata (kaDuyarasapariNayA) 471 / 2sanA 35mA pariNata (kasAyarasapariNayA) tu2|| 2sn| 35mA pariNata zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #57 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra. 1 sU0 5 rUpyajIva prajJApanAnirUpaNam 43 " vidhAH prajJaptAH tadyathA - karkaza sparzapariNatAH 1, mRdukasparzapariNatAH 2, guru kasparzapariNatAH 3, laghukasparzapariNatAH 4, zItasparzapariNatAH 5, uSNasparzaparitAH 6, snigdhasparzapariNatAH 7, rUkSasparzapariNatAH 8, ye saMsthAnapariNatAste paJcavidhAH prajJaptAstadyathA - parimaNDalasaMsthAnapariNatAH 1, vRttasaMsthAnapariNatAH 2, tryatrasaMsthAna pariNatAH 3, caturasrasaMsthAnapariNatAH 4, AyatasaMsthAnapariNatAH, 5, (25) // sU0 5 // rUpa meM pariNata ( mahurarasapariNayA) miThe rasa ke rUpa meM pariNata (je) jo (phAsapariNayA) sparza rUpa meM pariNata (te) ve (aTThavihA) ATha prakAra ke (pannA) kahe hai ( taM jahA ) vaha isa prakAra (kakkhaDa phAsapariNayA) kaThora sparza ke rUpa meM pariNata (majya phAsapariNayA) komala sparza ke rUpa meM pariNata (garuyaphAsapariNayA) bhArI sparza ke rUpa meM pariNata ( lahuyaphAsapariNayA) halke sparza ke rUpa meM pariNata ( sIyaphAsa pariNayA) zIta sparza ke rUpa meM pariNata ( usINa phAsapariNayA) garma sparza ke rUpa meM pariNata (giddha phAsapariNayA) cikane sparza ke rUpa meM pariNata ( lukkhaphA sapariNayA) rUkhe sparza ke rUpa meM pariNata (je) jo ( saMThANapariNayA) saMsthAna AkAra rUpa meM pariNata (te) ve (paMcacihA) pAMca prakAra ke (paNNattA) kahe (taM jahA) vaha isa prakAra hai (parimaMDalasaMThANapariNayA) golAkAra meM pariNata ( vaha saMThANapariNayA) cuDI ke samAna AkAra meM pariNata (taMsa saMThANa pariNayA) tikone (aMbilarasa pariNayA) pATA rasanA 35mA pariNata (mahurarasapariNayA) bhIThA rasanA imAM parizruta (je) ne (phAsapariNayA) sparza 35mA pariNata (te) tethe (aTThavihA) mA prahAranA (pannattA) hyA che ( ta~ jahA) te yA are (kakkhaDaphAsa - pariNayA) 44 / 2 sparzanA 3mAM parita (mauyaphAsapariNayAM) bhasasparzanA upabhAM parieNuta (garuthaphAsapariNayA) lAre sparzanA upamA pariNata ( lahuyaphAsapariNayA) hudA sparza 35 pariNata (sIyaphAsapariNayA) zIta sparzanA 35mA pariNata (usiNaphAsapariNayA) garama sparzanA upamA pariNata ( NiphAsapariNayA) yA sparzanA 35bhAM parizruta (lukkhaphAsapariNayA) paramathaDA sparzanA 35mA pariNata (je) bhe ( saMThANapariNayA) saMsthAna bhAra 35mAM parizruta (te) tethe (paMcavihA) pAMtha aAranA (paNNattA) 4hyA che (taM jahA ) te yA pra4/2 ( parimaMDala saMThANapariNayA) goNArabhAM pariNata ( vaTTasaM ThANapariNayA) yUDInA samAna AhAramA parizazuta (taMsasaMThANapariNayA) | guNAnA mAramA pariNata ( cauraMsa saMThANapariNayA) caturastra bhArabhAM parita (AyayasaM ThANapariNayA) sAmAM bhAAramA pariNata // 5 // zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #58 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre - ____TIkA-'je vaNNapariNayA te paMcavihA pannattA' ye varNapariNatAH-varNarUpatayA pariNatAH santi, te paJcavidhAH-paJcaprakArAH prajJaptAH-prarUpitAH 'taM jahA-kAlavaNNapariNayA, NIlavaNNapariNayA, lohiyavaNNapariNayA, hAliddavaNNapariNayA, sukillavaNNapariNayA' tadyathA-kRSNavarNapariNatAH kajjalAdivat nIlavarNapariNatAH-mayUragrIvAnIlyAdivat lohitavarNapariNatAH-hiGgulakAdivat hAridravarNapariNatAH haridrAdivat , zuklavarNapariNatAH zaGkhakarpUrAdivat 'je gaMdhapariNayA te duvihA paNNattA, ta jahA-subbhigaMdhapariNayA ya, dubbhigaMdhapariNayAya;, ye gandhapariNatAH-gandhapariNAmavantaH santi te gandhapariNatAH dvividhAHdviprakArakAH prajJaptAH tadyathA-surabhigandhapariNatAzca zrIkhaNDAdivat, durabhigandhapariNatAzca lasunAdivat, cakAradvayaM pariNama prati vizeSAbhAva khyApanArtham, evaJca yathAkathaJcid avasthitAH sAmagrIvazataH surabhigandhapariNAma prApnuvanti, tathA AkAra meM pariNata (cauraMsasaMThANapariNayA) caukora AkAra meM pariNata (AyayasaMThANapariNayA) lambe AkAra meM pariNata // 5 // ___TIkArtha-varNa rUpa meM pariNata jo pudgala haiM, ye pAMca prakAra ke kahe gae haiM-koI kajjala Adi ke samAna kAle hote haiM, koI mora ke gardana yA nIla Adi ke samAna nIle raMga ke hote haiM, koI hiMgalU Adi ke samAna lAla raMga ke hote haiM, koI haldI Adi ke samAna pIle raMga ke hote haiN| jo pudgala gaMdha pariNata haiM, unameM do bheda hote haiM / yathA koI candana Adi ke samAna sugandha vAle hote haiM aura koI lazuna Adi ke samAna durgandha vAle hote haiN| do cakAra isa bAta ke sUcaka hai ki pariNamana meM koI vizeSatA nahIM hai| isa prakAra koI pudgala anukUla sAmagnI milane se sugaMdha pariNAma vAle ho jAte haiM aura koI TIkArtha-varNanA rUpamAM pariNata je pugelo che, teo pAMca prakAranA kahelAM che-keI kAjaLa AdinA samAna kALA raMganA hoya che, ke I meranI Doka agara vAdaLa AdinA sarakhA vAdaLI raMganA hoya che, kaI hiMgaLo vigerenI jema lAla raMganA hoya che, koI haLadara vigerenI jema pILA raMganA hoya che je pudgalo gaMdha pariNata che, teomAM be bheda hoya che. jema koI caMdana vigerenI jema sugaMdhavALA hoya che ane koi koi lasaNa vigerenI samAna dudha vALa hoya che. be ja e vAtanA sUcaka che ke, pariNAmamAM koI vizeSatA nathI A rIte koI pugala anukUla sAmagrI maLatAM sugaMdhita pariNAmavALA banI jAya che ane kaI evI ja sAmagrI maLI jatAM dudha vALA banI jAya che. zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #59 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra. 1 sU. 5 rUpyajIvaprajJApanA nirUpaNam kathaJcidavasthitA eva sAmagrIvazato durabhigandhapariNAmamapi prApnuvanti, 'je rasa pariNayA te paMcavihA paNNattA' - ye rasapariNatAH santi te paJcavidhAH prajJaptAH, 'taM jahA - tittarasapariNayA, kaDuyarasapariNayA, aMbilarasapariNayA, mahura rasa pariNayA' tadyathA - tiktarasapariNatAH nimbAdivat kaTukarasapariNatAH suNThcAdivat kaSAyarasapariNatAH haritakyAdivat, amlarasapariNatAH dhAtrI phalAdivat madhurarasapariNatAca zarkarAdivat, 'je phAsapariNayA te adbhuvihA paNNattA, ' ye sparzapariNatA ste aSTavidhAH prajJaptAH taM jahA - kakkhaDaphAsapariNayA, mauyaphAsapariNayA, guruyaphAsapariNayA, lahuyaphAsapariNayA, sIyaphAsapariNayA usiNaphAsapariNayA viddhaphAsapariNayA, lukkhaphAsapariNayA' tadyathA - karkaza pariNatAH pASANAdivat, mRdukasparzapariNatAH gurukasparzapariNatAH vajrAdivat, vaisI sAmagrI milane para durgandha vAle bana jAte hai / jo pudgala rasa- pariNata haiM, ve pAMca prakAra ke haiM, yathA koI nIma Adi ke samAna tikta rasa vAle, koI soMTha Adi ke samAna kaTuka (carakhe) rasa vAle, koI haraDa Adi ke samAna kasaile rasa vAle koI imalI Adi ke samAna khaTTe rasa vAle aura koI zakkara Adi ke samAna madhura rasa vAle hote haiM / jo pudgala sparza pariNata haiM ve ATha prakAra ke haiM, jaise koI pASANa Adi ke samAna kaThora sparza vAle, koI AkakI rUI ke samAna komala sparzavAle, koI vajra Adi ke samAna bhArI, koI semala kI rUI ke samAna halke, koI kadalI vRkSa Adi ke samAna je pudgala rasa piraNata che, tee pAMca prakAranA che, jemake keI lImaDA vigerenI jema kaDavA rasavALA, kAI suMTha vigarenI jema tIkhA (caTapaTe tevA) rasavALAM, kAI haraDe vigerenI jema turA rasavALAM, to keAI AMkhalI vigerenI jema khATArasavALAM ane koI tA sAkara vagerenI jema mIThA (gaLyA) rasavALAM hoya che. je pudgalA spardhA pariNata che teo ATha prakAranA che, jema ke keAI patthara vigerenI samAna kaThora pa vALAM kAI AMkaDAnA rUnI jema kemaLa spa vALAM, keAI vajra, vigerenI jema bhAre, koI semalanA rUnI jema halkA, koI keLa vigerenA jhADanI jema DaMDA, kAI agni vagaranI jema garama, kAI zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #60 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 46 % 3DD prazApanAsUtre laghukasparzapariNatAH zAlmalItUlAdivat, zItasparzapariNatAH kadalIstambhAdivat, uSNasparzapariNatAH analAdivat / snigdhasparzapariNatAH kadalIstambhAdivat, rUkSa sparzapariNatAzca bhasmAdivat, 'ye saMThANapariNayA te paMcavihA pannattA' ye saMsthAnapariNatA ste paJcavidhAH prajJaptAH, 'taM jahA-parimaMDalasaMThANapariNayA, vaTTasaMThANapariNayA, taMsasaMThANa pariNayA. cauraMsasaMThANapariNayA AyatasaMThANapariNayA' tadyathAparimaNDala saMsthAnapariNatAH valayAdivat, vRttasaMsthAnapariNatAH cakrAdivat,yaMsa saMsthAnapariNatAH zRGgATakAdivat, caturaMsa saMsthAnapariNatAH kumbhikAdivat, etAni ca parimaNDalAdIni saMsthAnAnI dhanapratarabhedena dvividhAni bhavanti, punaH parimaNDalavarjitAni zeSANi onaH pradezajanitAni yugmapradezajanitAnIti dvidhA,tatro, skRSTaM parimaNDalAdi sarvamanantANuniSpanna masaMkhyAtapradezAvagADhaM ceti prasiddhameva, zIta, koI agni Adi ke samAna uSNa koI ghRta Adi ke samAna cikane aura koI rAkha Adi ke samAna rUkhe sparza vAle hote haiN| saMsthAna pariNata pudgala pAMca prakAra kA hai-yathA koI valaya Adi ke samAna parimaMDala saMsthAna arthAt AkAra ke hote haiM, koI cakra Adi ke samAna vRtta AkAra ke hote haiM, koI siMghADe ke samAna tikone AkAra ke, koI kuMbhikA Adi ke samAna caukora AkAra ke aura koI daNDa Adi ke samAna Ayata-lambe AkAra ke hote haiN| ye parimaMDala Adi AkAra ghana aura pratara ke bheda se do prakAra ke hote haiN| ina meM se parimaMDala ko choDakara zeSa ojaH pradeza janita tathA yugma pradeza janita ke bheda se do-do prakAra ke haiN| utkRSTa parimaNDala Adi sabhI ananta paramANuoM se niSpanna hote haiM aura AkAza ke asaMkhyAta pradezoM meM avagAhe hue hote haiM / yaha prasiddha hI ghI vigerenI samAna cIkaNuM ane keI te khyA vigerenI jema rUkSa sparza pAya che. saMsthAna pariNata yugala pAMca prakAranA che-jemake kaI kaDAM vigerenI jema parimaMDaLa saMsthAna arthAt AkAravALA hoya che, keIka vigare sarakhA vRtta (goLa) AkAranA hoya che, keI te trikoNa AkAranA, keI kuMbhI vigerenI jema catuSkoNa AkAranA ane kaI lAkaDI vigerenI jema Ayata-lAMbA A kAravALAM hoya che. A parimaMDaLa vigere AkAra ghana ane prataranA ekathI be prakAranA bane che. emAMthI parimaMDala sivAya bAkInA ojaH pradeza janita temaja yuma pradeza janita pradezanA bhedathI be be prakAranA che. utkRSTa parimaMDala vigare badhAM ananta paramANuothI banelAM hoya che. ane AkAzanA asaMkhyAta pradezamAM sthAna karanArA hoya che. AvAta prasiddha ja che. jaghanya zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #61 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra. 1 sU.5 rupyajIvaprazApanAnirUpaNam jaghanyantu pratiniyata saMkhyakaparamANvAtmakam, tacca nAnirdiSTaM vijJAtuM zakyate iti ziSyAnugrahAya tatpradazyate-tatra ojaH pradezaprataravRttaM paJcaparamANuniSpannaM pazcAkAzapradezAvagADhaM ca, tathAhi-ekaH paramANumadhye sthApyaH, catvAraH pUrvAdiSu catasRSu dikSu krameNa sthApanIyAH, sthApanA. yugmapradezaprataravRttaM dvAdaza paramANvAtmakaM dvAdazapradezAvagADhaM ca, tatra nirantaraM catvAraH paramANavazcatuvIkAzapradezeSu rucakAkAreNa saMsthApyAH, tatastat parikSepeNa zeSAM aSTau sthApyAH / iti sthApanA, ojaH pradezaM ghanavRttaM saptapradezAvagADhaM ca, taccaivaM tatraiva paJcapradeze prataravRte madhyasthitasya paramANo rupariSTA dadhastAca ekaiko'NuravasthApyaH, hai / jaghanya sthiti pratiniyata saMkhyA vAle paramANuoM se niSpanna hotA hai / nirdeza kiye binA vaha jAnA nahIM jA sakatA ataeva ziSyoM ke anugraha ke lie use dikhalAte haiM ojaH pradeza pratara vRtta pAMca paramANuoM kA banA hotA hai aura pAMca AkAza pradezoM meM avagADha hotA hai / vaha isa prakAra-eka paramANu madhya meM rakha denA cAhie aura cAra paramANu pUrva Adi cAra dizAoM meM krama se rakhane cAhie / (usakI sthApanA saMskRta TIkA meM dIgaI hai) so vahAM dekha lenaa| __ yugma pradeza prattara vRtta bAraha paramANuoM kA banA hotA hai aura bAraha AkAza pradezoM meM avagADha hotA hai| use samajhane ke lie cAra paramANu cAra AkAza pradezoM meM rUcaka ke AkAra meM sthApita karane caahie| phira unake cAroM ora zeSa ATha pradezoM kI sthApanA karanI caahie| sthitipratiniyata saMkhyAvALAM paramANuothI niSpanna thAya che. nirdeza karyA sivAya te jANI zakatA nathI ethI ja ziSya para anugraha karavA mATe ane batAve che - ojaH pradeza prataravRtta pAMca paramANuothI banela hoya che ane pAMca AkAza pradezamAM avagAhita thayelA hoya che. te A rIte-eka paramANu madhyamAM mUko ane cAra paramANu pUrva Adi cAra dizAomAM anukrame mUkavA joIe. tenI sthApanA saMskRta TIkAmAM Apela joI levI. yugma pradeza prataravRtta bAra maMDalenuM baneluM hoya che ane bAra AkAza pradezamAM avagADha hoya che. tene samajavA mATe cAra paramANu cAra AkAza pradezomAM rUcakanA AkAramAM sthApita karavA joIe, pachI tenI cAre bAju zeSa ATha pradezanI sthApanA karavI joIe, zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #62 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre 48 tata evaM saptapradezaM bhavati, yugmapradezaM ghanavRttaM dvAtriMzat pradeza dvAtrizatpradezAvagAdaM ca, taccaivaM-pUrvoktadvAdaza pradezAtmakasya prataravRttasyoparidvAdaza, tata upariSTAdadhazcAnye catvArazcatvAraH paramANavaH sthApanIyA iti, ojaH pradezaM prataratryasaM tripradeza tripradezAvagADhaJca, taccaiva-pUrva tirthara aNudvayaM sthApyam, tata AdyasyAdhaH ekA'NuH sthApyaH, sthApanA- deg iti, yugmapradezaM prataratryasaM SaT paramANuniSpannaM SaTnadezAvagADhaM ca, tatra tiryagnirantaraM trayaH paramANavo nyasanIyAH, ___ isakI sthApanA (yahAM saMskRta TIkA meM di huI AkRti dekha lenA) oja pradeza dhanavRta sAta pradezoM kA hotA hai aura sAta pradezoM meM avagADha hotA hai| vaha isa prakAra hai-pAMca-pradeza vAle pratara vRtta ke madhya meM jo paramANu avagADha hai, usake upara aura nIce eka-eka pradeza sthApita karane se usakA AkAra bana jAtA hai| yugma pradeza ghanavRtta battIsa pradezoM kA hotA hai aura battIsa AkAza pradezoM meM usakA avagAhana hotA hai| usakI sthApanA isa prakAra kI jAtI hai-upara jo bAraha pradezI pratara vRtta dikhalAyA hai, usake upara bAraha paramANu aura usake nIce anya cAra-cAra paramANu sthApita karane caahie| ___ ojaH pradeza pratara trikoNa tIna pradezoM meM sthita aura tIna pradezoM vAlA hotA hai| vaha isa prakAra haiM pahale do aNu tircha sthApita kara diyA jAe~ aura phira pahale ke nIce eka aNu aura sthApita kara diyA jAya / usakI AkRti tenI sthApanA (saMskRta TIkAmAM Apela AkRti, IlevI) eja pradeza ghanavRtta sAta pradeza ne bane che ane sAta pradezomAM avagADha hoya che. te A rIte che-pAMca pradezavALA pratara vRttanI vacamAM je paramANu avagADha che, enA upara ane nIce eka eka pradeza sthApita karavAthI teno AkAra banI jAya che. yugma pradeza ghanavRtta batrIsa pradezane hoya che. ane batrIsa AkAza pradezamAM tenuM avagAhana thAya che. tenI sthApanA A prakAre karAya che--upara je bAra pradeza pratara vRtta dekhADayuM che, tenA upara bAra paramANuM ane tenA nIce anya cAra cAra paramANu sthApita karavA joIe. ejaH pradeza pratara triNa traNa pradezamAM rahela ane traNa pradeza pAhAya che. te 2 // rIte cha. pahelAM be aNu ticha sthApita karI devAM joIe. ane te pachI prathamanI nIce eka aNu bIjuM mUkavAmAM Ave che. tenI AkRti zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #63 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra. 1 sU. 5 rUpyajIvaprajJApanAnirUpaNam tataH prathamA'dhaH uparyadhobhAvena aNudvathaM nyasyam, dvitIyasyAdhaH eko'NuH sthApyaH : deg ojaH pradezaM ghanatryasaM paJcatriMzat paramANu niSpannaM, paJcatriMzatpradezA deg vagADhaMca, taccaivaM tiyagranirantarAH paJcaparamANavo nyasyAH, teSAzcAdho'dhaH krameNa tiryageva catyArastrayo dvAvekazceti paJcadazAtmakaH prataro jAtaH, sthApanA0 0 0 0 deg asyaiva pratarasyopari sarvapaziSvantyAntya parityAgena dazAtmakaH 0 : deg prataraH-sthApanA-: : : deg tathaiva taduparyupari SaTratraya ekazceti deg krameNa aNavaH sthApyAH, : deg sthApanA trayaM : : deg : 0 0 ete catu sthApanAntarargatAH militAH santaH paJcatriMzad deg bhavanti, yugmapradezaM dhana(yahAM saMskRta TIkA meM di huI AkRti dekha lenA) yugma pradeza pratara trikoNa chaha paramANuoM se banatA hai aura chaha pradezoM meM avagADha hotA hai| usameM tIna paramANu tircha rakhanA caahie| tatpazcAt prathama paramANu ke nIce do paramANu eka dUsare se upara-nIce rakhanA cAhie aura phira dUsare ke nIce eka paramANu rakha denA caahie| isakI AkRti yoM banatI hai-(yahAM saMskRta TIkA meM di huI AkRti dekha lenA) oja pradeza ghana vRta trikoNa paiMtIsa paramANuoM se niSpanna hotA hai aura vaha paiMtIsa pradezoM meM avagADha hotA hai| jaise-eka katAra meM pAMca paramANuoM kI sthApanA kI jAya, unake nIce-nIce krama se katAra ke rUpa meM hI cAra, tIna, do aura eka paramANu rakkhA jAya / ye saba milakara pandraha hue| inakI sthApanA (yahAM saMskRta TIkA meM di huI AkRti se dekha lenA) isI pratara ke Upara saba paMktiyoM meM antima ko choDakara daza kA pratara sthApita karanA caahie| saMskRta TIkAmAM Apela AkRti joI levI) yugla pradeza pratara vikeNa che paramANuothI bane che. ane e pradezamAM avagADha thAya che. emAM traNa paramANu tirthaka rAkhavAM joIe. tyArabAda prathama paramANunI nIce be paramANa eka bIjAnA upara-nIce rAkhavAM joIe ane pachI bIjAnI nIce eka paramANu rAkhI devuM joIe. (ahIM saMskRta TIkAmAM Apela AkRti joI levI) oja pradeza ghanavRtta trikaNa pAMtrIsa paramANuothI niSpanna thAya che ane te pAMtrIsa pradezamAM avagADha thAya che. jemake-eka katAramAM pAMca paramaguonI sthApanA karavI teonI nIce nIce kamathI katAranA AkAramAM cAre, traNa, be ane eka paramANu mUkavA. A badhA maLIne paMdara thAya. enI sthApanA (ahIM saskRta TIkAmAM Apela akRti joI levI) A prataranA upara badhI paMktiomAM antimane choDIne dazano pratara sthApita jI0 7 zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #64 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJa __ prajJApanAsUtre jyatraM catuSparamANvAtmakaM catuSpradezAvagADhaM ca prataratryasrasyaiva tripradezAtmakasya sambandhinaH ekasya aNorUparyeko'NuH sthApyaH, tato militAHzcatvAro bhavanti, ojaH pradezaM prataracaturasraM nava paramANvAtmakaM navapradezAvagADhaM ca, tatra tiryagnirantaraM tripradezAstisnaH paktayo'nyasyAH, sthApanA-: : : iti, yugmapradezaM prataracaturasraM catuSparamANyAtmakaM catuSpradezAvagADhaMca, deg deg tatra tiryagdvipradeze dve paGktIsthApanIye, sthApanA-: iti, ojaH pradezaM ghanacaturasraM saptaviMzati paramANvAusakI sthApanA-(yahAM saMskRta TIkA meM di huI AkRti dekha lenA) phira usake upara chaha, tIna aura eka paramANu kI sthApanA karanI cAhie, yathA (yahAM saMskRta TIkA meM di huI AkRti dekha lenA) ina cAroM sthApanAoM ke paramANu milAkara paiMtIsa hote haiN,| yugma pradeza ghana trIkoNa cAra pradezoM kA hotA hai aura cAra pradezoM meM avagADha hotA hai| tIna pradeza vAle pratara trikoNa ke ekaaNu ke upara eka sthApita kiyA jAtA hai| ataH milakara cAra ho jAte haiM, ojaH pradeza pratara caturasra nau paramANuoM kA hotA hai aura nau pradezoM meM avagADha hotA hai| isameM tIta-tIna aNuoM kI tIna paMktiyAM sthApita kI jAtI hai, usakI sthApanA (yahAM saMskRta TIkA meM di huI AkRti dekha lenA) yugma pradeza pratara catuSkoNa cAra paramANuoM se banatA hai aura cAra pradezoM se avagADha hotA hai| isameM do -do pradezoM kI do paMktiyA~ upara nIce sthApita karanI caahie| karavo joIe tenI sthApanA (ahIM saMskRta TIkAmAM Apela AkRti joI levI) pachI tenA upara cha, traNa ane eka paramANunI sthApanA karavI joIe, jemake(ahIM saMskRta TIkAmAM Apela AkRti joI levI) A cAre sthApanAonA paramANu maLIne pAMtrIsa thAya che, yugmapradeza ghana trikeNa cAra pradezane bane che ane cAra pradezamAM avagADha thAya che. traNa pradezavALA pratara trikoNanA eka aNunA upara eka aNu mUkavAthI thAya che. tethI badhA maLIne cAra thaI jAya che, eja pradeza pratara caturasa nava paramANuonA bane che ane nava pradezamAM avagADha thAya che. emAM traNa traNa aNuonI traNa paMkti mUkAya che. tenI sthApanA (ahIM saskRta TIkAmAM Apela AkRti joI levI) yugyapradeza pratara catuSkoNa cAra paramANuone bane che ane cAra pradezathI avagADha hoya che, emAM be be pradezanI be paMkti upara nIce mUkavI joIe. zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #65 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra.1 sU. 5 rUpyajIvaprajJApanAnirUpaNam tmakaM saptaviMzati pradezAvagADhaMca, tatra navapradezAtmakasyaiva pUrvaktisya pratarasyAdhaH upari ca navanavapradezAH, tataH saptaviMzatipradezAtmaka mojaH pradezaM ghanacaturasraM bhavati, asyaiva yugma pradezaM ghanacaturasnamaSTa paramANNvAtmakamaSTapradezAvagADhaM ca, taccaiva-catupradezAtmakasya pUrvoktasya pratarasyopari catvAro'nthe paramANavo nyasanIyAH, ojaH pradezaM zreNyAyataM triparamANu tripradezAvagADhaca, tatra tiryagnirantaraM trayaH paramANavonyasanIyAH, sthApanA-000 iti, yugmapradezaM zreNyAyataM dviparamANu dvipradezAvagADhaM ca, tathaiva paramANudvayaM nyasanIyam, sthApanA deg deg iti, ojaH pradezaM pratarAyathA-(yahA~ saMskRta TIkA meM di huI AkRti dekha lenA) ojaH pradeza dhana catuSkoNa sattAIsa paramANuoM se banatA hai aura sattAIsa pradezoM se hI avagAr3ha hotA hai| pUrvokta nau pradezoM vAle pratara ke nIce aura upara nau nau pradezoM kI sthApanA karanI caahie| isase sattAIsa pradezoM vAlA ojaH pradeza ghana catuSkoNa banatA hai| isI kA yugma pradeza ghana catuSkoNa ATha paramANuoM kA hotA hai aura ATha pradezoM meM avagADha hotA hai, jaise cAra pradezoM vAle pUrvokta pratara ke Upara cAra anya paramANu sthApita karanA cAhie / ojaH pradeza zreNyAyata tIna paramANuoM kA hotA hai aura tIna hI pradezoM meM avagAr3ha hotA hai| isameM tircha tIna paramANu sthApita karanA cAhie / (yahA~ saMskRta TIkA meM di huI AkRti dekha lenA) yugma pradezoM ke zreNyAyata do paramANuoM kA hotA hai aura do pradezoM meM avagADha hotA hai| isameM pUrvokta prakAra se do paramANu sthApita karanA cAhie, yathA jemake-(ahIM saskRta TIkAmAM Apela AkRti joI levI) eja pradeza ghana catuSkoNa ra7 satyAvIsa paramANuone bane ane satyAvIza pradezathI avagaDha thAya che. prathama kahela nava pradeza vALA prataranI nIce ane upara nava nava pradezanI sthApanA karavI joIe. A satyAvIsa pradeza vALe eja pradeza ghana catuSkoNa bane che. eno yugma pradeza ghana catuSkoNa ATha paramANuo hoya che ane ATha pradezamAM avagADha (vyAsa) hoya che, jemake-cAra pradeza vALA pUrvokta prataranA upara cAra ane paramANu mUkavA joIe. eja: pradeza zreNyAyata traNa paramANuone bane che ane traNaja pradezomAM avagADha hoya che. emAM ticha traNa paramANu sthApita karavA joIe. (ahIM saMskRta TIkAmAM Apela AkRti joi levI) sugama pradezamAM zreNyAyata be paramANuonuM bane che ane be pradezamAM avagADha hoya che. emAM pUrvokta prakAre be paramANuo mUkavA joIe. zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #66 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 52 prajJApanAsUtre yataM paJcadaza paramANvAtmakaM paJcadaza pradezAvagADhaMca, tatra paJca pradezAtmikAstisraH O 0 0 O iti, yugmapradezaM pratarAyataM 0 0 o O 0 0 0 O paGkayastiryak sthApyAH, sthApanA - SaT paramANvAtmakaM SaTpradezAvagADhaMca, tatra trideza paMktidvayaM sthApyam sthApanA - : : : iti, ojaH pradezaM ghanAyataM paJca catvAriMzat paramANvAtmakaM tAvat pradezAvagADhaMca tatra pUrvoktasyaiva pratarAyatasya paJcadazapradezAtmakasyAdhaH upari tathaiva paJcadaza paramANavo nyasanIyAH, yugmapradezaM ghanAyataM dvAdaza paramAvAtmakaM dvAdaza pradezAvagADhaMca, tatra pUrvoktasya SaTpradezasya pratarAyatasyopari tayaiva tAvantaH paramANavo nyasanIyAH prataraparimaNDalaM viMzati paramANvAtmakaM (yahA~ saMskRta TIkA meM di huI AkRti dekha lenA) ojaH pradeza pratarAyata pandraha paramANuoM kA hotA hai aura pandraha pradezoM meM avagADha hotA hai isameM pA~ca-pA~ca pradezoM kI ticha tIna paMktiyA~ sthApita kI jAtI hai unakI sthApanA (yahAM saMskRta TIkA meM di huI AkRti dekha lenA) yugma pradeza pratarAyata chaha paramANuoM kA hotA hai aura chaha pradezoM meM avagAr3ha hotA hai / isameM tIna-tIna pradezoM kI do paMktiyAM sthApita karanI cAhie, yathA ( yahA~ saMskRta TIkA meM di huI AkRti dekha lenA) ojaH pradeza ghanAyata paiMtAlIsa paramANuoM kA hotA hai aura paitAlIsa pradezoM meM avagADha hotA hai / pUrvokta pandraha pradezoM ke nIce aura upara usI prakAra pandraha - pandraha paramANu sthApita karanA caahie| yugma pradeza banAyata bAraha paramANuoM kA hotA hai aura vAraha pradezoM meM avagADha hotA hai / pUrvokta chaha pradezoM vAle pratarAyata ke upara usI prakAra chaha paramANu sthApita karanA caahie| pratara parimaMDala vIsa paramANuoM kA hotA hai aura bIsa 0 0 jemake-(ahIMM saMskRta TIkAmAM Apela AkRti joi levI) eja: pradeza pratarAyata paMdara paramANuonA bane che ane padara pradezAmAM avagADha thAya che. emAM pAMca pAMca pradezenI traNa paMktiyA mUkavAmAM Ave che. tenI sthApanA (ahIM saMskRta TIkAmAM Apela AkRti joi levI) yugma pradeza pratarAyata cha paramANuAne bane che ane cha pradezathI avagADha thAya che. emAM traNa traNa pradezonI e be paktiyA sthApita karavI joie, jemake (ahIM saMskRta TIkAmAM Apela AkRti joi levI) ejaH pradeza ghanAyata pIstAlIza paramANuAnA ane che. ane pIstAlIza pradezamAM avagADha thAya che. pUrvAMta paMdara pradezeAnI nIce ane upara tevIja rIte paMdara paMdara paramANunI sthApanA karavI joie. yugma pradeza dhanAyata Ara paramANuno bane che, ane khAra pradezeAmAM avagADha thAya che. pUrvokata cha pradezAvALA. pratarAyatanA upara eja rIte cha zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #67 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra.1 sU. 5 rUpyajIvaprajJApanAnirUpaNam viMzati pradezAvagADhaM ca, taccaiva-prAcyAdiSu catasRSu dikSu pratyekaM catvArazcatvAraH paramANavaH sthApyAH vidikSu ca pratyekamekaikaH paramANuH, sthApyaH dhanaparimaNDalaM catvAriMzat pradezAvazAdaM catvAriMzatparamANyAtmakaM ca, tatra tasyA eva viMzatarUpari tathaiva anyA viMzatiH sthApanIyAH, tathA coktam-uttarAdhyayananiyuktigAthAbhiHgAthA--'parimaMDaleya vaTTe taMse cauraMse Ayae ceva / / ghaNa payarapaDhamavajjaM ojapaese ya jumme ya' // 1 // 'paMcaga bArasagaM khalu sattaga battIsagaM ca vaTTammi / tiya chakkapaNagatIsA cattAri ya hoti taMsammi' // 2 // 'nava ceva tathA cauro sattAvIsAya aTTha cauraMse / tiga dugapanara seva ya chacceva ya Ayae hoMti' // 3 // 'paNayAlA bArasagaM taha ceva ya Ayayammi saMThANe / vIsA cattAlIsA parimaMDalae ya saMThANe // 4 // ityAdi, parimaNDalaJca vRtaM vyatraM catutra mAyataM caiva / prathamavarjeSu ojaH pradezAni yugmAni ca // 1 // pradezoM meM apagADha hotA hai| __vaha isa prakAra-pUrva Adi cAroM dizAoM meM cAra-cAra paramANu sthApita kiye jAte haiN| aura vidizAoM se pratyeka meM eka-eka paramANu sthApita kiyA jAtA hai| ghana parimaMDala cAlIsa paramANuoM kA hotA hai aura cAlIsa pradezoM meM avagADha hotA hai / isameM pUrvokta vIsa paramANuoM ke Upara usI prakAra vIsa paramANu sthApita karanA caahie| uttarAdhyayana kI niyukti kI gAthAoM meM kahA hai parimaMDala, vRtta, trikoNa, catuSkoNa, aura Ayata, ye pAMca saMsthAna paramANu sthApita karavA joIe. pratara parimala 20 vIsa paramANuone bane che ane 20 vIsa pradezamAM avagADha-vyApta thAya che. te A prakAre pUrva vigere cAre dizAomAM cAra cAra paramANunI sthApanA karavI joIe. ane vidizAo (khUNAo) mAM pratyekamAM eka eka paramANu makAya che. ghana parimaMDala cAlIsa paramANuone bane che ane cAlIsa pradezamAM avagADha thAya che. temAM prathama kahela 20 paramANuonI upara eja rIte 20 paramANu onuM sthApana karavuM joIe. uttarAdhyayananI niyuktinI gAthAema kahyuM che - parimaMDala, vRtta, trikoNa catuSkoNa, ane Ayata A pAMca saMsthAna ane zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #68 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre 'paJcakaM dvAdazakaM khalu saptakaM dvAtriMzacca vRtteNa trikaM SaTrakaM paJcatriMzaJcatvArazca bhavanti vyasre' // 2 // 'nava caiva tathA catvAraH saptaviMzatizcASTau caturastre / trikaM dvikaM paJcadazaiva ca SaTra caivAyate bhavanti // 3 // 'paJca catvAriMzad dvAdazakaM tathA caiva cAyate bhavanti / viMzati zcatvAriMzat parimaNDale ca saMsthAne ||4||iti||suu05|| athaiSAM varNAdInAmeva parasparaM saMvedhamAha-'je vaNNao' ityAdi / mUlam-'je vaNNao kAlavaNNapariNayA te gaMdhao subbhigaMdhapariNayAvi1' dunbhigaMdhapariNayAvi 2, rasao tittarasapariNayAvi kaDayarasapariNayAvi2, kasAyarasapariNayAvi3, aMbilarasapari NayAvi4, mahurarasapariNayAvi 5|phaaso kakkhaDaphAsapariNayAvi1, mauyaphAsapariNayAvi 2, guruyaphAsapariNayAvi 3, lahuya. hote haiN| inake do-do-bheda haiM, ghana aura pratara / prathama arthAt parimaMDala saMsthAna ko chor3akara zeSa cAra ke ojaH pradeza niSpanna aura yugma pradeza niSpanna, ye do-do bheda hote haiM // 1 // vRtta saMsthAna meM pA~ca, bAraha, sAta aura battIsa hote haiN| tIna chaha, paitIsa aura cAra trikoNa meM hote haiM // 2 // nau, cAra, sattAIsa aura ATha catuSkoNa se hote haiM, tIna, do, pandraha aura chaha Ayata saMsthAna meM hote haiM // 3 // paiMtAlIsa aura bAraha Ayata meM tathA bIsa aura cAlIsa parimaMDala meM hote haiM // 4 // suu04|| che. teonA be-be bheda che,-ghana ane pratara prathama arthAt parimaMDala saMsthAna ne tyajIne zeSa cAranA eja pradeza niSpanna ane yugla pradeza niSpanna e me-ye mehamane cha. // 1 // vRta saMsthAnamAM pAMca, bAra, sAta ane batrIsa bheda hoya che. traNa, cha, pAMtrIsa ane cAra trikoNamAM hoya che. parA nava, cAra, satyAvIsa ane ATha catuSkaNamAM bane che, traNa, be, paMdara ane cha Ayata saMsthAnamAM hoya che. evA pIstAlIsa ane bAra AyatamAM, tathA vIsa ane cAlIsa, parimaMDalamAM hoya che kA sU0 4 zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #69 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TokA pra.1 sU.6 jIvAdInAM varNAdinA paraparasaMvenirUpaNam 55 phAsapariNayAvi 4, sIyaphAsapariNayAvi 5, usiNaphAsapariNayAvi 6, giddhaphAsapariNayAvi 7, lukkhaphAsapariNayAvi 8 // saMThANamo parimaMDalasaMThANapariNayAvi1, vasaMThANapariNayAvi2, taMsa saMThANapariNayAvi3, cauraMsa saMThANapariNayAvi4, AyayasaM. ThANapariNayApi 5 (20) / je vaNNao nIlavaNNapariNayA te gaMdhao subbhigaMdhapariNayAvira, dubbhigaMdhapariNayAriNayAvi / rasao tittarasapariNayAvi1, kaDuyarasapariNayAvira, kasAyarasapariNayAvi3, aMbilarasapariNayAvi4, mhursprinnyaavi5| phAsaokakkhaDaphAsapariNayA vira, mauyafAsapariNayAbira, guruyaphAsapariNayAvi3,la huyaphAsapariNayAvi4, sIyaphAsapariNayAvi5, usiNaphAsapariNayAvida, NiddhaphAsapariNayAvi 7, lukkhaphAsapariNayAvi 8 / saMThANao parimaMDalasaMThANapariNayAvi1, vaTTasaMThANapariNayAvira, taMsa saMThA NapariNayAvi 3, cauraMsasaMThANapariNayAvi4, AyayasaMThANapariNayAvi 5 (10) / jevaNNao lohiyavaNNapariNayA te gaMdhao sunmigaMdhapariNayAvi 1, dubbhigaMdhapariNayAvi 2, rasao tittarasapariNayAvi 1. kaDuyarasapariNayAvi 2, kasAyarasapariNayAvi 3, aMbilarasapa. riNayAvi4, mahurarasapariNayAvi5 / phAsao kakkhaDaphAsapariNa yAyi1, mauyaphAsapariNayAvira, guruyaphAsapariNayApi 3, lahuya phAsapariNayAvi4, sIyaphAsapariNayAvi5, usiNaphAsapariNayAvi6,NidvaphAsapariNayAvi7,lukkhaphAsapariNayAviTA saMThANao parimaMDalasaMThANapariNayAvi4, aayysNtthaannprinnyaavi| (10) zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #70 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre je vaNNaohAlidavaNNapariNayA te gaMdhao subbhigaMdhapariNayA. vi1 dunbhigaMdhapariNayAvi / rasao tittarasapariNayAvi1, kaDu. yarasapariNayAvi2, kasAyarasapariNayAvi3, aMbilarasapariNayA. vi4, mahararasapariNayApi 5 / phAsao kakkhaDaphAsapariNayAvi1, mauyaphAsapariNayAvi 2, guruyaphAsapariNayAvi 3, lahuyaphAsapariNayAvi 4, sIyaphAsapariNayAvi 5, usiNaphAsapariNayAvi 6, giddha phAsapariNayAvi 7, lukkhaphAsapariNayAvi 8 / saMThANao parimaMDalasaMThANapariNayAvi 1, vasaMThANapariNayAvi 2, taMsasaMThANapariNayAvi 3, cauraMsasaMThANapariNayAvi 4, AyayasaMThANapariNayApi 5 / (20) / je vaNNao sukillavaNNapariNayA te gaMdhao subbhigaMdhapariNayAvi1, dunbhigNdhprinnyaavir| rasao tittarasapariNayAvi1, kaDuyapasapariNayAvi2, kasAyarasapariNayAvi3,aMbilarasapariNayA vi4,mhursprinnyaavi5| phAsao kakkhaDaphAsapariNayAvi 1, mauyaphAsapariNayAvira, guruyaphAsapariNayAvi3, lahuyaphAsapariNayAvira, sIyaphAsapariNayAvi5, usiNaphAsapariNayAvida, giddhaphAsapariNayAvi7, lukkhaphAsapariNayAvi 8 / saMThANao parimaMDalasaMThANapariNayAvira, vasaMThANapariNayAvira, taMsasaMThANapariNayAvi3, curNssNtthaannprinnyaavie| (200)||suu06|| chAyA--ye varNataH kAlavarNapariNatAste gandhataH surabhigandhapariNatA api aba pUrvokta varNa, gaMdha, rasa, sparza aura saMsthAnoM ke pArasparika sambandha-paricaya kI prarUpaNA karane ke lie kahate haiN| sUtrArtha-(je) jo (yaNNao) varNa se (kAlavaNNapariNayA) kAle pari have pUrvokta varNa, gaMdha, rasa, sparza ane saMsthAnanA pArasparika sambandha-pariNAmanI prarUpaNa karavAne mATe kahe che. sUtrArtha:-(je) le (vaNNao) varSa thI (kAlavaNNapariNayA) // parimAna avi cha zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #71 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra.1 sU.6 jIvAdInAM varNAdinA parasparasaMveghanirUpaNam 57 1, durabhi gandhapariNatA api 2 / rasataH tiktarasapariNatA api 1, kaTukarasapariNatA api2, kaSAyarasapariNatA api 3, amlarasapariNatA api 4, madhurarasa pariNatA api5| sparzataH karkazasparzapariNatA api1, mRdukasparzapariNatA api2, gurukasparzapariNatA api3, laghuka sparzapariNatA api4, zItasparzapariNatA api Namana vAle haiM (te) ve (gaMdhao) gaMdha se (sunmigaMdhapariNayA vi) sugaMdha pariNAma vAle haiM (dunbhigaMdhapariNayA vi) durgandha pariNAma vAle bhI haiM (rasao) rasa se (tittarasapariNayA vi) tiktarasa pariNamana vAle bhI haiM (kaDuyarasapariNayA vi) kaTuka rasa pariNamana vAle bhI haiM (kasAya. rasapariNayA vi) kaSAya rasa pariNamana vAle bhI haiM (aMbilarasa pariNayA vi) khaTTe rasa pariNAmana vAle bhI haiM (mahurarasa pariNayA vi) madhura rasa pariNamana vAle bhI haiM __(phAsao) sparza se (kakkhaDaphAsapariNayA vi) karkaza sparza pariNamana vAle bhI haiM (mauyaphAsapariNayA vi) mRdu sparza pariNamana vAle bhI haiM (garuyaphAsa pariNayA vi) guru sparza pariNamana vAle bhI haiM (lahuyaphAsapariNayA vi) laghu sparza pariNAma vAle bhI haiM (sIyaphAsapariNayA) zIta sparza pariNAma vAle bhI haiM (usiNaphAsapariNayA vi) uSNa sparza pariNAma vAle bhI haiM (NiddhaphAsapariNayA vi) snigdha arthAt cikane pariNAma vAle bhI haiM (lukkhaphAsa' pariNayA vi) rUkSa sparza pariNAma vAle bhI haiN| (te) teyA (gaMdhao) 4thI (subbhigaMdhapariNayA vi) sudha parimana cha (dubbhigaMdhapariNayA vi) durgandha pariNabhanavi che (rasao) 2sathI (tittarasapariNayA vi) tita 24 parimanapANAM 5 cha (kaDuyarasapariNayA vi) 444 2sa parizubhanAi 5 cha (kasAya rasapariNayA vi) 4Aya 21 5.2 mana mi 54 cha (abilarasapariNayA vi) pATA 2sa parimana pa 5 (mahurarasapariNayA vi) bhI12sa pariNAmI paNa che. ___(phAsao) 25zathI (kakkhaDaphAsapariNayA vi) 44225 pariNAma 5] (mauyaphAsapariNayA vi) bhRDha 250 pariNata 5 (garuyaphAsapariNayA vi) zu3 25za pariNAma pANai 54 (lahuyaphAsapariNayA vi) sadhu 25 pariNAma qvi paY (sIyaphAsapagNiyA vi) zIta 25 pariNAma mi 55] (usiNaphAsapariNayA vi) ] 25 pariNAma jai 5 cha. (NiddhaphAsapariNayA vi) sina marthAt yii49|| 25 // 52ma Mi pAya che (lukkhaphAsapariNayA vi) rUkSa sparza pariNAma vALAM paNa che pra08 zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #72 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre 5, uSNasparzapariNatA api 6, snigdhasparzapariNatA api 7, rUkSa sparzapariNatA api 8 / saMsthAnataH parimaNDalasaMsthAnapariNatA api 1, vRttasaMsthAnapariNatA api 2, vyatrasaMsthAnapariNatA api 3, caturastrasaMsthAnapariNatA api 4, Ayata saMsthAnapariNatA api 5 // 20 // ye varNato nIlavarNapariNatA ste gandhataH surabhigandhapariNatA api 1, durabhigandhapariNatA api 2 / rasatastiktarasapariNatA api 1, kaTukarasapariNatA api kaSAyarasapariNatA api 3, amlarasapariNatA api 4, madhurasapariNatA (saMThANao) saMsthAnase (parimaMDalasaMThANapariNayA vi) parimaMDala AkAra rUpa pariNata bhI haiM (vasaMThANapariNayA vi) vRtta AkAra rUpa pariNata bhI hai (taMsasaMThANa pariNayA vi) trikoNa AkAra rUpa pariNata bhI haiM (cauraMsasaMThANapariNayA vi) caukora AkAra rUpa pariNata bhI haiM (AyayasaMThANapariNayA vi) Ayata-lambe AkAra rUpa pariNata bhI haiM-20 ____ (je) jo (vaNNao) varNa se (nIlavaNNapariNayA) nIle varNa ke pariNAma vAle haiM (te) ve (gaMdhao) gaMdha se (sunbhigaMdhapariNayA vi) sugaMdha pariNAmavAle bhI haiM (dunbhigaMdhapariNayA vi) durgadha pariNAmavAle bhI haiM ___(rasao) rasa se (tittarasapariNayA vi) tikta rasa pariNAma vAle bhI haiM (kaDuyarasapariNayA vi) kaTuka rasa pariNAma vAle bhI haiM (kaptAyarasapariNayA vi) kasAya rasa pariNAma vAle bhI haiM (aMpilarasapariNayA vi) Amla rasa pariNAma vAle bhI haiM (mahurarasapariNayA vi) madhura rasa pariNAma vAle bhI haiN| ____ (saMThANao) saMsthAnathI (parimaMDalasaMThANapariNayA vi) paribha76 // 412 35 pariNAmI 5 cha. (vasaMThANapariNayA vi) 1 ga 2412 35 pariNAmI 54 che. (taMsa saMThANapariNayA vi) ts-trioe| mA42 35 pariNAmI 5 cha (cauraMsasaMThANapariNayA vi)) yau92sa yA24 // 412 35 52ma paNa 5 cha (AyayasaMThANapariNayA vi) mAyata samA mAchA2 35 pariNAma ini cha-20 (je) ne (vaNNao) 1 thI (nIlavaNNa pariNayA) nIsa (pANI) 2 pariNAma vawi paY cha (te) tega (gaMdhao) yathA (subbhigaMdhapariNayA vi) sudha pariNAma pavi 54 che. (dubbhigaMdhapariNayA vi) hundhi pariNAma ami 54 che. (rasao) 2sathI (tittarasapariNayA vi) ti: 24 parimami 55 cha (kaDuyarasapariNayA vi) 471 / 2sa (1) pariNAma pANai pay cha (kasAyarasapariNayA vi) 4Aya (tu21) 2sa pariNAma pANAM 55 cha (aMbilarasapariNayA vi) pATA 2sa (1) pariNAma pani 55 cha (mahurarasa pariNayA vi) madhu2 (bhI) 21 pariNAma vALA paNuM che. zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #73 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra. 1 sU. 6 jIvAdInAM varNAdinA parasparasaMvaidhanirUpaNam 59 api / sparzataH karkaza sparzapariNatA api 1, mRdukasparzapariNatA api 2 gurukasparzapariNatA api3, laghukasparzapariNatA api4, zItasparzapariNatA api 5, uSNa sparzapariNatA api 6, snigdhasparzapariNatA api 7, rUkSasparzapariNatA api 8 / saMsthAnataH parimaNDalasaMsthAnapariNatA api 1, vRttasaMsthAnapariNatA api 2, vyavasaMsthAnapariNatA api 3, caturasra saMsthAnapariNatA api 4, Ayata saMsthAnapariNatA api 520 / varNo lohita varNapariNatAste gandhataH surabhigandhapariNatA api 1, (phAsao) sparza se (kakkhar3aphAsa pariNayA vi) karkaza sparza pariNamana vAle bhI haiM ( mauyaphAsapariNayA vi) mRdu sparza pariNamana vAle bhI haiM (guruyaphAsapariNayA vi) guru sparza pariNamana vAle bhI hai ( lahuyaphAsapariNayA vi) laghu sparza pariNamana vAle bhI haiM ( sIyaphAsa pariNayA vi) zIta sparza pariNamana vAle bhI haiM (usiNaphAsapariNayA vi) uSNa sparza pariNamana vAle bhI haiM (giddhakA sapariNayA vi) snigdha sparzapariNamana vAle bhI haiM (lukkhaphA sapariNayA vi) rUkSa sparzaparimana se vAle bhI haiM / ( saMThANao) saMsthAna se ( parimaMDalasaMThANa pariNayA vi) parimaMDala saMsthAna pariNAma vAle bhI haiM (vahasaMThANapariNayA vi) vRtta saMsthAna pariNAma vAle bhI haiM (taMsaMsaThANa pariNayA vi) trikoNa saMsthAna pariNAma vAle bhI haiM (cauraMsaThANapariNayA ci) catuSkoNa saMsthAna parimana vAle bhI haiM (AyayasaMThANapariNayA ci) Ayata - lambe saMsthAna pariNamana vAle bhI haiM / (phAsao) sparzathI (kakkhaDaphA sapariNayA vi) 44za sparza pariNAma vANAM yazu che (mauyaphAsapariNayA vi) mRdu sparza pariNAma vANAM pazu che (guruyaphAsapariyaNA vi) gu3-lAre sparza' pariNAmI pazu che ( lahuyakAsapariNayA vi) laghu-huNavAsparza pari zAbhI paNu che (siyaphAsapariNayA vi) zIta sparza pariNAmI pazu che (usiNa phAsa pariNayA vi) uSNu sparza pariNAma vANAM pazu che (NiddhaphAsapariNayA vi) snigdha sparza pariNAmavANAM yazu che (lukkhaphAsa pariNayA vi) 3kSa sparza pariNAmI pazu che. (saMThANao) saMsthAnathI ( parimaMDalasaM ThANapariNayA vi) paribhausa saMsthAna parizubhavANAM pazu che (baTTasaM ThANapariNayA vi) vRta saMsthAna pariNAbhavAnAM pazu che. (taMsa saMThANapariNayA vi) triSu saMsthAna pariNAma vANAM pazu che (cauraMsasaMThANapariNayA vi) vyatuSTho saMsthAna pariNAma vANAM pazu che (AyayasaMThANapariNayA vi) AAyata - sAMgoM saMsthAna pariNAbhavAnAM pazu che zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #74 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre durabhigandhapariNatA api 2 / rasatastiktarasapariNatA api 1, kaTukarasapariNatA api 2, kaSAyarasapariNatA api 3, amlarasapariNatA api 4, madhurarasapariNatA api 5 / sparzataH karkazasparzapariNatA api 1, mRdukasparzapariNatA api 2, gurukasparzapariNatA api3, laghukasparzapariNatA api4, zItasparzapariNatA api5, uSNasparzapariNatA api 6, snigdhasparzapariNatA api 7, rUkSasparzapariNatA api 8 / saMsthAnataH parimaNDalasaMsthAnapariNatA api vRttasaMsthAnapariNatA _ (je) jo (vaNNao) varNa se (lohiyavaNNapariNayA) lAla varNapariNamana vAle haiM (te) ve (gaMdhao) gaMdha se (sunbhigaMdhapariNayA vi) sugaMdhi pariNamana vAle bhI haiM (dunbhigaMdhapariNayA vi) durgandha pariNamana vAle bhI haiN| ___(rasao) rasa se (tittarasapariNayA vi) tikta rasa pariNamana vAle bhI haiM (kaDuyarasapariNayA vi) kaTuka rasa pariNamana vAle bhI haiM (kasAyarasapariNayA vi) kasAya rasa pariNamana vAle bhI haiM (aMpilarasapariNayA vi) Amla rasa pariNamana vAle bhI haiM (mahurarasapariNayA vi) madhura rasa pariNamana vAle bhI haiN| ___(phAsao) sparza se (kakkhar3aphAsa pariNayA vi) karkaza sparza pariNamana vAle bhI haiM (mauyaphAsapariNayA vi) mRdu sparza pariNamana vAle bhI haiM (guruyaphAsapariNayA vi) guru sparza pariNamana vAle bhI haiM (lahuyaphAsa pariNayA vi) laghu sparza pariNamana vAle bhI haiM (sIyaphAsapariNayA vi) zIta sparza pariNamana vAle bhI haiM (usiNaphAsapariNayA vi) uSNa sparza pariNamana vAle bhI haiM (giddhaphAsapariNayA ci) snigdha (je) ne (vaNNao) 1tthI (lohiyavaNNapariNayA) sapaNu pariNAma paNa cha. (te) te (gaMdhao) adhathI (subbhigaMdhapariNayA vi) sugadhI pariNAmapaNa 5 cha (dubhigaMdhapariNayA vi) hue pariNAma paNa 5y cha (rasao) 2sathI (tittarasapariNayA vi) tita22 pariNAma pami 5 cha (kaDuyarasapariNayA vi) 471|2snaa pariNAma ami 55 cha (kasAyarasapariNayA vi) paay-tu2|| 27 pariNAma vANa 54cha (aMbilarasapariNayA vi) maTArasa pariNAma pANAM 55 (mahurarasapariNayA vi) madhu222 pariNAma jaya 554 cha ___ (phAsao) 255thI (kakkhaDaphAsapariNayA vi) 442 255 pariNAma pANai 54che (mauyaphAsapariNayA vi) oma 25 pariNAmai pazu cha (garuyaphAsapariNayA vi) zu3 25 pariNAma pANAM 5 cha (lahuyaphAsapariNayA vi) vadhu 25 pariNAma 555 cha (sIyaphAsa pariNayA vi) zIta 250 pariNAmI 55 cha (usiNaphAsapariNayA vi) BY 25za pariNAma Mi cha (NiddhaphAsapariNayA zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #75 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra,1 sU.6 jIvAdInAM varNAdinA parasparasaMvedhanirUpaNam 61 api 2, vyatrasaMsthAnapariNatA api 3 caturasrasaMsthAna pariNatA api 4, Ayata saMsthAnapariNatA api 5 20 / __ ye varNato hAridravarNapariNatAste gandhataH surabhigandhapariNatA api 1, durabhigandhapariNatA api 2, rasatastiktarasapariNatA api 1, kaDukarasapariNatA api 2, kaSAyarasapariNatA api 3, amlarasapariNatA api 4, madhurarasaparisparza pariNamana vAle bhI haiM (lukkhaphAsapariNayA vi) rUkSa sparza pariNamana vAle bhI haiN| (saMThANao) saMsthAna se (parimaMDalasaMThANapariNayA vi) parimaMDala saMsthAna pariNamana vAle bhI haiM (vasaMThANa pariNayA vi) vRttasaMsthAnapariNamana vAle bhI haiM (taMsasaMThANapariNayA vi) trikoNa saMsthAna pariNamanavAle bhI haiM (cauraMsasaMThANa pariNayA vi) caukora saMsthAna pariNAma vAle bhI haiM (AyayasaMThANapariNayA vi) Ayata saMsthAna pariNamana vAle bhI haiM // 20 // (je) jo (yaNNao) varNa se (hAliddavaNNapariNayA) pIle varNapariNamana vAle haiM (te) ve (gaMdhao) gaMdha se (sunbhigaMdhapariNayA vi) sugaMdhapariNamana vAle bhI hai (dunmigaMdhapariNayA vi) durgadha pariNamana vAle bhI hai| (rasao) rasa se (tittarasapariNayA vi) tiktarasa pariNamana vAle bhI haiM (kaDuyarasa pariNayA vi) kaTuka rasa pariNamana vAle bhI hai (kasAyarasapariNayA vi) kaSAya rasa pariNamana vAle bhI hai (aMbila vi) 25 25 pariNAma. avi 5 cha (lukkhaphAsapariNayA vi) 36 255 pariNAma vALA paNa che. (saMThANao) sathAnathI (parimaMDalasaMThANapariNayA vi) paribha3 saMsthAna pariNama va 5 cha (vaTTasaMThANapariNayA vi) vRttasaMsthAna pazizAma pa 51 hAya cha. (taMsasaMThANapariNayA vi) triI saMsthAna pariNAma vi 55 cha (cauraMsasaMThANapariNayA vi) yatuoe sathAna. pariNAmI 54 cha (AyayasaMThANapariNayA vi) PAyata ain saMsthAna pariNAma ini cha / 20 ) (je) le (vaNNao) 1 thI (hAlidavaNNapariNayA) pInA pariNAma pANai 55 cha (te) te (gaMdhao) yI (subbhigaMva pariNayA vi) sumadha pariNAma vANa cha (dubmigaMdha pariNayA vi) hu / pariNAma ami 54 che. (rasao) 2sathI (tittarasapariNayA vi) tita 2sa pariNAma vANAM paNa cha (kaDuyarasapariNayA vi) 471 / 24 pariNAma pANai 54 (kasAyarasapariNayA vi) 4pAya 24 pariNAma pani 55 cha (aMbilarasapariNayA vi) mATA 2sa pariNAma pAni 5 cha (mahurarasapariNayA vi) madhu2224 pariNAma pA 5 cha zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #76 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre NatA api 5 / sparzataH karkazasparzapariNatA api 1, mRdukasparzapariNatA api 2, gurukasparzapariNattA api 3, laghukasparzapariNatA api 4, zItasparzapariNatA api 5, uSNasparzapariNatA api 6, snigdhasparzapariNatA api 7, rUkSasparzapariNatA api 8 / saMsthAnataH parimaNDalasaMsthAnapariNatA api 1, vRttasaMsthAnapariNatA api 2, vyasrasaMsthAnapariNatA api 3, caturastrasaMsthAnapariNatA api 4, Ayata saMsthAnapariNatA api // 52 // rasa pariNayA vi) AmlarasapariNabhana vAle bhI hai (mahurarasapariNayAvi) madhurarasapariNAma vAle bhI haiN| (phAsao) sparza se (kakkhaDaphAsa pariNayA vi) karkaza sparza pariNamana vAle bhI haiM (mauyaphAsa pariNayA ci) mRdu sparza pariNAma cAle bhI haiM (garuyaphAsa pariNayA ci) gurusparza pariNana vAle bhI haiM (lahuya phAsa pariNayA vi) laghusparza pariNamana vAle bhI haiM (sIyaphAsapariNayA vi) zItasparza pariNamana vAle bhI hai (usiNaphAsa pariNayA vi) uSNa sparza pariNamana vAle bhI haiM (NiddhaphAsa pariNayA vi) snigdha sparza pariNamana vAle bhI haiM (lukkhaphAsa pariNayA vi) rUkSa sparza pariNamana vAle bhI haiN| ___ (saMThANao) saMsthAna se (parimaMDalasaMThANapariNayA ci) parimaMDala saMsthAna pariNamana vAle bhI haiM (vasaMThANapariNayAci) vRttasaMsthAna pariNamana vAle bhI haiM (sasaMThANapariNayA vi) trikoNasaMsthAna pari. Namana cAle bhI haiM (cauraMsasaMThANapariNayA vi) caukora saMsthAna pariNamana vAle bhI haiM (AyayasaMThANapariNayA vi) AyatasaMsthAna pariNamana vAle bhI haiN| (20) (phAsao) 25za thI (kakkhaDaphAsapariNayA vi) 444 25 pariNAmI 57 cha (mauyaphAsapariNayA vi) bhRDha 25 pariNAmI 5 che (garuyaphAsapariNaya vi) zu3 254 pariNAma vi 5 cha (lahuyaphAsapariNayA vi) madhu 25za pariNAma pami 55 cha (sIyaphAsapariNayA vi) zIta 25za pariNAmI 55 cha (usiNaphAsa pariNayA vi) SEY 25 pariNAmayAja 54 cha (NiddhaphAsapariNayA vi) sni525za parimANa 54 cha (lukkhaphAsapariNayA vi) 36 250 pariNAmavANAM 55 cha (saMThANao) sathAnathI (parimaMDalasaMThANapariNayA vi) paribha3 sasthAna pariNAma quiry DAya che (vaTTasaMThANapariNayA vi) vRttasaMsthAna pariNAma pami paNa cha (taMsasaMThANa pariNayA vi) yio saMsthAna pariNAma 1mi 59 cha (cauraMsasaMThA pariNayA vi) yatu2 sa sa sthAna pariNAma Mi pAya cha (AyayasaThANapariNayA vi) mAyata saMsthAna pariNAma pAni 54 cha / (20) / zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #77 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra. 1 sU.6 jIvAdInAM varNAdinA parasparasaMvedhanirUpaNam 63 ye varNataH zuklavarNapariNatAste surabhigandhapariNatA api 1, durabhigandhapariNatA api 2 / rasatastiktarasapariNatA api 1, kaTukarasapariNatA api 2, kaSAyarasapariNatA api 3, amlarasapariNatA api 4, madhurarasapariNatA api sparzataH karkaza sparzapariNatA api 1, mRdukasparzapariNatA api 2 gurukasparzapariNatA api 3, laghukasparzapariNatA api 4, zItasparzapariNatA api 5, uSNasparzapariNatA api 6, snigdhasparzapariNatA api 7, rUkSasparzapariNatA api (je) jo (vaNNao) varNa se (sukkillavaNNapariNayA) zvetavarNapariNamana vAle haiM (te) ve (gaMdhao) gaMdha se (subhigaMdhapariNayA vi) sugaMdhapariNamana vAle bhI haiM (dubhigaMdhapariNayA vi) durgandha pariNamana vAle bhI haiM / (rasao) rasa se (tittarasa pariNayA vi) tiktarasa pariNamana vAle bhI haiM (kaDuyarasa pariNayA vi) kaTuka rasa pariNamana vAle bhI haiM ( kasAya rasa pariNayA vi) kaSAya rasa pariNamana vAle bhI haiM (aMbilarasapariyA vi) Amlarasa pariNamana vAle bhI haiM ( mahurarasapariNayA vi) madhurarasa pariNamana vAle haiN| (phAsao) sparza se (kakkhaDaphAsapariNayA vi) karkaza sparzaM parimana vAle bhI haiM ( mayaphAsa pariNayA vi) mRdusparza pariNamana vAle bhI haiM (garuyaphAsa pariNayA vi) gurusparza pariNamana vAle bhI haiM (lahuya phAsa pariNayA vi) laghusparza pariNamana vAle bhI haiM (sIyaphAsa pari yA vi) zItasparza pariNamana vAle bhI haiM (usiNaphAsa pariNayA vi) uSNasparza pariNamana vAle bhI haiM (giddha phAsapariNayA vi) snigdha (je) le (vaNNao) varSAthI (sukillavaNNa pariNayA vi) zveta varSA pariNAma vANAM che (te) tethe (gaMdhao) gaMdhathI (subbhigaMdhapariNayA vi) sugaMdha pariNAma vANAMzu che (dubhigaMdhapariNayA vi) durgadha pariNAma vANAM yAgu che (rasao) rasathI (tittarasapariNayA vi) tita rasa pariNAma vANAM pazu che ( kaDuyarasapariNayA vi) 43 vA rasanA pariNAma vANAM pazu che (kasAyarasapariNayA vi) upAya rasa pariNAma vANAM pazu che (aMbilarasapariNayA vi) mATA rasa parizubha vA yache (mahurarasapariNayAvi) bhadhura rasa pariNAma vANAM pazu che (phAsao) sparzathI (kakkhaDaphAsapariNayA vi) Iza sparza pariNAmavANAM che (mauyaphAsapariNayA vi) prebhaNa sparza pariNAmavANAM pazu che (guruyaphAsapariNayA vi) 3 sparza pariNAma vANAM pazu che ( lahuyaphAsapariNayA vi) dadhusparza pariNAma vANAM pazu che ( sIyaphA sapariNayA vi) zIta sparza pariNAma zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #78 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 64 prajJApanAsUtre 8 / saMsthAnataH parimaNDalasaMsthAnapariNatA api 1, vRttasaMsthAnapariNatA api 2, jyasrasaMsthAnapariNatA api 3, caturastrasaMszanapariNatA api 4, AyatasaMsthAnapariNatA api ||5||20||100||suu06|| TIkA--atha pUrvoktAnAmeva varNa gandharasaraparsasaMsthAnAnAM parasparaM saMbaMdha pariNAma prarUpayitumAha--'je vaNNao kAlavaNapariNayA te gaMghao munbhigaMdhapariNayA vi, dubmigaMdhapariNayA vi 'je' ye-skandha pudgalAdayaH padArthAH 'vaSNao' varNataH-varNamadhikRtya varNApekSayetyarthaH 'kAlavaNNapariNayA'- kAlavarNa paripatA:-kRSNavarNapariNAmavanto'pi bhavanti te gaMghao'-te gandhataH-gandhamAzritya-ganyApekSayetyarthaH, 'mubhigaMdhapariNayA vi'-surabhigandhapariNatA api bhavanti, atha ca-'dubhigaMdhapariNayA vi'-durabhigandhapariNatA api bhavanti, tathA sparza pariNamana vAle bhI haiM (luvakhaphAsa pariNayA vi) rUkSa sparza pariNamana vAle bhI haiN| ___ (saMThANao) saMsthAna se (parimaMDalasaMThANapariNayA vi) parimaMDala saMsthAna pariNamana vAle bhI haiM (vasaMThANapariNayA vi) vRttasaMsthAna pariNamana vAle bhI haiM (taMsasaMThANapariNayA vi) trikoNa saMsthAna pariNamana vAle bhI haiM (cauraMsasaMThANa pariNayA vi) catuSkoNa saMsthAna pariNamana vAle mI haiM (AyayasaMThANapariNayA vi) Ayata saMsthAna pariNamana vAle bhI haiM // 20 // (100) ||suu0 6 // ___ TIkArtha-jo skaMdha rUpa pudgala varNa se kAle varNa cAle haiM arthAt kRSNavarNa rUpa pariNati ko prApta haiM, unameM se gaMdha kI apekSA koI sugaMdha vAle bhI hote haiM aura koI durgaMdha vAle bhI hote haiN| yaha Avazyaka qvi 5 cha (usiNaphAsapariNayA vi) SuRY 25 pariNAma pami pay cha. (NiddhaphAsapariNayA vi) snigdha 25za pariNAma ini pazu cha (lukkhaphAsapariNayA vi) 36 25za pariNAma paNai pacha (saMThANao) sathAnathI (parimaMDalasaMThANapariNayA vi) paribha71 sasthAna paziAma paNa 5 cha (vasaMThANapariNayA vi) vRttasa sthAna pariNAma pANai my cha (taMsasaMThANapariNayA vi) Thio saMsthAna pariNAma // 59 cha (cauraMsasaMTANapariNayA vi) yo saMsthAna pariNAma vA 55 cha (AyayasaMThANapariNayA vi) ein saMsthAna pariNAma pai 54 cha / 20 (100) sUtra // 1 // TIkArtha je skaMdha rUpa pudgala raMge kALA raMga vALAM che arthAt kRSNa varNa rUpa pariNAmane pAmelAM che, emAMthI gadhanI apekSAe koI sugandha vALAM paNa hoya che ane keI durgadhu vaLAM paNa hoya che, te Avazyaka nathI ke kRSNa zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #79 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra.1 sU.6 jIvAdInAM varNAdinA parasparasaMveghanarUpaNam 65 ca varNApekSayA kRSNavarNapariNatA api skandhAdayo gandhApekSayA kecit surabhigandhapariNatA bhavanti, kecit durabhigandhapariNatA bhavanti na tu pratiniyataikagandhapariNAmapariNatA evetyAzayaH, evam -'rasao tittarasapariNayA vi, kaDuyarasapariNayA vi, kasAyarasapariNayA vi, aMbilarasa pariNayA vi, mahurasapariNayA vi' ye skandhAdayo varNataH kRSNavarNapariNatAsteSu madhye kecit 'rasao' rasataH-rasamAzritya rasApesayetyarthaH 'tittarasapariNayA vi' tiktarasapariNatA api bhavanti, kecit, 'kaDuyarasapariNayA vi,-kaTukarasapariNatA api bhavanti, kecit 'kasAyarasapariNayA vi'-kapAyarasapariNatA api bhavanti kecit 'aMbilarasapariNayA vi'-amlarasapariNatA api bhavanti kecid-'mahurarasapariNayA vi' madhurasapariNatA api bhavanti, 'phAsao kakkhaDaphAsapariNayA vi, mauyaphAsapariNayA vi, guruyaphAsapariNayA vi lahuyaphAsapariNayA vi, sIyaphAsapariNayA vi, usiNaphAsapariNayA vi, giddhaphAsapariNayA vi, lukkhaphAsapariNayA vi' ye skandhAdayo varNataH kRSNavarNapariNatA steSu madhye kecitphAsao, sparzataH-sparzamAzritya, sparzApekSayA, karkazasparzapariNatA api bhavanti, kecit 'mauyaphAsapariNayA vi' mRdukasparzapariNatA api bhavanti, kecitnahIM ki kRSNa varNavAle pudgala saba sugaMdhavAle hI hoM athavA durgandha vAle hI hoN| isI prakAra rasa kI apekSA se vicAra kiyA jAya to ve kRSNa varNavAle pudgala pAMco raso meM se kisI bhI rasa ke ho sakate haiM, arthAt koI tikta rasavAle hote haiM, koI kaTuka rasavAle hote haiM, koI kaSAya rasa vAle hote haiM, koI amla rasavAle hote haiM, koI madhura rasavAle hote haiN| aisA samajhanA caahie| ___ agara sparza kI dRSTi se vicAra kiyA jAya to ve AThoM sparza vAle ho sakate haiM, arthAt koI koI kRSNa varNavAle pudgala karkaza sparzayAle hote haiM, koI mRdu sparzavAle hote haiM, koI guru sparzayAle varNa vALa pudgale badhAM sugandha vALAM ja hoya athavA durgavALAM hoya. eja rIte rasanI apekSAe vicAra karIe te te kALA raMga vALAM pudgala pAMca rasamAMthI keIpaNa rasanA heI zake che, arthAt koI tIkhA rasavALAM hoya che, keI kaDavA rasavALA hoya che, ke turA rasavALA hoya che, kaI khATA rasavALA hoya che, keI mIThA rasavALA hoya che, ema samajavuM joIe. agara sparzanI draSTie vicAra karavAmAM Ave to AThe sparzavALAM hoya zake che, arthAt kaI kaI kALA varNa vALA pudgale karkaza sparza vALAM hoI che, koI mRdu sparza vALA hoya che. koI gurU sparza hoya che. keI ladhu zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #80 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre 'guruyaphAsapariNayA vi'-gurukasparzapariNatA api bhavanti, kecit-'lahuyaphAsapariNayA vi'-laghukasparzapariNatA api bhavanti, kecit-'sIyaphAsapariNayA vi' zIta sparzapariNatA api bhavanti, kecit 'usiNaphAsapariNayA vi' uSNa-sparzapariNatA api bhavanti, kecit-'NiddhaphAsapariNayA vi'-snigdhasparzapariNatA api bhavanti, kecit-'lukkhaphAsapariNayA vi'-rUkSasparzapariNatA api bhavanti, 'saMThANao parimaMDalasaMThANapariNayA vi, vaTTasaMThANapariNayA vi, taMsasaMThANapariNayA vi, cauraMsasaMThANapariNayA vi, AyatasaMThANapariNayA vi 20' ye skandhAdayo varNataH kRSNavarNapariNatA steSu madhye kecit 'saMThANaoM' saMsthAnataH-saMsthAnamAkArastadapekSayetyaryaH, 'parimaMDalasaMThANapariNayA vi'-parimaNDasaMsthAnapariNatA api bhavanti, parimaNDalam-valayAkAraH, kecit-'vaTThasaMThANapariNayA vi' vRttasaMsthAnapariNatA api bhavanti, vRttam-cakrAkAraH, kecit--'taMsasaMThANaparipAyA vi'-vyastra saMsthAnapariNatA api bhavanti, vyasraHzRGgATakaphalAkAraH, kecit'cauraMsasaMThANapariNayA vi'-caturasrasaMsthAnapariNatA api bhavanti, caturasra:kumimakAkAraH' kecit- 'AyatasaMThANapariNayAvi-AyatasaMsthAnapariNatA api koI laghu sparzavAle, koI zIta sparzavAle, koI uSNa sparzayAle koI snigdha sparzavAle aura koI-koI rUkSa sparzavAle hote haiN| kRSNa varNavAle una pudgaloM meM agara saMsthAna kA vicAra kiyA jAya to una meM pAMcoM saMsthAna pAye jAte haiM, arthAt una meM koI parimaMDala saMsthAna vAle bhI hote haiM, koI vRtta saMsthAna vAle bhI hote haiM, arthAt cakra ke AkAra ke bhI hote haiM, koI siMgoDe kI taraha trikoNa bhI hote haiM, koI kuMbhikA kI taraha catuSkoNa bhI hote haiM aura koI Ayata arthAt lambe AkAra ke bhI hote haiN| Azaya yaha huA ki jo pudgala kAle varNa ke haiM, una meM se kisI meM sugaMdha aura kisI meM durgandha isa prakAra donoM gaMdha hote haiN| isI prakAra pAMca rasa, ATha sparza vALA, keI zIta vALA, keI uNa sparza vALA, keI snigdha sparza vALA, ane keAI rUkSa sparza vALA hoya che. kRSNa varNavALA e pudgalemAM agara saMsthAnane vicAra karavAmAM Ave te teomAM pAMce saMsthAna maLI rahe che, arthAta teomAM koI parimaMDaLa saMsthAna vALA paNa hoya che, keI vRtta saMsthAna vALA paNa hoya che, arthAt cakanA AkAranA paNa hoya che, keIsiMgADAnI jema vikeNa paNa hoya che, keI kuMbikA nI jema catuSkoNa paNa hoya che ane keI Ayata arthAt lAMbA AkAranA paNa hoya che. Azaya e che ke je pulle kALA raMganA che, temAMthI keImAM sugandha ane keImAM durgandha, e rIte bane che hoya che. e pramANe pAMca zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #81 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra.1 sU.6 jIvAdInAM varNAdinA parasparasaMghanirUpaNam 67 bhavanti, Ayatam-dairdhyAkAraH, tathAca kRSNavarNapariNatAH skandhAdayo dvau gandhI pazcarasAn, aSTau sparzAn, paJca saMsthAnAni labhamAnAH sarvamelanena vizati bhaGgAn labhante 20 iti phalitam, tathaiva nIlavarNapariNatA api viMzatim 20 lohitavarNapariNatA api viMzatim 20, hAridravarNapariNatA api viMzatim 20 zuklavarNapariNatA api viMzatim 20, bhaGgAn labhante iti paJcabhirvaNe maGgakadAta labdha bhavatIti, tadeva prarUpayitumAha-'je vaNNapariNayA te gaMdho submigaMdhapariNayA vi, dubbhigaMdhapariNayA vi' ityAdi, je ye skandhAdayaH padArthAH, 'vaNNo ' varNataH-varNamAzritya 'nIlavaNNapariNayA'-nIlavarNapariNatA bhavanti, 'te gaMghao'te-skandhAdayo gandhataH-gandhamAzritya, 'mubhigaMdhapariNayA vi-murabhigandhapariNatA api bhavanti, 'dunbhigaMdhapariNayA vi'-durabhigandhapariNatA api bhavanti, teSAM madhye kecit surabhigandhapariNatA bhavanti, kecittu durabhigandharapaNitA bhavanti, sparza aura pAMca saMsthAna bhI hote haiN| isa prakAra ina saba ko milA dene se kRSNavarNa vAle pudgala bIsa prakAra ke haiN| ____ aba kRSNa varNa ke sthAna para nIla varNa ko lijIe, jo pudgala nIla varNavAle haiM, ve bhI pUrvokta prakAra se donoM gaMdhoM, pAMcoM rasoM, AThoM spoM aura pAMcoM saMsthAnoM ke hote haiN| isI prakAra lohita varNavAle pudgaloM ke bhI vIsa bheda haiM pIle varNavAle pudgaloM ke bhI vIsa bheda haiM aura zukla varNavAle pudgaloM ke bhI vIsa bheda haiN| isa prakAra pAMcoM vargoM ke milakara 2045=100 meda ho jAte haiN| isI bAta kI vistAra se prarUpaNA karate haiM-vaha kahate haiM___ jo varNa kI apekSA nIlavarNa vAle pudgala hote haiM, ve gaMdha kI rasa, ATha sparza ane pAMca saMsthAna paNa hoya che. A rIte A badhAne meLavI devAthI kRSNa varNa vALA pudgala 20 prakAranA hoya che. have kRSNa varNanI jagyAe nIla varNana le. je pudgale nIla varNa vALA che, teo paNa pUrvokta prakAre bane gaMdha pAMca rasa AThe sparza ane pAMca saMsthAna vALA hoya che. eja rIte lAla raMganA pudgalenA paNa 20 bheda che. pILA raMganA pudgalenA paNa 20 bheda che ane dhoLA raMga vALA pudgalenA paNa 20 bheda che. A pramANe pAMce raMganA thaI ne 20x==100 bheda bane che. have A vAtanI vistArathI prarUpaNuM kare che-teo kahe che- je varNonI apekSAe nIla raMganA pugale hoya che, te rAMdhanI apekSAe zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #82 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre na tu pratiniyataikagandhapariNAma pariNatA evetibhAyaH 'rasao tittarasapariNayAvi, kaDuyarasapariNayA vi, kasAyarasapariNayA vi, aMbilarasapariNayA vi mahurarasapariNayA vi' ye skandhAdayo nIlarasapariNatA steSu madhye kecit-rasao'-rasataH -rasamAzritya, 'tittarasapariNayAvi'-tiktarasapariNatA api bhavanti, kecit'kaDayarasapariNatA vi' kaTukarasapariNayA api bhavanti, kecit-'kasAyarasapariNayA vi'-kaSAyarasapariNatA api bhavanti, kecit-'aMbilarasapariNayA vi'-amlarasapariNatA api bhavanti, kecit-'mahurarasapariNayA vi'-madhurarasapiraNatA api bhavanti, 'phAsao kakkhaDaphAsapariNayA vi, mauyaphAsapariNayA vi, guruyaphAsapariNayA vi, lahuyaphAsapariNayA vi, sIyaphAsapariNayA vi usiNaphAsapariNayA vi, NiddhaphAsapariNayA vi, lukkhaphAsapariNayA vi' ye skandhAdayo varNato nIlavarNapariNatA steSu madhye kecit--'phAsao' sparzataH-sparzamAzritya, 'kakkhaDaphAsapariNayA vi'-karkazasparzapariNatA api bhavanti, kecit-'mauyaphAsapariNayA vi'-mRduka sparzapariNatA api bhavanti. kecit-'guruyaphAsapariNayA vi'-gurukasparzapariNatA api bhavanti, kecit-'lahuyaphAsapariNayA vi' laghukasparzapariNatA api bhavanti apekSA surabhigaMdha vAle bhI hote haiM aura durabhi gaMdha vAle bhI hote haiM, arthAt una meM se koI sugaMdha vAle bhI hote haiM aura koI durgaMdha vAle bhI hote haiN| aisA nahIM hai ki saba eka hI gaMdha vAle hoN| jo pudala nIla varNa rUpa meM pariNata hote haiM, unameM se koI rasakI apekSA tikta rasavAle bhI hote haiM, koI kaTuka rasavAle bhI hote haiM, koI kaSAya rasavAle bhI hote haiM, koI amlarasa vAle bhI hote haiM, aura koI madhura rasavAle bhI hote haiM, jo nIla varNavAle skaMdha Adi pudgala hote haiN| unameM se koI sparza kI apekSA karkaza sparzavAle, koI mRdu sparzacAle, koI guru sparzayAle, koI laghu sparzavAle, koI zIta sprshsugaMdhavALA paNa hoya che. ane durganya vALA paNa hoya che, arthAt teomAMthI keI sugandha vALA paNa hoya che ane kaI durgaMdha vALA paNa hoya che. evuM nathI ke badhA ekaja gaMdha vALA heya. je pagale nIla raMganA rUpamAM pariNAma pAme che, temAM kaI rasanI apekSAe tikata rasa vALA paNa hoya che, keI kaDavA rasa vALA paNa hoya che, kaI kaSAya rasa vALA paNa hoya che kaI khATA rasa vALA paNa hoya che ane koI madhura rasa vALA paNa hoya che. jeo nIlA raMganA skaMdha Adi pudgale hoya che, temAMthI keI spazanI apekSAe karkaza sparza vALA, keI kemaLa sparza vALA ke gurU (bhAre) sparza vALA, koI laghu (halakA) saparza vALA, koI ThaMDA vALA keI uSNu zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #83 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra.1 sU.6 jIvAdInAM varNAdinA parasparasaMvedhanirUpaNam 69 kecit-'sIyaphAsapariNayA vi-zItasparzapariNatA api bhavanti, kecit-'usiNaphAsapariNayA vi'-uSNasparzapariNatA api bhavanti, kecit-'NiddhaphAsapariNayA vi' -snigdhasparzapariNatA api bhavanti, kecit-'lukkhaphAsapariNayA vi' rUkSasparzapariNatA api bhavanti 'saMThANao parimaMDalasaMThANapariNayA vi' vaTTasaMThANapariNayA vi taMsasaMThANapariNayA vi' cauraMsasaMThANapariNayA vi' AyatasaMThANapariNayA vi20' ye pUrvoktAH skandhAdayo varNato-nIlavarNapariNatAsteSu madhye kecit-'saMThANao'saMsthAnataH-saMsthAnam-AkArastadAzritya saMsthAnApekSayetyarthaH, 'parimaMDalasaMThANapariNayA vi'-pariNDalasaMsthAnapariNatA api bhavanti, kecit-'vaTTasaMThANapariNayA vi'-vRttasaMsthAnapariNatA api bhavanti kecit-'taMsasaMThANapariNayA vi' vyatrasaMsthAnapariNatA api bhavanti, kecit-'cauraMsasaMThANapariNayA vi'-caturastrasaMsthAnapariNatA api bhavanti, kecit-'AyatasaMThANapariNayA vi' AyatasaMsthAnapariNatA api bhavanti / 'je vaNNao lohiyavaNNapariNayA, te gaMdhao subbhivAle, koI uSNa sparzayAle, koI snigdha sparzayAle, aura koI rUkSa sparzacAle bhI hote haiM, aisA jAnanA caahie| jo varNa se nIla varNavAle haiM, unameM se saMsthAnakI apekSA koI parimaMDala saMsthAna vAle bhI hai, koI vRtta saMsthAna vAle bhI hote haiM, koI trikoNa saMsthAna vAle bhI hote haiM / koI catuSkoNa saMsthAna vAle bhI hote haiM aura koI Ayata saMsthAna vAle bhI hote haiN| ___ jo pudgala varNa se lohita (lAla) varNa vAle hote haiM, ve gaMdha kI apekSA sugaMdha pariNata bhI hote haiM aura koI durgadha pariNata bhI hote haiM / arthAt unameM koI surami gaMdhavAle haiM koI durami gaMdhavAle haiN| __ Azaya yaha hai ki lohita varNa vAle sabhI pudgala kisI eka hI sparzavALA--kaI snigdha sparzavALA ane kaI rUkSa pazavALA paNa hoya che. ema samajavuM joIe. je raMgamAM nIlA raMgavALA che. teomAM saMsthAnanI apekSAe kaI parimaMDala saMsthAnavALA paNa hoya che, koI geLa saMsthAnavALA paNa hoya che. keI trikeNa saMsthAnavALA paNa hoya che. koI catuSkoNa saMsthAnavALA paNa hoya che ane keI Ayata saMsthAnavALA paNa hoya che. - je pagale raMge rAtA-lAla raMgavALA hoya che, teo gaMdhanI apekSAe sugandha pariNAmI hoya che ane durgandha pariNamI paNa hoya che. arthAta teomAM paNa kaI surabhi gaMdhavALA te koI durabhi gaMdhavALA hoya che. Azaya e che ke lAla raMgavALA badhA pudgala keI ekaja gaMdhavALA zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #84 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre gaMdhapariNayA vi dubhigaMdhapariNayA vi' ye skandhAdayaH padArthAH, 'vaSNao'varNataH-varNApekSayA, 'lohivaNNapariNayA'-lohivarNapariNatA bhavanti, 'te gaMdhao' te skandhAdayo gandhataH-gandhApekSayA, 'subbhigaMdhapariNayA vi'-surabhigandhapariNatA api bhavanti, 'dubhigaMdhapariNayA vi'-durabhigandhapariNatA api bhavanti, teSAM madhye kecit surabhigandhapariNatAH, kecit durabhigandhapariNatA bhavanti, na tu pratiniyataikagandhapariNAmapariNatA evetyAzayaH, 'rasao tittarasapariNayA vi kaDuyarasapariNayA vi, kasAyarasapariNayA bi, aMbilarasapariNayA vi, mahurarasapariNayA vi' ye skAndhAdayo varNato lohitavarNapariNatA steSAM madhye kecita'rasao'-rasataH, 'tittarasapariNayA vi'-tiktarasapariNatA api bhavanti, kecit'kaDuyarasapariNayA vi'-kaTukarasapariNatA api bhavanti, kecit-'kasAyarasapariNayA vi'-kaSAyarasapariNatA api bhavanti kecit-'aMbilarasapariNayA vi'-amlarasapariNatA api bhavanti, kecit-'mahurarasapariNayA vi'-'madhurarasapariNatA api bhavanti, 'phAsao kakkhaDaphAsapariNayA vi 'mauyaphAsapariNayA vi, guruphAsapariNayA vi, lahuyaphAsapariNayA vi, sIyaphAsapariNayA vi, usiNaphAsapariNayA vi, giddha phAsapariNayA vi, lukkhaphAsapariNayA vi' ye skandhAdayo varNato lohitavarNapariNatAsteSu madhye kecit-'phAsao'-sparzataH-sparzApekSayA 'kakkhaDaphAsapariNayA vi' karkaza sparzapariNatA api bhavanti, kecit-'mauyaphAsapariNayA vi'-mRduka sparzapariNatA api bhavanti, kecit-'guruyaphAsapariNayA vi'-gurukasparzapariNatA api bhavanti, kecit-'lahuyaphAsapariNayA vi' laghukasparza pariNatA api bhavanti, kecit-'sIyaphAsapariNayA vi'-zItasparzapariNatA gaMdhayAle nahIM hote haiM / rasakI dRSTi se unapara vicAra kiyA jAya to unameM se koI tikta rasavAle, koI kaTuka rasavAle, koI kaSAya rasavAle koI amla rasavAle aura koI madhura rasapAle bhI hote haiM / ina lohita varNa vAle pudgaloM meM sparzakI apekSA se dekhA jAyato koI karkaza sparzavAle hote haiM, koI mRdu sparzavAle hote haiM, koI guru sparzavAle hote haiM, koI laghu sparzacAle hote haiM, koI zItasparzavAle bhI hote nathI hotAM. rasanI daSTie teo para vicAra karavAmAM Ave te teo mAMthI kaI tIkhA rasavALA, keI kaTurasavALAM kaI kaSAya rasavALA keI khATA rasavALA ane kaI madhura rasavALA paNa hoya che. A lAla raMganA pagale mAM sparzanI apekSAe jovAmAM Ave te kaI karkaza sparzavALA hoya che, kaI mRdu sparzavALA hoya che. keI bhAre sparzavALA hoya che, keI laghu sparzavALA hoya che. koI ThaMDA sparzavALA paNa hoya che. koI uSNa sparzavALA paNa hoya zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #85 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyayodhinI TIkA pra.1 sU.6 jIvAdInAM varNAdinA parasparasaMvaidhanirUpaNam 71 api bhavanti, kecit-'usiNaphAsapariNayA vi'-uSNasparzapariNatA api bhavanti, kecit-'NiddhaphAsapaDiNayA vi'-snigdhasparzapariNatA api bhavanti, kecit-'lukkhaphAsapariNayA vi' rukSasparzapariNatA api bhavanti, 'saMThANao parimaMDalasaMThANapariNayA bi, caTTasaMThANapariNayA vi, taMsasaMThANapariNayA vi' cauraMsasaMThANapariNayA vi, AyatasaMThANapariNayA vi20' ye pUrvoktAH skandhAdayo varNato lohitavarNapariNatA steSAM madhye kecit 'saMThANao'-saMsthAnataH, 'parimaMDalasaMThANapariNayA bi' parimaNDalasaMsthAnapariNatA api bhavanti, kecit'vaTTasaMThANapariNayA vi'-vRttasaMsthAnapariNatA api bhavanti, kecit- 'taMsasaMThANapariNayA vi'- vyasrasaMsthAnapariNatA api bhavanti, kecit - 'cauraMsasaMThANapariNayA vi' caturasrasaMsthAnapariNatA api bhavanti, kecit-'AyayasaMThANapariNayA vi' AyatasaMsthAnapariNatA api bhavanti, 'je vaNNao hAliddavaNNapariNayA te gaMdhao mubhigaMdhapariNayA vi, dubhigaMdhapariNayA vi' ye skandhAdayaH 'vaNNao' varNataH 'hAlidavaNNapariNayA-hAridravarNapariNatAH bhavanti 'te gaMdhao' te gandhataH gandhApekSayA 'subbhigaMdhapariNayA vi-surabhigandhapariNatA api bhavanti, 'dubhigaMdhapariNayA vi'-durabhigandhapariNatA api bhavanti, 'rasao tittarasapariNayA vi, kaDuyarasapariNayA vi, kasAyarasapariNayA vi, aMbilarasapariNayA vi, mahurarasapariNayA vi' 'rasao' -rasataH-rasApekSayetyarthaH, teSAM madhye kecit 'tittarasahaiM, koI uSNa sparzavAle bhI hote haiM, koI snigdha sparzayAle bhI hote haiM, koI rUkSa sparzavAle bhI hote haiN| ____lohita varNavAle ina pudagaloM meM saMsthAna kI apekSA se koI parimaMDala saMsthAnavAle, koI vRttasaMsthAnavAle, koI trikoNa saMsthAnavAle, koI catuSkoNa saMsthAnavAle aura koI Ayata saMsthAnavAle bhI hote haiN| ___ jo pudgala pIle varNavAle haiM arthAt jinakA pariNamana pItavarNa ke rUpa meM ho rahA haiM, ve gaMdhakI apekSA surabhi gaMdhavAle bhI hote haiM, aura durabhi gaMdhayAle bhI hote haiM / rasa kI dRSTi se dekheM to unameM se che, kaI snigdha sparzavALA paNa hoya che. keI rUkSa sparza vALA paNa hoya che. lAla raMganA A pudgalomAMthI saMsthAnanI apekSAe koI parimaMDala saMsthAnavALa, kaI vRtta saMsthAnavALAM, keI trikoNa saMsthAnavALAM, keI catuSkaNuM saMsthAnavALAM ane keI Ayata saMsthAnavALAM paNa hoya che. je pudgale pILA raMgavALAM che arthAt jenuM parivartana pILA raMganA rUpamAM thaI rahyuM che, teo gaMdhane apekSAe surabhi gaMdhavALAM paNa hoya che ane durabhi gaMdhavALAM paNa hoya che. rasanI daSTie joIe te temAMthI zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #86 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 72 prajJApanAsUtre pariNayA vi'-tiktarasapariNatA api bhavanti, kecit-'kaDuyarasapariNayA vi'kaTukarasapariNatA api bhavanti, kecit-'kasAyarasapariNayA vi'-kapAyarasapariNatA api bhavanti, kecit-'aMbilarasapariNayA vi-amlarasapariNatA api bhavanti, kecit-'mahurarasapariNayA vi-madhurarasapariNatA bhavanti, 'phAsao kakkhaDa phAsapariNayA vi mauyaphAsapariNayA vi guruyaphAsapariNayA vi, lahuyaphAsapariNayA vi, sIyaphAsapariNayA vi, usiNaphAsapariNayA vi NiddhaphAsapariNayA vi, lukkhaphAsapariNayA vi' ye pUrvoktA hAridravarNapariNatAH skandhAdayasteSAM madhye kecit'phAso' sparzataH, 'kakkaDaphAsapariNayA vi'- karkaza sparzapariNatA api bhavanti, kecit-'mauyaphAsapariNayA vi'-mRdukasparzapariNatA api bhavanti, kecit-'guruyaphAsapariNayA vi'-gurukasparzapariNatA api bhavanti, kecit-'lahuyaphAsapariNayA vi' laghukasparzapariNatA api bhavanti, kecit-sIyaphAsapariNayA vi'-zItasparzapariNatA api bhavanti, 'usiNaphAsapariNayA vi' uSNasparzapariNatA api bhavanti, kecit-NiddhaphAsapariNayA vi'-snigdhasparzapariNatA api bhavanti, koI tikta rasavAle, koI kaTuka rasavAle, koI kaSAya rasavAle, koI amlarasavAle aura koI madhura rasavAle hote haiM / ___ sparza kI apekSA se vicAra kiyA jAya to unameM se koI karkaza sparzavAle, koI mRdu sparzayAle koI guru sparzayAle, koI laghu sparzavAle, koI zIta sparzayAle, koI uSNa sparzavAle, koI snigdhasparzacAle, koI rUkSa sparzavAle bhI hote haiN| ye pIle varNa ke pudgala saMsthAna kI apekSA se koI parimaMDala saMsthAnavAle, koI vRtta saMsthAnavAle, koI trikoNa saMsthAnavAle, koI catuSkoNa saMsthAnavAle, aura koI Ayata saMsthAnavAle hote haiN| kaI tIkhA rasavALAM, kaI kaDavA rasavALAM, kaI kaSAya (tarA) rasavALAM, kaI khATA rasavALAM, te kaI madhura rasavALAM hoya che. sparzanI apekSAe vicAra karavAmAM Ave che temAMthI kaI karkaza sparzavALAM, koI mRdu, sparzavALA, keI gurU sparzavALAM, koI laghu sparzavALAM kaI zIta sparzavALAM, te kaI uNu sparzavaLAM, kaI snigdha sparzavALA, keI rUkSa sparzavALAM paNa hoya che. A pILAraMganAM pugala saMsthAnanI apekSAe. kaI parimaMDala saMsthAvALAM, kaI vRtta saMsthAvALAM, keI trikeNa saMsthAvALAM. koI catuSkoNa saMsthAvALAM ane keI Ayata saMsthAnavALAM hoya che. zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #87 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra.1 sU.6 jIvAdInAM varNAdinA parasparasaMvaidhanirUpaNam 73 kecit-'lukkhaphAsapariNayA vi'-rukSasparzapariNatA api bhavanti, 'saMThANaoparimaMDalasaMThANapariNayA vi' vasaMThANapariNayA- vi, taMsasaMThANapariNayA vi, cauraMsasaMThANapariNayA vi, AyatasaMThANapariNayA vi20' ye skandhAdayo varNatohAridravarNapariNatA steSAM madhye kecit-'saMThANo'-saMsthAnataH 'parimaMDala saMThANapariNayA vi'-parimaNDalasaMsthAnapariNatA api bhavanti kecit-caTTasaMThANapariNayA vi,-vRttasaMsthAnapariNatA api bhavanti, kecit-taMsasaMThANapariNayA vi jyatrasaMsthAnapariNatA api bhavanti kecit 'cauraMsasaMThANapariNayA vi'-caturasrasaMsthAnapariNatA api bhavanti kecit-'AyatasaMThANapariNayA vi20'-AyatasaMsthAnapariNatA api bhavanti; 'je vaNNao sukillavaNNapariNayA, te gaMdho submigaMdhapariNayA vi, dubhigaMdhapariNayA vi' ye skandhAdayaH 'vaNNao' varNataH 'mukkillavaNNapariNayA'-zuklavarNapariNatA ste 'gaMdhao' teSAM madhye kecid ganyataH, 'mubbhigaMdhapariNayA vi'-suramigandhapariNatA api bhavanti, 'dunbhigaMvapariNayA vi' durabhigaMdha pariNatA api bhavanti 'rasao tittarasapariNayA vi, kaDuyarasapariNayA vi, kasAyarasapariNayA vi, aMbilarasapariNayA vi, mahurarasapariNayA vi, ye zuklavarNapariNatAH skandhAdaya steNAM padhye kecit-rasao'-rasataH-rasApekSayA, "tittarasapariNayA vi-tiktarasa pariNatA api bhavanti, kecit-'kaDuyarasapariNayA vi'-kaTukarasapariNatA api bhavanti, kecit-'kasAyarasapariNayA vi,-kapAyarasapariNatA api bhavanti, kecit-'aMbilarasapariNayA vi'-amlarasapariNatA api bhavanti, kecit-maya rasapariNayA vi,-madhurarasapariNatA api bhavanti, 'phAsao kakkhaDaphAsapariNayA vi, mauyaphAsapariNayA vi, guruyaphAsapariNayA vi, lahuyaphAsapariNayA vi, sIyaphAsapariNayA vi, usiNaphAsapariNayA vi, giddhaphAsapariNayA vi, lukkhaphAsapariNayA vi' ye pUrvoktAH zuklavarNapariNatAH skandhAdaya steSAM madhye kecita 'phAsao' sparzataH, 'kakkhaDaphAsapariNayA vi'-karkazasparzapariNatA api bhavanti, jo pudgala zuklavarNavAle haiM arthAt jinakA pariNamana zuklavarNa ke rUpa meM ho rahA hai, ve gaMdha kI apekSA sugaMdhavAle bhI haiM, aura durgadha vAle bhI hai, arthAt unameM se koI sugaMdha pariNAmavAle aura koI durgadha pariNAmavAle hote haiN| rasakI apekSA se koI tikta rasavAle je pudgala sapheda raMganAM che arthAt jenuM pariNAma zukala larNanA rUpamAM che. te gaMdhanI apekSAe sugaMdhavALAM paNa che, ane durgandhavALA paNa che, arthAt temAMthI koI sugaMdha pariNAma vALAM ane koI durgandha pariNAma vALAM hoya che. rasanI apekSAe kaI tIkhA rasavALAM hoya che, koI kaDavA rasa pra010 zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #88 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 74 prajJApanAsUtre kecit-"mauyaphAsapariNayA vi'-mRduphasparzapariNatA api bhavanti, kecit'guruyaphAsapariNayA vi'-gurukasparzapariNatA api bhavanti, kecit-'lahuyaphAsapariNayA vi'-laghukasparzapariNatA api bhavanti, kecit-'sIyaphAsapariNayA bi' zItasparzapariNatA api bhavanti, kecit-'usiNaphAsapariNayA vi'-uSNasparzapariNatA api bhavanti, kecit-'giddhaphAsapariNayA vi'-snigdhasparzapariNatA api bhavanti, kecit-'lukkhaphAsapariNayA vi'-rUkSasparzapariNatA api bhavanti, 'saMThANao parimaMDalasaMThANapariNayA vi' vaTasaMThANapariNayA vi, taMsa saMThANapariNayA vi, cauraMsasaMThANapariNayA vi, AyayasaMThANapariNayA vi20' 100 / pUrvoktA ye skandhAdayo varNataH zuklavarNapariNatA steSAM madhye kecit-'saMThAgao' saMsthAnataH, 'parimaMDalasaMThANapariNayA vi'-parimaNDalasaMsthAnapariNatA api bhavanti, kecit-'vaTTasaMThANapariNayA vi,-vRttasaMsthAnapariNatA api bhavanti, kecit-'taMsasaMThANapariNayA vi'-vyasrasaMsthAnapariNatA api bhavanti, kecit'cauraMsasaMThANapariNayA vi-caturastrasaMsthAnapariNatA api bhavanti, kecit'AyayasaMThANapariNayA vi'-AyatasaMsthAnapariNatA api bhavanti ||suu. 6 // hote hai, koI kaTuka rasavAle bhI hote haiM, koI kaSAya rasavAle bhI hote haiM koI amlarasavAle bhI hote haiM aura koI madhura rasavAle bhI hote haiM / sparza kI dRSTi se ina zuklavarNavAle pudgagaloM kA vicAra kiyA jAya to inameM se koI karkaza sparzavAle hote haiM, koI mRdusparzavAle hote haiM koI guru sparzavAle, koI laghu sparzavAle koI zItasparzavAle koI uSNa sparzavAle, koI snigdha sparzavAle aura koI rUkSa sparzavAle hote haiN| jo pudgala varNa se zukla hai, unameM yadi saMsthAna kA vicAra kiyA jAya to koI parimaMDala saMsthAnavAle hote haiM, koI vRtta saMsthAnavAle, hote haiM, koI trikoNa saMsthAnavAle hote haiN| koI catuSkoNa sNsthaanvALAM paNa hoya che, keI turA rasavALAM hoya che kaI khATA rasavALAM paNa hoya che ane kaI madhura rasavALAM paNa hoya che. spazanI dRSTie A zukala varNa vALAM pudgalene vicAra karavAmAM Ave te teomAMthI kaI karkaza sparzavALAM hoya che, keI kamaLa sparzavALA hoya che. keI gurU sparzavALAM, koI ladhu sparzavALAM, keI ThaMDA sparzavALAM, koI garama sparzavALAM, koI snigdha sparza vALAM ane kaI rUkSa spazavALAM bane che. je pudgale raMge zukala che, temAM je saMsthAnane vicAra karAya te kaI parimaMDala saMsthAnavALAM hoya che, kaI vRtta (gALa) saMsthAnavALAM hoya che. keI zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #89 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra.1 sU.7 jIvAdInAM varNAdinA parasparasaMvedhanarUpaNam 75 mUlam-je gaMdhao subbhigaMdhapariNayA te vaNNao kAlavaNNapariNayA vi1, NIlavaNNapariNayA vi2, lohiyavaNNapariNayA vi3, hAlidavaNNapariNayA vi4, sukillavaNNapariNayA vi5 / rasao tittarasapariNayA bira, kaDuyarasapariNayA vi2, kasAyarasapariNayA vi3, aMbilarasapariNayA vi4, mahararasapariNayA vi5| phAsao kakkhaDaphAsapariNayA vi1, mauyaphAsapariNayA vi2, garuyaphAsapariNayA vi3, lahuyaphAsapariNayA vi4, sIyaphAsapariNayA vi5, usiNaphAsapariNayA vi6, NiddhaphAsapariNayA vi7, lukkhaphAsapariNayA vi8 / saMThANao parimaMDala saMThANapariNayA vi1, vasaMThANapariNayA vi2, taMsa saMThANapariNayA vi3, cauraMsasaMThANapariNayA vi 5 / 23 / je gaMdhao dubmigaMdhapariNayA te vaNNao kAlavaNNapariNayA vi1, nIlavaNNapariNayA vi2, lohiyavaNNapariNayA vi3. hAlidavaNNapariNayA vi4, sukillavaNNapariNayA vi5 / rasao tittarasapariNayA vi1, kaDuyarasapariNayA vi2, kasAyarasapariNayA vi3, aMbilarasapariNayA vi4, mahurarasapariNayA vi5 / phAsao kakkhaDaphAsapariNayA vi1, mauyaphAsapariNayA vi2, guruyaphAsa. pariNayA vi3, lahuyaphAsapariNayA vi4, sIyaphAsapariNayA vi5, usiNaphAsapariNayA vi6, NiddhaphAsapariNayA vi7, lakkhaphAsapariNayA vida, / saMThANao parimaMDalasaMThANapariNayA vira, vAle hote haiM, aura koI Ayata saMsthAnavAle bhI hote haiN| aisA kahA gayA hai| isa prakAra pAMcoM hI varNavAle pudgagaloM meM se pratyeka varNavAle pugaloM meM gaMdha, rasa, sparza aura saMsthAna sabhI pAye jA sakate haiM suu0||6|| trikeNa saMsthAnavALAM hoya che, koI catuSkoNa saMsthAnavALAM hoya che ane kaI Ayata saMsthAnavALAM paNa hoya che. ema kaheluM che. A rIte pAMce raMgane pugelemAMthI pratyeka raMganA pudgalamAM gaMdha, rasa sparza ane saMsthAna badhuM maLI rahe che. 6 che zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #90 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 76 prajJApanAsUtre vasaMThANapariNayA vi2, taMsa saMThANapariNayA vi3, cauraMsa saMThANapariNayA vi4, AyayasaMThANapariNayA vi5|23|46|| je rasao tittarasapariNayA te vaNNao kAlavaNNapariNayA vira, nIlavaNNapariNayA vira, lohiyavaNNapariNayA vi3, hAli. davaNNapariNayA vi4, sukillavaNNapariNayA vi5| gaMdhao subbhigaMdhapariNayA vi1, dubbhigaMdhapariNayA2, phAsao kakkhaDaphAsapariNayA vi1, mauyaphAsapariNayA vi2, guruyaphAsapariNayA vi3, lahuyaphAsapariNayA vi4, sIyaphAsapariNayA vi5, usiNaphAsapariNayA vi6, NiddhaphAsapariNayA vi7, lukkhaphAsapariNayA vida, saMThANao parimaMDalasaMThANapariNayA vi2, vaTTasaMThA. NapariNayA vira, taMsa saMThANapariNayA vi3, cauraMsasaMThANapari. NayA vi, AyayasaMThANapariNayA vi5 // 20 // je rasao kaDuyarasapariNayA te vaNNao kAlavaNNapariNayA vi1, nIlavaNNapariNayA vi2, lohiyavaNNapariNayA vi3, hAlidavaNNapariNayA vi5| gaMdhao subbhigaMdhapariNayA vi1, dubhigaMdhapariNayA vi2 / phAsao kakkhaDaphasapariNayA vi1, mauyaphAsapariNayA vi2, guruyaphAsapariNayA vi3, lahuyaphAsapariNayA vi4, sIyaphAsapariNayA vi5, usiNaphAsapariNayA vi6, giddhaphAsapariNayA vi7, lukkhafAsapariNayA vida, saMThANao parimaMDalasaMThANapariNayA vi1, vaTrasaMThANapariNayA vi2, taMsa saMThANapariNayA vi3, cauraMsasaMThANapariNayA vi4, Ayaya saMThANapariNayA vi 5 / 20 / 40 / je rasao kasAyarasapariNayA te vaNNao kAlavaNNapariNayA vi1, nIlavaNNapariNayA vi2, lohiyavaNNapariNayA vi3, hAlidavaNNapariNayA vi4, sukillavaNNapariNayA vi5 / gaMdhao submigaMdhapariNayA vi1, dunbhigaMdhapariNayA vi2, phAsao zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #91 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra.1 sU.7 jIvAdInAM varNAdinA parasparasaMvedhanirUpaNam 77 kakkhaDaphAsapariNayA vi,1 mauyaphAsapariNayA vi2, guruyaphAsapariNayA vi3, lahuyaphAsapariNayA vi4, sIyaphAsapariNayA vi 5 / usiNaphAsapariNayA vi6, giddhaphAsapariNayA vi7, lukkhaphAsapariNayA vi8 / saMThANao parimaMDalasaMThANaparigayA vi1, vaTTasaMThANapariNayA vira, taMsa saMThANapariNayA vi3. cauraMsasaMThANapariNayA vi4, AyayasaMThANapariNayA vi|5|20| je rasao aMbilarasapariNayA te vaNNao kAlavaNNapariNayA vi1, nIlavaNNapariNayA vi2, lohiyavaNNapariNayA vi3, hAliddavaNNayA vi4, sukillavaNNapariNayA vi5 / gaMdhamo sunmigaMghapariNayA vi1, dubbhigaMdhapariNayA vi2 / phAsao kakkhaDaphAsapariNayA vi1, mauyaphAsapariNayA vira, guruyaphAsapariNayA vi3; lahuyaphAsapariNayA vi4, sIyaphAsapariNayA vi5, usiNaphAsapariNayA vi6, NiddhaphAsapariNayA vi7, lakkhaphAsapariNayA vi8| saMThANao parimaMDalasaMThANapariNayA vi1, vasaMThANapariNayAvira, taMsasaMThANapariNayAvi3, cauraMsa saMThANapariNayA vi4, AyayasaMThANapariNayA vi5 // 20 // je rasao mahurarasapariNayA te vapaNo kAlavaNNapariNayA vira, nIlavaNNapariNayA vi2, lohiyavaNNapariNayA vi3, hAli. havaNNapariNayA vi4, sukillavaNNapariNayA vi5 / gaMdhao subbhigaMdhapariNayA vi1, dubbhigaMdhapariNayA vi2| phAsao kakkhaDaphAsapariNayA vi1, mauyaphAsapariNayA vi2, guruyaphAsapariNayA vi3, lahayaphAsapariNayA vira, sIyaphAsapariNayA vi5, usiNaphasapariNayA vi6, NidvaphAsapariNayA vi7, lukkhaphAsapariNayA vi8 / saMThANao parimaMDalasaMThANapariNayA vi1, baTThasaMThANapariNayA vira, taMsa saMThANapariNayA vi3, cauraMsasaMThANapariNayAvi4, AyayasaMThANapariNayA vi5|20||100||suu07|| zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #92 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre chAyA - ye gandhataH surabhigandhapariNatA ste varNataH kAlavarNapariNatA api 1, nIlavarNapariNatA api2, lohitavarNapariNatA - api 3, hAridravarNapariNatA aft 4. zukravarNaparitA api 5 / rasatastiktarasapariNatA api 1, kaTukarasapariNatA apira, kaSAyarasapariNatA api3, amlarasapariNatA api4 madhurarasapariNatA - api 5 / sparzataH karkazasparzapariNatA api 1, mRdukasparzapariNatA api 2, gurukasparzapariNatA api3, laghukasparzapariNatA api 4, zItasparzapariNatA api5, uSNasparzapariNatA api6, snigdhasparzapariNatA api 7, rUkSa 78 sUtrArtha - (je) jo (gaMdhao) gaMdha kI apekSA se (subhigaMdha pariNayA) sugaMdha pariNamana vAle haiM (te) ve (vaNNao) varNa se ( kAlavaNNapariNayA vi) kAlevarNa ke mI haiM (nIlavaNNapariNayA vi) nIlavarNa ke bhI haiM (lohiyavaNNapariNayA ci) lohita (lAla) varNa ke bhI haiM ( hAlidda vaNNapariNayA vi) pIle varNa ke bhI haiM (sukillavaNNapariNayA vi) zukla varNa ke bhI haiN| (rasao) rasa se (tittara sapariNayA vi) tikta rasavAle bhI haiM ( kaDuyarasapariNayA vi) kaTuka rasavAle bhI haiM (kasAyarasapariNamA vi) kaSAya rasavAle bhI haiM (aMbilarasa pariNayA ci) Amla rasavAle mI haiM ( mahurarasapariNayA ci) madhura rasa vAle bhI haiM / (phAsao) sparza se (kakkhaDaphAsa pariNayA ci) karkaza sparzavAle bhI haiM ( mayaphAsapariNayA vi) mRdusparzacAle bhI haiM (garuyaphAsa pariyA ci) guru sparzavAle bhI haiM ( lahuyaphAsa pariNayA vi) laghu sparzavAle bhI haiM ( sIyaphAsa pariNayA vi) zAta sparzavAle bhI haiM (usiNa sUtrArtha - (je) ne (gaMdhao) gaMdhanI apekSA (subbhigaMghapariNayA) sugaMdhanA pariNAbhavANAM che. (te) tethe (vaNNao) varSAthI ( kAlavaNNa pariNayA vi) ajA raMganA yaSNu che (nIla vaNNa pariNayA vi) nIsA - pAhaNI raMganA pazu che (lohiya pariNayA vi) dAsa raMganA pazu che ( hAlidavaNNapariNayA vi) pIjA raMganA che (sukkillavaNa pariNayA vi) saha raMganA pazu che. (rasao) 2sathI (tittara sapariNayA vi) tImA rasavANAM pazu che (kaDuyarasapariNayA vi) vA 2sa vANAM pazu che (kasAyarasapariNayA vi) uSAya rasavAjAM che (aMbilarasapariNayA vi) mATA rasa vANAM pazu che (mahurarasapariNayA vi) madhura rasa vALAM paNa che. (phAsao) sparzathI (kakkhaDaphAsapariNayA vi) aza sparzavANAM pazu che (mauyaphAsapariNayA vi) bhRhusparzavAnAM pazu (garuyaphAsapariNayA gu3 sparzavANAM yache (lahuyaphAsa pariNayA) laghu sparzavANAM yache ( sIyakAsapariNayA vi) zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #93 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyayodhinI TIkA pra.1 sU.7 jIyAdInAM varNAdinA parasparasaMvaighanirUpaNam 79 sparzapariNatA api8 / saMsthAnataH parimaNDalasaMsthAna pariNatA api2, vRttasaMsthAnapariNatA apira, vyatrasaMsthAnapariNatA api3, ca turasrasaMsthAnapariNatA api4, AyatasaMsthAnapariNatA api 5 / 23 // ye gandhato durabhigandhapariNatA ste varNataH kAlavarNapariNatA-api1, nIlavarNapariNatA api2, lohitavarNapariNatA api3, hAridravarNapariNatA api4, zuklavarNapariNatA api5| rasataH tiktarasapariNatA api1, kaTukarasapariNatA phAsa pariNayA vi) uSNa sparzavAle bhI haiM (NiddhaphAsapariNayA vi) snigdha sparzayAle bhI haiM (lukkhaphAsapariNayA vi) rUkSa sparzayAle mI haiN| (saMThANao) saMsthAna se (pariNamaMDalasaMThANa pariNayA ci) parimaMDala saMsthAna pariNamanavAle bhI haiM (vaTTa saMThANapariNayA vi) vRtta saMsthAna pariNamanavAle bhI haiM (taMsa saMThANa pariNayA vi) trikoNa saMsthAna pariNamana vAle bhI haiM (cauraMsa saMThANa pariNayA vi) catuSkoNa saMsthAna pariNamanavAle bhI haiM (Ayaya saMThANapariNayA vi) Ayata saMsthAna pariNamana vAle bhI haiN| (je) jo pudgala (dunmigaMdhapariNayA) durgadha pariNamanavAle haiM (te) ve (vaSNao) varNa kI apekSA se (kAlaghaNNapariNayA ci) kAla varNa pariNamanavAle bhI hai (nIlavaNNapariNayA vi) nIlavarNa pariNamanayAle bhI haiM (lohiya vaNNa pariNayA vi) lAla varNa pariNamanavAle bhI haiM (hAlidda vaNNa pariNayA vi) pIta (pIlA) varNa pariNamanavAle bhI haiM (sukillayaNNapariNayA vi) zuklavarNa pariNamanavAle bhI haiN| zAta 25i 54 cha (usiNaphAsapariNayA vi) Gue 15zavAjA pay cha (NiddhaphAsapariNayA vi) sni25 25Aani 59 cha (lukkhaphAsapariNayA vi) rUkSa sparzavALAM paNa che. (saMThANao) sathAnathI (parimaMDalasaMThANapariNayA vi) parima' saMsthAna pANai 55 cha (vaTTa saMThANapariNayA vi) go sasthAna pariNAma pANai 55 cha (tasa saMThANapariNayA vi) (at] sasthAna 52|m pANai 5 cha (cauraMsasaMThANa pariNayA vi) yatu] sa sthAna pariNAma vANAM 55 cha (AyayasaMThANapariNayA vi) mAyata saMsthAna pariNAma paNa 5 cha / __(je) 2 pusa (dunbhigaMdhapariNayA) dudha pariNAmI che (te) te|| (vaNNao) panI apekSAye (kAlavaNNapariNavA vi) 1 // 2||naa pariNAma qui 56 cha. (nIlavaNNapariNayA vi) nIsA pariNAma qui 5 cha (lohiyavaNNapariNayA vi) sAsa ganA pariNAma pANai 5 cha (hAlidavaNNapariNayA vi) pIta 15 pariNAma pa 59 che (sukkillavaNNapariNayA vi) sa36 2nA pariNAma vALA paNa che. zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #94 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 80 prajJApanAsUtre api2, kaSAyarasapariNatA api3, amlarasapariNatA api4, madhurarasapariNatA api5| sparzataH karkazasparzapariNatA api 1, mRdukasparzapariNatA api2, gurukasparzapariNatA api3, laghukasparzapariNatA api4, zItasparzapariNatA api5, uSNasparzapariNatA api6, snigdhasparzapariNatA api7, rUkSasparzapariNatA apiTA saMsthAnataH parimaNDalasaMsthAnapariNatA api1, vRttasaMsthAnapariNatA api2, tryastrasaMsthAmapariNatA api 3, caturasrasaMsthAnapariNatA api 4, AyatasaMsthAnaparigatA api 5 / 23 / 46 // ___ ye rasastiktarasapariNatA ste varNataH kAlavarNapariNatA api1, nIlavarNapariNatA api 2, lohitavarNapariNatA api 3, hAridravarNapariNatA4, zuklavarNapariNatA api5' gandhataH surabhigandhapariNatA api1, duramigandhapariNatA api| sparzataH karkazasparzapariNatA api1, mRdukasparzapariNatA api2, gurukasparzapariNatA api3, laghukasparzapariNatA api4, zItasparzapariNatA api5, uSNasparzapariNatA (rasao) rasa kI apekSA se (tittarasapariNayA vi) tiktarasa pariNamana vAle bhI haiM (kaDuyarasa pariNayA vi) kaTukarasa pariNamanavAle bhI haiM (kasAyarasapariNayA vi) kaSAya rasa pariNamanavAle bhI haiM (aMbilarasapariNayA vi) aMbilarasa pariNamanayAle bhI haiM (mahurarasapariNayA vi) madhura rasa pariNamana vAle bhI haiN| (phAsao) sparza kI apekSA se (kakkhaDaphAsa pariNayA vi) karkaza sparza pariNamana vAle bhI haiM (mauyaphAsapariNayA vi) mRdusparza pariNAma vAle bhI hai (garuyaphAsa pariNayA vi) guru sparza pariNamana vAle bhI haiM (lahuyaphAsapariNayA ci) laghu sparza pariNamanavAle bhI haiM (sIyaphAsapariNayA vi) zIta sparza pariNamanavAle bhI haiM (usiNaphAsapariNayA vi) uSNasparza pariNamanavAle bhI hai (NiddhaphAsapariNayA vi) (rasao) 2sanI apekSAye (tittarasapariNayA vi) dlun 2saya 52ma ni 55 cha (kaDuyarasapariNayA vi) 471 / 2sanA pariNAmI 551 che (kasAyarasapariNayA vi) 4SAya 27 pariNAmI 555 cha (aMbilarasapariNayA vi) mA 2sanA pazmi pami pacha (mahurarasapariNayA vi) madhura 24 pariNAmI 555 cha. (phAsao) 25zanI 25pekSAye (kakkhaDakAsapariNayA vi) 442 2252 pariNAmI 54 cha (mauyaphAsapariNayA vi) bhRDha 25 pariNAma pani 5 cha (garuyaphAsapariNayA vi) gu3 25 pariNAma pavi paY cha (lahuyaphAsapariNayA vi) sadhu 25 pariNAma pA 5 cha (sIyaphAsapariNayA vi) zAta 252 pariNAma pai 55 cha (usiNaphAsapariNayA vi) Sty 25 pariNAma pANai zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #95 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra. pada 1 sU.7 jIvAdInAM varNAdinA parasparasaMvedhaH 81 snigdha sparza pariNamana vAle bhI haiM (lukkhaphAsapariNayA vi) rUkSa sparza pariNamana vAle bhI haiN| (saMThANao) saMsthAna kI apekSA se (parimaMDalasaMThANapariNayA vi) parimaMDala saMsthAna pariNamana vAle bhI haiM (yaha saMThANapariNayA vi) vRtta saMsthAna pariNAma vAle bhI haiM (taMsa saMThANapariNayA vi) trikoNa saMsthAna pariNAma vAle bhI haiM (caraMsa saMThANapariNayA ci) catuSkoNa saMsthAna pariNAma vAle bhI haiM (AyayasaMThANapariNayA vi) Ayata saMsthAna pariNamana vAle bhI haiN| (je) jo (tittarasapariNayA) tiktarasa pariNamana vAle hai (te) ve (vaNNao) varNa se (kAlavaNNapariNayA vi) kAle varNa pariNamana vAle bhI haiM (nIlavaNNapariNayA vi) nIla varNa pariNamana vAle bhI haiM (lohiyavaNNapariNayA vi) lAla varNa pariNamana vAle bhI haiM (hAliddayaNNapariNayA vi) pIta (pIlA) varNa pariNAma vAle bhI haiM (sukkillavaNNapariNayA vi) zukla varNa pariNamana vAle bhI haiN| (gaMdhao) gaMdha se (subbhigaMdhapariNayA vi) sugaMdha pariNamana vAle bhI haiM (dunbhigaMdhapariNayA vi) durgadha pariNamana vAle bhI haiN| (phAsao) sparza se (kakkhaDaphAsapariNayA vi) karkaza sparza 555 cha (NiddhaphAsapariNayA vi) snigdh-54|| 25 pariNAmI cha (lukkhaphAsapaDiNayA vi) 36 25za pariNAma ami !! che. (saMThANao) sathAnanI apekSA (parimaMDalasaMThANapariNayA vi) paribhasa saMsthAna pariNAma ami 55 che (vaTTa saMThANapariNayA vi) vRtta-gANa saMsthAna pariNAma pANAM pa cha (taMsasaMThANapariNayA) !i sasthAna pariNAma pami pa cha (cauraMsasaMThANapariNayA vi) yatu sasthAna pariNAma ani 5 che (AyayasaMThANapariNayA vi) 2mAyata saMsthAna pariNAma vANAM 55 cha. __(je) (tittarasapariNathA) tita 2sa pariNAma vA che (te) tes| (vaNNao) 1 thI (kAlavaNNapariNayA vi) 4 // 2 // pariNAma qui cha (nIlavaNNapariNayA vi) nIvANu pariNAmI 54 che (lohiyavaNNapariNayA vi) sasa 2 janA pariNAma pANai cha (hAliddavaNNapariNayA vi) pInA pariNAma pANai 27 cha (sukkillavaNNapariNayA vi) zu48 varSa pariNAma pANai 54 che. (gaMdhao) gayA (sunbhigaMdhapariNayA vi) sumadha 52 pa 5 cha (dunmigaMdhapariNayA vi) dudha pariNAma jai paY cha (phAsao) 250 thI (kakkhaDaphAsapariNayA vi) 4420 255deg pariNAma pai pra0 11 zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #96 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre api6, snigdhasparzapariNatA api7, rUkSasparzapariNatA api8 / saMsthAnataH parimaNDalasaMsthAnapariNatA api1, vRttasaMsthAnapariNatA api2, vyasrasaMsthAnapariNatA api3, catusrasaMsthAnapariNatA api4, AyatasaMsthAnapariNatA api6 // 20 // ye rasataH kaTukarasapariNatA ste varNataH kAlavarNapariNatA api2, lohitavarNapariNatA api3, hAridravarNapariNatA api4, zuklavarNapariNatA api5 / gandhataH pariNamana vAle bhI haiM (mauyaphAsapariNayA vi) mRdu sparza pariNamana vAle bhI haiM (garuyaphAsapariNayA ci) guru sparza pariNamana vAle bhI haiM (lahuyaphAsapariNayA vi) laghu sparza pariNamana vAle bhI haiM (sIyaphAsapariNayA vi) zIta sparza pariNamana vAle bhI haiM (usiNaphAsapariNayA ci) uSNa sparza pariNamana vAle bhI haiM (lukkhaphAsapariNayA vi) rUkSa sparza pariNamana vAle bhI haiN| ___(saMThANao) saMsthAna-AkAra se (parimaMDalasaMThANapariNayA vi) parimaMDala saMsthAna pariNamana vAle bhI haiM (vasaMThANapariNayA vi) vRtta AkAra pariNamana vAle bhI haiM (taMsasaMThANapariNayA vi) trikoNAkAra pariNamana vAle bhI haiM (cauraMsasaMThANapariNayA vi) catuSkoNAkAra pariNamana vAle bhI haiM (AyayasaMThANapariNayA vi) lambAkAra pariNamana vAle bhI haiN| __ (je) jo (kaDayarasa pariNayA) kaTukarasa pariNamana vAle haiM (te) ve (vaNNao) varNa se (kAlavaNapariNayA vi) vAle varNa pariNamana vAle 54 cha (mauyaphAsapariNayA vi) bhRDha 252 pariNAma vA 5 cha (garuyaphAsa pariNayA vi) zu3 25 // pariNAma paNa 54 cha (lahuyaphAsapariNayA vi) sadhu 25 pariNAmI 56 (sIyaphAsapariNayA vi) zI 25za 5624Ama pANai 54 (usiNaphAsapariNayA vi) GY 25za 56274Ama pAni 5 cha (NiddhaphAsapariNayo vi) ni05 250 pariNAma pami 54 cha (lukkhaphAsapariNayA vi) rUkSa sparza pariNAme vALA paNa che. (saMThANao) saMsthAna ||2nii mapekSAthI (parimaMDalasaMThANapariNayA vi) paribha sathAna parimANai veg cha (vaTTa saMThANapariNayA vi) vRta 2 / 4 / 2 pariNAma ani 57 cha (taMsa saMThANapariNayA vi) viSNu mA 2 pariNAma 55 cha (cauraMsasaMThANapariNayA vi) yatu ] 2 / 4 / 2 pariNAma pANai ug (Ayaya saMThANapariNayA vi) 2mAyata-mA 2mAnA pariNAma vANAM paNa cha. (je) / (kaDuyarasapariNayA) 431 // 2sanA pariNAma pANai cha (te) tes| zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #97 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra. pada 1 sU. 7 jIvAdInAM varNAdinA parasparasaMvedhaH surabhigandhapariNatA api1, durabhigandhapariNatA api 2 / sparzataH karkazasparzapariNatA yapi 1, mRdukasparzapariNamA avira, gurusparzapariNatA api3, laghukasparzapariNatA api4, zItasparzapariNatA api5, uSNasparzapariNatA api6, snigdhasparzapariNatA api7, rUkSasparzapariNatA api8 / saMsthAnataH parimaNDala 83 bhI haiM (nIlavaNNapariNayA vi) nIla varNa pariNamana vAle bhI haiM (lohiyacaNNapariNayA vi) lAla varNa pariNamana vAle bhI haiM ( hAliddavaNNapariNayA ci) pIle varNa pariNamana vAle bhI haiM (sukillavaNNapariNayA vi) zveta varNa pariNamana vAle bhI haiN| (gaMdhao) gaMdha se (summigaMghapariNayA vi) sugaMdha pariNamana vAle bhI haiM (dugaMdha pariNayA vi) durgaMdha pariNamana vAle bhI haiM / (phAsao) sparza se (kakkhaDakA sapariNayA vi) karkaza sparza parimana vAle bhI haiM (mauyaphA sapariNayA vi) mRdusparza pariNamanavAle bhI haiM (garuyaphAsapariNayA vi) gurusparza pariNamanavAle bhI haiM (lahuyaphAsapariNayA vi) laghusparza pariNamanavAle bhI haiM ( soyaphAsapariNayA vi) zItasparza pariNamanavAle bhI haiM (usiNaphAsapariNayA ci) uSNa sparza pariNamana vAle bhI haiM (ddhiphAsapariNayA vi) snigdhasparza pariNamana vAle bhI haiM (lakkhaphAsapariNayA vi) rUkSasparza pariNamana vAle bhI haiN| ( saMThANao) saMsthAna se ( parimaMDala saMThANapariNayA vi) parimaMDala (vaNNao) varSA thI (kAlavaNNapariNayA vi) ajA varSA pariNAma vANAM pazu che (nIlavaSNapariNayA vi) nIsa varSA pariNAma vANAM pazu che (lohiyavaNNapariNayA vi) khAsa raMganA pariNAma vANAM pazu che (hAliddavaNNapariNayA vi) pIta varNu pari zubha vANAM yazu che (sukkillavaNNapariNayA vi) zveta varSA pariNAma vANAM pazu che. (gaMdhao) gaMdhathI (subhigaMdhapariNayA vi) sugaMdha pariNAma vANAM pazu che (dubhigaMdha pariNayA vi) hurgadha pariNAma vANAM yazu che. (phAsao) sparzazI (arasphAsapariNayA vi) 44 sparza vANAM che (maphAsapadiNayA vi) mRhu sparza pariNAma vANAM yazu che (garuyaphAsa paNiyA vi) 3 sparza pariNAmI pazu che ( lahuyaphA sapariNayA vi) sadhu sparza pariNAma vANAM pazu che ( sIyaphAsapariNayA vi) zIta sparza pariNAma vANAM che (usiNaphAsapariNayA vi) uSNu sparza pariNAma vANAM pazu che (NiddhaphAsapariNayA vi) snigdha sparza pariNAma vANAM pazu che. (saMThANao) saMsthAnathI (parimaMDalasaMThANapariNayA vi) paribhausa saMsthAna zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #98 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre saMsthAnapariNatA api1, vRtasaMsthAnapariNatA api 2, vyatrasaMsthAnapariNatA api3, caturasrasaMsthAnapariNatA api4, AyatasaMsthAnapariNatA api 5 / 20 / 40 // ye rasataH kapAyarasapariNatA ste varNataH kAlavarNapariNatA api1, nIlavarNapariNatA api2, lohitavarNapariNatA api3, hAlidravarNapariNatA api4, zuklavarNapariNatA 5 // gandhataH surabhigandhapariNatA api1, durabhigandhapariNatA api2| sparzataH-karkazasparzapariNatA api1, mRdukasparzapariNatA api2, gurusparzapariNatA saMsthAna pariNamana vAle bhI haiM (vasaMThANapariNayA vi) vRtta saMsthAna pariNamana vAle bhI haiM (taMsasaMThANapariNayA vi) trikoNa saMsthAna pariNamana vAle bhI haiM (cauraMsa saMThANapariNayA vi) catuSkoNa saMsthAna pariNamana vAle bhI haiM (AyayasaMThAgapariNayA vi) Ayata saMsthAna pariNamana vAle bhI haiN| (je) jo (rasamo) rasa se (kasAyarasapariNavA) kaSAyarasa pariNamana vAle haiM / (te) ve (vaNNao) varNa se (kAlavaNNapariNayA vi) kAle varNa pariNAma vAle bhI hote haiM (nIlavaNNapariNayA vi) nolevarNa pariNAma vAle mo hote haiM (lohiya vaNNapariNayA vi) lAlavarNa pariNAma vAle bhI hote haiM (hAlidavaNNapariNayA vi) Sole varNa pariNamana vAle bhI hote haiM / (sukillavaNNapariNayA) zvetavarNa pariNamanavAle bhI hote haiN| (gaMdhao) gaMdha se (sunmigaMdhapariNayA vi) sugaMdha pariNamana vAle bhI hote haiM (dunmigaMdhapariNayA vi) durgadha pariNamana vAle bhI hote haiN| ___ (phAsao) sparza se (kakkhaDaphAsapariNayA vi) karkaza sparza pariNAma ani 5 (vaTTasaMThANapariNayA vi) vRtta sathAna. pariNAma pAi paNa cha (taMsasaMThANapariNayA vi) triI sathAna pariNAma Mi 5 cha (cauraMsasaMThANapariNayA vi) yatu saMsthAna pariNAma vajana 555 cha (Ayaya saMThANapariNayA vi) mAyata saMsthAna pariNAmI 54 cha. (je) re| (rasao) 24thI (kasAyarasapariNayA vi) 45 / 5 24 pariNAma pANai cha (te) te (vaNNao) 14 thI (kAlavaNNapariNayA vi) in 2 // 52ma cha (nIlavaNNapariNayA vi) nAsa va pariNAma vA 55 uya che (lohiyavaNNapariNayA vi) sAra varSa parizurAma vANAM 55 DAya cha (hAvidavaNNagariNayAM vi) pI. janA pariNAma pAni 55 DAya cha (sukillavaNNa pariNayA vi) sa34 2 janA pariNAma pani 55 DAya che. (gaMdhao) thI (subbhigaMdhapariNayA vi) sugadha pariNAma pANai 54 DAya cha (dunbhigaMdhapariNayA vi) huma pariNAmI 5 DAya cha (phAsao) 25 thI (kakkaDaphAsapariNayA vi) 4420 255deg pariNAma zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #99 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra. pada 1 sU.7 jIvAdInAM varNAdinA parasparasaMveghaH 85 api3, laghukasparzapariNatA api4, zotasparzapariNatA api5, uSNasparzapariNatA api6, snigdhasparzapariNatA api7, rUkSasparzapariNatA api8| saMsthAnataH parimaNDalasaMsthAnapariNatA api1, vRttasaMsthAnapariNatA apira, vyasasaMsthAnapariNatA api3, catusrasaMsthAnapariNatA api AyatasaMsthAnapariNatA api 5 / 20 // ye rasataH amlarasapariNatA ste varNataH kAlavarNapariNatA api1, nIlavarNapariNatA api2, lohitavarNapariNatA api3, hAridravarNapariNatA api4, pariNamanavAle haiM (garuyaphAsapariNayA vi) gurusparza pariNamanavAle bhI haiM (lahuyaphAsapariNayA vi) laghu sparza pariNamana vAle bhI haiM (sIyaphAsapariNayA vi) zItasparza pariNamana vAle bhI haiM (usiNaphAsapariNayAvi) uSNa sparza pariNAma vAle bhI haiM (Ni dvaphAsapariNayA vi) snigdha sparza pariNamana vAle bhI haiM (lukkhaphAsapariNayA vi) rUkSa sparza pariNatana vAle bhI haiM / (saMThANao) AkAra se (parimaMDalasaMThANa pariNayA vi) parimaMDala AkAra ke bhI haiM (vasaMThANapariNayA vi) vRtta AkAra pariNamana vAle bhI haiM (taMsa saMThANapariNayA vi) trikoNAkAra pariNanana vAle bhI haiM (cauraMsa saMThANapariNayA vi) caukora AkAra pariNamana vAle bhI haiM (AyayasaMThANapariNayA vi) AyatAkAra pariNamana vAle bhI haiN| (je) jo (rasamo) rasa se (aMbilarasa pariNayA) Amlarasa pariNamana vAle haiM (te) ve (yaNNa mo) varNa se (kAlavaNNapariNa yA vi) 5 DAya cha (mauyaphAsapadiNayA vi) mRdu.53 pariNAma ni 55 DAya cha (garuyaphAsapariNayA vi) zu3 25 pariNAma pANAM 55 DAya cha (lahuyaphAsa pariNayA vi) 15 25 pariNAma pANai 55 DAya che (sI yaphAsapariNayA vi zIta 25 pariNAma pa 5 DAya cha (usiNaphAsapariNayA vi) S] 25za pariNAma va 54 DAya cha (NiddhaphAsapariNayA vi) sniya 25 pariNAma pANai 5 DAya cha (lukkhaphAsapariNa yA vi) 36 252 52ma ni 55 uya che. (saMThANao) 24||412thii (parimaMDalasaMThANapaviNayA vi) paribha38 mAranA pA che (vaTTasaMThANapariNayA vi) goNa 25412 // pariNAma pami 54 che (taMsa saMThANapariNayA vi) ( sA2nA pariNAma ni 55 cha (cauraMsasaMThANa pariNayA vi) 2 / 24 25|4|2naa pariNAma ni 59 OM (AyayasaMThANa pariNayA vi) AyatAkAra pariNAma vALAM paNa che (je) / (rasao) 2sathI (aMbilarasapariNayA) pATA 2sanA pariNAma ani cha (te) te (paNNA) 1 thI (kAlapaNNapariNayA vi) 4 2nA zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #100 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre zuklavarNapariNatA api5 / gandhataH surabhigandhapariNatA api1, durabhigandhapariNatA api2| sparzataH karkazasparzapariNatA api', mRdukasparzapariNatA api2, gurusparzapariNatA api3, laghukasparzapariNatA api4, zItasparzapariNatA api5, uSNasparzapariNatA api6, snigdhasparzapariNatA api7, rUkSasparzapariNatA api8 / saMsthAnataH parimaNDalasaMsthAnapariNatA api 1, vRttasaMsthAnapariNatA kAle varNa pariNAma vAle bhI haiM (nIlavaNNapariNayA vi) nIlavarNa pariNAmayAle bhI haiM (lohiyavaNNapariNayA vi) lAla varNa pariNAmavAle bhI haiM (hAliddayaNNapariNayA vi) pItavarNa pariNAmayAle bhI haiM (sukillavaNNapariNayA vi) zukla varNa pariNamana vAle bhI haiN| _ (gaMdhamao) gaMdha se. (sunbhigaMdhaparimayA vi) sugaMdha pariNAma vAle bhI haiM (dunmigaMdhapariNayA vi) durgadha pariNAma vAle bhI haiN| (phAsao) sparza se (kakkhaDaphAsapariNayA vi) karkaza sparza pariNamana vAle bhI haiM (mauyaphAsapariNayA vi) mRdusparza pariNamanavAle bhI haiM (garuyaphAsapariNayA vi) gurusparza pariNamanavAle bhI haiM (lahuyaphAsapariNayA vi) laghu sparza pariNamanayAle bhI haiM (sIyaphAsapariNayA vi) zItasparza pariNamanavAle bhI haiM (usiNaphAsapariNayA vi) uSNa sparza pariNamanavAle bhI haiM (NiddhaphAsapariNayA vi) snigdha sparza pariNamana vAle bhI haiM (lukkhaphAsapariNayA vi) rukSa sparza pariNamana vAle bhI haiN| pariNAma pA 54 cha (nIlavaNNapariNayA vi) nIra va pariNAma Mi 54 cha (lohiyavaNNapariNayA vi) sAsa ganA pariNAmI paY cha (halidavaNNapariNayA vi) pii|| 2nA pariNAmI 55 cha (sukkillavaNNapariNayA vi) zu48 pazu pariNAma vALAM paNa che (gaMdhao) gayA (subbhigaMdhapariNayA vi) sugara pariNAma ani 55 cha (dubhigaMdhapariNayA vi) huya pariNAma ni 555 cha (phAsao) 25zayA (kakkaDakAsapariNayA vi) 444 25 pariNAmI 57 (mauyaphAsapariNayA vi) bhRDha 25 pariNAma pANAM 5 // cha / (garuyaphAsapariNayA vi) zu3 25 pariNAma pANai 5 cha (lahayaphAsa pariNayA vi) sadhu 25 pariNAma pANAM 55 cha (sIyaphAsapariNayA vi) zIta 25za pariNAma vi 555 cha (usiNaphAsapariNayAM vi) 225za pariNAma pANai 55 cha (NiddhaphAsapariNayA vi) sni 25 pariNAma pai 54 cha (lukkha phAsapariNayA vi) 36 25za pariNAma pa pa cha. zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #101 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra. pada 1 sU7 jIyAdInAM varNAdinA parasparasaMveghaH 87 api2, vyasasaMsthAnapariNatA api 3, caturastrarasaMsthAnapariNatA api4, AyatasaMsthAnapariNatA api 5 / 20 // __ ye rasato madhurarasapariNatA ste varNataH kAlavarNapariNatA api1, nIlavarNaparigatA api 2, lohitavarNa pariNatA api3. hAridravarNapariNatA api4, zukla____ (saMThANao) saMsthAna se (parimaMDalasaMThANapariNayA vi) parimaMDala saMsthAna pariNamanavAle bhI haiM (vaTTa saMThANapariNayA vi) vRtta saMsthAna pariNamanavAle bhI haiM (naMsa saMThANapariNayA vi) trikoNa saMsthAna pariNamanavAle bhI haiM (cauraMsa saMThANapariNayA vi) catuSkoNa saMsthAna pariNamana vAle bhI haiM (AyayasaMThANapariNayA vi) Ayata saMsthAna pariNamana vAle bhI haiN| __(je) jo (rasao) rasa se (mahurarasapariNaA) madhura rasa pariNamanavAle haiM (te) ve (vaNNao) varNa se (kAlayaNNapariNayA vi) kAle varNa pariNamanavAle haiM (nIlavaNNapariNayA vi) nIle varNa pariNamana vAle bhI haiM (lohiyavaNNapariNayA vi) lAla varNa pariNamana vAle bhI haiM (hAlidavaNNapariNayA vi) pIle varNa pariNamanavAle bhI haiM (sukillavaNNapariNayA vi) zukla varNa pariNamana vAle bhI haiN| (gaMdhao) gaMdha se (sunbhigaMdha pariNayA vi) sugaMdha pariNamanayAle bhI haiM (dunbhigaMdhapariNayA vi) durgadha pariNamana vAle bhI haiN| (saMThANao) saMsthAnathI (parimaMDalasaMThANapariNayA vi) parima saMsthAna pariNAma mi 5 cha (vaTTasaMThANapariNayA vi) vRtta saMsthAna pariNAma pANai 55 cha (taMsasaMThANapariNayA ghi) triI saMsthAna pariNAma pANAM paNa cha (caurasa saMThANapariNayA vi) yatu saMsthAna pariNAma pANAM 55 cha (Ayaya saMThANapariNayA vi) Ayata sathAna pariNAma pANai pay cha. (je) yA (rasayo) 2sathI (mahurarasapariNayA) madhu2 22 pariNAma pai cha (te) temA (yaNNao) 1 thI (kAlavaNNapariNayA vi) / / 2pariNAma pANAM 55 cha (nIlavaNNapariNayA vi) nIda pANu pariNAma pANAM 55 cha (lohiya vaNNapariNayA vi) sAsa ganA pariNAma pAjai 54 cha (hAlivaNNapariNayA vi) pAta va pariNAmI 54 cha (sukkillavaNNapariNayA vi) sa36 2nA pariNAma pANai 54 che. (gaMdhao) madhathI (subbhigadhapariNayA vi) sugaMdha pariNAma pANAM 55 cha (dunbhigaMdhapariNayA vi) hu" pariNAma paNa 55 cha zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #102 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ___prajJApanAsUtre varNapariNatA api5| ganyataH surabhigandhapariNatA api1, durabhigandhapariNatA api2, karkazasparzapariNatA api1, mRdukasparzapariNatA api2, gurusparzapariNatA api3, laghukasparzapariNatA api4, zItasparzapariNatA api5, uSNasparzapariNatA api6, snigdhasparzapariNatA api7, rUkSasparzapariNatA api8) saMsthAnataH-parimaNDalasaMsthAnapariNatA api1, vRttasaMsthAnapariNatA apira, jyasrasaMsthAnapariNatA api4, AyatasaMsthAnapariNatA api5 201100 // 7 // TIkA-atha gandhamadhikRtya SaTcatvAriMzad bhaGgAn pratipAdayitumAha-'je gaMdhao subbhigaMdhapariNayA te vaNNao kAlavaNNapariNayA vi, NIlavaNNapariNayA ___(phAsao) sparza se (kakkhaDaphAsapariNayA vi) karkaza sparza pariNamana vAle bhI haiM (mauyaphAsapariNayA vi) mRdusparza pariNamanacAle bhI haiM (garuyaphAsapariNayA vi) gurusparza pariNamanavAle bhI haiM (lahuyaphAsapariNayA vi) laghu sparza pariNamanayAle bhI haiM (sIyaphAsapariNayA vi) zItasparza pariNamanavAle bhI haiM (usiNaphAsapariNayA vi) uSNa sparza pariNamanavAle bhI haiM (NiddhaphAsapariNayA vi) snigdhasparza pariNamanavAle bhI haiM (lukkhaphAsapariNayA vi) rUkSa sparzapariNamanayAle bhI haiM __(saMThANao) saMsthAna se (parimaMDalasaMgaNapariNayA vi) parimaMDala saMsthAna pariNamanayAle bhI haiM (vasaMThANapariNayA vi) vRtta saMsthAna pariNamanavAle bhI haiM (taMsa saMThANapariNayA vi) trikoNa saMsthAna pariNamanavAle bhI haiM (cauraMsasaMThANapariNayA vi) catuSkoNa saMsthAna pariNamanavAle bhI haiM (AyayasaMThANapariNayA vi) Ayata saMsthAna pariNamana cAle bhI haiM ||suu0 7 // (phAsao) 25za thI (kakkhaDaphAsapariNayA vi) 440 25 pariNAmI 55 cha (mauya phAsapariNayA vi) bhRDha 25za pariNAma pANai 59 cha (garuyaphAsa pariNayA vi) gu3 252 52ma pANai 54 cha (lahuyaphAsapariNayA vi) sadhu 25 pariNAma pAni 54 cha (sIyaphAsapariyaNayA vi) zIta 25 pariNAma pA 54 cha (usiNaphAsapariNayA vi) Buy 25 pariNAma pa 54 cha (giddhaphAsapariNayA vi) sni5 2520 pariNAma pANa554 cha (lukkhaphAsapariNayA vi) 3tra 25 pariNAma mi 54 che. (saMThANao) sathAnathI (parimaMDalasaMThANapariNayA vi) paribhasa saMsthAna pariNAma ani 54 cha (vaTTasaMThANapariNayA vi) vRtta saMsthAna pariNAma pANai pA che (taMsasaMThANapariNayA vi) (2ii saMsthAna 52ma. vANa cha (cauraMsa saMThANapariNayA vi) yatu sathAna pariNAma pANAM cha (AyayasaMThANapariNayA vi) mAyata saMsthAna pariNAma pANAM 55 cha. // sU. 7 // zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #103 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyayopinI TIkA pra. pada 1 sU.7 jIvAdInAM varNAdinA parasparasaMvedhaH 89 vi, lohiyavaNNapariNayA vi, hAliddavaNNapariNayA vi, mukkillavaNNapariNayA vi, 'je' ye skandhAdayaH padArthAH, 'gaMdhao' gandhataH-gandhApekSayA 'subbhigaMdhapariNayA' surabhigandhapariNatA bhavati, 'te vaNNao' teSAM madhye kecit skandhAdayaH varNataH-varNApekSayA 'kAlavaNNapariNayA vi' kRSNavarNapariNatA api bhavanti, kecit-'NIlavaNNapariNayA vi'-nIlavarNapariNatA api bhavanti, kecit-'lohiyavaNNapariNayA vi' lohitavarNapariNatA api bhavanti. kecit-'hAliddayaNNapariNayA vi'-hAridravarNapariNatA api bhavanti, kecit-'mukillapaNNapariNayA vi'zuklavarNapariNatA api bhavanti, iti paJca bhaGgAH suramigandhasya varNaiH saha saJjatAH, atha tasyaiva rasaiH saha paJca bhaGgAnAha-rasa bho tittarasapariNayA vi, kaDuyarasapariNayA vi, kasAyarasapariNayA bi, avilarasapariNayA vi, mahurarasa. pariNayA vi' ye skandhAdayo gandhataH surabhigandhapariNatA steSAM madhye kecit'rasao' rasataH-rasApekSayA 'tittarasapariNayA vi'-tiktarasapariNatA api bhavanti, kecit-'kaDuyarasapariNayA vi'-kaTukarasapariNatA api bhavanti, kecita-kasAyarasapariNayA vi'-kapAyarasapariNatA api bhavanti, kecita'aMbilarasapariNayA vi' amlarasapariNanA api bhavanti kecit-'mahurarasa__TIkArtha-aba gaMdha pariNAma kI apekSA se chayAlIsa bhaMgoM kA pratipAdana karate haiM jo pudgala gaMdha se sugaMdha rUpa pariNAma se pariNata haiM arthAt sugaMdhavAle haiM, unameM se koI-koI varNa ke lihAja se kAle varNavAle bhI hote haiM, koI-koI nIle varNa vAle hote haiM, koI-koI lAla varNa vAle hote haiM, koI-koI pIle varNa vAle hote haiM aura koI-koI zveta varNa vAle hote haiM / isa prakAra sugaMdha ke sAtha varNoM kI apekSA pAMca bhaMga hote haiM, __ aba sugaMdha ke pAMca rasoM ke sAtha pAMca maMga kahate haiM jo pudgala sugaMdha pariNAma vAle hote haiM, unameM rasa kI apekSA koI tikta 1 TIkArtha- have gaMdha pariNAmanI apekSAe seMtAlIsa bhaMgenuM pratipAdana kare che je pagale gaMdhathI sugaMdha rUpa pariNAma vaDe pariNata che arthAt sugaMdha vALA che, temAMthI kaI kaI varNabhede kALA raMganA paNa hoya che, kaI kaI vAdaLI raMgavALAM paNa hoya che, ke koI lAla raMganA paNa hoya che, koI kaI pILA raMgavALAM paNa hoya che, kaI kaI sapheda raMgavALAM paNa, hoya che A rIte sugaMdhanI sAthe pAMca raMganI apekSAe pAMca bhaMga bane che. have sugaMdhanA pAMca rasenI sAthe pAMca bhaMga varNavAya che je pudagale sugaMdha pariNAma vALA hoya che, teomAM rasanI apekSAe kaI tIkhA rasavALAM pra0 12 zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #104 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre pariNayA vi' madhurarasapariNatA api bhavanti, atha-surabhigandhasyaiva sparauMH saha aSTau vikalpAn Aha-'phAsao kakkhaDaphAsapariNayA vi, mauyaphAsapariNayA vi, garuyaphAsapariNayA vi, sIyaphAsapariNayA vi, usiNaphAsapariNayA vi, NiddhaphAsapariNayA vi, lukkhaphAsapariNayA vi' ye skandhAdayo gandhataH surabhigandhapariNatA rateSAM madhye kecit-'phAsao'-sparzataH-sparzApekSayA, 'kakkhaDaphAsapariNayA vi'-karkasparzapariNatA api bhavanti, kecit-'mauyaphAsapariNayA vi'-mRdukasparzapariNatA api bhavanti, kecit-'garuyaphAsapariNayA vi'-gurukasparzapariNatA api bhavanti, kecit-'lahuyaphAsapariNayA vi'-laghukasparzapariNatA api bhavanti, kecit-'sIyaphAsapariNayA vi'-zItasparzapariNatA api bhavanti, kecit-'usiNaphAsapariNayA vi'-uSNasparzapariNatA api bhavanti kecit'NiddhaphAsapariNayA vi-snigdhasparzapariNatA api bhavanti, kecit-'lukkhaphAsapariNayA vi' rukSasparzapariNatA api bhavanti, ityaSTau bhaGgA. rasa vAle, koI kaTuka rasa vAle, koI kaSAya rasa vAle, koI Amla rasa cAle aura koI madhura rasa vAle hote haiN| __ sugaMdha ke ATha sparzoM ke sAtha ATha vikalpa hote haiM, unheM kahate haiM-sugaMdha ghAle pudgala sparza kI apekSA koI karkaza sparza vAle hote haiM, koI komala sparza vAle hote haiM, koI guru sparza vAle hote haiM, koI laghu sparza vAle hote haiM, koI zIta sparza vAle hote haiM, koI uSNa sparza vAle hote haiM, koI snigdha (cikane) sparza vAle hote haiM. koI rUkSa sparza vAle hote haiN| isa prakAra sugaMdha ke sAtha ATha sparzI saMbaMdhI ATha vikalpa hote haiN| surabhigaMdha ke pAMca saMsthAnoM ke sAtha pAMca bhaMga hote haiM, unheM batalAte haiM-surabhigaMdha vAle pudgaloM meM se koI parimaMDala saMsthAna kaI kaDavA rasavALA, keI turA rasavALA, keI khATA rasavALA ane kaI mIThA rasavALAM hoya che. sugandhanA ATha sparzInI sAthe ATha vikalpa bane che, tene batAve che, sugaMdhavALAM pudgala spazanI apekSAe kaI karkazasparzavALA hoya che, koI kaI kamaLa sparzavALAM hoya che kaI gurU sparzavALA hoya che ke laghu sparzavALA hoya che, ke ThaMDA sparzavALA hoya che. keI uSNu sparzavALA hoya che, kaI snigdha (cIkaNA) sparzavALA hoya che, koI rUkSa (kaThera) sparzavALA hoya che, A rIte sugaMdhanI sAthe ATha sparzInA ATha vikapa bane che. surabhi gaMdhanA pAMca saMsthAnonI sAthe pAMca bhaMga bane che. tene batAvavAmAM Ave che sugandha vALA pudgalo mAMthI koI parimaMDala saMsthAnavALAM, keI zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #105 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra. pada 1 sU.7 jIvAdInAM varNAdinA parasparasaMvedhaH 91 atha surabhigandhasyaiva saMsthAnaiH saha paJca bhaGgAnAha-'saMThANao parimaMDalasaMThAgapariNayA vi, vaTTasaMThANapariNayA vi, taMsasaMThANapariNayA vi, cauraMsasaMThANapariNayA vi, AyayasaMThANapariNayA vi 5-23' ye skandhAdayo gandhataH surabhigandhapariNatA steSAM madhye kecit-'saMThANao' sthAnataH saMsthAnApekSayA, 'parimaMDalasaMThANapariNayA vi'-parimaNDalasaMsthAnapariNatA api bhavanti, kecit-'vaTTasaMThANapariNayA vi'-vRttasaMsthAnapariNatA api bhavanti, kecit 'taMsasaMThANayariNayA vi'-tryatrasaMsthAnapariNatAapi bhavanti, kecit-'cauraMsasaMThANapariNayA vi'-caturasrasaMsthAnapariNatA api bhavanti, kecit-'AyayasaMThANapariNayA vi'-AyatasaMsthAnapariNatA api bhavanti, evaJca surabhigandhasya varNataH 5, rasataH 5, sparzataH8, saMsthAnataH5, sarvasammelanena 5454845=23 trayoviMzati bhaGgAH bhavanti, evameva 23 trayoviMzatiM bhaGgAn durabhigandhasyApi varNAdibhiH saha prarUpayitumAha-'je gaMdhao dubhigaMdhapariNayA te vaNNI kAlavaNNapariNayA vi, NIlavaNNapariNayA bi, lohiyayaNNapariNayA vi, hAridavaNNapariNayA vi, sukillavaNNapariNayA vi' 'je' ye skandhAdayaH 'gaMghao'-gandhataH, 'dubhigaMdhapariNayA' durabhindhapariNatA bhavanti, 'te vaNNao' te varNataH-teSAM madhye kecana varNApekSayA, 'kAlavaNNapariNayA vivAle, koI vRtta saMsthAna vAle, koI trikoNa saMsthAna vAle, koI catuSkoNa saMsthAna vAle aura koI Ayata saMsthAna vAle hote haiN| isa prakAra surabhigaMdha ke varNa kI apekSA 5, rasa kI apekSA 5 sparza kI apekSA 8, aura saMsthAna kI apekSA 5, yoM saba milakara 5+5+81523 bhaMga ho jAte haiM / durabhigaMdha ke bhI isI prakAra teIsa bhaMga hote haiM / unakI prarUpaNA karane ke liye kahate haiM__ jo pudgala gaMdha se durabhigaMdha vAle hote haiM, unameM se varNa kI apekSA koI kRSNa varNa pariNamana vAle bhI hote haiM, koI nIla varNa vRtta (gALa) saMsthAnavALA, kaI trikoNa saMsthAnavALA, koI catuSkoNa saMsthAna vALA ane koI Ayata saMsthAnavALA hoya che. A rIte surabhigadhanI sAthe varNanI apekSAe 5, rasanI apekSAe 5, spazanI apekSAe 8 ane saMsthAnanI apekSAe 5, Ama badhA maLIne pa-5+85=23 bhaMga banI jAya che. durabhi gaMdhanA paNa Aja rIte 23 bhaMga bane che. teonI prarUpaNa karavAne mATe kahe che ke - je pudgale gadhe darabhi gaMdhavALA hoya che, temAMthI raMganI apekSA e koI kALA raMganA pariNAma vALA hoya che, koI vAdaLI raMganA pariNAmI zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #106 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre kRSNavarNapariNatA api bhavanti, kecana-'NIlavaNNapariNayA vi'-nIlavarNapariNatA api bhavanti, kecana-'lohiyavaNNapariNayA vi' lohitavarNapariNatA api bhavanti, kecana-'hAlidavaNNapariNayA vi-hAridravarNapariNatA api bhavanti, ke cana-'mukillavaNNapariNayA vi'-zuklavarNapariNatA api bhavanti, tadevaM durabhigandhasya varNaiH saha paJca bhaGgA saJjAtAH, atha tasyaiva rasaiH saha paJca bhaGgAnAha'rasao tittarasapariNayA vi, kaDuyarasapariNayA vi, phasAyarasapariNayA vi, aMbilarasapariNayA vi, mahurarasapariNayA vi' ye skandhAdayo gandhato durabhigandhapariNatA steSAM madhye kecana-'rasao'-rasataH-rasApekSayA, 'tittarasapariNayA vi' tiktarasapariNatA api bhavanti, kecana-'kaDuyarasapariNayA vi'-kaTukarasapariNatA api bhavanti, kecana - kasAyarasapariNayA vi'-kaSAyarasapariNatA api bhavanti, kecana-'mahurarasapariNayA vi'-madhurarasapariNatA api bhavanti, tadevaM rasaiH saha durabhigandhasya paJca bhaGgA sampannAH, atha tasyaiva sparzaH saha aSTau bhaGgAnAha-'phAsao kakkaDa phAsapariNayA vi, mauyaphAsapariNayA vi, guruyaphAsapariNamana vAle bhI hote haiM, koI lohita varNa pariNamana vAle bhI hote haiM, koI pIta varNa pariNamana vAle bhI hote haiM aura koI zukla varNa pariNamana vAle bhI hote haiN| isa prakAra vargoM ke sAtha durabhigaMdha ko lekara pAMca bhaMga hote haiN| ___aba durabhigaMdha ke sAtha pAMca rasoM kI apekSA se pAMca bhaMga kahate haiM-jo pudagala gaMdha se durgadha vAle hote haiM unameM se koI-koI rasa kI apekSA tiktarasa pariNata hotA haiM, koI kaTukarasa pariNata hote haiM, koI kaSAyarasa parigata hote haiM, koI amlarasa pariNata hote haiM aura koI madhurarasa pariNata bhI hote haiM / isa prakAra durabhigaMdhavAle pudagaloM ke pAMca rasoM ke yoga se pAMca bhaMga ho jAte haiN| hoya che, koI lAla raMganA pariNAma vALA hoya che. koI pILA raMganA pari NAmavALA paNa hoya che ane koI sapheda raMganA pariNAmavALA hoya che, A rIte raMgenI sAthe durabhi gaMdhane laIne pAMca bhaMga bane che. have durabhi gaMdhanI sAthe pAMca rasenI apekSAe pAMca bhaMga batAve che je pudgale gadhe durgandha vALA hoya che, temAMthI koI rasanI apekSAe tikatarasa pariNAmI hoya che, koI kaDavA rasanA pariNAmavALAM hoya che, koI koI kaSAya rasa pariNAmI hoya che, koI khATA rasanA pariNAmavALAM hoya che, ane koI madhura rasa pariNAma vALAM hoya che, eja rIte durabhi gaMdhavALAM pudagalanAM pAMca rasanA vegathI pAMca bhaMga banI jAya che. zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #107 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra. pada 1 sU.7 jIvAdInAM varNAdinA parasparasaMvedhaH 93 pariNayA vi, lahuyaphAsapariNayA vi, sIyaphAsapariNayA vi, usiNaphAsapariNayA vi, NiddhaphAsapariNayA vi, lukkhaphAsapariNayA vi' ye skandhAdayo gandhato durabhigandhapariNatA steSAM madhye kecana-'phAsao' sparzataH-sparzApekSayA, 'kakkhaDaphAsayariNayA vi' karkazasparzapariNatA api bhavanti, kecana-'mauyaphAsapariNayA vi'-mRdukasparzapariNatA api bhavanti, kecana-'guruyaphAsapariNayA vi' gurukasparzapariNatA api bhavanti, kecana-lahuyaphAsapariNayA vi' laghukasparzapariNatA api bhavanti, kecana-'sIyaphAsapariNayA vi' zItasparzapariNatA api bhavanti, kecana-'usiNaphAsapariNayA vi' uSNasparzapariNatA api bhavanti kecana'NiddhaphAsapariNayA vi' snigdhasparzapariNatA api bhavanti, kecana-'lukkha. phAsapariNayA vi'-rUkSasparzapariNatA api bhavanti, tadevaM durabhigandhasya sparzaH saha aSTau vikalpAH prtipaaditaaH| atha tasyaiva saMsthAnaiH saha paJca ____ aba durgandha ke sAtha ATha sparzo kA yoga dikhalAkara pudgaloM ke ATha bheda pradarzita karate haiM-jo pudgala gaMdha se durgadha vAle hote haiM, unameM se sparza kI apekSA koI-koI karkaza sparza vAle bhI hote haiM, koI-koI mRdu sparza vAle bhI hote haiM koI-koI gurusparza vAle bhI hote haiM, koI-koI laghusparza vAle bhI hote haiM, koI-koI zItasparza vAle bhI hote haiM, koI-koI uSNasparza vAle bhI hote haiM, koIkoI snigdha sparza vAle bhI hote haiM aura koI-koI rUkSasparza vAle hote haiM / isa prakAra durgandha vAle pudgaloM ke ATha sparzo ke yoga se ATha vikalpoM kA pratipAdana kiyA gyaa| aba durgandha vAle pudgaloM ke saMsthAnoM ke yoga se pAMca vikalpa dikhalAte haiM-jo pudgala gaMdha se durgadha vAle hote haiM, saMsthAna kI ' have durgandhanI sAthe ATha sparzIne meLApa dekhADIne mugalonA ATha bheda pradarzita kare che je pudgale gadhekarIne dudhavALAM hoya che, temAMthI parzanI apekSAe koi koi karkaza sparzavALAM paNa hoya che, kaI kaI mRdu sparzavALAM paNa hoya che, koI koI gurU saMparzavALAM paNa hoya che, koI kaI laghu sparzavALA paNa hoya che, koI koI ThaMDA pazavALAM paNa hoya che. koI koI uSNa sparzavALA paNa hoya che, koI koI snigdha sparzavALAM paNa hoya che, koI koI rUkSa sparzavALAM paNa hoya che. e rIte dudhavALAM pudgalanA ATha sparzone vegathI ATha vikalpa pratipAdita karyA che. have gadhavALAM pudgalene saMsthAnanA pega vaDe pAMca vikalapa dekhADe che.-je pudgale gadhe karIne dudhavALAM hoya che. saMsthAnanI daei temAMthI zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #108 -------------------------------------------------------------------------- ________________ / prajJApanAsUtre vikalpAn pratipAdayati-'saMThANao parimaMDalasaMThANapariNayA vi, vaTTasaMThANapariNayA vi, taMsasaMThANapariNayA vi, AyayasaMThANapariNayA vi' ye skandhAdayA gandhato durabhigandhapariNatA steSAM madhye kecana-'saMThANao' saMsthAnataH-saMsthAnApekSayA, 'parimaMDalasaMThANapariNayA vi'-parimaNDalasaMsthAnapariNatA api bhavanti, kecana-'vaTTasaMThANapariNayA vi'-vRttasaMsthAnapariNatA api bhavanti, kecana-taMsa saThANapariNayA vi'-vyasrasaMsthAnapariNatA api bhavanti, kecana-'cauraMsasaThANapariNayA vi'-caturasrasaMsthAnapariNatA api bhavanti, kecana-'Ayayasa ThANapariNayA vi'-AyatasaMsthAnapariNatA api bhavanti, tadevaM saMsthAnaiH saha durabhigandhasya paJca vikalpAH saJjAtAH, varNAdibhiH saMkalane tu 23 trayoviMzati vikalpA bhavanti, surabhidurabhigandhayostu sarve 46 SaTcatvAriMzad vikalpAH sampannAH. atha rasasya varNAdibhiH saha 100 zatavikalpAn pratipAdayitumAha'je rasao tittarasapariNayA te vaNNao kAlavaNNapariNayA vi, NIlavaNNaparidRSTi se unameM se koI parimaMDala saMsthAna vAle hote haiM, koI vRtta saMsthAna vAle hote haiM, koI trikoNa saMsthAna vAle hote haiM, koI caukora saMsthAnavAle hote haiM aura koI Ayata saMsthAna vAle bhI hote haiM / isa prakAra saMsthAnoM ke yoga se durgadha vAle pudgala pAMca prakAra ke hote haiN| isa prakAra varNa ke 5, rasa ke 5, sparza ke 8 aura saMsthAna ke 5, yo saba milAkara inake bhI teIsa bheda hote haiN| donoM gaMdhavAle pudgaloM ko sammilita karane se 46 vikalpa ho jAte haiN| rasa kA varNa Adi ke sAtha saMyoga karane para sau (100) vikalpa banate haiM / unakA pratipAdana karate haiM jo pudgala rasa kI apekSA tiktarasa pariNamana vAle haiM, unameM se koI parimaMDala saMsthAnavALA hoya che, koI vRtta saMsthAnavALA hoya che. koI trikoNa saMsthAnavALAM hoya che. koI catuSkoNa saMsthAnavALAM hoya che. ane koI Ayata saMsthAnavALAM hoya che. A rIte saMsthAnA vega vaDe dudhavALA yugala pAMca prakAranA bane che. A ja rIte varNane 5, rasanA 5 ane spazane 8, ane saMsthAnanA pa, Ama badhA maLIne AnA paNa tevIsa bheda bane che. baMne ga vALAM pudgalene ekatra karavAthI 46 vikapa banI jAya che. tene rasa AdinI sAthe joDavAthI so (100) vikalpa bane che tenuM pratipAdana kare che je pudgale rasanI apekSAe tikta rasa pariNAmavALA che. teomAMthI zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #109 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra. pada 1 sU.7 jIvAdInAM varNAdinA parasparasaMveghaH 95 NayA vi, lohiyavaNNapariNayA vi, hAlidavaNNapariNayA vi, sukillavaNNapariNayA vi, 'je' ye-skrandhAdayaH-'rasao' rasataH-rasApekSayA, 'tittarasapariNayA' tiktarasapariNatA bhavanti, 'te vaNNao'-teSAM madhye kecana-skandhAdayo varNataH varNApekSayA, 'kAlavaNNapariNayA vi'-kRSNavarNapariNatA api bhavanti, kecana'NIlavaNNapariNayA vi-nIlavarNapariNatA api bhavanti, kecana-'lohiyavaNNapariNayA vi'-lohitavarNapariNatA api bhavanti, kecana='hAlivaNNapariNayA vi'-hAridravarNapariNatA api bhavanti, kecana-'mukillavaNNapariNayA vi' zuklavarNapariNatA api bhavanti, ityevaM tiktarasasya varNaiH saha pazca vikalpAH sajAtAH, atha tasyaiva gandhAbhyAM saha dvau vikalpAvAha-'gaMdhao subbhigaMdhapari NayA vi, dunbhigaMdhapariNayA vi'-ye skandhAdayastitarasapariNatA steSAM madhye kecana-'gaMdhao'-gandhataH -gandhApekSayA -'subbhigaMdhapariNayA vi'-surabhigandhapariNatA api bhavanti, kecana dubbhigaMdhapariNayA vi' durabhigandhapariNatA api bhavanti, atha tiktarasasyaiva sparauMH saha aSTau vikalpAnAha'phAsao kakkhaDaphAsapariNayA vi, mauyaphAsapariNayA vi, guruyaphAsapariNayA koI varNa kI apekSA kRSNavarNa vAle hote haiM, koI nIlavarNa vAle hote haiM, koI lAlavarNa vAle hote haiM, koI pIlevarNa yAle hote haiM aura koI zuklavarNa vAle hote haiM, isa prakAra tiktarasa vAle pudgaloM ke pAMca vargoM kI apekSA se pAMca vikalpa hue| tiktarasa bAle pudgaloM ke gaMdha kI apekSA do vikalpa hote haiM, kyoMki tiktarasa vAle pudgaloM meM se koI sugaMdha vAle hote haiM aura koI durgadha vAle hote haiN| tiktarasapariNata pudgala ATha sparzoM kI apekSA ATha prakAra ke hote haiN| unheM dikhalAte haiM-jo pudgala rasa se tiktarasa pariNamana ke varNanI apekSAe kALA raMga vALAM hoya che. keI vAdaLI raMgavALAM hoya che, ke lAla raMgavALA hoya che. keI pILA raMgavALAM hoya che, ane kaI sapheda raMgavALAM hoya che. A rIte tikta rasavALA pudgalenA pAMca varSe (2) nI apekSA pAMya vi485 thAya che. tikta rasa vALAM pudgalonA gaMdhanI apekSAe be vikalpa bane che, kemake tikata rasa vALAM pudgalamAMthI keI sugaMdhavALAM hoya che, ane kaI dudha vALa hoya che. tikta rasa pariNAmI pudgala ATha sparzonI apekSAe ATha prakAranA bane che. te batAvavAmAM Ave che-je pudgale rasathI tikata rasa pariNAmavALAM zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #110 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 96 prajJApanAsUtre " vi, lahuyaphAsapariNayA vi, sIyaphAsapariNayA vi, usiNaphAsapariNayA vi, NiddhaphAsapariNayA vi, lakkha phAsapariNayA vi' ye skandhAdayo rasatastikarasapariNatA steSAM madhye kecana - 'phAsao' sparzataH-sparzApekSayA, 'kakkhar3aphAsapariNayA vikarkaza sparzapariNatA api bhavanti kecana - 'mauyaphAsapariNayA vi' - mRdukasparzapariNatA api bhavanti kecana - 'guruyaphAsapariNayA vi' - gurukasparzapariNatA api bhavanti kecana - 'lahuyaphAsapariNayA vi' - laghukasparzapariNatA api bhavanti, kecana = 'sIyaphAsapariNayA vi' zItasparzapariNatA api bhavanti kecana - 'usiNaphAsapariNayA vi' uSNasparzapariNatA api bhavanti kecana - 'NiddhaphAsapariNayA vi' snigdhasparzapariNatA api bhavanti kecana - 'lakkhaphAsapariNayA vi' - rUkSasparzapariNatA api bhavanti ityevaM tiktarasasya sparzaiH saha aSTau vikalpAH, , atha tasyaiva saMsthAnaiH saha paJca vikalpAnAha - 'saMThANao parimaMDalasaMThANapariyA vivaThANapariNayA vi, taMsarsaThANapariNayA vi, cauraMsaThANapariNayA vi, AyayasaMThANapariNayA vi 8 201 ye skandhAdayo rasatastiktarasapariNatA steSAM madhye kecana - 'saMThANao' - saMsthAnataH saMsthAnApekSayA, 'parimaMDalasaMThANapariNayA vi' - parimaNDalasaMsthAnapariNatA api bhavanti kecana - 'vahasaMThANapariNayA vi' - vRttasaMsthAnapariNatA api bhavanti kecana - 'taMsasa ThANapariNayA vitryasrasa - sthAnapariNatA api bhavanti, kecana - ' cauraMsasa' ThANapariNayA vi' - caturasrasa sthAnavAle haiM, una meM se koI sparza kI apekSA karkaza sparza vAle, koI mRdusparza vAle, koI gurusparza vAle, koI laghu sparzavAle koI zIta sparzavAle, koI uSNa sparzavAle, koI snigdha sparzacAle aura koI rUkSa sparzavAle bhI hote haiM / isa prakAra tiktarasa ke ATha sparzo ke sAtha ATha vikalpa hote haiM aba tiktarasa ke saMsthAnoM kI apekSA hone vAle pAMca vikalpoM kA pratipAdana karate haiM jo skaMdha - pudgala rasa kI apekSA tiktarUpa meM pariNata haiM, unake saMsthAna kI apekSA koI parimaMDalasaMsthAna vAle hote che. temAMthI kAi spanI apekSAe kaza sparzIvALAM, kAi mRduspaza vALAM kai gurUpavALAM, koi laghu sparzIvALAM, kei zIta sparzIvALAM, kAi uSNa sparzIvALAM, koi snigdha pazavALAM, koI rUkSa sparzIvALAM paNa hAya che. A rIte tiSThata rasanA ADa sparzonI sAthe ATha vikalpa ane che. have tikta rasanA saMsthAnAnI apekSAthI (thavAvALAM) pAMca vikalpAMnu pratipAdana kare che--je skadha-pudgala rasanI apekSAthI tIkhA rUpathI pariNata thayela che. temAM saMsthAnanI apekSAe koi parima`Dala sa sthAna vALAM hoya zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #111 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra. pada 1 sU.7 jIvAdInAM varNAdinA parasparasaMvedhaH 97 pariNatA api bhavanti, kecana-'AyayasaMThANapariNayA vi'-AyatasaMsthAnapariNatA api bhavanti, ityevaM tiktarasasya saMsthAnaH sama pazca vikalpAH saMjAtAH, varNAdibhiH saha viMzati vikalpA yodhyAH, atha kaTukarasasya varNAdibhiH saha viMzati vikalpAn Aha-'je rasao kaDurasapariNayA te vaNNI kAlavaNNapariNayA vi, nIlavaNNapariNayA vi, lohiyavaNNapariNayA vi, hAlidavaNyapariNayA vi, sukillavaNNapariNayA vi'-'je' ye skandhAdayaH 'rasao' rasataH 'kaDuyarasapariNayA'kaTukarasapariNatAH, 'te vaNNo '-te varNataH-teSAM madhye kecana varNApekSayA 'kAlaghaNNapariNayA vi'-kRSNavarNapariNatA api bhavanti, kecana-'NIlavaNNapariNayA vi' nIlavarNapariNatA api bhavanti, kecana-hAliddavaNNapariNayA vi'- hAridrayarNapariNatA api bhavanti, kecana-'mukkillavaNNapariNayA vi'-zuklavarNapariNatA api bhavanti, ityevaM kaTukarasasya varNaiH saha paJca vikalpAH saJjAtAH 5, atha tasyaiva haiM, koI vRttasaMsthAna vAle hote haiM, koI trikoNasaMsthAna vAle hote haiM, koI sama caurasa saMsthAnavAle hote haiM aura koI AyatasaMsthAna vAle bhI hote haiN| isa prakAra tiktarasayAle pudgaloM kA saMsthAnoM ke sAtha saMyoga karane para pAMca vikalpa ho jAte haiN| varNa, gaMdha, sparza aura saMsthAna kI apekSA saba milakara vIsa vikalpa hote haiN| kaTukarasavAle pudgala varNa Adi ke sAtha yoga karane para vIsa prakAra ke hote haiM-jo pudgalaskaMdha rasa kI apekSA kaTukarasa pariNamana vAle hote haiM, unameM se koI varNa kI apekSA kRSNavarNavAle hote haiM, koI nIlavarNavAle hote haiM, koI lAlavarNavAle hote haiM, koI pIlevarNavAle hote haiM aura koI zvetavarNavAle hote haiM, isa prakAra kaTukarasavAle pudgaloM ke pAMca varSoM ke sAtha yoga karane para pAMca bheda hote haiN| che, kaI vRtta saMsthAnavALAM hoya che, kaI triveNa saMsthAnavALAM hoya che. kaI samarasa saMsthAnavALAM hoya che. keI Ayata saMsthAnavALAM paNa hoya che A rIte tiktarasavALAM pudgalenuM saMsthAnanI sAthe joDANa karavAthI pAMca vikalpa banI jAya che. varNa, gaMdha, sparza ane saMsthAnanI apekSAe badhA maLIne 20 vikapa bane che. kaTaka rasavALAM pudgala varNa vigerenI sAthe joDavAthI 20 prakAranA bane che. je pugala rasanI apekSAe kaDavA rasanA pariNAmavALAM hoya che. teo mAMthI koI varNanI apekSAe kALA raMgavALAM hoya che. keI lIlA raMgavALAM hoya che. keI lAla raMgavALAM hoya che. keI pILA raMgavALAM hoya che. kaI dheLA raMgavALAM hoya che. A rIte kaDavA rasavALAM pugalenA pAMca raMgenI sAthe joDavAthI pAMca bheda bane che. pra0 13 zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #112 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - prajJApanAsUtre gandhAbhyAM saha dvau vikalpAvAha-'gaMdhao subbhigaMdhapariNayA vi, dubhigaMdhapariNayA vi' ye skandhAdayo rasataH kaTukarasapariNatA steSAM madhye, kecana-'gaMdhao' gandhata: 'mubbhigaMdhapariNayA vi'-surabhigandhapariNatA api bhavanti kecana-'dubhigaMdhapariNayA vi-durabhigandhapariNatA aSi bhavanti, ityevaM dvau vikalpaura, atha tasyaiva sparauM H saha aSTau vikalpAnAha-'phAsao kakkhaDaphANapariNayA vi, mauyaphAsaparigayA vi, guruyaphAsapariNayA vi, lahuyaphAsapariNayA vi, sIyaphAsapariNayA vi, usiNaphAsapariNayA vi, NiddhaphAsapariNayA vi, lukkhaphAsapariNayA vi' ye skandhAdayo rasataH kaTukarasapariNatA steSAM madhye, kecana-'phAsao' sparzataH 'kakkhaDaphAsapariNayA vi'-karkazasparzapariNatA api bhavanti, kecana-'mauyaphAsapariNayA vi'-mRdukasparzapariNatA api bhavanti, kecana-'guruyaphAsapariNayA vi'-gurukasparzapariNatA api bhavanti, kecana-'lahuyaphAsapariNayA vi'-laghukasparzapariNatA api bhavanti, kecana-'sIyaphAsapariNayA vi'-zItasparzapariNatA api bhavanti, kecana'usiNaphAsapariNayA bi'-uSNasparzapariNatA api bhavanti, kecana-'NiddhaphAsapariNayA vi' snigdhasparzapariNatA api bhavanti, kecana-'lukkhaphAsapariNayA vi' ___ kaTukarasavAle pudgaloM ke do gaMdhoM ke yoga se do vikalpa dikhalAte haiM-jo pudgalaskaMdha rasa kI apekSA kaTukarasa pariNamana vAle haiM, unameM se koI gaMdha kI apekSA sugaMdha-pariNata hote haiM aura koI durgadhapariNata hote haiN| isa prakAra gaMdha kI apekSA do bheda hote haiM / ___ kaTukarasavAle pudgala ATha spoM ke bheda se ATha prakAra ke hote haiM, so dikhalAte haiM jo pudgala rasa kI apekSA kaTukarasa pariNamana vAle haiM, unameM se koI sparza kI apekSA karkaza sparzavAle, koI mRdu sparzavAle, koI guru sparzavAle, koI laghu sparzavAle, koI zIta sparzayAle, koI uSNa sparzayAle, koI snigdha sparzavAle, aura koI kaDavA rasavALAM pudgalene bane gaMdhanI sAthe meLApa karavAthI banatA be vikalpa batAve che je pudgale skaMdha rasanI apekSAe kaDavA rasanA pariNAma vALA che, temAMthI kaI baMdhanI apekSAe sugaMdha pariNAmI bane che ane kaI durgadha pariNamI bane che. e pramANe gaMdhanI apekSAe be bheda bane che. kaDavA rasavALAM pudgala ATha sparzenA bhedathI ATha prakAranA bane che. tene ahIM dekhAvADamAM Ave che-je pugala rasanI apekSAe kaDavA rasanA pariNAma vALAM che temAMthI keI sparzanI apekSAe karkaza sparzavALAM kaI masparzavALAM, kaI gurUsparzavALAM, keI laghu sparzavALAM kaI ThaMDA sparzavALAM, te kaI garama sparzavALAM, keI snigdha-cikaNA pazavALAM, keI rUkSa sparza zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #113 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra. pada 1 sU.7 jAvAdonAM varNAdinA parasparasaMvaidhaH 99 rUkSasparzapariNatA api bhavanti, ityevaM kaTukarasasya sparTIH saha aSTau vikalpAH, atha tasyaiva saMsthAnaiH saha paJcavikalpAnAha-'saMThANao parimaMDalasaMThANapariNayA vi, vasaMThANapariNayA vi, taMsasaMThANapariNayA vi' cauraMsasaMThANapariNayA bi, AyayasaMThANapariNayA vi' ye skandhAdayo rasataH kaTukarasapariNatA steSAM madhye cina-saMThANao' saMsthAnataH 'parimaMDalasaMThANapariNayA vi-parimaNDalasaMsthAna pariNatA api bhavanti, kecana-'vaTTasaMThANapariNayA vi'-vRttasaMsthAnapariNatA api bhavanti, kecana-taMsasaMThANapariNayA vi-vyasrasaMsthAnapariNatA api bhavanti, kecana-'cauraMsasaMThANapariNayA vi' caturasrasaMsthAnapariNatA api bhavanti, kecana'AyayasaMThANapariNayA vi' AyatasaMsthAna pariNatA api bhavanti, tadevaM kaTurasasya saMsthAnaiH saha paJca vikalpA varNAdibhiHsarvaistu viMzatiH atha kaSAyarasasya varNAdibhiH saha viMzatiM vikalpAn Aha-'je rasao kasAyarasapariNayA te vaNNao kAlavaNNapariNayA vi, NIlavaNNapariNayA vi, rUkSa sparzavAle hote haiM / isa prakAra kaTukarasa bAle pudgala sparza ke yoga se ATha prakAra ke hote haiN| ___ aba kaTukarasavAle pudgaloM ke saMsthAna kI apekSA pAMca bheda pradazita karate haiM-jo pudgala rasa se kaTukarasa vAle haiM, unameM koI saMsthAna kI apekSA parimaMDala saMsthAnavAle, koI vRttasaMsthAnavAle koI trikoNa saMsthAnayAle, koI samacaurasa saMsthAnavAle aura koI AyatasaMsthAna vAle hote haiN| yoM kaTukarasayAle pudgaloM ke saMsthAnoM ke yoga se pAMca vikalpa hote haiM aura varNAdi sabhI ko milAne se bIsa bheda ho jAte haiN| ___ aba kaSAyarasa pariNamana vAle pudgaloM ke varNAdi ke sAtha cIsa bhedoM kA kathana karate haiM-jo pudgala rasa kI apekSA kaSAyarasa prinnvALA paNa hoya che. e rIte kaDavA rasavALAM pudgale sparzanA ge ATha prA2nA mane cha. have kaDavA rasavALAM pudgalenA saMsthAnanI apekSAe pAMca bhedane pradazita kare che-je pagale rase karIne kaDavA rasavALAM che, temAM kaI saMsthAna nI apekSAe parimaMDala saMsthAnavALAM, koI vRtta saMsthAnavALAM, keI trikeNuM saMsthAnavALAM, keI samacaturansa saMsthAnavALAM, ane koI Ayata saMsthAnavALAM hoya che. Ama kaDavA rasavALAM pudgalenA saMsthAnA vegathI pAMca vikalpa bane che ane varNAdi badhAne meLavavAthI 20 bheda banI jAya che. have kaSAya rasa pariNAmI pudgalenA varNAdikanI sAthe bananArA 20 bhedenuM kathana kare che je pudgale rasanI apekSAe kaSAya rasa pariNAmavALAM zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #114 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 100 prajJApanAsUtre 3 5 lohiyavaNNapariNayA vi, hAlidavaNNapariNayA vi, suvikallavaNNapariNayA vi, 'je' ye skAndhAdayaH 'rasao' rasataH ' kasAyarasapariNayA' - kaSAyarasa - pariNatA bhavanti te vaNNao' te varNataH - teSAM madhye kecana varNApekSayA 'kAlavaNa pariNayA vi' kRSNavarNapariNatA api bhavanti kecana 'NIlavaNNapariNayA vi' nIlavarNapariNatA api bhavanti kecana - 'lohiyavaNNapariNayA vi' lohitavarNapariNatA api bhavanti kecana - 'hAlidavaNNapariNayA vi' - hAridravarNapariNatA api bhavanti kecana - 'sukillavaNNapariNayA vi' zuklavarNapariNatA api bhavanti, ityevaM kaSAyarasasya varNaiH saha pazcaviralpAH atha tasyaiva gandhena saha dvau vikalpavAha - 'gaMdhao 'subhigaMdhapariNayA vi' dubmigaMghapariNayA vi, ye skandhAdayaH kapAyarasapariNatA steSAM madhye kecana - 'gaMdhao' - gandhataH, 'subhagaMgha pariNayA vi' - surabhigandhapariNatA api bhavanti kecana - 'dubbhigaMdhapariNayA vi' - durabhigandhapariNatA api bhavanti, ityevaM dvau vikalpau bhavataH / mana vAle haiM, unameM se koI varNa kI apekSA kAlevarNavAle hote haiM, koI nIlavarNa vAle hote haiM, koI lAlavarNavAle hote haiM, koI pIlevarNa vAle hote haiM, aura koI zvetavarNavAle hote haiM / isa prakAra kaSAya rasa ke sAtha pA~ca varNoM kA yoga karane se pAMca vikalpa hote haiM / aba gaMdha ke sAtha kaSAyarasa vAle pugaloM kA yoga karane para jo do vikalpa hote haiM, unheM kahate haiM jo kaSAyarasa pariNamana vAle pudgala haiM, unameM se koI gaMdha kI apekSA sugaMdhapariNAma vAle aura koI durgandha pariNAmavAle hote haiN| isa prakAra unake do vikalpa hue| kaSAyarasapariNata puloM ke sparza ke sAtha ATha vikalpa hote haiM, so kahate haiM - jo pudgala rasa kI apekSA kaSAyarasa pariNamana vAle haiM, che. temAMthI kai varNanI apekSAe kALA raMganA hoya che. kAi vAdaLI hAya che. kAI lAla raMganA hAya che, kAi pILA raMganA heSa che. kAI sapheda raMganA haiAya che. A rIte kaSAya rasanI sAthe pAMca raMgAnA meLa karavAthI pAMca vikalpa ane che. have gaMdhanI sAthe kaSAya rasavALAM pudgale joDavAthI je e vikalpa ane che. teone samajAve che--je kaSAya rasavALAM pudgala che teomAMthI kAi gaMdhanI apekSAe sugaMdha pariNAmavALAM ane koi dudha pariNAma vALAM hoya che. e rIte tenA be viiA thayA. kaSAya rasa pariNAmI pudgalAnA sparzanI sAthe A vikalpo ane che, je pudUgalA rasanI apekSAe kaSAka rasa pariNAmavALAM che. teemAMthI kaI zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #115 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra. pada 1 sU.7 jIvAdInAM varNAdinA parasparasaMvedhaH 101 atha tasyaiva sparauMH sahASTau vikalpAn Aha-'phAsao kakkhaDaphAsapariNayA vi' mauyaphAsapariNayA vi, guruyaphAsapariNayA vi, lahuyaphAsapariNayA vi, sIyaphAsapariNayA vi, usiNaphAsapariNayA vi, NiddhaphAsapariNayA vi, lukkhaphAsapariNayA vi' ye skandhAdayo rasataH kaSAyarasapariNatA steSAM madhye kecana'phAsao'-sparzataH, 'kakkhar3aphAsapariNayA vi' karkazasparzapariNatA api bhavanti, kecana-'mauyaphAsapariNayA vi'-mRdusparzapariNatA api bhavanti, kecana-'garuyaphAsapariNayA vi'-gurukasparzapariNatA api bhavanti, kecana-lahuyaphAsapariNayA vi'-laghukasparzapariNatA api bhavanti, kecana-'sIyaphAsapariNayA vi'-zItasparzapariNatA api bhavanti, kecana-'usiNaphAsapariNayA vi'-uSNasparzapariNatA api bhavanti kecana-'NiddhaphAsapariNayA vi'-snigdhasparzapariNatA api bhavanti, kecana-'lukkhaphAsapariNayA vi' rUkSasparzapariNatA api bhavanti, ityevaM kaSAyarasapariNatAnAM skandhAdInAM spazaiMH sahASTau vikalpAn pratipAdya, teSAmeva saMsthAnaiH saha paJcavikalpAnAha-'saMThANao parimaMDalasaMThANapariNayA vi vaTTasaMThANapariNayA vi taMsasaMThANapariNayA vi, cauraMsasaMThANapariNayA vi, AyayasaMThANapariNayA vi' 20' ye skandhAdayo rasataH kaSAyarasapariNatA steSAM madhye kecana-'saMThANao'saMsthAnataH 'parimaMDalasaMThANapariNayA vi'-parimaNDalasaMsthAnapariNatA api bhavanti, kecana-'vaTTasaMThANapariNayA vi' vRttasaMsthAnapariNatA api, kecana-taMsasaMThANapariNayA vi'-vyasrasaMsthAnapariNatA api bhavanti, kecana-'cauraMsasaMThANapariNayA vi' unameM se koI karkaza sparzavAle, koI mRdu sparzacAle, koI guru sparzavAle, koI laghu sparzavAle, koI zIta sparzavAle koI uSNa sparzayAle koI snigdha sparzavAle aura rUkSa sparzavAle bhI hote haiM / isa prakAra kaSAyarasapariNata pudgala sparza kI apekSA ATha prakAra ke haiN| yaha kaSAyarasa vAle pudgala saMsthAna kI apekSA pAMca prakAra ke haiM, yathA-koI parimaMDalasaMsthAna vAle hote haiM, koI vRttasaMsthAna vAle, koI trikoNasaMsthAnavAle, koI samacaurasa saMsthAna vAle aura koI karkaza sparzavALAM, koI mRdu sparzavALAM, kaI gurU spazavALAM, koI laghu sparzavALAM, kaI zIta sparzavALAM, keI uSNa sparzavALAM, keI snigdha sparza vALA ane koI kaThora spezavALA paNa hoya che. A rIte kaSAya rasa pariNata pudgale sparzanI apekSAe ATha prakAranA che. A kaSAya rasavALAM pudgala saMsthAnanI apekSAe pAMca prakAranAM che. jemake kaI parimaDala saMsthAnavALAM hoya che. koI vRttasaMsthAnavALAM hoya che. kaI trikoNa saMsthAnavALAM hoya che, keI samarasa saMsthAnavALAM hoya che, zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #116 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre caturasrasaMsthAnapariNatA api bhavanti kecana - 'AyayasaMThANapariNayA vi20' Ayata saMsthAnapariNatA api bhavanti, tadevaM kaSAyasya saMsthAnaiH saha paJca vikalpAH, varNAdibhistu viMzati vikalpA sampAditAH / 102 atha amlarasasya viMzativikalpAn varNAdibhiH saha pratipAdayati- 'je rasao aMbilarasapariNayA te vaNNao kAlavaNNapariNayA vi, nIlavaNNapariNayA vi, attaNapariNayA fa, hAliddavaNNapariNayA vi, sukillavaNNapariNayA vi 'je' ye skandhAdayaH 'rasao' rasataH, 'aMbilarasapariNayA' amlarasapariNatA bhavanti, 'te vaNNao' te varNataH teSAM madhye kecana - varNApekSayA 'kAlavaNNapariyA vi' kRSNavarNapariNatA api bhavanti kecana - 'nIlavaNNapariNayA vi' nIlavarNapariNatA api bhavanti kecana - 'lohiyavaNNapariNayA vi' lohitavarNapariNatA api bhavanti kecana - ' hAliddavaNNapariNayA vi' hAridravarNapariNatA api bhavanti, kecana - 'sukillavaNa pariNayA vi-zuklavarNapariNatA api bhavanti, ityevaM rItyA amlarasasya varNaiH saha paJca vikalpAn pratipAdya, tasyaiva gandhena saha dvau vikalpau Ayata saMsthAnarUpa pariNata bhI hote haiM / isa prakAra kaSAyarasa pariNamana vAle pugaloM ke saMsthAna kI apekSA pAMca bheda haiN| varNa, gaMdha sparza aura saMsthAna se inake bIsa bheda hue / aba amlarasavAle pugaloM ke bIsa bheda varNa Adi kI apekSA se dikhalAte haiM jo pudgala rasa kI dRSTi se amlarasa vAle hote haiM, varNa kI apekSA unameM se koI kRSNavarNa pariNamana vAle, koI nIlavarNa pariNamana vAle, koI lAlavarNa pariNamana vAle, koI pItavarNa pariNamana bAle, aura koI zuklavarNa pariNamana vAle hote haiM / isa prakAra varNa kI apekSA amlarasa vAle pudgaloM ke pAMca vikalpa hote hai / jo pudgala amlarasa vAle haiM, ve gaMdha kI apekSA se koI sugaMdha ane kAI Ayata saMsthAna rUpa pariNAma vALAM paNa hAya che. A rIte kaSAya rasa piraNAmavALAM pudgalAnA saMsthAnanI apekSAe pAMca bheda che. varNa, gaMdha, sparzI ane saMsthAna vaDe enA 20 bheda thayA. have khATA rasavALAM pudgalAnA 20 bheda vadhu AdinI apekSAe batAve che--je pudUgalA rasa STithI khATA rasavALAM hAya che. rIMganI apekSAe temAMthI koI kALA varNanA pariNAmavALAM, keAi vAdaLI raMganA pariNAmI, kaIM lAla raMganA pariNAmavALAM, kAI pILA raMganA pariNAmavALAM, ane kAI sapheda raMganA piraNAmavALAM hAya che, A prakAre raMganI apekSAe khAtA rasavALA pudgalAnA pAMca vikalpo bane che, je pudgalA amla (khATA) rasavALAM che, te gadhanI apekSAe phAi zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #117 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mameyabodhinI TIkA pra, pada 1 sU.7 jIvAdInAM varNAdinA parasparasaMveghaH 103 pratipAdayati-'gaMdhao subbhigaMdhapariNayA vi, dubbhigaMdhapariNayA vi' ye skandhAdayo rasataH amlarasapariNatA steSAM madhye kecana-'gaMdhao'-gandhataH 'subbhigaMdhapariNayA vi-surabhi gandhapariNatA api bhavanti, kecana-dubbhigaMdhapariNayA vi' durabhigandhapariNatA api bhavanti, ityevaM dvau vikalpo, atha tasyaiva amlarasasya sparauMH sahASTau vikalpAn pratipAdayati-'phAsao kakkhaDaphAsapariNayA vi, guruyaphAsapariNayA vi' lahuyaphAsapariNayA vi, sIyaphAsapariNayA vi, usiNaphAsapariNayA vi, NiddhaphAsapariNayA vi, lukkhaphAsapariNayA vi' ye skandhAdayo rasataH amlarasapariNatA steSAM madhye kecana-'phAsao' sparzataH, 'kakkhaDaphAsapariNayA vi' karkazasparzapariNatA api bhavanti kecana-'mauyaphAsaparisayA vi'-mRdukasparzapariNatA api bhavanti, kecana-'guruyaphAsapariNayA vi, gurukasparzapariNatA api bhavanti, kecana-lahuyaphAsapariNayA vi' laghukasparzapariNatA api bhavanti, kecana-'sIyaphAsapariNayA vi' zItasparzapariNatA api bhavanti, kecana-'usiNaphAsaNayA vi' uSNasparzapariNatA api bhavanti, kecana 'NiddhaphAsapariNayA vi' snigdhasparzapariNatA api bhavanti, kecana-'lukkhaphAsapariNayA vi'-rUkSasparzapariNatA api bhavanti, ityevaM rItyA amlarasasya sparauMH sahASTau vikallAn pratipAdya tasya saMsthAnaiH saha paJca vikalpAn pratipAdayativAle aura koI durgaMdha vAle hote haiM / isa prakAra gaMdha kI apekSA unake do meda haiN| ___ sparza kI apekSA amlarasavAle pudgaloM kA pariNamana ATha prakAra kA hotA hai, yathA-koI karkaza sparzavAle, koI mRdu sparzavAle, koI guru sparzavAle, koI laghusparzavAle, koI zItasparzavAle, koI uSNasparzavAle, koI snigdha sparzavAle aura koI rUkSa sparzavAle hote haiM / isa prakAra ATha sparzoM ke sAtha amlarasa pariNata pudgaloM ke ATha meda hote haiN| ____ aba saMsthAnoM kI apekSA amlarasa vAle pudgaloM ke pAMca vikalpa sugaMdhavALAM ane koI dudhavALA hoya che. A rIte gaMdhanI apekSAe karI temanA be bheda che. sparzanI apekSAe khATA rasavALA pudgalenuM pariNAma ATha prakAranuM hoya che. jemake ke karkaza sparzavALAM, keI mRdu sparzavALAM, kaI gurUsparza vALAM, koI laghu spazavALAM, kaI zIta sparzavALAM, keI uNu sparzavALAM, keI snigdha sparzavALAM, keI rUkSa sparzavALAM hoya che. A rIte ATha sparzonI sAthe khATA rasavALAM pugalenA ATha bheda bane che. have saMsthAnI apekSAe khATA rasavALA pudgalenA pAMca vikalpa zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #118 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre 104 'saMThANao parimaMDalasaMThANapariNayA vi, vaTTasaMThANapariNayA vi, taMsasaMThANapariNayA vi, cauraMsasaThANapariNayA vi, AyayasaMThANapariNayA vi20' ye skandhAdayo rasataH amlarasapariNatA steSAM madhye kecana-'saMThANao' saMsthAnataH 'parimaMDalasaMThANapariNayA vi' parimaNDalasaMsthAnapariNatA api bhavanti, kecana-'vaTTasaMThANapariNayA vi' vRttasaMsthAnapariNatA api bhavanti, kecana-'taMsasaMThANapariNayA vi'-vyasrasaMsthAnapariNatA api bhavanti, kecana-'cauraMsasaMThANapariNayA ci'-caturasrasaMsthAnapariNatA api bhavanti; kecana - 'AyayasaMThANapariNayA vi'-AyatasaMsthAnapariNatA api bhavanti, ityevaM rItyA amlarasasya varNAdibhiH saha viMzati vikalpAH saJjAtAH, atha madhurarasasya varNAdibhiH saha viMzatiM vikalpAn pratipAdayitumAha 'je rasao mahurarasapariNayA, te vaNNao kAlavaNNapariNayA vi, gIlavaNNapari gayA vi, lohiyavaNNapariNayA vi, hAliddavaNNapariNayA vi, sukillavaNNapariNayA vi'-'je' ye skandhAdayaH 'rasao'-rasataH 'mahurarasapariNayA'-madhurarasapariNatA bhavanti, 'te vaNNao' te varNataH, teSAM madhye kecana-varNApekSayA, pradarzita karate haiM-jo pudgala amlarasa pariNata hote haiM, unameM se koI parimaMDalasaMsthAna vAle, koI vRttasaMsthAna vAle, koI trikoNasaMsthAna vAle, koI catuSkoNasaMsthAna vAle, aura koI AyatasaMsthAna vAle hote haiN| isa prakAra saba milakara amlarasa pariNata pudgaloM ke bIsa bheda hue| ____ aba madhurarasapariNata pudgaloM ke varNa Adi ke sAtha vIsa bheda dikhalAte haiM jo pudgala rasa kI apekSA madhurarasapariNata hote haiM, unameM se varNa kI dRSTi se koI kAle yarNa vAle, koI nIle varNavAle, koI lAla varNavAle, aura koI pIle varNavAle aura koI zuklavarNa hote haiN| isa prakAra inake pAMca bheda varNa kI apekSA se samajhanA caahie| pradarzita kare che je pudgale aspharasa pariNAma hoya che. temAMthI kaI parimaMDala saMsthAnavaLAM, keI vRtta saMsthAna vALAM, kei trike saMsthAnavALAM keI catuSkoNa saMsthAnavALAM ane keI Ayata saMsthAnavALA hoya che. A rIte badhA maLIne aspharasa pariNAmI pugalanA 20 bheda kahelA che. have madhura rasa pariNata pudgalenA varNa AdinI sAthe 20 bheda dekhADe che.-je pagale rasanI apekSAe madhurarasa pariNAmavALAM hoya che, temAMthI varNanI dRSTie koI kALA raMgavALAM, ke lIlA raMgavALAM, ke lAla raMga vALAM, ke pILA raMgavALAM, ane keI sapheda raMgavALAM hoya che. A rIte emanA pAMca bheda varNanI apekSAe samajavA joIe. zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #119 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra. pada 1 sU.7 jIvAdInAM varNAdinA parasparasaMvedhaH - 'kAlavaNa pariNayA vi' - kRSNavarNa pariNatA api bhavanti kecana - 'gIlavaNNapariyA vi' - nIlavarNapariNatA api bhavanti kecana - 'lohiyavaNNapariNayA vi'lohitavaNNavarNapariNatA api bhavanti kecana - 'hAlivaNNapariNayA vi hAridravarNapariNatA api bhavanti kecana - 'sukillavaNNapariNayA vi' zukravarNapariNatA api bhavanti, ityevaM madhurarasasya varNaiH saha paJca vikalpAn pratipAdya tasyaiva gandhena saha vikalpadvayaM pratipAdayati- 'gaMdhao subhigaMdhapariNayA vi, dubmigaMghapariNayA vi' ye skandhAdayorasato madhurarasapariNatA steSAM madhye kecana - 'gaMdhao' gandhataH - 'subhagaMdhapariNayA vi' - surabhigandhapariNatA api bhavanti kecana - 'dubhigaMdhapariNayA vi' - durabhigandhapariNatA api bhavanti ityevaM vikalpadvayaM pratipAdya tasyaiva sparzaiH sahASTau vikalpAna Aha- 'phAsao kakkhaDaphAsapariNayA vi, mauyaphAsapariNayA vi, guruyaphAsapariNayA vi, lahuyaphAsapariNayA vi, sIyaphAsapariNayA vi, usiNaphAsapariNayA vi, giddhaphAsapariNayA, lukkhaphAsaparigayA vi' ye skandhAdayo rasato madhurarasapariNatA steSAM madhye kecana -'phAsao' sparzataH 'kakkhaDaphAsapariNayA vi-karkazasparzapariNatA api bhavanti kecana'mauyaphAsapariNayA vi' - mRdukasparzapariNatA api bhavanti kecana - 'guruyaphAsapariNayA vi' gurukasparzapariNatA api bhavanti kecana - 'lahuyaphAsapariNayA vi' laghukasparzapariNatA api bhavanti kecana - 'sIyaphAsapariNayA vi' zItasparzapariNatA api bhavanti kecana - 'usiNaphAsapariNayA vi' - uSNasparzapariNatA api bhavanti kecana - 'NiddhaphAsapariNayA vi' - snigdhasparzapariNatA api bhavanti kecana 105 madhurarasa vAle pudgala gaMdha kI apekSa do prakAra ke haiM yathA koI surabhigaMdha pariNamana vAle hote haiM aura koI durabhigaMdha pariNamanavAle bhI hote haiM / madhurarasa pariNata pugaloM ke sparza kI apekSA ATha prakAra hote haiM, yathA - jo pudgala rasa se madhurarasa vAle hote haiM, unameM se koI karkaza sparzale, koI mRd sparzavAle, koI guru sparza vAle, koI laghu sparza - vAle, koI zIta sparza vAle, koI uSNa sparzavAle, koI snigdha madhura rasavALAM pudgalA gadhanI apekSAe e prakAranA che, keAI surabhi gadha pariNAmavALAM heAya che ane kaI durabhigadha pariNAmavALAM hAya che. madhura rasa pariNata pudgaleAnA sparzanI apekSAe ATha prakAra bane che. jemake-je pudgalA rasathI madhura rasavALAM hAya che. teomAMthI kAi praza sparzIvALAM, koI mRdu sparzIvALAM, koi gurU sparzIvALAM, koi laghu sparzIvALAM koI zIta sparzIvALAM, koI uSNu spavALAM, kAi snigdha pavALAM, koi pra0 14 zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #120 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 106 prajJApanAsUtre 'lukkhaphAsapariNayA vi'- rUkSasparzapariNatA api bhavanti ityevaM madhurarasasya sparauMH sahASTau vikalpAn pratipAdya tasyaiva saMsthAnaiH saha pazca vikalpAnAha-saMThANao' parimaMDalasaMsthANapariNayA vi, vasaMThANapariNayA vi, taMsasaMThANapariNayA vi, cauraMsasaMThANapariNayA vi, AyayasaMThANapariNayA vi-ye skandhAdayo rasato madhurarasapariNatA steSAM madhye kecana-'saMThANao' - saMsthAnataH, 'parimaMDalasaMThANapariNayA vi' parimaNDalasaMsthAnapariNatA api bhavanti, kecana-'vaTTasaMThANapariNayA vi'-vRttasaMsthAnapariNatA api bhavanti, kecana-'taMsasaMThANapariNayA vi'vyasrasaMsthAnapariNatA api bhavanti, kecana-'cauraMsasaMThANapariNayA vi'-caturastrasaMsthAnapariNatA api bhavanti, kecana 'AyayasaMThANapariNayA vi'-AyatasaMsthAna pariNatA api bhavanti, ityevaM madhurarasapariNatAnAM saMsthAnaiH saha paJca vikalpAH, varNAdibhiH sarvai saMmelane tu viMzati vikalpA bhavanti pUrvoktarasapazcaka saMyogetu bhaGgaka zataM 100 bhavati, ||suu0 (suu07||) sparza vAle, koI rUkSa sparza vAle bhI hote haiM / isa prakAra sparza kI apekSA madhurarasavAle pudgala ATha prakAra ke haiN| __ madhurarasa vAle pudgala saMsthAna se pAMca prakAra ke hote haiM, jaise-jo pudgala madhurarasapariNata haiM, unameM koI parimaMDalasaMsthAna vAle, koI vRttasaMsthAna bAle, koI trikoNasaMsthAna vAle, koI samacaurasasaMsthAna vAle aura koI AyatasaMsthAna vAle hote haiN| yoM madhurasa pariNata pudgala saMsthAna kI apekSA pAMca prakAra ke aura varNa, gaMdha, sparza tathA saMsthAna kI apekSA 20 prakAra ke haiN| isa taraha pAMcoM rasavAle pudgaloM ke bIsa-vIsa bheda milAne se kula sau bheda rasa kI apekSA se hote haiM // 7 // rUkSa sparzavALAM paNa hoya che. A rIte sparzanI apekSAe madhura rasavALAM pudgale ATha prakAranA che. madhura rasavALAM pudgale saMsthAnathI pAMca prakAranA bane che, jemake je pudgala madhura rasa pariNuta che. temAM kaI parimaMDala saMsthAnavALAM, kaI vRtta saMsthAnavALAM, keI trikeNa saMsthAnavALAM, keI samarasa saMsthAnavALAM ane keI Ayata saMsthAnavALAM hoya che. ema madhura rasa pariNata yugala saMsthAnanI apekSAe pAMca prakAranA ane varNa, gaMdha, speza saMsthAnanI apekSAe 20 prakAre che. A rIte pace rasavALA pugalanA 20 vIsa-vIsa bheda maLavAthI kula 100 se bheda rasanI apekSAe bane che. e sU. 7 che zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #121 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra. pada 1 sU.8 rUpI ajIva prajJApanA 107 mUlam - je phAsao kavakhaDaphAsapariNayA te vaNNao kAlavaSNapariNayA vi1, NIlavaNNapariNayA vira, lohiyavaNNapariyA vi3, hAlidavaNNapariNayA vi4, sukillavaNNapariNayA vi5 / gaMdhao subhigaMdhapariNayA vi1, dubmigaMdhapariNayA vi2 / rasao tittarasapariNayA vira, kaDuyarasapariNayA vi2, kasAyarasapariNayA viz, aMbilarasapariNayA vi4, mahurarasapariNayA vi5 / phAsao garuyaphAsapariNayA vi1, lahuyaphAsapariNayA vira, sIyaphAsapariNayA vi3, usiNaphAsapariNayA vi4, NiddhaphAsapariNayA vi5, lukkhaphAsapariNayA vi6 / saMThANao parimaMDala saMThANapariNayA vi1, vahasaMThANapariNayA vi2, taMsasaMThANapariNayA vi3, cauraMsasaMThANapariNayA vi AyayasaMThANapariNayA vi5|23| je phAsao mauyaphAsapariNayA te vaNNao kAlavaNNapariyA vi1, nIlavaNNapariNayA vi2, lohiyavaNNapariNayA vi3, hAlivaNNapariNayA vi4, sukillavapaNapariNayA vi5 / gaMdhao subhigaMdha pariNayA vi1, dubbhigaMdhapariNayA vi2 / rasao tittarasapariNayA vi1, kaDuyarasapariNayA vira, kasAyarasa pariNayA vi3, aMbilarasapariNayA vi4, mahurarasapariNayA vi5 / phAsao guruyaphAsapariNayA vi1, lahuyaphAsapariNayA vi2, sIyaphAsapariyA vi3, usiNaphAsapariNayA vi4, NiDaphAsapariNayA vi5, lakkhaphAsapariNayA vi6, / saMThANao parimaMDalasaMThANapariNayA vira, vasaMThANapariNayA vi2, taMsa saMThANapariNayA vi3, cauraMsa saMThANapariNayA vi4, AyayasaMThANapariNayA vi5 / 23 / je phAsao guruyaphAsapariNayA te vaNNao kAlavaNNapariyA vira, nIlavaNNapariNayA vi2, lohiyavaNNapariNayA vi3, zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #122 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 108 prajJApanAsUtre hAlidavaNNapariNayA vi4, sukillavaNNapariNayA vi5| gaMdhao subbhigaMdhapariNayA vi1, dubbhigaMdhapariNayA vi2 / rasao titta. rasapariNayA vi 1, kaDuyarasapariNayA vi 2, kasAyarasapariNayA vi3, aMbilarasapariNayA vi4, mahurarasapariNayA vi5 / phAsao kakkhaDaphAsapariNayA vi1, mauyaphAsapariNayA vi2, sIyaphAsapariNayA vi3, usiNaphasapariNayA vi4, NiddhaphAsapariNayA vi5, lukkhaphAsapariNayA vidA saMThANao parimaMDalasaMThANapariNayAvi1, vasaMThANapariNayA vira, taMsa saMThANapariNayA vi3, cauraMsasaMThANapariNayA vi4, AyayasaMThANapariNayA vi5|23| je phAsao lahuyaphAsapariNayA te vaNNao kAlavaNNapariNayA vira, nIlavaNNapariNayA vira, lohiyavaNNapariNayA vi3, hAlidavaNNapariNayA vi4, sukillavaNNapariNayA vi 5 / gaMdhao subbhigaMdhapariNayA vi1, dubbhigaMdhapariNayA vi2 / rasao tittarasapariNayA vi1, kaDuyarasapariNayA vira, kasAyarasapariNayA vi3, aMbilarasapariNayA vidha, mahararasapariNayA vi5| phAsao kakkhaDaphasapariNayA vi 1, mauyaphAsapariNayA vi 2, sIyaphAsapariNayA vi3, usiNaphAsapariNayA vi4, NiddhaphAsapariNayA vi5, lukkhafAsapariNayA vi6 ! saMThANao parimaMDalasaMThANapariNayA vi1, vaTUsaMThANapariNayA vi2, taMsa saMThANapariNayA vi3, cauraMsasaMThANapariNayA vi4,AyayasaMThANapariNayA vi5||23|| je phAsao sIyaphAsapariNayA te vaNNao kAlavaNNapariNayA vira, nIlavaNNapariNayA vi2, lohiyavaNNapariNayA vi3 hAlidavaNNapariNayA vi 4, sukillavaNNapariNayA vi 5 / gaMdhao subbhigaMdhapariNayA vi1, dubbhigNghprinnyaa2| rasao tittarasapariNayA vi1, kaDuyarasapariNayA vi2, kasAyarasapariNayA vi3, zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #123 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra. pada 1 sU.8 rUpI ajIva prajJApanA 109 aMbilarasapariNayA vi4, mahurarasapariNayA vi5 / phAsao kakkhaDaphAsapariNayA vi9, mauyaphAsapariNayA vira, guruyaphAsapariNayA vi3, lahuyaphAsapariNayA vi4, giddhaphAsapariNayA vi5, lukkhaphAsapariNayA vi6 / saMThANao parimaMDalasaMThANapariNayA vira, vaha saMThANapariNayA vira, taMsa saMThANapariNayA vi3, cauraMsasaMThApariNayA vi4, AyayasaMThANapariNayA bi5 | 23 | je phAsao usiNaphAsapariNayA te vaNNao kAlavaNNapariNayA vi1, nIlavaNNapariNayA vi 2, lohiyavaNNapariNayA vi3, hAliddayapaNapariNayA vi4, sukillavaNNapariNayA vi5 I gaMdhao subhigaMdha pariNayA vi1, dubbhigaMdhapariNayA vira, rasao tittarasapariNayA vi1, kaDuyarasapariNayA vira, kasAyarasapari yA vi3, aMbilarasapariNayA vi4, mahurarasapariNayA vi5 / phAsao kakkhaDaphAsapariNayA vi1, mauyaphAsapariNayA vira, guruyaphAsapariNayA vi3, lahuyaphAsapariNayA vi4, ddhiphAsapariNayA vi5, lukkhaphA sapariNayA vi6 / saMThANao parimaMDalasaMThANapariNayA vi1, vaTTasaMThANapariNayA vira, taMsa saMThANapariyA vi3, cauraMsasaMThANapariNayA vi4, AyayasaMThANapariyA vi|5|23| je phAsao NiphAsapariNayA te vaNNao kAlavaNNapariyA vi1, nIlavaNNapariNayA vi2, lohiyavaNNapariNayA vi3, hAlidavaNNayA vi4, sukillavaNNapariNayA vi5 / gaMdhano subbhigaMdhapariNayA vira, dubmigaMghapariNayA vi2 / rasao tittarasapariyA vira, kaDuyarasapariNayA vira, kasAyarasapariNayA vi3, aMbilarasapariNayA vi4, mahurarasapariNayA vi5 / phAsao kakkhaDaphAsapariNayA vi1, mauyaphAsapariNayA vira, guruyaphAsa zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #124 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 110 prajJApanAsUtre pariNayA vi3; lahuyaphAsapariNayA vi4, sIyaphAsapariNayA vi5, usiNaphAsapariNayA vi6 / saMThANao parimaMDalasaMThANapariNayA vi1, vaTusaMThANapariNayA vi2, taMsasaMThANapariNayA vi3, cauraMsa saMThANapariNayA vi4, AyayasaMThANapariNayA vi5|23| je phAsao lukkhaphAsapariNayA te vaNNao kAlavaNNapariNayA vira, nIlavaNNapariNayA vi2, lohiyavaNNapariNayA vi3, hAlidavaNNapariNayA vi4, sukillavaNNapariNayA vi5 / gaMdhao subbhigaMdha pariNayA vi1, dubbhigaMdhapariNayA vi / rasao tittarasapariNayA vira, kaDuyarasapariNayA vi2, kasAyarasa pariNayA vi3, aMbilarasapariNayA vi4, mahurarasapariNayA vi5 / phAsao kakkhaDaphAsapariNayA vi1, mauyaphAsapariNayA vira, guruyaphAsapariNayA vi3, lahuyaphAsapariNayA vi4, sIyaphAsa pariNayA vi5, usiNaphAsapariNayA vi6 / saMThANao parimaMDalasaMThANapariNayA vi1, vahasaMThANapariNayA vi2, taMsa saMThANapariNayA vi3, cauraMsasaMThANapariNayA vi4, AyayasaMThANapariNayA vi5|23|| 181 // sU0 8 // chAyA - sparzataH karkaza sparzapariNatA ste varNataH kAlavarNapariNatA api 1, nIlavarNapariNatA apira, lohitavarNapariNatA api 3, hAridravarNapariNatA api4, zuklavarNapariNatA api 5 / gandhataH surabhigandhapariNatA api 1, durabhigandhapari zabdArtha - (je) jo (phAsao) sparza se (kakkhaDaphAsapariNayA vi) karkaza sparza pariNamana vAle haiM (te) ve (vaNNao) varNa kI apekSA se ( kAlavaNNapariNayA vi) kAle varNa pariNAma vAle bhI (nIlavaNNapariNayA vi) nIlevarNa pariNAma vAle bhI (lohiyavaNNapariNayA) zabdArtha - (je) bheo| (phAsao) sparzathI (kakkhaDaphAsapariNayA) 14 sparza pariNAmavANAM che. (te) tethe (vaNNao) varNunI apekSAo ( kAlavaNa pariNayA vi) aNA raMganA pariNAmavANAM pazu che. (nIlavaNNapariNayA vi) vAhaNI raMganA pariNAbhavANA pazu che (lohiyavaNNapariNaya / vi) dAsa raMganA pariNAma zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #125 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra. pada 1 sU.8 rUpI ajIca prajJApanA NatA api2| rasatastiktarasapariNatA api1, kaTukarasapariNatA api1, kaSAya. rasapariNatA api3, amlarasapariNatA api4, madhurarasapariNatA api 5 / sparzato gurukasparzapariNatA api1, laghukasparzapariNatA api2, zItasparzapariNatA lAlavarNa pariNAmavAle bhI (hAliddaghaNNapariNayA vi) pIle varNa pariNAmayAle bhI (sukkillavaNNapariNayA vi) zvetavarNa pariNAma vAle bhI hote haiN| (gaMdhao) gaMdha kI apekSA se (sunbhigaMdhapariNayA vi) sugaMdha pariNAma vAle bhI (dunmigaMdhapariNayA vi) durgadha pariNAma vAle bhI hote haiN| (rasao) rasa kI apekSA se (tittarasapariNayA vi) tiktarasa pariNAma vAle bhI (kaDDayarasapariNayA vi) kaTukarasa pariNAma vAle bhI (kasAyarasapariNayA vi) kaSAyarasa pariNAma vAle bhI (aMbilarasapariNayA pi) Amla-khaTTe rasa pariNAma vAle bhI (mahurarasapariNayA vi) madhurarasa pariNAma vAle bhI hote haiN| ___(phAsao) sparza kI apekSA se (garuyaphAsapariNayA vi) guru sparza pariNamanayAle bhI (lahuyaphAsapariNayA vi) laghu sparza pariNamanavAle bhI (sIyaphAsapariNayA vi) zIta sparza pariNamanayAle bhI (usiNaphAsapariNayA vi) uSNa sparza pariNamanavAle bhI (NiddhaphAsapariNayA vi) snigdha sparza pariNamanavAle bhI (lukkhaphAsapariNayA vi) rUkSa sparza pariNamanavAle bhI hote haiN| pANai paY cha. (hAlidavaNNapariNayA vi) pii|| 2 // 52mani 54 cha. (sukkillavaNNapariNayA vi) zveta 14 pariNAmapaNa. paNa mana che.. (gaMdhao) dhanI apekSAye (submigaMdhapariNayA vi) sugadhaparimANAM 55 DAya che. (dubbhigaMdhapariNayA vi) hun / 52mANa 5 ne che. (rasao) 2sanI apekSAye (tittarasapariNayA vi) tita 24 pariNAma 575 DAya che. (kaDuyarasapariNayA vi) 471 // 2sanA 52mani 55 uya che. (kasAyarasapariNayA vi) pAya 2sanA pariNAmavANa 55 DAya che. (aMbilarasa pariNayA vi) // 8 // 2sana parimANa 57 |y che. (mahurarasapariNayA vi) madhura rasa pariNAmavALAM paNa hoya che. (phAsao) 25zanI apekSAye (garuyaphAsApariNayA vi) 23 25 pariNAma pAmi 4 (lahuyaphAsapariNayA vi) sadhu 25za pariNAmA 59 (sIyaphAsa pariNayA vi) zIta 25 parimANAM 55 (usiNaphAsapariNayA vi) [] 2500 pariNAmavANa 575 (NiddhaphAsapariNayA vi) snigdha 25 pariNAmavANai 5 (lukkhaphAsapariNayA vi) 36 25 pariNAmA 59] mane cha. zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #126 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 112 prajJApanAsUtre api3, uSNasparzapariNatA api4, snigdhasparzapariNatA api5, rUkSasparzapariNatA api6| saMsthAnataH parimaNDalasaMsthAnapariNatA api1, vRttasaMsthAnapariNatA apira, vyasrasaMsthAnapariNatA api3, caturasrasaMsthAnapariNatA api3, Ayata. saMsthAnapariNatA api 5 / 23 // __ ye sparzato mRdukasparzapariNatA ste varNataH kAlavarNapariNatA api1, nIlavarNapariNatA api 2, lohitavarNapariNatA api3, hAridravarNapariNatA api4, zuklavarNapariNatA api 5 / gandhataH-surabhigandhapariNatA api1, durabhigandha (saMThANao) saMsthAna yI apekSA se (parimaMDalasaMThANapariNayA vi) parimaMDalasaMsthAna pariNAmayAle bhI (vasaMThANapariNayA vi) vRttasaMsthAna pariNAmayAle bhI (taMsasaMThANapariNayA vi) trikoNa AkAra pariNAmavAle bhI (cauraMsasaMThANapariNayA vi) catuSkoNa saMsthAnavAle bhI (AyayasaMThANapariNayA vi) Ayata saMsthAnavAle bhI hote haiN| __(je) jo (phAsao) sparza kI apekSA se (mauyaphAsapariNayA) (mRdu sparza parimanavAle haiM (te) ghe (vaNNao) varNa kI apekSA se (kAlavaNNapariNayA vi) kRSNavarNa pariNAmayAle bhI haiM (nIlavarNa pariNayA vi) nIlevarNa pariNAmayAle bhI haiM (lohiyavaNNapariNayA vi) raktavarNa pariNAmavAle bhI haiM (hAliddaghaNNapariNayA ghi) pItavarNa pariNAmavAle bhI haiM (sukillavaNNapariNayA vi) zuklavarNa pariNAmavAle bhI haiM / (gaMdhao) gaMdha kI apekSA se (sunbhigaMdhapariNayA vi) sugaMdha pariNAmavAle bhI haiM (dunbhigaMdhapariNayA vi durgadha pariNAmavAle bhI haiN| (saMThANao) satyAnanI apekSAye (parimaMDalasaMThANapariNayA vi) parimala saMsthAna pariNAmavANa 555 viTTasaMThANaparINayA vi) vRttasa sthAna pariNAmavANai 55 (taMsasaMThANapariNayA vi) tri saMsthAna 52mA 59 (cauraMsasaMThANa pariNayA vi) yatu saMsthAna pariNAmavAya pAna (AyayasaMThANapariNayA vi) Ayata saMsthAnA pariNAma vALA paNa bane che. (je) resa(phAsao) 25zanI apekSA (mauyaphAsapariNayA) bhRDha 250 52 maNa sAya . (te) teso (vaNNao) nI 25pekSAye (kAla vaNNapariNayA vi) pR 1 5.2 mA 55 che. (nIlavaNNapariNayA vi) sImAnA pariNAmavANa 5cha. (lohiyavaNNapariNayA vi) sAsa ganAM pariNAmavANa cha. (hAlidavaNNapariNayA vi) pInA parimANa 555 cha. (sukillavaNNapariNayA vi) zu44 pa 52mA 55 che. (gaMdhao dhanI 25pekSAye (subbhigaMdhapariNayA vi) su5 pariNAma 55 cha (dunmigaMdhapariNayA vi) dudha 52mA 54 cha. zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #127 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra. pada 1 sU.8 rUpI ajIvaprajJApanA 113 pariNatA api2| rasatastiktarasapariNatA api 1, kaTukarasapariNatA apira, kaSAyarasapariNatA api3, amlarasapariNatA api4, madhurarasapariNatA api5| sparzato gurukasparzapariNatA api1, laghukasparzapariNatA api2, zItasparzapariNatA api 3, uSNasparzapariNatA api4, snigdhasparzapariNatA api5, rUkSasarzapariNatA api 6 / saMsthAnataH parimaNDalasaMsthAnapariNatA api1, vRttasaMsthAnapariNatA api2, vyasrasaMsthAnapariNatA api3, caturastrasaMsthAnapariNatA api4, AyatasaMsthAnapariNatA api // 23 // ye sparzato gurukasparzapariNatA ste varNataH kAlavarNapariNatA api1, nIlavarNapariNatA api2, lohitavarNa pariNatA api3, hAridravarNapariNatA api4, zuklavarNapariNatA api5| gandhataH surabhigandhapariNatA api1, durabhigandhapariNatA api| rasatastiktarasapariNatA api1, kaTukarasapariNatA api2, kaSAyarasapariNatA api3, amlarasapariNatA api4, madhurarasapariNatA api 5 / sparzataH karkazasparzapariNatA api1, mRdukasparzapariNatA api2, zItasparzapariNatA api3, uSNasparza pariNatA api snigdhasparzapariNatA api5, rUkSasparzapariNatA api6| saMsthAnataH (rasao) rasa kI apekSA se (tittarasapariNayA vi) tiktarasa pariNAmayAle bhI haiM (kaDayarasapariNayA vi) kaTukarasa pariNAmavAle bhI hai (kasAyarasapariNayA vi) kaSAyarasa pariNAmayAle bhI haiM (aMbilarasa pariNayA vi) amlarasa pariNAmavAle bhI haiM (mahurarasapariNayA vi) madhurarasa pariNamanavAle bhI haiN| (phAsao) sparza kI apekSA se (garuyaphAsapariNayA vi) gurusparza pariNAmavAle bhI haiM (lahuyaphAsapariNayA vi) laghusparza pariNAmavAle bhI haiM (sIyaphAsapariNayA vi) zItasparza pariNAmavAle bhI haiM (usiNaphAsapariNayA vi) uSNa sparza pariNAmavAle bhI haiM (NiddhaphAsapari (rasao) 2sanI apekSA (tittarasapariNayA vi) tita 2sa parivAni pAra cha (kaDuyarasapariNayA vi) 471 / 2sana 52bhavANa 594 cha. (kasAyarasa pariNayA vi) 45 / 5 26 pariNAmayAjA 55 cha. (aMbilarasapariNayA vi) bhATA 2sanA parimANAM pazu che (mahurarasapariNayA vi) madhu2 225 pariNAmai y cha. (phAsao) 25zanI apekSAye (garuyaphAsapariNayA vi) zu3 25za paribhAjai 5 cha (lahuyaphAsapariNayA vi) sadhu 25 pariNAmavANa cha (sIyaphAsapariNayA vi) zIta 250 parimANa 54 cha (usiNaphAsapariNayA vi) St] 25 pariNAma 55 cha (giddhaphAsapariNayA vi) sni5 25za pra0 15 zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #128 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre parimaNDalasaMsthAnapariNatA api1, vRttasaMsthAnapariNatA api2, vyasrasaMsthAnapariNatA api3, caturasrasaMsthAnapariNatA api4, AyatasthAnapariNatA api 5 / 23 // ye sparzato laghukasparzapariNatA ste varNataH kAlavarNapariNatA api1, nIlavarNapariNatA api2, lohitavarNapariNatA api3, hAridravarNapariNatA api4, zuklavarNapariNatA api5| gandhataH surabhigandhapariNatA api1, durabhigandhapariNayA vi) snigdha sparza pariNAmabAle bhI haiM (lakkhaphAsapariNayA vi) rUkSa sparza pariNAmavAle bhI haiN| ___ (saMThANao) saMsthAna kI apekSA (parimaMDalasaMThANapariNayA vi parimaMDala saMsthAnavAle bhI hote haiN| (caTTasaMThANapariNayA vi) vRtta saMsthAnavAle bhI hote haiM (taMsasaMThANapariNayA vi) trikoNa saMsthAnavAle bhI hote haiM (cauraMsasaMThANapariNayA vi) caurasa saMsthAnavAle bhI hote haiM (AyayasaMThANapariNayA vi) Ayata saMsthAnavAle bhI hote haiN| _ (je) jo pudgala (phAsao) sparza se (garuyaphAsapariNayA) guru sparza pariNamanavAle haiM (te) ve (vaNNao) varNa kI apekSA (kAlavaNNapariNayA vi) kAle varNa pariNamanavAle bhI haiM (nIlavaNNapariNayA vi) nIla varNa pariNamanavAle bhI haiM (lohiyayaNNapariNayA vi) lAlavarNa pariNamanayAle bhI haiM (hAliddavaNNapariNayA vi) pIle varNa pariNamanavAle bhI haiM (sukillavaNNapariNayA vi) zveta varNa pariNamanavAle bhI haiN| ___ (gaMdhao) gaMdha se (sunbhigaMdhapariNayA vi) sugaMdha pariNAmavAle pariNAmavANa 54 cha (lukkhaphAsapariNayA vi) 36 25 pariNAma paY DAya che. (saMThANao) saMsthAnanI mapekSAye (parimaMDalasaMThANapariNayA vi) paribhAsa saMsthAnamA cha (vaTTasaMThANapariNayA vi) vRtta saMsthAnavAja 54 DAya cha (taMsasaMThANapariNayA vi) !i sasthAnavANAM paDAya cha (cauraMsasaMThANapariNayA vi) yorasa saMsthAna 55 DAya cha (AyayasaMThANapariNayA vi) mAyata saMsthAnavALAM paNa hoya che. __(je) Yo (phAsao) 250 thI (garuyaphAsapariNayA) zu3 2552 bhaqi cha (te) tethe| (vaNNao) qNu nI mapekSAye (kAlavaNNapariNayA vi) / 2janA parimANAM 5 cha. (nIlavaNNapariNayA vi) sItA nA 52NAma qui 555 cha (lohiya vaNNapariNayA vi) ra 2nA parimANAM 55 cha (hAliddabaNNapariNayA vi) pii|| 2 // paribhaqui 54 cha (sukillavaNNapariNayA vi) zvetavANu parimANa 55] cha. (gaMdhao) dhanI apekSAmme (sunbhigaMdhapariNayA vi) sudha pariNAmani zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #129 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra. pada 1 sU.8 rUpI ajIvaprajJApanA 115 NatA api2| rasatastiktarasapariNatA api 1, kaTukakarasapariNatA apira, kaSAyapariNatA api 3, amlarasapariNatA api4 madhurarasapariNatA api5 / sparzataH karkazasparzapariNatA api 1, mRdukasparzapariNatA api2, zItasparzapariNatA api 3, uSNasparzapariNatA api4, snigdhasparzapariNatA api5, rUkSasparzapariNatA api6 / saMsthAnataH parimaNDalasaMsthAnapariNatA api 1, vRttasaMsthAnapariNatA apira, tryastrasaMsthAnapariNatA api3, caturasrasaMsthAnapariNatA api 4, AyatasaMsthAnapariNatA api 5 || 23 // 1 bhI haiM (dubhigaMdhapariNayA vi) durgaMdha pariNAmavAle bhI haiM / (rasao) rasa se (tittara sapariNayA vi) tiktarasa pariNamanavAle bhI haiM ( kaDuyarasapariNayA vi) kaTukarasapariNamanavAle bhI haiM ( kasAyarasapariNayA vi) kaSAyarasa pariNamanavAle bhI haiM ( mahurarasapariNayA vi) madhurasa pariNamanavAle bhI haiN| (phAsao) sparza se (kakkhaDaphAsapariNayA vi) karkaza sparza pariNamanavAle bhI haiM ( mauyaphAsapariNayA vi) mRdu sparza pariNamanavAle bhI haiM ( sIyaphAsapariNayA thi) zIta sparza pariNamanavAle bhI haiM ( uNikAsapariNayA vi) uSNa sparza pariNamanavAle bhI haiM (giddhaphAsapariNayA vi) snigdha sparza pariNamanavAle bhI hai (lakkhaphAsapariNayA vi) rUkSa sparza pariNamanavAle bhI haiN| ( saMThANao) saMsthAna se ( parimaMDalasaMThANapariNayA vi) parimaMDala - saMsthAna pariNamanavAle bhI haiM (vahasaMThANapariNayA vi) vRtta saMsthAna che (dubbhigaMdhapariNayA vi) durgaMdha pariNAbhavAnAM pazu che. (rasao) rasathI (tittarasapariNayA vi) tita rasa pariNAbhavANAM pazu che ( kaDuyarasapariNayA vi) vA rasanA pariNAbhavANAM pazu che (kasAyarasapariNayA vi) uSAya rasa pariNAmavANAM pazu che (aMbilarasapariNayA vi) mATA rasanA pariNAma vANAM pazu che (mahurarasapariNayA vi) madhura rasa pariNAbhavAnAM yAzu che. (phAsao) sparzathI (kakkhaDaphAsapariNayA vi) 4za sparza pariNAbhavANAM che (mauyaphAsapariNayA vi) mRdu sparza pariNAbhavANAM pazu che (sIyaphAsa pariNayA vi) zIta sparza pariNAmI pazu che (usiNaphAsa pariNayA vi) sparza pariNAmI pAgu che ( NiddhaphAsapariNayA vi) snigdha sparza pariNAbhavAnAM tha che (lukkhaphAsapariNayA vi) 3kSa sparza pariNAbhavANAM pazu che, (saMThANao) saMsthAnathI (parimaMDalasaMThANapariNayA vi) paribhausa saMsthAna pariNAmavANAM pazu che ( vaTTasaMThANapariNayA vi) vRttAkSara saMsthAnavAnAM pazu che. zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #130 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre pariNamanavAle bhI haiM (taMsasaMThANapariNayA vi) trikoNa saMsthAna pariNamanavAle bhI haiM (cauraMsasaMThANapariNayA vi) caurasa saMsthAna pariNamanavAle bhI haiM (AyayasaMThANapariNayA vi) Ayata saMsthAna pariNAmavAle bhI haiN| _ (je) jo (phAsao) sparza se (lahuyaphAsapariNayA) laghu sparza. vAle haiM (te) ye (vaNNao) varNa se (kAlavaNNapariNayA vi) kRSNa varNavAle bhI haiM (nIlavaNNapariNayA vi) nIla varNavAle bhI haiM (lohiyavaSNapariNayA vi) lAla varNavAle bhI haiM (hAliddavaNNapariNayA vi) pIle varNavAle bhI haiM (sukkillavaNNapariNayA vi) zukla varNavAle bhI haiN| __ (gaMdhao) gaMdha se (sunbhigaMdhapariNayA vi) sugaMdhayAle bhI haiM (dunibhagaMdhapariNayA vi) durgadhavAle bhI haiN| (rasao) rasa se (tittarasapariNayA vi) tiktarasavAle bhI haiM (kaDayarasapariNayA vi) kaTukarasavAle bhI haiM (kasAyarasapariNayA vi) kaSAya rasavAle bhI haiM (aMbilarasapariNayA vi) amla rasavAle bhI haiM (mahurarasapariNayA vi) madhura rasavAle bhI haiN| (phAsao) sparza se (kakkhaDaphAsapariNayA vi) karkaza sparzavAle bhI haiM (mauyaphAsapariNayA vi) mRdu sparzavAle bhI haiM (sIyaphAsapari(taMsasaMThANapariNayA vi) triI saMsthAna pariyAmA 59 (cauraMsasaMThANa pariNayA vi) yArasa saMsthAna pariNAmavANa 54 cha (AyayasaMThANapariNayA pi Ayata saMsthAna pariNAmavALAM paNa che. (je) me| (phAsao) 25zathI (lahuyaphAsapariNayA) vadhu 25i cha (te) te (vaNNao) 2thI (kAlavaNNapariNayA vi) 44 // 2 // 52i paNa cha (nIlavaNNapariNayA vi) nIda nA 55 cha (lohiyavaNNapariNayA vi) dAsa nA 5 DAya che (hAlidavaNNapariNayA vi) pii|| 2nA pariNAma 555 cha (sukkillavaNNapariNayA vi) zu48 5g vi 54 cha. (gaMdhao) yI (submigaMdhapariNayA vi) sumadhAi 5 cha (dubmigaMdha pariNamA vi) durgandha pANai 54 cha. (rasao) 2sathI (tittarasapariNayA vi) tita 24 pa 55 cha (kaDuya rasapariNayA vi) 47124 va 555 cha (kasAyarasapariNayA vi) tu2|| 2savANAM 55 cha (abilarasapariNayA vi) Ta! 2sa pAni 55 cha (mahurarasapariNayA vi) madhura rasavALAM paNa che. (phAsao) 2534 thI (kakkhaDaphAsapariNayA vi) 44 // 25 // pazu cha (mauyaphAsapariNayA vi) bhRDha 25za paNa 52 cha (sIyaphAsapariNayA vi) zIta zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #131 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra. pada 1 sU.8 rUpI ajIvaprajJApanA ___ ye sparzataH zItasparzapariNatA ste varNataH kAlavarNapariNatA api1, nIlaparNapariNatA api2, lohitavarNapariNatA api3, hAridravarNapariNatA api4, zuklavarNapariNatA api9| gandhataH surabhigandhapariNatA api1, durabhigandhapariNatA NayA vi) zIta sparzavAle bhI haiM (usiNaphAsapariNayA ci) uSNa sparzavAle bhI haiM (NiddhakAsapariNayA vi) snigdha sparzavAle bhI haiM (lukkhaphAsapariNayA vi) rUkSa sparzavAle bhI haiN| __ (saMThANao) saMsthAna se (parimaMDalasaMsthAnapariNayA vi) parimaMDala saMsthAnavAle bhI haiM (basaMThANapariNayA vi) vRtta saMsthAnavAle bhI haiM (taMsasaMThANapariNayA vi) trikoNa saMsthAnavAle bhI haiM (cauraMsasaMThANapariNayA vi) catuSkoNa saMsthAnavAle bhI haiM (AyayasaMThANapariNayA vi) Ayata saMsthAnavAle bhI haiN| ___ (je) jo (phAsao) sparza se (sIyaphAsapariNayA) zIta sparzavAle haiM (te) ve (vaNNao) varNa se (kAlavaNNapariNayA vi) kAle varNavAle bhI haiM (nIlavaNNapariNayavi) nIlevarNayAle bhI haiM (lohiyavaNNapariNayA vi) lAla varNavAle bhI haiM (hAlivaNNapariNayA vi) pIlevAle bhI haiM (sukillavaNNapariNayA vi) zveta varNavAle bhI haiN| ___(gaMdhao) gaMdha se (sunbhigaMdhapariNayA vi) sugaMdha vAle bhI haiM (dunbhigaMdhapariNayA vi) durgadha vAle bhI haiN| 25zavANAM 55 cha (usiNaphAsapariNayA vi) BY 252 jai 55 cha (Niddha phAsapariNayA vi) snigdha 250 mi 5 cha (lukkhaphAsapariNayA vi) supA sparzavALAM paNa che. (saMThANao) saMsthAnathI (parimaMDalasaMThANapariNayA vi) paribhausa saMsthAna pANai paNa che (baTUTasaMThANapariNayA bi) vRtta saMsthAna pA 59 cha (taMsasaMThANa pariNayA vi) sisthAnavANa 597 cha (cauraMsasaMThANapariNayA vi) yatu / saMsthAna vA 54 cha (AyayasaMThANapariNayA vi) PAyata saMsthAnamA 5 cha. (je) remo (phAsao) 25zathI (sIyaphAsapariNayA ) zIta 25i te tasA (vaNNao) [thI (kAlavaNNapariNayA vi) 4 1 ja 555 cha (nIlavaNNapariNayA vi) nIda nA 5 cha (lIhiyavaNNapariNayA vi) sAdI vANa 5 cha (hAlidavaNNapariNayA vi) pii0|| 2||naa 54 cha (sukkillavaNNapariNayA vi) zveta 2 janA 55 che. (gaMghao) 4thI (subhigaMdhapariNayA vi) su ni pay (dubbhigaMdha pariNayA vi) ga Nai 55 che. zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #132 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 118 prajJApanAsUtre apir| rasatastiktarasapariNatA api1, kaTukarasapariNatA api2, kaSAyarasapariNatA api3, amlarasapariNatA api4, madhurarasapariNatA api5| sparzataH karkazasparzapariNatA api1, mRdukasparzapariNatA api2, gurukasparzapariNatA api3, laghukasparzapariNatA api4, snigdhasparzapariNatA api5, rUkSasparzapariNatA api6| __ (rasao) rasa kI apekSA se (tittarasapariNayA vi) tiktarasa vAle bhI haiM (kaDuyarasapariNayA vi) kaTuka rasavAle bhI haiM (kasAyarasapariNayA vi) kaSAya rasavAle bhI haiM (aMbilarasapariNayA thi) amla rasavAle bhI haiM (mahurarasapariNayA ci) madhurarasavAle bhI haiM / (phAsao) sparza se (kakkhaDaphAsapariNayA vi) karkaza sparzavAle bhI haiM (mauyaphAsapariNayA vi) mRdu sparzavAle bhI haiM (garuyaphAsapariNayA vi) guru sparzavAle bhI haiM (lahuyaphAsapariNayA vi) laghu sparzavAle bhI haiM (NiddhaphAsapariNayA vi) snigdha sparzavAle bhI haiM (lukkhaphAsapariNayA vi) rUkSa sparzayAle bhI haiM (saMThANao) saMsthAna se (parimaMDalasaMThANapariNayA vi) parimaMDala saMsthAnavAle bhI haiM (vasaMThANapariNayA vi) vRtta saMsthAnavAle bhI haiM (taMsasaMThANapariNayA vi) trikoNa saMsthAnavAle bhI hai / (cauraMsasaMThANapariNayA vi) caurasa saMsthAnavAle bhI haiM (AyayasaMThANapariNayA vi) Ayata saMsthAnavAle bhI haiN| (je) jo-pudgala (usiNaphAsapariNayA) uSNa sparza pariNamana___(rasao) 2sanI apekSAye (tittarasapariNayA vi) tita 25 1mi 55y cha (kaDuyarasapariNayA vi) 471 / 2sa pANai ] cha (kasAyarasapariNayA vi) pAya 2sapA 54 cha (aMbilarasapariNayA vi) bhATA 2sanA parAbhavANAM 55 cha (mahurarasapariNayA vi) madhu2 2sapA 5 cha. (phAsao) 25za thI (kakkhaDaphAsapariNayA vi) 44 // 250 pANai 55 cha (mauyaphAsapariNayA vi) bhU 25i 55 cha (galyakAsapariNayA vi) zu3 25 quoni 55 cha (lahuvaphAsapariNayA vi) ayu 25 qui 54 cha (giddha phAsapariNayA vi) snigdha 25i pache (lukkhaphAsapariNayA vi) 33 250 aini pazu cha. (saMThANao) saMsthAnathI (parimaMDalasaMThANapariNayA vi) paribhasa saMsthAna pANai 55 cha (vaTUTasaThANapariNayA vi) vRtta saMsthAnamA cha (taMsasaMThANapariNayA vi) tri saMsthAnavANa 59 cha (cauraMsasaMThANapariNayA vi) yA24 saMsthAna pANAM 554 cha (Ayayasa ThANapariNayA vi) 2mAyata saMsthAnavAja 55 cha. (je) 2 pusa (usiNaphAsapariNayA) 25 pariNAma zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #133 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra. pada 1 sU.8 rUpI ajIvaprajJApanA saMsthAnataH parimaNDalasaMsthAnapariNatA api 1, vRttasaMsthAnapariNatA api2, jyastrasaMsthAnapariNatA api4, AyatasaMsthAnapariNatA api 5 / 23 // ye sparzataH uSNasparzapariNatA ste varNataH kAlavarNapariNatA api1, nIlavarNapariNatA api2, lohitavarNapariNatA api3, hAridravarNapariNatA api4, zuklavarNapariNatA api5| gandhataH surabhigandhapariNatA api1, durabhigandhapariNatA api2| rasataH-tiktarasapariNatA api1, kaTukarasapariNatA api2, kaSAyarasapariNatA api3, amlarasapariNatA api4, madhurarasapariNatA api 5 / sparzataH karkazasparzapariNatA api1, mRdukasparzapariNatA api2, gurukasparzapariNatA api3, laghukasparzapariNatA api4, snigdhasparzapariNatA api5, rUkSasparzapariNatA vAle hai (te) ve (caNNao) varNa se (kAlavaNapariNayA vi) kAlevarNabAle bhI haiM (nIlavaNNapariNayA ci) nIla varNavAle bhI haiM (lohiyayaNNapariNayA vi) lAla varNa vAle bhI haiM (hAliddavaNNapariNayA vi) pIle varNa vAle bhI haiM (sukillavaNNapariNayA vi) zveta varNavAle bhI haiN| (gaMdhao) gaMdha se (sunbhigaMdhapariNayA vi) sugaMdhavAle bhI haiM (dunbhigaMdhapariNayA vi) durgadhavAle bhI haiN| (rasao) rasa se (tittarasapariNayA vi) tiktarasavAle bhI haiM (kaDDayarasapariNayA vi) kaTukarasavAle bhI haiM (kasAyarasapariNayA vi) kaSAyarasavAle bhI haiM (aMbilarasapariNayA vi) amlarasavAle bhI haiM (mahurarasapariNayA vi) madhurarasavAle bhI haiN| __ (phAsao) sparza se (kakkhaDaphAsapariNayA vi) karkaza sparzavAle pANai cha (te) te (vaNNao) varSa thI (kAlavaNNaNariNayA) on 2 595 cha (nIlavaNNapariNayA vi) pANI nA pAecha (lohiyavaNNapariNayA vi) sanA paNa cha (hAlidavaNNapariNayA vi) pInA 5 cha (sukkilla vaNNapariNayA vi) zveta 1tni 54 cha. (gaMdhao) madhathI (subbhigaMdhapariNayA vi) sujANai 5 cha (dubbhigaMdha pariNayA vi) hu ! 5 che. (rasao) 2sathI (tittarasapariNayA vi) tixt 2sapA 5 cha (kaDuyarasa pariNayA vi) 41 / 2savANAM 55 che (kasAyarasapariNayA vi) pAya 2savANAM 5 cha (aMbilarasapariNayA vi) pATA 2sAja 55 DAya cha (mahurarasapariNayA vi) madhu2 2savANA 55 cha. (phAsao) 25za thI (kakkhaDaphAsapariNayA vi) 442 25za qui 54 cha (mauyaphAsapariNayA vi) muha 25vni 55 cha (garuyaphAsapariNayA vi) 23 zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #134 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 120 __ prajJApanAsUtre api6| saMsthAnataH parimaMDalasaMsthAnapariNatA api 1, vRttasaMsthAnapariNatA api2, yasrasaMsthAnapariNatA api3, caturastrasaMsthAnapariNatA api4, AyatasaMsthAna, pariNatA api 5 / 23 / ye sparzataH snigdhasparzapariNatA ste varNataH kAlavarNapariNatA api1, nIlavarNapariNatA api2, lohitavarNapariNatA api3, hAridravarNayariNatA api4, zuklavarNaparitA api9| gandhataH surabhigandhapariNatA api1, durabhigandhapariNatA apir| bhI haiM (mauyaphAsapariNayA vi) mRdu sparzavAle bhI haiM (garuyaphAsapariNayA vi) guru sparzacAle bhI hai (lahuyaphAsapariNayA vi) laghu sparzacAle bhI haiM (Niddha phAsapariNayA vi) snigdha sparzavAle bhI haiM (lukkhaphAsapariNayA ci) rUkSa sparzavAle bhI haiN| __(saMThANao) saMsthAna kI apekSA se (parimaMDalasaMThANapariNayA vi) parimaMDala saMsthAnavAle bhI haiM (vasaMThANapariNayA vi) vRtta saMsthAnavAle bhI haiM (taMsasaMThANapariNayA vi) trikoNa saMsthAnavAle bhI haiM (cau sasaMThANapariNayA vi) caurasa saMsthAnavale bhI haiM (AyayasaMThANapariNayA vi) Ayata saMsthAnavAle bhI haiN| ____ (je) jo (phAsao) sparza se (NiddhaphAsapariNayA) snigdhapariNamanavAle haiM (te) ye (caNNao) varNa se (kAlavaNNapariNayA vi) kAle varNavAle bhI haiM (nIlavaNNapariNayA vi) nIle varNayAle bhI haiM (lohiya. caNNapariNayA ci) lAla varNavAle bhI haiM (hAliyaNNapariNayA vi) pIle varNavAle bhI haiM (sukillavaNNapariNayA vi) zveta varNavAle bhI haiN| 25za pAni 55 cha (lahuyaphAsapariNayA vi) sadhu 25za jai 594 cha (giddha phAsapariNayAvi) snigdha 25za ni 55 cha (lukkhaphAsapariNayA vi) 36 25za vALAM paNa hoya che. (saMThANao) saMsthAnathI (parimaMDalasaMThANapariNayA vi) paribhasa sasthAna pANAM 54 cha (baTTasa ThANapariNayA vi) vRtta saMsthAnavANI 55 cha (taMsasaMThANa pariNayA vi) triya saMsthAnavANI pANa (cauraMsasaMThANapariNayA vi) yorasa saMsthAnamA 54 cha (AyayasaMThANapariNayA vi) PAyata saMsthAnAmi 5 cha. (je) re (phAsaA) 25za thI (NiddhaphAsapariNayA) sni5 pariNAma pANAM cha (te) te (vaNNao) pAthI (kAlavaNNapariNayA vi) 4 janA 555 cha (nIlavaNNapariNayA) sIsA nA 5 cha (lohiyavaNNapariNayA vi) dAsa zanA 51 cha (hAliddavaNNavariyaNA vi) pii||2 55 cha (sukkillavaNNapariNayA vi) sa36 22 // ni pazu che. zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #135 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra. pada 1 sU.7 rUpI ajIvaprajJApanA rasataH tiktarasapariNatA api1; kaTukarasapariNatA api2, kaSAyarasapariNatA api3, amlarasapariNatA api4, madhurarasapariNatA api| sparzataH karkazasparzapariNatA api1, mRdukasparzapariNatA api2, gurukasparzapariNatA api3, laghukasparzapariNatA api4, zItasparzapariNatA api9, uSNasparzapariNatA api6| saMsthA (gaMdhao) gaMdha se (sunbhigaMdhapariNayA vi) sugaMdhavAle bhI haiM (dugbhigaMdhapariNayA vi) durgadhavAle bhI haiN| (rasao tittarasapariNamA vi) tiktarasavAle bhI haiM (kaDayarasapariNayA vi) kaTukarasavAle bhI haiM (kasAyarasapariNayA vi) kaSAyarasavAle bhI haiM (aMbilarasapariNayA vi) AmlarasavAle bhI haiM (mahurarasapariNayA vi) madhurarasayAle bhI haiN| (phAsao) sparza se (kakkhaDaphAsapariNayA vi) karkaza sparzavAle bhI haiM (mauyaphAsapariNayA vi) mRdu sparzavAle bhI haiM (garuyaphAsapariNayA vi) guru sparzayAle bhI haiM (lahuyaphAsapariNayA vi) laghu sparzavAle bhI haiM (sIyaphAsapariNayA vi) zIta sparzavAle bhI haiM (usiNa. phAsapariNayA vi) uSNa sparzavAle bhI haiN| (saMThANao) saMsthAna se (parimaMDalasaMThANapariNayA vi) parimaMDalasaMsthAnavAle bhI haiM (vasaMThANapariNayA vi) vRtta saMsthAnavAle bhI haiM (taMsasaMThANapariNayA vi) trikoNa saMsthAna vAle bhI haiM (cauraMsasaMThANa (gaMdhao) 4thI (subhigaMdhapariNayA vi) su i 55 cha (dubhigaMdha pariNayA vi) duniyA 55 che. (rasao) 2sathI (tittarasapariNayA vi) tita 24 paNa 55 cha (kaDaya rasapariNayA vi) 41 // 2savAni pazu cha (kasAyarasapariNayA vi) 4Aya 2savANAM 55 cha (aMbilarasapariNayA vi) mATo 2savANAM 55 cha (mahararasapariNayA vi) madhurarasanA pariNAmavALAM paNa che. (phAsao) 25zathI (kakkhaDaphAsapariNayA vi) 4420 25 pai 55 cha (mauyaphAsapariNayA vi) bhRha 250 vAjai ] cha (garuyakAsapariNayA vi) 13 25za pANAM 555 cha (lahuyaphAsapariNayA vi) sadhu 25za pANai 55 cha (sIya pAsapariNayA vi) zIta 25 pa 5Y cha (usiNakAsapariNayA vi) Gey sparzavALAM paNa che. (saMThANao) saMsthAnathI (parimaMDalasaMThANapariNayA vi) parimI saMsthAna pANai cha (vaTTasaMThANapariNayA vi) vRtta saMsthAna pAi cha (taMsasaMThANa pra0 16 zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #136 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 122 prajJApanAsUtre nataH parimaNDalasaMsthAnapariNatA api1, vRttasaMsthAnapariNatA api2, vyasrasaMsthAnapariNatA api, caturasrasaMsthAnapariNatA api4, AyatasaMsthAnapariNatA api 5 / 23 / __ ye sparzato rUkSasparzapariNatA ste varNataH kAlavarNapariNatA api1; nIlavarNapariNatA api2, lohitavarNapariNatA api3, hAridravarNapariNatA api4, zuklavarNapariNatA api5| gandhataH surabhigandhapariNatA api1, durabhigandhapariNatA api2| rasata stiktarasapariNatA api1, kaTukarasapariNatA api2, kaSAyarasapariNatA api3, amlarasapariNatA api4, madhurarasapariNatA api5| sparzataH pariNayA vi) caurasa saMsthAnavAle bhI haiM (AyayasaMThANapariNayA vi) Ayata saMsthAnavAle bhI haiN| ___(je) jo (phAsao) sparza se (lukkhaphAsapariNayA) rUkSa sparzapariNamana vAle haiM (te) ve (vaSNao) varNa se (kAlavaNNapariNayA vi) kAle varNa vAle bhI haiM (nIlavaNapariNayA vi) nIla varNavAle bhI haiM (lohiyavaNNapariNayA ci) lohita varNa vAle bhI haiM (hAliddayaNNapariNayA vi) pIle varNa vAle bhI haiM (sukillaghaNNapariNayA vi) zveta varNavAle bhI haiN| ___ (gaMdhao) gaMdha se (subhigaMdhapariNayA ci) sugaMdhavAle bhI haiM (dunbhigaMdhapariNayA vi) durgadhavAle bhI haiN| (rasao) rasa se (tittarasapariNayA vi) tikta rasayAle bhI haiM (kaDuyarasapariNayA vi) kaTuka rasavAle bhI haiM (kasAyarasapariNayA thi) kaSAya rasavAle bhI haiM (aMbilarasapariNayA vi) Amla rasayAle bhI haiM pariNayA vi) vi saMsthAna vi 54 cha (cauraMsasaMThANapariNayA ) yo24 saMsthAna i 55 cha (AyayasaMThANapariNayA vi) Ayata sasthAna ami ] . (je) re| (phAsao) 25 thI (lukkhaphAsapariNayA) 36 25za pariyAmI cha (te) tes| (vaNNao) pahuMthI (kAlavaNNapariNayA vi) 7 // nA 55 cha (nIlavaNNapariNayA vi) sItA nA 4 cha (lohiyavaNNapariNayA vi) ale nA 5 cha (hAliddavaNNapariNayA vi) pii|| 2 // 54 cha (suskillavaNNapariNayA vi) sa2 2 i ! che. (gaMdhao) yI (subbhigaMdhapariNayA vi) su mi pa cha (dubbhigaMdha pariNayA vi) hundha parimANAM paNa cha. __ (rasao) 2sathI (tittarasapariNayA vi) tita 2savANA 544 cha (kaDuyarasapariNayA vi) 471 / 221 ja 54 cha (kasAyarasapariNayA vi) 4Aya 24 pANai 5 cha (aMbilarasapariNayA vi) mATA 22 pa 5 cha (mahurarasapariNayA vi) zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #137 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyayodhinI TIkA pra. pada 1 sU.8 rUpI ajIvaprajJApanA / ___ 123 karkazasparzapariNatA api1, mRdukasparzapariNatA api2; gurukasparzapariNatA api3, laghukasparzapariNatA api4, zItasparzapariNatA api9, uSNasparzapariNatA api6| saMsthAnataH parimaNDalasaMsthAnapariNatA api1, vRttasaMsthAnapariNatA api2, vyasrasaMsthAnapariNatA api3, caturasrasaMsthAnapariNatA api4, AyatasaMsthAnapariNatA api |5|23||184||suu08|| TokA-atha sparzasya varNAdibhiH saha (184) caturazItyadhikazatavikalpAn pratipAdayitumAha-'je phAsao kakkhaDaphAsapariNayA te vaNNao kAlavaNNapariyA pi, (mahurarasapariNayA vi) madhura rasavAle bhI haiN| (phAsao) sparza se (kakkhaDaphAsapariNayA ci) karkaza sparzavAle bhI haiM (mauyaphAsapariNayA vi) mRdu sparzayAle bhI haiM (garuyaphAsapariNayA vi) guru sparzavAle bhI haiM (lahuyaphAsapariNayA vi) laghu sparzavAle bhI haiM (sIyaphAsapariNayA vi) zIta sparzavAle bhI haiM (usiNaphAsapariNayA vi) uSNa sparzavAle bhI haiN| (saMgaNao) saMsthAna se (parimaMDalasaMThANapariNayA vi) parimaMDala saMsthAnavAle bhI haiM (paTTasaMThANapariNayA vi) vRtta saMsthAnavAle bhI haiM (taMsasaMThANapariNayA vi) trikoNa saMsthAnayAle bhI haiM (cauraMsasaMThANapariNayA vi) caurasa saMsthAnavAle bhI haiM (AyayasaMThANapariNayA vi) Ayata saMsthAnavAle bhI haiM suu0||8|| TIkArtha-aba sparza kA varNa Adi ke sAtha yoga karane para jo eka sau caurAsI (184) bheda hote haiM, unheM dikhalAte haiM-jo pudgala madhura rasa vALAM paNa che. (phAsao) 25za thI (kakkhaDaphAsapariNayA vi) 4420 25A ami pache (mauyaphAsapariNayA vi) bhRDha 25 pariNAma ami 54 cha (garuyaphAsapariNayA vi) zu3 250 5.24Ama auni 54 cha (lahuyaphAsapariNayA vi) 74 250 pami 55 cha. (sIyaphAsapariNayA vi) zIta 25 pa 555 cha. (usiNaphAsa pariNayA vi) e] 25za pANai 54 che. (saMThANao) sasthAnathA (parimaMDalasaMThANapariNayA vi) paribha34 sasthAnaparibhavA 554 cha (vaTTasaMThANapariNayA vi) vRttasaMsthAna qmi 54 cha (taMsasaMThANapariNayA vi) nijI saMsthAnakA 55 (cauraMsasaMThANapariNayA vi) yA21 saMsthAna pANI paNa che (AyayasaMThANapariNayA vi) mAyata saMsthAnAni | cha. ||suu. 8 // TIkAIhave sparzane varNa vigerenI sAkSe joDavAthI je eka sa corAsI (184) andna leho thaya cha-te hemA cha. zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #138 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 124 prajJApanAsUtre NIlavaNNapariNayA vi, lohiyavaNNapariNayA vi, hAlidavaNNapariNayA vi, sukillavaNNapariNayA vi' 'je' ye skAndhAdayaH 'phAsao' sparzataH 'kakkhaDaphAsapariNayA-'karkazasparzapariNatA bhavanti, 'te vaNNao' te varNataH-teSAM madhye kecana varNApekSayA, 'kAlavaNNapariNayA vi-kRSNavarNapariNatA api bhavanti, kecana'NIlavaNNapariNayA vi'-nIlavarNapariNatA api bhavanti, kecana-'lohiyavaNNapariNayA vi'-lohita varNapariNatA api bhavanti, kecana-'hAliddavaNNapariNayA vi'hAridravarNapariNatA api bhavanti kecana-'sukkillavaNNapariNayA vi'-zuklavarNapariNatA api bhavanti, ityevaM karkazasparzasya varNaiH saha pazca vikalpAn pratipAdya gandhena saha tasyaiva vikalpadvayamAha-'gaMdhao subbhigaMdhapariNayA vi dubbhigaMdhapariNayA vi' ye skandhAdayaH-sparzataH karkazasparzapariNatA steSAM madhye kecana'subbhigaMdhapariNayA vi'-suramigandhapariNatA api bhavanti, kecana-'dubbhigaMdhapariNayA vi-durabhigandhapariNatA api bhavanti, ityevaM vikalpadvayaM pratipAdya tasyaiva rasaiH saha pazca vikalpAn Aha-rasao tittarasapariNayA vi, kaDuyarasaparisparza kI apekSA se karkaza sparzapariNamanavAle haiM arthAt jina meM karkaza sparza hotA hai, unameM se koI-koI varNa kI apekSA kAle varNa vAle bhI hote haiM, koI-koI nIle varNa vAle hote haiM, koI-koI lAla varNa vAle hote haiM, koI-koI pIle varNa yAle hote haiM aura koI-koI zveta varNa hote haiM / isa prakAra karkaza sparza vAle pudgaloM ke vargoM ke sAtha pAMca vikalpa hote haiN| karkaza sparzavAle pudgaloM ke gaMdha ke sAtha do vikalpa batalAte haiMjo pudgala karkaza sparza vAle haiM unameM se koI sugaMdha vAle hote haiM, aura koI durgadha vAle hote haiM / isa prakAra gaMdha kI apekSA do bheda haiN| ____ karkaza sparza vAle pudgaloM ke pAMca rasoM kI apekSA pAMca meda - je pugalo sparzanI apekSAe karkaza sparza pariNAma vaLAM che. arthAt jemAM karkaza sparza thAya che, temAMthI kaI kaI varNanI apekSAe kALAM raMga vALAM paNa che, kaI ke lIlA raMga vALAM hoya che, kaI kaI lAla raMgavALAM hoya che, kaI kaI pILA raMganA hoya che, ane keI koI veLA raMgavALAM hoya che. e rIte karkaza sparza vaLAM pudgalenA varNonI sAthe pAMca vikalpa bane che. karkaza sparzavALAM pudgalene gaMdhanI sAthenA be vikapa batAve che-je padUgala karkaza sparzavALAM che. temAMthI koI sugandhavALAM ane kaI duga vALAM hoya che. A rIte gaMdhanI apekSAe be bheda che. karkaza sparzavALAM pulanA pAMca rasenI apekSAe pAMca bheda bane che zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #139 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra. pada 1 sU.8 rUpI ajIvaprajJApanA 125 " gayA vi, kasAyarasapariNayA vi, aMvilarasapariNayA vi, mahurarasapariNayA vi' ye skandhAdayaH sparzataH karkazasparzapariNatA steSAM madhye kecana - 'rasao' rasataH 'tinarasapariNayA vi' - tiktarasapariNatA api bhavanti kecana - 'kaDuyarasapariNayA vi'kaTukarasapariNatA api bhavanti kecana - 'kasAyarasapariNayA vi' kapAyarasapariNatA api bhavanti kecana - 'aMbilarasapariNayA vi' amlarasapariNatA api bhavanti, kecana - 'mahurarasa pariNayA vi' madhurarasapariNatA api bhavanti, ityevaM paJca vikalpAn pratipAdya karkazasparzasyaiva sva virodhi mRdukasparza varjayitvA anyaiH SaDUbhiH sparzaiH saha pavikalpAnAha - 'phAsao guruyaphAsapariNayA vi lahuyaphAsapariNayA vi, sIyaphAsapariNayA vi, usiNaphAsapariNayA vi, NiddhaphAsapariNayA vi, lukkhaphAsapariNayA vi' ye skandhAdayaH sparzataH karkazasparzapariNatA steSAM madhye kecana'phAsao' sparzataH 'guruyaphAsapariNayA vi' - gurukasparzapariNatA api bhavanti - kecana - 'lahuyaphAsapariNayA vi' - laghukasparzapariNatA api bhavanti, kecana - 'sIyaphAsapariNayA vi - zItasparzapariNatA api bhavanti kecana - 'usiNaphAsapariNayA hote haiM jo pudgala sparza se karkaza haiM unameM se koI tiktarasa vAle, koI kaTukarasavAle koI kaSAyarasa vAle, koI amla (khaTUTe) rasavAle aura koI madhurarasa vAle hote haiM / karkaza sparza vAle pudgaloM meM usakA viroghI mRdu sparza nahIM pAyA jAtA, ataeva cha hI sparzo ke sAtha usakA yoga hotA hai| isalie chaha vikalpa dikhalAte haiM jo pudgala sparza se karkaza haiM, unameM koI sparza kI apekSA gurusparza vAle hote haiM, koI laghu sparza vAle hote hai, koI zIta sparzavAle aura koI uSNa sparza vAle hote haiM koI snigdhasparzavAle hote haiM aura je pudgale sparzImAM karkaza che. teemAMthI kai tikta rasavALAM, koI kaDavA rasavALAM, kAi kaSAya rasa vALAM, koi khATA rasavALAM ane kAi madhura rasa vALAM hAya che. karkaza sparzIvALAM pudgalAmAM temanA viradhI mRdu sparza nathI hetA, tethI karIne cha spardhAnI sAthe temanA cega thAya che, te mATe 6 vikalpe batAve che, je pudgalA sparze karIne karkaza che. temanA mAMthI kAi spenI apekSAthI gurU sparza vALAM hAya che, kei laghu sparzIvALAM hrAya che, keAI zIta spa vALA, ane kAi uSNu spavALAM heAya che, kAi snigdha spardhA vALAM hAya che ane koi rUkSa sparzavALAM paNa hAya che. A rIte karkaza sparzIvALAM pudgala sparze karIne cha prakAranA hAya che. zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #140 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 126 prajJApanAsUtre vi'-uSNasparzapariNatA api bhavanti, kecana-'NiddhaphAsapariNayA vi'-snigdhasparzapariNatA api bhavanti, ityevaM karkazasparzasya sva pratipakSi-mRdukasparza yogAbhAvena taM vihAya zepaiH paDmi gurukasparzAdibhiH SaD vikalpA bhavanti; atha tasyaiva saMsthAnaH saha pazca vikalpAn pratipAdayati-'saMThANao parimaMDalasaMThANapariNayA vi' vaTTasaMThANapariNayA vi, taMsasaMThANapariNayA vi, cauraMsasaMThANapariNayA vi, AyayasaMThANapariNayA vi23' ye skandhAdayaH sparzataH karkazasparzapariNatA steSAM madhye kecana-'saMThANao' saMsthAnataH 'parimaMDalasaMThANapariNayA vi'-parimaNDalasaMsthAnapariNatA api bhavanti, kecana-'vaTTasaMThANapariNayA vi'vRttasaMsthAnapariNatA api bhavanti, kecana-'taMsasaMThANapariNayA vi-tryasrasaMsaMsthAnapariNatA api bhavanti, kecana'cauraMsasaMThANapariNayA vi' caturasrasaMsthAnapariNatA api bhavanti, kecana-'AyayasaMThANapariNayA vi'-AyatasaMsthAnasariNatA api bhavanti, tadevaM karkazasparzasya saMsthAnaH saha pazca vikalpAH, varNAdibhiH sarca stu 23 trayoviMzati vikalpAH saJjAtAH, atha mRdukasparzasyApi varNAdibhiH saha 23 trayoviMzatiM vikalpAn Aha-'je phAsao mauyaphAsapariNayA, te koI rUkSa sparza vAle bhI hote haiN| isa prakAra karkaza sparza vAle pudgala sparza se chaha prakAra ke hI hote haiN| ___ karkaza sparza vAle pudgaloM ke saMsthAna (AkRti) kI apekSA se pAMca bheda hote haiM, jo isa prakAra haiM-jo karkaza sparza vAle pudgala haiM, unameM AkAra kI apekSA se koI parimaMDala AkAra vAle, koI vRtta AkAra vAle, koI trikoNa AkAra vAle, koI catuSkoNa AkAra vAle aura koI lambe AkAra vAle hote haiN| isa prakAra rUkSa sparza vAle pudgala varNa, gaMdha, rasa sparza aura saMsthAna kI apekSA 23 prakAra ke hote haiN| isI taraha mRdu sparza vAle pudgaloM ke bhI 23 bheda haiM, ye isa prakAra haiM-jo pudgalasparza se mRdusparzavAle haiM, unameM se varNa kI apekSA - karkaza pugenA saMsthAna (AkRti) nI apekSAe pAMca bheda paDe che. je A rItanA che-je karkaza sparzavALAM pudgale che. temAM keI AkAranI apekSAe parimaMDala AkAravALAM, keI vRtta AkAravALAM, kei trikoNa AkAra vALAM, keI catuSkoNa AkAravALAM ane kAI lAMbA AkAra vALA hoya che. A rIte rUkSa sparzavALAM pudgale. varNa, gaMdha, rasa, sparza, ane saMsthAna nI apekSAe 23 prakAranA hoya che. eja rIte mRdu sparzavALAM pudgale paNa 23 bhedavALAM che, te bheda A zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #141 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra. pada 1 sU.8 rUpI ajIvaprajJApanA 127 vaNNao kAlavaNNapariNayA vi, nIlavaNNapariNayA vi, lohiyavapNapariNayA vi, hAliddavaNNapariNayA vi, 'mukkillavaNNapariNayA vi' 'je' ye skandhAdayaH 'phAsao' sparzataH 'mauyaphAsapariNayA-mRdukasparzapariNatA bhavanti 'te vaNNao-te varNataH teSAM madhye kecana-varNApekSayA 'kAlavaNNapariNayA vi'-kRSNavarNapariNatA api bhavanti, kecana-'nIlavaNNapariNayA vi'-nIlavarNapariNatA api bhavanti, kecana'lohiyavaNNapariNayA vi'-lohitavarNapariNatA api bhavanti, kecana-hAliddavaNNapariNayA vi'-hAridravarNapariNatA api bhavanti, kecana-'sukillavaNNapariNayA vi' zuklavarNapariNatA api bhavanti, ityevaM pazca vikalpAn pratipAdya tasyaiva mRdukasparzasya gandhena saha vikalpadvayamAha-'gaMdhao subbhigaMdhapariNayA vi' dubhigaMdhapariNayA vi' ye skandhAdayaH sparzato mRdukasparzapariNatA steSAM madhye kecana-'gaMdhao'-gandhataH 'subbhigaMdhapariNayA vi'- suribhigandhapariNatA api bhavanti, kecana-'dubbhigaMdhapariNayA vi'-durabhigandhapariNatA api bhavanti, ityevaM vikalpadvayaM pratipAdya tasyaiva mRdukasparzasya rasena saha paJca vikalpAnAha_ 'rasao tittarasapariNayA vi, kaDuyarasapariNayA vi, kasAyarasapariNayA vi, aMbilarasapariNayA vi, mahurarasapariNayA vi' ye skandhAdayaH sparzato mRdukasparzapariNatA steSAM madhye kecana-'rasao'-rataH, 'tittarasaparipaNayA vi'-tiktarasapariNatA api bhavanti, kecana-'kaDuyarasapariNayA vi' kaTukarasapariNatA api koI kAle varNa vAle hote haiM, koI nIle varNa vAle hote haiM, koI lAlavarNa vAle hote haiM, koI pIle varNavAle hote haiM aura koI zveta varNavAle bhI hote haiN| __ mRdu sparza vAle pudgala gaMdha kI apekSA koI sugaMdhavAle aura koI durgadha vAle hote haiM / isa prakAra gaMdha kI apekSA unake do bheda haiN| mRdu sparza vAle pudgala rasoM kI apekSA pAMcoM rasoM vAle hote haiM, yathA-koI mRdu sparzacAle pudgala tikta rasa vAle hote haiM, koI kaTukarasavAle hote haiM koI kaSAya rasa vAle hote haiM, koI amlarasa vAle rIte che-je pugale sparza karIne mRdu sparzavALAM che, temAMthI varNanI ape kSAe kaI kALA raMganA hoya che, koI lIlA raMganA hoya che, koI lAla raMganA hoya che, ke pILA raMganA hoya che ane koI sapheda raMgavALAM paNa hoya che. mRdu smazavALAM pugale gaMdhanI apekSAe keI sugaMdhavALAM paNa hoya che. ane kaI durgadhavALAM paNa hoya che, e rIte gaMdhanI apekSAe mRdu spazanA be bheda bane che. mRdu sparzavALAM pagale rasenI apekSAe pAMca rasavALAM hoya che. jemake-keI mRdu spazavALAM pudgala tikta rasavALA hoya che, keI kaDavA zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #142 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 128 prajJApanAsUtre bhavanti, kecana- 'kasAyarasapariNayA vi'-kaSAyarasapariNatA api bhavanti, kecana'aMbilarasapariNayA vi'-amlarasapariNatA api bhavanti, kecana-'mahurarasapariNayA vi'-madhurarasapariNatA api bhavanti, ityevaM mRduka sparzasya rasaiH saha pazca vikarUpAn pratipAdya tasyaiva mRdukasparzasya virodhi karkazasparza varjayitvA paivikalpAn zeSa spa H saha pratipAdayati-'phAsao guruyaphAsapariNayA vi, lahuyaphAsapariNayA vi, sIyaphAsapariNayA vi, usiNaphAsapariNayA vi, NiddhaphAsapariNayA vi, lukkhaphAsapariNayA vi' ye skandhAdayaH sparzato mRdukasparzapariNatA steSAM madhye kecana--'phAsao' sparzataH 'guruyaphAsapariNayA vi'-gurukasparzapariNatA api bhavanti, kecana-lahuyaphAsapariNayA ci'-laghukasparzapariNatA api bhavanti, kecana-'sIyaphAsapariNayA vi'-zItasparzapariNatA api bhavanti, kecana-'usiNaphAsapariNayA vi'-uSNasparzapariNatA api bhavanti, kecana-NiddhaphAsapariNayA vi'=snigdhasparzapariNatA api bhavanti, kecana-'lukkhaphAsapariNayA vi'-. rUkSasparzapariNatA api bhavanti, ityevaM SaivikalpAn pratipAdya saMsthAnaH saha pazca vikalpAn Aha-'saMThANo parimaMDalasaMThANapariNayA ci, vaTTasaMThANapariNayA vi, taMsasaMThANapariNayA vi, cauraMsasaMThANapariNayA vi, AyayasaMThANapariNayA viye skandhAdayaH sparzato mRdukasparzapariNatA steSAM madhye kecana-'saMThANao'-saMsthAnataH hote haiM aura koI madhura rasavAle hote haiM / isa prakAra mRdu sparza ke rasoM ke sAtha pAMca bheda hote haiN| mRdu sparza vAle pudgaloM meM isakA virodhi karkaza sparza nahIM hotA, ataeva usake sAtha zeSa sparzoM kA pratipAdana karate haiM jo pudgala sparza se mRdu sparza vAle haiM, unameM koI guru sparza vAle bhI haiM, koI laghu sparza vAle bhI haiM, koI zIta sparza vAle bhI haiM, koI uSNa sparza vAle bhI haiM, koI snigdha sparza vAle bhI haiM koI rUkSa sparzavAle bhI haiN| isa prakAra mRdu sparzayAle pudgaloM ke anya sparzo ke yoga se chaha vikalpa hote haiN| rasavALA hoya che, ke turA rasavALAM hoya che, keI madhura rasavALAM hoya che, A rIte mRdu sparzonA rasanI sAthe pAMca bheda bane che. mRdu sparzavALAM pudgamAM temane virodhI karkaza spaza hote nathI, tethI karIne temanI sAthe bAkInA sparzonuM pratipAdana kare che-je yugala sparzathI mRdu sparza vALA che, temAM koI gurU sparzavALAM paNa che, keI laghu sparzavALAM paNa che, kaI zIta sparzavALAM paNa che, keI uNa sparzavALAM paNa che. keI snigdha sparzavALAM paNa che, koI rakSa spezavALAM paNa che. A rIte mada sparzavALAM pudgalenA anya sparzInA cage karI cha vikapa bane che. zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #143 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra, pada 1 sU.8 rUpI ajIvaprajJApanA 129 'parimaMDalasaMThANapariNayA vi'-parimaNDalasaMsthAnapariNatA api bhavanti, kecana'vaTTasaMThANapariNayA vi'-vRttasaMsthAnapariNatA api bhavanti, kecana-'taMsasaMThANapariNayA vi'-vyasrasaMsthAnapariNatA api bhavanti, kecana-'cauraMsasaMThANapariNayA vi'-caturasrasaMsthAnapariNatA api bhavanti, kecana-'AyayasaMThANapariNayA vi'AyatasaMsthAnapariNatA api paJcabhiH saMsthAnaH bhavanti, tadevaM mRdukasparzasya SabhiH sparauMH saha SaDUvikalpAHpratipAditAH varNAdibhiH sarvasaMmelane tu trayoviMzatiM vikalpAn Aha-'je phAsao guruyaphAsapariNayA te vaNNI kAlavaNNapariNayA vi, nIlavaNNapariNayA vi, lohiyavaNNapariNayA vi, hAlidavaNNapariNayA vi, sukillavaNNa pariNayA vi' 'je' ye skandhAdayaH 'phAsao' sparzataH 'guruya. phAsapariNayA-gurukasparzapariNatA bhavanti, 'te vaNNao' te varNataH-teSAM madhye kecana-varNApekSayA 'kAlavaNNapariNayA vi-kRSNavarNapariNatA api bhavanti, kecana-'NIlavaNNapariNayA vi'-nIlavarNapariNatA api bhavanti, kecana-lohiya. vaNNapariNayA vi' lohitavarNapariNatA api bhavanti, kecana-'hAlidavaNNapariNayA vi'-hAridravarNapariNatA api bhavanti, kecana-'mukillavaNNapariNayA vi'-zukla jo pudgala mRdu sparza vAle haiM, unameM saMsthAna kI apekSA koI parimaMDala saMsthAna vAle hote haiM, koI vRtta saMsthAna vAle hote haiM, koI trikoNa saMsthAna vAle hote haiM, koI caurasa saMsthAna vAle hote haiM aura koI Ayata saMsthAna vAle hote haiM / isa prakAra mRdu sparza vAle pudgala saMsthAna kI apekSA pAMca prakAra ke haiN| varNa, rasa, sparza aura saMsthAna ke sAtha saba mila kara 23 bhaMga hote haiN| jo pudgala sparza kI apekSA guru sparza vAle haiM, unameM se varNa kI apekSA koI kAle varNa cAle, koI nIle varNa vAle, koI lAla varNa vAle, koI pIle varNa vAle aura koI zukla varNa cAle hote haiN| isa je pugale mRdu sparza vALA che, temAM saMsthAnanI apekSAe kaI parimaMDala saMsthAnavALAM bane che. keI vRtta saMsthAnavALAM hoya che, ke trikeNa saMsthAnavALAM hoya che, keI cerasa saMsthAna vALA hoya che, ane kaI Ayata saMsthAnavALAM hoya che. A rIte mRdu sparzavALAM pula saMsthAnanI apekSAe pAMca prakAranA che. varNa, gaMdha, rasa, spazara ane saMsthAnanI sAthe badhA maLI 23 bhaMga bane che. je pudgalo sparzanI apekSAe gurU sparzavALAM che. temAMthI varNanI ape. kSAe koI kALA raMganA, ke lIlA raMganA, keIlAla raMganA koI pILA raMganA ane kaI sapheda raMganA hoya che. A rIte varNanI apekSAe teonA pAMca bheda che. pra0 17 zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #144 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 130 prajJApanAsUtre varNapariNatA api bhavanti, ityevaM gurukasparzasya varNaiH saha paJcavikalpAn pratipAdya tasyaiva gandhena saha vikalpadvayamAha-'gaMdhao subbhigaMdhapariNayA vi, dubmigaMdhapariNayA vi-ye skandhAdayo gurukasparzapariNatA steSAM madhye kecana-gaMdhao' ganyataH 'subbhigaMdhapariNayA vi' surabhigandhapariNatA api bhavanti, kecana-'dubbhigaMdhapariNayA vi-durabhigandhapariNatA api bhavanti, tadevaM vikalpadvayamabhidhAya tasyaiva rasaiH saha paJcavikalpAnAha-rasao tittarasapariNayA vi, kaDuyarasapariNayA vi, kasAyarasa pariNayA vi, aMbilarasapariNayA vi, mahurarasapariNayA vi' ye skandhAdayaH sparzato gurukasparzapariNatA steSAM madhye kecana-rasao' rasataH 'tittarasapariNayA vi'-tiktarasapariNatA api bhavanti, kecana-'kaDuyarasapariNayA vi'-kaTukarasapariNatA api bhavanti, kecana-'kasAyarasapariNayA vi'-kapArasapariNatA api bhavanti, kecana 'aMbilarasapariNayA vi'-amlarasapariNatA api bhavanti, kecana-'mahurarasapariNayA vi' madhurarasapariNatA api bhavanti, ityevaM paJcavikalpAn pratipAdya tasyaiva gurukasparzasya svavirodhi laghusparzakaM varjayitvA zeSaiH SabhiH SavikalpanAha-'phAsao kavakhaDa phAsapariNayA vi, mauyaphAsaparigayA vi, sI yaphAsapariNayA vi, usiNaphAsapariNayA vi, NiddhaphAsapariNayA vi, lukkhaphAsapariNayA vi' ye skandhAdayaH sparzataH gurukasparzapariNatA steSAM madhye kecana='phAsao' sparzataH 'kakkhar3aphAsapariNayA vi-karkazasparzapariNatA prakAra varNa kI apekSA unake pAMca bheda haiN| guru sparza pAle pudgaloM meM koI sugaMdha vAle aura koI durgaMdha vAle hote haiM, ataH gaMdha kI apekSA se unake do bheda haiN|| ___ guru sparza vAle pudgaloM meM tiktarasavAle, koI kaTukarasa vAle, koI koI kaSAyarasa vAle, koI amlarasa vAla koI madhurarasa vAle hote haiM, ataH rasa kI apekSA unake pAMca bheda haiN| guru sparza vAle pudgaloM meM laghu sparza virodhI hone ke kAraNa hotA nahIM hai, ataH unameM se koI karkaza sparza ghAle, koI mRdu sparza vAle, gurU sparzavALA pugelemAM keI sugaMdhavALAM ane kaI durgandha vALAM hoya che tethI gandhanI apekSAe teonA be bheda che. gurU sparzavALAM pudgalemAM koI tIkhA rasa vALAM, keI kaDavA rasavALAM ke turA rasavALAM, koI khATA rasavALAM, te kaI madhura rasavALAM hoya che. jethI rasanI apekSAe teonA pAMca bheda bane che. gurU sparzavALAM pudgalene laghu spaza virodhI hovAnA kAraNe ahIyAM laghasparzano bhaMga banatuM nathI. tethI temAMthI kaI karkaza sparzavALAM, keI zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #145 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 131 prameyabodhinI TIkA pra. pada 1 sU.8 rUpI ajIvaprajJApanA api bhavanti, kecana-'mauyaphAsapariNayA vi'-mRdukasparzapariNatA api bhavanti, kecana-'sIyaphAsapariNayA vi'-zItasparzapariNatA api bhavanti, kecana-'usiNaphAsapariNayA vi'-uSNasparzapariNatA api bhavanti, kecana-'NiddhaphAsapariNayA vi-snigdhasparzapariNatA api bhavanti, kecana-'lukkhaphAsapariNayA vi'-rUkSasparzapariNatA api bhavanti tadevaM SaivikalpAn pratipAdya tasyaiva gurukasparzasya saMsthAnaH saha paJcavikalpAn Aha-'saMThANao parimaMDalasaMThANapariNayA vi, vaTTasaMThANapariNayA vi, taMsasaMThANapariNayA vi, cauraMsasaMThANapariNayA vi, AyayasaMThANapariNayA vi' ye skandhAdayaH sparzato gurukasparzapariNatA steSAM madhye kecana-'saMThANayo' saMsthAnataH 'parimaMDalasaMThANapariNayA vi'-parimaNDalasaMsthAnapariNatA api bhavanti, kecana='vaTTasaMThANapariNayA vi'-vRttasaMsthAnapariNatA api bhavanti, kecana-'taMsasaMThANapariNayA vi' vyatrasaMsthAnapariNatA api bhavanti, kecana-'cauraMsasaMThANapariNayA vi' caturasrasaMsthAnapariNatA api bhavanti, kecana-'AyayasaMThANapariNayA vi-AyatasaMsthAnapariNatA api bhavanti; ityevaM gurukasparzasya varNAdibhiH saha trayoviMzatiH 23 viklpaaH| koI zIta sparza vAle, koI uSNa sparza vAle, koI snigdha sparza vAle, aura koI rUkSa sparza vAle hote haiM / isa prakAra sparza kI apekSA unake chaha vikalpa hote haiN| ___ guru sparza vAle pudgaloM meM koI parimaMDala saMsthAna vAle, koI vRtta saMsthAna vAle, koI trikoNa saMsthAna vAle, koI catuSkoNa saMsthAnavAle koI Ayata saMsthAna vAle hote haiM, ataH saMsthAna kI apekSA unake pAMca bheda haiM, isa prakAra varNa Adi ke sAtha guru sparza vAle pudgala teIsa prakAra ke haiN| jo pudgala sparza kI apekSA laghu sparza vAle haiM unake 23 bheda varNa Adi ke sAtha pratipAdana karate haiNmRdu sparzavALAM, koI zIta sparzavALAM, keI uSNu sparzavALAM, kaI snigdha pazavALAM, ane koI rUkSa sparzavALA hoya che. A rIte sparzanI apekSAe teAnA cha vikalpa thAya che. gurU sparzavALAM pudgalamAM kaI parimaMDala saMsthAnavALAM, keI vRtta saMsthAnavALAM kaI trikeNa saMsthAnavALAM, keI catuSkoNa saMsthAnavALAM ane ke Ayata saMsthAnavALAM hoya che. ethI saMsthAnanI apekSAe teonA pAMca bheda che. A rIte varNa vigerenI sAthe gurU spazavALAM pudgale 23 prakAranA che. je pudgale sparzanI apekSAe laghu sparzavALA che, teonA 23 bheda zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #146 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre " " atha laghuka sparzasya varNAdibhiH saha trayoviMzatim 23 bhaGgAn prarUpayitumAha - 'je phAsao lahuyaphAsapariNayA te vaSNao kAlavaNNapariNayA vi, NIlaaNapariNayA vi, lohiyavaNNapariNayA vi, hAliddavaNNapariNayA vi, sukillavaNNapariNayA vi' 'je' ye skandhAdayaH, 'phAsao' - sparzataH 'lahuyaphAsapariNayA' - laghukasparzapariNatA bhavanti, 'te baNNao' te varNataH teSAM madhye kecana varNApekSayA 'kAlavaNNapariNayA vi' - kRSNavarNapariNatA api bhavanti kecana - 'NIlavaNNapariNayA ci' nIlavarNapariNatA api bhavanti kecana - 'lohiyavaNNapariNayA vi'lohitavarNapariNatA api bhavanti kecana - ' hAliddavaNNapariNayA vi' - hAridravarNapariNatA api bhavanti kecana - 'sukillavaNNapariNayA vi' - zuklavarNapariNatA api bhavanti, ityevaM laghukasparzasya varNaiH saha paJcavikalpAn pratipAdya tasyaiva gandhena saha vikalpadvayamAha - 'gaMdhao subhigaMdhapariNayA vi, dubbhigaMdhapariNayA vi' - ye skandhAdayaH sparzato laghukasparzapariNatA steSAM madhye kecana - 'gaMdhao' - gandhataH 'sumagaMdha pariNayA vi' - surabhigandhapariNatA api bhavanti kecana - ' dubbhigaMdha - pariNayA vi' durabhigandhapariNatA api bhavanti ityevaM vikalpadvayaM pratipAdya tasyaiva rasaiH saha paJcavikalpAn Aha - 'rasao - tittarasapariNayA vi, kaDuyarasa - pariNayA vi, kAparasapariNayA vi, aMbilarasapariNayA vi, mahurarasapariNayA vi' ye skandhAdayaH sparzato laghukasparzapariNatA steSAM madhye kecana - 'rasao' rasataH 'tittara sapariNayA vi' - tiktarasapariNatA api bhavanti kecana - ' kaDuyarasapariNayA " 132 jo pudgala laghu sparzavAle hote haiM, unameM se koI kAle varNa ke, koI nIle varNa ke, koI lAla varNa ke, koI pIle varNa ke aura koI zukla varNa ke hote haiM / ataH laghu sparzavAle pudgala varNa kI apekSA pAMca prakAra ke haiM / laghu sparzavAle pudgaloM meM koI sugaMdhavAle aura koI durgaMdhavAle hote haiM, ataeva gaMgha kI apekSA unake do bheda haiN| laghu sparzavAle pudgaloM meM rasa kI apekSA koI tikta rasavAle, varNoDhInI sAthe pratipAdana kare che, je pudgalA laghupa vALAM hAya che, temAMthI koI kALA ra'ganA, koI lIlA raMganA, kAI lAla raMganA, kAi pILA raMganA, ane kei tA sapheda raMganA hAya che, tethI laghu sparza vALAM pudgale vaNuno apekSAe pAMca prakAranA che. vALAM pudgalAmAM kAi sugaMdhavALAM ane kAi dudhavALAM hAya laghu che, tethI gadhanI apekSAe teonA be bheda che. laghu sparzIvALAM pudgalAmAM rasanI apekSAe koi tIkhArasavALAM, koi zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #147 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyayodhinI TIkA pra. pada 1 sU.8 rUpI ajIvaprajJApanA 133 vi'-kaTukarasapariNatA api bhavanti, kecana-'kasAyarasapariNayA vi' kaSAyarasapariNatA api bhavanti, kecana-aMbilarasapariNayA vi'-amlarasapariNatA api bhavanti, ityevaM laghukasparzasya rasaiH saha pazca vikalpAna pratipAdya tasyaiva svavirodhi gurukasparza varjayitvA'vaziSTa SaT spazaiMH saha SaD vikalpAn pratipAdayati 'phAsao kakkhaDaphAsapariNayA vi, mauyaphAsapariNayA vi, sIyaphAsapariNayA vi, usiNaphAsapariNayA vi, NiddhaphAsapariNayA vi, lukkhaphAsapariNayA vi' ye skandhAdayaH sparzato laghukasparzapariNatA steSAM madhye kecana-'phAsao'-sparzataH 'kakkhaDaphAsapariNayA vi'-karkazasparzapariNatA api bhavanti, kecana-'mauyaphAsapariNayA vi' mRdukasparzapariNatA api bhavanti, kecana-'sIyaphAsapariNayA vi' zItasparzapariNatA api bhavanti, kecana-'usiNaphAsapariNayA vi'-uSNasparzapariNatA api bhavanti, kecana-'giddhaphAsapariNayA vi'-snigdhasparzapariNatA api bhavanti, kecana-'lukkhaphAsapariNayA vi'-rUkSasparzapariNatA api bhavanti, ityevaM tasya laghusparzasya svAvirAdhisparzaH saha SaD bikalpAn pratipAdya tasyaiva saMsthAnaH saha paJca vikalpAn Aha-'saMThANao parimaMDalasaMThANapariNayA vi, vaTTasaMThANapariNayA vi, taMsasaMThANapariNayA vi, cauraMsasaMThANapariNayA vi, AyayasaMThANapariNayA vi23' ye skandhAdayaH sparzato laghukasparzapariNatA steSAM madhye kecanakoI kaTuka rasavAle koI kaSAya rasavAle, koI Amla rasavAle aura koI madhura rasavAle hote haiM, ataH rasoM kI apekSA unake pAMca bheda haiN| ___ laghu sparzayAle pudgaloM meM usakA virodhI guru sparza nahIM hotA, zeSa chaha sparza hI hote haiM, unheM dikhalAte haiM, koI laghu sparzavAle pudala karkaza sparzavAle bhI hote haiM, koI mRdu sparzavAle bhI hote haiM, koI zIta sparzayAle bhI hote haiM, koI uSNa sparzavAle bhI hote haiM, koI snigdha sparzavAle bhI hote haiM aura koI rUkSa sparzavAle bhI hote haiN| isa prakAra unake chaha bheda haiN| kaDavA rasavALAM, keI turA rasavALAM, keI khATA rasavALAM, ane keI madhura rasavALAM hoya che, tethI rasanI apekSAe temanA pAMca bheda che. laghu sparzavALAM pudgalemAM temane virodhI gurUpa nathI hete, bAkInA da spazaja hoya che, te batAve che ke laghu spazavALAM pudgala karkaza sparza vALAM hoya che, keI mRdu smazavALA paNa hoya che, kaI zIta pavALAM paNa hoya che, keI uNa spazavALAM paNa haoNya che, ke niSpa spezavALAM paNa hoya che, ane kaI rUkSa spa vALA paNa hoya che. A rIte teonA cha bheda che. zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #148 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 134 prajJa jJApanAsUtre 'saMThANao'-saMsthAnataH 'parimaMDalasaMThANapariNayA vi'-parimaNDalasaMsthAnapariNatA api bhavanti, kecana-vaTTasaMThANapariNayA vi'-vRttasaMsthAnapariNatA api bhavanti, kecana-'taMsasaMThANapariNayA vi'-tryasrasasthAnapariNatA api bhavanti, kecana'cauraMsasa ThANapariNayA vi'-caturasrasaMsthAnapariNatA api bhavanti, kecana-'AyayasaMThANapariNayA vi'-AyatasaMsthAnapariNatA api bhavanti, ityevaM laghukasparzasya saMsthAnaiH saha pazca vikalpAH, varNAdibhiH sarvaistu trayoviMzati vikalpA bhavanti, te ca pradarzitA eva, ___atha--zItasparzasya varNAdibhiH saha trayoviMzatiM vikalpAn pratipAdayitumAha'je phAsao sIyaphAsapariNayA, te vaNNo kAlavaNNapariNayA vi, NIlavaNNapariNayA vi, lohiyavaNNapariNayA vi, hAliddavaNNapariNayA vi, mukkillavaNNapariNayA vi' ye skandhAdayaH 'phAsao'-sparzataH 'sIyaphAsapariNayA'-zItasparzapariNatAH 'te vaNNao'-te varNata:-teSAM madhye kecana varNApekSayA, 'kAlavaNNapariNayA vi'-kRSNavarNapariNatA api bhavanti, kecana-NIlavaNNapariNayA ci'-nIlavarNapariNatA api bhavanti, kecana-'lohiyavaNNapariNayA vi' lohitavarNapariNatA api bhavanti, kecana-'hAlidavaNNapariNayA vi'-hAridravarNapariNatA api bhavanti, kecana ___ laghu sparzavAle pudgala saMsthAna kI apekSA koI parimaMDala saMsthAnavAle koI vRtta saMsthAnavAle, koI trikoNa saMsthAnavAle, koI catukoNa saMsthAnayAle aura koI Ayata saMsthAnavAle hote haiM, ataH saMsthAna kI apekSA unake pAMca bheda haiN| isa prakAra varNa Adi ke sAtha milakara laghu sparzacAle pudgaloM ke 23 bheda hote haiN| zIta sparzavAle pudgaloM ke bhI varNa Adi ke sAtha 23 bheda hote haiM, unheM batalAte haiM-jo pudgala zIta sparza vAle haiM, varNa kI apekSA unameM se koI kAle varNavAle, koI nIle varNa yAle, koI lAla varNa laghu sparzavALAM pudgale saMsthAnanI apekSAe kaI parimaMDala saMsthAna vALAM, kaI vRtta saMsthAnavALAM, keI trikoNa saMsthAnavALAM, keI catuSkoNa saMsthAnavALA ane keI Ayata saMsthAnavALAM hoya che. tethI saMsthAnanI apekSAe teone pAMca bheda che. A rIte varNa vigerenI sAthe joDIne laghu sparzavALAM pudgalene 23 bheda paDe che. - zIta sparzavALAM pudgalenA varNa vigerenI sAthe 23 bheda bane che, te batAve che-je pudgale zIta sparzavALAM che, temAMthI varNanI apekSAe kaI kALA raMgavALAM, lIlA raMgavALAM, ke lAla raMgavALAM, keI pILA raMgavALAM ane kaI veta raMgavALAM hoya che, tethI teo pAMca prakAranA che. zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #149 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra. pada 1 sU.8 rUpI ajIvaprajJApanA - 'sukkillavaNNapariNayA vi'-zuklavarNapariNatA api bhavanti, ityevaM zItasparzasya varNaiH saha paJca vikalpAn pratipAdya gandhena saha vikalpadvayamAha- 'gaMdho subbhigaMdhapariNayA vi, dubbhigaMdhapariNayA vi' ye skandhAdayaH sparzataH snigdhasparzapariNatA steSAM madhye kecana-'mubhigaMdhapariNayA vi'-surabhigandhapariNatA api bhavanti, kaicana-'dubbhigaMdhapariNatayA vi' durabhigandhapariNatA api bhavanti, atha tasyaiva rasaiH saha saha paJca vikalpAnAha-rasao tittarasapariNayA vi, kaDuyarasaparigayA vi, kasAyarasapariNayA vi, aMbilarasapariNayA vi, mahurarasapariNayA vi' ye skandhAdayaH snigdhasparzapariNatA steSAM madhye kecana-'rasao'-rasataH 'tittarasapariNayA vi'-tiktarasapariNatA api bhavanti, kecana-'kaDuyarasapariNayA vi'kaTukarasapariNatA api bhavanti, kecana-'kasAyarasapariNayA vi'-kaSAyarasaparigatA api bhavanti, kecana-'aMbilarasapariNayA vi'-amlarasapariNatA api bhavanti, kecana-'mahurarasapariNayA vi' madhurarasapariNatA api bhavanti, atha svAvirodhi spazaiMH saha SaT vikalpAnAha-'phAsao-kakkhaDaphAsapariNayA vi mauyaphAsapariNayA vi, guruyaphAsapariNayA vi, lahuyaphAsapariNayA vi, NiddhaphAsapariNayA vi, lukkhaphAsapariNayA vi' ye skandhAdayaHsparzataH zItasparzaparigatA steSAM madhye kecana-'phAsao'-sparzataH 'kava khaDa phAsapariNayA vi'-karkazasparza pariNatA api bhavanti, kecana-'mauyaphAsapariNayA vi'-mRdukasparzapariNatA cAle, koI pIle varNa vAle aura koI zveta varNavAle hote haiM / ataH ve pAMca prakAra ke haiN| zIta sparzavAle pudgaloM meM koI sugaMdhacAle aura koI durgaghavAle hote haiM, ataeca gaMdhakI apekSA ve do prakAra ke haiN| zIta sparzayAle pudgaloM meM koI tiktarasavAle, koI kaTukarasavAle, koI kaSAyarasavAle, koI Amla rasavAle aura koI madhura rasavAle hote haiN| ataH rasa kI apekSA zIta sparzavAle pudgala pAMca prakAra ke haiN| zIta sparzacAle pudgaloM meM usakA virodhI uSNa sparza nahIM hotA, zIta sparzavALAM pugamAM kaI sugandhavALA ane koI durgandhavALAM hoya che, tethI ganI apekSAe teo be prakAranA bane che. zIta sparzavALAM pudgalamAM koI tIkhA rasavALAM, kaI kaDavA rasavALAM keI turA rasavALAM, keI khATA rasavALAM, ane koI madhura rasavALAM hoya che. tethI rasanI apekSAo zIta sparzavALAM pudgala pAMca prakAranA che. zIta sparzavALAM pulemAM temane virodhI uNa sparza nathI hete zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #150 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 136 prajJApanAsUtre api bhavanti, kecana-'guruyaphAsapariNayA vi, guruka sparzapariNatA api bhavanti, kecana-lahuyaphAsapariNayA vi' laghukasparzapariNatA api bhavanti, kecana-'NiddhaphAsapariNayA vi' snigdhasparzapariNatA api bhavanti, kecana-'lukkhaphAsaparigayA vi'-rUkSasparzapariNatA api bhavanti, ityevaM zItasparzasya svAvirodhi sparauMH saha paDU vikalAn pratipAdya saMsthAnaiH saha pazca vikalpAn Aha-saMThANao parimaMDalasaMThANapariNayA vi, vasaMThANapariNayA vi, taMsasaMThANapariNayA vi' cauraMsasaMThANapariNayA bi, AyayasaMThANapariNayA vi 23 ye skandhAdayaH zItasparzapariNatA steSAM madhye kecana-saMThANao' saMsthAnataH 'parimaMDalasaMThANapariNayA vi'parimaNDalasaMsthAnapariNatA api bhavanti, kecana-'vaTTasaMThANapariNayA vi'-vRtta. saMsthAnapariNatA api bhavanti, kecana-taMsasaMThAgapariNayA vi-vyasrasaMsthAnapariNatA api bhavanti, kecana-'cauraMsasaMThANapariNayA vi' caturasrasaMsthAnapariNatA api bhavanti, kecana-'AyayasaMThANapariNayA vi' AyatasaMsthAnapariNatA api bhavanti, ityevaM zItasparzasya varNAdibhiH sarvaiH saha trayoviMzatiH vikalpAn prati. pAdya, uSNasparzasya varNAdibhitrayoviMzatiM vikalpAn pratipAdayati-'je phAsao ataeva koI zIta sparzavAle pudgala karkaza sparzayAle, koI mRdu sparzavAle, koI guru sparzavAle, koI laghu sparzavAle aura koI rUkSa sparzavAle hote haiM, ataH sparza kI apekSA ve chaha prakAra ke haiN| zIta sparzayAle pudgaloM meM koI parimaMDala saMsthAnavAle, koI vRttasaMsthAnavAle, koI trikoNa saMsthAnavAle, koI catuSkoNa saMsthAnavAle aurakoI Ayata saMsthAnavAle hote haiM / ataeva saMsthAna kI apekSA unake pAMca bheda haiM / isa prakAra zIta sparzayAle pudgaloM ke varNa, gaMdha, rasa, sparza aura saMsthAna ke sAtha 23 bhaMga hote haiN| uSNa sparzavAle pudgaloM ke bhI isI prakAra teIsa bhaMga hote haiN| tethI kaI zIta sparzavALAM pugala karkaza sparzavALAM, kaI mRdu sparzavALA, kaI gurU sparzavALAM, keI ladhu sparzavALAM, keI snigdha sparzavALAM ane kaI rUkSa sparzavALAM hoya che, tethI parzanI apekSAe tenA 6 prakAra che. zIta sparzavALa pulemAM kaI parimala saMsthAnavALAM, koI vRtta saMsthAnavALAM, keI trikoNa saMsthAnavALAM, kaI catuSkoNa saMsthAnavALAM ane keI Ayata saMsthAnavALAM hoya che. tethI saMsthAnanI apekSAe tenA pAMca bheda che. A rIte zIta spazavALAM pudgalenA varNa, gaMdha, rasa, sparza ane saMsthAnanI sAthe 23 bhaMga bane che. uNasparzavALAM pudgalenA paNa eja rIte ra3 bhaMga thAya che, have teonuM zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #151 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra. pada 1 sU.8 rUpI ajIvaprajJApanA 137 usiNaphAsapariNayA te vaNNao kAlavaNNapariNayA vi, nIlavaNNapariNayA vi, lohiyavaNNapariNayA vi, hAliddavaNNapariNayA vi, sukkillavaNNapariNayA vi, 'je' ye skAndhAdayaH 'phAsao' sparzataH 'usiNaphAsapariNayA' uSNasparzapariNatA bhavanti 'te vaNNao' te varNataH-teSAM madhye kecana varNApekSayA 'kAlavaNNapariNayA vi' kRSNavarNapariNatA api bhavanti, kecana-'NIlavaNNapariNayA vi' nIlavarNapariNatA api bhavanti, kecana-'lohiyavaNNapariNayA vi' lohitavarNapariNatA api bhavanti, kecana-'hAliddavaNNapariNayA vi'-hAridravarNapariNatA api bhavanti, kecana-'mukillavaNNapariNayA vi' zuklavarNapariNatA api bhavanti, ityevamupNasparzasya varNaiH saha pazcavikalpAn pratipAdya gandhena saha vikalpadvayamAha-'gaMdhao 'mubhigaMdhapariNayA vi' dubmigaMdhapariNayA vi, ye skandhAdayaH sparzataH uSNasparzapariNatA steSAM madhye kecana-'gaMdhao'-gandhataH, 'subbhigaMdhapariNayA vi'-surabhigandhapariNatA api bhavanti, kecana-'dubmigaMdhapariNayA vi'-durabhigandhapariNatA api bharanti, ityevaM tasyoSNasparzasya gandhena saha vikalpadvayaM pratipAdya rasaiH saha - pazca vikalpAn pratipAdayati-rasao tittarasapariNayA vi, kaDuyarasapariNayA vi, kasAyarasapariNayA vi, aMbilarasapariNayA vi, mahurarasapariNayA vi' ye skandhAdaya sparzata: uSNasparzapariNatA steSAM madhye kecana-'rasao' rasataH "tinarasapariNayA unakA nirUpaNa karate haiM jo pudgala uSNa sparzavAle haiM, unameM koI kRSNa varNavAle, koI nIla varNavAle, koI lAla varNavAle, koI pIle varNavAle aura koI zveta varNavAle hote haiM / ata: uSNa sparzavAle pudgala varNa kI apekSA pA~ca prakAra ke haiN| . uSNa sparzavAle pudgaloM meM koI sugaMdhavAle aura koI durgadhavAle hote haiM / ataH gaMdha kI apekSA unake do bheda ho jAte haiN| ___ uSNa sparzavAle pudgaloM meM koI pudgala tikta rasavAle, koI kaTuka rasavAle, koI kaSAya rasavAle, koI amla rasavAle aura koI mdhurnirUpaNa kare che. je pudgala uNa sparza vALAM che, temAM koI kALA raMgavALA, keI lIlA raMgavALAM, keI lAla raMgavALAM, keI pILA raMgavALAM ane keI sapheda raMgavALA hoya che. tethI uSNu spazavALAM pudgala raMganI apekSAe pAMca prakAranA che. uNu sparzavALAM pudgalomAM koI sugandhavALAM ane kaI dudhavALAM hoya che. tethI gaMdhanI apekSAe teonA be bheda paDI jAya che. uSNa sparzavALAM pudgalamAM kaI tikta rasavALAM, keI kaDavA rasavALAM, pra0 18 zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #152 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 138 prajJApanAsUtre vi' tiktarasapariNatA api bhavanti kecana - 'kaDuyarasapariNayA vi' kaTukarasapariNatA api bhavanti kecana - ' kasAyarasapariNayA vi' kaSAyarasapariNatA api bhavanti, kecana - 'aMbilarasapariNayA vi' amlarasapariNatA api bhavanti kecana'mahurarasapariNayA' - madhurarasapariNatA api bhavanti, ityevaM rasaiH saha uSNasparzasya pazca vikalpAn pratipAdya svavirodhi bhinna sparzaiH saha SaD vikalpAnAha - 'phAsao' 'kakkhaDaphAsapariNayA vi' 'mauyaphAsaparisayA vi' guruyaphAsapariNayA vi, lahuyaphAsapariNayA vi, 'NivaNNapariNayA vi' lukkhaphAsapariNayA vi' ye skandhAdayaH sparzataH uSNasparzapariNatA steSAM madhye kecana -'phAsao' sparzataH 'kakkhaDa - phAsapariNayA vi' - karkazasparzapariNatA api bhavanti kecana - 'mauyaphAsapariNayA vi' - mRdukasparzapariNatA api bhavanti, kecana - 'guruyaphAsapariNayA vi- gurukasparzapariNatA api bhavanti kecana - 'lahuyaphAsapariNayA vi' - laghukasparzapariNatA api bhavanti kecana - 'NiddhaphAsapariNayA vi' snigdhasparzapariNatA api bhavanti, kecana - 'lakkhaphAsapariNayA vi' rUkSasparzapariNatA api bhavanti ityevamuSNasparzasya svAvirodhisparzaiH : saha SaD vikalpAn pratipAdya saMsthAnaiH saha paJca vikalpAnAha'saMThANao parimaMDala saMThANapariNayA vi, vaTTasaMThANapariNayA vi, taMsasaMThANapariyA vi, cauraMsaThANapariNayA vi, AyayasaMThANapariNayA vi' - ye skandhAdayaH rasavAle hote haiM / ataH rasa kI apekSA se uSNa sparzavAle pudgala pAMca prakAra ke hote haiM / " - uSNa sparzayAle pudgaloM meM usakA virodhI zIta sparza nahIM pAyA jAtA, ataeva zeSa chaha vikalpoM ko dikhalAte haiM- uSNa sparzavAle pudgaloM meM se koI karkaza sparzavAle, koI mRdu sparzacAle, koI guru sparzavAle, koI laghu sparzavAle, koI snigdha sparzavAle aura koI kSa sparzavAle hote haiM / isa prakAra uSNa sparzavAle pudgala sparza kI apekSA se chaha prakAra ke haiM / kAI turA rasavALAM, keAI khATA rasavALAM, ane kAi madhura rasavALAM hAya che, tethI rasanI apekSAe uSNu sparzIvALAM pudgala pAMca prakAranA hAya che. uSNu sparzIvALAM pudgalAmAM temanA vireAdhI zIta sparze hAtA nathI, tethI khAkInA cha vikalpo dekhADe che. uSNu sparzIvALAM pudgalAmAMthI koi kaza sparzIvALAM, kAi mRdu spa vALAM, keAi gurU sparzIvALAM, kei laghu sparzIvALAM, kei snigdha spa vALAM, ane koi rUkSa sparzIvALAM hAya che. A rIte uSNu sparzIvALAM spanI ape. kSAe 6 prakAranA mane che. zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #153 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra. pada 1 sU8 rUpI ajIvaprajJApanA - " " sparzapariNatA steSAM madhye kecana 'saMThANao' - saMsthAnataH, 'parimaMDalasaMThANapariyA vi' parimaNDalasaMsthAnapariNatA api bhavanti kecana - 'vaTTasaMThANapariNayA vi' - vRttasaMsthAnapariNatA api bhavanti kecana - 'taMsasaMThANapariNayA vi' tryasrasaMsthAnapariNatA api bhavanti kecana - 'cauraMsaThANapariNayA vi' - caturasrasaMsthAnapariNatA api bhavanti kecana 'AyayasaMThANapariNayA vi' - AyatasaMsthAnapariNatA api bhavanti, ityevaM trayoviMzatiH / " atha snigdhasparzasya varNAdibhiH saha trayoviMzati vikalpAnAha - 'je phAso giddhaphAsapariNayA te vaNNao kAlavaNNapariNayA vi, nIlavaNNapariNayA vi, lohiyavaNNa pariNayA vi, hAliddavaNyapariNayA vi, sukillavaNNapariNayA vi, 'je' ye skandhAdayaH 'phAsao' sparzataH 'NiddhaphAsapariNayA' snigdhasparzapariNatA bhavanti, 'te vaNNao' te varNataH, teSAM madhye kecana - varNApekSayA, kAlavaNNaparigayA vi' kRSNavarNapariNatA api bhavanti kecana - 'NIlavaNNapariNayA vi' nIlavarNapariNatA api bhavanti kecana - 'lohiyavaNNapariNayA vi' lohitavarNapariNatA api bhavanti kecana - 'hAlivaNNapariNayA vi' hAridravarNapariNatA api bhavanti, kecana - 'sukillavaNNa pariNayA vi' - zuklavarNapariNatA api bhavanti, ityevaM snigdha 139 uSNa sparzavAle pudgaloM meM koI parimaMDala saMsthAnavAle, koI vRtta saMsthAnavAle, koI trikoNa saMsthAnavAle, koI catuSkoNa saMsthAnavAle aura koI Ayata saMsthAnavAle hote haiM / ataH saMsthAna kI apekSA se unake pAMca bheda haiM / isa prakAra uSNa sparzavAle pudgala varNAdi ke yoga se 23 prakAra ke haiM / snigdha sparza ke bhI isI prakAra varNAdi ke sAtha teIsa bhaMga hote haiM / aba unakA nirUpaNa karate haiM jo pudgala snigdha pariNAmavAle haiM, unameM varNa kI apekSA koI kRSNa varNavAle, koI nIla varNavAle, koI lAla varNavAle, koI pIle uSNu spavALAM pudgaleAmAM kai rimaMDala saMsthAnavALAM, keAi vRttasa sthAna vALo, kaiAi trikALu saMsthAnavALAM, koi caturaa sasthAnavALAM, ane koi Ayata saMsthAnavALa hoya che. tethI saMsthAnanI apekSAe teonA pAMca le che. A rIte uSNu sparzIvALAM pudgalA varNAdikanI sAthe joDAtA 23 prakAranA ane chaeN, snigdha panA paNa Aja rIte varNArdikanI sAthe 23 bhaMga hoya che. tenuM nirUpaNa kare che. je pudgalA snigdha pariNAmavALAM che, teemAM raMganI apekSAe kaI kAI kALAM raMganA, kAi lIlA raMganA, kAi lAla raMgavALAM; kAI pILA raMga zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #154 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 140 prajJApanAsUtre sparzasya varNaiH saha paJca vikalpAna uktvA gandhena saha vikalpadvayamAha - 'gaMdhao subhagaM pariNayA vi, dubhigaMdhapariNayA vi' ye skandhAdayaH sparzataH snigdhasparzapariNatA steSAM madhye kecana - 'gaMdhao' - gandhataH 'subhigaMdhapariNayA vi'surami gandhapariNatA api bhavanti kecana - ' dubbhigaMdhapariNayA vi' durabhigandhapariNatA api bhavanti, atha tasyaiva rasaiH saha paJca vikalpAnAha - 'rasao tittarasapariNayA vi kaDuyarasapariNayA vi, kasAyarasapariNayA vi, aMbilarasapariNayA vi, mahurarasapariNayA vi' ye skandhAdayaH snigdha sparzapariNatA steSAM madhye kecana - 'rasao' rasataH 'tittarasapariNayA vi' tiktarasapariNatA api bhavanti kecana - 'kaDuyarasapariNayA ci' kaTukarasapariNatA api bhavanti kecana - ' kasAyarasapariNayA vi kaSAyarasaghariNatA api bhavanti kecana - 'aMbilarasapariNayA vi' amlarasapariNayA api bhavanti, kaMcana - 'mahurarasapariNayA vi' madhurarasapariNatA api mavanti, atha svAvirodhi sparzaiH saha SaD vikalpAnAha - 'phAsao kakkhaDa phANapariNayA vi, phAsapariNayA vi, lahuyaphAsapariNayA vi, sIyaphAsapariNayA vi, usiNaphAsapariNayAM vi' ye skandhAdayaH snigdhasparzapariNatA steSAM madhye kecana -'phAsao' sparzataH 'kakkhaDaphAsapariNayA vi' karkazasparzapariNatA api bhavanti kecana - varNavAle aura koI zveta varNavAle hote haiN| ataH snigdha pudgala varNakI apekSA se pAMca prakAra ke haiN| snigdha pudgaloM meM koI sugaMdhavAle aura koI durgadhavAle hote haiM, ataH gaMdha kI apakSA unake do bheda haiM / snigdha pudgala rasa kI apekSA se koI tikta rasavAle, koI kaTukarasavAle koI kaSAya rasavAle, koI amla rasavAle aura koI madhurarasavAle hote haiM / ataH rasa kI apekSA unake pAMca bheda haiM / " jo pudgala snigdha sparza vAle haiM, ve apane virodhI rUkSa sparzacAle vALAM ane kAi zveta raMganAM heAya che. tethI snigdha pudgala raMganI apekSAe pAMca prakAranA che. snigdha pudgalAmAM kAi sugaMdhavALAM ane koi dudhavALAM paNa hAya che, tethI gaMdhanI apekSAe teonA be bheda che. snigdha pudgala rasanI apekSAe kAI tikta rasavALAM, koi kaDavA rasa vALAM, kei turA rasavALAM, koi khATA rasavALAM ane kei madhura rasavALAM hAya che. tethI rasanI apekSAe tenA pAMca bheda thAya che. je pudgalA snigdha pavALAM che. teo potAnA virodhI rUkSa spavALAM zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #155 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra. pada 1 sU.8 rUpI ajIvaprajJApanA 'mauyaphAsapariNayA vi'-mRdukasparzapariNatA api bhavanti, kecana-'guruyaphAsapariNayA vi' gurukasparzapariNatA api bhavanti, kecana-'lahuyaphAsapariNayA vi' laghukasparzapariNatA api bhavanti, kecana-'sIyaphAsapariNayA vi' zItasparzapariNatA api bhavanti, kecana-'usiNaphAsapariNayA vi'-uSNasparzapariNatA api bhavanti, ___atha snigdhasparzasyaiva saMsthAnaiH saha pazca vikalpAnAha-saMThANao parimaMDalasaMThANapariNayA vi vaTTasaMThANapariNayA vi taMsasaMThANapariNayA vi, cauraMsasaMThANapariNayA vi, AyayasaMThANapariNayA vi 23' ye skandhAdayaH snigdhasparzapariNatA steSAM madhye kecana-'saMThANao-saMsthAnataH 'parimaMDalasaMThANapariNayA vi'-parimaNDalasaMsthAnapariNatA api bhavanti, kecana-'vaTTasaMThANapariNayA vi' vRttasaMsthAnapariNatA api, kecana-taMsasaMThANapariNayA vi'-tryastrasaMsthAnapariNatA api bhavanti, kecana-'cauraMsasaMThANapariNayA vi' caturasrasaMsthAnapariNatA api mayanti; keyana -'AyayasaMThANapariNayA AyatasaMsthAnapariNatA api bhavanti, ityevaM paJca vikalpAH, sarva varNAdimistu 23 trayoviMzatiH, ____ atha rUkSasparzasya varNAdibhiH saha trayoviMzati vikalpAmAha-'je phAso nahIM hote haiM, ataH sparza kI apekSA se unake chaha bheda haiM-snigdha sparzavAle koI pudgala karkaza sparzavAle, koI mRdu sparzayAle, koI guru sparzavAle, koI laghu sparzavAle, koI zIta sparzayAle aura koI uSNa sparzayAle hote haiN| snigdha sparza vAle koI pudgala parimaMDala saMsthAna vAle, koI vRtta saMsthAnavAle, koI trikoNa saMsthAnavAle, koI catuSkoNa saMsthAnavAle aura koI Ayata saMsthAnavAle hote haiM / ataH saMsthAna kI apekSA unake pAMca bheda haiM / isa prakAra snigdha sparza vAle pudgaloM ke varNa Adi se saba milakara 23 vikalpa hote haiN| hetAM nathI. AthI sparzanI apekSAe teonA cha bheda che. snigdha sparzavALAM kaI pagale karkaza sparzavALA, ke mRdu spazavALAM, ane kaI gurU sparza vALAM, keI laghu spazavALAM, kaI zIta pavALAM, ane keI uSNa sparza qmi ne che. (hAya che.) / snigdha sparzavALAM kaI pudgala parimaMDala saMsthAnavALA, keI vRtta saMsthAnavALAM, kaI trikoNa saMsthAnavALA, keI catuSkoNa saMsthAnavALAM ane keI Ayata saMsthAnavALAM hoya che. AthI saMsthAnanI apekSAe karIne temanA pAMca bheda che. e rIte snigdha sparzavALAM pudgalenA varNAdi badhA maLIne 23 vikalpa bane che. zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #156 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre 'lukkhaphAsapariNayA' te vaNNao kAlavaNNapariNayA vi, NIlavaNNapariNayA vi, lohiyavaNNapariNayA vi, hAliddavaNNapariNayA vi, sukillavaNNapariNayA vi' 'je' ye skandhAdayaH 'phAsao' sparzataH 'lukkhaphAsapariNayA' rUkSasparzapariNatA bhavanti, 'te vaNNao' te varNataH teSAM madhye kecana varNApekSayA 'kAlavaNNapariNayA vi' kRSNavarNapariNatA api bhavanti, kecana-'golavaNNapariNayA vi' nIlavarNapariNatA api bhavanti, kecana-'lohiyavaNNapariNayA vi'-lohitavarNapariNatA api bhavanti, kecana-'hAlidavaNNapariNayA vi' hAridravarNapariNatA api bhavanti, kecana-'mukillavaNNapariNayA vi' zuklavarNapariNatA api bhavanti, ityevaM rUkSasparzasya varNaiH saha pazca vikalpAn uktvA gandhena saha vikalpadvayamAha-'gaMdhao subhigaMdhapariNayA vi, dubmigaMdhapariNayA vi' ye skandhAdayo rUkSasparzapariNatA steSAM madhye kecana-'gaMghamA' gandhataH 'summigaMdhapariNayA vi'-surabhigandhapariNatA api bhavanti, kecana-'dubhigaMdhapariNayA vi'-duramigandhapariNatA api bhavanti, atha rasaiH saha rUkSasparzasya pazca vikalpAnAha- rasao tittarasapariNayA vi, kahuyarasapariNayA vi, kasAyarasapariNayA vi, aMbilarasapariNayA vi, mahurarasapariNayA vi'-ye skandhAdayo rUkSasparzapariNatA steSAM madhye ke cana-'raso' rasataH 'tittarasapariNayA vi' tiktarasapariNatA api bhavanti, kecana-'kaDDayarasapariNayA vi' kaTukarasapariNatA api bhavanti, kecana-'kasAyarasapariNayA vi' aba rUkSa sparza ke isI prakAra 23 vikalpa dikhalAte haiM-jo pudagala rUkSa sparza vAle haiM, unameM varNa kI apekSA koI kAle, koI nIle, koI lAla, koI pIle aura koI zveta, hote haiM, ataH varNa kI apekSA unake pAMca bheda haiN| ___ rUkSa sparza vAle pudgala koI sugaMdha vAle aura koI durgagha vAle hote haiM, ataH gaMdha kI apekSA ve do prakAra ke haiN| ___rUkSa sparza vAle pudgala rasa kI apekSA koI tikta rasa vAle, koI kaTuka rasa cAle, koI kaSAya rasa vAle, koI amla rasa vAle - have rUkSa sparzanA Aja rIte 23 vikalpa batAve che-je pugale rUkSa sparzavALAM che, teomAM varNanI apekSAe kaI kALAM, keI lIlA, kAI pILAM, kaI lAla ane kaI veta hoya che, tethI varNanI apekSAe teonA pAMca bheda che. rUkSa sparzavALAM pudgale keI sugaMdhavALA ane kaI durgandhavALAM hoya che. jethI gaMdhanI apekSAe teo be prakAranAM che. rUkSa sparzavALAM pugale rasanI apekSAe kaI tIkhA rasavALAM, ke kaDavA rasavALAM, koI turA rasavALA, keI khATA rasavALA ane koI madhura zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #157 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyavAdhinI TIkA pra. pada 1 sU.8 rUpI ajIvaprajJApanA kaSAyarasapariNatrA api, kecana-'aMbilarasapariNayA vi' amlarasapariNatA api bhavanti, kecana-'mahurarasapariNayA vi' madhurarasapariNatA api bhavanti, atha rUkSasparzasyaiva svavirodhi bhinna spazaiMH saha paDa vikalpAnAha-'phAsao' karakhaDaphAsapariNayA vi' mauyaphAsapariNayA vi, guruyaphAsapariNayA vi, lahuyaphAsapariNayA vi, sIyaphAsapariNayA vi, usiNaphAsapariNayA vi' ye skandhAdayo rUkSa sparzapariNatA, steSAM madhye kecana-'phAsao sparzataH 'kakkhar3aphAsapariNayA vi, karkazaspapariNatA api bhavanti, kecana-'mauyaphAsapariNayA vi'-mRdusparzapariNatA api bhavanti, kecana-'guruyaphAsapariNayA vi'-gurukasparzapariNatA api bhavanti, kecana-lahuyaphAsapariNayA vi'-laghukasparzapariNatA api bhavanti, kecana-'sIya phAsapariNayA vi'-zItasparzapariNatA api bhavanti, kecana-'usiNaphAsapariNayA vi'-uSNasparzapariNatA api bhavanti, ityevaM rUkSasparzasya svAvirodhi spazaiMH saha SaDvikalpAn pratipAdya saMsthAnaiH saha paJca vikalpAnAha-'saMThANao parimaMDalasaMThANapariNayA vi vaTTasaMThANapariNayA vi, taMsasaMThANapariNayA vi, cauraMsasaMThANapari NayA pi, AyayasaMThANapariNayA vi23, 184 / ye skandhAdayo rUkSa sparzapariNatA steSAM madhye kecana-'saMThANao' saMsthAnataH 'parimaMDalasaMThANapariNayA vi' parimaNDalasaMsthAnapariNatA api bhavanti, kecana-'caTTasaMThANapariNayAvi' vRtta aura koI madhura rasa vAle hote haiM / isa taraha rasa kI apekSA unake pAMca vikalpa hote haiN| // ___ rUkSa sparza vAle pudgaloM meM usakA virodhI snigdha sparza nahIM hotA, ataeva zeSa sparza pAye jAte haiM , yathA koI karkaza sparza vAle, koI mRdu sparza vAle, koI guru sparza vAle, koI laghu sparza vAle, koI zIta sparza vAle, koI uSNa sparza vAle hote haiM / isa prakAra sparza kI apekSA unake chaha bheda haiN| rUkSa sparzavAle pudgaloM meM saMsthAna kI apekSA koI parimaMDalasaMsthAna vAle, koI vRttasaMsthAnavAle, koI trikoNa saMsthAnavAle, koI catuSkoNa rasavaLa hoya che. e rIte rasanI apekSAe teonA pAMca vikalpa bane che. rUkSa sparzavALAM pudgalemAM tene virodhI niSpa sparza hote nathI, tethIja bAkInA cha sparzI maLI rahe che. jemake kaI karkaza sparzavALAM, keI mRdu sparzavALAM, kaI gurU sparzavALAM, kaI laghu sparzavALAM, kaI zIta sparzavALAM koI uNa sparzavALAM hoya che. A rIte sparzanI apekSAe teonA 6 bheda che. rUkSa sparzavALAM pudgalamAM saMsthAnanI apekSAe kaI parimaMDala saMsthAnA vALa, keI vRtta saMsthAnavALAM, keI trikeNa saMsthAnavALAM, keI catuSkoNa zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #158 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 154 prajJApanAsUtre saMsthAnapariNatA api bhavanti, kecana-taMsasaMThANapariNayA vi'-vyasrasaMsthAnapariNatA api bhavanti, kecana-'cauraMsasaMThANapariNayA vi' caturasrasaMsthAnapariNatA api bhavanti, kecana-'AyayaThANapariNayA vi' AyatasaMsthAnapariNatA api bhavanti, iti pazca vikalpAH varNAdimistu rUkSasparzasya trayoviMzati vikalpAH 23 bhavanti, aSTAnAmapi sparzAnAM tu sarvasaMmelane je caturazItyadhika zatavikalpAH saJjAtAH / 184 ||suu08|| ___mUlam-je saMThANao parimaMDalasaMThANapariNayA te vaNNao kAlavaNNapariNayA vi1, nIlavaNNapariNayA vi2, lohiyavaNNapariNayA vi3, hAlidavaNNapariNayA vi4, sukillayANapariNayA vi5| gaMdhao sunbhigaMdhapariNayA vi?, dunmigaMdhapariNayA vir| rasao tittarasapariNayA vira, kaDuyarasapariNayA vi2, kasAyarasapariNayA vi3, aMbilarasapariNayA vi4, mahararasapariNayA vi5| phAsao kakkhaDaphAsapariNayA vi1, mauyaphAsapariNayA vira, garuyaphAsapapariNayA vi3, lahuyaphAsapariNayA vi4, sIyaphAsapariNayA vi5, usiNaphAsapariNayA vi6, NiddhaphAsapariNayA vi7, lukkhaphAsapariNayA viTa // 20 // je saMThANao vasaMThANapariNayA te vapaNa o kAlavaNNapariNayA vira, nIlavaNNapariNayA vira, lohiyavaNNapariNayA vi3, hAlidavaNNapariNayA vi 4, sukillavaNNapariNayA vi5| gaMdhao subbhigaMdhapariNayA vi1, dubmigaMghapariNayA vir| raso tittarasapariNayA vi1, kaDuyarasapariNayA vira, kasAyarasaparisaMsthAna vAle aura koI Ayata saMsthAna vAle hote haiM / ataH saMsthAna kI apekSA unake pAMca bheda haiN| isa prakAra varNAdi sabhI kI apekSA rUkSa sparzavAle pudgala teIsa prakAra ke haiM aura AThoM sparzo kI apekSA sabhI vikalpoM ko sammilita karane para 184 bheda hote haiM ||suu08|| saMsthAnavALAM ane koI Ayata saMsthAnavALAM hoya che. A rIte varNAdi badhAnI apekSAe rUkSa sparzavALA pudgala ra3 prakAranA che ane A sparzanI ape. kSAe badhA vikane meLavavAthI 184 bheda bane che. je sU. 8 ! zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #159 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra. pada 1 sU.8 rUpI ajIvaprajJApanA 145 NayA vi3, aMbilarasapariNayA vi4, mahararasapariNayA vi5 / phAsao kakkhaDafAsapariNayA vi 1, mauyaphAsapariNayA vi 2, guruyaphAsapariNayA vi3, lahuyaphAsapariNayA vi4, sIyaphAsapari. NayA vi5, usiNaphAsapariNayA vida, NiddhaphAsapariNayA vi7, lukkhaphAsapariNayA vi8 // 20 // je saMThANao taMsasaMThANapariNayA te vaNNao kAlavaNNapariNayA vi1, nIlavaNNapariNayA vi 2, lohiyavaNNapariNayA vi 3, hAlidavaNapariNayA vi 4, sukillavaNNapariNayA vi 5 / gaMdhao subbhigaMdhapariNayA vi 1, dubbhigaMdhapariNayA vi 2 / rasao tittarasapariNayA vi 1, kaDuyarasapariNayA vi 2, kasAyarasapariNayAvi3, aMbilarasapariNayA vi4, mahurarasapariNayA vi5| phAsao kakkhaDaphAsapariNayA vi1, mauyaphAsapariNayA vira, guruyaphAsapariNayA vi3, lahayaphAsapariNayA vi4, sIyaphAsapariNayA vi5, usiNaphasapariNayA vida,NiddhaphAsapariNayA vi7, lukkhaphAsapariNayA vi8 // 20 // je saMThANao cauraMsa saMThANapariNayA te vaNNao kAlavaNNapariNayA vi1, nIlavaNNapariNayA vira, lohiyavaNNapariNayA vi3, hAlidavaNNapariNayA vi4, sukillavaNNapariNayA vi5|| gaMdhao subbhigaMdhapariNayA vi1, dubbhigaMdhapariNayA vira / rasao tittarasapariNayA vi1, kaDuyarasapariNayA vi2, kasAyarasapariNayA vi3, aMbilarasapariNayA vi4, mahurarasapariNayA vi5| phAsao kakkhaDaphasapariNayA vi 1, mauyaphAsapariNayA vi 2, guruyaphAsapariNayA vi3, lahuyaphAsapariNayA vi4, sIyaphAsapari. NayA vi5, usiNaphAsapariNayA vida, giddhaphAsapariNayA vi7, lukkhafAsapariNayA vi8|20|| zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #160 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre je saMThANao AyayasaMThANapariNayA te vaNNao kAlavaNNapariNayAvira, nIlavaNNapariNayAvira, lohiyavaNNapariNayA vi3, hAlidavaNNapariNayA vi 4, sukillavapaNapariNayA vi 5 / gaMdhao sunbhigaMdhapariNayA vi1, dubbhigNdhprinnyaa2| rasao tittarasapariNayA vi1, kaDuyarasapariNayA vi2, kasAyarasapariNayA vi3, aMbilarasapariNayAvi4, mahurarasapariNayA vi5| phAsao kakkhaDaphAsapariNayA vi1, mauyaphAsapariNayA vi2, guruyaphAsapariNayA vi3, lahuyaphAsapariNayA vi4, sIyaphAsapariNayA vi5, usiNaphAsapariNayA vi6, NiddhaphAsapariNayA vi 7, lukkhaphAsapariNayA vittaa20|100|| settaM rUvi ajiivpnnvnnaa| settaM ajIvapannavaNA ||suu0 9 // chAyA-ye saMsthAnataH parimaNDalasaMsthAnapariNatA ste varNataH kAlavarNapariNatA api1, nIlavarNapariNatA api2, lohitavarNapariNatA api3, hAridravarNapariNatA api4, zuklavarNapariNatA api5| gandhataH surabhigandhapariNatA api1, durabhigandhapariNatA api2| rasatastiktarasapariNatA api1, kaTukarasapariNatA api2, zabdArtha-(je) jo pudgala (saMThANao) saMsthAna kI apekSA se (parimaMDalasaMThANapariNayA) parimaMDala saMsthAna pariNamanavAle haiM (te) ye (vaNNao) varNa se (kAlavaNNapariNayA vi) kAle varNa pariNAma vAle bhI hote haiM (nIlacaNNapariNayA vi) nIle varNa pariNAma vAle bhI hote haiM (lohiyayaNNapariNayA vi) lAla varNa pariNAma vAle bhI hote haiM (hAliddavaNNapariNayA vi) pIle varNa pariNAma vAle bhI hote haiM (sukkillavaNNapariNayA vi) zuklavarNa pariNAma vAle bhI hote haiN| (gaMdhao) gaMdha se (sunbhigaMdhapariNayA vi) sugaMdha pariNAma vAle sAtha-(je) 2 pusa (saMThANao) saMsthAnanI apekSAya (parimaMDala saMThANapariNayo) paribha saMsthAna 52bhava cha (te) ty| (vaNNao) parNa thI (kAlavaNNapariNayA vi) jAganA pariNAmavANa 55 cha. (nIlavaNNapariNayA vi) nITa (and) va pariNAmavANa 5] che. (lohiyavaNNapariNayA vi) are janA pariNAmavANa 544 cha (hAliddavaNNapariNayA vi) pii| nA parimANAM 55 cha (sukkillavaNNapariNayA vi) zu48 varSa pariNAma 5 mana che. (gaMdhao) thI (subbhigaMdhapariNayA vi) sugadha parimAni 5 DAya zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #161 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyayodhinI TIkA pra, pada 1 sU.8 rUpI ajIyaprajJApanA kaSAyarasapariNatA api3, amlarasapariNatA api4, madhurarasapariNatA api5| sparzataH karkazasparzapariNatA api1, mRdukasparzapariNatA apira, gurukasparzapariNatA capi3, laghukasparzapariNatA api4, zItasparzapariNatA api5, uSNasparza pariNatA api6, snigyasparzapariNatA api7, rUkSasparzapariNatA api8|20|| bhI hote haiM (dunbhigaMdhapariNayA vi) durgadha pariNAma vAle bhI hote haiN| (rasao) rasa se (tittarasapariNayA vi) tikta rasa pariNAma vAle bhI hote haiM (kaDuyarasapariNayA vi) kaTuka rasa pariNAma vAle bhI hote haiM (kasAyarasapariNayA vi) kaSAya rasa pariNAma vAle bhI hote haiM (aMpilarasapariNayA ci) Amla rasa pariNAma vAle bhI hote haiM (mahurarasapariNayA ci) madhura rasa pariNAma bAle bhI hote haiN| (phAsao) sparza se (kakkhaDaphAsapariNayA vi) karkazasparzapariNAma vAle bhI hote haiM (mauyaphAsapariNayAvi) mRdusparza pariNAmayAle bhI hote haiM (garuyaphAsapariNayA vi) guru sparza pariNAma vAle bhI hote haiM (lahuyaphAsapariNayA vi) laghu sparza pariNAma vAle bhI hote haiM (sIyaphAsapariNayA vi) zIta sparza pariNAmavAle bhI hote haiM (usiNaphAsapariNayA vi) uSNa sparza pariNAma vAle bhI hote haiM (NiddhaphAsapariNayA vi) snigdha sparza pariNAma vAle bhI hote haiM (lukkhaphAsapariNayA vi) rUkSa sparza pariNAma vAle bhI hote haiM / cha (dunmigaMdhapariNayA vi) hundhi parimANai 55 khAya che. (rasao) 2sathI (tittarasapariNayA vi) tI2sana pariNAmavA 55 jAya cha (kaDuyarasapariNayA vi) 431 // 22sanA 52mANa 5 uya cha (kasAya rasapariNayA vi) tu2|| 2sanA pariNAmavANa 5 DarAya cha (aMbilarasapariNayA vi) mATara 2sanA pariNAmavANa 55 che (mahurarasapariNa yA vi) madhu2 24 pariNAma vALAM paNa hoya che. (phAsao) 25zathI (kakkhaDaphAsapariNayA vi) 440 25za parimANa 55 uya cha (mauyaphAsapariNayA vi) bhRDha 25 pariNAmavANa 555 cha (garuya phAsapariNayA vi) zu3 250 5.2 mipA para usaya cha (lahuyakAsapariNayA vi) sadhu 25 pariNAmaaini para DAya che (sIyaphAsapariNayA vi) zIta 25za pariNAmavANa 55 hAya cha (usiNaphAsapariNayA vi) BY 25 pariNAmayAjA bhayo (NiddhaphAsapariNayA vi) sni5 25 pariNAmavANa 55 DAya cha (lukkhaphAsapariNayA vi) 36 25 pariNAmavANa paDAya che. zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #162 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre saMsthAta vRttasaMsthAnapariNatA ste varNataH kAlavarNapariNatA api 1, nIlavarNapariNatA api2, lohitavarNapariNatA api3, hAridravarNapariNatA api 4, zuklavarNapariNatA api5 / gandhataH surabhigandhapariNatA api1, durabhigandhaparitA api 2 | rasatastikarasapariNatA api1, kaTukarasapariNatA api2, kaSAyarasa - pariNatA api3, amlarasapariNatA api4, madhurarasapariNatA api5 / sparzataH karkaza sparzapariNatA api 1, mRdukasparzapariNatA apira, gurukasparzapariNatA api 3, 148 (je) jo (saMThANao) saMsthAna se ( vaTTasaMThANapariNayA) vRtta saMsthAna pariNAma vAle haiM (te) ve (vaNNao) varNa se (kAlavaNNapariNayA ci) kAle varNa pariNAma vAle bhI haiM (nIlavaNNapariNayA vi) nIle varNa pariNAmavAle bhI haiM (lohiyavaNNapariNayA vi) lAlavarNa pariNAma vAle bhI haiM ( hAliddavaNNapariNayA ci) pIle varNa pariNAma vAle bhI haiM (sukillavaNNapariNayA ci) sapheda varNa pariNAmavAle bhI haiM / (gaMdhao) gaMdha se (subhigaMdhapariNayA vi) sugaMdha pariNAma vAle mI haiM (dubhigaMdhapariNayA vi) durgaMdha pariNAma vAle bhI haiN| (rasao) rasa se (tittarasapariNayA vi) tikta rasa pariNAma vAle bhI haiM ( kaDuyarasapariNayA vi) kaTuka rasa pariNAma vAle bhI haiM ( kasAyarasapariNayA vi) kaSAya rasa pariNAma vAle bhI haiM (aMbilarasapariNayA vi) khaTTe rasa pariNAma vAle bhI haiM ( mahurarasapariNayA vi) madhurarasa pariNAma vAle bhI haiM / (phAsao) sparza se (kakkhaDaphAsapariNayA ci) karkaza sparza (je) bhegA (saMThANao) saMsthAnathI ( vaTTasaMThANapariNayA) vRtta saMsthAna pariNAbhavAnAM che (te) tethe (vaNNaA) vrssaathN| ( kAlavaNNapariNayA vi) AjA raMganA pariNAbhavAnAM pazu che (nIlavaNNapariNayA vi) sIsA raMganA pariNAma pANAM yache (lohiyavaNNapariNayA vi) sAsa raMganA pariNAbhavAnA pazu che ( hAlavaNapariNayA vi) pINA raMganA pariNAmavANapazu che ( sukilavaNNapariNayA vi) saha raMganA parizAbhavAnAM pazu che. (gaMdhao) gaMdhathI (subhirgadhapariNayA vi) sugaMdha parizubhavANAM pazu che (dubhigaMdhapariNayA vi) durgandha pariNAbhavAnAM pazu (rasao) rasathI ( tittarasapariNayA vi) tista rasa pariNAmavANAM pazu che ( kaDuyarasa pariNayA vi) uDavA rasanA pariNAbhavAnAM pazu che (kasAyarasapariNayA vi) turA rasanA pariNAmavANAM pazu che (aMbilara sapariNayA vi) mATA rasanA pariNAbhavAnAM pazu che ( mahurarasapariNayA bi) madhurarasanA pariNAbhavAnAM pazu che. (phAsao) sparzathI (kakkhaDaphAsapariNayA vi) 44 sparza pariNAmavANAM zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #163 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra. pada 1 sU.8 rUpI ajIva prajJApanA 149 laghusparzapariNatA api4, zItasparIpariNatA api5, uSNasparzapariNatA api6, snigdharzapariNatA api7, rUkSasparzapariNatA api 8|20| ye saMsthAna stryatrasaMsthAnapariNatA te varNataH kAlavarNapariNatA api 1, nIlavarNapariNatA apira, lohitavarNapariNatA api hAridravarNapariNatA api4, zuklavarNapariNatA api 5 / gandhataH surabhigandhapariNatA api 1, durabhigandhapariNatA pariNAma vAle bhI haiM ( mauyaphAsapariNayA vi) mRdu sparza pariNAma vAle bhI haiM (garuyaphAsapariNayA vi) guru sparza pariNAma vAle bhI haiM ( lahuyaphA sapariNayA vi) laghu sparza pariNAma vAle bhI haiM (sIyaphAsapariNayA vi) zIta sparza pariNAma vAle bhI hote haiM (usiNaphAsapariNayA vi) uSNa sparza pariNAma vAle bhI haiM (giddhaphAsapariNayA vi) snigdha sparza pariNAma vAle bhI haiM (lukkhaphAsapariNayA vi) rUkSa sparza pariNAma vAle bhI haiN| (je) jo pula (saMThANao) saMsthAna se (taMsaThANapariNayA) trikoNa saMsthAna pariNAma vAle haiM (te) ve (vaNNao) varNa se (kAlavaNNapariNayA vi) kAle varga pariNAma vAle bhI haiM (nIlavaNNapariNayA vi) nIle varNa pariNAma vAle bhI haiM (lohiyavaNNapariNayA vi) lAla varNa pariNAma vAle bhI haiM ( hAliddavaNNapariNayA vi) pIle varNa pariNAma vAle bhI haiM (sukkillavaNNapariNayA vi) zveta varNa pariNAma vAle bhI haiM (gaMdhao) gaMdha se (sugmagaMghapariNayA ci) sugaMdha pariNAma vAle che (mauyaphAsapariNayA vi) bhRhu sparza pariNAbhavAnAM pazu che ( lahuyaphAsa pariNayA vi) laghu pazu pariNAmavANAM pazu che (garuyaphAsapariNayA vi) gu3 sparza' pariNAbhavANAM pazu che (sIyaphAsapariNayA vi) zIta sparza pariNAmavANAM che (usiNaphAsapariNayA vi) uSNU sparza pariNAmavANAM pazu che (giddhaphAsa pariNayA vi) snigdha sparza pariNAmavANAM pazu che ( lukkhaphAsapariNayA vi) rUkSa sparzI pariNAmavALAM paNa che. (je) ne yuddagaseo (saMThANao) saMsthAnathI (taM saMThANapariNayA) trizu saMsthAna pariNAmavANAM che (te) tethe (vaNNao) 24rIne (kAlavaNNapariNayA vi) ANA raMganA pariNAbhavAnAM pazu che (nIlavaNNa pariNayA vi) sIsA raMganA pariNAbhavANAM pazu che (lohiyavaNNapariNayA vi) sAsa raMganA pariNAbhavAjI pazu che (hAliddavaNNapariNayA vi) pIjA raMganA pariNAmavANAM pazu che (sukilla vaNNapariNayA vi) zveta varSA pariNAmavANAM pazu che. (gaMdhao) gaMdhathI (subhigaMdhapariNayA vi) sugaMdha pariNAbhavAnAM pazu che zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #164 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 150 yasa prazApanAsUtre api| rasatastiktarasapariNatA api1, kaTukarasapariNatA api2, kaSAyarasapari. NatA api3, amlarasapariNatA api4, madhurarasapariNatA api| sparzataH karkazasparzapariNatA api1, mRdukasparzapariNatA api2, gurukasparzapariNatA api3, laghukasparzapariNatA api 4, zItasparzapariNatA api 5, uSNasparzapariNatA api 6, snigdhasparzapariNatA api7, rUkSasparzapariNatA api8|20|| ye saMsthAnata zcaturasrasaMsthAnapariNatA ste varNataH kAlavarNapariNatA api1; bhI haiM (dunbhigaMdhapariNayA yi) durgadha pariNAma vAle bhI haiM (rasao) rasa se (tittarasapariNayA vi) tikta rasa pariNAma vAle bhI haiM (kaDayarasapariNayA vi) kaTuka rasa pariNAma vAle bhI haiM (kasAyarasapariNayA vi) kaSAya rasa pariNAma vAle bhI haiM (aMbila. rasapariNayA vi) amla rasa pariNAma vAle bhI haiM (mahararasapariNayA vi) madhura rasa pariNAma vAle bhI haiN| (phAsao) sparza se (kakkhaDaphAsapariNayA vi) karkaza sparza pariNAma vAle bhI haiM (mauyaphAsapariNayA vi) mRdu sparza pariNAma vAle bhI haiM (garuyaphAsapariNayA vi) guru sparza pariNAma vAle mI haiM (lahayaphAsapariNayA vi) laghu sparza pariNAma vAle bhI haiM (sIyaphAsapariNayA vi) zIta sparza pariNAma vAle bhI haiM (usiNaphAsapariNayA vi) uSNa sparza pariNAma vAle bhI haiM (giddhaphAsapariNayA vi) snigdha sparza pariNAma vAle bhI haiM (lukkhaphAsapariNayA vi) rUkSa sparza pariNAma vAle bhI haiN| (dubhigaMdhapariNayA vi) hundha parimANa 54 cha. (rasao) 2sathI (tittarasapariNayA vi) titarasanA pariNAmavANa cha (kaDuyarasapariNayA vi) 47vArasanA pariNAmA 55 cha. (kasAyarasapariNayA vi) 12 // 2sanA parimANAM 55 cha (aMbilarasapariNayA vi) mATA 2sanA parimA 55 (mahurarasapariNayA vi) madhu22sanA pariNAmavANa 59 cha. (phAsao) 254thI (kakkhaDaphAsapariNayA vi) 440 250deg pariNAmayAjA 5 (mauyaphAsapariNayA vi) bhRDha 25za 527 mA 54 cha (garuyaphAsa pariNayA vi) zu3 25za 52bhivai para che (lahuyaphAsapariNayA vi) sadhu 25 pariNAmavANa pazu che (sIyaphAsapariNayA vi) zIta 25za parimANa 55 cha (usiNaphAsapariNayA vi) ! 25 pariNAmavANa 55 cha (NiddhaphAsa pariNayA vi) sina5 250 pariNAmapAmA 5 cha (lukkhaphAsapariNayA vi) 36 sparza pariNAmavALAM paNa che. (je) // (saMThANao) saMsthAnathI (cauraMsasaMThANapariNayA) yorasa zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #165 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra. pada 1 sU.8 rUpI ajIvaprajJApanA nIlavarNapariNatA api2, lohitavarNapariNatA api3, hAdidravarNapariNatA api4, zuklavarNapariNatA api5| gandhataH surabhigandhapariNatA api1, durabhigandhapariNatA api| rasatastiktarasapariNatA api1, kaTukarasapariNatA api 2, kaSAyarasatapariNatA api3, amlarasapariNatA api4, madhurarasapariNatA api5| sparzataH karkazasparzapariNatA api1, mRdukasparzapariNatA api 2, gurukasparzapariNatA api3, ___ (je) jo pudgala (saMThANao) saMsthAna se (cauraMsasaMsthAnapariNayA) caurasa saMsthAna pariNAma vAle haiM (te) ve (vaNNao) varNa se (kAlavaNNapariNayA thi) kAle varNa pariNAma vAle bhI haiM (nIlavaNNapariNayA vi) nIle varNa pariNAmayAle bhI haiM (lohiyavaNNapariNayA vi) lohitavarNa pariNAma vAle bhI haiM (hAliddavaNNapariNayA thi) pIta varNa pariNAmavAle bhI haiM (sukillavaNNapariNayA vi) zuklavarNa pariNAmavAle bhI haiN| ___(gaMdhao) gaMdha se (sunbhigaMdhapariNayA vi) sugaMdha pariNAmayAle bhI haiM (dubbhigaMdhapariNayA vi) durgadha pariNAma vAle bhI haiN| _ (rasao) rasa se (tittarasapariNayA vi) tikta rasa pariNAma vAle bhI haiM (kaDayarasapariNayA vi) kaTuka rasa pariNAma vAle bhI haiM (kasAyarasapariNayA vi) kaSAya rasa pariNAma vAle bhI haiM (aMbilarasapariNayA vi) Amla rasa pariNAma vAle bhI haiM (mahurarasapariNayA vi) madhura rasa pariNAma vAle bhI haiM / (phAsao) sparza se (kakkhaDaphAsapariNayA vi) karkaza sparza parisaMsthAna parimANa cha (te) teshy| (vaNNao) 5 thI (kAlavaNNapariNayA vi) in 2janA 5. 2 i pAya cha (nIlavaNNapariNayA vi) alsA nA 52 // i 55 DAya cha (lohiyavaNNapariNayA vi) ra 2 janA pariNAma pami palAya cha (hAliddavaNNapariNayA vi) pii|| 2 // pariNAmavANa 5 DAya cha (sukillavaNNapariNayA vi) gha 2 // pariNAma 55 DAya che... (gaMdhao) 4thI (subhigaMdhapariNayA vi) sudha parimANa 55 che. (dubhigaMdhapariNayA vi) durgandha parimANa 5 . (rasao) 2sathI (tittarasapariNayA vi) tita 25 pariyAmA 5 DAya che (kaDuyarasapariNayA vi) 444 (4341) 2sanA parimANa pa cha (kasAyarasapariNayA vi) 4SAya 2sanA pariNAmI 5 cha (aMbilarasapariNayA vi) mATA 2sanA 52zubha 554 cha (mahurarasapariNayA vi) madhu224 pariNAmavANai pay cha. (phAsao) 25zathI (kakkhaDaphAsapariNayA vi) 44 25 parivANai zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #166 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 152 prajJApanAsUtre laghukasparzapariNatA api4, zItasparzapariNatA api5, uSNasparzapariNatA api6, snigdhasparzapariNatA api7, rUkSasparzapariNatA api8|20|| ye saMsthAnata AyatasaMsthAnapariNatA ste varNataH kAlavarNapariNatA api1, nIlavarNapariNatA api2, lohitavarNapariNatA api3, hAridravarNapariNatA api4, zuklavarNapariNatA api5| gandhataH suramigandhapariNatA api1, duramigandhapariNatA NAma vAle bhI haiM (mauyaphAsapariNayA ci) mRdusparza pariNAmayAle bhI haiM (garuyaphAsapariNayA vi) guru sparza pariNAmayAle bhI haiM (lahuyaphAsapariNayA vi) laghusparza pariNAmavAle bhI haiM (sIyaphAsapariNayA vi) zItasparza pariNAmavAle bhI haiM (usiNaphAsapariNayA vi) uSNasparzapariNAmayAle bhI haiM (NiddhaphAsapariNayA vi) snigdhasparza pariNAmayAle bhI haiM (lukkhaphAsapariNayA vi) rUkSasparza pariNAmavAle bhI haiM (je) jo (saMThANao) saMsthAna se (AyayasaMThANapariNayA) Ayata saMsthAna pariNAma vAle haiM (te) ve (vaNNao) varNa se (kAlavaNNapariNayA vi) kRSNa varNa pariNAma vAle bhI haiM (nIlapaNNapariNayA thi) nIle varNa pariNAma vAle bhI haiM (lohiyavaNNapariNayA vi) lAla varNa pariNAma vAle haiM (hAliddaraNapariNayA vi) pIta varNa pariNAma vAle bhI haiM (sukillavaNNapariNayA vi) zveta varNa pariNAma vAle bhI haiN| (gaMdhao) gaMdha se (sunbhigaMdhapariNayA vi) sugaMdha pariNAma vAle bhI haiM (dunbhigaMdha pariNayA vi) durgadha pariNAma vAle bhI haiN| 54 cha (mauyaphAsapariNayA vi) 250 5.25i pazu cha (garuyaphAsapariNayA vi) zu3 25 pariNAmai 54 cha (lahuyaphAsapariNayA vi) vadhu 25za pariNAmA 54 cha (sIyaphAsapariNayA vi) zIta 250 pariNAmavANa pANu cha (usiNaphAsapariNayA vi) S94 25 parimANa 55 cha (NiddhaphAsapariNayA vi) snigdha 25za parimaami 55 cha (lukkhaphAsapariNayA vi) 36 (4412) sparza pariNAmavALAM paNa che. (je) yA (saMThANao) sasthAnathI (AyayasaMThANapariNayA) sAyata saMsthAna pariNAmavANa cha (te) teso (vaNNao) 2gezana (kAlavaNNapariNayA vi) // 2nA parimANa 5 cha (nIlavaNNapariNayA vi) elan 2 pariNAmavANa 55 cha (lohiyavaNNapariNayA vi) para nA 52mAi paY cha (hAliddavaNNapariNayA vi) pApA 2AnA 52mA 55 cha (sukkila vaNNapariNayA vi) sa34 2nA 52mAjai 54 cha. (gaMdhao) thI (subhigaMdhapariNayA vi) sujaya 52 mA 54 cha. zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #167 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -- - prameyabodhinI TIkA pra. pada 1 sU.9 rUpI ajIvaprajJApanA api2| rasatastiktarasapariNatA api1, kaTukarasapariNatA api2, kaSAyarasapariNatA api3, amlarasapariNatA api4, madhurarasapariNatA api5| sparzataH karkaza. sparzapariNatA api1, mRdukasparzapariNatA api2, gurukasparzapariNatA api3. laghukasparzapariNatA api4, zItasparzapariNatA api5, uSNasparzapariNatA api6, snigdhasparzapariNatA api7, rUkSasparzapariNatA api8 20 // 100 // saipArUpyajIva prajJApanA / saivA-anIva prajJApanA ||suu09|| ___ (rasao) rasa se (titarasapariNayA vi) tikta rasa pariNAma vAle bhI haiM (kaDuyarasapariNayA vi) kaTuka rasa pariNAma vAle bhI haiM (kasAyarasapariNayA vi) kaSAya rasa pariNAma vAle bhI haiM (aMbilarasapariNayA vi) Amla rasa pariNAma vAle bhI haiM (mahurarasapariNayA vi) madhura rasa pariNAma vAle bhI haiN| ___ (phAsao) sparza se (kakkhaDaphAsapariNayA vi) karkaza sparza pariNAmavAle bhI haiM (mauyaphAsapariNayA vi) mRdu sparza pariNAmavAle bhI haiM (garuyaphAsapariNayA vi) guru sparza pariNAmavAle bhI haiM (lahuyaphAsapariNayA vi) laghu sparza pariNAmayAle bhI haiM (sIyaphAsapariNayA vi) zIta sparza pariNAmavAle bhI haiM (usiNaphAsapariNayA vi) uSNa sparza pariNAmavAle bhI haiM (NiddhaphAsapariNayA vi) snigdha sparza pariNAmavAle bhI haiM lukkhaphAsapariNayA vi) rUkSa sparza pariNAmavAle bhI haiN| (se taM rUvi ajIca pannavaNA) yaha rUpI ajIva kI prajJApanA huI (se ttaM ajIvapannavaNA) yaha ajIva kI prajJApanA huI suu0||9|| (dubhigaMdhapariNayA vi) durgandha parimANa 55 . (rasao) 2sathI (tittarasapariNayA vi) tita 21 pariNAmavANa cha (kaDuyarasapariNayA vi) 444 22 52mA 5 cha (kasAyarasapariNayA vi) upAya 28 parimANAM pazu cha (aMbilarasapariNayA vi) mATA rasanA parima pAni paNa cha (mahurarasapariNayA vi) madhu2 2sa pariNAmavANa 55 . (phAsao) 2515 thI (kakkhaDaphAsapariNayA vi) 445 250deg pariNAma 55 cha (mauyaphAsapariNayA vi) mRdu25za paribhAjai paNa cha (garuyaphAsapariNayA vi) zu3 250 524 bhayANAM pAra cha (lahuyaphAsapariNayA vi) Adhu25za pariNAmaini 555 cha (sIyaphAsapariNayA vi) zIta 252 52mANa 5 cha (usiNaphAsapariNayA vi) 25 pariNAmavAnAM 55 che (NiddhaphAsa pariNayA vi) ni5 252 52NAmA 55 cha (lupa khaphAsapariNayA vi) rUkSa sparza pariNAmavALAM paNa che. (settaM rUvi ajIvapannavaNA) 2 // zate 2 // 3pI 257panI prajJApanA I (se taM ajIvapannavaNA) 2 te 27vanI prjnyaapn| 4ii cha, // sU. 4 // pra020 zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #168 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 154 prajJApanAsUtre " TIkA - atha parimaNDalasaMsthAnasya varNAdibhiH saha viMzarti vikalpAn prarUpayitumAha- 'je saMThANao parimaMDalasaMThANapariNayA te vaNNao kAlavaNNapariNayA ci, nIlavaNNapariNayA vi, lohiyavaNNapariNayA vi, hAliddavaNNapariNayA vi, killavaNNapariNayA vi' 'je' ye skandhAdayaH 'saMThANao' saMsthAnataH 'parimaMDalasaMThANapariNayA' parimaNDalasaMsthAnapariNatA bhavanti 'te vaNNao' te varNataH, teSAM madhye kecana - varNApekSayA, 'kAlavaNNapariNayA vi' - kRSNavarNapariNatA api bhavanti, kecana - 'nIlavaNNapariNayA vi' nIlavarNapariNatA api bhavanti kecana - 'lohiyavaNNapariNayA vi' lohitavarNapariNatA api bhavanti kecana - 'hAliddavaNNapariNayA vi hAridravarNapariNatA api bhavanti kecana - 'sukillavaNNapariNayA vi' zuklavarNapariNatA api bhavanti, ityevaM varNaiH saha parimaNDalasaMsthAnasya paJca vikalpAn pratipAca gandhena saha vikalpadvayaM pratipAdayati- 'gaMdhabha subbhigaMdha pariNayA vi dubhigaMdha pariNayA vi' ye skandhAdayaH saMsthAnataH parimaNDalasaMsthAnapariNatA steSAM madhye kecana - 'gaMdha gandhataH 'subhigaMdhapariNayA vi' - surabhigandhapariNatA api bhavanti kecana - 'dubhigaMdhapariNayA vi' - durabhigandhapariNatA api bhavanti, ityevaM TIkArtha - aba parimaMDalasaMsthAna ke varNa Adi ke sAtha bIsa vikalpoM kI prarUpaNA karate haiM " jo pudgalasaMsthAna kI apekSA parimaMDalasaMsthAna pariNamanavAle hote haiM, varNa kI apekSA unameM se koI kRSNa varNavAle, koI nIle varNavAle koI lAla varNavAle, koI pIle varNavAle aura koI zukla varNavAle hote haiM / isa prakAra varNoM kI apekSA parimaMDala saMsthAnavAle pudgala pAMca prakAra ke hote haiM / parimaMDala saMsthAnavAle pudgaloM meM koI sugaMdhayAle aura koI durgaMdha vAle hote haiM, ataH gaMdha kI apekSA se unake do bheda haiM / TIkA-have parimaMDala saMsthAnanA vaNu vagerenI sAthe 20 vIsa vikalponI prarUpaNA kare che. je pudgale| sasthAnanI apekSAe parimala saMsthAna pariNAmavALAM heAya che. vaNu nI apekSAe teomAMthI kAi kRSNa vaNu pariNAmavALAM hAya che. keAI nIla varNa vALAM, kAi lAla varNa vaLA, kAi pILAM vaNu vALAM, ane kAI zukala varNavALAM, hAya che. A rIte varNonI apekSAe karI parima'Dala sasthAnavALAM pudgala pAMca prakAranA hoya che. parima Dala sa'sthAnavALA pudgalAmAM kAi sugaMdhavALAM ane kAi durgaMdha vALAM hAya che, tethI gaMdhanI apekSAe teonA be bheda che. zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #169 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra. pada 1 sU.9 rUpI ajIvaprajJApanA vikalpadvayaM pratipAdya, tasyaiva parimaNDalasaMsthAnasya rasaiH saha paJca vikalpAn pratipAdayati-'rasao tittarasapariNayA vi, kaDuyarasapariNayA vi, kasAyarasapariNayA vi, aMbilarasapariNayA vi, mahurarasapariNayA vi' ye skandhAdayaH saMsthAnataH parimaNDalasaMsthAnapariNatA steSAM madhye kecana-'rasao' rasataH 'tittarasapariNayA vi'-tiktarasapariNatA api bhavanti, kecana-'kaDuyarasapariNayA vi'- kaTukarasapariNatA api bhavanti, kecana-'kasAyarasapariNayA vi' kaSAyarasapariNatA api bhavanti, kecana-'aMbilarasapariNayA vi' amlarasapariNatA api bhavanti, kecana'mahurarasapariNayA vi' madhurarasapariNatA api bhavanti, ityevaM paJca vikalpAn pratipAdya sparauMH saha aSTau vikalpAn pratipAdayati-'phAsao 'kakkhaDaphAsapariNayA vi, mauyaphAsapariNayA vi, guruyaphAsapariNayA vi lahuyaphAsapariNayA vi, sIyaphAsapariNayA ci, usiNaphAsapariNayA vi, giddhaphAsapariNayA vi, lukkhaphAsapariNayA vi' ye skandhAdayaH saMsthAnataH parimaNDalasaMsthAnapariNatA steSAM madhye kecana-'phAsao' sparzataH 'kakkhaDaphAsapariNayA vi'-'karkazasparzapariNatA bhavanti, kecana-'mauyaphAsapariNayA vi' mRdukasparzapariNatA api bhavanti, kecana-'guruyaphAsapariNayA vi'-gurukasparzapariNatA api bhavanti, kecana-lahuyaphAsapariNayA vi-laghukasparzapariNatA api bhavanti, kecana-'sIyaphAsapariNayA vi-zItasparzapariNatA api bhavanti, kecana-'usiNaphAsapariNayA vi'-uSNasparzapariNatA api bhavanti, kecana-'NiddhaphAsapariNayA vi'-snigdhasparzapariNatA api bhavanti, kecana parimaMDala saMsthAnavAle pudgaloM meM rasa kI apekSA koI tiktarasavAle, koI kaTuka rasavAle, koI kaSAya rasavAle, koI amla rasavAle aura koI madhura rasavAle hote haiN| ataH rasa kI apekSA unake pAMca bheda haiN| parimaMDala saMsthAnabAle pudgala sparza kI apekSA koI karkaza sparza. vAle, koI mRdu sparzavAle, koI guru sparzayAle, koI laghu sparzavAle, koI zItasparzayAle, koI uSNasparzavAle, koI snigdha sparzavAle aura koI rUkSa sparzavAle hote haiN| isa prakAra sparza kI apekSA se unake parimaMDala saMsthAnavALAM pudgalemAM rasanI apekSAe kaI tikta rasa pariNAmavALAM, keI kaTuka rasa pariNAmavALAM kaI kaSAya rasa pariNAmavALAM. koI amla rasa pariNAma vALA ane koI madhura rasa pariNAmavALA hoya che. tethI rasanI apekSAe teonA pAMca bheda che. parimaDala saMsthAnavALA pudgala sparzanI apekSAe kaI karkaza sparza vALAM, keI mRdu sparzavALAM, kaI gurU sparzavALAM, keI laghu sparzavALA kaI zIta sparzavALAM, keI uNa sparzavALAM, keI snigdha sparzavALAM ane kaI rUkSa zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #170 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre -'lukkhaphAsapariNayA vi' rUkSasparzapariNatA api mavanti, ityevaM spazaiMH saha parimaNDalasaMsthAnasya aSTau vikalpAH sarveH varNAdibhistu20 viMzati vikalpA bhavanti / ___ atha vRtasaMsthAnasya viMzati vikalpAn pratipAdayitumAha-'je saMThANao vaTTasaMThANapariNayA, te vaNNao 'kAlavaNNapariNayA vi' nIlavaNNapariNayA ki, lohiyavaNNapariNayA vi, hAliddavaNNapariNayA vi, sukillavaNNapariNayA vi' 'je' ye skandhAdayaH padArthAH-'saMThANao' saMsthAnataH "vaTTasaMThANapariNayA' -vRttasaMsthAnapariNatA bhavanti, 'te vaNNao'-te varNataH, teSAM madhye kecana varNApekSayA, 'kAlavaNNapariNayA vi'-kRSNavarNapariNatA api bhavanti, kecana-'nIlavaNNaparigayA vi'-nIlavarNapariNatA api bhavanti, kecana-'lohiyavaNNapariNayA vi' -lohitavarNapariNatA api bhavanti, kecana-'hAliddavaNNapariNayA vi'-hAridrayarNapariNatA api bhavanti, kecana-'sukillavaNNapariNayAvi' zuklavarNapariNatA api bhavanti, ityevaM varNaiH saha vRttasaMsthAnasya pazca vikalpAn pratipAdya gandhena saha vikalpadvayamAha-'gaMghao subbhigaMdhapariNayA vi' dummigaMdhapariNayA vi' ye sphandhAdayo vRttasaMsthAnapariNatA steSAM madhye kecana-'gaMdhao'-gandhataH 'submigaMdhapariNayA vi'- surabhigandhapariNatA api bhavanti, kecana-'dubbhigaMdhapariNayA vi' ATha bheda haiM / varNa Adi sabhI kI apekSA se parimaMDala saMsthAnavAle pudgala vIsa prakAra ke hai| vRttAkAra pudgala bhI isI prakAra vIsa taraha ke haiM, unakA nirUpaNa karate haiM-jo pudgala saMsthAna se vRtta saMsthAnavAle haiM, varNa kI apekSA unameM se koI kRSNa varNavAle, koI nIla varNavAle, koI lohita varNavAle koI pIta varNavAle aura koI zukla varNavAle hote haiM / ataH varNa kI apekSA unake pAMca bheda haiN| vRttAkAra pudgala gaMdha se koI sugaMdhayAle aura koI durgaghavAle hote haiM, ataH gaMdha kI apekSA unake do bheda haiN| sparzavALAM hoya che. A rIte sparanI apekSAe teonA ATha bheda che. varSa vigere badhA bhedonI apekSAe parimaMDala saMsthAnavALAM pugalo 20 prakAranA che. vRttAkAra pudgale paNa A pramANe 20 prakAranA che. teonuM nirUpaNa kare che-je pudgale saMsthAnathI vRtta saMsthAnavALAM che, varNanI apekSAe teomAMthI keI kALA raMganA, keI lIlA raMganA, keI lAla raMganA, ke pILA raMganA, ane kaI cheLA raMganA hoya che. tethI raMganI apekSAe teAnA pAMca bheda che. vRttAkAra pudgale gadhe karIne keI sugandhavALA ane kaI durgandhavALAM hoya che, tethI gaMdhanI apekSAe teonA be bheda che. zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #171 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra. pada 1 sU. 9 rUpI ajIva prajJApanA - durabhigandhapariNatA api bhavanti, atha rasaiH : saha paJca vikalpAn pratipAdayati - ' rasao tittarasapariNayA vi, kaiyarasapariNayA vi, kasAyarasapariNayA vi, aMbilarasapariNayA vi, mahurarasapariyA vi' ye skandhAdayo vRttasaMsthAnapariNatA steSAM madhye kecana - 'rasao' rasataH 'tittarasapariNayA vi' - tiktarasapariNatA api bhavanti kecana - 'kaDuyarasapariNayA vi' kaTukarasapariNatA api bhavanti kecana - ' kasAyarasapariNayA vi' - kaSAyarasapariNatA api bhavanti kecana - 'aMbilarasapariNayA vi' -amlarasapariNatA api bhavanti kecana - 'mahurarasapariNayA vi' - madhurarasapariNatA api bhavanti ityevaM pazca vikalpAn pratipAdya sparzaiH sahASTau vikalpAnAha - 'phAsao kakkhaDaphAsa pariyA vi, mauyaphAsapariNayA vi, guruyaphAsapariNayA vi, lahuyaphAsapariNayA vi, sIyaphAsapariNayAvi, usiNaphAsapariNayA vi, NiddhaphAsapariNayA vi, lukkhaphAsapariNayA vi' 20 ye skandhAdayo vRttasaMsthAnapariNatA steSAM madhye kecana'phAsao' sparzataH 'kakkhaDaphAsapariNayA vi' - karkazasparzapariNatA api bhavanti, kecana - 'mauyaphAsapariNayA vi' mRdukasparzapariNatA api bhavanti kecana - 'guruyaphAsapariNayA vi' - guruka sparzapariNatA api bhavanti kecana - 'lahuyaphAsapariNayA vi' - laghukasparzapariNatA api bhavanti kecana - 'sIyaphAsapariNayA vi' - zItasparzapariNatA api bhavanti kecana - 'usiNaphAsapariNayA vi' - uSNasparzapariNatA api bhavanti kecana - 'NiddhaphAsapariNayA vi' = snigdhasparzapariNatA api bhavanti, 157 vRttAkAra pudgaloM meM se rasa kI apekSA koI tikta rasavAle, koI kaTuka rasavAle, koI kaSAya rasavAle, koI amla rasavAle aura koI madhura rasavAle hote haiM, ataH rasa kI dRSTi se ve pAMca prakAra ke haiM / vRttAkAra pudgaloM meM sparza kI apekSA koI karkaza sparzavAle, koI mRdusparzavAle, koI gurusparzavAle, koI laghusparzavAle, koI zItasparzavAle, koI uSNasparzacAle, koI snigdha sparzavAle aura koI rUkSasparza vAle hote haiM / ataH sparza kI apekSA unake ATha bheda hote haiM / isa vRttAkAra pudgalAmAMthI rasanI apekSAe kai tikta rasavALAM kAi kahuka rasavALAM, kAI kaSAya rasavALAM, koi khATA rasavALAM, ane kAi madhura rasa vALAM hAya te. tethI rasanI dRSTie tee pAMca prakAranA che. vRttAkAra pudgalAmAM sparzanI apekSAe kAi ka za pavALAM, kaI mRdu pavALAM, koi gurU spavALAM, koi laghu spardhA vALAM, keAi zIta spa vALAM, koi uSNupavALAM, kAI snigdha pavALAM, ane koi rUkSa spa vALAM hAya che. tethI panI apekSAe tenA ATha bheda paDe che. A rIte zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #172 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre kecana-'lukkhaphAsapariNayA vi'-rUkSasparzapariNatA api bhavanti, ityevaM vRttasaMsthAnasya varNAdimiH viMzati vikalpAH pratipAditAH, atha tryasrasaMsthAnasya varNAdibhiH saha viMzatiM vikalpAn pratipAdayati-'je saMThANao taMsasaMThANapariNayA, te vaNNo kAlavaNNapariNayA vi, NIlavaNNapariNayA vi, lohiyavaNNapariNayA vi, hAliddavaNNapariNayA vi, sukillayaNNapariNayA vi' 'je' ye skandhAdayaH 'saMThANao' saMsthAnataH 'taMsasaMThANapariNapariNayA' vyatrasaMsthAnapariNatA bhavanti, 'te vaNNao' te varNataH teSAM madhye kecana'kAlavaNNapariNayA vi'-kRSNavarNapariNatA api bhavanti, kecana-'NIlavaNNapariNayA vi' nIlavarNapariNatA api bhavanti, kecana-'lohiyavaNNapariNayA vi'lohitavarNapariNatA api bhavanti, kecana-'hAliddavaNNapariNayA vi'-hAridravarNapariNatA api bhavanti, kecana-'mukillavaNNapariNayA vi'-zuklavarNapariNatA api bhavanti, ityevaM vyasrasaMsthAnasya varNaiH saha paJcavikalpAn pratipAdya gandhena saha vikalpadvayamAha-'gaMdhao subhigaMdhapariNayA vi, dubmigaMdhapariNayA vi-ye skandhAdayaH saMsthAnataH vyasrasaMsthAnapariNatA steSAM madhye kecana-'gaMdhao'gandhataH 'mubbhigaMdhapariNayA vi'-surabhigandhapariNatA api bhavanti, kecana'dubhigaMdhapariNayA vi' durabhigandhapariNatA api bhavanti, atha tasyaiva rasaiH saha prakAra varNAdi ke sAtha vRtta saMsthAnavAle pudgala vIsa prakAra ke haiN| aba trikoNAkAra pudgaloM ke bIsa bhedoM kA nirUpaNa karate haiM-jo pudgala trikoNa saMsthAna pariNAmavAle haiM, varNa kI apekSA unameM koI kRSNa varNavAle, koI nIla varNacAle, koI rakta varNavAle, koI pItavarNa vAle aura koI zveta varNavAle hote haiM, ataH varNa ko apekSA trikoNa saMsthAnavAle pudgala pAMca prakAra ke hai| trikoNa saMsthAna vAle pudgaloM meM koI sugaMdhayAle aura koI durgaMdhavAle hote haiM, ataH gaMdha kI apekSA unake do bheda haiN| varNAdikanI sAthe vRtta saMsthAnavALAM pugale 20 prakAranA che. have trikoNAkAra pudgalanA 20 bhedanuM nirUpaNa kare che-je pudgale trikoNa saMsthAna pariNAmavALAM che. varNanI apekSAe teomAMthI kaI kRNuM varNavALAM, keI nIla varNa vALA, keI rakta varNavALAM, keI pIta varNa vALA, ane kaI veta varNavALAM hoya che. tethI varNanI apekSAe trikoNAkAra saMsthAna vALAM pudgala pAMca prakAranA che. trikeNa saMsthAnavALAM pudgalemAM keI sugandhavALAM kaI durgandhavALAM hoya che. tethI gaMdhanI apekSAe teonA be bheda che. zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #173 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyayodhinI TIkA pra. pada 1 sU.9 rUpI ajIvaprajJApanA vikalpAnAha-'rasao-tittarasapariNayA vi, kaDuyarasapariNayA vi, kasAyarasapariNayA vi, aMbilarasapariNayA vi, mahurarasapariNayA vi'ye skandhAdayaH saMsthAnataH tryasrasaMsthAnapariNatA steSAM madhye kecana-'rasao' rasataH 'tittarasapariNayA vi' -tiktarasapariNatA api bhavanti, kecana-'kaDuyarasapariNayA vi'-kaTukarasapariNatA api bhavanti, kecana-'kasAyarasapariNayA vi' - kaSAyarasapariNatA api bhavanti, kecana-'aMbilarasapariNayA vi'-amlarasapariNatA api bhavanti, kecana-'mahurarasapariNayA vi'-madhurarasapariNatA api bhavanti, ityevaM vyasrasaMsthAnasya rasaiH saha pazca vikalpAnuktvA sparauMH sahASTau vikalpAnAha-'phAsao kakkhaDaphAsapariNayA yi, mauyaphAsapariNayA vi, guruyaphAsapariNayA vi, lahuyaphAsapariNayA bi, sIyaphAsapariNayA vi, usiNaphAsapariNayA vi, giddhaphAsapariNayA vi, lukkhaphAsapariNayA vi' ye skandhAdayaH saMsthAnataH vyasrasaMsthAnapariNatA steSAM madhye kecana-'phAsao'-sparzataH 'kakkhar3aphAsapariNayA vi-karkazaspazapariNatA api bhavanti, kecana-'mauyaphAsapariNayA vi'-mRdukasparzapariNatA api bhavanti, kecana -'guruyaphAsapariNayA vi'-gurukasparzapariNatA api bhavanti, kecana-lahuyaphAsapariNayA vi' laghukasparzapariNatA api bhavanti, kecana-'sIyaphAsapariNayA vi'-zItaspazapariNatA api bhavanti, kecana-'usiNaphAsapariNayA vi'uSNasparzapariNatA api bhavanti, kecana-NiddhaphAsapariNayA vi'-snigdhasparzapari trikoNa saMsthAnavAle pudgaloM meM rasa kI apekSA koI tikta rasabAle, koI kaTuka rasavAle, koI kaSAya rasavAle, koI amla rasavAle aura koI madhura rasavAle haiM, ataH rasakI dRSTi se unake pAMca bheda haiN| trikoNa saMsthAnayAle pudgaloM meM sparza kI apekSA koI karkaza sparzavAle, koI komala sparzavAle, koI guru raparzavAle, koI laghu sparzavAle, koI zIta sparzavAle, koI uSNa sparzavAle, koI snigdha sparzavAle aura koI rUkSa sparzavAle hote haiM, ataH sparza kI dRSTi se unake ATha bheda haiN| yoM varNa Adi sabhI se milakara trikoNa saMsthAnavAle trike saMsthAnavALAM pulemAM rasanI apekSAe kaI tikta rasavALa keI kaTaka rasavALAM, keI kaSAya rasavALA, koI amla rasavALAM. ane kaI madhura rasavALAM hoya che. tethI rasanI daSTie teonA pAMca bheda che. trikeNa saMsthAnavALAM pudgalemAM sparzanI apekSAe kaI karkaza sparza vALAM, kaI kemala spavALAM, kaI gurU sparzavALAM, kei laghu sparzavALAM, kaI zIta spazavALAM, keI uSNa sparzavALAM, keI snigdha sparzavALAM, ane ke rUkSa pavALAM hoya che. tethI sparzanI daSTie teonA ATha bheda che. zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #174 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 160 prajJApanAsUtre NatA api bhavanti, kecana-'lukkhaphAsapariNayA vi-rUkSasparzapariNatA api bhavanti ityevaM varNAdibhiH saha vyasrasaMsthAnasya 20 viMzati vikalpAH sAtAH atha caturasrasaMsthAnasya varNAdibhiH saha viMzati vikalpAnAha-'je 'saMThANo cauraMsasaMThANapariNayA' te vaNNao kAlavaNNapariNayA vi, nIlavaNNapariNayA vi, lohiyavaNNapariNayA vi, hAlivaNNapariNayA vi, sukillavaNNapariNayA vi' 'je? ye skandhAdayaH 'saMThANao' saMsthAnataH 'cauraMsasaMThANapariNayA' caturasrasaMsthAnapariNatA bhavanti, 'te vaNaoM' te varNataH-teSAM madhye kecana varNApekSayA 'kAlavaNNapariNayA vi'-kRSNavarNapariNatA api bhavanti, kecana-'NIlavaNNapariNayA vi'-nIlavarNapariNatA api bhavanti, kecana-'lohiyavaNNapariNayA vi' lohitavarNapariNatA api bhavanti, kecana-'hAliddavaNNapariNayA vi'-hAridravarNapariNatA api bhavanti, kecana-'mukillapaNNapariNayA vi'-zuklavarNapariNatA api bhavanti, ityevaM caturasrasaMsthAnasya varNaiH saha paJcavikalpAn uktvA gandhena saha vikalpadvayamAha -'gaMdhao mubmigaMdhapariNayA vi, dubbhigaMdhapariNayA vi-ye skandhAdayaH saMsthAnatacaturastrasaMsthAnapariNatA steSAM madhye kecana-'gaMdhao' gandhataH 'submigaMdhapariNayA vi' surabhigandhapariNatA api bhavanti, kecana-'dubhigaMdhapariNayA vi'-durabhigandhapariNatA api bhavanti, atha tasyaiva rasaiH saha paJcavikalpAnAha-rasao tittarasapariNayA vi, kaDuyarasapariNayA vi, kasAyarasapariNayA vi, aMbilarasapariNayA vi mahurarasapariNayA vi' ye skandhAdayaH saMsthAnatazcaturasrasaMsthAnapariNatA steSAM madhye kecanapudgala bIsa prakAra ke haiN| ___aba catuSkoNa pudgaloM ke bIsa bheda dikhalAte haiM-jo pudgalasaMsthAna se catuSkoNa haiM, unameM se varNa kI apekSA koI kRSNa, koI nIla, koI rakta, koI pIta aura koI zveta varNa vAle hote haiM ataH varNa kI apekSA unake pAMca bheda haiN| catuSkoNa saMsthAnayAle pudgaloM meM se koI sugaMdhayAle aura koI durgadhayAle hote haiM / ataeva gaMdha kI apekSA unake do bheda haiM / Ama varNa Adi badhAne joDavAthI vikeNa saMsthAnavALA pula 20 prakAranA che. have catuSkoNa pudgalenA 20 bheda dekhADe che. je pudgale saMsthAnathI catuSkoNa che, temAMthI varNanI apekSAe kaI kabNavarNa, kaI nIlavarNa ke raktavarNa, kaI pItavarNa, ane keI vetavaNa vALAM hoya che. tethI varNanI apekSAe teonA pAMca bheda che. catuSkoNa saMsthAnavALAM pagalemAMthI keI sugandhavALAM ane keI durgandha vALA hoya che. tethI gaMdhanI apekSAe teonA be bheda hoya che. zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #175 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra. pada 1 sU.9 rUpI ajIvaprajJApanA sAnA 161 'rasao tittarasapariNayA vi'-tiktarasapariNatA api bhavanti, kecana-'kaDayarasapariNayA vi'-kaTukarasapariNatA api bhavanti, kecana-'kasAyarasapariNayA vi'kaSArasapariNatA api bhavanti, kecana 'aMbilarasapariNayA vi'-amlarasapariNatA api bhavanti, kecana-'mahurarasapariNayA vi' madhurarasapariNatA api bhavanti, ityevaM caturastrasaMsthAnasya rasaiH saha pazca vikalpAn pratipAdya spazaiH sahASTau vikalpanAha'phAsao kakkhaDaphAsapariNayA vi, mauyaphAsapariNayA vi, guruyaphAsapariNayA vi, lahuyaphAsapariNayA vi, sIyaphAsapariNayA vi, usiNaphAsapariNayA vi, giddhaphAsapariNayA vi, lukkhaphAsapariNayA vi' ye skandhAdayaH saMsthAnatazcaturasrasaMsthAnapariNatA steSAM madhye kecana-'phAsao' sparzataH 'kakkhaDaphAsapariNayA vi'-karkazasparzapariNatA api bhavanti, kecana-'mauyaphAsapariNayA vi' mRdukasparzapariNatA api bhavanti, kecana-'guruyaphAsapariNayA vi' gurukasparzapariNatA api bhavanti kecana-'lahuyaphAsapariNayA vi' laghukasparzapariNatA api bhavanti, kecana-'sIyaphAsapariNayA vi' zItasparzapariNatA api bhavanti, kecana-'usiNaphAsapariNayA vi'-uSNasparzapariNatA api bhavanti, kecana-'NiddhaphAsapariNayA vi'-snigdhasparzapariNatA api bhavanti, kecana-'lukkhaphAsapariNayA vi'-rUkSasparzapariNatA api bhavanti, ityevaM varNAdibhiH saha caturasrasaMsthAnasya viMzati vikalpA bhavanti, ___ catuSkoNa pudgaloM meM rasa kI apekSA koI tikta, koI kaTuka, koI kaSAya, koI amla aura koI madhurarasayAle hote haiM, ataeva unake pAMca bheda haiN| __catuSkoNa saMsthAnavAle pudgaloM meM sparza kI apekSA koI karkaza, koI komala, koI guru, koI laghu, koI zIta, koI uSNa, koI snigdha aura koI rUkSa hote haiM / ataeva sparza kI dRSTi se catuSkoNa pudgala ATha prakAra ke hote haiM / isa prakAra catuSkoNa saMsthAnacAle pudgala varNAdi kI apekSA bIsa prakAra ke haiN| catuSkoNa pulamAMthI rasanI apekSAe kaI tikta, kaI kaTuka, kaI kaSAya, keI amla, ane keI madhura rasavALAM hoya che. tethI teonA rasanI apekSAe pAMca bheda hoya che. - catuSkoNa saMsthAnavALA pudgalemAM sparzanI apekSAe kaI karkaza paza vALAM, keI kemala, keI laghu, kaI zIta, koI uNa, keI sinagdha, ane kaI rUkSa sparzavALAM hoya che. tethI sparzanI daSTie catuSkoNa pudgala ATha prakAranA hoya che. A rIte catuSkoNa saMsthAnavALA pudgala varNAdinI apekSAe karI 20 54A2nA thAya che. pra0 21 zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #176 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre __ atha AyatasaMsthAnasya varNAdibhiH saha viMzatiM bikalpAn pratipAdayati-'je saMThANao AyayasaMThANapariNayA, te vaNNI kAlavaNNapariNayA vi, nIlavaNyaparigayA vi, lohiyavaNNapariNayA vi, hAlidavaNNapariNayA vi, sukkillavaNNapariNayA vi' 'je' ye skandhAdayaH 'saMThANao' saMsthAnataH 'AyayasaMThANapariNayA'-Ayata. saMsthAnapariNatA bhavanti, 'te vaNNao'-te varNata:-teSAM madhye kecana varNApekSayA, 'kAlavaNNapariNayA vi' kRSNavarNapariNatA api bhavanti, kecana-'NIlavaNNapariNayA vi'-nIlavarNapariNatA api bhavanti, kecana-'lohiyavaNNapariNayA vi' lohitavarNapariNatA api bhavanti, kecana-'hAlidavaNNapariNayA vi'-hAridravarNapariNatA api bhavanti, kecana-'mukkillavaNNapariNayA vi'-zuklavarNapariNatA api bhavanti, ityevaM pazca vikalpAn pratipAdya tasya gandhena saha vikalpadvayamAha-'gaMdhao subbhigaMdhapariNayA vi, dubbhigaMdhapariNayA vi' ye skandhAdayaH saMsthAnataH AyatasaMsthAna pariNatA steSAM madhye kecana-'gaMdhao' gaMdhataH 'subbhigaMdhapariNayA vi'-surabhigandhapariNatA api bhavanti, kecana-'dubbhigaMdhapariNatayA vi' durabhigandhapariNatA api bhavanti, atha tasyaiva rasaiH saha paJca vikalpAn pratipAdayati-'rasao tittarasapariNayA vi, kaDuyarasapariNayA vi, kasAyarasapariNayA vi, aMbilarasapariNayA vi, mahurarasapariNayA vi' ye skandhAdayaH AyatasaMsthAnapariNatA stepAMmadhye kecana -'rasao'-rasataH 'tittarasapariNayA vi'-tiktarasapariNatA api bhavanti, kecana'kaDuyarasapariNayA vi'-kaTukarasapariNatA api bhavanti, kecana-'kasAyarasapariNayA aba Ayata saMsthAna vAle pugaloM ke bIsa maMga dikhalAte haiM jo pudgala AyatasaMsthAnavAle haiM, unameM varNa kI apekSA koI kRSNavarNavAle, koI nIle varNa cAle, koI lohita varNavAle, koI pItavarNa vAle aura koI zveta varNavAle hote haiM / ataH varNa kI apekSA unake pAMca bheda haiN| ___Ayata saMsthAna vAle pudgaloM meM koI sugaMdha vAle aura koI dugaMdha vAle haiM, ataH gaMdha kI apekSA se unake do bheda hote haiN| have Ayata saMsthAnavALAM pudgalenAM 20 bheda batAve che-je pugale Ayata saMsthAnavALAM che. teomAM varNanI apekSAe kaI kRSNavarNavALAM, keI nIla varNavALA, keI lehita varNavALAM, keI pILAvarNavALAM, ane kaI vetavarNavALAM, hoya che. tethI varNanI apekSAe teonA pAMca bheda dekhADavAmAM AvyA che. Ayata saMsthAnavALAM pudgalomAM keI sugandhavALAM ane keI durgandhavALAM che, tethI gandhanI apekSAe teonA be bheda hoya che. Ayata saMsthAnavALAM pudgalomAM rasanI apekSAe kaI tikta rasavALAM, kaI kaTuka rasavALAM, keI kaSAya rasavALAM, keI apsa rasavALAM, ane kaI madhura rasavALA paNa hoya che. tethI rasanI daSTie teonA pAMca bheda che. zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #177 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra. pada 1 sU. 9 rUpI ajIvaprajJApanA 163 3 vi' - kaSAyarasapariNatA api bhavanti, kecana - 'aMbilarasapariNayA vi' - amlarasa pariNatA api bhavanti kecana - 'mahurarasapariNayA vi' madhurarasapariNatA api bhavanti, atha tasyaiva sparzaiH sahASTau vikalpAn Aha - 'phAsao kakkhaDaphAsapariNayA vi, mauyaphAsapariNayA vi, guruyaphAsapariNayA vi, lahuyaphAsapariNayA vi, sIyaphAsapariNayA vi, uNi phAsapariNayA bi, NiddhaphAsapariNayA vi, lukkhaphAsapariNayA vi' ye skandhAdayaH saMsthAnataH AyatasaMsthAnapariNatA steSAM madhye kecana -'phAsao' sparzataH 'kakkhaDaphAsapariNayA vi' - 'karkazasparzapariNatA api bhavanti kecana'mauyaphAsapariNayA vi' - mRdukasparzapariNatA api bhavanti kecana - ' guruyaphAsapariNayA vi' gurukasparzapariNatA api bhavanti kecana - 'lahuyaphAsapariNayA vi' laghukasparzapariNatA api bhavanti kecana - 'sIyaphAsapariNayA vi' - zItasparzapariNatA api bhavanti kecana - 'usiNaphAsapariNayA vi' - uSNasparzapariNatA api bhavanti kecana - NiddhaphAsapariNayA vi' snigdhasparzapariNatA api bhavanti kecana - 'lakkhaphAsapariNayA vi' - rUkSasparzapariNatA api bhavanti ityevaM sparzaiH saha Ayata saMsthAnasyASTau vikalpAH, varNAdibhistu viMzati vikalpA bhavanti, paJcAnAmapi varNagandharasasparzasaMsthAnAnAM sakalavikalpa saMkalane 100 + 46 + 100 " " 9 Ayata saMsthAna vAle pudgaloM meM rasa kI apekSA koI tiktarasa vAle, koI kaTuka rasa vAle, koI kaSAya rasa vAle, koI amla rasa vAle aura koI madhura rasa vAle bhI hote haiM / ataH rasa kI dRSTi se unake pAMca bheda haiM / Ayata saMsthAna vAle puloM meM sparza kI apekSA koI karkaza sparza vAle, koI komala sparza vAle, koI guru sparza vAle, koI laghu sparza vAle, koI zIta sparza vAle, koI uSNa sparza vAle, koI snigdha sparza vAle, aura koI rUkSa sparza vAle hote haiM / isa prakAra Ayata saMsthAna vAle pudgala sparzo ke yoga se ATha prakAra ke haiN| aura varNa, gaMdha, rasa tathA sparza ke yoga se vIsa prakAra ke hote haiM / Ayata saMsthAnavALAM, pudgalAmA panI apekSAe kAI kakaza sparza vALAM kAi kAmaLa sparzIvALAM koI zurU sparzIvALAM, kAi laghu sparzIvALAM, kei zIta spavaLAM, kAi uSNu spavALAM, kAI snigdha sparzIvALAM, ane keAi rUkSa sparzIvALAM haiAya che. A rIte Ayata saMsthAnavALAM pudgala spardhAne sAthe joDatAM ATha prakAranA che, ane varNa, gaMdha, rasa, sparzIthI joDAtA 20 prakAranA ane che. zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #178 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 164 prajJApanAsUtre +1844100=530 triMzadadhikapaJcazatAni bhavanti / ___ atra bAdareSu pazcApi varNA dvAvapi gandhau, pazcApi rasA upalabhyante, tato'vadhikRta varNAdivyatirekeNa zeSa varNAdibhirapi yadyapi vikalpAH saMbhavanti, tathApi teSveva bAdareSu skandheSu ye vyavahArataH kevalakRSNavarNAdyupetA apAntarAla skandhA yathA zarIraskandhe ekanayanaskandhaH kRSNastadantargata eva kazcillohito'nyastadantargata eva zuklaityAdi te evAtra vivakSyante, teSAM cAnyadvarNAntarAdi na sambhavati, sparzaprarUpaNe tu avadhikRtasparzamprati pratipakSavyatirekeNA'nye sparzAH loke'pyavirodhino dRzyante'to yayoktaiva vikalpasaMkhyA, sA cApi paristhUla sabhI varNo, gaMdhoM, rasoM sparzoM aura saMsthAnoM kI apekSA se 100+46+100+1841100530 (pAMca sau tIsa) vikalpa niSpanna hote haiN| ____ yahAM yaha samajha lenA cAhiye ki bAdara skaMghoM meM pAMcoM varNa, donAM gaMdha, pAMcoM rasa pAye jAte haiM / ataeva avadhikRta varNa Adi ke sivAya zeSa varNa Adi se bhI vikalpa ho sakate haiM, tathApi unhIM bAdara skaMdhoM meM jo vyAvahArika dRSTi se kevala kRSNa varNa Adi se yukta bIca ke skaMdha haiM, jaise zarIra skaMdha meM eka netra skaMgha kAlA hai, koI lAla hai, koI usI ke antargata zukla hai, unhIM kI yahAM vivakSA kI gaI hai / unameM dUsarA varNa Adi saMbhava nahIM hai| sparza kI prarUpaNA meM, pratipakSI sparza ko choDakara eka kisI sparza ke sAtha anya sparza dekhe hI jAte haiM, ataeva vikalpoM kI jo saMkhyA kahI hai vahI samIcIna hai kintu yaha saMkhyA bhI sthUla dRSTi se hI samajhanI cAhiye / badhA varNa, gaMdha, rasa, sparzo ane saMsthAnanI apekSAe 100=46 +100+184+100=530 (pAya se zrIsa) 1i485 nipanna thAya che. ahIM A samajI levuM joIe ke bAdara skaMdhamAM pAMcavarNa, balba gaMdha pAce rasa levAmAM Ave che. tethI karIne adhikRtavarNa vigerenA sivAya bAkInA varNa vigerethI paNa vika9pa banI zake che. chatAM paNa Aja bAdaza skaMdhamAM je vyAvahArika dRSTie kevaLa kRSNavarNa AdithI yukta vacale skaMdha che. jemake zarIra skanDamAM eka netra skandha kALe che. keI lAla che. keI tenAja aMtargata zveta che. teonIja ahIM carcA (vivakSA) karI che. temAM bIjA varNa Adine saMbhava nathI. sparzanI prarUpaNAmAM pratipakSI sparzane choDI daIne eka ke sparzanI sAthe anya sparza dekhAI Ave che. tethI vikapanI je saMkhyA kahI che. teja barAbara che. paraMtu A saMkhyAne paNa skUla daSTie ja samajavI zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #179 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra. pada 1 sU.10 jIvaprajJApanA nyAyenaivAbhihitA vijJeyA, anyathA sUkSmekSikayA nirIkSaNe tu pratyekamapyeteSAM tAratamyenAnantatvAt anantA eva vikalpAH saMbhavanti, eteSAzca varNAdi pariNAmAnAM jaghanyenA'vasthAnam ekaM samayam utkRSTena tu asaMkhyeyaM kAlam / prakRtamupasaMharannAha-'se taM rUvi ajIvapannavaNA, se ajIvapaNNavaNA' sA eSA uparyuktarItyA pratipAditA, rUpyajIvaprajJApanA abaseyA, sA eSA ajIvaprajJApanA proktA, ityAzayaH ||suu0 9 // mUlam-se kiM taM jIvapannavaNA ? jIva pannavaNA duvihA pannattA, taM jahA-saMsArasamAvaNNa jIvapannavaNA ya 1, asaM. sArasamAvaNNa jIvapannavaNA ya 2, ||suu0 10 // chAyA-atha kA sA jIvaprajJApanA ? jIvaprajJApanA dvividhA prajJaptA, tadyathAsaMsArasamApannajIvaprajJApanA ca1, asaMsArasamApanajIvaprajJApanA ca ||suu0 10 // sUkSma dRSTi se dekhA jAya to inameM se taratamatA kI apekSA se pratyeka ke ananta bheda hone ke kAraNa ananta vikalpa ho sakate haiN| __ varNa Adi pariNAma jaghanya eka samaya aura utkRSTa asaMkhyAta kAla taka rahatA hai / aba upasaMhAra karate hue kahate haiM-yaha uparyukta rUpI ajoya kI prarUpaNA huI aura ajIca kI bhI prarUpaNA ho gii|suutr 9 // zabdArtha-(se) atha-aba (kiM) kyA (ta) vaha (jIvapannavaNA) jIva kI prarUpaNA (jIvapaNNavaNA duvihA) jIvaprajJApanA do prakAra kI (pannattA) batalAI gaI hai (taM jahA) vaha isa prakAra (saMsArasamAvannajIvapannavaNA) saMsArI jIyoM kI prarUpaNA (ya) aura (asaMsAra smaajoIe sUma dRSTie jovAmAM Ave temAMthI tAratamyatAnI apekSAe pratyekanA ananta bheda banavAnA kAraNe ananta vikalpa banI zake che. varNa Adi pariNAma jaghanya eka samaya ane utkRSTa asaMkhya samaya sudhI rahe che. have upasaMhAra karatAM kahe che-A upara kahelI rUpI ajIvanI prarUpaNa thaI ane ajIvanI paNa prarUpaNa saMpUrNa thaI gaI che. sUtra. 9 hAtha-(se) 252-73 (kiM) zu (taM) te (jIvapaNNavaNA) panI 5359 // (jIva paNNavaNNA duvihA) 01 prajJApana meM prA2nI (pannattA) tApI cha (taM jahA)te 2mA prA cha (saMsArasamAvannajIvapaNNavaNA) sasA yAnI pr35|| mane (asaMsArasamAvannajIvapannavaNA) bhuta 7vAnI 535 // 1. 10 // zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #180 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 166 prajJApanAsUtre TIkA atha jIvaprajJApanAM prarUpayitumAha-'se kiM taM jIva paNNavaNA ?' 'se' atha 'kiM taM'-kA sA 'jIvapaNNavaNA' jIvaprajJApanA vartate ? jIvaprajJApanA katividhA prajJaptA iti praznAzayaH / bhagavAnAha-'jIva paNNavaNA duvihA paNNattA' jIvaprajJApanA dvividhA prajJaptA 'taM jahA-saMsArasamAvaNNajIvapannavaNA ya, asaMsArasamApaNNajIvapannavaNA ya' tadyathA-saMsArasamApanajIvaprajJApanA ca, asaMsArasamApaNNajIvaprajJApanA ca, tatra saMsaraNaM saMsAraH-narAmara tiryag naraka caturgatirUpa bhramaNa lakSaNaH taM samyaktayA ekIbhAvena ApannAH-saMsArasamApanakAH, saMsArAntarvartinaH, te ca te jIvAzca teSAM prajJApanA saMsArasamApannajIvaprajJApanA cetyarthaH, na saMsAro'saMsAro'pavargastaM samApannA, asaMsArasamApanA, muktA ityarthaH, te ca te jIvAzca teSAM prajJApanA asaMsArasamApanajIvaprajJApanA, atra ubhayoreva pradhAnatA prakhyApanArtha cakAra dvayamabaseyam ||suu010|| yannajIvapannavaNA) mukta jIyoM kI prarUpaNA (ya) aura // 10 // TIkArtha-aba jIvaprajJApanA kA prarUpaNa karane ke lie kahate haiM jIvaprajJApanA kyA hai, arthAt jIvaprajJApanA kitane prakAra kI hai ? bhagavAn ne isa prazna kA uttara diyA-jIyaprajJApanA do prakAra kI haisaMsArasamApanna jIvoM kI prarUpaNA aura asaMsArasamApanna (mukta) jIvoM kI prarUpaNA / manuSya, deva, tiryaMca aura naraka, ina cAra gatiyoM meM bhramaNa karanA -saMsaraNa karanA-saMsAra kahalAtA hai / jo jIva saMsAra ko prApta haiM ve saMsAra samApanna jIva kahalAte haiN| asaMsArasamApana kA tAtparya makta jIva hai| unakI prajJApanA asaMsArasamApannajIva prajJApanA kahalAtI hai| donoM hI prajJApanAeM pradhAna haiM, yaha sUcita karane ke lie do 'ya (ca) kA prayoga kiyA gayA hai // 10 // TIkAtha-have jIva prajJApanAnuM prarUpaNa karavAne mATe kahe che jIva prajJapanA zuM che. arthAt jIva prajJApanA keTalA prakAranI che? zrIbhagavAne A praznano uttara dIdhe-jIva prajJApanA be prakAranI chesaMsArI jInI prarUpaNa ane asaMsAra samApana (mukta) jInI prarUpaNa. manuSya, deva, tiryaMca ane nAraka A cAra gatiomAM bhramaNa karavuM te saMsAra kahevAya che. je jIve saMsArane pAmyA che. te saMsAra samApana jIva kahevAya che. asaMsAra samApananuM tAtparya muktajIve che. teonI prajJApanA asaMsAra samApana jIva prajJApanA kahevAya che. banne prajJApanAo mukhya che. te sUcavavAne mATe (2) be ja zabdane praveza karAve che. sU. 10 | zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #181 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra. pada 1 sU. 11 jIvaprajJApanA 167 mUlam - se kiM taM asaMsArasamAvaNNajIvapaNNavaNA ? asaMsArasamAvaNNajIvapaNNavaNA duvihA paNNattA, taM jahAanaMtara siddha asaMsArasamAvaNNa jIvapaNNavaNA ya 1, paraMpara siddha asaMsArasamAvaNNa jIvapaNNavaNA ya 2 // se kiM taM aNaMtarasiddha asaMsArasamAvaNNajIvapaNNavaNA ? aNaMtarasiddha asaM sArasamAvaNNa jIvapaNNavaNA paNNarasavihA paNNattA, taM jahAtitthasiddhAra, atitthasiddhAra, titthagarasiddhA3, atitthagarasiddhA4, sayaMbuddhasiddhA5, patteyabuddha siddhA6, buddhabohiyasiddhA7, itthIliMga siddhAda, purisaliMga siddhA 9, NapuMsagaliMgasidvA10, saliMgasiddhA 11, annaliMga siddhA 12, gihiliMgasiddhA 13, egasiddhA14, aNegasiddhA 15 / se taM aNaMtarasiddha asaMsAra samAvannajIvapaNNavaNA ? se kiM taM paraMparasiddha asaMsArasamAvaNNa jIvapaNNavaNA ? paraMparasiddha asaMsArasamAvaNNa jIvapaNNavaNA aNegavihA paNNattA, taM jahA - apaDhamasamayasiddhA 1, dusamayasiddhAra, tisamaya siddhA3, causamayasiddhA 4, jAva 10 saMkhijjasamayasiddhA 11, asaMkhija samayasiddhA 12, anaMta samayasiddhA 13 / se ttaM paraMparasiddha asaMsArasamAvaNNa jIvapaNNavaNA / se taM asaMsArasamAvaNNa jIvapaNNavaNA // sU0 11 // chAyA - atha kA sA asaMsArasamApannajIvaprajJApanA ? asaMsArasamApannajIvaprajJApanAdvividhA prajJaptA, tadyathA - anantarasiddhAsaMsArasamApanna jIvaprajJApanA ca1, zabdArtha - (se) atha (kiM) kyA (taM) vaha (asaMsArasamA vanajIva paNNavaNA) mukta jIvoM kI prarUpaNA (asaMsArasamAvaNNajIvapaNNavaNA dubihA) asaM zabdArtha - (se) matha (kiM) zuM (taM) te (asaMsArasamAvannajIva paNNavaNA) bhukta bhavAnI pra35|| (asaMsArasamAvaNNajIvapaNNavaNA duvihA) bhuktavonI pra3yA me zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #182 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre paramparAsiddhAsaMsArasamApannajIva prajJApanA ? ca / atha kA sA anantarasiddhAsaMsArasamApanajIvaprajJApanA ? anantarasiddhAsaMsArasamAvaNNajIvaprajJApanA paJcadaza vidhA prajJaptA, tadyathA-tIrthasiddhA1, atIrthasiddhA2, tIrthakarasiddhA3, atIryakarasiddhA4, svayaMbuddhasiddhA5, pratyekabuddhasiddhA6, buddhabodhitasiddhA7, strIliGgasiddhA8, puruSaliGgasiddhA9, napuMsakaliGgasiddhA10, svaliGgasiddhA11, anyaliGgasiddhA12, gRhiliGgasiddhA13, ekasiddhA14, aneksiddhaa15| sA anantarasiddhAsaMsAra sArasamApannajIvaprajJApanA do prakAra kI (paNNattA) kahI hai (taM jahA) vaha isa prakAra (aNaMtarasiddha asaMsArasamAvannajIvapannavaNA) anantara siddha-prathamasamayasiddha mukta jIvoM kI prarUpaNA (ya) aura (paraMparasiddhaasaMsAra samAvaNNajIvapaNNavaNA) paramparA siddha mukta jIvoM kI prarUpaNA (se kiM taM aNaMtarasiddha asaMsAra samAyaNNajIvapaNNayaNA ?) anantarasiddha mukta jIvoM kI prajJApanA kyA haiM ? vaha (paNNarasavihA) pandraha prakAra kI (paNNattA) batAI hai (taM jahA) vaha isa prakAra (titthasiddhA) tIrthasiddha (atitthasiddhA) atIrthasiddha (titthagarasiddhA) tIrthakarasiddha (atitthagarasiddhA) atIrthakarasiddha (sayaMvuddhasiddhA) svayaMbuddhasiddha svayaM bodha karake siddha hue (patteyabuddhasiddhA) pratyeka buddha siddha (buddhabohiyasiddhA) buddha bodhita siddha (itthIliMgasiddhA) strIliMga siddha (purisaliMgasiddhA) puruSaliMga siddha (napuMsagaliMgasiddhA) napuMsaka liMga (saliMgasiddhA) svaliMgasiddha (annaliMgasiddhA) anyaliMgasiddha (gihi. liMgasiddhA) gRhasthaliMgasiddha (ekasiddhA) akelesiddha (aNegasiddhA) prA2nI (paNNattA) 4DI cha (taM jahA) te // rIte (agaMtarasiddhaasaMsArasamAvanna jIvapaNNavaNA) ananta2 siddha-prathama samayasiddha murata lavAnI pr35|| (ya) mane (paraMparasiddhaasaMsArasamAvaNNajIvapaNNavaNA) 52 52 / siddha bhuta yonI 5355 // (se kiM taM aNaMtarasiddha asaMsArasamAvaNNajIvapaNNavaNA) manantarasiddha bhuta vAnI prajJApana zu cha ? (paNNarasavihA) te 542 54AranI (paNNattA) tApI OM (taM jahA) te // zate cha (titthasiddhA) tIrtha siddha (atitthasiddhA) matIya siddha (titthagarasiddhA) tItha 42 sia (atitthagarasiddhA) 2matI 42 siddha (sayaMbaddhasiddhA) svayaM madha pAbhIne siddha thayesA (pateyabuddhasiddhA) pratye4 muddha siddha (baddhabodhiyasiddhA) muddha mAthita siddha (ithiliMgasiddhA) strI siddha (parisa liMgasiddhA) pudi siddha (napuMsakaliMgasiddhA) napuMsasa siddha (saliMgasiddhA) svasi si (annaliMgasiddhA) 2manya si. (gihiliMgasiddhA) gRhastha zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #183 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra. pada 1 sU.11 jIyaprajJApanA samApannajIva prajJApanA // atha kAsA paramparAsiddhAsamApanna nIvaprajJApanA ? paramparAsiddhAsaMsArasamApanajIvaprajJApanA anekavidhA prajJatA, tadyathA-aprathamasamayasiddhA1, dvisamayasiddhAra, trisamayasiddhA3, catuHsamayasiddhA4, yAvad dazasamayasiddhA10, saMkhyeyasamayasiddhA11, asaMkhyeyasamayasiAddha 12, anantasamayasiddhA 13 // sA eSA paramparAsiddhAsaMsArasamApannajIvaprajJApanA ||suu011|| ____TIkA-athAlpavaktavyatayA saMsArasamApanajIvaprajJApanAyAH prathamopAttatve'pi eka hI samaya meM aneka siddha (se taM) yaha (aNaMtarasiddha asaMsAra samAvannajIvapannavaNA) anantarasiddha-mukta jIvoM kI prarUpaNA hai / (se kiM taM paraMparasiddha asaMsAra samAvaNNajIvapannavaNA?) paramparA siddha mukta jIvoM kI prarUpaNA kyA hai ? vaha (aNegavihA) aneka prakAra kI (paNNattA) kahI hai (taM jahA) yaha isa prakAra hai (apaDhama samayasiddhA) aprathama samayasiddha (dusamayasiddhA) dvisamayasiddha (tisamayasiddhA) trisamayasiddha (causamayasiddhA) cAra samaya ke siddha (jAva) yAvat-taka (saMkhijasamayasiddhA) saMkhyAta samaya ke siddha (asaMkhijasamayasiddhA) asaMkhyAta samaya ke siddha (aNaMtasamayasiddhA) ananta samaya ke siddha (se taM paraMparasiddha asaMsAra samAvaNNajIyapaNNavaNA) yaha parampara siddha mukta jIvoM kI prarUpaNA hai (se taM asaMsAra samAvaNNajIvapaNNavaNA) yaha mukta jIvoM kI prarUpaNA hai| sUtra 11 // TIkArtha-mUla pATha meM yadyapi saMsAra samApanna jIvaprajJApanA ko va siddha (ekasiddhA) 234 sidva (aNegasiddhA) ye 44 samayamA mane siddha (settaM) 24 (aNatarasiddha asaMsAra samAvavaNNajIvapaNNavaNA) anatarasiddha mukta jInI prarUpaNA che. (se kiM taM para parasiddhaasaMsArasamAvaNNajIvapannavaNA ?) 52 52 // siddha bhuta yonI pr35| zu cha ? (aNegavihA) te mAne prA2nI (paNNattA) 4DI cha (taM jahA) te 2 // te (apaDhamasamayasiddhA) prathamasamaya siddha (dusamasiddhA) dvisamaya siddha (tisamayasiddhA) trisamaya siddha (causamayasiddhA) yA2 samaya siddhA (jAva) yAM sudhI (asaMkhijjasamayasiddhA) 21sacyAta samaya siddha (aNaMtasamayasiddhA) manata samaya siddha (se taM paraM parasiddha asaMsArasamAvaNNajIvapaNNavaNA) 2 // 52 521 siddha muzta yonI 535 // cha (se taM asaMsArasamAvaNNajIvapaNNavaNA) - mudrata yonI pra354A cha / sU. 11 / TIkAI -mULa pAThamAM je ke saMsAra samApana jIva prajJApanAne pahelA pra0 22 zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #184 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 170 prajJApanAsUtre sUcIkaTAhanyAyena asaMsArasamApanajIvaprajJApanAmeva prathama prarUpayitumAha-se ki taM asaMsArasamAvaNNajIvapaNNavaNA?' 'se' atha 'kiMta' kA sA-katividhA 'asaMsArasamAvaNNajIvapaNNavaNA?' asaMsArasamApannajIvaprajJApanA prajJaptA ? bhagavAnAha-'asaMsArasamAvaNNajIvapaNNavaNA duvihA paNNattA' asaMsArasamApannajIvaprajJApanA dvividhA prajJaptA 'taM jahA' aNaMtarasiddha asaMsArasamAvaNNajIvapaNNavaNA ya, tadyathA-anantarasiddhAsaMsArasamApannajIvaprajJApanA ca 'paraMparasiddha asaMsArasamAvaNNajIvapaNNavaNAya' paramparA siddhA saMsArasamApanajIvaprajJApanA ca, tatra-avidyamAnam antaraM-vyavadhAnaM samayena yeSAM te anantarAH, te ca te siddhAzceti anantarasiddhAH siddhatvaprAptiprathamasamaye vartamAnA iti bhAvaH, te ca te asaMsArasamApannajIvAzceti anantarasiddhAsaMsArapahale grahaNa kiyA hai aura isa kAraNa usakA nirUpaNa pahale honA cAhiye, parantu asaMsAra samApanna jIvaprajJApanA ke viSaya meM vaktavya thoDA hai isa kAraNa sUcI kaTAha nyAya se usI kI prarUpaNA pahale kI gaI hai-prazna kiyA gayA hai ki mukta jIvoM kI prarUpaNA kitane prakAra kI hai ? bhagavAn uttara dete haiM ki mukta jIvoM kI prarUpaNA do prakAra kI hai eka anantarasiddha mukta jIvoM kI prarUpaNA aura dUsarI paraMparasiddha mukta jIvoM kI prarUpaNA / tAtparya yaha hai ki siddha jIya do prakAra ke haiM, ataH unakI prarUpaNA bhI do prakAra kI hotI hai| Age bhI sarvatra isI adhAra se prarUpaNA kA bheda samajhanA caahiye| antara arthAt samaya kA vyavadhAna na honA anantara hai| jina mukta jIvoM ke siddha hone meM samaya kA vyavadhAna nahIM hai arthAt jina levAmAM Avela che ane te kAraNe tenuM nirUpaNa paheluM thavuM joIe, paraMtu asaMsAra samApana jIva prajJApanAnA viSayamAM vaktavya thoDu che. e kAraNathI sUcikaTAha nyAyathI tenI prarUpaNa pahelI karAI che prazna karavAmAM AvyuM che ke mukta jIvanI prarUpaNA keTalA prakAranI che? zrIbhagavAna uttara de che-mukta jIvanI prarUpaNuM be prakAranI che. eka anaMtara siddha mukta jenI prarUpaNA ane bIjI paraMparA siddha mukta jInI prarUpaNa che. tAtparya e che ke siddha cha be prakAranA che. tethI tenI prarUpaNA paNa be prakAranI hoya che. AgaLa paNa badhe A AdhArathI ja prarUpaNane bheda samaje joIe aMtara arthAta samayanuM vyavadhAna te na hovuM te anaMtara che. je sUkta ane siddha thavAmAM samayanuM vyavadhAna nathI arthAta jeonA siddha thavAmAM zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #185 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra. pada 1 sU.11 jIvaprajJApanA samApannajIvA steSAM prajJApanA iti anantarasiddhA'saMsArasamApannajIvaprajJApanA, atha paramparasiddhAsaMsArasamApannajIvaprajJApanAyA vyutpattimAha-vivakSita prathamasamaye yaH siddhastasya yo dvitIyasamayasiddhaH sa parastasyApi ya stRtIya samayasiddhaH sa paraH, evaM rItyA anye'pi vaktavyAH, pRSodarAditvAt paramparazabdasiddhiH, paramparAzca te siddhAzceti paramparasiddhAH vivakSitasiddhasya prathamasamayAt prAg dvitIyAdiSu samayeSu anantAtItAddhA paryantaM vartamAnA ityarthaH, te ca te asaMsArasamApannAzceti paramparasiddhAsaMsArasamApannA ste ca te jIvAzceti teSAM prajJApanA paramparasiddhA saMsArasamApannajIvaprajJApanA ubhayatraiva sva svagatAnekabhedasUcanArthaM cakAradvayamupako siddha hue prathama hI samaya ho, ve anantarasiddha kahalAte haiN| aise anantarasiddhoM kI prajJApanA anantarasiddha prajJApanA kahalAtI hai| paramparasiddha kA artha isa prakAra se hai-jo kisI bhI prathama samaya meM siddha hai, usase eka samaya pahale siddha hone yAlA 'para' kahalAtA hai, usase bhI eka samaya pahale siddha hone vAlA usase 'para' kahalAtA hai| isI prakAra Age bhI kaha lenA cAhiye / 'pRSodarAdi' gaNa meM pATha hone se 'parampara' zabda kI siddhi hotI hai / paramparasiddha kA Azaya yaha hai ki jisa samaya meM koI jIya siddha huA hai, usase pUrvavartI samayoM meM jo jIva siddha hue haiM, ve saba usako apekSA paramparasiddha haiN| ananta atIta kAla se siddha hote A rahe haiM, ve saba kisI bhI viva. kSita prathama samaya meM siddha hone vAle kI apekSA parampara siddha haiN| aise muktAtmA paramparasiddha-asaMsArasamApannajIva kahalAte haiN| unakI pahele ja samaya hoya, teo anaMtara siddha kahevAya che. evA anaMtara siddhanI prajJApanA te anaMtara siddha prajJApanA kahevAya che. parampara siddhane artha A prakAre che-je koI paNa prathama samayamAM siddha che. tenAthI eka samaya pahelAM siddha banavA vALA "para" kahevAya che. tenAthI paNa eka samaya pahelAM siddha thavAvALA tenAthI "para" kahevAya che. zate 20101 54 pAne . (pRSodarAdi) mA 5 pAthI paraMpara zabda siddha bane che. paraMpara siddhane Azaya A che ke je samayamAM kaI jIva siddha thayela hoya tenAthI pahelAnA samayamAM je je siddha thayA che. teo badhA tenI apekSAe paraMparA siddha che. ananta atIta kALathI siddha banatA AvI rahyA hoya che. teo badhA kaI paNa vivakSita prathama samayamAM siddha thavA vALAnI apekSAe paraMpara siddha che. AvA mukatAtmAo paraMpara siddha -asaMsAra samApana jIva kahevAya che. teonI prarUpaNu paraMpara zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #186 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 172 prajJApanAsUtre nyastamavase yam 'se ki taM aNaMtarasiddha asaMsAra samAvaNNa jIva paNNavaNA1' 'se atha 'kiM taM' kA sA-katividhA 'aNaMtarasiddha asaMsArasamAvaNNajIvapaNNavaNA ?' anantarasiddhAsaMsArasamApannajIvaprajJApanA ? bhagavAnAha- 'aNaMtarasiddha asaMsArasamA. vaNNajIvapaNNavaNA paNNarasavihA paNNattA' anantarasiddhAsaMsArasamApannajIvaprajJApanA paJcadazavidhA prajJaptA-prarUpitA, anantarasiddhAnAmupAdhi bhedena paJcadazavidhasvAt, tadeva paJcadaza vidhatvaM teSAM prarUpayitumAha-'taM jahA-titthasiddhA1, atitthasiddhAra, titthagarasiddhA3, atitthagarasiddhA4, sayaMbuddhasiddhA5, patteyabuddhasiddhA6, buddhabodhiryAsaddhA7, ithiliMgasiddhA8, purisaliMgasiddhA9, napuMsagaliMgasiddhA10, saliMgasiddhA11, annaliMgasiddhA12 gihiliMgasiddhA13, egasiddhA14, aNegasiddhA15' 'taM jahA' tadyathA-tityasiddhA'-tIrthasiddhAH tIryate saMsArArNavo'neneti tIrtha-yathAvasthita sakalajIvAjIvAdipadArthaprarUpakaM paramagurupratipAditaM pravacanarUpam, taccatIrthaM nirAzrayakaM na bhavatIti caturvidhaH saGghaH ityarthaH prathamagaNaprarUpaNA paramparasiddha-asaMsAra samApannajIva prajJApanA hai / donoM jagaha 'ya' (ca) kA prayoga karake yaha sUcita kiyA gayA hai ki ina donoM prajJApanAoM ke bhI avAntara bheda aneka-aneka haiN| __ anantarasiddha jIya upAdhi ke bheda se pandraha prakAra ke haiM, ataeva unakI prarUpaNA bhI indraha prakAra kI hai / yaha pandraha bheda isa prakAra haiM___ (1) tIrthasiddha jisake sahAre se saMsAra-sAgara ko tirAjAya, vaha tIrtha kahalAtA hai / aisA tIrtha yaha pravacana hai jA jIva ajIya Adi tattvoM kI vAstavika prarUpaNA karane vAlA aura paramaguru-sarvajJa dvArA pratipAdita hai / yaha tIrtha nirAdhAra nahIM raha sakatA, ataH catubiMdha saMgha athavA prathama gaNadhara ko bhI tIrtha kahate haiN| kahA bhI haisiddha-asaMsAra samApanna jIva prajJApanA che. baMne jagyAe () ane prayoga karIne AvuM sUcita karyu che ke A baMne prajJApanAonA paNa avAntara bheda-anekAneka che. anantara siddha jIva upAdhinA bheda vaDe paMdara prakAranA che, tethI temanI prarUpaNa paNa paMdara prakAranI che. te paMdara bheTa A rIte kahyA che ' (1) tIrthasiddha-jenA AzrayathI saMsAra sAgarane tarI javAya te tIrtha kahevAya che, evuM tIrtha te pravacana che ke je jIva ajIva Adi tatvenI vAstavika prarUpaNa karavAvALuM ane paramagurU-sarvajJadvArA pratipAdita che. A tIrtha nirAdhAra hotuM nathI, tethI caturvidha saMgha athavA prathama gaNa dharane tIrtha kahe che. kahyuM paNa che ke zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #187 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra. pada 1 sU 11 jIvaprajJApanA dharo vA, tathA coktam-'titthaM bhaMte ! titthaM tityakare titthaM ? goyamA ! arihA tAva niyamA' titthakare, tittha puNa cAuvvaNo samaNasaMvo paDhama gaNaharo vA' tIrthe 'zAsanaM' bhadanta ! tIrtha (taraNa sAdhanam) tIrthakarastortham gautama ! arhan tAvat niyamAttIrthakaraH tIrtha punazcaturvarNaH zramaNasaGghaH prathama gaNadharo vA' iti, tasmin tIrthe samutpanne ye siddhAste tIrthasiddhAH1, 'evam atityasiddhA' atIrthasiddhAH, tIrthasyAbhAvo'tIrtham, tIrthasyAmAvazcAnutpAdaH apAntarAle vyavacchedo vA tasmin ye siddhA:-te atIrthasiddhAH2, tatra tIrthasyAnutpAde siddhA marudevIprabhRtayaH, marudevyAdi siddhigamanakAle tIrthotpAdAbhAvAt, tathA-tIrthasya vyavacchedaH suvidhi svAmyAdyapAntarAleSu, tatra ye jAti smaraNAdinA'parvargamArgamavApya he bhagavAn ! tIrtha ko tIrtha kahate haiM yA tIrthakara ko tIrtha kahate haiM ? he gautama ! arihanta bhagavAn (niyama se) tIrthakara haiM aura cAra prakAra kA zramaNasaMgha (sAghu, sAdhvI, zrAvaka, zrAvikA) yA prathama gaNadhara tIrtha hai / isa tIrtha kI sthApanA ho jAne para jo jIva siddhi prApta karate haiM, ve tIrthasiddha kahalAte haiN| (2) atIrthasiddha -tIrtha kA abhAva atIrtha kahalAtA hai| tIrtha kA abhAva do prakAra se hotA hai-tIrtha kI sthApanA hI na huI ho athavA sthApanA hone ke pazcAt kAlAntara meM usakA viccheda ho gayA ho / aise atIrthakAla meM jinhoMne siddhi prApta kI ve atIrthasiddha haiN| tIrtha kI sthApanA se pUrva marudevI Adi ne siddhi prApta kii| suvidhinAtha Adi tIrthaMkara ke bIca ke samaya meM tIrtha kA uccheda huA thA, usa samaya meM jAtismaraNa Adi ke dvArA jinhoMne siddhi pAI, ve tIrya he bhagavana tIrthane tIrtha kahe che athavA (aga) tIrthakarene tIrtha kahe che? he gautama ! arihaMta bhagavAna (niyamathI) tIrthakara che ane cAra prakArano zrabhAra saMgha (sAdhu, sAvI, zrApa, zrAvi4) 2424 / prathama 452 tItha che. A tIrthanI sthApanA thaI gayA bAda je jI siddhi prApta kare che. teo tIrtha siddha kahevAya che. (2) atIrtha siddha-tIrthane abhAva atIrtha kahevAya che. tIrthane abhAva be prakAre thAya che-tIrthanI sthApanA ja na thaI hoya athavA sthApanA thayA pachI kALAntare tene vicacheda thaI gaye haiya, AvA atIrthakALamAM jeoe siddhi prApta karI teo atIrtha siddha che. tIrthanI sthApanAthI pUrva marUdevI vigeree siddhi prApta karI. suvidhinAtha vigere tIrthakaranA vacagALAnA samayamAM tIrthane vi cheda thaye hatA te samayamAM zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #188 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 174 prajJApanAsUtre siddhAste tIrthavyavacchedasiddhA ityarthaH, evam 'titthagarasiddhA'-tIrthakarasiddhAH-tIrthakarAH santo ye siddhAste tIrthakarasiddhAH RSabhAdi varddhamAnaparyantAH, 'atitthagarasiddhA' atIrthakarasiddhAH-sAmAnyakevalino bhUtvA ye siddhAste tathA 'sayaM buddhasiddhA' svayaM buddhasiddhAH-paropadezAdinA svayaM buddhAH santo ye siddhAste tathA-paropadezaM vinApi svayaM saMsArasvarUpaM buddhvA siddhA ityarthaH, 'patteya buddhasiddhA' pratyekabuddhasiddhAH-pratyekabuddhasiddhAH santo ye siddhAste pratyekabuddhasiddhAH, tatra svayaM buddhapratyekabuddhAnAM bhedastu ayameva yat-svayaMbuddhA bAhyapratyayaM vinaya vyavacchedasiddha khlaae| ye donoM hI prakAra ke siddha atIrthasiddha haiN| (3) tIrthakarasiddha-jo tIrthakara hokara siddha hote haiM, ve tIrthakara siddha kahalAte haiM, jaise isa avasarpiNIkAla meM zrIRSabhadeva se lekara zrIvarddhamAna svAmI paryanta cauvIsa tIrthakara / (4) atIrtha karasiddha-jo sAmAnyakevalI hokara siddha hote haiM, ve atIrthakarasiddha kahalAte haiN| (5) svayaMbuddhasiddha'-jo paropadeza ke vinA, svayaM hI saMsAra ke svarUpa ko samajha kara siddha hote haiM / (6) pratyekabuddhasiddha-jo pratyekabuddha hokara siddha hue ve pratyeka buddha siddha haiM / pratyeka buddha bhI paropadeza ke binA hI siddha hote haiM, parantu unameM aura svayaMbuddha meM antara hai / vaha yaha ki svayaMbuddhasidva ve kahalAte haiM jo bAhya kAraNa ke binA hI bodha prApta kara lete haiM-jinheM jAti maraNa vigere dvArA jeoe siddhi meLavI teo tIrtha vyava cheda siddha kahevAyA. A banne prakAranA siddha atIrtha siddha che. (3) tI 42siddha tItha 42 manIne siddha thAya che. teso tItha 42 siddha kahevAya che, jemake A avasarpiNa kALamAM rUSabhadevathI te zrIvardhamAna svAmI sudhI 24 tIrthakare che. (4) matIya 42sidv-re| sAmAnya pakSI manIne siddha thAya cha. te atIrthakara siddha kahevAya che. (5) svayaM buddhasiddha-jeo paropadeza vinA pote ja saMsAranA svarUpane samajIne siddha thAya che te svayaM buddhasiddha che. (9) pratyekabuddhasiddha-jeo pratyeka buddha banIne siddha thayA teo pratyeka badrasiddha che. pratyeka buddha paNa popadezenA vinA siddha thAya che; parantu teomAM ane svayaM buddhamAM anantara che. te A ke svayaM buddhasiddha teo kahevAya che ke jeo bAhA kAraNa vinAja zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #189 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra. pada 1 sU.11 jIvaprajJApanA 175 budhyante, svayameva-bAhyapratyayamantareNaiva nija jAti smaraNAdinA buddhAnAM svayaM buddhatvokteH, te ca dvidhA-tIrthakarA stad vyatiriktAzca, prakRte ca tIrthakaravyatiriktA eva svayaM buddhA gRhyante, tathA coktam-nanyadhyayanacUrNikAyAma'te duvihA, sayaM buddhA-titthayarA, titthayaravairittAya, iha vairittehi ahigAro' iti, te dvidhAH svayaM buddhAH-tIrthakarAH-tIrthakara vyatiriktAzca, iha vyatiriktairadhikAra iti, pratyeka buddhAstu bAhya pratyayApekSayA vyavahIyante, pratyekaM-bAhyaM vRSabhAdi kAraNamabhisamIkSya buddhAnAmeva pratyekabuddhatvavyavahArAt, itthaM zrUyatebAhyapratyaya sApekSAkarakaNDravAdInAM bodha bahiH pratyayamapekSya ca te buddhAH santo niyamena pratyekameva viharanti, na gacchavAsina iva saGghIbhUya, tathA coktam-nandhadhyayanacUrNikAyAm-'patteyaM-bAhyaM vRSabhAdikaM kAraNamabhisamIkSya buddhAH bahijAtismaraNa Adi se svayaM hI bodha prApta ho jAtA hai / svayaMbuddha do prakAra ke haiM-tIrthakara aura tIrthakarabhinna / tIrthakara to tIrthaMkarasiddha kI koTi meM sammilita haiM, ataeva yahAM tIrthakarabhinna svayaMyuddha hI samajhanA cAhiye / nandIsUtra kI cUNi meM kahA hai-svayaMvuddha do prakAra ke haiM-tIrthaMkara aura tIrthakarabhinna / yahAM tIrthakarabhinna ko hI grahaNa karanA cAhiye / aura pratyekabuddha ve kahalAte haiM jo vRSabha Adi kisI bhI bAhya nimitta se bodha prApta karate haiN| sunA jAtA hai ki karakaNDU Adi ko bAhya nimitta se bodhi prApta huI thii| ye pratyeka buddha bodhi prApta karake ekAkI hI vicarate haiM, gaccha-samUha meM nahIM rahate / nandI-adhyayana kI cUrNi meM kahA hai-pratyeka-vRSabha Adi bAhya nimitta bedha prApta kare che. arthAt jeone jAti maraNa vigerethI svayameva bodha prApta thaI jAya che. svayaM baddha be prakAranA che-tIrthakara ane tIrthakara bhinna, tIrtha"raka te tIrthakara siddhanI kaTimAM saMmilita che. tethI ahIM tIrthakara bhinna svayaM buddhaja samajavA joIe. nandI sUtranI cUrNimAM kahyuM che ke svayaM buddha be prakAranA che-tIrthakara ane tIrthakarathI judA. atre tIrthakara bhinnanuM ja grahaNa karavuM joIe. ane pratyeka baddha teo kahevAya che ke jeo vRSabha Adi koI paNa bAhya nimittathI bedha prApta kare che. sAMbhaLavAmAM Ave che ke karakaC vigerene bAhya nimittathI bedhi prApta thaI hatI. A pratyeka buddha, bedhi prApta karIne ekAkI vicare che, ga7 samUhamAM rahetA nathI. nandI adhyayananI cUrNimAM kahyuM che--pratyeka vRSabha Adi bAhyanimittane zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #190 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 176 prajJApanAsUtre pratyayaM pratibuddhAnAM ca 'patteya niyamA vihAro jamhA tamhAya te patteya buddhA' iti, svayambuddhAnAmupadhi dvadizavidha eva pAtrAdiko bhavati, pratyeka buddhAnAM tu dvidhA - jaghanyena, utkarSeNa, tatra jaghanyena dvividhaH utkarSeNa navavidhaH prAvaraNavarjI bhavati tathA coktam 'patteya buddhANaM jahaNeNaM duviho / ukkoseNaM navaviho niyamA pAuraNa vajjo bhavai' iti // evaM svayaM buddhAnAM pUrvAdhItaM zrutaM bhavati na vA bhavati, tatra yadi pUrvAdhItaM zrutaM bhavati tadA liGgaM devatA vA prayacchati, gurusannidhau vA gatvA pratipadyate, yadi ca earth vicaraNa samarthaH, icchA vA tasya tAdRzI utpadyate tadA ekAkI viharati ko dekha kara jo buddha hue ve pratyeka buddha / ve niyama se pratyeka arthAt akele hI vicaraNa karate haiM, isa kAraNa pratyeka buddha kahalAte haiN| svayaMbuddhoM kI upadhi pAtrAdi ke bheda se bAraha prakAra kI hotI hai aura pratyeka buddhoM kI jaghanya tathA utkRSTa ke bheda se do prakAra kI hotI hai / jaghanya se do prakAra kI aura utkRSTa nau prakAra kI hotI hai / magara usameM prAvaraNa arthAt vastra nahIM hotA / kahA bhI hai- pratyekabuddha kama se kama do prakAra kI aura adhika se adhika nau prakAra kI upadhi rakhate haiM, magara niyama se vastra rahita hI hote haiN| svayaMyuddhoM ke pUrvAdhIta (pUrvajanma meM paThita) zruta hotA bhI hai yA nahIM bhI hotA hai| agara hotA hai to unheM devatA liMga pradAna kara detA hai athavA ve guru ke nikaTa jA kara muniliMga aMgIkAra karate haiN| agara ve ekAkI vicarane meM samartha hoM yA unheM ekAkI vicaraNa karane kI icchA ho to ekAkI vicarate joine jee buddha thayA te pratyeka yuddha. te nimittathI pratyeka arthAt ekalAja vicare che, e kAraNe pratyeka buddha kahevAya che svayaM buddhonI upadhi-pAtrAdinA bhede khAra prakAranI hAya che ane pratyeka yuddhonI jaghanya tathA utkRSTanA bhedathI e prakAranI thAya che, jaghanyathI e prakAranI ane utkRSTathI nava prakAranI thAya che. parantu temAM prAvaraNa arthAt vastro hAtA nathI. kahyuM paNa che-pratyeka buddha echAmAM echI e prakAranI ane vadhAramAM vadhAre nava prakAranI upadhi rAkhe che. parantu niyamathI vastra rahita ja hoya che. svaya' buddhonu' pUrvAdhIta (pUrvajanmanuM bhaNelu) zruta hAya che. agara te nathI paNa hetu. agara hAya che te temane devatA liMga pradAna karIde che. athavA teo gurUnI samIpa jaine munirliMga aMgIkAra kare che agara teo zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #191 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - prameyapodhinI TIkA pra. pada 1 sU.11 jIvaprajJApanA anyadhA gacchavAse avatiSThate, yadAtu tasya pUrvAdhItaM zrutaM na bhavati tadA niyamena gurusannidhau upagamya liGga pratipadyate, gacchaM ca niyamato na parityajati, uktazca-'pubAhIyaM suyaM se havai vA na vA, jai se nasthi to liMgaM niyamA gurusaM. nihe paDijjai, gaccheya viharaitti, aha puvAdhIya suyasaMbhavo'sthi to se liMgaM devayA paDiyacchai, gurusaMnihe vA paDivajjai, jaiya egavihAraviharaNasamattho icchA vA se to eko ceva viharai, annahA gacche viharaI'tti, pratyekabuddhAnAM tu pUrvAdhItaM zrutaM niyamena bhavati, tacca jaghanyena ekAdazAGgAni, utkarpaNa kizcinyUnAni dazapUrvANi, evaM liGga tasmai devatA prayacchati, liGgarahito vA kadAcid haiM, anyathA gacchayAsI hokara rahate haiM / yadi unake pUrvAdhIta zruta na ho to niyama se guru ke nikaTa jA kara hI liMga aMgIkAra karate haiM aura niyama se gaccha meM hI rahate haiM / kahA bhI hai-unheM (svayaM buddha ko) pUryAdhIta zruta ho bhI sakatA hai aura nahIM bhI ho sakatA hai| yadi nahIM hai to niyama se guru ke sAnnidhya meM hI sAdhuliMga ko aMgIkAra karate haiM aura yadi pUrvAdhIta zruta ho to yA to devatA liMga pradAna kara detA hai yA guru ke samIpa ve liMga aMgIkAra karate haiN| agara vaha ekAkI vicarane meM samartha hoM aura ekAkI vicaranA cAhe to ekAkI vicarate haiM, anyathA gaccha meM rahate haiM / magara pratyeka buddhoM ko niyama se pUrvA. dhIta zrata hotA hI hai| vaha kama se kama gyAraha aMga aura utkRSTa kucha kama daza pUrva taka hotA hai| unheM liMga devatA detA hai aura kadAcita ekAkI vicaravAmAM samartha hoya athavA temane ekAkI vicaraNa karavAnI IcchA hoya te ekAkI vicare che. nahIM gacchavAsI banIne rahe che. je teomAM pUrvAdhIta zrata na hoya te niyame karIne gurUnI pAse jaIne ja liMga aMgIkAra kare che ane niyamathI gacchamAM AvIne rahevAvALAM hoya che. yu 595 cha-temAne (vaya muddhane) pUrvAdhIta zruta sA pa za cha, ane na paNa hoya. je na hoya te gurUnA sAMnidhyamAM ja niyamathI sAdhu libano aMgIkAra kare che. ane je pUrvAdhIta zrata hoya che athavA te devatA liMga pradAna karI de che agara gurUnI samIpe liMga aMgIkAra kare che. agara te ekAkI vicaravAmAM samartha hoya ane ekAkI vicAravAnuM cAhe te ekAkI vicare che. nahIM te gaca7mAM rahe che. paranta pratyeka buddhone niyamekarI pUrvAdhIta zrata hoya ja che. te ochA mAM ochA agIyAra aMga ane tenA utkRSTa kAMIka ochA daza pUrva sudhI hoya che. teone liMga devatA Ape che ane keIka vAra teo liMga rahita banIne pra0 23 zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #192 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 178 prajJApanAsUtre bhavati, uktaJca - 'patteya buddhANaM puvvAhIyaM sayaM niyamA havai, jahanneNaM ikkArasa aMgA, ukkoseNaM bhinna dasapuvvA, liMgaM ca devayA payacchai, liMgavajjio vA bhavai, jao bhaNiyaM rupaM patteya buddhA' iti / tathA 'buddha bohiyasiddhA' - buddha bodhitasiddhAH buddhA: - AcAryAstai bodhitAH santo ye siddhA bhavanti te buddhabodhitasiddhA ucyante, eteSAM ca pUrvoktAnAM sarveSAmapi madhye kecana -' itthIliMgasiddhA' - strIliGgasiddhA bhavanti, striyAliGgastrIliGgam - strItvopalakSaNam, tasmin strItvopalakSaNarUpe strIliGge varttamAnAH santo ye siddhAste strIliGgasiddhA ucyante tatra strIliGga tridhA bhavati, - vedaH - zarIraniSpatiH, nepathyaJca teSAM madhye prakRte zarIraniSpatti rUpameva khIliGga gRhyate, ye liMgarahita hI cicarate haiM / kahA bhI hai- pratyeka buddhoM ko niyama se pUrvAdhIta zruta hotA hai / vaha jaghanya gyAraha aMga aura utkRSTa kiM cit nyUna daza pUrva taka hotA hai / unheM yA to devatA liMga pradAna kara detA hai yA ve liMgarahita ( sAdhu kA veSa dhAraNa kiye binA hI ) vicarate haiM / kahA bhI hai- 'rUpaM patte buddhA (7) buddhabodhitasiddha - buddha arthAt bodha prApta AcArya Adi ke dvArA pratibodha pAkara jo siddha hotA haiM, ve buddhabodhita siddha kahe jAte haiM / (8) strIliMgasiddha - ina pUrvokta siddhoM meM se koI-koI strIliMga - siddha hote haiM / strI kA cihna strIliMga kahalAtA hai| vaha tIna prakAra se ho sakatA haiM - veda, zarIra kI banAvaTa aura veSa / ina tIna prakAra ke liMgoM meM se yahAM zarIra kI banAvaTa hI samajhanA cAhie, veda yA veSa rUpa strIliMga nahIM samajhanA caahie| kyoM ki strIveda kI vidyvicaratA rahe che. kahyuM paNa che--pratyeka yuddhane niyamekarI pUrvAdhIta zruta heAya che. te jadhanya agIAra aMga ane utkRSTa kAMika echA daza pUrva sudhI hAya che. teone kAMtA devatA liMga pradAna karIde che. agara to teo liga rahita (sAdhuneAveSa dhaar| ryA sivAya 4) viyare che. hyuM pazu che (rUppaM patteyabuddhA) (7) yuddhamedhitasiddhabuddha arthAt khAdha prApta AcArya AdinA dvArA prati bedha meLavIne je siddha thAya che. tee yuddha aidhita siddha kahevAya che. (8) strIliMgasiddha-A pUrvokta siddhomAMthI kai kai strIliMga siddha hAya che. strInuM cihnaja strIliMga kahevAya che. te traNa prakAre khanI zake che-veka zarIranI banAvaTa ane veSa e traNa jAtanA liMgamAMthI ahIM' zarIranI anAvaTa ja samajavI joie veda athavA zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #193 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyayodhinI TIkA pra. pada 1 sU.11 jIvaprajJApanA na tu vedarUpaM nepathyarUpaM vA, vedasattve siddhatvAsaMbhavAt, nepathyasya ca pramANatvA bhAyAt tathA coktaM nandhadhyayanacUrNikAyAm-'itthIe liMgaM ithiliMgaM, itthIe uvalakkhaNaM ti vuttaM bhavai, taM ca tivihaM-vedo sarIra nivbittI nevatthaM ca, iha sarIranivvattIe ahigAro na veyaNe vatthehi' tti, evaJca-'na strINAM nirvANamiti digambaroktamapAstamavaseyam , anena sUtreNa strInirvANasya sAkSAdeva pratipAditatvAt, taniSedhasya yuktyA anupapadyamAnatvAt , tathAhi-jJAnadarzanacAritrANi nirvANapatho vartate, 'samyagdarzanajJAnacAritrANi mokSamArgaH' iti vacanaprAmANyAt, (tattvArthasUtra 1, a. 1) samyagdarzanAdIni puruSANAmiva strINAmapi sambhavantyeva, mAnatA meM siddha-avasthA prApta nahIM ho sakatI aura veSa pramANita nahIM hai| nandI-adhyayana kI cUrNikA meM kahA hai-strI kA liMga strIliMga hai, arthAt jisase strI kI pahicAna ho vaha striiliNg| vaha tIna prakAra kA hai-veda, zarIra kI banAvaTa aura veSa / yahAM zarIra kI racanA hI samajhanA cAhie, veda yA veSa nahIM samajhanA cAhie / isa kathana se 'striyoM ko nirvANa nahIM hotA' yaha digambaroM kA kathana khaMDita ho jAtA hai, kyoM ki isa sUtra meM strI nirvANa kA sAkSAt hI pratipAdana kiyA gayA hai / usakA niSedha yukti se saMgata nahIM ho sakatA / yathA-jJAna, darzana aura caritra mokSa kA mArga hai, 'samyagdarzana jJAna aura cAritra mokSa kA mArga hai' yaha vacana pramANabhUta hai| (tattvArthasUtra 1 a. 1) samyagdarzana puruSoM kI taraha striyoM meM bhI ho sakatA hai / striyAM bhI samasta pravacana ke artha para ruci rakhatI veSa rUpa strIliMga na samajavuM joIe. kemake strI vedanI vidyamAnatAmAM siddha avasthA pAmInathI zakAtI ane veSa pramANita nathI. nandI adhyayananI cUrNikAmAM kahyuM che- strInuM liMga strIliMga che, arthAta jenAthI strInI oLakha thAya te strIliMga. te traNa jAtanAM che. veda zarIranI banAvaTa ane veSa, ahIM zarIranI racanA ja samajavI joIe. veda ke veSa samajavAnA nathI. A kathanathI strIonuM nirvANa nathI thatuM. evuM diganuM kanatha khaMDita thaI jAya che. kemake A sUtramAM strI nirvANanuM sAkSAt pratipAdana karyuM che. tene niSedha yukitathI saMgata nathI thaI zakate. - jema jJAna, darzana. cAritra mokSa mArga che, samyagdazana jJAna ane cAritra mokSano mArga che. A vacana pramANabhUta che. (tatvArtha sUtra 1 a-1) samya darzana purUnI jema strIomAM paNa hoI zake che. strIo paNa samasta pravaca. zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #194 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre striyo'pi sakalamapi pravacanArthamavikalamabhirocayanti, SaDAvazyaka kAlikokAlikAdi bhedabhinnaM zrutaM ca jAnanti, niraticAraM saptadazaprakArakaM saMyamaJca paripAlayanti, surAsurANAmapi durdharaM brahmacarya dhArayanti, mAsakSapaNAdiduzvaratapazcazciAcaranti, ataeva strINAmapi muktiH sambhavatyeva, atha tAsAM samyagdarzanajJAnasambhave'pi saMyamAbhAvena cAritrAsambhavaH, zarIrAGgAcchAdanArtha vastraparibhAgAvazyakatayA saparigrahatvApattyA saMyamAbhAvAditi cedatrocyate -'mucchApariggaho vutto' mUrchAparigraha uktaH, iti vacanAt paramArthato mUIyA eva parigrahapadArthatayA strINAM zarIrAcchAdanArtha vastrasaMsargamAtra satve'pi vastrAhaiM, SaDAvazyaka tathA kAlika aura utkAlika Adi zruta ko jAnatI haiM aura sattaraha prakAra ke saMyama kA niraticAra pAlana bhI karatI haiM / suroM aura asuroM ke lie bhI kaThina brahmacarya kA pAlana bhI karatI haiM, mAsakhamaNa Adi duSkara tapasyA bhI karatI haiN| isa kAraNa striyoM ko bhI mokSa prApta ho sakatA hai| kadAcit kahA jAya ki striyoM ko samyagdarzana aura samyagjJAna to saMbhava hai, magara saMyama kA abhAva hone se cAritra saMbhava nahIM hai, unheM apane zarIra kA aMga DhaMkane ke lie vastra kA paribhoga karanA Avazyaka hotA hai| ataeva saparigraha hone se saMyama kA abhAva hotA hai| isakA uttara yaha hai ki mUrchA ko parigraha kahA gayA hai / jaba mULa hI parigraha zabda kA artha hai to striyoM ko zarIra DhaMkane ke lie vastra kA saMsarga mAtra hone para bhI vastra Adi meM mUrchA na hone ke nonA artha upara rUci rAkhe che. paDAvazyaka tathA kAlika ane utkAlika vigere zrutAne jANe che. ane sattare prakAranA saMyamanuM niraticAra rUpe pAlana kare che. - sure ane asurene mATe kaTaprada brahmacaryanuM pAlana paNa kare che. mAsa khamaNa Adi duSkara tapasyA paNa (strI) kare che, A kAraNe strIone paNa mokSa prApta thaI zake che. kadAcit kahevAmAM Ave ke strIomAM samyagdarzana ane samyajJAna te saMbhave che, paNa saMyamano abhAva hovAthI cAritrane saMbhava nathI hatuM. teone pitAnuM zarIra DhAMkavA mATe vastra paheravuM te Avazyaka bane che. tethI saparigraha hovAthI saMyamano abhAva bane che. tene uttara A che ke machane parigraha kahela che. jyAre mUcchIja parigraha zabdano artha che. te strI one zarIra DhAMkavA mATe vastrane mAtra saMsarga thavAthI paNa vastra vigeremAM mUcchI na hovAne kAraNe te parigraha banatuM nathI, vastra vagara AtmAnI rakSA thavI asaMbhavita che, zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #195 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 181 prameyabodhinI TIkA pra. pada 1 sU.11 jIvaprajJApanA diSu mUrchAviraheNa parigrahAbhAvAt , vastraM vinA AtmarakSaNAsaMbhavena dharmopakaraNamAtratayA tasyopAdAnAt, zItakAlAdiSu vyagrAvasthAyAM svAdhyAyadhyAnAdi-karaNAsaMbhavAcca dIrghakAlikasaMyamaparipAlanAya yatanayA mUrihitavastraM paribhuJjAnAnAmapi tAsAM parigrahavattvAbhAvAt , atha strINAM samyagdarzanAdi ratnatrayasambhave'pi na kevalaM tasya sambhavamAtreNaiva mokSapadaprAptiH sambhavati, api tu prAyaH praka. pTenaiva tadraratnatrayeNa, anyathA pravrajyAnantarameva sarveSAmapi prajitAnAM sAmAnyena muktipadagrAptyApattiH prasajyeta, pratyakSatastathA'darzanAt tadiSTApateH kartumazakyatvAt, samyagdarzanAdi ratnatrayaprakarSazca strINAM na sammavati, iti na vAcyam , strINAM kAraNa vaha parigraha nahIM hotA vastra ke binA AtmA kI rakSA honA asaMbhava hai| ataeva dharmopakaraNa ke rUpa meM hI ve vastra ko grahaNa karatI haiM / zItakAla Adi meM vastra ke vinA vyagratA utpanna ho jAtI hai, ataeva svAdhyAya dhyAna Adi nahIM ho sakatA isa kAraNa dIrgha kAlika saMyama kA paripAlana karane ke lie, yatanA pUrvaka mUrchA rahita vastra kA upayoga karane para bhI parigraha vRttI nahIM hotii| kadAcit kahA jAya ki striyoM ko samyagdarzana Adi ratnatraya kA saMbhava to hai, magara saMbhava hone mAtra se hI to mokSa pada kI prApti nahIM ho sakatI / mokSa kI prApti to prAyaH utkRSTa ratnatraya se hI hotI hai, anyathA dIkSA lene ke bAda hI sabhI dIkSitoM ko mokSa prApta ho jAya, magara pratyakSa se aisA nahIM dekhA jAtA / ataeva iSTApatti nahIM kahA jA sakatA, aura samyagdarzana Adi ratnatraya kA prakarSa striyoM meM saMbhava tethI dharmeparakaNunA rUpa ja teo vastra dhAraNa kare che. zItakALa AdimAM vastra sivAya vyagratA utpanna thaI jAya che. tethI ja svAdhyaya, dhyAna vigere thaI zakatA nathI. eTalA mATe dIrghakAlika saMyamanuM paripAlana karavAne mATe, yatanApUrvaka maccharahita vastrane upayoga karavA chatAM paNa teo parigrahavatI banatI nathI. kadAca kahevAmAM Ave ke strIone samyagdarzana vigere ratnatrayane saMbhavate che. paNa saMbhava hovA mAtrathI te mekSanI prApti nathI thaI zakatI, mokSanI prApti prAyaH utkRSTa ratnatrayathI thAya che, nahIM te dIkSA lIdhA pachI badhAja dIkSitane mokSa prApta thaI jAya. AvuM pratyakSamAM jovAmAM nathI AvatuM. tethI ISTApati nathI kahevAtI ane samyagdarzana Adi ratnatrayane prakarSa strIomAM saMbhavita che ke nahIM. Ama kahevuM ThIka nathI, kemake strIomAM samyagdarzana Adi ratnatrayanA utkarSane abhAva karavAvALuM kaI pramANu nathI. samasta dezamAM ane samasta kALamAM striomAM ratnatrayane prakaSa asaMbhavita zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #196 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 182 prajJApanAsUtre 1 samyagdarzanAdi ratnatrayaprakarSA sambhavapratipAdaka pramANAbhAvAt, sakaladezakAlAvacchedena strISu ratnatrayaprakarSA sambhavagrAhakapramANAnupalabdheH, dezakAlavyavahiteSu pratyakSapramANApravRtteH, tadapravRttau cAnumAnasyApi tanmUlakasya pravRttyasaMbhavAt tAsu tatprakarSAsambhavapratipAdakagamAnupalabdheca, pratyuta tatsambhavapratipAdakAgamAnAmeva sthAne samupalabdheH, yathA prastutaM sUtram tasmAnna strINAM ratnatrayaprakarSAsambhavaH, payaH pAvakayoriva, chAyAtApayokhi, prakAzAndhakArayoriva vA strItvena saha ratnatraya prakarSasya svabhAvato virodhAbhAvAt virodhAvadhAraNe yuktivirahAt, tathAhi " " nahIM hai / yaha kahanA ThIka nahIM hai, kyoM ki striyoM meM samyagdarzana Adi ratnatraya ke prakarSa kA abhAva siddha karane vAlA koI pramANa nahIM hai / samasta dezoM meM aura samasta kAloM meM striyoM meM ratnatraya kA prakarSa saMbhava nahIM hai, isa bAta ke grAhaka pramANa kI anupalabdhi hai / deza aura kAla se vyavahita padArthoM meM pratyakSa pramANa kI pravRtti nahIM hotI aura pratyakSa kI pravRtti na hone se pratyakSa mUlaka anumAna kI pravRtti bhI saMbhava nahIM hai| striyoM meM ratnatraya ke prakarSa kA abhAva pratipAdana karane vAlA Agama bhI upalabdha nahIM hotA, balki usakA saMbhava batalAne vAlA Agama hI sthAna-sthAna para upalabdha hotA hai / , jaise yahI prastuta sUtra / ataeva striyoM meM ratnatraya kA prakarSa asaMbhava hai, yaha bAta nahIM hai / jaise jala aura agni kA, chAyA aura dhUpa kA athavA prakAza aura andhakAra kA svabhAva se hI virodha hai / usa prakAra strItva kA ratnatraya ke prakarSa ke sAtha svabhAva se hI virodha nahIM hai, che te vAtanA pramANanI anupalabdhi che. deza ane kALathI vyahita padArthomAM pratyakSa pramANanI pravRtti nathI thatI ane pratyakSanI pravRtti na heAvAthI pratyakSa mUlaka anumAnanI pravRtti paNa asa'bhavita che. strIomAM ratnatrayanA prakanA abhAva pratipAdana karavAvALA Agama paNa upalabdha nathI thatA. paNa tene saMbhava khatAvavAvALA Agamaja ThekANe ThekANe upalabdha bane che, jemake A cAlu sUtra che. tethI karIne strIomAM ratnatrayanA praka asaMbhava che. e vAta che ja nahI' jema agni ane pANIne taDakAne ane chAyAne prakAza ane andhakArane svAbhAvika vidha hAya che. e rIte strItvane ratnatrayanI utkatA sAthe svAbhAvika virodha nathI, kemake virAdhanA nizcaya karAvanArI kai yukita nathI. jemake-jenA pachI meAkSanI prApti thaI jAya teja ratnatrayane praka` kahevAya che. te prazna ayogI avasthAnA zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #197 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 183 prameyayodhinI TIkA pra. pada 1 sa.11 jIvaprajJApanA yadanantaraM mokSapadaprAptirbhavati sa eva ratnatrayaprakarSa ucyate, sa ca ayogino'vasyAcaramasamayabhAvI, ayogyavasthAyAzca asmAdRzAM carmadRzAM pratyakSavAbhAvAt , atastayo virodhAvadhAraNaM duHzakam , adRSTena saha virodhasya pratipattu mazakyatvAt , iSTApattau tu puruSeSvapi tulyayuktyA virodhApattyA ratnatrayaprakarSA saMbhavApattiH, __ atha sarvotkRSTAdhyavasAyenaiva sarvotkRSTapadaprApti bhavati, nAnyatheti ubhayavAdi sammatametad AgamaprAmANyAt , sarvotkRSTazca padadvayaM vartate, sarvotkRSTa-sukhasthAnaM, sarvotkRSTa duHkhasthAnaJca tatra srotkRsstt sukhasthAnaM mokSaH, sarvotkRSTaduHkhasthAnantu adhaH saptamanarakapRthivI, tatrAgame strINAM kyoMki virodha kA nizcaya karAne vAlI koI yukti nahIM hai / yathAjisake bAda mokSa kI prApti ho jAya vahI ratnatraya kA prakarSa kahalAtA hai| vaha prakarSa ayogI-avasthA ke carama samaya meM hotA hai aura ayogI-avasthA hamAre jaise carmacakSu janoM ko pratyakSa nahIM hotii| isa kAraNa unake virodha kA nizcaya karanA azakya hai aura adRSTa vastu ke sAtha kisI ke virodha ko samajhanA asaMbhava hai / anyathA jo yukti striyoM ke ratnatraya kA prakarSa na hone ke liye hai vaha puruSoM ke liye bhI samAna hai to unameM bhI virodha hone se ratnatraya kA prakarSa asaMbhava ho jaaegaa| ___ kahA jA sakatA hai ki sarvotkRSTa pada kI prApti sarvotkRSTa adhyavasAya se hotI hai, anyathA nahIM, Agama pramANa se yaha bAta donoM vAdiyoM ko mAnya hai| sarvotkRSTa pada do haiM-eka sarvotkRSTa sukha kA sthAna aura dUsarA sarvotkRSTa duHkha kA sthAna / sarvotkRSTa sukha kA sthAna mokSa hai aura sarvotkRSTa duHkha kA sthAna sAtavIM narakabhUmi hai| inameM chevaTanA bhAgamAM thAya che, ane amegI avasthA ApaNAM sarakhA carma cakSu mANasone pratyakSa nathI thatI. ethI tenA virodhano nizcaya kare azakaya che ane adaSTa vastunI sAthe keIne virodhane samajevo asaMbhava che. bIjI rIte je yukita strIone ratna vayanA prakaSa na hovA mATe che, te purUSane mATe paNa samAna ja che to temAM paNa virodha hovAthI ratnatrayane prakaSa asaMbhavita banI jaze. kahevAya che ke sarvotkRSTa padanI prApti sarvotkRSTa adhyavasAyathI thAya che. anya rIte nahIM. AgamapramANuthI A vAta banne vAdIone mAnya che. sarvotkRSTa pada be che. eka sarvotkRSTa sukhanuM sthAna ane bIjI sarvotkRSTa duHkhanuM sthAna sarvotkRSTa sukhanuM sthAna mekSa che. ane sarvotkRSTa duHkhanuM sthAna sAtamI naraka bhUmi che, zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #198 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre saptamanarakapRthivIgamanaM pratiSiddham , pratiSedha nidAnantu tadagamanayogya tathAvidha sarvotkRSTamanovIryapariNAmAbhAvaH, ataeva tAsAM saMmUcchimA divat saptamanarakapRthiyogamanAbhAvaH, kiJca yAsAM vAdalabdhau vaikriyAdilabdhau pUrvagatazrutAdhigatau ca sAmarthyAbhAva stAsAM mokSagamanasAmarthyAbhAvaH sutarAM siddha iti cenmaivam strINAM saptamanarakapRthivIgamanaprayojaka sarvotkRSTamanovIryapariNAmAbhAve'pi niHzreyasaprayojaka sarvotkRSTamanovIryapariNAmAbhAce pramANAbhAvAt , tayoH parasparaM vyApya vyApakabhAvAbhAvena anvayavyatirekAbhAvAta, bhUmikarSaNAdikaM karma kartumasamarthoM janaH zAstrANyapyavagAhumasamartho na bhavati, pratyakSase Agama meM sAtavIM naraka meM striyoM ke jAne kA niSedha kiyA gayA hai / isa niSedha kA kAraNa yaha hai ki unameM sAtavIM naraka meM jAne yogya sarvotkRSTa manovIrya pariNAma nahIM hotaa| isI kAraNa ve saMmUcchima Adi jIvoM kI taraha sAtavIM narakabhUmi meM nahIM jaatiiN| isake atirikta jinameM bAdalabdhi, vaikriya labdhi aura pUrvagata zruta ko jAnane kI bhI zakti nahIM hai, unameM mokSagamana kI zakti kA abhAva to svataH hI siddha ho jAtA hai| yaha nahIM kahanA cAhie, kyoM ki striyoM meM sAtavIM narakabhUmi meM utpanna karane vAle sarvotkRSTa manovIrya kA pariNAma bhale hI na ho, phira bhI mokSa ke yogya sarvotkRSTa manoyoga kA pariNAma unameM nahIM hai, isa viSaya meM koI bhI pramANa nahIM hai| ina donoM pariNAmoM meM paraspara vyApya-vyApaka bhAva na hone se anyaya -vyatireka ghaTita nahIM hotaa| jo manuSya jamIna jotane meM asamartha emAMthI AgamamAM sAtamI naraka bhUmimAM strIone javAno niSedha karAye che. te niSedhanuM kAraNa e che ke teomAM sAtamA narakamAM javA yogya satkRSTa mane vIrya pariNAma nathI thatuM te kAraNe teo saMmUrNima Adi jIvanI jema sAtamI naraka bhUmimAM nathI jatI. taduparAnta jeemA vAdalabdhi, vaikilabdhi, ane pUrvagata zrutane jANavAnI paNa zakita nathI. temAM mekSa gamananI zakitane abhAva svataHsiddha bane che. ema na kahevuM joIe, kemake strIomAM sAtamI narakabhUmimAM utpanna karanAra sarvotkRSTa manavIryanuM pariNAma bhale na hoya, te paNa mekSane gya sarvotkRSTa maneyeganuM pariNAma teomAM nathI hotu. e bAbatamAM koI paNa pramANa maLatuM nathI. A banne pariNAmamAM paraspara vyAkhya-vyApaka bhAva na hovAthI anvaya vyatireka ghaTatA nathI. je mANasa khetI karavAmAM asamartha bane che te zAstronuM zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #199 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra. pada 1 sU.11 jIvaprajJApanA virodhAt, na ca saMmUcchimAdiSu tadubhayaprayojaka sarvotkRSTa manovIryapariNatyabhAvadarzanena strISvapi tathAvidha pariNatyAbhAvo'numAtuM zakyate iti vAcyam ? antarvyAptyaiva heto ranumApakatayA kevalaM bahi AptimAtreNa prAmuktaheto ranumApakatvAsaMbhavAt, antarvyAptezca pratibandhavalalabhyatayA prakRte kasyacidapi pratibandhasyAbhAvena antarvyAptigrahaNAbhAvAt , nahi saptamapRthivIgamanaM mokSagamanaprayojakaM na vA saptamapRthivIgamanavyApyaM mokSagamanaM, caramazarIriNAM saptamapRthivI gamanamantarApi mokSagamanAt, pratibandhaM vinA ca ekasyAbhAve anyasyAvazyamahotA hai, vaha zAstroM kA avagAhana karane meM bhI asamartha ho, aisI bAta nahIM hai, kyoMki pratyakSa se virodha hai / saMmUrchima Adi jIyoM meM donoM prakAra ke sarvotkRSTa vIrya-pariNAma kA abhAva dekhA jAtA hai, ataeva striyoM meM bhI usa pariNAma ke abhAva kA anumAna kiyA jA sakatA hai, aisA kahanA yogya nahIM, kyoM ki antApti ke dvArA hI hetu anumApaka hotA hai, kevala vahiApti mAtra hone se pUrvokta hetu anumApaka nahIM ho sktaa| antApti avinAbhAya saMbaMdha ke bala se nizcita hotI hai aura yahAM kisI bhI avinAbhAva saMbaMdha kA sadbhAva nahIM hai, ataH antarvyApti kA grahaNa nahIM ho sktaa| saptama pRthvI meM gamana mokSagamana kA prayojaka nahIM hai aura na mokSagamana saptama pRthvI gamana kA vyApya hI hai, kyoM ki caramazarIri saptama pRthvI meM gamana kiye binA hI mokSagamana karate haiM / pratibandha ke abhAva meM eka ke vinA dUsarA bhI na ho, aisA nahIM ho sakatA, avagAhana karavAmAM paNa asamartha thAya. evuM hotuM nathI kemake pratyakSa virodha che. saMmUchima Adi chomAM banne prakAranA sarvotkRSTa vIrya-pariNAmano abhAva dekhAya che, tethI strIomAM paNa te pariNAmanA abhAvanuM anumAna karI zakAya che. ema kahevuM yogya nathI, kemake antavyakti dvArA hetu anuMmApaka thAya che, kevaLa bahivyapti mAtra hovAthI pUrvokata hetu anumApaka nathI thaI zakate. antarthApti avinAbhAva sambandhanA baLe nizcita bane che, ane ahIM koI paNa avinAbhAva sambandhane sadbhAva nathI. tethI antavyaktinuM grahaNa thaI zakatuM nathI. saptama pRthvImAM gamana mekSa gamananuM prAjakathI. ane na mokSa gamana sakSama pRthvI gamananuM vyApya ja che. kemake carama zarIra saptama pRthvImAM gamana karyA sivAya ja mokSa gamana kare che. pratibandhanA abhAvamAM, ekanA sivAya bIjuM paNa na hoya ema nathI banatuM ema thavAthI te cAhe tenA abhAvamAM badhAne abhAva pra0 24 zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #200 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 186 prajJApanAsUtre bhAvAt, tathAsati yasya kasyacidabhAve sarvasyApyabhAvApattiH, kastAvat saMbhUcchimAdiSu mokSagamanAbhAvaprayojaka iti cet ? tathA bhavasvAbhAvyenaiva tadupapatteH, bhavasvabhAvata eva sammUcchimAdInAM samyagdarzanAdi pratipanyabhAvAt, ataeva na teSAM mokSagamana saMbhavaH, strINAntu prAguktarItyA yathAvat samyagdarzanAdi ratnatraya prAptisaMbhavena mokSagamana saMbhavAta, kiJca bhujaparisarpANAM dvitIyapRthivIparyantameva gamanaM bhavati na parataH, tRtIyAdi narakapRthivIgamanakAraNa tathAvidhamanovIrya pariNatyabhAvAt, tRtIyapRthivIparyantaM pakSiNAM caturtha pRthivI paryantaM catuSpadAnAM, paJcamapRthivI paryantameva ca sarpANAM gamanasaMbhave'pi sarveSAmapi teSAm Urdhvamutka sahasrAradevoparyantaM gamanasaMbhavAt, ato'ghogativiSaye manovIryapariNati aisA hone para to cAhe jisa ke abhAva meM sabhI kA abhAva ho jAegA / sammUrchima Adi meM mokSagamana ke abhAva kA kAraNa kyA hai ? isakA uttara yaha hai ki usa bhava kA svabhAva hI aisA hai / mava ke svabhAva ke kAraNa hI sammUrchima Adi jIva samyagdarzana Adi ko prApta karane meM asamartha hote haiM aura isI kAraNa ve mokSa meM bhI nahIM jA skte| striyAM to pUrvokta prakAra se yathAvata samyagdarzana Adi ko prApta kara sakatI haiM, ataeva unakA mokSagamana bhI saMbhava hai / isake atirikta bhujaparisarpa dUsarI narakapRthvI taka hI jAte haiM, unameM tIsarI Adi pRthvIyoM meM jAne kA kAraNabhUta manovIrya pariNAma nahIM hotA / pakSI tIsarI naraka taka hI jAte haiM, catuSpada cauthI naraka taka jAte haiM, sarpa pAMcavIM naraka taka hI jAte haiM, magara una sabakA Urdhvagamana adhika se adhika sahasrAra devaloka taka ho sakatA hai| isa thai jaze. samUmi AdimAM mekSa gamananA abhAvanuM kAraNa zuM hAi zake ? enA uttara e che ke te bhavanA svabhAvaja evA che. bhavanA svabhAvanA kAraNeja saMmUrcchima Adi jIva samyagdarzana Adine prApta karavAmAM asama khane che ane e kAraNe tee mekSamAM paNa nathI jaI zakatAM. strIe te pUrvokta prakAre yathAvat samyagdarzana vigerene prApta karI zake che, tethI teonu mekSa gamana paNa sabhave che. tenA sivAya bhujaparisa bIjI naraka pRthvI sudhI jAya che. teemAM trIjI vigere pRthvImAM javAnAM kAraNabhUta manevIya pariNAma nathI hatuM. pakSI trIjA naraka sudhIja jAya che. cApagAM (pazu) ceAthA naraka sudhI jAya che. sarpo pAMcamAM naraka sudhIja jAya che. parantu te badhAnuM urdhvagamana adhika thI adhika sahasrAra devaleAka sudhI hAI zake che. zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #201 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 187 prameyayodhinI TIkA pra. pada 1 sU.11 jIvaprajJApanA vaiSamyadarzanena UrdhvagatAvapi tadvaiSamyaM nAvagantuM zakyate, tathA coktam viSamagatayo'pyavastAdupariSTA tulyamAsahasrAram / gacchanti ca tiryshvstddhogtyuuntaa'hetuH||1||iti evaJca-strIpuMsoradhonarakagati vaiSamye'pi nirvANagatau na vaiSamyam api tu sAmyameveti siddham, yadapyuktam-kiJca yAsAM vAdalabdhau sAmarthyAbhAvaH, tadapi tuccham, vAdavaikriyazaktilabdhivirahe'pi viziSTa pUrvagatazrutAbhAve'pi mASatuSAdInAM nirvaNa sampadadhigamazravaNAt tathoktam 'vAdavikurvaNatvAdi labdhi virahezrute kanIyasi ca / jinakalpamanaHparyava virahe'pi na siddhi viraho'sti ||1||iti, prakAra adhogati ke viSaya meM manovIrya kI pariNati meM jo viSamatA dekhI jAtI hai, yaha Urdhvagati ke viSaya meM nahIM dekhI jaatii| kahA bhI hai-jina jIvoM kI adhogati meM viSamatA hai, unakI Urdhvagati sahasrAra devaloka taka samAna hai| ataeva yaha nahIM kahA jA sakatA hai ki adhogati kA abhAva Urdhvagati ke abhAva kA jJApaka hai // 1 // __ isI prakAra striyoM aura puruSoM kI narakagati meM viSamatA hone para bhI nirvANa gati meM koI viSamatA nahIM hai balki samAnatA hI hai, yaha siddha huaa| jinameM bAdalabdhi kA bhI sAmarthya nahIM hai, ityAdi kathana bhI sArahIna haiN| vAdalabdhi, vikriyAlabdhi aura viziSTa pUrvagata zruta ke abhAva meM bhI mASatuSa Adi ne mokSa prApta kiyA, aisA sunA jAtA hai / kahA bhI hai-'bAdalabdhi evaM vikriyAlabdhi Adi ke abhAva meM e rIte adhogati nA viSayamAM manevIyanI pariNatimAM je viSamatA jovAmAM Ave che, te urdhva gatinA viSayamAM jovAmAM nathI AvatI kahyuM paNa che ke je jInI ardhagatimAM viSamatA che. teonI urdhvagati sahasAra deva leka sudhI samAna che. tethI Ama nathI kahevAyuM ke adhogatine abhAva urva gatinA abhAvane jJApaka bane che. e 1 che A rIte strIo ane purUSonI naraka gatimAM viSamatA hovA chatAM paNa nirvANa gatimAM kaI viSamatA nathI, paraMtu samAnatA ja che. e siddha thayuM. jeomAM vAdalabdhinuM paNa sAmarthya nathI. vigere kathana paNa sAra vagaranuM che. vAdalabdhi, vikiyAlabdhi, ane viziSTa pUrvagata kRtanA abhAvamAM paNa mASatuSa vigeree mekSa prApta karyo tema sAMbhaLavAmAM Ave che. kahyuM paNa che ke "vAdalabdhi temaja vijhiyAlabdhi vigerenA anumAnamAM zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #202 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 188 prajJApanAsUtre kiJca yadi vAdAdilabdhyabhAvavanirvANAbhAvo'pi strINAM svabhAvasiddho'bhaviSyat tadA siddhAnte'pi tathaivAvakSyat yathA jambUyugAdArAt kevalajJAnAbhAvaH na cocyate kutrApi strINAM nirvANAbhAvastasmAdupapadyate strINAmapi niHzreyasamityarla pallavitena, vizeSastu nandIsUtrasya jJAnacandrikAyAM TokAyAM vilokanIyam / ___ tathA kecana-'purisaliMga siddhA'-puruSaliGga siddhA bhavanti, puMlliGge-zarIranirvRttirUpe vyavasthitAH santo ye siddhA jAtA ste puMlliGgasiddhA ucyante, evam-'napuMsagaliMgasiddhA'-kecana napuMsakaliGgasiddhA bhavanti, na strIpuMsalakSaNe zarIranirvRttirUpe vyavasthitAH santo ye siddhA ste napuMsakaliGgasiddhA ucyante, bhI aura alpazruta ke hone para bhI tathA jinakalpa aura manaHparyaca jJAna ke abhAva meM bhI mukti kA abhAva nahIM hotA // 1 // __ jaise striyoM meM vAda Adi labdhiyoM kA abhAya hotA hai, usI prakAra yadi nirvANa kA abhAva bhI svabhAva siddha hotA to Agama meM vaisA kahA hotA / jaise jambUsvAmI ke bAda ke yuga meM kevala jJAna kA abhAva ho gayA, magara striyoM ke niryANa kA abhAva to kahIM bhI nahIM kahA hai| ataeya striyoM ko bhI mokSa ho sakatA hai| aba adhika vistAra nahIM karate / jinheM adhika jAnanA hai ve nandIsUtra kI jJAnacandrikA TIkA meM dekha leN| (9) puruSaliMgasiddha-jo jIya puruSa ke zarIra meM sthita ho kara siddha hote haiM, ve puruSaliMgasiddha kahalAte haiN| (10) napuMsakaliMgasiddha-jo jIva na strI ke aura na puruSa ke, balki napuMsaka ke zarIra se siddhi prApta karate haiM, ve napuMsakaliMgasiddha kahalAte haiN| paNa ane a5 zratanA hovA chatAM paNa temaja jinaka5 ane mana:paryava jJAnanA abhAvamAM paNa muktine abhAva nathI thatuM. e 1 - jema strIomAM vAda Adi labdhione abhAva hoya che, te ja rIte yadi nirvANane abhAva paNa svabhAva siddha heta te AgamamAM ema kahela hota jemake jabusvAmInA pachInA yugamAM kevalajJAnane abhAva thaI gaye paNa strIonA nirvANano abhAva te kyAMya paNa kahela nathI. tethI strIone paNa mekSa thaI zake che. have vadhAre vistAra nathI karatA. jemane adhika jANavuM hoya teo mArI lakhelI nandIsUtranI jJAnacandrikA TIkAmAM joI levuM. (9) purUSaliMgasiddha-je che purUSanA zarIramAM rahIne siddha bane che. teo purUSaliMga siddha kahevAya che. (10) napuMsakaliMga siddha-je je strInAM ke purUSanA zarIramAM rahIne nahIM paNa napuMsakanA zarIrathI siddhi prApta kare che. teo napuMsakaliMga siddha kahevAya che. zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #203 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra. pada 1 sU.11 jIvaprajJApanA 189 , tathaiva 'saliMga siddhA' - kecana svaliGgasiddhA bhavanti, tatra svaliGge sadoraka mukhavA strikArajoharaNAdirUpe vyavasthitAH santo ye siddhA bhavanti te svaliGgasiddhA ucyate tathaiva kecana - 'anna liMgasiddhA' anyaliGgasiddhA bhavanti, anyaliGge parivrAjakAdi sambandhivikalakaSAyAdirUpe dravyaliGge vyavasthitAH santo ye siddhAste'nyaliGgasiddhA ucyante, tathaiva kecana - 'gi hiliMgasiddhA' - gRhiliGga siddhA bhavanti, gRhiliGge vyavasthitAH santo ye siddhA bhavanti te gRhiliGgasiddhA ucyante, yathA marudevI prabhRtayaH siddhAH saJjAtAH, tathaiva kecana - 'ega siddhA' - eka siddhA bhavanti, tatra ekasmin ekasmin samaye ekakA eva santaH siddhA bhavanti, te ekasiddhA ucyante, tathA kecana - 'aNegasiddhA' - aneka siddhA bhavanti, tatra ekasmin samaye sa siddhA: - aneka siddhA ucyante, aneke caikasmin samaye sidhyantaH utkarSeNa aSTottarazatasaMkhyakA vijJeyAH, tathAcoktam (11) svaliMga siddha- jo DorA sahita mukhayastrikA, rajoharaNa Adi rUpa meM siddha hote haiN| (12) anyaliMgasiddha - jo anya liMga se arthAt parivrAjaka Adi ke chAla ke yA bhagavAM vastra vAle dravyAliMga se siddha hote haiM / (13) gRhiliMgasiddha - jo gRhastha ke liMga (veSa ) se siddha hote haiM, jaise marudevI Adi / (14) ekasiddha- jo eka samaya meM akele hI siddha hue ve ekasiddha kahalAte haiM / (15) aneka siddha- jo eka hI samaya meM aneka - eka se adhika siddha hue ve aneka siddha kahalAte haiN| eka samaya meM aneka siddha hoM (11) sva liMga siddha--jee dArA sAthe mukhavastrakAnA rajoharaNu Adi rUpamAM siddha haiAya che. (12) anyaliMga siddha-jee anya liMgathI arthAta parivrAjaka AdinA chalanA agara to bhagavA vasravALA dravya liMgathI siddha bane che. (13) gRDisigasiddha-bheo gRhasthanA siMga (veSa) thI siddha jane che, jevAke marUdevI vagere. (14) ekasiddha--jee eka samayamAM ekalAja siddha thayA tee eka siddha kahevAya che. (15) anekasiddha jee eka samayamAM aneka ekathI adhika siddha banyA hAya tee aneka siddha kahevAya che. eka samayamAM aneka siddha heya te vadhAremAM vadhAre Akase ATha zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #204 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre 'yattIsA aDayAlA, saTThI bAvattarI ya boddhavvA / cUlasII channauIu durahiya achuttara sayaM ca' dvAtriMzad aSTacatvAriMzat , SaSTiH, dvAsaptatizca boddhvyaaH| caturazItiH SaNNavatistu dvayadhikam aSTottarazataJcati, ayamAzayaH-aSTau samayAn yAvat nirantaramekAdayo dvAtriMzat paryantAH sidhyantaH samupalabhyante, tatra prathame samaye jaghanyena eko dvau vA utkarSeNa dvAtriMzad sidhyantaH samupalabhyante, dvitIye'pi samaye jaghanyena ekau dvau vA utkarSaNa dvAtriMzad evaM yAvat-tRtIye caturthe pazcame SaSThe saptame, aSTame'pi samaye jaghanyena eko dvau votkarSato dvAtriMzat , tataH paramavazyamantaram , tathA trayastriMzadAdayo'STacatvAriMta paryantAH nirantaraM sidhyantaH saptasamayAn yAvat samupalabhyante, to adhika se adhika ekasau ATha (108) siddha hote haiN| kahA mI hai-'agara lagAtAra ATha samaya taka siddha hote rahe to eka-eka samaya meM eka se lekara battIsa taka siddha hote haiM, arthAt prathama samaya meM jaghanya eka-do aura adhika se adhika battIsa taka siddha hote haiM, dUsare samaya meM bhI jaghanya eka-do aura utkRSTa battIsa siddha hote haiM, isI prakAra tIsare, cauthe, pAMcaveM, chaThe, sAtaveM aura AThaveM samaya meM bhI jaghanya eka-do aura utkRSTa yatosa siddha hote haiM / isake pazcAt nauveM samaya meM avazya antara par3a jAtA hai| ___ agara tetIsa se lekara aDatAlIsa taka nirantara siddha hoM to lagAtAra sAta samaya taka hI siddha hote haiM, usake pazcAt avazya antara paDa jAtA hai, arthAt AThaveM samaya meM koI jIva siddha nahIM (108) siddhI thAya che. kahyuM paNa che ke- je satata ATha samaya sudhI siddho banatA rahe te eka eka samayamAM ekathI AraMbhIne 32 sudhI siddha bane che, arthAt prathama samayamAM jaghanya eka--be ane vadhAremAM vadhAre batrIsa sudhI siddha bane che. bIjA samayamAM paNa jaghanya eka be ane utkRSTa batrIsa siddho hoya che, e ja prakAre trIjA, cothA, pAMcamAM, chaTUDA, sAtamA ane AThamA samayamAM paNa jaghanya eka be ane utkRSTa batrIsa siddha hoya che tenA pachI navamAM samayamAM avazya akhtara paDI jAya che. agara tetrIsathI te aDatAlIsa sudhI niraMtara siddha bane te satata sAta samaya sudhI ja siddha bane che. tenA pachI avazya antara paDI jAya che. arthAta AThamAM samayamAM kaI jIva siddha nathI thato. athavA egaNa pacAsathI AraMbhI zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #205 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyayodhinI TIkA pra, pada 1 sU.11 jIvaprajJApanA parato niyamena antaraM tathaiva ekonapazcAzadAdayaH paSTiparyantA nirantara sidhyantaH utkarSeNa SaT samayAn yAvat prApyante, parato'vazyamantaram , tathaiva ekaSaSTayAdayo dvisaptati paryantAH nirantaraM sidhyanta utkarSeNa pazca samayAn yAvadavApyante, tataH paramantaram , trisaptatyAdayazcaturazIti paryantA nirantara sidhyantaH utkarSaNa caturaH samayAn yAvat tata Urdhvam antaram, tathaiva pazcAzItyAdayaH paNNavati paryantAH nirantara sidhyantaH, utkarSeNa trIn samayAna yAvat, paratoniyamAdantaraM tayaiva saptanavatyAdayo dvayuttarazataparyantAH nirantaraM sidhyanta utkarSeNa dvau samapau, hotA / agara unapacAsa (49) se lekara sATha (60) taka nirantara siddha hoM to adhika se adhika chaha samaya taka siddha hote haiM, usake bAda avazya antara paDa jAtA hai / isI prakAra yadi ikasaTha (61) se lekara bahattara (72) taka pratyeka samaya meM lagAtAra siddha hote rahe to adhika se adhika pAMca samaya taka hI siddha hote haiM, pAMcaveM samaya ke bAda antara paDa hI jAtA hai| agara tihattara (73) se lekara caurAsI (84) taka lagAtAra siddha hoM to adhika se adhika cAra samaya taka nirantara siddha hote haiM, pAMcaveM samaya meM antara paDa jAtA hai arthAt koI jIva siddha nahIM hotaa| agara pacAsI (85) se lekara chiyAnave (96) taka nirantara siddha hoM to lagAtAra tIna samaya taka siddha ho sakate haiM, usake bAda antara paDa jAtA hai| agara sattAnaye (97) se lekara eka sau do (102) taka siddha hoM to lagAtAra do samaya taka hI siddha hote haiM / tatpazcAt tIsare samaya meM antara paDa jAtA hai| agara eka sau sATha sudhI niraMtara siddha bane te vadhAremAM vadhAre che samaya sudhI siddha bane che. tyArabAda avazya akhtara paDI jAya che. Aja rIte je ekasaThathI AraMbhIne beMtara sudhI pratyeka samayamAM niranara siddha banatA rahe te vadhAremAM vadhAre pAMca samaya sudhI siddha bane che. pAMcamAM samaya pachI antara paDI ja jAya che, agara tera (73) thI te 84 (cerAsI) sudhI nirantara siddha thAya te vadhAremAM vadhAre cAra samaya sudhI nirantara siddha bane che, pAMcamAM samayamAM antara paDI jAya che. arthAt kaI jIva siddha banatA nathI athavA paMcosIthI AraMbhIne chanuM paryata nirantara siddha thAya te lAgalAgaDa traNa samaya sudhI siddha banI zake che, tyAra bAda aMtara paDI jAya che. athavA sattANu (67) thI AraMbhI ekase be sudhI siddha thAya to lAgaTha be samaya sudhI siddha bane che. tyAra pachI trIjA samayamAM antara paDI zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #206 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 192 prajJApanAsUtre parato'vazyamantaram , tathaiva vyuttarazatAdayo'STottarazataparyantAH sidhyanto niyamAdekameva samayaM yAvadavApyante, na dvitrAdisamayAn, tadevamekasmin samaye utkarSeNa aSTottarazatasaMkhyakAH sidhyantaH samupalabhyante, ityanekasiddhA utkarSaNa aSTottarazatapramANA avaseyAH' tIrtha siddhAH tIrthasiddharUpabhedadvaya eva zeSabhedAH antarbhavanti, tat kimarthaM zeSabhedopAdAnam ? atrocyate tIrthasiddhAtIrthasiddharUpabhedadvaye zeSabhedAnAmantarbhAvasambhave'pi tIrthasiddhAtIrthasiddhabheda dvayopAdAnamAtrAccheSabhedaparijJAnasaMbhavAt , vizeSaparijJAnArthazca etacchAstrArambhaprayAsa itizeSabhedopAdAnaM kRtam , ante upasaMharanAha-'settaM aNaMtarasiddha asaMsArasamAvanna tIna (103) se lekara eka sau ATha taka siddha hoM to eka hI samaya taka siddha hote haiM, dUsare samaya meM koI jIva siddha nahIM hotaa| isa prakAra eka samaya meM adhika se adhika eka sau ATha jIva siddha ho sakate haiM, ataeva anekasiddha utkRSTa se eka sau ATha samajhane caahie| zaMkA-tIrthasiddha aura atIrthasiddha, ina do bhedoM meM hI zeSa saba bhedoM kA samAveza ho jAtA hai, phira zeSa bhedoM ko grahaNa karane se kyA lAbha ? samAdhAna-tIrthasiddha aura atIrtha siddha, ina do bhedoM meM sabhI kA samAveza to ho sakatA hai, magara aisA karane se inhoM do bhedoM kA parijJAna hotA, hai zeSa bheda mAlUma nahIM paDate / magara vizeSa kA jJAna karAne ke lie isa zAstra kI racanA huI hai, isalie zeSa bhedoM ko grahaNa kiyA hai| anta meM upasaMhAra karate haiM-yaha anantarasiddha-asaMsAra samApanna jAya che. agara ekase traNathI (103) thI AraMbhIne eka ATha sudhI (108) siddha bane te ekaja samaya sudhI siddha bane che. bIjA samayamAM keI jIva siddha thatuM nathI. A rIte eka samayamAM adhikAdhika ekase ATha jIva siddha banI zake che, tethI ja aneka siddho utkRSTa paNe eka ATha samajavA joIe. zakAtIrtha siddha ane atIrthasiddha A banne bhedamAM ja bAkInA badhA bhedane samAveza thaI jAya che, te pachI zeSa bhedone svIkAravAthI zuM phAyado? samAdhAna-tIrthasiddha ane atItha siddha A be bhedemAM badhAno samAveza te thaI zake che, paraMtu ema karavAthI A bane bhedanuM parijJAna thAya che paNa zeSa bheda jaNAtA nathI paraMtu vizeSanuM jJAna karAvavA mATe A zAstra nI racanA thaI che. eTalA khAtara zeSa bhedene grahaNa karyA che. zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #207 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 193 prameyabodhinI TIkA pra. pada 1 sU.11 jIvaprajJApanA jIvapaNNavaNA'-sA epA'nantarasiddhAsaMsArasamApana-jIvaprajJApanA vodhyA ityaashyH| praznayati-se kiM taM paraMparasiddha asaMsArasamAvaNNajIvapaNNavaNA?' 'se' atha 'ki taM' kA sA-katividhA paramparasiddhAsaMsArasamApanajIvaprajJApanA ? bhagacAnAha-'aNegavihA paNNattA' paramparasiddhAsaMsArasamApannajIvaprajJAyanA anekavidhA prajJaptA-uktA paramparasiddhAnAmanekavidhatvAt , tadevAnekavidhatvaM pratipAdayitumAha-'taM jahA-apaDhamasamayasiddhA dusamayasiddhA, tisamayasiddhA, causamayasiddhA, jAva saMkhijjasamayasiddhA, asaMkhij jasamayasiddhA, aNaMtasamayasiddhA' 'taM jahA' tadyathA-'apaDhamasamayasiddhA'-aprathamasamayasiddhAH, na prathamasamayasiddhAH aprathamasamayasiddhAH paramparasiddha vizeSaNa prathamasamayavartinaH, siddhakhasamayAd dvitIyajIyoM kI prajJApanA samajhanA cAhiye / paramparasiddha-asaMsAra samApanna jIvoM kI prajJApanA kitane prakAra kI hai ? bhagavAn ne uttara diyA-paramparasiddha-asaMsAra samApanna jIyoM kI prajJApanA aneka prakAra kI hai, kyoM ki paramparasiddha aneka prakAra ke haiM / una aneka prakAroM kA yahAM pratipAdana karate haiM-aprathamasamayasiddha, dvisamayasiddha, trisamayasiddha, catuHsamayasiddha, yAvat saMkhyAta samayasiddha, asaMkhyAtasamayasiddha aura anantasamayasiddha / ___ inameM se jinheM siddha hue prathama samaya na ho arthAt do yA isase adhika samaya ho cuke hoM ve aprathamasiddha kahalAte haiM / arthAt jo paramparasiddhoM meM prathama samaya vartI haiM yA siddhatva ke samaya se dUsare samaya vartta rahe hoN| isI prakAra tRtIya Adi samaya vAle dvisa chevaTe upasaMhAra kare che A anantara siddha asaMsAra samApana jInI prajJApanA samajavI joIe. paraMparasiddha-asaMsAra samApanna jenI prajJApanA keTalA prakAranI che ? zrI bhagavAne uttara Apyo-paraMparA siddha-asaMsAra samApanna jIvanI prajJApanA aneka prakAranI che, kemake paraMpara siddha aneka prakAranA che. te aneka prakArene ahiyAM pratipAdana kare che. prathama samaya siddha, simaya siddha, trisamayasiddha, catuHsamaya siddha yAvatu saMkhyAta samaya siddha, asaMkhyAta samaya siddha ane ananta samaya siddha. teomAMthI jeone siddha thavAmAM prathama samaya na hoya arthAt be agara tethI adhika samaya thayo hoya, teo aprathama samayasiddha kahevAya che arthAta jeo paraMparA siddhomAM prathama samayavatI che, agara siddhatvanA samayathI bIjA samayamAM vatI rahyA che. e rIte tRtIya Adi samayavALA krisamaya siddha vigere kahevAya che. pra025 zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #208 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 194 prajJApanAsUtre samayavartina ityarthaH, atha tryAdiSu samayeSu dvitIyasamayasiddhAdaya ucyante, athavA sAmAnyena sarvaprathamam aprathamasamayasiddhA ityuktam , atha tadetad vizeSataH pratipAdayati-'dusamayasiddhA'-dvisamayasiddhAH, 'tisamayasiddhA'- trisamayasiddhAH, 'causamayasiddhA' catuHsamayasiddhAH, 'jAva saMkhejasamayasiddhA' yAvat-paJcamasamayasiddhAH, paSThasamayasiddhAH, saptamasamayasiddhAH, aSTamasamayasiddhAH, navamasamayasiddhAH, dazamasamayasiddhAH, saMkhyeyasamayasiddhAH, 'asaMkhejjasamayasiddhA'-'asaMkhyeyasamathasiddhAH, 'aNaMtasamayasiddhA' anantasamayasiddhAzca bhavanti, tadupasaMharannAha- settaM paraMparasiddhAsaMsArasamAvaNNajIvapaNNavaNA' sA eSA-pUrvoktA paramparasiddhAsaMsArasamApannajIvaprajJApanA prajJaptA, atha prathamaprakRtamupasaMharannAha- settaM asaMsArasamAvaNNa jIvapaNNavaNA' sA epA upayuktarItyA pratipAditA asaMsArasamApanna jIvaprajJApanA prajJaptA avaseyA ityAzayaH ||suu011|| mUlam-se kiM taM saMsArasamAvaNNa jIvapaNNavaNA ? saMsArasamAvaNNa jIvapaNNavaNA paMcavihA paNNattA, taM jahA-egidiyamayasiddha Adi kahalAte haiM / athavA 'aprathamasamayasiddha' yaha sAmAnya rUpa se kathana kiyA gayA hai aura Age usI meM vizeSatA dikhalAI gaI hai dvisamayasiddha, trisamayasiddha, catuHsamayasiddha, yAvat saMkhyeyasamayasiddha, yahAM yAvat zabda se paMcamasamayasiddha, SaSThasamayasiddha, saptamasamayasiddha, aSTamasamayasiddha, navamasamapasiddha, dazamasamayasiddha Adi-Adi saMkhyeyasamayasiddha, asaMkhyeyasamayasiddha aura anantasamayasiddha bhI hote haiM / upasaMhAra karate hue kahate haiM-yaha paramparasiddha-asaMsAra samApanna jIva prajJApanA kahI gaI hai aura isI ke sAtha mukta jIvoM kI prajJApanA kA bhI kathana ho cukA ||suu0 11 // athavA aprathama samaya siddha, A sAmAnya rUpe kathana karAyuM che ane temaja vizeSatA dekhADI dIdhI che ke krisamayasiddha trisamaya siddha, catu samaya siddha, (yAvata) saMkheya samaya siddha, ahIM cAvat zabdathI paMcama samaya siddha SaSTha samaya siddha, saptama samaya siddha, aSTama samaya siddha navama samaya siddha, dazama samaya siddha vigere vigere saMya samaya siddha, asaMkhyaya samaya siddha, ane anaMta samaya siddha paNa hoya che. upasaMhAra karatAM kahe che-A paraMparA siddha, asaMsAra samApatra jIva prajJApanA kahevAI che, ane enI sAthe mukata jIvonI prajJApanAnuM kathana paNa purUM thayuM. sU. 11 che zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #209 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabAdhinI TIkA pra. pada 1 sU.12 jIvaprajJApanA saMsArasamAvaNNa jIvapaNNavaNA1, beiMdiya saMsArasamAvaNNa jIvapaNNavaNAra, teiMdiya saMsArasamAvaNNa jIvapaNNavaNA3, cauridiya saMsArasamAvaNNa jIvapaNNavaNA4, paMciMdiya saMsArasamAvaNNa jiivpnnnnvnnaa5||suu0 12 // chAyA-atha kA sA saMsArasamApannajIvaprajJApanA? saMsArasamApanna jIvaprajJApanA paJcavidhA prajJaptA, tadyathA-ekendriya saMsArasamApannajIvaprajJApanA 1, dvIndriyasaMsArasamApannajIvaprajJApanA2, trIndriyasaMsArasamApanajIvaprajJApanA3, caturindriya saMsArasamApanajIvaprajJApanA4, paJcendriyasaMsArasamApanajIvaprajJApanA5 ||suu0 12 // TIkA-atha saMsArasamApannajIvaprajJApanAM prarUpayitumAha-'sekiM taM saMsArasamAvaNNajIvapaNNavaNA?' 'se' atha 'kiM taM' kA sA katividhA 'saMsArasamAvaNNajIva zabdArtha-(se) atha (kiM taM) kyA hai (saMsAra samAyaNNajIvapaNNavaNA) saMsArI jIvoM ko prarUpaNA ?) (paMcavihA) pAMca prakAra kI (paNNattA) batAI hai (taM jahA) vaha isa prakAra hai (egidiyasaMsArasamAvaNNajIyapaNNavaNA) eka indriya vAle saMsArI jIvoM kI prarUpaNA (beiMdiya saMsArasamAvaNNajIvapaNNavaNA) do indriyoM vAle saMsArI jIvoM kI prarUpaNA (teiMdiya saMsArasamAvaNNajIvapaNNavaNA) tIna indriyoM vAle saMsArI jIvoM kI prarUpaNA (cauriMdiyasaMsArasamAvaNNajIvapaNNavaNA) cAra indriyoM vAle saMsArI jIvoM kI prarUpaNA (paMciMdiya saMsArasamA. vaNNajIvapannavaNA)pAMca indriyoM vAle saMsArI jIvoM kI prarUpaNA // 12 // TIkArtha-aba saMsArI jIvoM kI prarUpaNA karate haiN| prazna kiyA gayA ki saMsArI jIvoM kI prarUpaNA kyA hai arthAt kitane prakAra kI hai ? vtha :- (se) 212 (ki taM) zu cha (saMsArasamAvaNNajIvapannavaNA) sasArI lAnA pr359| (saMsArasanAyaNNajIvapaNNavaNA) saMsAra samApanna vAnI prajJApana (paMcavihA) pAMya 42nI (paNNattA) yAvI cha. (taM jahA) te // prAre (egidiyasaMsArasamAvaNNAjIvapaNNavaNA) 4 chandriyANA sasArI nI pr359|| (beiMdiyasaMsArasamAvaNNajIvapaNNavaNA) mendriyAvANA saMsArI yonI pr355|| (teiMdiyasaMsArasamavaNNajIvapaNNavaNA) RNandriyovA saMsArI vAnI pr35| (cauriMdiyasaMsArasamANNajIvapaNNavaNA) yAra chandriyAvANA sasArI yAnI 35 // (paMciMdiyasaMsArasamAvaNNajIvapaNNavaNA) pAya chandrayANA saMsArI jInI prarUpaNA kahelI che 12 che TIkAtha-have saMsArI jIvonI prarUpaNa kare cheH-prazna karyo che ke saMsArI jIvanI prarUpaNuM zuM che arthAt keTalA prakAranI che? zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #210 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre paNNavaNA' saMsArasamApannajIvaprajJApanA ? iti praznAzayaH, bhagavAnAha-'saMsArasamAvaNNajIvapaNNavaNA paMcavihA paNNattA' saMsArasamApannajIvaprajJApanA pazcavidhA prajJaptA, 'taM jahA' tadyathA 'egidiya saMsArasamAvaNNajIvapaNNavaNA; beiMdiyasaMsArasamAvaNNajIvapaNNavaNA, teiMdiyasaMsArasamAvaNNajIvapaNNavaNA, cauridiyasaMsArasamAvaNNajIvapaNNavaNA, paMciMdiyasaMsArasamAvaNNajIvapaNNavaNA' 'egidiyasaMsArasamAvaNNa jIvapaNNavaNA'-ekendriyasaMsArasamApannajIvaprajJApanA-ekaM sparzalakSaNamindriyaM yeSAM te ekendriyAH-pRthivyaptejovAyuvanaspatikAyAH vakSyamANalakSaNAH, te ca te saMsArasamApannajIvAzceti ekendriyasaMsArasamApannajIyA steSAM prajJApanA - ekendriyasaMsArasamApannajIvaprajJApanA1, 'beiMdiyasaMsArasamAvaNNajIya paNNavaNA' dvIndriyasaMsArasamApannajIvaprajJApanA-dve sparzana rasanA svarUpe indriye yeSAM te dvIndriyAH-zaGkhazuktikAdayaH te ca te saMsArasamApannajIvAzceti bhagavAn ne uttara diyA-saMsArI jIyoM kI prarUpaNA pAMca prakAra kI hai(1) ekendriya saMsArI jIvoM kI prarUpaNA (2) dvIndriya saMsArI jIvoM kI prarUpaNA(3) trIndriya saMsArI jIvoM kI prarUpaNA(4) caturindriya saMsArI jIvoM kI prarUpaNA aura (5) paMcendriya saMsArI jIyoM kI prarUpaNA / pRthvIkAya, apakAya, tejaskAya, vAyukAya vanaspatikAya ke sparzana indriya vAle jIva ekendriya hote haiM / ye saMsAra samApanna arthAt saMsArI jIva haiN| unakI prarUpaNA ekendriya saMsArI samApanna jIvaprajJApanA kahalAtI hai| jina jIvoM ko sparzana aura rasanA, ye do indriyAM hI hotI haiM, ve zaMkha zuktikA Adi jIya dvIndriya kahalAte haiN| jina jIvoM ko sparzana, rasanA aura ghrANa, ye tIna indriyAM hotI zrI bhagavAne uttara Apya-ke saMsArI jInI prarUpaNA pAMca prakAranI che (1) ekendriya saMsArI jInI prarUpaNA (2) dviIndriya saMsArI jInI prarUpaNA (3) triIndriya saMsArI jInI prarUpaNuM (4) caturindriya saMsArI jInI prarUpaNA (5) paMcendriya saMsArI jInI prarUpaNA. pRthvIkAya, apUkAya, tejaskAya, vAyukAya ane vanaspatikAyanA sparza IndriyavALA jIva ekendriya hoya che. teo saMsAra samApana arthAt saMsArI jIva che. teonI prarUpaNA ekendriya saMsAra samApanna jIva prajJApanA kahevAya che. je jIvanI sparza ane rasanA (jIbha) e be indriyeja hoya che. te zaMkha chIpa vigere cha be IndriyavALA kahevAya che. je jIvanI sparza rasanA ane ghANa e traNa indriye hoya che te vIMdriya kIDI, mAkaDa, vigere je trI driya kahevAya che. zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #211 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra. pada 1 sU. 12 jIvaprajJApanA 197 tathAvidhA steSAM prajJApanA 2, 'te iMdiyasaMsArasamAvaNNa jIvapaNNavaNA' trIndriyasaMsArasamApanna jIvaprajJApanA - trINi sparzanarasanAprANasvarUpANi indriyANi yeSAM te trIndriyAH- pipIlikA - matkoTikAyukAmutkuNAdayaH, te ca te saMsArasamApana - jayAceti tathAvidhA steSAM prajJApanA3, 'cauriMdiya saMsArasamAvaNNajIvapaNNavaNA' caturindriyasaMsAra samApana jIvaprajJApanA- catvAri sparzanarasanAghrANacakSuH svarUpANi indriyANi yeSAM te caturindriyA:-- daMzamazaka makSikAdayaH, te ca te saMsArasamApannajIvAzceti - tathAvidhA steSAM prajJApanA4, 'paMcidiyasaMsArasamAvaNNa jIvapaNNavaNA' paJcendriya saMsArasamApanna jIvaprajJApanA - paJca sparzanarasanA ghrANacakSuH svarUpANi indri yANi yeSAM te paJcendriyAH- manuSyagomahiSAdayaH, te ca te saMsArasamApannajIvAveti tathAvidhAH, teSAM prajJApanA, indriyANi ca dvidhA, dravyendriyANi bhAvendriyANi ca, tatra - dravyendriyANi nirRtyupakaraNarUpANi tAni ca sparzanAdIni prasiddhAnyeva santi, bhAvendriyANi, kSayopazamopayogarUpANi tAni cAniyatAni / tathAhiyeSAmekaM bAhyaM dravyendriyaM sparzanalakSaNamasti te ekendriyA vyapadizyante yeSAM dve te dvandriyAH yeSAM trIndriyANi te trIndriyAH yeSAM catvAri te caturindriyAH, yeSAM pUrvoktAni paJca indriyANi santi te paJcendriyAH vyapadizyante // sU012 // 9 mUlam - se kiM taM egiMdiya saMsArasamAvannajIvapannaraNA ? egiMdiyasaMsArasamAvanna jIvapannavaNA paMcavihA pannattA, taM jahAhaiM, ve ciuMTI matkuNa Adi jIva trIndriya kahalAte haiN| jinheM sparzana, rasanA, ghANa aura cakSu, ye cAra indriyAM prApta haiM, ve DAMsa, macchara, makkhI Adi jIva caturindriya kahalAte haiM / jina ko sparzana, rasanA, ghANa, cabhru aura zrotra, ye pAMcoM indriyAM hotI haiM, ve paMcendriya kahalAte haiM / manuSya gAya, bhaiMsa, deva, nAraka Adi paMcendriya saMsArI jIva haiN| ekendriya jIvoM kI prarUpaNA ekendriya saMsArasamApanna jIva prajJApanA kahalAtI hai / isI prakAra pAMco prakAra kI prajJApanA kA artha samajhalenA cAhie | sU0 12 // 1 je jIvAnI sparzI, rasanA ghrANu ane cakSu A cAra indriye maLelI che te DAMsa, bhacchara, bhAjI, vigere laba caturindriya upAya che. jeone spa, rasanA, ghrANu, cakSu, are kAna A pAMca indriya hAya che tethe payendriya upAya che mANUsa, gAya, bhaiMsa, heva, nAra Adi pyendriya sa`sArI jIva che. ekendriya jIvAnI prarUpaNA ekendriya saMsAra samApanna jIva prajJApanA kahevAya che. eja rIte pAMca prakAranI prajJApanAne a samala sevA. // sU. 12 // zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #212 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 198 prajJApanAsUtre puDhavikAiyA 1, AukAiyA 2, teukAiyA 3, bAukAiyA 4, vaNastaikAiyA5 ||su0 13 // chAyA-atha kA sA ekendriya saMsArasamApannajIvaprajJApanA ? ekendriya saMsArasamApana nIvaprajJApanA paJcavidhA prajJaptA, tadyathA-pRthivIkAyikAH1 apkAyikAH2, tejaskAyikAH3, vAyukAyikAH4, vanaspatikAyikAH ||suu0 13 // TIkA-atha ekendriyasaMsArasamApannajIvaprakArAn prarUpayitumAha-'se kiM taM egidiyasaMsArasamAvaNNa jIvapaNNavaNA ?' 'se' atha 'kiM taM' kA sA-katividhA, ekendriyasaMsArasamApannajIvaprajJApanA prajJaptA ? bhagavAnAha-egidiyasaMsArasamAvaNNajIvapaNNavaNA paMcavihA paNNattA' ekendriyasaMsArasamApanajIvaprajJApanA pazcavidhAH--paJca prakArakAH prajJaptAH ekendriyANAM paJcavidhatvAt tadeva paJcavidhatvamAha zabdArtha-(se) atha (kiMta)kyA hai (egidiya saMsArasamApannajIyapaNNavaNA) ekendriya saMsArI jIvoM kI prarUpaNA ? (paMcavihA) vaha pAMca prakAra kI (paNNattA) batalAI hai (taM jahA) yaha isa prakAra (puDhavikAiyA) pRthvIkAyika (AukAiyA) aekAyika (teukAiyA) agnikAyika (vAukAiyA) vAyukAyika (vaNassaikAiyA) vanaspatikAyika // 13 // TIkArtha-aba ekendriya saMsArI jIvoM ke bhedoM kI prarUpaNA karane ke lie kahate haiM-ekendriya saMsArI jIvoM ko prarUpaNA kitane prakAra kI hai ? bhagavAn uttara dete haiM-ekendriya saMsAra samApanna jIvoM kI prarUpaNA pAMca prakAra kI hai, kyoM ki ekendriya jIva pAMca prakAra ke haiN| ve pAMca prakAra ye haiM-(1) pRthvIkAyika (2) apkAyika (3) tejaskAyika zahAtha:-(se) 24tha (ki taM) zuche (egi diyasaMsArasamAvaNNajIvapaNNavaNA) sandriya saMsArI yonI 535 / (egidiyasaMsArasamAvaNNajIvapaNNavaNA) me chadriyANA sasA2 samApana yonI prajJApanA (paMca vihA) pAMya 542nI (paNNattA) matadAvI che (taM jahA) te mArIte (puDhavIkAiyA) pRthvIya (Au. kAhayA) 255454 (teukAiyA) te4454 (vAukAiyA) pAyu4Aya4 (vaNassaikAiyA) pana25tiya: // sU. 13 // 1 TIkAthI-have ekendriya saMsArI jenA bhedanI prarUpaNa karavAne mATe ekendriya saMsArI jInI prarUpaNa keTalA prakAranI che ? bhagavAna zrI uttara Ape che-ekendriya saMsAra samApanna jenI prarUpaNa pAMca prakAranI che. kemake ekendriya jIva pAMca prakAranA che ne pAMca prakAro mA pramANe cha-(1) pRthvI454, (2) 2554454, (3) te424654, (4) vAyu zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #213 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - prameyayodhinI TIkA pra. pada 1 sU.13 jIvaprajJApanA 'taM jahA' tadyathA 'puDhacIkAiyA, AukAiyA, teukkAiyA, vAukAiyA, vaNassaikAiyA' pRthivIkAyikAH1, apkAyikAH tejaskAyikAH, vAyukAyikAH, vanaspatikAyikAzca, tatra pRthivIkAyaH-zarIraM yeSAM te pRthivIkAyAH, taeva pRthivIkAyikAH svArthe ikakpratyayaH, ApaH kAyaH zarIraM yeSAM te apkAyAH, ta eva apkAyikAH, tejaH-agniH, tadeva kAya:-zarIraM yeSAM te tejaskAyAH ta eva tejaskAyikAH, vAyuH pavana eva kAyaH-zarIraM yeSAM te vAyukAyAH ta eva vAyukAyikAH, vanaspatiH-tarugulmalatAdirUpaH kAya:-zarIra yeSAM te vanaspatikAyAH, ta eva vanaspatikAyikA iti, atra pRthivyAH sarvabhUtAdhAratvena tatkA(4) vAyukAyika aura (5) vanaspatikAyika // 13 // pRthivI jina jIvoM kA zarIra hai ye pRthvIkAya athavA pRthivIkAyika haiN| yahAM svArtha meM 'ika' pratyaya huA hai| isI prakAra apa (jala) jinakA zarIra hai ve apkAyika, tejas arthAt agni jinakA zarIra hai ve tejaskAyika, vAyu jinakA zarIra hai ve vAyukAyika aura vRkSa, latA, gulma Adi vanaspati jinakA zarIra hai ve vanaspatikAyika kahe gae haiN| ___ pRthvI samasta bhUtoM kA AdhAra hai, isa kAraNa sabase pahale pRthvI kAyikoM kA nirdeza kiyA gayA hai| tadantara apkAyikoM kA ullekha kiyA hai, kyoM ki ve pRthvI para sthita haiM apkAyika jIva tejaskAyika jIvoM ke virodhI haiM, ataH apkAyikoM ke pazcAt tejaskAyikoM kA grahaNa kiyA gayA hai / vAyu ke samparka se teja kI vRddhi dekhI jAtI hai, isa kAraNa unake bAda vAyukAya ko ginAyA hai| vAyu meM vyakta rUpa nahIM kAyika ane vanaspati kAyika. pRthivI je jIvenuM zarIra che teo pRthvIkAya athavA pRthivIkAyika che. mADI vAya mA 'ik' pratyaya thayo cha. me rIte A5 (ara) renu zarIra che teo apakAyika, tejasa kAyika arthAt agni jenuM zarIra che teo tejaskAyika, vAyu jemanAM zarIra che teo vAyu kAyika ane vRkSa, latA gulma vigere vanaspati jeenA zarIra che teo vanaspatikAyika kahelAM che. pRthvI samasta bhUtane AdhAra che, e kAraNe badhAthI pahelAM pRthivI kAcikene nirdeza karAyo che. tadanantara akAyikone, ullekha karyo che kemake teo pRthvI para rahelAM che. aSkAyika jIva tejaskAyika jInA virodhI che. tethI aSkAcikenA pachI tejaskAyikanuM grahaNa karAyuM che. vAyunA samparkathI tejanI vRddhi jovAmAM Ave che, e kAraNe tenA pachI vAyukAyane gaNAvyA che. zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #214 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 200 prajJApanAsUtre yikAnAM prayamamupAdAnaM kRtam , tadanantaram akAyikAnAM tatpratiSThitasAt , upAdAnam , teSAJca tejaH pratipakSabhUtatvena tadanantara tejaskAyikAnAmupAdAnam , tejasazca vAyusamparkeNa pravRddhidarzanAt , tadanantara vAyukAyikagrahaNam , dUrasthasya ca pAyoH taruzAkhAdi kampanena lakSyamANakhAt tadanantaraM vanaspatikAyikopAdAnaM bodhyam ||suu0 13 // mUlam --se kiM taM puDhavikAiyA ? puDhavikAiyA duvihA paNNattA, taM jahA-suhumapuDhavikAiyA ya1 bAyarapuDhavikAiyA yr| se kiM taM suhumapuDhavikAiyA ? suhumapuDhavikAiyA duvihA pannattA, taM jahA--pajjattagasuhumapuDhavikAiyA ya1, apajattagasuhumapuDhavikAiyA ya2 / se taM suhumapuDhavikAiyA / se kiM taM bAyarapuDhavikAiyA ? bAyarapuDhavikAiyA duvihA pannattA, taM jahA-saNha vAyarapuDhavikAiyA ya1, kharabAyarapuDhavikAiyA y| se kiM taM sAhabAyarapuDhavikAiyA ? saNhabAyarapuDhavikAiyA sattavihA pannattA, taM jahA-kiNhamattiyA1, nIlamattiyAra, lohiyamattiyA3, hAliddamattiyAra, sukillamattiyA5, pAMDumattiyA6, paNagamattiyA7, se taM shvaayrpuddhvikaaiyaa| se kiM taM kharavAyarapuDha vikAiyA ? kharabAyarapuDhavikAiyA aNegavihA pannattA, taM jahA-puDhavI sakarA bAluyA ya uvale silA ya loNUse / ayataMba tauyasIsaya ruppamuvanne ya ireyaa| hariyAle hiMgulae maNosilo saas-gNjnn-pvaale| abbhapaDalabbha vAla ya, bAyarakAe maNivihANA // 2 // gomejae ya hone se vRkSa kI zAkhA Adi ke hilane se unakA anumAna kiyA jAtA hai, ataeva vAyukAya ke bAda vanaspatikAya kA nirdeza kiyA hai // 13 // vAyumAM vyakta rUpa na hovAthI vRkSanI DALI vigere halavAthI tenuM anumAna karAya che, tethIja vAyukAyanA pachI vanaspatikAyano nirdeza karyo che. je sU. 13 che zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #215 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 33 prameyabodhinI TIkA pra. pada 1 sU.14 jIvaprajJApanA ruyae~, aMke phailihe ya lohiyakkhe ya, maragaya-masauragalle, muMyamoyaga iMdainIle ya // 3 // caMdaNa geya haMsagama pulaiMe sogaM ghie~ ya boddhvye| caMdappa. verulie~, jailakaMte sUrakaMte ya // 4 // je yAvanne tahappagArA te samAsao duvihA pannattA, taM jahA -pajattagA ya apajjattagA ya / tattha NaM je te apajattagA te NaM asNpttaa| tattha NaM je te pajattagA etesiM vannAdeseNaM gaMdhAde. seNaM rasAdeseNaM phAsAdeseNaM sahassaggaso vihANAiM, saMkhejAI joNippamuhasayasahassAiM, pajattagaNissAe apajattA vakamaMti, jattha ego tattha niyamA asNkhejaa| se taM khrbaayrpuddhvikaaiyaa| se taM bAyarapuDhavikAiyA se taM puDhavikAiyA |suu014|| chAyA-atha ke te pRthivIkAyikAH ? pRthivIkAyikA dvividhAH prajJaptAH, tacathA-sUkSmapRthivIkAyikAzca, bAdarapRthivIkAyikAzca / atha ke te sUkSmapRthivIkAyikAH ? sUkSmapRthivIkAyikAH dvividhAH prajJaptAH, tadyathA-paryAptaka sUkSmapRthivIkAyikAzca, aparyAptaka sUkSmapRthivIkAyikAca, te ete sUkSmapRthivIkA zabdArtha-(se) atha (kiM taM) kyA hai (puDhavikAiyA) pRthvIkAyika (duvihA) pRthvIkAyika do prakAra ke (paNNattA) kahe haiM (taM jahA) ve isa prakAra (suhamapuDhacikAiyA) sUkSma pRthvIkAyika (ya) aura (bAyarapuDhavikAiyA) bAdarapRthvIkAyika (ya) aura (se kiM taM suhamapuDhavI. kAiyA) sUkSmapRthvIkAyika kyA haiM ? (duvihA) do prakAra ke (pannattA) kahe haiM (pajjattagasuhumapuDhavikAiyA ya) paryApta sUkSmapRthvIkAyika aura (apajattagasuhumapuDhayikAiyA ya) aparyApta sUkSmapRthvIkAyika -(se) atha (ki taM) zucha. (puDhavikAiyA) pRthvI 144 (puDhavikAiyA) pRthvIya (duvihA) me. prAranA (paNNattA) 4aa cha (taM jahA) teyaprAre (suhumapuDhavikAiyA) sUkSma pRthvI4i (ya) mane (bAyarapuDhavikAiyA) mA42 pRthvIyi: (ya) bhane (se ki taM suhumapuDhavikAiyA) sUkSmathyAyix cha ? (suhumapuDhavikAiya!) sUkSma pI4s (duvihA) me 42n| (paNNattA) 4aa cha (pajjattagasuhamapuDhavikAiyA) paryApta sUkSmapRthvIya (apajattagasuhamapuDhavikAiyA ya) aparyApta sUkSma pRthvI4s (se ttaM suhumapuDhavikAiyA) 2 // sUkSma pRthvii|yinii prajJApanA thaI. pra0 26 zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #216 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 202 prajJApanAsUtre yikAH / atha ke te bAdarapRthivIkAyikAH ? bAdarapRthivIkAyikA dvividhAH prajJaptAH, tadyathA-zlakSNabAdarapRthivIkAyikAzca, kharabAdarapRthivIkAyikAzca / atha ke te zlakSNabAdarapRthivIkAyikAH ? zlakSNabAdarapRthivIkAyikAH saptavidhAH prajJaptAH, tadyathA-kRSNamRttikA1, nIlamRttikAra, lohitamRttikA3, hAridramattikA4, zuklamRttikA 5, pANDumRttikA6, panakamRttikA7 / te ete zlakSNabAdarapRthivIkAyikA / atha ke te kharavAdarapRthivIkAyikAH ? kharavAdarapRthivI(se ttaM suhumapuDhayikAiyA) ye sUkSmapRthvIkAyika kI prajJApanA huii| (se kiM taM bAyarapuDhavikAiyA) bAdara pRthvIkAyika jIva kitane prakAra ke haiM ? (duvihA) do prakAra ke (pannattA) kahe haiM (taM jahA) ve isa prakAra (saNhabAyarapuDhayikAiyA ya) zlakSNa-cikane bAdara pRthvIkAyika (kharabAyarapuDhavikAiyA ya) kharabAdara pRthvIkAyika (se kiM taM sahavAyarapuDhayikAiyA) zlakSNavAdarapRthvIkAyika kitane prakAra ke haiM ? (sattavihA) ye sAta prakAra ke (pannattA) kahe haiM (taM jahA) ve isa prakAra (kiNhamaTTiyA) kAlI miTTI (nIlamaTTiyA) nIlI miTTI (lohiyamaTTiyA) lAla miTTI (hAliddamaTTiyA) pIlI miTTI (sukillamaTiyA) sapheda miTTI (pAMDumaTiyA) pANDu varNa kI miTTI (paNagamaDiyA) panakamiTTI (se taM saNyAyara puDhavikAiyA) yaha zlakSNa bAdara pRthvIkAya kI prarUpaNA huii| ___ (se kiM taM kharabAyarapuDhayikAiyA) kharabAdara pRthvIkAyika jIva kitane prakAra ke haiM (aNegavihA) aneka prakAra ke (pannattA) kahe haiM (se ki taM bAyarapuDhavikAiyA) ve // 42 pRthvIyi 888 // 2 // cha ? (bAyarapuDhavIkAiyA) mA42 pRthvIya (duvihA) meM pr42|| (paNNattA) 4hyA cha (taM jahA) tem| // prAre (saNha bAdarapuDavIkAiyA ya) skss-549|| mA42 pRthvIya (kharabAyarapuDhavikAiyA ya) 12 // 42 pRthvIya __ (se ki taM sahabAyarapuDhavikAiyA) kSaY mA42 pRthvIxi // prA2nA 4aa cha ? sa6 mArapRthviyi4 (sattavihA) sAta prAranA (paNNattA) 4aa cha (taM jahA) to // zate (kiNhamattiyoM) 4ii bhATI (nIlamattiyA) pAhaNI bhATI (lohiyamaTTiyA) sa mATI (hAliddamaTTiyA) pIjI bhATI (sukkillamaTTiyA) sa36 bhATI (pAMDumaTTiyA) pAMDaganI bhATI (paNagamaTiyA) pana4 mATI (se taM saha bAyarapuDhavikAiyA) 2 // sa mA42 pRthviikAyikanI prarUpaNuM thaI. (se ki taM kharabAyApuDhavikAiyA) hu magavan 2mAharavIyi uTA praznA cha ? (kharabAyarapuDhavIkAiyA) 12 // 42 pRthvIya (aNegavihA) zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #217 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyayodhinI TIkA pra. pada 1 sU.14 jIvaprajJApanA 203 kAyikA anekavidhAH prajJaptAH, tadyathA-pRthivI ca1 zarkarA2 vAlukA ca3 upala:4 zilA ca5 lavaNam 6 uuss7| aya8 stAnaM9 trapukaM10 sIlakaM11 rUpyaM12 suvarNa ca13 vajrazva14 // 2 // haritAlaH15 higulakaM16 manaH zilA17 saaskaajnprvaalaani20| abhrapaTalam 21 abhravAlukA22 bAdarakAye mnnividhaanaani8||2||gomedykN ca23 rucakaH24 aGkaH25 sphaTikazca26 lohitaakssshv27| marakato28 masAragallo29 bhujamocakaH30 indranIlazca31 // 3 / candanagauri. kazca33 haMsagarbha:34 pulakaH35 saugandhikazva36 candraprabho37 vaiDUryo 38 jala(taM jahA) ve isa prakAra haiM (puDhayI ya) pRthyI (sakkarA) zarkarA--reta (bAluyA ya) aura bAlU (ucale) upala-pASANa (silA ya) zilA (aya) lohA (taMba) tAMbA (tauya) rAMgA (sIsama) sIsA (ruppa) cAMdI (suvanne ya) sonA (vaire ya) vajra-hIrA // 1 // __ (hariyAle) haDatAla (hiMgulae) hIMgalU (maNosilA) mainasila (sAsaga) pArA (aMjaNa) aMjana (payAle) pravAla-mUMgA (anbhapaTala) abhrapaTala (anbhayAlaya) abhravAlukA (bAyarakAe) bAdara kAya meM (maNivihANA) maNiyoM ke bheda // 2 // (gomejae ya) gomeda ratna (ruyae) rucaka ratna (aMka) aMka ratna (phalihe ya) sphaTika ratna (lohiyakkhe ya) lohitAkSa ratna (maragaya) marakata ratna (masAragalle) masAragalla ratna (bhuyamoyaga) bhujamocaka ratna (iMdanIle ya) indranIla ratna // 3 // (caMdaNa) candana ratna (geruya) gairika ratna (haMsagambha) haMsagarbha bhane pr4|2|| (pannattA) 4. che (taM jahA) te 2 // cha (puDhayIya) pRthvI (sakkarA) za421-2ta (bAluyAya) mane pANu (uvale) S58-SA (silA) zimA (aya) sAdu (taMba) tamu (tauya) 21 // 4sA (sIsaya) sIsu (ruppa) yAMhI (subanneya) sonu (vaireya) 100-ddii| // 1 // (hariyAla) utArA (hiMgulae) himA (maNosilA) mana:zA (sAsaga) paare| (aMjaNa) mA (pavAle) pravAsa 52vANA (abbhapaTala) a586 (abbhavAluya) mnvaayu| (bAyarakAe) mA42 yamA (maNivihANA) bhAzumAna leta. // 2 // (gomejjaeya) gobhe 2tna. (ruyae) 3542tna. (aMka) 2tna (phaliheya) 22Ti4 2tna (lohiyakkheya) soDitAkSa. 2tna (maragaya) bha24 mA (masAragalle) bhasA2 galsa 2tna (suyamoyaga) su bhAya: 2tna (iMdanIle ya) chandranIla ratna (caMdaNa) yanna 28 (geruya) ge3-24 2tna (haMsagabbha) sana (pulae) 5 // 2tna (sogaMdhieya) saugaghi4 2tna (boddhavve) on naye. zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #218 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 204 prajJApanAsUtre kAntaH39 sUryakAntazca40 // 4 // ye cAnye tathA prakArAste samAsato dvividhAH prajJaptAH, tadyathA-paryAptakAca aparyAptakAzca / tatra khalu ye te aparyAptakA ste khalu asaMprAptAH / tatra khalu ye te paryAptakAH, eteSAM varNAdezena gandhAdezena rasAdezena sparzAdezena sahasrAgrazo vidhAnAni, saMkhyeyAni yonipramukhazatasahasrANi, paryAptakanizrayA aparyAptakA vyutkrAmanti, yatra eka statra niyamAta asNkhyeyaaH| te ete khrvaadrpRthiviikaayikaaH| te ete vAdarapRthivIkAyikAH / te ete pRthivIkAyikAH ||suu0 14 // (pulae) pulaka ratna (sogaMdhie ya) saugaMdhika ratna (boddhavve) jAnanA cAhie (caMdappabha) candraprabha ratna (verulie) caiDUrya rasna (jalakaMte) jalakAnta ratna (sUrakaMte ya) sUrakAnta ratna / // 4 // (je yAcanne) aura bhI jo (tahappagArA) usI prakAra ke (te) ve (samAsao) saMkSepa se (duvihA) do taraha ke (pannattA) kahe haiM (taM jahA) ve isa prakAra (pajattagA ya) paryAptaka (apajattagA ya) aura apryaapt| (tattha) unameM se (NaM) vAkyAlaMkAra (je te apajattagA) jo aparyApta haiM (se NaM) ye (asaMpattA) prApta nahIM (tatthaNaM) unameM se (je te pajattagA) jo paryApta haiM (eesiM) inake (vannAdeseNaM) raMga kI apekSA (gaMdhAdeseNaM) gaMdha kI apekSA se (rasAdeseNaM) rasa kI apekSA se (phAsAdeseNaM) sparza kI apekSA se (sahassaggaso) hajAroM (vihANAI) bheda haiM (saMkhejAI) saMkhyAta (joNiyappamuhasayasahassAI) lAkhoM yoni haiM (pajjattaga nissAe) paryApta ke sahAre (apajjattA) aparyApta (vakkamaMti) utpanna (caMdappabha) yandraprama 2tna (verulie) vaizya bhAra (jalakaMte) 154-ratna (sUrakaMteya) sUyanta 2tna // 4 // (je yAvanne) mane mI 5 (tahappagArA) mevA 12 // (te) tethe (samAsao) sapathI (duvihA) meM praa2n| (paNNattA) 4aa cha (taM jahA) mA zate (pajjattagA ya) paryAta (apajjattagA ya) bhane maryAta (tattha) teyAmAthI (NaM) paayaa|2 (je te apajjattagA) 2 aparyApta cha (se NaM) te| (asaMpattA) prAta nathI (tatthaga) tesomAMthI (je te pajjattagA) se prati cha. (eesi) megAnA (vannAdeseNaM) 2nI apekSA (gaMdhAdeseNa) dhanI mapekSAye (rasAdeseNa) 2sanI apekSA (phAsAdeseNa) 25zanI mapekSAye (sahassaggaso) 702 (vihANAI) le cha (saMkhejjaI) sacyAta (joNiyappamuyasayasahassAI) sAme yAni cha (pajjattaganissAe) yAtanA mAzraye (apajjattA) maryApta (vakkamaMti) utpanna thAya cha (jattha) yA (ege) se (tattha) tyAM (niyamA) niyamathI (asaMkhejjA) 21saya sabhA zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #219 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra. pada 1 sU.17 jIvaprajJApanA TIkA-atha pRthivIkAyikatattvaM jijJAsamAnaH pRcchati-'se kiM taM puDhavikAiyA ?' 'se' atha 'kiM taM' ke te katibidhAH pRthivIkAyikAH prajJaptAH? kayitAH! bhagavAnAha-'puDhavikAiyA duvihA paNNattA' pRthivIkAyikAH dvividhAH-dviprakArAH prajJaptA:-uktAH 'taM jahA-suhumapuDhavikAiyA ya, bAyarapuDhavikAiyA ya' tadyathAsakSamapRthivIkAyikAzca bAdarapRthivIkAyikAca, tatra sUkSmanAmakarmodayAt sUkSmAH, sUkSmAzca te pRthivIkAyikAzceti sUkSmapRthivIkAyikAH, bAdaranAmakarmodayAd bAdarAH, bAdarAzca te pRthivIkAyikAH-vAdarapRthivIkAyikAH, etayozca sUkSmabAdaratvayoH karmodayajanyatvena badarAmalakayoriva nApekSikatvaM cakAradvayantuhote haiM (jattha) jahAM (ego) eka (tattha) vahAM (niyamA) niyama se (asaMsenjA) asaMkhyAta / (se taM kharavAyarapuTavikAiyA) yaha kharacAdarapRthvIkAyikoM kI prajJApanA huI (se taM bAyarapuDhayikAiyA) bAdarapRthvIkAyikoM kI prajJApanA huI (se taM puDhavikAiyA) yaha pRthvIkAyikoM kI prajJApanA huI // 14 // TIkArtha-aba ziSya pRthvIkAyika jIvoM ke viSaya meM jijJAsA karatA huA prazna karatA hai-pRthvIkAyika jIva kitane prakAra ke kahe hai ? bhagavAn uttara dete haiM-pRthivIkAyika jIva do prakAra ke kahe gae haiN| ve isa prakAra haiM-sUkSmapRthivIkAyika aura bAda pRthivIkAyika / jina jIvoM ko sUkSmanAmakarma kA udaya ho ve sUkSma kahalAte haiM / aise pRthivIkAyika jIva sUkSmapRthivIkAyika haiM / jinako bAdaranAmakarma kA udaya ho ve bAdara kahalAte haiN| aise pRthivIkAyika bAdarapRthivIkAyika kahe gaye haiM / bera aura AMvale meM jaisI sUkSmatA aura bAdaratA hai, vaisI (se taM kharabAyarapuDhavavikAiyA) PAL 2 mA42 vIyinI prajJApana ya (se taM bAyarapuDhavikAiyA) mA42 pRthvIyAnI prjnyaapn|| 2 (se taM puDhavikAiyA) // pRthvIyi4 vAnI prjnyaapn|| 24. // sU. 14 // 1 TIkAtha-have ziSya pRthvI kAyika jInA viSayamAM jIjJAsA karIne prazna kare che-pRthvIkAyika jIva keTalA prakAranA kahyA che. ? zrI bhagavAna uttara Ape che-pRthvI kAyika jIva be prakAranA kahelA che. teo A prakAre che. sUkSma pRthvIkAyika ane bAdara pRthvIkAyika. je jene sUphama nAma kamane udaya thAya teo sUma kahevAya che. evA pRthvIkAyika jIva sUkSma pRthivIkAyika che. jemane bAdara nAma kamane udaya heya teo bAdara kahevAya che. evA pRthvIkAyika bAdara pRthvIkAyika kahevAya che. zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #220 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 206 prajJApanAsUtre kramazaH svagataparyAptA paryAptabhedasUcakaM, zarkarAvAlukAdi bhedasUcakaJca bodhyam, tatra sUkSmapRthivIkAyikAH samudrakaparyAptaprakSipta gandhAvayavavat sakalalokavyApino bhavanti, bAdarapRthivIkAyikAstu pratiniyata dezasthAyino lokaikadeze bhavanti, teSAM pratiniyata dezasthAyitvaJcAgre dvitIyapade prakAzayiSyate, atha sUkSmapRthivIkAyikAnAM svarUpaM prarUpayituM pRcchati - 'se kiM taM suhuma puDha vikAiyA ?' 'se' atha 'kiM taM' ke te - kativighAH, sUkSmapRthivokAyikAH prajJaptAH ? bhagavAnAha - 'suhumaApekSika sUkSmatA aura bAdaratA arthAt sApekSa choTApana aura baDApana yahAM nahIM samajhanA cAhie, yaha to karmodaya ke nimitta se hI samajhanA caahie| do jagaha ya (ca) kA jo prayoga kiyA hai, vaha isa tathya ko prakaTa karatA hai ki ina sUkSma aura bAdara ke bhI aneka avAntara bheda haiM, jaise paryApta, aparyApta Adi / ye zarkarA aura vAlukA Adi upabhedoM ke bhI sUcaka haiM / sUkSma pRthivIkAyika jIva sampUrNa loka meM aise bhare hue haiM jaise kisI peTI meM gaMdha dravya DAla dene para usameM sarvatra sugaMdha vyApa jAtI hai / bAdara pRthvIkAyika niyata niyata jagahoM para, lokAkAza ke eka bhAga meM hote haiN| unakA niyata jagahoM meM honA Age dvitIya pada meM batalAyA jAegA / aba sUkSma pRthivIkAyika jIvoM kI prarUpaNA kI jAtI haisUkSmapRthivIkAyikajIva kitane prakAra ke haiM? bhagavAn uttara dete haiM - sUkSmapRthivIkAyika joya do prakAra ke hote haiM - paryApta aura aparyApta / khera ane AMbaLAmAM jevI sUkSmatA ane bAdaratA che. evI apekSika sUkSmatA ane bAdaratA che. evuM arthAt sApekSa nAnApaNuM ane meTApaNuM AhIM na samajavuM joie, AtA kahRdayanA nimittathI ja samajavuM joie. me bhagyAme (ya-ca) neo prayoga harAyo che, te bhAvA tathyane pragaTa ure che A sUkSma bAdaranA paNa aneka avAntara bheda che, jemake paryApta. aparyApta vigere. A zarkarA ane vAlukA Adi upabhedanA paNa sUcaka che. sUkSma pRthivIkAyika jIva sa'pUrNa lekamAM evA bharelA che ke jema keAi peTImAM gaMdha dravya nAkhavAthI temAM badhe sugaMdha phelAi jAya che. khAdara pRthvI kAyika cAkkasa cAkkasa jagyAe para, leAkAkAzanA eka bhAgamAM heAya che. teo nuM cAkkasa jagyAemA thavuM te AgaLa dvitIya padamA batAvAvAmAM Avaze. have sUkSma pRthvIkAyika jIveAnI prarUpaNA karAya che. sUkSma pRthvIkAyika jIva keTalA prakAranA che ? zrI bhagavAn uttara Ape che--sUkSma pRthvIkAyika e prakAranA hAya che-paryApta ane aparyApta paryAsiyAnu zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #221 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyavAdhinI TIkA pra. pada 1 sU.14 jIvaprajJApanA 207 puDhavikAiyA duvihA paNNattA' sUkSmapRthivIkAyikAH dvividhAH-dviprakArakAH, prajJaptAH, 'taM jahA-pajjattamuhumapuDhavikAiyA ya, apajjattasu humapuDhavikAiyA ya' tayathA-paryAptasUkSmapRthivIkAyikAzca, aparyAptasUkSmapRthivIkAyikAca, tatra vakSya. mANasvarUpAH paryAptayo vidyante yeSAM te paryAptAH, 'abhrAdibhyaH' itimatvarthIyo'pratyayaH, paryAptA eva paryAptakAH, te ca te sUkSmapRthivIkAyikAzceti paryAptakasUkSmapRthivIkAyikAH, cakAreNa labdhiparyAptakaraNaparyAptarUpasvagatabhedadvayaM sUcyate, ye tu svayogyaparyAptiparisamAptivikalAste aparyAptAH, aparyAptAzca te sUkSmapRthivIkAyikAzceti aparyAptasUkSmapRthivIkAyikAH, dvitIyacakAreNa karaNalabdhi nivandhanasvagatabhedadvayaM sUcyante, tathAhi-dvividhAH aparyAptAH sUkSmapRthivIkA. yikA:-labdhyA karaNaizca, tatra ye aparyAptakA eva santo mriyante te labdhaparyAsakAH, ye tu karaNAni-zarIrendriyAdIni na samprati nivartayanti, api tu ayaparyAptiyoM kA svarUpa Age kahA jaaegaa| ve paryAptiyAM jinakI pUrNa ho cukI hA~ ve paryApta kahalAte haiN| yahAM 'abhrAdibhya' isa sUtra se matupa artha meM 'a' pratyaya huA hai / paryApta ko hI paryAptaka kahate haiN| yahAM bhI jo 'ya' avyaya kA prayoga kiyA hai, yaha paryApta ke landhiparyApta aura karaNaparyApta, ina bhedoM ko sUcita karatA hai| jo jIya apane yogya paryAptiyAM pUrI na kara cuke hoM ve aparyApta kahalAte haiM / aise sUkSmapRthivIkAyika jIva aparyApta sUkSmapRthivIkAdhika kahe gae haiN| yahAM bhI 'ya' avyaya kA prayoga isa bAta kA sUcaka hai ki aparyApta bhI do prakAra ke hote haiM-labdhi se aparyApta aura karaNa se aparyApta / jo jIva aparyApta raha kara hI mara jAte haiM ve labdhi aparyApta haiN| jinakI paryAptiyAM abhI pUrI na huI haiM kintu pUrI hoMgI ve karaNa-aparyApta kahalAte haiN| svarUpa AgaLa kahevAmAM Avaze te paryAptie (jeonI pUrNa thayela che. teo paryAta 4vAya che. 2maDIyA (abhrAdimyaH) se sUtrathI (matupU) matha mA apratyaya thayuM che. paryAptane ja paryAptaka kahe che. ahIM paNa je " avyayane praga karyo che te paryAptanA labdhiparyA, ane karaNaparyApta e bhedonuM sUcana kare che, je ja pitAne gya paryAsione purI na karI cukyA hoya teo aparyApta kahevAya che. AvA sUkSama pRthvIkAyika jIvane aparyApta sUma pRthvIkAyika kahelA che. ahIM paNa (2) avyayane prayoga e vAtane sUcaka che ke aparyApta paNa be prakAranA hoya che--labdhithI aparyApta ane karaNathI aparyApta je jIvo aparyApta rahIne ja marI jAya che teo labdhi aparyApta che. zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #222 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 208 prajJApanAsUtre zyaM nivartayiSyanti te karaNAparyAptA ucyante, atha kastAvat paryAptipadArthaH ? iti cedatrocyate-AhArAdi pudgalapragrahaNapariNamanahetubhUtaH AtmanaH zaktivizeSaH, eva paryAptiH, sA ca zaktivizeSarUpA paryAptiH pudgalopacayAdupajAyate, evaJcaitaduktaM bhavati-utpattidezamAgatena prathamaM ye gRhItAH pudgalA steSAM tathA'nyeSAmapi pratisamayaM gRhyamANAnAM tatsamparkeNa tadrUpatayA jAtAnAM yaH zaktivizeSaH AhArAdipudgalakhalarasarUpatA''pAdAnahetuH, yathA udarAntargatAnAM pudgalavizeSANA mAhArapudgalakhalarasarUpatApariNamanahetuH zaktivizeSaH, sA ca paryAptiH SoDhA, AhAsvaryAptiH, zarIraparyAptiH, indriyaparyAptiH prANApAnaparyAptiH (ucchvAsaparyAptiH) bhASAparyApti', manaHparyAptitha, tatra yayA paryAptyA bAhyamAhAraM paryAdAya khalarasa___ aba prazna yaha hai ki paryApti kA artha kyA hai ? isakA uttara yaha hai-paryApti AtmA kI yaha viziSTa zakti hai jisake dvArA AtmA AhAra zarIra Adi ke yogya pudgaloM ko grahaNa karatA hai aura unheM AhAra zarIra Adi ke rUpa meM pariNata karatA hai / yaha paryApti rUpa zakti pudgaloM ke upacaya se utpanna hotI hai / tAtparya yaha hai ki navIna utpatti deza meM Ae hue AtmA ne pahale jina pudgaloM ko grahaNa kiyA tathA bAda meM bhI pratikSaNa jo pudgala grahaNa kiye jA rahe haiM aura jo pUrvagRhIta pudgaloM ke samparka se tadrUpa pariNata ho gae haiM, unako AhAra, zarIra, indriya Adi ke rUpa meM jisa zakti ke dvArA pariNata kiyA jAtA hai, usa zakti kI pUrNatA paryApti kahalAtI hai| paryApti chaha prakAra kI hotI hai-(1) AhAraparyApti (2) zarIraparyApti (3) indriyaparyApti (4) prANApAnaparyApti 5) bhASAparyApti aura (6) manaHparyApti / - jeonI paryAtio haju pUrNa nathI thaI. paNa purI thaze teo karaNa aparyApta kahevAya che. have prazna e che ke "paryApti no artha zuM che? tene uttara A che-paryApti AtmAnI e viziSTa zakti che ke jenA dvArA AmA AhAra zarIra Adine cagya pudgalene grahaNa kare che ane te ene AhAra zarIra AdinA rUpamAM pariNata kare che. A paryApti rUpa zakti pugalanA upacayathI utpanna thAya che. tAtparya e che ke navIna utpatti dezamAM AvelA AtmAe pahelAM je pudagalone grahaNa karyA ane pachI paNa je pudgalo grahaNa karAI rahyAM hoya ane pUrva grahIta pudgalenA saMparkathI tadrupa banI gayAM che teonA AhAra zarIra Indriya vigerenA rUpamAM je zakti dvArA pariNata karavAmAM Ave che, te zakitanI pUrNatA paryApti kahevAya che. ___ pati cha 54|2nii DAya cha-(1) ||25ti (2) 1225yAti (3) dhandriyapati (4) prANAyAna paryApti (5) bhASApAli mane (6) mana:pAti. zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #223 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra. pada 1 sU.14 jIvaprajJApanA rUpatayA pariNamayati sA AhAraparyAptiH, yayA paryAptyA rasIbhUtamAhAraM rasAsay mAMsamedo'sthi majjAzukralakSaNasaptadhAturUpatayA pariNamayati sA zarIraparyAptiH, yayA paryAptyA dhAturUpatayA pariNamitamAhAramindriyarUpatayA pariNamayati sA indriyaparyAptiH, tathA ca pazcAnAmindriyANAM prAyogyAn pudgalAn paryAdAya anAbhoganivartitena vIryeNa tadbhAvayanazaktireva indriyaparyAptiriti phalitam, yayA punaH paryAptyA ucchvAsaprAyogyAn pudgalAn paryAdAya ucchvAsarUpatayA pariNamathya avalambya ca parityajati sA ucchvAsaparyAptiH, yayA ca paryAptyA bhASA jisa zakti ke dvArA jIva bAhya AhAra ko grahaNa karake khala aura rasa ke rUpa meM pariNata karatA hai, yaha AhAra paryApti kahalAtI hai / jisa zakti ke dvArA rasa rUpa pariNata pudgaloM ko rasa, rakta, mAMsa, meda, haDDI, majjA aura zukra-ina sAtadhAtuoM ke rUpa meM pariNata kiyA jAtA hai, vaha zarIraparyApti hai jisa zakti ke dvArA dhAtu rUpa pariNata pudgala indriyoM ke rUpa meM palaTate haiM use indriyaparyApti kahate haiM / phalitArtha yaha hai ki pAMca indriyoM ke yogya pudgaloM ko grahaNa karake anAbhoga nirvartita (anajAna meM hI utpAdita) vIrya ke dvArA indriya ke rUpa meM pariNata karane vAlI zakti indriyaparyApti kahalAtI hai| jisa zakti ke dvArA ucchvAsa ke yogya pudgaloM ko grahaNa karake aura unheM ucchavAsa rUpa meM pariNata karake evaM Alambana karake kiyA jAtA hai, usa je zakti dvArA jIva bAhya AhArane grahaNa karIne khaLa ane rasanA rUpamAM pherave che, te AhAra paryApti kahevAya che. je zakita dvArA jIva bAhya AhArane grahaNa karIne khela ane rasa rUpe pariNumAve che. te AhAra paryApti kahevAya che, je zakita dvArA rasa rUpa pariNata pudgalene rasa, lohI, mAMsa, meda, hADakAM, majajA ane zukra-A sAta dhAtuonA rUpamAM pheraphAra thAya che. te zarIraparyApti che. je zakita dvArA dhAturUpe pariNata pudgala IndrinA rUpamAM palaTAve che tene Indriya paryAsi kahe che, sArAMza e che ke pAMca Indriyone yogya pudgalene grahaNa karIne anAbhiga nirvatita (ajANamAM ja utpanna karelA) vIrya dvArA IndriyanA rUpamAM pariNuta karavA vALI je zakita te indriya paryApti kahevAya che. je zakitadvArA ucchavAsane yogya pugalene grahaNa karIne, ane teone ucchavAsanA rUpamAM palaTAvIne ane AlaMbana karIne tyAga karAya che te zakita uThThalAsa paryAsi kahevAya che. pra0 27 zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #224 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre 210 prAyogyAna pudgalAn paryAdAya bhASAtvena pariNamayya avalambya ca parityajati sA bhASAparyAptiH, yayA punaH paryAptyA manaHprAyogyAn pudgalAn paryAdAya manastvena pariNamayya avalambya ca parityajati sA manaHparyAptiH, etAzca paryAptayo yathA kramamekendriyANAM saMjJivarjitAnAM dvIndriyAdInAM saMjJinAM catuHpaJcaSaTsaMkhyakA bhavanti, tathAcoktam prajJApanAmUlaTIkAyAm-'ekendriyANAM catasro vikalendriyANAM paJca saMjJinAM SaT' iti, etAzca sarvA api utpattisamaye eva yathAyathaM yugazakti ko ucchvAsa paryApti kahate haiN| jisa zakti se bhASA ke yogya pudgaloM ko grahaNa karake unako bhASA ke rUpa meM pariNata karake evaM AlaMbana karake tyAgA jAtA hai, vaha zakti bhASAparyApti kahalAtI hai| jisa zakti ke dvArA mana ke yogya pudgaloM ko grahaNa karake aura unheM mana ke rUpa meM pariNata karake evaM AlaMbana karake tyAgA jAtA hai, vaha zakti manaHparyApti kahalAtI hai| ina chaha paryAptiyoM meM se ekendriya jIya meM cAra, dvIndriya trIndriya, caturindriya aura asaMjJI paMcendriya meM pAMca tathA saMjJI paMcendriya meM chahoM pAI jAtI haiM / prajJApanAsUtra kI mUlaTIkA meM kahA hai-'ekendriyoM meM cAra, vikalendriyoM meM pAMca aura saMjJI jIvoM meM chaha paryAptiyAM hotI haiN|' jaba jIva nayA janma grahaNa karatA hai to jisa jIvoM meM jitanI paryAptiyoM kA saMbhava haiM, una sabhI ko yaha eka sAtha niSpanna karanA prAraMbha kara detA hai, magara unakI pUrti kama se hotI hai / krama isa je zaktithI bhASAne yogya pugalene grahaNa karIne teone bhASAnA rUpamAM palaTAvIne ane AlaMbana karIne tyAga karAya che. te zakti bhASA paryApti kahevAya che. je zakita dvArA manane egya pudgalene grahaNa karIne ane teone mananA rUpamAM palaTAvIne ane AdhAra ApIne tyAga karAya che. te zakita mana:paryApti DevAya che. A cha paryAptiomAMthI ekendriya jIvamAM cAra, dvIndriya, trIndriya, caturindriya ane asaMjJI paMcendriyamAM pAMca tathA saMjJI paMcendriyamAM chae maLI Ave che. prajJApanA sUtranI mULa TIkAmAM kahyuM che-ekendriyamAM cAra, vikalendrimAM pAMca ane saMgI jIvamAM cha paryAsi hoya che. - jyAre jIva no janma grahaNa kare che to je jIvamAM jeTalI paryAptie saMbhave che, te badhAne te ekI sAthe nipanna karI devAne prAraMbha karI de che. paraMtu teonI pUtikramathI ja thAya che. zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #225 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra. pada 1 sU.14 jIvaprajJApanA paniSpAdayitumArabhyante, krameNa ca niSThAmupayAnti, tathAhi-prathamamAhAraparyApti stadanantaraM zarIraparyApti stadanantaram indriyaparyApti stadanantaramucchvAsaparyAptiH, tadanantaraM bhASAparyAptiH, tadanantaraM manaHparyAptiH, tatrAhAraparyAptizca prathamasamaya eva niSpadhante, zeSAH punaH pratyekamantarmuhUrtena kAlena, na cAhAraparyApteH prathama samaya eva niSpattau kiM pramANamiti vAcyam ? AhArapadasya dvitIyodezake'AhArapajjattie apajjattaeNaM bhaMte ! kiM AhArae aNAhArae ? goyamA ! no AhArae aNAhArae' iti sUtrasyaiva pramANatvAt , 'AhAraparyAptyA'paryAptaH khalu bhadanta ! kim AhArakaH, anAhArakaH ? gautama ! no AhArakaH anAhArakaH' iticchAyA, tasmAt AhAraparyAptyA'paryApto vigrahagatAvebopapadyate, nopapAtakSetraprakAra hai-sarvaprathama AhAraparyApti, tatpazcAt zarIraparyApti, phira indriyaparyApti, tadanantara ucchvAsaparyApti, usake bAda bhASAparyApti, aura anta meM manaHparyApti pUrNa hotI hai / ____ AhAraparyApti prathama samaya meM hI pUrNa ho jAtI hai, zeSaparyAptiyoM ke pUrNa hone meM pratyeka ko antarmuhUrta samaya lagatA hai| magara ina sabhI kI pUrti bhI antarmuhUrta kAla meM hI ho jAtI hai| AhAraparyApti kI pUrNatA prathama samaya meM hI ho jAtI hai, isa viSaya meM kyA pramANa hai ? isakA uttara yaha hai-AhArapada ke dvitIya uddezaka meM kahA hai-'jo jIva AhAraparyApti se aparyApta hai, he bhagacan ? yaha AhAraka hai yA anAhAraka ? gautama ! vaha AhAraka nahIM, anAhAraka hai|' anAhAraka jIva vigraha gati meM hI ho sakatA hai, kama A rIte che sarva prathama AhAra paryAmi, tAtpazcAt zarIra paryApti ane pachI indriya paryApti, tyAra bAda ucchavAsa paryApti, tenA pachI bhASA paryApti ane antamAM mana paryApti pUrNa thAya che. AhAra paryApti prathama samayamAM ja pUrNa thaI jAya che, bAkInI paryAptione pUrNa thavAmAM darekane attamuhUrta samaya lAge che. paraMtu e badhAnI pUti. paNuM attamuhUrta kALamAMja thaI jAya che. AhAra payaMtinI pUrNatA prathama samayamAMja thaI jAya che. A viSayamAM zuprabhA cha ? tene uttara A che ke-AhAra padanA dvitIya uddezakamAM kahyu che ke je jIva AhAra paryAtithI aparyApta che he bhagavAna-te AhAraka che? ke anAhAraka che? he gautama te AhAraka nathI paNa anAhAraka che. anAhAraka jIva vigraha gatimAMja hoI zake che. utpatti kSetramAM AvyA pachI anAhAraka nathI rahetuM. je jIva utpatti kSetramAM AvI gaye te prathama samaya, zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #226 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 212 prajJApanAsUtre mAgato'pi, utpAtakSetramAgatasya prathamasamaya evAhArakatvAt, tataH ekasAmayikI AhAraparyAptinivRttirbhavati, yadi tu utpAdakSetramAgato'pi AhAraparyAptyA'paryAptaH syAt tadA uttarasUtrAkAra:- 'siya AhArae siya aNAhArae' iti bhavet, yathA zarIrAdi paryAptiSu 'siya AhArae siya aNAhArae' ityuttarasUtraM bhavati, sarvAsAmapi paryAptInAM parisamApti kAlo'ntarmuhUrta pramANo'vaseyaH, ityAzayaH / - atha bAdarapRthivIkAyikAn prarUpayituM pRcchati - ' se kiM taM bAyarapuDhavikAiyA ? 'se' atha 'kiM taM' ke te katividhA ityaryaH, 'vAyarapuDhavikAiyA ?' bAdarapRthivI kAyikAH prajJaptAH ? bhagavAnAha - 'vAyara puDhavikAiyA duvihA paNNattA' darapRthivIkAkA dvividhAH prajJaptAH, 'taM jahA ' - ' sanhavAyarapuDhavikAiyA ya, kharabAyarapuDha vikAiyAya' tadyathA - zlakSNabAdarapRthivIkAyikAzca, kharabAdarapRthivI - utpattikSetra meM Ane ke pazcAt anAhAraka nahIM rahatA / jo jIva utpatti kSetra meM A pahuMcA vaha prathama samaya meM hI AhAraka ho jAtA isa kathana se siddha hotA hai ki AhAraparyApti kI pUrNatA eka samaya meM hI ho jAtI hai / agara utpattikSetra meM Akara bhI jIva AhAraparyApti se aparyApta rahatA to uttara sUtra isa prakAra hotA - 'gautama ! AhAraka bhI hotA hai aura anAhAraka bhI hotA hai|' jaisA ki zarIraparyApti Adi ke uttara sUtra meM kahA hai- 'syAt AhAraka bhI hotA hai, syAt anAhAraka bhI hotA hai / ' ina sabhI paryAptiyoM kA kAla bhI antarmuhUrtta pramANa hI hai / aba bAdarapRthivI kAyikoM kI prarUpaNA karate haiM - bAdara pRthivIkA for jIva kitane prakAra ke kahe gae haiM ? bhagavAn uttara dete haiM- bAdara pRthvIkAyika do prakAra ke haiN| ve isa prakAra haiM- zlakSNa bAdara pRthivI mAMja AhAraka khanI jAya che. A kathanathI sAbita thAya ke AhAra paryAsinI pUrNatA eka samayamAMja thaI jAya che. agara utpatti kSetramAM AvIne paNa jIva AhAra paryAptithI aparyApta rahe te uttara sUtra A prakAre ane che-gautama, AhAraka paNa hAya che ane anAhAraka paNa heAya che. jemake zarIra paryApti Ardine uttara sUtramAM kahyo che-kadAcit AhAraka paNa bane che. kadAcita anAhAraka paNa bane che. A badhI paryAptinA samaya paNa antarmuhUta pramANu ja che. have bAdarapRthvIkAyikAnI prarUpaNA kare che mAdara pRthvIkAyika jIva keTalA prakAranA che? zrI bhagavAna uttara Ape che-khAdarapRthvIkAyika jIvA e prakAranA che. teo A rItanA che--zlaSNu khadara pRthvIkAyika ane khara mAdara pRthvIkAyika. zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #227 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra. pada 1 sU.14 jIvaprajJApanA kAyikAzca, tatra zlakSNA-piSTaloSTacUrNasadRzImRdupRthivI tadrUpA jIvA api upacArAt zlakSNA vyapadizyante te ca te bAdarapRthivIkAyikAzceti zlakSNa cAdarapRthivIkAyikAH, athavA-zlazNA ca sA bAdarapRthivIceti zlakSNabAdarapRthivI, sA kAyaH zarIraM yeSAM te zlakSNavAdarapRthivIkAyAH te eva zlakSNa bAdarapRthivIkAyikAH cakAreNa vakSyamANasvagatAnekabhedAH sUcyante, kharAnAmapRthivI saGghAtavizeSa cApanA tadAtmakA jIvA api upacArAt kharAste ca te cAdarapRthivIkAyikAzceti kharabAdarapRthivI sA kAyaH-zarIraM yeSAM te kharabAdarapRthivIkAyAH, taeva kharabAdarapRthivIkAyikAH, cakAreNa vakSyamANa svagata-catvAriMzabhedAH sUcyante, atha zlakSNavAdarapRthivIkAyikabhedAn prarUpayituM pRcchati-'se kiM taM kAyika aura khara bAda pRthivIkAyika / ATe ke samAna mRdu pRthivI zlakSNa kahalAtI hai| tadrUpa jIya bhI upacAra se ilakSNa kahe gae haiN| aise bAda pRthivIkAyikoM ko ilakSNa-bAdara pRthivIkAyika kahate haiN| athavA 'ilakSNa' yaha pRthvI kA vizeSaNa hai / aisI bAdara pRthvI jina jIvoM kA zarIra ho ve ilakSNa bAdara pRthvIkAyika kahalAte haiN| 'ya' pada se aneka avAntara bheda sUcita kie gae haiN| kharapRthvI vaha kahalAtI hai jo saMghAtarUpa ho aura kaThora ho, tadrUpa jIva bhI upacAra se khara kahe jAte haiM / aise cAdarapRthivIkAyika khara bAdara pRthivIkAyika haiM / athavA khara (kaThora) jo bAdara pRthivI hai, vaha kharabAdarapRthivI, vahI jina jIvoM kA zarIra ho ve kharavAdarapRthivIkAyika / yahAM 'ya' pada se Age kahe jAne vAle cAlIsa bheda sUcita kie gae haiN| leTanI jema mRdu pRthvI zlaNa kahevAya che. tadurUpa jIva paNa upacArathI laNa kahelA che. AvA bAdara pRthvI kAcikane glaNa bAdara pRthvI kAyika kahe che. athavA blaNa, e pRthvInuM vizeSaNa che. AvI bAdara pRthvI je jInA zarIra hoya teo zlaphaNa bAdara pRvikAyika kahevAya che (2) padathI aneka avAntara bheda sUcita karAyA che. khara pRthvI te kahevAya che ke je saMghAtarUpa hoya ane kaThera hoya. tadrupa jIva paNa upacAra thI khara kahevAya che. evA bAdara pRthvIkAyika khara bAdara pRthvIkAyika che. athavA khara (kaThera) je bAdara pRthvI che, te khara bAdara pRthvI eja je jIvenuM zarIra hoya teo khara bAdara pRthvI kAyika. ahIM (0) padathI AgaLa kahevAmAM AvanArA cAliza bheda sUcita karAyA che zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #228 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 214 prajJApanAsUtre saNha bAyarapuDha vikAiyA ?' 'se' -atha, 'kiM taM'-kA sA katividhA zlakSNabAdarapRthivIkAyikAH prajJaptA ? bhagavAnAha-'saNha bAyarapuDhavikAiyA sattavihA paNNattA' zlakSNa bAdarapRthivIkAyikAH saptavidhAH prajJaptA ? 'taM jahA-kiNha maTTiyA nIlamaTTiyA, lohiyamaTiyA, hAliddamaTTiyA, sukillamaTTiyA, paNagamaTTiyA' tadyathAkRSNamRttikA1, nIlamRttikA2, lohitamRttikA, hAridramRttikA, zuklamRttikA, iti varNamedena paJcavidhatvaM pratipAditam, atha pANDumRttikA nAma dezavizeSe yA dhUlirUpA satI pANDU iti prasiddhA, tadrUpA jIvA api abhedopacArAt pANDUmRttikA ityuktAH, evaM panakamRttikA-nadyAdi-pUraplAvite deze nadIpUre'pagate bhUmau zlakSNa mRdurUpo yo jalamalApararyAya paGkapadavAcyo'vaziSyate sa eva panakamRttikApadenocyate tadAtmakA jIvA api abhedopacArAt panakamRttikA vyapadizyante, prakRtamupasaMharanAha-'se taM sahabAdarapuDhavikAiyA' te ete uparyuktarUpAH zlakSNavAdarapRthivIkAyikAH prajJaptA iti / aba ilakSNa bAdara pRthivIkAyikoM kI prarUpaNA kI jAtI haiMzlakSNa bAdara pRthivIkAyika jIva kitane prakAra ke haiM ? bhagavAn uttara dete haiM-ilakSNa bAdara pRthivIkAyika jIva sAta prakAra ke kahe haiN| ve isa prakAra haiM-(1) kAlI miTTI rUpa isa prakAra (2) nIlI miTTI (3) lAla miTTI (4) pIlI miTTI (5) zukla miTTI (yaha pAMca meda pAMca varSoM kI apekSA se haiM) (6) pANDu miTTI, jo kisI deza meM dhUli rUpa hokara 'pANDU' nAma se prasiddha hai aura (7) panaka miTTI,-jisa jagaha se nadI kA pUra bahA ho aura usake bAda bhUmi meM ilakSNamRdu rUpa jo paMka zeSa raha jAtA hai aura jise 'jalamala' bhI kahate haiM, vahI panakamRttikA kahalAtI hai| ye saba zlakSNa bAdarapRthivIkAyika kahe gae haiN| have zvaNa bAdara pRthvI kAyikenI prarUpaNa karAya che-slarNa bAdara pRthvIkAyika jIva keTalA prakAranA che? zrI bhagavAn uttara de che-kSaNa bAdara pRthvI kAyika jIva sAta prakAranA kahyA che. te A rIte che (1) 4jI bhATI 35 412 (2) alelmaTI (3) bhATI (4) pIjI bhATI (5) zusa bhATI. (40 pAya le pAya varNAnI apekSA cha) (6) pAMDa mATI, je dezamAM dhULa rUpe banIne pAMDu nAme prasiddha che. (7) panaka mATI je jagyAethI nadInuM pura vahyuM hoya ane tyAra pachI jamIna upara slaNa mRdu rUpa je paMka rahI jAya che ane jene jalamala paNa kahe che. teja panaka mATI kahevAya che. A badhA RNa bAdara pRthvIkAyika kahevAya che. zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #229 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyayodhinI TIkA pra. pada 1 sU.14 jIvaprajJApanA ____ atha kharabAdarapRthikAyikabhedAn prarUpayituM pRcchati-se kiM taM kharavAyarapuDhayikAiyA?'-'se'-atha 'kiM taM'-kA sA katividhA 'kharabAyarapuDhavikAiyA?"kharabAdarapRthivIkAyikAH prajJaptA ? bhagavAnAha-'kharabAyarapuDhavikAiyA aNegavihA paNNattA' kharabAdarapRthivIkAyikAH anekavidhA:-anekaprakArakAH prajJaptAH pradhAnatayA catvAriMzabhedA uktA ityAzayaH, tAneva catvAriMzabhedAnAha-'taM jahA pur3havIya, sakarA ya, vAluyAya, uvale silA ya, loNUse / aya taMba tauya sIsayaruppa suvaNNeya vaireya // 14 // 1 // hariyAle hiMgulae, maNosilA, sAsagaMjaNapavAle / abbhapaDalabbha vAlaya bAyarakAe maNivihANA // 8 // 2 // gomejjae ya ruyae, aMke phalihe ya, lohiyakkheya / maragaya masAragalle bhuyamoyaga iMda nIleya 9 // 3 // caMdaNa geruya haMsagabbha pulae sogaMdhie ya boddhavve / caMdappabha verulie jalakaMte sUrakaMteya 9 // 4 // 40 // 'taM jahA'-tadyathA-'puDhavI 1 satyabhAmA bhAmetivat zuddhapRthivItyarthaH, nadItaTabhittyAdirUpA, cakAraH agrimabhedApekSayA samuccAyako bodhyaH, 'sakarA' zarkarA ca-laghuprastarakhaNDarUpA2, 'bAluyA' vAlukA-sikatAH3 'uvale'-upala: TakAdhupakaraNa karmaNA yogyaH pASANaH4, 'silAya' zilA-racanA yogyo devakula___ kharabAdara pRthivIkAyika kitane prakAra ke haiM ? bhagavAn uttara dete haiM-ye jIva aneka prakAra ke haiM arthAt unake mukhya bheda cAlIsa haiN| ye cAlIsa bheda isa prakAra haiM-(1) pRthvI-jaise 'bhAmA' kahane se 'satyabhAmA' samajhA jAtA hai, usI prakAra yahAM 'pRthvI' kahane se 'zuddha pRthvI' samajhanA cAhiye, jaise nadI ke kinAre kI bhitti Adi / yahAM 'ya' pada Age ke bhedoM kA sUcaka hai / (2) zarkarA arthAt patthara kA choTA sA TukaDA yA kaMkara / (3) vAlukA-retI (4) upala-yaha pASANa khara bAdara pRthvI kAyika keTalA prakAranA che? zrI bhagavAn uttara Ape che-te je aneka prakAranA che, arthAt teo nA mukhya bheda cAlIsa che. te cAlIsa bheda A rIte che (1) pRthvI-2ma 'mAmA' pAthI 'satyamAmA' samannaya cha. meka zate ahIM pRthvI kahevAthI zuddha pRthvI samajavI joIe, jemake nadI kinArenI bhIMta vigere. ahIM (2) pada AgaLanA bhedonuM sUcaka che. (2) zarkarA arthAt paththarane nAnA kakaDe ke kAMkaro (3) vaayu| retI (4) upa-te 502 2 paTayAmA ma Ave che. zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #230 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 216 __ prajJApanAsUtre pIThAdyupayogI mahAn pApANavizeSa:5, 'logUse' lavaNaM-sAmudrAdi6, upaH yadvazAd uparaM kSetraM bhavati7, 'ayaM' ayo-laudhram8, 'taMba' tAmram 9, 'tauya' trapu-raGgaH10, 'sIsaya'-zIzakam 11, 'ruppa' rUpyam 12, 'suvaNNeya' suvarNam13, 'yahareya' vajrazca hIrakaH-azaniH14, 'hariyAle' haritAla:15, 'hiMgulae' hiGgulam16, 'maNosilA'-manaHzilA17, 'sAsagaMjaNapavAle' 'sAsagaM'-pAradaH18, ajanam-sauvIrAJja nAdi 19, pravAlam-vidrumaH20, 'abbhapaDalabbhavAlaya'-abhrapaTalam- meghamAlA21, abhravAlukA-abhrapaTala mithitavAlukA22, 'bAyarakAe'bAdarakAye-bAdarapRthivIkAye upayuktA dvAviMzatirbhadA bodhyAH, 'maNivihANA' maNividhAnAni ca-maNibhedAzca bAdarapRthivIkAyabhedatvena vijJeyAH tAnyeva maNividhAnAni pradarzayati_ 'gomejjae ya gomejjakaH23, cakAraH samuccayadyotakaH, 'ruyae' rucakaH24, 'aMke' aGkaH25 'phaliheya' sphaTikazca26, 'lohiyakkheya'-lohitAkSazca27, 'maragae' marakataH28 'masAragalle'- masAragallaH 29, 'bhuyamoyaga'-bhujamocaka:jise ukerA jA sake / (5) zilA-racanA ke yogya-devakula kI pIThikA ke yogya mahAn pASANa / (6) samudrI Adi namaka (7) USa, jisake kAraNa kSetra USara ho jAtA hai / (8) aya-lohA (9) tAMbA (10) rAMgA (11) zIzA (12) cAMdI (13) sonA (14) vajra-hIrA, azani (15) haDatAla (16) hiMgalU (17) mainasila (18) pArA (19) sauvIra Adi aMjana (20) mUMgA (21) abhrapaTala-abharakha (22) abhravAlukA (abharakha; se mizrita vAlukA) ye bAisa bAdara pRthvIkAya meM samajhanA cAhie aura maNiyoM ke bheda bhI bAdarapRthivIkAya ke bheda samajhanA cAhie / maNiyoM ke bheda isa prakAra haiM-(23) gomeda (24) rucaka (25) aMka (26) sphaTika (27) lohitAkSa (28) marakata (29) (5) zilA-devakulanI pIThIkAne yogya mATe paththara (6) (samudranu bho (7) 95,-ne 52 49 che. (8) maya vADhU (6) i (10) // (11) zizu (12) yAMhI (13) sonu (14) 15-ddii| (azani) (15) utArA (16) hagaNe (17) bhakSya zIva (18) paare| (18) sauvI2 (vigere maiary) (20) bhu| (21) ma paTala abrakha (22) abhravAlukA-abrakathI maLelI veLu-retI A bAvIsa bheda bAdara pRthvIkAyanA samajavAnA che ane maNimAnA bheda paNa bAdara pRthvIkAyanA bheda samajavA joIe. maNionA bheda A rIte che (23) gameha (24) 354 (25) 254 (26) 2584 (27) soDitAkSa zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #231 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bodhinI TIkA pra. pada 1 sU. 14 pRthvIkAyabhedanirUpaNam 217 " 30 'i'danIleya' idranIlaca 31, 'caMdaNa' candanaH 32, 'geruya' - gairika: 33 'haMsagame' - haMsagarma : 34, 'pulae' pulakaH 35, 'sogaMghie boddhavve'--saugandhikatha 36 boddhavyaH, 'caMdappabhaverulie' candraprabhaH 37, vaiDUrya: 38, 'jalakaM te' jalakAntaH - zItalamayatvAt candrakAntaH 39, sUryakAntazca 40, evaJca prathamagAthaya / pRthivyAdayazcaturdazabhedAH uktAH, dvitIyayA'STau haritAlAdayaH uktAH, tRtIyayA gajjakAdayo nava maNayaH, caturthyA gAthayA ca nava candanAdayo maNayaH bAdarapRthivIkAthikatvena pratipAditAH sarve ca militvA catvAriMzaddbhedA vAdarapRthivIkAyikAH prajJaptA ityAzayaH, athAvaziSTAn pratipAdayitumAha - 'je yAvanne tahappa - gArA te samAsao duvA paNNattA' 'je yAvanne' ye cApi anye 'tahapagArA' tathA prakArA- maNibhedA: - padmarAgAdaya santi, te'pi kharavAdarapRthivIkAyikatvena seyAH, 'te samAsao duvihA paNNattA' te sAmAnyena bAdarapRthivIkAyikAH, 'samAsao samasataH - saMkSepeNa 'duvihA' dvividhA: - dviprakArakAH, 'paNNattA' prajJaptAH masAragalla (30) bhujamocaka (31) indranIla (32) candana (33) gairika (34) haMsagarma (35) pulaka (33) saugaMdhika (37) candraprabha (38) vaiDUrya ( 39 ) jalakAnta ( zItala hone se ) candrakAnta aura (40) sUryakAnta / " isa prakAra pahalI gAthA meM pRthvI Adi caudaha bheda, dUsarI meM haDatAla Adi ATha bheda, tIsarI meM gomeda Adi nava maNiyoM aura cauthI gAthA meM candana Adi nau maNiyoM kA kathana kiyA / saba milakara bAdarapRthivIkAya ke cAlIsa bheda hue / aba bAkI ke bhedoM kA pratipAdana karane ke lie kahate haiM- isI prakAra padmarAga Adi jo anya maNiyAM haiM, unheM bhI kharabAdara pRthivIkApa hI samajhanA cAhie / kharabAdara pRthivIkAya ke jIva saMkSepa se do prakAra ke haiM-paryApta (28) bharatamaNi (28) bhasAragada (30) lumbhoya: (31) indra nIsa (32) yandana (33) ge3 (34) (sagarla ( 34 ) bujhAu (3) saugaMdhika (37) candrayama (38) vaiDUrya ( 36 ) sAnta zItasa hovAthI andrAnta gane (40) sUryAnta. e rIte pahelI gAthAmA pRthvI vigere cauda bheda, khIjImAM haDatAla vigere ATha bheda, trIjImAM geAmeDha vigere nava bheda ane ceArthImAM candrana vigere nau maNionuM kathana karyu che. adhA maLIne bAdara pRthvIkAyanA cAlIsa bheda che. have khAkInA bhedonu pratipAdana karavAne mATe kahe che-Aja rIte padmaraNa vigere je anya maNiyA che. teone paNa khara mAdara pRthvIkAya ja samajavA joie. khara khAdara pRthvIkAyanA jIva sakSepathI be prakAranA che paryApta ane aparyApta, pra0 28 zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #232 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 218 prajJApanAsUtre uktA ityarthaH, tAneva dviprakArAn Aha-'taM jahA-pajjattagAya, apajjattagAya' tadyathA-paryAptakAzca, aparyAptakAzca, 'tattha NaM je te apajjattagA te NaM asaMpattA' tatra-tayoH paryAptakAparyAptakayomadhye khalu ye te aparyAptakAH santi te khalu svayogyAH paryAptIH kAtsnyena asaMprAptAH, viziSTAna varNAdIn anupagatAvA bhavanti varNAdibhedavivakSAyAmeteSAM kRSNAdinA varNabhedena vyapadeSTumazakyatvAt, zarIrAdiparyAptInAM paripUrNatA dazAmeva bAdarANAM varNAdi vimAgaH prakaTI bhavati nApUrNatAdazAyAm, te cAparyAptA ucchvAsaparyAptyA eva mriyante, tasmAt na spaSTataravarNAdi vibhAgaH sambhavati, etadabhiprAyeNaiva 'asaMprAptA' ityuktam, atha ucchvAsa paryAptyaiva mriyante nArvAk zarIrendriya paryAptimyAm aparyAptA api ityatra ko heturiticenmaivaM-sarveSAmeva dehinAm AgAmibhavAyubaddhaiva maraNaM bhavati, nAbaddhA, tacca aura aparyApta / ina donoM meM se jo aparyApta haiM ve apanI paryAptiyoM ko pUrI taraha asaMprApta haiM, athayA unameM viziSTa varNa Adi prApta nahIM hue haiM / varNa Adi kI apekSA se ye kAle haiM, ityAdi rUpa se unheM kahA nahIM jA sktaa| zarIra Adi paryAptiyAM jaba paripUrNa ho jAtI haiM, usI avasthA meM bAdara jIvoM meM varNa Adi kA bheda prakaTa hotA hai, apUrNatA kI dazA meM prakaTa nahIM hotaa| ve aparyApta jIya ucchavAsaparyApti se aparyApta raha kara hI mara jAte haiM, ataeva unameM varNa Adi ke vibhAga kA saMbhava nahIM hai / isa abhiprAya se hI unheM 'asaMprApta' kahA hai| zaMkA-ucchvAsaparyApti se aparyApta raha kara marate haiM, usase pahale arthAt zarIra yA indriyaparyApti se aparyApta hone kI dazA meM nahIM marate, isameM kyA pramANa hai ? te bannemAMthI jeo aparyApta che, teo pitAnI paryAptione purI rIte saMprApta thayelA nathI. arthAt teomAM viziSTa varNa vigere prApta thayela nathI. varNa AdinI apekSAe teo kALA che ityAdi rIte temane kahI zakAtA nathI. zarIra Adi paryAtio jyAre paripUrNa thaI jAya che. te avasthAmAM bAdara Adi jamAM varNa vigerenA bheda pragaTa thAya che. apUrNatAnI dazAmAM pragaTa nathI thatA. te aparyApta jIva ucchavAsa paryAptithI aparyApta rahIne ja marI jAya che, tethI teomAM varNa AdinA vibhAga saMbhavatA nathI. e abhiprAce teone "asaMprApta kahyA che. zaMkA-ucchavAsa paryAptithI aparyApta rahIne mare che, tenA pahelA arthAt zarIra athavA Indriya paryAptithI aparyApta thavAnI sthitimAM nathI maratA A bAbatamAM zuM pramANa che ? zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #233 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra. pada 1 sU.14 pRthvIkAyamedanirUpaNam 219 zarIrendriyaparyAptibhyAM paryAptAnAM vandhamAyAti nAnyatheti atha ca 'tattha NaM je te pajjatagA etesiM vaNNAdeseNaM gaMdhAdeseNaM, rasAdeseNaM, phAsAdeseNaM sahassaggaso vihANAI saMkhejjAI joNippamuhasayasahassAI pajjattaganissAe apajjatagA vakamaMti' 'tattha NaM' tatra khalu tayoH paryAptakAparyAptakayormadhye 'je te' ye te - pUrvoktAH, 'pajjatagA' paryAptakAH - parisamAptasamastasva yogyaparyAptayaH santi, 'etesiM vaNNA deseNaM' eteSAM - paryAptANAM varNAdezena varNabheda vivakSayA 'gaMdhAdeseNaM' gandhAdezena gandhabhedavivakSayA evam 'rasAdeseNaM' rasAdezena -rasabhedavivakSayA 'phAsAdeseNaM' sparzAdezena sparzabhedavivakSayA, 'saharusaggaso' sahasrAgrazaH- sahasrasaMkhyayA 'vihANAI' vidhAnAni bhedA bhavanti, tathAhi varNAH kRSNAdibhedAtpaJca gandhau surabhitaditarabhedAd dvau rasAstiktAdayaH paJca, sparzAH mRdukafararisar, ekaikasmitha varNAdau tAratamyabhedena aneke'vAntarabhedA bhavanti, samAdhAna - saba jIva AgAmI bhaya kI Ayu kA bandha karake hI marate haiM, AgAmI bhaya kI Ayu bAMdhe vinA nahIM marate aura AgAmI bhava kI Ayu tabhI baMdhatI hai jaba zarIra aura indriya paryApti se paryApta ho jAeM, anyathA nahIM / ina paryAptaka aura aparyAptaka jIvoM meM se jo paryAptaka haiM, jinako apane yogya cAra paryAptiyAM pUrI ho gaI haiM, unake varNa ke bheda se, gaMgha ke bheda se, rasa ke bheda se evaM sparza ke bheda se hajAroM bheda haiM / kAle Adi ke bheda se varNa pAMca hote haiM, gaMdha ke surabhi aura asurabhi ke bheda se do bheda haiM, tikta Adi rasa pAMca haiM aura mRdu karkaza Adi sparza ATha haiM / ina eka-eka varNa Adi meM bhI taratamatA samAdhAna--badhA jIvA AvatA bhavanA AyuSyanA anya karIne ja mare AvatA bhavanuM AyuSya khAMdhyA sivAya maratA nathI. ane AgAmI bhavanu AyuSya tyAre khAMdhe che. jayAre zarIra ane indriyA paryAptithI paryApta khanI jAya nahIM te nahIM'. A paryAptaka ane aparyAptakara jIvAmAMthI je paryAptaka che jenI peAtAne yAgya cAra paryAptie purI thai gai che. teonA varNanA bhedde, gandhanA bheThe. rasanA bhede ane sparzanA bhede karIne hajAro bheda che. kALA vigere bhedathI vaNu pAMca heAya che. gaMdhanA surabhi ane asurabhinA bhedathI be bheda che. tikta Adi rasa pAMca ane mRdu kaeNza Adi sparza AThe che. A eka eka varNa AdimAM paNa tAratamyatAnA hisAbathI anekAneka bheda zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #234 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre yathA-bhramarakAkapika kajjalAJjanAdiSu taratamabhAvAt kRSNa kRSNatara kRSNatametyAdirUpatayA aneke kRSNamedAH, evaM nIlAdiSvapi yojyam, tathA gandharasasparzevapi etameva varNAnAM parasparaM saMyogena dhUsara kabu rakhAdayo'nekasaMkhyakA bhedAH, tathaiva gandhAdInAmapi parasparaM gandhAdibhiH samAnayogAt, ato bhavanti varNAdyA dezaiH sahasrAgrazaH bhedA ityAzayaH, 'saMkhejjAI joNippamuhasayasa hastAI' saMkhyepAni yonipramukhAni-yonidvArANi, zatasahasrANi bhavanti, tathAhi ekaikasmin varNe gandhe rase sparze ca pRthivIkAyikAnAM yoniH saMvRtAvartate sA puna yauni vidhAsacittA, acittA, mizrA ca punarekaikA tridhA zItA, uSNA, zItoSNA ca, ke hisAba se aneka-aneka bheda hote haiM / jaise bhramara, kAka, koyala, kajjala Adi meM kAlepana kI nyUnAdhikatA hotI hai / ataH kRSNa, kRSNatara, kRSNatama Adi aneka kRSNa varNa hote haiM / nIla Adi ke viSaya meM yahI bAta samajhanI caahie| gandha, rasa aura sparza meM bhI aise hI bheda hote haiM / isI prakAra raMgoM kI Apasa meM milAvaTa karane se dhUsara varNa, karaMbu varNa Adi na jAne kitane varNa utpanna ho jAte haiN| isI prakAra eka gaMdha meM dUsarI gaMdha ke milane se tIsarI taraha kI gaMdha utpanna ho jAtI hai / ataeva varNa Adi kI apekSA se hajAroM bheda hote haiM, yaha sUtrakAra kA Azaya hai / ina jIvoM kI lAkhoM yoniyAM hotI haiM / jaise-eka-eka varNa, gaMdha, rasa aura sparza meM pRthivIkAyikoM kI yoni saMvRta hotI hai| vaha tIna prakAra kI hai - sacitta, acitta aura mizra / inameM se bhI pratyeka ke ane che. jema bhamarA, kAgaDA, koyala, kAjaLa vigeremAM kALApaNAnI nyUnAdhikatA hAya che. tethI kRSNa, kRSNatara, kRSNatama Adi aneka kRSNavarNa ane che. nIla vigerenA viSayamAM paNa evAja bheda paDe che. gandha, rasa ane sparza'mAM paNa evAja bheda ane che. e rIte raMgonI aMdaro aMdara meLavaNI karavAthI dhUsaravaNu karaba va vigere jANe ke keTalAya varNa utpanna thai jAya che. e pramANe eka gaMdhamAM bIjo gaMdha maLavAthI trIjI jAtane gaMdha utpanna thai jAya che. tethI vadhu vigerenI apekSAe hArA bhe bane che. AveA sUtrakArane Azaya che. A jIvAnI lAkhA yAnie thAya che. jema eka eka vaNu, gaMdha, rasa, ane sparzImA pRthvI kAyikAnI ceni savRtta thAya che, te traNa prakAranI che-- sacitta, atti bhane mizra temAMthI paNa pratyekanA traNa traNa bheda che--zIta, uSNa, zIteSNu, e 220 zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #235 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prabodhinI TIkA pra. pada 1 sU. 14 pRthvIkAya bhedanirUpaNam zItAdInAmapi pratyekaM tAratamyabhedAdanekabhedatvam, kevalamevaM viziSTavarNAdiyuktAH saMkhyAtItA api svasthAne vyaktibhedena yonayo jAtimadhikRtya ekaiva yoni rgamyate tataH saMkhyeyAni pRthivIkAyikAnAM yonizatasahasrANi vyapadizyante, tAni ca sUkSmavAdaragata sarvasaMkhyayA saptabodhyAni lakSANi 'pajjattagaNissAe apajjattagA vakamaMti- paryAptakanizrayA'paryAptakA vyutkrAmanti utpadyante, kiyanta utpadyante ityAkAGkSAyAmAha - ' jattha ego tattha niyamA asaMkhejjA' yatra ekaH paryApta statra niyamAt tanizrayA'saMkhyeyAH - aparyAptakA utpadyante iti zeSaH, prakRtamupasaMharannAha - ' se taM kharavAyarapuDhavikAiyA' 'se taM' te ete - pUrvokta svarUpAH kharabAdarapRthivIkAyikAH prajJaptAH, 'settaM vAyarapuDha vikAiyA' te ete pUrvoktasvarUpAH, bAdarapRthivIkAyikAH prajJaptAH, 'settaM puDhavikAiyA' te ete - uparyuktasvarUpAH, pRthivIkAyikA : prajJaptA ityAzayaH // | sU0 14 // tIna-tIna bheda haiM- zIta, uSNa aura zItoSNa / ina zIta Adi ke bhI taratamatA ke kAraNa aneka bheda hote haiM / alabatta, isa prakAra viziSTa varNa Adi se yukta hone ke kAraNa yoniyAM asaMkhya hone para bhI sAmAnya kI apekSA se vaha eka hI yoni ginI jAtI hai / isI apekSA se pRthvIkAyika jIvoM kI yoniyAM lAkhoM kahI jAtI haiM / sUkSma aura bAdara - saba kI milakara ve yoniyAM sAta lAkha samajhanA cAhie / 221 paryApta ke Azraya se aparyAptaka jIva utpanna hote haiN| kitane utpanna hote haiM ? aisI jijJAsA hone para kahate haiM-jahA~ eka paryAptaka hotA hai vahAM niyama se usake Azraya se asaMkhyAta aparyApta utpanna hote haiM / aba prakRta kA upasaMhAra karate haiM - yaha kharabAdarapRthivIkAya kI, vAdapRthvIkA kI aura sAtha hI pRthvIkAyikoM kI prajJApanA huI // 14 // zIta vigerenA paNa tAratamyatAe aneka bheda ane che. alabatta e rIte viziSTa vadhu AdithI yukta hAvAne kAraNe asa`khya ceAnie Aya che te paNa sAmAnyanI apekSAe te eka ja ceAni gaNAya che. e apekSAe pRthvIkAyika vAnI cAniyA lAkhA kahevAya che. sUkSma ane mAdara badhAnI maLIne te ceAniyA sAta lAkha samajavI joie. paryAptakanA AzrayathI aparyAptaka jIva utpanna thAya che? keTalA utpanna thAya che ? evI jIjJAsA utpanna thatAM kahe che--jyAM eka paryAptaka hAya che tyAM niyame karIne enA AzrayathI asakhyAta aparyAptaka utpanna thAya che. have upasa'hAra kare che=A rIte khara khAdara pRthvIkAyanI, bAdara pRthvIkAyanI ane tenI sAthe pRthvIkAyikAnI prajJApanA thaI. aa sU. 14 5 zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #236 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 222 prajJApanAsUtre mUlam-se kiM taM AukkAiyA ? AukAiyA duvihA paNNattA taM jahA-suhumaAukAiyA ya bAyaraAukAiyA y| se ki taM suhumaAukAiyA ? suhumaAukAiyA duvihA paNNattA taM jahA-pajjattagasuhamaAukAiyA ya apajjattagasuhamaAukAiyA ya / se taM suhumaaukaaiyaa| se kiM taM bAyaraAukAiyA ? bAyaraAukAiyA aNegavihA paNNattA, taM jahAussA1 himae 2 mahiyA3 karae4 harataNue5, suddhodae6 sIo. dae7 usiNodae8 khArodae9 khaTTodae10 aMvilodae11 lavaNodae12 vAruNodae13 khIrodae14 ghaodae15 khoodae16 rasodae17, je yAvanne tahappagArA te samAsao duvihA paNNattA taM jahA-pajjattagA ya apajjattagA ya / tattha NaM je te pajjattagA etesiM vaNNadeseNaM gaMghAdeseNaM rasAdeseNaM sahasta. ggaso vihANAiM / saMkhenjAiM joNippamuhasayasahassAiM, pajjattagaNissAe apajattagA vakamaMti, jattha ego tattha niyamA asaMkhejjA / se taM baayraaukaaiyaa| se taM aaukaaiyaa|suu. 15 // chAyA-atha ke te apkAyikAH ? apkAyikA dvividhAH prajJaptAH, tadyathAsUkSmApkAyikAzca bAdarApkAyikAzca / atha ke te sUkSmApkAyikAH ? sUkSmApkA zabdArtha-(se kiM taM AukAiyA) apakAyika jIva kitane prakAra ke haiM ? (duvihA) do prakAra ke (paNNa tA) kahe gae haiM (taM jahA) ve isa prakAra haiM (suhama AukAiyA ya) sUkSma aprakAyika aura (bAyara Au. kAiyA ya) bAda apkAyika (se kiM taM suhama AukAiyA) sUkSma apkAyika kitane prakAra ke haiM (duvihA paNNatA) do prakAra ke kahe haiM hAtha-(se kiM taM AukAiyA) 255454 01 44 // 42nA cha ? (AukAiyA) a54Ayi4 (duvihA) me 12nAM (paNNatA) 49sA cha (taM jahA) tamA 2 // rIte cha (suhuma AukAivA) sUkSma mayi bhane (bAyara Au kAiyA ya) // 42 23. 44 (se ki taM suhumaAukAiyA) sUkSma 24.044 8 // 2 // cha ? (duvihA zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #237 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyayodhinI TIkA pra. pada 1 sU.15 apkAyikajIvabhedanirUpaNam 223 yikA dvividhA prajJaptAH, tadyathA-paryAptaka sUkSmApkAyikAzca aparyAptaka sUkSmASkAyikAzca / te ete sUkSmApkAyikAH / atha ke te bAdarApkAyikAH ? bAdAkA. yikA anekavidhAH prajJaptAH, tadyathA-avazyAyaH1 himakam 2 mahikA3 karakaH4 haratanukaH5 zuddhodakam 6 zItodakam7 uSNodakam8 kSArodakam 9 khaTTodakamISadamlodakam 10 amlodakam 11 lavaNodakam 12 vAruNodakam13 kSIrodakam 114 ghRtokam 15 kSododakam 16 rasodakam 17, ye cAnye tathA prakArAste (taM jahA) ve isa prakAra haiM (pajjattagasuhuma AukAiyA ya) paryAptaka sUkSma apUkAyika aura (apajjattagasuhama AukAiyA ya) aparyAptaka sUkSma apkAyika (se ttaM suhama AukAiyA) yaha sakSama akAyika kI prarUpaNA huI (se kiM taM bAyara AukAiyA) bAdaapkAyika kitane prakAra ke haiM (aNegavihA) aneka prakAra ke (paNNattA) kahe haiM (taM jahA) ve isa prakAra haiM (ussA) osa (himae) hima (mahiyA) mahikA (karae) ole (harataNue) bhUmi ko phoDa kara ghAsa para jamA hone vAlA jala bindu (suddhodae) zuddhodaka (sIodae) zItodaka (usiNodae) uSNa jala (khArodae) khArAjala (khaTTodae) kucha khaTTA pAnI (aMbilo. dae) khaTTA pAnI (lavaNodae) lavaNa samudrakApAnI (vAruNodae) varuNa vara samudra kA pAnI (khIrodae) khIra samudra kA pAnI (ghaodae) ghRtavara samudra kA pAnI (khoodae) ikSuvara samudra kA pAnI (rasodae) rasodaka puSkarayara samudra Adi kA pAnI / paNNattA) me 42 // 4 // cha (taM jahA) te 2 // pramANe cha. (pajjattagasuhumaAukAiyA ya) paryApta sUkSma 2554||yi4 2mane (apajjattaga suhumaAukAiyA ya) aparyApta sUkSma 2maya (se ttaM suhumaAukAiyA) 2sUkSma 255yinI prarUpaNuM thaI che ema samajavuM joIe. (se ki taM bAyaraAukAiyA) mA42 2254yi / praa2|| cha ? (aNegavihA) mA2mayi mane prA2na(paNNattA) 4aa cha (taM jahA) cha 2 // 4Are cha. (ussA) sAsa (himae) Dima (mahiyA) bhaDimA (karae) 42 // (haratague) bhInane DIna ghAsa 52 mata mindus| (suddhodae) zuddho64 (sIodae) zIta (usiNodae) 12 pANI (khArodae) // 3deg pANI (khaTTIdaya) xisx mATu (aMbilodae) mATu ! (lavaNodae) ||2smudrnu 59 (vAruNodae) 13412 samudranu 55 (khIrodae) kSIra samudranu 55 (ghaodae) dhRta12 samudranu paae| (khoodae) kSu12 samuMdranu 55 (rasodae) 244 584212 samudranu 55 vigere zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #238 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 224 prajJApanAsUtre samAsato dvividhAH prajJaptAH, tadyathA-paryAptakAzca aparyAptakAca, tatra khalu ye te aparyAptakA ste khalu asNpraaptaaH| tatra khalu ye te paryAptakAH eteSAM varNAdezena gandhAdezena rasAdezena sparyAdezena sahasrAgrazo vidhAnAni, saMkhyeyAni yoni pramukha zatasahasrANi, paryAptakanizrayA aparyAptA vyutkrAmanti, yatraikastatra niyamAt asaMkhyeyAH / te ete bAdarApkAyikAH / te ete apkAyikAH // sU0 15 // (je yAvanne) anya jo bhI (tahappagArA) isI prakAra ke (te) ve (samAsao) saMkSepa se (duvihA) do prakAra ke (pannattA) kahe haiM (taM jahA) ve isa prakAra (pajjattagA ya) paryAptaka (apajjattagA ya) aura aparyAptaka (tattha NaM) unameM se (je te apajjattagA) jo aparyApta haiM (te NaM) ye (asaMpattA) asaMprApta haiM (tattha NaM) unameM se (je te pajjattagA) jo paryApta haiM (etesiM) inake (yaNNAdeseNaM) varNa kI apekSA se (gaMdhA deseNaM) gaMdha kI apekSA se (rasAdeseNaM) rasa kI apekSA se (phAsAdeseNaM) sparza kI apekSA se (sahasplaggaso) hajAroM (vihANAI) bheda haiM (saMkhejjAI) saMkhyAta (joNiyappamuhasayasahassAI) lAkha yoni pramukha haiM (pajjattaganissAe) paryAptaka jIva ke Azraya se (apajjattagA) aparyAptaka (vakamaMti) utpanna hote haiM (jattha) jahA~ (ego) eka (tattha) vahAM (niyamA) niyama se (asaMkhejjA) asaMkhyAta haiM (se taM bAyara AukAiyA) yaha bAdara apkAya kI prarUpaNA huI (se taM AukAiyA) yaha apkAya kI prarUpaNA huI // 15 // (ye yAvanne) anya 55 (tahappagArA) 2 // prAranA DAya (te) temA (samAsao) sapathI (duvihA) 2. pra12nA (paNNattA) 4aa cha (taM jahA) te mA 2 (pajjattagA) paryApata (apajjattaggA ya) bhane 25yAta (tattha NaM) tesamAthI (je te apajjattagA) le 255ryApta cha (te Na) tethe| (asaMpattA) masAta (tatthaNaM) tegAmAthI (je te pajjattagA) he paryAta cha. (eesiM) memana (vaNNAdeseNaM) panI apekSAthI (gaMdhAdeseNaM) dhanI mapekSAye (rasAdeseNaM) 2sanI apekSA (phAsAdeseNa) 25zanI apekSA (sahassaggaso) hun| (vihANAI) me che. (saMkhejjAiM) sayAta (joNiyappamuhasaya sahassAI) 5 yoni prabhubha cha (pajjattaganissAe) paryAta nA mAzraye (apajjattagA) 2154 (vakkamaMti) utpanna thAya che. (jattha) nyA (ego) 4 (tattha) tyA (niyamA) niyamayI (asaMkhejjA) masayAta cha (se taM bAyaraAukAiyA) 2 // mADha2 mAyanI pr35|| 27 (sattaM AukAiyA) mA 214AyanI pr35|| 25. // sU. 15 // zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #239 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra. pada 1 sU.15 apkAyikajIvabhedanirUpaNam 225 TIkA-atha apkAyikabhedAn prarUpayituM pRcchati-'se kiM taM AukkAiyA ?' 'se' atha 'kiM taM' ke te-katividhA ityarthaH 'AukkAiyA' apkAyikAH prajJatAH ? bhagavAnAha-'AukkAiyA duvihA pannattA' apkAyikAH, dvividhA:dviprakArakAH prajJaptAH-uktAH, 'taM jahA-suhumaAukkAiyAya bAyara AukkAiyAya' sUkSmApkAyikAzca bAdarApkAyikAzca, atha sUkSmApkAyikabhedAn pRcchati'se kiM taM suhumaAukkAiyA ?' 'se' atha 'kiM taM' ke te katividhA ityarthaH sUkSmApkAyikAH prajJaptAH ? bhagavAnAha-'muhumaAukkAiyA duvihA paNNattAH ? sUkSmApkAyikAH dvividhAH-dviprakArakAH prajJaptAH-uktAH, "taM jahA'-pajjattaga. suhumaAukkAiyA ya, apajjattasuhuma AukAiyA ya' tadyathA-paryAptaka sUkSmAphAyikAzca, aparyAptaka sUkSmApkAyikAzva, prakRtamupasaMharannAha-'se taM suhumaAukAiyA' te ete-pUrvokta svarUpAH, sUkSmApkAyikAH prajJaptA ityAzayaH / atha bAdarApkAyikabhedAn pRcchati-'se kiM taM bAdara AukAiyA ? 'se' atha 'kiM taM' ke te-katividhAH 'bAdara AukAiyA ?' bAdarApkAyikAH prajJaptA ? bhagavAnAha-'bAyara AukAiyA aNegavihA paNNatA' bAdarApkAyikAH TIkArtha---apakAyika jIvoM ke bhedoM kI prarUpaNA karane ke lie prazna karate haiM-apkAyika jIva kitane prakAra ke kahe gae haiM ? bhagavAn uttara dete haiM-apkAyika jIya do prakAra ke kahe haiM-sUkSma apkAyipha aura bAdara apkAyika / sUkSma apkAyika jIva kitane prakAra ke haiM ? bhagavAn kahate haiM-sUkSma apkAyika do prakAra ke haiM-paryAptaka sUkSma apkAyika aura aparyAptaka sUkSma apkAyika / aba prakRta kA upasaMhAra karate haiM-yaha sUkSma apkAyika jIyoM kA kathana huaa| ___ aba bAdaroM ke viSaya meM prazna karate haiM- bAdara apkAyika jIva kitane prakAra ke haiM ? bhagavAn ne kahA bAdara apkAyika aneka prakAra TIkAtha--apakAyika jIvanA bhedanI prarUpaNa karavA mATe prazna kare che aSkAyika jIva keTalA prakAranA kahelA che? zrI bhagavAna uttara Ape che-aSkAyika jIva be prakAranA kahyA che-sUma akAyika ane bAdara aSkAyika. sUkSma aplAyika jIva keTalA prakAranA che? zrI bhagavAna kahe che-sUkrama akAyika be prakAranA che-paryAptaka sUkSma azkAyika ane aparyAptaka sUkSma apakAyika. have prakRtine upasaMhAra kare che- A sUkSma aplAyika jIvenuM kathana thayuM. have bAdonA viSayamAM prazna kare chebAdara aSkAyika jIva keTalA prakAranA che? pra0 29 zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #240 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 226 prajJApanAsUtre anekavidhAH prajJaptAH 'taM jahA ussA himae, karae harataNue, suddhodae, sIodae, usiNoda, khArodaya, khaTTodae, aMbilodae, lavaNodae, vAruNodae, khIrodae, odara, khoodae, rasoda e' - tadyathA 'ussA' - avazyAyaH - trehaH 'himae' - himam - styAnodakam 'mahiyA' mahikA - garbhamAseSu sUkSmavarSaH, 'karae' karakA - ghanopalaH, 'harataNu' - harataNurthI bhuvamudbhidya godhUmAGkuratRNAgrAdiSu baddho bindurUpo jAyate, 'suddhodae' zuddhodakam - antarikSasamudbhavaM nadyAdigataca, tacca sparzarasAdi bhedAdanekavidham, 'sItoda' zItodakam - nadItaDAgAvaTavApI puSkariNyAdiSu zItapariNAmam 'usiNodae' - uSNodakam - nisargata eva vavacidanirjharAdau uSNapariNAmas 'khArodae' kSArodakam - IpallavaNasvabhAvam 'khaTTodae' ISadamlapariNAmama, 'avilodae' - amlodakam, svabhAvata ebAmlapariNAmaM kAJjikavat, 'lavaNodae' lavaNodakam lavaNa samudre, 'vAruNodae' vAruNodakaM varuNasamudre, 'khIrodae' kSIrodakaM kSIrasamudre, 'ghaodae' - ghanodakam 'khoodae' kSododakam - ikSusamudre, 'rasodae' rasoke kahe gae haiN| ve isa prakAra haiM-osa, hima (barpha) mahikA arthAt garbha mAsoM meM hone vAlI sUkSma varSA - koharA, karaka - olA, haratanu pRthvI ko bhedana karake gehUM Adi ke paudhoM para yA ghAsa para jama jAne vAlA jalabindu, zuddhodaka arthAt aMtarikSa meM utpanna hone vAlA jala aura nadI Adi kA jala, (yaha sparza rasa Adi ke bheda se aneka prakAra kA hotA hai) zItodaka arthAt nadI, tAlAba, kUpa, bAvaDI, muSkariNI Adi kA zItala jala, uSNodaka- kisI-kisI jharane Adi se nikalanevAlA svAbhAvika uSNapariNAma vAlA jala, kSArodaka (thoDA khArA jala) khaTTodaka (thoDA khaTTA jala) amlodaka svAbhAvika amla jala, (kAMjI ke samAna) lavaNodaka ( lavaNasamudrakA pAnI) varuNodaka (varuNavara samudrakA jala), kSIrodaka (kSIrasAgara kA jala ) ghRto zrI bhagavAn uttara Ape che.mAdara akAyika aneka prakAranA kahelA che, teo A rIte che--esa, hima (barapha) mahikA arthAt ke garamInA samayamAM thanArI sUkSma varSA, (aDaza - 422, mosA-) haratanu, pRthvIne jhaDIne dha vigerenA cheDa upara ke ghAsa para jamA thatA jalabindu, zuddhodaka arthAt aMtarikSamA utpanna thanArU pANI ane nadI vi. nu pANI. (te sparzI rasa AdinA leTTe bhane aAranu bhane che) zItoha arthAt nahI, talAva, huvA, pApa mAhi nuM zItalajala, uSmAdaka kAi jharaNAmAMthI kudarate nikaLatu uSNu pariNAmavALu bhsa, kSAroha (thoDu bhAI pANI) (khaTTodaka) thoDu bhATu pANI abhsoha (muharatI bhATu pAthI) pazuha (savAyu samudranu pANI) pA344 (3yuvara zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #241 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra. pada 1 sU.15 apkAyikajIvabhedanirUpaNam 227 dakam-puSkaravara samudrAdiSu 'je yAvanne tahappagArA te samAsao duvihA paNNattA' ye cApyanye, tathA prakArAH-rasasparzAdi bhedabhinnA ghRtodakAdayo bAdarApkAyikAH santi te sarve bAdarApkAyikAH jJeyAH te samAsata:-saMkSepeNa dvividhA:dvimakArakAH prajJaptAH, 'taM jahA-pajjattagAya, apajjattagAya' tadyathA-paryA ptakAtha, aparyAptakAzca tattha NaM je te apajjattagA, te NaM asaMpattA' tatra khalutapoyormadhye ye te aparyAptakAH bAdarApkAyikAH santi, te khalu asaMprAptAHkhayogyAH paryAsIH sAkalyena aprAptA, ityAzayaH / 'tattha NaM je te pajjakA etesiM caNNAdeseNaM gaMdhAdeseNaM rasAdeseNaM phAsAdeseNaM sahassaggaso vihANAI tatra khalu-paryAptakAparyAptakabAdarApkAyikayomadhye, ye te paryAptakAH bAdarAkAyikAH santi, eteSAM-payoptakAH bAdarAkAyikAnAM varNAdezenavarNabhedavivakSayA, gandhAdezena-gandhabhedavivakSayA, rasAdezena-rasabhedavivakSayA, sparzAdezena-sparzabhedavivakSayA, sahasrAgrazaH-sahasrasaMkhyayA vidhAnAni-medA bhavanti, te ca bhedAH pUrvoktarItyA avaseyAH, 'saMkhejjAI joNippamuhasaya sahadaka (ghRtavara samudrakA jala) kSododaka (ikSuvara samudrakA jala) rasodaka (puSkaravara samudra kA jala) tathA isI prakAra ke jo bhI anya jala haiM aura jo rasa sparza Adi ke bheda se nAnA prakAra ke haiM, ve saba bAdara apkAyika jAnane caahie| __ ye osa Adi bAdara apkAyika jIva saMkSepa se do prakAra ke kahe gae haiM-paryAptaka aura aparyAptaka / inameM jo aparyApta haiM ve asaMmApta hai arthAt apanI yogya paryAptiyoM ko pUrNa nahIM kara pAye haiN| aura inameM se jo paryApta haiM, unake varNa, gaMdha, rasa aura sparza ke bheda se hajAroM bheda hote haiM / ve bheda pUrvokta prakAra se samajhane cAhie / unakI lAkhoM yoniyAM hotI haiM / jaise-eka-eka varNa, samudranu 5gl) kssii2|44 (kSI2 sAnu pANI) to64 (dhRta samudranu pANI) dedaka (ikSuvara samudranuM pANI, rasedaka (puSkaravara samudrajala) tathA tevI rItanA kaI paNa anya jala che ane je rasa sparza Adibhede aneka jAtanA che. te badhAM bAdara apakAyika jANavAM joIe. A esa vigere bAdara aSkAyika jIva saMkSepathI be prakAranA cheparyAptaka ane aparyAptaka. teomAM je aparyApta che teo asaMprApta che arthAt pitAnI yogya paryAptione pUrNa nathI karela hatA, ane temAMthI je paryApta che teonA varNa, gaMdha, rasa ane sparzanA bhedathI hajAre bhede paDe che. te bhede pUrvokta zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #242 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 228 prajJApanAsUtre sAI' saMkhyeyAni, yonipramukhAni - yonidvArANi, zatasahasrANi bhavanti, tathAhi - ekaikasmin varNe gandhe rase sparze cApkAyikAnAM saMvRtA yoni vartate, sA punaH sacittAcittamizrabhedena tridhA, ityAdi pUrvoktarItyA saMkhyeyAni aSkAyikAnAM yonizatasahasrANi bhavanti tAni ca sUkSma bAdaragatasarvasaMkhyayA saptalakSANi aba seyAni, 'pajjattaganissAe apajjattagA vakkamaMti' paryAptakanizrayA - paryAptakASkAvikAzrayeNa, aparyAptakAH- aparyAptakAH - aparyAptakA kAyikAH, vyutkrAmanti - utpa* dyante, kiyantaste utpadyante, ityAzaGkAyAmAha - ' jattha ego tattha niyamAsaMkhijjA' yatra eka paryAptakastatra niyamAt tannizrayA tadAzrayeNa asaMkhyeyAH - aparyA sakAH, utpadyante ityAzayaH, prakRtamupasaMharannAha - 'se taM bAyAra AukAiyA' te ete pUrvoktA bAdarAkAyikAH prajJaptAH, 'setaM AukAiyA' te ete-uparyuktAH, akAyikAH prajJAptA ityAzayaH || suu015|| gaMdha, rasa aura sparza meM aSkAyikoM kI saMvRta yoni hotI hai| vaha bhI sacitta, acitta aura mizra ke bheda se tIna prakAra kI hai / ityAdi pUrvokta prakAra apkAyika jIvoM kI lAkhoM yoniyAM hotI haiN| sUkSma aura bAdara - saba ko milAne se ve sAta lAkha haiM / paryApta akAyika jIva ke azraya se aparyAptaka jIva utpanna hote haiM / ve kitane utpanna hote haiM ? isa AzaMkA kA uttara diyA gayA hai jahAM eka paryAptaka hai vahAM niyama se usake Azraya se asaMkhyAta aparyAptaka utpanna hote haiN| aba prakRta kA upasaMhAra karate haiM - yaha bAdara appakAyika jIvoM kI prarUpaNA huI aura isake sAtha hI aSkAyikoM kI bhI prarUpaNA pUrI huI ||15|| prakAre samajavA joie, tenI lAkhA ceAnie mane che. jema eka eka va, gaMdha, rasa ane sparzImAM akAyikAnI saMvRtta cainie che. te paNa sacitta acitta ane mizranA bhedathI traNa prakAranI che. vigere pUrvokta prakArathI aSThAyika jIveAnI lAkhA ceAnie thAya che. sUkSma ane khAdara mAnI meLavIe te tee cha sAta lAkha che. paryApta akAyika jIvanA AzrayathI aparyAptaka jIva utpanna thAya cheteo keTalA utpanna thAya che? A AzakAnA uttara apAyA-jyAM eka paryAptaka che tyAM niyamathI tenA A Azraya vaDe asaMkhyAta aparyAptaka utpanna thAya che. have Ara bhelA kathananA upasaMhAra kare che--A khAdara apkAyika jIveAnI prarU paNA thai ane tenI sAtheja aplAyikAnI prarUpaNA paNu pUrI thai. // sU. 15 5 zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #243 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra. pada 1 sU.16 tejaskAyikamedanirUpaNam 229 mUlam-se kiM taM teUkAiyA ? teUkAiyA duvihA pannatA taM jahA-suhumateUkAiyA ya, bAyarateUkAiyA y| se kiM taM suhumateUkAiyA ? suhumateUkAiyA duvihA pannattA, taM jahApajjattagasuhumateukAiyA ya, apajjattagasuhumateukAiyA ya / se taM suhamateukAiyA ya / se kiM taM bAyarateUkAiyA? bAyarateukAiyA aNegavihA pannattA, taM jahA-iMgAle1, jAlAra mummure3 accI4 alAe5 suddhAgaNI6 ukkA7 vijjU8 asaNI9 NigyAe10 saMgharisasamuTThie11 sUrakaMtamaNiNissie12, je yAvanne tahappagArA te samAsao duvihA paNNattA, taM jahApajjattagA ya apajjattagA ya / tattha NaM je te apajjattagA te NaM asaMpattA / tattha NaM je te pajjattagA eesiM vaNNAdeseNaM gaMdhAdeseNaM rasAdeseNaM phAsAdeseNaM sahassaggaso vihANAiM saMkhejjAiM joNippamuhasayasahassAiM, pajjattagaNistAe apajjattagA cakamaMti, jattha ego tattha niyamA asNkhijjaa| se taM bAyarateUkAiyA / se taM teUkAiyA ||suu. 16 // chAyA-atha ke te tejaskAyikAH ? tejaskAyikA dvividhAH prajJaptAH, tadyathA sUkSmatejaskAyikAzca, bAdaratejaskAyikAzca / atha ke te sUkSmatejaskAyikA ? sUkSmatejaskAyikA dvividhAH prajJaptAH, tadyathA-paryAptaka sUkSmatejaskAyikAztha, zabdArtha-(se kiM taM teukAiyA) tejaskAyika jIva kitane prakAra ke haiM ? (duvihA) do prakAra ke (pannattA) kahe haiM (taM jahA) ve isa prakAra haiM (suhumateukAiyA ya) sUkSma tejaskAyika aura (vAyara teukAiyA ya) bAdara tejaskAyika, (se kiM taM suhumateukAiyA) sUkSmatejaskAyika zahAtha-(se kiM taM teukAiyA) te4244 // 8 // 4 // 2 // cha ? (teukAiyA) 424 // 14 (duvihA) me. pra42nA (paNNattA) 4aa cha (taM jahA) te| / 4Are che (suhumateukAiyA ya) sUkSma te2424|5 2mane (bAyara teukAiyA ya) mAra te/2454 (se ki taM suhumateukAiyA) sUkSma te24Ayi Ta sA rAnA zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #244 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 230 prajJApanAsUtre aparyApta sUkSma tejaskAvikAzca / te ete sUkSmatejaskAyikAH / atha ke te vAdaratejaskAyikAH ? bAdaratejaskAyikA anekavidhAH prajJaptAH, tadyathA aGgAraH 1 jyAlA 2 murmuraH 3 arciH 4 alAtam 5 zuddhAgniH 6 ulkA 7 vidyut 8 azaniH 9 nirghAtaH 10 saGgharSa samutthitaH 11 sUryakAntamaNinizritaH 12 ye cAnye tathA prakArAste samAsato dvividhAH prajJaptAH tadyathA - paryAptakAzca aparyAptakAtha / tatra khala ye te aparyAptAste khalu asaMprAptAH / tatra khalu ye te paryAptakAH, etecaM jIva kitane prakAra ke kahe haiM ? (sukumateukaiyA) sUkSma tejaskAyika ( duvihA) do prakAra ke (pannattA) kahe haiM (taM jahA ) ve isa prakAra ( pajja - ttagahumate ukAiyA ya) paryApta sUkSma tejaskAyika aura (apajjattagasuhumate ukAiyA) aparyApta sUkSma tejaskAyika | (se kiM taM bAyara ukAiyA) / bAdara tejaskAyika kitane prakAra ke haiM ? (aNegavihA) aneka prakAra ke (pannattA) kahe haiM (taM jahA ) ve isa prakAra (iMgAle) aMgAra (jAlA) jyAvA ( mummure) murmura (accI) lapaTa (alAe) alAta adhajalI lakaDI (suddhAgaNI) zuddha agni (ukkA) ulkA (vijjU) vijalI ( asaNI) azani (NigghA e) vaikriya kA azanipAta (saMgharisasamuTThie) ragaDa se utpanna agni (sarakatamaNiNissie) sUryakAntamaNi se nikalI agni (je yAghanne tahaSyAgArA) anya jo isI prakAra kI agni hai (te) vaha (samAsao) saMkSepa se ( duvihA) do prakAra kI (paNNattA) kahI hai (taM jahA) vaha isa prakAra hai (pajjattagA ya apajjattagA ya) paryApta aura aparyApta (tattha NaM) unameM sell d? (gehacmET1) 48H Arzkilus (gfagt) & U81241 (900171) Kal. che (taM jahA) tethe yA are che (pajjattagasuhuma tejakAiyA ya) paryApta sUkSma terA bhane ( apajjattagasuhuma teukAiyA ya) aparyApta sUkSma tensthAyi (se kiM taM bAyarata ukAiyA) mAharatenassAsi DeMTalA aAranA che ? (bAyarateukAiyA) mAha2 tensthAyi (aNegavihA) mane prAranA (paNNattA) hyA che (taM jahA) te yA prAre (iMgAle) aMgAra (jAlA) nayANA ( mummure) bhurbhu2 (accI) arthI (alAe) asAta-gaDadhu jajesu bAuDu (suddhAgaNi) zuddha agni (ukkA) Casi (fase) Carvil (ererfor) wula (forary) assua multua (/aefte samuTThie) dhasapAthI utpanna agni ( sUrakaMtamaNiNissie) sUrya anta bhazithI nizNesa agni (je yAvanne tahappagArA) mIla ne rayAvA prakAranA agni che. (te samAsao) te saMkSepathI ( duvihA ) me aAranA (paNNattA) uDesa che (taM jahA ) te mA are che (pajjattagAya apajjattagAya) paryApta bhane aparyApta (tatthaNa) zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #245 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra. pada 1 sU.16 tejaskAyikamedanirUpaNam 231 varNAdezena gandhAdezena sparzAdezena sahasrAgrazo vidhAnAni saMkhyeyAni yoni pramukhazatasahasrANi, paryAptakanizrayA aparyAptakAH vyutkrAmanti, yatra ekastatra nipamAt asNkhyeyaaH| te ete baadrtejskaayikaaH| te ete tejskaayikaaH||16|| TIkA-atha tejaskAyikAn pratipAdayiSurAha-se kiM taM teukAiyA ?' 'se' -aya, 'kiM taM' ke te katividhA ityarthaH, tejaskAyikAH prajJaptA ? bhagavAnAha'tejakAiyA duvihA pannattA' tejaskAyikA dvividhAH-dvi prakArakAH prajJaptAH, (je te) jo (apajjattagA) aparyApta haiM (te NaM) ve (asaMpattA) aprApta haiM (tattha NaM) unameM (je te) jo (pajjattagA) paryApta haiM (eesi) inake (vaNNAdeseNaM) varNa kI apekSA se (gaMdhAdeseNaM) gaMdha kI apekSA se (rasAdeseNaM) rasa kI apekSA se (phAsAdeseNaM) sparza ko apekSA se (sahassaggaso) hajAroM (vihANAI) bheda haiM (saMkhejjAi) saMkhyAta (joNiyappamuhasayahassAI) lAkha yoniyAM haiM (pajjattagaNissAe) paryAptaka ke Azraya se (apajjattagA) aparyAptaka (vakkamaMti) utpanna hote haiM (jattha) jahAM (ego) eka hai (tattha) yahAM (niyamA) niyama se (asaMkhijjA) asaMkhyAta haiM (se taM bAyara teukAiyA) yaha bAdara tejaskApikoM kI prarUpaNA hai (se taM teukAiyA) yaha tejaskAyikoM kI prarUpaNA pUrI huI // 16 // TIkArtha-aba tejaskAyikoM kI prarUpaNA karane kI icchA se kahate haiM-tejaskAyika jIva kitane prakAra ke haiM ? bhagavAn uttara dete haiMtejaskAyika jIva do prakAra ke kahe gae haiM / ve isa prakAra haiM-sUkSma mAmA (je te) 2 (appajjattagA) masti cha (teNa) teyA (asaMpattA) maprApta cha. (tattha Na) tesomA (je te) / (pajjattagA) pati cha. (eesi) temAnA (vaNNAdeseNa) panI apekSAye (gaMdhAdeseNa) adhinI mapekSAye (rasAdeseNa) 2sanI mapekSAye (phAsAdeseNa) 25zanI apekSAye (sahassaggaso) / (vihANAI) me cha (saMkhejjAiM) saMnyAta (joNiyappamuhaM sahassAI) sAsa yonimA cha (pajjattaga NissAe) paryApta mAzrayathI (apajjattagA) 255ryAta (baskamaMti) utpana thAya che (jattha) nyA (ego) me cha (tattha) tyAM (niyamA) niyamethI (asaMkhijjA) adhyAta cha (se taM bAyara teu kAiyA) 2 // mA62 te424yionI pr35||che (se ttaM teukAiyA) // 24. cinI prarUpaNuM thaI che sU. 16 che TIkAtha-have tejaskAyikanI prarUpaNuM karavAnI IcchAthI kahe chetejaskAyika jIva keTalA prakAranA che? zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #246 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 232 prajJApanAsUtre 'taM jahA - muhumate UkAiyA ya, bAyarate UkAiyA ya' tadyathA-sUkSmatejaskAyikAzca, bAdara tejaskAyikAtha, 'se kiM taM suhumate UkAiyA ?' 'se' - atha 'kiM taM' ke te katividhA ityarthaH, 'muhamateUkAiyA ?' sukSmatejaskAyikAH prajJaptAH ? bhagavAnAha - 'suhumate UkAiyA duvihA paNNattA' sUkSmatejaskAyikAH dvividhAH dviprakArakAH prajJaptAH-uktAH, 'taM jahA - ' pajjattaga muhumate ukAiyA ya, apajjattagamuhumate kAiyA ya' tadyathA - paryAptasUkSmatejaskAyikAca, aparyAptaka sUkSmatejaskAyikAzca / prakRtamupasaMharannAha - ' se taM muhumateU kAiyA' te ete pUrvoktAH sUkSmatejaskAyikAH prajJaptAH, 'se kiM taM bAdarateUkAiyA ?' 'se' atha 'kiM taM' ke te - katividhAH, bAdaratejaskAyikAH-sthUlatejaskAyikAH prajJaptAH ? bhagavAnAha - 'vAyara UkAiyA aNegavihA paNNattA' vAdaratejaskAyikAH anekavidhAH nAnA prakArakAH prajJaptAH, 'taM jahA - iMgAle, jAlA, mummure, accI, alAe, suddhAgaNI, ukkA, vijjU asaNI, NigdhAe, saMgharisasamuTThie, sUrakaMtamaNiNissie' taM jahA' - tadyathA - 'iMgAle ' - aGgAraH, -nirdhU' mo'gniH, 'jAlA' jyAlAjAjvalyamAna khadirAdi jvAlA, agni-sambaddhA dIpazikhA thA, 'mummure' murmuraH zuSkapatrAdau bhasmamizritAgnikaNarUpaH, accI' - arci - analApratibaddhA jyAlA, tejaskAyika aura bAdaratejaskAyika / punaH prazna huA ki sUkSma tejaskAyika jIva kitane prakAra ke haiM ? bhagavAn ne uttara diyA- sUkSma tejaskAyika jIva do prakAra ke haiM-paryApta aura aparyApta / yaha sUkSma tejaskAyikoM kI prarUpaNA huI / bAdaratejaskAyika kitane prakAra ke haiM ? bhagavAn ne kahA- bAdara tejaskAyika jIva aneka prakAra ke haiM / ve isa prakAra haiM- aMgAra arthAt dhUmarahita agni, jvAlA - jalatI huI khadira Adi kI jvAlA, athavA agni se juDI huI dIpaka kI zikhA, murmura-bhasma meM mile hue bArIka zrI bhagavAna uttara Ape che--tejaskAyika jIva be prakAranA kahyA che teo A prakAre che-sUkSma tejaskAyika ane bAdara tejaskAyika; punaH prazna pUchaye ke sUkSma tejaskAyika jIva keTalA prakAranA che? zrI bhagavAne uttara ApyA--sUma tejaskAyika jIva e prakAranA che paryApta ane aparyApta, A sUkSma tejaskAyikenI prarUpaNA thaI. mAdara tejaskAyika keTalA prakAranA che ? zrI bhagavAne kahyuM Adara tejaskAyika jIva aneka prakAranA che te A rIte che-aMgArA (dhUmADA vagaranA agni) javAlA maLatA khera vigerenI jhALa agarato maLatI dIpakanI jyAta, mura-rAkhamAM maLelA kharIka agni kA zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #247 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra. pada ra sU.16 tejaskAyikabhedanirUpaNam 233 'alAe' alAtam, ulmukam, 'suddhAgaNI'-zuddhAgniH-ayogolakAdyagniH 'ukkA' ulkA tArApAtaH, 'vijjU' vidyut, taDit, 'asaNI' azaniH, gaganapatanazIlo'gnimayaH kaNaH, 'NigyAe'-nirghAtaH, vaikriyAzaniprapAtaH, 'saMgharisasamuTTie'saGgharSasamutthitaH araNyAdi kASThamanthanasamudbhUto'gniH, 'sUrakaMtamaNiNissie' sUryakAntamaNi nisRtaH, tIkSNasUryakiraNasamparkeNa sUryakAntamaNijanyo'gniH, tathaiva -'je yAvanne tahappagArA te samAsao duvihA paNNattA' ye cApyanye tathA prakArAH evaM prakArA stejaskAyikAH santi, te'pi bAdaratejaskAyikatayA avaseyAH. te samAsata:-saMkSepeNa dvividhAH prajJaptAH, 'taM jahA-pajjattagA ya, apajattagA ya tadyathA-paryApta kAzca aparyAptakAzca, 'tattha NaM je te apajjattagA te NaM asaMpattA' tatra khalu-paryAptakAparyAptakAnAM madhye ye te aparyAptakAH santi, te khalu asaMprAptAH-svayogyAH paryAptIH sAkalyena aprAptA eva bhavanti piziagnikaNa, arci arthAt mUla agni se pRthaka huI jyAlA, alAtajalatI lakaDI jise 'lUdhara' kahate haiM, zuddhAgni arthAt lohe ke gole Adi kI agni, ulkA-tArApAta, vidyut-vijalI, ani (AkAza se girane vAle agnimayakaNa, nirghAta arthAt vaikriya saMbaMdhI azanipAta, araNikASTha Adi kI ragaDa se utpanna hone vAlI agni, aura sUryakAntamaNi se nikalI agni arthAt tIkSNa sUrya kI kiraNoM ke samparka se sUryakAntamaNi se utpanna hone vAlI agni / inake atirikta isI prakAra kI jo anya agni hai, yaha sabhI bAdaratejaskAyika hai| / ye bAdara tejaskAyika jIya do prakAra ke haiM, yathA-paryAtaka aura aparyAptaka / inameM jo aparyAsaka haiM, ve asaMprAsa haiM arthAt apane yogya paryAsiyoM ko pUrI taraha prApta nahIM kara cuke hote haiM athavA unameM aci arthAt mULa agnithI pRthapha thayelI javAlA, alAta-saLagatuM lAkaDuM, jene umADiyuM kahe che. arthAt leDhAnA geLA vigerene agni ulkA-tArAonuM kharavu. vidyuta-vijaLI azani AkAzathI paDatA agnimaya kaNe. nirdhAta arthAta vaikiya saMbaMdhI azanipAta, araNi vigerene ghasavAthI utpanna thata agni ane sUryakAnta maNithI nikaLate agni arthAt tIkSaNa sUryanA kiraNa nA saMbanyathI sUryakAnta maNimAMthI pragaTa thate agni, AnA sivAyanA AvI jAtanA bIjA agni che. te badhA bAdara tejarakAyika che. A bAdara tejaskAyika jIva be prakAranA che jemake paryAptaka ane aparyAptaka. teomAM je aparyApaka che teo asaMprApta che arthAt pitAne yogya paryAptione purI rIte prApta na karelA hoya che. agara teomAM pra0 30 zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #248 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre 234 STAn varNAdIn vA anupagatA bhavanti, varNAdibhedavivakSAyAmeteSAM varNAdibhedena dhyapadeSTumazakyatvAt, uktayukteH, 'tattha NaM je te pajjattagA eesiNaM vaNNAdeseNaM, gaMdhAdeseNaM, rasAdeseNaM, phAsAdeseNaM sahassaso vihANAI' tatra khalu paryAptakAparyAptakAnAM madhye ye te paryAptakAH tejaskAyikA bhavanti, eteSAMparyAptakatejaskAyikAnAM varNAdezena-varNAbhedavivakSayA, gandhAdezena-gandhabhedavivakSayA, rasAdezena-rasabhedavivakSayA, sparzAdezena-sparzabhedavivakSayA, sahasrAgrazaH sahasrasaMkhyayA, vidhAnAni-bhedA bhavanti, 'saMkhejjAI joNippamuhasayasahassAI' saMkhyeyAni, yonipramukhAni-yonidvArANi, zatasahasrANi sapta avaseyAni, 'pajjajagaNissAe apajjattA vakkamaMti' paryAptakanizrayA paryAptaka tejaskAyikAzrayeNa aparyAptakA:-aparyAptaka tejaskAyikAH, vyutkrAmanti-utpadyante, kiyanta ityAkAGkSAyAmAha-'jattha ego tattha niyamA asaMkhijjA' yatra ekaH paryAptako bhavati, tatra niyamAt niyamataH asaMkhyeyAH-saMkhyAtItAH, aparyAptakA utpadyante ityAzayaH / prakRtamupasaMharannAha- 'se taM bAyarateUkAiyA' te ete uparyuktAH, viziSTa varNa Adi abhI utpanna nahIM huA hai| isa saMbaMdha meM yukti pahale kahI jA cukI hai| ina paryApta aura aparyApta meM jo paryApta tejaskAyika haiM, unake varNa kI apekSA se, gaMdha kI apekSA se, rasa kI apekSA se aura sparza kI apekSA se hajAroM bheda hote haiN| unakI sAta lAkha yoniyAM haiM / paryAptaka tejaskAyikoM ke Azraya se aparyApta tejaskAyika utpanna hote haiN| ve kitane utpanna hote haiM ? isakA uttara yaha hai ki jahAM eka paryAptaka hotA hai yahAM niyama se asaMkhyAta aparyAptaka utpanna hote haiN| aba ukta kathana kA upasaMhAra karate haiM-yaha badara tejaskAyika viziSTa varNa vigere haju utpanna nathI thayelA, A sampabanyamA yukti AgaLa kahI devAI che. aparyApta ane aparyAptamAM jeo paryAptatejasakAyika che, teonA varNanI apekSAthI gaMdhanI apekSAe, rasanI apekSAe, ane sparzanI apekSAe hajAre bheda thAya che. teonI sAta lAkha nio che. paryApaka tejaskAyikanA AzrayathI aparyApta tejaskAyika utpanna thAya che. teo keTalA utpanna thAya che? teno uttara e che ke jyAM eka paryApaka hoya che. tyAM niyame karIne asaMkhyAta aparyApaka utpanna thAya che. have A kahelA kathanane upasaMhAra kare che-A bAdara tejaskAyi jIvonI zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #249 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyayodhinI TIkA pra, pada 1 sU 17 vAyukAyikajIvamedanirUpaNam 235 cAdaratejaskAyikAH prajJaptAH, 'se taM teUkAiyA' te ete-pUrvoktAH tejaskAyikAH prajJaptAH ityAzayaH / sU0 16 // mUlam-se kiM taM vAukAiyA ? vAukAiyA duvihA paNNattA, taM jahA-suhamavAukAiyA ya, bAyaravAukAiyA y| se kiM taM suhamavAukAiyA ? suhumavAukAiyA duvihA paNNattA, taM jahApajjattagasuhamavAukAiyA ya apajjattagasuhumavAukAiyA ya / se taM suhamavAukAiyA / se kiM taM bAyaravAukAiyA ? bAyarayAukAiyA aNegavihA paNNattA, taM jahA-pAINavAe1, paDINayAe2 dAhiNavAe3 udINavAe4 uDDavAe5 adhoyAe6, tiriyavAe7 vidisIyAe8 vAubbhAme9 vAukaliyA10 vAyamaMDaliyA11 ukaliyAvAe12 maMDaliyAvAe13 guMjAyAe14 jhaMjhAvAe15 saMvadRgavAe16 ghaNavAe 17 taNuvAe18 suddhabAe19, je yAvanne tahappagArA te samAsao duvihA paNNattA, taM jahA-pajjattagA ya apajjattagA ya, tattha NaM je te apajjatagA te NaM asaMpattA, tattha NaM je te pajjattagA eesi NaM vaNNAdeseNaM gaMdhAdeseNaM rasAdeseNaM phAsAdeseNaM sahassaggaso vihANAI, saMkhejjAiM joNippamuhasayasahassAI, pajjattagaNi ssAe apajjattagA bakamaMti, jattha ego tattha niyamA asNkhejaa| se taM baayrvaaukaaiyaa| se taM vAukAiyA ||suu017|| chAyA-atha ke te vAyukAyikAH ? vAyukAyikA dvividhAH prajJaptAH, taM jahAsUkSmavAyukAyikAzca bAdaravAyukAyikAzca / atha ke te sUkSmavAyukAyikAH ? sUkSmajIvoM kI prarUpaNa huI aura sAtha hI tejaskAyika jIvoM kI bhI prarUpaNA pUrI huI // 16 // zabdArtha-(se kiM taM vAukAiyA) aba vAyukAyika jIca kitane prarUpaNa thaI ane sAthe ja tejaskAyika jInI paNa prarUpaNa thaI. lAsU. 16 zahAtha-(se kiM taM vAukAdayA) vAyu 54 01 mA prAranA cha? (vAukAiyA) vAyuyi4 7 (duvihA) meM praa2n| (paNNattA) // cha (taM jahA) zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #250 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 236 prajJApanAsUtre vAyukAyikA dvividhAH prajJaptAH, tadyathA-paryAptakasUkSmavAyukAyikAzca, aparyAptakasUkSmavAyukAzca / te ete sUkSmavAyukAyikAH / atha ke te bAdaravAyukAyikAH ? vAdaravAyukAyikA anekavidhAH prajJaptAH, tadyathA-prAcInavAtaH1, pratIcInavAtaH2, dakSiNavAtaH 3, udIcInavAtaH 4, ardhvavAtaH 5, adhovAtaH 6, tirthagyAtaH 7, prakAra ke haiM ? (duvihA) do prakAra ke (pannattA) kahe haiM (taM jahA) ve isa prakAra haiM (suhubhavAukAiyA ya) sUkSmavAyukAyika aura (bAyara vAukAiyA ya) bAdara vAyukAyika (se kiM taM suhumavAukAiyA) sUkSma yAyukAyika kitane prakAra ke haiM (duvihA) do prakAra ke haiM (taM jahA) ve isa prakAra (pajjattagasuhumavAyukAiyA ya) paryApta sUkSma vAyukAyika aura (apajjattagasuhumavAyukAiyA ya) aparyApta sUkSma vAyukAyika (se ttaM suhumaghAukAiyA) yaha sUkSma vAyukAyikoM kI prarUpaNA huI (se kiM taM bAyaravAukAiyA) aba bAdara vAyukAyika kitane prakAra ke haiM ? (bAyaravAukAiyA) bAdara vAyukAyika (aNegavihA) aneka prakAra ke (vaNNattA) kahe haiM (taM jahA) ve isa prakAra haiM (pAINavAe) pUrva dizA se AI vAyu (paDINavAe) pazcimI hayA (dAhiNavAe) dakSiNIhavA (udINavAe) uttarI havA (uDDhayAe) Upara uThane vAlI vAyu (ahovAe) tecyA 2 // zata cha (suhumavAukAiyA ya) sUkSma pAyu4i mane (bAyarakhAu kAiyA ya) mA62 vAyuya4 (se kiM taM suhumavAukAiyA) sUkSma vAyu 54 88 // 5412 // cha (suhumavAu. kAiyA) sUkSma vaayu||54 73 // (duvihA) 2. 42 // usa cha (taM jahA) temA mA are cha? (suhumavAukAiyAya) sUkSma vaayu||54 mate (bAyaravAukAiyA ya) mAhavAyuya (se kiM taM suhamavAuyAiyA) sUkSma vaayu4aayi| Tasa hAranA cha? (suhumavAukAiyA) sUkSma vAyuyi4 (duvihA) me 2nA (paNNattA) cha (taM jahA) te mApramANe che. (pajjattaga suhumavAukAiyA) paryAta sUkSma vAyuyi4 bhane (apajjattaga suhumabAukAiyA ya) 255yati sUkSma vAyuyi (se taM suhumavAukAuyA) mA sUkSma vAyuvijanI 5354 57 (se ki taM bAyaravAukAiyA) mA42 vAyu4Ayi // 42nA cha ? (bAdaravAukAiyA) // 42 vAyuya (aNegavihA) mane 42nA (paNNattA) 4aa cha (taM jahA) 2 // 2 // 4Are ch| (pAINa vAe) pUrva zithI mAsa pavana (paDINavAe) pazcimanI // (dAhiNavAe) kSiAnI vA (udINavAe) uttaranI // (uDDhavAe) 352 41 // pANI u|| (ahovAe) nIyatI // (tiriyavAe) tI20I // (vidisIvAe) zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #251 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabAghinI TIkA pra. pada 1 sU. 17 vAyukAdhikajIvabhedanirUpaNam 237 vidigvAtaH 8, vAtodbhrAmaH 9, vAtotkalikA 10, vAtamaNDalikA 11, utkalikAvAtaH 12, maNDalikAvAtaH 13, guJjAvAtaH 14, jhaMjhAvAta : 15, saMvarttakavAtaH 16, ghanavAtaH 17, tanuvAtaH 18, zuddhavAtaH 19, ye cAnye tathAprakArAste samAsato dvividhAH prajJaptAH, tadyathA - paryAptakAzca, aparyAptakAzca / tatra khalu ye te aparyAptaphAste khalu asaMprAptAH, tatra khalu ye te paryAptakA eteSAM khalu varNAdezena, gandhAdezena, rasAdezena, sparzAdezena sahasragrazo vidhAnAni saMkhyeyAni, yoninIcI jAtI huI havA (tiriyavAeM) tirdhI vAyu (cidisIyAe) vidizA meM calane vAlI havA (vAubhAme) aniyata vAyu (vAukkaliyA) vAtotkalikA vAyu ( vAyamaMDaliyA) vAtolI (ukkaliyAvAe) utkalikA vAyu (maMDaliyAcAe) maMDalikA vAyu (guMjAvAe) guMjAvAta guMjatI huI vAyu (jhaMjhAvAe) varSA ke sAtha bahane vAlI vAyu (saMbaTTagavAe) pralayakAlIna vAyu (ghaNavAe) ghanavAta (taNuvAe) tanuvAta (suddhavAe) zuddha vAyu (je yAvanne tahapagArA) anya jo isI prakAra ke vAyukAyika haiM (te) vaha (samAsao) saMkSepa se (duvihA) do prakAra ke (paNNattA) kahe haiM (taM jahA ve isa prakAra haiM (pajjattagA ya) paryAptaka aura ( apajjantagAya) aparyA ptaka (tattha) inameM (je te) jo (apajjatagA) aparyApta haiM (te NaM) ve (asaMpattA) aprApta haiM (tattha NaM) unameM (je te) jo (pajjatagA) paryApta haiM (eesi NaM) inake ( vaNNA deseNaM) varNa ko apekSA se (gaMdhA deseNaM) gaMdha kI apekSA se (rasAdeseNaM) rasa kI apekSA se (phAsAdeseNaM) sparza kI apekSA se (sahassaggaso) hajAroM (vihANAiM) bheda haiM (saMkhejjAI joNividvizAmobhA yAsatI DuvA ( vAunbhAme) aniyata vAyu (vAukkAliyA) pAtosia (vAumaMDaliyA) pAtosI (ukkaliyAvAe ) utusiGa vAyu (maMDaliyAvAe) bhAi vAyu (guMjAvAe) gUMjavAta gAtA thA pavana ( jhaMjhAvAe) varSAMnI sAthai vAvAvANA vAyu (saMvaTTagavAe ) prAya aNano pavana (ghanavAe ) dhanavAta ( taNuvAe) tanuvAta (suddhavAe) zuddha vAyu. - (je yAvanne tahapagArA) jIna ne bhAvA prahAranA vAyuayi che (te) te (samAsao) saMkSepathI (duvihA) meM prAranA (paNNattA) hyA che (taM jahA) tethe 2mA prahAre che (pajjattagAya) paryApta bhane ( apajattagAya) aparyApta che (teNa ) tethe| (asaMpattA) asaM prApta che (tatthaNaM) tesomA (je te) bheo| (pajjattagA) paryApta che. (eesiNaM) bhegAnA ( vaNNA deseNa) varSAMnI apekSAye (gaMdhA deseNa) gaMdhanI apekSAoM (rasAdeseNaM) rasanI apekSAye (phAsAdeseNaM) sparzanI apekSAo (sahassaggaso) hunn| (vihANAI) le che ( saMkhejjAI joNiyampa mudasaya sahassAiM ) zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #252 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 238 prajJApanAsUtre pramukhazatasahasrANi, paryAptakanizrayA aparyAptakA vyutkrAmanti, yatra ekastatra niyamAt asNkhyeyaaH| te ete baadrvaayukaayikaaH| te ete vAyukAyikAH ||suu.17|| TIkA-atha vAyukAyikabhedAn prarUpayitumAha-'se kiM taM vAukAiyA?' 'se'-atha 'kiM taM' ke te katividhA ityarthaH vAyukAyikAH prajJaptAH ? bhagavAn Aha-yAukAiyA duvihA paNNattA' vAyukAyikA dvividhAH dviprakArakAH prajJaptAH, 'taM jahA-muhumavAukAiyA ya, bAyaravAukAiyA ya' sUkSmavAyukAyikAzca, bAdaravAyukAyikAzca, 'se kiM taM suhumavAukAiyA ?' 'se' atha 'kiM taM' ke te-katividhAH sUkSmavAyukAyikAH prajJaptAH ? bhagavAnAha-'muhumavAukAiyA duvihA paNNattA' sUkSmavAyukAyikA dvividhAH prajJaptAH, 'taM jahA-'pajjattagasuhumavAukAiyA ya, apajjattagamuhumavAukAiyA ya' tadyathA-paryAptakasUkSmavAyukAyikAzca, aparyAptakayappamuhasayasahassAI) saMkhyAta lAkha yoniyAM haiM (pajjattagaNissAe) paryAptaka ke Azraya se (apajjattagA) aparyApta (cakkamaMti) utpanna hote haiM (jattha) jahAM (ego) eka hai (tattha) vahAM (niyamA) niyama se (asaMkhejjA) asaMkhyAta haiM (se taM bAyarayAukAiyA) yaha bAda vAyukAyikoM kI prarUpaNA huI (se taM vAukAiyA) yaha vAyukAyikoM kI prarUpaNA pUrI huI // 17 // TIkArtha-aba vAyukAya ke bhedoM kI prarUpaNA karate haiM / prazna kiyA gayA-vAyukAyika jIva kitane prakAra ke haiM ? bhagavAn uttara pharmAte haiM-vAyukAyika jIva do prakAra ke hote haiM sUkSma vAyukAyika aura bAdara vaayukaayik| sUkSma vAyukAyika kitane prakAra ke haiM ? bhagavAn ne uttara diyAsajyAta 5 yoniyo cha (pajjattagaNissAe) 5sinA Azraye (apajjattagA) maryAta (vakkamaMti) utpanna thAya cha (jattha) ori (go) me cha (tattha) tyAM (niyamA) niyamathI (asaMkhejjA) masa jyAta cha (se taM bAyaravAukAiyA) mA mA42 vAyuyAnI 535 / 54 (se ttaM bAukAiyA) 2 // vAyu yinI prarUpaNA purI thaI. e sU. 17 che TIkAI-have vAyukAcikenA bhedanI prarUpaNa kare che prazna thaye ke-vAyu kAyika jIva keTalA prakAranA che? zrI bhagavAna uttara pharamAve che-vAyukAyika jIva be prakAranA hoya che. sUma vAyukAyika ane bAdara vAyukAyika. sUma vAyukAyika keTalA prakAranA che? zrI bhagavAne uttara Apya-sUma vAyukAyika jIva paNa be prakAranA che zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #253 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra. pada 1 sU 17 vAyukAyikajIyamedanirUpaNam 239 sUkSmavAyukAzca, prakRtamupasaMharannAha- se taM muhumavAukAiyA' te ete-uparyuktAH, sUkSmavAyukAyikAH prajJaptAH, atha bAdaravAyukAyikabhedAn pRcchati-'se kiM taM pAyarayAukAiyA?' 'se' atha 'kiM taM' ke te katividhA ityarthaH bAdaravAyukAyikAH prajJaptAH ? bhagavAnAha-'bAyaravAukAiyA aNegavihA paNNattA' bAdaravAyukAyikAH, anekavidhA:-nAnAprakArakAH, prajJaptAH, 'taM jahA-pAINavAe, paDINavAe, dAhiNayAe, udINavAe, ur3avAe, ahovAe, tiriyavAe, vidIsIbAe, vAubhAme, pAukaliyA, vAyamaMDaliyA, ukkaliyAvAe, maMDaliyAvAe, guMjAvAe, jhaMjhAvAe, saMpaTTavAe, taNuvAe, suddhavAe' 'taM jahA'-tadyathA-'pAINavAe' prAcInavAtaHpUrvavAyuH, yaH prAcyA dizaH samAgacchati sa ityarthaH, 'paDINavAe'-pratIcIna pAtaH pazcimavAtaH yaH pratIcyA dizaH samAgacchati sa ityarthaH, 'dAhiNavAe' dakSiNayAtaH, 'udINavAe' udIcInavAtaH 'uDvAe' ardhvayAtaH, Urdhvamudgacchan yo yAti sa ityarthaH 'ahovAe' adhovAtaH, adhogacchan yo vAti sa ityarthaH, 'tiriyavAe'-tiryagyAtaH-tirazcInavAtaH 'vidIsIvAe' vidigvAtaH, yo vidigbhyo vAti sa ityarthaH 'vAubbhAme'-bAtodmAmaH-anavasthitavAtaH, avyavasthitasUkSmavAyukAyika jIva bhI do prakAra ke haiN| ve isa prakAra haiM-paryAptaka aura aparyAptaka / yaha sUkSma vAyukAyikoM kI prajJApanA huii| ___ aba bAdaravAyukAyika jIvoM ke viSaya meM prazna hai ki bAdara vAyukAyika jIva kitane prakAra ke haiM ? bhagavAna kahate haiM-bAdara vAyukAyika jIva aneka prakAra ke kahe haiM, yathA-puraviyA vAyu, jo pUrva dizA se AtI hai, pazcimI vAyu, jo pazcima se AtI hai, dakSiNavAyudakSiNI hayA, isI prakAra uttarI vAyu, Upara kI ora bahane vAlI vAyu, nIce kI ora bahane vAlI vAyu, tichI vahane vAlI vAyu, vidizAoM se Ane vAlI vAyu, aniyata-avyavasthita vAyu, samudra ke samAna vaatoteo A prakAranA che-paryAptaka ane aparyAptaka A sUkSama vAyukAyikonI prajJApanA thaI. have bAdara vAyukAyika jIvanA viSayamAM prazna kare che ke bAdara vAyukAyika jIva keTalA prakAranA che? zrI bhagavAna kahe che-Adara vAyukAyika jIve aneka prakAranA kahelA che. teo A prakAre che- patya vAyu je pUrva dizAthI Ave che. pazcimIvAyu-je pazcimathI Ave che, dakSiNavAyu dakSiNanI havA eja rIteuttarane vAyu, upara tarapha vAte vAyu, nIcenI tarapha vahetAM vAyu, tiryapha vahete vAyu, vidizAethI AvavAvALa vAyu aniyata-avyavasthita vAyu, samudranA samAna vAtetmalikA (jAo) zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #254 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre vAta ityarthaH, 'vAukaliyA' samudraspeva bAtotkalikA, 'vAyamaMDaliyA'-bAtamaNDalikA, vAtolI, 'ukkaliyAvAe' utkalikAvAtaH, utkalikAbhiH-pracuratarAbhiH saMmizrito yo vAtaH sa ityarthaH, 'maMDaliyAvAe'-maNDalikAvAta:maNDalikAbhi malata Arabhya pracuratarAbhiH samuttho yo vAtaH sa ityarthaH, 'guMjApAe' guJjAvAtaH yo guJjan-dhvanan vAti sa ityarthaH, 'jhajhAvAe' jhajhAvAtaH, savRSTi yau~ vAti sa ityarthaH 'saMvaTTavAe' saMvartakavAtaH, saMvarta ke yo vAti sa ityarthaH, 'ghaNavAe' ghanavAtaH, ghanapariNAmo ratnaprabhAdi pRthivyadhovI, 'taNuvAe' tanuvAta:-viralapariNAmo dhanavAtasyAdhaH sthAyI vAta ityarthaH, 'suddhavAe' zuddhavAtI mandastimita ityarthaH 'je yAvaNNe tahappagArA, te samAso duvihA paNNattA' ye cApyanye tathA prakArAHtathAvidha iva vidho yeSAM te-evaM prakArAH vAtAH santi te'pi bAdaravAyukAyamadhye abaseyAH, te samAsataH-saMkSepataH, dvividhAH prajJaptAH, 'taM jahA-'pajjattagAya apajjattagAya' tadyathA-paryAptakAzca, aparyAptakAtha 'tattha NaM je te apajjattagA, te NaM asaMpattA' tatra khalu-paryAptakAparyAptakAnAM madhye ye te aparyAptakA, santi, te khalu aparyAptakAH asaMprAptAH-svayogyAH kalikA, yAtolI, pracuratara utkalikAoM se mizrita vAyu, mANDalika vAyu (vagaDUrA) guMjArava karake bahane vAlI cAyu, jhaMjhAvAtavarSA ke sAtha vahane vAlI vAyu, saMvartaka (khaNDapralaya ke samaya kI yAya) ratnaprabhA Adi bhUmiyoM ke nIce rahI huI saghana vAyu, ghanavAta ke nIce rahI huI patalI vAyu aura zuddha vAyu (dhImI-dhImI rahane vAlI vAyu / isI prakAra kI jo anya vAyueM haiM ve bhI bAdarakAyika hI haiM / bAdara vAyukAyika jIva saMkSepa se do prakAra ke haiM-paryApta aura aparyApta / inameM jo aparyApta haiM, ye aprApta haiM arthAt ve apanI yogya paryAptiyoM ko pUrNa kiye hue nahIM hote haiM / aura inameM jo paryAptaka haiM, unake varNabheda kI apekSA se gandhabheda kI apekSA se, rasabheda kI apekSA se aura sparzabheda kI apekSA se hajAroM kI saMkhyA meM bheda vitelI. pracaratara utkalikAothI mizritra vAyu, mAMDalikavAyu (jhaMjhAvAta) guMjArava karate vahete vAyu, jhaMjhAvAta-varSA sAthe vahetI vAyu, saMvartaka vAyu (khaMDa pralayanA samayane pavana) ratnaprabhA Adi bhUmi nIce rahele saghana vAyu ratnaprabhA Adi bhUmi nIce rahele pAtaLa vAyu ane zuddha vAyu (dhIme dhIme vahevAvALo vAyu) e prakAranA je bIjA vAyuo che, teo paNa bAdarakAyika ja che. bAdara vAyukAyika jIva saMkSepathI be prakAranA che-paryApta ane aparyApta teomAM je aparyApta che. teo asaMprApta che arthAt teo pitAnI yogya patiene pUrNa karela nathI hotA, ane temAM jeo paryApaka che, teonA zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #255 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra. pada 1 sU 17 vAyukAyikajIvamedanirUpaNam 241 paryAptI aprAptA bhavanti, 'tattha NaM je te pajjattagA, etesi NaM vaNNAdeseNaM, gaMdhAdeseNaM, rasAdeseNaM, phAsAdeseNaM sahasplaggaso vihANAI tatra khalu-tayormadhye ye te aparyAptakAH santi, eteSAm-aparyAptakAnAM varNAdezena-varNabhedavivakSayA, gandhAdezena-gandhabhedavivakSayA, rasa dezena-rasabhedavivakSayA, sparzAdezena-sparzabhedavivakSayA, sahasrAgrazaH-sahasrasaMkhyayA vidhAnAni-bhedA bhavanti, 'saMkhejjAI joNippamuhasayasahassAI' saMkhyeyAni yonipramukhAni yonidvArANi zatasahasrANi 'lakSameka' bhavanti, 'pajjattaganissAe apajjattagA vakamaMti' paryAptakanizrayA-paryAptakavAyukAyikAzrayeNa aparyAptakAH aparyAptakavAyukAyikA vyutkrAmanti-utpadyante, kiyanta ityAkAGkSAyAmAha-'jattha ego tattha niyamA asaMkhejjA' yatra ekaH paryAtaka statra niyamAt, asaMkhyeyAH-saMkhyAtItAH aparyAptakA utpadyante, prakRtamupasaharannAha- settaM bAyarayAukAiyA' te ete-uparyuktA bAdaravAyukAyikAH prajJaptAH, 'settaM bAukAiyA' te ete-pUrva ktA bAyukAyikAH prajJaptAH-uktAH ||suu0 17|| mUlam-se kiM taM vaNassaikAiyA ? vaNassaikAiyA duvihA paNNattA, taM jahA-suhumavaNassaikAiyA ya, bAyaravaNassaikAiyA ya / se kiM taM suhumavaNassaikAiyA ? suhumavaNNassaikAiyA duvihA paNNatA, taM jahA-pajjattagasuhumavaNassaikAiyA ya, apajjattagasuhumavaNassaikAiyA y| se taM suhumavaNassai. hote haiN| unakI sAta lAkha yoniyAM haiM / paryAptaka jIya ke Azraya se aparyAptaka vAyukAyika utpanna hote haiM / kitane utpanna hote haiM ? usakA uttara yaha hai ki jahA~ eka paryAptaka hotA hai, yahAM niyama se asaMkhyAta aparyAptaka utpanna hote haiN| upasaMhAra karate hue kahate haiM-yaha bAdara vAyukAyikoM kI prarUpaNA huI aura sAtha hI vAyukAyika jIvoM kI bhI prarUpaNA pUrI huI // 17 // varNa bhedanI apekSAe gaMdha bhedanI apekSAe, rasa bhedanI apekSAe ane sparza bhedanI apekSAe hajAronI saMkhyAmAM bheda thAya che. teonI sAta lAkha eno che. paryAsaka jIvanAM AzrayathI aparyAptaka vAyukAyika utpanna thAya che. keTalA utpanna thAya che ? tene uttara A che ke jyAM eka paryAptaka hoya che. tyAM niyame karI asaMkhyAta aparyApta utpanna thAya che. upasaMhAra karatAM kahe che A bAdara vAyu kAcikenI prarUpaNa thaI ane sAtheja vAyukAyika jInI paNa prarUpaNuM purI thaI. che sU. 17 pra0 31 zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #256 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre kaaiyaa|se kiM taM vAyaravaNastaikAiyA ? bAyaravaNassaikAiyA duvihA paNNattA, taM jahA-patteyasarIra bAyaravaNassaikAiyA ya, sAhAraNasarIra bAyaravaNassaikAiyA ya ||suu018|| chAyA-atha ke te vanaspatikAyikAH ? vanaspatikAyikA dvividhAH prajJaptAH, tadyathA-sUkSmavanaspatikAyikAzca, bAdaravanaspatikAyikAzca / atha ke te sUkSmavanaspatikAyikAH ? sUkSmavanaspatikAyikA dvividhAH prajJaptAH, tadyathA-paryAptakasUkSmavanaspatikAyikAzca, aparyAptaka sUkSmavanaspatikAyikAzca / te ete sUkSmavanaspatikAyikAH / atha ke te bAdaravanaspatikAyikAH ? bAdavanaspatikAyikA zabdArtha-(se kiM taM vaNassaikAiyA) vanaspatikAyika jIva kitane prakAra ke haiM (duvihA) do prakAra ke (pannattA) kahe gae haiM (taM jahA) ye isa prakAra haiM (suhumavaNassaikAiyA ya) sUkSma vanaspatikAyika aura (bAyaracaNassaikAiyA ya) bAdara vanaspatikAyika (se kiM taM suhumavaNassaikAiyA ?) sUkSma vanaspatikAyika kitane prakAra ke haiM ? (duvihA) do prakAra ke (paNNattA) kahe haiM (taM jahA) ve isa prakAra (pajjattagasuhumavaNassaikAiyA ya) paryAptaka sUkSmavanaspatikAyika aura (apajjattagasuhamavaNassaikAiyA) aparyAptaka sUkSmavanaspatikAyika (settaM suhamavaNassaikAiyA) yaha sUkSmavanaspatikAyikoM kI prarUpaNA hii| (se ki taM bAyaravaNassaikAiyA) bAdaravanaspatikAyika kitane prakAra ke haiM ? (bAyaravaNassaikAiyA) bAdaravanaspatikAyika (dupihA) do prakAra ke (paNNattA) kahe haiM (taMjahA) ve isa prakAra (patteyasarIrabAyaravaNassai zahAtha-(se ki taM vaNassaikAiyA) vanaspati yi 1 42na che (vaNassaikAiyA) pana25ti thi: 71 (duvihA) me 542 // (pannattA) yA cha (taM jahA) te|| 2 // 42 cha (suhumavaNassaikAiyA ya) sUkSma vanaspati yi bhane (bAyarabaNassaikAiyA ya) // 42 banaspatizaya (se ki taM sahamavaNassaikAiyA) sUkSma vanaspatiya40 38 42 // cha ? (suhumavaNassAikAiyA) sUkSma vanaspatithi: / (duvihA) me 42nA (paNNattA) cha (taM jahA) taso mA 4Are (pajjattasuhumavaNassaikAiyA ya) paryApta sUkSma, vanapati yi bhane (apajjattasuhumavaNassaikAiyA) aparyApta sUkSma vanaspatiya (se taM suhumavaNassaikAiyA) 2 // sUkSma vanaspati yinI pr359|| 24 __ (se ki taM bAyaravaNassaikAiyA) mA42 vanaspatithi: 2ii. tanA cha ? (bAyaravaNassaikAiyA) m||42 vanaspatiya: (duvihA) meM pr4|2| (paNNattA) 4aa che (taM jahA) te|| 2 // 4Are (patteyasarIra bAyaravaNassaikAiyA ya) pratyeya zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #257 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra. pada 1 sU. 18 vanaspatikAyikabhedanirUpaNam 243 dvividhAH prajJatAH, tadyayA - pratyeka zarIra bAdaravanaspatikAyikAzca sAdhAraNa zarIra bAdaravanaspatikAyikAca sU0|| 18 || TokA - atha vanaspatikAyikaprakArAn prarUpayitumAha - 'se kiM taM vaNassaikAiyA ?' 'se' atha 'kiM taM' ke te katividhA ityarthaH, 'vaNassaikAiyA' - vanaspatikAyikAH prajJaptAH ? bhagavAnAha - 'vaNassa ikAiyA duvihA paNNattA' vanaspatikAyikAH dvividhAH - dvi prakArakAH prajJaptAH - uktAH santi 'taM jahA ' tadyathA 'muhumaNasaikAiyA ya' bAyaravaNassaikAiyA ya' sUkSmavanaspatikA vikAzca bAdaravanaspatikAyikAca, 'se kiM taM suhumavaNasaikAiyA ?' 'se' atha 'kiM taM' ke tekatividhA ityarthaH sUkSmavanaspanikAkAH prajJaptAH bhagavAnAha - 'muhumavaNassaikAiyA duvihA paNNA' sUkSmavanaspatikAyikAH dvividhA - dviprakArakAH, prajJaptAH, taM 'jahA ' tadyathA - 'pajjattaga suhumavaNassa ikAiyA ya, apajjattaga suhumavaNassa ikAiyA kAiyA ) pratyeka zarIra bAdaravanaspatikAyika aura (sAhAraNasarIrabAyara vaNassaikAiyAya) sAdhAraNazarIra bAdaravanaspatikAyika // 18 // TIkArtha - aba vanaspatikAyika jIvoM kI prarUpaNA kI jAtI haiprazna yaha hai ki vanaspatikAyika jIva kitane prakAra ke haiM ? bhagavAn pharamAte haiM - vanaspatikAdhika jIva do prakAra ke kahe gae haiN| ve isa prakAra haiM- sUkSma vanaspatikAyika aura bAdara vanaspatikAyika / punaH prazna kiyA gayA ki sUkSma vanaspatikAyika kitane prakAra ke haiM ? bhagavAn ne kahA- sUkSma vanaspatikAyika do prakAra ke kahe haiM-paryApta aura apryaapt| jo vanaspatikAya ke jIva apane yogya cAra paryAptiyAM pUrNa kara cuke hoM aura sUkSma hoM ve paryApta sUkSma vanaspatikAyika kahazarIra mahara vanaspatiAyi bhane (sAhAraNasarIra bAyaravaNassaikAiyA ya) sAdhAraNa zarIra khAdara vanaspatikAyika. ! sU. 18 5 TIkA -have vanaspatikAyika vAnI prarUpaNA karAya che prazna che ke vanaspatikAyika jIva keTalA prakAranA che ? zrI bhagavAna samajAve che-vanaspatikAyanA jIva be prakAranA kahevAyA che. teo A prakAre che-sUkSma vanaspati kAyika ane bAdara vanaspati kAyika, pharIthI prazna karAyo ke sUma vanaspati kAyika keTalA prakAranA che? zrI bhagavAne kahyuM-sUkSma vanaspatikAyika e prakAranA ane che-paryAma ane aparyApta. je vanaspati kAyika vA peAtAne yAgya cAra paryAptie pUrNa karI cUkayA hoya, ane sUkSma hAya te paryApta sUkSma vanaspatikAyika kahevAya zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #258 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 244 prajJApanAsUce ya' paryAptaka sUkSmavanaspatikAyikAzca, aparyAptakasUkSmavanaspatikAyikAzya, nana paryAptakA:-paryAptimantazca te sUkSmAzceti paryAptaka sUkSmAste ca te vanaspatikAyikAH, tadbhinnA eva aparyAptasUkSmavanaspatikAyikA ucyante, prakRtamupasaMharannAha-'se taM suhumavaNassaikAiyA' te ete-pUrvoktAH , sUkSmavanaspatikAyikAH lokatrayavartinaH kajjalakUpikAvat saMbhRtAH santi vyapadizyante, atha-bAdarayanaspatikAyikaprakArAn prarUpayitumAha-'se kiM taM bAyaravaNassaikAiyA' 'se' atha 'kiM ta' ke te katividhA ityayaH bAdaravanaspatikAyikAH-sthUlayanaspatikAyikAH prajJaptAH ? bhagavAnAha-bAyaravaNassaikAiyA duvihA paNattA' bAdaravanaspatikAyikAH dvividhAH-dviprakArakAH prajJaptAH-uktAH, 'taM jahA-tadyathA'patteyasarIravAyaravaNassaikAiyA, sAhAraNasarIrabAyaravaNassaikAiyA' pratyeka zarIra bAdaravanaspatikAyikAca, sAdhAraNa zarIra bAdaravanaspatikAyikAzca, tara lAte haiM aura jo apanI paryAptiyAM pUrI na kara pAe hoM ve aparyApta sUkSma vanaspatikAyika kahalAte haiM / upasaMhAra karate hue sUtrakAra kahate haiM-ye sUkSma vanaspatikAyika jIvoM kI prarUpaNA huI jo tInoM lokoM meM aise vyApta haiM jaise kAjala kI DibiyA meM kAjala bharA rahatA hai| ____ ava bAdara vanaspatikAyikoM kI prarUpaNA karate haiM-cAdara vanaspatikAyika jIva kitane prakAra ke haiM ? bhagavAn ne uttara diyA-bAdara vanaspatikAyika jIva bhI do prakAra ke haiN| pratyeka zarIra bAdara vanaspanikAyika aura sAdhAraNa zarIra bAdara vanaspatikApika / jina vanaspatikAyika jIvoM kA zarIra pratyeka hotA hai-alaga-alaga hotA hai ve pratyeka zarIra kahalAte haiM arthAt eka zarIra meM eka jIva ho che ane jeo pitAnI paryAsio pUrNa na karI zakyA hoya teo aparyApta sUkSma vanaspatikAyika kahevAya che? upasaMhAra karatA have sUtrakAra kahe che A sUma vanaspati jIvanI prarUpaNuM thaI teo traNe lekamAM vyApta che; jema kAjaLanI DabbImAM kAjaLa mayu 29 cha. have bAra vanaspatikAyikanI prarUpaNa kare che-bAra vanaspatikAyika jIva keTalA prakAranA che? zrI bhagavAne uttara Apya-bara vanaspatikAyika jIva paNa be prakAranA che. pratyeka zarIra bAdare vanaspatikAyika. ane sAdhAraNa zarIra bAdara vana. spati kAyika, zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #259 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra, pada 1 sU.18 vanaspatikAyikajIyamedanirUpaNam 245 ekamekaM jIvamprati gataM-pratyekam, pratyekaM zarIraM yeSAM te pratyeka zarIrAH te ca bAdaravanaspatikAyikAzceti pratyekazarIrabAdaravanaspatikAyikAH, samAnaMtulyaM prANAdhupamogaM yathAsyA tathA, A-samantAt, anantAnAm prANinAM dhAraNaM saMgrahaNaM yena tat sAdhAraNaM sAdhAraNazarIrArate ca te bAdaravanaspatikAyikAyeti sAdhAraNazarIrayAdabanaspatikAyikAH, ityarthaH, cakAradvayena ubhayatrApi svaganAneka bhedAH sUcyante, (sU0 18 // mUlam-se kiM taM patteya sarIra bAyaravaNassaikAiyA ? patteya sarIrabAyaravaNassaikAiyA duvAlasavihA paNNattA, taM jahA'rukkhA1, gucchA2, gummA3, layA ya4 vallI ya5 pabvagA cev| taNavalayahariyaosahijalaruhakuhaNA ya boddhvyaa'1|| chAyA--atha ke te pratyekazarIrabAdaravanaspatikAyikAH ? pratyekazarIrabAdara vanaspatikAyikAH dvAdaza vidhAH prajJatAH, tadyathA-'vRkSAH1 gucchA2 gulmAni3 latAtha4 vallayazca5 paryagAthaiva 6 / tRNa7 valaya8 haritau9 Sadhi10 jalaruha11 kuhaNAzca 12 boddhanyA // 1 // aise bAdara vanaspatikAyika pratyeka zarIra bAdara vanaspatikAyika haiN| jina ananta jIvoM kA eka hI zarIra ho aura samAna zvAsocchyAsa Adi ho ve saghAraNa zarIra bAdara vanaspatikAyika kahe gae haiM / donoM jagaha 'ya' pada kA prayoga yaha sUcita DaratA hai ki ina donoM ke bhI aneka avAntara meda haiM // 18 // zabdArtha-(se kiM taM patteyasarIra bAyaravaNassaikAiyA) pratyekazarIra je vanaspatikAyika jIvonA zarIra pratyeka hoya che-alaga alaga hoya che. teo pratyeka zarIra kahevAya che. arthAt eka zarIramAM eka jIva hoya, tevA bAdara vanaspatikAyika pratyeka zarIra bAdara vanaspatikAyika che. je anaMta nuM eka ja zarIra hoya ane samAna zvAsocchavAsa Adi hoya teo sAdhAraNa zarIra bAdara vanaspati kAyika kahelA che, ane jagyAe (2) padane prayoga ema sUcita kare che ke A bannenA ja aneka avAntara bheda che. e sU. 18 che zahAtha --(se ki taM patteyasarIrabAyaravaNassaikAiyA) pratye zarI2 mAra vanaspati ya 75 // 412nA cha (patteya sarIrabAyarayaNassaikAiyA) pratye: zarI2 ||42vnsptiy4 / (duvAlasa vihA) mA2 2nA (paNNattA) 4aa cha (taM jahA) tes| 2 // prA2nA che. (1) (rukkhA) vRkSa (2) (guccha) zu27 (3) (gummA) guma (4) (layAya) zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #260 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 246 prajJApanAsUtre __TIkA-atha pratyekazIrarabAdaravanaspatikAyikaprakArAn prarUpayitumAha-'se ki taM patteya sarIra bAyaravaNassaikAiyA ?' 'se' atha 'kiM taM'-ke te katividhAityarthaH, pratyekazarIrabAdaravanaspatikAyikAH prajJaptAH ? bhagavAnAha-patteya sarIrabAyaravaNassaikAiyA duvAlasavihA paNNattA' pratyekazarIrabAdaravanaspatikAyikA dvAdazavidhAH prajJaptAH 'taM jahA' tadyathA-rukkhA1 gucchA2 gummA3 latAya4vallI ya5 payagA cev6| taNavalaya hariya osahi jalaruha kuhaNA ya12 boddhavyA // 1 // ' ___ 'taM jahA' -tadyathA-'rukkhA'-vRkSA:-AmrAdayaH1, "gucchA'-gucchA:-pRntAkI prabhRtayaH2, 'gummA-gulmAni-navamAlikA prabhRtIni3, "latAya latAzva-campakalatAdayaH4 vallIya' valyazca-kUSmANDItrapuSI prabhRtayaH5, 'pavvagA ceva' parvagAzcaiva ikSvAdayaH6 'taNavalayahariya osahi jalaruha kuhaNAya boddhavvA'-tRNa valaya bAdaravanaspatikAyika jIva kitane prakAra ke haiM (duvAlasavihA) bAraha prakAra ke (paNNattA) kahe haiM (taM jahA) ve isa prakAra haiM-(1) rukkhA (vRkSa) (2) gucchA (guccha) (3) gummA (gulma) (4) layA (ya) aura (latA) (5) vallI (ya) aura vallI (6) (pavyagA) paryaga (ceya) aura (7) taNa (tRNa) (8) valaya (valaya) (9) (harita) harita (10) (osahi) auSadhi (11) jalaruha (jalaruha) (12) kuhaNA (ya) aura (kuhaNa) boddhavyA (jAnane caahie)||19|| TIkArtha-aba pratyeka zarIra bAdara vanaspatikAyikoM kI prarUpaNA kI jAtI hai-prazna kiyA gayA ki pratyeka zarIra bAdara vanaspatikAyika jIva kitane prakAra ke haiM ? bhagavAn ne uttara diyA pratyekazarIra bAdara vanaspatikAyika bAraha prakAra ke haiN| ve bAraha prakAra ye haiM-(1) Amra Adi vRkSa (2) guccha-baiMgana Adi ke paudhe (3) gulma-navamAlikA vagairaha (4) latA-campakalatA Adi (5) callI-kUSmANDI trapuSI Adi kI satA mane. (5) (valliya) mane pakSI (6) (pavyagA parvaga) ceva mana (taNa) taya (8) (valaya) 1saya (6) (harita) rita. (10) (osahi) moSadha (11) (jalaruha) sa39 (12) kuhaNA ya) vanaspati vizeSa (boddhavyA) MY naye. ||suu. 16 // TIkAI- have pratyeka zarIra bAra vanaspati kAyikanI prarUpaNA karAya che zrI gautasvAmIthI prazna karo ke pratyeka zarIra bAra vanaspati kAyika jIva keTalA prakAranA che? zrI bhagavAne uttara ame- pratyeka zarIra bAra vanaspati kAyika bAra prakAranA che. te bAra prakAra A pramANe che. (1) Amra Adi vRkSa (2) guccha rIMgaNa vigerenA choDa (3) gulma (nvbhaasi| vigaire) (4) sata-25438 vigere (5) sI-bhArI mAhinI zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #261 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra, pada 1 sU 19 samedavanaspatikAyikanirUpaNam 247 haritauSadhi jalaruha kuhaNAzca boddhavyAH12, tatra tRNAni-kuzadarbhAdIni-ketakI kadalyAdIni, eteSAM ketakI kadalyAdInAM tvacAyA valayAkAreNa vyavasthitatvAt, haritAni-vAstuka [bathuA] prabhRtIni, auSadhyaH-zAlyAdayaH, phalapAkAntA auSadhya ucyante, jalaruhAH-jalarohanti iti jalaruhAH udakAvakapanakAdayaH, kuhaNA:-bhUmisphoTAbhidhAnAH, te ca apkAyikaprabhRtayo bhavanti / mUlam-se kiM taM ruvakhA ? rukkhA duvihA paNNattA, taM jahAegaTiyA ya, bahuvIyagA ya / se kiM taM egaTriyA ? egaTTiyA aNegavihA paNNattA taM jahANibaM1 ba2 jaMbu3 kosaMba4 sAla5 aMkulla6 pIlU7 selUya 8 / sallai9 moyai10 mAluya11 baula12 palAse13 karaMje y14||2|| puttajIva ya15'riTre16 vihelae17 hariDaeya18 bhillAe 19 / ubebhariyA20 khIriNi21 boddhavve dhAyai22 piyAle23 // 3 // paiya niMba24 karaMje25; suNhA26 tahasIsavA ya27 asaNe y28| punnAga29, nAga30 rukkhe, sIvaNNi31 tahA asoge ya32 // 4 // je yAvanne tahappagArA, eesiNaM mUlA vi asaMkhejjajIva yA, pupphA aNegajIvayA, phalA egttttiyaa| se taM egttriyaa| ___ chAyA-atha ke te vRkSAH ? vRkSAH dvividhAH prajJaptAH, tadyathA-ekAsthikAca, bahubIjakAzca / atha ke te ekAsthikAH ? ekAsthikA anekavidhAH prajJaptAH, tadyathA vela (6) parvaga-ikSu Adi gAMThoM vAlI vanaspati (7) tRNa-kuza, DAbha Adi (8) valaya-ketakI kadalI Adi, inakI chAla valaya ke AkAra kI gola hotI hai / (9) harita-bathuA Adi (10) oSadhi-zAli Adi aisI vanaspatiyAM jo phala pakane para sUkha jAtI haiM (11) jalaruha (pAnI meM ugane vAlI udakAvaka panaka Adi) (12) kuhaNa-bhUmi ko phoDakara ugane vAlI vanaspati // 19 // peTa (6) 5-ze2DI vigere gAMDapANI vanaspati (7) tR----dh| vigere (8) valaya-ketakI, keLa Adi tenI chAla valaya sarakhI gaLAkAra hoya cha. (6) rita-mathuvA-7 vizeSa vigere (10) auSadhi-sivigere sAthI auSadhio ke je phaLa pAtA sukAI jAya che (11) jalarUha (pANImAM uganArI pana4 vi.) (12) -bhIna DIna mAyA pANI auSadhi. // sU. 18 // zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #262 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJA 248 prajJApanAsUtre 1nimbA''mra2 jambU3 kozAmra4 zAlAM5'koThAH6 pIluH7 zelu:8 / zallakI9 mocakI 10 mAlukau 11 bakulaH12 palAzaH13 karaJjaca14 // 2 / puna jIvakA 15 'riSTau 16 bibhItakaH 17 harItakazca 18 bhallAtakaH 19 / umbharikA 20 kSIriNI 21 boddhavyaH dhAtakI 22 priyAlaH 23 // 3 // pUti nimba 24 karaJjau 25 snuhI (zlakSNA) 26 tathA ziMzapA 27 ca azanazca 28 / puMnAma 29 nAga 30 vRkSo zrIparNI 31 tathA azokaca 32 // 4 // ye cAnye tathA prakArA eteSAM khalu mUlAnyapi asaMkhyeyajIvakAni, kAndA api, skandhA zabdArtha-(se kiM taM rukkhA ) ? vRkSa kitane prakAra ke haiM ? (rukkhA ) vRkSa (duvihA) do prakAra ke (paNNattA) kahe haiM (taM jahA) ve isa prakAra (egaThiyA ya) eka bIja cAle aura (bahuboyagA ya) bahuta bIjoM vAle (se kiM taM egaThiyA) eka bIja vAle kitane prakAra ke haiM ? (aNegavihA) aneka prakAra ke (paNNattA) kahe haiM (taM jahA) ve isa prakAra haiM (Niya) nIma (aMba) Ama (jaMyu) jAmuna (kosaMma) kozamba (sAla) zAla (aMkulla) akharoTa (pIlU) pIlu (selUya) zelu (sallai) sallakI (moyai) mocakI mAlaya (mAlUka) (vaula) bakula (palAsa) palAza (karaMje) karaMja (puttaMjIvaya) putrajIvaka (ariTa) ariSTa (vihelae) baheDA (hariDaeya) haraDa (millAe) bhilAcA (ubebhariyA) umbebharikA (khIriNi) kSIraNI (boddhavye)jAnanA cAhie (dhAyai) dhAta kI (piyAle) priyAla (pUiyaniMba) pUtikanimba (karaMja) karaJja (suNhA) zlakSNA (taha) tathA (sIsavA) zizapA-sIsama (asaNe) asana (puMnAga) 'nAga (nAgarukkhe) nAgavRkSa zA-(se ki ta rukkhA) vRkSa 240 2 // ? (rukkhA ) vRkSa (duvihA) me 2nA (paNNattA) 4aa che (taM jahA) te|| 2 // prAre (egar3hiyA ya) me mIla paNa mana (bahubIyagAya) maI mIna vANA (se ki taM egaTriyA) me3 vilvan vRkSa vA prAranA cha (aNega vihA) mane prazna (paNNattA) 46 // cha (taM jahA) tethe 2 // 4 // 2 (Niva) sImA (aMba) maaN| (ba) tamu (kosaMbha) zima (sAla) sAsa (aMkulla) amarITa (pIlu) pIra (selUya) zetu (sallai) sassI (moyai) bhAyaTI (mAlaya) mAsu (bauya) pAsa (palAsa) 5(karaMje) 4204 (puttaMjIvaya) putra054 (ariTa) 25(24 // (vihelAe) mA (hariDae ya) 123 (bhillAe) misA (ubebhariyA) abhyo nA24 (khIriNI) sIravI (boddhavve) navA dhye (dhAyai) thAtI (piyAle) priyAsa (paiyaniMba) pUtini (karaja) 4228 (suNhA) 16 (taha) tathA (sIsavA) ziza5-sIsama (asaNe) asana (nAga) punnAra (nAgarukkhe) nA 6 (sIva zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #263 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabAghinI TIkA pra. pada 1 sU0 19 sabhedavanaspatikAyanirUpaNam 249 se kiM taM bahubIyagA ? bahubIyagA aNegavihA paNNattA taM jahA'asthi ya1 teMdura kaviTTe, aMbADaga4 mAuliMga 5 ville ya 6 / Amalaga7 phaNisa8 dAlima 9 AsoTThe 10 uMbara 11 vaDe y12|5| Naggoha 13 maMdirukkhe 14, piparI 15 saya 16 / pillukrukkhe 17 kAuMvari 18 kutthaMbhari 19 devadAlIya 20 // 6 // tilae lau chaittoha sirIsa sattavanna dahirvanne / loDa va caMdaNaM 'jjuNai NIme kuDae~ kaiyaMbe ya // 7 // je yAvanne taha pagArA, eesi mUlA vi asaMkhejja jIva yA, kaMdA vighA visAlA vi, pattA patteya jIvayA, pupphA aNegajIvayA, phalA bahubIyagA / se ttaM bahubIyagA / se ttaM rukkhA |1| api tvaco'pi zAkhA api pravAlA avi, patrANi pratyejIvakAni, puSpANi aneka jIvakAni phalAni ekAsthikAni / te ete ekAsthikAH / atha ke te bahubIjakAH ? bahuvIjakA anekavidhAH prajJaptAH, tadyathA 'asthikaH 1 tindukaH 2 kapitthaH 3 ambADakaH - AmrAtakaH 4 mAtuliGgaH 5 vilyatha6 / AmalakaH7 panasaH8 dADimaH 9 azvatthaH 10 udumbaraH 11 vaTa (sIyaNNi) zrIparNI (tahA) tathA (asoge ya) aura azoka (je yAvanne tahappagArA) anya jo bhI isI prakAra ke haiM (eesi NaM) inake (mUlA) mUla (vi) bhI (asaMkhejjajIviyA) asaMkhyAta jIvoM vAle (kaMdA ci) kaMda bhI ( saMdhA vi) skaMdha bhI (tayA vi) chAla bhI (sAlA vi) zAla bhI ( pavAlA vi) pracAla bhI (pattA) patte (aNegajIviyA) aneka jIva vAle ( phalA) phala ( egaDiyA) eka bIja vAle ( se taM egaDiyA) vaha eka bIja vAle vRkSa kahe gae / - lie) zrIparNI (tahA) tathA (asoge ya) ane azo (je yAvanne tahapagArA) anya ne Doha gAvI latanA che (eesiNa) teyonA (mUlA) bhUsa (vi) pa (asaMkhejjajIvayA) asa MkhyAta bhuvo vANI sabhA (kaMdA vi) : pazu (saMdhA vi) 246 pa ( tayA bi) chAtra pae (sAlA vi) zAmA pazu ( pavAlA vi) pravAsa paNu (pattA) pAhaDI (patteya jIvayA) goDa bheDa bhuSa vAjA (pupphA) la (aNegajIyiyA) mane! vo vAjA (phalo) 3 ( egaTTiyA) meDa mIna pANA ( se ttaM egaTTiyA) mA meDa mIna vANA vRkSa uDevAyA pra0 32 zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #264 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre 12 // 5 // nyagrodhaH 13 nandivRkSaH14 pippalI 15 zatarI 16 plakSavRkSazca 17 / kAdumbarI18 kuratumbhari 19 boddhavyaH devadAlizca 20 // 6 // tilakaH 21 lavakaH22 chatropagaH 23 zirISa 24 saptaparNa 25 dadhiparNAH 66 / lodhra 27 dhava 28 candanA 29'rjuna 30 nIpAH 32 kuTajaH 32 kadambazca 33 // 7 // ye cAnye tathAprakArAH, eteSAM khalu mUlAnyapi asaMkhyeya jIvakAni, kandA api skandhA api, patrANi pratyekajIvakAni, puSpANi anekajIvakAni, phalAni bahubIjakAni / te ete bahucIjakAni / te ete bahuvIjakAH te ete vRkSAH 1 / (mAuliMga) mAtuliMga (bille ya) aura (bilya Amalaga) AMvalA (phaNisa) panasa (dAlima) dADima (AsoDe) azvattha (uMbara) udumbara (vaDera ya) vaTa (Naggoha) nyagrodha (NaMdiruvakhe) nandivRkSa (pipparI) pippalI (sayarI) zatarI (palukkharuvakhe) plakSavRkSa (ya) aura (kAuMbari) kAdumbari (kutthaMbhari) kustumbhari (boddhavvA) jAnanA cAhie (devadAlI ya) devadAli (tilae) tilaka (laue) lakuca(chattoha) chatropaga (sirIsa) zirISa (sattayanna) saptavarNa (dahiyanne) dadhiparNa (loddha) lodhra (dhava) dhava-dhau (caMdaNa) candana (ajjuNa) arjuna (NIme) nIma (kuDae) kuTaja (kayaMce ya) kadamba (je yAvanne tahappagArA) anya jo isI prakAra ke haiM (eesiM) inake (mUlA vi) mUla bhI (asaMkhejjajIvayA) asaMkhyAta jIvoM vAle (kaMdA vi) kanda bhI (khaMghA vi) skaMdha bhI (sAlA vi) zAla bhI (pattA) patte (patteyajIyayA) eka jIva vAle (pupphA) puSpa (aNegajIvayA) aneka jIvoM vAle (phalA) phala (bahubIyagA) bahuta (aMbADaga) 25031 (mAuliMga) bhAtumi (bille ya) mane mi (Amalaga) mAmA (phaNasa) 3 (dADima) homa (osotthe) 25zvattha (ubara) humsa2 (vaDera ya) 43 (Naggodha) nyayAdha (Na dirukkhe) nandi vRkSa (pipparI) (55rI (sayarI) zatarI (pilukhkharukkhe) sakSavRkSa (ya) bhane (kAubari) hurI (kutthu bhari) stumarI (boddhavvA) ngn naye. ___ (hevadAlIya) hehI (tilae) tias (laue) (chattoha) chtr| (sirIsa) zirISa (sattavaNNa) sapa (dahivanno) dhipaNu (loddha) ra (dhava) paav| (caMdaNa) yana (ajjuNa) mana (NIme) nIma (kuDaha) 804 (kayaMbe ya) 445 (je yAvanne tahappagArA) mA mAyA prA2na cha. (eesiM) temmAna (mUlAvi) bhUNa 5y (asaMkhejjajIbayA) asabhyAta ~ // (kaMdA vi) 4.4 555 (khaMdhA vi) 24.5 55 (sAlA vi) . 555 (pattA) pAM. (patteya jIvA) 4 me 1 pa (puppha) 555 (aNegajIvA ya) mana4 00 mi (phalA) 3 (bahubIyagA) ghAlavAvA (se ttaM rukkhA) zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #265 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra. pada 1 sU.19 sabhedavanaspatikAryAnarUpaNam 251 TIkA-athoddezakrameNa prathamaM prathamodiSTavRkSabhedaM prarUpayati-'se kiM taM rukkhA?' 'se' atha 'kiM taM'-ke te katividhA ityarthaH 'rukkhA' vRkSAH prajJaptAH ? bhagavAnAha'rukkhA duvihA pagNattA' vRkSAH dvividhAH prajJaptAH, 'taM jahA'-tadyathA-'egaTThiyAya, bahubIyagAya' ekAsthikAzca bahubIjakAca, tatra pratyekaphalaM prati ekam asthibIja yeSAM te ekAsthikAH, tathA pratyekaphalaM prati phalAntarvartIni bahUni-anekAni, bIjAni yeSAM te bahubIjakAH vyapadizyante, atrApi cakAra dvayena vakSyamANa svagatAnekabhedAH jJApyante, tatra ekAsthikaprakArAn prarUpayitumAha- se ki (se kiM taM bahubIyagA) bahubIjaka kitane prakAra ke haiM ? (aNegavihA) aneka prakAra ke (paNNattA) kahe haiM (taM jahA) ve isa prakAra (atthiya) atthika (taduMka) tinduka-tedUM (kaviThTha) kavITha (aMbADaga) ambADaga bIjoM vAle (se ttaM rukkhA ) yaha vRkSoM kI prarUpaNA huii| // 20 // TIkArya-jisa krama se nAma nirdeza kiyA hai, usI krama se unakI marUpaNA karane ke lie pahale nirdiSTa 'vRkSa' kI prarUpaNA kI jAtI hai -prazna kiyA gayA ki vRkSa kitane prakAra ke hote haiM ? bhagavAn ne kahA-vRkSoM ke do prakAra haiM-ekAsthika aura bahucIjaka / jina vRkSoM ke eka-eka phala meM eka hI guThalI hotI hai, ve ekAsthika kahalAte haiN| aura jina vRkSoM ke eka-eka phala meM bahutere bIja hote haiM ye bahubIjaka kahalAte haiN| yahAM prayukta 'ya' zabda yaha sUcita karatA hai ki ina donoM prakAra ke vRkSoM ke bhI kaI-kaI bheda hote haiN| (se ki taM bahubIyagA) maDamI vA // 2 // cha ? (bahubIyagA) mA paa|| (agegavihA) ane4 542 // (paNNattA) 4mA cha (taM jahA) te 2 rIte (atthiya) mati (tevuka) tinhu4 (kaviTTha) 4vI ch| A vRkSanI prarUpaNa thaI, ne sU. 20 che TIkAtha-je kame nAma nirdeza karyo che, teja kame enI prarUpaNa karavAne mATe pahelA batAvelA vRkSanI prarUpaNa karAya che zrI gautamasvAmIe prazna karyo ke vRkSa keTalA prakAranA hoya che? zrI bhagavAne kahyuM-vRkSanA be prakAra che ekAsthika ane baha bIjaka, je vRkSonA eka eka phaLamAM eka ja goTalI hoya che teo eka asthika kahevAya che. ane je vRkSenA eka eka phaLamAM ghaNuM bIje hoya che teo bahu bIjaka kahevAya che. ahIM (2) zabda te sUcita kare che ke A baMne jAtanA vRkSonA paNa anekAneka bheda hoya che. zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #266 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 252 prajJApanAsUtre taM egaTTiyA?' 'se' - atha, 'kiM taM' ke te katividhA ityarthaH 'egaDiyA' ekAsthikAH prajJaptAH ? bhagavAnAha - 'egaDiyA aNegavihA paNNattA' ekAsthikAH, anekavighAH nAnAprakArakAH prajJaptAH tAneva gAthAtrayeNAha - 'taM jahA ' tadyathA'NibaMba jaMbukosaMba sAla aMkulla pIlu selUya / sallai moyai mAluya baula pAse karaMjeya || 12 | nimbamra jambU kozAmrazAlAGkoTha pIluzeluzca / sallakI mocakI mAluka bakulapalAzAH karaJjazva' tatra - nimbaH prasiddhaH rasavRkSaH, AmrazcUtAH, jambuH - kaSAyarasa viziSTavRkSaH kozAmraH - tannAmakavRkSavizeSaH, zAlaH- sarjaH, aGkoThaH - vRkSavizeSaH, akharoTa padavAcyaH, piluH - vRkSavizeSaH prasiddhaH, zeluH- zleSmAtakaH, sallakIhastipriyA, mocakI - dezavizeSe prasiddhA, mAlukaH - ayamapi dezavizeSe prasiddhaH, bakula:- kesaraH, palAzaH - kiMzukaH, karaJjaH - naktamAla:, 'puttaM jIvayariTThe bihelae hariDae ya bhillAe | uMbemariyA khIriNi boddhavve dhAyai piyAle // 13 // putrajIvakAriSTa vibhItakAH, harItakaca bharalAtaka umbebharikA kSIraNI boddhavyA, dhAtakI priyAla:' tatra - putrajIvakaH - dezavizeSe prasiddhaH 'pitaujhiyA' iti bhASA - TIkArtha- aba ekAsthikoM kI prarUpaNA karate haiM- ekAsthika vRkSa kitane prakAra ke hote haiM ? bhagavAn ne kahA- ekAsthika vRkSa nAnA prakAra ke hote haiM / unakA Age tIna gAthAoM meM kathana karate haiM / ve isa prakAra haiM- nIma, Ama, jAmuna (kaSAya rasa vAlA eka vRkSa prasiddha hai) kozamba, zAla (sAja), aMkoTa, jise akharoTa kahate haiM, pIlu, zelu (ileSmAtaka), sallakI ( hastipriyA), mocakI, jo kisI deza meM prasiddha hai, mAlUka, yaha bhI deza vizeSa meM prasiddha hai, bakula - kesara, palAza ( khAkharA), karaMja - naktamAla, putrajIvaka (deza vizeSa meM prasiddha, jise ( pitaujhiyA kahate haiM) ariSTa (arIThA) vibhItaka (baheDA), harItaka ( haraDa, yaha koMkaNa deza meM prasiddha hai), bhallAtaka (milAvA), umbebhariyA ( yaha loka prasiddha hai), kSIraNI (khiranI), dhAtakI, piyAla, have ekAsthikAnI prarUpaNA kare che-ekAsthivrukSa keTalA prakAranA che ? zrI bhagavAna uttara Ape che-ekAsthivrukSa nAnA prakAranA heAya che. teonu RNu gathAsomA uthana ure che. te yA prakAre che- sImaDo, mAMgo, laghu (turAza vANu vRkSa) azaMbha, zAda, moThA (lene amaroTa uDe che) pIlu, zelu, sAThThI bhoyI ? dezamAM prasiddha che. bhAlu aDDA - presara, pAza- mAyaro, 424-nahuta bhAta, putra va ariSTha (marIhI) vilIta:-meDA, DurIta4-32De, lakSyAta (lIsAbhu) ummemarIyA, kSIraNI, ghAtaDI, piyAsa, yUtie, sIMgaDo, 4204, sakSaNA, zizayA, asana (Ana) yunnAga-puMsDesara, nAgavRkSa, zrIpazu azAka (A badhAM leAka prasiddha che.) zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #267 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra. pada 1 sU.19 samedavanaspatikAyanirUpaNam 253 prasiddhaH, ariSTaH-picumandaH-eka jAtIyanimbaH, vibhItakaH-akSaH 'baherA' iti bhASAprasiddhaH, harItakaH-koGkaNadezaprasiddhaH kaSAyavahula: 'haraDe' iti bhASAprasiddhaH, bhallAtakaH-vRkSavizeSaH, tasya bhillAphalaM lokaprasiddham, umbebharikA-lokaprasiddhA6, kSIraNI dhAtakI priyAlAzca lokaprasiddhAH, 'pUiyaniMba karaMje muNhA taha sIsavAya asaNe ya / puMnAganAgarukkhe sIvaNi tahA asoge ya / 14 // pUtikanimbakaraJjAH zlakSNA tathA ziMzapA ca, asanazca, punnAganAgavRkSau zrIparNI tathA azokaca, te ca pUtikanimbakaraJja ilakSNA ziMzapA'sana punnAganAgavRkSazrIparNyazokAH lokaprasiddhAH, ete sarve dvAtriMzatprakArakA vRkSA ekAsthikA bhavanti, tathaiva 'je yAvanne tahappagArA' ye cApyanye tathAprakArAH, evaM vidhAstattaddezavizeSabhAyino bhavanti te sarve'pi ekAsthikAH abaseyAH, 'eesiM mUlA vi asaMkhejajIviyA' eteSAm-pUrvoktAnAm ekAsthikavRkSapizeSANAm, mUlAnyapi asaMkhyeyajIvakAni-asaMkhyeya pratyeka zarIrajIvAtmakAni bhavanti, tathA-'kaMdA vi, khaMdhA pi, tayA vi, sAlA vi, pavAlA vi'-pUrvoktaikAsthikavRkSANAm-kandA api, pUtika, nimba, karaMja, plakSa, ziMzapA, asana, punnAga, nAgavRkSa, proparNI, azoka, (ye saba lokaprasiddha haiM) ye battIsa prakAra ke vRkSa ekAsthika hote haiM / tathA isI prakAra ke anya vRkSa, jo vibhinna dezoM meM hote haiM aura jinake phala meM eka hI guThalI hotI hai, una sabako ekAsthika hI samajhanA caahie| ina ekAsthika vRkSoM ke mUla asaMkhyAta jIyoM vAle hote haiM, arthAt pratyeka mUla meM asaMkhyAta pratyeka zarIrI jIya hote haiM / kanda ke nIce bhUmi meM andara phailA huA bhAga mUla kahalAtA hai aura mUla ke Upara kanda hotA hai / yaha loka meM prasiddha hai / zAkhAoM ke sthUla mUla sthAna skaMdha kahalAte haiM, valkala arthAt chAla ko tvacA kahate haiN| zAla arthAt zAkhA, pravAla arthAt koMpala / pUrvokta ekAsthika vRkSoM A batrIsa jAtanA vRkSa ekArika hoya che. ane tevI jAtanA bIjA vRkSa. je vibhinna dezamAM thAya che, ane jenA phaLamAM eka ja geTalI hoya che. e badhAne ekAsthi samajavA joIe. A ekAsthika vRnA mULa asaMkhyAta che vALAM hoya che, arthAta pratyeka mULamAM asaMkhyAta pratyeka zarIra jIva hoya che. kendranI nIce jamInamAM aMdara phelAela bhAga mULa kahevAya che. ane mULanA upara kabda hoya che. zAkhAe sthUla mULa sthAna skaMdha kahevAya che. valkala arthAt chAlane tvacA kahe che. zAla arthAt zAkhA, pravAla arthAt kupaLa. pUrvokta ekAsthika zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #268 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 254 prajJApanAsUtre skandhA api, tvaco'pi, zAlA api, pravAlA api, pratyekamasaMkhyeya pratyeka zarIra jIvAtmakA bhavanti, tatra-mUlAni-kandasyAdhastAda bhUmerantaH prasaradabhAgarUpANi, teSA muparikandA lokaprasiddhAH, skandhAH-zAkhAmUlasthAnAni sthUlAni, tvacaH-valkalAni, zAlAH-zAkhAH, pravAlA:-pallavAkarA ityarthaH, 'pattA patteya jIviyA' ekAsthikapUrvoktavRkSavizeSANAM patrANi pratyeka jIvakAni bhavanti, teSAm ekaikaM patram-ekaikena jIvenAdhiSThitam ityAzayaH, 'pupphA aNegajIviyA' puSpANi ekAsthika pUrvoktavRkSavizeSANAM prasUnAni, anekajIvakAni bhavanti, tatra pratipuSpapatraM jIvasabhAvAt, 'phalA egaTTiyA' ekasthikapUrvoktavRkSavizeSANAM phalAni ekAsthikAni-ekabIjakAni bhavanti, prakRtamupasaMharanAha-'se taM egaTThiyA'te ete-pUrvoktA vRkSavizeSAH ekAsthikA:-ekabIjakAH prajJaptAH ityAzayaH / atha bahubIjakavRkSabhedAn prarUpayitumAha-'se kiM taM bahubIyagA?' 'se' atha 'kiM taM'-ke te, katividhA ityarthaH, bahubIjakA:-bahUni-anekAni bIjAni yeSAM te bahubIjakAH prajJaptAH ? bhagavAnAha-'bahuvIyagA aNegavihA paNNattA' bahavIja kA vRkSAH, anekavidhAH-nAnAprakArakAH prajJaptAH, tAneva gAthAtrayeNAha'taM jahA-atthiya teMdukaviDhe aMbADagamAuliMga-villeya / Amalaga phaNisadAlima AsoThe uMbara vaDe ya' // 15 // ___ tadyathA-asthikaH, tindulaH, kapityaH, ambADagaH, mAtuliGgaH bityazca / ke patte pratyekajIva hote haiM arthAt eka-eka patte meM eka-eka jIva hotA hai| magara unake puSpoM meM aneka jIva hote haiN| inake phala ekaasthi (guTalI) vAle hote haiN| upasaMhAra karate haiM-yaha ekAsthika vRkSoM kI prarUpaNA huii| aba bahubIjaka vRkSoM ko prarUpaNA karate haiM-jinake eka phala meM aneka cIja hote haiM, ve vRkSa bahubIjaka kahalAte haiM / prazna kiyA gayA hai ki bahabIjaka vRkSa kitane prakAra ke haiM ? bhagavAn ne uttara diyA-bahubIjaka jIva vRkSanA pAMdaDAM pratyeka jIva hoya che arthAt eka eka pAMdaDAmAM eka eka jIva hoya che. paraMtu tenA pupamAM aneka jIva hoya che. teonA phaLa eka asthi vALAM hoya che. upasaMhAra kare che-A ekAsthika vRkSanI prarUpaNa thaI have bahubIja vRkSanI prarUpaNA kare che jenA phaLamAM aneka bIja hoya che, te vRkSe bahu bIjaka kahevAya che. prazna puchAya che ke bahu bIjaka vRkSa keTalA prakAranA kahelA che? zrI bhagavAne uttara Apyo-bahu bIjaka vRkSa aneka prakAranA kahyA che zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #269 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyayodhinI TIkA pra. pada 1 sU.19 samedavanaspatikAyanirUpaNam 255 AmalakaH panasaH, dADimaH, azvatthaH, udumbaraH, vaTazca / 'Naggoha NaMdirukkhe pipparI sayarI pilurukkheya / kAuMvari kutthubhari boddhavyA devadAlIya // 16 // nyagrodhaH, pippalI, zatarI, plakSavRkSazca / kAdambariH, kustumbhariH, boddhavyo deva dAlizca // 16 // 'tilae laue chattoha sirIsa sattavanna dahivanne / loddhadhava caMdaNajjuNaNIme kuDae kayaMbeya' // 17 // tilakaH, lavakaH, zirISaH, saptaparNaH, dadhiparNaH, / loddha dhava candanArjunanIpAH kuTajaH kadambazca / eteSAJca astikAdi kadambAntAnAM bahubIjakavRkSANAM madhye kecid vilvAdayo'tiprasiddhAH, kecid asthikAdayo dezavizeSe prasiddhAH tathaiva 'je yAvanne tahappagArA' ye cApyanye tathA prakArAH-evaM-vidhAH vRkSAH santi te'pi sarve bahuvIjakA avagantavyAH, 'eesi NaM mUlA vi asaMkhejajIviyA' eteSAM khalu-pUrvokta bahuvIjakavRkSANAM khalu mUlAnyapi asaMkhyeyajIvAtmakAni bhavanti, evameva teSAM bahubIjakAnAM vRkSANAm vRkSa aneka prakAra ke kahe haiN| ve isa prakAra haiM-asthika, tinduka (tedU) kapittha (kavITha) ambADaga, mAtuliMga (vijaurA), vilya (vila) Amalaka, panasa, dADima, azvattha, udumbara, vaTa, nyagrodha, nandivRkSa, pippalI, zatarI, plakSa, kAdumbari, kustumbhari, devadAlI, tilaka, lavaka (lakuca), chatropaga, zirISa, saptaparNa, dadhiparNa, lodhra, dhaya, candana, arjuna, nIpa, kuraja aura kadamba / ____ asthika se lekara kadamba taka jo bahubIjaka vRkSa batalAe gae haiM, inameM bilva Adi koI-koI to bahuta prasiddha haiM evaM asthika Adi koI-koI kisI khAsa pradeza meM prasiddha haiN| isI prakAra ke jo anya vRkSa haiM, una saba ko bhI bahubIjaka hI samajhanA cAhiye / ina bahubIjaka vRkSoM ke mUla bhI asaMkhyAta tamA mA 4Are che-asthi, tinhu, pittha, 441391, bhAtumimIna (ma, 2ini, panasa, 3ma, 25zvattha, 52-1231, 43, nyagrodha, nanhivRkSa, (55, zatarI, kSa, pAmarI, 46marI, astubhArI, hevahAlI, tisara, 14, chatrI, 2i215, sA6, dhipANu, dha, ghara, candana, manA nI5, Tana, ane 445. asthithI AraMbhIne kadamba sudhInA je bahabIjaka vRkSa batAvyAM che teomAM biMbhava Adi kaI kaI te bahu ja prasiddha che, ane asthika Adi kaI kaI kaI khAsa pradezamAM prasiddha che. AvI jAtanAM je bIjAM vRkSe che, e badhAMyane bahu bIjaka jANavA joIe. A bahu bIjaka vRkSanA mULa paNa asaMkhyAta jIvAtmaka hoya che. enA zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #270 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 256 prajJApanAsUtre 'kaMdA vi, khaMdhA vi, sAlA vi' kandA api, skandhA api, zAlA api-zAkhA api, asaMkhyeyajIvAtmakA bhavanti, 'pattA patteya jIviyA' bahuvIjakavRkSANAM patrANi pratyekajIvakAni bhavanti, 'pupphA aNega jIviyA' puSpANi tu teSAm anekajIvAtmakAni bhavanti, 'phalA bahuvIyagA' phalAni teSAM bahuvIjakAni prakRtamupasaharamAha-'se taM bahubIyagA' te ete-pUrvoktAH, bahubIjakAH vRkSAH prajJaptAH, prakRtamupasaMhanAha-'se taM rUkkhA'-te ete-pUrvoktAH, vRkSA ekAsthikAH, bahuvIjakAzca prajJaptAH / mUlam-se kiM taM gucchA ? gucchA aNegavihA paNNattA, taM jahAvAiMgaNi sallai dhuMDaI ya taha katthurI ya jiibhumnnaa| baivI ADhai NIlI, tulasI thmaauliNgiiy|8| kacchabhari pipaliyA aMtasI billI ya kaaimaaiiyaa| vuccUM paDolakade viuThavA ytthailNdere||9|| pataMura sIyaurae~ havai tahA jaivasae ya boddhavye / NigguM miyaMga tabari, atthaI ceva tala udADauM // 10 // saNa pArNa kAse muddaga agghADaga sAma siMdhuAre y| karamadda addasa~ga kairIra erAvaNa mahitthe // 11 jAulaga mola parilI, gayamAriNi ku~vyakAriyA bhNddaa| jIvaMi keyai, taha gaMja pADalI dAsi aMkole // 12 // je yAyanne tahappagArA / se taM gucchA / / jIvAtmaka hote haiN| inake kanda bhI aura zAkhAeM bhI asaMkhya jIvAtmaka haiM / patte eka eka jIvarUpa hote haiM / puSpa aneka jIvAtmaka hote haiM / phala to bahuta bIjoM vAle haiM hii| aba upasaMhAra karate haiM-yaha bahuvIjaka vRkSoM kI prarUpaNA huI aura sAtha hI mUla bhedoM meM se vRkSa kI prarUpaNA pUrI huii| // 20 // zabdArtha-(se kiM taM gucchA) ? guccha kitane prakAra ke haiM ! (annegkanda ane zAkhAo paNa asaMkhya jIvAtmaka che. pAMdaDAM eka eka jIva rUpa hoya che. pu5 aneka jIvAtmaka hoya che. phaLa ghaNuM ja vALA che ja have upasaMhAra kare che-A bahu bIjaka vRkSanI prarUpaNa thaI ane te sAthe mULa bhedamAM vRkSanI prarUpaNA purI thaI che zA-(se kiM taM gucchA) zu27 386 // 2 // cha ? (gucchA) zu07 zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #271 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra. pada 1 sU.19 samedavanaspatikAyanirUpaNam 257 chAyA-atha ke te gucchAH ? gucchA anekavidhAH prajJaptAH, tadyathA-vRntAkI 1 zalyakI 2 thuNDakI 3 ca tathA kastUrI 4 ca jIbhumaNA 5 / rUpI 6 ADhakI7 nIlI 8 tulasI 9 tathA mAtuliGgI 10 ca // 8 // kastumbharI 11 pippalikA 12 atasI 13 vilvI 14 ca kAyyAdikA / 15 / vuccU 16 paTolakandaH 17 vikuLa 18 vastralanderaH 19 // 9 // patrapUraH20 zItapUrakaH 21 bhavati tathA jaksakazva22 boddhvyH| nilguH 23 mRgAGka: 24 tabarI 25 astakI 26 caiva tala udADA 27 // 10 // zaNa 28 pANA 29 kAza 30 mudrakA 31 ''ghAtaka 32 zyAma 33 sinduvArAzca 34 / karamardA35 'DUsaka 36 karIrai37 rAvaNa vihA) aneka prakAra ke (paNNattA) kahe haiM (taM jahA) ve isa prakAra haiM (vAiMgaNi) vRntAkI (sallai) zalyakI, (yuMDaI) thupaDakI, (ya) aura (taha) tathA (katyurI) kastUrI, (jIbhumaNA) (rUpI) rUpI, (aDhai) ADhakI, (NIlI) nIlI, (tulasI) tulasI, (mAuliMgI) mAtuliMgI, (kacchaMmari) kastumbharI (pippaliyA) pippalikA, (atasI) atasI, (villI) vilvI, (kAimAIyA) kAmyAdikA (buccU)buccU (paTolakaMde) paTolakanda(viuyA) vikurvA, (vatthalaMdera) vastralaMdera, (pattaura) patrapUra, (sIyaurae) zItapUraka, (havai) hai (tahA) tathA (javasae) jayasaka (boddhavye) jAnanA cAhie (Niggu) nilgu, (miaMka) mRgAMka (tabari) tabarI, (atthaI) astakI, (ceca) aura (talauDAdA) talauDAdA, (saNa) zaNa (pANa) pANa (kAsa) kAza, (muddaga) mudraka (agghADaga) AghAtaka, (sAma) zyAma, (siMduvAre) sinduvAra (ya) aura (karamadda) karamarda (addaDUsaga) aIsaka (aNegavihA) bhane 42 // (paNNattA) 4o cha (taM jahA) te|| 25 // are cha (vAiMgaNi) gral (sallai) zakSyI (dhuMDaI) thu74I (ya) mane (taha) tathA (katthurI) 4stUrI (jIbhumaNA) (rUvI) 35ii (ADhai) 03 (NIlI) nalel etna (tulasI) tussI (mAuliMgI) bhAtutimI (kacchu bhari) 4stumarI (pippaliyA) pipasi. (atasI) matasI (billI) mIdavI (kAImAIyA) bhyAAi (vRcca ) yuzya (paTolakaMde) paTela n6 (viuvvA) viryA (vatthalaM dera) pasArA 12 (pattaura) 552 (sIyaurae) zIta pU24 (havai) che (tahA javasae) 454 (boddhavve) jANavA joIe. (Niggu) nizu (miaMka) bhU4 (atthaI) 2124ii (ceva) mane (talauDAdA) tasa! (saNa) zaNa (pAna) pANu (kAsa) 432 (mudaga) bhudra4 (agdhADaga) mA prAta: (sAma) zyAma (sinduvAre) sinhuvAra (ya) mane (karamadda) 42ma (addaDusaga) -paDasA (karIra) 32 (erAvaNa) *2 / 14. pra0 33 zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #272 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 258 prajJApanAsUtre 38 mahitthAH 39 // 11 // jAtulaka 40 mIla 41 parilo 42 gajamAriNI 43 kurvakArikAH 44 bhANDA45 / jIvakI46 ketakI 47 tathA gaJjaH 48 pATalA 49 dAsI50 aGkola: 51 || 12 || ye cAnye tathA prakArA / te ete gucchAH 2 / TIkA-atha gucchaprakarAn prarUpayitumAha-' se kiM taM gucchA ?' 'se' atha 'kiM taM' ke te, katividhA ityarthaH, gucchA:- gucchapadavAcyAH stavakAkArAH prajJaptA ? bhagavAnAha - 'gucchA aNegavihA paNNattA' gucchAH, anekavidhAH - nAnAprakArakAH, prajJaptAH, tAneva paJcabhirgAyAbhirAha - 'vAiMgaNi sallai thuNDaIya taha - katthurIya jImaNA / rUpI aDhaNIlI tulasI taha mAuliMgIya // 18 // vRntAkI, zalyakI, thupaDakI ca, tathA kastUrI ca, jIbhumaNA / rUpI, ADhakI, nIlI, tulasI tathA mAtuliGgI ca / etAsu vRntAkI prabhRtayo padavAcyAH kAzcana prasiddhA eva kAzcana zalyakI thupaDakI prabhRtayazca dezavizeSe (karIra) kaira (rAvaNa) airAvaNa (mahitya) mahittha, (jAulaga) jAtulaka, (mola) mola, (parilI) parilI, (gayamAriNi) gajamAriNI, (kuvyakAriyA) kuryakArikA, (bhaMDa) bhaNDa, (jIvai) jIvakI, (keyara) ketakI (taha) tathA (gaMja) gaMja, (pADalA) pATalA (dAsi) dAsI (aMkole) aMkolla (je yAvanne tahaSpagArA) anya jo isI prakAra ke haiM ( se taM gucchA) yaha guccha kI prarUpaNA huI ||21|| TIkArtha- aba guccha ke bhedoM kI prarUpaNA karate haiM - guccha kA artha hai paudhA / ye guccha kitane prakAra ke kahe gae haiM ? bhagavAn uttara dete haiM - guccha nAnA prakAra ke hote haiN| unheM pAMca gAthAoM meM kahate haiM:vRntAkI, zalyakI, thupaDakI, kastUrI, jIbhumaNA, rUpI, ADhakI, nIlI, tulasI, mAtuliMgI, ina vRntAkI Adi guccha kahalAne vAlI vanaspa (mahittha ) bhaDittha ( jAulaga) latujhas ( mIla) bhIsa (parilI) parisI (gaya mAriNI) ganbhAriNI (kuvvakAriyAM) murva aria ( bhaMDa) bhaMDa (jIvai) lavanI ( kaiya) dvaitaDI ( taha) tathA (gaMja) 04 (pADalA) pATasA ( dAsI) hAsI (aMkole) mosA (je yAvanne tahappagArA) anya ne bhAvI latanA hoya (se ttaM gucchA) e badhAne guccha kahyA che. A gucchanI prarUpaNA thaI. TIkA:-have gucchanA bhedonI prarUpaNA kare che--gucchanA atha che cheADa, A gucchAo keTalA prakAranA kahelA che ? zrI bhagavAna uttara Ape che--guccha aneka prakAranA haiAya che. tene pAMca gAthAmAM kahe che vRntADI, zahayaDI, thuDDI, tulasI, mAtuli'gI, A vRttAkI zrI prajJApanA sUtra : 1 ustUrI; lubhAyA, 3pI, mADhaDI, nIbI, Adi guccha kahevAtI vanaspatiyAmAMthI kAi Page #273 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra. pada 1 sU.19 samedavanaspatikAyanirUpaNam 259 prasiddhA vartante, tAzca yathA prasiddhi svayamUhanIyAH, 'kacchaMbhari pippaliyA atasI villIya kimaaiiyaa| vuccU paDolakaMde viuvvA vatthalaMdere // 19 // kastumbharI, pippalikA, atasI, bilvI ca kAyyAdikA / vuccUH, paTolakandaH vikurvA, vstrlnderH||19|| ete cApi kastumbharI prabhRtayo dezavizeSe prasiddhAH svayamUhanIyAH, 'pattaura sIya urae havai tahA javasae ya boddhvve| NiggumiaMka tapari atthaI ceva tala udADA' // 20 // patra pUraH, zItapUrako bhavati tathA jayasakazca boddhavyAH / nilguH, mRgAGkaH, tabarI, astakI, caiva tala udADA' ete ca patrapUrAdayo gucchapadavAcyA dezavizeSe prasiddhAH santi, te ca yathAyathaM svayamUhanIyAH, 'saNapANakAsamudaga agghADaga sAmasiMdavAreya / karamadda addaDUsagakarIrae rAvaNa mahitthe' // 21 // zaNa-pANa-kAza-mudraka-AghAtaka-zyAma-sinduvArAzca / karamarda aDUsaka-karIra-airAvaNa-mahitthAH' eSu cApi gucchakapadavAcyAH kecana zaNakAzaprabhRtayaH prasiddhA eva santi, pANamudraka prabhRtayastu dezavizeSe prasiddhAH tiyoM meM se koI koI to prasiddha hI haiM, zalyakI thupaDakI Adi koI -koI kisI vizeSa pradeza meM prasiddha haiM / inheM prasiddhi ke anusAra hI samajhalenA caahiye| __isI prakAra kastumbharI, pippalikA, atalI, bilvI, kAyyAdikA, buccU, paTolakanda, vikurvA, vastralandera bhI viziSTa pradezoM meM prasiddha haiN| inheM bhI svayaM samajha lenA cAhiye / patrapUra, zItapUraka javasaka, nilgu, mRgAMka, tabarI, astakI, tala u. dADA, yaha bhI deza-deza meM prasiddha haiM / inheM bhI svayaM samajha lenA caahiye| zaNa, pANa, kAza, mudraka, AghAtaka, zyAma, sinduvAra, karamarda, aIsaka, karIra, airAvaNa aura mahistha, inameM se zaNa, kAza, aDUsA, kaira Adi prasiddha haiN| pANa, mudraka Adi kisI viziSTa pradeza meM prasiddha haiM, inheM bhI yathAyogya svayaM hI samajha lenA caahie| ke te prasiddha che. zalyakI, thuvaDakI vigere kaI kaI khAsa pradezamAM prasiddha che. teone prasiddhi anusAra ja samajI levA joIe. se rIte 42tumarI pipali., Adel, Acqii, yA6i1, pusyU, paTalAnTa. vika, vastraladara, paNa vividha pradezomAM prasiddha che. teone paNa yathA yogya jAteja samajI levA joIe. __Na, pANa, 42, mudra, PANIta4, zyAma, sinduvAra, 42ma isa karIra, arAvaNuM ane mahiO. temAMthI zaNa, kAzaaraDusA, vigere prasiddha che. pANa, madraka, Adi viziSTa pradezamAM prasiddha che. teone paNa yathA yegya jAteja samajI levA joIe. zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #274 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 260 prajJApanAsale santi, te cApi yathAyathaM svayamUhanIyAH, 'jAulagamIla parilIgayamAriNi kubdhakAriyA bhNddaa| jIvara keyai taha gaMja pADalAdAsi aMkole // 22 // ' jAtulakamIlaparilI-gajamAriNI-kurvakArikA, bhaNDAH / jIvakI-ketakI tathA gajaH, pATalA, dAsI, aGkollaH, eteSu ca kecana pATalAprabhRtayo gucchakapadavAcyAH prasiddhA eva santi 'gulAva' iti bhASA prasiddhasyaiva pATalApadena vyavahriyamANalAt, ye tu jAtulakaprabhRtayo gucchapadavAcyA santi te'pi dezavizeSe prasiddhAH svayamunneyAH, evameva-'je yAvannAtahappagArA' ye cApyanye, tathAprakArAH evaM vidhA upalabhyante, te'pi sarve gucchapadena vyavahartavyAH, prakRtaM gucchamupasaMharanAha'se taM gucchA' te ete-pUrvoktAH-vRntAkI prabhRti-akollAntAH ekapaJcAzadUmedAH gucchAH prajJaptAH, atredaM bodhyam-vRkSAdiSu yasyaikatra nAma gRhItyA paratrApi tannAma grahaNaM kRtaM tatra tadanyo bhinna jAtIyastatsadRzanAmadheyo'vaseyaH, eka___ jAtulaka, mIla, parilI, gajamAriNI, kurvakArikA, bhaNDA, jIyakI, ketakI, gaMja, pATala, dAsI, aMkolla, inameM se bho pATala Adi kaI prasiddha haiM / bhASA meM jise gulAba kahate haiM usI ko yahAM 'pATala' zabda se kahA gayA hai / jAtulaka Adi dezavizeSa meM siddha haiM, unheM yathAyogya rIti se samajhalenA caahie| ____ ina pUrvokta ke sivAya isI prakAra kI anya jo vanaspatiyAM hai unheM bhI 'guccha' hI kahanA caahie| aya guccha prarUpaNA kA upasaMhAra karate haiM-vRntAkI se lekara aMkolla paryanta jo ikyAvana nAma nirdeza kiye haiM, unheM guccha kahanA caahie| ___yahAM eka bAta dhyAna meM rakhanI cAhie / yaha yaha ki vRkSa Adi meM eka jagaha jisake nAma kA ullekha kara diyA gayA hai, usakA yadi dUsarI jagaha bhI nAma ho to use usase bhinna jAtiya, kintu samAna nAma vAlI, vanaspati samajhanA cAhie athavA aisA samajhanA cAhie andez, bhIsa, parisI, bhAriNI, su2i4, ma018I. tI, gaja, pATala, dAsI, aMkela, emAM paNa pATala vigere kaMI prasiddha che, teone samajI levAM joIe. bhASAmAM jene gulAba kahe che. tene ja atre pATala zabdathI kahela che. jAtulaka vigere deza vizeSamAM prasiddha che. teone jANI levA joIe. A pUrvokta sivAya AvIja jAtanI bIjI je vanaspati hoya teone paNa guccha samajavA joIe. ahIM eka vAta dhyAnamAM rAkhavI joIe te e che ke vRkSa AdimAM eka jagyAe keinA nAmano ullekha karI devAyA hoya tenuM pharI bIjI jagyAe nAma heya te tene tenAthI bhinnajAtinA tathA samAna nAma vALI vanaspati samajavI joIe. zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #275 -------------------------------------------------------------------------- ________________ %3 - -- - - - prameyabodhinI TIkA pra. pada 1 sU.19 samedavanaspatikAyanirUpaNam 261 syApi vA tasyAneka jAtIyakatvena minnabhinnasthAne punargrahaNa sambhavo'vagantavyaH, nAlikeravRkSasya ekAsthikatayA ekAsthikapadena tvacAyA valayAkArakhAcca valayapadena ca vyavahAradarzanAt, tasmAt aneka jAtIyatvenApi tannAmadheyagrahaNe na ko'pi virodhaH samApatati / ___ mUlam-se kiM taM gummA ? gummA aNegavihA paNNattA, taM jahA-seNayae NomAliye, koraMTaya baMdhujIvarga mnnojje| piIyaM pANaM karNayara, kuJjaya taha siMduvAre ya // 13 // jAI moggara taha jUhiyA ya taha malliyA ya vaasNtii| vatthula katyule sevAle gaMThI magadaMtiyA ceya // 14 // caMpaga jIi NIiyA kuMdI tahA mahA jaaii| evamaNegA gArA, havaMti gummA muNeyavyA // 15 // se taM gummA // 3 // chAyA-atha ke te gulmAH ? gulmA anekavidhAH prajJatAH, tadyathA-'senatakaH1 nayamAlatI2 koraNTakaH3 bandhunIvakaH 4 manodyaH5 / pitikaH6 pAnaH 7 kaNiki eka eka hI vastu kA aneka jAtIya hone ke kAraNa punaH grahaNa kara liyA jAnA saMbhava hai / udAharaNArtha-nAlikera vRkSa kA ekAsthika hone ke kAraNa 'ekAsthika' ke rUpa meM grahaNa kiyA hai, magara usakI chAla valayAkAra hotI hai, ataeva 'valaya' pada se bhI usakA ullekha dekhA jAtA hai / isa kAraNa aneka jAtIya hone ke kAraNa bhI unakA nAma alaga-alaga grahaNa karane meM koI doSa nahIM AtA // 21 // zabdArtha-(se kiM taM gummA) gulma kitane prakAra ke haiM ? (aNegavihA) aneka prakAra ke (paNNattA) kahe haiM (taM jahA) ye isa prakAra (seNayae) senataka, (NomAliya) nayamAlatI, (koraMTaya) koraNTaka, (baMdhujIvaga) athavA ema samajavuM joIe ke eka ja vastu aneka jAtanI hovAthI vAraMvAra grahaNa thavAne saMbhava che. dAkhalA tarIke-nALIera ekAsthita havAne lIdhe ekAsthikanA rUpamAM grahaNa karyuM che. paraMtu tenI chAla valayAkAra hoya che tethI valayAkAra padathI paNa tene ullekha jovAmAM Ave che. A rIte aneka jAtIya hovAnA kAraNe paNa teonA nAma alaga alaga grahaNa karavAmAM kaI doSa thatuM nathI. zahAtha-(se kiM taM gummA) zubha 48 // 42nA cha ? (gummA) zubha (aNegavihA) mane prA2nA (paNNattA) 4aa cha (taM jahA) tethe| 21 prAre (seNayae) senAta (NomAliya) navamAsatI (koraMTaka) 1284 (bandhujIvaga) madhu014 zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #276 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 262 prajJApanAsUtre kAraH8 kuJjakaH 9 tathA sinduvArazca 10 // 13 // jAtI 11 moggaraH 12 tathA yUthikA 13 ca tathA mallikA14 ca vAsantI 15 / vastulaH 16 kastula:17 zaivAlaH 18 granthiH 19 magadantikA 20 caiva / // 14 // campakaH 21 jII 22 nItikA 23 kundaH 24 tathA mahAjAtiH 25 / evamanakAkArA bhavanti gulmA jJAtavyAH // 15 // te ete gulmAH 3 / TIkA-atha gulmabhedAn prarUpayitumAha-'se kiM taM gummA ?' atha ke te-katividhA ityarthaH, gulmAHgulmapadavAcyAH-parasparA sambaddhA vayavAH prajJaptAH? bhagavAnAha'gummA aNegavihA paNNattA' gulmAH anekavidhA:-nAnAprakArakAH prajJaptAH, tAneva bandhujIyaka, (maNojje) manodya, (piyaiM) pitika, (pANa) pAna, (kaNayara) kaNikAra, (kujjaya) kuMjaka, (sinduvAra) siMduvAra, ___ (jAI) jAtI (moggara) mogarA (jUhikA) yUthikA (taha) tathA (malliyA) mallikA, (ya) aura (vAsaMtI) vAsantI, (vatthula) vastula, (katthula) kastula, (sevAla) zaivAla, (gaMThI) granthi, (magadatiyA) mRgadantikA (ceya) aura (caMpaga) campaka, (jIi) jItI, (NIiyA) nItikA, (kuMda) kunda, (tahA) tathA (mahAjAI) mahAjAti, (evaM) isa taraha (aNegAgArA) aneka prakAra ke (havaMti) hote haiM (gummA) gulma (muNeyavyA) jAnane caahie| __ (se taM gummA) yaha gulma kI prarUpaNA huI // 22 // TIkArtha-aba gulma ke bhedoM kI prarUpaNA karate haiM / prazna hai ki gulma kitane prakAra ke hote haiM ? bhagavAn ne kahA-gulma aneka prakAra ke kahe haiN| unhIM ko gAthAoM dvArA kahate haiM, ve isa prakAra haiM-'seNayae' (maNojje) bhanAdha (piiya) (4tI (pANaM) pAna (kaNayara) 4412 (kujjaya) : (sinduvAra) sinduvAra (jAI) nAta-- (moggara) bhaag| (jUhikA) yuuthi| (taha) tathA (malliyA) mA (ya) mana (vAsaMtI) pAsatI (vatthula) yastA katthala) 42tura (sevAla) sevA (gaMThI) anthI (magadaMtiyA) bhRgti| (ceva) bhane (caMpaga) 54 (jIi) tI (NIiyA) nItI (kunda) chanda (tahA) tathA (mahAjAI) bhAti (evaM) 2 rIta (aNegAgArA) sane 5412nA (havaMti) hAya cha (gummA) zubha (muNeyavvA) anyan . (se taM gummA) 2 // zubhanI 535 / TIkAtha-have gulamanA bhedanI prarUpaNa kare che. prazna e che ke gulma keTalA prakAranA hoya che? zrI bhagavAne kahyuM-gulma aneka prakAranA kahyA che. teone gAthAo dvArA zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #277 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mameyabodhinI TIkA pra. pada 1 sU.19 sabhedavanaspatikAnirUpaNam 263 gAthAdvayenAha-taM jahA-seNayae, NomAliya, koraMTaya, baMdhujIva-gAmaNojje / piiyaM pANaM kaNayara kunjaya taha siMduvAreya' // 23 // senatakaH, navamAlatI, koraNTakaH, bandhujIvakaH manodyaH, pitikaH, pAnaH, karNikAraH, kuJjaka stathA sindupArazca, eteSu navamAlatI prabhRtayo gulmapadavAcyAH prasiddhA eva santi, senatakaprabhRtayastu gulmA dezavizeSe prasiddhAH, santi, te ca yathAyathaM svayamUhanIyAH, evameva 'evameva 'jAI moggara taha jUhiyAya taha malliyAya / vAsaMtI / vatthulakatthulasevAlagaMThI magadaMtiyA ceva' jAtI moggaraH, tathA yUthikA ca tathA mallikA ca vAsantI / vastulaH, kastulaH, zaivAla:, granthiH, mRgadantikA caiva / eteSu ca gulmapadavAcyeSu jAtI moggara yathikA mallikA prabhRtayaH prasiddhA eva santi, vastula prabhRtayastu dezavizeSe prasiddhAH svayamUhanIyAH, evameva-'caMpaga jII NIiyA kuMdo tahA mahA jAI / eva maNegAgArA havaMti gummA muNeyavyA' campakaH, jItI, nItikA, kunda, tathA mahAjAtiH, evamanekAkArA bhavanti gulmA jJAtavyAH, etesenataka 'NomAliya' navamAlatI, 'koraMmbha' koraNTaka, 'baMdhujIvaga' baMdhujIyaka, 'maNojja' manodya, 'piiyaM' pitika, 'pANaM' pAna, 'kaNayara' karNikAra 'kujjaya' kujaka tathA siNduvaar| inameM se navamAlatI Adi prasiddha haiM aura senataka Adi gulma dezavizeSa meM prasiddha haiN| unheM yathA yogya samajha lenA caahie| isI prakAra 'jAtI' jAI, 'moggara' mogarA, 'yUthikA' juhI, mallikA, vAsantI, bastula, kastula, zaivAla, granthi, mRgadantI, inameM se jAI Adi prasiddha hI haiM, vastula kastula Adi dezavizeSa meM prasiddha haiM, unheM svayaM samajha lenA caahie| isI prakAra campaka, jItI, nItikA, kunda, mahAjAti, ityAdi aneka prakAra ke gulma hote haiM / inameM se bhI kucha prasiddha haiM aura kucha OM che, te 2 // rIte the (seNayae) senata (NomAliya) navabhAvatI (koraMTaya) 4 / 274 (baMdhujIvaga) madhu014 (maNojja) bhanA(piiya) pati: (pANaM) pAna (kaNayara) 4 / 2 (kuJjaya) Forus siMduvAreya (si hupAra samAMthI nAsatI vi. prasiddha cha bhane senata Adi gulmaka dezavizemAM prasiddha che. teone yathA yogya samajI levA joIe. mevI rIte ti (as) (moggara) bhaag| (yUthikA) (mallikA) pAsantI, vastusa, stusa, sevANa, anthi, bhRgahantI, temAM tu vi. prasiddha cha vastu, kastula Adi deza vizeSamAM prasiddha che. teone jAte samajI levA joIe. evI ja rIte caMpaka, jAti, nItikA, kunda, mahAjAti, vigere aneka zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #278 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 264 prajJApanAsUtre pyapi gulmapadavAcyeSu kecana campaka-kundamahAjAtIyAH prasiddhA eva santi, jItI nItikA prabhRtayastu dezavizeSe prasiddhAH gulmAH svayamevonneyAH, prakRtaM gulmamupasaMharannAha-'se taM gummA' te ete-pUrvoktAH paJcaviMzatibhedAH gulmAH prajJaptAH, zeSa vaktavyatA pUrvavadeva bodhyaa| mUlam-se kiM taM layAo ? layAo aNegavihAo paNNattAo, taM jahA-paumalayA NAgalayA asoga caMpagalayA ya cuuylyaa| vaNalaMya vAsaMtilayA, aimuttaya kuMdaM sAmalayA // 16 // je yApannA tahappagArA / se taM layAo // 4 // chAyA-atha kAstA latAH ? latA anekavidhAH prajJaptAH, tadyathA-'padmalatA1 nAgalatA2 azoka3 campaka4 late ca cuutltaa5| vanalatA6 vAsantIlatA7 atimuktaka8 kunda9 zyAma10 ltaaH|16| yAzcAnyAstathA prakArAHtA etA ltaaH4| dezavizeSa meM bhI prasiddha haiM jinheM svayaM hI samajhalenA caahie| upasaMhAra karate hue kahate haiM-ye paccIsa gulma yahAM batalAe haiM, zeSa kathana pUrvavat hI samajhanA cAhie // 22 // zabdArtha-(se kiM taM layAo) latAeM kitane prakAra kI haiM (aNegavihA) aneka prakAra kI (paNNattAo) kahI haiM (taMjahA) ve isa prakAra (paumalayA) padmalatA, (NAgalayA) nAgalatA, (asoga) azokalatA, (caMpagalayA ya) aura campakalatA, (cUpalayA) cUtalatA, (caNalaya) vanalatA, (vAsaMtilayA) vAsantIlatA, (aimuttaya) atimuktakalatA (kuMda) kuMdalatA, (sAmalayA) zyAmalatA, (je yAvannAtahappagArA) anya jo bhI isI prakAra kI haiN| (se ttaM layAo) yaha latAoM kI prarUpaNA huI // 23 // prakAranA gulma thAya che. temAMthI paNa keTalAMka prasiddha che. ane keTalAMka deza vizeSamAM prasiddha che. jene jAteja samajI levAM joIe. upasaMhAra karatA kahe che A pacIsa gulma ahIM batAvyA che. zeSa kathana pUrvavat ja samajavuM joIe. zahAtha-(se kiM taM layAo) satAsATamA 42nI cha ? (aNegavihAA) mana prA2nI (paNNattAo) 4DI cha (taM jahA) ts| mArecha (paumalayA) panasatA (NAgalayA) nanadu (asogalayA) Aau (caMpagalayA ya) 254satA (cayalayA) yAsatA yUtasatA (vaNalayA) vanasatA (vAsaMtilayA) pAsa-tIsatA (aimuttalayA ya) ta mustasatA (kuMda) satA (sAmalayA) zyAmasatA (je yAcanA tahappagArA) anya 2 7 vI. tatanI cha (se taM layAo) / latAonI prarUpaNa kahI che. zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #279 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra, pada 1 sU 19 samedavanaspatikAyikanirUpaNam 265 mUlam-se kiM taM vallIo? vallIo aNegavihAo paNNatAo, taM jahA pUsaphalI, kAliMgI, tuMbI, tausI ya ela vaaluNkii| ghosADai paMDolA, paMcaMguli AyaNIlI ya // 17 // kaMgUyA kaMDuiyA, kakoDai kAriyallaI subhNgaa| kuyAya cAMgalI pAvavallI taha devadolI ya // 18 // TIkA-atha latAprakArAn prarUpayitumAha-se kiM taM layAo' ? 'se'-atha 'kiM taM' kAstAH, katividhAH ityarthaH, latAH prajJaptAH ? bhagavAnAha-'layAo aNegavihAo paNNattAo' latAH anekavidhAH-nAnAprakArikAH prajJaptAH santi 'taM jahA-paumalayA, NAgalayA, asoga caMpagalayA ya cUtalayA / vaNalaya vAsaMtilayA aimuttaya kuMdasAmalayA' tadyathA-'padmalatA nAgalatA:-tAmbUlalatetyarthaH, azokacampakalate ca-azokalatA, campakalatA cetyarthaH, cUtalatA-AmralatA, vanalatA, vAsantIlatA, atimuktakakunda-zyAmalatA:-atimuktakalatA, kundalatA, zyAmalatA cetyarthaH, 'je yAvanne tahappagArA' yAzcApyanyAstathAprakArAH-evaMvidhAH santi, tA api uparyuktalatAmadhye parigaNanIyAH, prakRtAM latAmupasaMharannAha-'se. taM layAo' tA etAH-pUrvoktA dazaprakArAH latAH prajJaptAH, TIkArtha-aba latAoM ke prakAroM kI prarUpaNA karate haiM-latAeM kitane prakAra kI kahI haiM ? bhagavAn pharamAte haiM-latAeM aneka prakAra kI hotI haiN| ve isa prakAra haiM-padmalatA, nAgalatA, arthAt tAmbUlalatA, azoka latA' campakalatA, cUtalatA (AmralatA) vanalatA, vAsantIlatA, atimuktakalatA, kundalatA, zyAmalatA, tathA isI prakAra kI jo anya latAeM haiM, unheM bhI inake sAtha hI samajhalenA cAhie / aba upasaMhAra karate hue kahate haiM-yaha latA kI prajJApanA pUrI huI // 23 // TIkAI-have latAonA prakAranI prarUpaNA kare che prazna-sato hI andnI cha ? / zrI bhagavAna kahe che-latAo aneka prakAranI hoya che. teo A prakAre che pAsatA, nasatA, (naa||2vesnaapaanniitl), ||4staa, 254satA, mA. latA, vanalatA, vAsantIlatA, atimuktalatA, kundanalatA, zyAmalatA, ane eja rIte je bIjI latAo che. teone paNa AnI sAthe ja samajI levI joIe. have upasaMhAra karatA kahe che. A latAnI prajJApanA purI thaI pra0 34 zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #280 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 266 prajJApanAsUtre mUlam - apheyA aimuttaMga NAgalyA kaNharavallI ya / saMghaha sumaNasI viya, jAsuvaNa kurvidaivallI ya // 19 // mudiya aMbIvallI, kiNhachiraulI jayaMti govAlI | pANI mAsAvallI, guMjI vallI ya vicchANI ||20|| seMsivI dugottaphuMsiyA girikaipaNa mAyA ya arjeNaI / dahiphollaMi kAgali morgelI ya taha akkaboMdIyA ||21|| je yAvannA tahappagArA / se taM ballIo | 5| chAyA - atha kAstA vallyaH vallyaH anekavidhAH prajJaptAH, tadyathA - pUsaphalI 1 kAliGgI 2 tumbI 3 trapuSI 4 ca elA 5 luGgI 6 / ghoSAtakI 7 paNDolA 8 paJcaGgulI9 AyanIlI 10 ca // 17 // kaGgUkA 11 kaNDakikA 12 karkATakI 13 kAravellakI 14 subhagA 15 / kuyavAyA 16 vAgalI 17 pApavallI 18 tathA zabdArtha - ( se kiM taM ballIo ? ) valliyAM kitane prakAra kI haiM ? (aNegavihAo ) aneka prakAra kI (paNNattAoM) kahI haiM (taM jahA) ve isa prakAra haiM - ( pUsaphalI) pUsaphalI, (kAliMgI) kAliGgI, (tuMvI) tumbI, (taDasI) puSI, (ela) elA, (vAluMkI) bAluMkI, (ghosADai) ghoSAtakI, (paMDolA ) paNDolA, (paMcuMguli) paMcAMgulI (AyaNIlI) AyanIlI, ye callI jAtakI vanaspatiyAM deza-vizeSa meM prasiddha haiM / inheM svayaM samajhalenA cAhie | isI prakAra ( kaMgyA kaMgUkA, (kaMDuiyA) kaNDakikA, (kakkoDaI) karkaTikI, ( kAriyallaI) kAravellakI, (subhagA ) subhagA, (kuyavAgha) kuyavAyA, (vAgalI) vAgalI, (pAvavallI) pApacallI, (taha) tathA, (devadAlI ya) aura devadAlI, dezavizeSa meM prasiddha ina latAoM ko svayaM hI samajha lenA cAhie / zabdArtha - (se kiM taM ballIo ?) pahilo DeMTalA aAranI che ? ( aNega vihA) bhane prahAranI (paNNattAo) uDI che (taM jahA ) tethe yA ahAre che (qanet) yousal (af) slavil (g) g'ul (aseft) ayul (cm) melA (vAlu kI) vAsu DI (ghosADai) ghoSAtaDI (paMDola) paDosA (paMcaguli) paMthAgudI (AyaNIlI) mAyanIsI mA vadasI vanaspatiyo deza vizeSabhAM prasiddha che. tene jAte samajI levA joie. mAna rIte (kaMgUyA) DeMgU | ( kaMDuiyA) 53381 (kakDADai) 3|3DI ( kAriyallai) azvedADI- arelI (subhagA ) sulagA (kuyavAya) huyavAyA (bAgalI) pAgasI (pAvavallI) pAya pallI ( taha) tathA ( deva dAlIya) bhane devahAjI deza vizeSabhAM prasiddha latAone jAte samajI levI joie. zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #281 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra, pada 1 sU 19 samedavanaspatikAyikanirUpaNam 267 dAlI 19 ca 18 / apheyA20 ati muktaka 21-nAga 22 late kRSNasaravallI 23 ca / saMghaTTA 24 sumAnasA'pi 25 ca jAsuvanA 26 kuvindavallI 27 ca / 19 / mRvIkA 28 ambAvallI 29 kRSNakSIrAlI 30 jayantI 31 gopAlI 32 / pANI 33 mAsAvallI 34 guJjIvallI 35 ca vicchANI 36 // 20 / sasivI 37 dvigotraspRSTA 38 girikaNikA 39 mAlukA 40 ca aJjanakI 41 / dadhisphoTakI 42 kAkalI 43 mokalI 44 ca tathA arkabondI 45 / 21 / yA zvAnyA stthaaprkaarH| tA etA vallyaH 5 / / (aphpheyA) aphpheyA, (aimuttagalatA) atimuktakalatA, (NAgalayA) nAgalatA, (kaNhasUrayallI ya) aura kRSNasUrayallI, (saMgha) saMghaTTA, (sumaNasA vi ya) aura sumanasA bhI (jAsuvaNa) jAsuvana (kubiMdavallI ya) aura kuvinda vallI, (muddIya) mudrIkA, (aMbAvallI) ambAvallI, (kiNhachIrAlI) kRSNakSIrAlI, (jayaMti) jayantI, (govAlI) gopAlI, (pANI) pANI, (mAsAvallI) mAsAyallI, (guMjIyallI) guJjIvallI, (vicchANI) vicchANI, dezavizeSa meM prasiddha ina palliyoM ko bhI svayaM samajha lenA cAhie / _ (sasivi) sasivI (dugottaphusiyA) dvigotra spRSTA, (girikaNNai) girikaNikA, (mAluyA ya) aura mAlukA (aMjaNaI) aMjanakI, (dahiphollai) dadhisphoTakI, (kAgali) kAkalI (mogalI ya) aura mokalI (taha) tathA (akkayoMdIyA) aura arkabondI (je yAvannA tahappagArA) isI prakAra kI anya bhI jo haiM (se taM ballIo) yaha calliyoM kI prarUpaNA huI // 24 // (aphpheyA) 255shy| (aimuttaga-layA) matibhutatA (gAgalatA) nAsata (kaNhasUravallIya) mane pazusU218sI (saMghaTTa) saTTA (sumaNasAviya) mane sumanasa (jAsuvaNa) subana (kuviMda vallIya) mane vinda pakSI. (muddiya) bhudi| (aMvAvallI) An aceii (kiNha chIrAlI) 9 kSAhI (jayaMtI) yantI (govAlI) nial (pANI) pANI (mAsAvallI) bhAsa al (gujIvallI) gu padarI (vicchANI) vichAtI he vizeSamA prasiddha // valIone paNa teja samajI levI joIe. (sasivI) sasipI (dugotta kusiyA) dvigabharaSTA (girikaNNai) GAR 4. (mAluyAya) mane bhAj4. (aMjaNaI) manI (dahiphollai) dRghiraTahI (kAgali) 44ii (mogalI ya) bhane mausI (taha) tathA (akyoM dIyA) bhane ma monhI (je yAvanne tahappagArA) sevI tatanI mI paNa hAya (se te vallIo) te tamAma padazIvAya jati cha. 2mA sImAnI pr35|| . zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #282 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 268 prajJApanAsUtre TIkA-atha vallIprabhedAn prarUpayitumAha-'se kiM taM ballIo ?' 'se' atha, kAstAH katividhA ityarthaH, valyaH - vratatayaH prajJaptAH ? bhagavAnAha - 'vallIo aNegavihAo paNNattAo' vallyaH, anekavidhAH - nAnAprakArakAH prajJaptAH santi tAtha vallI: paJcabhirgAyAbhiH prarUpayati- 'taM jahA - pUsaphalI, kAliMgI, tuMbI, tausIya elavAluMkI / ghosAr3a paMDolA paMcaguli, AyaNIlIya' / 26 / tadyathA - pUsaphalI, kAliGgI, tumbI, trapuvI ca, elA, vAluGkI, ghoSAtakI, paNDolA, paJcAGgugulI, AyanIlo ca, etAzca vallIpadavAcyA dezavizeSe prasiddhAH svayamevonneyAH, evameva - 'kaMguyA kaMDuiyA, kakkoDaI kAriyallaI subhagA | kuyavAyava vAgalI pAvavallI taha deva dAlIya // 27 // kaGgukA kaNDakikA, karkoTakI, kAravellakI, subhagA, kuyavAyA, vAgalI, pApavallI tathA devadAlIca / etAva vallIpadavAcyA dezavizeSe prasiddhAH svayamUhanIyAH, 'appheyA aimuttagaNAgalayA kaNharavallIya / saMghaTTamaNasAviya jAsuvaNakuviMda vallIya' ||28|| apheyA, atimuktakanAga TIkArtha- aba vallI ke bhedoM kI prarUpaNA kI jAtI hai - ' valliyAM' arthAt veleM kitane prakAra kI haiM ? bhagavAn ne kahA- balliyAM aneka prakAra kI haiN| unheM pAMca gathAoM meM batalAte haiM - pUsaphalI, kAliMgI, tuMbI, trapuSakI, elA, vAluMkI, ghoSAtakI, paMDolA, paMcAMguli, AyanIlI, ye dezavizeSa meM prasiddha haiM / isa svayaM samajha lenA cAhie / kaMkA, kaNDalikA, karkaTikI, kAravellakI, subhagA, kuyavAyA, vAgalI, pApavallI, devadAlI, ye bhI dezavizeSa meM prasiddha haiM / inheM svayaM samajha lenA cAhie / appheyA, atimuktakalatA, nAgalatA, kRSNasUravallI, saMghaTTA, sumanasA, jAsuvanA, kuvindavallI, inheM bhI svayaM hI samajha lenA cAhie / TIkA :have vallIonA bhedonI prarUpaNA karAya che prazna-valliyA arthAt velA keTalI jAtanI che ? zrI bhagavAne kahyuM-vallIe aneka prakAranI che. teone pAMca gAthA AmAM samajAve che- yUsaisI, asiMgI, tuMmI, trayuSI, (elA), pAluGI, ghoSAtaDI, DosA, paMthAM gulI, AyanIlI, A deza vizeSamAM prasiddha che te jAteja samajI levI joie. agUna, iMDasiThA, 49 TiDI, aravelsaDI, sulagA, huyavAyA, vAgaDI, pAya vallI, devadAlI, A paNa deza vizeSamAM prasiddha che tene jAte ja samajI sevI hAye. zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #283 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra. pada 1 sU.19 samedavanaspatikAyikanirUpaNam 269 late,-atimuktakalatA nAgalatA cetyarthaH, kRSNasUravallI ca saMghaTTA sumanasA'pi ca, jAsuvanA kuvindavalli ca etAzcApi vallIpadavAcyA dezavizeSe prasiddhA draSTavyAH, 'muddiya aMbAvallI, kiNhachIrAlI jayaMti govaalii| pANI mAsAvallI guMjIvallIya vicchANI // 9 // mRdvIkA, ambAvallI, kRSNakSIrAlI, jayantI, gopAlI, pANI, mAsAvallI, guJjIvallI ca, vicchANI, etAzcApi vallIpadavAcyAH dezavizeSe prasiddhAH abaseyAH, evameva-'sasivI, dugottaphusiyA, girikaNNai mAluyA ya aMjaNaI / dahiphollai kAgali mogalIya, taha akkavoMdiyA / 30 / sasivI, dvigotraspRSTA, girikaNikA, mAlukA ca, aJjanakI / dadhisphoTakI, kAkalI, mokalI ca, tathA arkavondI ca, etAzcApi vallIpadavAcyAH dezavizeSe prasiddhAH yathAyogyamavaseyAH, 'je yAvanne tahappagArA' yAthApyanyAH, tathAprakArAH-evaM vidhAH, valllo bhavanti, tA api sarvAH pUrvoktavallISu antarbhAvanIyAH, 'se taM vallIo' tA etAH-pUrvoktAH paJcacatvAriMzadbhedAH vallyaH prajJaptAH / mRdvIkA, ambAyallI, kRSNakSIrAlI, jayantI, gopAlI, pANI, mAsAvallI, guMjIcallI aura vicchANI, ye bhI dezavizeSa meM prasiddha haiM / svayaM samajha lenA caahie| __(sasivI)sasivi, dvigotraspRSTA, girikarNikA, mAlukA, aMjanakI, dadhisphoTakI, kAkalI, mokalI, tathA arkabondI, ina dezavizeSa meM prasiddha valliyoM ko yathAyogya samajha lenA caahie| isI prakAra kI anya jo valliyAM haiM, unheM bhI vallI nAmaka vanaspati meM hI antargata karanA caahie| ina paiMtAlIsa palliyoM kA yahAM ullekha kiyA gayA hai / yaha valliyoM kI prarUpaNA huI // 24 // ma33yA, matibhutasata, nasatA, sU21dI, saMghaTTI, sumanA, jAvanA, kuvikavallI, A badhI vallIone paNa jAte ja jANI levI. bhUdI, mApasI, mane 1544kSIsI, yantI, pAsI, pANI, bhaasaavallI. ane guMjAvalI anevichANI, A badhIne deza vizeSamAM prasiddha hAI svayaM samajI levI joIe. sasivI (sasipI) dvigotraspRSTA, 2400 4, mA, mI , dhi sphaTikI, kAkalI, mekalI, temaja arkadI, A deza vizeSamAM prasiddha velene paNa yathAyogya samajI levI joIe. AvI jAtanI bIjI je valIo che temane paNa vallInAmaka vanaspatI mAM ja antargata karavI joIe, A pIstAlIsa (45) valine ahI ullekha karAyo che. A valIonI prarUpaNa thaI. zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #284 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 270 prajJApanAsUtre mUlam-se kiM taM pavvagA? pavvagA aNegavihA paNNattA, taM jahA-IvakhU ya ikkhuvADI vIruNI taha ekaDe ya mAse y| suMThe sare ya vette, timire saMtaporaga Nale ya // 22 // vaMse2 veccha karNae, kakoyaMse ya cauvayaMse y| udae~ kuDae~ visaMe kaMDI velle ya kalloNe // 23 // je yAvannA thppgaaraa| se taM pavvagA // 6 // chAyA-atha ke te parvakAH ? parvakA anekavidhAH prajJaptAH, tadyathA-IkSutha1 IkSavATI2 vIruNI3 tathA ekkaDazca4 mASazva5 / suNThaH 6 zarazca7 vetrA8 timiraH 9 zataparvakaH 10 nalatha 1222 // vaMzaH 12 vecchU 13 kanakaH 14 kaGkAvaMzaya 15 cApavaMzazca 16 / udakaH 17 kuTajaH 18 visakaH 19 kaNDA 20 vellazca 21 kalyANaH 22 / 23 / ye cAnye tathAprakArAH / te ete parvakAH 6 / zabdArtha-(se kiM taM pavyayA ?) parvaka vanaspati kitane prakAra kI hai ? (aNegavihA) aneka prakAra kI (paNNattA) kahI haiM (taM jahA) ve isa prakAra haiM-(ikkhU ya) ikSu aura (ikkhuvADI) icavATI, (vIruNI) cIruNI, (taha) tathA (ekkaDeya) ekkaDa (mAse ya) mASa, (suMThe) suNTha, (sare) zara (vette) vetra, (timire) timira, (sataporaga) zataparvaka, (Nale ya) aura nala, (vaMse) vaMza, (vecchU) vecchU, (kaNae) kanaka, (kaMkAvaMse ya) aura kaMkAvaMza (cAyavaMse ya) aura cApayaMza, (ude) udaka, (kuDae) kuTaja, (visae) visaka, (kaMDA) kaNDA, (velle ya) aura vella (kallANe) kalyANa / (je yAvanne tahappagArA) aura jo isI prakAra ke haiM, ve bhI parvaka meM hI ginane cAhie (se taM pavyagA) yaha parvaka kI prarUpaNA huii|||25|| zahAtha-(se ki taM pavvagA) 514 vanaspati eel andnI cha ? (pavvagA) pa' (aNegavihA) bhane 542nI (paNNattA) 4DI cha (taM jahA) teso 2 // prahAra (ikvaya) zekhADI mane (ikkhuvADI) Jshuvaatti| (vIruNI) vI30I (taha) tathA (ekkaDeya) me443 (mAseya) bhASa (suThe) su (sare) za2 (vette) vetra (timire) tibhi2 (sattaporuga) zata54 (Naleya) mane nasa (vaMse) 55 (vecchU) vedhU (kaNae) 44 (kaMkAvaMseya) bhane 441za (cAvavaMseya) mane yA55 (udae) SEX (kuDae) 484 (visae) visa4 (kaMDA) 4. (velleya) mane veda (kallANe) tyA (je yAva-ne tahappagArA) mane 1 20vI tanA chatemAne 55 5 mA 5 gayA naye (se taM pavvagA) 2panI pr35| 27. zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #285 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra. pada 1 sU.19 samedavanaspatikAyikanirUpaNam 271 TokA-atha parvakaprakArAn prarUpayitumAha-'se kiMtaM pacagA ?' 'se'-atha 'kiM taM' ke te katividhAH parvakAH prajJaptAH ? bhagavAnAha-'pavvagA-aNegavihA paNNattA' parvakA anekavidhAH prajJaptAH, tAnevAnekaprakArAnAha gAthAdvayena, 'taM jahA ikkhU ya, ikkhuvADI, vIruNI taha ekaDe ya maasey| suThe sareya yette timire sata poragaNaleya // 31 // tadyathA-ikSuzca ikSukavATI, vIruNI tathA, ekaDaca, mASazca / suNThaH zarazca, vetraH, timiraH, zataparvakaH, nalazca, eteSu kecana ikSuprabhRtayaH parvaka padapAcyAH granthiyuktAH lokaprasiddhAH santi, kecittu parvakapadavAcyAH, ikSuyATI prabhRtayazca parvakapadavAcyAH dezavizeSe prasiddhAH avaseyAH, evameva 'yaMse becchU kaNae, kaMkAvaMseya cAvavaMseya, udae kuDae, visae, kaMDAvelleya kallANe / 32 / vaMzaH, vecchUH, kanakaH, kaGkAvaMzazca, cApavaMzazca udakaH kuTajAH-girimallikAH, visakA, kaNDA, vellaca, kalyANaH, ete ca parvakapadavAcyAH dezavizeSe prasiddhAH, ___TIkArtha-aba parvaka vanaspati kI prarUpaNA karate haiM-paryaka ke kitane prakAra haiM ? bhagavAn uttara dete haiM-parvaka aneka prakAra ke haiN| aba una prakAroM kA nAmanirdeza karate hue kahate haiM-ikSu, ikSubATI, vIruNI, ekkaDa, mASa, suNTha, zara, vetra, timira, zataparcaka aura nala, inameM se ikSu Adi paryaka, jinameM gAMThe hotI haiM, loka meM prasiddha haiM / ikSuvATI Adi kaI parvaka dezavizeSa meM prasiddha haiN| ___ isI prakAra vaMza, vecchU, kanaka, kaMkAvaMza, cApavaMza, udaka, kuTaja, girimallikA, cisaka, kaNDA, yella, kalyANa, ye saba paryaka dezavizeSa meM prasiddha samajhane caahie| inake atirikta isI prakAra ke anya jo haiM una sabhI ko parvako meM hI parigaNita kara lenA cAhie / ava prakRta kA upasaMhAra karate haiM TIkAI-ve parvaka vanaspatinI prarUpaNa kare cheparvakanA keTalA prakAra che? zrI bhagavAna uttara de che-pavaka aneka prakAranA che. have te prakAronA nAma nirdeza karatA kahe che-Ilsa, IkSuvADI. vIraNI, ekakaDa bhASa, su, 12, vetra, tibhi2, zata54, ane naga. mAmA kSu vigere ne gAMThe (kAtarIya) hoya che te parvaka kahevAya che. ane te deza vizeSamAM prasiddha che. ikSuvADI vigere keTalIka parvaka jAtanI vanaspati. deza vizeSamAM prasiddha che. se zate yaza, chU, 44, za, yA55, 44, buTa4, gira mallikA, visaka, kaMDA, vela, kalyANa, A parvane paNa deza vizeSamAM prasiddha samajavAM joIe. zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #286 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 272 prajJApanAsUtre 'je yAvannA tahappagArA' ye cApyanye, tathA prakArAH-evaMvidhAH santi, te'pi sarve parvakamadhye avaseyAH, prakRtamupasaMharannAha-'setta pavvagA' te ete-pUrvoktAH dvAviMzati bhedAH parvakAH prajJaptAH, mUlam-se kiM taM taNA? taNA aNegavihA paNNattA, taM jahAseMDiya maMtiya hottiya, dambha kuse paThavae ya poddilaa| ajjurNa asADhae rohiyaMse suya peya khIra bhuse // 24 // eraMDe kuruviMde, karakara maiMne tahA vimaMgU y| mahurataNaM charaya sippiye, boddhavve sukailitaNe ya // 25 // je yAvanne thppgaaraa|se taM tnnaa|| chAyA-atha kAni tAni tRNAni ? tRNAni anekavidhAni prajJatAni tadyathA'sANDikaM 1 mAntrikaM 2 hotrikaM 3 darmaH 4 kuzaH 5 parvakazca 6 poTalikA 7 / arjunakaM8 ASADhakaM rohitAMzaM 10 zuka 11 veda 12 kSIra 13 bhusAni 14 / 24 / eraNDaM 15 kuruvindaM 16 karakaraM 17 muTUThaM 18 tathA vibhaGguzca 19 / -yaha vAIsa prakAra ke parvakoM kI prarUpaNA huI // 26 // zabdArtha-(se kiM taM taNA?) tRNa kitane prakAra ke hote haiM ? (aNegavihA) aneka prakAra ke (paNNattA) kahe haiM (taM jahA) ve isa prakAra haiM(seMDiya) seNDika, (maMtiya) mAMtrika, (hottiya) hotrika, (dambha) darbha, (kuse) kuza, (pavvae ya) aura parvaka, (poDailA) poTalikA (ajjuNa) arjunaka (AsADhae) ASADhaka (rohiyaMsa) rohitAMza (suyayeya) zukaveda (khIrabhusA) kSIrabhusA, (eraMDa) eraNDa, (kuruviMde) kurubiMda, (karakara) karakara (muDe) muTTha anA sivAyanA AvI jAtanA bIjAM je hoya te badhAnIja parvamAM gaNatarI karI levI joIe. have AraMbhelAne upasaMhAra kare che. A bAvIsa jAtanA parvanI prarUpaNa thaI zA-(se ki taM taNA ?) tRy eat 42na DAya cha ? (taNA) tRSNa (aNegavihA) bhane 2nA (paNNattA) 4 cha (taM jahA) te|| 2 // 4Are che (seDiya) se 4i (maMtiya) bhatri (hottiya) 4 (dabbha) 4 (kuse) za (pavvae ya) bhane 54 (poDailA) pa4i (ajjuNa) mana (AsADhae) ASADha (rohiyaMsa) 2||dditaaNsh (suyadheya) zuzve4 (khIra urAli) kssii272|li (eraMDa) s| (kurubi de) dRSi (karakara) 4242 (muTTha) bhuTU (tahA) tathA (vibhaMgUya) bhane viY (mahura taNa) bha72 tRpa (churaya) chu24 (sippiya) ziE54 (zuktika) zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #287 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra. pada 1 sU.19 sabhedavanaspatikAyikanirUpaNam 273 madhurataNaM 20 kSurakaM 21 zilpikaM (zuktika) 22 boddhavyaM sukalitRNaM 23 ca / 25 / yAni cAnyAni tathAprakArANi / tAnyetAni tRNAni 7 / / ___ TIkA-atha tRNabhedAn prarUpayitumAha-se kiM taM taNA ?' 'se--atha 'kiM taM' kAni tAni-katividhAni, tRNAni prajJaptAni ? bhagavAnAha-'taNA aNegavihA paNNatnA' tRNAni anekavidhAni-nAnAprakArANi, prajJaptAni, tAnyevAnekavidhAni tRNAni Aha-taM jahA-saMDiya, maMtiya, hottiya, damakuse, pavae ya poDailA / ajjuNa asADhae rohiyaMse, suyaveyakhIrabhuse' / 33 / tadyathA-sANDikaM, mAntrika, hotrikaM, darbhaH, kuzaH, parvakazca, pATalikA, arjunakam ASADhakam rohitAMza, zukaveda-kSIra-bhusAni, etAni ca tRNapadavAcyAni, dezavizeSe prasiddhAni, evameya-'eraMDe, kuruviMde, karakaramuDhe tahA vibhaMgya / mahurataNa, churaya, sippiya' boddhavye sukalitaNeya' / 34 / eraNDaM, kurubinda, karakaram muTuM' tathA vimaguzca madhuratRNaM surakaM, zilpikaM (zuktika) boddhavyam sukalitRNaM ca, etAni tRNapada(taha) tathA (vimaMgU ya) aura vimaMgu (mahurataNa) madhuratRNa (chura ya) suraka (sippaya) zilpika-zuktika (boddhabbe) jAnanA cAhie (sukalitaNe ya) aura sukalitRNa (je yAvanne tahappagArA) jo anya isI prakAra ke haiM ve sabhI tRNavizeSa meM parigaNita jAna lenA // 26 // TIkArtha- aba tRNa nAmaka vanaspati kI prarUpaNA karate haiM-tRNa kitane prakAra ke kahe haiM ? bhagavAn uttara dete haiM-tRNa aneka prakAra ke kahe gae haiN| unhIM anekoM kA kathana karate haiM-soNDika, mAntrika, hotrika, darbha kuza, parvaka, poTalikA, arjunaka, ASADhaka, rohitAMza, zukaveda aura kSIrabhusa, ye tRNa kahalAne vAlI vanaspatiyAM dezavizeSa meM esiddha haiN| isI prakAra eraNDa, kuruviMda, karakara, muTTha, vimaMgu, madhuratRNa, zahita (boddhavve) naavaan| (sukalitaNe ya) bhane surakSita (je yAvanne tahappagArA) 2 mI mAvI nA. hAya te yAne tRNamA pariNata tapA. TIkAtha-have tRNuM nAmaka vanaspatinI prarUpaNa kare che tRNa keTalA prakAranA che? zrI bhagavAna uttara Ape che-tRNa aneka prakAranA kahelAM che. te ane tenuM kathana kare che sa, bhAMtri, tri, hala, 5, poTa, mana, bhASA: hitAMza. zukaveda, ane kSIra musa, A tRNu kahevAtI vanaspati deza vizeSa bhAM prasiddha che. e rIte eraMDa, kurUviMda, karajara, muTha, vibhaMgu madhuratuNa, suraka, zipika pra0 35 zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #288 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ya prajJApanAsUtre vAcyAni dezavizeSe prasiddhAni 'je yAvanne taha pagArA' ye cApyanye tathA prakArAH - evaMvidhAH ye santi, te'pi sarve tRNamadhye evaM parigaNanIyAH, prakRtamupasaMharannAha - ' se taM taNA' etAni uparyuktAni trayoviMzatiH tRNAni prajJaptAni / mUlam - se kiM taM valayA ? valayA aNegavihA paNNattA, taM jahAtAle tamAle takkali, toyaeNlI sAlI ya sArakattANe / sarale jAvai his, kayalI, taha cammairukkhe ya ||26|| bhuyarukakhaM hiMgurukkhe, lavaMgarukkhe ya hoi boddhavve / pUyaphailI khaMjjurI, boddhavvA NA~lierI ya ||27|| je yAvannA tahappagArA / se ttaM valayA |8| chAyA - atha ke te valayAH ? valayA anekavidhAH prajJaptAH, tadyathA - tAlaH 1 tamAla: 2 tarkalI 3 totalI 4 zAlI5 ca sArakatrANaH 6 / saralaH 7 jAvatI8 ketakI9 kadalI 10 tathA carmavRkSaca 11 ||26|| mucavRkSaH 12 hiGguvRkSaH 13 lavaGgavRkSazca 14 bhavati boddhavyaH / pUgavalI 15 kharjUrI16 boddhavyA nAlikerI 17 ca // 27 // ye cAnye tathAprakArAH / te ete valayAH |8| kSuraka, zilpika yA zuktika aura sukalitaNa ye bhI dezavizeSa meM prasiddha haiM / inake atirikta isI prakAra kI jo anya vanaspaniyAM haiM, ve bhI tRNa meM hI gaNanIya haiM / aba upasaMhAra karate haiM- ye Upara kahI huI teIsa vanaspatiyAM tRNa kahI gaI haiM ||26|| zabdArtha - (se kiM taM valayA ?) valaya kitane prakAra ke haiM ? (agavihA) aneka prakAra ke (paNNattA) kahe haiM (taM jahA ) ve isa prakAra (tAla) tAla (tamAla) tamAla (takkali ) tarkalI (toyalI) totalI, (sAlI ya) aura zAlI (sArakattANe) sArakatrANa (sarala) sarala, (jAvati) jAvatI, (ketai) ketakI, (kadalI) kadalI, (cammarukkhe ya) aura carmavRkSa agara zuktika ane sukalitRNu, A paNa deza vizeSamAM prasiddha che. taduparAnta AvI jAtanI je khIjI vanaspatiyA che, tee paNa tRNumAM ja gaNAyela che. have upasa'hAra kare che--A upara kahelI trevIsa vanaspatiyA tRNu jAtimAM kahelI che. zabdArtha - (se kiM taM valayA) vAya DeTA ajharanA che ? ( valayA) valayA ( aNegavihA) ne hAranA (paNNattA) udyA che (ttaM jahA) tethe yA are (tAla) tAsa ( tamAla) tabhAsa (takkali ) taIsI (toyalI) toyasI (sAlIya) bhane zAsI (sorakattANe) sA24trANu (sarala) sarasa (jAvatI) lavatI (ketai) tI zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #289 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra. pada 1 sU.19 sabhedavanaspatikAyinirUpaNam 275 TIkA-atha valayabhedAn prarUpayitumAha-'se kiM taM valayA?' 'se' atha ke te katividhA valayAH prajJaptAH ? bhagavAnAha-'valayA aNegavihA paNNattA' valayA aneka vidhA:-nAnAprakArakAH prajJaptAH, tAnAha-'taM jahA-tAlatamAle takali toyalI, sAlIya, sArakattANe / sarale jAvatiketakIkadalI taha cammarukkheya, 35 / tAlA, tamAlaH, tarkalI, totalI, zAlIca, sArakatrANaH / saralaH, jAvatI, ketakI, kadalI, tathA carmavRkSazca / 35 / eteSu ca valayapadavAcyeSu kecana tAlatamAlAdayaH prasiddhA eva santi, kecana tarkalI prabhRtayo dezavizeSe prasiddhAH santi, evameva'muyarukkhahiMgurukkhe lavaMgurukkheya hoi boddhavve / pUyaphalI khajjUrI boddhavvA (muyarukkhe) mucavRkSa, (hiMgurukkha) hiMguvRkSa, (lavaMgarukkhe ya) aura lavaMgavRkSa, (pUyaphalI) pUgaphalI, (khajjUrI) khajUra, (NAlierI) nAlikerI, (je yAyanne tahappagArA) anya jo isI prakAra ke ho so valaya meM samajheM // 27 // TIkArtha-aba valaya nAmaka vanaspati kI prarUpaNA kI jAtI hai-valaya ke kitane prakAra kahe haiM ? bhagavAn uttara dete haiM-valaya ke aneka prakAra haiN| ve isa taraha haiM-tAla, tamAla, tarkalI, totalI, zAlI, sArakatrANa, sarala, jAyatI, ketakI, kadalI aura carmavRkSa / inameM se tAla, tamAla Adi koI-koI prasiddha haiM aura tarkalo Adi dezavizeSa meM prasiddha haiN| isI prakAra muca nAmaka vRkSa jo valaya ke AkAra ke pattoM vAlA hotA hai, hiMguvRkSa prasiddha hai, aura vaha bhI valayAkAra pattoM cAlA hotA hai, lavaMgavRkSa bhI valayAkAra pattoM se yukta hone ke kAraNa valaya kaha(kadalI) 446il (cammarukkhe ya) mane yakSa. (muyarukkhe) bhuyavRkSa (hiMgurukkha) vRikSa (lavaMgarukkhe ya) mane vRkSa (pUyaphalI) pUyasI (khajjurI) madhura (NANierI) nAlI (je yAvanne tahappagArA) mIna mA prA2nA DAya te valayamAM jANavA. TIkArtha-have valaya nAmanI vanaspatinI prarUpaNa karAya che valayanA keTalA prakAra kahyA che. zrI bhagavAna uttara de che-valayanA aneka prakAra che. teo A prakAre che tAsa, tamAsa, tasI, tAtalI. zAhI, sA24trA, sa20 vatI. tI, sI ane carmavRkSa. temAMthI tAla, tamAla Adi kaI kaI prasiddha che. ane tarkalI vigere deza vizeSamAM prasiddha che. eja pramANe musa nAmanuM vRkSa je geLAkAra pAMdaDAM vALuM thAya che te ane hiMga vigere vRkSe prasiddha che, ane te paNa gaLAkAra pAMdaDAvALA hoya che, lavaMgavRkSa paNa gaLAkAra pAMdaDAMone kAraNe valaya vRkSa kahevAya che. zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #290 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 276 prajJApanAsUtre pAlierIya' | 36 | mucavRkSaH, etannAmakavRkSavizeSaH valayAkArapatrasamanvitaH, hiGgu vRkSaH - prasiddha evaM, tasyA'pi valayAkAra patraveSTitatvAt lavaGgavRkSazca bhavati boddhavyaH, ayamapi valayAkArapatrayuktatvAt valayapadavAcyo bhavati, evaM - pUgaphalI - kramukavRkSaH, 'supArI' iti bhASA prasiddhA, iyamapi valayAkArapatra veSTita - tvAt kyapadavAcyA bhavati, tathA-khajUrI - boddhavyA valayapada vAcyatayetyarthaH, tasyA api 'khajUra' iti bhASAprasiddhAyA valayAkArapatra veSTitatvAt tathaiva 'nAli kerI' cApi valayepadena vyavahartavyA bhavati, valayAkArapatrasamanvitatvAt evaM 'je yAvannA tahapagArA' yAcApyanyAH, tathAprakArAH evaMvidhA latA bhavanti, ye cApyanye, evaMvidhA vRkSA bhavanti, tAH sarvA api, te sarve'pi ca valayapadena vyavahartavyA bhavanti, prakRtaM valayamupasaMharannAha - ' se taM valayA' te ete - pUrvoktAH saptadazabhedAH valayAH prajJaptA / mUlam - se kiM taM hariyA ? hariyA aNegavihA paNNattA, taM jahAajoruha? voDANera, haritaga3 taha taMdulejjagataNe ya4 / vatthula 5 poraga6 majjArayAi7 billIya8 pAlakkA9 // 28 // dagapippa lIya10 davvI 11, sotthi ya12 sAe13 taheva maMDukkI 14 / mUlaga15 sarisava 16 aMbila17 sAeya 18 jiyaMtae 19 ceva // 29 // tulasI 20 kaNha21 urAle 22, phaNijae 23 ajjae ya24 bhUyaNae 25 / vAraga26 damaNaga27 maruyaga28 satapupphI 29 dIvare ya 30 tahA // 30 // je yAvannA tahappagArA / se taM hariyA || 9 || lAtA hai, pUgaphalI arthAt supArI kA vRkSa, khajUrI (khajUra kA vRkSa) tathA nAlikerI ( nAriyala kA vRkSa), ye saba calaya ke AkAra ke pattoM vAle hote haiM, ataH inako valaya kahate haiM / inake atirikta isI prakAra kI jo latAeM hotI haiM yA isa prakAra ke jo vRkSa hote haiM, ve sabhI valaya kahalAte haiM / aba upasaMhAra karate haiM - yaha valaya kI prarUpaNA huI ||27|| pUgaphalI-sApArInuM jhADa, khajurI-khajuranuM jhADa, tathA nALIerI A badhAMne valaya kahe che. taduparAnta AvI jAtanI je latAo thAya che. agaratA AvI jAtanA je vRkSa thAya che. tee badhA valaya kahevAya che. have upasaMhAra kare che--A valayanI prarUpaNA thai. zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #291 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bodhinI TIkA pra. pada 1 sU.19 samedavanaspatikAyikanirUpaNam 277 chAyA - atha ke te haritAH [kRsyAH] ? haritA anekavidhAH prajJaptAH, tadyathA'adyAvaroha 1 vyudAnaM2 haritaka3 tathA tAnduleyaka tRNaM 4 ca / vastulaMda parvakaM6 marjAkAdi7 bilvIca pAlyaGkI 9 ||28|| dakapippallI 10 ca dava 11 sautrikaM 12 zAkaM 13 tathaiva mANDUkI 14 / mUlakaM15 sarpapaH 16 amlaM 17 sAketaM 18 jIvAntakaM 19 caiva // 29 // tulasaM 20 kRSNaM 21 udAraH 22 phAneyakam 23 AryakaM 24 bhUtanaka25 | vArakaM26 dAmanakaM27 marucakaM28 zatapuSpI29 indIvaraM 30 ca tathA ||30||' yAni cAnyAni tathAprakArANi / tAnyetAni haritAni ||9|| zabdArtha - ( se kiM taM hariyA) ? harita ke kitane bheda kahe haiM ? (aNegavihA) aneka bheda (paNNattA) kahe haiM (taM jahA) ve isa prakAra haiM (ajoruha) adyAvaroha, (voDANe) vyudAna, (haritaNa) haritaka, (taha) tathA ( taMdulejjagataNe ya) aura tAndu leyaka tRNa, (catthula) vastula, (poraga) parvaka, (majjArayAi) mArjArakAdi (billI ya) aura bilvI ( pAlakkA) pAlyaMkA, ( dagapippalI) dakapippalI, (daccI) darcI (gha) aura (sottiya ) sautrika (sAe) zAka, (taheva) aura (maMDukkI) mANDUkI, (mUlaga) mUlaka, ( sarisava) sarasauM, (aMbila) amla, (sAeya) sAketa, (jiyaMtie) jIvAntaka (ceva) aura ( tulasa) tulasI, ( kaNha ) kRSNa, (urAle) udAra, (phANejjae ) phAneyaka, (ajjae ya) aura ArSaka, (bhUsaNae) bhUsanaka, (bAraga) vAraka, ( damaNaga) dAmanaka ( maruyaga) marucaka ( satapuSpI) zatapuSpI (iMdIvare ) indIvara (ya) aura ( tahA) tathA (je yAvanne tahappagArA) anya jo zabdArtha - (se kiM taM hariyA) (ritanA DeMTalA leha che ? (hariyA ) haritanA ( aNegavihA) mane leha (paNNattA) hyA che (taM jahA) tethe yA rIte che (ajjoruha) adyAvaroDa (voDANe) vyuhAna (haritagaM) (rita ( taha) tathA ( taMdulejjaya taNe ya) bhane tanhuseya, tRSu (vatthula ) vastu ( poraga ) parva (majjArayAI) bhAla 24|hi (billIya) bhane jilsI ( pAlakkA) pAlya Da. (enfqq) es fuzual (ceft) 891o (9) >>A (Hfaa) zillas (119) 2018 (187) 24A (#gam) Higsl (yon) yaz (AkHa) uzuq (sifa) sabhya (sAeya) sAta ( jiyaMtie) vAnta (caitra) bhane ( tulasa) tujhasI (kaNha ) DUpe (urAle) 342 (phANejjae ) 3esa (ajjae ya) bhane Arya ( bhUsaNae) lUtana ( vAraMga) vA24 ( damaNaga) ibhana ( maruyaga) bha324 (satapupphI) zata puSpI (iMdIvare ) indivara (ya) bhane ( tahA) tathA (je yAvanne taha pagArA jIna ne bhASA prahAranA che ( se taM hariyA) mA harita zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #292 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre TIkA - atha haritaprakArAn prarUpayitumAha-' se kiM taM hariyA ?' 'se' atha 'kiM taM' ke te katividhAH haritAH prajJaptAH ? bhagavAnAha - 'hariyA aNegavihA paNNattA' haritAH : vRkSAH, anekavidhAH - nAnAprakArakAH, prajJaptAH, tAneva gAthAtrayeNAha - 'taM jahA' - ajjoruha, voDANe, haritaga, taha taMdulejjagataNeya / vatthula poragamajjArAi billI pAlakA' ||37|| tadyathA - 'ajjoruha ' - adyAvaroha :- adya - sadyo - bhUma sthApitaH [AropitaH] san avarohati-udbhavati - harito vA bhavatIti so'dyAvarohaH haritapadavAcyo bhavati, laghuvRkSavizeSaH, 'evaM voDANe' - vyudAnam - idamapi haritapadavAcyaM bhavati, 'haritaga' haritakam - idamapi haritapatrayuktatvAt - haritapadena vyavahriyate, 'taha taMdulejjagataNeya ' - tAndule yakatRNaJca - zAli tRNa haritapatrAdiyuktatvAt haritapadavAcyaM bhavati, evameva 'vatthula' vastulam, idamapi tRNavizeSarUpaM vAstUkapadavAcyaM haritapatrAdi yuktatvAd haritapadena vyavahriyate, evaM isI prakAra ke haiM / (setaM hariyA) yaha harita kI prarUpaNA huI / TIkArtha-- aba harita nAmaka vanaspati kI prarUpaNA karate haiM - prazna kiyA gayA ki harita kitane prakAra ke hote haiM ? bhagavAn ne uttara diyA - harita vRkSa aneka prakAra ke hote haiM / ve isa taraha haiM - ayAvaroha, arthAt jo bhUmi meM Aropina hone para zIghra hI uga jAtA hai yA zIghra hI harA ho jAtA hai, use adyAvaroha kahate haiM / vaha harita zabda kA vAcya haiM aura choTAsA vRkSa hotA hai / isI prakAra vyudAna bhI hari kahalAtA hai / haritaka bhI hare pattoM se yukta hone ke kAraNa harita kahA jAtA hai| tAnduleyaka tRNa arthAt zAli tRNa bhI hare pattoM cAlA hone se harita kahA gayA hai| isI prakAra catthula yA vastula, poraga, mArjArakAdi tRNa vizeSa rUpa hI pattoM Adi se yukta hone nI prarUpaNA thaI. 278 TIkA-have harita nAmanI vanaspatinI prarUpaNA kare che-prazna pUchAyA che ke harita keTalA prakAranA heAya che ? zrI bhagavAne uttara ApyA harita vRkSa aneka prakAranA heAya che, te A rItanA che--athAvarAha, arthAt jene jamInamAM rApavAthI jaldIthI ugI jAya che agara te jaldI lIluchama khanI jAya che. tene adyAvareha kahe che. A herita zabdane vAcya che. te nAnuM sarakhuM jhADa heAya che. eja pramANe judAna paNu harita kahevAya che. haritaka paNa lIlAM pAMdaDAMenA lIdhe harita kahevAya che. tandulaka tRNu arthAt zAlI tRNa paNa lIlAM pAMdaDAnA hAya che tethI harita kahela che. teja pramANe vastulAraga mAAraka Adi tRNu vizeSa rUpa ja che te paNu harita kahevAya che. zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #293 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra. pada 1 sU.19 sabhedavanaspatikAyikanirUpaNam 279 'poraga' parvakam-idamapi tRNavizeSarUpaM haritapatrAdi yuktatvAt haritapadavyavahartavyaM bhavati, evam-'majjArayAI' mArakAdi, tRvizeSarUpaM haritapatrAdi viziSTatvAt haritapadena vyavahriyate, 'billIya' vilvI ca-iyamapi bilvapadavAcyA haritapatraphalAdi yuktatvAt haritapadena vyavahriyate, evameva 'pAlakkhA' pAlyaGkA--tUNavizeSarUpA haritaparNAdi zAlitvAt harita padavyavahartavyA bhavati evameva 'dagapippalIya davvI sottiya sAe taheva maMDukI / mUlaga sarisava aMbila sAsae jiyaMtae ceva' // 38 // 'dagapippalIya-dakapippalI ca tRNavizeSarUpA haritapatrAdi viziSTatvAt haritapadena vyavahriyate, evam-'dabI'-darvI, iyamapi tRNavizeSarUpA harita. patrAdi yuktatvAt haritapadena vyavahriyate, evam-'sottiga'-sautrikam idamapi tRNavizeSarUpam, haritapatrAdi yuktatvAta haritapadavAcyaM bhavati, evam-'sAe'-- zAkam-vAstUkaprabhRti haritaparNAdi viziSTatvAd haritapadavAcyaM bhavati, 'taheva' tathaiva-'maMDukko'-mANDUkI-tRNavizeSarUpA haritAkAratvAt haritapadena vyavahriyate, tathA 'mUlaga' mUlakam-haritapatraviziSTakhAt haritapadavAcyaM bhavati, tathA 'sarisava' sarSapaH prasiddha eva, ayamapi haritapatrAdi viziSTatvAt harita ucyate, evam - 'aMvila'-amlam-haritapatrakArayuktatvAt haritapadena vyapadizyate, tathaiva se harita kahalAte haiM / bilbI ko bhI harita patroM aura phaloM se yukta hone ke kAraNa harita kahate haiM / isI prakAra pAlakA arthAt pAlpaMka bhI hare pattoM Adi vAlA hone se harita kahA gayA hai / dakapippalI eka prakAra kA tRNa hai jo hare pattoM Adi se yukta hone ke kAraNa harita hai / darvI bhI eka taraha kA tRNa hai aura harita patra Adi se yukta hone se harita kahalAtI hai| isI prakAra sautrika, sAe arthAt zAka, maMDukkI, mUlaka, sarisaya arthAt sarSaya, amla, sAketa, jIvAtaka yaha bhI hare pattoM Adi se yukta hone ke kAraNa harita zabda se kahe gae haiN| | biTavI paNa harita pAMdaDAM ane phaLa yukta hovAne kAraNe harita ja kahevAya che. e ja rIte pAlikA arthAt pATyaka paNa lIlAM pAMdaDA vigere hovAne kAraNe harita kahevAyAM che. dakapippalI eka jAtanuM ghAsa che je lIlA raMganA pAMdaDAMothI yukta hovAnA kAraNe harita kahevAya che. devI paNa eka jAtanuM ghAsa che. ane te paNa lIlAM pAMdaDAMvALuM hovAne kAraNe harita kahevAya che. eja rIte sautrika, sAe arthAt zAka, maMDukakI, mUlaka, sarasava, aslA sAketa, javAntaka A paNa lIlAM pattAM vALI havAne kAraNe harita zabdathI pravega thAya che. ema samajavuM jAIe. zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #294 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 280 prajJApanAsUtre 'sAsae' sAketam'-tRNavizeSaNarUpam, haritaparNAdizAlitvAt haritapadena vyavahriyate, 'jiyaMtae ceva' jIvAntakaJcava-tRNavizeSarUpam haritapatrAdi viziSTatvAt haritapadena vyapadiSTaM bhavati, evameva 'tulasa kaNha urAle phaNijjae ajjae bhUyaNAe / vAraga damaNaga maruyaga satapupphI dIvare ya tahA' 'tulasa' tulasIpadavAcyaM prasiddham, haritaparNAdi zAlitvAt haritapadavAcyaM bhavati, evam-'kaNha' kRSNam-tRNavizeSarUpam, haritaparNAdi viziSTatvAt haritapadena vyapadizyate, tathA-'urAle'-udAraH tRNavizeSarUpo haritAkAratvAt haritapadena vyapadiSTo bhavati, evam-'phaNijjae' phAneyakam-tRNavizeSarUpaM haritavarNatvAt haritapadena vyAhiyate, tathA 'anjaeya'-AryakaJca-tRNavizeSarUpam, haritaparNAdi viziSTatvAt haritapadena vyapadizyate, tathA 'bhUyaNae' -bhUtanakam-tRNavizeSarUpam haritapatrAdiviziSTatvena haritapadavyapadezyaM bhavati, tathaiva-'vAraga' cArakam-tRNavize. SarUpam, haritapatrAkArayuktatvAt haritapadena vyavahriyate, evam-'damaNaga' dAmanakam-tRNavizeSarUpam, haritapatrAdi zAlitvAt haritapadena vyapadizyate, evam'maruyagaM' marucakam-tRNavizeSarUpam haritaparNAdi viziSTatvAt haritapadavAcyaM ___isI prakAra tulasa arthAt tulasI, jo prasiddha hai, hare pattoM vAlI hone se harita kahI gaI hai / kaNha (kRSNa) bhI ghAsa hai jo hare pattoM Adi se yukta hone ke kAraNa harita kahalAtA hai / urAla arthAt udAra nAmaka tRNa bhI harA hone se harita hai| phaNijae yA phAneyaka, anjae arthAt Aryaka, bhUsaNae arthAt bhUsanaka, cAraga arthAt cAraka, dAmanaka, marucaka, zatapuSpI-jo buddhi vardhaka rUpa meM prasiddha hai aura laghu tRNa rUpa hotI hai, harita zabda kA bAcya hai, kyoM ki inake patte Adi hare raMga ke hote haiN| indIvara kA artha hai nIla kamala, yaha bhI hare pattoM Adi se yukta hone ke kAraNa harita kahalAtA hai| eja pramANe tulasI ke je prasiddha che te paNa lIlAM pAna vALI hoya che tethI tene harita kahe che. kaha (kRSNa) A paNa ghAsa che ane te paNa lIlA pannAone kAraNe harita zabdathI saMbodhAya che. udAra nAmanuM ghAsa paNa lIlA raMganuM hovAthI harita zabdathI saMbodhAya che. 2 arthAta zaneya, mAya bhUtana, pA24, homana, ma 324, zata purapI-je buddhi vardhaka tarIke jANItI che ane laghu tRNa Adi harita zabdanA vAcya che. kemake temanA pattAM vi. lIlA raMganA hoya che. indi - vara zabdano artha che nIla kamala A paNa lIlAM pAMdaDAM vi. yukta hoya che. te kAraNathI harita kahevAya che. zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #295 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyayodhinI TIkA pra. pada 1 sa.19 sabhedayanaspatikAyanirUpaNam 281 bhavati, tathaiva-'satapupphI'-zatapuSpI-buddhivarddhinIrUpeNa prasiddhA laghutRNavizeSarUpA haritapatrAdi yuktatvAt haritapadena vyapadizyate, evam-'iMdIvareya tahA' indIvaram nIlakamalaM haritapatrAdi zAlitvAd haritapadena vyapadiSTaM bhavati, evameva-'je yAvannA tahappagArA' ye cApyanye, tathAprakArAH evaMvidhA bhavanti te sarve'pi haritapadena vyapadeSTuM zakyante, prakRtaM haritamupasaMharabAha-'se taM hariyA' te etepUrvoktAstriMzaddedA haritAH prajJaptAH / mUlam-se kiM taM osahIo ? osahIo aNegavihAo paNNattAo, taM jahA-sAlI1 vIhIra gohuma3, java4 javajavA5 kalamasUraha tila7 mugga8 mAsa9, nipphAva10 kulattha11 AliMsaM. daga12 satINa13 ptimNthg14| ayasI15 kusuMbha16kodava11, kaMgUra8 rAlagavaradR19 sAma20 kodUsA 21saNa22 sarIsava23 mlagabIyA24 / je yAvannA tahappagArA se taM oshiio|10| chAyA-atha kAstA auSadhaH ? auSadhayo'nekavidhAH prajJaptAH, tadyathA-zAliH1 bIhiH2 godhUmam 3 yavAH4 yavayavAH5 kala 6-masUra7-tila-8 mud9-mASa10 niSpAva11 kulatthA12-''lisaMdA13-satINa14- palimanthA 25 atasI 26 kusumbha17 kodravau18 kagU19 rAlaka20 zyAmAka21 ko shaaH22| zaNa23sarpapa24 mUlakabIjAni25, yAzcAnyA stthaaprkaaraaH| tA etA auSadhayaH / 10 / inake atirikta anya bhI jo isI prakAra ke hote haiM ve harita kahe jAte haiM / aba upasaMhAra karate haiM-yaha harita kI narUpaNA huii| harita ke tIsa bhedoM kA yahAM nAmollekha kiyA gayA hai| zabdArtha-(se kiM taM osahIo) ? oSadhiyAM kitane prakAra kI haiM ? (aNegavihAo) aneka prakAra kI (paNNattAo) kahI haiM (taM jahA) ve isa prakAra haiM (sAlI) zAli, (cIhI) vrIhi (gohuma) godhUma, (jaca) jau, A upara kahevAmAM Avela vanaspati sivAya bIjA paNa je AvI jAtanA hoya te badhAM harita kahevAya che. have upasaMhAra kare che A haritanI prarUpaNa thaI. haritanA trIsa bhedo ne ahIM nAmollekha karyo che. zahAtha-(se ki taM bhaMte ! osahIo) bhagavan auSadhiyo TasA asAnI cha. (osahIo) auSadhiyo (agegavihA) mane pr4|2nii (paNNattAo) 44ii cha (ta jahA) tasA sAre cha (sAlI) saNa (vIhI) prIDa (gohUma) gha (java) 45 pra0 36 zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #296 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 282 prajJApanAsUtre TIkA-aauSadhibhedAn prarUpayitumAha-se kiM taM osahIo ?' 'se' atha 'kiMtaM' kAstAH-katividhA-ityarthaH, auSadhayaH prajJaptA / bhagavAnAha- osahIoaNegavihAo paNNattAo' auSadhayaH-phalapAkAntAH-zAliprabhRtayaH, 'aNegavihA' anekavidhAH-nAnAprakArakAH prajJaptAH, tA evAha-'taM jahA-sAlI-vIhI-godhUmajavajavajavA kalamasUratilamuggamAsaNipphAvakulatthaAlisaMdasatINapalimaMthA, ayasI kusuMbhakodavakaMgUrAlagamAsakodaMsA saNasarisavamUlagavIyA' 'sAlI'-zAliH 'vIhI' bIhiH, godhUmaH, yavAH, yavayavAH, kalAya masUra tilamudmASa niSpAvakulatthA''lisandasatINapalimanthAH, atasI, kusumbha-kodravau, kaGgu-rAlaka (javajavA) yavayacA (kala) kalAya (masUra) masUra, (tila) tila, (mugga) mudga-mUMga, (mAsa) mASa-uDada, (NipphAya) niSpAya, (kulattha) kulatha,(AlisaMdaga) Alisanda, (satINa) satINa, (palimaMthA) palimantha, (ayasI) atasI-alasI, (kusuMbha) kusumma, (koddaya) kodoM, (kaMgU ) kagU (rAlaga) rAlaka, (sAma) sAmA (koiMsa) kodaMza (saNa) zaNa-sana, (sarisava) sarasoM, (mUligabIyA) mUlakabIja, (je yAyanne tahappagArA) anya jo isI prakAra ke haiN| (se taM osahIo) yaha oSadhi kI prarUpaNA huii| TIkArtha--aba oSadhi ke bhedoM kI prarUpaNA karate haiM-prazna kiyA gayA ki oSadhiyAM kitane prakAra kI kahI haiM ? bhagavAn ne uttara diyA-oSadhiyAM aneka prakAra kI kahI gaI hai| zAli Adi jo vanaspatiyAM phala-pAka ke pazcAt hI sUkha jAtI haiM, unheM oSadhi kahate haiN| unake bheda isa prakAra haiM-zAli, brIhi, gehUM, jau, yayayaya (jo kA eka prakAra) (kalAya) masUra, tila, mUga, niSpAva, kulatha, Alisanda, (jayajayA) 45yA (kala) 4Aya (masUra) bhasU2 (tila) tasa (mugga) bhA (mAsa) maha (NipphAva) nipAva (kulattha) 4sathI (Alisada) mAsisanha (satINa) satA (palimaMthA) patibhantha (ayasI) masI (kusubha) suna (kodava) 12 // (kaMgU) 4in (rAlaga) 22 (sAma) saam| (2074) (kodaMsa) Ea (saNa) zaY (sarisaba) sarasa5 (mUlagabIyA) bhUta mI (je yAvanne tahappagArA) mI 25 // 42 // cha (se taM osahIo) 20 auSadhiyo upAya che. TIkAtha-have auSadhinA bhedanI prarUpaNa kare che prazna karAyoke auSadhio kaTalA prakAranI kahelI che? zrI bhagavAne uttara Ape-auSadhio aneka prakAranI kahelI che. zAlI vigere auSadhiye (vanaspati) phala pAka thayA pachI sUkAI jAya che mATe te auSadhiyo che. te me 20 zata cha-si-bIDa (2) 9, 45, ya1ya1, zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #297 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra. pada 1 sU.19 sabhedayanaspatikAyanirUpaNam 283 mASa kodaMzAH, zaNa-sarSapa - mUlakabIjAni, ete phalapAkAnantara vizIryamANatyAt auSadhipadena vyapadizyante te ca prasiddhAH / mUlam-se kiM taM jalaruhA ? jalaruhA aNegavihA paNNattA, taM jahA-udae1 avae2 paNae3 sevAle4 kalaMbuyA5 haTeya6 kaseruyA7 kacchamANITa uppale 9, paume10 kumude11 galiNe12 subhae13 sugaMdhie14 poMDarIyae15mahApuMDarIyae16 sayapatte17 sahassapatte 18 kalhAre 19 kokaNade 20 araviMde21 tAmarase22 bhise 23 bhisamuNAle24 pokkhale25 pokkhlsthibhue26| je yAvannA tahappagArA / se taM jalaruhA // 11 // chAyA-atha ke te jalaruhAH ? jalaruhA anekavidhAH prajJaptAH, tdythaa-udkm| avarkara panakaM3 zaivAlaH4 kalambukAH 5 haThaH6 kazerukAH7 kacchabhANI8 utpalaM satINa, palimaMtha, alasI, kusuMbha, kodraya, kaMgU, rAlaka, sAMbA kodaMza, zaNa, sarasauM mUlaka, bIja, ye saba phala-pAka ke anantara naSTa ho jAne ke kAraNa oSadhi zabda ke cAcya haiM aura prasiddha haiN| __ zabdArtha--'se kiM taM jalasahA' jalaruha kitane prakAra ke haiM ? (aNegavihA) aneka prakAra ke (paNNattA) kahe haiM (taM jahA) ve isa prakAra haiM-(udae) udaka, (avae) avaka (paNae) panaka, (sevAle) zaivAla (kalaMbuyA) kalambukA, (haDhe) haTha, (kaseruyA) kazerukA, (kacchabhANI) kacchabhANI, (uppale) utpala, (paume) padma (kumude) kumuda, (NaliNe) nalina (subhae) subhaga (sugaMdhie) saugaMdhika, (poNDarIe) puNDarIka, apanI onta, sAya (42) masUra, tasa, bhaga, nipAya, 4thI mAsisanha. satI, pasinAtha, masI, suna, 62, 4in. 2, sAmAza, zaNa sarasava. mUlAnA bIja. A badhAM phaLa pAka pachI naSTa thaI jAya che e kAraNe auSadhi zabdanA vAya che. ane prasiddha che. zahA-(se kiM taM jalaruhA) 1637 DeTA prA2nA dyA cha ? (jalaruhA) 413 / (aNega vihA) mane prA2nA (paNNattA) 4i cha (taM jahA) tayA // 54 // 2 cha (udae) 4 (avae) 2014 (paNae) pana (sevAle) sevANa (kalaM, bayA) yA (haDhe) 3 (kaseruyA) 4234 // (kacchabhANI) 427mANI (uppale) S5sa (paume) 55 (kumude) muha (NaliNe) nAsana (subhae) subhA (sugaMdhie) sugadhi (poNDarIe) 313 (mahApAMDarIe) bhaDArI (sayapatte) zatapatra zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #298 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 284 prajJApanAsUtre 9 pa-10 kumudaM11 nalinaM 12 subhagaM 13 saugandhikaM14 puNDarIkaM 15 mahApuNDarIkaM16 zatapatraM17 sahasrapatraM18 kalhAraM19 kokanadam 20 aravindaM21 tAmassaM 22 bhisaM23 bhisamRNAlaM24 puSkaraM25 pusskraastibhukm26| ye cAnye tathA prakArAH / te ete jalaruhAH // 11 // __TIkA-atha jalaruhaprakArAn prarUpayitumAha-'se kiM taM jalaruhA ?' 'se' atha 'ki taM' ke te, katividhA ityarthaH, jalaruhAH prajJaptAH ? bhagavAnAha-'jalaruhA aNegavihA paNNattA' jalaruhA:-jale rohanti-udbhavanti iti jalaruhA:-jalodbhavAH anekavidhAH nAnAprakArakAH prajJaptAH, tAnevAha-'taM jahA-udae apae paNae sevAle, kalaMbuyA, haDhe kaseruyA kacchabhANI uppale paume kumude NaliNe subhaga sugaMdhie poMDarIyae, mahApuMDarIyae sayapatte sahassapatte kalhAre kokaNade araviMde tAmarase bhise bhisamuNAle pokkhale pokkhalasthibhUe' tadyathA-'udae'-udakam, idaM jalaruhapadena vyapadizyate tasyApi jalAzaye udmAvAt, 'avaye'-avakaM jalodbhavaM tRNayastuvizeSarUpaM vartate tadapi jalodbhavAt jalaruhapadena vyapadizyate, 'paNae' panakam-idamapi pAnIyodbhavaM tRNavastuvizeSarUpaM jalodbhavAt jalaruhapadena vyava(mahApuMDarIe) mahApuNDarIka, (sayapatte) zatapatra (sahassapatte) sahasrapatra, (kalhAre) kalhAra (kokaNade) kokanada, (araviMde) aravinda, (tAmarase) tAmarasa kamala, (bhise) misa (bhisamuNAle) bhisamRNAla, (pokkhale) puSkara, (pokkhalatthibhUe) puSkarAstibhuk (je) yAcanne (tahappagArA) isI prakAra ke jo Anya haiM / (se taM jalaruhA) yaha jalaruha kI prarUpaNA kI gaI hai| TIkArtha--aba jalaruha kI prarUpaNA prAraMbha karate haiM / prazna kiyA gayA ki jalaruha vanaspatiyAM kitane prakAra kI haiM ? bhagavAn ne uttara diyA-jalaruha vanaspatiyAM aneka prakAra kI haiN| ve isa prakAra haiM-udaka (sahassapatte) sakhapatra (kalhAre) 487.2 (kokaNade) 46 (araviMde) 12viha (tAmarase) tAmarasa 4bha, (bhise) mIsa (bhisamuNAle) mIsasa (pokkhare) dhuH42 (pokkhalasthibhUe) 54stisuta (je yAvanne tahappagArA) sevI satanA bhI che (se ttaM jalaruhA) 2 // 1337nI 535 / 7. TIkAtha-have jala rUhanI prarUpaNAno prAraMbha kare che prazna pUcho ke jalarUha vanaspati keTalA prakAranI che? zrIbhagavAna uttara Ape che-jalarUha vanaspati aneka prakAranI che teo A prakAre che-udaka nAmanI vanaspati jalarUha che arthAt pANImAM pedA thAya che. avaka nAmanI vanaspati jalarUha che kemake pANImAM utpanna thAya che ane ghAsa rUpe zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #299 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prabodhinI TIkA pra. pada 1 sU.19 samedavanaspatikAyanirUpaNam 285 hiyate, 'sevAle' - zaivAla: prasiddha eva, so'pi jalodbhavAd jalaruhapadena vyavahiyate, 'kalaMbuyA' - kalambukAH pAnIyomA stRNavastu vizeSarUpAH jalaruhapadena vyapadizyante, 'haDhe' haThaH -tRNavizeSo jalaruhapadena vyapadizyate, evameva 'kaseruyA' kazerukA : - 'kezau ' iti bhASA prasiddhAH kandavizeSAH jalaruhapadena vyapadizyante, 'kacchabhANI' kacchabhANyo jalodbhavAH jalaruhapadena vyapadizyante, evameva'uppale' utpalam, 'paume' padmam 'kumude' - kumudam, 'liNe' nalinam, 'subhae' subhagam, 'sugaMdhie' saugandhikam 'pauMDarIyae' - puNDarIkam - 'mahApuMDarIe' mahApuNDarIkam, 'sayapatte' zatapatram 'sahassapatte' sahasrapatram ' kalhAre' kalhArama 'kokaNade' kokanadam, ' araviMde' aravindam, 'tAmarase' tAmarasam, 'bhise' bhisam 'bhisamuNAle ' bhisamRNAlam 'pokkhale' puSkaram, 'pokkhalatthibhUe' - puSkarAstibhutam, etAni jalodbhavatvAt jalaruhapadena vyapadizyante tAni ca prAyaH prasinAmaka vanaspati jalaruha hai arthAt jala meM utpanna hotI hai / avaka vanaspati jalaruha hai arthAt jala meM utpanna hotI hai aura tRNa rUpa hotI hai / panakabhI jala meM utpanna hotI hai, ataH jalaruha kahalAtI hai sevAla, jise saMvAra kahate haiM, prasiddha hai jala meM utpanna hone se vaha jalaruha hai / kalaMbuyA vA kalambukA eka prakAra kI tRNa vastu hai jo pAnI utpanna hotI hai / haTha bhI eka prakAra kA jala meM utpanna hone vAlA ghAsa hai / kazerukA ko bolacAla kI bhASA meM kezaura kahate haiM yaha eka prakAra kA kanda hai aura pAnI meM paidA hotA hai| kacchabhANI bhI jalaja vanaspati hai / isI prakAra utpala, padma, kumuda, nalina, subhaga, saugandhika, puNDarIka, mahapuNDarIka, zatapatra, sahasrapatra, kalhAra, kokanada, aravinda aura tAmarasa, ye saba kamala kI alaga-alaga jAtiyA~ haiM aura ina saba kI utpatti bhI jala meM hotI hai / bhisa bhisamRNAla, puSkara, puSkarAstibhuka, ye bhI jalotpanna hone se jlhAya che. panaka paNa pANImAM janme che tethI jalarU kahevAya che. zaivAla (je sevALa che) te tA jANItAja che. pANImA uge che tethI te paNa ( jalaruha ) che. usA agara usa muDa me bhartanI tRNu vastu che. ne pANImAM apane che, haTha paNa pANImAM utpanna thatuM eka jAtanuM ghAsa che. kazAkane khelAtI bhASAmAM kezeAra kahe che.A eka jAtane punda che ane pANImAM pedA thAya che. kaccha lAegI pazu sa33 vanaspati che. mena rIte utyakSa, padma, ubhuha, nasina, sulaga sogandhira puMDariDa, bhaDDApuMDariGa, zatapatra, sahakhapatra, udahAra Aunaha, mane arivaMda tAmarasa, A badhI kamaLanI judI judI jAtiyeA che. ane A badhAnI utpatti paNa pANImAM thAya che. misa, misamRNAla, puSkara, puSkarAtimukta A paNa zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #300 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre ddhAni eva santi, evameva 'je yAvannA tahappagArA' ye cApyanye tathA prakArAH-evaMvidhAH padArthA santi te'pi sarve jalaruhapadena vyapadezyA bhavanti, prakRtaM jalaruhamupasaMharamAha- se taMjalaruhA' te ete pUrvoktAH SaiviMzatibhedA jalaruhAH prajJaptAH / mUlam-se kiM taM kuhaNA? kuhaNA aNegavihA paNNattA, ta jahAAe1 kAe2 kuhaNe3 kuNake4 davvahaliyA5 saphAe6 sajjhAe7 chattoe8 vaMsINa9 hitaakure10| je yAvanne tahappagArA / se taM kuhnnaa| 12 / chAyA-atha ke te kuhaNAH kuhaNA anekavidhAH prajJaptAH, tadyathA-AyaM 1 kAryara kuhaNaM3 kunaka4 dravyahalikAM5 zaphAyaH6 svadhyAyaH7 chatroka:8 vaMzInaM9 hitAkurakam, ye cAnye tathAprakArAH / te ete kuhaNAH // 12 // ruha kahI gaI haiM / ye saba prAyaH prasiddha haiN| inake atirikta isI prakAra kI anya vanaspatiyAM jo jala meM utpanna hotI haiM, sabhI jalaruha kahalAtI haiM / aba upasaMhAra karate haiMyaha jalaruha kI prajJApanA huI / yahAM inake chabbIsa prakAra ginAe haiN| zabdArtha-(se kiM taM kuhaNA) kuhaNa vanaspati kitane prakAra kI haiM ? (agegavihA) aneka prakAra kI (paNNattA) kahI hai (taM jahA) vaha isa prakAra hai / (Ae) Aya, (kAe) kAya, (kuhaNe) kuhaNa, (kuNakke) kunakka, (davyahaliyA) dravyahalikA, (saphAe) zaphAya, (sajjhAe) svAdhyAya (chattoe) chatroka, (paMsINa) vaMzona, (hitAkurae) hitAkuraka (je yAvanne tahappagArA) isI prakAra kI jo anya haiM / (settaM kuhaNA) yaha kuhaNa kahe gae haiN| jatpanna hovAthI jalarUha kahelI che. A badhI vanaspati mATe bhAge prasiddha che. enA sivAya evI jAtanI anya vanaspati je pANImAM pedA thAya che te badhI jalarUha kahevAya che. have upasaMhAra kare che-A jalarUhanI prajJApanA thaI. ahIM tenA chavIsa prakAra gaNAvyA che. zahAtha-(se kiM taM kuhaNA) 7 vanaspati tt|| prA2nI cha (kuhaNA) 75 (aNegavihA) bhane 54|2nii (paNNattA) 4DI che (taM jahA) teso 2mA prAre cha (Ae) mAya (kAe) ya (kuhaNe) 1 (kuNakke) ana44 (davvahalIyA) dravyaDati (saphAe) zaya (samjhAe) svAdhyAya (chattoe) chatrA4 (vaMsINa) sIna (hitAkarae) (uta424 (je yAvanne taeppagArA) sevI satanI re mI panaspatiyA cha (se taM kuhaNA) 2 4 4vAya che. zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #301 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra. pada 1 sa.19 sabhedacanaspatikAryAnarUpaNam 287 mUlam-(gAhA) NANAvihasaMThANA, rukkhANaM egajIviyA pattA / khaMdhA vi egajIvA, taal-srl-naalieriinn||31|| jaha sagalasarisavANaM, silesamissANa vaTTiyA vttttii| patteyasarIrANaM, taha hoMti sarIrasaMghAyA // 31 // jaha vA tilapappaDiyA, bahaehiM tilehiM saMhatA sNtii| patteyasarIrANaM, taha hoti sarIrasaMghAyA // 33 // se taM patteyasarIrabAyaravaNassaikAiyA ||suu0 19 // __chAyA-'nAnAvidhasaMsthAnA, vRkSANAm ekajIvakAni patrANi / skandhA api ekajIvAH, taal-srl-naalikeriinnaam||31|| yathA sakalasarSapANAM zleSmamizrANAM vartikA-valitA-vartI / pratyekazarIrANAM tatheti shriirsngghaataaH||32|| yathA vA tilaparpaTikA bahubhistilaiH saMhatA santa / pratyeka zarIrANAM tathA bhavanti shriirsngghaataaH||33|| te ete pratyekazarIravAdaravanaspatikAyikAH // 10 19 // zabdArtha-(NANAviha saMThANA) aneka prakAra kI AkRti vAle (rukkhANaM) vRkSoM ke (egajIviyA) eka jIyavAle (pattA) patte (khaMdhA vi) skaMdha bhI (egajIvA) eka jIva yAle (tAla sarala nAlierINaM) tAla, sarala aura naliyerI ke // 31 // (jaha) jaise (sagalasarisavANaM) sakala sarasoM ko (silesamissANa) zleSa dravya se milAe huoM kI (paTTiyA) vattI (ciTTI) ekarUpa (patteyasarIrANaM) pratyekazarIra vAloM ke (taha) usI prakAra (hoti) hote haiM (sarIrasaMghAyA) zarIroM ke saMghAta / (jaha) jaise (vA) athavA (tilapappaDiyA) tilapApaDI (bahahiM) bahuta (tilaehiM) bahuta se tiloM se (saMhatA) milIna (saMghI) hokara (patteyasarIrANaM) pratyekazarIra zahAtha-(NANAviha saMThANA) mane pr4|2nii mAtiyA (rukkhANaM) vRkSAnA (egajIviyA) me NA (pattA) ii (khaMdhAvi) 245 pa (egajIvA) se vA (tAla saralanAlaerINaM) tAsa, sarasa, mane nArasi // 31 // (jaha) 2 (sagalasarisavANaM) sa48 sarasonI (silesamissANa) zveSa dravyAthI bhejasAmAnI (vaTTiyA) patti (viTTI) me 35 (pattayasarIrA) prtye| zarIravANAnA (taha) tevI rIte (hoti) thAya cha (sarIrasaMzayA) zarI2 saghAta. (jaha) revA (vA) athavA (tilapappaDiyA) tA5DI (gahUhiM) gha (tilaehi) tamothI (saMhatA) bhaNesa (saMtI) panIne 29 che. (patteyasarIrANa) pratye zarIra vAnA (taha) me rIte (hoMti) DAya che (sarIrasaMghAyA) zarIrAnA saghAta hAya che. zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #302 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 288 prajJApanAsUtre TIkA-atha kuhaNabhedAn prarUpayitumAha-'se kiM taM kuhaNA ?' 'se' atha 'kiM ta' ke te katividhA ityarthaH kuNA:-kuhaNapadArthAH prajJatAH ? bhagavAnAha-'kuhaNA aNegavihA paNNattA' kuhaNAH kuhaNapadArthAH-bhUmisphoTanAbhidhAnAH anekavidhAH nAnAprakArakAH, prajJaptAH, tAnevAha-'taM jahA' Ae kAe kuhaNe kuNake davyahaliyA saphAe sajjhAe, chattIe, vaMsINa, hitAkurae' tadyathA-AyaM, kArya, kuhaNaM, kunaka, dravyahalikA,zaphAyaH, svAdhyAyaH, chatrokaH, vaMzInae, hitAkurakam, ete padArthAH dezavizeSe prasiddhAH kuhaNapadena vyapadizyante te ca bhUmisphoTAbhidhAnAH kuhaNAH apkAyaprabhRtayaH, tathaiva-'je yAvannA tahappagArA' ye cApyanye tathA prakArAH-evaM vidhAH santi, te'pi sarve kuhaNapadena vyapadezyAH, prakRtamupasaMharanAha-'setaM kuhaNA' te ete pUrvoktAH dazabhedAH kuhaNAH prajJaptAH / jIvoM ke (taha) usI prakAra (hoti) haiM (sarIrasaMghAyA) zarIrasaMghAta (settaM patteyasarIrabAyaravaNapphaiyA) yaha pUrvokta pratyeka zarIra bAdara vanaspatikAyika kahe gaye haiM // 19 // TIkArtha--aba kuhaNa vanaspati ke bhedoM kI prarUpaNA karate haiN| prazna kiyA gayA ki kuhaNa vanaspati ke kitane bheda haiM ? bhagavAn ne uttara diyA-kuhaNa aneka prakAra ke hote haiM / bhUmi ko phoDa kara nikalanevAlI vanaspatiyAM kuhaNa kahalAtI haiN| unake aneka prakAra ye haiMAya, kAya, kuhaNa, kunakka, dravyahalikA, zaphAya, svAdhyAya, chatrAka vaMzI vaMzIna, hitAkuraka, ye saba kuhaNa kahalAne vAlI vanaspatiyAM dezavizeSa meM prasiddha haiN| ___inake atirikta isI prakAra kI jo anya vanaspatiyAM haiM, unheM bhI kahaNa hI samajhanA caahie| aba upasaMhAra karate hue kahate haiMyaha kuhaNa kI prajJApanA huii| (se taM patteyasarIrabAyaravaNassaikAiyA) 2 // pUrvarita pratye4 zarI2 62 vanaspatikAyika kahelA che. je sU. 19 che TIkA-have kahaNa nAmanI vanaspatinA bhedanI prarUpaNa kare che-prazna pUchAye. ke kuhaNa vanaspatinA keTalA bheda che? zrIbhagavAne uttara Apya-kuhaNa aneka prakAranA hoya che. jamInane phADIne bahAra AvavAvALI vanaspatio kuhaNa kahevAya che. teonA A aneka prakAra cha-mAya, 4Aya, 7, suna, dravyA'si ||3||y, svAdhyAya, chtr||, zIna, hitAkuraka, A badhI kuhaNa kahevAtI vanaspati deza vizeSamAM prasiddha che. taduparAnta AvA prakAranI je bIjI vanaspati che. teone paNa kuhaNa ja samajavI joIe. zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #303 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra. pada 1 sU.19 samedavanaspatikAyikanirUpaNam 289 athoktAnuktArthasaMgrahaNArthamAha--'NANAvihasaMThANA rukkhANaM' nAnAvidha saMsthAnAni-nAnAvidham-anekaprakArakaM saMsthAna-saMsthitiryeSAM tAni nAnAvidhasaMsthAnAni vRkSANAM bhavanti, vRkSagrahaNamatra gucchagulmAdInAmapi upalakSam avaseyam, 'egajIviyA pattA'-ekajIvakAni-eka jIvAdhiSThAnAni patrANi bhavanti, khaMdhA vi egajIyA' skandhA api, ekajIvakAH-eka jIvAdhiSThAnA bhavanti, keSAM vRkSANAmityAha-'tAlasaralaNAlieroNaM 40' tAlasaralanAlikerINAM vRkSANAM patrANi eka jIvAdhiSThitAni, skandhAzca ekajIvAdhiSThitA bhavantItyAzayaH kintvatra tAlasaralanAlikerI grahaNamupalakSaNaM bodhyam, tenAnyeSAmapi yathA''gamamekajIvAdhiSThAnatvaM ekandhasyAvaseyam, anyeSAntu skandhAH pratyekamasaMkhyaka pratyekazarIrajIvAtmakA iti sAmarthyAt pratipattavyam, 'khaMdhA vi asaMkheya aba ukta aura anukta artha ke saMgraha ke lie zAstrakAra kahate haiM vRkSoM kI AkRtiyAM nAnA prakAra kI hotI haiN| yahAM vRkSa zabda upalakSaNa hai, ataeva usase guccha gulma Adi kA bhI grahaNa samajha lenA cAhie / inake patte eka jIvaka arthAt eka jIva se adhiSThita hote haiM / inake skaMdha bhI eka jIva vAle hote haiM / kina vRkSoM ke patte aura skaMdha eka jIva vAle hote haiM ? isakA uttara hai-tAla, sarala aura nAlikerI vRkSoM ke / kintu ina vRkSoM kA grahaNa yahAM upalakSaNa hI samajhanA cAhie / ataeva anya vRkSoM ke skaMdha bhI AgamAnusAra ekajIva vAle samajha lene cAhie / kinhIM-kinhI vRkSoM ke skaMdha asaMkhyajIvAtmaka bhI hote haiM, kyoM ki pahale kahA jAcukA hai-'khaMdhAvi asaMkheyajIviyA' arthAt skandha bhI asaMkhyAta jIvoM vAle hote haiN| ' have upasaMhAra karatA kahe che. A kuhaNanI prarUpaNa karAI che. have ukta ane anukta arthanA saMgrahane mATe zAstrakAra kahe che vRkSanI AkRtio nAnA prakAranI bane che. ahIM vRkSa zabda upalakSaNa che, tethI tenAthI guccha, guma vigerenA grahaNane samajI levuM joIe. temanA pAMdaDAM eka chavaka arthAt eka jIvathI vyApta hoya che. tenA skaMdha paNa eka jIvavALA hoya che. kayA vRkSanA pAna ane skandha eka jIva vALA hoya che? tene uttara che-tAla sarala, ane nALIerI vRkSonA. parantu A vRkSanuM grahaNa ahIM upalakSaNaja samajavuM joIe. tethIja bIjA vRkSanA ska paNa AgamAnusAra eka jIva vALA samajavAM joIe. koI koI vRkSenA skandha asaMkhyAta jIvA sAta pAya che. bha paDatAM vAyu cha (khaMghA vi asaMkheya jIbiyA) arthAt skandha paNa asaMkhyAta jI vALA hoya che. pra0 37 zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #304 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 290 prajJApanAsUtre jIviyA' iti pUrvamuktatvAt, nanu yadi pratyeka manekazarIrajIvAdhiSThitA bhavanti tadA kathamekakhaNDazarIrAkArAH darIdRzyante ? ityAzaGkAyAmAha-'jaha sagala sarisavANaM silesamirasANaM baTTiyA vittttii| pattayasarIrANaM taheti sarIrasaMghAyA' // 41 'jaha'-yathA 'sagalasarisavANaM' sakala sarpapANAm 'silesamissANaM'-leSmamizrANAm-zleSmadravyavimizritAnAm, 'vaTTiyA' valitA, 'viTTI' vattiH yatikA, ekarUpA bhavati, atha ca te sakalasarpapAH paripUrNazarIrAH santaH pRthak svasvAvagAhanayA'vatiSThante, 'taheti' tathA iti anenaivaupamyena 'patteyasarIrANaM sarIrasaMghAyA' pratyekazarIrANAM jIvAnAM zarIrasaGghAtA:- bhinnabhinna svasvAvagAhanA bhavanti, atredaM bodhyam-zleSma dravyasthAne rAgadveSopacayaviziSTaM tathAvidhaM karma bhavati, sakalasarSapasthAne ca pratyekazarIrA ucyante, sakalasarpa pagrahaNena sarSapaviviktatvapratipatyA pRthak svasvAvagAhapratyekazarIra viviktatvapratipattirbhavatIti, atraiva dRSTAntAntaraM vakti 'jaha vA tilapappaDiyA bahuehiM tile hiM saMhatA saMti / zaMkA--agara pratyeka aneka zarIravAle jIvoM se adhiSThita haiM to ekakhaNDa zarIrAkAra kaise dikhAI dete haiM ? samAdhAna-jaise sampUrNa (pUre) sarSapoM ko yadi zleSa dravya se mizrita kara diyA jAya to ve saba ekarUpa ho jAte haiM, yadyapi ve saba sarasoM paripUrNa zarIravAle hone ke kAraNa pRthaka-pRthaka apanI-apanI avagAhanA se rahate haiM, usI prakAra una pratyekazarIra jIvoM ke zarIrasaMghAta bhI apanI-apanI avagAhanA se rahate haiM, magara ekarUpa pratIta hote haiN| yahAM yaha samajhalenA cAhie ki jaise sarSapoM ko Apasa meM cipakAne yAlA 'leSadravya hotA hai, vaise yahAM rAga-dveSa ke upacaya se viziSTa karma hai / sarSapoM ke sthAna para yahAM una jIvoM ke pratyekazarIra samajhanA cAhie / sakala sarSapa zabda ke grahaNa se jaise una sarSapoM zaMkA-athavA pratyeka aneka zarIra vALA jIvAthI adhiSThita che te eka khaMDa zarIrAkAra kevI rIte dekhAya che? - samAdhAna-jema saMpUrNasarane je zleSadravyathI mizrita karI devAya te te badhA eka rUpa thaI jAya che, je ke e badhA sarasava paripUrNa zarIra vALA hevAne kAraNe pRtha-pRthak pitApitAnI judAIthI rahe che. evI ja rIte pratyeka zarIra nA zarIra saMghAta paNa pitApitAnI avagAhanAthI rahe che. chatAM eka rUpa pratIta thAya che. ahIM A samajI levuM joIe ke jema sarane paraspara joDanAra zleSadravya hoya che. tema ahIM rAgadveSanA upacayathI viziSTa karma che. sarasenI jagyAe ahIM te jenA zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #305 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prabodhinI TIkA pra. pada 1 sU.19 samedavanaspatikAyikanirUpaNam patteyasarIrANaM taha hoMtI sarIrasaMvAyA // 42 // 'jaha vA' yathA vA 'tilapapar3iyA' tilaparyaTikA-tilazaSkulikA - tilapradhAnA piSTamayI apUpikA, 'bahuehiM ' bahubhiH 'tilehiM' tilaiH 'saMhatA saMtI' saMhatA mizritA satI bhinnabhinnasvasvAvagAha tilasvarUpA bhavati, kathaJcidekarUpA ca jAyate, 'taha' tathA anenaivaupamyena 'patteyasarIrANaM' - pratyekazarIrANAM jIvAnAm ' hoMti' - bhavanti 'sarIrasaMghAyA' vArIsaGgAtAH kathaJcidekarUpAH bhinna bhinna svasvAvagAhanAzca bhavanti, prakRtamupasaMhannAha - 'setaM pateyasarIravaNassa ikAiyA' te ete - pUrvoktA : pratyekazarIrabAdaravanaspatikAyikAH prajJaptAH // 019 || 291 kI minnatA kA bodha hotA hai, usI prakAra yahAM pratyekazarIra jIvoM kI bhinnatA kI pratipatti hotI haiM / isI viSaya ko samajhAne ke lie dUsarA dRSTAnta dete haiM-jaise tilapapaDI bahuta-se tiloM ke ekameka hone se banatI hai / usa tilapapaDI meM pratyeka tila alaga-alaga rahatA hai, phira bhI tilapaTTI eka pratIta hotI hai, isI prakAra pratyeka zarIra jIvoM ke saMghAta alaga-alaga hone para bhI ekarUpa pratIta hote haiM / aba upasaMhAra karate hue sUtrakAra kahate haiM - yaha pratyeka zarIra bAdaravanaspatikAyika jIvoM kI prajJApanA hui / yahAM jahAM jitane vanaspati ke bhedoM kI gaNanA kI hai, vahAM vastutaH utane pratyeka vanaspatikAyikoM ke bheda samajhane cAhie / prakRta sUtra pratyeka vanaspatikAyika jIvoM kI prarUpaNA ke lie hI hai // 19 // pratye zarIra sabhaSa me. 'sakala sarpapa' zabdanA zraNuthI prema te srsvAnI vibhinnatAne edha thAya che. eja prakAre ahI' pratyeka zarIra jIvAnI vibhinnatAnI pratItti ane che. Aja viSayane samAvavAne bIjuM dRSTAnta Ape che-jema talapApaDI ghaNA talAnA eka bIjAnA meLApathI bane che. e talapApaDImAM dareka tala alaga alaga rahe che. to paNa talapApaDI eka jovAmAM Ave che. evI rIte pratyeka zarIra jIveAnA saMghAta paNa alaga alaga hAvA chatAM eka rUpa pratIta thAya che, upasaMhAra karatA sUtrakAra kahe che--A pratyeka zarIra khAdara vanaspatikAyika jIvAnI prajJApanA thai. ahIM jyAM jeTalA vanaspatinA bhedonI gaNanA karI che tyAM vastutaH te nA pratyeka vanaspati kAyikAnA bheda samajavA joie. prakRta sUtra pratyeka vanaspati kAyika vAnI prarUpaNAnA mATe ja che. ! sU. 19 mAM zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #306 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre mUlam - se kiM taM sAhAraNasarIra bAyaravaNassaikAiyA ? sAhAraNasarIra bAyaravaNassaikAiyA aNegavihA paNNattA, taM jahA - avae 1 paNae2 sevAle3 lohiNI4 mihutthu5 hutthibhAgA ya6 / assakannI 7 sIhakannI8 siuMTi9 tattomusuDhi // 10 // ruru11 kuMDariyA 12 jIru 13, chIravirAlI 14 taheva kiTTIyA 15 hAliddA 16 siMgabereya17 AlugA18 mUlaeiya 19 |2| kaMbUyaM 20 kannukkai 21 sumattao22 valai23 taheva mahusiMgI 24 | nIruha25 sappasugaMdhA chinnaruhA27 ceva bIyaruhA 28 // 3 // pADhA 29 miyamAluMkI 30 mahurarasA31 ceva rAyavattI ya32 / paumA33 mADhari34 daMtIti35 caMDI36 kiTTI37 ti yA varA // 4 // mAsapaNi38 muggapaviNa39 jIviyarasahe ya40 reNuyA41 ceva / kAolI42 khIrakAolI43 tahA bhaMgI 44 nahIi 45 // 5 // kimirAsi46 bhadamutthA47 maMgalaI48 velugAiya49 / kiNha paule 50 haDhe 51 harataNuyA52 ceva loyANI 53 // 6 // kaNhe kaMde 54 vajje55 sUraNakaMde 56 taheva khallure 57 / ee anaMtajIvA, je yAvanne tahAvihA // 7 // taNamUla kaMdamUle, sImUle ti yAvare / saMkhijamasaMkhijA, boddhavyA'NaMta jIvA ya // 8 // siMghADagassa guccho, aNegajIvo u hoi nAyavo / pattA patteya jIvA, donni ya jIvA phale bhaNiyA // 9 // chAyA-atha ke te sAdhAraNazarIra bAdaravanaspastikAyikAH ? sAdhAraNa zarIrabAdaravanaspatikAyikA anekavidhAH prajJaptAH, tadyathA - avakaH 1 panakaH 2 zaivAlaH 3 sAdhAraNa vanaspati kI prajJApanA zabdArtha - ( se kiM taM sAhAraNa sarIra vAyarasaNassaikAiyA ?) sAdhAraNa zarIra vAle bAdaravanaspatikAyika jIva kyA haiM ? arthAt kitane sAdhAraNa vanaspatinI prajJApanA 292 zabdArtha - (se kiM taM sAhAraNa (ravaNassaikAiyA ? ) sAdhAraNa zarIra pANA mahara vanaspati ayi va zu che arthAt TasI lavanA che ? ( sAhA - zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #307 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra. pada 1 sU.20 sAdhAraNazarIrabAdaravanaspatikAyikAH 293 lohiNI-snuhI 4 mihutthu5 hutthibhAgA6 ca / azvakarNI7 siMhakarNI8 siMuMDhI9 musuMDhI10 ca // 1 // ruru:11 kuNDarikA 12 jIruH13 kSIraviDAlI14 tathaiva kittttikaa15| haridrA16 zRGgaberazva17 AlukaM 18 mUlakam 19 iti // 2 // kAmboja 20 karNotkaTa:21 sumAtrakaH22 valakI23 tathaiva madhuzRGgI 24 / nIruhA25 sarpa sugandhA26 chinnaruhA28 caiva biijruhaa28||3|| pAThA 29 mRgavAluGkI30 madhurarasA31 caiva rAjapatnI 32 ca padmA33 mATharI34 dantI35 ti caNDI36 prakAra ke haiM ? (aNegayihA) aneka prakAra ke (paNNattA) kahe haiM (taM jahA) ve isa prakAra (avae) ayaka, (paNae) panaka, (sevAle) zaivAla, (lohiNI) snuhI, (mihutthu) mihutthu, (hatthibhAgA) hastibhAgA ya, aura (assakanni) azvakarNI, (sIhakannI) siMhakarNI, (siuMDhI) siuNDhI, (tatto) phira, (musuDhI) musuMDhI) ya aura / (ruru) ruru, (kuMDariyA) kuMDarikA, (jIru) joru, (chIravirAlI) kSIraviDAlI, (taheba) usI prakAra (kiTTIyA) kiTikA, (hAliddA) haldI, (siMgavere) adarakha, ya aura (AlugA) AlU, (mUlae) mUlI, _(kaMbUthaM) kAmboja, (kannukkaDa) karNotkaTa, (sumattao) sumAtraka, (valai) valakI, (taheva) usI prakAra (mahusiMgI) madhuzRGgI, (nIruha) nIruhA, (sappasugaMdhA) sarpasugandhA, (chinnaruhA) chinnaruha, (ceva) aura (bIyaruhA) bIjagaha, ___ (pADhA) pADhA, (miyavAlu kI) mRgavAluMkI, (mahurarasA) madhurarasA, (ceca) aura, (rAyavattI ya) aura rAjapatnI, (paumA) padmA, (mADhari) raNa bAyaravaNassaikAiyA) sAdhAraNa mA42 vanaspati4i 73 (aNegavihA) bhane pradhAna (paNNattA) 4aa cha (taM jahA) te 21 prAre (avAe) 2054 (paNae) pana4 (sevAle) zaivAla (lohiNI) 2nuDI (mihutthu) bhitthu (hatthibhAgA) istimaa|| (ya) mane (assakanni) 25549 (sIhakannI) siDI (siUdI) siDI (tatto) mane (musuDhI) bhusuTI (ya) mane (ru) 33 (kuDariyA) 3. (Rs (jIsa) 73 (chIravirAlI) kSIravirAsI (taheva) me rIta (kiTiyA) haTTa (hAlidA) 142 (sigabere) mA (ya) mane (AlUgA) mA (mUlae) bhuug| (kaMbUyaM) 4mA (kannukkaDa) 4i8 (sumattao) sumAtra4 (valai) al (taheva) me rIte (mahusiMgI) madhugI (niruha) ni39 (sappasuyaMdhA) sapa suganyA (chinnaruhA) chinna39 (ceva) mane (bIyaruhA) mI0439. (pADhA) pADhA (miyavAlukI) bhRgavADI (mahurarasA) bha72 2sA (ceva) mane (rAyavattIya) 2015trI (paumA) 5 // (mADharI) bhA42rI (daMtI) intI (iti) se rIte (caMDI) ya-DI (kidvitti) dRSTi (yAvarA) bhane mI zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #308 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre kRSTi37 riti caapraa||4|| mASaparNI38 mudgaparNI 39 jIvitarasaha40 0 reNukA41 caiva / kAkolI42 kSIrakAkolI43 tathA bhaGgI44 nakhI45 iti|5| kRmirAziH 46 bhadramustA47 lAgalakI48 pelukA49 iti kRSNaprakula 50 zya haDhaH51 haratanukA52 caiva loyaannii53||6|| kRSNaH kandaH54 vanaH (vanakandaH) 55 maraNakanda:56 tathaiva khlluurH57| ete'nantajIyAH, ye cAnye tthaavidhaaH|7| tRNamUlaM vaMzImUlamiti cAparam / saMkhyAtA asaMkhyAtA boddhavyA anntjiivaashthaa| mATharI, (daMtI) dantI, (iti) isa prakAra, (caMDI) caNDI, (kiTTitti) kRSTi, (pAvarA) aura (dUsarI) __(mAsapaNNI) mASapaNi, (muggapaNNI) mudgaparNI, (jIviyarasahe) jIvitarasaha (ya) aura (reNuyA) reNukA, (ceca) aura (kAolI) kAkolI, (khIrakAolI) kSIrakAkolI, (tahA) tathA, (bhaMgI) ,gI, (nahIM) nakhI, (iya) isa prakAra, (kimirAsI) kRmirAzi, (bhaddamucchA) bhadramuktA, (NaMgalaI) lAgalikI, (pelugA) pelukA, (iya) isa prakAra (kiNhapaule) kRSNapakula, (haDha) haDha, (harataNuyA) haratanukA (ceya) aura (loyANI) loyANI, (kaNhe kaMde) kRSNa kanda, (vajje) vajrakanda, (sUraNakaMde) sUraNakanda, (taheva) tathA, (khallUra) khallUra, (ee) ye pUrvokta, (agaMtajIvA) ananta jova vAle haiN| (je yAyanne tahAvihA) inake atirikta anya jo isI prakAra ke haiM / ve saba anantajIvAtmaka hai| (mAsapaNNI) bhASANu (muggapaNNI) bhugI (jIvIyarasahe) vita 2sa (ya) mane (reNuyA) 2 / 4 // (ceca) bhane (kAolI) teii (khIrakAolI) kSI2 uateii (tahA) tathA (maMgI) bhRgI (nahI) namI (iya) 2 // zate (kimirAsI) bhirAzI (bhaddamucchA) samustA (NaMgalaI) einlesii (pelugA) pA (iya) se rIte (kiNha paule) ! 588 (haDha) 98 (harataNuyA) 2tanu4 (ceva) mane (loyANi) soyANI (kaNhekande) 49 6 (bajje) 10146 (sUraNakaMte) sU244 (taheva) tathA (khallara) 12 (ee) 2 // pUrvarita (agaMta jIvA) sanata 1 (je yAvanne tahA vihA) mAnA sivAyanA bhI aav| prA2nA cha. (taNamUla) tRbhUsa (kaMdamUle) 44 (vaMsImUla) zabhUrA (tti) dhata (yAvare) mana mI (saMkhijja) sayAta 7 vA (asaMkhijjA) 21sayAta | 17 // (boddhavvA) Myan (aNaMta jIvA ya) mane manta / pANAM zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #309 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyodhinI TIkA pra, pada 1 sU 20 sAdhAraNazarIrabAdaravanaspatikAyikAH 295 zrRGgATakasya gucchaH, anekajIvastu bhavati jnyaatvyaa| patrANi pratyekajIvAni dvau ca jIvau phale bhaNitau // 9 // TIkA-atha sAdhAraNa vanaspatikAyikaprakArAn pratipAdayitumAha-'se kiM taM sAhAraNasarIravAyaravaNassaikAiyA ?' 'se' atha 'kiM taM' ke te, katividhA ityarthaH, sAdhAraNa-zarIra bAdaravanaspatikAyikAH prajJaptAH ? bhagavAnAha-'sAhA. raNasarIrabAdaravaNassaikAiyA aNegavihA paNNattA' sAdhAraNazarIrabAdaravanaspatikAyikAH anekavidhA:-prakArakAH prajJaptAH, tAneva anekavidhAnAha-'taM jahA apae, paNae, sevAle, lohiNI, mihutthuhutthibhAgAya / assakanni sIhakatrI (taNamUla) tRNamUla,, (kaMdamUle) kandamUla, (vaMsImUla) vaMzImUla, (tti) iti, (yAvare) aura dUsare (saMkhijja) saMkhyAta jIvoM vAle, (asaM. khijjA) asaMkhyAta jIvoM vAle, (boddhavyA) jAnane cAhie, (aNaMtajIvA ya) aura ananta jIvoM vaale| ____ (siMghADagassa) siMghADe kA, (guccho) gucchA, (aNega jIvA) aneka jIvoM vAlA, (u) to, (hoI) hotA hai, (nAyavyo) jAnanA cAhie, (pattA) patte, (patteya jIvA) pratyeka jIva vAle, (donni) do, (ya) aura (jIvA) jIya, (phale) phala meM (bhaNiyA) kahe haiN| ___TIkArtha-aba sAdhAraNavanaspatikAyika jIvoM ke bhedoM kA prarUpaNa karate haiN| prazna hai ki sAdhAraNa zarIra vAle bAdaravanaspatikAya ke jIya ke kitane prakAra ke haiM ? bhagavAnazrI ne uttara diyA-sAdhAraNa zarIra vAle vanaspatikAya ke bAdara jIva nAnA prakAra ke hote haiN| unheM batalAte haiM-avaka, panaka, zaivAla, snuhI, mihattthu, hastibhAgA, azvakarNI, siMhakarNI, siuMThI, musuMDhI, ruru, kaMDarikA, jIru, chIravirAlI, (siMghADagassa) sivAnA (guccho) zu27 (aNegajIvA) bhane yoi (u) to (hoI) rAya cha (nAyabo) only naye (pattA) pAna (patteka jIvA) pratye 75 pai (donni) me (ya) mane (jIvA) 71 (phale) 3mA (bhaNiyA) 4aa che. TIkArtha--have sAdhAraNa vanaspati kAyika jIvenA bhedanI prarUpaNa kare che. prazna che ke sAdhAraNa zarIravALA bAdara vanaspatikAyanA jIva keTalA praa2|| cha ? zrI bhagavAne uttara Apyo-sAdhAraNa zarIra vALA vanaspatikAyanA bAdara 75 mane prAranA DAya che. teyAne tAve che-2014, pana4, sevANa, snuDI, bhitthu, stimA, 25%Axegl', sisxegl', siTI, bhusuDhI, 33, 476241, 73; ch|2 visI , GE, 471, 2, mA, bhU, 4- zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #310 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre siuMDhi tatto musuMDhIya' // 43 / / 'taM jahA' tadyathA 'avae'-avakaH 'paNae'-panakaH, 'sevAle' zaivAlaH, 'lohiNI'-snuhI, 'mihutthu' mihutthuH, 'hutthabhAgAya'-hutthibhAgA ca, 'assakanbhi-azvakarNI, 'sIhakannI'-siMhakarNI, 'siuMdi'-siuNDI, 'tatto'-tataH 'musuMDhIya' musuNDhI ca // 43 // 'rurukuMDariyA jIru chIravirAlI, taheva kiTTIyA / hAliddA siMgavereya AlugA mUlaeiya' // 44 // 'ruru' -ruruH, 'kuMDariyA' -kuNDarikA, 'jIru' jIruH, 'khIravirAlI'-kSIraviDAlI, 'taheva' tathaiva 'kiTiyA'-kiTikA, 'hAlidA' hAridrA, 'siMgavereya'-zrRGgaberazca-AIkam 'alugA'-Alukam 'mUlaeiya' mUlakamiti, 'kaMbUyaM kannukkaisumattao klai taheva mahusiMgI nIruha sappasuyaMdhA, chinnaruhA ceva vIyaruhA' // 45 // 'kaMbUyaMkAmbojam, 'kannukkaDa-karNotkaTaH, 'sumattao' sumAtrakaH 'valai' valakI, 'taheva' tayaiva 'mahuMsiMgI'-madhuzrRGgI 'nIruhA' nIruhA 'sappasuyaMdhA' sarpasugandhA 'chinnaruhA'-chinnaruhA, 'ceva' caiva' 'bIyaruhA bIjaruhA / 45 / 'pADhAmiyamAlaMkI mahurarasAceva rAyavattIya / paumA mADharidaMtIti caMDI kiTThItti yAvarA' / 46 / 'pADhA'pAThA, 'miyavAlaMkI'-mRgavAlaGkI, 'mahurarasA ceva'-madhurarasA caiva 'rAyavattIya rAjapatrI ca, 'paumA'-padmA, 'mADhari'-mATharI, 'daMtIti'-dantI, iti, 'caMDI' caNDI, 'kiTThItti' kRSTiriti 'yAvarA' ca, aparA, // 46 // 'mAsapaNNi muggapaNNI jIviyarasaheyareNuyA ceva / kAolI khIrakAolI tahA bhaMgInahIiya // 47 // 'mAsapaNNi'-mASaparNI 'muggapaNNI-mudgaparNI 'jIviyarasaheya'-jIvitarasahazca, 'reNuyA ceva' reNukA caiva, 'kAolI'-kAkolI, 'khIrakAolI-kSIrakAkolI 'tahA' tathA, bhaMgI bhaGgI 'nahIiya' nakhI iti ca, 'kimirAsi bhaddamucchA NaMgalaI pelugAiya / kiNhapauleya haDhe harataNuyA ceva loyANI' // 48 // 'kimirAsi' kRmirAziH, 'bhaddamucchA'-bhadramustA, 'NaMgalaI' lAgalakI, 'pelugAiya' pelukA iti ca, kiNhapauleya'-kRSNaprakulazca 'haDhe' hadaH, 'harataNuyA ceva' haratanukA caiva kiTIkA, haldI, adarakha, AlU, mUlI, kAmboja, karNotkaTa, sumAtraka, valakI, madhuzrRMgI, niruhA, sarpasugaMdhA, chinnaruhA, bIjaruhA, pAThA, mRgavAluMkI, madhurarasA, rAjapatrI, padmA, mATharI, dantI, caMDI, kRSTi; mASaparNI, mUgaparNI jIvitarasaha, reNukA, kAkolI, kSIrakAkolI, bhaMgI, nakhI, kimirAsI, bhadramustA, lAMgalikI, pelukA, kRSNaprakula, haDha, harataNukA, loyANI, kRSNakanda, vajrakanda, sUraNakanda aura khallUra jaTi, subhA14, 194ii, pAhu, bhRgayAgI, madhu22sA, 2045trI, padamA, bhArI, hantI, 21, bhASaNI, vita27, 2 / 4 / , sI, kSI2 4ii , mI, navil, bhirAsI, bhadrabhustA, ainlesii, peyu, 40, 14, 12 zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #311 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyodhinI TIkA pra, pada 1 sU 20 sAdhAraNazarIrabAdaravanaspatikAyikAH 297 'loyANI'-loyANI // 48 // 'kaNhe kaMde vajje sUraNakaMde taheva khallUre / ee aNaMtajIvA je yAvanne thaavihaa||49|| 'kaNhe kaMde'-kRSNaH kandaH, 'vajje-bajaH - bajakandaH, 'sUraNakaMde -sUraNakandaH, 'taheva' tathaiva-'khallUre'-khallUraH, 'ee agaMtajIvA'-ete-pUrvoktAH sapta paJcAzadbhedAH, anantajIvAH-anantAjIyA yeSu te tathAvidhA bhavanti, tathaiva 'je yAvanne tahAvihA' ye cApyanye tathAvidhAH-evaM prakArAH-uparyuktasadRzAH santi, te'pi sarve sAdhAraNa zarIrabAdaravanaspatikAyikeSu anantajIvatvena parigaNitA bhavanti, 'taNamUlakaMdamUle, sImUletti Avare / saMkhijjamasaMkhijjA yoddhavyA gaMtajIboya // 50 // 'taNa mUla' tRNamUlam, 'kaMdamUle'-kandamUlam, 'vaMsI mUletti'-vaMzImUla mati 'yAvare' ca-aparam ityete 'saMkhijja'-saMkhyAtAH 'asaMkhijjA'-asaMkhyatAH 'boddhavvA gaMtajIvAya' boddhavyAH anantajIyAH tathA caitatriSu madhye kyacijjAtibhedato dezabhedato vA saMkhyAtajIvAH kyapidasaMkhyAtA anantAzca abseyaaH||50|| 'siMghADagassa guccho aNegajIvo u hoi nAyavyo / pattA patteyajIvA donniya jIvA phale bhaNiyA' // 51 // ' 'siMghADagassa' zrRGgATakasya 'guccho' gucchaH, 'aNegajIvo u'-anekajIyastu 'hoI'- bhavati, yaha sattAvana vanaspatiyAM ananta jIva vAlI haiM arthAt ina meM ananta jIva hote haiN| yahI nahIM balki inake samAna jo anya banaspatiyAM hai, ve bhI sAdhAraNa zarIra bAdaravanaspatikAya meM hI ginI jAtI haiM aura unameM bhI ananta jIya hote haiN| tRNamUla, kandamUla evaM vaMzImUla, ye saMkhyAta jIya, asaMkhyAta jIva aura ananta jIca samajhane caahie| ina tInoM meM jAti ke athavA deza ke bheda se kisI meM saMkhyAta, kisI meM asaMkhyAta aura kisI meM ananta jIva hote haiN| siMghADe kA gucchA aneka jIvoM vAlA jAnanA caahie| usake tanukA, leyANI, kRSNakanda, vajakanda, suraNakanda, ane khalUra, A sattAvana vanaspati ananta jIva che, arthAt temAM ananta jIva thAya che. Aja nahIM paNa tenA samAna je bIjI vanaspati che. teo paNa sAdhAraNa zarIra bAdara vanaspati kAyamAM ja gaNAI jAya che ane temAM paNa anaH jIva hoya che. tRNamUla, kandamUla temaja vaMzImUla, teone saMkhyAta jIva, asaMkhyAta jIva. ane ananta jIva samajavA joIe, A traNemAM jAtinA athavA dezanA bhedathI keImA saMkhyAta, ane kaImAM asaMkhyAta ane kaImAM ananta jIva hoya che. siMghADAne guccha aneka jI vALo samajavo joIe. tenA dareka pra0 38 zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #312 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 290 prajJApanAsUtre 'nAyavo'-jJAtavyaH 'pattA' patrANi 'patteyajIvA'-pratyekajIvAni pratyekaM jIvo yeSu tAni-tathAvidhAni bhavanti, 'donniya' dvau ca 'jIvA'-jIvau 'phale'-phale 'bhaNiyA' bhaNitau-uktau zaGgATakasya yo gucchaH so'nantajIvo jJAtavyaH tvakzAkhAdInAmanekajIvasvarUpatvAt kevalaM tatrApi yAni patrANi bhavanti tAni pratyeka jIvAni santi, phale punaH pratyekamekaikasmin dvau dvau jIvAyuktau ||51||s.19|| mUlam-jassa mUlassa bhaggasta, samobhaMgo pdiise| aNaMta jIve u se mUle, je yAvanne tahAvihA // 10 // jassa kaMdassa bhaggasta, samo bhaMgo pdiise| aNaMtajIve u se kaMde, je yAvanne thaavihaa||11|| jassa khaMdhassa bhaggassa, samo bhaMgo padIsae / aNaMtajIve u se khaMdhe, je yAvanne tahAvihA // 12 // jIse tayAe bhaggAe samo bhaMgo padIsae / aNaMtajIvA tayA sA u, je yAvannA tahAvihA // 13 // jassa sAlassa bhaggassa, samo bhaMgo padIsae / aNatajIve ya se sAle,je yAvanne tahA vihaa||14|| jasta pavAlassa bhaggassa; samo bhaMgo padIsae / aNaMtajIve pavAle se, je yAvanne thaavihaa||15|| jassa pattassa bhaggassa samo bhaMgo padIsae / aNaMtajIve u se patte, je yAvanne thaavihaa||16|| jassa pupphassa bhaggasta, samo bhaMgo padIsae / aNaMtajIve use pupphe je yAvanne tahAvihA // 17 // jassa phalassa bhaggassa, samobhaMgo pdiise| aNaMtajIye fale se u,je yAvanne thaavihaa||18|| jassa bIyasta bhagasta, samo bhaMgo pdiise|annNtjiive use bIeje yaavnnethaavihaa||19||20|| pratyeka patte meM eka jIva hotA hai aura phala meM do jIva kahe gae haiN| tAtparya yaha hai ki siMghADe kA ananta jIva hai, khyoMki usakI chAla aura zAkhA Adi aneka jIvarUpa haiM / kevala usake patte pratyeka jIva haiM aura phala meM do-do jIva hote haiN| pAnamAM eka jIva hoya che ane phaLamAM be jIva kahelA che. tAtparya e che ke siMghADAmAM ananta jIva che, kemake tenI chAla ane DALa vigere aneka jIva rUpa che. kevaLa tenA pAna pratyeka jIva che ane phaLamAM be be jIva hoya che zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #313 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra. pada 1 sU.21 sAdhAraNazarIravanaspatikAyikAH 299 chAyA-yasya mUlasya bhagnasya, samo bhaGgaH pradRzyate / ananta jIvaM tu tanmalam, yAni cAnyAni, tathAvidhAni // 10 // yasya kandasya bhagnasya, samo bhagaH pradRzyate / ananta jIvastu sa kandaH, ye cAnye tthaavidhaaH||11|| yasya skandhasya bhagnasya, samo bhaGgaH pradRzyate / anantajIvastu sa skandhaH ye cAnye tathAvidhAH // 12 // yasyA stvaco bhagnAyAH, samo bhaGgaH pradRzyate, anantajIvA tvak sA tu, yAzAnyA stathAvidhAH // 13 // yasya zAkhasya bhagnasya, samo bhaGgaH pradRzyate, anantajIvastu sa zAkhaH, ye cAnye tthaavidhaaH||14|| yasya pravAlasya bhagnasya, samo bhaGgaH pradRzyante / ananta jIvaH pravAlaH saH, ye cAnye tathAvidhAH // 15 // yasya patrasya bhagnasya, samo bhaGgaH prdRshynte| anantajIvaM tu tat patra, yAni cAnyAni tathAvidhAni // 16 // yasya puSpasya bhagnasya, samo bhaGgaH pradRzyate / ananta jIvaM tu tat puSpaM yAni cAnyAni tathAvidhAni // 17 // yasya phalasya bhagnasya, samo bhaGgaH pradRzyate / anantajIvaM phalaM tattu, yAni cAnyAni tathAvidhAni // 18 // yasya bIjasya bhagnasya, samo bhaGgaH pradRzyate / anantajIvaM tu tada bIjaM, yAni cAnyAni tathAvidhAni ||19||suu020|| zabdArtha-(jassa) jisa, (mUlassa) mUla ke, (bhaggassa) TUTe hue kA (samo) samAna (bhaMgo) bhaMga (padIsai) dikhAI detA hai, (agaMtajIve) anantajIya usameM (se) vaha (mUle) mUla (je yAvanne tahAvihA) anya jA bhI isI prakAra ke haiM unheM bhI aisA hI samajhanA caahie| __(jassa) jisa (kaMdassa) kaMda ke, zeSa pUrvavat / (jassa) jisa (khaMghassa) skaMdha ke, zeSa pUrvavat / (jIse) jisa, (tayAe) chAla ke, zeSa pUrvavat / isI prakAra (sAlassa) zAkhA ke, (pavAlassa) koMpala ke, (pattassa) patte ke, (pupphassa) (puSpa ke, (phalassa) phala ke, (bIyassa) vIja ke, zeSa zabdoM ke artha pUrvavat hI samajha lenA cAhie suu.||20|| zahAtha-(jassa) ra (mUlassa) bhUjanA (bhaggassa) TuTesAnA (samo) samAna (bhago) mA (padIsai) hemA cha (aNaMtajIve) manata 1 (u) to (se) ta (male) bhUta (je yAvanne tahAvihA) mI or Pun 42 cha temAne para mAvA sabhA naye. (jassa) 2 (kaMdassa) 244 // zeSa pUrvavat (jIse) 2 (tayAe) sanA zeSa pUrvavat mAzate (sAlasya) mAna (pavAlassa) 5janA (pattassa) pAnanA (puppha ssa) 55n| (phalassa) 3nA (bIyassa) mInA zeSa honI ma panI jema samajI levuM joIe che sU. 20 che zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #314 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 300 prajJApanAsUtre ____TIkA-'jassa mUlassa, samomaMgo padIsai / aNaMtajIveu se mUle' 'jassa'yasya 'mUlassa' mUlasya 'bhaggassa' bhagnasya 'samo bhaMgo padIsae' samo'tyanta sadRza rUpazcakrAkAro bhaGga pradRzyate, 'aNaMtajIve u' anantajIvaMtu 'se mUle'-tanyUlaM bhavati 'je yAvanne'-yAni cApyanyAni abhagnAni 'tahAvihA' tathAvidhAni-evaM prakArANi prastutamUla bhagnasamaprakArANi santi, tAnyapi sarvANi ananta jIvatvena prignnynte||52|| 'jassa kaMdassa bhaggassa samo bhaMgo padIsaha / aNaMtajIce u se kaMde je yAvanne tahAvihA // 53 // yasya kandasya bhagnasya samo bhaGgaH pradRzyate, anantajIvastu sa kando bhavati, ye cApyanye tathAvidhAH-evaM prakArAH santi te'pi sarve ananta jIvatvena parigaNyante, 53 'jassa khaMdhassa bhaggassa, samo bhaMgo padIsai / aNaMtajIve u se khaMdhe, je yAvanne tahAvihA54' yasya skandhasya-bhagnasya madhyabhAgasya samo bhaGgaH pradRzyate, anantajIvastu skandho bhavati, ye cApyanye, tathA vidhAH-evaM prakArakAH santi, te'pi sarve ananta jIvatvena parigaNyante // 54 // TIkArtha-jisa mUla ko toDane se usameM atyanta samAna, cakra ke AkAra kA bhaMga dikhAI de, usa mUla ko ananta jIva samajhanA cAhie isI prakAra anya jo bhI vanaspatiyAM haiM, unheM bhI aisA samajhanA cAhie / arthAt ananta jIva mAnanA caahie| ___isI prakAra jisa kanda ko toDane para usameM samAna bhaMga dRSTigocara ho, usa kanda ko anantajIva samajhanA cAhie / anya jo bhI aise hoM unheM bhI ananta jIyoM meM hI ginanA caahie| jisa skaMdha ko toDane para usameM cakrAkAra samAna bhaMga ho, yaha anantajIva vAlA skandha kahalAtA hai / anya jo bhI aise hoM unheM bhI anantajIva hI ginanA caahie| TIkArya-je mULane teDavAthI temAM atyanta samAna cakanA AkArane bhaMga dekhAI Ave, te mULane ananta jIva samajavA joIe. eja prakAre bIjI je kaI vanaspati che teone paNa eja rIte samajavI joIe. arthAt ananta jIva mAnavA joIe. eja rIte je kandane teDatAM temAM samAna bhaMga daSTi gocara thAya te kandane ananta jIva samaja joIe. bIjA je kaI evA hoya teone paNa ananta jIvamAMja gaNavA joIe. je skandhane toDavAthI temAM cakAkAra samAna bhaMga jaNAya te ananta jIvavALa skandha kahevAya che. bIjA je kaI evA hoya teone paNa ananta jIva ja gaNavA joIe. zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #315 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra. pada 1 sU.21 sAdhAraNazarIravanaspatikAyikAH 301 'jIse tayAe bhaggAe samo bhaMgo pdiise| aNaMtajIyA tayA sA u, je yAvanne thaavihaa||55|| yasyA styacAyA bhagnAyAH samo bhaGgaH pradRzyate, anantajIyA tvacA sA tu bhavati, ye cApyanye tathAvidhA:-evaM prakArA bhavanti, te'pi sarve anantajIyatvena parigaNyante // 55 // 'jassa sAlassa bhaggassa, samo bhaMgo padIsae / aNaMtajIye ya se sAle, je yAvanne tahAvihA' // 56 // yasya zAlasya zAkhArUpasya, bhagnasya samo bhaGgaH pradRzyate, anantajIvatha sa zAlo bhavati, ye cApyanye, tathAvidhA:-evaM prakArA bhavanti, te'pi sarve anantajIvatvena parigaNyate // 56 // 'jassa pavAlassa bhaggassa, samo bhaMgo padIsae / aNaMtajIve pAle se, je yAvanne tahAvihA' // 57 // yasya prayAlasya-nUtana pallayarUpasya bhagnasya jisa tvacA (chAla) ko toDane se samAna bhaMga dikhAI de, vaha tvacA ananta jIvoM vAlI hotI hai| anya jo bhI aise hoM unheM mI anantajIva samajhanA caahie| jisa zAla (zAkhA) ko toDane se samAna bhaMga dikhAI de, use anantajIva samajhanA cAhie / anya jo bhI aise hoM unheM bhI ananta jIva ginanA caahie| jisa pravAla (kopala) ko toDane se samAna bhaMga dikhAI de use anantajIva samajhanA caahie| anya jo bhI aise hoM unheM bhI anantajIva ginanA caahie| jisa pravAla (kopala) ko toDane se samAna bhaMga dikhAI de use anantajIva samajhanA cAhie / anya jo bhI aise hoM unheM bhI aisA hI jAnanA cAhie / TUTe hue jisa patte kA bhaMga samAna dikhAI de je tvacA-chAlane teDavAthI samAna bhaMga dekhAya te chAla ananta che vALI hoya che. bIjI je kaI vanaspati evI hoya teone paNa ananta jIva vALI jANavI joIe. je zAla (zAkhA) ne teDavAthI samAna bhaMga dekhAI Ave tene ananta jIva samajavAnA che. bIjA paNa je kaI tevA prakAranA hoya tene paNa ananta jIva samajavA. je pravAla (kuMpaLa) ne teDavAthI samAnabhaMga jaNAya tene ananta jIva samajavA joIe. ane tevA prakAranI je vanaspatI hoya tene paNa anaMta jIva vALI samajavI. je pravAla kuMpaLa ne toDavAthI samAna bhaMga dekhAya tene ananta jIvAtmaka samajavI joIe tathA tene jevI bIjI je vanaspati hoya tenA paNa tenA jevI ja samajavI. zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #316 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 302 prajJApanAsUtre samo bhaGgaH pradRzyate, anantajIvaH pravAlaH sa bhavati, ye cApyanye tathAvidhAHevaM prakArakAH santi te'pi sarve anantajIvatvena parigaNyante // 57 // 'jassa pattassa bhaggasa, samo maMgo padIsae / anaMtajIve u se pate je yAvanne tahAbihA' ||58 | yasya patrasya bhagnasya samo bhaGgaH pradRzyante, anantajIvantu tat patraM bhavati, yAni capyanyAni tathAvidhAni evaM prakArANi santi, tAnyapi sarvANi anantajIvatvena parigaNyate // 58 | 'jassa pupphassa bhaggassa, samo bhaMgo padIsae / jIve use puSphe, je yAvanne tahAvihA' / 59 / yasya puSpasya bhagnasya samo bhaGgaH pradRzyate, anantajIvantu tat puSpaM bhavati, yAni cApyanyAni tathAvidhAni evaM prakArANi bhavanti tAnyapi sarvANi anantajIbatvena parigaNyante // 59 // 'jassa phalassa bhaggassa, samo bhaMgo padIsae / anaMtajIye phale se u, je yAvanne tahA vihA' // 60 // yasya phalasya bhagnasya samo bhaGgaH pradRzyate, anantajIvaM phalaM tatu bhavati, yAni cApyanyAni tathAvidhAni / 60 / 'jassa bIyassa bhaggasta, samo bhaMgo padIsae / agatajIve use bIe, je yAvanne tahAvihA' | 61 | yasya bIjasya bhagnasya samo bhaGgaH pradRzyate, anantajIvantu tad bIjaM bhavati, yAni cApyanyAni use anantajIva mAnanA caahie| jo bhI aise hoM unheM anantajIva hI jAnanA cAhie / TUTe hue jisa puSpa kA bhaMga samAna dikhAI de usa puSpa ko anantajIva samajhanA caahie| jo aise hoM unheM bhI anantajIva ginanA cAhie / TUTe hue jisa phalakA bhaMga samAna dikhAI de usa phala ko ananta jIva samajhanA cAhie / jo bhI aise hoM unheM bhI anantajIva samajhanA cAhie / jisa bIja ko toDane se samAna maMga dikhAI de use anantajIva (sAdhAraNa) samajhanA caahie| jo bhI aise haiM ve saba anantajIva haiM / TuTelA je pAMdaDAnA bhaMga samAna dekhAI Ave tene ananta jIva mAnavA joie. je koi evAM heya tene ananta jIvaja jANavA joIe. tUTelA je phulanA bhaMga samAna dekhAi Ave te puSpane ananta jIva samajavA joie. je evAM hAya tene paNa anantajIva gaNavA joie. TuTelA je mULanA bhaMga samAna dekhAi Ave te phaLane ananta jIva samajavAM joIe. je kAi evAM heAya teone paNa ananta jIva samajavAM joIe je khIjane teADavAthI samAna bhaMga dekhAI Ave tene ananta jIva (sAdhAraNu) samajavAM joie. je kei paNa evAM hoya, te badhAM ananta jIva che, zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #317 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra. pada 1 sU.21 sAdhAraNazarIravanaspatikAyikAH 303 tathAvidhAni - evaM prakArANi bhavanti, tAnyapi sarvANi anantajIvatvena parigaNyante, ityAzayaH, atredaM bodhyam-eteSu ca pUrvokteSu kecidati prasiddhAH kecittu dezavizeSe prasiddhAH santi, te sarve'pi yathAyogyaM svayamRhanIyAH / 61 / / sU0 20 // " mUlam - jassa mUlassa bhaggassa, hiro bhaMgo padIsae / paritta jIve use mUle, je yAvanne tahAvihA // 10 // jassa kaMdassa bhagga ssa, hIro bhaMgo padIsae / parittajIve use kaMde je yAvanne tahAvihA // 2 // jassa khaMgharasa bhaggassa hIro bhaMgo padIsae parittajIve use khaMdhe, je yAvanne tahAvihA // 3 // jIse tayAe bhaggAe, hIro bhaMgo padIsae / paritta jIvA tayA sA u, je yAvannA tahAvihA // 4 // jassa sAlassa bhaggassa, hIro bhaMgo padIsae / parittajIve use sAle, je yAvanne tahAvihA // 5 // jassa pavAlassa bhaggassa, hIro bhaMgo padIsae / parittajIve pavAle u, je yAvanne tahAvihA // 6 // jassa pattassa, bhaggassa hIro bhaMgo padIsae / parittajIve u se patte je yAvanne thaavihaa||7|| jassa pupphassa bhagassa, hIro bhaMgo padIsae / parittajIve use puSphe, je yAvanne thaavihaa|| 8 // jassa phalassa bhaggassa, hIro bhaMgo padIsae / anaMtajIve phale se u, je yAvanne tahAvihA // 9 // jassa bIyassa bhaggassa, hIro bhaMgo padIsae / parittajIve use bIe, je yAvanne tahAvihA // 10 // jassa mUlassa kaTTAo, challI bahula tarI bhave / aNaMtajIvA u sA challI, je yAvannA tahAvihA // 11 // jassa kaMdassa kaTrAo, challI bahalatarIbhave / anaMtajIvA usA challI, je yAvannA tahAvihA // 12 // jassa pUrvokta sAdhAraNa vanaspatiyoM meM koI-koI prasiddha haiM aura koIkoI deza vizeSa meM prasiddha / una sabako yathAyogya samajha lenA cAhie sU0 // 20 // pUrvokta sAdhAraNa vanaspatiyAmAM koi koi prasiddha che ane kAi kAI deza vizeSamA prasiddha che. e badhA yathA yogya samajI levAM joie. sU. 20 // zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #318 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 304 prajJApanAsUtre khaMdhassa kaTrAo challI bahatarI bhave / aNaMtajIyA usA challI, je yAvannA tahAvihA // 13 // jIse sAlAe kaTAo, challI bahalatarI bhave / aNaMtarajIyA u sA challI, je yAvannA tahA. vihA // 14 // jassa mUlassa kaTAo, challI taNuyayarI bhave / paritta jIyA u sA challI, je yAvannA tahAvihA // 15 // jassa kaMdasta kaTrAo, challI taNuyayarI bhaye, parittajIvA u sA challI, je yAvannA thaavihaa||16|| jassa khaMdhassa kaTrAo, challI taNuyayarI bhaye / paritta jIvA u sA challI, je yAvannA tahA vihA // 17 // jIse sAlAe kaTrAo, challI taNuyayarI bhave / paritta jIvA u sA challI, je yAvannA tahAvihA 18||su.21|| chAyA-pasya mUlasya bhagnasya hIro bhaGge, pradRzyate / parItajIvaM tu tanmUlam, ye cAnye tathAvidhAH // 1 // yasya kandasya bhagnasya, hIro bhaGge pradRzyate / parItajIvastu sa kandaH, ye cAnye tathAvidhAH // 2 // yasya skandhasya magnasya, hIro bhaGge prdRshyte| parItajIvastu sa skandhaH ye cAnye tthaavidhaaH||3|| yasyAH tvaco bhagnAyAH, hIro bhaGge pradRzyate / parItajIcA tvak sA tu, yAzcAnyA stathAvidhAH // 4 // yasya zAkhasya bhagnasya, hIro bhaGge pradRzyate / parItajIvastu sa zAkhaH, ye cAnye tathAvidhAH // 5 // yasya pravAlasya bhagnasya, hIro bhaGge prahazyate / parItajIvaH pravAlastu, ye cAnye tathAvidhAH // 6 // yasya patrasya bhagnasya hIro bhaGge pradRzyate / parItajIvaM tu tat patraM, yAni cAnyAni tthaavidhaani||7|| yasya puSpasya bhagnasya, hIro bhaGge pradRzyate / parItajIvaM tu tat puSpamU, yAni cAnyAni tathAvidhAni // 8 // yasya phalasya bhagnasya, hIro bhaGge pradRzyate / zabdArtha-(jassa) jisa (mUlassa) mUla ke (bhaggassa) TUTe hue kA (hiro) viSamacheda (bhaMge) bhaMgapradeza meM (padIsae) sApha dikhAI de (parittajIye) pratyeka zarIra jIva vAlA (tu) to (se) vaha (mUle) mUla (je yAvanne tahAvihA) anya jo bhI aise hoM, unheM bhI pratyeka zarIra samajhanA cAhie // 6 // zahAtha-(jassa) 2 (mUlassa) bhUganA (bhaggassa) TuTekhAnA (hiro) viSaya ch| (bhaMge) mA pradezamA (padIsae) sA3 hemA nyAve (patteyajIve) pratye zarI2 75 pANA (tu) te (se) te (mUle) bhUNa (je yAvanne tahAvihA) mI 24 evAM hoya, teone paNa pratyeka zarIra samajavA joIe che 63 che zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #319 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra. pada 1 sU.21 sAdhAraNazarIravanaspatikAyikAH 305 parItajIcaM phalaM tattu, yAni cAnyAni tathAvidhAni // 9 // yasya vIjasya bhagnasya, hIro bhaGge prdRshyte| parItajIvaM tu tad bIjam, yAni cAnyAni tathAvidhAni // 10 // yasya mUlasya kASThAt, tvak bahulatarA bhavet / anantajIvA tu sA tvak, yAzcAnyAstathAvidhAH // 11 // yasya kandasya kASThAt tvak bahulatarA bhavet / anantajIvA tu sA tvaka, yAzcAnyA stthaavidhaaH||12|| yasya skandhasya kASThAta. tvakU bahulatarA bhavet / anantajIvA tu sA tvaka, yAzcAnyA stathAvidhAH // 13 // yasyAH zAkhAyAH kASThAt, tvak bahulatarA bhavet / anantajIvA tu sA tvaka, yAzcAnyA stvidhaaH||14|| yasya mUlasya kASThAt, tvak tanukatarA bhavet / parIta Age kI gAthA saMkhyA 71 taka kA artha pUrvavat hI hai, ataeva pRthaka-pRthakU nahIM likhA jaataa| (jassa) jisa (mUlassa) mUla ke (kaTThAo) madhyavartI sArabhAga se (challI) chAla (bahalatarI) adhika moTI (bhave) hotI hai (aNaMtajIvA) ananta jIvoM vAlI (tu) to (sA) vaha (challI) chAla (je yAvanne tahAvihA) anya jo bhI chAla aisI ho, use bhI usI prakAra arthAt ananta jIva samajhanA cAhie // 72 // gAthAMka 73 se 75 taka kA artha pUrvavat / (jassa) jisa (mUlassa) mUla ke (kaTThAo) madhyavartIsAra bhAga se (challI) chAla (taNuyayarI) adhika patalI (bhaye) ho (parittajIvA) pratyekajIva cAlI (u) to (sA) vaha challI) chAla (je yAbanne tahAvihA) anye jo aisI ho use bhI pratyeka zarIra jAnanA cAhie // 76 // AgaLanI gAthA saMkhyA 71 sudhInA zabdArtha pUrvavat ja che. tethI bhinna bhinna nathI lakhela (jassa) 2 (mUlassa) bhUganA (kaTThAo) madhyavatI sA2 thI (challI) chAda (bahalatarI) 2dhi bhATI (bhave) DAya che. (aNaMta jIvA) ananta yo vANI (tu) ta(challI) chasa (yAvanne tahA vihA) anya 2 4 chasa mevI hAya teyAne 595 te 42nA arthAta ananta jIva samajavA joIe che 72 che gathAMka 73 thI 75 sudhInA artha pUrvavata che. (jassa) 2 (mUlassa) bhUganA (kaTTAo) madhyavatI sA2 mAthI (challI) cha (taNuyayarI) adhi4 pAtI (bhave) hAya (pastijIvA) pratye 1 pANI (u) to (sA) te (challI) chasa (jo yAvanne tahA vihA) anya 2 sapA hAya tene paNa pratyeka zarIra jANavI joIe. 76 . pra0 39 zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #320 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre jIvA tu sA tvaka, yAzcAnyA stathAvidhAH // 15 // yasya kandasya kASThAt tvaka tanukatarA bhavet / parItajIvA tu sA tvaka, yAzcAnyA stathAvidhAH // 16 // yasya skandhasya kASThAt, tvak tanukatarA bhavet / parItajIvA tu sA tvaka, yAzcAnyA stathAvidhAH // 17 // yasyAH zAkhAyAH kASThAt, tvak tanukatarA bhavet / parItajIvA tu sA tvaka, yAzcAnyA stathAvidhAH // 18 sU0 21 // TIkA-atha sAdhAraNa zarIra bAdaravanaspatikAyikAneva prakArAntareNa mUlAdibhedena navagAthAbhiH prarUpayitumAha-'jassa mUlassa bhaggassa, hIro bhaMge padIsae / parItta jIve u se mUle, je yAvanne tahAvihA' 62 / 'jassa'-yasya 'mUlassamUlasya 'bhaggassa'-bhagnasya sataH 'bhaMge-bhaGgapradeze 'hIro'-viSamacchedam uddanturaMyA 'padIsae'-pradRzyate-prakarSaNa spaSTarUpatayA lakSyate, 'se mUle' tanmUlam 'parittajIve u' parItajIvantu-pratyekazarIrajIvAtmakaM jJAtavyam, 'je yAvanne tahAvihA' yAnyapi cAnyAni bhagnAni, tathAvidhAni-tathA prakArANi-prakRta sahIrabhagnamUla sadRzAni mUlAni bhavanti tAnyapi pratyekazarIrajIvAtmakAni vizeyAni / 'jassa kaMdasta bhaggassa, hIro bhaMge padIsae / parItajIve u se kaMde je gAthAMka 77 se 79 taka kA zabdArtha pUrvavat / TIkArtha-aba sAdhAraNazarIra bAdarayanaspatikAyika jIvoM kA, dUsarI taraha, mUlAdi bheda karake nau gAthAoM meM nirUpaNa karate haiM jisa mUla kobhAMgane (toDane) se usake bhaMgapradeza meM hIra dikhAI de, arthAt usake TukaDe samAna na TUTeM-viSaya hoM, daMtIle-se spaSTamAlUma par3eM, usa mUla ko pratyeka jIva rUpa samajhanA cAhie / anya jo aise hI hoM unheM bhI pratyekajIva samajhanA caahie| jisa kanda ko bhAMgane se usake bhaMgapradeza meM hIra dikhAI de, arthAt usake TukaDe samarUpa na hoM, viSama hoM, daMtIle hoM, use pratyeka gAMthAMka 77 thI 79 sudhI zabdArtha pUrvavat che. TIkAtha-have sAdhAraNa zarIra bAra vanaspati kAyika jIvana eja rIte mUlAdi bheda karIne nava gAthAomAM nirUpaNa karatAM kahe che je mULane bhAMgavAthI tenA bhAMgelA bhAgamAM hIra dekhAI Ave arthAt tenA kakaDA samAna na TuTe, nAnA moTA thAya (dAMtIyApaDe) e mULane pratyeka jIva rUpa samajavA joIe. bIjA je evo ja hoya teone paNa pratyeka jIva samajavA joIe je kaMdane bhAMgavAthI tenA bhAgelA bhAgamAM hIra dekhAya arthAt enA TukaDA samAna rUpa na thAya, viSama hoya, dAMtIo paDelA hoya, tene pratyeka jIva zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #321 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 307 prabodhinI TIkA pra. pada 1 sU.21 sAdhAraNazarIravanaspatikAyikAH yAvanne hAvA // 63 // 'jassa' - yasya 'kaMdassa' - kandasya 'bhaggassa' - bhagnasya sataH 'hIro' - viSamacchedaH, uddanturo vA 'bhaMge' bhaGgapradeze, 'padIsae' pradRzyateprakarSeNa vispaSTatayA lakSyate, 'se kaMde' sa kandaH, 'parittajIve u' - parItajIvastu pratyekazarIrajIvAtmako jJAtavyaH, 'je yAvanne tahAvihA' ye'pi cAnye bhagnAH tathAvidhAH - tathAprakArAH adhikRtasahIrabhagnakandasadRzAH kandA bhavanti te'pi pratyekazarIra jIvAtmakA mantavyA ityAzayaH / ' jassa khaMdhassa bhaggassa hIro bhaMge padIsae / paritajIve use khaMdhe, je yAvanne tahAvihA ||64 || ' 'jassa' - yasya 'khaMdhassa' - skandhasya 'bhaggassa ' - bhagnasya sataH, 'bhaMge' - bhaGgapradeze 'hIro' - viSamacchedaH, uddanturo vA 'padIsae'- pradRzyate - prakarSeNa spaSTarUpatayA lakSyate, 'se khaMdhe' sa skandhaH 'parittajIve u' - parItajIvastupratyekazarIrajIvastu pratyekajIvAmako mantavyaH, 'je yAvanne tahAvihA' - ye'pi cAnye bhagnAH, tathAvidhAHtathAprakArAH - adhikRta sahIrabhagnaskandhasadRzAH skandhA bhavanti te'pi pratyeka zarIra jIvAtmakA jJAtavyAH, 'jIse tayAe bhaggAe hIro bhaMge padIsae / paritta jIvA tayA sA u, je yAvanne tahAvihA || 65 || ' ' jIse' yasyAH ' tamAyA' tvacAyAH 'bhaggAe' bhagnAyAH satyA: 'bhaMge' bhaGgapradeze 'hIro' - viSamacchedA, jIva samajhanA cAhie / anya jo isI prakAra ke hoM, unheM bhI pratyeka jIva hI jAnanA cAhie / jisa skaMdha ke TUTane para hIra arthAt viSama cheda dikhAI deM usa skaMdha ko bhI pratyeka jIva samajhanA caahie| isake atirikta anya jo bhI aise dikhAI deM unheM bhI pratyeka jIva hI samajhanA cAhie / jisa tvacA ke toDane para bhaMgapradeza meM hIra arthAt viSama cheda dikhAI de usa tvacA (chAla) ko pratyeka jIva samajhanA cAhie / anya jo bhI tvacA isI prakAra kI ho use bhI pratyeka jIva hI jAnanA caahie| jisa zAkhA yA TahanI ko toDane para TUTane kI jagaha hIra arthAt viSama cheda dikhAI de usa zAkhA yA TahanI ko pratyeka jIva samajhanA samajavA joie. bIjA je AvA prakAranA heAya, teone paNa pratyeka jIva samajavA joie. je chAlane teADavAthI bhaMga pradezamA hIra arthAt viSama cheda dekhAI Ave te tvacA (chAla) ne pratyeka va samajavI joie bIjI je koi paNa tvacA AvI jAtanI hAya tene paNa pratyeka jIvaja jANavI joie. je zAkhA ke DALIne teADavAthI TuTavAnI jagyAe hIra arthAt viSama cheH dekhAI Ave te zAkhA ke DALIne pratyeka jIva samajavI joie khIjI zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #322 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 308 prajJApanAsUtre uddanturA vA 'padIsa' pradRzyate - prakarSeNa spaSTarUpatayA lakSyate, 'parIttajIvA' - parItajIvA - pratyekazarIrajIvAtmikA 'tayA' tvacA 'sA u' - sA tu jJAtavyA, 'je yAvanne tahAvihA' yA api cAnyA bhagnAH, tathAvidhAH - tathAprakArAH - adhikRta sahIramagnatvacAsadRzyastvacA bhavanti tA api pratyekazarIrajIvAtmikA mantavyAH, 'jassa sAlassa bhaggassa, hIro bhaMge padIsae / parIttajIve use sAle, je yAvanne tahAvihA // 66' 'jassa' - yasya, sAlassa' - laghuzAkhA rUpasya zAkhasya 'bhaggassa' bhagnasya sataH 'bhaMge' bhaGgapradeze 'hIro' viSamacchedaH, udanturo vA ' padIsae' pradRzyate - prakarSeNa spaSTarUpatayA lakSyate ' se sAle' sa zAkhaH 'parita jIve u' - pratyekazarIrajIvAtmako jJAtavyaH, 'je yAvanne tahAvihA' yespi cAnye bhagnAH, tathAvidhAH - tathAprakArAH, adhikRta sahIrabhagnazAkha sadRzAH zAkhAH bhavanti te'pi pratyekazarIrajIvAtmakA mantavyAH, 'jassa pavAlassa, hIro bhaMge padIsae / parItta jIve pavAle u' je yAvanne tahAvihA || 67 | ' 'jassa' - yasya 'pavAlassa' pravAlasya nUtanapallavasya 'bhaggassa' - bhagnasya sataH 'bhaMge ' bhaGgapradeze 'hIro' - viSamacchedaH, uddanturo vA 'padIsae' pradRzyate-prakarSeNa spaSTarUpatayA lakSyate 'pavAle u sa pravAlastu nUtanapallavaH, 'parItajIvaH pratyeka cAhiye / anya jo bhI zAkhA isI prakAra kI ho, use bhI pratyeka zarIra hI samajhanA cAhie / jisa pravAla (kopala) ko toDane para TUTIM huI jagaha para hIra dikhAI de use pratyeka jIva samajhanA cAhie aura anya jo koMpale aisI hI hoM unheM bhI pratyeka zarIra hI samajhanA cAhie / jisa patte ke TUTane para TUTe hue pradeza meM hIra arthAt viSama cheda dikhAI de arthAt vaha samabhAga meM na TUTe, use pratyeka jIva samajhanA cAhie / anya patte bhI jo isI prakAra ke hoM unheM bhI pratyeka zarIra hI samajhanA cAhie / je kAI DALA AvI jAtanI hAya, teone paNa pratyeka zarIra ja samajavAnI che. je pravAla-ku paLane teADavAthI TuDelI jagyAe hIra dekhAI Ave tene pratyeka jIva samajavA joie ane bIjI je kAI kuMpaLa AvIja jAtanA hAya teone paNa pratyeka zarIraja samajavI joie. je pAMdaDAMnA TuTavAthI TuTelA pradezamAM hIra arthAt viSama cheH dekhAya arthAt e samAna bhAge na TuTe tene pratyeka jIva samajavA joIe bIjA pAna paNa je AvA prakAranA hAya tene paNa pratyeka zarIra ja samaja vAnA che. zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #323 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra. pada 1 sU.21 sAdhAraNazarIravanaspatikAyikAH 309 zarIrajIvAtmaka jJAtavyaH, 'je yAvanne tahAvihA' ye'pi cAnye bhagnAH, tathAvidhAH - tathAprakArAH adhikRtasahIrabhagnapravAlasadRzAH pravAlA bhavanti te'pi pratyekazarIra jIvAtmakAH mantavyA ityAzayaH / / 'jassa pattassa bhaggassa, hIro bhaMge padater | parijIve use patte, je yAvanne tahAvihA ||68 || ' 'jassa' yasya 'pattassa' patrasya 'bhaggassa' bhagnasya sataH 'bhaMge' bhaGgapradeze 'hIro' - viSamaccheda, uddanturaM vA 'pIsae' pradRzyate prakarSeNa spaSTarUpatayA lakSyate ' se patte ' tat patram ' parittajIve u' parItajIvantu pratyekazarIrajIvAtmakaM jJAtavyam, 'je yAvanne tahAvihA' - yAnyapi cAnyAni bhagnAni, tathAvidhAni - tathAprakArANi adhikRta sahIrabhagnapatrasadRzAni patrANi bhavanti tAnyapi pratyekazarIrajIvAtmakAni mantavyAni, 'jassa pupphassa bhaggassa, hIro bhaMge padIsae / paritajove use pupphe, je yAvanne tahAvihA || 69 || 'jassa' - yasya 'pupphassa ' - puSpasya 'bhaorea' bhagnasya sataH 'maMge' - bhaGgapradeze 'hIro' - viSamacchedam, uddanturaM vA, ' padIsae' pradRzyate - prakarSeNa spaSTatayA lakSyate ' se puSphe' tat puSpam 'paritta jIve u' - parItajIvantu - pratyekazarIrajIvAtmakaM jJAtavyam, 'je yAvanne tahAvihA' yAnyapi cAnyAni bhagnAni, tathAvidhAni - tathA prakArANi adhikRtasahIra bhagnapuSpasadRzAni puSpANi bhavanti tAnyapi pratyekazarIra jIvAtmakAni mantavyAni, 'jassa phalassa bhaggassa, hIro bhaMge padIsae / parittajIve phale se u je yAvanne tahAvihA' ||70 || 'jassa' yasya 'phalassa' - phalasya 'bhaggassa' bhagnasya sataH, bhaMge' bhaGgapradeze 'hIro' - viSamacchedam, uddanturaM vA 'padIsae' pradRzyateprakarSeNa vispaSTarUpatayA lakSyate 'phale se u' phalaM tattu 'paricajIve' parIta jIvaM - pratyekazarIra jIvAtmaka' vijJAtavyam, 'je yAvanne tahAvihA' yAnyapi jisa puSpa ke TUTane para TUTe hue pradeza meM hIra arthAt viSama cheda dRSTi gocara ho arthAt jo samabhAga meM na TUTe, use pratyeka jIva sama jhanA cAhie / anya jo bhI patte isa prakAra ke hoM unheM bhI pratyekazarIra hI samajhanA cAhie / jisa phala ko toDane se TUTe hue pradeza meM hIra arthAt viSama cheda dikhAI de arthAt jo samamAga meM na TUTe, use pratyeka jIva samajhanA je puSpanA TuTavAthI TuDelA bhAgamAM hIra arthAt viSama cheda jaNAI Ave arthAt je samabhAgamAM na tuTe tene pratyeka jIva samajavA joIe bIjA je koi puSpa AvI jAtanA hoya teone paNa pratyeka zarIraja samajavA joie je phaLane teADavAthI DhelA pradezamAM hIra arthAt viSama che dekhAI Ave arthAt je samAna bhAge na TuTe, tene pratyeka jIvarUpe samajavA joie zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #324 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 310 _prajJApanAsUtre cAnyani bhagnAni; tathAvidhAni-tathAprakArANi adhikRtasahIrabhagnaphalasadRzAni phalAni bhavanti tAnyapi pratyekazarIrajIvAtmakAni mantavyAni, 'jassa vIyassa bhaggassa, hIro maMge padIsae' parittajIve u se bIe, je yAvanne tahAvihA // 71 // ' 'jassa'-yasya 'bIyassa'-bIjasya 'bhaggassa'-bhagnasya sataH, 'bhaMge' bhaGgapradeze 'hIro' viSamacchedam, uddanturaM vA 'padIsae'-pradRzyate-prakarSeNa spaSTarUpatayA lakSyate 'se bIe' tad bIjam 'parittajIve u'-parIta jIvantu-pratyeka jIvAtmakaM jJAtavyam, 'je yAvanne tahAvihA' yAnyapi cAnyAni bhagnAni, tathAvidhAni-tathAprakArANi adhikRtasahIrabhagnabIjasadRzAni bIjAni bhavanti tAnyapi pratyekazarIrajIvAtmakAni avaseyAni / ___ atha mUlAdigatAnAM valkalarUpANAmanantajIvatvaparijJAnArtha gAthA catuSTayena lakSaNAni prarUpayitumAha-'jassa mUlassa kaTThAo, challI bahulatarI bhave / aNaMta jIvA u sA challI, je yAvanne tahAvihA' // 72 // 'jamsa' yasya 'mUlassa'malasya, 'kahAo' kASThAt-madhyavartisArAt, 'challI'-valkalarUpA-chAla padavAcyA 'bahulatarI' bahulatarA 'bhave' bhavati, 'sA challI'-sA mUlavalkalarUpAcAhie / anya phala jo isI prakAra ke hoM unheM bhI pratyeka jIva hI samajhanA caahie| jisa bIja ko toDane para TUTe hue pradeza meM hIra dikhAI de arthAt viSama cheda dIkha paDe, jo samabhAga meM na TUTe, use pratyeka jIva samajhanA caahie| anya bIja bhI jo isI taraha ke hoM unheM bhI pratyeka jIva hI jAnanA caahie| aba mUla Adi kI jo chAla ananta jIya hotI hai, usa kI pahacAna karAne ke lie cAra gAthAe~ kahate haiN| jisa mUla ke kASTha arthAt madhyavartI sAra bhAga kI apekSA chAla adhika moTI ho, usa chAla ko ananta jIva samajhanA cAhie / aura bIjA phaLa je AvA prakAranA hoya teone paNa pratyeka jIvaja samajavAnAM che. je bIjane teDavAthI TuTelA pradezamAM hIra dekhAya arthAt viSama cheda dekhAI Ave eTale ke je samAna bhAge na tUTe tene pratyeka jIva samajavA joIe bIjAM bIja ke je AvA prakAranA hoya teone paNa pratyeka jIva ja jANavAnA che. have mULa vigerenI je cholamAM ananta jIva hoya che tene paricaya karavAne mATe cAra gAthAo kahe che je mULanuM kASTha arthAta madhyavatI sAra bhAganI apekSAe chAla adhika meTI hoya te chAlane ananta jIva samajavI joIe. ane A je chAla ananta zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #325 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra. pada 1 sU.21 sAdhAraNazarIravanaspatikAyikAH 311 tvak 'aNaMtajIvA u'-anantajIvA tu anantAH jIvA yasyAM sA tathAvidhA jJAtavyA, 'je yAvanne tahAvihA' yA api cAnyA adhikRtayA ananta jIvAtmakatvena nizcitayA mUlachallyA samAnarUpA challI bhavati sA'pi tathAvidhA-tathAprakArA ananta jIvAtmikA avaseyA, 'jarasa kaMdassa kaTThAo, challI bahalatarI mace aNaMtajIvA u sA challI, je yAvanne tahAvihA' // 73 // 'jassa' yasya 'kaMdassa' kandasya 'kaTThAo'-kASThAt-madhyavartisArAt challI'-valkalarUpA tva 'bahulatarI bhave'-bahulatarA-adhikatarA bhavet 'sA challI' sA kanda valkalarUpA tvaka 'aNaMtajIvA u'-anantajIvA tu jJAtavyA, 'je yAvanne tahAvihA'-yA'pi cAnyA prastutayA ananta jIvatvena nizcitayA kandachalyA samAnarUpA challI bhavati sA'pi tathAvidhA-anantajIvAtmikA jJAtavyA, 'jassa khaMdhassa kaTThAo, challI bahalatarI bhave / aNaMta jIvA u sA challI, je yAvannA tahAvihA / / 74 / / 'jassa'-yasya 'khaMdhAsa'-skandhasya 'kaTThAo' kASThAt-madhyavartisArAt 'challI' valkalarUpA tvak 'bahalatarI bhave'-bahulatarA bhavet, 'sA challI'-sA valkalarUpA skandha tvaka, 'aNaMtajIvAu'-anantajIvA tu jJAtavyA, 'je yAvanA tahAvihA'yA api cAnyA adhikRtayA anantajIvatvena nizcitayA skandhacchalyA samAnarUpA challI bhavati sA'pi tathAvidhA-anantajIvAtmikA jJAtavyA, 'jIse sAlAe kaTThAo challI bahulatarI bhave / aNaMtajIvAu sA challI, je yAvannA tahAvihA' // 75 // 'jIse' yasyAH, 'sAlAe'-zAkhAyAH, 'kaTThAo'-kASThAt-madhyavartisArAt yaha jo chAla ananta jIva rUpa se nizcita hai, isI ke samAna jo bhI anya chAla ho, use bhI ananta jIva samajhanA caahie| jisa kanda ke kASTha arthAt madhyavartI sArabhAga kI apekSA chAla adhika moTI ho, usa chAla ko ananta jIya samajhanA caahie| anya jo bhI chAla isa chAla ke samAna ho use bhI ananta jIva jAnanA caahie| jisa skaMdha ke kASTha arthAt andara ke sArabhAga kI apekSA chAla adhika moTI ho, usa chAla ko ananta jIva samajhanA caahie| anya jIva rUpe nizcita che. tenA sarakhI je bIjI chAla hoya tene paNa ananta jIva samajavI joIe. je kaMdanA kASTha arthAt madhyavatI sAra bhAganI apekSAe chAla adhika moTI hoya te chAlane ananta jIva samajavI joIe. bIjI je koI chAla A chAlanI jemaja hoya tene paNa ananta jIva samajavI joIe. je skaMdhanuM kASTha arthAt andaranA sAra bhAganI apekSAe chAla adhika meTI hoya che te chAlane ananta jIva samajavI joIe. anya je chAla AvI zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #326 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 312 prajJApanAsUtre 'challI' valkalarUpAtvaka, 'bahalatarI'-bahulatarA 'bhavet, 'sA challI'-valkalarUpA zAkhA tvaka 'aNaMtajIvAu'-ananta jIvA tu jJAtavyA, 'je yAvannA tahAvihA' -yA'pi cAnyA adhikRtayA anantajIvatvena nizcitayA zAkhA challyA samAnarUpA challI bhavati sA'pi tathAvidhA-tathAprakArA-anantajIvAtmikA jJAtavyA, ___ atha tAsAmeva challInAM pratyekajIvana parijJAnArtha gAthA catuSTayena lakSaNAni prarUpayitumAha-'jassa mUlassa kaTThAo, challI taNuyayarI bhve| parIttajIvA u sA challI, je yAvanA tahAvihA / 76 // ' 'jasta'-yasya 'mUlassa' mUlasya 'kaTThAo' kASThAt-antarvatisArabhAgAta, 'challI' valkalarUpA tvak 'taNuyayarI' tanutarAkRzatarA, 'bhave'-bhavet, 'sA challI'-sA valkalarUpA mUlatvak 'parittajIvA u' parItajIvA tu-pratyekazarIrajIvAtmikA jJAtavyA, 'je yAvannA tahAvihA'yA'pi cAnyA adhikRtayA pratyekazarIra jIvAtmakatvena nizcitayA mUlacchalyA samAnarUpA challI bhavati sA'pi challI tathAvidhA-pratyekazarIrajIvAtmikA avaseyA, 'jassa kaMdassa kaTThAo, challI taNuyayarI bhave / parittajIvA u sA challI' je yAvanA thaavihaa||77|| 'jassa' yasya 'kaMdassa' kandasya 'kaTThAo'-kASThAt antarvatisArabhAgAt 'challI' valkalarUpA tvak 'taNuyayarI'-tanutarA-kRzatarA 'bhave' bhavet, 'sA jo bhI chAla isI prakAra kI ho use bhI ananta jIya ho jAnanA caahie| jisa zAkhA ke kASTha arthAt andara ke sAramAga kI apekSA chAla adhika moTI ho, usa chAla ko ananta jIva samajhanA caahie| anya jo chAla isI prakAra kI ho, use bhI anantajIva jAnanA caahie| jina mUla kanda Adi kI chAla pratyeka jIva hotI hai, usakI pahacAna batalAte haiN| jisa mUla ke kASTha se arthAt andara ke sAramAga kI apekSA se usakI chAla adhika patalI ho, vaha chAla pratyeka zarIra jIva vAlI hotI hai| isI prakAra kI jo anya chAla ho use bhI pratyeka zarIra jIva vAlI hI jAnanA cAhie / jAtanI hoya tene paNa ananta jIva samajavI joIe. je zAkhAnuM kASTa arthAt aMdaranA sArabhAga karatAM chAla vadhAre jhADI heya te chAlane anaMta jIvAtmaka samajavI joIe. je bhUla kabda vigerenI chAla pratyeka jIva hoya che tenI oLakha batAve che. je mULanA kaSTathI arthAt andaranA sAra bhAganI apekSAe tenI chAla vadhAre pAtaLI hoya te chAla pratyeka zarIra jIva vALI hoya che. tevI jAtanI je bIjI chAla hoya tene paNa pratyeka zarIra jIva vALI ja jANavI joIe. zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #327 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra. pada 1 sU.21 sAdhAraNazarIravanaspatikAyikAH 313 challI'-valkalarUpA kandasaka 'parittajIvAu'-parItajIvA tu pratyekazarIrajIvAtmikA bhavati 'je yAvanA tahAvihA'-yA'pi.cAnyA adhikatayA pratyekazarIrajIvAtmakatvena nizcitayA challyA samAnarUpA challI bhavati sA'pi tathAvidhA-tathAprakArA pratyekazarIrajIvAtmikA avaseyA, 'jassa khaMghassa kaTThAo' challI taNuyayarI bhave / parittajIvAu sA challI, je yAvannA tahAvihA' // 78 // 'jassa'-yasya 'khaMdhassa'-skandhasya 'kaTThAo'-kASTAt-madhyasArAt 'challI'-valkalarUpA tvaka 'taNuyayarI' tanutarA 'bhave' bhavet, sA challI'-valkalarUpA skandhakhaka 'parita jIvAu'-parItajIvA tu-pratyeka zarIra jIvAtmikA jJAtavyA, 'je yAvanA tahAvihA' yA'pi cAnyA adhikRtayA pratyekazarIrajIvAtmakatvena nizcitayA skandhacchallyA samAnarUpA challI bhavati sA tathAvidhA-pratyekazarIrajIvAtmikA avagantavyA, 'jIse sAlAe kaTThAo, challI taNuyayarI bhave / parittajIvA u sA challI, je yAvanA tahAvihA' 'jIse'-yasyAH 'sAlAe'-zAkhAyAH 'kaTThAo'-kASThAtaantarvatisArabhAgAta, 'challI-valkalarUpA tvak 'taNuyayarI'-tanutarA-kRzatarA 'bhaye' bhavet 'sA challI'-valkarUpA zAkhA tvak 'parittajIvA u' parIttajIvA tu pratyekazarorajIvAtmikA jJAtavyA 'je yAvannA tahAvihA' yA'pi cAnyA adhikRtayA pratyekazarIrajIvAtmakatvena nizcitatayA zAkhA challyA samAnarUpA challI bhavati sA'pi, tathAvidhA-pratyekazarIrajIvAtmikA avagantavyA ityaashyH||0 21 // jisa kanda ke kASTha arthAt andara ke sAramAga kI apekSA chAla adhika patalI ho, use pratyekajIya samajhanA caahie| anya jo bhI chAla aisI ho use bhI pratyeka jIya samajhanA caahie| jisa skaMdha ke kASTha arthAt andara ke sAramAga kI apekSA usakIchAla adhika patalI ho usa chAla ko pratyekajIva samajhanA caahie| jo anya chAla isI prakAra kI ho, use bhI pratyekajIva hI mAnanA caahie| jisa zAkhA ke kASTa arthAt andara ke sArabhAga kI apekSA usakI je kaMdanuM koSTha arthAt andaranA sAra bhAganI apekSAe chAla adhika pAtaLI hoya, tene pratyeka jIva samajavI joIe. bIjI je kaI chAla evI hoya tene paNa pratyeka jIva samajavAnI che. je skandhanuM kASTha arthAt andaranA sArabhAganI apekSAe tenI chAla adhika pAtaLI hoya, te chAlane pratyeka jIva samajavI joIe, je bIjI chAla AvA prakAranI hoya, tene paNa pratyeka jIvaja mAnavI joIe. je zAkhAnuM kaSTha, arthAt andaranA sAra bhAganI apekSAe tenI chAla adhika pAtaLI hoya, te chAlane pratyeka jIva samajavI joIe bIjI je koI pra0 40 zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #328 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 314 prajJApanAsUtre mUlam -cakkAgaM bhajjamANasassa, gaMThI cunnaghaNo bhye| puDhavi sariseNa bheeNa, aNaMtajI viyANAhi // 1 // gUDhasirAgaM pattaM, sacchoraM jaM ca hoi nicchIraM / japi ya paNaTusaMghi, aNaMtajIyaM viyANAhi // 2 // pupphA jalathalayA, ya biMTabaddhA ya naalbddhaay| saMkhijamasaMkhijA, boddhavyA'NaMtajIvA ya ||3||je kei nAliyA baddhA, pupphA saMkhijjajIvayA mnniyaa| nihuyA aNaMtajIvA, je yAvanne tahAvihA // 4 // paumuppaliNIkaMde, aMtarakaMde taheva jhillI ya / ee aNaMtajIyA, ego jIvo bisamuNAle // 5 // palaMDulasuNakaMde ya, kaMdalI ya kusuNbe| ee parittajIvA, je yAvanne thaavihaa||6|| paumuppalanaliNANaM, subhagasogaMdhiyANa y| araviMda kuMkuNANaM, sayapattasaharasapattANaM // 7 // biTa bAhira pattA ya, kanniyA ceva egajIvassa / abhitaragA pattA, patteyaM kesarA mijA // 8 // veNunala ivakhuvADi ya, samAsaikkhU ya ikaDe raMDe / karakarasuMThi vihaMgU, taNANa taha padhvagANaM ca // 9 // acchi pavvaM balimoDao ya egassa hoti jiivss| patteyaM pattAI, pupphAiM annegjiivaaiN||10||puusph'lN kAliMgaM, tuMbaM tauseya elvaaluk| ghosaDaya paMDolaM, tiMduyaM ceva teMdUsaM // 11 // biMTasamaM sakaDAhaM, eyAiM havaMti egajIvassa / patteyaM pattAI, sakesaraM kesaraM miMjA // 12 // sapphAe sajjhAe, uvvehaliyA ya kuhaNakaM dukke / ee aNaMtajIvA, kaMdukke hoi bhayaNAu ||13||suu022|| ___ chAyA-cakrakaM bhajyamAnasya, granthizcUrNaghanA bhavet / pRthivIsadRzena bhedena, chAla adhika patalI ho, usako pratyekajIya samajhanA cAhie / anya jo bhI chAla isI prakAra kI ho, use bhI pratyekajIva jAnanA caahie||21|| zabdArtha--(cakkAgaM) cakra ke AkAra kA (bhajjamANassa) toDA chAla evI jAtanI hoya, tene paNa pratyeka jIva samajavI joIe. A sU. 21 zahAtha-(cakkAMga) yn| maa4|2| (bhajjamANassa) mAMgavAmA mApatA (gaMThI) is (cunnaghaNo) 204 maresa (bhave) DAya (puDhavI sarIseNaM) pRthvInA sAmAna zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #329 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra, pada 1 sU.22 bhaGgaprakAreNa anantajIvAdi nirdeza 315 anantajIvaM vijAnIhi // 1 // gUDhazirAkaM patraM, sakSIraM yazca bhavati niHkSIram / yadapi ca praNaSTasandhi, anantajIvaM vijAnIhi // 2 // puSpANi jalajAni sthalajAni ca vRntabaddhAni ca nAlabaddhAni ca / saMkhyeyAni boddhavyAni anantajIvAni ca // 3 // yAni kAnicit nAlikA vaddhAni puSpANi saMkhyeyajIvakAni bhaNijAtA huA (gaMThI) gAMTha (cunnaghaNo) raja se vyApta (bhaye) ho (puDhavisariseNa) pRthvI ke samAna (bheeNa) bheda se (agaMtajI) ananta jIva (viyANAhi) jaano| ___ (gUDhasirANAM) jisakI zirAeM gUDha ho (pattaM) patra (sacchIraM) dUdha. sahita (jaM) jo (ca) aura (hoi) hotA hai (nicchoraM) vinAdUdha kA (jaM pi ya) aura jo bhI (paNaTThasaMdhi) adRzya saMdhi vAlA (aNaMtajIvaM) ananta jIvoM vAlA (viyANAhi) jaano| (pupphA) puSpa (jalayA) jala meM utpanna (thalayA) sthala meM utpanna (viMda baddhA) jo vRnta baddha hoM (ya) aura (nAlabaddhAya) nAla se baddha hoM (saMkhijja) saMkhyAta jIvoM vAle (asaMkhijjA) asaMkhyAta jIvoM vAle (boddhavyA) jAnane cAhie (aNaMta jIvA ya) aura ananta jIvoM vaale| (je) jo (kei) koI (nAlikAbaddhA) nAlabaddha (pupphA) puSpa (saMkhijjajIviyA) saMkhyAta jIva vAle (bhaNiyA) kahe gae haiM (nihuA) thUara ke phUla (aNaMta jIyA) ananta jIvoM vAle (je yAvaNNe tahAvihA) jo anya thUara ke phUloM ke samAna haiM, ve bhI ananta jIva hai| (bhaeNa) methI (agata jIvaM) mananta 71 (viyANAhi) and (gUDhasirAga) renI zirA gUDha DAya (pattaM) patra (sacchII) dUdha sahita (ja) 2 (ca) mana (hoI) DAya cha (nicchira) dharanA (jaM piya) bhane 2 555 (paNasaMdhi) mahezya sacivANA (aNatajIvA) manantavA (viyANAhi) / (pupphA) 505 (jalayA) mAthI utpanna (thalayA) thamAthI utpanna (vinda baddhA) 2 vRnta paDAya (ya) mane (nAlabaddhA va) nayI paDAya (saMkhijja) saNyAta 7 vA (asaMkhijjA) masayata 7 vA. (boddhavvA) pA naye (aNatajIvA ya) mane mannata va pA. (je) 2 (kei) / (nAlikAbaddhA) nalana (puSkA) 405 (saMkhijja jIviyA) sanyAta 1 vA (bhaNiyA) 4sA cha (nihuA) thu12nA esa (aNata jIvA) mananta / vA (je yAvaNNe thaavih|) mI thUmanA sanA saramA cha. teso pazu mananta 75 che. zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #330 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre 316 tAni snihukAni (snihupuSpANi) anantajIvAni, yAni cAnyAni tathAvidhAni // 4 // padmotpalinI kandau antarakanda stathaiva, jhillI ca / ete anantajIyAH, eko jIvo vismRnnaalyoH||5|| palANDulazunakandau ca, kandalIca kustumbakaH / ete parItajIvAH, ye cAnye tathAvidhAH // 6 // padmotpala-nalinAnAM, subhagasaugandhikAnAM ca / arabinda-kokanadAnAM, zatapatra-sahasrapatrANAm ||7||vRttN bAba patrANi ca, kaNikA caiva ekajIvasya / abhyantarikANi patrANi, pratyekaM kesarANi miJjAH // 8 // veNurnaDaH ikSuvATikA samAsekSuzca ikkaDaH raNDazca / karakaraH (paumuppaliNIkaMde) padminIkanda utpalinI kanda (aMtarakaMde) antarakanda (taheva) isI prakAra (jhillI ya) jhillI nAmaka vanaspati (ee) ye (aNaMta jIvA) anantajIva haiM (ego) eka (jIvo) jIva (visa muNAle) nAla aura mRNAla meM / __ (palaMDU) palANDa kanda (lhasuNakaMde ya) lahasuna kaMda (kaMdalI) kaMdalIkaMda (kusuMcae) kustumbaka nAmaka vanaspati (ee) ye (parittajIvA) pratyeka jIva haiM (je yAvanne tahAvihA) anya jo bhI aise haiM ve bhI pratyeka jIva haiN| __ (paumuppalanaliNANaM) padmoM, utpaloM aura nalinoM ke (subhagasogaMdhiyANa ya) subhagoM aura saugaMdhikoM ke (araviMdakuMkaNANaM) aravindoM aura kokanadoM ke (sayapatta sahassapattANaM) zatapatroM tathA sahasrapatroM ke (viMTa) vRnta DaMThala (bAhirapattA ya) aura bAhara ke patte (kaNNiyA ceya) aura karNikA (egajIvasta) eka jIva vAlI hai (ambhitaragA) bhItarI (pattA) patte (patteya) pratyeka (kesarA) kesara (miMjA) phala (paumuppaliNI kaMde) 5minI chanda upasi-6 (aMtarakaMde) manta2 chanda (taheva) mevI zate (jhillIya) am nAmanI vanaspati (ee) teso (visa muNAle) nAsa mane musamA (palaMDu) kuMjI (lhasuNakaMde) sa 46 (kaMdalI) sI 44 (kusumae) stubh54 nAmanI vanaspati (ee) yA (pasttijIvA) pratye4 75 che. (paumuppalanaliNANa) padabhA; 6pase ane nalinInA (subhagasogaMdhikayANaya ya) subhago bhane saugandhinA (araviMdakukaNANa) 12vinha tathA nihonA (sayapatta sahassapattANa) zatapatra 2mane saDakhapatrAnA (viTa) vRnta-DITIyAM (bAhirapattAya) mane mAnA pAna (kaNiyA ceva) mane / (egajIvassa) eka jIva vALI che. (abhiMtaragA) 42n| (pattA) patra (patteyaM) pratye: (kesarA) sa2 (mijA) 301 zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #331 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyayodhinI TIkA pra. pada 1 sU.22 bhaGgaprakAreNaanantajIvAdi nirdezaH 317 suNDI vihagutRNAnAM parvakAnAM ca // 9 // akSiparvavalimoTakaM ca ekasya bhavati jIvasya / pratyekaM patrANi, puSpANi anekajIvAni // 10 // pUSaphalaM kAliGgaM tumbaM trapuSam elam elavAlukam / ghoSAtakaM paMDolaM tendukaM caiva tindusaM // 11 // vRntasamaM sakaTAham, etAni bhavanti ekajIvasya / pratyekaM patrANi, sakesarA akesarA miJjAH // 12 // sapphAkaM sadhyAyam udvehalikA ca kuhaNaM kandukyam / ete anantajIvAH kandukye bhavati bhajanA tu // 13 // 022 // _ (veNu) vAMsa (naDa) eka prakAra kI vanaspati (ikkhuvADiya) ikSuvATikA (samAsaikkhU ya) samAsekSu (ikkaDe) ikkaDa nAmaka vanaspati (raMDe) raMDa (karakara) karakara (suThi) soMTha (vihaMga) vihaMgu (taNANa) tRNoM kA (taha) tathA (pavvagAgaM ca) parva vAloM kA (acchi) akSi (pavvaM) parva (balimoDao ya) aura paryoM ko veSTita karane vAlA gola bhAga (egassa) eka (jIyassa) jIva ke (patteyaM) pratyeka (pattAI) patte (puphphAiM) puSpa (aNegajIvAI) aneka jIvoM vaale| ___ (pUsaphalaM) pUsaphala (kAliMga) kAliMgaM (tuMbaM) tumba (tausela) puSa, (elayAluka) elavAluka-cImaDA (ghosADaya) ghoSAtaka (paMDola) paDola (tiMduyaM ceca) aura teMdU (teMdUsaM) tindusa (biMTasama) vRnta samAna (sakaDAI) sakaTAha (eyAI) ye (havaMti) hote haiM (egajIvassa) eka jIva ke (pattayaM) pratyeka (pattAI) patte (sakesara) jaTA sahita (akesaraM) jaTA rahita / ___ (sapkAe) sapphAka (sajjhAe) sadhyAya (ucehaliyA ya) aura (veNu) vAMsa (naDa) me andnI vanaspati (ikkhuvADiya) kSupATi (samAsa ikkhU ya) sabhAsena (ikkaDe) U44, 44 vanaspati (raDe) 27 (karakara) 4242 (suThi) su (vihaMgU) viY (taNANa) tRNanA (taha) tathA (pavvagANa ca) 5 pANAnA (acchi) mati (pavvaM) 5(valimoDao ya) bhane pani sunAra jo mA (egassa) me 24 (jIvassa) yAnA (patteyaM) pratye: (pattAI) pAna (pupphAI) 555 (aNegajIvAiM) mane yA (pUsaphalaM) pUsa38 (kAliMga) ilan (tubaM) tum5 (tauseya) puSa (elavAlukaM) medAvA (ghosADaya) ghoSAta (paMDola) 436 (tiMduyaM ceva) mane teI (tedusa) tindusa. (viMTasama) vRntasamAna (sakaDAha) s4||3 (eyAI) 2 // (havaMti) DAya cha (egajIvassa) 24 sapanA (pattaye) pratye4 (pattAI) pAna (sakesara) sa2 sahita saDita (akesara) 18 // 2hita. zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #332 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 318 prajJApanAsUtre ___TIkA-'jassa mUlassa bhaggassa samo bhaMgo padIsae' ityAdinA pUrvoktaM lakSaNaM spaSTatayA pratipAdayitumAha-'cakkAgaM bhajjamANasta, gaMThI cunnaghaNe bhave / puDhavi sariseNa bheeNa, agaMtajIvaM viyaannaahi||80|| 'bhajjamANassa'-yasya bhajyamAnasya-troTayamAnasya mUlakandaskandhatvakzAkhApatrapuSpAde bhaGgasthAnam 'cakkAgaM' cakrakaM-cakrAkAram ekAntena samaM bhavati tanmUlAdikam 'aNaMta jIvaM' anantajIvam 'viyANAhi'-vijAnIhi ityanvayaH, tathA-yasya bhajyamAnasya mUlakandaskandhatvakzAkhApatrapuSpAdeH 'gaMThI' grandhiH-parvabhaGgasthAnaM vA 'cunnaghaNe' cUrNaghana:-cUrNena rajasA ghano-vyAptaH 'bhabe' bhavati, athavA yasya patrAde bhajyamAnasya cakrAkAraM bhaGgavinA, granthisthAne rajasA byAptizca vinaiva 'puDhavi udvehalikA (kuhaNa) kuhana (kaMdukke) kandukya (ee) ye (agaMtajIvA) ananta jIyoM vAle (kaMdukke) kandukya meM (hoi) hai (bhayaNA) vikalpa (tu) to||22|| TIkArtha-'jisa mUla ko toDane para samAna maMga dikhAI de' ityAdi jo pahale kahA gayA hai, usakA spaSTa rUpa se pratipAdana karane ke lie kahate haiM jisa mUla, kanda, skaMdha, tvacA, zAkhA, patra aura puSpa Adi ke toDe jAne para maMgasthAna cakra ke Akora kA, ekadama sama hotA hai, vaha mUla kanda Adi anantajIva hote haiM, aisA samajhanA caahie| jisa mUla, kanda, skaMdha, chAla, zAkhA, patra aura puSpa Adi ke toDe jAne para parva-gAMTha yA bhaMgasthAna raja se vyApta hotA hai, athavA jisa patra Adi ko toDane para cakra ke AkAra kA maMga nahIM dikhatA (sapkAe) sa.4Aya (sajjhAe) sadhyAya (ujveliyA ya) mane vesiDa (kuhaNa) suna (kaMdukke) nhuOM (ee) 2(aNatajIvA) mananta vANa (kaMdukke) induzyamA (hoi) cha (bhayaNA vikalpa) 185 (hu) nizcaya // sU. 22 // TIkAtha-je mULane teDavAthI samAna bhaMga dekhAya, vigere je pahelA kaheluM che. tenuM spaSTarUpe pratipAdana karavAne mATe kahe che 2 bhUga, 44, OMndha, svayA, zamA, 57 mane pu.5 26 tAthI bhaMga cakanA AkAre ekadama sama hoya che te mULa kanda Adi ananta jIva hoya che ema samajavuM joIe. je mULa, skanya, chAla, zAkhA, patra ane puSpa Adine teDavAthI parva gAMTha eTale bhaMgasthAna rajathI bharela bane che, athavA je patra Adine teDavAthI cakaAkArane bhaMga nathI dekhAto ane jenuM bhaMga sthAna rajathI vyApta paNa zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #333 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra. pada 1 sU.22 bhaGgaprakAreNaanantajIvAdi nirdezaH 319 sariseNa-pRthivIsadRzena 'bheeNa' bhedena bhaGgasthAnaM bhavati, ravikiraNasamUhaprataptakSetratarikA pratarakhaNDasyeva samo bhavati tam anantakAyaM vijaaniihiityaashyH| 'gUDhasirAgaM pattaM sacchIraM jaM ca hoi nicchIraM / jaMpiya paNaTThasaMdhi aNaMtajIvaM viyANAhi' 'jaMca' yacca 'pattaM' patram 'sacchIraM'-sakSIraM-kSIrasahitam , 'nicchIraM' niHkSoraM-kSIrarahitaM vA 'gUDhasirAgaM'-gRDhazirAkam-avidyamAnazirAvizeSaM bhavati tadanantajIyaM vijAnIhi, 'jaM piya' yadapi ca, 'paNasaMdhi'-pranaSTasandhi sarvathA'nupalakSyamANapatrAddha dvayasandhi bhavati, tadanantajIvam-'biyANAhi'-vijAnIhi atha puSpAdigatavizeSapratipAdanArthamAha-'pupphA jalayA thalayA ya viMTabaddhA ya nAlabaddhA y| saMkhijjamasaMkhijjA boddhavyA'NaMtaz2IvA ya'-'pupphA' puSpANi sAmAnyena caturvidhAni bhavanti, tAni yathA-'jalayA'-jalajAnikamalaprabhRtIni, 'thalayA ya-sthalajAni ca-koraNDakAdIni, etAnyapi ca aura jisakA bhaMgasthAna raja se vyApta bhI nahIM hotA kintu pRthivIsadRza bheda se bhaMgasthAna hotA hai arthAt jaise sUrya kI kiraNoM ke samUha se atyanta tape hue sthAna para ghUpa kA golAkAra dIkhatA hai, vaisA bhaMga hotA hai, usako ananta kAya samajhanA caahie| jo patra dUdha vAlA ho athavA vinA dUdha kA ho, kintu jisakI zirAeM dikhAI na detI hoM, use bhI anantajIva samajhanA caahie| jisa patra kI sandhi dikhalAI na de arthAt patte ke donoM Adhe bhAgoMko joDane vAlI sandhi mAlUma na ho, use bhI anantajIva samajhanA caahie| aba puSpa Adi kI vizeSatA ko pratipAdana karane ke lie kahate haiM-puSpa sAdhAraNatayA cAra prakAra ke hote haiM / ve isa prakAra haiM-jalaja nathI thatuM kintu pRthvI sadaza bhedathI bhaMgasthAna bane che arthAta jema sUryanA kiraNonA samUhanA atyanta tapelA sthAna para tApane gaLAkAra dekhAya che te bhaMga thAya che. te anantakAya samajavuM joIe. je pAna dUdhavALuM hoya ke dUdhavinAnuM hoya paraMtu jenI zAkhA (zirAo) dekhAtI na hoya, tene paNa ananta jIva samajavAM joIe. je pAnanI sabdhi dekhAya nahI arthAt pAnanA aDadhA bhAgane joDanArI sabdhi mAluma na paDe tene paNa ananta jIva samajavA joIe. have puSpAdinI vizeSatAne pratipAdana karavAne mATe kahe che-puSpa sAdhAraNa rIte cAra prakAranA hoya che. teo A prakAre che-jalaja (pANImAM utpanna thanArAM kamaLa vigerenA) sthalaja (keraMTa vigere sthaLamAM utpanna thanArA) A banne prakAranA punA zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #334 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 320 prajJApanAstre pratyekaM dvividhAni, tadyathA-kAnicit 'viMTabaddhA ya'-vRntabaddhAni ca atimuktaka prabhRtIni, kAnicittu 'nAlabaddhA ya-nAlabaddhAni-jAtipuSpaprabhRtIni, atraiteSAM madhye kAnicit patrAdigata jIvApekSayA-'saMkhijja'-saMkhyeyajIvAni bhavanti, kAnicitu 'asaMkhijjA'-asaMkhyeyajIvAni kAnicattu 'boddhavyA'-boddhayAni 'agaMtajIvA ya' anantajIvAni ca, tAni ca yathA''gamamavaseyAni, atraiva kaJcid vizeSamAha-'je kei nAliyA baddhA pupphA saMkhijjajIviyA bhnniyaa| nihuyA arNatajIvA je yAvaNNe thaavihaa||83|| 'je kei'-yAni kAnicit 'nAliyAbaddhA'-nAlikAbaddhAni 'pupphA'-puSpANi jAtyAdigatAni bhavanti, tAni sarvANyapi 'saMkhijjajIviyA' saMkhyAtanIvakAni 'maNiyA' bhaNitAni tIrthakaragaNadharaiH, 'nihuyA'-snihukAni-snuhI-snihU puSpANi 'thUara' itibhASAprasiddhAni, punaH 'aNaMtajIvA' anantajIvAni bhaNitAni 'je yAvanne tahAvihA'-yAnyapi cAnyAni sniha puSpasadRzAni puSpANi bhavanti, tAnyapi tathAvidhAni-anantajIvAtmakAni jJAtavyAni 'paumuppa liNIkaMde aMtarakaMde taheva jhillI ya / ee aNaMtajIvA ego jIvo bisamuNAle' // 84 // 'paumuppaliNI (jala se utpanna hone vAle kamala Adike), sthalaja (koraMTa Adi sthala meM utpanna hone vAle), ina donoM prakAra ke puSpoM ke bhI do-do bheda haiM-koI-koI vRntabaddha aura koI-koI nAlabaddha hote haiM / atimuktaka Adi vRntabaddha aura jAI ke phUla Adi nAlabaddha hote haiN| ina puSpoM meM se patragata jIvoM kI apekSA koI-koI saMkhyAta jIvoM pAle, koI-koI asaMkhyAta jIvoM vAle hote haiM aura koI-koI ananta jIvoM vAle bhI hote haiM / Agama ke anusAra unheM samajhalenA caahie| isI viSaya meM kucha vizeSatA aura batalAte haiM-jo jAI Adi ke puSpa nAlabaddha hote haiM, ve sabhI saMkhyAta jIvoM vAle kahe gae haiN| magara snuhI arthAt thUara kA puSpa ananta jIvoM cAlA hotA hai, paNa babbe bheda che. koI kaI te vRtabaddha ane kaI kaI nAla baddha hoya che. atimukta vRtabaddha ane jAInA kula vigere nAla baddha hoya che. A pupi mAMthI patra gata jInI apekSAe kaI kaI asaMkhyAta jI vALA te kaI kaI saMkhyAta jI vALAM hoya che. ane kaI kaI ananta je vALa paNa hoya che. AgamanA kathana anusAra temane samajI levAM joIe. A viSayamAM kAMIka vizeSatA batAve che-je jAI vigerenA pupa nAla baddha hoya che te badhA saMkhyAta vALA kahevAya che. paraMtu stuhI arthAt yUara (ra) nA pupa ananta jIvALAM hoya che. ema kahevuM che. A zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #335 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra. pada 1 sU. 22 bhaGgaprakAreNa anantajIvAdi nirdezaH 321 kaMde' - padminIkandaH, utpalinIkandaH, 'aMtarakaMde' antarakandaH - jalajavanaspativizeSakandaH, 'taheva' - tathaiva ' jhillIya' jhillikA ca-vanaspativizeSarUpA, 'ee'ete sarve'pi 'anaMtajIvA' - anantajIvA bhavanti, navara - vizeSastu 'ego jove vimuNAle ' padminI prabhRtInAM vise nAle- mRNAle ca eko jIvo bhavati, ekajIvAtmake vimRNAle bhavataH, iti bhAvaH / 'palaM lahasuNakaMde ya kaMdalI ya kusuNbe| ee paritajIvA, je yAvanne tahAvihA' // 85 // 'palaMDralhasuNakaMde ya' - palANDukandaH, lasunakandava, 'kaMdalI ya' - kandalIkandazca vanaspativizeSaH, 'kusuMbara' kustumbuko'pi vanaspativizeSa eva, 'ee' ete sarve'pi 'parittajIvA' parItajIvAH - pratyekazarIrajIvAtmakA bhavanti, iti vijJeyam 'je yAvanne tahAvihA' - ye'pi cAnye evaM prakArA anantajIvAtmaka lakSaNarahitA bhavanti te'pi tathAvidhAH - pratyekazarIrajIvAtmakA abaseyAH, 'pauppalanaliNANaM, subhagasogaMdhiyANa ya / araviMda kuMkaNANaM, sayapatta sahassapattANaM' // 86 // triMTaM bAhirabattA ya, kaniyA ceva egajIvassa | abhitaragA aisA kahA gayA hai / isake atirikta jo anya puSpa thUara keM puSpa ke samAna ho, unheM bhI anantajIva hI samajhanA cAhie / padminIkanda, utpalinIkanda, aMtarakaMda (jalaja vanaspati vizeSa rUpa kanda) aura jhillikA nAmaka vanaspati, ye saba anantajIva hote haiN| vizeSatA yaha hai ki padminI kaMda Adi ke bisa evaM mRNAla meM eka jIva hotA hai| palANDukanda, lahasunakanda, kandalIkanda nAmaka vanaspati aura kustumbuka nAmaka vanaspati, ye saba pratyeka jIvAtmaka hote haiM / isI prakAra ke jo anya hoM arthAt jinameM anantajIva ke lakSaNa na pAye jAeM, una sabako pratyeka zarIrajIvAtmaka samajhanA cAhie / sivAyanA je bIjA puSpo aranA puSpanA samAna heAya teeAne paNa ananta jIvaja samajI levAM joie. padminI kunde, utpalinI kanda, aMtara kenda. jalaja vanaspativizeSa rUpa kaMda, ane jhillikA nAma vanaspati e badhA ananta jIva heAya che. vizeSatA te e che ke padminI kada AdimA bisa ane mRNAlamAM eka jIva heAya che. palAMDu (DuMgaLI) kanna, lasaNa kanha, kandalI kanda, nAmanI vanaspati ane kustumbaka nAmaka vanaspati e badhA pratyeka jIvAtmaka heAya che. evI jAtanA je khIjA hAya arthAt ke jemAM ananta jIvanA lakSaNa na maLatAM hAya e badhAne pratyeka zarIra jIvAtmaka samajavAM joie, pra0 41 zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #336 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 322 prajJApanAsUtre pattA patteyaM kesarA mijA' // 87 // 'paunuppalanaliNANaM'-padmAnAm utpalAnAmnalinAnAm , 'subhagasogaMdhiyANa ya-mubhagAnAm , saugandhikAnAca, 'araviMda kuMkaNANaM'-aravindAnAm , kokanadAnAm-raktakamalAnAm , 'sayapatta sahassapattANaM' -zatapatrANAm sahasrapatrANAm pratyekaM yat 'viMTe' vRnta,-prasavabandhanam , yAni ca 'bAhirapattA ya-bAhyapatrANi ca prAyo haritarUpANi, yA ca 'kanniyA ceva' kaNikApatrAdhArarUSA, etAni trINyapi 'egajIvassa' ekajIvasya ekajIvAtmakAni bhavanti, yAni tu 'amitaragA pattA'-abhyantarANi patrANi, yAni ca 'kesarAkesarANi, yAzca miJjAH-phalAni bhavanti, etAni 'patteya-pratyekam ekaikajIvAdhiSThitAni bhavanti, 'veNunaDa ikkhuvADiya samAsa ikkhU ya ikaDe rdde| karakara suThi vihaMgUtaNANa tahapavvagANaM ca // 88 // 'veNu'-veNuH-vaMzaH, naDa:-tRNavizeSaH 'hakkhuvADiya'-icavATikaH 'samAsa ikkhU ya' samAsekSuzva, 'ikaDe' ikkaDa :, 'raMDe'-raNDaH 'karakaraH, 'suMThi' suNThI, vihaMgU'-vihaGgaH, 'taNANa'-tRNAnAMdurvAdInAm, 'taha' tathA 'pavvagANaM ca'-parvagANAm-paryopetAnAm yat'acchi evvaM valimoDao ya egassa hoMti jIvassa patteyaM pattAI pupphAI aNegajIvAI // 89 // ' 'acchi' - akSi yacca 'panvaM'-parva, yacca 'balimoDaoya' padma, utpala, nalina, subhaga, saugaMdhika, aravinda aura kokanada (lAlakamala), zatapatra tathA sahasrapatra, ye saba kamaloM kI jAtiyAM haiM, inake jo vRnta arthAt DaMThala hote haiM, pattoM kA AdhArabhUta jo karNikA hotI hai, ye tInoM eka jIya rUpa haiN| inake bhItarI patte, kesara aura mijA arthAt phala bhI pratyekajIva vAle hote haiN| vAMsa, naDa nAmaka ghAsa, ikSudhATikA, samAsekSu, ikkaDa nAmaka ghAsa, raMDa, karakara, suThi (soMTha) vihaMgu aura dUba Adi tRNoM tathA parva vAlI vanaspatiyoM ke jo-akSi, parva, balimoTaka arthAt gAMThoM ko pa, S5sa, nalina, sumA, saugandhi, 212vinda, ane na dAsa kamaLa, zatapatra ane sahajapatra, A badhI kamaLanI jAto che. temanuM je vRnta (DIMTIyuM) hoya che ane prAyaH lIlAM lIlAM je bahAranA pAna haiya che, patranA adhAra bhUta je karNikA hoya che e traNe eka jIvarUpa che. temanA andaranA kesara ane phaLa pratyeka jIva vALAM hoya che. vAMsa, nanAmanu ghAsa, suvATa, samAse, 443 nAmanu ghAsa, 24, karakara suMTha vihaMgu, ane dhare vigere tRNa tathA parvavALI vanaspatine je akSi, parvavALI gAMThane AcchAdita karavAvALAM cakAkAra bhAga e badhA eka zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #337 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra. pada 1 sU.22 bhaGgaprakAreNa anantajIvAdi nirdezaH 323 balimoTakaJca-parvapariveSTanam cakrAkAram, etAni 'egassa' ekasya 'jIvassa' jIvasya sambandhIni bhavanti, etAni ekajIvAtmakAni bhavanti ityAzayaH, eteSAm 'pattAI'-patrANi 'patteyaM pratyekam ekajIvAdhiSThitAni bhavanti, 'pupphAI'-puSpANi tu 'aNegajIbAI' anekajIvakAni-anekajIvAtmakAni bhavanti, 'pUsaphalaM kAliMgaM tuMvaM tause elabAlaMke / ghosADaya paMDolaM tiyaM ceya teMdUsaM' / / 90 // 'pUsaphalaM' puSpaphalam, tathA 'kAliMga' kAliGgam 'tuM' tumbam, 'tausela'-trapuSam, 'elabAluMke-elavAlukam-cimaTavizeSarUpam, vAlukam-cirbhaTam,-'kakaDI' iti bhASA prasiddham, tathA-'ghosADaya' ghoSAtakam, 'paMDolaM' paMDolakam, 'tiMduyaM ceva'-tendukaJcaiva teMdRsaM ca yatphalam, eteSu 'biTasamaM sakaDAhaM eyAI havaMti egajIvassa / patteyaM pattAI sakesaraM miMjA' // 91 // pratyekam viMTasama' vRntasamam 'sakaDAha' sakaTAham-samAMsaM sagiraM tathAkaTAhaH 'eyAI'-etAni trINi 'egajIvassa' ekajIvasya 'havaMti'-bhavanti ekajIvAtmakAni etAni trINi bhavantItyarthaH, tathA eteSAmeva puSpaphalAdInAM tinduka paryantAnAm 'pattAI patrANi pRthaka 'patteyaM' pratyekam-pratyekazarIrajIvAdhiSThitAni ekaika jIvAdhiSThitAni bhavantItyarthaH, tathA-'sakesaraM akesaraM mijjA'-'sakesaraM' sakesarANi-jaTAyuktAni 'akesaraM' akesarANi-jaTArahitAni mijjA' bIjAni pratyekamekaika jIvAdhiSThitAni bhavanti, 'sapphAe sajjhAe, uvvehaliyAya kuhaNa kuMdukke / ee aNaMtajIvA kaMdukke hoi bhayaNAu' // 92 // 'sapkAe'-sapphAkam, 'sajjhAe'AcchAdita karane vAlA cakrAkAra bhAga ho, ye saba eka jIva saMbaMdhI haiM arthAt eka jIva rUpa haiN| inake patte bhI pratyeka arthAt eka jIva ke dvArA adhiSThita hote haiM, magara inake puSpa aneka jIvoM vAle hote haiN| pUsaphala, kAliMga, tumba, puSa, elavAlaka (cirmaTa), vAluka kakaDI, ghoSAtaka, paMDola, teMdU aura tindusa phala inake-saba patte pRthakpRthak pratyeka jIva se adhiSThita hote haiM tathA vRnta, sakaTAha aura jaTA vAle yA vinA jaTA ke bIja eka-eka jIva se adhiSThita hote haiN| jIva sambandhi che arthAt eka jIva rUpa che. emanA pAna paNa pratyeka arthAt eka jIva dvArA adhiSThita hoya che. paraMtu temanA pupa aneka jIvALA hoya che. pUsa371, lal, tu, 55, vAyu, pA94, (4431) pAta, paDela, taMdra ane hindusaphaLa e badhAnA pAna pRthak pRthapha pratyeka jIvathI adhiSThita hoya che. tathA vRnta (DIDuM) jaTAvALA ke jaTAvagaranA bI eka eka jIvathI adhiSThita hoya che. zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #338 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 324 prajJApanAsUtre sadhyAyam 'ujyehaliyAya' udvehalikA ca, 'kuhaNa'-kuhanam, 'kaMdukke' kandukyam, 'ee' ete sapphAka-sadhyAya-kuhanAdi vanaspativizeSAH lokataH pratipattavyAH, tecAnantajIvAtmakAH avaseyAH, kintu navaram-anyApekSayA vizeSastu 'kaMdukke-kandukye-vanaspati vizeSe 'hoI' bhavati 'bhayaNAe -bhajanayA anantajIvAtmako bhavati, ke'pi ca kandukya vanaspativizeSaH asaMkhyeyajIvAtmako bhavati, ityAzayaH ||suu0 // 22 // mUlam-bIe joNibhUe, jIvo vakamai so va anno vaa| jovi ya mUle jIvA, so'vi ya patte paDhamayAe // 1 // savyo vi kisalao khalu uggamamANo aNaMtao bhnnio| so ceya vivaDato, hoi paritto aNaMto vA ||2||suu023|| ___ chAyA-bIje yonibhUte jIvo vyutkrAmati sa vA anyo vA / yo'pi ca mUle jIvaH so'pi ca patre prathamatayA // 1 // sarvo'pi kisalayaH khalu udgacchan anantako bhaNitaH / sa eva vivarddhamAno bhavati parItaH ananto vA // 2 // sU0 23 // sapphAka, sajjhAya (sadhyAya), uvvehaliyA, kuhana, evaM kandukya, ina vanaspatiyoM ko loka se samajhanA cAhie / ye saba anantajIvAtmaka hotI haiM, kintu vizeSa yaha hai ki kaMdukya nAmaka vanaspati meM bhajanA hai| ataeya koI kaMdukya dezabheda se ananta jIvAtmaka hotI hai aura koI asaMkhyAtajIvAtmaka hotI hai // 22 // zabdArtha-(bIje) bIja meM (joNibhUe) yonibhUta meM (jIvaM) jIva (vakkamai) utpanna hotA hai (so va) vahI (anno vA) yA dUsarA (jo viya) aura jo bhI (mUle) mUla meM (jIvoM) jIva hai (so vi ya) vaha bhI (patte) patra meM (paDhamayAe) prathama rUpa se (savyo vi) saba hI (kisalao) koMpala khalu nizcaya se (uggmsaphAka, sajajhAya, unhetaliyA, temaja kanhA, A vanaspatione leka pAsethI samajI levI. A badhI vanaspati ananta jIva vALI hoya che. paNa vizeSatA e che ke kandaya nAmanI vanaspatimAM bhajanA-vikalpa che tethI ja kaI kaMdukaya dezabhede ananta jIvAtmaka hoya che. ane koI asaMkhyAta jIvAtmaka hoya che. zAsU. 22 sAtha-(bIje) mImA (joNibhUe) yonibhUtabhA (jIva) 1 (vakkamai) utpanna thAya cha (sova) te (annovA) magaraNIta (jeviya) bhane 2 55 (mule) bhUgamA (jIvo) 01 cha (so vi ya) te 55] (patte) pAnamA (paDhamayAe) prathama 35mA zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #339 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra. pada 1 sU.23 bIjAvasthAnirUpaNam 325 TIkA-atha kiM bIjajIva eva mUlAdi jIvo bhavati, Ahosvit tasmin apagate sati anyo jIva utpadyate ? ityAzaGkAyAmAha-'bIe joNibbhUe jIvo vakkamai sova anno vA / jo'vi ya mUle so'piya patte pahamAe' // 93 // 'bIe' bIje 'joNibhUe'-yoni bhUte-yonyavasthAM prApte-yonipariNAmamaparityajati ayambhAvaH-dvividhA'vasthA bIjasya bhavati-yonyavasthA, ayonyavasthA ca tatra yadA bIjaM yonyavasthAM na tyajati atha ca jantunA ujjhitaM bhavati tadA tad bIjaM yoni bhUtamityabhidhIyate jantunA ujjhitaJca nizcayena nAvagantuM pAryate tasmAdanatizAyinA sAmprataM sa cetanamacetanaM vA avidhvastayonibhUtamiti, mANo) ugatA huA (aNaMtao) anantakAya (bhaNio) kahA gayA hai (so ceva) vahI (vivaDDhaMto) baDhatA huA (hoi) hotA hai (paritto) pratyeka jIva (vA) athavA (aNaMto) anantajIya / // 23 // TIkArya-kyA bIja kA jIva hI mUla Adi kA jIya bana jAtA hai, athavA usake cale jAne para anya jIya utpanna hotA hai ? aisI azaMkA hone para kahate haiM bIja kI do avasthAeM hotI haiM-yoni-ayasthA aura ayoniavasthA / jaba bIja yoni-avasthA kA parityAga nahIM karatA kintu jIva ke dvArA tyAga diyA jAtA hai, taba yaha bIja yonibhUta kahalAtA hai / bIja jIva ke dvArA tyAga diyA gayA hai, yaha chadmastha ke dvArA nizcayapUrvaka jAnA nahIM jA sakatA, ataeva Ajakala cetana yA acetana, jo avizvastayoni hai, vaha yonimUta kahA jAtA hai / (sabvovi) yA (kisalao) 53 (khalu) nizcaye (uggamamANe) tI mate (aNatao) manantAya (bhaNio) 4aa cha (so ceva) te (vivaDUDhato) dhAna (hoi) mane cha (paritto) pratye4 01 (vA) 2424 / (aNato) mananta 71. ||suu. 23 // TIkArtha-zuM bIjanA jIvana mUla AdinA jIva banI jAya che, athavA tenA cAlyA gayAthI anya jIva utpanna thAya che ? AvI AzaMkA thavAthI kahe che. bIjanI be avasthA hoya che-ni-avasthA ane ayoni avasthA. jyAre bIja ni -avasthAne parityAga na kare paraMtu jIvadvArA tyAga karI devAya che. tyAre te bIja nibhUta kahevAya che. bIja jIvanA dvArA tyAgI devAyela che. A chAsthanA dvArA nizcaya pUrvaka jANI nathI zakAtuM tethI ja Aja kAla sacetana ke acetana je avidhvasta ni che. te yoni bhUta kahevAya che, zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #340 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 326 prajJApanAsUtre vyapadizyate, vidhvastayoni tu niyamena acetanatvAdayonibhUtamiti, yonisvarUpantu jantorutpatti sthAnam avidhyastazaktikaM-tatratya jIva pariNamana zakti sampanna mucyate, tasmin bIje yonibhUte 'jIvo' -jIvaH 'vakkamai' vyutkrAmati utpadyate, jAyate ityarthaH, 'soca' sa eva pUrvako jIvaH, 'anno vA' anyo vA tatrAgatya utpadyate, etAvatA yadA bIja jIva nivartakena jIvena svAyuSaH kSayAd bIjaparityAgaH kRto bhavati, tasya ca bIz2asya punaH salila kAladharaNi mUlAdi saMyogarUpa sAmagrI saMbhavastadA kadAcit sa eva prAktano bIjajIvo mUlAdi nAmagotre upanibadhya bIje utpadyate-tatrAgatya pariNamati, kadAcidanyaH pRthivI. jisakI yoni vidhvasta ho cukI hai arthAt jo ugane meM samartha nahIM rahA hai, vaha niyama se acetana hone ke kAraNa ayonibhUta hai| ___ yoni kA artha hai-jIva kI utpatti kA sthAna aura avidhvasta zaktika kA Azaya hai bIja meM yaha zakti vidyamAna rahe ki jIva vahAM utpanna ho sake / aise yonibhUta bIja meM jIva kI utpatti hotI hai / yaha jIva pahale vAlA bIja kA jIva hI ho sakatA hai athavA dUsarA koI jIva vahAM Akara utpanna ho sakatA hai / tAtparya yaha hai ki bIja meM jo jIva thA, usane apanI Ayu kA kSaya hone para bIja kA parityAga kara diyaa| yaha vIja nirjIva ho gyaa| magara usa bIja ko jamIna, jala aura kAla kA saMyoga mila gayA, taba kadAcit vahI pahale vAlA bIja-jIya mUlAdi kA nAma-gotra bAMgha kara bIja meM utpanna ho jAtA hai aura kabhI koI anya pRthivIkAyika Adi nayA jIva usa bIja meM utpanna ho jAtA hai| - jenI ni vivasta thaI cukI che. arthAt je ugavAmAM samartha nathI rahela te niyamathI acetana hovAnA kAraNe anibhUta kahevAya che. nine artha che jIvanI utpattinuM sthAna ane avizvasta zaktikane Azaya chebIjamAM te zakti vidyamAna rahe ke jIva tyAM utpanna thaI zake AvA yonibhUta bIjamAM jIva utpanna thAya che. te jIva pahelA vALA bIjanA jIva hoI zake che. athavA bIje koI jIva tyAM AvIne utpanna thaI zake che. tAtparya e che ke bIjamAM je jIva hato teNe pitAnA AyuSyane kSaya thatAM bIjane parityAga karI dIdho. tethI te bIja nirjIva thaI gayuM. paranta ta bIjane jamIna, jala ane kAla vigerene saMga maLI gaye tyAre kadAcit te ja pahelAnuM bIja-jIva mUlAdinuM nAma getra bAMdhIne bIjamAM utpanna thaI jAya che ane kayAreka keI anya pRthvIkAyika Adi ne jIva te bIjamAM utpanna thaI jAya che. zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #341 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra. pada 1 sU.23 bIjAyasthAnirUpaNam 327 kAyikAdi jIva iti phalitam 'jo'viya mUle jIvo' yo'pi ca mUle jIva:ya eva jIvo mUlatayA pariNamati so'vi ya patte paDhamayAe' so'pi ca patre prathamatayA'pi pariNamati ityeka jIva kartRke mUlaprathamapatre bhavata ityAzayaH, athaiyaM svIkAre 'savyo'vi kisalao khalu uggamamANo aNaMtao bhaNio' ityAdi vakSyamANavacanena virodhApattiriti cedatrocyate-atra bIjajIvaH, anyo vA bIjamUlatvenotpadya tadutsU nAvasthA sampAdayati, tatastadanantarabhAvinI kisalayAvasthA niyamena anantA jIvA vidadhate, punazca teSu kSitikSayAtpariNateSu asAveva mUlajIyo'nantajIvatanuM svazarIratayA pariNamayya tAvad varddhate yAvatprathamapatraM bhavati, iti na ko'pi virodhaH, kecitu prathamapatreNAtra bIjasya samucchranAvasthA gRhyate, ___jo jIva mUla rUpa meM pariNata hotA hai, vahI jIva prathama patra ke rUpa se bhI pariNata ho jAtA hai| isa prakAra mUla aura yaha prathama patra -donoM eka jIvakartRka bhI hote haiN| kahA jA sakatA hai ki 'sabhI kizalaya (koMpala) ugate samaya anantakAyika hote haiM' ityAdi Age kahe jAne vAle vacana se virodha AtA hai, isakA samAdhAna yaha hai ki yahAM bIja kA jIva yA anya koI jIya bIja-mUla rUpa meM utpanna hokara usa meM utssUnAvasthA (aMkurAvasthA se bhI pahale kI avasthA) utpanna kara detA hai| usake pazcAt kisalaya avasthA utpanna hotI hai aura use ananta jIva hI utpanna karate haiN| tadantara sthiti kA kSaya hone para jaba ve jIva pariNata ho jAte haiM to yahI mUla-jIva sAdhAraNa zarIra ko apane zarIra ke rUpa meM pariNata karake taba taka baDhatA hai jaba taka ki pahalA patra je jIva mULa rUpamAM pariNata thAya che teja jIva prathama patranA rUpamAM paNa pariNata thaI jAya che. A rIte mULa ane te prathama patra ane eka jIva kartAka paNa bane che. kahI zakAya ke badhA kisalaye (kuMpaLa) ugatI vakhate ananta kAyika heya che. vigere AgaLa kahevAmAM AvanArA vacanothI virodha Ave che. tenuM samAdhAna e che ke AmAM bIjane jIva agara anya kaI jIva bIja mULa rUpamAM utpanna thaIne temAM utsunAvasthA-aMkurAvasthAthI paNa pahelAnI avasthA utpanna karI de che. tenA pachI kisalaya avasthA itpanna thAya che. ane temAM ananta jIva utpanna kare che. tyAra bAda sthitine kSaya thatAM jyAre te jIva pariNata thaI jAya che te te mULa jIva sAdhAraNa zarIrane potAnA zarIranA rUpamAM pariNata karIne tyAM sudhI vadhe che ke jyAM sudhImAM paheluM patra Ave chetethI zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #342 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 328 prajJApanAsUtre tena ekajIvakartR ke mUlaprathamapatre ityasya mUlasamucchUnAvasthe ekajIvaka ke ityAzayaM varNayanti, tatkathanena ca mUlasamucchnAvasthe ekajIvapariNAmite eva bhavataH, zeSantu kisalayAdinAvazyaM niyamato mUlajIvapariNAmAvirbhAvitamiti niyamaH pradarzito bhavati tathA ca 'savyo'vi kisalao khalu uggamamANo aNaMto bhaNio' ityAdi vakSyamANa vacanenA'pi no virodhaH, mUlasamucchUnAvasthAnivartanArambhakAle kisalayatvavirahAditi, ____ atha pratyekazarIravanaspatikAyikAnAM sarvakAlaM zarIrAvasthAmadhikRtya kiM pratyekazarIratvameva bhavati, kiM vA kasmiMzcidavasthAvizeSe anantajIvatvamapi sambhahotA hai| ataeva kisI prakAra ke virodha kA avakAza nahIM hai| - koI-koI AcArya prathama patra kA artha yahA~ bIja kI utsUnAvasthA mAnate haiN| unakI mAnyatA ke anusAra 'mUla aura prathama patra eka jIyakartRka haiM' isakA artha yaha hotA hai ki-'mUla aura utsUna avasthA eka jIvakartRka haiN| isa prakAra unake kathanAnusAra mUla aura utsUna avasthA ekajIvakartRka hI haiM / zeSa jo kisalaya Adi haiM, ve niyama se ekajIvaka ka hI haiM, aisA koI niyama nahIM hai / isa prakAra 'sabhI kisalaya ugate samaya anantakAya kahe haiM' ityAdi vacana ke sAtha bhI koI virodha nahIM hotA, kyoMki mUla kI samucchrana avasthA kI utpatti ke samaya usakI kisalaya paryAya nahIM rhtii| ___ kyA pratyeka zarIra vanaspatikAyika jIpa zarIrAvasthA kI apekSA sadaiva pratyekazarIra hI rahate haiM athavA kisI viziSTa avasthA meM kaI prakAranA virodhane avakAza nathI. kaI kaI AcArya prathama patrane artha bIjanI utsunAvasthA mAne che. temanI mAnyatA anusAra mULa ane prathama patra eka jIva katRka che. tene artha e thAya che ke mULa ane utsuna avasthA eka jIva kartaka che. e rIte temanA kathana anusAra mULa ane utsuna avasthA eka jIva katRka ja che zeSa je kisalaya Adi che teo eka jIva katRka che ja e koI niyama nathI hotA. A rIte badhA kisalaya nIkaLatI vakhate ananta kAya kahyA che. ityAdi vacananI sAthe paNa kaI virodha nathI banate, kemake mULanI samuhUna avasthAnI utpattinA samayamAM temane kisalaya paryAya rahetuM nathI. zuM pratyeka zarIra vanaspati kAyika jIva zarIrAvasthAnI apekSAe sadava pratyeka zarIra ja rahe che, athavA koI viziSTa avasthAmAM sAdhAraNa zarIra paNa thaI jAya che ? zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #343 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra. pada 1 sU.23 bIjAvasthAnirUpaNam 329 pati ? evameva sAdhAraNavanaspatikAyikAnAmapi kiM sarvakAlamanantajIvatvameva bhavati kimvA kadAcitpratyekazarIrajIvatvamapi bhavati ? ityAzaGkAyAmAha-'savyo'vi kisalao khalu uggamamANo aNaMto bhnnio| so ceva vivaDUMto hoi parino agaMto vA // 94 // 'sayo'vi'--sarvo'pi-aparizepo'pi vanaspatikAyaH pratyekazarIrajIva , sAdhAraNo vA 'kisalo khalu'-kisalayaH khalu kisalayAvasthAm , 'uggamamANo'-udgacchan-upagataH san 'aNaMtao'-anantakAyaH 'bhaNio' -bhaNita:-tIrthakaragaNadharai ruktaH, 'so ceva'-sa eva kisalayarUpo'nantakAyikaH, 'vivaDUMto'-vivarddhamAnaH-pravRddhiM gacchan 'hoi paritto aNaMto vA' bhavati parito vA-pratyekazarIrajIvo vA, ananto vA bhavatIti zeSaH, tatra yadA sAdhAraNaM zarIraM nivartyate tadA sAdhAraNa eva jIvo bhavati, yadA tu pratyekazarIraM nirvaya'te sAdhAraNazarIra bhI ho jAte haiM ? isI prakAra sAdhAraNa vanaspatikAyika jIva kyA sadaiva anantajIva hI rahate haiM yA kabhI pratyekazarIra jIya bhI ho jAte haiM ? isa prazna kA samAdhAna karate haiM jitane bhI kisalaya haiM ve saba ugate samaya anantakAyika hote haiM pratyeka vanaspatikAya, cAhe vaha pratyekazarIra ho yA sAdhAraNa, jaba kisalaya avasthA ko prApta hotA hai, taba tIrthakaroM aura gaNadharoM dvArA anantakAyika kahI gaI hai / vahI kisalayarUpa anantakAyika vRddhi ko prApta hotA huA pratyekazarIra yA anantakAya ho jAtA hai / jaba sAdhAraNa zarIra utpanna hotA hai taba sAdhAraNa jIva hI hotA hai aura jaba pratyekazarIra utpanna hotA hai taba pratyekazarIra jIya hotA hai| prazna-kitane kAla ke pazcAt pratyekazarIra jIva ho jAtA hai ? / teja rIte sAdhAraNa vanaspatikAyika jIva zuM sadaiva ananta jIvaja rahe che athavA kayAreka pratyeka zarIra jIva paNa banI jAya che? A praznanuM samAdhAna kare che jeTalAM paNa kisalaye che te badhA ugatI vakhate ananta kAyika hoya che. pratyeka vanaspatikAya pachI te pratyeka zarIra hoya athavA sAdhAraNa. jyAre kisalaya avasthAne prApta thAya che tyAre tIrthakaro ane gaNadhare dvArA ananta kAyika kahevAya che. teja kisalaya rU5 ananta kArthika vRddhine pAmatAM pratyeka zarIra athavA ananta kAya banI jAya che. jyAre sAdhAraNa zarIra utpanna thAya che tyAre sAdhAraNa jIvaja hoya che ane jyAre pratyeka zarIra utpanna thAya che tyAre pratyeka zarIra chava hoya che. prazna-keTale samaya jatAM pratyeka zarIra jIva bane che? pra0 42 zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #344 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jJApanAsUtre 330 tadA pratyekazarIrajIvo bhavati, atha kiyatkAlAnantaraM pratyekazarIrajIvo bhavatIti ceducyate-antarmuhUrtAnantara vivarddhamAnaH pratyekazarIro bhavati nigodAnAmutkarSato 'pi antarmuhUrtakAlaM yAvat sthite ruktatvAdityAzayaH ||suu0 23 // mUlam-samagaM vaktANaM, samagaM tesiM sriirnivvttii| samaga ANuggahaNaM samagaM uusaasniisaaso||1|| ikkassa u jaM gahaNaM, bahUNa sAhAraNANa taM ceva / jaM bahuyANaM gahaNaM, samA. sao taM pi ikasta // 2 // sAhAraNamAhAro, sAhAraNamANupANa gahaNaM ca / sAhAraNa jIvANaM, sAhAraNalakkhaNaM eyaM // 3 // jaha ayagolo dhaMto, jAo ttttvnnijsNkaaso| savyo agaNi pariNao, nigoyajIye tahA jANa // 4 // egassa doNha tiNha va, saMkhijjANa va na pAsiuM skaa| dIsaMti sarIrAiM, nigoyajIvANa'NaMtANaM // 5 // logAgAsapaese, nigoyajIvaM Thavehi ikikaM / evaM mavijamANA, havaMti logA asaMkhijjA // 7 // patteyA pajjattA, payarassa asaMkhabhAgamittA u| logA'saMkhA pajattagANa sAhAraNamaNaMtA // 8 // eehiM sarIrehi, paJcakkhaM te parUviyA jiivaa| suhamA ANAgijA, cakkhupphAsaM na te iMti // 9 // je yAvanne tahappagArA te samAsao duvihA paNNattA, taM jahA-pajjattagA ya apajattagA ya / tattha NaM je te apajjattagA te NaM asNpttaa| tattha NaM je te pajattagA tesi NaM vannAdeseNaM gaMdhAdeseNaM rasAdeseNaM phAsAdeseNaM sahassaggaso vihANAI, saMkhijjAiM jonnippmuhsyshssaaiN| pajjattagaNIsAe apajja uttara-kramazaH vRddhi ko prApta hotA huA antarmuhUrta ke bAda pratyekazarIra hotA hai, kyoM ki nigoda jIvoM kI utkRSTa sthiti bhI antarmuhUrta pramANa hI kahI gaI hai / / 23 // uttara-kamazaH vRddhine pAmate aMtarmuhUrtanA pachI pratyeka zarIra bane che, kemake nigeda jIvanI utkRSTa sthiti aMtarmuhUrta pramANunI kahelI che. A sU 23 zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #345 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra. pada 1 sU.24 sAdhAraNajIvalakSaNanirUpaNam 331 ttagA vakamaMti / jattha ego tattha siya saMkhijA liya asaM. khijA siya anntaa| eesi NaM imAo gAhAo aNugaMtavyAo, taM jahA-kaMdA ye kaMdamUlA ya, rukkhamUlAiyAvare / gucchA ya gumma vallIya, veNuyANi taNANi ya / // 1 // paMumuppala saMghADe, heDheya sevAla kinnae pnne| avaeya kaccha bhANI, kaMdukke gUNavIsaime // 2 // taya-challi pavAlesu ya, patta-pupphaphalesu y| mUlagga-majjha-vIesu, joNIkassa vi kittiyaa||3|| se taM sAhAraNasarIra bAyarapaNastaikAiyA (se taM saahaarnnsriirvnnssikaaiyaa)| se taM baayrynnssNikaaiyaa| se taM vnnssikaaiyaa| se taM egidiyA ||suu024|| chAyA- samakaM vyutkrAntAnAM, samakaM teSAM zarIranirvRttiH / samakam AnagrahaNam, samakam ucchvAsaniHzvAsau // 1 // ekasya tu yad grahaNaM bahUnAM sAdhAraNAnAM tadeva / yad bahukAnAM grahaNaM, samAsatastadapi ekasya // 2 // sAdhAraNamAhAraH, sAdhAraNamAnaprANagrahaNaM ca / sAdhAraNajIvAnAM, sAdhAraNalakSaNametat // 3 // yathA zabdArtha-(samagaM) eka sAtha (vaktANaM) janme hue (samagaM) eka sAtha (tesiM) unakI (sarIranivvattI) zarIra kI niSpatti (samagaM) eka sAtha (ANuggahaNaM) prANApAna ke yogya pudgaloM kA grahaNa (samagaM) eka sAtha (UsAsanIsAso) ucchvAsa aura niHzvAsa / (ikkassa) eka jIva kA (u) to (jaM) jo (gahaNaM) grahaNa (bahUNa) bahuta (sAhAraNANa) sAdhAraNa jIvoM kA (taM ceva) vahI (jaM) jo (bahayANaM) bahutoM kA (gahaNaM) grahaNa (samAsao) saMkSepa se (taMpi) vaha bhI (ikkassa) eka kA / (sAhAraNamAhAro) sAdhAraNa AhAra (sAhAraNamANapANagahaNaM ca) zahAtha-(samagaM) se sAthe (vaktA Na) 4-melAmA (samagaM) me sAthe (tesiM) temAnI (sarIranivvatti) zarI2nI niSpatti (samagaM) me4 sAthe (ANugahaNa) pAnane yogya punasAnu aDae (samaga) 4 sAthe (UsAsanisAso) 27pAsa mana nizvAsa (ikkassa) 24 90panA (u) te (jaM) re (gahaNa) aDa (bahUNaM) ghara (sAhAraNANa) sAdhAraNa vAnara (taM ceva) te (jaM) (bahuyANa) ghAnA (gahaNa) 7 (samAsao) sapathI (taM pi) te 55 (ikkassa) menA zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #346 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 332 prajJApanAsUtre ayogolodhmAto jaatstpttpniiysNkaashH| sarvo'gni pariNataH, nigodajIvAn tathA jAnIhi // 4 / / ekasya dvayoH trayANAM ca saMkhyeyAnAM vA na draSTuM zakyAni / dRzyante zarIrANi, nigodajIvAnAmanantAnAm // 5 // lokAkAza pradeze nigodajIvaM sthApaya ekaikam / evaM mIyamAnA bhavanti lokA anantAstu // 6 // lokAkAzapradeze, parItajIvaM sthApaya ekaikam / evaM mIyamAnA bhavanti lokA asaMkhyeyAH // 7 / pratyekAH paryAptAH pratarasya asaMkhyabhAgamAtrAstu / logA sAdhAraNa zvAsocchvAsa kA grahaNa (sAhAraNajIvANaM) sAdhAraNa jIvoM kA (sAhAraNalakkhaNaM) sAdhAraNa lakSaNa (eyaM) yaha / ___(jaha) jaise (ayagolo) lohe kA golA (dhaMto) garama kiyA (jAo) huA (tattatavaNijasaMkAso) tape hue sone ke samAna (sabbo) sArA (agaNipariNao) agni rUpa pariNata (nigoyajIve) nigoda ke jIvoM ko (tahA) usI prakAra (jANa) jaano| __ (egassa) eka kA (doNha) do kA (tiNha va) athavA tIna kA (saMkhijANa va) athavA saMkhyAta kA (na pAsiuM sakA) dekhanA zakya nahIM hai (dIsaMti) dIkhate haiM (sarIrAI) zarIra (nigoyajIyANa) nigoda jIvoM ke (arNatANaM) ananta ke| (logAgAsapaese) lokAkAza ke eka-eka pradeza meM (nigoyajIva) nigoda jIva ko (Thavehi) sthApita kiyA jAya (ikkikka) eka-ekako (evaM) isa prakAra (mavijamANA) sthApita kiye hue (havaMti) hote haiM (logA) loka (aNaMtA) ananta (u) vitarka / (sAhAraNamAhAro) sAdhA23 mA 12 (sAhAraNa mANapANagahaNa ca) sAdhA29 zvAsocchavAsanu a (sAhAraNa jIvANa) sAdhA21 yonu (sAhAraNalakkhaNa) sAdhA29 samae (evaM) te (jaha) rebha (ayagolo) soDhAne gANe (to) garama yo (jAo) DAya (tattatavaNijasaMkAso) tapesA sonAnI ma (savyo) sarva (agaNipariNao) PAGna 35 pariNata (nigoyajIve) nigohanA / (tahA) me zate (jANa) orld (egassa) senA (doNha) mena (tiNha va) athavA nAnA (saMkhijANa va) athavA sadhyAtanA (na pAsiu sakkA) le 245 nathI (dIsaMti) hemAya cha (sarIrAI) zarI2 (nigoyajIvANaM) nigaa| vona (aNa tANaM) mana tn| (logAgAsapaese) sonA 4 me pradezamA (nigoyajIva) nigAha chapane (Thavehi) sthApita 42 / 5 (ikkika) me ne. (evaM) 2 prAre (mavijjamANA) sthApita rAmesA (havaMti) mane cha (logA) 4 (aNatA) mananta (3) qius zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #347 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra. pada 1 sU.24 sAdhAraNajIvalakSaNanirUpaNam 333 asaMkhyeyAH, aparyAptakAnAM sAdhAraNAnAmanantAH // 8 // etaiH zarIraiH pratyakSaM te prarUpitAH jIvAH / sUkSmA AjJAgrAhyAH, cakSuH sparza na te yanti // 9 // ye cAnye tathA prakArAste samAsato dvividhAH prajJaptAH, tadyathA-paryAptakAtha tatra khalu ye te aparyAptakAste khalu asaMprAptAH / tatra khalu ye te paryAptakA steSAM khalu varNAdezena gandhAdezena rasAdezena sparzAdezena sahasrAgrazo bidhAnAni, saMkhyeyAni yonipramukhazatasahasrANi / paryAptakanizrayA aparyAptakA vyutkrAmanti, yatraikastatra syAt saMkhyeyAH, syAt asaMkhyeyAH, syAt anantAH / eteSAM khalu imA gAthA anugantavyAH, tadyathA-'kandAzca kandamUlAni ca, vRkSamUlAni-iticAparANi / gucchAzca gulmA vallyazca, veNukA stRNAni ca // 1 // padmam utpalaM zRGgATaM haDazca zaivAlaH kRSNakaM panakaH / avakazca kaccha bhANI kandukkaH ekona viMzatitamaH tvakU-challI-prayAleSu ca, patra-puSpa-phaleSu ca / mUlA'gra-madhya-bIjeSu, yoniH kasyApi kIrtitA // 3 // ' te ete sAdhAraNazarIravAdakhanaspatikAyikAH // ta ete sAdhAraNazarIravanaspatikAyikA / ta ete bAdaravanaspatikAyikAH / ta ete vnsptikaayikaaH| ta ete ekendriyAH ||suu024|| TIkA-atha sAdhAraNajIvaprastAvAt tallakSaNaM prarUpayitumAha-samayaM vakatANaM samayaM tesiM sarIra nivvattI / samayaM ANuggahaNaM samayaM uusaasniisaaso|95|| ikkassa u jaM gahaNaM bahUNa sahAraNANa taM ceva / jaM bahuyANaM gahaNaM samAso taMpi ikkassa' 96 // 'samaya' samakam-yugapat 'vaktANa'-vyutkrAntAnAm utpannAnAM (patteyA) pratyeka vanaspati jIva (panattA) paryApta (payarassa) prataraghana kiye ke (asaMkhabhAgamittA u) asaMkhyAtaveM bhAga mAtra (logA. saMgyA) aparyApta ke asaMkhya loka pramANa (pajjattayANa sAhAraNamaNatA) paryApta sAdhAraNa jIvoM kA parimANa ananta loka hai| ___(eehiM) ina pUrvokta (sarIrehiM) zarIroM se (paccakkhaM) pratyakSa (te) ve (parUdhiyA) prarUpe (jIva) jIva (suhumA) sUkSma (ANAgijjhA) jinAjJA se grAhya haiM (cakkhupphAsaM na te iMti) ve AMkha se nahIM dikhAI dete||24|| (patteyA) pratye4 vanaspati 75 (pajjattA) pati (payarassa) prata2 dhana paresAnA (asaMkhabhAgamittAu) masaNyAtamA lAgI bhajIne (logA saMkhA) apryaasn| 25 4 pramANa (pajjattayANa sAhAraNa maNaMtA) 5yati sAdhAraNa jInuM parimANa ananta leka che ___(eehiM) se pUrvota (sarIrehiM) zarIrAthA (pacakkhaM) pratyakSa (parUbiyA) 535yA (jIvA) 05 (suhumA) sUkSma (ANAgijjhA) zAthI pAhA cha (cakkhu. pphAsa na te iMti) to mAmAthI hemA zAtA nathI. // sU0 24 // zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #348 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre 334 satAm 'tesiM' teSAM sAdhAraNajIvAnAm, 'samaya-samakam, samameva samakam ekakAlam 'sarIranivvattI' zarIranivRttiH-zarIraniSpatti bhavati 'samaya-samakamyugapacca 'ANuggahaNaM'-AnagrahaNam - prANApAnagrahaNam-prANApAnayogyapudgalopAdAnam, tadanantaram 'samaya' samakam-ekakAlam, taduttarakAlabhAvinau 'UsAsanIsAso'-ucchvAsaniHzvAsau bhavataH, ityarthaH tathA-'ikkassa'-ekasya 'u' tu 'ja' yat 'AhArAdi pudgalAnAm 'gahaNaM'-grahaNam-upAdAnaM bhavati 'taM ceva' tadeva ca 'bahUNa sahAraNANa'-bahUnAmapi sAdhAraNAnAm sAdhAraNajIvAnAM jJAtavyam, tathA ca yadAhArAdikameko gRhNAti zeSA api taccharIrAzritA bahavo'pi tadeva gRhNanti, tathA-'ja' yat 'vahuyANaM gahaNaM' bahUnAm AhArAdi pudgalagrahaNaM bhavati 'taMpi'-tadapi 'samAsao'-samAsataH saMkSepAt-ekatra zarIrasamAvezAt 'ikkassa'-ekasyApi grahaNaM bhavati, athoktArthamupasaMharanAha-'sAhAraNamAhAro TIkArtha-sAdhAraNa jIvoM kA prakaraNa hone se aba unake svarUpa kA pratipAdana kiyA jAtA hai-eka sAtha hI utpanna hue sAdhAraNa jIvoM ke zarIra kI niSpatti eka sAtha hI hotI hai| ve jIva eka sAtha hI prANApAna ke yogya pudgaloM ko grahaNa karate haiM aura eka sAtha hI usake pazcAt unakA zvAsocchvAsa hotA hai| ___ eka jIva kA AhAra Adi ke pudgaloM ko grahaNa karanA hI bahuta se sAdhAraNa jIvoM kA grahaNa karanA samajhanA cAhie / isa prakAra jaba eka jIva AhAra Adi ko grahaNa karatA hai, tabhI usa zarIra meM azrita bahuta-se jIva bhI grahaNa karate haiM / aura jo bahuta jIvoM kA grahaNa hai vahIM eka jIva kA grahaNa samajhanA cAhie, kyoM ki ve saba jIva eka hI zarIra meM Azrita hote haiN| TIkArtha-sAdhAraNa nuM prakaraNa hovAthI have teonA svarUpanuM pratipaahn 421ya cha ekI sAthe utpanna thayelA sAdhAraNa jInA zarIranI niSpatti ekI sAthe ja thAya che. te ekI sAthe ja prANApAnane yogya pudgalene grahaNa kare che ane eka sAthe ja tyAra pachI teonA zvAcchavAsa thAya che. eka jIvanA AhAra Adi pudgalenuM grahaNa karavuM ja ghaNu sAdhAraNa jInuM grahaNa karavuM samajavAnuM che. evI rIte jyAre eka jIva AhAra Adine grahaNa kare che tyAre e zarIramAM Azrita ghaNA jIva paNa grahaNa kare che. ane je ghaNA jInuM grahaNa che te ja eka jIvanuM grahaNa samajavuM joIe. kemake teo badhA jIva eka ja zarIramAM Azrita bane che. zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #349 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyayodhinI TIkA pra. pada 1 sU.24 sAdhAraNajIyalakSaNanirUpaNam 335 'sAhAraNamANupANa gahaNaM ca / sAhAraNajIvANaM sAhAraNalakkhaNaM evaM' // 97 // saryoSAmapi ekazarIrAzritAnAM jIvAnAmuktaprakAreNa yat-'sAhAraNa mAhAro'sAdhAraNam-sAdhAraNaH, AhAraH-AhArayogyapudgalopAdAnam, yacca 'sAhAraNamANupANa gahaNaM ca'-sAdhAraNam AnaprANagrahaNam prANApAnayogyapudgalopAdAnam, etasya upalakSaNatayA yau sAdhAraNau ucchvAsaniHzvAsau ca yA ca sAdhAraNazarIranirvRtti bhavati 'eya'-etat 'sAhAraNajIvANaM'-sAdhAraNajIvAnAm 'sAhAraNalakkhaNaM'-sAdhAraNa lakSaNaM pratipattavyam, atha yathA ekasmin nigodazarIre anantAnAM jIvAnAM pariNAmaH pratItipathamavatarati tathA prarUpayitumAha-'jaha ayagolI dhaMto jAo ttttvnnijjsNkaaso| savvo agaNipariNao nigoya. jIye tahA jANa' // 98 // 'jaha' yathA 'ayagolo'-ayogolakaH 'dhaMto'-dhmAtaH san 'tattatavaNijasaMkAso'-taptatapanIyasaMkAzaH-sataptasuvarNasadRzaH 'savvo'-sarvaH azeSaH 'agaNipariNao'-agnipariNataH 'jAo' jAto bhavati, 'tahA-tathA 'jANa'-nigodajIvAn jAnIhi, nigodarUpe'pi ekaikasmin zarIre taccharIrAsmakatayA anantAn jIvAn pariNatAn avehItyarthaH, tathA sati-'egassa doNha tiNDava saMkhijjANava na pAsiuM sakA / dIsaMti sarIrAI nigoyajIvANaNaM____eka zarIra meM azrita sAdhAraNa jIvoM kA AhAra bhI sAdhAraNa hI hotA hai, prANApAna ke yogya pudgaloM kA grahaNa evaM zvAsocchvAsa bhI sAdhAraNa hI hotA hai, yaha sAdhAraNa jIvoM kA sAdhAraNa lakSaNa samajhanA caahie| eka nigoda zarIra meM ananta jIvoM kA pariNamana samajhAne ke lie sUtrakAra udAharaNa dete haiM-agni meM khUba tapAyA huA lohe kA golA tapta svarNa ke sadRza, sArA kA sArA agnimaya bana jAtA hai, usI prakAra nigoda jIvoM ko bhI smjho| arthAt nigoda rUpa eka zarIra meM ananta jIvoM kA pariNamana honA samajha lenA caahie| isI kAraNa eka zarIramAM Azrita sAdhAraNa jIvane AhAra paNa sAdhAraNa ja hoya che. prANapAnane yogya pudgalenuM grahaNa ane zvAsecchavAsa paNa sAdhAraNa ja hoya che. A sAdhAraNa nuM sAdhAraNa lakSaNa samajavuM joIe. eka nigoda zarIramAM ananta jIvonuM pariNamana samajAvavA mATe sUtrakAra udAharaNa Ape che-agnimAM khUba tapele leDhAne geLa tapAvela senAnA sarakha, Akhe A agnimaya banI jAya che, e ja prakAre nigoda jIne paNa samaje. arthAt nigada rUpa eka zarIramAM, ananta jenuM pariNamana thavuM te samajI levuM joIe. kAraNa -eka, be, traNa saMkhyAta ane "vA zabdathI asaMkhyAta nigada zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #350 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 336 prajJApanAsUtre " tANaM // 99 // ' ' egalsa'- ekasya 'doha' - dvayoH, 'tinhava' - trayANAM vA 'saMkhijjAva' yAvat saMkhyeyAnAM vA zabdAdasaMkhyeyAnAM vA nigodajIvAnAM zarIrANi 'pAsi na sakA' - draSTu N na zaktAni, ekAdi jIvagRhItAnAm anantavanaspati zarIrANAmabhAvAt teSAm anantajIva piNDAtmakatvAt kathaM tarhi tAni upalabhyAni ? ityAzaGkAyAmAha - 'dIsaMti' dRzyante 'sarIrAI' zarIrANi 'nigoyajIvANa'NaMtANaM' nigodajIvAnAm - vAradaranigodajIvAnAm, anantAnAm, na tu sUkSmanigodajIvAnAm, teSAM zarIrANAmananta jIvasamudAyAtmakatve'pi anupalamyasvabhAyatvAt - anupalabhyasvabhAva sUkSmanigodapariNAmapariNatatvAt nigodarUpazarIrasya niyamato'nantajIvapariNAmAvirbhAvitatve kiM pramANamiti cet tIrthaGkaravacanasyaiva pramANatvAt tathAcoktaM bhagavatA - 'golAya asaMkhejjA hoti nigoyA asaMkheyA gole / ekkekkopa nigotro anaMtajIvo muNeyavvo' // 1 // golAzvAsaMkhyeyA bhavanti nigodA asaMkhyeyA golake / ekaikazca nigodo'nantajIvo jJAtavyaH // 1 // eka, do, tIna, saMkhyAta aura 'yA' zabda se asaMkhyAta nigodajIvoM ke zarIra hameM dikhAI nahIM de sakate, kyoMki unake pRthak-pRthaka zarIra hI nahIM haiN| ve to anantajIvoM ke piNDa rUpa hI hote haiM- anantajIvoM kA hI eka zarIra hotA hai| kevala ananta jIvoM ke zarIra hI dikhAI dete haiM / inameM se bhI bAdaranigoda jIvoM ke zarIra hI dRSTigocara hote haiM, sUkSma nigodajIvoM ke nahIM / sUkSma nigodajIvoM ke zarIra ananta jIvAtmaka hone para bhI adRzya hI hote haiM / unakA svabhAva hI aisA hai / ananta nigodajIvoM kA eka hI zarIra hotA hai, isa viSaya meM kyA pramANa hai ? isakA uttara yaha hai ki vItarAga evaM sarvajJa tIrthaMkara jIveAnA zarIra emAM dekhAi zakatA nathI. kemake teonA pRthak pRthak zarIraja nathI hAtAM. te te ananta jIvAnA piDa rUpaja heAya che. ana ta jIvAnu ja eka zarIra hAya che. kevaLa ananta jIveAnA zarIra ja dekhAya che. teemAMthI paNa mAdara nigeAda jIveAnA zarIra ja TigeAcara thAya che. sUkSma nigeAda jIveAnA nathI thatA sUma nigAda jIvAnA zarIra ananta jIvAtmaka hAvA chatAM paNa adRzyaja heAya che. teonA svabhAvaja evA che. ananta nigeAda jIvAnu ekaja zarIra hAya che A bAbatamAM zuM pramANa che. tenA uttara e che ke vItarAga ane sarvajJa tIrthaMkara bhagavAnanA vacane ja A khAkhatamAM pramANa bhUta che. zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #351 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra. pada 1 sU.24 sAdhAraNajIvalakSaNanirUpaNam 337 ___ atha teSAmeva nigodajIvAnAM pramANaM pratipAdayitumAha-'logAgAsapaese nigoyajIvaM Thavehi ikikaM / evaM mavi jasANA havaMti logA aNaMtA u' // 10 // 'ekaikasmin 'logAgAsapaese' lokAkAzapradeze 'ikikkaM -ekaikam 'nigoya jI'-nigodajIvam 'Thavehi'-sthApaya, evam ekaikasmin AkAzapradeze ekaikajIvaracanayA 'mavijjamANA'-mIyamAnAH 'agaMtA u'-anantAstu 'logA' lokA:anantalokAkAzapramAgAH nigodajIvAH 'havaMti' bhavanti, atha pratyekavanaspati jIva pramANamAha-'logAgAsapaese paritajIvaM Thavehi ikkikaM evaM mavijamANA havaMti logA asaMkhijjA' // 101 // 'logAgAsapaese' ekaikasmin lokAkAzapradeze 'ikkikka'-ekaikam 'parittajIvaM parItajIvaM-pratyekavanaspatijIvam 'ThaveMhi' bhagavAn ke vacana hI isa viSaya meM pramANabhUta haiN| bhagavAn ne kahA hai-'sUI kI noMka meM barAbara nigodakAya meM asaMkhyAta gole hote haiM, eka-eka gole meM asaMkhyAta-asaMkhyAta nigoda hote haiM aura ekaeka nigoda meM ananta-ananta jIva hote haiN|' ___ aba nigodajIyoM kI saMkhyA kA pratipAdana karate haiM-lokAkAza ke eka-eka pradeza meM yadi eka-eka nigodajIca sthApita kiyA jAya aura unakA mApa kiyA jAya to una saba jIvoM ko sthApita karane ke lie ananta lokoM kI AvazyakatA hogii| tAtparya yaha hai ki eka lokAkAza meM asaMkhyAta pradeza haiM, aise-aise ananta lokAkAzoM ke pradezoM ke barAbara ananta nigodajIvoM kA parimANa hai| ____ aba pratyeka vanaspatikAya ke jIyoM kA pramANa kahate haiM-eka-eka lokAkAza ke pradeza meM, pratyeka vanaspatikAya ke eka-eka jIva ko sthApita kiyA jAya aura isa prakAra unakA mApa kiyA jAya to ye bhagavAne kahyuM che-seyanI aNI jeTalA nigoda kAyamAM asaMkhya geLA hoya che, eka eka geLAmAM asaMkhyAta asaMkhyAta nigada hoya che. ane eka eka nigedamAM ananta jIva heAya che. have nimedanI saMkhyAnuM pratipAdana kare che kAkAzanA eka eka pradezamAM je eka eka nigoda jIva sthApita karavAmAM Ave ane tenuM mApa levAmAM Ave che te badhA jIvone sthApita karavA mATe ane talokanI AvazyakatA thaze. tAtparya e che ke eka kAkAzamAM asaMkhyAta pradeza che, evA evA anantakAkAnI barAbara ananta nigedajInA parimANa che. have pratyeka vanaspati kAyanA jInuM pramANu kahe cheeka eka kAkAzanA pradezamAM, pratyeka vanaspatikAyanA eka eka jIvane zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #352 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 338 prajJApanAsUtre sthApaya, ' evaM ' evam uktaprakAreNa 'mavijjamANA' - mIyamAnAH pratyekavanaspatijIvAH 'logA asaMkhijjA' - asaMkhyeya lokAkAzapradezapramANAH 'havaMti' - bhavanti, atha paryAptA'paryAptabhedena pratyekasAdhAraNavanaspatijIvAnAM pramANaM prarUpayati'patteyA pajjattA payarassa asaMkhabhAgamittA u / logA'saMkhA pajjattayANa sAhAraNamaNaMtA' // 12 // 'pajjattA' paryAptAH 'patteyA' - pratyeka vanaspatijIvAH ghanIkRtaspa zambandhinaH pratarasya 'asaMkhabhAgamittA u' - asaMkhyeya bhAgamAtrAstu - asaMkhyeyatage bhAge yAvantaH AkAzapradezA stAvatpramANA bhavanti, aparyAptakANAM punaH pratyeka vanaspatijIvAnAm 'logA'saMkhA' - asaMkhyeyA lokAH parimANam, 'pajjattayANa sAhAraNa' paryAptakAnAm aparyAptakAnAJca sAdhAraNajIvAnAm 'anaMtA' - anantalokAH parimANamiti, tathAcAparyatakAH pratyekavanaspatijIvAH asaMkhyeyalokAasaMkhyAta lokAkAzoM ke pradezoM ke barAbara hote haiN| tAtparya yaha hai ki asaMkhya lokAkAzoM ke jitane pradeza hoM utane hI pratyekavanaspatikAya ke jIva haiM, athavA yoM kahA jA sakatA hai ki lokAkAza ke pradezoM se asaMkhyAtaguNA pratyeka vanaspatikAya ke jIvoM kA parimANa hai / aba paryAptaka aura aparyAptaka ke bhedoM se pratyeka aura sAdhAraNa vanaspati jIvoM ke pramANa kI prarUpaNA karate haiM- pratyeka vanaspati ke paryApta jIva ghanIkRta pratara ke asaMkhyAta bhAga mAtra hote haiM arthAt loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM jitane AkAzapradeza haiM, utane hote haiM tathA aparyApta pratyeka vanaspatijIyoM kA parimANa asaMkhyAta loka ke barAbara hai| paryApta tathA aparyApta sAdhAraNa jIvoM kA parimANa ananta lokAkAzoM ke pradezoM ke barAbara haiM / tAtparya yaha hai ki aparyApta pratyeka vanaspati jIva asaMkhyAta lokAkAza ke pradezoM ke barAbara haiM aura sthApita karavAmAM Ave ane e rIte emanuM mApa karavAmAM Ave te te asakhyAta lAkAkAzanA pradezeAnI marAmara haiAya che. tAtpa e che ke, asa`khya leAkAkAzanA jeTalA pradeza che teTalAja pratyeka vanaspati kAyanA jIva che, athavA te ema kahevAya ke leAkAkAzanA pradezothI asaMkhyAta gaNA pratyeka vanaspati kAyanA jIvAnu parimANa che. have paryAptaka ane aparyAptakanA bhedathI pratyeka ane sAdhAraNa vanaspati jIvAnA pramANanI prarUpaNA kare che-- pratyeka vanaspatinA paryApta jIva ghanIkRta prataranA asaMkhyeya bhAga mAtra hAya che. arthAt leAkanA asaMkhyAtamAM bhAgamAM jeTalA AkAza pradeza che, teTalA DAya che temaja aparyApta pratyeka vanaspati jIvAnA parimANu asaMkhyAta zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #353 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyayodhinI TIkA pra. pada 1 sU.24 sAdhAraNajIvalakSaNanirUpaNam 339 kAzapradezapramANA bhavanti, paryAptakAparyAptakasAdhAraNavanaspatijIvAzca anantalokAkAzapradezapramANAH bhavantItyarthaH, 'eehiM sarIrehiM paccakkhaM te parUpiyA jIcA / muhumA ANAgijjhA cakkhupphAsaM na te iti' 'eehiM' etaiH-pUrvovataiH 'sahIrehiM' zarIraiH 'paccarakhaM'-pratyakSa-spaSTarUpatayA te jIvAH-bAdaranigodajIyAH 'parUpiyA-prarUpitAH abaseyAH, 'muhumA'-sUkSmA:-nigodajIvAH 'ANAgijjhAAjJAgrAhA:-jinAjJAvacanairgrahItavyA:-vijJeyAH ityarthaH 'na te' sUkSmA jIvAH 'paksupphAsaM'-cakSuHsparzam-nayanagocaratvam iti' yanti-prApnuvanti / __ 'je yAvanne tahappagArA'-ye'pi cAnye anuktarUpAstathA prakArAH-pratyekavanasatirUpAH, sAdhAraNavanaspatirUpAzca bhavanti, te'pi vanaspatikAyatvena avaroyAH, 'te samAsao duvihA paNNattA'-te vanaspatijIvAH samAsataH-saMkSepeNa 'duvihA'-dvividhAH-dviprakArakAH, 'paNNattA'-prajJatAH, 'taM jahA'-tadyathA-'pajjatagAya, apajjattagAya'-paryaptakAzca aparyAptakAzca 'tattha NaM' tatra khalu paryaptakAparyAsa evaM aparyApta sAdhAraNa vanaspatikAya ke jIva ananta lokAkAza ke pradezoM ke barAbara hote haiN| ___ ina pUrvokta zarIroM ke dvArA spaSTa rUpa se bAdara nigodajIvoM kI marUpaNA kI gaI hai / sUkSma nigodajIva sirpha AjJAgrAhya haiM arthAt jinendra bhagavAn ke kathana se hI jAne jA sakate haiN| ye sUkSma nigodajIva netroM se nahIM dikhAI dete // 24 // zabdArtha-(je yAvanne tahappagArA) anya jo isI prakAra ke haiM unheM bhI vanaspatikAya samajhanA cAhie (te) ve (samAsao) saMkSepa se (duvihA pannattA) do prakAra ke kahe haiM (taM jahA) ve isa prakAra haiM ekanA barAbara che. paryApta tathA aparyApta sAdhAraNa jenA parimANa ananta kAkAzanA pradezanI barAbara che. tAtparya e che ke aparyApta pratyeka vanaspati jIva asaMkhyAta le kAkAzanA pradezonI barAbara che. ane paryApta ane aparyApta sAdhAraNa vanaspati kAyanA jIva anA kAkAzanA pradezanI barAbara banatA rahe che. - A pUrvokta zarIre dvArA spaSTa rUpe bAdara nigoda jIvenI prarUpaNA karAI che sUma nigoda jIva phakata AjJA grAhya che. arthAt jItendra bhagavAnanA kathanathI ja jANI zakAya che. A sUkSma nigada jIva AMkhethI nathI dekhAI zakAtA. sAtha-(je yAvanne tahappagArA) anya 7 55] mApA mAranA , tamAna 555 panaspati 15 samaye (te) te (samAsao) sa25thI (duvihA paNNattA) me // 2 // 4hyA cha (taM jahA) te mA prazAre cha (pajjattagA zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #354 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 340 prajJApanAsUtre paryAptakAnAM madhye 'je te apajjattagA'-ye te aparyAptakAH vanaspatijIyAH santi 'te NaM asaMpattA'-te khalu asamprAptAH, svayogyAH paryAptIH sAkalyena asaMprAptAH, viziSTAn varNAdIn anupagatA bhavanti, varNAdi bhedavivakSAyA mete kRSNAdinA varNabhedena vyapadeSTuM na pAryante, zarIrAdi paryAptiSu paripUrNAmu satISu pAdarANAM varNAdivibhAgaH prakaTo bhavati nAparipUrNAsu te cAparyAptA ucchvAsaparyAptyA'paryAptA eva mriyante tasmAt na spaSTatara varNAdi vibhAgastatrati bhAvaH, 'tattha NaM'-tatra khalu-paryAptakAparyAptakAnAM madhye 'je te pajjattagA' ye te paryAptakAH parisamAptasvayogyasamastaparyAptayaH vanaspatijIvA bhavanti, 'tesi NaM banAeseNaM gaMdhAeseNaM rasAeseNaM'-teSAM khalu paryAptakavanaspatijIvAnAm carNAdezena-varNabhedavivakSayA, gandhAdezena-gandhabhedavivakSayA, rasAdezena-rasabhedavivakSayA, 'phAsAdeseNaM-sparzAdezena-sparzabhedavivakSayA 'sahassaggaso'-sahasvAmazaH-sahasrasaMkhyayA 'vihANAI'-vidhAnAni bhedA bhavanti, tadyathA-varNAH kRSNAdibhedAtpaJca, gandhau surabhitaditarabhedAd vau, rasA:-tiktAdayaH pazca, sparzAH -mRdukarkazAdayo'STau bhavanti ityAdirItyA varNAdhAdezaiH sahasrAgrazo bhedAH, 'saMkhijjAI joNippamuhasayasahassAI-saMkhyeyAni yoni pramukhAni-yonidvArANi zatasahasrANi paryAptakavanaspatijIvAnAM bhavanti, tathA hi-ekaikasmin varNe gandhe rase sparze ca saMvRtAyoniH vanaspatikAyikAnAm ityAdi pUrvoktarItyA'vaseyam, 'pajjattaganIsAe apajjattagA vakkamaMti'-paryAptakanizrayA-paryAptAzrayeNa, aparyAptakAH (pajattagA ya) paryApta aura (apajjattagA ya) aparyApta (tattha NaM) unameM (je te apajjattagA) jo aparyAptaka haiM (te) ye (asaMpattA) aprApta haiM (tattha NaM je te pajattagA) unameM jo paryAptaka haiM (tesi NaM) unake (vannAdeseNaM) varNa se (gaMdhAdeseNaM) gaMdha se (rasAdeseNaM) rasa se (phAsAdeseNaM) sparza se (sahassaggaso) hajAroM (vihANAI) bheda haiM (saMkhejAI joNippamuhasayasahassAI) saMkhyAta lAkha yoniyAM haiM (pajattaNIsAe) paryApta ke Azraya se (apajjattagA) aparyApta (vakkamaMti) janmate haiN| ya) paHi4 mane (apajjattagA ya) A5ryAta (tattha Na) temAmA (je te apajjattagA) 22 aryAsa cha (te) te (asaMpattA) 2mAnya che. (tatthaNa je te paNjattagA) tamAmAthI re 544 (tesiM Na) tegAnA (vannAdeseNa) pathI (gaMdhAdeseNa) yI (rasAdeseNa) 24thI (phAsAdeseNa) 25zathI (sahassaggaso) / (vihANAI) le che (saMkhejjAiM joNippamuhasaya. sahassAI) sacyAta an yoniyo cha (pajjattaNIsAe) paryApta mAzrayathI (apajjattagA) saya 4 (vakkamaMti) me cha zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #355 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 341 prameyabodhinI TIkA pra. pada 1 sU. 24 sAdhAraNajIvalakSaNanirUpaNam vanaspatijIvA vyutkrAmanti- utpadyante kiyantaH ? ityAzaGkAyAmAha - ' jattha ego tattha siya saMkhijjA siya asaMkhijjA siya anaMtA' yatra eko bAdaraparyAptako bhavati tatra niyamata stannizrayA aparyAptakAH syAt - kadAcit saMkhyeyAH syAt - kadAcit asaMkhyekAH syAt - kadAcit anantA utpadyante tatra pratyeka vanaspatijIvAH saMkhyeyA asaMkhyeyA vA, sAdhAraNAstu niyamAdanantA utpadyante iti bhAvaH / 'eesa gaM' eteSAM sAdhAraNapratyekatarurUpANAM vanaspativizeSANAM vakSyamANAnAm ' imAo gAhAo' - imAH - vakSyamANA vizeSapratipAdakA gAthA: aNugaMtavyAo' - anugantavyAH - avaseyAH, tA eva gAthA Aha - ' taM jahA ' - tadyathA 'kaMdAya 1 kaMdamUlAya 2, rukkhamUlA 3 iyAvare / gucchA ya4 gumma5 vallI ya6, veNuyANi 7 taNANiya' / 103 / kandAH 1 - sUraNakandAdayaH, kandamUlAni ca 2 vRkSamUlAni iti cAparANi3 sAdhAraNavanaspativizeSAH, gucchAzva stavakarUpAH 4, gulmAH 5 vallyazva prasiddhAH 6 veNukA : - vaMzAH 7 tRNAni - arjunAdIni 8 / 'pau9 suppala 10 saMghADe 11 haDhe 12 sevAla13 kinae 14 paNae 15 / avae ya 16 kaccha17 bhANI18 kaMdukkagUNavIsa me' | 104 / padmotpala zRGgATakAni prasiddhAni ( jattha ego) jahAM eka paryAptaka hotA hai (tattha) vahAM (siya saMkhejA) kadAcit saMkhyAta (siya asaMkhejjA) kadAcit asaMkhyAta (siya anaMtA) kadAcita ananta hote haiM / (eesi NaM ) inake viSaya meM (imAo) ye (gAhAo) gAthAeM (aNugaMtavyAo) jAnanI cAhie / (taM jahA ) ve isa prakAra haiM (kaMdA ya) kanda ( kaMdamUlA ya) kandamUla (rukkhamUlA) vRkSa ke mUla (iyAvare) isa prakAra dUsare (gucchA ya) guccha) (gumma) gulma (callI ya) vallI (veNuyANi) vAMsa (taNANi ya) tRNa / (pauppalasaMghADe) padma, utpala, siMghADA (haDhe ya) haDha vanaspati (sevAla) sevAra (kinnae) kRSNaka ( paNa e) panaka (avae ya) avaka ( jattha ego) nyAM me paryApta hoya che (tattha ) tyAM (siya saMkhejjA) udyArthita sauMdhyAta (siya asaMkhejjA) uAyita asaNyAta (siya anaMtA) udhAyit ananta hoya che (eesi NaM) teyonI mANatabhAM (imAo) mA ( gAhAo) gAthAo (aNugaMtavtrAo) lavI leye (taM jahA ) tethe yA prAre che. (kaMdAya ) 4-6 ( kaMdamUlA ya) bhUsa (rukkhamUlA) AunA bhUla (iyAvare) me zla vlm (1531) Y2v (TH) yeh (Tedia) qeel (agarfor) aia (comfor ya) tRyu (pauppalasaMghADe paTTabha, utpakSa, siMghAr3A (hRDheya) Dha vanaspati (sevAla) zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #356 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre trikoNAkAram siGgarapadavAcyam jalotpannaM phalavizeSarUpaM zRGgATakaM bodhyam, hadaza jalajavanaspativizeSaH, zaivAlaH prasiddha eva kRSNapanakAyaka kacchamANi, kandukathA-sAdhAraNavanaspativizeSaH, ekonaviMzatitamaH, 'taya challipavAlesu ya panapuSphaphalemu ya / mUlaggamajjhabIesu joNIkassavi kittiyA' // 105 // tvaka challoprayAleSu ca patrapuSpaphaleSu ca / mUlAgramadhyabIjeSu yoniH kasyApi (kacchamANI) kacchamANI (kaMdukka) kaMdukya (egUNavIsaiye) unnIsavAM ___ (tayA challipaghAlesu ya) tvacA, chAla, pracAla meM (pattapupphalesu ya) patra, puSpa, phala meM (mUlaggamajjhabIesu) mUla, agra, bIja meM, (joNI) yoni (kassa vi) kisI kI kucha 2 (kittiyA) kahI hai| ___ (se taM sAhAraNasarIra vAyaravagassaikAiyA) ye sAdhAraNa zarIra bAdara vanaspatikAyika haiM (se ttaM sAhAraNasarIra caNastaikAiyA) yaha sAdhAraNa zarIra canaspatikAyikoM ko prarUpaNA huI (se taM bAyaravaNassaikAiyA) yaha bAdara vanaspatikAya kI prarUpaNA huI (se taM yaNassaikAiyA) yaha vanaspatikAyikoM kI prarUpaNA samApta huI // 24 // TIkArtha-jina vanaspatiyoM kA yahAM nirdeza nahIM kiyA gayA hai, unameM jo sAdhAraNa vanaspati ke samAna haiM, unheM sAdhAraNa vanaspati samajha lenA cAhie aura jinameM sAdhAraNa vanaspati ke lakSaNa ghaTita na hoM unheM pratyekavanaspati samajhanA caahie| sekSaNa (kinnae) 6 (paNae) pana4 (avaeya) ma14 (kacchamANI) 427mANI (kaMDukka) 445 (egUNayIsaime) mAgaNIsabhA (tayA chAllI pavAlesu ya) payA, chasa bhane prayAsamA (pattapupphaphalesu) patra, 505, 2sane mAM (mUlaggamajjhavIesa) bhUNa, mazra, bhImA (jogI) yAni (kassa vi) 8nA-is-is (kittiyA) 4DI che (se taM sAhAraNasarIravAyaravaNNassaikAiyA) 21 sAdhA21 zarI2 42 panaspatizAyi cha (se taM sAhAraNasarIravaNassaikAiyA) mA sAdhAraNa zarI2 vanaspatikAyikenI prarUpaNa thaI. (settaM vaNassaikAiyA) PAL 42 pana35ti yanI pr354|| 4 (se taM vaNassaikAiyA) 2 // vanaspati yinI 535 samAsa // sU. 24 // TIkArtha-je vanaspatikAyikane ahIM nirdeza nathI karelo temAM je sAdhAraNa vanaspatinI samAna che. teone sAdhAraNa vanaspati samajI levA joIe ane jemAM sAdhAraNa vanaspatinA lakSaNe ghaTatAM na hoya teone pratyeka vanaspati samajI levAM joIe. zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #357 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra. pada 1 sU.24 sAdhAraNajIvalakSaNanirUpaNam ve vanaspatikAya ke jIva saMkSepa meM paryApta aura aparyAptaka ke bheda se do prakAra ke haiN| ina meM jo aparyAptaka vanaspatikAyika jIva haiM, ve asaMprApta haiM arthAt apane yogya paryAptiyoM ko pUrNa nahIM kara cuke haiM aura viziSTa varNa Adi ko prApta nahIM kara pAye haiN| varNa Adi se vibhAga kareM to ve kAle haiM, nIle haiM, ityAdi rUpa se unakA nirdeza nahIM kiyA jA sakatA / zarIra Adi paryAptiyAM jaya pUrNa ho jAtI haiM tabhI bAdara jIvoM meM varNa Adi kA vibhAga prakaTa hotA hai, jaba paryAptiyAM apUrNa hotI haiM taba yaha bheda prakaTa nahIM hotA / ve aparyApta jIva ucchvAsa paryApti se aparyApta raha kara hI mara jAte haiM, ataeva unameM varNa Adi kA vibhAga spaSTattara nahIM hotA / ina paryApta aura aparyApta jIvoM meM se jo paryApta haiM, arthAt jo apane yogya paryAptiyAM pUrNa kara cuke haiM, unake varNa bheda kI apekSA se, rasa bheda kI apekSA se aura sparza bheda kI apekSA se hajAroM bheda hote haiM, ve isa prakAra - kRSNa Adi ke bheda se varNa pAMca haiM, surabhi aura durabhi ke bheda se gaMdha ke do bheda haiM, tikta Adi rasa pAMca haiM aura mRdu karkaza Adi sparza ATha prakAra ke haiN| inake bheda se sahastroM meda ho jAte haiM / ina paryAptaka vanaspati jIvoM kI yoniyAM lAkha haiM, 343 te vanaspatikAyanA jIva saMkSepamA paryApta ane aparyAptanA bhedathI e prakAranA che. teomAM je aparyAptaka vanaspati kAyika jIveA che, te asa'prApta che arthAt peAtAne cAgya paryAptiyAne pUrNa nathI karI cukelA ane viziSTa vaNu vagerene prApta nathI thayelA vaNu vigerethI vibhAga kare to teo kALA che, lIlA che. vigere rUpathI teonA nirdeza nathI karI zakAtA. zarIra vigere patie jyAre pUrNa thai jAya che, tyAre khAdara chavAmAM varNAdinA vibhAga pragaTe che. jyAre paryAptiyA apUrNa hAya che tyAre A bheda pragaTa nathI thatA. te aparyApta jIve ucchavAsa paryAptithI aparyApta rahIne ja marI jAya che, tethI ja teomAM varNAdinA vibhAga spaSTatara nathI thatA. A paryApta ane aparyApta jIvAmAMthI je paryApta che arthAt jee pAtAne cAgya paryAptie pUrNa karI cUkelA che, teonA varNa bhedanI apekSAe, ganya bhedanI apekSAe rasa bhedanI apekSAe ane spa bhedanI apekSAe hajAre bheda paDe che, te A prakAre-kRSNa adinA bheDhathI va pAMca che, surabhi ane durabhinA bhede gandhanA be bheda paDe che, tikta vigere rasa pAMca che ane mRdu kaza Adi sparza ATha prakAranA che. zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #358 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 344 prajJApanAsUtre kyoMki eka-eka varNa, gaMdha, rasa aura sparza meM vanaspatikAyikoM kI saMvRta yoni hotI hai, ityAdi pUrvokta prakAra se samajha lenA caahie| paryAptaka jIva ke Azraya se aparyAptaka vanaspati jIva utpanna hote haiN| ve kitane utpanna hote haiM ? isa zaMkA kA samAdhAna yaha hai ki jahAM eka bAdara paryAptaka jIva hotA hai, vahAM niyama se, usake Azraya se kadAcit saMkhyAta, kadAcit asaMkhyAta aura kadAcit ananta pratyeka aparyApta jIva utpanna hote haiM / sAdhAraNa jIva niyama se ananta hI utpanna hote haiN| ina sAdhAraNa aura pratyeka vanaspati vizeSoM kA pratipAdana karane vAlI gAthAeM samajhanI caahie| ve ye haiM (1) sUraNakanda Adi kanda (2) kandamUla (3) vRkSamUla sAdhAraNa vanaspati vizeSa (4) skavakarUpa guccha (5) gulma, jinakA kathana pahale ho cukA hai (6) vallI (7) veNu-bAMsa (8) arjuna Adi tRNa (9) padma (10) utpala (11) zrRMgATaka-jala meM utpanna hone vAlA trikoNAkAra phala jise siMghADA kahate haiM (12) haDha-jalotpanna vanaspati vizeSa emanA bhedethI hajAre bheda thaI jAya che. A paryAptaka vanaspati jIvonI ceno saMkhyAta lAkha che. kemake eka eka varNa gaMdha rasa sparzamAM vanaspati kAyikanI saMvRtta ni hoya che, vigere pUrvokta prakAre samajI levuM joIe. paryAptaka jIvanA AzrayathI aparyAptaka vanaspati jIva utpanna thAya che. teo keTalA utpanna thAya che? e zaMkAnuM samAdhAna A che ke jyAM eka bAdara paryAptaka jIva hoya che. tyAM niyama karI, tene AzrayathI kadAca saMkhyAta kadAca asaMkhyAta ane kadAca ananta pratyeka aparyApta jIva utpanna thAya che. sAdhAraNa jIva niyama thI ananta ja utpanna thayA ja kare che. A sAdhAraNa ane pratyeka vanaspatinA vizeSa pratipAdana karavAvALI gAthAo samajavI joIe. teo A che- (1) suraNa 6 44 (2) 4-4bhU(3) vRkSabhUkha (4) sta54-27 (5) zubha renu thana mAga mAthI Ayu cha (6) sI (7) vara-vAMsa (8) maNuna vigere tRNa (6) pabha (10) 58 (11) jATa-pANImA nipajatAM trikoNAkAra phaLa ke jene siMgheDAM kahe che. (12) haka jatpanna vana pati vizeSa (13) zaivAsa-sevANa (14) 4 (15) pana (16) 14 (17) 427 (18) lAjI (18) nzya-sAdhAraNa me tanI vanaspati zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #359 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra. pada 1 sU. 24 sAdhAraNajIvalakSaNanirUpaNam 345 " kIrttitA, etaSAmekonaviMzati saMkhyakAnAM tvagAdiSu madhye kasyApi kApi yoniH kimuktA bhavati ? kasyApi tvagyoniH kasyApi challIyoniH kasyApi pravAla:, kasyApi patram, kasyApi puSpam, kasyApi phalam kasyApi mUlam, kasyApyagram, kasyApi madhyam, kasyApi bIjaM yoni bhavati, prakRtamupasaMharannAha - 'se taM sAhAraNa sarIra vAyaravaNassaikAiyA' te ete pUrvoktAH sAdhAraNazarIra bAdaravanaspatikAyikAH prajJaptAH 'se taM vAyaravaNassaikAiyA' - te ete - uparyuktAH vAdaravanaspatikAyikAH prajJaptAH, 'se ttaM vaNassaikAiyA' - te ete - pUrva darzitAH vanaspatikAyikAH prajJaptAH, 'setaM egidikA' - te ete - pUrvoktA ekendriyAH prajJAH || 2024|| (13) zaivAla - sevAra (14) kRSNaka (15) panaka (16) abaka (17) kaccha (18) bhANI (19) kandukya- eka sAdhAraNayanaspati / Upara batalAI huI unnIsa vanaspatiyoM kI tvacA, chAla, pravAla, patra, puSpa, phala, mUla, agra, madhya aura bIja meM se kisI kI koI aura kisI kI koI yoni hotI hai| tAtparya yaha hai ki kisI kI yoni tvacA hai, aura kisI kI yoni chAla hai, kisI kI yoni pravAla hai, kisI kI patra, kisI kI puSpa, kisI kI phala, kisI kI mUla, kisI kI agra, kisI kI madhya evaM kisI kI yoni bIja hai / aba prastuta viSaya kA upasaMhAra karate haiM - yaha sAdhAraNazarIra bAdaravanaspatikAyika jIvoM kI prarUpaNA huii| isa prarUpaNA ke sAtha sAdhAraNazarIra vanaspatikAyikoM kI bhI prarUpaNA ho gaI aura sAtha hI vanaspatikAyika jIvoM kI bhI prarUpaNA bhI pUrI huI / vanaspatikAyikoM kI prarUpaNA ke sAtha ekendriya jIvoM kI bhI prarUpaNA ho cukI ||24|| upara atAvesI yogazrIza vanaspatiyonI, tvayA, chAtra, pravAsa yAna, puNya, ija, mUla, agra, madhya ane khIjamAMthI kAinI kAMi ane kAinI kAMi ceAni heAya che. tAtparya e che ke kAinI ceAni tvAcA che, koInI ceAni chAla kAinI ceAni pravAla keinI patra keAinI puSpa, kAinI phaLa, kAinI mULa, kAinI agra kAMinI madhya temaja kAinI ceAni khIja hAya che. have prastuta viSayane upasaMhAra kare che--A sAdhAraNa zarIra khAdara vanaspati kAyika jIveAnI prarUpaNA thaI gaI ane sAtheja vanaspatikAyika jIvAnI prarUpaNA paNa purI thaI, vanaspati kAyikAnI prarUpaNAnI sAthe eke. ndriya jIvAnI paNa prarUpaNA thai gai. // sU. 24 5 pra0 44 zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #360 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 346 E prajJApanAsUtre ___ mUlam -se kiM taM beiMdiya saMsArasamAvannajIvapannavaNA? beiMdiya saMsArasamAvannajIvapannavaNA aNegavihA paNNattA, taM jahA-pulAkimiyA kucchikimiyA gaMDrayalagA golomA NeurA somaMgalagA vaMsImuhA sUimuhA gojaloyA jAlAuyA saMkhA saMkhaNagA ghullA gulayA khaMdhA varADA sottiyA muttiyA kaluyA yAsA egao vattA duhao vattA naMdiyA vattA saMbukkA mAivAhA sippi saMpuDA caMdaNA samuddalikkhA, je yAvanne tahappagArA savve te saMmucchimA napuMsagA, te samAsao duvihA pannattA, taM jahA-pajjattagA ya, apajattagA y| eesi NaM evamAiyANaM veiMdiyANaM pajattagANaM satta jAikulakoDi joNIpamuha sayasahaslAiM bhavaMtIti makkhAyaM / se taM beiMdiya saMsArasamAyanna jIvapannavaNA ||suu0 25 // ___ chAyA-atha ke te dvIndriyasaMsArasamApanajIvaprajJApanA ? dvIndriyasaMsArasamApanajIvaprajJApanA anekavidhAH prajJaptA, tadyathA-pulAkRmikAH-putakRmayaH, kukSikRmikAH, gaNDUpadAH, goromAH, nUpurAH, saumaGgalakAH, vaMzImukhAH, sUcI zabdArtha-(se kiM taM beiMdiya saMsArasamApanna jIvapannavaNA?) dvIndriya saMsArI jIvoM kI prajJApanA kyA hai ? unake kitane bheda haiM ? 'veiMdiyasaMsAra samAvannajIvapaNNavaNA aNegavihA' do indriya vAle saMsArasamApannaka jIvoM kI prajJApanA aneka prakAra kI (paNNattA) kahI haiM (taM jahA) ve isa prakAra haiM-(pulAkimiyA) pulAkRmi, (kucchikimiyA) kukSikRmi (gaMDUyalagA) gaMDUpada (golomA) goroma (NeurA) nUpura (somaMgalagA) saumaMgalaka (vaMzImuhA) vaMzImukha (sUimuhA) sUcImukha (gojaloyA) gaujalaukasa - dviIndriya jIvonI prarUpaNa zahAtha-(se ki taM beiMdiyasaMsArasamAvannajIvapannavaNA ?) dIndriyasa sArI. yAnI prajJApana zu cha ? (beiMdiyasaMsArasamAvaNNajIvapannavaNA) meM driya saMsAra sAra samApana vAnI prajJApana (aNega vihA) ane pra42nI (paNNattA) 4che (taM jahA) teso 2 rIta cha (pulAkimiyA) yAbhi(kucchI kimiyA) sukSI bhI (gaDUyalagA) DU54 (golomA) gArAma (NeurA) nUpura (somaMgalagA) sauma (vaMsImuhA) 4zI bhuma (suimuhA) zUyIbhuma (gojaloyA) zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #361 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra. pada 1 sU.25 samedadvIndriyajIvanirUpaNam 347 mukhAH, gojalaukasaH, jAlAyuSkAH, zaGkhAH, zaGkhanakAH, ghullAH, khullAH, gur3ajAH, skandhAH, varATAH, sautrikAH, mUtrikAH, kalukAvAsAH, ekatovRttAH, dvidhAto. vRttAH, nandikAvartAH, zambukkAH, mAtRvAhAH, zuktisampuTAH, candanAH, samudralikSAH, ye cAnye tathAprakArAH sarve te saMmUcchimA napuMsakAH, te samAsato dvividhAH prajJaptAH, tadyathA-paryAptakAzca, aparyAptakAzca / eteSAM khalu evamAdikAnAM dvIndriyANAM paryAptAparyAptAnAM sapta jAtikulakoTi yonipramukha zatasahasrANi bhavantItyAkhyAnam / te ete dvIndriyasaMsArasamApannajIvaprajJApanAH // 90 25 // (jAlAuyA) jAlAyuSka (saMkhA) zaMkha (saMkhaNagA) zaMkhanakA (ghullA) ghullA (khullA) khullA (gulayA) guDajA (khaMdhA) skandha (varADA) varATakauDI (sottiyA) sautrika (muttiyA) mUtrika (kaluyAvAsA) kalukAvAsa (egaovattA) ekatovRtta (duhao vattA) dvidhAto vRtta (naMdiyAvatta) nandikAvarta (saMbukkA) zambUka (mAivAhA) mAtRyAha (sippisaMpuDA) zuktisaMpuTa (caMdaNA) candanaka (samuddalikkhA) samudralikSAM je yAyanne tahappagArA) anya jo bhI isa prakAra ke haiN| (savvete) ve sabhI (saMmucchimA) saMmUrchima (napuMsagA) napuMsaka hote haiM (te samAsao duvihA pannattA) ve saMkSepa se do prakAra ke kahe haiM (taM jahA) isa prakAra (pajjattagA ya apajjattagA ya) paryApta aura aparyApta / (eesi NaM) inake (epamAiyANaM) ityAdi (beiMdiyANaM) dvIndriyoM ke (pajjattA pajjattANaM) paryApta aura aparyApta ke (satta jAikulakoDiso mausa (jAlAuyA) analges (saMkhA) A4 (saMkhaNagA) zamana (ghullA) Yeu (khullA) musA (gulayA) zu30 (khaMdhA) 245 (varoDA) sii (sottiyA) sIni4 (muttiyA) bhU4iA (kaluyA vAsA) 494 pAsA (egao cattA) se mAnu goNa (duhao vattA) meM mAnu vRtta (naMdiyAvatta) nahIpatta (saMbukkA) zapura (mAivAhA) bhAtRvADa (sippI saMpuDA) zuti sa Ta (caMdaNA) yana (samuddaliksA) samudra sikSA (je yAvanne tahappagArA) bhImA prA2nA cha. (savve te) te mA (samucchimA) sa bhUchima (napuMsagA) nasa Deya cha (te samAsao duvihA pannattA) to sapathI meM prA2na4A cha (taM jahA) te // 4 // 2 (pajjattagA ya apajattagA ya) 5 4 ane255yAta (eesi NaM) tebhAna (evamAiyANaM) vagere (beiMdiyANa) alldrayAnA (pajjattA pajjatANa) paryAta ane 255 tanA (satta jAI kulakoDi joNipamuha sayasaharasAI) and anmola ga 331 (bhayaMtIti makkhAya) usaya cha ma chu zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #362 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 348 prajJApanAsUtre TIkA-atha dvIndriyajIvaprabhedAn prarUpayitumAha-'se kiM taM beiMdiya saMsArasamAvanajIvapannavaNA ?' 'se'-atha 'kiM taM'-kA sA- katividhA 'yeiMdiyasaMsArasamAvanajIvapannavaNA' dvIndriyasaMsArasamApannajIvaprajJApanA prajJaptA ? bhagavAnAha - 'beiMdiyasaMsArasamAvaNNajIvapannavaNA'-dvIndriyasaMsArasamApannajIvaprajJApanA 'aNegavihA'-anekavighA-anekaprakArA 'paNNattA'-prajJaptA, 'taM jahAtadyathA 'pulA kimiyA'-pUtakRmayaH, te ca gudapradezotpannAH kRmayaH ucyante, 'kucchikimiyA'-kukSikamayaH-udarapradezotpannAH kRmayaH, 'gaMDUyalagA'-gaNDUpadAH kSudrajantuvizeSAH, 'golomA'-gorAmAH, 'NeurA-nUpurAH, 'somaMgalagA'-saumagalakAH, 'vaMsImuhA'-vaMzImukhAH, 'sUimuhA'-sUcImukhAH, 'gojaloyA'-gojalaukasaH-gauH-pRthivI, jalazca oko gRhaM yeSAM te gojalaukasaH, 'jaloyA'-jalaukasaH-jalameva oko yeSAM te jalaukasaH, 'joMka' iti prasiddhAH, 'jAlAuyAjAlAyuSkAH, 'saMkhA'-zaGkhAH samudrotpannAH prasiddhA eva, 'saMkhaNagA'-zaGkhanakAHjoNIpamuhasayasahassAiM) sAta lAkha jAti kulakoTi (bhavaMtItimakkhAya) hotI haiM, aisA kahA hai (se taM beiMdiyasaMsArasamApanna jIvapaNNavaNA) yaha dvIndriya saMsArI jIyoM kI prajJApanA hai // 25 // ___TIkArtha-aba dvIndriya jIvoM ke bheda-prabhedoM kA nirUpaNa karate haiN| prazna hai ki dvIndriya saMsArI jIva kitane prakAra ke haiM ? bhagavAn uttara dete haiM-dvIndriya jIva aneka prakAra ke haiM aura isa kAraNa unakI prajJAmanA bhI aneka prakAra kI hai| dIndriyajIvoM meM se kucha kA ullekha karate haiM-pUtakRmi jo gudA meM utpanna hote haiM, peTa meM utpanna hone vAle kukSikRmi, gaMDUpada (giDaulA nAmaka kSudra jantu), isI prakAra gaurama, napura, saumaMgalaka, vaMzImukha, sUcImukha, gojalaukasa, (joMka) jAlA cha (se taM beiMdiya saMsArasamAvannajIvapaNNavaNA) 0 dIndriya sasA yonI prajJApanA che. e sU. 25 che TIkArtha-have dvIndriIya nA bheda prabhedanuM nirUpaNa kare che-prazna e che ke dvIndriya saMsArI jIva keTalA prakAranA kahelA che? zrI bhagavAna uttara Ape che-dIndriya jIva aneka prakAranA che. ane e kAraNe teonI prajJApanA paNa aneka prakAranI che kIndriya mA keTalAkane ullekha kare che pUtakRmi jI gudAmAM utpanna thAya che. peTamAM utpanna thanAra kukSikRmi saMpada ( giMDalA nAmanA zudra jatue) tevI ja rIte garama, nUpura, sauma13, vazIbhuma, sUthIbhuma, gautausa (ral) alyuS4, zama, zamapaTI, dullA (nAnA zaMkha-samudranA zaMkhanA AkAranA) guDasu, skadha, keDI, sautrika zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #363 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra. pada 1 sU.25 samedadrIndriyajIvanirUpaNam 349 pra zaGkhA eva laghubhUtAH zaGkhanakA ucyante, 'ghullA' - ghullA:- pullikA: 'ghoMgharI' iti prasiddhAH 'khullA' - laghavaH zaGkhAH- sAmudrazaGkhAkArAH, 'gulayA' - guDajAH, 'khaMdhA' - skandhAH, 'varADA' - varATA:- kapardakAH, 'kauDI' iti bhASAprasiddhAH, 'sottiyA' - sautrikA : 'muttiyA ' - mUtrikAH, 'kaluyAvAsA'- kalukAvAsAH, 'ega ovattA' - ekato vRttAH - ekabhAge golAkArAH, 'duhao vattA' dvidhAto vRttA:ubhayabhAge golAkArAH 'naMdiyAvattA' - nandikAvarttAH, 'saMbukA' - zambUkAH, 'DolA' iti bhASAprasiddhAH, 'mAivAhA' - mAtRvAhA: 'sippisapuDA' - zuktisampuTAH, saMpuTAkArAH zuktayaH, 'caMdaNA' - candanakA :- akSAH, 'samudda likkhA' samudralikSAH, ete ca yathAsambhavaM pratipattavyAH, 'je yAvanne tahappagArA' - ye'pi cAnye tathAprakArAH evaM vidhA :- mRtakazavadehotpanna kRmyAdayaste sarve'pi dvIndriyAH pratipatavyAH, 'savve te samucchimA' - sarve te pUrvoktAH, saMmUcchimAH 'napuMsagA' - napuMsakA bhavanti, 'saMmucchimAnAmavazyaM napuMsakatvAt 'nAraka saMmUcchimA napuMsakA' iti 'te samAsao dubihA paNNattA' - te dvIndriyAH samAsataH - saMkSepeNa dvividhAH - dviprakArakAH prajJaptAH - uktAH, 'taM jahA ' - tadyathA - 'pajjattagA ya apajjattagA ya' - paryAyuSka, zaMkha zaMkhanI, ghullA (ghoMgharI), khullA (choTe zaMkha-samudrI zaMkha ke AkAra ke), guTaja, skaMdha, kauDI, sautrika, mUtrika, kalukAvAsa, ekatovRtta (eka ora se gola jantu), nandikAvata, zambUka-DokA ke nAma se prasiddha, mAtRvAha, zuktisampuTa ArthAt saMpuTAkAra sIpa, candanaka (akSa) aura samudralikSA / ina saba dIndriya jIvoM ko jisa prakAra saMbhava ho, samajha lenA caahie| inake atirikta bhI mRtaka deha Adi meM utpanna hone vAle kIDe Adi dIndriya hote haiM / , ye sabhI dvIdriya sammUcchima hote haiM, napuMsaka hote haiM, kyoM ki saba sammUcchima jIva napuMsaka hI hote haiM / dvIndriya jIva saMkSepa se do prakAra ke kahe haiM-paryAptaka aura apmUtrika, kalukA, vAMsa ekatAvRtta (eka bAjuthI gALa jantu) dvidhAtAvRtta (banne jAnnuthI goja bhantu) nandivarta, zabhbhU, bhAtRvADa, zukti, saMpuTa (arthAt saMpuTAra chIpa) yandana, bhane samudralikSA. A badhA dvIndriya jIvenA je rIte saMbhava thAya te samajI levA joie taduparAnta marelA zarIra vageremAM utpanna thanArA kIDA vigere dvIndriya hAya che. A badhA dvIndriya sa'mUrchima hAya che, napu'saka hAya che, kemake badhA ja sami jIva napuMsakaja DAya che. phrIndriya jIva sakSepathI be prakAranA kahyA che-paryAptaka ane aparyAptaka zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #364 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 350 prajJApanAsUtre sakAca, aparyAptakAzca, cakAradvayena yonikulabhedena svagatAnekabhedAH sUcyante, 'eesi NaM' eteSAM dvIndriyANAm 'evamAiyANaM'-evamAdInAM putakRmyAdInAm 'veiMdiyANaM'-dvIndriyANAm 'pajjattApajjattANaM'-paryAptAparyAptAdInAm sarvasaMkhyayA 'satta jAikulakoDijoNIpamuhasayasahassAI bhavaMtIti makkhAyaM-saptajAtikulakoTi yonipramukhazatasahasrANi-sarvajAti kulakoTInAM yonipramukhaNi yoniprayahANi yonizatasahasrANi bhavanti, saptalakSajAtikulakoTayo bhavantItyAzayaH ityAkhyAtaM tIrthakRdbhiH, atredaM bodhyam-jAtikulayonInAM parijJAnArtha pUrvAcArya ridaM paristhUlamudAharaNamupadarzitam , tathAhi jAtiritipadena tiryaggatirucyate tasyAH kulAni kRmikITavRzcikAdIni, etAni ca kulAni yonipramukhAni bhayanti-ekasyAmeva yonau anekAni kulAni bhavanti, yathA chagaNayonau RmikulaM kITakulaM-pRzcikakulam ityAdi, athavA jAtikulamityekaM padaM vartate, jAtikulayonyozca parasparaM vizeSo bhavati, ekasyAmapi yonau anekajAtikulasaMbhavAt , yathA ekasyAmeva yonau kRmijAtikulaM, kITakajAtikulaM, vRzcikajAtikulamityAdi tathA caikasyAmapi yonau avAntara nAtibhedabhAvAdanekAni yonipravahANi jAti ptika / donoM jagaha 'ya' avyaya ke prayoga se yaha sUcita kiyA gayA hai ki yoni evaM kula ke bheda se inake avAntara bheda aneka haiM / ina pUtakRmi Adi paryApta aura aparyApta dvIndriyoM kI do lAkha jAti kulakoTiyAM hotI haiM, aisA tIrthakara bhagavantoM ne kahA hai / - jAti-kula-yoniyoM ko samajhAne ke lie pUrvAcAryA ne yaha sthUla udAharaNa batalAyA hai-'jAti' pada se tiryacagati samajhanA caahie| kRmi, kITa Adi kula kahalAte haiN| ye phula yoni pramukha hote haiM arthAt eka hI yoni meM aneka kula hote haiM, jaise chagaNa (kaMDA) yoni meM kRmi kula, kITakula aura vRzcikakula, Adi hote hai, isa ane jagyAe "je avyayanA pragathI ema sUcita karyuM che. ke peni ane kula vigerenA bhedathI temanA avAntara bheda aneka thAya che. A kRmi Adi paryApta ane aparyApta drIndriyanI be lAkha jAti kulaTi hoya che evuM tIrthakara bhagavantae pharamAvyuM che. jAti, kula nine samajAvavAne mATe pUrvAcAryoe A sthUla udAharaNa batAvyuM che. jAti padathI tiryaMca gati samajavAnI che, kRmi, kITa vigere kula kahe vAya che, A kula ni pramukha hoya che arthAt ekaja nimAM aneka kula heya che jemake chagaNa (chANa) nimA kRmikala, ane vRzcika kula Adi hoya che, zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #365 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -- ---- --- prameyabodhinI TIkA pra. pada 1 sU.26 sabhedatrIndriyajIvanirUpaNam 351 kulAni sambhavanti ityupapadyante dvIndriyANAM saptalakSajAtikulakoTInAm prakRtamupasaMharanAha-'se taM beiMdiya saMsArasamAvannajIvapannavaNA'-sA epA dvIndriya saMsArasamApannajIvaprajJApanA ||suu0 25 // mUlam-se kiM taM teiMdiya saMsArasamAvannajIvapannavaNA ? teiMdiyasaMsArasamAvannajIvapannavaNA aNegavihA paNNattA, taM jahA-ovaiyA rohiNiyA kuMthU pipIliyA udaMsagA uddehiyA ukkaliyA uppAyA uppaDA taNahArA kaTTAhArA mAlluyA pattAhArA taNabeMTiyA pattaveMTiyA pupphabeMTiyA phalaveMTiyA teburaNamijiyA taosimijiyA kappAsaTrimiMjiyA hilliyA jhilliyA jhiMgirA kiMgiriDA bAhuyA lahuyA subhagA sopatthiyA suyabeMTA iMdakAiyA iMdagovayA turutuMbagA kutthalabAhagA jUyA hAlAhalA pisuyA sayavAiyA gomhI hathisoMDA, je yAvanne tahappagArA, sance te saMmucchimA npuNsgaa| te samAsao duvihA pannattA, taM jahA-pajjattagAya apajattagA y| eesi NaM evamAiyANaM teiMdiyANaM pajjattApajjattANaM aTralakkha jAikulakoDi joNippa. muhasayasahassAI bhayaMtIti makkhAyaM / se taM teiMdiyasaMsArasamAvannajIvapannavaNA ||suu0 26 // chAyA-atha kA sA trIndriyasaMsArasamApanajIpaprajJApanA ? trIndriya prakAra eka yoni meM bhI avAntara bheda hone se aneka yonipravAha jAti kula hote haiM, ataeva dIndriya jIvoM ke sAta lAkha jAti kulakoTiyAM ho sakatI haiM / aba prastuta kA upasaMhAra karate haiM-yaha dvIndriya saMsArasamApanna jIvoM kI prajJApanA huI // 25 // zabdArtha-(se kiM taM teiMdiya saMsArasamApanna jIvapannavaNA?) aba eka enimA paNa avAntara bheda thavAthI aneka peni pravAha jAti kula thAya che. tethI ja hIndriya jIvanI sAta lAkha kula keTI thaI zake che. have prastutane upasaMhAra kare che--A dvIndriya saMsAra samApanna jInI prajJApanA 27. // sU. 25 // zahAtha-(se kiM taM teiMdiyasaMsArasamoyannajIvapannavaNA?) 3 zrIndriya zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #366 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 352 prajJApanAsUtre " saMsAra samApannajIvaprajJApanA anekavidhA prajJaptA, tadyathA - aupayikAH, rohi NikAH, kunthavaH, pipIlikAH, uddezakAH, uddehikAH, utkalikAH, utpAdAH, utpaTAH, tRNAhArAH, kASThAhArAH, mAlukAH, patradvArAH, tRNavRntikAH, patravRntikAH, puSpavRntikAH, phalavRntikAH, bIjavRntikAH, tecuraNamiJjikAH, kArpAsAsthimiJjikAH. hillikAH, jhillikAH, jhiMgirAH, kiMgiriTAH, bAhukAH, laghukAH, subhagAH, sauvastikAH, zukravRntA:, indrakAyikAH, indragopakAH, turutumbakA:, kusthalavAhakAH, yUkAH, hAlAhalAH, pizukAH, zatapAdikAH, gommayaH, zrIndriya saMsArI jIvoM kI prajJApanA kyA hai ? (aNegavihA paNNattA) aneka prakAra kI kahI gaI hai (taM jahA) vaha isa prakAra hai (ovaiyA) aupayika (rohiNiyA) rohiNika (kuMthU) kuMthuka (pivIlikA) pipIlikA cITIM (usagA) uddezaka (uddehiyA) udehI (ukkaliyA) utkalikA (upayA) utpAda ( upaDA) utpaTa (taNaharA) tRNAhAra (kaTThahArA) kASThAhAra (mAlayA) mAlukA (pattAhArA ) patrAhAra (taNabeTiyA) tRNavRntika (pattaveMTiyA) patravRntika (puSkaveMTiyA) puSpavRntika ( phalaveMTiyA) phalavRntika (bIyaTikA) bIjavRttika (teburaNabhiMjiyA) teburaNamiJjika (osimirjiyA) puSImiMjika (kappAsahi miMjiyA) kArpAsAsthimijika (hilliyA) hillika (jhilliyA) jhillika (jhiMgirA ) jhIMgura (kiMgiriDA) kiMgiriTa (bAhuyA) bAhuka (lahuyA ) laghuka (subhagA ) subhaga (sovatthiyA) sauvastika (suyaSeMTA) zukravRnta (iMdakAiyA) indrakAyika (iMdagovA) indragopa (turutuMgA) turutumbaka (kucchalavAhagA) saMsArI bhavAnI prajJApanA zuM che ? (teiMdiya saMsArasamAvaNNajIvapaNNavaNA) zrIndriya sa sAra samApanna va prajJApanA ( aNegavihA pannattA ) ane aAranI uDesI che (taM jahA) tethe mA prahAre che (ovaiyA) bhaupayi4 (rohiform) alleys (Fq) &'gal (fudifsar) (uulalsi-slsl (3) ** 24 (uddehiyA) uDheDu (ukkaliyA) utpati (uppAyA ) utpAda (uppaDA) utpaTa (taNAhArA ) tRzADAra (kaTTAhArA) uSTAhAra (mAluyA) bhaasuN| (pattAhArA ) patrADAra ( taNaveMTiyA) tRNuvRnti (pattaveMTiyA) patravRtti (pupphabeTiyA) puSpavRtti (phalabeTiyA) isavRti ( bIyabeM TiyA) zrIvRttiH (te buragamiMjiyA) terazubhiH74 (tao simiMjiyA) trayuSIbhiniGa (kappAsaTTimi jiyA) arpAsAsthimi (fecter) (scals (fafe) Glees (fr) G'ye (fa'fare) (koll rITa ( bAhuyA) bADuGa ( lahuyA ) laghu (subhagA ) subhaga (sovatthiyA) sauvasti (suyaveMTA) zubhamavRtti (iMdakAiyA) ndramAthi (iMdagovayA) ndragopa (turutu bagA) zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #367 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra, pada 1 sU.26 sabhedatrIndriyajIvanirUpaNam 353 hasthisauNDAH, ye cAnye tathA prakArAH, sarve te saMmUrchimAH napuMsakAH / te samAsato dvividhAH prajJaptAH, tadyathA-paryAptakAzca aparyAptakAzca / eteSAmevamAdikAnAM zrIndriyANAM paryaptAparyAptAnAm aSTajAtikulakoTiyonipramukhazatasahasrANi bhavantItyAkhyAtam / saiSA trIndriyasaMsArasamApannajIvaprajJApanA ||suu026|| ___TIkA-atha trIndriyasaMsArasamApannajIvaprajJApanAM prarUpayitumAha-'se ki taM teiMdiyasaMsArasamAvannajIvapannavaNA'-'se'-atha 'kiM taM' kA sA, katividhA kusthalabAhala (jUyA) jU (hAlAhalA) hAlAhala (pisuA) pizuka (sayavAiyA) zatapAdikA (gomhI) gommaya (hatthisoMDA) hastisauNDa (je yAvanne tahappagArA) isI prakAra ke jo anya haiM ve bhI trIndriya haiM (sabve te (saMmucchimA) ve sabhI saMmUcchima haiM (napuMsagA) napuMsaka haiM (te samAsao duvihA paNNattA) saMkSepa se ve do prakAra ke haiM (pajjattagA ya apajjattagA ya) paryApta aura aparyApta (eesi NaM evamAiyANaM) ina aupayika Adi (teiMdiyANaM pajjattApajjattANaM) paryApta evaM aparyApta trIndriyoM kI (aThThalakkha kulakoDi joNiyappamuhasayasahassAI) ATha lAkha yoni pramukha jAti kulakoTiyAM (bhavaMtItimakkhAya) hotI haiM, aisA kahA hai (se taM teiMdiyasaMsArasamAvaNNajIvapannavaNA) yaha trIndriya saMsArasamApanna jIvoM kI prajJApanA huI / // 26 // TIkArtha-aba tIna indriyoM cAle saMsArI jIvoM kI prarUpaNA karate haiM / prazna hai ki tIna indriyoM vAle saMsArI jIvoM kI prarUpaNA kitane taratu4 (kucchala vAhagA) sthAvA (jUyA) (hAlAhalA) vA (pisu o) pizu (sayavAivA) zatA4i (gomhI) maya (hatthisoMDA) stisau (je yAvanne tahappagArA) 2vI natanA mI cha tes| 55 trIndriya cha (savve te saMmucchimA) tethe| sapA sa bhUmi cha (napuMsagA) nadhusa cha (te samAsao duvihA paNNattA) sa5thI te me // 2 // cha (pajjattagA ya apajjattagA ya) paryAta bhane 255yAta ___ (eesi Na evamAiyANa) mA mopAya Aha (teiMdiyANa pajjattA pajjattANa) paryAta bhane 255 trIndriyonI (aTTalakkhakulakoDi joNippamuhasayasahassAI) As an yoniprabhu jati choTIyA (bhavaMtIti makkhAya) DAya che sebha yu cha (se taM teindiyasaMsArasamAvaNNajIvapannavaNA) 2 // zrIndriya sasAra samApana vAnI prjnyaapn|| 55 // sU, 26 // TIkAtha-have traNa indriya vALA saMsArI jInI prarUpaNa kare che prazna-traNa indriye vALA saMsArI jInI prarUpaNA keTalA prakAranA che pra0 45 zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #368 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 354 prajJApanAsUtre metyarthaH, 'teiMdiya saMsArasamAvannajIvapannavaNA'-trIndriyasaMsArasamApanajIvaprajJApanA prajJaptA ? bhagavAnAha-'teiMdiyasaMsArasamAvannajIvapannavaNA aNegavihA pannattA' trIndriyasaMsArasamApannajIvamajJApanA anekavidhA prajJaptA, 'tAmeva pradarzayati-taM jahA'-tadyathA 'ovaiyA -aupayikAH, 'rohiNiyA'-rohiNikAH, 'kuMthU' kunthavaH, 'pipIliyA'-pipIlikAH, 'udaMsagA' uddezakAH, 'uddehiyA'uddehikAH, 'ukaliyA'-utkalikAH-'uppAyA'-utpAdAH, 'uppaDA'-utpaTAH, 'taNaharA'-tRNAhArAH, 'kaTThahArA' kASThAhArAH, 'mAluyA'-mAlukAH, 'pattAhArA' patrAhArAH, 'taNabeTiyA-tRNavRntikAH, 'pattaveMTiyA'-patravRntikAH, 'pupphabeMTiyA'-puSpantikAH 'phalaveMTiyA'--phalavRntikAH, 'bIyabeMTiyA'-bIjavRntikAH, 'teburaNamiMjiyA'-teburaNamijikAH, taosimijiyA' trapuSImiJjikAH, 'kappAsaTimiMjiyA'-karpAsAsthimiJjikAH, 'hilliyA'-hillikAH, 'jhilliyA'jhillikAH, 'jhiMgirA'-jhiGgirAH, 'kiMgiriDA'-kiGgiriTAH, 'bAhuyA'-bAhukA, 'lahuyA' laghukAH, 'subhagA-subhagA 'sovatthiyA'-sauvastikAH, 'suyabeMTA'zukavRntAH, "iMdakAiyA'-indrakAyikAH, 'iMdagovayA'-indragopakAH-raktakITavizeSAH, 'turutuMbagA-turutumbakAH, 'kucchalavAhagA'- kusthalabAhakAH, 'jUyA'yUkAH-ziroruhasthaprasiddhakSudrajantavaH, 'hAlAhalA' hAlAhalAH, 'pisuyA'prakAra kI hai ? bhagavAn ne uttara diyA-trIndriya jIvoM kI prarUpaNA aneka prakAra kI kahI gaI hai| vaha isa prakAra hai-aupayika, rohiNika, kuMthu, pipIlikA, udaMsaka, uddehI, utkalikA, utpAda, utpaTa, tRNAhAra, kASThAhAra, mAluka, patrAhAra, tRNavRntika, patravRntika, puSpayantika, phalavRntika, bIjavRntika, tevuraNabhiMjika, puSImiMjika, karpAsAsthimiji. ka, hillika, jhillika, jhiMgira, kiMgiriTa, bAhuka, laghuka, sumaga, saucastika, zukavRnta, indrakAyika, indragopa, (eka lAla raMga kA kIDA) turutuMbaka, kusthalabAhaka, yUkA (jU), hAlAhala, pizuka, zatapAdikA, gommaya - zrI bhagavAnane uttara Ape-trIndriya jInI prarUpaNa aneka prakAranI che. te A prakAre che bhopAya zani , thu, qiullast, SH4, dveDI, Swast. S54 ut58, 12, 45442, mAyu4. 5 // 2, tRnti , 5nti4, 505 vRnika, phalavRttika, bIjavRttika, tevuraNamijika, puSImi jika, karyAsA sthi mi4i4, CSeels, Blea4, 2, jATa, mA. subhapa saupasti4, zukavRtta, IndrakAyika, Indrapa (eka lAla raMgane kIDe) turatuMbaka, kusthala 14, 5, sAsa, pazu4. zata56, gomaya, mane stisais. zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #369 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra. pada 1 sU.26 samedatrIndriyajIvanirUpaNam 355 pizukAH, 'sayavAiyA'-zatapAdikAH, 'gomhI'-gommayaH, 'hatthisoDA'-hastisauNDAH, ete ca aupayikAdaya strIndriyAH dezavizeSato lokatazcAvagantavyAH, navaraM gomhIpadena karNasiyAliyA gRhya te ityabaseyam, 'je yAvanne tahappagArA'ye'pi cAnye tathAprakArAH, evaM vidhAH jIvAH santi te sarve trIndriyAH jJAtavyAH 'savve te saMmucchimA napuMsagA' iti pUrvoktavacanaprAmANyAt , 'te samAsao duvihA paNNattA' te trIndriyAH, samAsataH-saMkSepeNa dvividhAH prajJaptAH, 'taM jahA'-tadyathA 'pajjattagA ya, apajjattagA ya'-paryAptakAzca, aparyAptakAzca, 'eesi gaM'-eteSAM-trIndriyANAm , 'evamAiyANAM'-evamAdInAm-aupayikaprabhRtInAm 'pajjattApajjattANaM'-paryAptAparyAptAdInAm, sarvasaMkhyayA 'aTThalakkhakulakoDijoNippamuhasayasahassA bhavaMtIti makkhAya'-dvilakSakulakoTiyonipramukhazatasahasrANi jAtikulakoTInAM yonipramukhANi-yonipravAhANi zatasahasrANi bhavanti, aSTaulakSa jAtikulakoTayo bhavantItyarthaH, ityAkhyAtaM tIrthakRdbhiH, prakRtamupasaMharannAha-'se taM tei diyasaMsArasamAvannajIvapaNNavaNA'-sA eSA uparyuktA trIndriyasaMsArasamApannajIvaprajJApanA prajJaptA ||suu0 26 // aura hastisauNDa, ina trIndriya jIvoM ko dezavizeSa se aura loka se samajhanA cAhie / gomhI kA artha 'karNasiyAliyA hai| inake atirikta anya jo isI prakAra ke jIya haiM, una sabhI ko trIndriya samajhanA caahie| __ ye trIndriya sabhI jIva saMmUchima aura napuMsaka hote haiM, kyoMki pahale kahA jA cukA hai ki sabhI saMmUchima jIva napuMsaka hote haiN| ye trIndriya jIva do prakAra ke haiM-paryAptaka aura aparyAptaka / ina paryApta aura aparyApta trIndriya jIvoM ke ATha lAkha jAti kulakoTiyoM ke yonipravAha hote haiM, arthAt ATha lAkha jAti kulakoTi haiM, aisA tIrtha. karoM ne kahA hai aba prastuta kA upasaMhAra karate haiM-yaha trIndriya saMsArasamApanna jIvoM kI prajJApanA huI // 26 // - A trIndriya ane deza vizeSathI ane lokavyavahArathI samajavA joIe AnA sivAya bIjA je A prakAranA jIve che. te badhAne trIndriya samajavA joIe. A trIndriya jIva badhAja saMmUcchima ane napuMsaka hoya che. kAraNa ke pahelA kahevAmAM AvyuM che ke badhAja saMmUrNima jI napuMsaka hoya che. A trIndriya jIva be prakAranA che paryApta ane aparyApta A paryApta ane aparyApta zrIndriya jIvonA ATha lAkha jAti kula keTine yoni pravAha hoya che arthAta ATha lAkha jAti kula keTI che. ema tIrthakaree kahyuM che. have prastutane upasaMhAra kare che-A triIndriya saMsAra samApanna jIve nI prajJApanA thaI. e sU. 26 che zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #370 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 356 prajJApanAsUtre mUlama-se kiM taM cauridiyasaMsArasamAvannajIvapaNNavaNA? cauridiya saMsArasamAvannajIvapaNNavaNA aNegavihA paNNattA, taM jahA-aMdhiya pattiya macchiya, masagA kIDe tahA payaMge yA DhaMkuNa kukkaDa kukkuha, naMdAvatte ya siMgiraDe // 1 // kiNhapattA jIvapattA lohiyapattA hAridapattA sukillapattA cittapakkhA vicittapakkhA ohaMjaliyA jalacAriyA gaMbhIrA NINiyA taMtayA acchiroDA acchivehA sAraMgA neurA dolA bhamarA bharilI jarulA toTA vicchyA pattavicchyA chANavicchyA jalavicchayA piyaMgAlA kaNagA gomayakIDA, je yAvanne tahappagArA, savve te saMmucchimA npuNsgaa| te samAsao duvihA paNNattA, taM jahA,-pajattagA ya, apajattagA ya / eesi NaM evamAiyANaM cauridiyANaM pajattApajattANaM navajAi kulakoDi joNippamuha sayasahassAI bhavaMtIti makkhAyaM / se taM curidiysNsaarsmaavnnjiivpnnnnvnnaa|suu.27| chAyA-atha kA sA caturindriyasaMsArasamApanna jIvaprajJApanA ? caturindriyasaMsArasamApannajIvaprajJApanA anekavidhA prajJaptA, tadyathA-"andhikAH, patrikAH, makSinaH, mazakAH, kITAH, tathA pataMgAzca / DhaMkuNAH, kukahA kukkuDA nanyAvartAzva zuGgiraTAH // 1 // kRSNapatrAH, nIlapatrAH, lohitapatrAH, hAridrapatrAH, zukla __ zabdArtha-(se kiM taM cauriMdiyasaMsArasamApannajIvapaNNavaNA ?) cauindriya saMsArasamApanna jIvoM kI prajJApanA kyA hai ? (aNegavihA paNNattA) aneka prakAra kI kahI hai (taM jahA) vaha isa prakAra hai-(aMdhiya) adhika (pattiya) patrika (macchiya) makkhI (masaga) macchara (kIDe) sAtha-(se ki taM cauridiya saMsArasamAvannajIvapaNNavaNA) yatandriyasaMsAra samAyana vAnI prajJApana zu cha ? (cariMdiyasaMsArasamAvaNNajIvapaNNavaNA) yatundriya saMsAra samApana yonI prjnyaapn| (aNegavihA paNNattA) bhane prA2nI hI cha (taM jahA) te 2 // sht| (aMdhiya) madhi4 (pattiya) patri (macchiya) mAmI (masaga) bha272 (kIDe) Hist (tahA payaMgeya) ane. 5ilu (DhakuNa) 1 (kukkaDa) 44 // (kukkuha) 45 (naMdAvatteya) nadhAvata (siMgiraDa) shrRN|24 zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #371 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra. pada 1 sU.27 samedacaturindriyajIvanirUpaNam 357 patrAH, vitrapakSAH, vicitrapakSAH, ohAJjalikAH, jalavArikAH, gambhIrAH, nInikAH, tantavAH, akSiroTAH, akSivedhAH, sAraGgAH, nU purAH, dolAH, bhramarAH, bharilayaH, jarulA, toTTAH, vRzcikAH, chagaNavRzcikAH priyaGgAlAH, kanakAH, gomayakITAH, ye cAnye tathA prakArAH, sarve te saMmUcchimA napuMsakAH / te samAsato dvividhAH prajJaptAH, tadyathA-paryAptakAzca, aparyAptakAzca / eteSAM khalu evamAdikAnAM caturindriyANAM paryAptAparyAptAnAM nava jAtikulakoTiyonipramukhazatasahasrANi bhavantItyAkhyAtam / saiSA caturindriyasaMsArasamApanajIvaprajJApanA ||suu027|| TokA-atha caturindrimasaMsArasamApannajIvaprajJApanAM prarUpayitumAha-se kiM kIDA (tahA payaMge ya) aura pataMgA (DhaMkuNa) DhaMkuNa (kukkaDa) kukkaDa (kukkuha) kukkuha (naMdAvatte ya) aura nandyAvartta (siMgiraDa) zrRMgiraTa (kiNhapakkhA) kRSNapakSa (nIlapakkhA) nIlapakSa (lohiyapakkhA) lohitapakSa (hAliddapakkhA) pItapakSa (sukillapakSa) zvetapakSa (cittapakkhA) citrapakSa (vicittapakkhA) vicitrapakSa (ohaMjaliyA) ohAjalika (jalacariyA) jalacArika (gaMbhIrA) gaMbhIra (NINiyA) nItikA (taMtavA) tantava (acchiroDA) akSiroTa (acchiyehA) akSivedha (sAraMgA) sAraMga (neurA) nUpura (dolA) dolA (bhamarA mramara (bharilI) bharilI (jarulA) jarulA (tohA) toha (viMchuyA) vicchU (pattavicchayA) patravRzcika (chANa vicchyA) chANe kA vicchU (jalavicchuyA) jala-vicchU, (piyaMgAla) priyaMgAla (kaNagA) kanaka (gomayakIDA) gobara kA kIDA, ina andhika Adi caturindriya jIvoM ko dezavizeSa se aura loka se samajha lenA cAhie / isI prakAra jo anya prANI haiM unheM bhI caturindriya samajhanA caahie| // 27 // TIkArtha-ye sabhI cauindriya jIva saMmUchima aura napuMsaka hote haiM / (kiNha pakkhA) 0 56 (nIlapakkhA) nIsa56 (lohiyapakkhA) alsta 56 (hAliddapakkhA) pIta 56 (sukillapakkhA) zveta 56 (cittapakkhA) yitra pakSa (vicittapakkhA) viyitra 56 (ohaMjaliyA) soDaiarles (jalacariyA) are-yA2i4 (gaMbhIrA) lA2 (NINiyA) nAni (tantavA) tantaSa (acchiroDA) m2i02| (acchivehA) akSivedha (sAraMgA) sA2 (neurA) nUpura (dolA) hotA (bhamara) lbhre| (bharilI) masI (jarulA) 436 // (toTTA) to (vichayA) pichI (pattaviMchuyA) patra vRzci4 (chANavicchayA) ch| vRzcita (jalavicchayA) 6 vRzci4 (piraMgAla) priyA (kaNagA) 44 (gomeya kIDA) chaane| 131 // sU. 27 // TIkAtha-A AMdhika vigere caturindri jene dezavizeSa karIne tathA zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #372 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre " -- " -- taM cauridiya saMsArasamAnnajIva paNNavaNA ?' 'se-'atha, 'kiM taM' - kA sA, katividhA, ityarthaH, 'cauriMdiya saMsArasamAvannajIvapannavaNA' - caturindriyasaMsArasamApanna jIvaprajJApanA prajJaptA ? bhagavAnAha 'cauriMdiyasaMsAra samAvanna jIvapannacaNA' - caturindriyasaMsAramamApanna jIvaprajJApanA 'aNegavihA' - anekavidhAH - nAnAprakArakAH 'paNNattA' - prajJatA, tAmevopadarzayati - 'taM jahA - tadyathA - aMdhiya'andhikAH, 'pattiya' - patrikAH, 'macchiya' - makSikAH, 'masagA' - mazakAH, 'kIDe' - kITAH, 'tahA' tathA 'pageya' - pataGgAzca 'DhaMkuNa' - DhaGkaNA : ' 'kukaDa' - kukaDAH, 'kukkuha ' - kukkuhA, 'naMdAvateya' - nandyAvarttAzca 'siMgiraDe' - zRGgirAH // 106 // 'kiNDapattA' - kRSNapatrAH, 'nIlapattA' - nIlapatrAH, 'lohiyapattA' - lohitapatrAH, 'hAlidapattA' - hAridrapatrAH, 'sukillapattA' zuklapatrA, 'cittapakkhA' - citrapakSAH, 'vicittapakkhA' - vicitrapakSAH, 'ohaMjaliyA - ohAJjalikAH, 'jalacariyA'jalacArikAH, 'gaMbhIrA' - gambhIrAH, 'NINiyA' - nInikAH, 'taMtavA' - tantavAH, 'acchiroDA' - akSiroTAH, 'acchi vehA' - akSivedhAH, 'sAraMgA' sAraGgAH 'neurA ' - nUpurA:, 'dolA' dolAH, 'bhamarA' - bhramarAH, 'bharilI' bharilaya: 'jarulA'jarulAH, 'tohA' - tohAH, 'vichuyA' - vRzcikAH, 'pattavicchuyA' patravRzcikAH, 'chANavicchuyA' - chagaNavRzcikAH, 'jalavicchugA' - jalavRzcikAH, 'piyaMgAlA'priyaGgAlA:, ' kaNagA' kanakAH, 'gomaya kIDA' - gomayakITAH, eteca andhikaprabhRtayazcaturindriyAH dezavizeSato lokatazcAvagantavyAH 'je yAvanne tahappagArA' - yespi cAnye tathAprakArAH - evaMvidhA bhavanti sarve te caturindrayA jJAtavyAH, 'savve te samucchimA puMsagA' sarve te caturindriyAH saMmUhimAH napuMsakAH pratipattavyAH, 'saMmucchimA puMsagA' iti pUrvoktavacanaprAmANyAt 'te samAsao duvihA paNNattA' - te caturindriyAH samAsataH - saMkSepeNa dvividhAH prajJaptA stAnAha - 'taM jahA ' - tadyathA - 'pajjatagAya apajjatagAya' paryAptakAJca, aparyAptakAzca, 'eesiNaM' - eteSAM caturindrayANAm 'evamAiyANaM' - evamAdInAm - andhikAnAm 'cauriMdiyANaM' - caturindriyANAm 'pajjattApajjattANaM' - paryAptakAparyAptakAnAm 'navajAikulakoDi joNiNpa muhasaya sahassAI bhavatIti makkhAyaM' - navajAti kulakoTiyoni pramukhazatakyoMki saba saMmUrchima napuMsaka hote haiM, yaha pahale batalAyA jA cukA hai| ye cauindriya saMkSepa se do prakAra ke haiM-paryApta aura aparyApta / andhika Adi ina paryApta aura aparyApta cauindriya jIvoM ke nau lAkha leAkavyavahArathI samajI levA joie. AvI jAtanA je khIjA prANIo che teone paNa caturindriya samajI levAM jAIe. A badhA caturindriya jIva saMmUmi ane napuMsaka hoya che. kemake 358 zrI prajJApanA sUtra : 1 www - Page #373 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra. pada 1 sU.28 sabhedapaJcendriyajIvanirUpaNam sahasrANi, jAtikulakoTInAM yonipramukhANi - yonipravahANi yonizatasahasrANi bhavanti sarvasaMkhyA navalakSa jAti kula koTilakSA- bhavantIti bhAvaH, ityAkhyAtaM tIrthakRdbhiH prakRtamupasaMharannAha - ' se taM cauriMdiyasaMsAra samAvannajI vaSaNNavaNA' -sA epA- uparyukA caturindriya saMsArasamApanna jIvaprajJApanA prajJaptA ||m027|| , mUlam - se kiM taM paMciMdiyasaMsArasamAvanna jIvapaNNavaNA ? paMciMdiya saMsArasamAvannajIvapaNNapaNA cauvvihA paNNattA, taM jahA - neraiya paMcidiyasaMsArasamAvannajIva paNNavaNAra, tirikkha joNiya paMciMdiyasaMsArasamAvanna jIvapaNNavaNA 2, maNussapaMcidiyasaMsArasamAvanna jIvapaNNavaNA 3, devapaMciMdiya saMsAra samAvannajIvapaNNavaNA4 // sU0 28 // chAyA - atha kA sA paJcendriyasaMsArasamApanna jIvaprajJApanA ? paJcendriya saMsAra - samApana jIvaprajJApanA caturvidhA prajJaptA tadyathA-nairayika paJcendriyasaMsArasamApannajIvaprajJApanA 1, tiryagyonika paJcendriyasaMsArasamApannajIvaprajJApanAra, manuSya paJcendriya saMsArasamApannajIvaprajJApanA 3, devapaJcendriyasaMsArasamApanna jIvaprajJApanA 4 ||sU028 // jAti kulakoTi yoni pramukha haiM, aisA tIrthakaroM ne kahA hai ki yaha cauindriya saMsArasamApanna jIvoM kI prajJApanA huI ||27|| zabdArtha - ( se kiM taM paMcidiyasaMsArasamApannajIvapaNNavaNA ?) paMcendriya saMsArasamApanna jIvoM kI prajJApanA kyA hai ? ( cauccihA paNNattA) cAra prakAra kI kahI hai (taM jahA) vaha isa prakAra ( neraiyapaMciMdiya saMsArasamAvanna jIvapaNNavaNA) nairayika saMsArasamApanna paMcendriya jIvoM kI prajJApanA (tirikkhajoNiya 0 ) tiryaca paMcendriyoM kI prajJApanA badhAM saMmUmi napuMsaka hoya che te pahelA batAlI devAyelu che. A caturindriya sakSepathI e prakAranA che-paryApta ane aparyApta azvika Adi A paryApta ane aparyApta caturindriya jIvAnIM nava lAkha jAti kula keTi ceAni pramukha che, evu tI kare kahyuM che. A caturindriya saMsAra samApanna jIveAnI prarUpaNA thaI // sU. 27 // zabdArtha - (se kiM taM paMciMdiyasaMsAra samApannajIvapaNNavaNA ) yathendriya saMsAra samApanna lavonI prajJApanA zuM che ? ( paMciMdiyasaMsAra samApannajIva paNNavaNA) pathendriya saMsAra samApanna kavonI prajJApanA ( cauvhiA paNNattA) 222 aAranI uhI che (taM jahA ) te yA prAre (neraiyapaMciMdiyasaMsArasamAvanna jIvapaNNavaNA) nairayi saMsAra sabhApanna pacendriya lavonI prajJApanA (tirikkha zrI prajJApanA sUtra : 1 359 Page #374 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 360 prajJApanAsUtre TIkA-atha paJcendriyasaMsArasamApannajIvaprajJApanAM prarUpayitumAha="se ki taM paMceMdiyasaMsArasamAvanajIvapannavaNA'-'atha 'kiM taM'-kA sA-katividhA 'paMce. diyasaMsArasamAvanajIvapaNNavaNA' - paJcendriyasaMsArasamApanajIvaprajJApanA prajJaptA ? magavAnAha-paMciMdiya saMsArasamAvannajIvapaNNavaNA'-pazcendriya saMsArasamApanajIvaprajJapanA 'caubihA'-caturvidhA-catuSprakArA 'paNNattA'-prajJaptA, 'taM jahA' tadyathA -'neraiya paMciMdiyasaMsArasamAvanajIvapannavaNA'-nairayika pazcendriyasaMsArasamApanajIva prajJApanA, 'tirikkhajoNiya paMciMdiyasaMsArasamAvaNNajIvapaNNavaNA' - tairyagyonikapaJcendriyasaMsArasamApannajIvaprajJApanA, 'maNussa paMciMdiyasaMsArasamA. vanajIva paNNavaNA'-munuSya paJcendriya saMsArasamApannajIvaprajJApanA 'devapaMciMdiyasaMsArasamAvanajIvapaNNavaNA' - devapaJcendriyasaMsArasamApannajIvaprajJApanA ceti, tatra nairikAdi padavyutpattayastu-ayam-iSTaphalaM karma, nirgatam ayaM yebhya ste nirayAH-narakAvAsAsteSu bhavA nairayikA ste ca paJcendriyasaMsArasamApanajIvA(maNussapaMciMdiya0) manuSya paMcendriyoM kI prarUpaNA (deva0) devapaMcendriyoM kI prajJApanA // 28 // TIkArtha-aba paMcendriya saMsArasamApanna jIvoM kI prarUpaNA karate haiN| vaha isa prakAra hai-paMcendriya saMsArasamApanna jIvoM kI prajJApanA kitane prakAra kI hai? bhagavAn ne uttara diyA-paMcendriya saMsArasamApanna jIvoM kI prajJApanA cAra prakAra kI hai-(1) nairayika paMcendriya saMsArasamApanna jIva prajJApanA (2) tiryaca paMcendriya saMsArasamApanna jIva prajJApanA (3) manuSya paMcendriya saMsArasamApanna jIva prajJApanA aura (4) deva paMcendriya saMsArasamApanna jIva prjnyaapnaa| 'nairayika' zabda kI vyutpatti isa prakAra hai-'nira' arthAt haTagayA, 'aya' arthAt iSTaphala dene vAlA (zubha) karma, isa prakAra jinase zubha joNiya0) tiyaya payandriyonI prajJApana (maNurasa paMcediya0) manuSya paye. ndriyAnI pr35|| (deva0) heva payandriyAnI prajJAyanA // sU. 28 // TIkArtha-have paMcendriya saMsAra samApana jIvonI prarUpaNa kare che te A rIte che-paMcendriya saMsAra samApanna nI prajJApanA keTalA 2nI cha ? zrI bhagavAna uttara Ape che-paMcendriya saMsAra samApanna chanI prajJA panA cAra prakAranI che- (1) narayika paMcendriya saMsAra samApanna chanI prajJApanA (2) tiryaMca paMcendriya saMsAra samApanna jInI prajJApanA (3) manuSya paMcendriya saMsAra samApanna jIva prajJApanA (4) deva paMcendriya saMsAra samApanna jIva prajJApanA zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #375 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra. pada 1 sU.28 samedapaJcendriyajIvanirUpaNam 361 veti nairayikapaJcedriyasaMsArasamApanajIvA steSAM prajJApanA, evaM tiraH kuTilam aJcanti-gacchantIti tiryaJcaH, teSAM yoniH-utpattisthAnaM tiryagyoni statra bhavA stairyagyonikA ste ca paJcendriyasaMsArasamApannajIvAzceti teSAM prajJApanA tairyagyonikapazcendriyasaMsArasamApanajIvaprajJApanA, tathA manorapatyAni manuSyAste ca te paJcendriyasaMsArasamApanajIvAzceti teSAM prajJApanA manuSyapazcendriyasaMsArasamApanajIvaprajJApanA, tathA dIvyanti yathecchaM krIDantIti devAH bhavanapatyAdayaste ca te pazcendriyasaMsArasamApannajIvAzceti teSAM prajJApanA devapaJcendriyasaMsArasamA. pannajIvaprajJApanetyAzayaH / suu028|| karma haTa gayA ho-jahAM iSTa phala kI prApti na hotI ho use 'niraya' arthAt nArakAvAsa kahate haiM / 'niraya' meM utpanna hone vAle jIva 'nairayika' kahe jAte haiM / ye nairayika jIva saMsArasamApanna arthAt janmamaraNa ko prApta haiM aura pAMcoM indriyoM se yukta hote haiM, ataeva paMcendriya saMsArasamApanna kahalAte haiN| isI prakAra jo 'tira' arthAt kuTila 'aMcana' arthAt gamana karate haiM, ve 'tiryaca' kahalAte haiN| unakI yoni arthAt utpattisthAna ko tiryagayoni kahate haiN| tiryagyonika meM janmane vAle 'tairyagyonika' haiN| __jo manu kI santAra hoM ve manuSya / aura jo dIvyanti arthAt yatheccha krIDA karate haiM ve bhavanapati Adi deva kahalAte haiN| paMcendriyajIva nAraka, tiryaMca, manuSya aura deva ke bheda se cAra prakAra ke hote haiM, ataeva unakI prajJApanA bhI cAra prakAra kI kahI gaI hai||28|| narayika, zabdanI vyutpatti A prakAre che nira arthAt harIta aya arthAt ISTaphaLa devAvALA (zubha) kama A rIte jeothI zubhakama haTI gayela che-jyAM ISTaphaLanI prApti na thAya tene "niraya" arthAt narakAvAsa kahe che. nirayamAM utpanna thavA vALA jIva narayika kahevAya che. A narayika jIva saMsAra samApa arthAt janma maraNane pAme che. ane pAMce IndriyothI yukta hoya che. tethIja paMcendriya saMsAra samApana kahevAya che. e rIte je tira arthAt kuTila "aMcana" arthAt gamana kare che. te tiryaMca kahevAya che. teonI yoni arthAt utpatti sthAnane tiryagU yoni kahe che.tiyonimAM janmavAvALA taiyonika che. je mANasanA santAna che teo manuSya ane je dIvyati arthAta yathe27 kIDA kare che teo bhavanapati Adi deva kahevAya che paMcendriya jIva nAraka, tiryaMca manuSya ane devanA bhedathI cAra prakAranA hoya tethI teonI prajJApanA paNa cAra prakAranI kahI che ke sU. 28 che zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #376 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 362 prajJApanAsUtre mUlam-se kiM taM neraiyA ? neraiyA sattavihA paNNattA, taM jahA-rayaNappabhApuDhavIneraiyA1, sakarappabhApuDhavIneraiyA2, vAluyappabhApuDhavoneraiyA3, pNkppbhaapuddhviineriyaa4,dhuumppbhaapuddhviineriyaa5,tmppbhaapuddhviineriyaad,tmtmppmaapuddhviineriyaa| te samAsao duvihA paNNattA, taM jahA-pajattagAya apajattagA y| settaM neraiyA ||suu029|| chAyA-atha ke te nairayikAH ? nairayikAH saptavidhAH prajJaptAH, tadyathA-ratnaprabhApRthivInairayikAH 1, zarkarAprabhApRthivI nairayikAH2, vAlukAprabhApRthivI nairayikAH 3, paGkaprabhApRthivI nairayikAH4, dhUmaprabhApRthivI narayikAH5, tamaHprabhApRthivI nairayikA:6, tamastamaHprabhApRthivI nairayikAH7) te samAsato dvividhA prajJaptA: tadyathA-paryAptakAzca, aparyAptakAzca / te ete nairayikAH ||suu029|| zabdArtha-(se kiM taM neraiyA ?) nairathika kitane prakAra ke haiM ? (sattavihA paNNattA) sAta prakAra ke haiM (taM jahA) ve isa prakAra haiM (rayaNappabhA puDhavINeraiyA) ratnaprabhA pRthvI ke nAraka (sakarappabhA puDhavINe. raiyA) zarkarAprabhA pRthvI ke nAraka (bAluyappabhA puDhavINeraDyA) cAlu. kAprabhA pRthvI ke nAraka (paMkappabhA puDhavINeraiyA) paMkaprabhA pRthvI ke nAraka (dhUmappabhA puDhavINeraiyA) dhUmaprabhA pRthvI ke nAraka (tamappabhA puDhacINeraiyA) tamAprabhA pRththI ke nAraka (tamatamappabhA puDhavINeraiyA) tamastamaHprabhA pRthvI ne nAraka (te samAsao duvihA paNNattA) saMkSepa se ve do prakAra ke kahe haiM (taM jahA) vaha isa prakAra (pajjattagA ya apajjattagA ya) paryAptaka aura aparyAptaka (settaM neraiyA) yaha nairayikoM kI prarUpaNA huI // 29 // zA-(se kiM taM neraiyA ?) 12yi DeTA 42 // cha ? (naraiyA satta vihA paNNattA) naiyi sAta mAnA // cha (taM jahA) te mAre (rayaNappabhANeraiyA) 2tnaprabhA pRthvInA pRthvInA nA24 (sakkarappabhApuDhavi neraiyA) zarAmA pRthvInA nA24 (vAluyappamApuDhavi neraiyA) pAsumalA pRthvInA nA24 (paMkappabhApuDhavi neraiyA) 54prabhA pRthvInA nA24 (dhUmappabhApuDhavi neraiyA) dhUmapramA pRthvInA nA24 (tamappabhApuDhavi neraiyA) tama:mamA pRthvI nA24 (tamatamappabhApuDhavi neraiyA) tamatamAthvIna nA24 (te samAsao duvihA paNNattA) tes| sapathI meM praa2|| 4 // cha (taM jahA) te rIte (pajjattagAya apajjattagA ya) paryApta ane. 255ryAta (se taM neraiyA) 21 / narayinI pr359| 57. // sU. 28 // zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #377 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra. pada 1 sU.29 samedanairayikajIvanirUpaNam 363 ____TIkA-atha nairayikaprabhedAn prarUpayitumAha-'se kiM taM neraiyA ?' 'se' atha 'kiM taM' ke te-katividhAH nairayikAH prajJaptAH ? bhagavAnAha-'neraiyA sattavihA pannattA'-nairayikAH saptavidhAH prajJaptAH, tatra nairayikANAM saptaviSatvaJca pRthivIbhedena avagantavyam, anyathA pracurabhedatvaM nairayikANAM sambhavati, ataeva pRthivIbhedata eva saptavidhatvaM prarUpayitumAha-'taM jahA'-tadyathA-'rayaNappabhApuDhavI neraiyA'ratnaprabhApRthivI nairayikAH, ratnAni-vanavaiDUryAdIni, prabhA-svarUpaM yasyAH sA ratnaprabhA-ratnabahulA ratnamayItyarthaH, sA cAsau pRthivI ceti ratnaprabhApRthivI tasyAM nairayikAH ratnaprabhApRthivI nairayikAH1, sakarappabhApuDhavI neraiyA2' zarkarAprabhApRthivI nairayikAH, zarkarAH-prastaracUrNakhaNDAH, prabhA-svarUpaM yasyAH sA zarkarAprabhA, sA cAsau pRthivIceti tasyAM nairayikAH2, 'vAlayappabhApuDhavI neraiyA3' ____TIkArtha-aba nairayika jIvoM ke bhedoM kI prarUpaNA karate haiM-prazna hai-nairayika kitane prakAra ke haiM ? bhagavAn ne uttara diyA-nairayika sAta prakAra ke haiN| yahAM nairayikoM ke jo sAta bheda kahe haiM ve pRthvI bheda se hI samajhanA cAhie, yoM to nairayikoM ke bahuta bheda haiM / pRthvI bheda se unake sAta bheda batalAte haiM-vajra aura vaiDUrya Adi ratna kahalAte haiN| prabhA arthAt svarUpa / tAtparya yaha hai ki ratnabahulA yA ratnamayI pRthvI ratnaprabhA kahalAtI hai| usameM utpanna hone vAle yA rahane vAle nAraka jIva ratnaprabhA pRthvI nairayika kahalAte haiN| pASANoM ke cUrNa-khaNDa arthAt choTe-choTe kaMkaDa zarkarA kahalAte haiM, ve jisakA svarUpa haiM, vaha pRthvI zarkarAprabhA, aura usameM rahane vAlA nAraka zarkarAprabhA nairayika kahalAte haiM / TIkAI-have nairayika jInI prarUpaNA kare che- prazna-32yi sA prA2nA cha ? / zrI bhagavAne uttara Ape ke narayika sAta prakAranA che. atre narayikanA je sAta bheda kahyA che teo pRthvI bhede karIne samaja vAnA che. Amato narayikenA ghaNA bheda che. paNa pRthvI bhedathI teonA sAta leha matAva cha vA, ane vairya maNi Adi ne kahevAya che. prabhA arthAta svarUpa tAtparya e che ke pracura agara ratnamayI pRthvI je te ratnaprabhA kahevAya che. temAM utpanna thanArA agara rahenArA nAraka jIva ratnaprabhA pRthvInA nirayika kahevAya che. pattharane bhUke athavA nAnA kakaDA, zarkarA kahevAya che ke jemanA svarUpa che te pRthvI zarkarA prabhA ane temAM vasanArA nAraka zarkarA prabhA nirayika kahevAya che. zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #378 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 364 prajJApanAsUtre vAlukAprabhApRthivI nairayikAH4, "paMkappabhApuDhavI neraiyA5,'--paGkaprabhApRthivI nairayikAH4, 'dhUmappabhApuDhavI neraiyA 5'-dhUmaprabhApRthivI nairayikAH 'tamappabhApuDhavI neraiyA 6, tamapramApRthivI nairayikAH, 'tamaHtamappabhApuDhavI neraiyA 7' tamastamaprabhApRthivI nairayikAzceti, 'te samAsao duvihA paNNattA'-te nairayikAH, samAsataH-saMkSepeNa dvividhAH prajJaptAH 'taM jahA' -tadyathA-'pajattagAya, apajjagAya' paryAptakAzca, aparyAptakAzca, prakRtamupasaMharanAha-'setaM neraiyA'-te ete-uparyuktA nairayikAH prajJaptA:-kathitAH ||suu029|| mUlam -se kiM taM paMciMdiyatirikkhajoNiyA? paMciMdiyatirikkhajoNiyA tivihA paNNattA, taM jahA-jalayarapaMciMdiyatirikkhajoNiyA thalayarapaMciMdiyatirikhakkhajoNiyA2, khahayarapaMciMdiyatirikkhajoNiyA ya 3 ||suu0 30 // chAyA-atha ke te paJcendriya tiryagyonikAH ? pazcendriya tiryagyonikAH trividhAH prajJaptAH, tadyathA-jalacara pazcendriya tiryagyonikAH 1, sthalacara paJcendriya tiryagyonikAH2, khecara paJcendriya tiryagyonikAzca 3 / sU0 30 // isI prakAra vAlukAprabhA pRthiyI ke nairayika, paMkaprabhA pRthivI ke nAraka, dhUmaprabhA pRthivI ke nAraka, tamaHprabhA pRthivI ke nAraka, aura tamastamaH prabhA pRthivI ke nAraka samajhanA caahie| ye sAtoM prakAra ke nAraka jIva saMkSepa se do prakAra ke haiM-paryApta aura aparyApta / aba prastuta kA upasaMhAra karate haiM-yaha nairayika jIvoM kI prarUpaNA huI // 29 // zabdArtha-(se kiM taM paMciMdiya tirikkhajoNiyA ?) paMcendriya tiryagyonika jIya kitane prakAra ke haiM ?) (paciMdiya tirikkhajoNiyA) paMcendriya tiryagyonika jIva (tivihA paNNattA) tIna prakAra ke kahe eja prakAre vAlukAprabhA pRthvInA nirayika paMkaprabhA pRthvIne narayika, dhUmaprabhA pRthvInA nAraka, tama prabhA pRthvInA nAraka ane tamastamaprabhA pRthvInA nAraka samajavA joIe. A sAte prakAranA nAraka jIva saMkSepa karI be prakAranA che paryApta ane maryAta. have prastutane upasaMhAra kare che-Anarayika jInI prarUpaNa thaI sU. 29 zA-(se kiM taM paMciMdiyatirikkhajoNiyA ?) tiyanyAni pazyandriya 75 TamA 42nA cha ? (paMciMdiyatirikkhajoNiyA) payandriya tiya yoni (tivihA paNNattA) 1 42nA 4hyA che (taM jahA) te 2 re (jalayarapaMciMdiya zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #379 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyavodhinI TIkA pra. pada 1 sU.30 sapredapaJcendriyati yonikanirUpaNam 365 TIkA-athoddezakramAnusAreNa paJcendriya tiryagyonikAn prarUpayitumAha-'se kiM taM paMciMdiyatirikkha noNiyA' 'se' atha 'ki taM' ke te katividhA ityarthaH, 'paMciMdiyatirikkhajoNiyA'-paJcendriyatiyagyonikAH prajJaptAH bhagavAnAha-paMciMdiyatirikkhajoNiyA tivihA paNNattA'-pazcendriyatiryagyonikAsvividhAH prajJaptAH, 'taM jahA'-tadyathA-'jalayarapaMciMdiyatirikkha noNiyA1'-jalacarapaJcandriyatiryagyonikAca1, thalayarapaMciMdiyatirikkhajoNiyA ya2'-sthalacarapazcendriyatiryagyonikAzvara, 'khahayarapaMciMdiyatiriksajoNiyA ya3'-khecarapaJcandriyatiryagyonikAceti tatra jale caranti-paryaTanti, iti jalacarAste ca te paJcendriyatiryagyonikAceti haiM (taM jahA) ve isa prakAra (jalayara paMciMdiya tirikkhajoNiyA) jalacara paMcendriya tiryaca (thalayarapaMciMdiyatirikkhajoNiyA) sthalacara paMcendriya tiryaMca aura (kharacara paMciMdiya tirikkhajoNiyA) khecara paMcendriya tiryaMca // 30 // TIkArya-jisa kama se nAma gine haiM, usI krama ke anusAra aba paMcendriya tirpagyonika jIvoM kI prarUpaNA karate haiM / prazna hai ki paMcendriya tiryagyonika jIva kitane prakAra ke haiM ? bhagavAn uttara dete haiMpaMcendriya tiyeca tIna prakAra ke kahe gae haiM / ve isa prakAra haiM-(1) jalacara paMcendriya tiryagyonika (2) sthalacara paMcendriya tiryagyonika (3) khecara paMcendriya tirya gyonika / jo tiryaca jala meM utpanna hote haiM aura rahate haiM, ve matsya Adi jalacara kahalAte haiM / sthala para vicaraNa karane vAle gAya, bhaiMsa, ghoDA, tirikkhajoNiyA) 4452 pazyandriya tiya ya (thala parapaMciMdayatirikkhajoNiyA) sthasaya2 5yendriya tiya 4 mane (khahayarapaMciMdiyajoNiyA) meya2 payandriya tiya ya yoni cha. // sU. 30 // TIkArtha-je krame nAma gaNAvyA che. teja kramanA anusAra have paMcendriya tiga cenika jInI prarUpaNa kare che prazna e che ke paMcendriya tirthaka nika jIva keTalA prakAranA kahyA che zrIbhagavAna uttara Ape che-paMcendriya tiya"ca jIva traNa prakAranA kahelA che. teo A rIte che-(1) jalacara paMcendriya tiryapha cenika (2) sthalacara paMcendriya tiryaka kenika (3) ane khecara paMcendriya tiyaka nika, je tiya jaLamAM janme che ane rahe che. teo matsya Adi jala cara kahevAya che sthaLa upara vicaraNa karanArA gAya, bheMsa, gheDA vigere sthala zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #380 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre jalacarapazcendriyatiryagyonikAH, sthale carantIti sthalacarAH, khe - AkAze caranIti khacarAH, tayoH pUrvavat paJcendriya tiryagyonikazabdena vizeSaNasamAsaH / . 30 / mUlam - se kiM taM jalayarapaMciMdiyatirikkhajoNiyA ? jalayarapaMcidiyatirikkhajoNiyA paMcavihA paNNattA, taM jahA --macchA 1, kacchabhA2, gAhA3, magarA4, suMsumArA5 / se kiM taM macchA ? macchA aNegavihA paNNattA, taM jahA - saNhamacchA khaballamacchA juMgamacchA vijjhaDiyamacchA halimacchA magaramacchA rohiya macchA halIsAgarA gAgarA vaDAvaDagarA gabbhayA usagArA timi - timiMgalA NakkA taMdulamacchA kaNikkAmacchA sAlisatthiyA macchA laMmaNamacchA paDAgA paDAgAipaDAgA je yAvanne tahappagArA / se taMmacchA / se kiM taM kacchamA ? kacchamA dubihA paNNatA, taM jahA - aTTikacchabhA ya maMsakacchabhA ya se ttaM kacchamA / se kiM taM gAhA ? gAhA ? paMcavihA paNNattA, taM jahA - dilI1, veDhagAra, muddhayA3, pulayA4, sImAgArA5, se taM gAhA / se kiM taM magarA ? magarA duvihA paNNattA, taM jahA- soMDamagarA ya, maTThamagarA ya se ttaM magarA / se kiM taM suMsumArA ? suMsumArA egAgArA paNNattA se taM suMsumArA / je yAvanne tahappagArA, te samAsao duvihA paNNattA, taM jahA- saMmucchimA ya. gamavakkaMtiyA y| tattha NaM je te samucchimA te savve napuMsagA / tattha NaM je te gabhavakkaMtiyA te tivihA paNNattA, taM jahA - itthI purisA napuMsagA ya / eesi NaM evamAiyANaM jalayarapaMciMdiyatirikkhaAdi sthalacara kahalAte haiM aura AkAza meM calane vAle pakSI khecara kahalAte haiM / ye tIna prakAra ke paMcendriya tiryaca hai // 30 // 9 9 366 cara kahevAya che ane AkAzamAM uDanArA pakSI khecara kahevAya che. A traNa ahAranA yathendriya tiryaya che // sU. 30 // zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #381 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra. pada 1 sU.31 samedajalacarapaJcendriyatiryagyonikAH 367 joNiyANaM pajjattApajjattANaM addhaterasa jAikulakoDi joNippamuhasayasahassAI bhavaMtIti makkhAyaM / se taM jalayarapaMciMdiyatirikkhajoNiyA ||suu0 31 // ___ chAyA-atha ke te jalacarapaJcendriyatiryagyonikAH ? jalacarapaJcendriyatiryagyonikAH paJcavidhAH prajJaptAH, tadyathA-matsyAH1, kacchapAH2, grAhAH3, makarAH4, zizumArAH5 / atha ke te matsyAH ? matsyA anekavidhAH prajJaptAH, tadyathA-lakSNamatsyAH, khavallamatsyAH, juGgamatsyAH, vijjhaTitamatsyAH, halimatsyAH, rohitamatsyAH, halisAgagaH, gAgarAH, vaTAH, vaTakarAH, garbhajAH, usagArAH, timitimiGgalAH, nakAH, tandulamatsyAH, kaNikamatsyAH, zAli zabdArtha-(se kiM taM jalayarapaMciMdiya tirikkhajoNiyA ?) jalacara paMcendriya kitane prakAra ke haiM ? (paMcavihA paNNattA) pAMca prakAra ke kahe gae haiM (taM jahA) ve isa prakAra haiM-(macchA) matsya (kacchamA) kacchapa (gAhA) grAha (magarA) magara (suMsumArA) suNsumaar| (se kiM taM macchA ?) matsya kitane prakAra ke haiM ? (macchA aNegavihA paNNattA) matsya aneka prakAra ke haiM (taM jahA) ve isa prakAra haiM (sohamacchA) zlakSNa matsya (khavallamacchA) gvavalla matsya (juMgamacchA) juMga matsya (vijjhaDiyamacchA) vijjhaTita matsya (halimacchA) halimatsya (magarimacchA) makarI matsya (rohiyamacchA) rohita matsya (halIsAgarA) halisAgara (gAgarA) gAgarA (vaDA) vaTa (vaDagarA) vaTakara (gabbhayA) garbhaja (usagArA) usagAra (timitimigilA) timitimigila (NakkA) 154Atha-(se kiM taM jalayarapaMciMdiyatirikkhajoNiyA ?) sayara pathendriyatiyaya TasA praznA cha ? (jalayarapaMciMdiyatirikkhajoNiyA) 4saya2 payandriya tiyaya (paMcavihA paNNattA) pAMya 42 // 4 // cha (taM jahA) teso 2 // zate cha (macchA) matsya (kacchamA) 42-75 (gAhA) yADa (magarA) bhAra (susumArA) susumAra (se kiM taM macchA ?) matsya 21 pr2|| che (macchA aNegavihA paNNattA) matsya mane prAranA thAya cha (taM jahA) teso // prA2 cha (saNha macchA) 26 matsya (khavalla macchA) 1ce bhatsya (jugamacchA) matsya (vijjhaDiya macchA) viTitamatsya (halimacchA) limatsya (magarimacchA) bh42| bhatsya (rohiya macchA) ana bhAkSI (halI sAgarA) sisA (gAgarA) // // 2 (ghaDA) 28 (vaDagaro) 5842 (ganmayA) gama (usagArA) SAIR2 (timitimi galiyA) zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #382 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJA 368 prajJApanAsUtre zastrikamatsyAH, lammanamatsyAH, patAkAtipatAkA , ye cAnye tathAprakArAH, te ete matsyAH 1 / atha ke te kacchapAH ? kacchapA dvividhAH prajJaptAH, tadyathAasthikacchapAzca1, mAMsakacchapAzca2 te ete kcchpaaH.2| atha ke te grAhA:? grAhAH paJcavidhAH prajJaptAH, tadyathA-dilI 1, veTakAH 2 mUrdhajAH 3, pulakAH 4, sImAkArAH 5, te ete grAhAH 3 / atha ke te makarAH ? makarA dvividhAH prajJaptAH, naka (taMdulamacchA) tandula matsya (kaNikkAmacchA kaNikkA matsya (sAlisatthiyAmacchA) zalizastrika matsya (laMmaNamacchA) laMbhana matsya (paDAgA) patAkA (paDAgAipaDAgA) patAkAtipatAgA (je yAvanne tahappagArA) isI prakAra ke jo anya haiN| (se taM macchA) yaha matsyoM kI prarUpaNA huI (se kiM ttaM kacchabhA ?) kacchapa kitane prakAra ke haiM ? (duvihA paNNattA) do prakAra ke kahe haiM (taM jahA) ve isa prakAra haiM (aTTikacchabhA ya maMsakacchabhA ya) asthikacchapa aura mAMsakacchapa (se ttaM kacchabhA) yaha kacchapoM kI prarUpaNA huii| (se kiM taM gAhA ?) grAha kitane prakAra ke haiM ?) (paMcavihA paNNattA) pAMca prakAra ke kahe haiM (taM jahA) ce isa prakAra (dilI) dilI (veDhagA) ceTaka (muddhayA) mUrdhaja (pulayA) pulaka (sImAgArA) sImAkAra (se taM gAhA) yaha grAha kI prarUpaNA hii| (se kiM taM magarA ?) makara kitane prakAra ke haiM ? (magarA duvihA timitibhiilan (NakA) na4 (taMdulamacchA) tandusa bhatsya (kaNikkA macchA) 444 matsya (sAlisatthiyA macchA) 28 stri matsya (laMbhaNamacchA) lana matsya (paDAgA) yas (paDAgAi paDAgA) pttiptaa|| (je yAvanne tahappagArA) mevI satanAmI cha (se taM macchA) mA bhattyAnI pr35|| 24 (se kiM taM kacchabhA) 4275 // 2 // cha ? (kacchabhA) 427 // (duvihA paNNattA) me 20 4aa che (taM jahA) tethe|| 2 // 42 (advi kacchabhA ya maMsa kacchabhAya) mAratha 4275 mane mAMsa 4275 (se taM kacchabhA) A kacchanI prarUpaNuM thaI (se kiM taM gAhA) ADa 48 // 4 // 2 // cha ? (gAhA) pADA (paMca vihA paNNatA) pAya 42 // 4 // cha (taM jahA) tes| 2 // 542 cha (dilI) hasI (veDhagA) veDha4 (muddhayA) bhU (pulayA) pusa (sImAgArA) sImA412 (se taM gAhA) 24. pAnI pr35|| 24 / (se kiM taM magarA) bha52 81 // 542 // cha ? (magarA duvihA paNNattA) zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #383 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra. pada 1 sU.31 samedajalacarapaJcendriyatiryagyonikAH 369 tayathA-soNDamakarAzca 1, mRSTamakarAzca 2, / te ete makarAH 4 / atha ke te zizumArAH ? zizumArA ekAkArAH prajJaptAH, te ete zizumArAH 5 / ye cAnye tathA prakArAH, te samAsato dvividhAH prajJaptAH, tadyathA-saMmUrchimAzca garbhavyukrAntikAzca / tatra khalu ye te saMmUrchimAste sarve napuMsakAH / tatra khalu ye te garmavyutkrAntikAste trividhAH prajJaptAH, tadyathA-striyaH 1, puruSAH 2, napuM. sakAtha 3 / eteSAM khalu evamAdikAnAM jalacara paJcandriyatiryagyonikAnAM paryAptA paNNattA) makara do prakAra ke haiM (taM jahA) ve isa prakAra (soMDa magarA ya maTThamagarA ya) sauNDa makara aura mRSTa makara (se ttaM magarA) yaha makara kI prarUpaNA huii| ___ (se kiM taM suMsumArA ?) susumAra kitane prakAra ke haiM ? (egAgArA paNNattA) eka hI prakAra ke kahe haiM (se taM susumArA) yaha susumAra kI prarUpaNA huI (je yAcanne tahappagArA) isI prakAra ke jo anya haiM (te samAsao duvihA paNNattA)ce saMkSepa se do prakAra ke kahe haiN| taM jahA) vaha isa prakAra (samucchimA ya ganbhavatiyA ya) saMmUrchima aura garbhaja (tattha NaM je te saMmucchimA) unameM jo saMmUrchima haiM (te savye napuM. sagA) ve saba napuMsaka haiM (tattha NaM je te gambhavakkaMtiyA) unameM jo garbhaja haiM (te tivihA paNNattA) ye tIna prakAra ke hote haiM (taM jahA) vaha isa prakAra (itthI purisA napusagA ya) strI puruSa aura napuMsaka (eesi NaM ebamAiyANaM jalayarapaMciMdiyatirikkhajoNiyANaM) ityAdi ina bha52 me 42 // cha (taM jahA) teso 2 prAre (soDamagarA ya maThu magasa ya) sau bhava2 mane bhRSTa bha52 (se taM magarA) 2 // madha2nI pr35|| 4 / (se kiM taM susumArA) susubhA2 38 42nA cha ? (susumArA) susumAra (egAgArAya paNNattA) 40 412 // 4aa cha (se taM susumArA) // susa mAranI prarUpaNA thaI (je yAvanne tahappagArA) mAvI natanA mIta cha (te samAsao duvihA paNNattA) temA TubhA me 542 // 4 // cha (taM jahA) te 2 // 4Are (saMmacchimA ya gabbhavakkaMtiyA ya) sabhUchima ane / (tatthaNaM je te saMmucchimA) tesobhA ne sabhUchibha cha (te savve napuMsagA) teo badhA napuMsaka che (tattha NaM je te gabbhavakkaMtiyA) tesomA 2 gama che (te tivihA paNNattA) teso RNa pra412na DAya cha (taM jahA) tayA // 54 // 2 cha (ItthI purisA napuMsagA ya) strI, 535, mane nasa4 (eesiNaM evamAiyANaM jala pra0 47 zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #384 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 370 prajJApanAsUtre paryAptAnAm arddhatrayodazajAtikulakoTiyoni pramukhazatasa hAsraNi bhavantItyAkhyAtam / te ete jalacarapaJcendriyatiryagyonikAH ||suu031|| TIkA-atha teSu jalacarapaJcendriyatiryagyonikAn prarUpayitumAha-'se kiM taM jalayarapaMciMdiyatirivakha joNiyA?' atha ke te, kativighA ityarthaH jalacara pazendriyati yagyonikAH prajJaptAH ? bhagavAnAha-'jalacarapaMciMdiyatirivakhajoNiyA paMcavihA papNattA' jalacarapaJcendriyatiryagyonikAH paJcavidhAH prajJaptAH, 'taM jahA' tadyathA-'macchA 1, kacchamAra, gAhA 3, magarA 4, susumArA 5,' matsyAH , kacchapAH, grAhAH, makarAH, zizumArAzca jalajantuvizeSAH, teSu matsya bhedAn prarUpayitumAha-'se kiM taM macchA ?' 'se' atha 'kiM taM' ke te-katividhAH 'macchA' jalacarapaMcendriya tirthacayonikoM ke (pajjattApajjattANaM) paryApta aura aparyApta ke (addhaterasa jAikulakoDi joNippamuhasayasaharasAI) sADhe vAraha lAkha jAti kulakoTiyoM ke yonipravaha (bhavaMtItimakkhAyaM) hote hai, aisA kahA hai (se taM jalayarapaMciMdiya tiriva khajoNiyA) yaha jalacara paMcendriya tiryacoM kI prarUpaNA huI // 31 // TIkArtha-aba jalacara paMcendriya tiryacoM kI prarUpaNA kI jAtI hai| prazna hai ki jalacara paMcendriya tiryaca kauna haiM arthAt ve kitane prakAra ke haiM ? bhagavAn uttara dete haiM-jalacara paMcendriya tiryaMca jIva pAMca prakAra ke kahe gae haiM / ve ye haiM-(1) maccha (2) kacchapa (3) grAha (4) makara aura (5) susumaar| matsya kitane prakAra ke haiM ? bhagavAn ne kahA-matsya aneka prakAra ke hote haiM / ve isa prakAra haiM- lakSNa matsya, khavalla matsya, juMgamatsya, yara paMciMdiya tirikkhajoNiyANaM) bha27 vigaire 2 saya2 pathandriya tiya"ya yonichInI (pajjattApajjattANaM) paryApta mane maryAta (addhaterasa jAI kula koDiyo joNippamuhasayasahassAI) sA. mA2 sAlatira TiyAnA yoni vADa (bhavaMtIti makkhAya) DAya cha oma hyu cha (se taM jalayarapaMciMdiya tirikkhajoNiyA) 2 22 payandriya tiya yAnI pr35| 57. // sU. 30 // TIkAtha-have jalacara paMcendriyenI prarUpaNa karAya cheprazna-jalacara pacendriya tiryaMca keNa che? arthAt teo keTalA prakAranA che? zrI bhagavAna uttara Ape che-jalacara paMcendriya tiyaca jIva pAMca prakAranA DisA cha.-(1) matsya (2) 4275 (3) zrADa (4) bha42 mane (5) susumAra. masya keTalA prakAranA che? zrI bhagavAne kahyuM matsya aneka prakAranA hoya che te A prakAre che zlaSNu matsya, avalla masya, jugamasya, vijajhaTita matsya, halimasya, zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #385 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra. pada 1 sU. 31 samedajalacarapaJcendriya tiryagyonikAH 371 matsyAH prajJaptAH ? bhagavAnAha - 'macchA aNegavihA paNNattA' - matsyA anekavidhAH prajJasAH, 'taM jahA ' tadyathA - 'saNhamacchA' zlakSNa matsyAH, 'khavallamacchA' khavallamatsyAH 'juMgamacchA' - juGgamatsyAH, 'vijjhaTiyamacchA' - vijjhaTitamasyAH 'halimacchA' halimatsyAH, 'magarimacchA'-makarImatsyAH, 'rohiyamacchA:' 'rohitamatsyAH 'halIsAgarA' halisAgarAH 'gAgarA ' - gAgarAH, 'vaDA' - caTAH; 'vaDagarA' - caTakarAH 'gamayA' - gajAH 'usagArA' - usagArAH 'timitimiMgilA' - timitimiGgilAH, 'NakA' - nakA:, ' taMdulamacchA' - tandulamatsyAH, 'kaNikAmacchA' - kaNikamatsyAH 'sAlisotthiyAmacchA' zAlizastrikamatsyAH, 'laMbhaNamacchA' - lambhanamatsyAH, 'paDAgA' - patAkA: 'paDAgAipaDAgA' patAkAtipatAkAH, 'je yAvanne tahappagArA' - yespi cAnye tathAprakArAH - evaMvidhA jalacarA bhavanti te'pi sarve matsyA avagantavyAH, prakRtAn matsyAn upasaMharannAha - ' se taM macchA - te ete uparyuktA matsyAH prajJaptAH, te ca lokavyavahArAd avagantavyAH / " athodezakramaprAptAn kacchapAna prarUpayitumAha-' se kiM taM kacchabhA ?' - 'se' - atha 'kiM taM' ke te katividhA ityaryaH kacchpAH prajJaptA ? bhagavAnAha - 'kacchamA duvihA paNNattA' - kacchapA : dvividhAH prajJaptAH 'taM jahA' - tadyathA - 'aTThi kacchabhAya, maMsakacchamA ya' - asthikacchapAzca, mAMsakacchapAzceti, tatra ye asthibahulAH vijjhadita matsya, makarI matsya, rohita matsya, halisAgara matsya, gAgara, caTa, vaTakara, garmaja, usagAra, timi tirmiMgala, nakra, tandula matsya, kaNikkA matsya, zAlizastrika matsya, laMbhana matsya, patAkA, tathA patAkAtipatAkA ityAdi prastuta kA upasaMhAra karate haiM - yaha matsyoM kI prarUpaNA huI / aba krama ke anusAra kacchapoM kI prarUpaNA karate haiM / kacchapa kitane prakAra ke haiM ? bhagavAn ne uttara diyA- kacchapa do prakAra ke kahe gae haiM- asthi bhArIbhatsya, roDita bhatsya, isisAgara bhatsya, gAgara, vaTa vaTa12, jala, usagAra, tibhitibhigasa, naI, tanhusa bhatsya, aziA bhatsya, zAMtizastri bhatsya labhana matsya, patAkA tathA patAkAtipatAkA ityAdi, prastutanA upasaMhAra kare che--A matsyAnI prarUpaNA thaI. have kramAnusAra kacchapAnI prarUpaNA kare che-- kacchapa keTalA prakAranA che? zrI bhagavAna uttara Ape che kacchapa e prakAranA che--asthi kacchapa ane mAMsa kacchapa jemAM hADakAnI pracuratA hAya te asthikacchapa ane jemAM zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #386 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 372 prajJApanAsUtre kacchapAste asthikacchapA ucyante, ye tu mAMsabahulAH kacchapAste mAMsakacchapA ucyante, prakRtamupasaMharanAha-'se taM kacchamA'-te ete uparyuktAH kacchapAH prajJaptAH / atha grAhAn prarUpayitumAha-'se kiM taM gAhA ? 'se'-atha ke te katividhA ityartha grAhAH prajJaptAH ? bhagavAnAha-'gAhA paMcavihA paNNatnA'-grAhAH paJcavidhAH prajJaptAH, 'taM jahA'-tadyathA-'dilI 1, veDhagAra, muddhayA3, pulayA 4, sImAgArA5,-dilI, veTakAH mUrdhajAH, pulakAH, sImAkArAH, prakRtamupasaMharanAha 'se taM gAhA' te ete uparyuktAH grAhAH prajJaptAH, atha makarAn prarUpayitumAha'se kiM taM magarA ?' atha ke te, katividhA ityarthaH makarAH prajJaptAH ? bhagavAnAha'magarA duvihA paNNattA' makarA dvividhAH prajJaptAH, 'taM jahA'-tadyathA-'soMDamagarAya maTThamagarAya' soNDamakarAzca, mRSTamakarAzceti, prakRtamupasaMharanAha-'se taM magarA' te ete upayuktA makarAH prajJaptAH, athoddezakramaprAptAn zizumArAn prarUpayitumAha'se kiM taM susumArA ?' atha ke te-katividhAH, zizumArAH-jalajantu vizeSAH kacchapa aura mAMsakacchapa / jinameM haDiyoM kI bahulatA ho ye asthikacchapa aura jinameM mAMsa kI bahulatA ho ve mAMsakacchapa kahalAte haiN| yaha kacchapoM kI prarUpaNA huii| ____ aba grAha kI prarUpaNA karate haiM / grAha kyA hai arthAt kitane prakAra ke haiM ? bhagavAna ne kahA-grAha pAMca prakAra ke hote haiM-(1) dilI (2) veTaka (3) mUrghaja (4) pulapha aura (5) sImAkAra / yaha grAhoM kI prarUpaNA huii| ___ aba magaroM kI prarUpaNA karate haiN| magara kitane prakAra ke hote haiM ? bhagavAn ne kahA-do prakAra ke hote haiM-(1) soNDa magara aura mRSTamagara / yaha magaroM kI prarUpaNA huii| aba susumAra kI prarUpaNA karate haiM / susumAra kitane prakAra ke mAMsanI pracuratA hoya te mAMsa kacchapa kahevAya che. A kacchanI prarUpaNa thaI. have grAhAnI prarUpaNa kare che- graha zuM che arthAt keTalA prakAranA che? zrI bhagavAne 4yu-pADa pAMya nA jAya che. (1) hisI (2) veTa4 (3)bhUdha (4) pusa (5) mane sImA 412. 2mA pADAnI pr35| 24, have maghanI prarUpaNuM kare che- maghara keTalA prakAranA hoya che ? zrI bhagavAna uttara Ape che maghara be prakAranA hoya che (1) seDamagara mana (2) bhRSTa bhA2. 2mA bhagarAnI 5359 / 25. zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #387 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra. pada 1 sU.31 samedajalacarapazcendriyatiryagyonikAH 373 prajJaptAH ? bhagavAnAha--'susumArA egAgArA paNNattA'-zizumArA:-ekAkArAH ekavidhA ityarthaH prajJaptAH, tAnupasaMharati-se taM susumArA'-te ete zizumArAH prajJaptAH, 'je yAvanne tahappagArA' ye'pi cAnye tathAprakArAH-evaM vidhA bhavanti te'pi sarve jalacarAH jJAtavyAH, 'te samAsao duvihA paNNattA' te-jalacarapaJcendriyatiryagyonikAH samAsataH-saMkSeSeNa dvividhAH prajJaptAH, 'taM jahA'-tadyathA'samucchimAya, gabbhavakkaMtiyAya'-samUcchimAtra, garbhavyutkrAntikAzceti, tatra saMmUrchana saMmUrchaH-samucchrAyaH-amivRddhiH-garbhopapAtaM vinaiva prANinAmutpAda ityarthaH tena nivRttAH saMmUcchimAH, mAtApitRsaMyogamantarA utpadyamAnA ityayaH, garbhavyutkrAnti:-utpatti ryeSAM te garbhavyutkrAntikAH garbhAt garbhAvAsAd vyutkrAntiH, niSkramaNaM yeSAM te garbhavyutkrAntikA iti vA vyutpattiH mAtApitRsaMyogenotpadyamAnA ityarthaH cakAradvayena svagatAnekabhedAH sUcyante, 'tattha NaM je te saMmucchimA' haiM ? suMsumAra eka hI prakAra ke hote haiM / yaha suMsumAra kI prarUpaNA huii| ___ jalacara paMcendriya tiryaca jIva do prakAra ke hote haiM-saMmUrchima aura garbhaja / jo jIva garma aura upapAta ke binA hI idhara-udhara ke pudgala ikaDe ho jAne se utpanna ho jAte haiM ve saMmUrchima kahalAte haiN| ye jIya mAtA-pitA ke saMyoga ke binA hI utpanna hote haiM / jo jIva garbha meM utpanna hote haiM ve garbhavyutkrAntika garbhaja kahalAte haiM, arthAt mAtApitA ke saMyoga se utpanna hone vAle / do 'ya' avyayoM kA prayoga yaha sUcita karatA hai ki inake aneka avAntara bheda haiN| ina jalacara paMcendriya niryacoM meM jo saMmUrchima haiM, ve sabhI napu. have susumAranI prarUpaNa kare che- susumAra keTalA prakAranA hoya che. zrI bhagavAna-suMsumAra eka ja prakAranA hoya che. A susumAranI prarU|| 7. jalacara paMcendriya tiya ca cha be prakAranA hoya che-saMbhUmi ane garbhaja je jIva garbha ane upapAtanA vinA ja AmatemanA pudgala ekaThAM maLavAthI utpanna thAya che te saMmUrNima kahevAya che. A jIva mAtA pitAnA sambandha vinAja utpanna thAya che. je jIva garbhamAM utpanna thAya che te garbhavyutkAntika (garbhaja) kahevAya che, arthAt mAtA pitAnA sambandhathI utpanna thanArA be ya ane prayoga e sUcita kare che ke teonA aneka avAntara bheda che. A jalacara paMcendriya tiyAmA je saMmUrNima che teo badhA napuM. zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #388 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 374 prajJApanAsUtre tatra khalu-teSAM madhye ye te saMmUcchimA jalacarapaJcendriyatiryagyonikA bhavanti 'te savve napuMsagA'-te sarve'pi napuMsakA avagantavyAH, saMmUcchimabhAvasya napuMsakattva vyApyatAm, napuMsakatvaM vinA tatsattA'nupapatteH, 'tattha NaM je te gambhavakkaMtiyA'-tatra khalu-teSAM madhye ye te garbhabyutkrAntikA bhavanti te tivihA paNNattA' te trividhAH prajJaptAH 'taM jahAM-tadyathA-'itthI, purisA, napuMsagA' striyaH1, puruSAH2, napuMsakAzca3, 'eesi NaM' eteSAM khalu 'evamAiyANaM-evamAdikAnAm . uparyuktaprakArAdInAm 'jalayarapaMciMdiyatirikkhajoNiyANaM' jalacarapaJcendriyatiyagyonikAnAm 'pajjattApajjattANaM'-paryAptAparyAptakAnAm, 'addhaterasajAikulakoDi joNippamuhasayasahassA bhavaMtIti makkhAya'-addhatrayodaza jAtikulakoTiyonipramukhazatasahasrANi-sArddhadvAdaza jAtikulakoTInAM yonipramukhANi-yonipravahANi yonizatasahasrANi-sArddha dvAdazalakSAH jAtikulakoTayo bhavantItyAkhyAtam, tIrthakRdbhiritizeSaH, prakRtamupasaMharannAha-'se taM jalayarapaMciMdiyatirikkhajoNiyA' te ete-upadarzitAH jalacarapaJcendriyatiryagyonikAH prjnyptaaH|031|| mUlam-se kiM taM thalayara paMciMdiyatirikkhajoNiyA ? thala. yarapaMciMdiyatirivakhajoNiyA duvihA paNNattA, taM jahA-cauppaya saka hote haiM, kyoMki saMmUrchima saba napuMsaka hI hote haiM / napuMsakatva ke vinAsaMmUrchima kI sattA nahIM hai / ina jIyoM meM jo garbhaja haiM, ve tInoM prakAra ke hote haiM-strI, puruSa aura napuMsaka / ina paryApta aura aparyApta sabhI jalacara paMcendriya tiryacoM ke sADhe bAraha lAkha kulakoTiyoM ke yonipravAha haiM-sADhe bAraha lAkha yoniyAM haiM, aisA tIrthakara bhagavantoM ne kahA hai / aba upasaMhAra karate haiM-yaha jalacara paMcendriya tiryagyonikoM kI prajJApanA huI // 31 // zabdArtha-(se kiM taM thalayara paMciMdiyatirikkhajoNiyA?) sthalacara saka hoya che. kemake saMmUrNima badhAja napuMsaka hoya che. napuMsakatva sivAya saMmUchimanI sattA nathI hotI. A jIvomAM je garbhaja che. teo traNa prakAranA hoya che strI, purUSa ane napuMsaka A paryApta ane aparyApta badhA jalacara paMcendriya tiyAnA sADA bAra lAkha kula keTInI nipravAha che, sADA bAra lAkha veniyA cha. sema tItha 42 bhagavAne 4thu cha. have upasaMhAra karatAM kahe che A jalacara paMcendriya tinIkenI prarUpaNA thaI. e sU. che 31 che sAtha-(se kiM thalayarapaMciMdiyatirikkhajoNiyA ?) 22852 5yendriya zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #389 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra, pada 1 sU.32 samedasthalacarapaJcendriyatiyagyonikAH 375 thalayarapaMciMdiyatirikhakhajoNiyA ya, parisappathalayarapaMciMdiyatirikkhajoNiyA ya |2| se kiM taM cauppayathalayarapaMciMdiyatirikkha joNiyA ? cauppayathalayarapaMciMdiyatirikhakhajoNiyA cauvivahA paNNattA, taM jahA - egakhurA, bikhurA, gaMDIpayA3, saNa phayA | 4 | se kiM taM egakhurA ? egakhurA aNegavihA paNNattA, taM jahA - assA, assatarA, ghoDagA, gaddabhA, gorakhakharA, kaMda lagA, sirikaMdalagA, AvattagA, je yAvanne tahappagArA, se taM egarA | 1 | se kiM taM dukhurA ? dukhurA aNegavihA paNNattA, taM | jahA - uTTA, goNA, gavayA, rojjhA, pasuyA, mahisA, miyA, saMvarA, varAhA, ayA, elaga - ruru - sarabha - camara-kuraMga-gokaNNamAjhyA je yAvanne taha pagArA, se taM dukhurA |2| se kiM taM gaMDIpayA ? gaMDIpayA aNegavihA paNNattA, taM jahA - hatthI hatthIpraNayA muMkaNahatthI khaggA gaDA, je yAvanne tahappagArA, se taM gaMDIpayA | 3| se kiM taM saNaphayA ? saNapphayA aNegavihA paNNattA, taM jahA - sIhA vagghA dIviyA acchA taracchA parassarA siyAlA viDAlA suNagA kolasuNagA (granthaH 500) kokaM tiyA sagA cittagA cillAgA, je yAvanne tahappagArA, se taM saNaphayA / te samAsao duvihA paNNattA, taM jahA-saMmucchimA ya ganbhavakkaMtiyA ya / tattha NaM je te saMmucchimA te savve napuMsagA / tattha NaM je te gabbhavakkaMtiyA te tivihA paNNattA, taM jahA - itthI 1, purisAra, napuMsagA 3 / eesi NaM evamAiyANaM thalayarapaMciMdiyatirikkhajoNiyANaM pajattApajjanttANaM dasajAikulakoDijoNippamuhasaya sahassAiM bhavatIti makkhAyaM / se taM cau ppayathalayarapaMciMdiyatirikkha joNiyA // sU0 32 // chAyA - atha ke te sthalacarapaJcendriyatiryagyonikA : ? sthalacarapaJcendriya zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #390 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre tiryagyonikAH dvividhAH prajJaptAH, tadyathA-catuSpadasthalacarapaJcendriyattiryagyonikAca, parisarpasthalacarapaJcandriyatiryagyonikAzca / atha ke te catuSpadasthalacarapazcendriyatiryagyonikAH ? catuSpadasthalacarapaJcendriyatiryagyonikAzcaturvidhAH prajJaptAH, tadyathA-ekakhurAH1, dvikhurAH 2, gaNDIpadAH 3, sanakhapadAH 4 / atha ke te ekakhurAH ? ekakhurA anekavidhAH prajJaptAH tadyathA-azyAH, azvatarAH, ghoTakAH, gardamAH, gorakSarAH, kandalakA, zrIkandalakAH, AvartakAH, ye cAnye paMcendriya tiryagyonika jIva kitane prakAra ke haiM ? (duvihA paNNattA) do prakAra ke kahe haiM (taM jahA) ve isa prakAra (cauppayathalayarapaMciMdiya0) catuSpada sthalaparacalane vAle paMcendriya tiryaMca (parisappathala0) aura parisarpa sthalacara paMcendriya tiryaca (se kiMtaM cauppayathala0) catuSpada sthalacara paMcendriya tiryaMca kitane prakAra ke haiM ? (cauvyivahA paNNattA) cAra prakAra ke kahe haiM (taM jahA) ce isa prakAra (egakhurA) eka khura vAle (dukhurA) do khuroM vAle (gaMDIpayA) gaMDIpad (saNapphayA) nAkhUna sahita pairoM vaale| (se kiM taM egakhurA?) eka khura vAle kitane prakAra ke haiM ?) aNegavihA paNNattA) aneka prakAra ke kahe haiM (taM jahA) ve isa prakAra haiM (assA) azva (assatarA) azvatara (ghoDaga) ghoDA (gaddamA) gadhA (gorakkharA) gorakSara (kaMdalagA) kandalaka (sirikaMdalagA) zrI kandalaka (AvattagA) Avartaka (je yAvanne tahappagArA) aura jo isI prakAra ke haiM (se naM egakhurA) yaha eka khura vAle jIvoM kI prarUpaNA huii| tiya yoni 75 8 // praan|| 5cha ? (thalayarapaMciMdiyatirikkhajoNiyA) sthAya2 5yendriya tiya ya 7 (dubihA paNNattA) meM pr4|2| che (taM jahA) teyo An re cha (cauppayayalayarapaMciMdiya0) yatu056 stharaya2 stha6 752 yAsAvA pAyendriya tiya ya (parisappa yala0) mane pasisarpa sthalacara paMcendriya tiryaMca (se kiM taM cauppaya thala0) yatu054 sthasaya2 5'yandriya 88 // 4 // 2 // cha ? (cauppaya thala0) tu054 sthasaya2 pAthendriya 73 (cauvvihA paNNattA) yAra praan| 4hyA cha (taM jahA) tasA mArIta (egakharA) me rI pANai (du khurA) meM parIyo pAni (gaMDIpayA) // 154 (sapphayA) na5 saathain| 5 // (se ki taM egakhurA ?) ye marIja TAranA ? (aNega vihA paNNattA) mane prA2nA hyA che (taM jahA) te // 4Are cha (assA) ghoDA (assatarA) 52-52 (ghoDaga) gho| (gaddabhA) gayA (gorakkharA) // 232 (kaMdalagA) sa (siri kaMdalagA) zrI4404 (AvattagA) 2mAvata (je yAvanne tahappa. zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #391 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prabodhinI TIkA pra. pada 1 sU. 32 samedarathalacarapaJcendriyatiyaMgyonikA : 377 tathA prakArAH, te ete ekakhurAH / 1 / atha ke te dvikhurAH, dvikhurA anekavidhAH prajJaptAH, tadyathA - uSTrAH, goNAH, gavayAH, rojjhAH, pazukAH, mahiSAH, mRgAH, zambarAH, varAhAH, ajAH, eraka - ruru - zara bha- camara-kuraGga gokarNAdikAH, ye cAnye tathAprakArAH, te ete dvikhurA : 2 / atha ke te gaNDIpadAH ? gaNDIpadA anekavidhAH prajJaptAH, tadyathA - hastinaH, hastipUtanakAH, matkuNahastinaH, khar3aginaH, gaNDAH, ye cAnye tathA prakArAH, te ete gaNDIpadAH 3 / atha ke te sanakhapadAH ? sanakhapadA anekavidhAH prajJaptAH, tadyathA - siMhAH, vyAghrAH, dvIpikAH, (se kiM taM dukhurA ?) do khura vAle kitane prakAra ke haiM ? (aNegavihA) aneka prakAra ke ( paNNattA) kahe haiM (taM jahA ) ve isa prakAra ( uThThA) UMTa (goNA) gAya ( gavayA) nIla gAya (rojjhA) roja (pasuyA) pazuka (mahilA) mahiSa - bhaiMsa (miyA) mRga (saMbarA) sAMbhara (varAhA) varAha-sUara (ayA) aja-bakarA (elaga-ruru - sarabha - camara-kuraMga- gokannamAdi) eDaga, ruru, zarama, camara, kuraMga gokarNa Adi (je yAvanne tahappagArA) isI prakAra ke anya bhI (setaM dukhurA) yaha do khura vAloM kI prarUpaNA huI / (se kiM taM gaMDIpayA ?) gaMDIpada kitane prakAra ke haiM ? (aNegavihA paNNattA) aneka prakAra ke kahe gae haiM ( taM jahA ) ve isa prakAra (hatthI) hAthI (hatthIyaNayA) hastipUtanaka (maMkuNahatthI) matkuNa hAthI (khaggA) khaDgI (gaMDA) gaMDA (je yAvanne tahappagArA isI prakAra ke anya bhI (settaM gaMDIpayA) yaha gaMDIpada jIvoM kI prarUpaNA huI / gArA) bhane ? bhAvA praaranA che ( se ttaM egakhurA) mA memarI vAgAve nI prarUpaNA thaI. ( se kiM taM dukhurA ?) me jarIvAnAM DeTA ajharanA che ? (dukhurA) Je jarIvAnAM (aNegavihA) bhane ajharanA (paNNattA) 4hyA che (taM jahA) tethe mA aAranA ( uTTA) UTa (goNA) gAya ( gavayA) nIsA gAya ( rojjho) zeJa (pasuyA ) pazu (mahisA ) bhahiSa-pADA (miyA ) bhRga (saMbarA) sAmara (varAha) 12rAhu-subhara (ayA) anna-rI (alaga ruru, sarabha, camara kuraMgA, gokannamAdi) bheDaga, 33 sarala, yamara, DuraMga, goDa, vigere (je yAvanne taha pagArA) AvI jatanA mI pazu ? hoya (se taM dukhurA) yA me parIvAjAMnI pra3yA thA. ( se kiM taM gaMDIpayA ? ) gaMDI yaha DeTA prahAranA che ? (gaMDIpayA) gaDIyaha ( aNegavihA paNNattA) bhane prAranA DelA che (taM jahA ) teyo mA prahAre che (geft) diell (geftgaman) seal yaas (figugeft) Hy gal (Em) bhaDagI (gaMDA) gauMDA (je yAvanne tahapagArA) tevI latanA jIna pazu ? hoya (settaM gaMDIpayA) mA gaMDIyaha kavonI pra3yA tha pra0 48 zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #392 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 378 prajJApanAsUtre RkSAH, tarakSAH, pArAzarAH, zRgAlA:, biDAlAH, zvAnaH, kolazvAnaH, (granyaH 500) kokantikAH, zazakAH, citrakAH, cillakAH, ye cAnye tathA prakArAH, te ete sanakhapadAH 4 / te samAsato dvividhAH prajJaptAH, tadyathA-saMmUcchimAztha, garbhavyutkrAntikAzca / tatra khalu ye te saMmUcchimAste sarve npuNskaaH| tatra khalu ye te garbhavyutkrAntikAste trividhAH prajJaptAH, tadyathA-striyaH 1, puruSAH 2, npuNskaaH| eteSAM khalu evamAdikAnAM sthalacarapaJcendriyatiryagyonikAnAM paryAptAparyAptAnAM dazajAti kulakoTiyoni pramukhazatasahasrANi bhavantItyAkhyAtam / te ete catuSpadasthalacarapaJcendriyatiryagyonikAH ||suu032|| ___(se kiM taM saNappayA ?) sanakhapada kitane prakAra ke haiM ? (aNegavihA papaNattA) aneka prakAra ke kahe haiM (taM jahA) ve isa prakAra haiM (sIhA) siMha (yagghA) vyAghra (dIviyA) dvIpika (acchA)rIcha (taracchA) tarakSa (pararasarA) pArAzara (siyAlA) siyAra (viDAlA) viDAla (suNagA) zvAna (kolasuNagA) kolazvAna (koketiyA) lomaDI (sasagA) zazaka (cittagA) cittA (cillagA) cillaka (je yAvanne tahappagArA) anya bhI jo isI prakAra ke haiM (se taM saNapphayA) yaha sanakhapadoM kI prarUpaNA samApta huii| (te samAsao duvihA paNNattA) ve saMkSepa se do prakAra ke kahe haiM (taM jahA) ve isa prakAra (samucchimA ya gambhavakkaMtiyA ya) saMmUchima aura garmaja (tattha NaM je te saMmucchimA) unameM jo saMmUrchima haiM (te savve napuMsagA) ve saba napuMsaka haiM (tatya NaM je te gambhavakkaMtiyA) unameM jo garbhaja haiM (te tivihA paNNattA) ye tIna prakAra ke kahe haiM (taMjahA) vaha isa prakAra (itthI purisA napuMsagA) strI, puruSa aura napuMsaka (eesi (se ki taM saNappayA) naumi prANI // 4 // 2 // cha (saNappayA) namapANai jii (aNegavihA paNNattA) bhane 54 / 2 / 4i cha (taM jahA) te // 4Are cha (sIhA) siDa (vagdhA) pAtha (dIviyA) 574 (ricchA) rIcha (taracchA) ta26 (parassarA) paa2|12 (siyAlA) sIyANa (biDAlA) mobADI (suNagA) ta (kolasuNagA) sit| (kokaMtiyA) istIyan aisii (sasagA)sasA (cittagA) yitt| (cillagA) PAAY (je yAvanne tahappagArA) yI 2 mA prAranA cha (se taM saNNappayA) 2 // sanama pAnI pr35|| 24 (te samAsao duvihA paNNattA) te sapathI 2. praa2|| 4||(tNjhaa) teso 2 prAre (samucchimAya gambhavatiyAya) sa bhUchibha mane 4 (tatthaNaM je te saMmucchimA) tesama 2 sa bhUmi cha (te savve napuMsagA) tes| badhA napuMsaka che zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #393 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyayodhinI TIkA pra. pada 1 sU.32 samedarathalacarapaJcendriyatiryagyonikAH 379 TIkA-atha sthalacarapazcendriyatiryagyonikAn prarUpayitumAha-'se ki taM thalayarapaMciMdiyatirikkhanoNiyA ?'-atha ke te, kativighA ityarthaH sthalacarapaJce. ndriyatiryagyonikAH prajJaptAH ? bhagavAnAha-thalayara paMciMdiyatirikkhajoNiyA duvihA paNNattA' sthalacarapazcandriyatiryagyonikAH dvividhAH prajJaptAH, 'taM jahA'tadyathA, 'cauppayathalayarapaMcidiyatirikkhajoNiyA ya-catuSpadasthalacarapaJcendriyatiryagyonikAzca 'parisappathalayarapaMciMdiyatirikkhajoNiyA ya'-parisarpasthalacarapazcendriyatiryagyonikAca, tatra catvAri padAni yeSAM te catuSpadAH-ghoTakAdayaH, te ca te sthalacarapaJcandriyatiryagyonikAzceti catuSpadasthalacarapaJcendriyatiryagyonikAH, vakSaHsthalena bhujAbhyAM vA parisarpantIti parisarpAH sarpanakulaprabhRtayaH, te ca te sthalacarapaJcendriyatiryagyonikAzceti-parisarpapazcendriyatiryagyonikAH, NaM evamAiyANaM thalayarapaMciMdiyatirikkhajoNiyANaM) ityAdi ina sthalacara paMcendriya tiryaMcoM ke (pajjattApajjattANaM) paryAptoM aura aparyAptoM ke (dasajAikulakoDijoNiyappamuhasayasahassAI bhayaMtItimakkhAyaM) dasa lAkha jAti kulakoTi yonipravaha hote haiM, aisA kahA hai (se ttaM cauppayathalayarapaMciMdiya tirikkhajoNiyA) yaha catuSpada sthalacara paMcendriya tiryaMcoM kI prarUpaNA pUrNa huI // 32 // TIkArtha-aba sthalacara paMcendriya tiryacoM kI prarUpaNA karate haiM / sthalacara paMcendriya tithaMca kauna haiM arthAt kitane prakAra ke haiM ? bhagavAn ne uttara diyA-ve do prakAra ke haiM-catuSpada arthAt ghoDA Adi caupAye (tatthaNaM je te gambha vakkaMtiyA) tamAma 2 mA che (te tivihA paNNattA) tesA // 2 // 4 // cha (taM jahA) tethe mA rIte (itthI purisA, napuMsagA) sI, 535, mane nathusa 4 (eesiNaM evamAiyANaM thalayarapaMcidiya tirikkhajoNiyANaM) sanama vigaire // sthAya2 payandriya tiya yAnA :(pajjattApajjattANaM) paryApta mana bharatAnA (dasa jAikulakoDI joNiyappamuhasayasahassAI bhavatIti makkhAya) isa dAma tige TiyAni prayADa thAya che sebha 4thu cha (se taM cauppaya thalayarapaMciMdiyatirikkhajoNiyA) 2 // yatu054 sayara pAyendriya tiya yAnI prarUpaNa thaI. e sU. 31 che TIkArtha - have sthalacara paMcendriya tiyAnI prarUpaNa karatA kahe che sthalacara pacendriya tiryaMca keNa che arthAt keTalA prakAranA che? zrI bhagavAne uttara Ape te be prakAranA che-catuSpada Adi arthAta paga ane parisarpa arthAt peTe cAlatAM jemake sApa naLI, vigere zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #394 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 380 prajJApanAsUtre cakAradvayena sUcita svagatAnekamedatvaM prarUpayati- 'se kiM taM cauppayathalayarapaMcidiyatirikkhajoNiyA ?' - atha ke te, katividhA ityarthaH, catuSpadasthalacarapaJcendriyatiryagyonikAH prajJaptAH ? bhagavAnAha - 'ca uppayathalayarapaMcidiyatirikkhajoNiyA cauvhiA paNNattA'-catuSpadasthalacarapazcendriyatiryagyonikAzcaturvidhAH prajJaptAH, 'taM jahA ' - tadyathA, egakhurA' - ekakhurAH pratipAdam ekaH khuraH zapho yeSAM te eka khurA:- azvAdayaH, 'bikhurA' - dvikhurA :- pratipAdaM dvau khurau -zaphI yeSAM te dvikhurA :- gavAdayaH, 'gaMDIpayA' gaNDIpadA :- gaNDIva - suvarNakArAdhikaraNIsthAnamiva padaM yeSAM te gaNDIpadA: - hastyAdayaH, 'saNaphayA' - sanakhapadA:- sanakhAni - dIrghanakhayuktAni padAni yeSAM te sanakhapadAH - vyAghrAdayaH atha etAneva eka kharAdIna medataH - krameNa prarUpayitumArabhate - 'se kiM taM egakhurA ?' - atha ke te - katividhAH, ekakhurAH prajJaptAH, bhagavAnAha - ' egakhurA aNegavihA paNNattA'aura parisarpa arthAt reMga kara calane vAle, jaise sarpa nakula aadi| yahAM bhI donoM 'ya' yaha sUcita karate haiM ki inake mI avAntara bheda aneka haiM / aba prazna yaha hai ki catuSpada sthalacara paMcendriya tiryaca kitane prakAra ke haiM ? bhagavAn ne uttara diyA- ve cAra prakAra ke kahe gae haiM, yathA - (1) ekakhura arthAt jinake paira eka khura vAle hoM, jaise azva Adi, (2) dvikhura arthAt jinake pratyeka paira meM do-do khura hoM, jaise gau Adi, (3) gaNDIpada arthAt jinake pAMca gaMDI (svarNakAra kI adhikaraNI ke sthAna) ke samAna paira hoM, jaise hAthI Adi, (4) sanakhapada arthAt jinake pairoM meM lambe nAkhUna hoM, jaise vyAghra Adi / aba inacAroM kI bhedapUrvaka prarUpaNA haiM / eka khura vAle kitane prakAra ke haiM ? bhagavAn ne kahA - aneka prakAra ahIM paNa e 'ya' Ama sUcave che ke teonA paNa avAntara bheda aneka che. have prazna e che ke catuSpAda sthalacara pacendriya tiya ca keTalA prakAranA che? zrI bhagavAne uttara ApyA--teo cAra prakAranA kahelA che, jemake (1) eka khura arthAt jemanA paga eka kharIvALA che jemake gheADA vigere (ra) dvipura arthAt jeenA dareka pagamAM e e kharIce hAya che, jemake gAya bheMsa vigere (3) gaDIpada arthAt jenA paga sAnAnu ghaDavAnI eraNanA sarakhA paga hAya jemake hAthI vi. (4) sanakhapada jenA pagamAM nakha hoya dA. ta. vAgha vigere have e cArenI bheTa pUrvaka prarUpaNA kare che eka kharIvALA keTalA prakAranA che? zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #395 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra. pada 1 sU.32 samedasthalacarapazyendriyatiyonikAH 381 eka khurAH anekavidhAH prajJaptAH, 'taM jahA' tadyathA-'assA'-azvAH, 'assatarA' -azvatarAH 'ghoDagA'-ghoTakAH, 'gaddamA' gardabhAH, 'gorakkharA'-gorakSarAH 'kaMdalagA'-kandalakAH, 'sirikaMdalagA'-zrIkandalakAH, 'AvattagA'-AvartakAH, 'je yAyanne tahappagArA'-ye'pi cAnye tathA prakArAH, evaMvidhA bhavanti te'pi sarve eka khurA avagantavyAH , 'prakRtamupasaMharannAha-'se taM egagdurA'-te eteupadarzitAH, eka khurAH prajJaptAH, atha dvikhurAn prarUpayitumAha-'dukhurA aNegavihA paNNattA' dvikhurA anekavidhAH prajJaptAH, 'taM jahA'-tadyathA-'uTTA'-uSTrAH 'goNA' -goNAH-gAya ityarthaH 'gavayA' gavayAH 'rojjhA'-rojjhAH 'pasuyA' - pazukAH, 'mahisA' mahiSAH, 'miyA' mRgAH, 'saMvarA' zambarAH, 'varAhA'-varAhAH, 'ayA'ajA-elaga-ruru-sarabha-yamara-kuraMga-gokannamAdiyA'-eDaka-ruru-zarama-bamara -kuraGga-gokarNAdikAH 'je yAvanne tahappagArA'-ye'pi cAnye tathA prakArAH, evaM vidhA bhavanti, te'pi sarve dvikhurAH jJAtavyAH, prakRtamupasaMharannAha-'se taM dukhurA' te ete-upadarzitAH, dvikhurAH prajJaptAH, atha gaNDIpadAn prarUpayitumAha -'se kiM taM gaMDIpayA ?' 'se'-atha, 'kiM taM' ke te, kati vidhA ityarthaH, gaNDIke haiM, jaise-azva, azvatara, ghoTaka, gardabha, gorakSara, kandalaka, zrIkandalaka, Avartaka tathA isI prakAra ke anya / jo bhI eka khura vAle haiM una saba kI gaNanA inake sAtha hI karanA cAhie / ye ekakhura tiryaca batalAe ge| aba do khura vAle sthalacara paMcendriyoM kI prarUpaNA karate haiM-do khura vAle kitane prakAra ke haiM ? bhagavAna ne uttara diyA-aneka prakAra ke kahe gae haiM / ve isa prakAra haiM-UMTa, gAya, gavaya (nIlagAya), rojha, pazuka, mahiSa, mRga, sAyara, varAha, aja (bakarA), eDaga, ruru, zarabha, zrI bhagavAna uttara Ape che- aneka prakAranA che, jema ghoDA, azvatara ghaTaka gadhADA, gerakSara, kandalaka. zrIkandalaka, Avartaka, temaja evI jAtanA anya je koI eka kharIvALA che, temanI gaNatarI AnI sAtheja karavI joIe A eka kharI vALA tiryaMce batAvyAM. have be kharIvALA sthalacara pacendriyanI prarUpaNa kare che be kharI vALA keTalA prakAranA che? zrI bhagavAne uttara Ape-aneka prakAranA kahyAM che. te A rIte che Ta, // 5, 15 (nalani,) 2, 524, bhASa, bhRga, sAma2, 24, 532, 2331, 33, 21, 22, 23, tama aux taduparAnta zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #396 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 382 prajJApanAsUtre padAH prajJaptAH bhagavAnAha-'gaMDIpayA aNeNavihA paNNattA' gaNDIpadA anekavidhAH-nAnAprakArakAH prajJaptAH, 'taM jahA'-tadyayA 'hatthI'-hastinaH 'hasthipUyaNayA'-hastipUtanakAH, 'maMkuNahatthI'-matkuNahastina:-dantarahita laghukAya hastina ityarthaH 'khaggA' khaginaH 'gaMDA'-gaNDAH, 'je yAvanne tahappagArA'ye'pi cAnye tathAprakArAH-evaMvidhAH santi te'pi sabai gaNDIpadAH jJAtavyAH, prakRtamupasaMharanAha-'se taM gaMDIpayA-te ete upadarzitAH gaNDIpadA prajJaptAH, atha sanakhapadAn prarUpayitumAha-'se kiM taM saNapphayA'-atha ke te katividhA ityarthaH, sanakhapadAH prajJaptAH ? bhagavAnAha-'saNapphayA aNegavihA paNNattA' sanakhapadAH, anekavidhAH nAnAprakArakAH prajJaptAH, 'taM jahA'-tadyathA-'sIhA'-siMhAH, 'vagyA' vyAghrAH, 'dIviyA'-dvIpikA:-dvIpina ityarthaH, 'acchA' RkSAH bhalllUkA ityarthaH, 'taracchA'-tarakSAH, 'parassarA' pArAzarAH, 'siyAlA' zrRgAlaH 'biDAlA' viDAlAH, 'muNagA'-zvAnaH, 'kolasuNagA' kolazvAna:-kotiyA'-kokantikAH camara, kuraMga tathA gokarNa aadi| inake atirikta anya jo isI prakAra ke hoM unheM bhI dvikhura hI samajhanA caahie| yaha dvikhuroM kI prarUpaNA huii| ___ aba gaMDIpadoM kI prarUpaNA karate haiN| gaMDIpada kitane prakAra ke haiM ? bhagavAn ne kahA-gaMDIpada aneka prakAra ke haiM / ve isa prakAra-hAthI, hastipUtanaka, matkuNahastI arthAt vinA dAMtoM kA choTe kada kA hAthI, khaDgI, geMDA, tathA isI prakAra ke anya / yaha gaMDIpadoM kI prarUpaNA huii| sanakhapada kitane prakAra ke haiM ? bhagavAn ne kahA-sanakhapada aneka prakAra ke kahe gae haiN| ve isa prakAra haiM-siMha, vyAghra, dIpika (dIpaDA) rIcha (bhAlU), tarakSa, parAzara, zrRgAla, viDAla, zvAna, kolavAna, lomaDI, bIjA paNa AvA prakAranA je hoya teone paNa dvibura samajavA jeIe A be khurAnI prarUpaNa thaI. have gaMDIpadanI prarUpaNa kare chegaMDIpada keTalA prakAranA che? zrI bhagavAne kahyuM-caMDIpada aneka prakAranA che. te A rIte hAthI hasti pUtana4, ma stI , arthAt mahanIyu (rane hota na DAya) bhajI, 31, temaja AvI jAtanA bIjA A gaMDIpadanI prarUpaNa thaI. sanakha pada keTalA prakAranA kahyA che? zrI bhagavAne kahyuM-sanakhapada aneka prakAranA kahyAM che, teo A prakAre cha siDa, pAdha, dvi54, (hI531) cha, tarakSa, pArAza2, ziyA, mInA, zvAna, kelAna, lemaDI, kharadA, citto, cillAka, temaja AvI jAtanA zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #397 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra. pada 1 sU.32 samedarathalacara paJcandriyatiryagyonikAH 383 'sasagA' - zazakAH, 'cittagA'-citrakAH, 'cillagA'-cillakAH, je yAvanne tahappagArA'-ye'pi cAnye tathAprakArAH-evaM vidhA bhavanti te'pi sarve sanakhapadA jJAtavyAH, prakRtamupasaMhanAha-'settaM saNaphayA'-te ete-pUrvoktAH sanakhapadAH prajJaptAH 'te samAsao duvihA paNNattA' te-catuSpadAH samAsataH-saMkSepeNa dvividhAH prajJaptAH, 'taM jahA' tadyathA, 'saMmRcchimAya' gambhavavatiyA ya-saMmRcchimAztha, garbhavyutkrAntikAca, 'tattha NaM je te saMmucchimA'-tatra khalu-teSAM madhye ye te saMmUcchimAzcatuSpadA bhavanti 'te savye napuMsakA eva bhavanti 'tatthaNaM je te ganbhavakkaMtiyA'-tatra khalu-teSAM madhye ye catuSpadA garbhavyutkrAntikA bhavanti 'te tipihA paNNattA'-te trividhAH prajJaptAH, 'taM jahA'-tadyathA, 'itthI' striyaH 'purisA'puruSAH, 'NasagA' napuMsakAzca, 'eesi NaM' eteSAM-eteSAM pUrvoktAnAma 'evamAiyANaM'-evamAdikAnAm 'thalayarapaMciMdiyatirivakhajoNiyANaM'- sthalacara pazcandriyatiryagyonikAnAm 'pajjattApajjattANaM' paryAptAparyAptakAnAm 'dasajAikulakoDi joNippamuhasayasahassA' - dazajAtikulakoTiyonipramukhazatasahasrANi - dazalakSA jAtikulakoTayaH 'bhavaMtIti makkhAya' bhavantIti AkhyAtaM tIrthakRbhiH, prakRtamupasaMhannAha-'se taM cauppayathalayarapaMciMdiyatirikkha joNiyA'-te ete catuSpadasthalacarapazcendriyatiryagyonikAH prajJaptAH ||suu0 32 // kharagoza, cittA, cillaka, tathA isI prakAra ke jo anya haiN| yaha sanakhapadoM kI prarUpaNA huii| ___ ve catuSpada jIva saMkSepa se do prakAra ke haiM / , yathA-saMmUrchima aura garbhaja / inameM jo saMmUrchima haiM, ve saba napuMsaka hI hote haiM aura inameM jo garbhaja haiM, ve tIna prakAra ke haiM-strI, puruSa aura napuMsaka / ityAdi ina sthalacara paMcendriya tiryacoM ke, jinameM paryApta aura aparyApta donoM sammilita haiM, daza lAkha jAti kulakoTi yonipravaha hai, aisA tIrthakaroM ne kahA hai| yaha catuSpada paMcendriya sthalacara tiryaMca jIvoM kI prarUpaNA pUrNa huI // 31 // je bIjAM che. A sanakhapadanI prarUpaNuM thaI. catuSpada jIva saMkSepe be prakAranA che-jemake saMmUrNima ane garbhaja temAM je saMmUrNima che te napuMsaka hoya che ane temAM je garbhaja che teo traNa prakAranA che, strI, purUSa, ane napuMsaka, vigere A rIte A sthaLacara paMcendriya tiryaMce ke jemAM paryApta ane aparyApta bane saMmilita che te enI daza lAkha jAtikula keTani pravAha che. ema tIrthakaree kahyuM che. A catupAda paMcendriya sthalacara tiyaca jInI prarUpaNuM purI thaI che sU. 131 zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #398 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre mUlam - se kiM taM parisappathalayarapaMciMdiyatirikkhajoNiyA ? parisappathalayarapaMciMdiyatirikkhajoNiyA dubihA paNNattA, taM jahA - uraparisappathalayarapaMciMdiyativikhajoNiyA ya, bhuyaparisappayalayarapaMcidiyatirikkhajoNiyA ya / se kiM taM uraparisappathalayarapaMciMdiyatirikkhajINiyA ? uraparisappathalayarapaMciMdiyatirikkhajoNiyA cauvvihA paNNattA, taM jahA - ahIra, aya garA2, AsAliyA3, mahoragA4 / se ki taM ahI ? ahI dubihA paNNattA, taM jahA - davyIkarA ya mauliNo ya / se kiM taM vIrA ? davvIkarA aNegavihA paNNattA, taM jahA - AsI visA, diTTivisA, uggabisA, bhogavisA, tathAvisA, lAlAvisA, ussAsavisA, nIsAsavisA, kaNhasappA, seyasappA, kAodarA, dajjhapupphA, kolAhA, melimiMdA, sesiMdA, je yAvanne taha pagArA / se taM davvIkarA / se kiM taM mauliNo ? mauliNo aNegavihA paNNattA, taM jahA - divyAgA, goNasA, kasAhIyA, vaiulA, cittaliNo, maMDaliNo, mAliNo, ahI: ahisalAgA, vAsapaDAgA, je yAvanne tahappagArA, se taM mauliNo / senaM ahI / se kiM taM ayagarA ? ayagarA egAgArA paNNattA, setaM ayagarA / se kiM taM AsAliyA ? kahi NaM bhaMte ! AsAliyA saMmucchar3a ? goyamA ! aMto maNussakhitte aDDAijjesu dIvesu nivvAghAeNaM pannarasasu kammabhUmisu, vAghAyaM paDucca paMcasu mahAvidehesu, cakkapaTTikhaMdhAvAresu, vAsudevakhaMdhAvAresu, baladevakhaMdhAvAresu, maMDaliyakhaMdhAvAresu, mahAmaMDaliyakhaMdhAvAresu, gAmanivesesu, nagaraniyesesu, kheDanibesesu, kabbaDanivesesu, maDaMbanivesesu, doNamuhanivesesu, paTTaNanivesesu, Agaranivesesu, Asamanivesesu, saMvAhanivesesu, rAyahANinivesesu, 183 zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #399 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra. pada 1 sU.33 parisarpasthalacarapaJcendriyatiryagyAnikAH 385 eesiNaM ceva viNAsesu, ettha NaM AsAliyA sNmucchi| jaha nne NaM aMgulassa asaMkhejjaibhAgamettAe ogAhaNAe, ukkoseNaM bArasajoyaNAiM, tayaNurUvaM ca NaM vikkhaMbhavAhalleNaM bhUmi dAlittANaM samudrai / asannI micchAdiTrI aNNANI aMtomuhatAddhAuyA ceva kAlaM karei 2 se taM aasaaliyaa| chAyA-atha ke te parisarpasthalacarapaJcendriyatiryagyonikAH ? parisarpasthalacarapaJcendriyatiryagyonikA dvividhAH prajJaptAH, tadyathA-uraHparisarpasthalacarapazcendriyatiryagyonikAca, bhujasarpasthalacarapaJcandriyatiryagyonikAzca / atha ke te uraH parisarpasthalacarapaJcendriyatiyagyonikAH ? uraHparisarpasthalacarapaJcendriyatiryagyonikAzcaturvidhAH prajJaptAH, tadyathA-ahayaH1, ajagarAH2, AsAlikA 3, mahoragAH 4 atha ke te ahayaH ? ahayo dvividhA prajJaptAH tadyathA-darvIkarAzva, mukulinazca / __ zabdArtha-(se kiM taM parisappathalayarapaMciMdiyatirikkhajoNiyA ?) parisarpa sthalacara paMcendriya tiryaMca kitane prakAra ke haiM ? (duvihA paNNattA) do prakAra ke kahe haiM (taM jahA) yaha isa prakAra (uraparisappathalayara0 bhuyaparisappathala0) ura parisarpa sthalacara paMcendriya tiryaMca aura bhujaparisarpa sthalacara paMcendriya tiryaca __ (se kiM taM uraparisappathalayara0) ura parisarpa sthalacara0 kitane prakAra ke haiM ? (caucihA paNNattA) cAra prakAra ke kahe haiM (taM jahA) yaha isa prakAra (ahI) sarpa (ayagarA) ajagara (AsAliyA) AsAlikA (mahoragA) mahA-uraga / hAtha-(se ki taM parisappa thalayarapaMci diyatirikkhajoNiyA ?) para sa5 sthAya2 payandriya tiyaya TA 42 // 4hA cha ? (parisappathalacarapaMci diya tirikkhajoNiyA) parisa sthalayara payandriya (duvihA paNNattA)o prAranA (taM jahA) te // zate (uraparisappa thalayara0 bhuyaparisappa thala0) 72 parisapa sthalayara cendriya tiryaMca ane bhujaparIsarpa sthalacara paMcendriya tiryaMca (se ki taM uraparisappa thalayara0 sthasaya20 Tasara 2 // cha ? (ura parisappa thalayara0) 12: 52 sapa sthAya2 (caubihA paNNattA) yA2 42 hA cha (taM jahA) te 40 prAre (ahI) sa5 (ayagarA) 2012 (AsAliyA) mAsAsi (mahoragA) mhaa-2|| pra049 zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #400 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 386 prajJApanAsUtre atha ke te dIMkarAH 1 dargIkarA anekavidhAH prajJaptAH, tadyathA-AzIviSAH, dRSTi viSAH, ugraviSAH, bhogaviSAH, tvagviSAH, lAlAviSAH, ucchyAsaviSAH, niHzvAsaviSAH, kRSNasarpAH, zvetasaH, kAkodarAH, dahyapuSpAH, kolAhAH melimindAH, zeSendrAH ye cAnye tathAprakArAH, te ete darvIkarAH atha ke te muku, limaH ? mukulino'nekavidhAH prajJaptAH, tadyathA-divyAkAH, gonasAH, kaSAdhikAH, ___(se ki ta ahI ?) ahi-sarpa kitane prakAra ke hote haiM ? (ahI duvihA paNNattA) sarpa do prakAra ke kahe haiM (taM jahA) vaha isa prakAra (davcIkarA ya) phaNa vAle (mauliNo ya) vinA phaNa ke (se kiM taM davvIkarA ? phaNa vAle kitane prakAra ke haiM ? (aNegavihA paNNattA) aneka prakAra ke kahe haiM (taM jahA) ve isa prakAra haiM (AsIvisA) dADhoM meM viSa vAle (divivisA) dRSTi meM viSa vAle (uggavisA) ugna viSavAle (bhogavisA) phaNa meM viSa vAle (tayAvisA) tvacA meM viSavAle (lAlAvisA) lAra meM viSayAle (UsAsavisA) ucchvAsa meM viSayAle (nIsAsavisA) nizvAsa meM viSayAle (kaNhasappA) kRSNa sarpa (seyasappA) zveta sarpa (kAodarA) kAkodara (dajjhapuSpA) dahyapuSpa (kolAhA) kolAha (melibhiMdA) melibhinda (sesiMdA) zeSendra (je yAvanne tahappagArA) aura bhI isI prakAra ke / (se kita mauliNo ?) mukulI-vinA phaNa ke sarpa kitane prakAra ke haiM / (aNegavihA paNNattA) aneka prakAra ke kahe haiM (taM jahA) ve isa prakAra haiM (se ki taM ahI ?) -452-sa5 / 52nA khAya cha (ahi duvihA paNNattA) so meM prA2nA 4aa cha (taM jahA) tes|| 2 // 2 (davvIkarA ya) 3vAsa (mauliNI ya) 35 paan| (se ki taM davvIkarA ?) vANA TasI tanA cha ? (davbIkarA) 3 pAmA so (aNegavihA paNNattA) mane prAranA 4i cha (taM jahA) teso / 4 // 2 cha (AsIvisA) vADhamA 2vA (diTThIvisA) dRSTimA 21 / / (uggavisA) aviSANA (bhogavisA) 3zubhA2vA (tayApisA) payAmA 32 // (lAlAvisA) mA uP (UsAsavisA) 27pAsamA rANA (nIsAsa visA) nizvAsamA 2vA (kaNhasappA) sa5 (seyasappA) zvetasa5 (kAodarA) 4 // 42 // (dajjha pupphA) 6505 (kolAhA) bADa (melimiMdA) bhelibhin6 sisidA) zeSendra (je yAvanne tahappagArA) mI 5 vI tanA (se kiM taM mauliNo ?) bhusI 35 // 2 // sapA nA 4 // cha (aNegavihA) bhane 542 // 4 // cha (taM jahA) teyA 2 // rIte cha (divvAgA) zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #401 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra. pada 1 sU.33 parisarpasthalacarapaJcendriyatiryagyAnikAH 387 vyatikulAH, citralinaH maNDalinaH mAlinaH, ahayaH, ahizalAkAH, yAsapatAkAH, ye cAnye tathAprakArAH, te ete mukulinaH / te ete ahayaH / atha ke te ajagarAH ajagarA ekAkArAH prajJaptAH / te ete ajgraaH| atha kA sA AsAlikA ? kutra khalu bhadanta ! AsAlikA saMmUrchati ? goyamA ! anto manuSyakSetre arddhatRtIyeSu dvIpeSu, nirvyAghAtena paJcadazasu karmabhUmiSu, vyAghAtaM pratItya mahAvideheSu, (divvAgA) divyAka (goNasA) gonasa (kasAhIyA) kaSAdhika (vaiulA) vyatikula (cittaliNo) citralI (maMDaliNo) maMDalI (mAliNo) mAlI (ahI) ahi (ahisalAgA) ahizalAkA (vAsapaDAgA) vAsapatAkA (je yAcanne tahappagArA) aura bhI jo isI prakAra ke haiM (se taM mauliNo) yaha mukulI soM kI prarUpaNA huI / (se taM ahI) yaha ahisarpo kI prarUpaNA pUrI huii| (se kiM ta ayagarA ?) ajagara kitane prakAra ke haiM ? (egAgArA paNNattA) eka prakAra ke kahe haiM (se ttaM ayagarA) yaha ajagara kI prarUpaNA huii| ___ (se kiM taM AsAliyA ?) AsAliyA ke kitane prakAra haiM ? (kahi NaM bhaMte AsAliyA saMmucchai ?) kahAM bhagavan ! AsAliyA kI utpatti hotI hai ? (goyamA ! aMto maNussakhitte) manuSya kSetra ke andara (aGDhAijjesu dIvesu) aDhAI dvIpa meM (nivyAghAeNaM) vinA vyAghAta ke (pannarasalu) pandraha (kammabhUmisu) karmabhUmiyoM meM (vAghAyaM paDucca) vyAghAta se (paMcasu mahAvidehesu) pAMca mahAvidehoM meM (cakkayahi khNdhaadriyaa|| (goNasA) gonasa (kasAhiyA) 4||dhi (vaiulA) vyatita (cittaliNo) (Aaeii (maMDaliNo) bhI (mAliNo) Heil (ahI) mA (ahiMsalAgA) maDi shaa| (vAsapaDAgA) vaas5|| (je yAvanne tahappagArA) mIla 55 re mAvI aadu cha (se taM mauliNo) mA bhuta35 sonI pr35| (se taM ahI) A ahI-sarponI prarUpaNA purI thaI (se kiM taM aygr|) mA2 88 54AranA cha ? (ayagarA) magara (egAgArA paNNattA) 244 12 // 4ai cha (se taM ayagarA) 2magaranI prarUpaNa thaI (se kiM taM AsAliyA ?) mAsAliyA TamI ta cha ? (kahiNaM bhaMte AsAliyA saMmucchai ?) bhagavan mAsAliyonI utpatti 4yAM yAya cha 1 (goyamA aMto maNussakhitte) he gautama ! manuSyakSetranI man42 (aDhAijjesu dIyesu) 24yApIsa dIpabhA (nivyAghAeNaM) vyAyAta sivAyana (pannarasasu) 542 (kammabhUmisu) 4 zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #402 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 388 prajJApanAsUtre cakravartiskandhAvAreSu, vAsudevaskandhAvAreSu, mANDalikaskandhAvAreSu, mahAmANDalikaskandhAvAreSu, grAmanivezeSu, nagaranivezeSu, nigamanivezeSu, kheTanivezeSu, karbaTanivezeSu, maDambanivezeSu, droNAkhanivezeSu, paTTana-pattananivezeSu, AkaranivezeSu, AzramanivezeSu, saMbAhanivezeSu, rAjadhAnInivezeSu, eteSAmeva vinAzeSu, atra khalu AsAlikA saMmUrchati / jaghanyena aMgulasyAsaMkhyeyabhAgamAtrayA avagAhanayA vAresu) cakravartI ke skaMdhAvAroM-senAnivezoM meM (vAsudeva khaMdhAvAresu) vAsudeva ke skaMghAyAroM meM (baladeva khaMdhAvAresu) baladeva ke skaMdhAvAroM meM (maMDaliyakhaMdhAvAresu) mAMDalika rAjA ke skaMdhAvAroM meM (mahAmaMDaliyakhaMghAvAresu) mahAmAMDalika ke skaMdhAvAroM meM (gAmanivesesu) grAma ke nivezoM meM (nagaranivesesu) nagara sanivezoM meM (kheDasanivesesu) kheTasannivezoM meM (kaJcaDanivelesu) karbaTa nAmaka vastI ke nivezoM meM (maDaMbanivesesu) maDamba nivezoM meM (doNamuhaniye lesu) droNamukha ke nivezoM meM (paTTaNaniveselu) paTTana ke nivezoM meM (Agaraniveselu) Akara ke nivezoM meM (Asamanivesesu) Azrama ke nivezoM meM (saMbAhanivesesu) saMbAdha ke nivezoM meM (rAyahANInivesesu) rAjadhAnI ke nivezoM meM (eesi NaM ceva viNAsesu) inhIM saba ke vinAza meM (etya NaM AsAliyA saMmucchai) yahAM AsAlikA kA janma hotA hai| (jahaNNeNaM) jaghanya se aMgulassa asaMkhejjaimAgamettAe ogAhaNAe) aMgula ke bhUbhiyomA (vAdhAyaM paDucca) 0yaghAtathI (paMcasu mahAvidehesu) pAMya maDAvaDAmA (cakkavaTThI khaMdhAvAresu) pati nA 4dhavAzanA nivezAmA (vAsudevakhaMdhAvAresu) pAsupanA 24 dhArAmA (baladeNa khaMdhAvAresu) mhen| 24dhavAromA (maMDaliya khaMdhavAresu) Hises 2-yAnA 24 dhArAmA (mahAmaMDaliyakhaMdhAbAresu) mch| bh3likanA kaMdhAvAmAM. (gAmanivesesu) zrAzunA niveSomA (nagaranivesesu) nara sanivezamA (kheDasannivesesa) meTa sanivezamA (kavvaDasaMnivesesu) 4vaTa nAma pastInA sanivezImA (maDaMbasaMnivesesu) ma sannivezomai (doNamuha nivesesu) dro mumanA nivezamA (paTTaNanivesesu) pazu nivezamA (Agaranivesesu) 2 // 42 // nivezamA (Asamanivesesu) mAzramanA nivezAmA (saMbAhanivesesu) sAdhanA nivezamA (rAyahANinivesesu) 24dhAnI nivezamA (eesi NaM ceva nivesesu) 0 mayAnA nivezAmA (etthaNaM AsAliyA saMmucchai) mahA mAsAsina ma thAya che (jahaNNeNaM) dhanyathA (aMgulassa asaMkhejjaibhAgamettAogAhaNAha) masanA masaNyAtamA mAga mAtranI mAnA zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #403 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyayodhinI TIkA pra. pada 1 sU.33 parisarpasthalacarapaJcendriyatiyagyonikAH 389 utkarSeNa dvAdazayojanAni, tadanurUpAM ca khalu viSkammavAhalyena bhUmi dArayitvA vidArya khalu saputtiSThati, asajJinI, mithyAdRSTiH, ajJAninI, antarmuhUrtAddhAyuSkaiva kAlaM karoti, sA-eSA AsAlikA / TIkA-adha parisarpasthalacarapaJcendriyatiryagyonikAn prarUpayitumAha-'se kitaM parisappathalayarapaMciMdiyatirikkhanoNiyA ?' atha ke te, katividhA ityarthaH parisarpasthalacarapaJcandriyatiryagyonikAH prajJaptAH ? bhagavAnAha-'parisappathalayarapaMcidiyatirikkhajoNiyA'-- parisarpasthalacarapaJcandriyatiryagyonikAH 'duvihA paNNattA'-dvividhAH-dviprakArakAH, 'taM jahA'-tadyathA-'uraparisappathalayarapaMciMdiyatirikkhajoNiyA ya'-ura:parisarpasthalacarapazcandriyatiryagyonikAca, urasA-vakSaasaMkhyAtaveM bhAga mAtra ko avagAhanA se (ukkoseNaM) utkRSTa (bArasajoiNAI) bAraha yojana (tayaNurUvaMca) aura usI ke anurUpa (vikkhaMbhabAhalleNaM) lambAI-cauDAI se (bhUmi) pRthvI ko (dAlittANaM) vidAraNa karake (samuDhei) utpanna hotA hai (asaNNI micchadiTThI aNNANI) asaMjJI, mithyAdRSTi, ajJAnI (aMtomuttAdvAuyA ceva kAlaM karei) antarmuharta kAla taka kI Ayu mogakara mara jAtA hai (se ttaM AsAliyA) yaha AsAlikA kI prarUpaNA huI // 32 // TIkArtha-aba parisarpa sthalacara paMcendriya tiryacoM kI prarUpaNA karate haiN| prazna hai ki parisarpa sthala cara paMcendriya tiyeca kitane prakAra ke hote haiM ? bhagavAn ne uttara diyA-ve do prakAra ke kahe gaye haiM, yathAuraparisarpa aura bhujaparisarpa / jo apanI chAtI se reMga kara calate thI (ukkoseNaM) utkRSTa (bArasa joyaNAI) m||2 yauna (tayaNu rUvaM ca) ana tenA manu35 (vikkhaMbhavAhalleNa) mA 54thI (bhUmi) pRthvIna (dAlittANaM) vihA295 4rIna (samuDhei) pani thAya che. (asaNNI micchATThiI aNNANI) asazI, mithyATa, majJAnI (aMtomuhuttAddhAcyA ceva kAlaM karei) mantabhuDUta 4 // sudhIna AyuSya sopAna bharI jaya che. (se taM AsAliyA) mA mAsAsInI 535 // 27. TIkAtha--have parisarpa sthalacara paMcendriya tiryacenI prarUpaNa kare che prazna e che ke parisarpa sthalacara paMcendriya tiryaMca keTalA prakAranA hoya che.? zrI bhagavAne uttara Apya-teo be prakAranA kahevAya che, jemake ura parisarSa ane bhuja parisarSa je pitAnI chAtIne ghase te rIte cAle che te sarSa vigere tiryaMca prANI uraparisarSa kahevAya che, ane jeo pitAnI zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #404 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 390 sthalena parisarpantIti uraH parisarpAH te ca te sthalacarapaJcendriyatiryagyonikAzceti uraH parisarpasthalacarapaJcendriya tiryagyonikAtha, 'bhuyaparisappathalayarapaMciMdiyatirikkhajoNiyA ya' - bhujaparisarpasthala varapaJcendriya tiryagyonikAzca - bhujAbhyAM parisarpantIti bhujaparisarpAH, te ca te sthalacarapaJcandriyatiryagyonikAzcetibhujaparisarpa sthalacarapaJcendriya tiryagyonikAH, cakAradvayena pratyekaM svagatAnekabhedAH sUcyante / athoraH parisarpa sthalacarapaJcendriyatiryagyonikAn prarUpayitumAha 'se kiM taM uraparisappathalayarapaMciMdiya tirikkha jogiyA' - atha ke te katividhAH uraH parisarpa sthalacarapaJcendriyatiryagyonikAH prajJaptAH ? bhagavAnAha - ' uraparisappathalayarapaMcidiyatiryagyo nikAzcaturvidhAH prajJaptAH, 'taM jahA ' - tadyathA - ' ahI' ahayaH - sarpAH 1, 'ayagarA' ajagarA2, AsAliyA' - AsAlikAH 3, 'mahoragA ' mahoragAH 4, tatra ahIn prarUpayitumAha-' se kiM mahA-atha ke te katividhAH ahayaH - sarpAH prajJaptAH, bhagavAnAha - 'ahI duvihA paNNattA' ' ahayaH dvividhAH prajJaptAH, 'taM jahA ' - tadyathA - 'davvIkarA ya mauliNo ya' - davakarAca, mukulinaztha, haiM ve sarpa Adi tiryeca prANI uraparisarpa kahalAte haiM aura jo apanI mujAoM ke sahAre calate haiM ve bhujaparisarpa kahalAte haiN| do 'ya' ke prayoga se sUcita kiyA gayA hai ki inake bhI avAntara bheda aneka haiM / aba uraparisarpa sthalacara paMcendriya tiryacoM kI prarUpaNA karane ke liye kahate haiM - uraparisarpa sthalacara paMcendriya tiryaca kitane prakAra ke kahe gae haiM ? bhagavAn ne uttara diyA- ve cAra prakAra ke hote haiM, yathA(1) ahi arthAt sarpa (2) ajagara (3) AsAlikA aura (4) mahoraga / prajJApanAsUtre aba ahiM kI prarUpaNA karate haiM-ahi kitane prakAra ke hote haiM ? bhagavAn uttara dete haiM- ahi arthAt sarpa do taraha ke hote haiM - dardIkara bhuAenI madadathI cAle che teo bhuja parisaMhevAya che. e 'ya' nA prayA gathI sUcita karAya che ke teonA paNa avAntara bheda aneka che. have ura parisa sthalacara pa Mcendriya tiya cAnI prarUpaNA karavAne mATe kahe che. upara sarpa sthalacara pacendriya tiya ca keTalA prakAranA kahevAmAM AvelA che. zrI bhagavAne uttara ApyA te cAra prakAranA hAya che, jeNuke (1) ahi arthAt sarpa (2) anagara (3) mAsAdiDA (4) bhoraga. mA yAra prakAre che. have ahiMnI prarUpaNA kare che ahi keTalA prakAranA hAya che? zrI bhagavAna uttara Ape che--ahi arthAt sa` e jAtanA hAya che zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #405 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyayodhinI TIkA pra. pada 1 sU.33 parisarpasthalacarapaJcendriyatiryagyonikAH 391 'se kiM taM davyIkarA' atha ke te, katividhA ityarthaH, darvIkarA prajJaptAH ? bhagavAnAha-'dabIkarA aNegavihA paNNattA'-dIkarAH, david dIM phaNA tatkaraNaza dauMkarAH anekavidhAH-nAnAprakArakAH prajJaptAH-uktAH santi; 'taM jahA'taghayA-'AsIvisA'-AzIviSAH 'diTThIvisA'- dRSTiviSAH, 'uggavisA'-unaviSAH 'bhogavisA'-bhogaviSAH, tatra AzyAM daMSTrAyAM viSaM yeSAM te AzIviSAH, dRSTau viSaM yeSAM te dRSTiviSAH, ugraM tIcaM viSaM yeSAM te ugraviSAH, bhoge-zarIre phaNAyAM vA viSaM yeSAM te bhogaviSAH, 'tayAvisA'-khagaviSAH, tvaci viSaM yeSAM te tvagaviSAH 'lAlAvisA'-lAlAviSAHlAlAyAM-mukhasyAgre viSaM yeSAM te lAlAviSAH 'ussAsa visA'-ucchvAsaviSAH, ucchvAse viSaM yeSAM te ucchvAsaviSAH, 'nIsAsavisA'-niHzvAse viSaM yeSAM te niHzvAsaviSAH, 'kaNhasappA'-kRSNasarpAH, 'seyasappA' -zvetasaH 'kAodarA'-kAkodarAH, 'dajjhapuSkA'- dahyapuSpAH 'kolAhA' kolAhAH 'melimiMdA'-melimindAH, 'sesiMdA'-zeSendrAH, ete ca kRSNasadiyo lokaprasiddhAH 'je yAvanne tahappagArA'-ye'pi cAnye tathAprakArAH aura mukulI / jo phaNa vAle hote haiM ve darvIkara kahalAte haiM aura jo vinA phaNa kA hote haiM, unheM mukulI kahate haiM / inameM darvIkara aneka prakAra ke haiM-AzIviSa, jinakI dADhoM meM viSa hotA hai, dRSTiviSa, jinakI dRSTi meM viSa hotA hai, ugraviSa, jinakA viSa tIvra hotA hai, bhogaviSa, jinake zarIra arthAt phaNa meM viSa hotA hai, tvacAviSa, jinakI tvacA meM viSa hotA hai, lAlAviSa, jinakI lAra meM viSa hotA haiM, ucchvAsaviSa, jinake ucchvAsa meM viSa hotA hai, nizvAsaviSa, jinake nivAsa meM viSa hotA hai, kAle sarpa, zveta sarpa, kAkodara, dahyapuSpa, kolAhA, meliminda, zeSendra / kRSNasarpa Adi loka meM prasiddha devakara ane mukulI. je pheNavALA hoya che, te davakara kahevAya che ane je pheNa vinanA heya che. teo mukulI kahevAya che. temAM dIkarI aneka prakAranA hoya che AzIviSa, jenI dADhamAM jhera hoya che. daSTiviSa-jenI najaramAM jhera hoya che. ugraviSa jenuM viSa tIvra hoya che. bhogaviSa jenA zarIra arthAta pheNamAM viSaya che. tvacA viSa-jenI cAmaDImAM viSa hoya che. lAlA viSajenI lALamAM viSa hoya che. ucchavAsaviSa, jenA ucchavAsamAM jhera hoya che, niHzvAsaviSa, jenA nizvAsamA uhAya cha, 4 5, zvetasa5, 62, 6hyayuSya, sAha, maliminda, zevendra, A kALA sarpa vigere jaga prasiddha che. AvI jAtanA bIjA je kaI tevA prakAranA hoya teone dIkara tarIke jANavA joie. zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #406 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 392 prajJApanAsUtre evaMvidhAH santi te'pi sarve darvIkarAH jJAtavyAH, prakRtamupasaMharanAha-'se taM dabyIkarA'-te ete dIkarAH prajJaptAH, 'se kiM taM mauliNo'-atha ke te-kati ityarthaH, mukulinaH prajJaptAH ? bhagavAnAha-'mauliNo aNegavihA paNNattA'mukulinaH, mukulaM-phaNAvirahayogyA zarIrAkRtiH sA vidyate yeSAM te mukulina:phaNAkaraNazaktirahitAH, anekavidhAH-nAnAprakArakAH prajJaptAH, 'taM jahA'-tadyathA 'divyAgA'-divyAkAH 'goNasA'-gonasAH, 'kasAhiyA' kaSAdhikAH, vaiulA'vyatikulAH, 'cittaliNo'-citralinaH, 'maMDaliNo' maNDalinaH, 'mAliNo' mAlinaH 'ahI' ahayaH 'ahisalAgA'-ahizalAkAH, 'vAsapaDAgA' vAsapatAkAH, 'je yAyanne tahappagArA'-ye'pi cAnye tathAprakArA:-evaMvidhAH bhavanti, te'pi sarve mukulino jJAtavyAH , prakRtamupasaMharabAha- se taM mauliNo' te ete mukulino jJAtavyAH, 'se taM ahI'-te ete ahayaH prajJaptAH atha ajagarAn prarUpayitumAha-'se kiM taM ayagarA'-atha ke te katividhA ityarthaH ajagarAH prajJaptAH ? bhagavAnAha-'ayagarA egAgArA paNNattA'-ajagarA ekAkArAH-ekavidhAH prajJaptAH, teSAmavAntara jAtibhedAbhAvAt, prakRtamupasaMharamAha'se taM ayagarAH'-te ete ajagarAH prajJaptAH , haiM / isI prakAra ke jo anya hoM unheM darvIkara samajhanA cAhie / mukulI sarpa kitane prakAra ke hote haiM ? bhagavAn uttara dete haiMbhI aneka prakAra ke hote haiM, yathA-divyAka, gonasa, kaSAdhika, vyatikula, citralI, maMDalI, mAlI, ahi, ahizalAka aura vAsapatAkA / isI prakAra ke jo anya haiM unheM bhI mukulI sarpa hI samajhanA caahie| yaha mukulI sarpo kI prarUpaNA huI aura ahi kI prarUpaNA bhI pUrI huii| aba prazna hai ki ajagara kitane prakAra ke hote haiM ? bhagavAna ne uttara meM kahA-ajagara eka hI prakAra ke hote haiM / yaha ajagara kI prarUpaNA huii| mukulI sarpo keTalA prakAranA hoya che? zrI bhagavAna uttara Ape che-teo paNa aneka prakAranA hoya che, jemake hivyA, sonasa, SAdhi4, vyatita, citralI, masI, bhAlI mahi, mahilA, ane vAsapatAkA AvI jAtanA je kaI hoya teone paNa mukulI sarpa samajavAnA che. A mukulI sarpanI prarUpaNA thaI ane ahinI paNa prarUpaNA purI thaI. have prazna e che ke ajagara keTalA prakAranA hoya che? zrI bhagavAne javAbamAM kahyuM ajagara eka ja prakArano hoya che. A ajagaranI prarUpaNa thaI. zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #407 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyayodhinI TIkA pra. pada 1 sU.33 parisarpasthalacarapaJcendriyatiryagyonikAH 393 athAsAlikAmamidhAtumAha-se kiM taM AsAliyA ?'-atha ke te - katividhA AsAlikAH prajJaptAH ? 'kahi NaM maMte ! AsAliyA saMmucchai'haiM madanta ! kutra khalu sthAne kSetre vA AsAlikA saMmUrcchati ? eSA mAsAlikA garbhajA na bhavati kintu-saMmUchimA eveti, ataevoktam - saMm chatIti / bhagavAnAha-'goyamA ! aMto maNussakhitte aDDAijjesu dIyesu' he gautama ! antomanuSyakSetre-manuSyakSetrasya madhye na bahirityarya, etAvatA manuSyakSetrAd bahirasyA utpAdo na bhavatIti siddham, tatrApi manuSyakSetre na sarvatra bhavati, kintu addha tRtIyeSu dvIpeSu, ityabhiprAyeNAha-aDAijjesu dIvesu'-arddha tRtIyeSu dvIpeSu, addha tRtIyaM yeSAM te arddhatRtIyAsteSu-sArddhadvayadvIpeSu ityarthaH. etena lavaNasamudre kAlodasamudre vA na bhavatyutpAdastasyA iti jJeyam, 'nivyAghAeNaM'nirvyAghAtena-vyAghAtasyAbhAvo nirvyAghAtaM tena- nirvyApAtena 'pannarasasu kammaAsAlikA ke kitane prakAra haiM ? he bhagavan ! isa AsAlikA kI utpatti kahAM hotI hai ? AsAlikA garbhaja nahIM kintu saMmUrchima hai, ataeva usake lie 'saMmucchai' kriyApada kA prayoga kiyA gayA hai| bhagavAn uttara dete haiM-he gautama ! yaha AsAlikA manuSya kSetra ke andara hI arthAt aDhAI dvIpa meM hI utpanna hotA hai / manuSya kSetra kaha kara aDhAI dvIpa kA jo kathana kiyA hai, vaha spaSTatA ke lie hai, vastutaH manuSya kSetra aDhAI dvIpa ko hI kahate haiM / athavA yoM samajhanA cAhie ki AsAlikA kI utpatti lavaNa samudra yA kAlodaghi samudra meM nahIM hotI, dvIpoM meM hI hotI hai, yaha prakaTa karane ke lie manuSyakSetra ke sAtha 'aDhAI dvIpa' kA ullekha kiyA hai| kisI prakAra ke vyAghAta ke AsAliyAnA keTalA prakAra che? he bhagavana A AsapAlikAnI utpatti kayAM thAya che? AsAlikA garbha 1 nathI 52ntu sabharibha cha. tethI teso bhATa 'saMmucchai' yApahanA prayoga 42|yo cha ? zrI bhagavAna uttara Ape che-he gautama ! A Asalike manuSyanA kSetranI aMdaraja arthAt aDhI dvIpamAMja utpanna thAya che. manuSya kSetra kahIne aDhAI dvIpanuM je kathana karyuM che te spaSTatAne mATe che. vastutAe manuSya kSetra aDhAI dvIpane ja kahe che. agarate ema samajavuM joIe ke AsalikonI utpatti lava samadra agara kAledadhi samudramAM nathI thatI, dvIpamAMja thAya che, A pragaTa karavAne mATe ja manuSya kSetranI sAthe "aDhAI dvIpa no ullekha karyo che. keI jAtanA vyAghAtanA abhAvamAM e paMdara karmabhUmimAM utpanna thAya che. pra0 50 zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #408 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 394 prajJApanAsUtre bhUmisu' pazcadazasu karmabhUmiSu, yadi paJcasu bharateSu paJcamu airayateSu / suSamasuSamAdi rUpo duSpamaduSpamAdirUpazca kAlo vyAghAtajanakatvAd vyAghAto na bhavati tadA paJcadazasu karmabhUmiSu saMmUrcchati, kintu-'vAghAyaM paDucca'-vyAghAta pratItyaAzritya, yadi paJcasu bharateSu, paJcasu airakhateSu yathoktarUpo vyAghAto bhavati tadA 'paMcasu paJcasu mahAvidehesu mahA videheSu saMmUrcchati, etena triMzatyapi akarmabhUmiSu nopajAyate, ityAveditam, paJcadazasu karmabhUmiSu, paJcasu vA mahAvideheSu na sarvatra saMmUrcchati kintu-'cakavaTTikhadhAvAreSu-cakravartiskandhAvAreSu yA 'vAsudevakhaMdhAvAresu'- vAsudevaskandhAvAreSu vA, 'baladevakhaMdhAvAresu'-baladevaskandhAvAreSu vA 'maMDaliyakhaMdhAvAresu'-mANDalikaskandhAvAreSu vA-mANDalika:sAmAnyarAjA'lpakistatskandhAvAreSu 'mahAmaMDaliyakhaMdhAvAresu'-mahAmANDalikaabhAva meM vaha pandraha karmabhUmiyoM meM utpanna hotA hai / pAMca bharata evaM pAMca airavata kSetroM meM supamasuSama Adi yA duSSamaduSSama Adi kAla vyAghAtakArI na ho arthAt ye ora na varta rahe hoM to paMdraha karmabhUmiyoM meM usakI utpatti hotI hai| agara pAMca bharata aura pAMca airavata kSetroM meM pUrvokta vyAghAta ho to vahAM utpanna nahIM hotA, pA~ca mahAvidevahoM meM utpanna hotA hai / isase yaha prakaTa huA ki AsAlikA kI utpatti tIsa akarmabhUmiyoM meM nahIM hotI / pandraha karmabhUmiyoM athavA pAMca mahAvidehoM meM bhI sarvatra usakI utpatti nahIM hotI kintu cakravartI ke skaMdhAvAroM meM (senA ke paDAvoM meM) vAsudevoM ke skaMdhAvAroM meM, baladeva ke skaMdhAvAroM meM, mAMDalika arthAt alpaRddhi vAle sAdhAraNa rAjAoM ke skaMghAcAroM meM, mahAmANDalika (aneka dezoM ke svAmI) ke pAMca bharata temaja pAMca aravata kSetromAM suSama suSamA Adi agara duSama duSamA Adi kAla vyAghAta kArI na hoya te arthAt A ArAo na hoya te paMdara karma bhUmiomAM temanI utpatti thAya che. agara pAMca bharata ane pAMca aravata kSetromAM pUrvokta vyAghAta hoya te tyAM utpanna na thAya pAMca mahAvidehamAM utpanna thAya che. tenAthI A pragaTa thayuM ke AsAlikanI utpatti 30 akarmabhUmimAM nathI thatI. paMdara karmabhUmimAM athavA pAMca mahAvidehamAM paNa sarvatra temanI utpatti nathI thatI paraMtu cakavatInA aMdhArAmAM senAnA paDAvamAM vAsu devanA skandhAvAmAM baLadevanA skandhAvAmAM, mAMDalika arthAt alpa samRddhi vALA sAdhAraNa rAjAonA skandhAvamA, mahA maMDalika aneka dezanA svAmI nA skandhAvamAM te utpanna thAya che. zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #409 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyayodhinI TIkA pra. pada 1 sU.33 parisarpasthalacarapaJcendriyatiyagyonikAH 395 skandhAvAreNu-mahAmANDalika:-anekadezAdhipatistatskandhAvAreSu 'gAmanivesesu' -grAmanivezeSu-grasati buddhipramRtIn guNAn iti grAmaH vRtiveSTitaH zAstraprasiddhAnAmaSTAdazakarANAM vA gamya iti grAmaH tatsannivezeSu ityarthaH, 'Nagaranivesesu'-nagaranivezeSu nagaram-aSTAdazakaravarjitam "Nigamanivesesu'-nigamanivezeSu-nigamaH pracurataravaNik samudAyAvAsastannivezeSu 'kheDanivesesu-kheTanivezeSu kheTaM-prAMzuprAkAranibaddhA vAsastannivezeSu, 'kabbaDanivesesu'-karvaTanivezeSukarbaTa-kSudraprAkAraveSTitAvAsaH, tannivezeSu, 'maDaMbanivesesu'-maDambanivezeSu-maDaskaMdhAvAroM meM vaha utpanna hotA hai / inake atirikta grAma niveSa meM, nagaraniveza meM, nigamaniveza meM, kheTaniveza meM, karbaTaniveza meM, maDambaniveza meM, droNamukhaniveza meM, paTTananiveza meM, Akaraniveza meM, Azramaniveza meM, saMvAghaniveza meM, evaM rAjadhAnIniveza meM usakI utpatti hotI hai| grAma Adi vastiyoM kA lakSaNa isa prakAra hai-jo buddhi Adi guNoM ko grasa le vaha vADa se ghirI huI vastI grAma kahalAtI hai| yA zAstra meM prasiddha aThAraha prakAra ke kara jahAM lagate hoM vaha grAma / nagara arthAt jahA~ aThAraha prakAra ke kara na lagate hoN| jahAM bahuta paNikUjanoM kA samUha nivAsa karatA ho vaha nigama kahalAtA hai / kheTa yA kheDA vaha yastI hai jo dhUla kI cAra dIvAroM se ghirI ho| choTese prAkAra se veSTita vastI karbaTa kahalAtI hai| jisake AsapAsa aDhAI taduparAnta grAma nivezamAM, nagara nivezamA, nigama nivezamA, beTa nivezamA, karnara nivezamA, maDao nivezamAM droNamukha nivezamA, paTTana ni. vezamA, Akara nivezamA, Azrama nivezamAM, saMbadha nivezamAM ane rAjadhAnInA nivezamAM enI utpatti thAya che. grAma Adi vastInuM lakSaNa A rIte che je buddhi Adi guNone grasIle te vADathI gherAelI vastI grAma kahevAya che. athavA zAstramAM prasiddha aDhAra prakAranA kara jyAM lAge che te gAma nagara, arthAt jyAM aDhAra prakAranA kara na lAgatA hoya jyAM ghaNuM vaNika janane samUha rahetuM hoya te nigama kahevAya che. eTa athavA kheDA e vastI-nivAsa che je dhULanI cAra bhItathI gherAyelI che. nAnA prAkAra keTathI vIMTaLAyelI vastI karbaTa kahevAya che. jenI AsapAsa aDhI keza sudhImAM bIjI kaI vastI na hoya tene te maDao kahe che. zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #410 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 396 prajJApanAsUtre mbam-sArddha dvaya gavyUtAntImAntararahitAvAsaH, tannivezeSu 'doNAhanivesesu'droNamukhanivezeSu-droNamukhaM-bAhulyena jalanirgamapravezam, tannivezeSu 'paTTaNanivesesu'-pattananivezeSu paTTananivezeSu vA, tatra zakaTaiboTake naubhirvAgamyaM pattanam, sakalavastu prAptisthAnaM vA naubhireva gamyaM paTTanaM tannivezeSu 'Agaranivesesu'AkaranivezeSu-Akara:-suvarNAkarAdistannivezeSu 'Asamanivesesu'-AzramanivezeSu-AzramaH - tApasa janAvasathopalakSitAzrayastannivezeSu, 'saMvAhanivesesu'-- saMvAghanivezeSu-saMbAdhaH kRSIvalairdhAnyarakSArthaM nirmitaM durgabhUmisthAnam yAtrAprasaGga samAgataprabhUtajananivezastatsannivezeSu, 'rAyahANInivesesu'-rAjadhAnInivezeSu rAjadhAnI-rAjA'ghiSThAna nagaraM tannivezeSu 'eesi NaM ceva viNAsesu'-eteSAM caiva cakravartiskandhAvArAdInAM vinAzeSu-upasthiteSu 'etya NaM AsAliyA saMmucchaI' atra khalu-cakravartiskandhAvArAdiSu sthAneSu AsAlikA saMmUrcchati, sA kosa taka dUsarI koI vastI na ho use maDamba kahate haiM / jisameM prAyaH jala ke rAste AnA-jAnA ho vaha droNamukha / jahAM gADI, ghoDA aura naukA se pahuMcA jAya vaha vastI pattana kahalAtI hai aura jisameM sabhI vastueM milatI hoM tathA naukA se hI pahuMcA jAya vaha paTTana kahalAtA hai / Akaraniveza vaha hai jahAM suvarNa Adi ko khAne hoN| tApasajana jisameM nivAsa karate hoM yaha sthAna Azramaniveza kahalAtA hai| kisAnoM ne dhAnya kI rakhavAlI ke lie jo durgama bhUmisthAna banAyA ho yA yAtrA ke silasile meM Aye bahuta-se yAtrI jahAM rahe vaha sthAna saMvAdha kahalAtA hai / jisa vastI meM rAjA rahatA ho vaha rAjadhAnI kahalAtI hai / ina saba sthAnoM kA jaba binAza hone vAlA ho taba AsAlikA kI utpatti hotI hai| AsAlikA jaghanya aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga jemAM moTe bhAge jala mArgethI javAya avAya che te droNamukha, jyAM gADI ghoDAM ane nAvathI javAya te vastI pattana kahevAya che. ane jemAM badhI vastuo maLatI hoya temaja nAvathIja jaI zakAya tene paTTaNa kahevAya che, jyAM tenA vigerenI khANa hoya tene Akara niveza kahe che tapasvIjane jemAM nivAsa kare che te sthAna Azrama niveza kahevAya che. kheDutanA anAjanI sAcavaNI mATe je durgamabhUmi sthaLa banAvyuM hoya agara yAtrAe nikaLelA ghaNA yAtrIo jyAM rahe te sthAna saMbadha kahevAya che. je vastImAM rAjA rahetA hoya tene rAjadhAnI kahe che. A badhA sthAne jyAre vinAza thavAnuM hoya tyAre AsAlikAnI utpatti thAya che. AsAlikA jaghanya AMgaLInA asaMkhyAtamA bhAganI ava zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #411 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyayodhinI TIkA pra. pada 1 sU.33 parisarpasthalacarapaJcendriyatiryagyonikAH 397 cAsAlikA 'jahanne NaM aMgulassa asaMvejjaibhAga mittAe bhogAhaNAe' jaghanyena aMgulAsaMkhyeyabhAgamAtrayA'vagAhanayA samuttiSThati, 'ukose NaM vArasa joyaNAIutkRSTena dvAdazayojanAni avagAhanayA samuttiSThatItizeSaH, 'tayaNurUvaM ca NaM vikkhaMbhavAhalleNaM bhUmiM dAlittANaM samuDhei' 'tayaNurUvaM ca NaM' tadanurUpaJca khaludvAdaza yojanapramANadairdhyAnurUpam 'vikkhaMvAhalleNaM' viSkammabAhalyena-viSkambhazca bAhalyazceti viSkambhavAhalyama, tena, viSkambhaH-AyAmaH vistAraH, dairdhyamityarthaH vAhalyam-sthUlatA tAbhyAmityarthaH 'bhUmi' bhUmi-pRthivIm 'dAlittA gaM' vidArya khalu 'samuDhei' samuttiSThati-samUcchimarUpeNa samutpadyate cakravartiskandhAvArAdInAmadhastAd bhUmerantarutpadyate sA cAsAlikA asannI' asaMjJinI amanaskA bhavati, saMmUrchimattvAt, 'micchadiTThI' mithyAdRSTi bhavati sAsvAdanasamyaktvasyApi tasyA abhAvAt, ataeva-'aNNANI' ajJAninI-jJAnarahitA sA bhavati 'aMtomuhunAddhAuyA ceva kAlaM karei' antarmuhartAddhAyuSkaiva kAlaM karoti, ityevaM rItyA bhagavAn AryazyAmaH granthAntargata sUtrameva gautamamprati bhagavata uktirUpaM paThitvA AsAlikAmupasaMharati-se taM AsAliyA' sA eSA-upari pradarzitAAsAlikA prajJaptA, etena atra granthAntareSu AsAlikA pratipAdakaM gautamaprazna kI avagAhanA se utpanna hotA hai aura utkRSTa bAraha yojana kI avanAhanA se / usakA viSkaMbha (vistAra) aura bAhalya (jADAI) avagAhanA ke anurUpa hotI hai| vaha cakravartI ke skaMdhAvAra Adi ke nIce bhUmi ke andara se nikalatA hai / vaha AsAlikA asaMjJI hotA hai, mithyAdRSTi hotA hai, ataeva ajJAnI hotA hai| usakI Ayu antamuharta mAtra hotI hai aura itane kAla meM hI mara jAtA hai / isa prakAra bhagavAn AryazyAma ne grantha ke antargata sUtra ko gautama ke prati bhagavAn kI ukti ke rUpa meM kathana kiyA hai / aba AsAliyA ke viSaya kA upasaMhAra karate haiM-yaha AsAlikA kI prarUpaNA huii| gAhanAthI utpanna thAya che. ane utkRSTa bAra ejananI avagAhanAthI. ene viSkrabha vistAra ane bAhalya (jADAI) avagAhanAnA anurUpa thAya che. te cakravatInA skaMdhAvAra AdinI nIcenI jamInanI aMdarathI nIkaLe che. te AsAlikA asaMjJI hoya che. mithyAdRSTi hoya che, eTale ja te ajJAnI hoya che. temanuM AyuSya aMtamuhUrta mAtra hoya che. ane ATalA vakhata mAMja marI jAya che. A rIte bhagavAna Arya svAmInA prathama AvelA sUtranuM gautamasvAmIne bhagavAnanI uktinA rUpamAM kathana kare che. zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #412 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre bhagavaduttararUpa sUtrameva Agamamprati atyAdAreNa AryazyAmena bhagavatA AcAryeNa 'kahiNaM bhaMte !' ityAdinA paThitamiti phalitam / se ki mahoragA ? mahoragA aNegavihA paNNattA, taM jahA-atthegaiyA aMgulaMpi aMgulapuhuttiyA vi, viyatthi pi viyatthipuhuttiyA vi, rayaNi pi rayaNipuhuttiyA vi, dhaNuMpi dhaNupuhuttiyA vi, gAuyaM pi gAuyapuhuttiyA vi, joyaNaM pi joyaNapuhuttiyA vi, joyaNasayaM pi joyaNasayapuhuttiyAvi, joyaNasahassaM pi| te Ne thale jAyA jale vi caraMti thale vi crNti| teNasthi ihaM / bAhiraesu dIvesu samuddesu havaMti, je yAvanne taha ppagArA, se taM mhorgaa| te samAsao duvihA paNNattA,taM jahA. samucchimA ya gabbhavatiyA ya / tattha NaM je te saMmucchimA te savve npuNsgaa| tattha NaM je te gabbhavatiyA te NaM tivihA papaNattA, taM jahA-itthI1, purisA2, npuNsgaa3| eesiNaM ekamAiyANaM pajjattApajjattANaM uraparisappANaM dasa jAi kulakoDi joNippamuhasayasahaslAiM bhavaMtIti makkhAyaM, se ttaM urprisppaa| se kiM taM bhuyaparisappA ? bhuyaparisappA aNegavihA paNNattA, taM jahA-naulA, sehA, saraDA, sallA, saraMThA, sArA, khorA, gharoilA, vissamarA, mUsA, maMgusA, payalAiyA, chIravirAliyA johA cauppAiyA, je yAvanne tahappagArA, te samAsao duvihA paNNattA, taM jahA-samucchimA y| gabbhavakkaMtiyA tattha NaM je __ anya graMthoM meM AsAlikA kA pratipAdana karane vAlA jo gautama kA prazna aura bhagavAna kA uttara hai, usI kA yahAM AryazyAma ne Agama ke prati ati Adara hone ke kAraNa ullekha kara diyA hai, yaha phalita hotA hai // 32 // anya granthamA AsAlikAnuM pratipAdana karanAra je gautama tenA prazna ane bhagavAnanA uttara che temanuM ja ahIM AryasvAmIe AgamanA pratye ati Adara hovAnA kAraNe ullekha karyo che. e phalita thAya che. zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #413 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyayodhinI TIkA pra. pada 1 sU.33 parisarpasthalacarapaJcendriyatiyagyonikAH 399 te saMmucchimA te savve npuNsgaa| tattha NaM je te ganbhavatiyA te tivihA paNNattA taM jahA-itthIra, purisA2, npuNsgaa| eesiNaM evamAiyANaM pajjattApajjattANaM bhuyaparisappANaM navajAi kulakoDijoNippamuhasayasahassAiM bhavaMtIti makkhAyaM / se taM bhuyaparisappathalayarapaMciMdiyatirikkhajoNiyA / settaM parisappathalayarapaMciMdiyatirikkhajoNiyA ||suu0 33 // / chAyA-atha ke te mahoragAH ? mahoragA anekavidhAH prajJaptAH, prajJaptAH, tadyathAsantye ke aMgulamapi, aMgulapRthaktyikA api, vitastimapi, vitastipRthaktvikA api, ratnamapi, ratnipRyaktvikA api, kukSimapi, kukSipRthaktvikA api, dhanurapi dhanuHpRthaktvikA api, gavyUtamapi gavyUtapRthaktvikA api yojanamapi, yojanapRtha zabdArtha-(se kiM taM mahoragA ?) mahoraga kitane prakAra ke hai ? (aNegavihA paNNattA) mahoraga aneka prakAra ke kahe haiM (taM jahA) ve isa prakAra ke haiM (atthegaiyA) koI-koI (aMgulaM pi) eka aMgula ke bhI (aMgulapuhuttiyA vi) do aMgula se nau aMgula taka ke bhI (viyathi pi) vilAta bhara ke bhI (viyathi puhuttiyA vi) do se nau vilAta ke bhI (rayaNi pi) eka hAtha ke bhI (rayaNipuhuttiyA vi) do se nau hAtha ke bhI (kucchi pi) kukSi pramANa bhI (kucchipuhuttiyA vi) do se nau kukSi ke bhI (dhaNuM pi) dhanuSa pramANa bhI (dhaNupuhuttiyA vi) do se nau dhanuSa ke bhI (gAuyaM pi) gavyUti pramANa bhI (gAuyapuhuttiyA vi) gavyUti pRthaktva-do se nau gavyUti ke mI (joyaNaM pi) yojana pramANa hAtha-(se kiM taM mahoragA) bhAga 86 // 4 // 2 // cha ? (mahoragA) bhaa2|| (aNegavihA paNNattA) mahA23. mane prAranA hyA cha (taM jahA) tes| yA prAre (atthegaIyA) / (aMgulaMpi) 24 25 zusa 5 (aMgulapuhuttiyA vi) me mathI nau 2mA sudhIna 595 (viyatthiM pi) visAta-betanA 54 (viyatthipahattiyA vi) me thI nava viad-vetana 55 'rayaNi pi' me hAtha abhAnA 5 (rayaNipahuttiyA vi) me thI nava huyanA 55 (kucchiM pi) sukSi pramANunA (kucchi puhuttiyA vi) ye thI 5 yukSi pramAnA (dhaNu pi) dhanuSa pramANa 5 (dhaNupuhuttiyA vi) me thI na5 dhnussn| 5 (gAuyaM pi) ma0yUti-me 16 prabhAra 595 (gAuya puhuttiyA pi) avyUti pRtha4.5 marthAt meM vyatithI nava yati sudhinA (joyaNaM pi) yo prabhAdhunA zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #414 -------------------------------------------------------------------------- ________________ __prajJApanAsUtre vitvakA api, yojanazatamapi, yojanazatapRthavitvakA api, yojanasahasramapi / te khalu sthale jAtAH, jale'pi caranti sthale'pi caranti, te na santIha, bAhyeSu dvIpeSu samudreSu bhavanti, ye cAnye tathAprakArAH, te ete mhorgaaH| te samAsato dvividhAH prajJaptAH, tadyathA saMmUchimAztha, garbhavyutkrAntikAtha / tatra khalu ye te samUchimAste sarve napuMsakAH / tatra khalu ye ta garmavyutkrAntikAste khalu trividhAH prajJamAH, tadyathA-striyaH, puruSAH napuMsakAH eteSAM khalu evamAdikAnAM paryAptAbhI (joyaNapuhuttiyA vi) do se nau yojana ke bhI (jopaNasayaM pi) sau yojana ke bhI (joyaNasayapuhuttiyA ci) dosau se nau sau yojana ke bhI (joyaNasahassaM pi) hajAra yojana avagAhanA ke bhI hote haiM / (te NaM thale jAyA) ve sthala meM utpanna hote haiM (jale vi caraMti thale vi caraMti) jala meM bhI vicaraNa karate haiM, thala meM mI vicaraNa karate haiN| (te Natthi ihaM) ve yahAM nahIM hote (bAhiraesu dIyesu samuddesu havaMti) manuSya kSetra se bAhara ke dvIpa samudroM meM hote haiM (je yAvanne tahappagArA) anya jo aise haiM / (se taM mahoragA) yaha mahoragoM kI prarUpaNA huii| (te samAsao duvihA paNNattA) uraparisarpa saMkSepa se do prakAra ke kahe haiM (samucchimA ya gambhavakkaMtiyA ya) saMmUrchima aura garbhaja (tattha NaM je te saMmucchimA) inameM jo saMmUrchima haiM (te savve napuMsagA) ve samI napuMsaka haiM / (tattha NaM je te gambhavakkaMtiyA) unameM jo garmaja haiM (te NaM tivihA paNNattA) ve tIna prakAra ke kahe haiM (taM jahA) ve isa prakAra (itthI purisA napuMsagA) strI, puruSa, napuMsaka (eesi NaM evamAjhyANaM pay (joyaNa puhuttiyA vi) masAthI nakso yona sudhIna55 (jovaNasarva vi) se yona prabhAe 564 (joyaNa sayapuhuttiyA vi) se thI napasa yAna 55] (joyaNasahassaM vi) 12 yonanI 25||inaanaa paDAya cha (te NaM thale jAyA) te sthamA utpanna thAya cha (jalevi caraMti thale vi caraMti) mA 5 viya25 42 cha, thamA 5 (vaya 42 cha. (te Natyi iI) teso gADI nathI yatA (bAhie dIvesu samuddesu havaMti) manuSya kSetranA mahAna dvIpa samudramA thAya cha (je yAvanne tahappagArA) uIre mAcha (se taM mahoragA) 2 // bhAganI 535 / 7 / (te samAsao duvihA paNNattA) 325risapa sapathI me 2 // 4aa che. (samucchimA ya gabbhavakkaMtiyA ya) sa bhUchi ma mane (tatthaNaM je te saMmUcchimA) tebhAre sabhUmi cha (te savve napuMsagA) te mAnasa cha (tatya NaM je te gambhavakkaMtiyA) tayAmA cha (teNaM tivihA paNNattA) tasA trAma prasAranA udyA (taM jahA) te 2 // prAre (itthi, purisA, napusagA) khI, 531, napusa zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #415 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyayodhinI TIkA pra. pada 1 sU.33 parisarpasthalacarapaJcendriyatiryagyonikAH 401 paryAsAnAm uraHparisarpANAM dazajAti kulakoTiyonipramukhazatasahasrANi bhavantItyAkhyAtam / te ete uraHparisarpAH / atha ke te bhujaparisarpAH ? bhujaparisarpA anekavidhAH prajJaptAH, tadyathAnakulAH, sehAH, zaraTAH, zalyAH, saraThAH, sArAH, khorAH, gRhakokilAH, viSammarAH, mUSAH, magusAH, payolAtikAH, kSIraviDAlikAH, johA-catuSpAdikAH, ye cAnye tthaaprkaaraaH| te samAsato dvividhAH prajJaptAH, tadyathA-striyaH, puruSAH, pajjattApajjattANaM) ityAdi ina paryApta aura aparyApta (uraparisappANaM) uraparisarpo ke (dasajAikulakoDi joNiyappamuhasayasahassAI) dasa lAkha jAti kulakoTi yonipravaha (bhavaMtItimakkhAyaM) hote haiM, aisA kahA haiM / (se taM uraparisappA) yaha uraparisarpa kI prarUpaNA huii| (se kiM ta bhuyaparisappA ?) bhujaparisarpa kitane prakAra ke haiM ? (aNegavihA paNNattA) aneka prakAra ke kahe haiM (ta jahA) ve isa prakAra (naulA) naulA (sehA) seha (saraDa) saraTa arthAt giragiTa (sallA) zalya (saraThA) saraTha (sArA) sAra (khorA) khora (gharoilA) gRha kokilA (vissaMbharA) visamarA (mUsA) cUhA (muguMsA) gilaharI (payalAiyA) payolAtikA (chIravirAliyA) kSIra viDAlikA (jahA cauppayA) caupAyoM ke samAna jAnanA cAhie / (je yAcanne tahappagArA) anya jo isI prakAra ke haiM (te samAsao duvihA paNNattA) ve saMkSepa se do prakAra ke kahe haiM (ta jahA) ve isa prakAra (saMmucchimA ya ganmayakkaMtiyA ya) saMmUchima aura (eesi NaM evamAiyANaM pajjattA pajjattANaM) 2 pramANe 20 paryAta bhane aparyAsa (uraparisappANaM) 725risonA (dasa jAI kulakoDijoNiyappamuhasayasahassAI) za sa jati sa yoni pravADa (bhavaMtIti makkhAyaM) thAya cha, me ghuche (se ttaM uraparisappA) 2 // 7252sapanI 5354 24 (se kiM taM bhUyaparisappA ?) bhu0452 sapA prajAnA cha? (aNega vihA paNNatA) mane 52nA yA che (taM jahA) te|| 2 // prAre (naulA) najIyA (sehA) seDa (saraDA) sa28 arthAt Aya28 (sallA) zasya (saraMThA) sa25 (sArA) sA2 (khor|) 2 (gharoillA) 23 leu (vissaMbharA) vism2|| (mUsA) 42 (muguMsAra) ollasii (payalAiyA) pAyasati: (choravirAliyA) kSIra visi (jahA cauppAiyA) yA2 5nI samAna navA naye (je yAvanne tahappagArA) mInagara sevI tanA cha (te samAsao davihA paNNattA) te saye 4rIne meM 5412 // 4i cha (taM jahA) te 2mA prasAra zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #416 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 402 prajJApanAsUtre npuNskaaH| eteSAM evamAdikAnAM paryAptAparyAptAnAM bhujaparisarmANAM nava jAtikulakoTiyoni pramukhazatasahasrANi bhavantItyAkhyAtam / te ete bhujprisrpsthlcrpnycendriytirygyonikaaH| te ete prisrpsthlcrpnycendriytirygyonikaaH|suu33| TIkA-atha mahoragAn prarUpayitumAha-se kiM taM mahoragA ?' 'se' atha 'ki taM' ke te-katividhA ityarthaH, mahoragAH prajJaptAH, bhagavAnAha-'mahoragA aNegavihA garbhaja (tattha NaM je te samucchimA) unameM jo saMmUrchima haiM (te savve napuMsagA) ve saba napuMsaka haiM (tattha NaM je te ganbhayakkaMtiyA) unameM jo garbhaja haiM (te tivihA paNNattA) ce tIna prakAra ke kahe haiM (ta jahA) ve isa prakAra (itthI, purisA, napuMsagA) strI, puruSa aura napuMsaka (eesi NaM evamAiyANaM pajjattApajjattANaM) ityAdi ina paryApta-aparyAptoM ke (bhuyaparisappANaM) bhujaparisoM ke (navajAi kulakoDijoNiyappamuhasayasahassAI) nau lAkha jAtikulakoriyoM ke yonipravaha (bhavaMtIti makkhAyaM) hote haiM, aisA kahA hai (se taM bhuyaparisappa thalayarapaMciMdiyatirikkhajoNiyA) yaha bhujaparisarpa sthalacara paMcendriyatiryacoM kI prarUpaNA huI (se taM parisappathalayarapaMciMdiyatirikkhajoNiyA) yaha parisarpa sthalacara paMcendriya tiryaMcoM kI prarUpaNA bhI pUrI huI // 33 // TIkArtha-aba mahoragoM kI prarUpaNA karate haiM-mahoraga kitane prakAra ke hote haiM ? bhagavAn ne uttara diyA-mahoraga aneka prakAra ke hote (samucchimAya gabbhavakkaMtiyA ya) sabhUmi mane pala (tattha NaM je te saMmucchimA) te mAmA ke sabhUchima cha (te savve napuMsagA) tethe| yA nadhusa4 cha (tatthaNaM je te gambhavakkaMtiyA) tebhAre mA che (te tivihA paNNattA) temAtra 42 // 4aa cha (taM jahA) tes| 21 prAre (itthI, purisA, napuMsagA) strI, 535, mane nasa (eesi NaM evamAiyANaM pajjattApajjattANaM) vigere 2 // paryAta aparyAptInA (bhuyaparisappANaM) bhuparisanA (navajAikulakoDi joNiyappamuha sayasahassAI) nava are alagu TiyAnA yonipravADa (bhavaMtIti makkhAya) sAya cha mema 4yu che. __ (se taM bhuyaparisappathalayarapaMciMdiyatirikkhajoNiyA) - mu045/2saparathAyara pathandriya tiya yanI pr35|||| 27 (se taM parisappathalayarapaMciMdiyatirikkhajoNiyA) A parisarpa sthalacara paMcendriya tiyAnI prarUpaNA thaI sU. 33 TIkAI-have maheronI prarUpaNuM kare che maheraga keTalA prakAranA hoya che? zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #417 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyayodhinI TIkA pra. pada 1 sU.33 parisarpasthalacarapaJcendriyatiyagyonikAH 403 paNNattA'-mahoragAH anekavidhAH-nAnAprakArakAH prajJaptAH, 'taM jahA' tadyathA'atthegaiyA' -astyeke-santyeke ke vana mahoragAH 'aMgulaMpi'-aAlamapi zarIrAvagAhanayA bhavanti, astIti bahutvavAcakanipAto'tra gRhyate, tathA santyeke kecana mahoragAH 'aMgulapuhuttiyA vi'-aGgulapRthaktvikA api, agulapRthaktvaM vidyate yeSAM te agulapRthaktvikA:-navAGgulapRthaktvikAH-navAjhulapramANAH tAdRzA api zarIrAvagAhanayA bhavanti, azulapRthaktvamAnazarIrAvagAhanA api bhavantItyAzayaH, evaM santyeke mahoragAH, 'viyatthi pi'-vitastimapi-dvAdazAGgulapramANamapi, zarIrAvagAhanayA bhavanti, tathA santyeke mahoragAH 'viyatthipuhuttiyA vi'-vitastipRthaktvikA api-vitasti-pRthaktvaM vidyate yeSAM te vitastipRthaktyikAH, vitastipRthaktvamAnazarIrAvagAhanA api bhavantItyarthaH, evameva santye ke mahoragAH, 'rayaNi pi'-ranimapi-hastapramANamapi zarIrAvagAhanayA bhavanti, tathA santyeke mahoragAH 'rayaNipuhuttiyA vi' ratnipRthaktvikA api-rani pRthaktvaM vidyate yeSAM te rani pRthaktvikAH-ratnipRthaktvamAnazarIrAvagAhanA api bhavanti, 'kuJchipi'-santyeke mahoragAH kukSimapi-dvihastamAnamapi zarIrAvagAhanayA bhavanti, 'tathaiva santyeke mahoraMgA:-'kucchipuhuttiyA vi'-kukSipRthaktvikA api -kukSipRthaktvaM vidyate yeSAM te kukSipRthaktvikA:-kukSipRthaktvamAnazarIrAvagAhanA api bhavanti, tathaiva santyeke mahoragA:-'dhaNuMpi' dhanurapi-caturhastapramANamapi zarIrAvagAhanayA bhavanti, santyeke mahoragAH- 'dhaNupuhuttiyA vi'-dhanuH pRthaktvikA api-dhanuH pRthaktvaM vidyate yeSAM te dhanuH pRthaktvikA:-dhanuH pRthktvhaiN| ve isa prakAra haiM-koI-koI mahoraga eka aMgula ko avagAhanA vAle hote haiM / koI-koI aMgulapRthaktva kI arthAt do se nau aMgula taka kI avagAhanA vAle hote haiN| koI mahoraga eka vilAta kI avagAhanA cAle to koI pilAtapRthaktva kI avagAhanA vAle hote haiN| koI koI eka ratni (hAtha) kI to koI ratnipRthaktva kI avagAhanA yAle hote haiM / koI kukSi (do hAtha) kI to koI kukSipRthaktva kI avagAhanA vAle hote haiM / koI eka dhanuSa (cAra hAtha) kI to koI zrI bhagavAne uttara ApyuM mahAraga aneka prakAranA hoya che. teo A prakAre che-kaI kaI mahAraga eka AMgaLanI avagAhanA vALA hoya che. kaI koI AMgaLa pRthaphatva arthAt be thI nava AMgaLa sudhInI avagAhanA vALA hoya che. keI mahAraga eka vilAtanI avagAhanA vALA te kaI vilAta prathakutvanI avagAhanA vALA hoya che. koI koI eka hAthanI te kaI ratnI pRthakutvanI avagAhanA vALA hoya che. keI kukSi (be hAtha) nI te keI kukSi pRthakRtvanI avagAhanAvALA hoya che. koI eka dhanuSa (cAra hAtha) nI te kaI zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #418 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 404 prajJApanAsUtre mAnazarIrAvagAhanA api bhavanti, tathA santyeke mahoragAH-'gAuyaM pi'-gaJyUtamapi-dvidhanuH sahasrapramANamapi zarIrAvagAhanayA bhavanti, evaM santyeke mahoragAH -'gAuyapuhuttiyA vi'-gabyUta pRthaktyikAH api-gavya'tapRthaktvaM vidyate yeSAM te gavyUtapRthaktvikAH-gavyUtapRthaksamAnazarIrAvagAhanA api bhavanti, evameva santyeke mahoragAH-'joyaNaM pi'-yojanamapi-yojanapramANamapi zarIrAvagAhanayA bhavanti, tathA santyeke mahoragAH-'joyaNapuhuttiyA vi' yojanapRthaktvikA api, yojanapRthaktvaM viyate yeSAM te yojanapRthaktvikAH-yojanapRthaktvamAnazarIrAvagAhanA api bhavantItyarthaH, santyeke mahoragA:-'joyaNasayaMpi'-yojanazatamapizatayojanapramANamapi zarIrAvagAhanayA bhavanti, tathA santye ke mahoraragAH-'joyaNasayapuhuttiyA vi'-yojanazatapRthaktvikA api-yojanazata-pRthaktvaM vidyate yeSAM te yojanazatapRthaktyikA:-yojanazata pRthaktvamAnazarIrAvagAhanA api bhavantItyarthaH, tathA santyeke mahoragA:-'joyaNasahassaMpi'-yojanasaharamapi-yojanasaharapramANamapi zarIrAvagAhanayA bhavanti, 'te NaM thale jAyA jale'pi caraMti thale'pi caraMti-te khalu-pUrvoktasvarUpAH mahoragAH sthalacara vizeSatvAt sthale jAyante kintu sthale jAtAH santo jale'pi sthalavaccaranti, sthale'pi caranti tathA bhavasvAbhAvyAta, te ihaloke kuto na dRSTigocarA bhavanti-ityAzaGkAyAmAhadhanuSapRthaktva kI avagAhanA vAle hote haiM / koI eka gavyUti kI avagAhanA vAle to koI gavyUtipRthaktva kI avagAhanA vAle hote haiN| isI prakAra koI eka yojana ko, koI yojanapRthaksa kI, koI sau yojana kI koI sau yojana pRthaktva ko, aura koI hajAra yojana kI bhI avagAhanA vAle hote haiN| ye mahoraga sthala meM utpanna hote haiM kintu jala meM bhI vicarate haiM aura spala para mI vicarate haiM, kyoMki mahoragabhava kA svamAva hI aisA hai / ye mahoraga yahAM dikhAI kyoM nahIM dete ? isa AzaMkA kA samAdhAna karane ke lie kahA hai-mahoraga isa manuSyakSetra meM nahIM dhanuSa pRthakRtvanI avagAhanA vALA hoya che ke eka gabhUtinI avagAhanA vALA te kaI vyati pRthakRtvanI avagAhanA vALA hoya che. evI rIte kaI eka jananI koI jana pRthakatvanI, koI se jananI kaI se jana pRthakatvanI ane koI hajAra jananI paNa avagAhanA vALA hoya che, A mahera sthalamAM utpanna thAya che. paraMtu pANImAM paNa vicAre che ane sthalapara paNa vicare che, kemake maheragane svabhAvaja Ave che. A mahArage ahIM dekhAtA kema nathI? A zaMkAnuM samAdhAna karavAne mATe kahyuM che-maheraga A manuSya kSetramAM zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #419 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyayodhinI TIkA pra. pada 1 sU.33 parisarpasthalacarapaJcendriyatiyagyonikAH 405 'te Natyi ihaM'-te-mahoragAH-proktasvarUpAH iha-manuSyakSetre na santi kintu'bAhiraesu dIvesu samuddaesu havaMti'-vAhyeSu dvIpeSu samudreSu ca bhavanti, samudreSvapi ca girideva nagaryAdiSu sthale pUtpadyante na jaleSu sthalatamatyAt, tasmAdiha manuSyakSetre na te dRzyante ityAzayaH, 'je yAvanne tahappagArA'-ye'pi cAnye analadazaka dizarIrAvagAhanamAnAH tathA prakArakAH, evaMvidhA bhavanti te'pi sarve mahoragA jJAtavyAH, tadupasaMhAramAha- se taM mahoragA' te-ete-pUrvoktasvarUpA mahoragAH prajJaptAH, 'te samAsao duvihA paNNattA'-te-uraH parisarpAH samAsataH-saMkSepeNa dvividhAH-dviprakArakAH prajJaptAH, 'taM jahA'-tadyathA-'samucchimAya gambhavakaMtiyA ya' saMmUcchimAzca, garbhavyutkrAntikAzca, tatra saMmUrcchanti-gotyAtamantareNa vRddhimupagacchantIti saMmUcchimAH, garbhAvyutkrAnti:-utpAdo yeSAM te garbhavyutkrAntikAH 'tattha NaM je te saMmucchimA te savve NapuMsagA'-tatra khalu-saMmUchima garmavyutkrAntikeSu khalu ye te saMmUcchimA uraH parisA bhavanti, te sarve napuMsakA hote, kintu usase bAhara ke dopoM aura samudroM meM hote haiM / samudroM meM bhI parvata devanagarI Adi sthaloM meM utpanna hote haiM, atyanta sthUla hone ke kAraNa jala meM nahIM utpanna hote / yahI kAraNa hai ki ve manuSyakSetra meM dikhAI nahIM dete| inake atirikta isI prakAra ke dasa aMgula Adi kI avagAhanA vAle jo haiM, unheM bhI mahoraga hI samajhanA cAhie / aba upasaMhAra karate haiM-yaha mahoragoM kI prarUpaNA huii| prastuta uraparisarpa saMkSepa se do prakAra ke kahe haiM-saMmUrchima aura garbhaja / inameM se saMmUchima uraparisarpa sabhI napuMsaka hote haiN| kyoMki 'saMmUchimA napuMsakAH' arthAt sabhI saMmUrchima joya napuMsaka hI hote nathI thatA. paraMtu tenAthI bahAranA dvIpa ane samudramAM thAya che. samudromAM paNa parvata ke devanagarI Adi sthalamAM utpanna thAya che. atyanta sthUla hovAne kAraNe jaLamAM utpanna nathI thatA Aja kAraNa che ke teo manuSya kSetramAM dekhAtA nathI. AnA sivAya AvI jAtanA daza AMgaLa AdinI avagAhanA vALA je kaI che. teone paNa mahAragaja samajavA joIe. have upasaMhAra kare che-A mahAraganI prarUpaNa thaI. prastuta urapari sarSa saMkSepamAM be prakAranA kahyA che-saMmUchima ane garbha ja, teomAMthI saMmUrNima, ura parisarpa badhAja napuMsaka hoya che kemake 'saMmUrchimA napuMsakA' arthAt mA04 sa bhUmi 71 nasa4 . che. zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #420 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 406 prajJApanAsUtre eva bhavanti, saMmUcchimAnAM napuMsakatvAvazyaMbhAvAt, 'saMmUcchimA napuMsakAH' iti vacanaprAmANyAt 'tattha NaM je te gamavakaMtiyA te NaM tivihA paNNattA'-tatra khalu-samUcchimagarbhavyutkrAntikeSu madhye ye te garbhavyutkrAntikA uraHparisarpA bhavanti te khalu trividhAH prajJaptAH, 'taM jahA'-tadyathA-'itthI, purisA, NapuMsagA' -striyaH, puruSAH, napuMsakAca, 'eesiNaM'-eteSAM khalu 'evamAiyA NaM'-evamAdikAnAm-pUrvoktasvarUpANAm 'pajjattApajjattANaM' paryAptAparyAptakAnAm 'uraparisappANaM'-uraH parisarpANAm 'dasajAikulakoDi joNippamuhasayasahassA bhavatIti makkhAyaM' dazajAtikulakoTiyonipramukhazatasahasrANi-jAtikulakoTInAM yoni pramukhANi-yonipravahANi-yonizatasahasrANi-dazajAtikulakoTi yoni lakSANi bhavantIti, tIrthakRddhi bhagavadbhirAkhyAtam tadupasaMhAramAha - 'se taM uraparisappA'-te ete-pUrvoktA uraH parisarpAH prajJaptAH / ___ atha bhujaparisarpaprabhedAn prarUpayitumAha-'se kiM taM bhuyamaparisappA' 'se' -atha 'kiM taM' ke te-katividhA ityarthaH bhujaparisarpAH prajJaptAH ? bhagavAnAhabhuyaparisappA aNegavihA paNNattA'-bhujaparisarpAH, anekavidhAH-nAnAprakArakAH prajJaptAH 'taM jahA'-tadyathA 'naulA'-nakulAH, 'sehA'-sehAH, saraDA'-saraTAH haiN| yaha vacana pramANa hai / aura unameM jo garbhavyutkrAntika hote haiM, ve tIna prakAra ke hote haiM-koI strI, koI puruSa aura koI npuNsk| ____ ityAdi ina paryApta aura aparyApta uraparisarAM kI daza lAkha yoniyAM hotI haiM, aisA tIrthaMkara bhagavantoM ne kahA hai / aba upasaMhAra karate haiM-yaha uraparisapoM kI vyAkhyA huii| __ aba bhujaparisoM kI prarUpaNA prAraMbha karate haiM / bhujaparisarpa kitane prakAra ke hote haiM ? bhagavAn uttara dete haiM-bhujaparisarpa aneka prakAra ke kahe gae haiM, yathA-nakula, seha, saraTa (giragiTa), zalya, saraTha, sAra, Avacana pramANa che, ane temAMthI je garbhavyutkAntika hoya che, teo traNa prakAranA arthAt kaI strI, keI purUSa ane keI napuMsaka hoya che. ItyAdi A paryApta ane aparyApta uraparisarponI daza lAkha ni ye hoya che, ema tIrthakara bhagavantae kahyuM che. have upasaMhAra kare cheA urapari sarponI vyAkhyA thaI. have bhuja parisarponI prarUpaNAne prAraMbha kare che- bhujaparisarpo keTalA prakAranA hoya che? zrI bhagavAna uttara de che-bhujaparisarSa aneka prakAranA kahelA che jemake namuda seDa, sa28, Ayadeg31, 28ya, 224, sA2, pAra; bhugasa dhre| 4aa (23 zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #421 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyayodhinI TIkA pra. pada 1 sU.33 parisarpasthalacarapaJcendriyatiryagyonikAH 407 (giragiTa) iti bhASA prasiddhAH, 'sallA'-zalyAH, 'saraThA'-saraThAH, 'sArA' sArAH, 'khorA' khorAH, "gharoilA' gRhakokilAH, 'vissaMbharA' viSambharAH 'mUsA' mUSAH, 'maMgusA' magusAH 'payalAiyA' payolAtikAH, 'chIravirAliyA' kSIraviDAlikAH 'jahA cauppaiyA' yathA catuSpAdikAH uktAstathA pratipattavyAH eteSu ca ye bhujaparisarpa vizeSA aprasiddhAH santi te lokavyavahArato'vagantavyAH 'je yAvanne tahappagArA'-ye'pi cAnye tathAprakArAH-evaMvidhAH santi, te sarve bhuja-- parisarpA jJAtavyAH, 'te samAsao duvihA paNNattA'-te bhujaparisarpAH samAsataHsaMkSepeNa, dvividhAH-dviprakArakAH prajJaptAH 'taM jahA'-tadyathA 'samucchimAya' gabbhavakta tiyAya'-samUcchimAzca garbhavyutkrAntikAzca 'tattha NaM je te saMmucchimA te savve NapuMsagA'-tatra khalu saMmUcchimagarbhavyutkrAntikeSu bhujaparisapeSu ye te saMmUcchimAH bhujaparisaryA bhavanti, te sarve napuMsakAH prajJaptAH 'tattha NaM je te gambhavakaMtiyA te NaM tivihA paNNattA'-tatra khalu-saMmUcchimagarbhavyutkrAntika bhujaparisapeMSu, ye te garbhavyutkrAntikA bhujaparisA bhavanti, te khalu trividhAH prajJaptAH 'ta jahA'-tadyathA 'itthI, purisA, NapuMsagA'-striyaH, puruSAH, napuMsakAztha, 'eesi gaM' eteSAM khalu 'evamAiyANaM'-evamAdikAnAm-proktasvarUpANAm, 'pajjattApajjattANaM'-paryAptAparyAptakAnAm, 'bhuyaparisappANaM'-bhujaparisANAm, khora, garoilA (gRhakokilA-chipakalI), viSambharA (visamarA), mUSa, maMgusa (gilaharI), payolAtika, kSIraviDAlI, jaise catuSpada kA kathana kiyA, vaisA hI inakA samajhanA cAhie / ina bhujaparisoM meM jo aprasiddha haiM, unheM loka se samajhanA cAhie / inake atirikta anya jo isI prakAra ke haiM, una saba ko bhujaparisarpa samajha lenA caahie| bhujaparisarpa saMkSepa se do prakAra ke haiM, yathA-saMmUrchima aura grbhj| jo saMmUrchima haiM ve sabhI napuMsaka hote haiM aura jo garmaja haiM ve tIna prakAra ke hote haiM-koI strI, koI puruSa aura koI napuMsaka hote haiN| isal) 7i54sI gatI, vi5026 (visamal) bhUSa, mazusa (giyo) 5yolAtika, kSIra bIlADI jema cepaganuM kathana karavAmAM AvyuM tevuM ja temanuM samajavAnuM che. A bhujaparisarpomAM je aprasiddha che teone leke pAsethI jANavA joIe AnA uparAnta bIjAM je A prakAranA che. te badhAne bhaja parisapa samajI levA joIe. bhuja parisarpa TakANamAM be prakAranA che. jemake saMmUrNima ane garbhaja je saMmUrNima che e badhA napuMsaka hoya che ane je garbha ja che te traNa prakAranA hoya che-keI strI, keI purUSa, keI napusaMka hoya che. zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #422 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 408 prajJApanAsUtre 'nava jAikulakoDijoNippamuhasayasahassA-navajAtikulakoTiyonipramukhazatasahasrANi-jAtikulakoTInAM yonipramukhAni-yonipravahANi zatasahastrANi navanAti. kulakoTiyonilakSAH 'bhayaMtItimakkhAyaM'-bhavantIti tIrthakRdbhirAkhyAtam-upadiSTama, prakRtamupasaMharabAha-'se taM bhuyaparisappathalayarapaMciMdiyatirikkhajoNiyA' te ete-pUrvoktAH, bhujasarpasthalacarapazcendriyatiryagyonikAH prajJaptAH / atha paramprakRtamupasaMharannAha-'se taM parisappathalayarapaMniyatirikkhajoNiyA'-te ete-- pUrvoktAH, parisarpasthalacarapaJcendriyatiryagyonikAH prajJaptAH ||suu0 // 33 // mUlam -se kiM taM khahayarapaMciMdiyatirikkhajoNiyA? khahayarapaMciMdiyatirikkhajoNiyA cauThivahA paNNattA, taM jahAcammapakkhI1, lomapakkhI2, samuggapakkhI, viyayapakkhI 4 / se kiM taM cammapakkhI ? cammapakSI aNegavihA paNNattA, taM jahAvaggullI, jaloyA, aDillA, bhAraMDapakkhI, jIvaM jIyA, samuddavAyasA, kaNNattiyA, pakkhivirAliyA, je yAvanne tahappagArA, se naM cmmpkkhii|se kiM taM lomapakkhI ? lomapakkhI aNegavihA paNNatA, taM jahA-DhaMkA, kaMkA, kuralA, bAyasA, cakkAgA, haMsA, kalahaMsA, rAyahaMsA, pAyahaMsA, ADA, seDI bagA, balAgA, pArippavA, koMcA, sArasA, mesarA, masUrA, mayUrA, sattahatthA, gaharA, poMDariyA, kAgA, kAmijuyA, vaMjulagA, tittirA, vaDagA, lAvagA, kavoyA,kavijalA, pArevayA, cicaDagA, cAsA, kukkuDA, pUrvokta zarIra vAle ityAdi ina paryApta aura aparyApta bhujaparisoM kI nau lAkha yoniyAM hotI haiM, aisA tIrthakaroM ne kahA hai| aba upasaMhAra karate haiM-yaha bhujaparisarpa sthalacara paMcendriya tiryacoM kI prarUpaNA haI / yaha mUlataH prakRta parisarpa sthalacara paMcendriya tiryacoM kI prarUpaNA huI // 33 // pUrvokta svarUpavALA A paryApta ane aparyApta bhujapari sarponI nI lAkha ni hoya che ema tIrthakaroe kahyuM che. have upasaMhAra kare che A bhuja parisarpa sthalacara paMcendriya tirya nI prarUpaNa thaI. meM sU. 33 che zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #423 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TIkA pra. pada 1 sU.34 khecarapazcendriyatiryagyonikAH 409 sugA, barahiNA, mayaNasalAgA, koilA, sehA, parillagamAI, se taM lompkkhii| se kiM taM samuggapakkhI ? samuggapakkhI egAgArA paNNattA, te NaM natthi ihaM, bAhiraesu dIvasamudesu bhavaMti, se taM samuggapakkhI / se kiM taM viyayapakkhI ? viyayapakkhI egA. gArA paNNattA, teNaM nasthi ihaM, bAhiraesu dIvasamudesu bhavaMti, se taM viyayapakkhI / te samAsao duvihA paNNattA, taM jahAsamucchimA ya, gabbhavatiyA ya / tattha NaM je te saMmucchimA te savve nnpuNsgaa| tattha NaM je te gambhavakkaMtiyA te NaM tivihA, paNNattA, taM jahA-itthIpurisA NapuMsagA ya / eesiNaM evamAi. yANaM khahayarapaMciMdiyatirikkhajoNiyANaM pajattApajjattANaM bArasa jAikulakoDIjoNippamuhasayasahassAiM bhavaMtIti makkhAyaM // sattaSTra-jAikulakoDilakkha nava addhaterasAiM ca / dasadasa ya hoti navagA, taha bArasa ceva boddhavyA // 1 // se taM khhyrpNciNdiytirikkhjonniyaa| se taM paMciMdiyatirikkhajoNiyA ||su034|| chAyA-atha ke te khacarapaJcendriyatiryagyonikAH ? khacarapaJcandriyatiryagyonikAzcaturvidhAH prajJaptAH, tadyathA carmapakSiNaH 1, lomapakSiNa 2, samudpakSiNaH 3, vitatapakSiNaH 4 / atha ke te carmapakSiNaH ? carmapakSiNa:-anekavidhAH prajJaptAH, zabdArtha-(se kiM taM khayarapaMciMdiyatirikkhajoNiyA ?) he bhagavan khecara paMcendriya tiryaMcayonika jIva kitane prakAra ke haiM ? (caucihA paNNattA) cAra prakAra ke kahe haiM (taM jahA) ve isa prakAra (cammapakkhI ) carmapakSI (lomapakkhI) lomapakSI (samuggapakkhI) samudgakapakSI (viya____ -(se kiM taM khahayarapaMciMdiyatirikkhajoNiyA) ? he mApan meyara pathandriya tiya ya yoni 75 8 2cha ? (khahayarapaMciMdiyatiriklajoNiyo) gautama ! preyara payandriya tiya 2 01 (caulihA paNNattA) yAra 4 / 2 // cha (taM jahA) te|| 2 // 42 cha (cammapakkhI) yama pakSI (lomapakkhI) rAmapakSI (samuggapakkhI) samu4 5kSA (viyayapakkhI) vita15kSI pra0 52 zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #424 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre tadyathA-valgulyaH, jalaukasaH, aDillAH, bhAraNDapakSiNaH, jIvaJjIvAH, samudravAyasAH, karNatrikAH, pakSiviDAlikAH, ye cAnye tathAprakArAH, te ete carmapakSiNaH / atha ke te romapakSiNaNaH ? romapakSiH anekavidhAH prajJaptAH, tadyathADhaGkAH, kaGkAH, kuralAH, vAyasAH, cakravAkAH, haMsAH, kalahaMsAH, rAjahaMsAH, pAdahaMsAH, ADAH, seDayaH, bakAH, balAkAH, pAriplavAH, krozcAH, sArasAH, mesarAH, masUrAH mayUrAH, saptahastAH, gaharAH, poNDarIkAH, kAkAH, kameyapakkhI) vitatapakSI (se kiM taM cammapakkhI ?) carmapakSI kitane prakAra ke haiM ? (aNegavihA paNNattA taM jahAM) aneka prakAra ke kahe haiM yathA (baggulI) balgulI-camagIdaDa (jaloyA) jalaukA (aDillA) aDilla (bhAraMDapakkhI) bhAraNDapakSI (jIvaMjIyA) cakravAka (samuddaghAyasA) samudravAyasa (kaNNattiyA) karNatrika (pakkhivirAliyA) pakSiviDAlikA (je yAvanne tahappagArA) anya jo isI prakAra ke hai / (se taM cammapakkhI ) yaha carmapakSI hue| (se kiM taM lomapakkhI ?) romapakSI kitane prakAra ke haiM ? (aNegavihA paNNattA) aneka prakAra ke kahe haiM (taM jahA) jaise (DhaMka) DhaMka (kaMka) kaMka (kuralA) kurala (vAyasA) vAyasa (cakAgA) cakacA (haMsA) haMsa (kalahaMsA) kalahaMsa (rAyahaMsA) lAla coMca vAle haMsa (pAyahaMsA) pAdahaMsa (ADA) ADa (seDI) seDI (bagA) cagulA (balAgA) balAkA (parippavA) pAriplaya (koca) krauMca (sArasA) sArasa (mesarA) mesara (masUrA) masUra (mayUrA) mayUra (sattahasthA) saptahasta (gaharA) gahara (poMDarIyA) (se kiM taM cammapakkhI) ya pakSI 8 // 42na cha ? (cammapakkhI) yabha pakSI (aNegavihA paNNattA) bhane 542 // dyA cha (taM jahA) tes| 2 // prA2 cha (vaggulI) pazupakSI-yabha67 (jaloyA) vals (aDillA) masi (bhAraMDapakkhI) mA 75kSI (jIvaMjIvA) 241 / 4 (samuddavAyasA) samudravAyasa (kaNNa ttiyA) 44 (pakkhI virAliyA) pakSIgIti (je yAvanne tahappagArA) anya se 20 prA2nA cha (se taM cammapakkhI) 0 yama pakSI thayAM. (se kiM taM lomapakkhI ?) rAmapakSI 48sA prazna cha ? (aNegavihA paNNattA) mane prA2nA 4aa cha (taM jahA) sabha (DhaMka) 4 (kaMkA) 44 (kuralA) 24 (vAyasA) vAyasa 4111 (cakkAgA) yAsa (haMsA) sa (kala haMsA) 4sA (rAjahaMsA) rAsa dAsa nyAyapAsa (pAyahaMsA) pAsa (ADA) 2 / 7 (seDI) seDI (vagA) mA (valAgA) yA (parippavA) parisara koMcA) auya (sArasA) sArasa (mesara) bhesa2 (masUrA) bhasU2 (mayUrA) bhAra (satta zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #425 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prabodhinI TIkA pra. pada 1 sU. 34 khecarapaJcendriyatiryagyonikA : 411 jukAH, vajulakAH, tittirAH, varttakAH, lAvakAH, kapotAH, kapiJjalA:, pArAvatAH, ciTakAH, cApAH, kukkuTAH, zukAH, barhiNaH, madanazalAkAH, kokilAH, sehAH, varillakAdayaH, te ete romapakSiNaH / atha ke te samudrapakSiNaH ? samudrapakSiNaH ekAkArAH prajJaptAH / te khalu na santIha, bAhyeSu dvIpasamudreSu bhavanti, te te samudrapakSiNaH / atha ke te vitatapakSiNaH ? vitatapakSiNa ekAkArAH prajJaptAH / te khalu na santIha, bAhyeSu dvIpasamudreSu bhavanti, te ete vitatapakSiNaH / poNDarIka (kAgA) kAka ( kAmiMjuyA) kAmejjuka (vaMjulagA) baMjulaka ( tittirA) tittira ( vaTTagA) vataka ( lAvagA) lAyaka (kavoyA) kabUtara (kavijalA) kapiJjala (pArevayA) pArApata (ciDagA) ciTaka (cAsA) cASa (kukkuDA) kukkuTa (sugA) zuka (varahiNA) barhIIM (mayaNasalAgA) madanasalAkA (koilA ) kokila (sehA) seha (varillagamAi) varillakAdi (settaM lomapakkhI) yaha romapakSI hue / ( se kiM taM samuggapakkhI ?) samudga pakSI kitane prakAra ke haiM ? (egAgArA paNNattA) eka prakAra ke kahe haiM (te NaM natthi ihaM) ve yahAM nahIM hote (bAhirae dIvasa muddesu bhayaMti) bAhara ke dvIpa - samudroM meM hote haiM (setaM samuggapakkhI) ye samudgapakSI hue / (se kiM taM vipakkhI ? vitata pakSI kitane prakAra ke haiM ? (egAgArA paNNattA) eka prakAra ke hote haiM (te NaM natthi ihaM) ve yahAM manuSya kSetra meM nahIM hote ( bAhiraesa dIvasamuddesu bhavaMti ) bAhara ke dvIpa hatthA) saptasta (gaharA) gahura (poMDariyA) pauMDariGa (kAgA ) 31131 ( kAmiMjuyA ) abhelu (baMjulagA) vannusa (tittirA) tetara (baTTagA ) mata ( lAvagA) aas (ata) soyde (afam31) s'lura (qizqa1) 412190 (fasm1) Fale's (cAsA) yAsa (kukkuDA) huDA (sugA) popaTa (barahiNA ) maDDI (mayaNasalAgA) bhahana zasAa (koiyA) ayakSa (sehA ) seDa (varillagamAi) parisAThI (se ttaM loma pakkhI) mA robhapakSI hyAM (se kiM taM samuggapakkhI) sabhuddA pakSI DeMTalA prabhArana che ? ( egogArA paNNattA) meDa prahAranA udyA che (te NaM natthi ihaM) tethe AhIM nathI bhanuSya kSetrabhAM hotAM nathI (bAhiraesa dIvasamuddesu bhavaMti ) DAranA dvIpa samudrobhAM thAya che (se ttaM samuggapakkhI) sabhuddA pakSI hyAM (se kiM taM viyayapakkhI) vitata pakSI DeMTalA aAranA che ? ( lagAgArA) paNNattA) yeU praaranA hoya che (te NaM natthi iI) tethe khADI nathI yA manuSya kSetramAM hotAM nathI (bAhiraesa dIvasamuddesu bhavaMti ) maDAranA dvIpa samudrobhAM thAya zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #426 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 412 prajJApanAsUtre te samAsato dvividhAH prajJaptAH, tadyathA-saMmUcchimAzca garbhavyutkrAntikAzca / tatra khalu ye te saMmUrchimAste sarve napuMsakAH / tatra khalu ye te garmavyutkrAntikAste khalu trividhAH prajJaptAH, tadyathA-striyaH, puruSAH npuNskaaH| eteSAmevamAdikAnAM khacarapaJcendriyatiryagyonikAnAM paryAptAparyAptAnAM dvAdazajAtikulakoTiyonipramukhazatasahasrANi bhavantItyAkhyAtam / samudroM meM hote haiM (se taM viSayapakkhI) yaha vitata pakSI kI prarUpaNA huii| (te samAsao duvihA paNNattA) khecara paMcendriya tithaMca saMkSepa se do prakAra ke kahe haiM (taM jahA) ve isa prakAra (samucchimA ya gambhavakkaMtiyA ya) saMmUrchima aura garbhaja (tattha NaM je te saMmucchimA) unameM jo saMmUrchima haiM (te savve napuMsagA) ve saba napuMsaka hote haiM (tattha NaM je te ganbhavatiyA) unameM jo garmaja haiM (te NaM tivihA paNNattA) ve tIna prakAra ke kahe haiM (taM jahA) ve isa prakAra (itthI purisA napuMsagA ya) strI, puruSa aura napuMsaka (eesi NaM evamAiyANaM khahayara paMciMdiyA tirikkhajoNiyANaM) ityAdi ina khecara paMcendriya tiryacoM kI (pajattA. pajattANaM) paryApta aura aparyApta kI (bArasajAi kulakoDijoNiyappamuhasayasahassAI bhavaMtIti makkhAyaM) bAraha lAkha jAtikula koTi yoniprabaha hote haiM, aisA kahA hai| (sattaTThajAikulakoDilakkhanava addhaterasAiM ca) dvIndriyoM kI sAta cha (se ttaM viyayapakkhI) 2 // pitata pakSInI pr357|| 24 (te samAsao duvihA pagNattA) meyara pathendriya tiya"ya saMkSepa meM prA2nA jAya cha (ta jahA) tye|| 2 // 22 (saMmucchimA ya gabbhavakkaMti yA ya) bhUmi mane pala (tattha NaM je te samucchimA) teyomA re sabhUmi cha (te savye napuMsago) teo badhA napuMsaka hoya che (tatthaNaM je te gambhavakkaMtiyA) tayAmA re mana cha (te NaM tivihA) to prA2nA hA cha (ta jahA) te // 2 cha (itthI purisA, napuMsagA ya) strI, 35, mane napuMsa (eesi Na evamAiyANa khahayarapaMciMdiyatirikkhajoNiyANa) 2 // 22 payandriya vigere tiya yAnI (pajjattA pajjattANa) paryApta mana mastinI (bArasa jAi kulakoDi joNippamuhasayasahassAI bhavaMtIti makkhAya) mA2 5 jati kula keTi yoni pravAha hoya che, evuM kahyuM che. (sattaTTa jAi kulakoDi lakkha nava addhaterasAiM ca) dIndriyonI sAta aav zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #427 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyayodhinI TIkA pra. pada 1 sU.34 khecarapazcendriyatiryagyonikAH 413 saptA'STa-jAtikulakoTilakSANi, nava-arddhatrayodazAni ca / daza daza ca bhavanti nava, tathA dvAdaza caiva boddhavyAni // 1 // te ete khcrpshcendriytirygyonikaaH| te ete paJcendriyatiryagyonikAH |suu034| TIkA-atha khecarapaJcendriyatirthagyonikAna prarUpayitumAha-se kiM taM khahayarapaMciMdiyatirikjoNiyA'-"se" atha 'kiM taM'-kete, katividhA ityarthaH 'khahayarapaMciMdiyatirikkhajoNiyA'- khecarapaJcendriyatiryagyonikAH prajJaptAH ? bhaga vAnAha-'khahayarapaMciMdiyatirikkhajoNiyA' khecarapaJcendriyatiryagyonikAH 'cauvihA paNNattA-caturvidhAH prajJaptAH, 'taM jahA' tadyathA, 'cammapakkhI, lomapakkhI, lAkha, trIndriyoM kI ATha lAkha, cauindriyoM kI nau lAkha, jalacaroM kI sADhe bAraha lAkha yoniyAM haiM (dasa dasaya hoti navagA taha bArasa ceva boddhavyA) catuSpadoM kI dasa lAkha, uraparisarpo kI dasa lAkha, bhujaparisoM kI nau lAkha, aura khecaroM kI bAraha lAkha yoniyAM jAnanA caahie| (se taM khahayarapaMciMdiyatitikkhajoNiyA) yaha khecara paMcendriyoM kI prarUpaNA huI (se taM paMciMdiyatirikkhajoNiyA) yaha khecarapaMcendriya tiyacoM kI prarUpaNA huI // 34 // ___TokArtha-aba khecara arthAt AkAza meM vicaraNa karane vAle paMcendriya tiryacoM kI prarUpaNA kI jAtI hai| khecara paMcendriya tiryaMca kitane prakAra ke hote haiM ? isa prazna kA bhagavAn ne uttara diyA-khecarapaMcendriya tiryaca cAra prakAra ke hote haiN| ve cAra prakAra yoM haiM-carmapakSI, trIndriyenI ATha lAkha, cAra indriyanI nau lAkha, jalacaranI sADA bAra an yoniyo cha (dasa-dasa ya hoti navagA taha bArasa ceva boddhavyA) yo5|| nI daza lAkha, urapari sarponI daza lAkha; bhujapari sarponI nau lAkha ane khecaronI bAra lAkha yoni jANavI joIe (se taM khahayaka paMciMdiyatirikkhajoNiyA) 2 // 52 5yendriya tiya" yonIjAnI pr359|| (se taM paMciMdiyatirikkhajoNiyo) 24. payandriya tiya"ya yonIchAnI pra359! 27. // sU. 34 // TIkArthahave khecara eTale AkAzamAM vicaraNa karavAvALA paMcendriya tiryanI prarUpaNa karAya che - becara paMcendriya tiryaMca keTalA prakAranA hoya che? A praznano bhagavAna uttara Ape che-khecara paMcendriya tiya ca cAra prakAranA hoya che zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #428 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre samuggapakkhI, viyayapakkhI' - carmapakSiNaH, lomapakSiNaH, samudrakapakSiNaH, vitatapakSiNaceti, tatra carmarUpoM pakSoM vartate yeSAM te carmapakSiNaH, evaM lomarUpau pakSau vidyete yeSAM te lomapakSiNaH, tathA gacchatAmapi samudrakamiva sthitau pakSau yeSAM te samudrapakSiNaH, evaM satataM vitatau-anAkuJcitau pakSau yeSAM te vitatapakSiNaH, / athoddezakramaprApta carmapakSiNaM prarUpayitumAha-' se kiM taM campakkhI' - 'se' - atha kiMta' - ke te carmapakSiNaH prajJaptAH ? bhagavAnAha - 'cammapakkhI aNegavihA paNNattA' - carmapakSiNaH, anekavidhAH - nAnAprakArakAH prajJaptAH, 'taM jahA ' - tadyathA - 'vaggulI' - valgulyaH, 'camagIdaDa :' iti bhASA prasiddhAH, 'jaloyA' - jalaukasaH 'aDillA'aDillA:, 'bhAraMDapakkhI' - bhAraNDapakSiNaH, 'jIvaM jIvA' - jIvaJjIvAH - cakravAkAH 'samudavAyasA' - samudravAyasAH - samudrakAkAH, 'kaNNattiyA' - karNatrikAH 'pakkhiviDAliyA' - pakSiviDAlikAH ityeteSu aprasiddhAzrapakSiNo lokavyavahArAdavagantavyAH, 'je yAvanne taha pagArA' - ye'pi cAnye tathAprakArAH - evaM vidhAH romapakSI, samudgakapakSI aura vitatapakSI / jinake paMkha camar3e ke hoM carmapakSI, jinake paMkha romamaya (vAloM ke) hoM ve romapakSI, jinake paMkha uDate samaya bhI samudga (peTI) jaise raheM ve samudgaka pakSI aura jinake paMkha sadA phaile raheM, sikuDeM nahIM, ve vitatapakSI kahalAte haiM / " aba sarvaprathama nirdiSTa carmapakSiyoM kI prarUpaNA karate haiM - prazna kiyA gayA ki carmapakSI kitane prakAra ke haiM ? bhagavAn ne uttara diyA carmapakSI aneka prakAra ke kahe hai| ve ye haiM- camagIdaDa, jalauka, aDilla, bhAraMDapakSI, cakravAka, samudravAyasa (samudrI kAka), karNatrika, pakSiviDAlika / inameM se kucha prasiddha haiM aura jo prasiddha nahIM haiM, 414 - te cAra prakAro A che-ca pakSI, rAmapakSI, samudga pakSI ane vitata pakSI, jemanI pAMkhA cAmaDAnI hoya te cama` pakSI, jenI pAMkhA rAmamaya hoya (vANonI) tethe| robhapakSI, nenI yAMcA utI vamate pazu samudga (peTI) devI rahe te samudga pakSI, ane jenI pAMkhA sadA e phelAyelI ja rahe sarkAcAya nahI. teo vitata pakSI kahevAya che. have sarva prathama nirdiSTa capakSIonI prarUpaNA kare cheprazna pUchyA ke capakSI keTalA prakAranA hAya che? zrI bhagavAne uttara ApyA--cama pakSI aneka prakAranA kahyAM che. ta yA zetanA che-yamagIhaDa, naso, aDilsa, lAraMDa pakSI, thavAGa samudravAyasa (samudrano kAMgaDA) kaNatrikapakSi bIlADIkA, teemAMthI keTalAka prasiddha che. ene jee prasiddha nathI teone leAkA pAsethI jANI levA jAie. zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #429 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prabodhinI TIkA pra. pada 1 sU. 34 khecarapazcendriyatiryagyonikA : " 3 santi te'pi sarve carmapakSiNo jJAtavyAH teSAmupasaMhAramAha- 'se taM cammapakkhI'te ete pUrvoktAH, carmapakSiNaH prajJaptAH / atha romapakSiNaH prarUpayitumAra- 'se kiM taM lomakkhI ?' atha ke te, katividhA ityarthaH; romapakSiNaH prajJaptAH ? bhagavAnAha - 'lomapakkhI aNegavihA paNNattA' - romapakSiNaH anekavidhAH prajJaptAH, 'taM jahA' - tadyathA - ' DhaMkA' - DhaGkAH 'kaMkA' - kaGkAH, 'kuralA' - kuralAH, 'vAyacA' - vAyasAH, 'cakkAgA' - cakravAkAH, 'haMsA' haMsAH, 'kalahaMsA' - kalahaMsAH, avyaktamadhuramASiNo haMsA:, 'rAyahaMsA' - rAjahaMsA :- lohitacaJcupAdamarAlA H 'pAyahaMsA' - pAdahaMsA:, ' ADA' - ADA : 'seDI' - seDayaH, 'bagA' - bakAH, 'balAgA' - balAkAH, 'pariSpavA' pAriplavAH, 'kauMcA'- krauJcAH, 'sArasA' - sArasAH, 'mesarA' - mesarAH, 'masUrA' - masUrAH, 'mayUrA' - mayUrAH, 'sattahatthA' - saptahastAH, 'gaharA ' - gaharAH, 'pauDariyA' - poNDarIkAH, 'kAgA' kAkAH, kAmiMjuyA' kameJjakAH, 'baMjulagA' vaJjulakAH, tittirA' tittirAH, 'vahagA' vartakAH, 'lAvagA' lAvakAH 'kavoyA' kapotAH, 'kavijalA' kapiJjalA', 'pArevayA' pArAvatAH, 'ciDagA' ciTakAH, 'cAsA' cApA:, 'kuvakuDA' kuvakuTAH, 'sugA' zukAH, 'varahiNA' barhiNaH, mayasalAgA' madanazalAkAH, 'koilA' kokilA:, ' sehA' - sehAH, 'varillagamAI' unheM loka se samajha lenA cAhie / isI prakAra ke jo anya pakSI hoM unheM bhI carmapakSI hI samajhanA caahie| yaha carmapakSI kI prarUpaNA huI / " romapakSI kitane prakAra ke hote haiM ? bhagavAn ne kahA- aneka prakAra ke hote haiM, jaise-DhaMka, kaMka, kurala, vAyasa, cakracAla, haMsa, kalahaMsa (madhura bolane vAle haMsa), rAjahaMsa (jisakI coMca aura paMkha lAla raMga ke hoM), pAdahaMsa, ADa, seDi, baka, balAkA, pAriplava, krauMca, sArasa, mesara, masUra, mayUra, saptahasta, gahara, poNDarIka, kAka, kAmeJjuka, vaMjulaka, tItura, bataka, lAcaka, kapota, kapiJjala, parevA, ciTaka, cASa, A rItanA je khIjAM pakSIe heAya tee paNa capakSI ja samajavAM joie. A cama` pakSIonI prarUpaNA thai. roma pakSI keTalA prakAranA hoya che? 415 zrI lagavAne dhu-ane latanA hoya che. bhebhaDe-44, 44, Durasa, vAyasa, cakravAka, haMsa (madhura bhASI huMsa) rAjahaMsa, (jenA paga ane cAMca lAla raMganA hoya che) pAhaDasa, mADa, seDI. jagalo, masA, pAriplava, DauMtha sArasa, bhesara, bhasUra, mayUra, saptahasta, gahura, poDariGa 4, bhalu, vannu aa, tItura (tetara) mata, sAva, pota, upinsa, pArevA, ciTa, bhASa, DuDo, popaTa, maDiza mahana, zasAa, aDisa, seDa, parisara vigere mA roma zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #430 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre parillakAdayaH, 'se taM lomapakkhI' te ete romapakSiNaH prajJaptAH / atha samudkapakSiNaH prarUpayitumAha-'se kiM taM samuggapakkhI' 'se' atha 'kiM taM' ke te, katividhA ityarthaH, samudkapakSiNaH prajJaptAH ? bhagavAnAha-'samuggaekkhI egAgArA paNNattA' samudgakapakSiNaH ekAkArA-eka jAtIyAH prajJaptAH, teSAmavAntarajAti bhedAmAvAt, atha kathaM na te avalokyante, ityAzaGkAyAmAha-'te NaM natyi ihe' te khalu samudgakapakSiNaH, ihaloke-manuSyakSetre na santi, 'bAhiresu dIvasamuddesu bhavaMti' bAhyeSu dvIpa samudreSu bhavanti, prakRtamupasaMharannAha- se taM samuggapakkhI' te ete pUrvoktAH samudkapakSiNaH prajJaptAH / atha vitatapakSiNaH prarUpayitumAha-'se kiM taM viyayapakkhI' 'se' atha 'kiM taM' ke te katividhA ityarthaH, vitatapakSiNaH prajJaptAH ? bhagavAnAha-'viyayapakkhI egAgArA paNattA'-ktitapakSiNaH-ekAkArAH - ekajAtIyAH prajJaptAH, tepAmavAntarajAti bhedAbhAvAt , atha kathaM na te'tra vilokyante, ityAzaGkAyAmAha-'te NaM natthi ihe te khalu vitatapakSiNo na santi ihaloke-manuSyakSetre te na santItyarthaH api tu 'bAhiraesa dIvasamuddesu bhavaMti' bAhyeSu murgA, totA, bahiNa, madanazalAkA, kokila, seha, varillaka Adi yaha romapakSiyoM kA kathana huaa| samudgakapakSI kitane prakAra ke haiM ? bhagavAn ne uttara diyAsamudgaka pakSI eka hI prakAra ke hote haiN| unameM koI avAntara bheda nahIM hai / ve dikhAI kyoM nahIM dete ? isakA uttara yaha hai ki ve manuSyakSetra meM arthAt aDhAI dvIpa meM nahIM hote, usase bAhara ke dvIpoM aura samudroM meM hI hote haiM / yaha samudgaka pakSiyoM kI prarUpaNA huii| ___aba vitatapakSiyoM kI prarUpaNA karate hai| vitatapakSI kitane prakAra ke hote haiM ? bhagavAn uttara dete haiM-vitatapakSI bhI eka hI prakAra ke hote haiM / unameM bhI jAti bheda nahIM hai / ve yahAM kyoM nahIM dikhAI pakSIonA kathananuM varNana thayuM. samugapakSI keTalA prakAranA che ? zrI bhagavAne uttara Apyo-samudga pakSI ekaja jAtanuM hoya che temAM kaI peTA bheda nathI. teo dekhAtAM kema nathI ? teno uttara e che ke teo manuSya kSetramAM arthAt aDhAI dvIpamAM nathI hatAM. tenAthI bahAranA dvIpamAM ane samudromAM ja thAya che, A samudra pakSI enI prarUpaNa thaI. have vitatapakSIonI prarUpaNa karavAmAM Ave che.-vitatapakSI keTalA prakAranA che ? A praznano uttara ApatAM bhagavAna zrI mahAvIrasvAmI kahe che kavitatapakSI eka ja prakAranA hoya che. teomAM jAtibheda hai nathI. teo zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #431 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra. pada 1 sU. 34 khecarapaJcendriyatiryagyonikA : 417 dvIpasamudreSu bhavanti, te vitatapakSiNaiti zeSaH, tadupasaMhara mAha - 'se taM viyayapakkhI' ete pUrvoktA vitatapakSiNaH prajJaptAH, 'te samAsao duvihA' te khecarapaJcendriyatiryagyonikAH samAsataH - saMkSepeNa dvividhAH - dviprakArakAH, prajJaptAH, 'taM jahA ' tadyathA - 'saMmucchimAya, gavbhavakaMtiyA ya' saMmUcchimAzca, garmavyutkrAntikAtha, 'tattha NaM je te saMmucchimA te savve NapuMsagA' tatra khalu saMmUcchimagarbhavyutkrAntikeSu khecarapaJcendriyatiryagyonikeSu ye te saMmUcchimA bhavanti te sarve napuMsakA eva jJAtavyAH, saMmUcchimAnAM napuMsakatvAvazyaMbhAvAt, 'saMbhUcchimA napuMsakAH' iti vacanaprAmANyAt, 'tattha NaM je te gavbhavakkaMtiyA' tatra khala saMmUcchimagarbhavyutkrAntikakhecarapaJcendriya tiryagyonikeSu ye te garbhaivyutkrAntikA bhavanti, 'te NaM tivihA paNNattA' te khalu trividhAH prajJaptAH, 'taM jahA ' - tadyathA, 'itthI purisA, puMgA' striyaH puruSAH, napuMsakAceti, 'eesi NaM' eteSAM khalu 'evamAiyANaM' evamAdikAnAm - pUrvapradarzitAnAm, 'khahaparapaMciMdiyatirikkhajoNiyANaM' khecarapaJcendriyatiryagyonikAnAm 'pajattApajjattANaM' paryAptakA paryAptakAnAm, vArasa dete ? isa prazna kA uttara yaha hai ki unakA bhI yahAM manuSyakSetra meM sadbhAva nahIM hai / ve aDhAI dvIpa ke bAhara jo dvIpa aura samudra haiM, unameM hI hote haiM / yaha vitatapakSiyoM kI prarUpaNA huI / 1 ye khecara paMcendriya tiryagyonika jIva saMkSepa se do prakAra ke kahe gae haiM, yathA-saMmUrchima aura garbhaja / inameM jo saMmUrchima haiM ve saba napuMsaka vedI hI hote haiM aura jo garbhaja haiM ve tInoM prakAra ke hote haiM - koI strIvedI, koI puruSavedI aura koI napuMsakavedI / ityAdi ina pUrvokta khecara paMcendriya tiryacoM ke paryAptoM aura aparyAptoM ke bAraha kulakoTi yonipravaha hote haiM, aisA bhagavAn tIrthakara ne kahA hai / ahIM dekhavAmAM kema AvatAM nathI ? A praznanA uttara e che ke-temane paNa ahIM manuSya kSetramAM sadbhAva nathI tee aDhAI dvIpanI bahAra je dvIpA ane samudro che, temAMja hAya che. A rIte A vitatapakSInI prarUpaNA thaI. A precara pacendriya tiya ca ceAnika jIva saMkSepekarI e prakAranA kahyA che jemake-samUmi ane gaja, teemAM je samu ima che. teo badhAM napuMsaka veDhavALA ja hoya che, ane je garbhUja che tee traNe prakAranA veDhavALA hoya che, koi strIvedI, keAI purUSavedI, ane kei napuMsaka vedI che. vigere A pUrvokta khecara paMcendriya tiryaMcAnA paryAptA ane aparyAptAnA bAra kula kATi ceAni pravahu thAya che, evuM bhagavAna tIrthaMkare kahyu che. pra0 53 zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #432 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre jAikulakoDijoNippamuhasayasahassA bhavatIti makkhAyaM' - dvAdazayoni pravahANi zatasahasrANi - dvAdazayonikulakoTikA lakSA bhavantItyAkhyAtaM bhagavatA tIrthakRtA, atha ziSyavargAnugrahAya dvIndriyaprabhRti khecarAntajIvAnAM jAtikulakoTizatasahasaMkhyAjJApikAM saMgrahagAthAmAha 'sat jAikulakoDilakkha nava addhaterasAi ca / dasadasaya hoMti nabagA taha bArasa ceva boddhavvA' // 107 // saptASTau jAtikulako TilakSANi nava arddhatrayodazAni ca / daza daza ca bhavanti navakA stathA dvAdaza caiva boddhavyAH || evaJcAtra - dvIndriyANyArabhya yathAsaMkhyaM saMkhyApadayojanA nimnaprakAreNa kartavyA tathAhi - dvIndriyANAM saptajAtikulakoTilakSANi trIndriyANAmaSTau caturindriyANAM nava jalacarapaJcendriyANAmarddha trayodazAni, catuSpadasthalacarapaJcendriyANAM daza, uraH parisarpasthalacarapaJcendriyANAM daza, bhujaparisarpasthalacara paJcendriyANAM nava khecarapaJcendriyANAM daza jAtikulakoTi lakSANi bhavantItyavaseyam / atha khacara , aba ziSyajanoM ke anugraha ke lie dvIndriya se lekara khecara taka ke jIvoM kI yoniyAM eka sAtha batalAte haiM / unakI saMgrAhikA gAthA kA artha isa prakAra hai- 'dvIndriya jIvoM kI sAta lAkha jAtikulakoTi, trIndriyoM kI ATha lAkha, caturindriyoM kI nau lAkha, jalacarapaMcendriyoM kI sAr3he bAraha lAkha, catuSpadasthalacarapaMcendriyoM kI dasa lAkha, uraparisarpa sthalacarapaMcendriyoM kI daza lAkha, bhujaparisarpasthalacara paMcendriyoM kI nau lAkha, khecara paMcendriyoM kI vAraha lAkha jAti kulakoTi haiM / gAthA meM kevala saMkhyAsUcaka padoM kA prayoga kiyA hai, ataeva unheM dvIndriyAdi ke sAtha anukrama se sambaddha kara lenA cAhie / have ziSyanAnA anugraha mATe dvIndriyathI AraMbhIne khecara sudhInA jIvAnI yAniyA ekI sAthe matAve che. tenI sagrAhaka gAthAnA a` A rIte che dvIndriya jIveAnI sAta lAkha, jAtikula keTi, trIndriyAnI ATha lAkha, cAra indriyAvALAnI nava lAkha, jalacara paMcendriyAnI sADA bAra lAkha, catuSpada sthalacara pacendriyAnI daza lAkha, ura parisarpa sthalacara paMcendriyA nI daza lAkha, bhuja parisa` sthalacara paMcendriyAnI nava lAkha khecara pacendriyAnI khAra lAkha, jAti kula kATi che. gAthAmAM kevaLa saMkhyA sUcaka padmAne prayAga karyo che. tethI ja teonA dvIndriyAdinI sAthe anukramathI sambandha joDI levA joie. zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #433 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra. pada 1 sU. 35 samedamanuSya svarUpanirUpaNam 419 paJcendriyAnupasaMharannAha - ' se taM khahayarapaMciMdiyatirikkhajogiyA' te etepUrvoktAH khacarapaJcendriyatiryagyonikAH prajJaptAH, 'se caM paMcidiyatirikkha jogiyA' te te pUrvoktAH paJcendriya tiryagyonikAH prajJaptAH // 0 34 // 9 mUlam - se kiM taM maNussA ? maNussA duvihA paNNattA, taM jahA - saMmucchima maNussA ya, gavmavakaMtiyamaNussA ya / se kiM taM saMmucchimamaNussA ? kahi NaM bhaMte! saMmucchimamaNussA saMbhucchaMti ? goyamA ! aMtomanustakhitte paNayAlIsAe joyaNasaya sahassesu, aDDAijjesu dIvasamuddesu, pannarasasu kammabhUmisu tIsAe akammabhUmisu, chappannAe aMtaradIvaesu ganbhavakkaMtiya maNussANaM ceva uccAresu vA pAsavaNesu vA khelesu vA siMghA - su vA vaMsu vA pittesu vA pUpasu vA soNiesu vA sukkesu vA sukkapuggala parisADesu vA vigayajIvakalevaresu vA thIpurisasaMjoe vA nagaraNimaNesu vA, savvesu ceva asuiTThANesu ettha NaM saMmucchimamaNussA saMmucchaMti, aMgulassa asaMkhejaimAgame e ogAhaNAe / asannI micchaddiTTI annANI savvAhiM pajja - tIhiM apajjattagA aMtomuhuttAuyA ceva kAlaM kareMti / se taM saMmucchimamatA // sU0 35 // chAyA - atha ke te manuSyAH ? manuSyA dvividhAH prajJaptAH, tadyathA - saMmUcchimamanuSyAzca, garbhavyutkrAntikamanuSyAzca / atha ke te saMmUcchimamanuSyAH 1 " aba khecaraprarUpaNA kA upasaMhAra karate haiM- yaha khecara paMcendriya tiryacoM kI prarUpaNA huI aura isake sAtha hI paMcendriya tiryaca jIvoM kI bhI prarUpaNA samApta huI ||34|| zabdArtha - (se kiM taM maNussA ?) manuSya kitane prakAra ke haiM ? have khecara jIvAnI prarUpaNAnA upasa'hAra kare che-A khecara pacendriya tiya cAnI prarUpaNA thaI ane tenI sAtheja pAMcendriya tiryaMca jIvAnI prarU pANI samApta thA. // sU. 34 // manuSya prajJApanA zabdArtha - (se kiM taM maNussA) manuSyanA DeTA prahAranA che ? ( maNussA) bhanuSya zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #434 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 420 prajJApanAsUtre kutra khalu saMmUcchimamanuSyAH saMmUrcchanti ? gautama ! anto manuSyakSetre pazca catvAriMzati yojana zatasahasreSu, arddhatRtIyeSu dvIpasamudreSu, paJcadazasu karmabhUmiSu, triMzati akarmamUmiSu, paTpaJcAzati antaradvIpeSu, garbhavyutkrAntikamanuSyANAmeva uccAreSu vA prasravaNeSu vA kheleSu vA zivANakeSu vA vAnteSu vA piteSu vA pUyeSu vA zoNiteSu vA zukreSu vA zukrapudgalaparizATeSu vA vigatajIvakalevareSu vA (duvihA paNNattA) do prakAra ke kahe haiM (taM jahA) ve isa prakAra (saMmu. cchimamaNussA ya gambhavakkaMtiyamaNussA ya) saMmUrchima manuSya aura garbhaja manuSya (se kiM taM samucchimamanussA ?) saMmUrchima manuSya kitane prakAra ke haiM ? (kahi NaM bhaMte ! saMmucchimamaNussA saMmucchaMti ?) kahA~ bhagavan ! saMmUrchima manuSya janmate haiM ? (goyamA ! aMto maNussakhitte) he gautama ! manuSya kSetra ke andara (paNayAlIsAe joyaNasayasahassesu) paiMtAlIsa lAkha yojana parimita (aDDhAijjesu dIvasamuddesu) aDhAIdvIpa samudroM meM (pannarasasu) pandraha (kammabhUmisu) karmabhUmiyoM meM (tIsAe) tIsa (akammabhUmisu) akarmabhUmiyoM meM (chappannAe) chappana (aMtaradIvesu) antarvIpoM meM (ganmavakkaMtiya maNussANaM ceSa) garmaja manuSyoM ke hI (uccAresu vA) mala meM (pAsavaNesu vA mUtra meM (khelekha vA) kapha meM (siMghANesu vA) reTa meM-nAka ke mala meM (vaMtesu vA) vamana meM (pittesu vA) pitta meM (pUesu vA) mavAda meM (soNiesu vA) rudhira meM (sukkesu vA) zukra meM (sukkapuggalaparisADesu vA) pahale sUkhe phira gIle hue zukra meM (cigayajIvakalevaresu vA) mRtakajIva-kalevaroM meM (duvihA paNNattA) me // 2 // 4aa cha (ta jahA) te 20 42 cha (saMmucchimamaNussA ya gambhavakkaMtiyamaNussA ya) bhUchi ma manuSya bhane 4 manuSya (se kiM ta saMmucchimamaNurasA) bhUmi manuSya mA 42nA cha ? (kahi NaM bhaMte) ! saMmucchimamaNussA saMmucchaMti ?) bhagavAn sa bhUmi manuSya yA gamatA ze? (goyamA ! aMtomaNussakhitte) gautama manuSya kSetranI 12 (paNayAlIsAe joyaNasayasahassesu) pistIsa yA yobhana parimita (aDhAijesu dIvasamuddesu) mA dIpa-samudrAmA (pannarasasu) 542 (kammabhUmisu) mamUbhiyomA (tIsAe) zrIsa (akammabhUmisu) 254ma bhUbhiyomA (chappannAe) cha.5na (aMtaradIvaesa) manta2 dIpamA (gabbhavakkaMtiyamaNussANa ceva) ga manuSyAnA (uccAresu vA) maNamA (pAsavaNesu vA) bhUtramA (khelesu vA) 43bhA (siMdhANaesu vA) sITa nAnA mAmA (vaMtesu vA) yamanamA (pittesu vA) pitamA (pUesu vA) bhavAmai (soNiesu thA) soDimA (sukkesu vA) pIya bhA (sukkapuggalaparisADesu vA) pahisAsu mane pachIthI zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #435 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra. pada 1 sU.35 samedamanuSyasvarUpanirUpaNam 421 strIpuruSasaMyogeSu vA nagaranirghama neSu vA, sarveSveva azucisthAneSu, aba khalu saMmUchimamanuSyAH saMmUrcchanti, aGgulasya asaMkhyeyamAgamAtrayA avagAhanayA / asaMjJinaH, mithyAdRSTayaH ajJAninaH sarvAmiH paryAptibhiraparyAptAH antarmuhUrtAyuSkA eva kAlaM kurvanti, te ete saMmUchimamanuSyAH / / 035 // TIkA-atha manuSyAn prarUpayitumAha-'se kiM taM maNussA ?' 'se' atha 'kiM taM' ke te katividhAH, manuSyAH prajJaptAH ? bhagavAnAha-'maNussA duvihA paNNattA' manuSyAH dvividhAH prajJaptAH, 'taM jahA' tadyathA-'saMmucchimamaNussA ya' samUcchimamanuSyAzca, 'gabbha kaMtiyamaNussAya' garbhavyutkrAntikamanuSyAzca, atha (thIpurisasaMjoessu vA) strI-puruSa ke saMyoga se (nayaraNimaNetu vA) nagara kI gaTaroM meM (savvesu ceva asuiTTANesu) sabhI azuci sthAnoM meM (etya NaM saMmucchimamaNussA saMmucchaMti) ina sthAnoM meM saMmUrchima manuSya utpanna hote haiM / (aMgulasta asaMkhejaibhAgamettAe) aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga mAtra (ogAhaNAe) avagAhanA se (asaNNImicchadiTTI aNNANI) asaMjJI, mithyAdRSTi, aura ajJAnI hote haiM (savvAhiM pajattIhiM apajattagA) saba paryAptiyoM se aparyAsa (aMtomuhattAuyA ceva) antarmuhUrta kI Ayu vAle hI (kAlaM kareMti) mara jAte haiM (se taM saMmucchima maNussA) yaha saMmUrchima manuSyoM kI prarUpaNA huii| // 35 // ___TIkArtha-aba manuSyoM kI prarUpaNA prAraMbha kI jAtI hai| prazna hai ki manuSya kitane prakAra ke hote haiM ? bhagavAn uttara dete haiM-manuSya do prakAra ke kahe haiM-saMmUrchimamanuSya aura garbhaja manuSya / ailan thye| zubhA (vigayajIvakalavaresu vA) bhre| yonA sevAmA (thIpurisasaMjoesu vA) zrI 53panA sayogamA (nayaraNiddhamaNesu vA) nagarAnI garemA (sabvesu ceva asuiTTANesu) 14. pavitra vyAyAMnA sthAnamA sarvatra (ettha NaM saMmucchimamaNussA saMmucchaMti) 20 sthAnamA bhUchibha manuSya utpanna thAya cha. (aMgulassa asaMkhejaibhAgamettAe) maga masaNyAta mAsa mAtra (ogAhaNAe) ma nAthI (asaNNI micchadiTThi aNNANI) asazI, mithyATa, mane mazAnI hAya cha (sabAhiM pajjattIhiM apajjattagA) ||dhii pAtiyothI mAMsa ? (aMtomuhuttAuyA ceva) tamuhUtanI AyuSyavANai 1 (kAlaM kareMti) bhI taya cha (se tta samucchimamaNussA) // sa bhUchima manuSyanI prarUpaNa thaI. te sU. 35 che TIkAtha-have manuSyanI prarUpaNAne prAraMbha karAya cheprazna e che ke keTalA prakAranA hoya che ? zrI bhagavAna uttara Ape che-manuSya be prakAranA kahyA che. saMbhUmi zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #436 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 422 prajJApanAstre saMmUcchimamanuSyAn prarUpayati-se kiM taM samucchimamaNussA ?' 'se' atha 'kiM taM' ke te-katividhAH saMmUcchimamanuSyAH prajJaptAH ? bhagavantamprati gautamasya praznoktimanuvadati samAdaraNArtham bhagavAn AryazyAmaH-'kahi NaM bhaMte ! samucchimamaNussA saMmucchaMti' he bhadanta ! kutra khalu saMmUcchimamanuSyAH saMmUrcchanti-garmotpAtamantaraiva utpadyante ? bhagavAnAha-'goyamA ! aMtomaNussakhitte' he gautama ! antomanuSyakSetre-manuSyakSetrasya madhye ityarthaH, paNayAlIsAe' paJcacavAriMzati 'joyaNasayasahassesu' yojanazatasahasreSu 'aDDAijjesu' arddhatRtIyeSu 'dIvasamuddesu dvIpasamudeSu 'pannarasasu' paJcadazamu 'kammabhUmisu' karmabhUmiSu 'tIsAe' triMzati 'akammabhUmisu' akarmamUmiSu 'chapanAe aMtara dIvaesu' SaTpaJcAzati antaradvIpeSu 'gabbhavakaMtiyamaNussANaM ceva' garmavyutkrAntika manuSyANAmeva 'uccAresu vA' uccAreSu vA, purISeSu atra sarvatra vA zabdo vikalpArthaH, 'pAsavaNesu' prasravaNeSu vA, 'khelesu vA, kheleSu vA siMghANaesu vA' zivANakeSu-nAsikAmaleSu 'vaMtesu vA' vAnteSu-kRtodvamaneSu vA, 'pittesu vA' pitteSu vA 'pUyeSu vA pUteSu vA-pakvazoNiteSu vA 'soNiesu vA' zoNiteSu vA, 'mukkesu vA' zukreSu vA, 'mukkapuggalaparisADesu yA'zukrapudgalaparizATeSu vA-pUrvazuSkapazcAdAdra-zukreSu ityarthaH, 'vigayajIvakalevaresu saMmUchima manuSya kitane prakAra ke hote haiM ? bhagavAn ke prati gautama ke prazna kA anuvAda karate hue bhagavAn AryazyAma kahate haiMhe bhagavan ! saMmuchima manuSya kahAM utpanna hote haiM ? bhagavAn uttara dete haiM-he gautama ! isa manuSyakSetra ke andara arthAt paiMtAlIsa lAkha yojana vistAra vAle aDhAI dvIpa-samudroM meM, pandraha karmabhUmiyoM meM, tIsa akarmabhUmiyoM meM tathA chappana antaradvIpoM meM, garmajamanuSyoM ke hI mala meM, mUtra meM, zleSma meM, nAka ke mala (reTa) meM, camana meM, pitta meM, mavAda meM, rudhira meM, zukra meM, pahale sUkha gae aura phira gIle hue ane garbhaja manuSya. saMmUchima manuSyanA keTalA prakAranA hoya che? zrI bhagavAnanA pratye gautamanA karelA praznano anuvAda karatAM bhagavAna AryazyAma kahe che- he bhagavan ! saMmUrNima manuSya kyAM utpanna thAya che? zrI bhagavAna uttara Ape che-he gautama ! A manuSya kSetranI aMdara arthAt 45 pistALIsa lAkha jana vistAra vALA aDhAI dvIpa-samudramAM, paMdara karmabhUmimAM, trIsa akarma bhUmimAM tathA chappana antara dvIpamAM, garbhaja manuSyanAja maLamAM mUtramAM zleSmamAM nAkanA maLamAM vamanamAM, pittamAM parUma, lehImAM zukamAM pahelA sukAIne lIlA thayela zukamAM marelAnA kalevaramAM zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #437 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra. pada 1 sU. 35 samedamanuSyasvarUpanirUpaNam 423 vA' vigatajIvakalevareSu vA - vigatAjIvA yebhyaste vigatajIvAste ca te kalecarAzceti vigatajIvakalevarAsteSu - mRtakazarIreSu ityarthaH, 'thI purisaMjoesa vA ' strIpuruSasaMyogeSu vA yoniSu 'NagaraniddhamaNesu vA' nagaranirdhamaneSu vA nagarasya 'gaTara' iti prasiddheSu kacavarasthApanasthaleSu vA 'savve caiva amuiTTANe' vaSu caiva azuci sthAneSu - anyAnyapi yAni kAnicit manuSyasaMsargavazAdazuci bhUtAni sthAnAni teSu sarveSu ityarthaH, 'ettha NaM saMmucchimaNussA saMmucchati' - eSu khalu - upadarziteSu apavitrasthAneSu, saMmUrchimamanuSyAH saMmUcchanti, 'aMgulassa asaMkhejjaibhAgamettAe' - aGgulasya asaMkhyeyabhAgamAtrayA 'ogAhaNAe ' avagAhanayA 'abhI' asaMjJinaH 'micchAdiTTho' - midhyAdRSTayaH 'annANI' ajJAninaH santaH 'savvAhiM' pajjattIhiM' sarvAbhiH paryAptibhi- 'apajjattagA' - aparyAptakAH 'aMto muhuttAuyAceva' antarmuhUrtAyuSkA caiva - antarmuhUrtam- muhUrtAbhyantarameva, AyuryeSAM te antarmuhUrtAyukAH 'kAlaM kareMti' kAlaM maraNadharmam kurvanti prApnuvanti, prakRtamupasaMharati- 'saM taM saMmucchimamaNussA' te ete pUrvoktAH saMmUcchimamanuSyAH prajJaptAH / / sU0 35|| mUlam - se kiM taM gabbhavakkaMtiyamaNussA ? gabbhavakkaMtiyamaNussA tivihA paNNattA, taM jahA- kammabhUmagA 1, akammazukra meM, mRtaka - kalevaroM meM, strI-puruSoM ke saMyoga meM (yoni meM), nagara kI gaTaroM meM yA kacare ke sthAnoM meM, aura saba azuci sthAnoM meM arthAt inake atirikta manuSyoM ke saMsarga se azuci bane hue anya saba sthAnoM meM saMmUrchima manuSya utpanna hote haiM / ye saMmUrchima manuSya aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga kI avagAhanA vAle hote haiM, asaMjJI, mithyAdRSTi aura ajJAnI hote haiM / saba paryAptiyoM se aparyApta hote haiM aura antamuhUrtta kI Ayu vAle hote haiM / antarmuhUrta meM hI kAla ko prApta ho jAte haiM / yaha saMmUrchima manuSyo kI prarUpaNA pUrNa huI ||35|| strI, pu3SonA saMyogamA, (yonimAM) zaDezenI gaTazamAM, bharesA bhaDaddAmA myarAnA sthAneAmAM ane adhA apavitra sthAnAmAM arthAt A sivAyanA mANusanA saMsagathI apavitra banelA bIjA badhA sthAnamAM sa`sUcchi ma manuSya utpanna thAya che. A samUcchi`ma manuSya AMgaLanA asa MkhyAta bhAganI avagAhanAvALAM hAya che, asa nI, mithyAdraSTi ane ajJAnI hoya che. badhI paryaMtiethI aparyApta hoya che ane antamuhUrtanI AyuSyavALA Aya che. antamuhUrtamAMja phAlane prApta thAya che. A saMmUrcchima manuSyanI prarUpaNA thai, " sU. 35 5 zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #438 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 424 prajJApanAsUtre bhUmagAra, aMtaradIvagA3 / se kiM taM aMtaradIyagA? aMtaradIvagA aTrAvIsavihA paNNattA, taM jahA-egoruyA 1, AhAsiyA 2, vesANiyA3, NaMgoliyA4, hayakaNNA5, gayakaNNA6, gokaNNA7, sakkulikaNNA8, AyaMsamuhA10, ayomuhA11, gomuhA12, AsamuhA13, hasthimuhA14, sIhamuhA15, vagghamuhA16, AsakaNNA17, harikaNNA98, akaNNA19, kaNNapAuraNA20, ukkA. muhA23, vijjudaMtA24, dhaNadaMtA25, laTudaMtA26, gUDhadaMtA27, suddhdNtaa28| se taM aNtrdiivgaa|1| se kiM taM akammabhUmagA? akammabhUmagA tIsavihA paNNattA, taM jahA-paMcahiM hemayaehiM5, paMcahiM hiraNNavaehiM5, paMcahiM hariyAsehiM5, paMcahiM ramgavAsehiM5, paMcahiM devakurUhie, paMcahiM uttarakurU hiN5|645=30| se taM akammabhUmagA suu036|| chAyA-atha ke te garbhavyutkrAntikamanuSyAH ? garbhavyutkrAntikamanuSyAstrividhA prajJaptAH, tadyathA-karmabhUmakAH 1, akarmabhUmakAH 2, antaradvIpakAH / atha ke te antaradvIpakAH ? antaradvIpakA aSTAviMzatividhAH, prajJaptAH, tadyathA zabdArtha-(se kiM taM gambhavakkaMtiyamaNussA ?) garbhaja manuSya kitane prakAra ke hote haiM ? (gambhavakkaMtiyamaNussA tithihA paNNattA) garbhaja manuSya tIna prakAra ke kahe haiM (taM jahA) ve isa prakAra haiM (kammabhUmagA) karmabhUmi meM utpanna (akammabhUmagA) akarmabhUmi meM utpanna (aMtaradIvagA) antarvIpoM meM utpanna / / (se kiM taM aMtaradIyagA?) antarvIpa meM utpanna hone vAle kitane prakAra ke haiM ? (aTThAvIsavihA paNNattA taM jahA) aTThAIsa prakAra ke kahe 4-(se kiM gabbhavakkaMtiyamaNussA) ma manuSya 86 // 42 // thAya cha ? (gabbhavakkaMtiyamagussA tivihA paNNattA) | manuSya trANa praan| paDasA cha (taM jahA) te 21 // 4 // 2 cha (kammabhUmagA) bhabhUmimA utpanna (akammabhamagA) mama bhUmimA pana (aMtaradIvagA) ta2 dIyomA utpanna. (se kiM taM aMtaradIvagA) 2mantara dvIpamA utpanna thnaa| Tasa 54|2che (adAvIsavihA paNNattA taM jahA) madhyAvAsa prA2nA yA cha ma (ego zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #439 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra. pada 1 sU.36 samedamanuSyasvarUpanirUpaNam 425 ekorukAH 1, AbhAsikAH 2, vaiSANikAH 3, nAGgolikAH 4, hayakarNAH 5, gajakarNAH 6, gokarNAH 7, zaSkulikarNAH 8, AdarzamukhAH 9, meNDhamukhAH 10, ayomukhAH 11 gomukhAH 12 azvamukhAH 13 hastimukhAH 14 siMhamukhAH 15 vyAghramukhAH 16 azvakarNAH 17 harikarNAH 18 akarNAH 19 karNaprAvaraNAH 20 ulkAmukhAH 21 meghamukhAH 22 vidyunmukhAH 23 vidyudantAH 24 gajadantAH 25 laSTadantAH 26 gUDhadantAH 27 zuddhadantAH 28 / te ete antrdviipkaaH| haiM, jaise (egoruyA) ekoruka (AhAsiyA) AbhAsika (vesANiyA) vaiSANika (gaMgoliyA) loMgalika-nAMgolika (hayakaNNA) hayakarNa (gayakaNNA) gajakarNa (gokaNNA) gokarNa (sakkulikaNNA) zakulikarNa (AyaMsamuhA) Adarzamukha (meMDhamuhA) meNDhamukha (ayomuhA) ayomukha (gomuhA) gomukha (AsamuhA) azvamukha (hatthimuhA) hastimukha (sIhamuhA) siMhamukha (vagghamuhA) vyAghramukha (AsakaNNA) azvakarNa (harikaNNA) harikarNa (akaNNA) akarNa (kaNNapAuraNA) karNaprAvaraNa (ukkAmuhA) ulkAmukha (mehamuhA) meghamukha (vijjumuhA) vidyut-mukha (vijjudaMtA) vidyudanta (ghaNadaMtA) ghanadanta (laTThadaMtA) laSTadanta (gUDhadaMtA) gUDhadanta (suddhadaMtA) zuddhadanta (se taM aMtaradIvagA) yaha antIpajoM kI kI prarUpaNA huii| __ (se kiM taM akammabhUmagA ?) akarmabhUmija manuSya kitane prakAra ke hote haiM ? (tIsacihA paNNattA) tIsa prakAra ke kahe haiM (taM jahA) ve isa prakAra haiM (paMcahiM hemavaehiM) pAMca haimavata kSetroM meM (paMcahiM hiraNNarUyA) 34 (AhAsiyA) 2mAsi4 (besANiyA) vaipAzura (gAMgoliyA) eipes (hayokaNA) yazu (gayakaNNA) 144 (gokaNNA) 4 (sakkuli kaSNA) siNa (Ara.samuhA) ||sh bhu5. (meMDhamuhA) bhedabhu5 (ayomuhA) mayobhu (gomuhA) gomu (Asamuha!) 25zvabhuma (hasthimuhA) hAthIbhu5 (sIha muhA) siMhaY (ghagghamuhA) bhu(AsakaNNA) 25154 (harikaNNA) 24 (akaNNA) saNa (kaNNa pAuraNA) // prAva25 (ukkAmuhA) BAmuma (mehamuhA) bheSabhu (vijjumuhA) vidhuta-y5 (bijjudaMtA) vidhuta (dhaNadaMtA) dhanata (laTTadaMtA) dAta (gUDhadaMtA) 246nta (suddhadantA) zudvadanta (se ta aMtaradIvagA) A aMtara kIpaja jIvenI prarUpaNA thaI. (se kiM ta akammabhUmagA ?) 24 bhika manuSya tt| prA2nA DAya cha ? (akagmabhUmagA) 254ma bhUmika4 (tIsavihA paNNattA) tIsa 5246 // pra0 54 zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #440 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 426 prajJApanAsUtre atha ke te akarmabhUmakAH 1 akarmabhUmikA triMzadvidhAH prajJaptAH, tadyathA- pazcabhirhemavataiH 5 paJcabhirhe raNyavataiH 5 paJcabhirharivarSaiH 5 paJcabhIramyakavarSeH 5 paJcabhidaivakurubhiH5 paJcabhiruttarakurubhiH 5 / 65-30 / te ete akarmabhUmakAH ||sU036 / / TIkA - atha garbhavyutkrAntikamanuSyAn prarUpayitumAha- 'se kiM taM gavbhavakkaMtiyamaNussA ?' 'se' atha 'kiM taM' ke te, katividhA ityarthaH, garbhavyutkrAntikamanuSyA! prajJaptA ? bhagavAnAha - 'ganbhavakkaMtiyamaNussA tividyA paNNattA' - garbhanyukrAntikamanuSyAH, trividhA prajJaptAH, 'taM jahA ' - tadyathA - 'kammabhUmagA' karmabhUmakAH 1 'akrammabhUmagA - akarmabhUmakAH 2 'aMtaradIvagA' antaradvIpakAtha 3 / tatra karma bhUmakapadavyutpattimAha-kRSivANijyaprabhRti, muktimArgAnuSThAnaM vA karma tatpradhAnA bhUmiryeSAM te karmabhUmAH, ArSatvAtsamAsAnto 'capratyayaH, karmabhUmA eva karmabhUmakAH, athAkarmabhUmaka padavyutpattimAha-akarmA - pUrvoktakarmarahitA bhUmiehiM pAMca hairaNyavata kSetroM meM (paMcahiM harivAsehiM) pAMca harivarSa kSetroM meM (paMcahiM ramkavAsehiM ) pAMca ramyakavarSa kSetroM meM (paMcahiM devakuruhiM) pAMca devakuru kSetroM meM (paMcahi uttarakuruhiM) pAMca uttarakuru kSetroM meM (se ammabhUmagA) yaha akarmabhUmija manuSyoM kI prarUpaNA huI ||36|| I TIkArtha- aba garbhaja manuSyoM kI prarUpaNA prAraMbha karate haiM / garbhaja manuSya kitane prakAra ke kahe gae haiM ? bhagavAn uttara dete haiM garbhaja manuSya tIna prakAra ke hote haiN| ve ye haiM- (1) karmabhUmaka (2) akarmabhUmaka aura (3) antardIpaja / yahAM kRSi, vANijya Adi jIvananirvAha ke kAryoM ko tathA mokSa mArga kI ArAdhanA ko 'karma' kahA gayA haiM / jo karmapradhAna bhUmi meM rahate haiM yA utpanna hote haiM, ve manuSya 'karmabhUmi kahalAte haiN| ArSa che (ta jahA tethe mA are che (paMcahiM hemavaehiM ) pAMtha haimavata kSetramAM (paMcahi heraNNavapahiM ) pAMtha haizeyavata kSetramA (paMcahi harivAsehiM) yAMnya harivarSa kSetrabhAM (paMcahiM rammakrabAsehiM ) pAMtha ramya kSetramA (paMcahi devakurUhiM) pAMya deva 3 kSetramAM (paMcahi uttarakuruhi ) pAya uttara kSetramAM (se ttaM akammabhUmagA) 2 ka bhUmija manuSyeAnI prarUpaNA thai. // su 36 5 TIkA-have garbhoja manuSyAnI prarUpaNA prAraMbha kare che-gaja manuSya keTalA prakAranA kahelAM che. zrI bhagavAna uttara Ape che--gaja manuSya traNa prakAranA hoya che te AA rIte che (1) urbha bhUbhaGa (2) arbha bhUma ( 3 ) antadvIpa. ahIM jetI, vANijya, vigere jIvana nirvAhanA kAryane ane mekSa mArganI ArAdhanAne zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #441 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra. pada 1 sU.36 sabhedamanuSyasvarUpanirUpaNam 427 yeSAM te akarmabhUmAH, ta eva akarmabhUmakAH, adhAntaradvopapadavyutpattimAha-antare lavaNasamudrasya madhye dvIpA:-antaradvIpAH, antarazabdasya madhyavAcitvAt tadgatA manuSyAH-antaradvIpakAH, atha sannihitatvAt-'asti pazcAnupUrvI' itinyAyAvA prathamato'ntaradvIpagAn prarUpayati-se kiM taM aMtaradIvagA' 'se' atha 'kiM taM' ke te -katividhAH, antaradvIpagA manuSyAH prajJaptAH ? bhagavAnAha-'aMtaradIvagA aTThAcIsavihA paNNattA' antaradvIpagA manuSyAH, aSTAviMzativighA:-aSTAviMzatiprakArakAH manuSyAH prajJaptAH, 'taM jahA' tadyathA 'egoruyA' ekorukAH, 1 'AhAsiyA'abhAsikAH2, 'vesANipA' vaiSANikAH3, 'NaMgolA' nAGgolikAH4, 'hayakannA' -hayakarNAH 5, 'gayakaNNA'-gajakarNAH 6, 'gokannA'-gokarNAH 7, 'sakkulikannA' zaSkulikarNAH 8, 'ayaMsamuhA'-AdarzamukhAH 9, 'meMDhamuhA' meNTaprayoga hone se yahA~ 'an' pratyaya ho gayA hai / karmabhUma hI karmabhUmaka kahalAte haiN| jina manuSyoM kI bhUmi pUrvokta karmoM se rahita ho ve akarmabhUmaka kahe gae haiM / lavaNa samudra ke antara (andara) jo dvIpa haiM, ve antara dvIpa kahalAte haiN| yahAM antara zabda madhya kA vAcaka hai| una antara dvIpoM meM rahane vAle manuSya antaradvIpaka kahalAte haiN| sannihita hone ke kAraNa athavA pazcAnupUrvI bhI eka AnupUrvI hai, sarvaprathama anta meM parigaNita antaradvIpaga manuSyoM kI prarUpaNA karate haiN| prazna kiyA gayA ki antaradvIpaga manuSya kitane prakAra ke haiM ? bhagavAn uttara dete haiM-antaradvIpaga manuSya aTThAisa prakAra ke haiN| ve isa prakAra haiM-1 ekoruka 2 AbhAsika 3 vaiSANika 4 nAMgolika karma kaheluM che. je karmabhUmi (pradhAna) mAM rahe che athavA te janme che te bhanavyA bhUma' pAya che. yA prayoga DopAthI mAhi 'aca' pratyaya thayele che, karmabhUmija karmabhUmaka kahevAya che je mANasonI bhUmi pUrvokta karmothI rahita hoya te akarma bhUmaka kahevAya che. lavaNasamudranA madhye (aMdara) je dvIpa che. teo aMtara dvIpa kahevAya che. A jagyAe aMtara zabda mathane vAcaka che. A aMtara dvIpamAM rahenAra manuSya aMtara dvIpaka kahevAya che. sannihita hovAne kAraNe athavA pazcAnupUrvI paNa eka AnupUvI che sarva prathama antamAM parivaNita antara dviIpaga manuSyanI prarUpaNa karatA kahe che prazna karAyeke antadvIpaga manuSya keTalA prakAranA kahelAM che? zrI bhagavAna uttara Ape che-antadvIpaga manuSya aThayAvIsa prakAranA che. teo A prakAre che (1) me 34 (2) mAlASi8 (3) qug4 (4) Hiules aipes (5) zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #442 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 428 prajJApanAsUtre mukhAH10, 'apomuhA' apomukhAH 11, 'gomuhA'-gomukhA:12, 'AtamuhA'-azvamukhAH13, 'hatyimuhA-hastimukhAH14, 'sIhamuhA'-siMhamukhAH15, 'vagdhamuhA'vyAghramukhAH16, 'AsakaNNA' -azvakarNAH 17, harikannA' -harikarNAH18, 'akapaNA'-akarNAH19, kaNNapAuraNA'-karNaprAvaraNAH 20, 'ukAmuhA' ulkAmukhAH 12, 'mehamuhA' meghamukhAH-22, 'vijjuhA'-vidyunmukhAH 23, 'vijjudaMtA'vidyuhantAH 24, 'dhaNadaMtA'-dhanadantAH 25, laTThadaMtA'-laSTadantAH 26, 'gar3hadaMtA' -- gUDhadantAH, 'suddhadaMtA'-zuddhadantAzca 28, 'se taM aMtaradIvagA'-te ete-pUrvoktAH, aSTAviMzatiprakArakAH antaradvIpagA manuSyAH prajJaptAH, tathApi atyantasadRzatayA vyaktibhedamanapekSya antaradvIpA aSTAviMzatividhA eva vivakSitAH, iti tajAtA manuSyA api aSTAviMzatividhAH pratipAditAH, te ca saptacatuSkAH santi aSTAviMzatisaMkhyakatvAt ete ca pratyekaM himavati zikhariNi ca, vartante, tatra hima(lAMgUlika) 5 hayakaNa 6 gajakarNa 7 gokarNa 8 zakulikarNa 9 Adarza. mukha 10 meMDhamukha 11 ayomukha 12 gomukha 13 azvamukha 14 hastimukha 15 siMhamukha 16 vyAghramukha 17 azvakarNa 18 harikarNa 19 akarNa 20 karNaprAvaraNa 21 ulkAmukha 22 meghamukha 23 vidyunmukha 24 vidyuddanta 25 ghanadanta 26 laSTadanta 27 gUDhadanta aura 28 zuddhadanta / ye aTThAIsa prakAra ke antaradvIpaga manuSya kahe haiN| jaisA ki kahA gayA hai, antaradrIpa himavAn aura zikhari nAmaka pavatoM kI lavaNa samudra meM nikalI dADhAoM para haiM, kintu himavAn parvata ke antaradvIpoM kA varNana kiyA jAtA hai| jambUdvIpa meM bharata aura haimavata kSetroM kI sImA kA vimAjana karane vAlA himavAn nAmaka parvata hai / vaha bhUmi ke andara paccIsa uya4 (6) 1444 (7) 5 (8) zazI () mA bhuma (abhuma) (10) Abhu5 (11) mayobhuma (12) gabhuma (17) 25545 (14) uttIbhuma (15) siibhuma (16) vyAghrabhuja (17) 2554 (18) 244 (18) 234 (20) 4prA125 (21) bhuSa (22) bhevabhuma (23) vidyut bhuma (24) vidhat hanta (25) dhanahanta (25) 1546nta (27) gUDhaDhanta mane (28) zuddhata A aThayAvIsa prakAranA antara dvIpaga manuSya che. jemake kahevuM che ke antadvIpa himavAnuM ane zikharI nAmanA parvanI lavaNa samadramAM nIkaLelI dADha upara che. paraMtu himAlaya parvatanA antara dvIpanuM varNana karAya che. jaMbudvIpamAM bhArata ane haimavata kSetranI sImAnuM vibhAjana karavAvALe himAlaya nAme parvata che. te jamInanI andara pacIsa jana UMDe che ane zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #443 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra. pada 1 sU. 36 samedamanuSya svarUpanirUpaNam 429 gatAnAM varNanaM kriyate iha jambUdvIpe bharatasya haimavatasya ca kSetrasya sImAkArIbhUminimagna paJcaviMzatiyojano yojanazatocchrayaparimANo bharatakSetrApekSayA dviguNaviSkammo hemamayavanapaTTavarNo vividhavarNaviziSTakAntimaNi samudAyapariveSTitobhayapArzvaH, sarvatra tulyavistAraH, gaganamaNDala cumviratnamayaikAdazakUTopazobhito vajramayatanAnAmaNi suvarNabhUSitataTa prAntadazayojanAvagADha pUrvapazcimayojanasahasrAyAmadakSiNottara paJca yojanavistAraH padmahRdazobhita madhyabhAgaH paritaH kalpapAdapazreNiramaNIyaH, pUrvAparaparyantAbhyAM lavaNodArNavajalasaMsparzI himavAn nAma parvato vilasati, nasya lavaNodArNava jalasaMsparzAdArabhya pUrvasyAM pazcimAyAJca dizi pratyekaM " yojana gaharA hai aura sau yojana UMcA hai / bharatakSetra kI apekSA usakA duganA vistAra hai| hemamaya cInapaha kA usakA varNa hai / usa donoM kA pArzvabhAga vividhi varNoM kA kAntimAn maNiyoM ke samUha se maMDita haiM / usakA vistAra Upara-nIce sarvatra samAna hai / AkAzamaNDala ko sparza karane vAle gyAraha ratnamaya kUToM se suzobhita hai| vajramaya tala vAlA, nAnA prakAra kI maNiyoM evaM suvarNa se vibhUSita tada prAnta vAlA, evaM daza yojana kA avagAha vAlA hai| pUrva aura pazcima meM hajAra yojana lambA aura dakSiNa-uttara meM pAMca yojana vistAra vAlA hai / usake madhyamAga meM padma nAmaka hada hai / cAroM ora kalpavRkSoM kI katAra se atizaya kamanIya hai / apane pUrva aura pazcima choroM se lavaNa samudra ke jala ko sparza karatA hai / lavaNasamudra ke jala kA jahAM sparza hotA hai, vahAM se AraMbha karake pUrva aura pazcima dizA meM seA ceAjana UMcA che. bharatakSetranI apekSAe tenA egaNA vistAra che. suNyukta cIna padma sarakhe! tene raMga che. tenA banne paDakhae jAta jAtanA raMgavALA kAntimAna maNiyAnA samUhathI maMDita che. tenA vistAra Upara nIce sarvatra samAna che. gagana cUmmI agIyAra ratnamaya kUTe (zikhara) thI suzAbhita che. vamayatalavALA, nAnA prakAranI maNiyA ane suvaNa thI vibhUSita taTaprAntavALA ane daza yeAjananA avagADu vALA che. pUrva ane pazcimamAM hajAra yojana lAMbe ane uttara dakSiNamA pAMca ceAjananA vistAravALA che. enA madhyabhAgamAM padma nAmanuM hada che, cAre bAju kalpavRkSAnI paMktiothI atizaya kamanIya che. potAnA pUrva ane pazcima cheDAothI lavaNu samudranA jaLane spa kare che. lavaNu samudranAM jaLanA jyAM sparzI thAya che, tyAMthI zarUAta karIne pUrva ane pazcima dizAmA e pradeza che. zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #444 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 3D 430 prajJApanAsUtre dvau pradezau vartate, tazAnyAM vidizi vartamAne pradeze himavataH paryantAdArabhya trINi yojanazatAni lakNasamudramavagAhya atrAntare yojanazatatrayAyAmaviSkambhaH kizcinyUnaikonapazcAzadadhika navayojanazataparidhiH ekorukanAmA dvIpo vartate, ayazca paJca dhanuH zatapramANaviSkammayA dvigavyUtocchritayA padmamaravedikayA sarvataH parimaNDito vartate, tasyaiva himavataH paryantAdArabhya dakSiNapUrvasyAM dizi trINi yojanazatAni lavaNasamudramavagAhya dvitIyapradezasya upari ekorukadvIpapramANo AbhAsikanAmA dvIpo vilasati, ___ evaM tasyaiva himavataH pazcimAyAM dizi paryantAdArabhya dakSiNapazcimAyAM nairRta koNe trINi trINi yojanazatAni lavaNasamudramavagAhya pradezasyopari ekoSakadvIpapramANo vaiSANikanAmA dvIpo vartate, evaM tasyaiva himavataH pazcimAyAM dizi paryantAdo pradeza haiN| unameM se IzAna koNa meM vidyamAna pradeza meM, himavAn parvata se AraMbha karake lavaNasamudra tIna sau yojana kI dUrI para tIna sau yojana lambA-cauDA kucha kama nau sau unapacAsa kI paridhi vAlA ekoruka nAmaka dvIpa hai / yaha dvIpa pAMca sau dhanuSa vistAra vAlI aura do gavyUti UMcI padmavaravedikA se sabhI ora maMDita hai| ____ isI himavAn parvata ke paryanta bhAga se dakSiNa-pUrva koNa meM, tIna sau yojana kI dUrI para lavaNasamudra ke andara dUsare pradeza ke Upara ekoruka dvIpa ke barAbara hI AbhAsika nAmaka dvIpa vidyamAna hai| himavAn parvata ke pazcima kI ora, usake antima chora se lekara dakSiNa-pazcima dizA meM arthAt naiRtya koNa meM, lavaNa samudra meM tIna sau yojana kI dUrI para ekoruka dvIpa ke barAbara hI vaiSANika nAmaka teomAMthI IzAna keNamAM rahelA himavAna parvatathI AraMbha karIne lavaNa samudramAM traNa jana dara traNa se yeAjana lAkhe pahoLe ane thoDA ochA navasa, egaNa pacAsa ejananI paridhi vALo ekeka nAmane dvIpa pAMcaso dhanuSanA vistAravALI ane be gabhUti UMcI padmavara vedikAthI badhI tarapha suzobhita che. A himAvAna parvatanA paryanta bhAgathI dakSiNa pUrva khUNe traNaso jana dara lavaNe samudranI aMdara bIjA pradezanI upara ekarUka dvIpanI bare. bara ja AbhAsika nAmane dvIpa Ave che. himAlayanI pazcima tarapha tenA antima cheDethI laIne dakSiNa pazcima dizAmAM arthAt nairUtya khUNAmAM lavaNa samudramAM traNase jana cheTe ekarUka, dvIpanI barAbara ja vaiSANika nAme dvIpa che. himavaMta parvatanI pazcima dizAmAM zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #445 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra. pada 1 sU. 36 samedamanuSya svarUpanirUpaNam dArabhya pazcimottarasyAM dizi vAyavyakoNe trINi yojanazatAni lavaNasamudramadhye tatpradeza mullaMghyAntarAntare ekorukadvIpapramANo nAGgolikanAmA dvIpo vartate, tathaiva ete catvAro dvIpAH himavatazcatasRSvapi vidikSu tulyapramANA vilasanti, tadanantaram eSAmeko rukAdInAM caturNAM dvIpAnAM parato yayAkramaM pUrvottarAdividikSu pratyekaM catvAri catvAri yojanazatAni samullaGghya caturyojanazatAyAmaviSkambhAH kiJcinnyUnapaJcaSaSTi sahita dvAdazayojanazataparikSepAH yathoktapadmavara vedikAvanakhaNDamaNDitaparisarAH jambUdvIpa vedikAtazcaturyo janazata pramANAntarA hayakarNa - gajakarNa - gokarNa - zaSkulIkarNa nAmAnacatvAro dvIpAH santi, tatra ekodvIpa hai / himavAn parvata kI pazcima dizA meM hI, usake paryanta bhAga se lekara pazcimottara dizA meM arthAt vAyavya koNa meM, lavaNa samudra meM tIna sau yojana kI dUrI para ekoruka dvIpa ke barAbara nAMgo - lika nAmaka dvIpa hai / isa prakAra ye cAroM dvIpa himavAn parvata se cAroM vidizAoM meM haiM aura tulya parimANa vAle haiN| tadanantara ina ekoruka Adi cAroM dvIpoM ke Age yathAkrama se pUrvotara Adi pratyeka dizAoM meM cAra-cAra sau yojana Age cala kara, cAracAra sau yojana lambe-cauDe, kucha kama bAraha sau chappana yojana kI paridhi vAle, pUrvokta padmavaravedikA evaM vanakhaNDa se maMDita, jambUdvIpa kI vedikA se cAra sau yojana pramANa antara vAle hathakarNa, gajakarNa, gokarNa, aura zaSkulIkarNa nAmaka cAra dvIpa hai / ekoruka dvIpa ke Age hayakarNa dvIpa hai, AbhAsika ke Age gajakarNa hai, vaiSANika ke Age gokarNa nAmaka dvIpa hai aura nAMgolika ke Age zaSkulIkarNa nAmaka dvIpa hai| 431 ja tenA cheDethI Ara'bhIne pazcimettara dizAmAM arthAt vAyavya khUNAmAM lavaNu samudramA traNaseA ceAjana dUra ekArUka dvIpanI barAbara nAMgolika nAme dvIpa che. A rIte A cAre dvIpe! himavAna parvatanI cAre videizAomAM che ane sarakhA pariNAma vALA che. tyAra pachI A ekerUka Adi cAre dvIponI AgaLa yathAkrame IzAna vigere pratyeka khUNe cArase yeAjana AgaLa jatAM cArasA yejana lAMbA paheALA kAMika echA khArasA chappana ceAjatanI paridhivALA pUrvokta padmavara vedikA tathA vanakhaDAthI maMDita, ja drIpanI vedikAthI cAraso yAjana pramANa antaravALA yaka. gajakaNa geAka, ane zabdulI ka nAmanA cAra dvIpo che. ekeka dvIpanI AgaLa eka kaNadvIpa che, AbhAsikanI AgaLa gajaka che, vaiSANikanI AgaLa gAka che, ane nAMgeAlikanI AgaLa zakuMlI kaNa nAme dvIpa che zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #446 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre 432 rukasya parato hayakarNaH, AbhAsikasya parato gajakarNaH, vaiSANikasya parato gokarNaH, nAGgolikasya parataH zakulIka) vartate, tadanantaram eteSAmapi hayakarNAdInAM caturNA dvIpAnAM parataH punarapi yathAkramaM pUrvottarAdividikSu pratyekaM paJca paJcayojana zatAni vyatikramya paJcayojanazatAyAmaviSkambhAH, ekAzItyadhika paJcadazayojanazataparikSepAH, pUrvotta pramANa padmavara vedikA vanakhaNDaparimapDita bAhyapradezAH jambU vedikAtaH paJcayojanazatapramANAntarA Adarzamukha 1, meNdamukha 2 ayomukha 3 gomukha 4 nAmAnazcatvAro dvIpAH santi, tatra hayakarNasya parata AdarzamukhaH, gajakarNasya parato meNDa mukhaH, gokarNasya parato'yomukhaH, zaku.lIkarNasya parato gomukho vartate, eteSAmapi AdarzamukhAdInAM caturNA dvIpAnAM parato bhUyo'pi yathAkrama pUrvottarAdividikSu pratyekaM SaT SaDrayojanazatAni samullaya SaDyojanazatAyA___ ina hayakarNa Adi cAra dvIpoM ke Age, pAMca-pAMca sau yojana kI dUrI para cAra dvIpa aura haiN| ye dvIpa pAMca-pAMca sau yojana lambe-cauDe haiN| usI prakAra cArovidizAoM meM bhI haiN| inakI paridhi pandraha sau ikyAsI yojana kI hai| inake bAhya pradeza bhI pUrvokta padmavaravedikA evaM vanakhaNDa se maNDita haiM / jambUdvIpa kI vedikA se pAMca sau yojana pramANa antara cAle haiN| inake nAma haiM-Adarzamukha, meNDhamukha, ayomukha aura gomukha / inameM se hayakarNa se Age Adarzamukha nAmaka bIpa, gajakarNa se Age meNDhamukha, gokarNa se Age ayomukha aura zakulIkarNa se Age gomukha dvIpa hai| ina Adarzamukha Adi cAroM dvIpoM ke Age, chaha sau yojana ko dUrI para cAroM vidizAoM meM, chaha-chaha sau yojana kI lambAI-cauDAI A hayakarNa Adi cAre dIpinI AgaLa pAMca pAMcaso jana che. cAra dvIpa che. A dvIpa pAMca pAMca jana lAMbA pahelA che. AvI ja rIte cAra vidizAomAM paNa che. teonI paridhi paMdara se ekAsI jananI che. teonA bAhya pradeza paNa yukta pavavara vedikA temaja vanakhaMDethI suzobhita jambu dvIpanI vedikA thI pAMcaso jana pramANanA aMtaravALA che. tenA nAma A pramANe che. A dasukha, meDhamukha, amukha ane gomukha, temAMthI hayakarNathI AgaLa Adazemukha nAmano dvIpa gajakarNanI AgaLa mehamukha, gokarNanI AgaLa ane mukha ane zakkI karNanI AgaLa gomukha dvIpa che. A Adarza mukha vigere cAra dvIpanI AgaLa chaso jananA aMtara para cAre vidizAomAM cha-cha jananI laMbAI pahoLAI vALA tathA 1857 aDhAra se sattAvana jananI zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #447 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra. pada 1 sU. 36 samedamanuSya svarUpanirUpaNam 433 maviSkambhAH, saptanavatyadhikASTAdazayojanazataparikSepAH yathoktapramANapadmava ravedikAvanakhaNDamaNDitaparisarAH jambUdvIpavedikAtaH payojanazatapramANAntarA azvamukha- hasti mukha - siMhamukha- vyAghramukhanAmAnazvatvAro dvIpAH santi / eteSAmapi azvamukhAdInAM catuNI dvIpAnAM parato yathAkramaM kramamanatikramya isyarthaH pUrvottarA dividikSu pratyekaM saptasapta yojanazatAni atikramya saptayojana - zatAyAmaviSkambhAstrayodazAdhika dvAviMzati yojanazataparidhayaH pUrvoktapramANapatra vara vedikAvanakhaNDasamavagUDhA jambUdvIpavedikAtaH sapta yojanazatapramANAntarA azvakarNa - harikarNa-akarNa - karNaprAvaraNa nAmAna catvAro ramaNIyAH dvIpAH santi, tadanantaram eteSAmazvakarNAdInAM caturNAM dvIpAnAM parato yathAkramaM pUrvottarAdi vAle tathA aThAraha sau sattAnave yojana kI paridhi vAle, yathokta pramANa cAlI padmavara vedikA evaM vanakhaNDa se maNDita, jambUdvIpa kI vedikA se chaha sau yojana ke antara vAle cAra dvIpa haiM / unake nAma haiM - azvamukha, hastimukha, siMhamukha aura vyAghramukha / ina azvamukha Adi dvIpoM ke Age, kramAnusAra pUrvokta Adi vidizAoM meM, sAta-sAta sau yojana Age jAne para, sAta-sAta sau yojana lambAI-cauDAI vAle, vAIsa sau teraha yojana kI paridhi vAle, tathA pUrva kathita parimANa vAlI padmavaravedikA evaM vanakhaNDa se maNDita jambUdvIpa kI vedikA se sAta sau yojana pramANa antara vAle azvakarNa, harikarNa, akarNa aura karNaprAvaraNa nAmaka cAra dvIpa haiM / ina azvakarNa Adi cAroM dvIpoM ke Age kramazaH pUrvottara Adi vidizAoM meM, ATha-ATha sau yojana Age jAne para cAra dvIpa aura paridhivALI thAkta pramANavALI padmavara vedikA ane vanakhAMDathI suobhita. jammUdrIpanI vedikAthI chase yAjananA aMtaravALA cAra dvIpo che. tenA nAma A pramANe he azzrabhu, hastiguNa, siMhabhu, ane vAghabhukha, A azcamukha vigere dvIponI AgaLa kramAnusAra pUrvottara vigere vidizAomAM sAtaseA-sAtase yAjana AgaLa jatA sAtamA sAtase ceAjananI laMbAi paheALAI vALA 2213 khAvIsa se tera ceAjananI paridhivALI tathA pUrvokta pramANavALI padmavara vedikA ane vanakhaMDathI suzebhita jammUdrIpanI vedikAthI sAtaso yAjana pramANanA antaravALA azvaka. harika, aka ane karNa prAvaraNa nAmanA cAra dvIpa che. A azvaka Adi cAre dvIpAnI AgaLa krame karIne pUrvottara Aphri vidizAomAM AThasA AsA yeAjana AgaLa javAthI cAra DhIA khIjA che. pra0 55 zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #448 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - 434 prajJApanAsUtre vidikSu pratyekamaSTAvaSTau yojanazatAni samullaGghaya aSTayojanazatAyAmaviSkambhAH ekonatriMzadadhika paJcaviMzatiyojanazataparikSepAH yathoktapramANa padmavaravedikA vanakhaNDamaNDitaparisarA jambUdvIpavedikAto'STayojanazatapramANAntarA ulkAmukhameghamukha-vidyunmukha-vidyudantAbhidhAnAzcatvAro dvIpAH santi, tadanantaram eteSAmapi ulkAmukhAdInAM caturNA dvIpAnAM parato yathAkramaM pUrvottarAdi vidikSu pratyeka nava-nava yojanazatAni atikramya navayojanazatAyAmaviSkambhAH paJcacatvAriMzadadhikASTAviMzati yojanazataparikSepAH yathoktapramANa padmavaravedikA vanakhaNDa samavagUDhA jambUdvIpavedikAto navayojanazatapramANAntarA ghanadanta-laSTadanta-gUDhadanta-zuddhantAbhidhAnA zcatvAro dvIpAH santi, evamete himayati parvate catasRSu haiN| ve dvIpa ATha-ATha sau yojana kI lambAI cauDAI vAle haiM / paccIsa sau unatIsa yojana kI unakI paridhi hai| pUrvokta pramANa vAlI padmavaravedikA aura vanakhaMDa se yukta haiM / jambUdvIpa kI vedikA se ATha sau yojana pramANa antara vAle haiM / unake nAma haiM-ulkAmukha, meghamukha, vidyunmukha aura vidyudnt| ina ulkAmukha Adi cAroM dvIpoM ke Age kramazaH pUrvottara Adi vidizAoM meM nau-nau sau yojana kI lambAI-cauDAI vAle aura aTThAIsa sau paiMtAlIsa yojana kI paridhi vAle, pUrvokta pramANa vAlI padmavaravedikA evaM vanakhaNDa se suzobhita cAra dvIpa aura haiM / unake nAma haiM-ghanadanta, laSTadanta, gUDhadanta aura zuddhadanta / ye jambUdvIpa kI vedikA se nau sau yojana pramANa antara para haiN| ___isa prakAra himavAn parvata kI dADhAoM para ye aTThAIsa antaradvIpa te dI AThaso AThase jananI laMbAI pahoLAI vALA che. pacIsasa ogaNatrIsa jananI teonI paridhi che. pUrvokta pramANa vALI padmavara vedikA ane vanakhaMDathI yukta che. jambudvIpanI vedikAthI AThaso jana akhtaravAlA che. teonA nAma ulakAmukha, meghamukha, vidyummukha ane vighadanta che. A ullakAmukha Adi cAre dvIpanI AgaLa kamazaH pUrvottara Adi vidizAomAM nava nava jana dUra navaso navo jananI laMbAI pahoLAI vALA ane aThavAvisa so pIstALIza jananI paridhivALA, pUrvokta pramANu vALI pamavara vedikA ane vanakhaMDathI suzobhita cAra dvIpa bIjA che. teonA nAma-ghanadanta, lakhadanta, gUDhado ane zuddhadata. e pramANe che e jammu dvIpanI vedikAthI nause jana pramANa antara para che. A rIte himavAna parvatanI dADhAo para A aThyAvIza antara dvIpa zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #449 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra. pada 1 sU.36 samedamanuSyasvarUpanirUpaNam 435 vidikSu vyavasthitAH sarvasaMkhyayA'STAviMzati saMkhyakA bhavanti, tathaiva-himavattulya varNapramANe padmahadapramANAyAmaviSkambhAvagAha puNDarIkahUdAla kRte zikhariNyapi parvate lavaNodArNavajalasaMsparzAdArabhya yathoktapramANAntarAsu catasRSu vidikSu vyavasthitA ekorukAdyabhidhAnA akSaNApAntarAlAyAmaviSkammAH aSTAviMzati saMkhyakA dvIpA vaktavyAH, sarvasaMkhyayA SaTU paJcAzad antaradvIpA bhavanti etad dvIpagatA manuSyA api upacArAd etanAmabhi dyapadizyante, tAtsyAttad vyapadeza iti, te ca manuSyAH banarSabhanArAcasaMhananinaH kaGkapakSipariNAmA anulomavAyuvegAH sulalita samacaturasrasaMsthAnAH supratiSThita kUrmacArucaraNAH, atyanta komala haiM / isI prakAra himavAn parvata ke samAna varNa aura parimANa vAle tathA padmahUda ke samAna lambe, cauDe aura gahare puNDarIka hUda se suzobhita zikhari parvata para, lavaNasamudra ke jalasaMsparza se AraMbha karake pUrvokta dUrI para cAroM vidizAoM meM ekoruka Adi nAmoM vAle aTThAIsa dvIpa haiN| unakI dUrI, lambAI, cauDAI aura paridhi Adi saba pUrvavat hI samajhanA caahie| donoM ora ke milakara antaradvIpa chappana haiM / inameM rahane vAle manuSya bhI upacAra se isI nAma se vyavahRta hote haiM, kyoMki jo jahAM rahatA hai vaha usI nAma se kahA jAtA hai| ___antara dvIpoM ke manuSya vajra-RSabhanArAca saMhanana vAle hote haiM, kaMka pakSI ke samAna pariNamana vAle, anukUla vAyuvega vAle aura samacaturastrasaMsthAna vAle hote haiM / unake paira sundara banAvaTa vAle aura kUrma jaise hote haiM / unake jaMghAyugala cikane, viralaromoM vAle aura che. A prakAre himavAna parvatanA samAna varNa ane parimANavALA tathA padma hadanA samAna lAMbA-pahoLA ane UMDA puMDarika hadathI suzobhita zikharI parvatapara, lavaNa samudranA jaLasaMsparzathI AraMbhIne pUrvokta aMtara para cAre dizAomAM ekarUka Adi nAmevALA aThayAvIsa dvIpa che. tenuM antara, laMbAI pahoLAI ane paridhi vigere badhuM pUrvavatu samajavuM joIe. banne bAjunA maLIne antara dvIpa chappana che. temAM rahenArA manuSya paNa upacArathI teja nAmethI vyavahAra pAme che; kemake je jyAM rahe, che tene teja nAmathI bolAvAya che. antara dvIpanA manuSya vaja trASabha nArAca saMhanana vALA hoya che. kaMka pakSInA tulya pariNamanavALA anukUla vAyuvegavALA, ane samacaturasa, saMsthAna vALA hoya che. temanA paga suMdara banAvaTavALA ane kAcabA jevA hoya che. temanI zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #450 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 436 prajJApanAsUtre snigghapravirala roma kuruvindavR ta jaGghAyugalAH nigUhamuzliSTa sandhijAnu pradezAH, hastizuNDAdaNDa- samavRttoravaH siMhasadRzakaTi pradezAH indrAyudhasamamadhyabhAgo dakSiNAvartanAmimaNDalAH, zrIvatsalAJchita vizAla mAMsalavakSaH sthalAH, puraparighasadIrghabhujAH, susaMbaddhamaNibandhAH rakakamalapatrAnukAri raktapANi pAdatalAzcaturaGgulapramANa samavRtta kambugrIvAH zaraccandrasaumyavadanAH / kamaNDalvAdi cAmarAntaprazastottamadvAviMzallakSaNadharA bhavanti, nAryo'pi sujAta sarvAGga sundaryaH samastavanitAguNazAlinyaH saMhatAGgulipadmadalavatsu kumAra kUrmasaMsthAna manohAricaraNA romavarjita prazastalakSaNopetajaGghajugalA nigUDhamAMsalajAnukuruvinda ke samAna golAkAra hote haiN| unake jAnubhAga nigRr3ha aura suzliSTa (baDhiyA juDe hue) hote haiN| unake urUbhAga hAthI kI suMDa ke samAna golAI ke yukta hote haiN| kamara siMha ke samAna. madhyabhAga vajra ke samAna, nAbhimaMDala dakSiNAvarta tathA vakSasthala zrIvatsa ke cihna se yukta, vizAla aura puSTa hotA hai| unakI bhujAeM kisI nagara ke phATaka kI Agala ke samAna hotI haiM / kalAiyAM susaMbaddha hotI haiM / hAthoM aura pairoM ke taluve lAla kamala ke samAna rakta hote haiM / grIvA cAra aMgula pramANa, sama aura vRttAkAra zaMkha jaisI hotI hai / mukhamaMDala zaradaRtu ke candramA ke sadRza saumya hotA hai / kamaMDalu se lekara cAmara paryanta prazasta aura uttama battIsa lakSaNoM se yukta hote haiN| vahAM kI nAriyAM bhI sunirmita sarvAMgoM se sundarI hotI haiM / unameM striyoM ke sabhI guNa vidyamAna rahate haiM / unake caraNa eka dUsarI se 1 " > ane jodhA cIkaNA AchAvALA vALI ane kurUvindanA samAna geALAkAre hAya che. temanA jAnu bhAga nigUDha ane suzliSTa arthAt sArI rIte joDAyela hAya che temanA ubhAga hAthInI suMDhanI jema gALAivALA hAya che. kamara siMhanI jema, madhya bhAga vajranI jema, nAbhima`DaLa dakSiNAvarta tathA vakSasthaLa zrIvatsanA cihnathI yukta temaja vizALa ane puSTa hAya che, temanA hAthA kai nagaranA daravAjAnI bhuMgaLanA samAna hoya che. paheAMcA susaddha haiAya che. hAtha ane paganA taLIyAM lAla kamaLanI jetha lAla hoya che. DAka cAra AMgalI pramANa sama ane vRttAkAra zaMkha jevI heAya che. mukhamaMDala zarad rUtunA candramAnA sarakhu saumya heAya che. kamaMDaLathI te cAmara sudhI prazasta ane uttama khatrIsa lakSaNAthI yukta hAya che tyAMnI strIo paNa ghATIlA sarvA MgeAthI sundara hAya che, teemAM strIe nA badhA guNa vidyamAna heAya che. zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #451 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra. pada 1 sU.36 samedamanuSyasvarUpanirUpaNam 437 pradezAH, kadalIstammasadRza saMhatasukumArapIvaroravaH, mAMsalavizAlajavanadhAriNyaH snigdhakAntiromarAjayaH, pradakSiNAvarttataraGgabhaGgamaguranAbhikuharAH, kRzodaryaH, suvarNakalazopamonnatapIvarapayodharAH, mukumArabAhulatikAH vikasitanIlotpala vizAlakamanIyanayanAH, madanavApayaSTibhalatikAH susnigdhakAnta kacakalApAH, bhavyazRGgAracAruvepAH svamAvata eva hAsyavilAsa-viSayaparamanaipuNyavatyaH, evaM manuSyAmanuSyazca prakRtyaiva surabhivadanAH pratanukrodhamAnamAyAlomAH santoSiNo sarI huI uMgaliyoM vAle, kamala-dala ke sadRza sukumAra, kUrma ke AkAra ke evaM manohara hote haiN| unakA donoM jAMghe romoM se rahita aura prazasta lakSaNoM se yukta hotI hai / unake jAnubhAga nigaDha aura puSTa hote haiM / uru kadalI-staMbha ke samAna, saMhata, sukumAra aura puSTa hotI haiN| jAMce bhI mAMsala aura vizAla hotI haiN| unakI romarAji mulAyama aura kAntimaya evaM sukomala hotI haiN| nAbhi dakSiNAvarta taraMgoM vAlI, udara kRza aura stana svargakalaza ke sadRza, UMce uThe hue aura puSTa hote haiN| bAhulatAeM baDI sukumAra hotI hai / nayana vikasita nIla kamala ke samAna, sundara aura vizAla hote haiM / bhauM he kAma ke dhanuSa ke sadRza evaM keza narama aura kAntimAna hote haiN| unakA zrRMgAra bhavya aura veSa suzobhana hotA hai / svabhAva se hI hAsya, vilAsa evaM viSadha meM parama nipuNatA ko dhAraNa karane vAlI hotI haiN| vahAM ke manuSya svabhAva se hI sugaMdhamaya badana vAle, atyanta manda krodhamAna mAyA lobha vAle, santoSazIla, utsukatAvihIna, mRdutA aura RjutA teonA paga eka bIjI AMgaLIthI joDAyelA kamala dalanI samAna sukomaLa, kRrmanA AkAranA ane mane hara hoya che. teonI banne jAMgha remarahita ane prazasta lakSaNethI yukta hoya che. temane jAnubhAga bharAvadAra ane puSTa hoya che. jaMghAe paNa keLanA staMbhanI jema puSTa mAMsala ane vizAla hoya che. temanI rAma paMkti mulAyama ane kAntiyukta hoya che. nAbhi dakSiNa varta taraMgavALI, udara kRza ane stana suvarNa kaLaza sarakhA uThAvadAra ane puSTa hoya che. bahulatAo ghaNI sukeLa hoya che. nayane vikasita kamalanI samAna sundara ane vizAla hoya che. bhamaro kAmadevanA dhanuSanA sarakhI ane keza kAntimAna ane suMvALA hoya che. temane zRMgAra bhavya ane veSa suzebhita hoya che. svabhAvathI ja hAsya vilAsa ane viSayamAM parama nipuNatAne dhAraNa karanAra hoya che. tyAMnA manuSya svAbhAvika paNe sugandhamaya vadanavALA, atyanta zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #452 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jApanAstre prakSa 438 nirautsukyAH mAdavArjavasampannAH satyapi manohAriNi maNisuvarNamauktikAdau mamatvakAraNe mamatvAminivezarahitAH parasparapreSyapreSakabhAvarahitatvAt te indrA bhavanti, ityAdirItyA antaradvIpagA varNitAH / ___ atha akarmabhUmakAn prarUpayitumAha- se kiM taM akammabhUmagA ?-atha ke te katividhA ityarthaH, akarmabhUmakAH prajJaptAH ? bhagavAnAha-'akammabhUmagA tIsavihA paNNattA'-akarmabhUmakAH trizadvidhAH prajJaptAH, 'taM jahA'-tadyathA-paMcahiM hemavaehi' paJcamiH haimavataiH 5, 'paMvahiM hiraNNavarahi'-pazcami hiraNyavataiH 'paMcahi harivAsehiM'-paJcabhirharivaH, 'paMcahiM rammagavAsehi-paJcamiH ramyakavarSeH, 'paMcahidevakurUhiM'-paJcami devakurubhiH, 'paMcahiM uttarakurUhi'-pazcabhiruttarakurubhiH, bhidyamAnA striMzadvidhA bhavanti, paDUmiH paJcAnAM guNitatve triMzatsaMkhyAtmakakhAt / se sampanna tathA manohara maNi svarNa mauktika Adi mamatva ke kAraNoM ke vidyamAna rahate hue bhI mamatva ke abhiniveza se rahita hote haiN| unameM paraspara svAmI-sevaka-vyavahAra nahIM hotA, ataeva sabhI 'ahaH mindra' hote haiM / ityAdi rUpa se antaradvIpagoM kA varNana kiyA gayA hai| ___ aba akarmabhUmakoM kA varNana karate haiN| akarmabhUmaka manuSya kitane prakAra ke hote haiM ? bhagavAn ne kahA-akarmabhUmaka manuSya tIsa prakAra ke kahe gae haiM / aDhAI dvIpa rUpa manuSyakSetra meM pAMca haimavata, pAMca hairaNyavata, pAMca harivarSa, pAMca ramyakavarSa, pAMca devakuru aura pAMca uttarakuru, yoM tIsa akarmabhUmi-kSetra haiM / inake bheda se manuSya bhI tIsa prakAra ke ginAye gae haiN| chaha saMkhyA kA pAMca ke sAtha guNA karane para tIsa saMkhyA AtI hai / inameM se pAMca haimavata aura pAMca hairaNyavata maMdodha mAna mAyA ane lebhavALA, saMteSa zIla utsukatA vagaranA mRdutA ane rUjatA yukta tathA manahara maNi suvarNa mauktika Adi mamatvanA kAraNe nI vidyamAnatAmAM rahevA chatAM mamatvanA abhinivezathI rahita hoya che. teomAM eka bIjAmAM svAmI sevakano vyavahAra nathI hotuM. tethIja badhA aha mindra hoya che. A prakAre antara dvIpanuM varNana karAyeluM che. have akarma bhUminuM varNana kare cheakarma bhUmaka manuSya keTalA prakAranA hoya che? zrI bhagavAne kahyuM -akarma bhUmaka manuSya trIsa prakAranA kahelAM che aDhAI dvIpa rUpa manuSya kSetramAM pAMca haimavata, pAMca hairaNyavata, pAMca hari varSa, pAMca ramyakavarSa, pAMca devakurU, Ama trIsa karmabhUmaka kSetro che. temanA bhedathI mANaso paNa trIsa prakAranA gaNavelAM che. cha ne pAMcanI sAthe guNAkAra karavAthI trIsa saMkhyA zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #453 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra. pada 1 sU. 36 samedamanuSya svarUpanirUpaNam tatra paJcasu haimavateSu pazcasu hairaNyavateSu manuSyA gavyUtapramANocchritazarIrAH eka palyopamAyuSkAH vajrarSabhanArAcasaMhananAH samacaturasrasaMsthAnA caturthAtikramabhojanazIlAH, ekonAzIti dinAni apatyapAlakAH bhavanti, paJcasu ramyakeSu dvipalyopamAyuSkAH dvigavyUtapramANazarIrocchrayA vajraRSanArAca saMhananA samacaturasasaMsthAnAH, SaSThabhaktAtikrame bhojanagrAhiNa catuHSaSTidinAnyapatyapAlakA bhavanti, paJcasu devakuruSu paJcasu uttarakuruSu tripalyopamAyuSkAH gavyUtatrayapramANazarIrocchrAyAH, samacaturasrasaMsthAnAH vajraRSabhanArAca saMhananinaH aSTamabhaktAti, - kramAhAragrAhakAH, ekonapaJcAzaddinAni apatyapAlakA bhavanti eteSu sarveSvapi kSetroM meM manuSya eka gavyUti UMce zarIra vAle hote haiN| unakI Ayu eka palyopama kI hotI hai / vajra - RSabhanArAca saMhanana vAle, samacaturastrasaMsthAna vAle, ekAntara bhojI aura 79 dinoM taka apanI santAna kA pAlana karane vAle hote haiN| pAMca harivarSa evaM pAMca ramyakavarSa kSetroM meM do palyopama kI Ayu vAle, do gavyUti UMce zarIra vAle, vajraRSabhanArAca saMhanana vAle, samacaturasrasaMsthAna vAle, do dina choDakara AhAra karane vAle aura causaTha dinoM taka santAna kA pAlana karane vAle hote haiN| pAMca devakuru aura pAMca uttarakuru kSetroM meM tIna patyopama kI Ayu vAle, tIna gavyUti Uce zarIra vAle, samacaturasrasaMsthAna aura vajra - RSamanArAca saMhanana vAle hote haiN| tIna dina bIca meM choDakara AhAra karate haiN| unapacAsa dinoM taka santAna kA pAlana karate haiM / ina sabhI kSetroM meM, antaradvIpoM kI bhAMti, manuSyoM ke bhogoM 439 thAya temAMthI pAMca haimavata ane pAMca heraNyavata kSetrAmAM manuSya eka gabyUtinA jeTalA UMcA zarIravALA heAya che. temanu AyuSya pApama gaNela che (hAya che) vajra rUSabha nArAca sahananavALA, sama caturasa saMsthAnavALA ekAntara jamanArA ane 79 divasA sudhI peAtAnA saMtAnenu pAlana karavAvALAM haiya che. pAMca viSa` temaja pAMca ramyaka varSa kSetromAM e palyApamanI AyuSya vALA e gabyUti UMcA zarIravALA, vA, rUSabha nArAca sahanavALA, sama caturasa saMsthAna vALA be divasa bAda khArAka khAnArA ane ceAsaDa divasa sudhI saMtAnanu pAlana karavA vALA hoya che. pAMca devakurU ane pAMca uttarakurU kSetrAmAM traNa klyApamanI AyuSyavALA traNa gagRti UMcA zarIravALA, samacaturasa sthAnavALA ane vajra rUSabha nArAca sahananavALA heAya che. traNa divase vacamAM cheDIne AhAra kare che, 49 divasA sudhI saMtAnanuM pAlana kare che, zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #454 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 440 prajJApanAsUtre kSetreSu, antardIpeSviva manuSyANAmupabhogAH kalpavRkSasaMpAditA bhavanti, antaradvIpApekSayA vizeSastu paJcasu haimavateSu, paJcasu hairaNyavateSu manuSyANAmutthAna bala. vIryAdikaM kalpapAdapaphalAnAmAsvAdo bhUmermAdhuryamityevamAdikA bhAvAH paryAyAnavikRtya anantaguNA avase yAH, tebhyo'pi paJcasu harivarSeSu, paJcasu ramyakavarSeSu anantaguNA bhavanti, tebhyo'pi paJcasu uttarakuruSu anantaguNA bhavanti, ityevaM rItyA 'se taM akammabhUmagA'-te ete-pUrvoktA akarmabhUmakAH prajJaptAH // 036 // mUlam-se kiM taM kammamUmagA? kammamUmagA pannarasavihA paNNattA, taM jahA-paMcahiM bharahehiM5, paMcahiM erayaehiM5, paMcahiM mhaavidehi| 345-15 / te samAsao duvihA paNNattA, taM jahA-AriyA ya milikkhU ya / se kiM taM milikkha ? mili. kkha aNegavihA paNNattA, taM jahA-sagA, cilAyA, sabarabavara-muraMDo-dR-bhaMDaga-niNNaga- pakkaNiyA- kalakkha-goDa-si hala-pArasagAMdhA koMca-aMbaDagadamila-cillala puliMda-Arosadoba-pokANa-gaMdhAhArayA bahaliya-ajjhala-roma-mAsa - lapapabhoga ke sAdhana kalpavRkSoM se hI sampAdita hote haiN| hAM, antaradvIpoM kI apekSA vizeSatA yaha hai ki pAMca haimavata aura pAMca hairaNyavata kSetroM meM manuSyoM ke utthAna, bala, vIrya Adi evaM kalpavRkSoM ke phaloM kA AsvAda tathA bhUmi kA mAdhurya Adi paryAya kI apekSA anantaguNA hotA hai| yahI saba cIjeM pAMca harivarSa aura pAMca ramyaka kSetroM meM una se bhI anantaguNita adhika hotI haiM aura devakuru tathA uttarakuru meM unase bhI anantaguNita hotI haiM / isa prakAra yaha akarmabhUmaka manuSyoM kI prarUpaNA huI // 36 // A badhAM kSetramAM, uttara dviIpanI jema manuSyanA bhegopaga sAdhana kalpavRkSethIja meLavAya che. uttara dviIpanI apekSAe vizeSatA e che ke pAMca hamavata ane pAMca hairaNyavata kSetramAM manuSyanuM utthAna, bala' vIrya Adi temaja ka9pavRkSanA phalene AsvAda tathA bhUminI madhuratA vigere paryAyanI apekSAe anantagaNA thAya che. A badhI cIjo pAMca harivarSa ane pAMca ramyaka kSetramAM tenAthI paNa anantagaNI vadhAre thAya che ane devakupha tathA uttarakurUmA tenAthI paNa anantagaNI vadhAre thAya che. A rIte A akasmabhUmaka manuSyanI prarUpaNa thaI che. te sU. 36 zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #455 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra. pada 1 sU.37 karmabhUmakAdimanuSyanirUpaNam 441 usA malayA ya cucuyA ya baMdhuyA ya, cUliya-koMkaNaga-meyapalhaya-mAlava-maggara-AbhAsiyAkapaNavIra-lhasiya-khasAkhAsiya NedUra moMDhaDoMvila galaosa paosa kakoya akkhAgahaNa romagabhamararuya cilAya visayavAsI ya evmaaii| se taM milikkhU ||suu0 37 // chAyA-atha ke te karmabhUmakAH ? karmamUmakAH paJcadazavidhAH prajJaptAH tadyathA pazcabhirbharataiH5, paJcabhirairavataiH5, paJcabhirmahAvidehaiH 5 / te samAsato dvividhAH prajJaptAH, tadyathA AryAzca mlecchAzca / atha ke te mlecchAH ? mlecchA anekavidhAH prajJaptAH, tadyathA-zakAH, yavanAH, cilAtAH, zabara-barvara-muruNDa-uDDakabhaNDaka-niNNaka-pakkaNikAH, kulAkSa-gauDa-siMhala-pArasakA''ndhrAH, krauzcA zabdArtha-(se kiM taM kammabhUmagA?) karmabhUmaka jIva kitane prakAra ke kahe haiM ? (pannarasavihA paNNattA) pandraha prakAra ke kahe haiM (taM jahA) ve isa prakAra (paMcahi bharahehiM) pAMca bharatakSetroM meM (paMcahiM eravapahi) pAMca airavata kSetroM se (paMcahiM mahAvidehehiM) pAMca mahAvidehAM se (te samAsao duvihA paNNattA) ve saMkSepa se do prakAra ke kahe gae haiM (taM jahA) ve isa prakAra (ariyA ya milikkhU ya) Arya aura mleccha / (se kiM taM milikkhU ?) mleccha kitane prakAra ke kahe haiM ? (milikhU aNegavihA paNNattA) mleccha aneka prakAra ke kahe haiM (taM jahA) ve isa prakAra (sagA) zaka (javaNA) yavana (cilAyA) kirAta (sabara -vavvara-suraMDo-TU-bhaMDaga-niNNaga-pakkaNiyA) zabara, barvara, muruNDa, zahAtha--(se ki ta kammabhUmagA ?) bhabhUma4 71 // 542 // ydy| cha ? (kammabhUmagA pannarasavihA paNNatA) bhabhUmara 542 4412nA dyA cha. (ta jahA) tegA 2 // 42 cha (paMcahiM bharahehiM) pAya bharata kSetrIyI (paMcahi eravagahi) pAya au2vata kSetrIyI (paMcahi mahAvidehehi) pAMya mahA viDAthI (te samAsao duvihA paNNattA) teso sapathI meM prA2nA / cha (ta jahA) te|| 2 // are cha (AriyA ya milikavaya) mA mane se / (se ki ta milikva) ? 27 // 54 // 2 // ? (milikAvU aNega vihA paNNattA) 27 ane: 12 // 4 // cha (ta jahA) tethe| 24prA3 cha (sagA) 14 (javaNA) yavana (cilAyA) (rAta (sabara-babbara muraMDo bhaMDaga niNNaga pakkaNiyA) 252, 52, bhu37, 734, 4, ni954, 5445 (kulakkha) goMDa sIhala -pArasatagAMdhA) 16 gAMDa, si ||2s (koca, zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #456 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ra prajJApanAsUtre FaDaka - drAviDa cilvala - pulinda - Aropa- Dova - pokANa- gandhahArakAH, balhIkaalla - roma - mApa - lavakuzAH, malakAzca cuJcukAzca vandhukAzca- cUlika- koGkaNakabheda - palhava - mAlava- makarA''bhASikAH, kaNavIra - llAsika - khasAH, khAsikAH na dUrAH, mauNDA :- DombilAH, galaosAH pradoSAH kekeyAH akkhAgAH, hUNAH, romakAH, bhramararutAH, cilAta viSayavAsinazca eva mAdayaH / te ete mlecchAH / sU. 37 / TIkA - atha karmabhUmakAn prarUpayitumAha - ' se kiM taM kammabhUmagA ?' - atha ke te - katividhA ityarthaH karmabhUmakAH prajJaptA ? bhagavAnAha - 'kammabhUmagA paznarasauDDa, bhaNDaka, niNNaka, pakkaNika (kulakkha-goMDa - siMhala - pArasatagAMdhA) kulAkSa, goMDa' siMhala, pArasaka, Andhra ( koMca- aMbaDa- damila - cillaka- puliMda - hArosa - doba- pokkANa - gaMdhAhArayA) krauMca, ambaDaka, drAviDa, cillaka, puliMda, hAroSa, Dova, pokkANa, gandhahAraka (pa) ba (haliya- ajjhala-roma - mAsa- (la) bausA, balhIka, jalla, roma mASa, (la) bakuza, (malayA ya) malaka (baMdhuyA ya) bandhuka (cUliyakoMkaNaga-meya - palhava - mAlava- maggara- AbhAsiyA) cUlika, koMkaNaka, meda, palhava,, mAlava, maggara, AbhASika (kaNavIra - lha siya- khasA) kaNavIra, lahAsika, khAsa (khAsiya- dUramoMDha, DoMbila-galaosapaosa-kakkoya- akkhAga-hUNa- romaga- bhamararuya - cilAya - visayavAsI ya emAI ) khAsika, nedUra, mauMda, Dombila, galaosa, pradoSa, kaikeya, akkhAga, hUNa, romaka, bhramarasta, cilAta dezavAsI ityAdika (settaM milikkhU) yaha saba mleccha haiM ||37|| TIkArtha - aba karmabhUmaka manuSyoM kI prarUpaNA karate haiN| prazna haikarmabhUmaka manuSya kitane prakAra ke hote haiM ? bhagavAn ne uttara diyA aMbaDa, damila, cillala puliMda, hArosa, doba pAkkANa gaMdhAhArayA ) ya, abhDa, drAviDa, zidAsa, puMsiMha, irosa, Doma, pou aNu, gandhaDDA 29 ( pa ) (ba) (hAliya ajjhalaga romamAsa, la ba usA) gADi, dasa, roma, bhASa, la, va, za (malayA ya) bhaas (bandhuyAya) mandhu: ( cUliya koMkaNaga meya, palhava mAlava maggara AbhAsiyA) yUsie, aDaguDa, bheda paDhaDuva, bhAsava, bhagara, alASi (kaNavIra lhasiya khasA ) NuvIra, dahAsi, asa ( khAsiya NedUra moMDhaDoMbila galaosa paosa kakkoya avakhAga hUNaromaga bhamararUya cilAyavisaya vAsIya evamAI ) pAsI, nehUra. bhauDha ammisa, jasamosa pradoSa DaiDeya sabhAga, hue, roma, abha23ta, thisAta, dezavAsI vigere (se ttaM milikkhu) yA madhA bhaveccha che // sU. 37 TIkA-have ka bhramaka manuSyeAnI prarUpaNA kare che zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #457 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra, pada 1 sU 37 karmabhUmakAdimanuSyanirUpaNam 443 vihA paNNattA-karmabhUmakAH paJcadazavidhAH prajJaptAH, 'taM jahA'-tadyathA-paMcahi bharahehiM'-paJcamiH bharataiH 5, 'paMcahi eravaehi'-paJcabhirairavataiH5, paMcahiM 'mahA videhi'-pazcabhirmahAvidehaiH 5, bhidyamAnAH paJcavidhA bhavanti, 'te samAso duvihA paNNattA'-te-karma bhUmakAH paJcadazavidhA samAsataH-saMkSepeNa dvividhAH prajJaptAH, 'taM jahA' tadyathA-'AyariyAya, milikkhUya'-AryAzca, mlecchAzva, tatra ArAt-heyadharmebhyo dUrAt yAtAH, prAptA upAdeyadharme rityAryAH zreSTA ityarthaH, pRSodarAdikhAtsAdhu, mlecchA:-avyakta-vacanasamAcArAH 'mleccha avyakte zande' iti dhAtupAThAt, ziSTAsammatasakalavyavahArA mlecchapadavAcyA bhavanti, tatra karmabhUmaka manuSya pandraha prakAra ke hote haiN| ve isa prakAra samajhanA caahie|-paaNc bharata, pAMca pairavata aura pAMca mahAvideha kSetroM ke bheda se pandraha bheda samajhanA cAhie / yahAM aura Age bhI kSetra ke AdhAra para manuSyoM kA vargIkaraNa kiyA gayA hai / karmabhUmi kSetra pandraha haiM, ataeva karmabhUmaka manuSya bhI pandraha prakAra ke hI kahe gae haiN| ye karmabhRmaka manuSya saMkSepa se do prakAra ke haiM, yathA-Arya aura mleccha / jo heya dharmoM se dUra raheM aura upAdeya dharmoM ko prApta hoM ve Arya kahalAte haiM / pRSodarAdi gaNa meM hone se 'Arya' zabda niSpanna huA hai| jinakA vacana aura AcAra vyakta (spaSTa) na ho ve mleccha kahe jAte haiM / 'mleccha' dhAtu avyakta bolI ke artha kA vAcaka hai| tAtparya yaha hai ki mleccha manuSya ve haiM jinakA sakala AcAra ziSTa prazna che-karmabhUmaka manuSya keTalA prakAranA hoya che? zrI bhagavAne uttara Ape-karmabhUmaka manuSya paMdara prakAranA hoya che. teo A rIte jANavA jeIe. pAMcabharata, pAMcaravata, ane pAMca mahAvideha kSetrenA bhede karI paMdara bheda samajavA joIe, ahIM ane AgaLa paNa kSetranA AdhAra para manuSyanuM vargIkaraNa karAceluM che. karmabhUminA kSetre paMdara che. tethI karmabhUmaka manuSya paNa paMdara prakA 2nA ja kahelA che. A karmabhUmaka manuSya TUMkANamAM be prakAranA che, jemake Arya ane myuccha je heya dharmothI dUra rahe ane upAdeya dharmane prApta thAya teo Arya kahevAya che. pRSadarAdi gaNamAM hovAthI "Aryazabda niSpanna thayela che. jeo ne AcAra ane vacana vyakta (spaSTa) na hoya teo sveccha kahevAya che. sveccha, dhAta avyakta belInA arthane vAcaka che. tAtparya e che ke sveccha manuSya teo che ke jemane badhe AcAra ziSTajanenA samAna nathI hote. zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #458 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kara prajJApanAsUtre sUcI kaTAnyAyena alpavaktavya tathA prathamaM mlecchavaktavyatAmevAha - 'se kiM taM milikkhu / ' - atha 'kiM taM' - ke te - kativighA ityarthaH, mlecchAH prajJaptAH ? bhagavAnAha - 'milikkhU aNegavihA paNNattA' - mlecchA anekaviSAH - nAnAprakArakA prajJaptAH 'taM jahA' - tadyathA 'sagA' -zakAH, 'javaNa' - yavanA !' cilAyA' cilAtA', 'sabarabavvaramuraMDoDaganiNNagapakaNiyA ' - zabara - barbara - muruNDa - uDDabhaNDaka niSNakapakaNikAH / 'kula+khagauDa sihalapAra sagodhA' - kulAkSa - gauDa - siMhala - pArasakA''ndhrAH, 'koMdhaaMbaDagadamila cillala puliMda-Arosa dovapokkANagaMdhAhArayA'-krauJcAmbaDaka, drAviDa phulinda - Aropa- Dova - pokkANa gandhahArakAH; 'pahaliya ajjhalaromapAsapausA' - valhIka- jallaroma - mASalavakuzAH; malayAya' - malakAtha 'baMdhuyAya'bandhukAtha, 'cuMcuyAya' cuJcukAca, 'cUliya koMkaNagameyapalhavamAlava maggara AmAsiA ' - cUlika koGkaNaka-bheda palhava - mAlava- maggara- AbhASikAH, 'kaNavIralhasiya khasA' - karNavIra- lahAsika - khasAH, 'khAsiya' - khAsikAH, 'dUra'nedUrAH, 'moda' - mauNDA:- mauSThikA:- 'DoMbila-DombilAH 'galaosa' - galaosAH janasammata na ho / sUcI kaTAha nyAya se pahale kathana hone ke kAraNa mlecchoM kI prajJApanA karate haiM / prazna kiyA gayA hai ki mleccha kitane prakAra ke hote hai / ? bhagabAnU ne uttara diyA- mleccha nAnA prakAra ke hote hai / ve isa prakAra haiM-zaka, yavana, cilAta (kirAta), zabara, barbara, muruNDa, uDDa, bhaNDaka, niSNaka, pakkaNika, kulAkSa, goMDa (gauDa), siMhala, pArasaka, Andhra, krauMca, ambaDaka, drAciDa, cilvala, pulinda, AroSa, Doba, pokkANa, gandhahAraka, balhIka, jallaroma, la (ba) kuza malaka, baMdhuka, cUlika, koMkaNa, meda, palhava, mAlava, maggara, AmASika, kaNavIra, lhAsika, khasa, vAsika, nedUra, mauMDhA, Dombila, galaosa, pradoSa, kaikeya, sUcikaTAha nyAyathI pahelA alpa kathana hAvAne kAraNe svecchAnI (prathama) prarUpaNA kare che. prazna e che ke mleccha keTalA prakAranA hAya che? zrI bhagavAne uttara ApyA--mleccha aneka prakAranA haiAya che. te A prakAre che za, yavana, thisAta rAta zamara, sarbhara, bhui~Da, uDaDa, laDDu, nielu 549lie, dusAkSa, goMDa, (goDa) siMDasa, pArasa, Andhra, ya, abhma 4. draviDa, thiTvasa, yujhincha, AroSa, Doma, pouDAlu, gandhahAra, mahaDI, bha roma, sa (4) Thuza, bhAU, mandhura, yUsiDa, DaNDa, bheda, paDava, bhAAva, bhaggara zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #459 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra. pada 1 sU.38 dezamedenAryAdikanirUpaNam 'posa'-pradopAH, 'kakkeya'-kekeyAH, 'akkhAga akkhAgAH 'haNa romagahUNAH, romakAH, 'bhamararuya'-mramararutAH, 'cilAya viyavAsIya'-cilAta viSaya vAsinazca 'evamAI'-evamAdikAH, evamAdaya ityarthaH, tathA ca mlecchAnAmanekavidhatvaM zaka-yavana-cilAta zavara-varvarAdi deza bhedAt, tatra zakadezanivAsinaH zakA ucyante, yavana dezanivAsino yavanA ucyante, ityAdirItyA pUrvoktA aprasiddhA nAnAdezAH lokato'vaseyAH prakRtamupasaMharanAha-'se taM milikkhU'te ete-pUrvoktA-mlecchAH prajJaptAH ||suu0 37 // mUlam se kiM taM AriyA ? AriyA duvihA paNNattA, taM jahA-iDpittAriyA ya, aNiDipattAriyA y| se kiM taM iDi. pattAriyA? iDipattAriyA chavvihA paNNattA, tajahA-arahaMtA1 cakavaTTI2, baladevA3, vAsudevA4, cAraNA5, vijaahraad| settaM iDipattAriyA ? se kiM taM apiDipattAriyA? aNiDipattAriyA navavihA paNNattA, taM jahA-khettAriyA1, jAi AriyA2, kulAriyA3, kammAriyA4, sippAriyA5, bhAsAriyA, daMsaNAriyAda caarittaariyaa9| se kiM taM khettAriyA ? khettAriyA addhachavvIsaivihA paNNattA, taM jahA--- akkhAga, hUNa, romaka, bhramararuta, cilAta dezavAsI ityAdi / isa prakAra dezAdi ke bheda se mlecchoM ke aneka prakAra haiM / zaka deza ke nivAsI zaka aura yavanadeza ke nivAsI yayana kahalAte haiM / isI prakAra anya bhI samajha lenA caahie| jo aprasiddha deza haiM unheM loka se samajhanA cAhie aba upasaMhAra karate hue kahate haiM-yaha mlecchoM kI prarUpaNA huI // 37 // bhASi4, 44vI2, 64Asi4, sa; 'si4, ne2, bhau , mita, pasa mAsa, proSa, haiTaya; 215, , rAma, prabha2, 3ta, thisAta dezavAsI vigere A rIte dezAdinA bhede svechenA aneka prakAra che. zakadezanA nivAsI zaka ane yavana dezanA nivAsI yavana kahevAya che. e ja rIte bIjA paNa samajI levA joIe. je aprasiddha deza che temane lekethI jANI levA. have upasaMhAra karatA kahe che A skeca chenI prarUpaNa thaI. e sU. 37 zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #460 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre rAyagiha magaha, caMpA aMgA, taha tAmalitti baMgA ya / kaMcaNapuraM kaliMgA, vANArasI ceya kAsI ya // 1 // sAe ya kosalA gaya; puraM ca kuru soriyaM kusaTTA y| kaMpillaM paMcAlA, ahichattA jaMgalA ceva // 2 // boravaI soraTrA, mihile videhA ya vaccha kosaMbI / naMdipuraM saMDillA, bhadilapurameva malayA ya // 3 // vaiirADa vaccha varaNA, a~cchA, tahamaittiyA vai dasaNNA / sottiyavaI ya cedI, vIyabhayaM siMghusovIrA // 4 // mahurA ya sUraseNA, pauvA bhaMgI ya mAsaMpurivaTA / sAvatthI ya kuNAlA, koDI vairisaM ca lATA ya // 5 // seviyA vi ya NayarI, kekaya addhaM ca AriyaM bhaNiyaM / itthuppattI jiNANaM, cakkINaM rAmakaNhANaM // 6 // se taM khettAriyA // 1 // se kiM taM jAi AriyA ? jAi AriyA chavyihA paNNattA, taM jahA-aMbaTA ya 1, kaliMdA ya 2, videhA 3, vedaMgAiyA 4 / hariyA5 cuMcuNA6 ceya, cha eyA ibbhjaaiio||1|| se taM jAi aariyaa2| se kiM taM kulAriyA ? kulAriyA chavvihA paNNattA taM jahA-uggA bhogAra rAinnA3 ikkhAgA4 NAyA5 korabA6 / se taM kulaariyaa|3| se kiM taM kammAriyA ? kammAriyA aNegavihA paNNattA, taM jahA-dosiyA, suttiyA, kappAsiyA, suttaveyAliyA, bhaMDaveyAliyA,kolAliyA, naravAhaNiyA, je yAvanne tahappagArA / se taM kmmaariyaa|4|se kiM taM sippAriyA? sippAriyA aNegavihA paNNattA, taM jahA-tuNNagA, taMtuvAyA, paTTAgA, deyaDA, varuTTA, chavviyA, kaTTapAuyArA, muMjapA zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #461 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra. pada 1 sU.38 dezamedenAryAdikanirUpaNam 447 uyArA, chattArA, vajjhArA, pucchArA, leppArA, cittArA, saMkhArA, daMtArA, bhaMDArA, jijjhagArA, sellagArA, koDigArA,je yAvanne tahappagArA / se taM sippAriyA / 5 / se kiM taM bhAsAriyA ? bhAsAriyA je NaM addhamAgahAe bhAsAe bhAseMti, tattha vi yaNaM jattha baMbhI livI pytti| baMbhIe liyIe aTrArasavihe lekkha vihANe paNNatte, taM jahA-baMbhIra, javaNANiyA2, dosApuriyA3, kharoTTI4, pukkharasAriyA5, bhogavaiyA6, paharAiyA7, aMtakkhariyAda, akkharapuThiyAra, veNaiyA10, nihaiyA 11, aMkaliyo12, gaNiyalivI13, gaMdhavyalivI14, AyaMsaliyI15, mAhesarI16, domilivI17, poliMdI18 / se taM bhaasaariyaa|6| se kiM taM nANAriyA? nANAriyA paMcavihA paNNattA taM jahA -AbhiNibohiyanANAriyA1, suyanANAriyA2, ohinANA. riyA 3, mnnpjvnaannaariyaa|4, kevalanANAriyA 5 / se taM nANAriyA ||7||suu038|| chAyA-atha ke te AryAH ? AryA dvividhAH prajJaptAH, tadyathA-RddhiprAptAzci, anRddhi prAptAzci / atha ke te RddhiprAptAH ? RddhiprAptAH SavidhAH prajJaptAH, tadyathA-arhantaH1, cakravartinaH2, baladevAH3, vAsudevA4, __ zabdArtha-(se kiM taM AriyA ?) Arya kitane prakAra ke haiM ? (duvihA paNNattA) do prakAra ke kahe haiM (iDipattAriyA ya aNiDpittAriyA ya) RddhiprApta Arya aura jo Rddhi-prApta na hoM aise Arya (se kiM taM iDipattAriyA ?) RddhiprApta Arya kitane prakAra ke kahe haiM ? (chavyihA paNNattA) chaha prakAra ke kahe haiM (taM jahA) ve isa prakAra (arahaMtA) zahAtha-(se ki ta AriyA) Aya DeTA prAna DAya che ? (AriyA) mAya (duvihA paNNattA) meM prAna 4 // cha (iiDhipattAriyA ya aNiiDhipattAriyA ya) 3ddhi prA6 mAya bhane 3dviA na khAya te mAya (se ki ta iDhipattAriyA ?) 3dviArata AyA 42nA cha ? (iDhipattAriyA) *di prApta mAryo (cha vihA paNNattA) cha 42n| 4aa cha (taM jahA) te|| // mAre cha (arahaMtA) tItha 42 (cakkavaTTI) yavatI (valadevA) zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #462 -------------------------------------------------------------------------- ________________ la8 prajJApanAsUtre cAraNAH5, vidyAdharAH 6 // te ete Rddhi prAptAH // 1 // atha ke te avRddhi prAptAryAH ? anRddhi prAptAryA navavidhAH prajJaptAH, tadyathA kSetrAryAH1, jAtyAryAH2, kulAryAH3, kAryAH4, zilpAH5, bhASA:6, jJAnAryAH7, darzanAryAH8, caaritraaryaaH9| atha ke te kSetrAryAH? kSetrAryAH -ardhaSaDviMzavidhAH prajJaptAH, tadyathA 'rAjAgRhaM 1, magadhaH, campA3, aGgaH, tathA tAmatiliptiH3, baGgazca / kAzcanapuraM4, kaliGgaH, vArANasI5, caiva kAzI ca // 1 // tIrthakara (cakavaTTI) cakravartI (baladevA) baladeva (vAsudevA) vAsudeva (cAraNA) cAraNa Rddhi vAle (vijAharA) vidyAdhara (se ttaM iDipattAriyA) yaha Rddhi prApta Arya haiN| __ (se kiM taM apiDipattAriyA ?) Rddhi-aprApta Arya kitane prakAra ke haiM ? (navavihA paNNattA) nau prakAra ke kahe haiM (taM jahA) ve isa prakAra (khettAriyA) kSetra se Arya (jAi AriyA) jAti se Arya (kulAriyA) kula se Arya (kammAriyA) karma se Arya (sippAriyA) zilpa se Arya (bhASAriyA) bhASA se Arya (nANAriyA) jJAna se Arya (dasaNAriyA) darzana se Aya (cArittAriyA) cAritra se Arya / / (se kiM taM khettAriyA ?) kSetrArya kitane prakAra ke haiM ? (advachaccIsaivihA paNNattA taM jahA) sADhe paccIsa prakAra ke kahe gae haiM, ve isa prakAra haiM_ (rAyagiha) rAjagRha nagara (magaha) magadha (caMpA) campA (aMgA) aMgadeza (tAmalitti) tAmralipti (baMgA ya) aura baMgadeza (kaMcaNapura) paNava (vAsudevA) pAsuheva (cAraNA) yA261 3dvAra (vijjAharA) vidhA32 (se taM iDUDhipattAriyA) 2 // 3dvipAsa 2mA cha (se ki ta aNiDhi pattAriyA) 3 mA AyaTasA prAranA cha ? (navavihA paNNattA) no praa2|| 4 // cha (ta jahA) te|| 2 // prArecha (khettAriyA) kSetrathI mArya (jAI AriyA) tithI 2 (kulAriyA) mulathI (kammAriyA) 4thI mAya (sippAriyA) AuthI Aya (bhAsAriyA) sAthI mArya (nANAriyA) jJAnathI 2mA (daMsaNAriyA) 4za nathImA (cArittA riyA) yAtrimA (se ki ta khettAriyA) kSetrAya s|| 4 // 2 // cha ? (addha chavvIsaivihA paNNattA taM jahA) saa| paccIsa 42 // 4 // che teo A prakAre che (rAyagiha) 2008 unA2 (magaha) bhaga (caMpA) 25 // (aMgA) 2in (tAma zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #463 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra. pada 1 sU.38 dezamedenAyaryAdikanirUpaNam 449 sAketaM 6, kauzalo, gajapuraM7, ca kuruH saurikaM8, kuzAvartazca / kAmpilyaM9, pAJcAlaH, ahicchatrA 10, jaGgalazcaiva // 2 // dvArAvatI11, saurASTraH, mithilA12 videhazca, vatsaH13, kauzAmbI nandipuraM14, zANDilyA, bhadila15, purameva malayazca // 3 // vairATaM16, vatsaH, varaNA17, [purI] accha stathA mRtikAvattI18 dazArNaH / zauktikAvatI19, ca cediH, vIta20, bhayaM sindhusauvIraH // 4 // mathurA21 ca zUrasenaH, pApA22 bhaGgazca mAsA 23, purivartaH / zrAvastI24, ca kuNAlaH, koTi 25 varSa ca lATazca // 5 // kaMcanapura (kaliMgA) kaliMga (vANArasI ceva) banArasa nagarI (kAsI ya) aura kAzI deza (sAeya) sAketa (kosalA) kauzala (gayapuraM ca) gajapura (kuru) kuru (soriya) saurika (kusaTTA ya) aura kuzAvarta (kaMpillaM) kAmpilya (paMcAlA) pAMcAla (ahicchattA) ahicchatra (jaMgalA ceva) aura jaMgaladeza (vArabaI) dvArikA (sorahA) saurASTra (mihila) mithilA (videhA ya) aura videha (vaccha) vatsa (kosaMbI) kauzAmbI (naMdipuraM) nandipura (saMDillA) zAMDilya (bhadilapurameva) bhaddilapura (malayA ya) aura malaya (vairADa) vairATa (vaccha) vatsa (varaNA) varaNA purI (acchA) accha (taha) tathA (mattiyAvai) mRttikAvatI (dasaNNA) dazArNa (sottiyavaI ya) aura zuktikAvatI (cedI) cedi (vIyabhayaM) vItabhaya (siMdhusovIrA) sindhusauvIra (mahurA ya) aura mathurA (sUraseNA) zUrasena (pAyA) pAvA (bhaMgI ya) aura bhaMga (mAsa) mAsa (puricaTTA) purivarta litti) tAmasisi (baMgAya) mane maheza (kaMcaNapuraM) yanapura (kAliMgA) misa (bANArasI ceva) mane manAsanagarI (kAsIya) mane zIza (sAeya) sAta (kosalA) / (gayapuraM ca) 452 (kuru) 43 (soriya) sau.24 (kusaTTA ya) mane zAvata (kApalla) 45 (paMcAlA) yAsa (ahicchattA) chitra (jaMgalA ceva) mane deza (bAravai) 24 (soradA) saurASTra (mihilA) mithilA (videhAya) mane viDa (vacchA) vatsa (kosaMbI) anii (naMdipura) nahIpura (saMDillA) AiDilya (bhadilapurameva) lasipura (malayA ya) mane bhakSya (vairADa) vairATa (vaccha) vatsa (varaNA) 12||purii (acchA) 2027 (taha) tathA (mattiyA vai) bhRttiAvatI (dasaNNA) 42 // (sottiya vaIya) ne zutipatI (cedI) yehI (vIyabhayaM) pItamaya (sindhu sovIrA) sindhu sauvIra (maharA ya) ne bhthu2|| (sUraseNA) zUrasena (pAvA) pApA (bhaMgI ya) mane An (mAsa) bhAsa (purivA) puzvita (sAvatthIya) bhane zrAvastI (kuNAlA) (koDI varisaM ca) TivaSa pra0 57 zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #464 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 450 prajJApanAsUtre zvetAmbikA'pi ca nagarI, kekaiyAdhaM ca Arya bhaNitam / atrotpatti jinAnAM, cakriNAM rAmakRSNAnAm // 6 // te ete kSetrAryAH / / atha ke te jAtyAryAH ? jAtyAryAH SaDravidhAH prajJatAH, tadyathA-ambaSThAzca1, kalindAzcara, vaidehAH3, vedaGgAdikAH4 / haritAH5, cuJcuNAzcaiva / 6 / SaDete igyajAtayaH // 1 // te ete jAtyAryAH / 2 / atha ke te kulAryAH ? kulAryAH SaDUvidhAH prajJaptAH, tadyathA- ugrAH1, bhogAH2, rAjanyAH3, IkSvAkavaH4, jJAtAH5, kauravyAH 6 te ete kulAryAH / 3 // atha ke te kAryAH ? karmAryA anekavidhAH (sAvatthI ya) aura zrAvaratI (kuNAlA) kuNAla (koDIvarisaM ca) aura koTivarSa (lATA ya) aura lATa (seyaviyA vi ya jayarI) tathA zvetAmbikA nagarI (kekaya addhaM ca) AdhA kekaya deza (AriyaM bhaNiyaM) arya kSetra kahA hai (itthuppattI jiNANaM cakkINaM rAmakaNhANaM) ina kSetroM meM tIrthakaroM, cakravatiyoM, baladevoM aura vAsudevoM kI utpatti hotI hai| (se taM khettAriyA) yaha kSetrArya kI prarUpaNA huI / / ___(se kiM taM jAiAriyA ?) jAti se Arya kitane prakAra ke haiM ? (chavihA paNNattA) chaha prakAra ke haiM (taM jahA) ve isa prakAra (aMbaTTA ya) aMbaSTha (kaliMdA ya) kaliMda) (videhA) vaideha (vedaMgAdiyA) vedaGgAdika (hariyA) harita (cuMcuNA ceva) aura cucuNa (cha) chaha (eyA) ye (inbhajAIo) inbhajAtiyAM haiM / (se taM jAiAriyA) yaha jAti-Arya hue| ____ (se kiM taM kulAriyA ?) kula se Arya kitane prakAra ke haiM ? (chavihA paNNattA taM jahA)chaha prakAra ke kahe haiM ve isa prakAra (uggA) ugra (bhogA) bhoga (rAinna) rAjanya (ivakhAgA) ikSvAku (NAyA) jJAta (lATA ya) mana bATa (seyaviyA vi ya NayarI) tathA zvetA nagarI (kekaya addha ca) mana madhe 45 deza (AriyaM bhaNiyaM) mAyakSetra cha (itthupattI jiNANaM cakkINaM rAmakaNhANaM) 2 // kSetramA tItha 42 / , yavatIyA, shev| mane pAsuhevonI patti thAya cha (se taM khettAriyA) 2 // kSetra mAniI pra35! 24 (se kiM taM jAiAriyA) jatithI mAyA 42 // cha ? (jAI AriyA) tithI 204 (cha vihA paNNattA) 7 prA2na cha (ta jahA) tes| // 4Are cha (abaMTTAya) 4403 (kAliMdA ya) si (videhA vaideDa (vedaMgAdi yA) 266 (hariyA) 2 (cucuNAceva) mane yuyAya (cha) ch| (eyA) PAL (inbha jAIA) chalya natI cha (se taM jAi AriyA) Pin antii bhAryA cha (se kiM ta kulAriyA) sanA mA TasA praznA cha ? (kulAriyA) murathI mAya (cha vihA paNNattA) 7 42 // 4 // cha (ta jahA) te|| 2 // zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #465 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra. pada 1 sU.38 dezamedenAryAdikanirUpaNam 451 prajJaptAH, tadyathA-doSikAH, sautrikAH, kArpAsikAH, sUtravaitAlikAH bhANDacaitAlikAH, naravAhanikAH, ye cAnye tthaaprkaaraaH| te ete kAryAH / 4 / atha ke te zilpAH ? zilpAyaryA anekavidhAH prajJaptAH, tadyathA-tunAkAH, tantuvAyAH paTTakAH [paTTakArakAH] devaDAH, varuTTAH, charvikAH, kASThapAdukAkArAH, muMjapAdukAkArA chatrakArAH vcch||1, pR-pu-cchAkArAH, lepyakArAH, citrakArAH, zaGkhakArAH, dantakArAH, bhANDakArAH, jijjhakArAH1, sellakArAH, koTikArAH, ye cAnye (koravyA) kaurava kula meM utpanna (se kiM taM kammAriyA?) kArya kitane prakAra ke haiM ? (aNegavihA paNNattA) aneka prakAra ke kahe haiM (taM jahA) ye isa prakAra (dosiyA) doSika-dUSyaka (suttiyA) sautrika (kappAsiyA) kArpAsika (suttaveyAliyA) sUtravaitAlika (bhaMDaveyAliyA) mANDavaitAlika (kolAliyA) kulAlakarmI (naravAhaNiyA) naravAhanika / (je yAvanne tahappagArA) anya jo isI prakAra ke haiM (se taM kammAriyA) ye kArya hue| (se kiM taM sippAriyA ?) zilpArya kitane prakAra ke haiM ? (aNevihA paNNattA) aneka prakAra ke kahe haiM (taM jahA) ve isa prakAra (tuNNAgA) darjI (taMtuvAyA) julAhe (paTTAgA) paTTakAra (deyaDA) dRti-mazaka banAne vAle (varuTTA) varUha-picchika (chaviyA) caTAI Adi banAne vAle (kaTTapAuyArA) khaDAU banAne vAle (muMjapAuyArA) mUja kI pAdukA banAne vAle (chttaar|) chatra banAne vAle (vajjhArA) baha banAne vAle (pucchArA) 54Are cha (uggA) 3 (mogA) lA (rAinnA) 2|4ny (ikkhAgA) 4aa (NAyA) jJAta (koravvA) au25 zubha melA se kiM taM kammAriyA) yA prA2nA cha ? (kammAriyA) prAyaH (aNegavihA paNNattA) mane 4aa cha (taM jahA) teso 2 // prAre (dosiyA) hoSi4-dUSya (suttiyA) sau.tri (kappAsiyA) asi (suttabeyAliyA) sUtra vaitAni (bhaMDabeyAliyA) mAuvaitAli (kolAliyA) sAsa bhI (naravAhaNiyA) n21|| ni4 (je yAvanne tahappagorA). manya re Pal andu cha (se taM kammAriyA) mA 4Aya thayA (se kiM taM sippAriyA) zikSAya OMeam 42nA cha ? (aNega vihA paNNattA) mane prA2nA 4 cha (taM jahA) te 2 // 4Are (tuNNAgA) 0 (taMtuvAyA) 1442 (paTTAgA) ptttt4|2 (deyaDA) bhaA manAnA2 (varuTTA) 131 piri74 (chaviyA) yA vigere mnaanaa| (kaTTapAuyArA) yAmaDIyo mnaanaa| (muMjapAuyArA) bhunI paahuynaavnaa| (chattArA) chatra manAvAvANA (vajjhArA) zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #466 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 452 prajJApanAsUtre tathAprakArAH, te ete zilpAH // 5 // atha ke te bhApAryAH ? bhASAryAH ye khalu ardhamAgadhyA bhASayA bhASante / tatrApi ca khalu yatra brAhmI lipiH pravartate / brAhmayAM lipau aSTAdazavidhaM lekhavidhAnaM prajJaptam, tadyathA-brAhmI1, yavanAnikA2, doSApurikA3, kharoTTI4, puSkarazArikA5, bhogavatikA6, praharAdikA7. antAkSarikA8, akSara pR-pu-STikA9, vainayikI 10, nihnavikA11, aGkalipiH 12, gaNitalipiH 13, gandharvalipi:14, AdarzalipiH 15, mAhezvarI 16, pucchakAra (leppArA) lepya banAne vAle (cittaar|) citrakAra (saMkhArA) zaMgvakAra (daMtArA) dantakAra (bhaMDArA) bhANDakAra (jijjhagArA) jijjhakAra (sellArA) sellakAra (koDigArA) koTikAra (je yAvanne tahappagArA) anya joisI prakAra ke haiN| (settaM sippAriyA) ye zilpArya hue| (se kiM taM bhAsAriyA ?) bhASA se Arya kitane prakAra ke haiM ? (je NaM addhamAgahAe bhAsAe bhAseM ti) jo arddhamAgadhI bhASA bolate haiM (tattha vi ya NaM jattha baMbhI licI payattai) unameM bhI jahAM brAhmI lipi kA vyavahAra hotA hai (aTThArasabihe) aThAraha prakAra kA (lekkhavihANaM) lipividhAna (paNNatte) kahA hai (taM jahA) vaha isa prakAra (baMbhI) brAhmI (javaNANiyA) yavanI (dosApuriyA) doSApurikA (kharoTTI) kharohI (pukkharasariyA) puSkarazArikA (bhogavaiyA) bhogavatI (paharAiyA) praharAdikA (aMtakkhariyA) antAkSarI (akkharapuriTThayA) akSara puSTikA (veNaiyA) vainayikI (niNhaiyA) nihavikA (aMkalipI) aMkamA mnaavnaa| (pucchArA) 20412 (leppArA) deya manAvanA2(cittArA) (22412 (saMkhArA) 542 (daMtArA) tAra (bhaMDArA) mAMDa2 (jijjhagArA) 2 (sellArA) sesa42 (koDigArA) Ti2 (je yAvanne tahappagorA) bhI saav| prA2nA cha (se taM sippAriyA) 21 zi5 mA cha. (se ki ta bhAsAriyA ?) bhASAthI AryA 24 pr42|| cha ? mApAyI mAya (je NaM advamAgahAe bhAsAe bhAsaMti) re| ma bhAgadhI mApA mAle cha (tattha vi yaNaM jattha baMbhI livI pavattai) tema pAnyAM brAhmI lipInA vyavahAra thAya cha (advArasavihe) aDhA2 412 // (lekkha vihANa) sipI vidhAna (paNNatte) 4yu cha (ta jahA) te 20 rIte cha (baMbhI) brAjhI (javaNiyA) yavanI (dosA puriyA) // 24 // (kharoiTI) paTTI (pukkharasAriyA) 5542 sA24 (bhogavaiyA) sAgapatI (paharAiyA) praharA4i (aMtakkhariyA) 25-tAkSarI (akkhara puTTiyA) 2makSa2 pRsstti| (veNaiyA) vainyi| (niNhaiyo) ni-Davi. (aMkalivI) 25 sipI (gaNiyalivI) gaNita lanii zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #467 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - prameyabodhinI TIkA pra. pada 1 sU.38 dezamedenAryAdikanirUpaNam 453 domilipiH 17, paulindI 18 / te ete bhApAryAH / 6 / atha ke te jJAnAryAH ? jJAnAryAH paJcavidhAH prajJasAH tadyathA-AminibodhikajJAnAryAH1, zrutajJAnAryAH2, apadhijJAnAryAH3, mana parpayajJAnAryAH4, kevala. jJAnAryAH 5 / te ete jJAnAryAH |7||suu0 38 // ____TIkA-athAryaprabhedAn prarUpayitumAha-'se kiM taM AyariyA ?'-'se'-athake te-katividhA ityarthaH AryAH prajJaptAH ? bhagavAnAha-'AyariyA duvihA paNNattA' AryA dvividhAH prajJaptAH, 'taM jahA'-tadyathA-'iDi pattAyariyAya'-RddhiprAptAzci, 'aNiDi pattAyariyAya'-anRddhi prAptAzca, tatra Rddhi prAptAryAn prarUpayitumAhalipi (gaNiyalivI) gaNitalipi (gaMdhavaliyI) gandharvalipi (AyasalivI) Adarzalipi (mAhesarI) mAhezvarI (domilicI) domilipi (poliMdI) paulindI (se tta bhAsAriyA) ye bhASArya hue / (se kiM taM nANAriyA ?) jJAnArya kitane prakAra ke haiM ? (paMcacihA paNNattA) pAMca prakAra ke kahe haiM (taM jahA) ve isa prakAra (AbhiNibohiya nANAriyA) Aminiyodhika jJAnArya (suyanANAriyA) zrutajJAnArya(ohi nANAriyA) avadhijJAnArya (maNapajjavanANAriyA) manaHparyavajJAnArya (kevalanANAriyA) kevala jJAnArya (se taM nANAriyA) ye jJAnArya hue // 38 // ___TIkArtha-aba Arya manuSyoM kI prarUpaNA karate haiM / prazna hai ki Arya kitane prakAra ke hote haiM ? bhagavAn ne uttara diyA-Aryajana do prakAra ke hote haiM RddhiprApta aura anRddhiprApta / jinheM kisI prakAra (gaMdhaca livI) gandha sipI (AyaMsalivI) pAzasipI (mAhesarI) bhADezvarI (donIlivI) milipI (pAliMdI) posinhI (se taM bhAsAriyA) - mAya thy| (se ki ta nANAriyA) jJAnAyaTA prAranA cha ? (nnaannaariy|) jJAnAya (paMcavihA paNNattA) pAMya 42 // 4 // cha (ta jahA) tethe| 21 zate (AbhiNibohiyanANAriyA) mAlinimAdhi jJAnAya (suyaNANAriyA) zrutajJAnAya (ohinANAriyA) mavadhijJAnAya (maNapajjavanANAriyA) bhana:55 jJAnA (kevalanANAriyA) para jJAnArya (se tanANAriyA) mA jJAnA yayA // sU. 38 // TIkAtha-have Arya manuSyanI prarUpaNa kare che- prazna e che ke Arya keTalA prakAranA hoya che? zrI bhagavAne uttara Apya-Aryajana be prakAranA hoya che. rUddhiprApta ane anuddhiprApta. jeone kaI prakAranI rUddhiprApta hoya teo rUddhi prApta kahevAya che. jeone koI rUddhiprApta na hoya paraMtu Arya hoya teo anuddhiprApta Arya kahelA che. zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #468 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 454 prajJApanAsUtre 'se kiM taM iDripattAyariyA ?"-'se'-atha ke te-katividhA ityarthaH Rddhi prAptAH ? bhagavAnAha-'iDipattAyariyA chavvihA paNNattA'-RddhiprAptAH SaDUvidhAH prajJaptAH 'taM jahA' -tadyathA-'arahaMtA'-arhantaH1, 'cakkavaTTI'-cakravartinaH2, 'baladevA'-baladevAH3, 'vAsudevA' vAsudevAH4, 'cAraNA'-cAraNAH5, 'vijAharA' vidyAdharAH6,-prakRtamupasaMharanAha-'se taM iDipattAyariyA'-te ete-pUrvoktAH, Rddhi prAptAH prjnyptaaH| ___ athAnRddhi prAptAryAn prarUpayitumAha-'se kiM taM aNiDipattAyariyA ?'-atha ke te katividhA ityarthaH anRddhiprAptAryAH prajJaptAH ? bhagavAnAha-'aNiDipattAyariyA NavavihA paNNattA ?'-anRddhiprAptAryA navavidhA:-nava prakArakAH prajJaptAH, 'taM jahA' tadyathA-'khettAriyA'-kSetrAryAH 1, 'jAti AyariyA'-jAtyAryAH2, 'kulAriyA' kulAryAH3, 'kammAyariyA'-kAryAH4, 'sippAriyA'-zilpAryAH5, 'bhAsAriyA' bhASA:6, 'nANAriyA' --jJAnAryAH 9, 'dasaNAriyA'-darzanAryAH8, 'cArittAriyA' cAritrAryAzva9, tatra kSetram-utpattisthAnam Arya-zreSThaM kSetraM yeSAM te kSetrAryAH kI Rddhi prApta ho ye RddhiprApta Arya kahalAte haiM aura jinheM koI Rddhi prApta na ho, magara Arya ho ve aRddhiprApta Arya kahe gae haiN| aba RddhiprApta AryoM kI prarUpaNA kA jAtI hai-RddhiprApta Arya kitane prakAra ke haiM ? bhagavAn ne kahA-ve chaha prakAra ke hote haiM-(1) tIrthakara (1) cakravartI (3) baladeva (4) vAsudeva (5) cAraNa aura (6) vidyAdhara / ye RddhiprApta Arya haiM / adviprApta Arya nau prakAra ke haiM / ve isa prakAra haiM-(1) kSetrArya (2) jAtyArya (2) kulArya (4) kArya (5) zilpArya (6) bhASArya (7) jJAnArya (8)darzanArya aura (9)cAritrArya kSetra arthAt janma sthAna jinakA zreSTha ho ye kSetrArya kahalAte haiM, kyoMki ve zreSTha kSetra meM utpanna hue haiM / jinakI Age kahI jAne vAlI have rUddhiprApta AryonI prarUpaNa karAya che rUddhiprApta Arya keTalA prakAranA che? zrI lagavAne 4yu-to cha pr4||2|| cha (DAya cha)-(1) tItha 42 (2) yavatI (3) masaheva (4) vAsudR5 (5) yA29 mane (6) vidyAdha2 2 // 3ddhi prAta mAya che. manAsa mAya nau prA2nA cha. te|| 2 // zata-(1) kSetrAya (2) tyAya (3) sAya (4) (5) zipAya (6) sApAya (7) jJAnAya (8) zanA (6) yAtriya kSetra arthAt janma sthAna jeenuM zreSTha heya teo kSetrAya kahevAya che. zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #469 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra. pada 1 sU.38 dezamedenAryAdikanirUpaNam 455 kSetrotpannatvAt zreSThakSetrA ucyante, jAti:-vakSyamANA ambaSThAtvAdirUpA AryAabhyahA~ yeSAM te jAtyAryAH-abhyarhajAtaya ityarthaH, kulaM-vaMzaH, Arya-zreSThaM yeSAM te kulAryAH zreSThakulA:-kulInA ityarthaH-karma-kRSi vANijyAdi, Arya-zreSTha yeSAM te kAryAH abhyarhakarmANa ityaryaH, zilpa-kalA catuSpaSTirUpA Arya-zobhanaM yeSAM te zilpAryAH, bhASA-vacanam, AryA-zreSThA yeSAM te bhASAryAH, abhyarhavacanA ityarthaH, jJAnam-Aryam-yathArtha yeSAM te jJAnAryA:-yathArthajJAninaH, darzanam-Arya-yathArtha yeSAM te darzanAryAH-yathArthadarzanazAlinaH, cAritram-AryamzreSThaM yeSAM te caaritraaryaaH-abhyrhcaaritrvntH| ___ atha-kSetrAryAn prarUpayitumAha-se kiM taM khettAriyA ?' 'se'-aya, 'kiM taM' ke te-katividhA ityarthaH kSetrAryAH prajJaptAH ? bhagavAnAha-'khattAriyA'-kSetrAH 'addhachavvIsaivihA paNNattA'-arddhapaviMzatividhAH-sArddhapaJcaviMzatibhedAH, prajJaptAH ambaSTa Adi jAti uttama ho ve jAtyArya / jinakA kula (vaMza) zreSTha ho ve kulArya kahalAte haiM / jinakA kRSi vANijya Adi karma arthAt jIvikA kA sAdhana uttama ho ve kArya kahe gae haiN| jinakA zilpa arthAt causaTha kalAeM uttama ho ve zilpArya / jo Arya bhASA kA prayoga karate hoM ye bhASArya, jo jJAna se uttama hoM arthAt jinakA jJAna yathArtha ho ve jJAnArya, jinakA darzana zreSTha ho ye darzanArya aura jinakA cAritra uttama ho ve cAritrArya kahalAte haiN| aba kSetrAryoM kI prarUpaNA kI jAtI hai / prazna humA ki kSetrArya kitane prakAra ke haiM ? bhagavAna ne uttara diyA-kSetrArya sADhe paccIsa kemake teo zreSTha kSetramAM janmelA che. jeonI AgaLa kahevAmAM AvanArI ammaSTha Adi jAti uttama hoya teo jAtyAya che. jeonuM kula (vaMza) zreSTha hoya teo kulAya kahevAya che. jeonI khetI vepAra vigere kAma arthAta AjIvikAnuM sAdhana uttama hoya teo karmAya kahelA che. jeonuM zilpa arthAt cosaTha kalAe uttama che teo zilpAya, jeo Arya bhASAne praga karatA hoya teobhASAya, je jJAnathI uttama hoya arthAt jemanuM jJAna yathArtha che teo jJAnArya, jeenuM darzana zreSTha hoya teo darzanArya, jeonuM caritra uttama hoya teo cAritrAya kahevAya che, kSetronI prarUpaNa karAya che prazna thAya ke kSetrAya keTalA prakAranA hoya che? zrI bhagavAne uttara Apya-kSetrAya sADA pacIsa prakAranA che. teo A Are cha. zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #470 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 456 prajJApanAsUtre 'taM jahA'-tadyathA-rAyagihamagaha 1'-rAjagRhaM nagaraM, magadho janapadaH, tathA ca magadheSu janapadeSu rAjagRhaM nagaraM kSetrAryatvena ucyate 'caMpA aMgAra' campAnagaram, aGgo janapadaH, aGgeSu janapadeSu campAnagaraM kSetrAryatvena prasiddhamityarthaH, 'taha'tathA 'tAmalittivaMgAya3' tAmaliptaH nagaram vaGgazca janapadaH, baGgeSu janapadeSu tAma liptinagaraM kSetrAryatvena ucyate, 'kaMcaNapuraM kaliMgA4'-kAzcanapura nagaram, kaliMgo janapadaH, kaliGgeSu janapadeSu kAJcanapuraM nagaraM kSetrAryatvenocyate, 'vANArasI ceva kAsIya5'-vArANasIcaiva nagaram kAzI ca janapadaH, tathA ca kAzIjanapadeSu vArANasI nagaraM kSetrAryatvena ucyate // 108 // 'sAeyakosalA 6'-sAketo nagaraM, kozalo janapadaH, kozalajanapadeSu sAketanagaraM kSetrAryatvenocyate, 'gayapuraM ca kuru7'-gajapurazcanagaraM, kuruzcajanapadaH, kuruSu janapadeSu gajapuraM nagaraM kSetrAryatvena masiddham, 'soriyaM kusaTTAya8' saurikaM nagaraM, kuzAvartazca janapadaH, kuzAvartajanapadeSu saurikaM nagara kSetrAryatvena prasiddham 'kaMpillaM paMcAlA9'-kAmpilyaM nagaram, paJcAlo janapadaH, pazcAleSu janapadeSu kAmpilyaM nagaraM kSetrAryatvena vyapadizyate, 'ahicchattA jaMgalAceva 10' ahicchatrA nagaram , jaGgalazca janapadaH, tathA ca jaGgalajanapadeSu ahicchatrA nagara kSetrAryatvena vyavahiyate // 109 / / 'bAravaI soraTThA 11' dvArAvatI nagaram saurASTro janapadaH, saurASTreSu janapadeSu dvArAvatI nagaraM kSetrAryatvena prakAra ke haiM / ve isa prakAra haiM-(1) magadha deza meM rAjagRha nagara Arya kSetra hai (2) aMga deza meM campAnagarI Arya kSetra hai (3) baMgadeza meM tAmalipti nagarI Arya kSetra hai / (4) kaliMga deza meM kAMcanapura Arya kSetra hai| (5) kAzI deza meM vArANasI nagarI Arya kSetra hai (6) kozala deza meM sAketanagara Arya kSetra hai / (7) kurudeza meM gajapura (hastinApura) Arya kSetra hai / (8) kuzAvarta deza meM soriyapura (saurikanagara) Arya kSetra hai / (2) paMcAladeza meM kAmpilyapura (10) jAMgala deza meM ahichatranagara (11) saurASTra meM dvArAvatI (dvArikA) (12) videha jana (1) magagha dezamAM rAjagRhanagara Aya kSetra che (2) aMgadezamAM caMpA nagarI mAtra cha, (3) mahezamA misisi nagarI sAya kSetra cha (4) kaliMga dezamAM kAMcanapura nagara Aya kSetra che. (5) kAzI dezamAM vArANasI nagarI Aya kSetra che. (6) kezala dezamAM sAketanagara Arya kSetra che (7) kurudezamAM hastinApura Arya kSetra che (8) kuzAvarta dezamAM seriyapura (sIrika nagara) Arya kSetra che. (e) payAsa dezamA xipiyapu2 (10) one dezamA mahichatra naga2 (11) saurASTramA dArAvatI (3 / 241) (12) vidveDa 54mA mithilA nagarI (13) zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #471 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra. pada 1 sU.38 dezamedenAryAdikanirUpaNam 457 vyavahiyate, 'mihilavidehAya 12' mithilA nagaram, videho janapadazca, videheSu janapadeSu mithilAnagaraM kSetrAryatvena vyapadizyate, 'vacchakosaMbI 13'-vatso janapadaH, kauzAmbI nagaram, vatsapadeSu kauzAmbI nagaraM kSetrAryatvena prasiddham 'naMdipuraM saMDillA 14'-nandipuraM nagaram, zANDilyo janapadaH, zANDilyajanapadeSu nandipuraM nAmanagaraM kSetrArthatvena prasiddham 'bhadilapurameva malayAya 15'-bhadilapurameva nagaram malayazca janapadaH, malayajanapadeSu bhadilapuraM nAma nagaraM kSetrAryatvena vyapadizyate // 110 // 'vairADavaccha 16'- vairATaM nAma nagaraM, vatso janapadaH, vatsajanapadeSu vairATaM nagaraM kSetrAryatvena vyavahriyate, 'varaNA acchA 17'-varaNo nAma janapadaH, acchA-purI, varaNajanapadeSu acchApurI kSetrAryatvena vyapadizyate, 'tahamattiyAvaIdasaNNA 18'-tathA mRttikAvatI nAmapurI, dazANoM janapadaH, dazArNa janapadeSu mRttikAvatIpurI kSetrAryatvena vyapadizyate, 'sottiyavaIyacedI 19'zauktikAvatI ca purI, cediH janapadaH, cedijanapadeSu zauktikAvatIpurI kSetrAryatvena vyavahriyate, 'vIyabhayaM siMdhu sovIrA20'-vItabhayaM nagaram sindhu sauvIro janapadaH, sindhusauvIrajanapadeSu vItabhayaM nagara kSetrAryatvena vyavahiyate // 111 // 'mahurAyasUraseNA 21' mathurAcapurI, zUraseno janapadaH, zUrasenajanapadeSu mathurApurI kSetrAryatvena prasiddhA, 'pAvA bhaMgIya22-pApA nAmapurI, bhaGgazca janapadaH, bhaGgajanapadeSu pAvApurI kSetrAryatvena prasiddhA vartate, 'mAsapurivaTTA23'-mAsAnAmapurI, purivoM janapadaH, purivartajanapadeSu mAsApurI kSetrAryatvena prasiddhA, 'sAvatthI ya kuNAlA 24'- zrAvastInAmapurI, kuNAlo janapadaH, kuNAlajanapadeSu pada meM mithilA nagarI (13) vatsa deza meM kauzAmbI nagarI (14) zAMDilya deza meM nandipura (15) malaya deza meM bhaddilapura (16) vatsa deza meM vairATa nagara (17) varaNa janapada meM acchA nagarI (18) dazArNa deza meM mRttikAyatI nagarI (19) cedi janapada meM zauktikAyatI nagarI (20) sindhu sauvIra deza meM vItabhaya nAmaka nagara (21) sUrasena deza meM madhurAnagarI (22) aMga nAmaka janapada meM pAvApurI (23) purivartta janapada meM mAsA nAmaka nagarI (24) kuNAla deza meM zrAvastI vatsadezamAM kauzAmbI nagarI (14) zAMDiyadezamAM nadipura (15) malayadezamAM bhadilapura (16) vadezamAM virATa nagara (17) varaNa janapadamAM acchA nagarI (18) dazArNa dezamAM mRttikAvatI nagarI (19) cedijapamAM zauktikAvatI nagarI (20) sidhu sauvIra dezamAM vItabhaya nAmaka nagara (21) zurasena dezamAM mathurA nagarI (22) aMga nAmaka janapadamAM pAvApurI (23) purIvata janapadamAM mAsAnAmaka nagarI (24) kuNAla dezamAM zrAvastI nAmaka nagarI (25) lAdezamAM pra058 zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #472 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 458 prajJApanAsUtre zrAvastIpurI kSetrAryatvena vyapadizyate, 'koDIvarisaMca lATAya25'-koTivarSazca nagaram, lATaca janapadaH, lATajanapadeSu koTivarSa nAma nagaraM kSetrAryatvena vyapadizyate // 112 // 'seyaviyAvi ya NayarI kekaya addhaM ca AriyaM bhaNiyaM 26'zvetA'mbikA'pi ca nagarI kSetrAryatvena vyapadizyate, kekayArddhazca AryabhaNitamkSetrAryatvena kathitaM vartate 26 / evaJca magadheSu janapadeSu rAjagRhaM nagaram 1, aGgeSu campAra, vaGgeSu tAmaliptI 3, kaliGgeSu kAJcanapuram 4 kAzISu vArANasI5, kosalAsu sAketam 6, kuruSu gajapuram 7, kuzAvarteSu saurikama 8, pAJcAleSu kAmpilyam9, jaGgaleSu ahicchatrA10, saurASTreSu dvArAvatI11, videheSu mithilA 12, vatseSu kauzAmbI13, zANDilyeSu nandipuram 14, malayeSu bhaddilapuram 15, vatseSu vairATapuram 16, varaNeSu acchApurI 17, dazANeSu mRttikAvatI 18, cediSu zauktikAvatI 19, sindhusauvIreSu vItabhayam 20, zUraseneSu mathurA21, bhaGgeSu pAvA 22, purivarteSu mAsA23, kuNAleSu zrAvastI24, lATAsu koTivarSam 25, zvetAmbikAnagarI 26 / kekayajanapadArddhazca 26 // etAvat paJcaviMzati janapadAtmakaM kSetra mAya bhaNitam iti phalitam tatra hetumAha-'ityu pattIjiNANaM, paMcakkINaM rAmakaNhANaM // 113 // atra uparyukeSu sArddha paJcaviMzatikSetreSu, utpattijinAnAM-tIrthakarANAm cakriNAm- cakravartinAM rAjJAma, rAmakRSNAnAm-rAmANAM baladevAnAm, kRSNAnAm-vAsudevAnAM saJjAtAH, ataH pUrvoktasArddha paJcaviMzati janapadAtmakam Aryamuktam / prakRtamupasaMharati-se taM khettAriyA'-te ete-pUrvoktAH kSetrAryAH prajJaptA, evaJca yatra tIrthakaracakravartibaladevavAsudevAdInAmutpAdastadAryamiti kSetrAryAnAryavyavasthA pratipAditA, nAmaka nagarI (25) lATa deza meM koTivarSa nAmaka nagarI aura (26 // ) kekayArddha janapada meM zvetAmbikA nagarI, ye saba kSetra AryakSetra kahalAte haiM aura yahAM ke nivAsI manuSya kSetra kI apekSA Arya haiN| inheM Arya kSetra kahane kA kAraNa yaha hai ki sADhe paccIsa kSetroM meM tIrthakaroM kA, cakravartiyoM kI, baladevoM evaM vAsudevoM kA janma hotA hai / isa prakAra phalitArtha yaha huA ki jahAM tIrthaMkaroM Adi kA janma hotA hai, ve kSetra AryakSetra kahalAte haiM aura zeSa anArya / keTivarSa nAmaka nagara ane (2pA) kekayArAddha janapadamAM zvetAmbikA nagarI, A badhA kSetro AryakSetra kahevAya che. ane AhiMnA rahenArA manuSyo kSetranI apekSAe Arya che. Amane AryakSetra kahevAnuM kAraNa e che ke sADA pacI kSetromAM tIrthakaronI. cakavatIonI, baladevanA temaja vAsudevanA janma thAya che. A prakAre phalitArtha e thayo ke jyAM tIrthakara vigerenA janma thayA te kSetre AryakSetra kahevAya che ane bAkInA anAya. zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #473 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra. pada 1 sU.38 dezamedenAryAdikanirUpaNam 459 ___ atha jAtyAryaprarUpaNArthamAha-'se kiM taM jAi AriyA ?'--'se' -atha 'kiM taM' ke te-katividhAH, jAtyAryAH prajJaptAH ? bhagavAnAha-'jAi AriyA chavihA paNNattA'-jAtyAryAH SaividhAH prajJaptAH, 'taM jahA'-tadyathA-'aMbaDhAya'--ambaSThAzca 1, kAliMdAya'-kalindAzca 2, 'videhA 3' vaidehAH, 'vedaMgAiyA 4'-vedaGgAdikAH, 'hariyA 5' haritAH, 'cucuNAceva 6' cuJcuNAzcaiva, 'chaeyA ibbhajAIo'-paDe te ibhyajAtayaH-abhyarcanIyamAnya jAtayaH prasiddhAH, tena zAstrAntareSu anekajAtInAM varNanasattve'pi loke etAsAmeba ambaSTha-kalinda-vaideha-vedaGga harita-cuJcuNarUpANAm abhyarha-jAtitvena etAbhiH paibhi jarjAtibhirupetA jAtyAryA vyapadizyante na zeSa jAtimirupetA ityAzayaH, prakRtamupasaMharannAha'se taM jAi AriyA'-te ete-pUrvoktAH par3a jAtyAryAH prajJaptAH, atha kulAryAn prarUpayitumAha-se kiM taM kulAriyA ?'-atha ke te-katividhA ityarthaH, kulAryAH ____ aba jAti-Arya kI prarUpaNA kI jAtI hai / prazna hai ki jAti se Arya kitane prakAra ke haiM ? bhagavAn ne uttara diyA-jAtyArya chaha prakAra ke kahe gae haiN| unake nAma isa taraha haiM-(1) ambaSTha (2) kalinda (3) vaideha (4) vedaMgAdika (5) harita aura (6) cucuNa / ye chaha ibhya arthAt mAnanIya, acanIya jAtiyAM haiM / ataeva anya zAstroM meM aneka prakAra kI jAtiyoM kA varNana upalabdha hone para bhI loka meM ina ambaSTha Adi chaha jAtiyoM se sampanna jana hI jAti se Arya kahalAte haiM inake atirikta anya jAti vAle jAtyArya nahIM khlaate| isa prakAra jAtyAryoM kI prarUpaNA kI gii| aba kulAryoM kI prarUpaNA kI jAtI hai / prazna hai ki kulArya arthAt have-jAti-AryanI prarUpaNa karAya che. prazna e che ke jAtithI Arya keTalA prakAranA che? zrI bhagavAne uttara Ape-jAtyAye cha prakAranA kahelA che, teonA nAma A rIte che (1) 2174 (2) sin6 (3) vaiTeDa (4) vA4i (5) Darita ane () cuMcuNa. A cha ibhya arthAt mAnanIya arcanIya jAtIo kahelI che. tethIja anya zAstrImAM aneka prakAranI jAtinuM varNana upalabdha thavA chatAM paNa lekamAM A ambaSTha Adi cha jAtinA mANaseja jAtithI Aya kahevAya che. enAthI atirikta anya jAti vALA jAtyAya kahevAtAya have kulAnI prarUpaNa karAya cheprazna che ke kulAya arthAt kuLanI apekSAne Aya keTalA prakAranA hoya che? zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #474 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre prajJaptAH ? 'kulAriyA chavvihA paNNattA'-kulAyAH pavighAH prajJaptAH, 'taM jahA''uggA-ugrAH 1, 'bhogA'--bhogAH2, 'rAinA'-rAjanyAH3, 'ikkhAgA' IkSvAkavaH4, 'NAyA'-jJAtAH 5, 'koravyA'-kauravyAH6, prakRtamupasaMharanAha-'se naM kulAriyA'-te ete-pUrvoktAH SaTra kulAryAH prajJaptAH atha kAryAn prarUpayitumAha-se kiM taM kammAriyA ?'-atha ke te-katividhA ityayaH, kAryAH prajJaptA ? bhagavAnAha-'kammAriyA aNegavihA pagNattA' kAryAH anekavidhAH-nAnAprakArakAH, prajJaptAH, 'taM jahA'-tadyathA-'dosiyA'-doSikAH, 'suttiyA'sautrikAH, 'kappAsiyA'-kArpAsikAH, 'suttaveyAliyA' -sUtravaitAlikAH, bhaMDa vetAliyA'-bhANDavaitAlikAH, 'kolAliyA'-kaulAlikAH, 'naravAhaNiyA'naravAhanikAH, 'je yAvanne tahappagArA'-ye'pi cAnye tathAprakArAH-evaM vidhAH santi te'pi sarve karmAryA jJAtavyAH, prakRtamupasaMharannAha-'se taM kammAriyA'-te ete-pUrvoktAH kAryAH prajJaptAH atha, zilpAryAn prarUpamitumAha -'se kiM taM sippAriyA ?'-atha ke te-katividhA ityarthaH, zilpAH prajJaptAH ? bhagavAnAha-'sippAriyA aNegavihA paNNattA'-zilpAryA anekavidhAH nAnAprakArakAH prajJaptAH, 'taM jahA'-tadyathA-tuNNAgA'-tunnAkAH-mUcyA jIvinaH 'taMtuvAyA' kula kI apekSA Arya kitane prakAra ke hote haiM ? bhagavAna ne kahAkulArya chaha prakAra ke haiM, jo isa taraha haiM-(1) ugra (2) bhoga (3) rAjanya (4) ikSvAku (5) jJAta aura (6) kauravya / tAtparya yaha hai ki ina kuloM meM janma lene vAle kulArya kahalAte haiM / yaha kulArya kI prarUpaNA huii| ____aba kArya ko prarUpaNA karate haiN| kArya kitane prakAra ke haiM ? bhagavAn ne uttara diyA-kArya aneka prakAra ke kahe gae haiM / ve isa taraha haiM-doSika, sautrika, kArpAsika, sUtravaitAlika, bhANDavaitAlika, kaulAlika aura naravAhanika / inake atirikta isI prakAra ke jo anya hoM unheM bhI karmAya samajhanA cAhie / yaha karmArya kI prarUpaNA huii| zrI lagavAne 4hyu-mudAya cha pr4|2naa cha. 2 mA zata cha-(1) 5 (2) moga (3) 204nya (4) dhkSkSA (5) jJAta mana (6) au20ya che. tAtparya e che ke A kuLamAM janma levAvALA kulAya kahevAya che. A kulAnI prarUpaNa thaI. have kamaryanI prarUpaNA kare che, karmAye keTalA prakAranA che? zrI bhagavAne uttara Apyo-karmAye aneka prakAranA kahelA che. teo A zate cha-hoSi4, sautri. si4, sUtravaitAli, lAe vaitAsi4. sAti, ane naravAhanika. taduparAnta AvA prakAranA je bIjA hoya teone paNa karyAya samajavA joIe. A karmAnI prarUpaNa thaI zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #475 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra. pada 1 sU.38 dezamedenAryAdikanirUpaNam 461 -tantuvAyAH-kuvindAH, 'paTTAgA'-paTTakArAH-paha-dukUlakuvindAH, 'deyaDA'dRtikArAH, 'varuTA'-varuTTA:-picchikAH, 'chabbiyA' charvikA:-kaTAdi kArakAH, 'kaTTapAuyArA'-kASThapAdukAkArAH, 'muMjapAuyArA'-muJjapAdukAkArAH, 'chattArA'chatrakArAH 'vajjhArA'-bahakArAH, 'pucchArA' pucchakArAH, 'leppArA-lepyakArAH, 'cittArA'-citrakArAH, 'sNkhaar| --zaGkhakArAH, 'daMtArA'-dantakArAH, 'maMDArA' bhaNDAkArAH, jijjhagArA'-jijjhakArAH, 'sellArA-sellakArAH, 'koDigArA' - koTikArAH, 'je yAvanne tahappagArA'-ye'pi cAnye tathAprakArA.-evaMvidhA bhavanti, te'pi sarve zilpaH jJAtavyAH, atha bhASAryAn prarUpayitumAha-'se ki taM 'bhAsAriyA ?'-atha ke te-katividhA ityarthaH, bhApAryAH prajJaptAH? bhagavAnAha"bhAsAriyA jeNaM addhamAgahAe bhAsAe bhAseM ti-bhASAryAH khalu te prajJaptAH, ye khalu arddhamAgadhyA bhASayA bhASante, 'tattha'vi ya NaM jattha baMbhI libI pavattai'. ___aba zilpArya kI prarUpaNA kI jAtI hai / zilpArya kitane prakAra ke hote haiM ? bhagavAna ne uttara diyA-zilpArya aneka taraha ke hote haiM / ve isa prakAra haiM-darjI, julAhe, paTTakAra, dRtikAra, varuTa (picchika) charyika, kaTa (caTAI) Adi banAne vAle, khaDAUM banAne vAle, mUMja kI pAdukA banAne vAle, chatrakAra, bahakAra, pucchakAra, lepyakAra, (miTTI ke khilaunA Adi banAne vAle, citrakAra, zaMkhakAra, dantakAra, bhANDakAra, jijjhakAra, sellakAra, koTikAra, tathA isI prakAra ke anya jo haiM una sabako bhI zilpArya hI samajhanA caahie| aba bhASArya kI prarUpaNA kI jAtI hai / prazna hai ki bhASArya kitane prakAra ke haiM ? bhagavAna ne kahA-jo arddhamAgadhI bhASA bolate haiM aura have zidhAryanI prarUpaNa karAya che. zilpAya keTalA prakAranA hoya che? zrI bhagavAne uttara ApyA-zi9pArya aneka jAtanA hoya che. teo A prakAranA che 40, 19442, 544 / 2 ti452, 538, (pa7i4) chavi'4, 48 (225) Adi banAvanArA, cAkhaDI banAvanAra, muMjanI pAdukA banAvanAra, chatrakAra, bahaMkAra, pucchakAra, lepyAra (mATInA ramakaDA vigere banAvanAra) citrakAra, zaMkha kAra, dantakAra, bhADukAra, jijajhakAra, sellakAra, kaTikAra, temaja tenA sarakhA bIjA je hoya e badhAne paNa zilpArya samajavA joIe. have bhASAryanI prarUpaNA karAya che prazna e che ke bhASAye keTalA prakAranA che? zrI bhagavAne kahyuM-je ardhamAgadhI bhASA bele che ane ardhamAgadhI zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #476 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 462 prajJApanAsUtre tatrAci ca khalu-arddhamAgadhyA bhASayA bhASamANeSvapi janeSu te eva bhASAH prajJaptAH, yatra khalu janeSu brAhmI lipiH pravartate, arddhamAgadhyA bhASayA bhASamANA api ye janA brahmayA lipyA vyavaharanti te eva bhASAH prajJaptA ityarthaH, baMbhI. eNaM libIe aTThArasavibe lekhavihANe paNNate' brahmayAM khalu lipyAm aSTAdazaprakArakam, lekhavidhAnaM prajJaptam, 'taM jahA'-tadyathA-'baMbhI'-trAmI1, 'javaNANiyA' yavanAnikAra, yavanAnItyarthaH, 'dosApuriyA' doSApurikA3, 'kharoTTI'-kharoTTI4, 'pukkharasAriyA'-puSkarazArikA5, 'bhogavaiyA' -bhogavatikA6, 'paharAiyA'praharAdikA7, 'aMtakkhariyA'-antAkSarikA8, 'akkharapuTTiyA'-akSarapuSTikA9, 'veNaiyA'-vainayikI10, 'niNhaiyA'-nivikA11, 'aMkalivI'-aGkalipiH12, 'gaNiyalivI'-gaNitalipiH13, 'gaMdhavalivI'-gandharvalipiH14, AyaMsalivI' AdarzalipiH15, 'mAhesarI'-mAhezvarI 16, 'domilivI'-domilipi:17, 'poliMdI'-paulindI18, prakRtamupasaMharanAha-'se taM bhAsAriyA-te ete-pUrvoktAH bhASAryAH prajJaptAH, atha jJAnAryAn prarUpayitumAha-'se kiM taM nANAriyA ?' atha ke te-katividhAH,jJAnAryAH prajJaptAH ? 'nANAriNa paMcavihA paNNattA'-jJAnAryAH paJcavidhAH prajJaptAH, 'taM jahA'-tadyathA-'AbhiNibohiyanANAriyA'-AbhiniardhamAgadhI mASA bolane vAloM meM bhI jinameM brAhmI lipi kA prayoga kiyA jAtA hai, vahI bhASArya kahalAte haiM / brAhmI lipi meM aThAraha prakAra kA lekha vidhAna hai, jo isa prakAra hai-1 brAhmI 2 yavanAnI 3 doSApurikA 4 kharoTI 5 puSkarazArikA 6 bhogavatikA 7 praharAdikA 8 antAkSarikA 9 akSarapuSTikA 10 bainayikI 11 nihavikA 12 aMkalipi 13 gaNitalipi 14 gandharvalipi 15 Adarzalipi 16 mAhezvarI 17 domilipi 18 paulindI yaha bhASAyeM kA vivaraNa huaa| aba jJAnAryoM kI prarUpaNA karate haiM-jJAnArya kitane prakAra ke haiM ? bhagavAn ne uttara diyA-jJAnArya pAMca prakAra ke kahe haiM-1 aabhinibelanArAomAM paNa jemAM brAhmI lipine prayoga karAya che teo bhASArya kahevAya che. brAhmI lipimAM aDhAra prakAranuM lekha vidhAna che je A prAre -(1) mAjhI (2) yavanAnI (3) hossaadhu2i4| (4) paTTI (5) 5042 / (6) sAgati(7) praDa64 (8) antAkSara (6) akSarapuSTi (10) vainAyI (11) ni14| (12) sipi (13) tilipi (14) gandha lipi (15) zasi5i (16) mAhezvarI (17) milipi (18) paulihI A bhASAryanuM vivaraNa thayuM. have jJAnAryanI prarUpaNa kare che, jJAnAya keTalA prakAranA che? zrI bhagavAne uttara Ape-jJAnAya pAMca prakAranA kahyA che. (1) Abhini zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #477 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra. pada 1 sU.39 sabhedadarzanAryanirUpaNam bodhikajJAnAryAH- AbhinibodhikajJAnam Aryam-yathArtha yeSAM te tathAvidhAH tena vA AryAH, 'ohinANAriyA'-avadhijJAnAryAH, avadhijJAnam Arya-yathArtha yeSAM te tena vA AryAH avadhijJAnAryAH, 'maNapajjavanANAriyA'-manAparyavajJAnAryAH-manaHparyavajJAnam Arya-yathArtha yeSAM te, tena vA AryAstathAvidhAH, 'kevalanANAriyA' kevalajJAnAryAH, kevalajJAnam Arya-zreSThaM yeSAM te, tena vA AryAH kevalajJAnAryAH prajJatAH, prakRtamupasaMharanAha-se taM nANAriyA'-te etepUrvoktAH jJAnAryAH prajJaptAH ||suu0 38 // mUlam-se kiM taM daMsaNAriyA ? daMsaNAriyA duvihA paNNattA, taM jahA-sarAgadaMsaNAriyA ya bIyarAgadaMsaNAriyA ya / se kiM taM sarAgadasaNAriyA ? sarAgadaMsaNAriyA dasavihA paNNattA, taM jahA-nisagguvaesaI, ANAI sutta bIyarui meva / abhigama-vitthAraruI, kiriyA-saMkhe - dhammaruI // 1 // bhUyattheNAhigayA, jIvAjIva ya puNNa-pAvaM ca / sahasaMmuiyA Asava, saMvare ya roei u nisaggo // 2 // jo jiNadiTTe bhAve, cauvyihe sadahai sayameva / emeva nannaha-tti ya, nisaggarui-tti nAyavyo // 3 // eececa u bhAve, uvaiTTe jo pareNa sadahai / chaumattheNa jiNeNaya, upaesarui-tti nAyavyo // 4 // jo heu mayANaMto, ANAe royae pavayaNaM tu / emeva nannahatti ya, eso ANAI nAma // 5 // codhika jJAnArya 2 zrutajJAnArya 3 avadhi jJAnArya 4 manaHparyava jJAnArya aura 5 kevala jnyaanaary| jinheM ArbhAinavodhaka jJAna samIcIna prApta ho ve Abhinibodhika jJAnAya kahalAte haiN| isI prakAra pAMcoM kA svarUpa samajha lenA cAhie / yaha jJAnArya kI prarUpaNA huI // 38 // mAdhi jJAnA, (2) zrutajJAnA, (3) avadhijJAnAyaH, (4) bhana: 55 jJAnA sane (5) vasa jJAnAya. jeone Abhinidhika jJAna sArI rIte prApta hoya teo Abhini. bAdhika jJAnArya kahevAya che. e ja rIte pAcenuM svarUpa samajI levuM joIe. A jJAnAryanI prarUpaNa thaI. e sU. 38 che zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #478 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pasa prajJApanAsUtre jo suttamahijjato, sueNa ogAhaI u sammattaM / aMgeNa bAhireNaM va, so suttaruitti NAyaThavo // 6 // egapae'NegAI, payAiM jo pasaraI u sammattaM / udaevya tellabiMdU, so bIyaruitti nAyavvo // 7 // so hoi abhigamaruI, suyanANaM jassa asthao dideN| ekArasa aMgAI, painnagA diTrivAo ya // 8 // davyANa savyabhAvA, savvapamANehi jassa uklddhaa| savyAhiM nayavihIhi, vitthAraruitti nAyavvo // 9 // daMsaNanANacaritte, tavaviNae savvasamii guttIsu / jo kiriyAbhAvaruI, so khalu kiriyAI nAma // 10 // aNabhigahiya kudiTrI, saMkheva ruitti hoi naayvyo| avisArao pavayaNe, aNamiggahIo ya sesesu // 11 // jo asthi kAyaghammaM khalu carittadhammaM ca / sadahai jiNAmihiyaM, so dhammaruitti nAyavyo // 12 // paramattha saMthavo vA, sudiTTa paramastha sevaNA vA vi| bAvannakudaMsaNavajjaNA ya sammatta sadahaNA // 13 // nissaMkiya nikkaMkhiya, nivyitigicchA amUDhadiTThI y| uvavhathirIkaraNe vacchallapamAvaNA aTra // 14 // se taM sraagdNsnnaariyaa| chAyA--atha ke te darzanAryAH ? darzanAryA dvividhAH prajJaptAH, tadyathAsarAgadarzanAryAzca vItarAgadarzanAryAzca / atha ke te sarAgadarzanAryAH ? sarAgadarza zabdArtha-(se kiM taM dasaNAriyA?) darzanArya kitane prakAra ke haiM ? (duvihA paNNattA) do prakAra ke kahe haiM (taM jahA) ve isa prakAra (sarAgadasaNAriyA ya vIyarAgardasaNAriyA ya) sarAgadarzanArya aura vItarAga____ -(se kiM taM dasaNAriyA ?) 42 nAya 88 // prA2nA cha ? ((dasaNAriyA) 4za nAya (duvihA paNattA) meM pr4|2naa pAche (taM jahA) te 2mA pra42 (sarAga zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #479 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra. pada 1 sU.39 samedadarzanAryanirUpaNam nAryA dazavidhAH prajJaptAH, tdythaa| 'nisargopadezarucI 2, AjJAruciH 3, sUtra-bIja rucI 5 eva / abhigama-vistArarUcI 7, kriyA-saMkSepa-dharmarucayaH // 10 / 1 / / bhUtArthenA'dhigatA, jIvA ajIvAzca puNyaM pApaM ca / sahasaMmatyA AzrayaH saMvarazca (tAn) rocayatitu nisargaH // 2 // yo jinadRSTAn bhAvAn caturvidhAn zraddadhAti svayameva / evameva nAnyatheti ca, nisargaruciriti jJAtavyaH // 3 // darzanArya (se kiM taM sarAgadasaNAriyA ?) sarAgadarzanArya kitane prakAra ke haiM ? (dasavihA paNNattA taM jahA) daza prakAra ke kahe haiM, yathA___ (nisagguvaesaruI) (nisargaruci, upadezamaci (ANAruI) AjJAruci (suttabIyarui meva) sUtraruci aura bIjaruci (abhigamavitthAraruI) abhigamaruci, vistAraruci (kiriyA saMkheca dhammaruI) kriyAruci, saMkSeparuci, dharmaruci (1) (bhUyattheNa) tathya rUpa se (ahigayA) jAne (jIvAjIve ya) jIva aura ajIva (puNNapAvaM ya) puNya aura pApa (sahasaMmuiyA) svamati se (AsayasaMbare ya) Azrava aura saMvara (roei u) zraddhA karatA hai (nisaggo) yaha nisargaruci hai / (2) (jo jiNadiDhe bhASe) jo tIrthakarokta bhAvoM ko (cauvyihe) cAra prakAra ke (saddahai) zraddhA karatA hai (sayameva) svayaM hI (emeva nannaha dasaNAriyA ya vIyarAgadasaNAriyA ?) s2||| 4za nAya mane piit||| zanAya (se kiM taM sarAgadasaNAriyA ?) sa26zanAya / 2 // cha ? (sarAga dasaNAriyA) s2|| zanAya (dasavihA paNNattA) 42 praa2n4|| cha (taM jahA) te / zate (nisagguvaesaI) nisarga 3thi, mane apaheza 3thi (ANAI) mAzA35 (suttabIyarui ceva) sUtra3thi bhane mI43thi (abhigamavitthAraruI) abhirAma3thi mane vistA2 35 (kiriyAsaMkhevadhammaruI) yA3thi, sa253thi, 53thi (1) (bhuyattheNa) tathya35thI (ahigayA) and (jIvAjIveya) 01 mane 2071 (puNNapAvaM ca) puSya bhane 55 (saha saMmuiyA) spamatithI (AsavasaMvare ya) mA0 mane sa12 (roeiu) zraddhA se che (nisaggo) 2. nisaga 3thi che (2) (jo jiNadiveM bhAve) 2 tItha zanA nAvAne (cauvihe) yA2 54 / 2 (sadahai) zraddhA 42 che (sayameva) 21ya pote (emeva nannahattiya) te pra0 59 zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #480 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre etAM zcaivatu bhAvAn ,upadiSTAn yaH pareNa zraddadhAti / chadmasthena jinena vA, upadezaruciriti jJAtavyaH // 4 // yo hetumajAnAnaH, AjJayA rocayati pravacanaM tu / evameva nAnyatheti ca, eSa AjJArucirnAma // 5 // yaH sUtramadhIyAnaH, zrutena avagAhate tu samyaktvam / aGgena aGgabAhyena vA, sa sUtraruciriti jJAtavyaH // 6 // tti ya) ye aise hI haiM, anyathA nahIM haiM, isa prakAra (nisagga rui tti nAyavco) nisarga ruci hai, aisA jAnanA caahie| (3) __ (ee ceva u bhAve) inhIM bhAvoM ko (uvaiTe jo pareNa saddahai) dUsare ke dvArA upadiSTa para jo zraddhA karatA hai (chaumattheNa jiNeNa va) chadmastha yA kevalI dvArA (ucaesaruitti nAyavyo) upadezaruci jAnanA caahie| (4) (jo heumayANaM to) jo hetu ko na jAnatA huA (ANAe) jinAjJA se (royae pavayaNaM tu) pravacana para zraddhA karatA hai (emeva nannaha tti ya) yaha aisA hI hai, anyathA nahIM, isa prakAra (eso ANAI nAma) yaha AjJAruci samyagdarzana hai (5) ___ (jo suttamahijjaMto) jo sUtra kA adhyayana karatA huA (sueNa ogAhaI u sammattaM) zruta ke dvArA samyaktva prApta karatA hai (aMgaNa bAhireNa va) aMga zAstroM se yA aMgabAhya zAstroM se (so suttarui tti NAyacco) use sUtraruci samajhanA cAhie (6) tabhA cha anyathA nathI, mevI zate (nisaggAruitti nAyavyo) nisarI 35 cha tama ta ya (3) (ee ceva u bhAvaM) *n nAvAne (uvaiTe jo pareNa saddahai) mIna 2 // apahiSTa 52 ? zraddha! 21 cha (chaumattheNa jiNeNava) chabhastha mA2 pakSI dvArA (uvaesaruitti nAyavyo) upadeza 3thi lAguvA le (4) (jo heu mayANaMto) re tune tayA vinA 5 (ANAe) Manii (royae pavayaNaM tu) pravayana 52 zraddhA 42 cha (emeva nanhattiya) sema4 cha anya thA nathI, ye re (eso ANA ruI nAma) 2 // 2 // 35 sabhya04zana cha. (5) (jo sutta mahijjaMtto) 2 sUtranu 25dhyayana 42ta 42di (sueNa ogAhaI u saMmattaM) zruta dvArA sabhyatva prAta 42 cha (aMgeNa bAhireNa vA) 241 sothI 25 // 2 mA sAthI (so suttaruitti nAyavo) tene sUtra 3yi / naye (6) zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #481 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra. pada 1 sU.39 samedadarzanAryanirUpaNam 467 ekapadenAnekAni padAni / udake iva tailavinduH, sa bIjaruciriti jJAtavyaH // 7 // sa bhavati abhigamaruciH, zrutajJAnaM yasya arthato dRSTam / ekAdaza agAni, prakIrNakAni dRSTivAdazca // 8 // dravyAnAM sarvamAvAH, sarvapramANairyasya upalabdhAH / sarve nayavidhibhiH, vistAraruciriti jJAtavyaH // 9 // darzane jJAne caritre tapasi vinaye sarvasamitiguptiSu / yaH kriyAmAvaruciH, sa khalu kriyArucirnAma // 10 // (egapayeNegAiM payAI jo) jo eka pada se aneka padoM ko (pasaraI u sammattaM) samyaktva kA prasAra hotA hai (udaebva tellaviMdU) pAnI meM tela kI bUMda ke samAna (so bIyarui tti nAyavyo) use bIjaruci jAnanA cAhie (7) ___ (so hoi abhigamaruI) yaha abhigamaruci hai (suyanANaM) zrutajJAna (jassa atthao diDa) jisane artha se dekhA hai (ekkArasa aMgAI) gyAraha aMga (painnagA) prakIrNaka (dihivAo ya) aura dRSTivAda (8) (davvANa savvabhAvA) dravyoM ke samasta paryAya (savya pamANehiM) maba pramANoM dvArA (jassa upaladdhA) jise jJAta haiM (savvAhi~ nayavihIhiM) saba naya vidhAnoM se (vitthAraruitti nAyavyo) use vistAra ruci samajhanA cAhie (9) (dasaNanANacaritte) darzana, jJAna caritra meM (taviNae) tapa aura vinaya se (savvasamiiguttIsu) saba samitiyoM aura guptiyoM meM (jo (egapaeNegAI payAiM jo) 2 24 54thI mane pIne (pasaraI u sammattaM) sabhyatvanA prayA2 thAya cha (udaevva tellabiMdU) pANImA tana mandunI samAna (so bIyaruiti nAyavvo) tene mI42yi tI sevA naye (7) (so hoI abhigamaI) te bhanigama 3thi cha (suyanANaM) zrutajJAna (jassa atthao TThi) raNe athathA nayara cha (ekkArasa aMgAI) mAyA2 25 (paiNNagA) Als (diTThivAoya) mane TavA6 (8) (davvANa savvabhAvA) dra0yAthI samasta paryAya (savvapamANe hi) sprmaanne| sArA jisa ubaladdhA) 22 jJAta cha (savvAhiM naya vihihiM) savanaya vidhAnAthI (vitthAraruitti nAyavvo) tene vistAra 35 sabhAvI jaye () (dasaNanANacaritte) zanazAna yaritramA (tavaviNae) ta5 mane vinayathA (savvasamii guttisu) thI samittiyo mane guliyomA (jo kiriyAmAvaruI) yA zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #482 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre anamigRhItakudRSTiH, saMkSeparucirmavati jJAtavyaH / avizAradaH pravacane, anamigRhItazca zeSeSu // 11 // yaH astikAyadharma, zrutadharma khalu cAritradharmazca / zraddadhAti jinAmihitaM, sa dharmaruciriti jJAtavyaH // 12 // paramArthasaMstavo vA, sudRSTaparamArtha sevanAvA'pi / vyApanna kudarzanavarjanaM ca samyaktvazraddhAnam // 13 // kiriyA bhAva ruI) jo kiyA bhAva ruci vAlA hai (so khalu kiriyAI nAma) vaha nizcaya se kriyA ruci hai (10) ___(aNamigahiya kudiTThI) jisane mithyA dRSTi nahIM grahaNa kI (saMkheya ruitti hoi nAyavyoM) use saMkSepa ruci jAnanA cAhie (avisArA payayaNe) pravacana meM akuzala (aNamiggahio ya sesesu) anya darzanoM kA bhI jJAna nahIM (11) / (jo adhikAya dhamma) jo astikAya dharma ko (suyadhamma) zrutadharma ko (khalu) nizcaya (cArittadhammaM ca) aura cAritradharma ko (sahai) zraddhA karatA hai (jiNAbhihiyaM) jinokta (so dhammarui tti nAyavco) use dharmaruci jAnanA caahie| (12) (paramattha saMghayo vA) paramArtha kA paricaya yA Adara karanA (sudiTTha paramattha sevaNA vAvi) paramArtha ko samyaka prakAra se dekhane vAloM kI seyA karanA (vAvannakudasaNaya jaNA ya) samakita kA vamana kara dene mA 3thiA cha (so khalu kiriyArUI nAma) te nizcaye 42] [340 3thi che (10) (aNabhigahiya kudiTTI) 0 mithyA dRSTi nayI aDa 421 (saMkhevaruitti hoi nAyavvo) tene sa 25 3thi to lenme (avisArao pavayaNe) avayanamA nmazata maviza24 (aNabhiggahIo ya sesesu) manya zanAnu 5 jJAna nahIM (11) (jo asthikAyadhamma) re mastiya yamana (suyadhamma) zrutadhamAne (klu) 18 (cArittadhammaM ca) mana yAtri mana (saddahai) zraddhA se che (jiNAbhihiya) rait (so dhammaruitti nAyabvo) tene ma 3yi nga -ye (12) / (paramattha saMthavo vA) 52mAya nI pazyiya 112 mA42 42vI. (sudiTTha paramattha sevaNAvA vi) 52mAna sabhya5 // 2 nArAyAnI sevA 42vI (vA vanna kurdasaNA vajjaNAya) samAtinu mana 42 // 2 // tathA bhithyAzanAyothI 2 he (sammatta saddahaNA) sabhyatyamAM-zraddha! rANe cha (23) zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #483 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra. pada 1 sU.39 samedadarzanAryanirUpaNam 469 nizzaGkito niSkAkSitaH, nirvicikitsaH amUha dRSTizca / upabRhaNasthirIkaraNe, vAtsalya pramAvanA aSTa // 14 // te ete sarAgadarzanAryAH / TIkA-atha darzanAryAn prarUpayitumAha-se kiM taM dasaNAriyA ?' -atha ke tekatividhA darzanAryAH prajJaptAH ? bhagavAnAha-'dasaNAriyA duvihA paNNatA'-darzanAryAH dvividhAH prajJatAH, 'taM jahA'-tadyathA-'sarAgadasaNAriyAya'-sarAgadarzanAzva, 'vIyarAgadaMsagAriyA ya'-vItarAgadarzanAryAzca, tatra sarAga-rAgeNa-kapA yeNAsahitaM darzanam Arya yeSAM te, tathAvidhena vA AryAH zreSThAH sarAgadarzavAloM tathA mithyAdRSTiyoM se dUra rahanA (sammattasahahaNA) yaha samamyaktva-zraddhA hai| (13) (nissaMkiya) zaMkA kA na karanA (nikkaMkhiya) kAMkSA na karanA (nizcitigicchA) ghRNA na karanA yA dharma ke phala meM saMdeha na karanA (amUDhadiTTI ya) mUDha dRSTi na honA (ucaghUha) apane guNoM ko aura zAsana ko baDhAnA thirIkaraNe) dharma se calAyamAna AtmA aura para ko sthira karanA (bacchalla) sArmikoM para prIti karanA (pamAvaNA) pramAvanA karanA (aTTha) ye ATha darzana ke AcAra haiN| (14) (se taM sarAgardasaNAriyA) yaha sarAgadarzanArya kI prarUpaNA huI // 39 // ___TokArtha-aba darzanAryoM kI prarUpaNA kI jAtI hai / prazna hai ki darzanArya kitane prakAra ke haiM ? bhagavAna ne uttara diyA-darzanArya do prakAra ke kahe haiM:-sarAgadarzanArya aura vItarAgadarzanArya / jo darzana rAga arthAt kaSAya se yukta hotA hai, vaha sarAgadarzana (niHsaMkiya) na 42vI (nikkaMkhiya) 4ikSA na. 42vI (nivittigicchA) dhR|| na 42vI -424 // manA mA saheDa na. 423 // (amUDhadiTThI) bhUTa STi na yu (ubavUe) potAnA guNAne bhane sanane vadhArayu (thirIkaraNe) dharmathI calAyamAna AtmA ane pAne sthira karavAM (vachara4) sAdhamIo para prIti 2|5vii (pabhAvaNA) prabhAvanA 42vI (aTra) 241 2418 zAnana mAghAra cha (14) (se taM sarAgadasaNAriyA) 2 // s2|| zanAyanI pr357|| 24, TIkAtha-have darzanAryonI prarUpaNuM karAya che. A viSayamAM gautamasvAmI prabhuzrIne prazna karatAM kahe che ke darzanArya keTalA prakAranA che? zrI bhagavAne uttara Ape-darzanArya be prakAranA te-sarAgadazanArya ane vItarAga darzanArya. je darzana rAga arthAt kaSAyathI yukta hoya che te sarAgadarzana kahevAya zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #484 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 470 prajJApanAsUtre nAryAH vItarAgam-upazAnta-kaSAyaM kSINakaSAyaM vA yadarzanaM tenAryAH vItarAgadarzanAryAH, atha sarAgadarzanAryAn prarUpayitumAha-'se kiM taM sarAgadasaNAriyA ?'atha ke te, kativighA ityarthaH, sarAgadarzanAryAH prajJatAH ? bhagavAnAha-'sarAgadasaNAriyA dasavihA paNNattA'-sarAgadarzanAryAH dazavidhAH prajJaptAH, taM jahA' tadyathA-'nisagguvaesaruI'-nisargopadezarucI-rucipadasya pratyekamamisambandhAt, nisargaruciH1 upadezaruciH2 ityarthaH, tatra nisargaH-svabhAva stena ruciH-arhatpraNItAgamakhAbhilASarUpA yasya sa nisargaruciH, upadeza-AcAryagurvAdInAM vastukahalAtA hai / aise darzana jo Arya haiM ve sarAgadarzanArya kahalAte haiN| jo darzana rAga arthAt kaSAya se rahita ho vaha vItarAgadarzana kahA gayA hai / usake kAraNa jo Arya hoM ve vItarAgadarzanArya / manuSya do prakAra se vItarAga kahalAtA hai-eka to kaSAya kA upazama hone se dUsare kSaya hone se / ina donoM kA hI darzana vItarAgadarzana kahalAtA hai| - sarAgadarzanArya kitane prakAra ke hote haiM ? isa prazna kA bhagavAn ne uttara diyA hai-sarAgadarzanArya daza prakAra ke hote haiM, jo ye haiM (1) nisargaruci-nisarga arthAt svabhAva se hI arhanta bhagavanta dvArA upadiSTa Agamatattva ke prati ruci arthAt abhilASA honA nisarga ruci hai| (2) upadezaruci-AcArya evaM guru Adi ke upadeza se pUrvokta ruci kA utpanna honaa| che. AvA darzanathI je Arya che teo sarAga darzanArya kahevAya che. je darzana rAga arthAt kaSAya rahita che te vItarAga darzana kahevAya che. tenA kAraNe je Aryo che teo vItarAga darzanArya che. manuSya be rIte vItarAga kahevAya che-eka kaSAyane upazama thavAthI, bIjo kSaya thavAthI. A bannenuM darzana te vItarAga dazana kahevAya che. sarAgadazanA keTalA prakAranA hoya che? A praznane zrI bhagavAne uttara ApyA che-sarAga darzanArya daza prakAra nA hoya che. jeo A pramANe che- (1) nisagarUci nisarga arthAt svabhAvathI ja ahaMnta bhagavanta dvArA upadiSTa Agama tatvonI pratye rUci arthAt abhilASA thavI te nisarga ci DevAya che. (2) upadeza rUci-AcArya temaja gurU vigerenA upadezathI pUrvokta rUci nutpanna tha. zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #485 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra. pada 1 sU. 39 samedadarzanAryanirUpaNam 471 tattvanirvacanaM tena ruciH - proktasvarUpA yasya sa upadezaruciH, 'ANAruI' - AjJAruci : 3, AjJA - sarvajJavacanAtmikA tasyAM ruciH - abhilASo yasya sa AjJAruciH; arhadAjJaiva mama tattvaM na kimapyanyad yuktijAtamiti yo'bhimanyate sa AjJAruci rityAzayaH, 'muttabIyaruimeva ' -sUtra bIjarucI eva atrApi ruci zabdasya pratyekamabhisambandhAt, sUtraruciH4 bIjaruciH 5 ityarthaH, tatra sUtram - AcArAGgAdyaGgapraviSTam aGgabAhAm AvazyakadazavaikA likAdi, tena ruci yasya sa tathAvidhaH, AcArAdikamaGga praviSTam aGgabAhyamAvazyakAdikaM sUtramadhIyAnaH samyavatvamavagAhyaprasannaprasannatara prasannatamAdhyavasAyaH sUtrarucirityAzayaH, attarai yadekamapyanekAryapravodhotpAdakaM vacastena ruciryasya sa bIjaruciH, 'abhigamavitthAra ruI' - abhigamavistAra ruci - atrApi ruci zabdasya pratyekamabhisambandhAta, abhigamaruciH 6, vistAraruci7, ityarthaH, tatra adhigamaH - viziSTajJAnaM tena ruci (3) AjJAruci - AjJA arthAt sarvajJa kI vANI, usa para jisa kI ruci ho vaha AjJAruci / 'arhanta kI AjJA hI mere lie tattva hai, anya koI yuktiyAM nahIM aisA jo mAnatA hai vaha AjJAruci kahA jAtA hai / (4) sUtraruci - AcArAMga Adi aMgapraviSTa sUtra aura Avazyaka dazavaikAlika Adi aMgabAhya sUtra ke kAraNa utpanna hone vAlI ruci sUtraruci hai / tAtparya yaha hai ki AcAra Adi aMgapraviSTa aura Ayazyaka Adi aMgabAhya sUtroM kA adhyayana karate-karate samyaktva ko prApta karake jo prasanna aura prasannatara adhyavasAya hotA hai use sUtraruci kahate haiM / (5) bIjaruci - bIja ke samAna eka pada bhI jisake lie aneka arthoM kA bodhaka ho jAe vaha bIjaruci kahalAtA hai / (6) abhigamaruci - abhigama kA artha hai viziSTa jJAna, usake (3) AjJArUci-AjJA arthAt sarvajJa vANI upara jemanI rUci hAya te AjJA ci. ahu ntanI AjJAja mAre mATe maMtra che, anya koi prakriyAe nahIM evuM je mAne che te AjJArUci kahevAya che. Avazyaka deza (4) sUtrarUci-AcArAMga Adi aMgapraviSTa sUtra ane vaikAlika Adi aMga mAhya sUtrAnA kAraNe utpanna thavAvALI rUci sUtra rUci che tAtpaya e che ke A cAra agapraviSTa ane Avazyaka Adi aMgakhAdya sUtranuM adhyayana karatA karatA samyakatvane pAmIne je prasanna ane prasanna tara adhyavasAya thAya che, tene sUtrarUci kahe che. (5) khIjarUci--bIjanI jema eka pada paNa jene mATe aneka arthonu medhaka hAya te khIja rUci kahevAya che. zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #486 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre 472 yasyAsau adhigamaruciH, viratAraH-vyAsaH sakaladvAdazAGgasya nayaiH paryAlocanaM tenopahitA ruci yasya sa vistAraruciH 'kiriyAsaMkheva dhammaruI'-kriyAsaMkSepa-dharmarucayaH, atrApi rucizabdasya pratyekamabhisambandhAt kriyAruci:8, dharmaruciH10 ityarthaH, tatra kriyAyA samyaktvena saMyamAnuSThAne ruci yasya sa kriyAruciH, saMkSepe-saMgrahe ruci yasya vistArArthAparijJAnAt sa saMkSeparuciH, dharme-astikAyadharme zrutadharmAdau vA ruci yasya sa dharmaruciH, iti saMkSepeNa gAthArthaH vistAreNa gAthArthastu nimnaprakAreNa avagantavyaH-'bhUyattheNAhi gayA'-bhUtArthenAnimitta se jise pUrvokta ruci utpanna ho jAya yaha abhigamaruci hai| (7) vistAraruci-vistAra arthAt vyAsa arthAt sampUrNa dvAdazAMga kA vividha nayoM kI apekSA paryAlocana karanA, aisA karane se utpanna hone vAlI ruci vistAraruci kahalAtI hai| (8) kriyAruci-kriyA meM arthAt samyaka prakAra se saMyama ke anuSThAna meM jisakI ruci ho vaha kriyAruci hai| (9) saMkSeparuci-vistRta artha kA parijJAna na hone se saMkSepa meM hI jisakI ruci ho vaha saMkSepa ruci hai| (10) dharmaruci-astikAya rUpa dharma meM athavA zrutadharma Adi meM jisakI ruci ho vaha dharmaruci hai| yaha gAthAoM kA saMkSepa artha hai / unakA vitRta artha nimnalikhita hai jisa puruSa ne jIva, ajIva, puNya, pApa, Asrava, saMpara tathA 'ca' zabda se bandha Adi padArthoM ko, apanI hI mati se, paropadeza ke vinA (6) abhigamarUci abhigamane artha che viziSTa jJAna, tenA nimittathI jene pUrvokta rUci utpanna thAya te abhigama rUci che. (7) vistAra rUci-vistAra arthAt vyAsa arthAt saMpUrNa dvAdazAMganuM vividha nayenI apekSAe paryAcana karavuM ema karavAthI utpanna thatI rUci te vistAra rUci kahevAya che. (8) kriyArUci-kriyAmAM arthAt samyapha prakAre saMyamanA anuSThAmAM jenI rUci hoya te kiyA rUci che. " (9) saMkSeparUci-vistRta arthanuM parijJAna na hovAthI saMkSepamAMja jenI rUci thAya te saMkSepa rUci che. (10), dharmarUci-astikAya rUpa dharmamAM athavA mRta AdimAM jemanI rUci hoya te dharma rUci che. A gAthAone saMkSipta artha che teone vistRta artha nIce pramANe che 2 13 1, 25001, puthya, 55, mAsava, sava2 tathA 'ca' thImanya Adi padArthone pitAnI buddhithI paropadeza vinA jati smaraNAdi dvArA yathArtha zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #487 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra. pada 1 sU. 39 samedadarzanAryanirUpaNam 473 ghigatAH - bhUtArthatvena sadbhUtA ete padArthAH' ityevaM rUpeNa yasya janasya aghi gatAH - parijJAtA bhavanti 'jIvAjIveya' jIvAjIvAzca 'puNNapAvaM ca'- puNyaM pApaJca 'Asava saMvareya' azrayaM sambaraJca cakAreNa bandhAdaya AkSipyante, adhigatihetumAha-'sahasaMmuiyA'- sahasaMmatyA-saha AtmanA saMgatayA matyA - paropadezanirapekSayA jAtismaraNa pratibhAdirUpayA na kevalamadhigatA eva bhavanti, api tu tAn jIvAn padArthAna 'roes u nisaggo' - anurocayati vedayate taccarUpatayA AtmasAt pariNAmayatIti bhAvaH, eSa tu nisargaruci vijJAtavyaH || 116 || 'jo jiNadiTThe mAve- yo jinadRSTAn bhAvAn dravya-kSetrakAla - bhAvabhedAt, 'caubvihe' - caturvidhAn 'sahAi sayameva ' - zraddadhAti svayameva-upadezApekSArahitaH san vizvasiti 'emeva ' evameva- tathaiva etat jIvAdi yathA jinairdRSTam, 'nannahattiya' - nAnyatheti ca 'nisagga ruiti NAyavvo' - nisargaruciriti jJAtavyaH // 117 // jAtismaraNa Adi ke dvArA yathArtha rUpa se jAna liyA hai aura na kevala jAna liyA hai varan una para ruci bhI kI hai, tattva rUpa se AtmasAt pariNata kiyA hai, usake samyaktva ko nisargaruci samajhanA cAhie / jo tIrthaMkara bhagavAn dvArA upadiSTa bhAvoM kA cAra prakAra sedravya, kSetra, kAla aura bhAva se svayaM hI paropadeza ke binA zraddhAna karatA hai aura aisA vizvAsa karatA hai ki jIvAdi tattvoM kA svarUpa jaisA tIrthakara bhagavAn ne kahA hai, vaisA hI hai, anyathA nahIM hai, usakA samyaktva nisargaruci samajhanA cAhie / paNe jANI lIdhAM che ane kevaLa nAmaja nathI lIdhAM paNa teo pratye rUci paNa karI che, tatva rUpe AtmasAt pariNata karela che. tenA samyakatvane nisaga rUci samajavI jAie. je tIrthaMkara bhagavAna dvArA upadezelA bhAvAnI cAra prakArathI dravya kSetra, kAla, ane bhAvathI pApadeza vinA jAteja zraddhA kare che. ane eveA vizvAsa kare che ke jIvAdi tatvAnu svarUpa jevuM tIthaMkara bhagavAne kahyuM che tevuMja che. temAM pheraphAra nathI. temanuM samyaktva, nisarUci samajavuM jAie. je chadmastha agara jinanA dvArA upaSTi jIvAditatvA para zraddhA kare che temanu samyatva upadeza rica kahevAya che. je chadmastha agara jenA dvArA upadezAyela jIvArdika tatvApara zraddhA kare che. tenuM samyaktva upadeza rUcI kahevAya che. pra0 60 zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #488 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 474 prajJApanAsUtre athopadezarucimAha-'ee ceva u bhAve'-etAMzcaiva tu bhAvAn jIvAdi padArthAn, 'jo pareNa' yaH pareNa 'chaumastheNa jiNeNa va'-chadmasthena jinena yA 'uvadiTTe'-upadiSTAn 'sadahai'-zraddadhAti-vizvasiti, 'uvadesa ruitti nAyavyo' eSa upadezaruciriti jJAtavyaH, atha AjJArucimAha-'jo heu mayANaMto-yo hetum-vivakSitArtha- sAghavam ajAnana 'ANAe royae pavayaNaM tu-AjJAyaiva kevalayA pravacanantu rocayati, 'emeva'-evameva tat pravacanoktamarthajAtam 'nannahattiya' nAnyatheti ca 'eso ANAI nAma'-eSa AjJArucirnAma vijJAtavyaH // 119 // atha sUtrarucimAha-'jo sutta mahijjato sueNa'-yaH sUtramadhIyAnaH zrutena 'ogAha te tu 'sammatta-samyavasvam, 'aMgeNa'-aGgena- pUrvokta dvAdazAGga praviSTena 'bAhireNa va'-aGgabAhyena vA, 'so suttaruitti NAyavyo'-sa sUtraruciriti jJAtavyaH / 120 // atha bIjarucimAha-'egapaeNegAI'- ekapadena, anekAni 'payAI'- padAni 'jo pasaraI u sammatta'-yo yasya prasArayati-prasarati tu samyaktvam 'udaeca'-udake iva tillabiMdu'-tailabinduH- yathA udakaikadezagato'pi tailabinduH samaratamuda ka___jo chadmastha yA jina ke dvArA upadiSTa jIvAdi tattvoM para zraddhA karatA hai, usakA samyaktva upadezaruci kahalAtA hai| jo puruSa kisI artha ke sAdhaka hetu, yukti yA tarka ko na jAnatA huA kevala jinAjJA se hI tattvoM para zraddhA karatA hai aura samajhatA hai ki ye tatva aise hI haiM, anyathA nahIM, usakA samyaktva AjJAruci kahalAtA hai| jo puruSa sUtroM kA adhyayana karatA-karatA zruta ke dvArA hI samyaktva ko avagAhanA karatA hai, cAhe vaha zruta aMgapraviSTa ho athavA aMgabAhya ho, usakA samyaktva sUtraruci kahA jAtA hai| __jala meM paDe hue tela ke vindu ke samAna jisake lie sUtra kA eka pada aneka rUpa meM pariNata ho jAtA hai use bIjaruci kahate haiN| je purUSa arthanA sAdhaka hetu yukti tathA tarkane na jANato hoya paNa kevaLa jinAjJAthIja tatvopara zraddhA kare che ane samaje che ke A tatve AvAM ja che temAM pheraphAra nathI tenuM samyakatva AjJA rUci kahevAya che. je purUSa sUtronuM adhyayana karatA karatAM zrata dvArA ja samaphatvamAM AvagAhanA kare che, pachI te zrata aMga praviSTa hoya athavA aMga bAhya hoya te samyakatva sUtra rUci kahevAya che. pANimAM paDelA telanA TIpAMnI jema jene mATe stranuM eka pada aneka rUpamAM pariNuta banI jAya che tene bIja rUci kahevAya che. zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #489 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra. pada 1 sU.39 samedadarzanAryanirUpaNam 475 muparyupari prasarati tathA ekapadotpannarucirapyAtmA tathAvidha kSayopazamabhAvAdazeSeSu tattveSu rucimAn bhavati, so bIyaruitti gAyavyo'-sa bonaruciriti jJAtavyaH, athAmigamarucimAha -'so hoi abhigamaruI'-sa bhavati abhigamaruciH 'suyanANaM jassa atthao di8'-zrutajJAnaM yasya arthato dRSTam , 'ikkArasa aMgAI ekAdaza aGgAni, 'painnagA didvivAoya - prakIrNakAni, dRSTivAdazca // 122 // atha vistArarucimAha-'davvANa' dravyANAm dharmAstikAyAdInAM sarveSAmapi 'savvabhAvA' sarvabhAvAH sarve paryAyAH 'savvapamANehi -sarvapramANaiH 'jassa'-yasya 'uvaladdhA'-upalabdhA bhavanti, 'savyAhiM'-sarvaiH 'nayavihI hiM' nayavidhibhiH-naigamAdinaya prakAraiH 'vitthAraruitti NAyavyo'-vistAraruciriti jJAtavyaH, sarvapadArthaparyAyasamudAyAvagamena tasyAruceratinirmalarUpatayA sadbhAvAt, // 123 // atha kriyArucimAha-dasaNanANacaritte'-darzane jJAne, cAritre 'tavaviNae'-tapasi vinaye tAtparya yaha hai ki jala meM par3A tela kA eka bindu bhI samasta jala meM phaila jAtA hai, usI prakAra eka pada se utpanna ruci vAlA jo AtmA viziSTa kSayopazama ke kAraNa samasta padoM meM rucimAn bana jAtA hai, use bIjaruci samajhanA cAhie / jisane ekAdaza aMgoM ko, prakIrNakoM ko athavA dRSTivAda nAmaka vArahaveM aMga ko artha se jAnA hai, usakA samyaktva abhigamaruci samajhanA caahie| jisane samasta mAvoM ko, samasta pramANoM dvArA evaM sarvanayaviyakSAoM se jAna liyA hai, usakA samyaktva vistAraruci hai| saba padArthoM ke paryAyasamUha kA jJAna hone se usakI ruciati nirmala hotI hai| darzana, jJAna aura cAritra meM, tapa meM, vinaya meM, IryA Adi sami tAtparya e che ke pANImAM paDeluM telanuM eka TIpuM paNa samasta pANI mAM phelAI jAya che, e rIte eka padathI utpanna rucivALa je AtmA vizi STa kSapazamanA kAraNathI samasta padArthomAM rUcimAna banI jAya che, tene bIja rUci samajavo joIe. jeNe agIyAra aMgenuM prakIrNakane athavA daSTivAda nAmanA bAramA aMgane artha sahita jANela che. tenA samyaktvane abhigama rUci jANavuM joIe. jeNe samasta bhAvane samasta pramANe dvArA temaja sarvanaya vivakSAethI jANela che. tenuM samyakatva vistAra rUci che. badhA padArthonA paryAya samUhanuM jJAna thavAthI tenI rUci ati nirmaLa hoya che. zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #490 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 476 prajJApanAsUtre 'savya samihatutIsu'-sarvasamitiguptiSu-sarvasamitiSu-samityAdiSu sarvAsu ca guptiSu-manogupti prabhRtiSu 'jo kiriyA bhAvaruI'-yaH kriyA bhAvarucirbhavati 'so khalu kiriyA ruI nAma'-sa khalu kriyArucirnAma / / evaJca yasya bhAvato darzanAdyAcArAnuSThAne rucirmavati sa kriyArucirityayaH / atha saMkSeparuciM vistA. reNa prarUpayitumAha-'aNamiggahiya kudiTThI saMkheva ruitti hIi nAyavyo' anabhigRhIta kudRSTiH-na abhigRhItA kudRSTina so'namigRhItakudRSTiH, saMkSeparucibhavati jJAtavyaH 'avisArao pavayaNe-avizAradaH--adakSaH, apaTurityarthaH, ahatpraNIte pravacane sa bhavati, atha ca 'aNabhiggahioya sesesu'-zeSeSu-kapilAdi praNIteSu pravacaneSu anabhigRhItaH-na vidyate Abhimukhyena upAdeyatayA gRhItaM grahaNaM yasya so'namigRhItaH, prathamena anabhigRhIta kudRSTipadena darzanAntaraparigraho niSiddhaH, dvitIyena anamigRhItapadena tu paradarzanaparijJAnamAtramapi pratiSiddhamiti na paunaruktayam sa tathAvidhaH saMkSeparuciriti jJAtavyaH // 125 // atha dharmaruciM prarUpayitumAha-'jo asthikAyadhamma'-yaH khalu jIvaH, astikAya tiyoM tathA manogupti Adi guptiyoM meM jo kiyA bhAva ruci vAlA hotA hai arthAt darzana Adi ke AcAroM ke anuSThAna meM jisakI ruci hotI hai, vaha kriyArUci hai| ___ aba saMkSeparuci kA vistAra se prarUpaNA karate haiM-jisane kudRSTi athayA mithyAdRSTi ko grahaNa nahIM kiyA hai aura jo ahatpraNIta pravacana meM bhI paTu nahIM hotA, jo kapilAdi dvArA praNIta pravacana ko upAdeya nahIM mAnatA, vaha saMkSeparuci hai / yahAM gAthA meM prayukta pahale 'anabhigRhIta' pada se anya darzanoM ke parigraha kA niSedha kiyA gayA hai aura dUsare 'anamigRhIta' pada se paradarzana ke parijJAna mAtra kA niSedha kiyA gayA hai, ataeva punarukti nahIM hai| darzana, jJAna ane cAritramAM. tapamAM, vinayamAM, IryA Adi samitio tathA magupti Adi guptiomAM je kriyA bhAva rUcivALA hoya che arthAt darzana Adine AcAranA anuSThAnamAM jenI rUci thAya che te kriyA rUci che. have saMkSepa rUcinI vistArathI prarUpaNa kare che jeNe kudaSTine arthAt mithyASTine grahaNa nathI karI. ane je at praNIta pravacanamAM pravINa nathI thatA. je kapilAdi praNIta pravacanane upAdeya nathI mAnatA teo saMkSepa rUci che. ahIM gAthAmAM AvatA prayukta pahelA anabhigRhIta padathI anya darzane nA parigrahane niSedha karela che. ane bIjA anabhigRhIta padathI paradazananA parijJAna mAtrane niSedha karyo che. tethI ja punarUkti doSa AvatuM nathI. zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #491 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 477 prameyabodhinI TIkA pra. pada 1 sU.39 samedadarzanAryanirUpaNam dharmam-astikAyAdInAM dharma-gatyupaSTammakatvAdirUpaM svabhAvam 'muyadhamma'zrutadharmam 'caritta dhammaM ca-cAritradharmazca 'jiNAmihiyaM'-jinAbhihitaM-tIrthakarapratipAditam 'sadda hai zraddadhAti, 'so dhammaruitti nAyabyo'-sa dharmaruciriti jJAtavyaH / 126 // tadeva nisargAdyupAdhibhedAd dazaprakArakaM rucirUpaM darzanaM pratipAditam, atha tadutpatti liGgAni pradarzayitumAha-'paramattha saMthavo vA'-paramArthasaMstayo vA-paramAzca tAttvikAzca te'rthAzca jIvAdaya iti paramArthAsteSu saMstavaHparicayaH, tatparatayA bahAdarapUrvakaM jIvAdi padArthAvagamAyAbhyAsa ityarthaH, vA zabdaH samuccayArthakaH, 'sudiTTa paramattha sevaNA yA pi'-sudRSTaparamArtha sevanAvA'pi, suSTusamyaktayA dRSTAH paramArthAH-jIvAdayo yaiste sudRSTa paramArthAH teSAM sevanaMparyupAsanam, sudRSTaparamArthasevanam, vA zabdasya anuktasamuccayAryakatayA yathAzakti tad vaiyAvRtyapravRttizca, api samuccaye., tathaiva 'bAvanakudaMsaNavajjaNAya'___ jo puruSa tIrthakara bhagavAna dvArA pratipAdita astikAyadharma para arthAt dharmAstikAya Adi ke gatisahAyakatya Adi dharmoM para zrutadharma tathA cAritradharma para zraddhA karatA hai, usakA samyaktva dharmaruci samajhanA caahie| nisarga Adi upAdhiyoM ke bheda se daza prakAra ke rucirUpa darzana kA pratipAdana kiyA gayA, aba usakI utpatti ke kAraNoM ko dikhalAne ke lie kahate haiM paramArtha arthAt jIvAdika tAttvika padArthoM kA saMstava arthAt paricaya prApta karanA, bahumAnapUrvaka unheM samajhane ke lie prayatna karanA, jinhoMne jIyAdi tattvoM ko samIcIna rUpa se jAna liyA hai aura una kI sevanA arthAt upAsanA karanA evaM unakI yathAzakti vaiyAvRtya karanA tathA jinhoMne samyaktva ko vamana kara diyA hai aise nihana je purUSa tIrthakara bhagavAna dvArA pratipAdita astikAya dharmapara arthAt dharmAstikAya AdinA gatisahAyakatva Adi dharmopara, kRtadhama tathA cAritra dharma para zraddhA 42 cha, tenu sabhyatya yama 3thi samAnaye. nisarga Adi upAdhinA bheda vaDe daza prakAranA rUcirUpa darzananuM prati pAdana karAyuM che. have tenI utpattinA kAraNene dekhADavA mATe kahe che. paramArtha arthAt jIvAdika tAvika padArthone saMstava arthAt paricaya prApta kare, bahumAna pUrvaka tene samajavAno prayatna kare. jeoe jIvAdi tone sArI rIte jANI lIdhAM che ane tenI sevA arthAt upAsanA karavI temaja teonuM yathAzakti viyAvRtya karavuM tathA jeoe samyaktvanuM vamana kareluM zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #492 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 478 prajJApanAsUtre vyApanna kudarzanavarjanaJca - darzanazabdasya pratyekamabhisambandhAd vyApannaM vinaSTaM darzanaM - samyaktvaM yeSAM te vyApannadarzanAH - nihnavaprabhRtayaH, evaM kutsitaM darzanaM yeSAM te kudarzanA :- zAkyAdayaH, teSAM varjanaM vyApannakudarzana varjanam 'sammata saddahaNA'samyaktvazraddhAnam, pUrvoktaiH paramArthasastavAdibhiH samyaktvamastIti zraddhAM karotItyarthaH // 127|| uparyuktasya darzanasya aSTau AcArA steSAM samyaktayA paripAlanaM paramAvazyakaM tadatikrame darzanasyApi atikramasaMbhavAt, tAnaSTau AcArAn upadarzayitumAha - ' nissaMkiya nikaMkhiya nivvitimicchA amUDhadiTThIya, uvabRMhaNathirikaraNe vacchallapabhAvaNe a' - niHzaGkitaH 1, niSkAGkSitaH 2, nirvi cikitsaH 3, amUDhadRSTizca 4, upabRMhaNasthirIkaraNe 6, vAtsalyaprabhAvanA8, aSTa, tatra zaGkanaM zaGkitaM - dezazaGkA, sarva-zaGkA cetyAzayaH, nirgataM zaGkitaM yasmAt sa Adi se aura mithyAdRSTiyoM se dUra rahanA unake sAtha pragADha samparka na rakhanA samyaktva zraddhAna hai, arthAt jo inakA pAlana karatA hai usameM samyaktva hotA hai / uparyukta darzana ke ATha AcAra haiN| unakA samyak prakAra se pAlana karanA atIva Avazyaka hai / unakA atikramaNa karane para samyaktva kA bhI atikramaNa ho jAtA hai / ataeva una AcAroM ko batalAne ke lie kahate haiM - (1) niHzaMkita (2) niSkAMkSita (3) nirvicikitsa (4) adRSTi (5) upabRMhaNa (6) sthirIkaraNa (7) vAtsalya aura (8) prabhAvanA, ye ATha samyaktva ke AcAra haiM / inakA svarUpa isa prakAra hai (1) niHzaMkita - dezataH athavA sarvataH zaMkA na karanA niHzaMkita che evA nidbhava vigerethI ane mithyAdaSTiethI dUra rahevu, tenI sAthe pragADha saMparka na rAkhavA samyakRtva zraddhAna che arthAt je enu pAlana kare che teomAM samyaktva thAya che. uparyukta dananA ATha AcAra che. temanu samyak prakAre pAlana karavuM atIva Avazyaka che. teenuM atikramaNa karavAthI samyaktvanuM paNa atikamaNu thai jAya che. tethIja e AcArone batAvavAne mATe kahe che (1) niHzakti (2) niSAMkSita (3) nirvicitsi (4) amUDhadRSTi (4) upaNu (1) sthirI 12e, (7) vAtsalya bhane (8) prabhAvanA bhA AThe samyakRtvanA AcAra che. teonuM svarUpa A prakAre che (1) niHzakti-dezataH athavA sarvataH zaM na ravI te niHzakti mA cAra che. koi eka jineAkta viSayamAM zaMkA karavI te deza za'kA che ane zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #493 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra. pada 1 sa.39 samedadarzanAryanirUpaNam 479 niHzaGkitaH-dezasarvazaGkAvarjita, tatra dezazaGkA yathA-jIvatve sAmAne'pi kathameko bhavyaH, apararatvabhavyaH? iti, sarvazaGkA yathA-nikhila mevedaM pravacana parikalpitaM bhaviSyati prAkRta nibandhatvAditi, kintu iyaM deza GkA, sarvazaGkA vA na yuktA, tathAhi-hetugrAhyatvena ahetu grAhyatvena ca bhAvAnAM dvaividhyAta, tatra hetugrAhyAH jIvAstikhAdayaH, tatsAdhaka pramANasadbhAvAta, ahetugrAhyA amacyAH, taddhetUnAM prakRSTa jJAnagocaratayA aramadAdyapekSayA tatsAdhaka hetUnAmasambhavAta, pravacanasya prAkRto'pi ca nibandho bAlAdhanugrahArthaH kRtaH, tathAcottAm-'bAla strI mUDhamUrkhANAM nRNAM cAritrakAkSiNAma / anugrahArtha tatva : siddhAntaH prAkRtaH smRtaH // iti, AcAra hai| kisI eka jinokta viSaya meM zaMkA karanA dezazaMkA hai aura sAmAnya rUpa se samasta pravacana para zaMkA karanA sarvazaMkA hai| jaise-jaba sabhI jIva svabhAvataH samAna haiM to phira kisI ko bhavya aura kisI ko amavya kyoM kahA gayA hai ? yaha deza zaMkA hai| yaha sArA hI pravacana kahA~ kalpanika to nahIM hai, kyoM ki prAkRta bhASA meM racita hai, aisI zaMkA honA sarva kA hai / kintu yaha dezazaMkA athavA sarvazaMkA karanA ucita nhiiN| bhAva do prakAra ke hote haiMhetugrAhya aura ahetugrAhya / jIva kI saMjJA Adi hetugrAhya haiM kyoMki unheM siddha karane vAle pramANa vidyamAna haiM / abhavyatva Adi bhAva ahetugrAhya haiM, kyoMki unake hetu lokottara jJAna ke dvArA hI jAne jA sakate haiM / hamArI apekSA unake sAdhaka haiMtu saMbhava nahIM haiN| siddhAnta kI prAkRtabhASA meM jo racanA kI gaI hai so bAla Adi jIvoM ke anugraha ke lie hai / kahA bhI hai-cAritra ke abhilASI bAla, sAmAnya rUpe samasta pravacana upara zaMkA karavI te sarvazaMkA che. yathA-jyAre badhAjIva svabhAvathI samAna che te pachI keIne bhavya ane keIne abhavya kema kahela che ? A deza zaMkA che, A AkhuM pravacana zuM katipatate nahi hoya kemake prAkRta bhASAmAM racita che evI zaMkA thavI te sarva zaMkA che. kintu deza zaMkA agarato sarva zaMkA karavI te ucita nathI jaNAtuM. bhAva be prakAranA hoya che-hetugrAhya ane ahetu grAhya. jIvanI sattA Adi hetu grAhya che. kemake temane siddha karanArA pramANa vidyamAna che. abha. vyatva Adi bhAva ahetu grAhya che. kemake temanA hetu lakattara jJAna dvArAja jANI zakAya che. amArI daSTie temane sAdhaka hetune saMbhava nathI siddhAntanI prAkRta bhASAmAMja racanA karI che. te bAla Adi jenA anugraha mATe che kahyuM paNa zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #494 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 480 prajJApanAsUtre atha ca pravacanasya prAkRto'pi nibanyo na dRSTeSTamokSavirodhI vartate, ataH kathamavAntaraparikalpanA zaGkA sambhavati ? sarvajJaM vinA anyasya dRSTeSTA virodhipacanA'saMbhavAt, niHzaGkita iti jIva eva jinazAsanapratipanno darzanAcaraNAt tatprAdhAnyavivakSAyAM darzanAcArapadena vyapadizyate darzanadarzaninoH kathaJcid bhedAta, ekAntamedetu adarzanivat darzanino'pi tatphalayogabhAvena mokSA. bhAyApattiH, tathA niSkAkSita:-kAkSaNaM-kAGkitaM, nirgataM kADUkSitaM yasmAstrI, manda evaM mUrkha manuSyoM ke anugraha ke lie tattvajJAnI puruSoM ne prAkRta meM siddhAnta kI racanA kI hai| isake atirikta siddhAnta kA prAkRtabhASA meM racA jAnA pratyakSa yA anumAna pramANa se viruddha nahIM hai| aisI sthiti meM usake kalpita hone kI AzaMkA kaise kI jA sakatI hai ? sarvajJa ke sivAya anya kisI kA vacana pratyakSa-anumAna se virodhI nahIM hotA / jina zAsana asaMdigdha hai, isa prakAra samajha kara jo jIva jinazAsana ko svIkAra karatA hai darzana kA AcaraNa karane ke kAraNa vahI jIva, usakI pradhAnatA kI vivakSA karane se darzanAcAra kahalAtA hai| kyoMki darzana aura darzanI meM kathaMcit abheda hotA hai / yadi darzana aura darzanI meM sarvathA bheda mAnA jAya to adarzanI ke samAna darzanI ko bhI darzana kA phala prApta na honA cAhie / aura mokSa kA amAya ho jAnA caahie| ___ (2) niSkAMkSita-kAMkSA arthAt abhilASA jisameM na raha gaI ho che cAritranA abhilASI bAla, strI, manTa temaja mUkha manuSya para anugraha karavA mATe tatvajJAnI purUe prAkRtamAM siddhAntanI racanA karI che. tenAthI atirikta siddhAntanuM prAkRta bhASAmAM racAvuM te pratyakSa ke anu mAna pramANathI virUddha nathI. A sthitimAM tenuM kalipata hevAnI AzaMkA kema karI zakAya? sarvajJa sivAya anya koInA vacana pratyakSa anumAnathI virodhI nathI thatAM jina zAsana asaMdigdha che e prakAre samajIne je jIva jInazAsanane svIkAra kare che. darzananuM AcaraNa karavAne kAraNe teja jIva tenI mukhyatAnI vivakSA karavAthI darzanAcAra kahevAya che. kemake darzana ane dezanImA kazcita abheda hoya che. je darzana ane darzanImAM sarvathA bheda manAya te adazanInA samAna darzanIne paNa darzananuM phala prApta na thavuM joIe ane mokSane abhAva thavo joIe. zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #495 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra. pada 1 sU. 39 samedadarzanArthanirUpaNam , dasau niSkAkSitaH, dezasarvAkAkSAvarjita ityarthaH, tatra dezAkAikSA-yathAeka digambarAdi darzanamabhikAGkSati, sarvAkAGkSA yathA - sarvANyeva darzanAni zomanAni vartante ityevamanucintanam, parantu nedam AkAGkSAdvayamapiyuktam anyadarzaneSu SaD jIvanikAya pIDAyA asatprarUpaNAyAzca sadbhAvAt, tathA vicikitsA - mativibhramaH phalaM prati saMzaya ityarthaH, nirgatA vicikitsA yasmAdasau nirvicikitsaH - jinazAsanaM suSThu vartate kintu pravartamAnasya mama asmAtphalaM bhaviSyati na vA ? kRSIvalAdiSu kriyAyA ubhayathA'pyupalabdheH ityAdi vikalpavarjitaH, sarvathA paripUrNa upAya upeyavastu prApako bhavatyeveti saJjAtaniyo nirvicikitsaH, ityAzayaH evam amRDhadRSTiH-na mUDhA bAlatapasvitapo vidyAti use frosikSita kahate haiM, arthAt jo dezakAMkSA aura sarvakAMkSA se rahita ho vaha fashiota / dezakAMkSA jaise koI digambarAdi darzana kI kAMkSA karatA hai aura sarvakAMkSA jaise sabhI darzana acche haiM, aisA socanA, magara yaha donoM kAMkSAeM yukta nahIM haiM kyoMki anya darzanoM meM SaDjI nikAya kI pIDA aura asatprarUpaNA kA sadbhAva hai / (3) nirvicikitsA - vicikitsA kA artha hai matibhrama arthAt phala meM saMdeha karanA / jisameM isa prakAra kI cicikitsA na ho vaha nirvi citsa kahalAtA hai / 'jinazAsana hai to acchA kintu isameM pravRtti karane para mujhe isase phala kI prApti hogI yA nahIM, kyoMki kisAnoM kI kriyA donoM prakAra kI dekhI jAtI hai' isa prakAra ke vikalpoM se jo rahita ho aura jise yaha vizvAsa ho ki paripUrNa upAya se upAdeya kI prApti hotI hI hai, vaha nirvicitsa kahalAtA hai / " 483 (2) niSkAMkSita kAMkSA arthAt abhilASA jemAM na rahuM gai hoya tene niSkAMkSita kahe che. arthAt je dezakAMkSA ane sarvakAMkSAthI rahita chete niSNAMkSita dezakAMkSA jemake kAi kaMgArAdi dananI kAMkSA kare che, ane sa`kAMkSA jemake badhAM danA sArA che ema vicAravuM parantu A banne kAMkSA ceAgya nathI. kemake anya darzanamAM SaD jInikAyanI pIDA ane asatprerUpaNAne sadbhAva che. (3) nivicikitsa-vicikitsAnA artha che matibhrama arthAt phaLamAM sande karavA, jemAM A prakAranI vicikitsA na hoya te nivicikitsa kahevAya che. jina zAsana che to sArUM paNa temAM pravRtti karavAthI mane tenAthI phaLanI prApti thaze ke nahIM. kemake kheDutAnI kriyA anne prakAranI jovAmAM Ave che. AvA prakAranA vikalpo vagaranA je che ane jemane Ave! vizvAsa hAya ke paripUrNa upAyathI upeyanI prApti thAya che. A niiicakitsa kahevAya che. pra0 61 zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #496 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 482 prajJApanAsUtre zayadarzanaiH svabhAvAt na calitA dRSTiH samyagdarzanarUpA yasyAsau amUDhadRSTiH, yathA sulasA zrAvikA, sA ca ambaDazramaNa - samRddhIrupalabhyApi na saMmumoha, ityevaM guNi pradhAnamAcAra muktvA atha guNapradhAnamAcAramAha- 'upabRMhaNasthirIkaraNe upabRMhaNaJca sthirIkaraNaJcati upabRMhaNasthirIkaraNe; tatropabRMhaNaM nAma samAna dhArmikANAM sadguNaprazaMsanena tad vRddhikaraNam, sthirIkaraNantu dharmAd glAyatAM jIvAnAM tatraiva dRDhatayA niyojanam, atha vAtsalyaprabhAvane pratipAdayati - vAtsalyaJca prabhAvanA ca iti vAtsalyaprabhAvane; tatra vAtsalyaM samAnadhArmikANAM prItyopakArasampAdanaM, prabhAvanA ca dharmapravacanAdibhi stIrthaprakhyApanA, etaccatu (4) amRDhadRSTi - jisakI dRSTi mUDha na ho arthAt bAlatapasviyoM ke tapa evaM vidyA saMbaMdhI atizayoM ko dekha kara bhI jisakI zraddhA calAyamAna na ho, vaha amUDhadRSTi kahalAtA hai, jaise sulasA zrAvikA / ambaDa saMnyAsI kI samRddhi ko dekha kara bhI vaha moha ko prApta nahIM huI thii| isa prakAra guNipradhAna AcAroM kA kathana karake aba guNapradhAna AcAra kA kathana karate haiM (5) upabRMhaNa - sAdharmika janoM ke sadguNoM kI prazaMsA karake unakI vRddhi karanA upabRMhaNa AcAra hai / (6) sthirIkaraNa - dharma se Digate hue jIvoM ko dharma meM dRDha karanA sthirIkaraNa AcAra hai / (7) vAtsalya - samAna dhArmika janoM kA premapUrvaka upakAra karanA vAtsalya AcAra hai / (8) prabhAvanA - dharma kA vyAkhyAna Adi karake tIrtha kI khyAti baDhAnA / (4) amUSTi-jenI dRSTi mUDha na heAya arthAt tapasvIyAnA tapa temaja vidyA sabandhI atizayAne joine paNa jemanI zraddhA calAyamAna na thAya te amUDha diSTa kahevAya che-jemake sulakSA zrAvikA, ambaDa sanyAsInI samRddhi ne joIne paNa te meAhune prApta na thai hatI. eja rIte guNa pradhAna AcAranuM kathana karIne have guNa pradhAna AcArAnu kathana kare che (5) upamR Nu-sAdhamika janAnA sadguNNAnI prazaMsA karIne temanI vRddhi karavI te upa" huNa AcAra che. (6) sthirIkaraNa--dharmathI DagatA jIvAne dharmomAM dRDha karavA te sthirI karaNa AcAra che. (7) vAtsalya-samAna dhArmika janAnA prema pUrvaka upakAra karavA te vAtsalya AcAra che. (8) prabhAvanA-dhanuM vyAkhyAna Adi karIne tInI khyAti vadhAranAra zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #497 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prabodhinI TIkA pra. pada 1 sU. 39 samedavItarAga darzanAryenirUpaNam 483 guNapradhAna nirdezenaguNaguNinoH kathaJcidabhedaH sUcitaH, ekAntAbhede tu guNanivRttau guNino'pi nivRttyA zUnyatApattiH syAt, ete'STI darzanAcArAH prarUpitAH, prakRtamupasaMharannAha - 'se taM sarAgadaMsaNA riyA' - te ete pUrvoktAH sarAgadarzanAryAH prajJaptAH / mUlam - se kiM taM vIyarAgadaMsaNAriyA ? vIyarAgadaMsaNAriyA dubihA paNNattA, taM jahA - uvasaMtakasAya bIyarAgadaMsaNAriyA ya, khINaka sAyavIyarAgadaMsaNAriyA ya / se kiM taM ubasaMtakasAyavIyarAgadaM saNAriyA ? uvasaMtakasAyavIyarAgadaMsaNAriyA dubihA paNNattA, taM jahA - paDhamasamayauvasaMtakasAyavIyarAgadaMsaNAriyA ya, apaDhamasamaya uva saMta kasAyavIyarAgadaMsaNAriyA ya | ahavA - carimasamayauva saMtakasAyavIyarAgadaMsaNAriyA ya, acarimasamaya uvasaMtakasAyavIyarAgadaMsaNAriyA ya / se kiM taM khINaka sAyavIya rAgadaMsaNAriyA ? khINakasAyavIyarAgadaMsaNAriyA duvihA paNNattA, taM jahA chaumattha khINakasAyavIyarAgadaMsaNArayA ya, kevali khINakasAyavIyarAgadaMsaNAriyA ya / se kiM taM chaumattha khINaka sAyavIyarAgadaMsaNAriyA ? ina cAra meM guNapradhAna nirdeza karake guNa aura guNI kA kathaMcit abheda sUcita kiyA gayA hai| agara donoM meM ekAnta abheda mAnA jAya to guNa kI sattA nahIM rahegI aura guNa ke abhAva meM guNI kA bhI abhAva ho jAegA / isa prakAra guNa aura guNI kA abhAva hone se zUnyatA kA prasaMga hogA / ye ATha darzanAcAra batalAe gae haiM, aba prastuta kA upasaMhAra karate haiM - yaha sarAga darzanArya kI prarUpaNA huI / A cAremA guNa pradhAnatAnA nirdeza karIne guNu ane guNInA katha'cit abheda sUcita karelA che agara teemAM ekAnta abheda mAnavAmAM Ave te guNunI sattA nahI rahe ane guNanA abhAvamAM guNInA paNa abhAva thaI jaze. e mATe guNu ane guNInA abhAva thavAthI zunyatAnA prasaMga Avaze. A AThe darzanAcAra khatAvyAM che. have prastutanA upasa'hAra kare che--A sarAga darzAnAnI prarUpaNA purI thai, zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #498 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 484 prajJApanAsUtre chaumatthakhINakasAyavIyarAgadaMsaNAriyA duvihA paNNattA, taM jahA-sayaMbuddha chaumatthakhINakasAyavIyarAgadaMsaNAriyA ya, buddha bohiya chaumattha khINakasAyadaMsaNAriyA ya / se kiM taM sayaMbuddha chaumattha khINakasAyavIyarAgadaMsaNAriyA ? sayaMbuddha chaumattha khINakasAyavIyarAgadasaNAriyA duvihA paNNattA, taM jahA-paDhama samaya sayaMbuddha cha umatthakhINakasAyavIyarAgadaMsaNAriyA ya, apaDhamasamaya sayaMbuddha chaumatthakhINakasAyavIyarAgadaMsaNAriyA ya / ahavA-carimasamaya sayaMbuddha chaumatthakhINakasAyavIyarAgadaMsaNAriyA ya, acarimasamaya sayaMbuddha chaumatthakhINakasAya. vIyarAgadaMsaNAriyA y| se 2 sayaMbuddha chumtthkhiinnksaayviiyraagdNsnnaariyaa| se kiM taM buddhabohiya chaumatthakhINakasA. yavIyarAgadasaNAriyA ? buddhabohiya chaumatthakhINakasAyavIyarAgadaMsagAriyA duvihA paNNattA, taM jahA-paDhamasamaya buddhabohiya chaumatthakhINakasAyavIyarAgadaMsaNAriyA ya, apaDhamasamaya buddha bohiya chaumatthakhINakasAyavIyarAgadaMsaNAriyA y| ahavAcarimasamaya buddhabohiya cha umatthakhINakasAyavIyarAgadaMsaNAriyA ya, acarimasamaya buddhabohiya chaumatthakhINakasAyavIyarAga. dasaNAriyA ya / se taM buddhabohiya chaumatthakhINakasAyavIyarAgadaMsaNAriyA ya / se taM chumtthkhiinnksaayviiyraagdNsnnaariyaa|se kiM taM kevalikhINakasAyavIyarAgadaMsaNAriyA ? kevali. khINakasAyavIyarAgadaMsaNariyA duvihA paNNattA, taM jahA-sajogi kevalikhINakasAyapIyarAgadaMsaNAriyA ya, ajogi kevalikhINa. kasAyavIyarAgadaMsaNAriyA y| se kiM taM sajogikevalikhINa kasAyavIyarAgadaMsaNAriyA ? sajogikevali khINakasAyavIyarAgardasaNAriyA duvihA paNNattA, taM jahA-paDhamasamaya sajogikevali khINakasAyavIyarAgadaMsaNAriyA ya, apaDhamasamaya sa. zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #499 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra. pada 1 sU.39 samedavItarAgadarzanAryanirUpaNam 485 jogi kevali khoNakasAyavIyarAgadaMsaNAriyA y| ahavAcarimasamaya sajogi kevali khINakasAyavIyarAgadasaNAriyA ya, acarimasamaya sajogi kevali khINakasAyavIyarAgadasaNAriyA y| se taM sajogi kevlikhiinnksaayviiyraagdNsnnaariyaa| se kiM taM ajogi kevalikhINakasAyavIyarAgadaMsaNAriyA ? ajogikevalikhINakasAyayoyarAgadaMsaNAriyA duvihA paNNattA, taM jahA-paDhamasamaya ajogikevali khINakasAyavIyarAgadaMsaNAriyA ya, apaDhamasamaya ajogikevali khINakasAtavoyarAgadaMsaNAriyA ya / ahavA-carimasamaya ajogikevali khINakasAyavI. yarAgadaMsaNAriyA ya, acarimasamaya ajogi kevali khINakasAyavIyarAgadaMsaNAriyA ya / se taM ajogi keli khiinnksaayviiyraagdsnnaariyaa| se taM kevali khINakasAyavIyarAgadaMsaNAriyA / se taM khiinnksaayviiyraagdNsnnaariyaa| se taM daMsaNAriyA ||8||suu0 39 // ____ chAyA-atha ke te vItarAgadarzanAryAH ? vItarAgadarzanAryA dvividhAH prajJaptAH, tadyathA-upazAntakaSAyavItarAgadarzanAryAzca, kSINakaSAyavItarAgadarzanAryAtha / atha ke te upazAntakapAyavItarAgadarzanAryAH ? upazAntakapAyavItarAgadarzanAryAH zabdArtha-(se kiM taM vIyarAgadaMsaNAriyA ?) vItarAgadarzanArya kitane prakAra ke haiM ? (duvihA paNNattA taM jahA) do prakAra ke kahe haiM yathA (uvasaMtakasAyavIyarAgadaMsaNAriyA ya khINakasAyavIyarAgadaMsaNAriyA ya) upazAnta kaSAya vItarAgadarzanArya aura kSINakaSAya vItarAgadarzanArya (se kiM taM uvasaMtakasAyavIyarAgadaM saNAriyA ?) upazAnta zA-(se kiM taM vIyarAmadaMsaNAriyA ?) viit2|| zanAya 21 st2 // cha ? (vIyarAgadaMsANAriyA) piit| zanAya (duvihA paNNattA taM jahA) me 4 // 2 // 4hyA cha rebha (visaMtakasAyavIyarAgadasaNAriyA ya khINakasAya vIyarAgadaMsaNAriyA ya) 65||t 4Aya piit| zanaya mane kSI pAya vItarAga dazanArya (se kiM taM uvasaMtakasAyavIyarAgadaMNAsAriyA ?) 5zAnta 4Aya piit| zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #500 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 486 prajJApanAsUtre dvividhAH prajJaptAH, tadyathA-prathamasamayopazAntakaSAyavItarAgadarzanAryAzca, aprathamasamayopazAnta kaSAyavIrAgadarzanAryAzca / athavA-caramasamayopazAntakaSAyavItarAgadarzanAryAzca, acaramasamayopazAntakaSAyavItarAgadarzanAyAzca / atha ke te kSINakaSAyavItarAgadarzanAryAH ? kSINakaSAyavItarAgadarzanAryA dvividhAH prajJaptAH, tadyathA- chadmasthakSINakaSAyavItarAgadarzanAryAzca, kevalikSINakaSAyavItarAgadarzanA zci / atha ke te chadmasthakSINakapAyavItarAgadarzanAryAH ? chadmasthakSINakapAyavItarAgadarzanAryA dvividhAH prajJaptAH, tadyathA-svayambuddha chadmasthakSINakaSAyavItakaSAya vItarAgadarzanArya kitane prakAra ke haiM ? (duvihA paNNattA taM jahA) do prakAra ke kahe haiM, yathA (paDhamasamaya ugha0 apaDhamasamayauva0) prathama samayavartI upazAntakaSAya vItarAgadarzanArya aura aprathama samayavartI upazAntakaSAya vItarAgadarzanArya (ahavA) athavA (carimasamaya0 acarima0 ya) caramasamayavartI upazAntakaSAya vItarAgadarzanArya aura acarama samayavartI upazAntakaSAya vItarAgadarzanArya (se kiM taM khINakasAyacIyarAgadasaNAriyA ?) kSINakaSAya vItarAgadarzanArya kitane prakAra ke haiM ? (duvihA paNNattA taM jahA) do prakAra ke kahe haiM, yathA (chaumattha khINakasAya0 ya kevali khINakasAya0) chadmastha kSINakaSAya vItarAgadarzanArya aura kevalI kSINakaSAya pItarAgadarzanArya / (se kiM taM chaumatthakhINa0) chadmastha kSINakaSAya vIta. rAgadarzanArya kitane prakAra ke haiM ? (duvihA paNNattA taM jahA) do prakAra haiM, yathA (sayaMbuddhachaumatthakhINa0 buddhabohiyacha umattharakhINa0) svayaM buddha zanAya TasA 2 // cha ? (uvasaMtakasAyavIyarAgardasaNAriyA) upanta pAya paat| zanAya (duvihA paNNattA taM jahA) me 542 // 4 // cha bha (paDhamasamayauva0 apaDhamasamayaupa0) prathama samaya yatI zAnta SAya pii12|| zanAya mane maprathama samayaktIpazAnta pAya vItarAga zanAya (ahavA) athavA (carimasamaya0 acarimasamaya0 ya) yarama samayavatI zAnta pAya vItarAga darzanArya ane acarama samayavatI upazAnta kaSAya vItarAga darzanArya (se kiM taM khINakasAyavIyarAgadasaNAriyA ?) kSINa 4Aya piit| zanAya TasA prA2nA cha ? (khINakasAyavIyarAgadasaNAriyA) kSI 4Aya viit2|4 nAya (davihA paNNattA taM jahA) me prA2nA hA cha, ma (chaumatthakhINakasAya0 ya kevalIkhIrakasAya0) cha bhastha kSI 45Aya piit||| zanAya bhane yI kSI 4pAya viit2||| zanAya (se kiM taM chaumatthakhINa0) chanabhastha kSI4Aya piit|| 62 nAyaTA 542 // cha ? (duvihA paNNattA taM jahA) me 2 // cha bha zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #501 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra. pada 1 sU.39 samedavItarAgadarzanAryanirUpaNam 487 rAgadarzanAryAzya, buddhabodhitachadmasthakSINakaSAyavItarAgadarzanAryAzca ? atha ke te svayaMyuddhachadmasthakSINakaSAyavItarAgadarzanAryAH ? svayambuddha chadmasthakSINakaSAyavItarAgadarzanAryAH dvividhAH prajJaptAH, tadyathA-prathamasamayasvayambuddhachadmasthakSINakaSAyayItarAgadarzanAryAztha, aprathamasamayaracayambuddha chadmasthakSINakaSAyavItarAgadarzanAryAzya, athavA-caramasamayasvayambuddhachadmasthakSINakaSAyavItarAgadarzanAryAzca / acaramasamayasvayambuddhachadmasthakSINakaSAyavItarAgadarzanAryAzca / te ete svymbuddhchdmsthkssiinnkssaayviitraagdrshnaaryaaH| atha ke te buddhabodhita chadmasthakSINakaSAyavItarAgadarzachadmastha kSINakaSAya vItarAga darzanArya aura buddhabodhita chadmastha kSINa kaSAya vItarAga darzanArya / (se kiM taM saya buddhakhINa0) svayaM buddha chadmastha kSINakaSApa vItarAgadarzanArya kitane prakAra ke haiM ? (duvihA paNNattA taM jahA) do prakAra ke kahe haiM, yathA (paDhamasamayasaya yuddhacha u0 ya apaDhamasamayasayaM buddhachau0 ya) prathama samayavartI svayaM buddha chadmastha kSINakaSAya vItarAgadarzanArya aura aprathama samayavartI svayaM buddha chadmastha kSINakaSAya vItarAgadarzanArya (ahavA) athavA (carimasamayasayaM buddha0 ya acarimasamayasayaM buddha0) carama samayavartI svayaM buddha chadamastha kSINakaSAya vItarAgadarzanArya aura acarama samayavartI svayaMbuddha chadmastha kSINakaSAya vItarAgadarzanArya (se ttaM sayaMbuddhachauma0) yaha svayaMvabuddha chadmastha kSINakaSAya vItarAgadarzanArya kI prarUpaNA huii| (se kiM taM buddhayohiyachaumattha0 ?) buddhabodhita chadmastha kSINakasayaMbuddha chaumasthakhINa0 buddhabohiya chaumatthakhINa0) svaya suddha 76625 mISAya vItarAga darzanArya ane buddha badhita chadmastha kSINakaSAya vItarAga darzanArya (se kiM taM saMyaMbuddhakhINa0 ?) svayaM muddha chamasthakSI pAya viit| nAya 88 // 4 // 2 // cha ? (sayaMbuddhakhINa0) svaya'bhuddha sthakSI 4Aya pIta2124 nAya (davihA paNNattA taM jahA) ye 42 4aa cha bha3 (paDhamasamayasayaMbuddha0 ya apaDhamasamayasayaMbuddhachau0 ya) prathamasabhayavatI svayaM suddhabhastha kSIpAya vItarAgazaH nArya ane aprathama samayavatI svayaM buddha chadmastha kSINakaSAya vItarAga dazanArya. (ahavA) athavA (carimasamayasayaMbuddha0 ya acarimasamayasayaMbuddha0) ya2masamaya vatI svayaMbuddha chadmastha kSINakaSAya vItarAgadazanAya ane acarama samayavatI svaya muddha chaDbhasthakSI pAya vItarAzanAya (se taM sabuddhachau0) / svayaM buddha chadmastha kSINakaSAya vItarAga darzanAryanI prarUpaNa thaI. (se kiM ta buddhabohiya chaumattha0 ?) muddha modhita chaDbhastha kSASAya piit|shnaay 86 praa2|| cha ? (buddhayohiyachaumattha0) sudha pita chana zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #502 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre nA ryAH ? buddhabodhita chadmasthakSINakaSAyavItarAgadarzanAryAH dvividhAH prajJaptAH, tadyathA -prathamasamayabuddhabodhita chadmasthakSINakaSAyavItarAgadarzanAryAzca, aprathamasamayabuddhabodhitachadmasthakSINakaSAyavItarAgadarzanAryAzca / athavA-caramasamayabuddhabodhitachadmasthakSINakaSAyavItarAgadarzanAryAzca acaramasamayabuddhabodhitachadmasthakSIkaSAyavIta. rAgadarzanAryAzca / te ete buddhbodhitchdmsthkssiinnkssaayviitraagdrshnaaryaaH| te ete chdmrthkssiinnkssaaybiitraagdrshnaaryaaH| atha ke te kevalikSINakaSAyavItarAgadarzanAryAH ? kevali kSINakapAyavItarAgadarzanAryA dvividhAH prajJaptAH, tadyathA-sayogikevalikSINakaSAyavItarAgadarzanAryAzca, ayogikevlikssiinnkssaayviitraagdrshnaaryaashc| pAya vItarAgadarzanArya kitane prakAra ke haiM ? (duvihA paNNattA taM jahA) do prakAra ke haiM, yathA (paDhamasamayabuddhabohiya0 ya apaDhamasamayabuddha0 ya) prathama samayavartI buddhabodhita chadmastha kSINakaSAya vItarAgadarzanArya aura aprathama samayavartI0 (ahayA) athavA (carimasamayabuddha0 ya acarimasamayabuddha0 ya) carama samayavartI buddhabodhita chadmastha kSINakaSAya vItarAgadarzanArya aura acarama samayavartI0 (se taM buddhabohiya0) yaha yuddhabodhita chadmastha kSINakaSAya vItarAgadarzanArya kI prarUpaNA huI (se taM chaumattha0) yaha chadmastha kSINakaSAya cItarAgadarzanArya kI bhI prarUpaNA pUrI huii| (se kiM taM kebalikhINakasAyavIyarAgadasaNAriyA ?) kevalI kSINakaSAya vItarAgadarzanArya kitane prakAra ke haiM ? (duvihA paNNattA taM jahA) do prakAra ke kahe haiM, yathA (sajogikevali0 ya ajogikevali0) 25 kSI4Aya piit||3|| zanAya (duvihA paNNattA taM jahA) meM pr42|| cha, ma (paDhamasamayabuddhabohiya0 ya apaDhamasamayabuddhapya) prathama samayavatI muddha badhita chadmastha kSINakapAya vItarAga darzanAya ane aprathama samaya vatI buddha badhita chadmastha kSINakapAya vItarAga dazanArya. __(ahavA) athavA (carimasamayabuddha0 ya acarimasamayabuddha0 ya) ya2ma samaya vatI buddha badhita chadmastha kSINakaSAya vItarAga darzanArya ane acarama samaya patI suddhamodhita chamastha kSI4Aya vItA zanAya (se taM buddhavohiya0) 2 // muddha modhita cha bha25 kssii|4aay vItarAzanAya nI pr35|| 24. (se taM chaumattha0) 2 // 76mastha kSIrapAya viitraa|| zanAya nI 51 pr35|| 24. (se kiM taM kevalikhINakasAyavIyarogaIsaNAriyA ?) Belag4Aya pIta 2 // zanAya // prA2nA cha ? (kevalikhINakasAyavIyarAgadasaNAriyA duvihA paNNattA) sIkSA pAya viit||1|| zanAyo 42 // 4 // OM (tauM jahA) zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #503 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra. pada 1 sU.39 samedavItarAgadarzanAryanirUpaNam 489 atha ke te sayogikevalikSINakaSAyavItarAgadarzanAryAH ? sayogikevalikSINakapAyavItarAgadarzanAryA dvividhAH prajJaptAH, tadyathA-prathamasamayasayogikevalikSINakaSAyavItarAgadarzanAryAzca, aprathamasamayasayogikevali kSINakaSAyavItarAgadarzanAryAzca / athavA-caramasamayasayogikevalikSINakaSAyavItarAgadarzanAryAtha, acaramasamayasayogikevalikSINakaSAyavItarAgadarzanAryAzca / te ete syogikevlikssiinnkssaayviitraagdrshnaaryaaH| atha ke te ayogikepalikSINakaSAyavItarAgadarzanAryAH ? ayogikevali kSINakaSAyavItarAgadarzanAryA dvividhAH prajJaptAH, tadyathA-prathamasamasayogI kevalI kSINakaSAya0 aura ayogI kevalI kSINakaSAya0 / __ (se kiM taM sajogikevali khINakasAyavIyarAyadaMsaNAriyA ?) sayogI kevalI kSINakaSAya vItarAgadarzanArya kitane prakAra ke haiM ? (duvihA paNNattA taM jahA) do prakAra ke kahe haiM, yathA (paDhamasamayasajogi0 ya apaDhamasamayasajogi0 ya) prathama samavartI sayogI kevalI kSINakaSAya vItarAgadarzanArya aura aprathama samayavartI0 (ahahyA) athavA (carimasamayasajogikeMvali. ya acarimasamayasajogi0 ya) carama samayavartI sayogikevalI kSINakaSAya vItarAdarzanArya aura acarama smyvrtii| (se taM sajogikevalIkhINakasAya0) yaha sajogikevalI kSINakaSAya vItarAgadarzanArya kI prarUpaNA huii| (se kiM laM ayogikevali0 ?) ayAgikevalI kSINakaSAya vItarAgadarzanArya kitane prakAra ke haiM ? (ducihA paNNattA taM jahA) do prakAra te mI pramANe cha (sajogIkevalI0 ya ajogIkevalI0) sayAnI hI kSI kaSAya. ane agI kevalI kSINakaSAya vItarAga darzanArya. (se kiM taM sajogIkevalIkhINakasAyavIyarAgadasaNAriyA ?) saya vasI kSI 4Aya piit||7|| zanAya 32 // 2 // 4 // cha (sajogIkevali0 duvihA paNNattA) sayogI upasikSA pAya viit2||| zanAya re 42 // sa che. (taM jahA) te 42 2 // pramANe che. (paDhamasamayasajogI0 ya apaDhamasamaya sano ca) prathama samayavatI rAgI kevalI kSINakaSAya vItarAga darzanArya ane 2maprathama samayavatI' saMyogAsI kSINAya piit||3|| zanAya (ahavA) athavA (carimasamayasajogIkevali0 ya acarimasamayasajogI0 ya) ya2bhasamayapati sayA kevalIkSINakaSAya vItarAgadazanArya ane acaramasamayavarti. sagI kevalI kSI 4Aya zanAya (se ttaM sajogikevalikhINakasAya) / so sAkSI kaSAyavItarAga darzanAryanI prarUpaNA thaI. (se kiM taM ayogikevalI. ?) ayogi sahI kSI paayvaat22|| 4za nAya asA mAnA cha (ayogIkevali0) ayogI upakSI kSISAya (duvihA paNNattA pra0 62 zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #504 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre yA yogikevalikSINakaSAyavItarAgadarzanAryAzca' aprathamasamayAyogikevalikSINakaSAyavItarAgadarzanAryAzca / athavA-caramasamayAyogikevalikSINakaSAyabItarAgadarzanA zci, acaramasamayAyogikevalikSINakaSAyavItarAgadarzanAryAzca / te ete ayogikevalikSINakaSAyavItarAgadarzanAryAH / te ete kevalikSINakaSAyavItarAgadarzanAryAH te ete kSINakaSAyavItarAgadarzanAryAH / te ete darzanAryAH ||8||suu039|| ___TIkA-atha vItarAgadarzanAyAdibhedAn prarUpayitumAha-'se kiM taM vIyarAyadaMsaNAriyA ?'-'se'-atha 'kiM taM' ke te katividhA ityarthaH, vItarAgadarzanAryAH ke kahe haiM, yathA (paDhamasamayaajogikevali0 ya apaDhamasamayaajogikeyali0 ya) prathama samayavartI aura aprathama samayavartI (ahayA) athavA (carimasamayaajogikevali0 za acarimasamayaajogikevali. ya) caramasamayavartI ayogikevali kSINakaSAya vItarAgadarzanArya aura acaramasamayavartI ayogikevali kSINakaSAya vItarAgadarzanArya (se taM ayogikevali0) yaha ayogikevalikSINa kI prarUpaNA huI (se taM kevalikhINa0) yaha kevali kSINakaSAya vItarAgadarzanArya kI prarUpaNA huI (se taM khINakasAyavIyarAyadaMsaNAriyA) yaha kSINakaSAya vItarAgadarzanArya kI prarUpaNA huI (se taM daMsaNAriyA) yaha darzanArya kI prarUpaNA huii| // 39 // ___TIkArtha-aba vItarAgadarzanArya kI prarUpaNA kI jAtI hai / vIta. rAgadarzanArya kitane prakAra ke haiM ? bhagavAna ne uttara diyA-dhItarAgadarzanArya do prakAra ka hote hai ve isa prakAra haiM-upazAntakaSAya cItarAgadarzanArtha arthAt jinake samasta kaSAyoM kA upazama ho cukA hai taM jahA) meM prA2nA 4aa che te 2 pramANe (paDhamasamaya ayogikevali0 ya apaDhamasamayagajogikevali0 ya) prathama sabhayavatI mane maprathamavatI. (ahavA) mathavA (carimasamayaajogikevali0 ya acaribhamemayaajogikevali0 ya) 22bhsmyavatI agikevali kSINakApavItarAga ane acaramasamayagati agI kSINa 4pAyavIta zanAya (se taM ajAgikevali0) 241 24yo sikSAnI 5359 // 57 (se taM kevalikhINa0) // sakSI pAya piit2|| zanAyanI 535 / / 27 (se saM daMsANAriyA) Paa zanAya nI 335 // . // sU. 38 // TakAthahave vItarAga darzanAryanI prarUpaNA karAya chevItarAga dazanArya keTalA prakAranA che? zrI bhagavAne uttara Ape-vItarAgadazanA be prakAranA hoya che, te A pramANe che-upazAnta kaSAya vItarAga darzanArya arthAt jemanA badhA kaSAyanuM zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #505 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra. pada 1 sU. 39 samedavItarAgadarzanAryanirUpaNam " prajJaptA ? bhagavAnAha - 'vIyarA yadaMsaNAriyA duvihA paNNattA' - vItarAgadarzanAryA:vItarAgadarzanena - vItarAga samvandhi darzanena AryAH - zreSThA dvividhAH prajJaptAH, 'taM jahA ' - tadyathA - 'uvasaMta kasAyavIyarAyadaMsaNAriyA ya' -upazAnta kapAyavItarAgadarzanAryAzca, upazAntAH - upazamaM prAptAH kaSAyAH yeSAM te upazAntakapAyAH yataH - vyapagato rAgo yeSAM vItarAgAH, upazAntakavAyAzca te vItarAgAzceti upazAntakapAyaH vItarAgAH, teSAM yaddarzanajJAnaM tena AryA iti upazAntakapAyavItarAgadarzanAryAH, 'khINakasAyavIrAyadaMsaNAriyA ya' - kSINakapAyavItarAgadarzanAryAzveti-kSINAH - kSayaM prAptAH kaSAyAkrodhamAyAlomA yeSAM te kSINakapAyAH, te ca te vItarAgAzceti kSINakaSAyavItarAgA steSAM yaddarzanaM tena AryA iti kSINakaSAya vItarAgadarzanAryA ityarthaH, athopazAntakapAyavItarAgadarzanArthAn prarUpayati - 'se kiM taM uvasaMta kasAyavIyarAyadaMsaNAriyA ? - atha ke te, katividhA ityarthaH, upazAnta-kaSAyavItarAgadarzanAryAH prajJaptAH ? bhagavAnAha - 'uvasaMtakasAyavIya yadasaNArayA dubihA paNNattA' - upazAntaka pAyavItarAgadarzanAryAH dvivicAH prajJatAH 'taM jahA' tadyathA 'paDhamasamaya uvasaMta kasA yavIyarAyadaMsaNAriyA' prathamasamayopazAntakaSAyavItarAgadarzanAryAzca ye teSAmevopazAntakaSAyatvAdInAM vizeSANAM prathame samaye vartante te prathamasamayopazAntakaSAyA ityaryaH, 'apaDhamasamaya vasaMta kasAyavIyarAyadaMsaNAriyA ya' - atrathamasamayopazAntakapAyavItarAga aura isa kAraNa jinameM vItarAga dazA prakaTa ho gaI hai, aise gyArahaveM guNasthAnavarttI muni ke darzana se Arya-zreSTha aura kSINakaSAya vItarAgadarzanArya arthAt jinake samasta kaSAya samUla kSINa ho cuke haiM aise mahAmuni ke darzana ke kAraNa jo zreSTha haiN| " aba upazAntakaSAyavItarAgadarzanArya kI prarUpaNA karate haiN| ye upazAntakaSAya vItarAgadarzanArya kitane prakAra ke haiM ? bhagavAn ne uttara diyA- do prakAra ke haiM, yathA- prathamasamayavarttI aura aprthmsmyupazamana thayela che ane te kAraNe jemanAmAM vItarAga dazA pramaLa thai gaI che, evA agIyAramA guNusthAna vartI muninA darzInathI A zreSTha ane kSINa kaSAya vItarAga danAM arthAt jemanA samasta kaSAya samUla kSINa thaI gayA che evA mahAmuninA dananA kAraNe je zreSTha che. 491 have upazAnta kaSAya vItarAga danAnI prarUpaNA karavAmAM Ave che. A upazAnta kaSAya vItarAga danA keTalA prakAranA che ? (hAya che) zrI bhagavAne uttara ApyA e prakAranA che. jemake prathama samayavatI ane aprathama samayavatI. upazAnta kaSAya vItarAga avasthAmAM arthAt agI zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #506 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 492 prajJApanAsUtre " 1 darzanAryAzca tatra aprathamasamaye dvayAdisamaye vartamAnA upazAnta kaSAyavItarAgadarzanAryA ityarthaH ' ahavA' athavA 'carimasamaya uvasaMta kasA yavIyAyadaMsaNAriyA ya' caramasamayopazAnta kaSAyavItarAgadarzanAryAzca ye teSAmevopazAntakaSAyavAdInAM vizeSANAmanyasamaye vartate te caramasamayA ityarthaH, 'acarimasamaya ubasaMta kasAyavIyarAyadaMsaNAriyA yAM - acaramasamayopazAntakaSAyavItarAgadarzanAyazveti ye tataH prAga dvivaramatricaramacatuHpaJcacaramAdiSu samayeSu vartante te acaramasamayA ityAdyarthaH kartavyaH / atha kSINakaSAyavItarAgadarzanAryAn prarUpayitumAha-' se kiM taM khINakasAyavIyarAyadaMsaNAriyA ?' - atha ke te, katifaar ityarthaH kSINakaSAyavItarAgadarzanAryAH prajJatA: 1 bhagavAnAha - 'khINakasA? yavIyayadaMsaNAriyA duvihA paNNattA' - kSINakaSAyavItarAgadarzanAryA dvividhAH varttI / upazAntakaSAyavItarAga avasthA meM arthAt gyArahaveM guNasthAna meM pahuMce jinheM pahalA hI samaya haiM, ve prathamasamayavarttI upazAntakaSAya vItarAga kahalAte haiM aura jinheM usa avasthA meM pahuMce eka samaya se adhika ho gayA ho ve aprathama samayavartI upazAnta kaSAyavItarAga kahalAte haiM / isa prakAra svAmiyoM ke bheda se yahAM darzana ke bheda batalAe gae / Age bhI isI prakAra samajha lenA cAhie / upazAnta kaSAya vItarAgadarzanArya ke dUsare prakAra se bhI do bheda haiM, yathA- carasamayavarttI aura avaramasamayavartI / inake darzana bhI do prakAra ke haiM aura isI kAraNa inake nimitta se Aryatva bhI do prakAra kA hai| aba kSINakaSAya vItarAgadarzanArya kI prarUpaNA karate haiM / kSINakaSAya vItarAgadarzanArya kitane prakAra ke hote haiM ? bhagavAn ne uttara yAramA guNasthAnamA paheAcyAne jemanA prathamaja samaya che, te prathama samaya vI upazAnta kaSAya vItarAga kahevAya che. ane jemane te avasthAmAM pahoMce eka samayathI adhika samaya thaI gayA haiAya tee aprathama samayavatI upazAnta kaSAya vItarAga kahevAya che. A prakAre svAmiyAnA bheDhathI ahIM darzananA bheda batAvyAM che. AgaLa paNa e rIte samajI levu joie. upazAnta kaSAya vItarAga danAnA bIjA prakAre paNa e bheda che-jemake carama samayavartI ane acarama samayavatI. temanA darzana paNa e prakAranA che. ane te kAraNe temanA nimite Atva paNa e prakAranA che, have kSINu kaSAya vItarAga danAnI prarUpaNA kare che kSINu kaSAya vItarAga danA keTalA prakAranA che ? zrI bhagavAne uttara ApyuM--e paNa be prakAranA che jemake chadmastha zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #507 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra. pada 1 sU. 39 samedavItarAgadarzanAryanirUpaNam 493 " " prajJaptAH, 'ta' jahA' - tadyathA-'chaumatyakhINaka sAyavIyarAyadaMsaNAriyA ya' - chadmasthakSINakasAyavItarAgadarzanAryAzca, 'kevalikhANa kasAyavIya rAgadaMsaNAriyA ya' ke likSINakaSAyavItarAgadarzanAryAca tatra chadmaNyakSINakaSAyavItarAgadarzanAryAt prarUpayitumAha--' se kiM ta chaumatyakhINaka sAyavIyarAyadaMsaNAriyA ?' - atha ke te, katividhA ityarthaH chadamasthakSINakaSAyavItarAgadarzanAryAH prajJatAH ? bhagavAnAha - 'chaumatthakhINa kasAyavIyarAgadaMsaNAriyA duvihA paNNattA' - chadmasthakSINakaSAyavItarAgadarzanAya dvividhAH prajJaptAH, 'taM jahA'- tadyathA - 'saMbuddha chaumatthakhINakasAyavIyarAyadaMsaNA riyA ya - svayambuddhachadmasthakSINakapAyavItarAgadarzanAryAtha, 'buddhabohiyacha umatthakhINa kasAyavIyarAyadasaNArayA ya' - buddhabodhitacchadmasthakSINakaSAya vItarAgadarzanAryAca, svayambuddhena boSitacchadamasthakSINakaSAyavItarAgadarzanAryA ityarthaH atha svayambuddhacchadmasthakSINaka pAyavItarAgadarzanArthAn prarUpayitumAha-' se kiM taM sarvabuddhacha umatthakhINa kasAyavIyarAyadaMsaNAriyA ? -atha ke te, katividyA ityarthaH svayabuddhacchadmasthakSINakaSAyavIta rAgadarzanAryAH prajJaptAH bhagavAnAha - 'sayaM buddhachaumatthakhINakasAyavIyarAyadaMsaNAriyA duvidhA paNNattA' - svayambuddhacchadmasthakSINakaSAya vItarAgadarzanAryAH dvividhAH prajJaptAH, 'taM jahA ' - tadyathA- 'paDhadiyA ye bhI do prakAra ke haiM, yathA-chadmattha - kSINakaSAyavItarAgadarza nA aura kevalI - kSINakaSAyavItarAgadarzanArya / tAtparya yaha hai ki jinake kaSAyoM kA sarvathA kSaya ho jAtA hai, ve kSINakaSAya kahalAte haiM / bArahaveM, terahaye aura caudahave guNasthAna vAle kSINakaSAya hote haiM / inameM se bArahaveM guNasthAnavAle jIva chadmastha hote haiM aura terahaveM tathA caudahaveM guNasthAna vAle kevalI hote haiM / isa prakAra kSINakaSAya ke chadmastha aura kevalI ke bheda se do bheda hue / ina meM jo bArahaveM guNasthAna vAle chadmastha kSINakaSAyavItarAga haiM ve do prakAra ke haiM - svayaMvRddha aura buddhabodhita / ina donoM ke bhI kSINakaSAya vItarAga darzAnA` ane kevalI kSINukaSAya vItarAga dezanA tApa e che ke jemanA kaSAyAnA sathA kSaya thai jAya che. te kSINu kaSAya vItarAga danA kahevAya che. bAramA teramA ane caudamA guNasthAna vALA kSINu kaSAya heya che temAMthI bAramA guNa sthAnAvALA jIvA chadmastha heAya che ane teramA kathA caudamA guNa sthAna vALA kevalI thAya che. A rIte kSINakaSAyanA chadmastha ane kevalInA bheDhe karIne e bheda thayA temAM je khAramA guNasthAnavALA chadmastha kSINu kaSAya vItarAga che tee e prakAranA che-svayaM buddha ane yuddha aidhita A benA paNa e rIte e be bheda thAya che. zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #508 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 494 prajJApanAsUtre - masamaya sabuddhacha umattha khINa kasAyavIyarAyadaMsaNA riyA ya' - prathama samayasvayambuddha cchadmastha kSINakaSAyavItarAgadarzanAryAca, 'apaDhamasamayasayaMbuddhacha umatthakhINa kasAyavIyarAyadaMsaNArayA ya' - aprathamasamayasvayambuddhacchadmasthakSINakaSAyavItarAgadarzanAryAzca - aprathama samaye dadyAdisamaye svayambuddhacchadmasthakSINakaSAyavItarAgadarzanAryA ityarthaH, 'ahavA' - athavA 'carimasamayasa buddhacha u matthakhINakasAyavIyarAyadaMsaNAriyA ya' - varamasamayasvayambuddhacchadmasthakSINakaSAyavItarAgadarzanAryAzca; 'aca rimasamaya sabuddhachatyakhINaka sAyavIyarAyadaMsaNAriyA ya' - acaramasamayasvayambuddhacchadmasthakSINakaSAvItarAgadarzanAryAzca itirItyA prakRtamupasaMharannAha - 'se taM sayaMbuddhacha umatthakhINaka sAyavIyarAyadaMsaNAriyA' - te ete - uparyupadarzitAH svayabuddhacchadmasthakSINakaSAyavItarAgadarzanAryAH prajJaptAH / atha buddhabodhitacchadmasthakSINakaSAya vItarAgadarzanAryAn prarUpayitumAha'se kiM taM buddhabohiyacha umatthakhINa kasAyavIyarAyadaMsaNAriyA ?' - atha ke te, do taraha se do-do bheda hote haiM / yathA - prathamasamayavarttI aura aprathama samavarttI arthAt jinheM bArahaveM guNasthAna meM pahuMce pahalA hI samaya hai aura jinheM usameM pahuMce do tIna cAra Adi samaya ho cuke haiN| athavA carama samayavartI aura acarama samayavarttI, arthAt jo bArahaveM guNasthAna ke antima samaya meM vartamAna hoM ve carama samayavartI aura jinheM antima samaya nahIM hai ve acarama samayavarttI / ina bhedoM ke kAraNa darzana meM bhI bheda hotA hai aura darzanabheda se Aryatva meM bhI bheda ho jAtA hai / isa prakAra chadmastha kSINakaSAya vItarAgadarzanArya ke do bheda hue svayaMvRddha aura buddhabodhita / svayaMbuddha do prakAra ke haiMprathama samavartI aura aprathamasamayavarttI athavA caramasamayavarttI aura acaramasamayavarttI / isI prakAra buddhabodhita ke bhI donoM taraha se jemake-prathama samayavatI ane aprathama samayavatI arthAt jemane khAramA guNasthAnamA pahoMcyAne pahelA ja samaya che ane jemane temAM paheAMcyAne e nnaNa cAra vigere samaya vItI gayA che. athavA carama samayavatI ane acarama samayavatI arthAt je khAramA guNasthAnanA antima samayamAM vamAna hoya te carama samayavatI ane jene antima samaya nathI teo acaramasamayavatI che. A be bhedIne kAraNe dananA paNa bheda paDe che ane darzana bhedathI AtvamAM paNa bheda paDI jAya che. A prakAre chadmastha zrIkaSAya vItarAga danAnA e bheda paDayA svayaMbuddha ane yuddhameAdhita. svayaM buddha e prakAranA che-prathama samayavatI ane zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #509 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra. pada 1 sU.39 sabhedayItarAgadarzanAryanirUpaNam 495 katividhA ityarthaH, buddhabodhitacchadmasthakSINakaSAyavItarAgadarzanAryAH prajJaptAH ? magavAnAha-'buddhavohiyacha umatthakhINakasAyavIyarAyadaMsaNAriyA duvihA paNNatA ?' -buddhayodhitacchadmasthakSINakaSAyavItarAgadarzanAryA dvividhAH prajJaptAH ? 'taM jahA' -tayakSA-'paDhamasamayabuddhabohiyachaumatthakhINakasAyacIyarAyadaMsaNAriyAya' - prathamasamayabuddhabodhitacchadmasthakSINakaSAyavItarAgadarzanAryAzca, prathamasamaye buddhena bodhitacchadmasthakSINakaSAyavItarAgadarzanAryA ityarthaH 'apaDhamasamayabuddhabohiyachaumattha. khINakasAyavIyarAgadaMsaNAriyA ya' aprathamasamayabuddhabodhitacchasasthakSINakaSAyavItarAgadarzanAryAzca,-aprathamasamaye-dvayAdi samaye buddhena bodhitacchadmasthakSINakaSAyavItarAgadarzanAryA ityarthaH 'ahavA'-athavA-'carimasamapabuddhabohiyachaumatthakhINakasAyavIyarAyadaMsaNAriyA ya' - caramasamayabuddhabodhitacchadmasthakSINakaSAyavItarAgadarzanAryAzca, 'acarimasamayabuddhabohiyacha umatthakhINakasAyavIyarAyadaMsaNAriyA ya' --- acaramasamayabuddhabodhitacchadmasthakSINakapAyavItarAgadarzanAryAzceti, prakRtamupasaMharanAha-'se taM buddhabohiyacha umatthakhINakasAyavIyarAdasaNAriyA'-te ete-pUrvoktAH buddhabodhitacchadmasthakSINakaSAyavItarAgadarzanAryAH prajJaptAH, 'se taM chaumatthakhINakasAyavIyarAyadaMsaNAriyA'-te ete-pUrvoktAH chadmasthakSINakaSAyavItarAgadarzanAryAH prajJaptAH, ___ atha kevalikSINakaSAyavItarAgadarzanAryAn prarUpayitumAha-'se ki taM kevalikhINakasAyavIyarAyadasaNAriyA ?'-atha ke te, katividhA ityarthaH, kevalikSINakaSAyavItarAgadarzanAryAH-kevalinazca te kSINakapAyAzvate vItarAgAzceti kevalikSINakaSAyavItarAgAsteSAM yadarzanaM tena darzanena AryAH, iti kevalikSINakapAyavItarAgadarzanAryAH prajJaptAH ? bhagavAnAha-'kevalikhINakasAyavIyarAyadaMsaNAriyA duvihA paNNattA' kevalikSINakapAyavItarAgadarzanAryA dvividhAH prajJaptAH, 'taM jahA'-tadyathA -'sajogikevalakhINakasAyavIyarAyadasaNAriyA ya'-sayogikevalikSINakapAyado bheda haiM / yaha chadmastha kSINakaSAya vItarAgadarzanArya kI prarUpA huii| aba prazna yaha hai ki kevali-kSINakaSAya vItarAgadarzanArya kitane prakAra ke haiM ? bhagavAn ne uttara diyA-ina ke do bheda haiM-sayogikevali aprathama samayavartI, athavA te carama samayavatI ane acarama samayavatI. eja rIte buddhAdhitana paNa banne rIte be bheda che. A chadmastha kSINakaSAya vItarAga dazanAryanI prarUpaNuM thaI. have prazna e che ke kevali kSINakaSAya vItarAga darzanArya keTalA prakAranA che? zrI bhagavAne uttara Ape-temanA be bheda che-sagi kevali kSINakaSAya vItarAga darzanArya ane agi kevali kSINakaSAya vItarAga darzanArya. jeo zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #510 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 416 prajJApanAsUtre vItarAgadarzanAryAzca,-sayoginazca yogena sahitAH sayogAH vAGmanaH kAyalakSaNAste yeSAM te sayoginaste ca te kevalinazceti sayogikevalinaste ca te kSINakaSAyAtheti sayogikevalikSINakaSAyAste ca te vItarAgAzceti te tathAvidhAsteSAM yadarzana tena AryA ityarthaH, 'ajogikevalikhINakasAyavIyarAyadaMsaNAriyA yaayogikevalikSINakaSAyavItarAgadarzanAryAzceti, ayoginaH-yogarahitAste ca te kevalinazcetyAdirItyA samAsaH pUrvavadvidheyaH, atha sayogikevalikSINakaSAyavItarAgadarzanAryAn prarUpayitumAha-'se kiM taM sajogikevalikhINakasAvIyarAyadaMsaNAriyA ?'-atha ke te-katividhAH sayogikevalikSINakapAyavItarAgadarzanAryAH prajJaptAH ? bhagavAnAha-'sajogikevalikhINakasAyavIyarAyadaMsaNAriyA duvihA paNNattA'-sayogikevalikSINakapAyavItarAgadarzanAryA dvividhAH prajJaptAH, 'taM jahA'tadyathA- 'paDhamasamayasajogikevalikhINakasAyavIyarAyadaMsaNAriyA ya-prathamasamayasayogikevaliptINakapAyavItarAgadarzanAryAzca 'apaDhamasamayasajogikevalikhINakasAyavIyarAyadaMsaNArAi ya'-aprathamasamayasayogikevalikSINakapAyavItarAgadarzanAryAzca -aprathamasamaye-dvayAdisamaye saMyoginazca te kevalinaca te ityAdi pUrvoktarItyA samAsaH svayamahanIyaH, 'ahavA' athavA 'carimasamayasajogikevalikhINakasAyavoyarAyadasaNAriyA ya'-caramasamayasayogikevalikSINakaSAyavItarAgadarzanAryAzca, kSINakaSAya vItarAgadarzanArya aura ayogikevali kSINakaSAya vItarAgadarzanArya jo kevalajJAna prApta kara cuke haiM magara yogoM se yukta haiM aise terahaveM guNasthAna vAle arihanta sayogI kevalI kahalAte haiM aura jo kevalI ayogadazA prApta kara cuke haiM aise caudahaveM guNasthAna vAle ayogi kevalI kahalAte haiM / / sayogikevali kSINakaSAya vItarAgadarzanArya kitane prakAra ke haiM ? bhagavAn ne kahA-do prakAra ke haiM / yathA-prathamasamaya sayogikevali kSINakaSAyavItarAgadarzanArya aura aprthmsmy-syogikevlikssiinnkevaLajJAna meLavI cUkyA che paNa vegethI yukta che evA teramAM guNasthAna vALA arihanta sagI kevalI kahevAya che. ane je kevalI agadazA pAmelA che evA caudamA guNasthAnavALA agi kevalI kahevAya che. sagi kevalI kSINakaSAya vItarAga dezanA keTalA prakAranA che? zrIbhagavAne kahyuM -be prakAranA che. jemake prathama samayasAgi kevalIkSINa kaSAya vItarAga darzanArya ane aprathama samaya sagi kevali kSINakapAya vIta raga darzanArya. zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #511 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra. pada 1 sU.39 samedavItarAgadarzanAryanirUpaNam 497 'acarimasamayasajogikevalikhINakasAyavIyarAyadaMsaNAriyA ya'-acaramasamayasayogikevalikSINakaSAyavItarAgadarzanAryAzca, prakRtamupasaMharannAha-'se taM sajogikevalikhINakasAyavIyarAgadasaNAriyA'-te ete-pUrvoktAH, sayogikevalikSINa kaSAyavItarAgadarzanAryAH prajJaptAH, ____ atha ayogikevalikSINakaSAyavItarAgadarzanAryAn prarUpayitumAha-'se kiM taM ajogikevalikhINakasAyavIyarAyadaMsaNAriyA ?'-atha ke te-katividhAH, ayogikevalikSINakapAyavItarAgadarzanAryAH prajJaptAH ? bhagavAnAha-'ajogikevalikhINakasAyavIyarAyadasaNAriyA duvihA paNNattA'-'ayogikevalikSINakaSAyavItarAgadarzanAryA dvividhAH prajJaptAH, 'taM jahA'-tadyathA-'paDhamasamaya ajogikevalikhINakasAyavIyarAyadaMsaNAriyA ya' prathamasamayAyogikevalikSINakaSAyavItarAgadarzanAryAzca, 'apaDhamasamayaajogikevalikhINakasAyavIyarAgardasaNAriyA ya'-aprathamasamayAyogikevalikSINakapAyavItarAgadarzanAryAzca, 'ahavA'-athavA-'carimasamaya ajogikevalikhINakasAyavIyarAyadaMsaNAriyA ya-caramasamayAyogikevalikSINakaSAyavItarAgadarzanAryAzca, 'acarimasamaya ajogikevalikhINakasAyavIyarAyadaMsaNAriyA ya'acaramasamayAyogikevalikSINakapAyavItarAgadarzanAryAzceti, prakRtamupasaMharannAhakaSAyavItarAgadarzanArya athavA caramasamaya aura acaramasamaya ke bheda se bhI do bheda hote haiM jinheM isI prakAra samajha lenA caahie| ___aba ayogikevali kSINakaSAyavotarAgadarzanArya kI prarUpaNA kI jAtI hai| ayogikaivalikSINakaSAyavItarAgadarzanArya ke kitane bheda haiM ? bhagavAn ne uttara diyA-do bheda haiM, yathA-prathamasamaya-ayogikevalikSINakaSAyavItarAgadarzanArya aura aprathamasamaya-ayogikecalikSINakaSAyavItarAgadarzanArya / athavA inake caramasamaya aura acaramasamaya ke bheda se bhI do bheda samajha lene cAhie / jo caudahaveM guNasthAna ke prathama samaya meM varta rahe hoM ve prathamasamaya ayogikevalo kaha athavA caramasamaya ane acaramasamayanA bhedathI paNa temanA be bheda paDe che. je A rIte samajI levA joIe. have agi kevalI kSINa kaSAya vItarAga darzanAryanI prarUpaNa karAya che. agi kevalI kSINakaSAya vItarAga darzanAryanA keTalA bheda che? zrI bhagavAne uttara Ape be bheda che, jemake prathama samaya aga kevali kSINa kaSAya vItarAga dazanAya ane aprathama samaya agi kevalI kSINa kaSAya vItarAga darzanArya. pra0 63 zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #512 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 498 prajJApanAsUtre 'se taM ajogikeyalikhINakasAyavIyarAyadaMsaNAriyA'-te ete uparipradarzitAH, ayogikebalikSINakaSAyavItarAgadarzanAryAH prajJaptAH, 'se taM kevalikhINakasAyavIyarAyadaMsaNAriyA'-te ete-uparyuktAH, kevalikSINakaSAyavItarAgadarzanAryAH prajJaptAH, 'se taM khINakasAyavIyarAyadaMsaNAriyA'-'te ete-pUrvoktAH, kSINakaSAyavItarAgadarzanAryAH prajJaptAH, ante paramaprakRtamupasaMharannAha-'se taM dasaNAriyA'-te ete-pUrvoktAH, darzanAryAH prajJaptAH ||suu039|| lAte haiN| aura prathamasamaya ko choDa kara adhika samaya jinheM ho gae hoM ve aprathamasamaya-ayogikevalI kahalAte haiM / jo caudahaveM guNasthAna ke antima samaya meM hoM ve caramasamaya-ayogikevalI aura jinheM antima samaya na ho ve acaramasamaya-ayogikevalI kahalAte haiN| jo caudahaveM guNasthAna ke antima samaya meM hoM ve caramasamaya-ayogI kevalI aura jinheM antima samaya na hoM ve acaramasamayaayogI kevalI kahalAte haiM, inake bheda se darzana meM bhI bheda mAnA gayA hai aura darzanabheda hone se darzananimittaka Aryatva meM bhI bheda ho jAtA hai| isa prakAra ayogikevalikSINakaSAyavItarAgadarzanArya kI prarUpaNA pUrI huii| kevalikSINakaSAyavItarAgadarzanArya kI bhI prarUpaNA ho gaI, kSINakaSAyacItarAgadarzanArya kA bhI kathana ho cukA aura mUlataH prakRta darzanArya kI prarUpaNA bhI ho cukI // 39 // athavA teonA carama samaya ane acarama samayanA bhede paNa be bheda samajI levA joIe. je caudamAM guNasthAnanA prathama samayamAM vatI rahelA hoya teo prathama samaya agi kevalI kahevAya che. ane prathama samayane tyajIne adhika samaya jemane thaI gaye hoya teo aprathama samaya-agi kevalI kahevAya che. je caudamAM guNasthAnanA atima samayamAM hoya teo carama samaya acegi kevalI ane jeone atima samaya na hoya teo acarama-agI kevalI kahevAya che teonA bhedathI darzanamAM paNa bheda mAnelA che. ane darzana bheda thavAthI darzana nimittaka AryamAM paNa bheda paDI jAya che. e rIte agI kevalI kSaNa kaSAya vItarAga darzanAryanI prarUpaNa purI thaI. kevalI kSINa kaSAya vItarAga darzanAryanI prarUpaNA pUrI thaI gaI, kSINa kaSAya vItarAga dazanAryanI prarUpaNAnuM kathana thaI cUkyuM ane mUlataH prakRta darzanAryanI prarUpaNuM paNa thaI gaI. e sU. 39 che zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #513 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra. pada 1 sU. 39 samedacAritrAryanirUpaNam 499 mUlam - se kiM taM caritAriyA ? caritAriyA duvihA paNNattA, taM jahA - sarAga caritAriyA ya vIyarAgacaritAriyA ya / se kiM taM sarAgacaritAriyA ? sarAgacaritAriyA duvihA paNNattA, taM jahA - suhuma saMparAya sarAgacaritAriyA ya, bAyarasaMparAyasarAgacaritAriyA ya / se kiM taM suhumasaMparAya sarAgacaritAriyA ? suhumasaMparAya sarAgacaritAriyA dubihA paNNattA, taM jahA- paDhama samaya suhumasaMparAya sarAgacarittAriyA ya, apaDhamasamaya suhumasaMparAya sarAgacaritAriyA ya / ahavA carimasamaya suhumasaMparAyasarAgacaritAriyA ya, acarimasamaya suhumasaMparAyasarAgaca rittAriyA ya | ahavA suhumasaMparAyasarAgacarittAriyA duvihA paNNattA, taM jahA - saMkilistamANA ya, visujjhamANA ya / se taM suhumasaMparAya sarAga caritAriyA / se kiM taM vAyarasaMparAyasarAgacaritAriyA ? bAyarasaMparAyasarAgacaritAriyA duvihA paNNattA, taM jahA- paDhamasamaya vAyara saMparAyasarAgacaritAriyA ya. apaDhamasamaya bAyarasaMparAyasarAgacaritAriyA ya / ahavA carimasamaya bAyarasaM parAyasarAgacaritAriyA ya, acarimasamayabAyarasaMparAyasarAgacaritAriyA ya / ahavA bAyara saMparAyasarAgacaritAriyA duvihA paNNattA, taM jahA - paDivAI ya, apaDivAI y| se taM bAyara saMparAyasarAgacaritAriyA / se ttaM sarAgacaritAriyA / se kiM taM vIyarAgacarittAriyA ? vIyarAgacaritAriyA dubihA paNNattA, taM jahA - uvasaMta kasAyavIyarAyacaritAriyA ya khINakasAya vIyarAyacaritAriyA ya / se kiM taM uvasaMta kasAyavIyarAyacaritAriyA ? uvasaMta kasAyavIyarAya carittAriyA duvihA paNNattA taM jahA - paDhamasamaya uvasaMta kasAyavIyarAyacaritAriyA ya, a zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #514 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 500 prajJApanAsUtre paDhamasamaya upasaMta kasAyavIyarAyacarittAriyA y| ahavAcarimasamaya upasaMtakasAyavIyarAyacarittAriyA ya, acarimasamayaupasaMta kasAyavIyarAyacarittAriyA ya / se taM uvasaMta kasAya. yiiyraaycrittaariyaa| se kitaM khINakasAyavIyarAyacarittAriyA? khINakasAyavIyarAyacarittAriyA duvihA paNNattA,taM jahA-cha umastha khINakasAyavIyarAyacarittAriyA ya, kevali khINakasAyavIyarAyacattAriyA yAse kiM taM chaumatthakhINakasAyavIyarAya carittAriyA? chaumattharakhINakasAyavIyarAya carittAriyA duvihA paNNattA, taM jahA-sayaMbuddha cha umatthakhINakasAyavIyarAyacarittAriyA ya, buddhabohiya chaumatthakhINakasAyavIyarAyacarittAriyA y| se kiM taM sayaMbuddha cha umatthakhINakasAyavIyarAyacattAriyA ? sayaMbuddha chaumatthakhoNakasAyavIyarAyacarittAriyA duvihA paNattA, taM jahApaDhamasamaya sayaMbuddha chaumatthakhoNakasAyavIyarAyacarittAriyA ya, apaDhamasamayasayaMbuddha cha umtthkhiinnksaayviiyraaycrittaariyaay| ahavA-carimasamaya sayaMbuddha chaumatthakhINakasAyavIyarAyacari. tAriyA ya, acarimasamaya sayaMbuddha chaumatyakhINakasAyayIyarAya carittAriyA ya / se taM sayaMbuddha khiinnksaayviiyraaycrittaariyaa| se kiM taM buddhabohiya chaumasthakhINakasAyavIyarAyacarittAriyA? buddhabohiya chaumatthakhINakasAyavIyarAyacarittAriyA duvihA paNNattA, taM jahA-paDhamasamayabuddhabohiya chaumatthakhINakasAyavIyarAyacarittAriyA ya, apaDhamasamaya buddhabohiya chaumatthakhINakasAyavIyarAyacarittAriyA ya / ahavA-carimasamaya buddhabohiya chaumatthakhINakasAyavIyarAyacarittAriyA ya, acarimasamaya buddhabohiya chaumatthakhINakasAyavIyarAyacarittAriyA ya / se taM buddhabohiya chumtthkhiinnksaayviiyraaycrittaariyaa| se taM chauma zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #515 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyayodhinI TIkA pra. pada 1 sU.39 samedacAritrAryanirUpaNam 501 sthkhiinnksaayviiyraaycrittaariyaa| se kiM taM kevali khINa. kasAyavIyarAyacarittAriyA ? kevali khoNakasAyavIyarAyacaritAriyA duvihA paNNattA, taM jahA-sajogikevali khINakasAya vIyarAyacattAriyA ya, ajogikevali khINakasAyavIyarAyacaritAriyA ya / se kiM taM sajogikevali khINakasAyavIyarAyacaritAriyA ? sajogikevali khINakasAyavIyarAyacarittAriyA duvihA paNNattA, taM jahA--paDhamasamaya sajogikevali khINakasAyavIyarAyacarittAriyA ya, apaDhamasamaya sajogikevali khINakasAyavIyarAyacarittAriyA y| ahayA carimasamayasajogikevali khI. NakasAyavIyarAyacarittAriyA ya, acarimasamaya sajogikevali khINakasAyavIyarAyacarittAriyA ya / settaM sajogikevali khINa. ksaayviiyraaycrittaariyaa| se kiM taM ajogikevali khINa. kasAyavIyarAyacarittAriyA ? ajogikevali khINakasAyavIyarAyacarittAriyA duvihA paNNattA, taM jahA-paDhamasamaya ajogikevali khINakasAyavIyarAyacarittAriyA ya, apaDhamasamaya ajo. gikevalikhINakasAyavIyarAyacarittAriyA ya / ahavA carimasamaya ajogikevali khINakasAyavIyarAyacarittAriyA ya, acarimasamaya ajogikevali khINakasAyavIyarAyacarittAriyA y| settaM ajogikevali khiinnksaayviiyraaycrittaariyaa| se taM kevlikhiinnksaayviiyraaycrittaariyaa| se taM khiinnksaayvoyraaycrittaariyaa| se taM viiyraaycrittaariyaa|9|| chAyA-atha ke te cAritrAryAH ? cAritrAryA dvividhAH prajJaptAH, tadyathAsarAgacAritrAzci, vItarAgacAritrAryAzca / atha ke te sarAgacAritrAryAH ? sarAga__zabdArtha-(se kiM taM carittAriyA?) cAritrArya kitane prakAra ke haiM ? (duvihA paNNattA taM jahA) do prakAra ke kahe haiM, yathA (sarAgacarittAri zahAtha-(se kiM taM carittAriyA) yAtriya 88 // 12 // cha ? (carittAriyA) yaritrAya (duvihA paNNattA taM jahA) me 42 4aa cha bha3 (sarAgacarittA zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #516 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 502 prajJApanAsUtre cAritrAryAH dvividhAH prajJaptAH, tayadhA-sUkSmasaMparAyasarAgacAritrAryAzca, bAdarasaMparAyasarAgavAritrAryAzca / atha ke te sUkSmasaMparAyapsarAgacAritrAryAH ? sUkSmasaMparAyasarAgacAritrAryA dvividhAH prajJaptAH, tadyathA-prathamasamayasUkSmasaMparAsarAgacAritrAryAzca, aprathamasamayasUkSmasaMparAyasarAgacAritrAryAzca / athavA caramasamayasUkSmasaMparAyasarAgacAritrAryAzca acaramasamayasUkSmasaMparAyasarAgacAritrAryAzca / athavA sUkSmasaMparAyasarAgacAritrAryA dvividhAH prajJaptAH, tadyathA- saMklizyamAnAca, vizudhyamAnAzca / te ete muukssmsNpraaysraagcaaritraaryaaH| atha ke te bAdarasaMparAyasarAgacAritrAH ? vAdarasaMparAyasarAga cAritrAryA dvividhAH prajJatAH, tadyathA-prathamasamayavAdarasaMparAyasarAgacAritrAryAzca, aprathamasamayabAdarasaMparAyasarAgacAritrAryAzca / athavA caramasamayabAdarasaMparAyasarAgacAritrAryAzca, acaramasamayabAdarasaMparAyasarAgacAritrAryAzca / athavA bAdarasaMparAyasarAgacAritrAryA dvividhAH prajJAptAH, tadyathA-pratipAtinazca, apratipAtinazca / te ete baadrsNpraaysraagcaaritraaryaaH| te ete sarAgacAritrAryAH / atha ke te vItarAgacAritrAryAH ? vItarAgacAritrAryA dvividhAH prajJaptAH, tadyathA-upazAnta kaSAyavItarAgacAritrAryAzca, kSINakapAyavItarAgacAritrAryAzca / atha ke te upazAntakaSAyavItarAgacAritrAryAH ? upazAntakaSAyavItarAgacAritrAryA dvividhAH prajJaptAH, tadyathA prathamasamayopazAntakapAyavItarAgavAritrAzci, aprathamasamayopazAntakaSAyavItarAgacAritrAryAzca / athavA-caramasamayopazAntakaSAyavItarAgacAritrAryAzca, acaramasamayopazAntakapAyavItarAgacAritrAzci / te ete upshaantkssaayviitraagcaaritraaryaaH| atha ke te kSINakaSAyavItarAgacAritrAryAH? kSINakaSAyavItarAgacAritrAryA dvividhAH prajJaptAH, tadyathA-chadmasthakSINakapAyavItarAgacAritrAzci, kevalikSINakaSAyavItayA ya vIyarAgacarittAriyAya) sarAgacAritrArya aura vItarAgacAritrArya (se kiM taM sarAgacarittAriyA ?) sarAgacaritrArya kitane prakAra ke haiM ? (davihA paNNattA taM jahA) do prakAra ke kahe haiM, yathA-(suhumasaMparAyasarAgacarittAriyA ya bAyarasaMparAyasarAgacarittAriyA ya) sUkSmasamparAya cAritrArya aura bAdarasamparAyacAritrArya / zeSa zabdoM kA artha pUrvavat tathA TIkAthe se samajha lenA caahie| riyA ya vIyarAgacarittAriyA ya) s2|3|| yariya' mane vaat2||2|| yAya. (se kiM taM saragacarittAriyA ?) s2|| yastriAya mA 42 // cha ? (sarAgacarittAriyA) s2|| yastriAya (duvihA paNNattA taM jahA) me 412 // 4thA cha saMbha (suhumasaMparAyasarAgacarittAriyA ya bAyara saMparAya sarAgacarittAriyA ya) sama saM parAya caritrAya ane bAdara saMparAya cAritrAya bAkInA zabdano artha pUrvavat tathA TIkAthathI samajI levuM joIe zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #517 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra. pada 1 sU.39 samedacAritrAryanirUpaNam 503 rAgacAritrAryAzca / atha ke te chadmasthakSINakaSAyavItarAgacAritrAryAH ? chadmasthakSINakaSAyavItarAgacAritrAryAH dvividhAH prajJaptAH, tadyathA-svayambudacchadmasthakSINakaSAyavItarAgacAritrAryAzca, buddhabodhitacchadmasthakSINakaSAyavItarAgacAritrAryAzca / atha ke te svayambuddhacchadmasthakSINakaSAyavItarAgacAriAryAH ? svayaMbuddhachadmasthakSINakaSAyavItarAgacAritrAryAH dvividhAH prajJaptAH, tadyathA-prathamasamayasvayambuddhacchadmasthakSINakaSAyavItarAgacAritrAryAzca, aprathamasamayasvayambuddhacchadmasthakSINakaSAyavItarAgacAritrAryAzca / athavA caramasamayasvayambuddhacchamasthakSINakaSAyavItarAgacAritrAryAzca, acaramasayayasvayambuddhaccha dmasthakSINakaSAyacAritrAryAzca / te ete svymbuddhkssiinnkssaayviitraagcaaritraaryaaH| atha ke te buddhabodhitachadmasthakSINakaSAyavItarAgacAritrAryAH ? vuddhabodhitachadmasthakSINakapAyavItarAgacAritrAryA dvividhAH prajJaptAH tadyathA-prathamasamayabuddhabodhitacchadmasthakSINakaSAyavItarAgacAritrAryAzca, aprthmsmybuddhbodhitcchdmsthkssiinnkssaayviitraagcaaritraaryaashc| athavA-caramasamayabuddhabodhitacchadmasthakSINakaSAyavItarAgacAritrAryAtha, acaramasamayabuddhabodhitacchadmasthakSINakaSAzavItarAgacAritrAryAzca / te ete buddhbodhitcchdmsthkssiinnkssaayviitraagcaaritraaryaaH| te ete chdmsthkssiinnkssaayviitraagcaaritraaryaaH| atha ke te kevalikSINakaSAyavItarAgacAritrAryAH ? kevalikSINakapAyavItarAgacAritrAryA dvividhAH prajJaptAH, tadyathA-sayogikevalikSINakapAyavItarAgacAritrAryAzca, ayogikevalikSINakaSAyavItarAgacAritrAryAzca / atha ke te sayogikevalikSINakaSAyavItarAgacAritrAryAH ? sayogikevalikSINakaSAyavItarAgacAritrAryA dvividhAH prajJaptAH, tadyathA-prathamasamayasayogikevalikSINakaSAyavItarAgacAritrAzci, aprathamasamayasayogikevalikSINakaSAyavItarAgacAritrAryAzca / athavA caramasamayasayogikevalikSINakaSAyavItarAgacAritrAryAzva, acaramasamayasayogikevalikSINakaSAyavItarAgacAritrAryAzca / te ete sayogikevalikSINakaSAyavItarAgacAritrAryAH / atha ke te ayogikevalikSINakaSAyavItarAgacAritrAryAH ? ayogikevalikSINakaSAyavItarAgacAritrAryAH dvividhAH prajJaptAH, tadyathA-prathamasamayAyogikevalikSINakapAyavItarAgacAritrAzci, aprathamasamayAyogikevalikSINakapAyabItarAgacAritrAzci / athavA crmsmyaayogikevlikssiinnkpaayviitraagcaaritraaryaashc| acaramasamayAyogikevalikSINakaSAyavItarAgacAritrAryAzca / te ete ayogikevlikssiinnkssaayviitraagcaaritraaryaaH| te ete kevlikssiinnkpaayviitraagcaaritraaryaaH| te ete kssiinnkssaayviitraagcaaritraaryaaH| te ete vItarAgacAritrAryAH / athavA-cAritrAryAH paJcavidhAH prajJaptAH, tadyathA-sAmAyikacAritrAryAH1, chedopasthApanIyacAritrAryAH2, parihAravizuddhikacAritrAryAH3, sUkSmasaMparAyacAritrAH4, yathAkhyAtacAritrAryAzca / zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #518 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 504 ___prajJApanAsUtre ___TIkA-atha cAritrAryAn prarUpayitumAha-'se kiM taM carittAriyA ? atha ke te katividhAH cAritrAryAH-cAritreNa AryAH-zreSThA cAritrAryA prajJaptAH ? bhagapAnAha-'carittAriyA duvihA paNNattA'-cAritrAryA dvividhAH prajJaptAH, 'taM jahA' tadyathA-'sarAgacarittAriyA ya' sarAgacaritrAryAzca-rAgeNa sahitaM cAritraM sarAgasya yA cAritraM sarAgacAritraM tena AryAH sarAgacAritrAryA ityarthaH, 'vIyarAyacArittAriyA ya'-vItarAgacAritrAca-vIto vyapagato rAgo yasmin tadvItarAgacAritraM, vItarAgasya vA cAritraM vItarAgacAritraM tena AryAH-vItarAgacAritrAryAH, atha sarAgacAritrAryAn prarUpayati-'se kiM taM sarAgacarittAriyA -atha ke te, katividhA ityarthaH sarAgacAritrAryAH prajJaptAH ? bhagavAnAha-'sarAgacarittAriyA duvihA paNNattA'-sarAgacAritrAryA dvividhAH prajJaptAH, 'taM jahA'-tadyathA-'suhamasaMparAyasarAgacArittAriyA ya-sUkSmasamparAyasarAgacAritrAzci-sUkSmaH saMparAyaH-kaSAyodayo yatra tAdRzena sarAgacAritreNa AryAH, 'bAyarasaMparAyasarAgacArittAriyA ya' TIkArtha-aba cAritrArya kI prarUpaNA karate haiM / cAritrArya arthAt cAritra se zreSTha kitane prakAra ke haiM ? bhagavAna ne uttara diyA-cAriprArya do prakAra ke kahe haiM, yathA-sarAgacAritra arthAt rAga sahita cAritra athavA rAgasahita puruSa ke cAritra se Arya aura cItarAga cAritra arthAt jisa cAritra meM rAga kA sadamAva na ho yA vItarAga ke cAritra se Arya / aba sarAgacAritrArya kI prarUpaNA karate haiM / sarAgacAritrArya kitane prakAra ke kahe haiM ? bhagavAn ne uttara diyA-sarAgacAritrArya do prakAra ke kahe haiN| ve isa prakAra haiM-sUkSmasamparAyacAritrArya aura bAdarasamparAyamarAgacAritrArya / jisameM sUkSma kaSAya kI vidyamAnatA ho vaha sUkSma TIkAI-have cAritrAryanI prarUpaNa kare che cAritrAya arthAt cAritrathI zreSTha keTalA prakAranA che? zrI bhagavAne uttara Apyo-cAritrArya be prakAranA kahyA che. jemake sarAga cAritra arthAt rAga sahita cAritra athavA rAga sahita purUSanA cAritrathI Arya ane vItarAga cAritra arthAt je cAritramAM rAgano sadbhAva na hoya agara vItarAganA cAritrathI Aya. have sArAga cAritrAyanI prarUpaNA kare chesarAga cAritrA keTalA prakAranA kahyA che? zrI bhagavAne uttara Apya-sarAga cAritrA be prakAranA kahyA che te A rIte che zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #519 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra. pada 1 sU.39 samedacAritrAryanirUpaNam bAdarasamparAsarAgacAritrAryAzca, tatra sUkSmasamparAyasarAgacAritrAryAn prarUpayitu. mAha-'se kiM taM suhumasaMparAyasarAgacarittAriyA -atha ke te-katividhAH, sUkSmasamparAyasarAgacAritrAryAH prajJaptAH ? bhagavAnAha-'suhumasaMparAyasarAgacarittAriyA duvihA paNNattA'-sUkSmasamparAyasarAgacAritrAyaH dvividhAH prajJaptAH, 'taM jahA'tadyathA-'paDhamasamayamuhumasaMparAyasarAgacarittAriyA ya-prathamasamayasUkSmasamparAyasarAgacAritrAryAzca, 'apaDhamasamayasuhamasaMparAyasarAgacArittAriyA ya' aprathamasamayasUkSmasamparAyasarAgacAritrAryAzca, aprathamasamaye-dvayAdisamaye sUkSmasamparAyasarAgacAritrAryA ityarthaH, 'ahavA' athavA-carimasamayamuhumasaMparAyasarAgacarittAriyA ya' caramasamayasUkSmasamparAyasarAgacAritrAryAzca, 'acarimasamayasuhumasaMparAyasarAgacarittAriyA ya' acaramasamayasUkSmasamparAyasarAgacAritrAryAca, 'ahavA' athavAsamparAyacAritra aura usase jo Arya ho vaha sUkSmasamparAyasarAgacAritrArya / jisameM sthUla kaSAya ho vaha bAdarasamparAyasarAgacAritra aura usase jo Arya ho vaha bAdarasamparAyasarAgacAritrArya kahalAtA hai / ___ aba sUkSmasamparAyasarAgacAritrArya kI prarUpaNA karate haiM / sUkSmasamparAyasarAgacAritrArya kitane prakAra ke haiM ? bhagavAna ne kahA-do prakAra ke haiM-prathamasamayavartI sUkSmasamparAyasarAgacAritrArya aura aprathamasamayavartI sUkSmasamparAyasarAgacAritrArya / athavA caramasamayavartI sUkSmasamparAgasarAgacAritrArya aura acaramasamayavartI sUkSmasamparAyasarAgacAritrArya / inakI vyAkhyA pUrvavat samajha lenI cAhie arthAt jo jIva sUkSmasamparAyasarAgacAritra kI prApti ke prathama samaya meM vartta mAna hai vaha prathamasamayavartI aura prathama samaya ke sivAya jo anya sUkSama saMparAya cAritrAya ane bAdara saMparAya cAritrAya jemAM sUphama kaSAyanI vidyamAnatA hoya te sUkSmasaMparAya cAritra ane tenAthI je Arya heya te sUma saMparAya cAritrArya. jemAM skUla kapAya hoya te bAdara saMparAya rAga cAritra ane tenAthI je Aya hoya te bAdara saMpAya sarAgacAritra kahevAya che. have sUkSma saMpAya sarA cAritrAryanI prarUpaNa kare che. sUma saMpAya sarAga cAritrArtha keTalA prakAranA che? zrI bhagavAne kahyuM be prakAranA che-prathama samayavatI sUkSma saMparAya rAga cAritrArtha ane aprathama samayavatI sUma saM5rAya sarAga cAritrArya. athavA carama samayavatI sUkSma saMparAya sarAga cAritrAya ane acarama samayavatI sUkrama saM5rAya sarAga cAritrAya. emanI vyAkhyA pUrvavat samajI levI joIe arthAt je jIva sUkSma saMparA cAritranI prAptinA pahelA samayamAM vartamAna pra0 64 zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #520 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 506 506 majJApanAsUtre 'muhumasaMparAyasarAgacarittAriyA duvihA paNNattA'-sUkSmasaMparAyasarAgacAritrAryA dvividhAH prajJaptAH, 'taM jahA' tadyathA-'saMkilissamANA ya' saMklizyamAnAzca, 'visujjhamANA ya'-vizudhyamAnAca, kathitetyaryaH tadupasaMhAramAha-'se taM suhumasaMparAyasarAgacarittAriyA' te ete-pUrvoktAH sUkSmasaMparAyasarAgacAritrAryAH prjnyptaaH| atha bAdarasaMparAyasarAgacAritrAryAn prarUpayitumAha-'se ki ta bAyarasaMparAyasarAgacArittAriyA?'-atha ke te-katividhAH, bAdarasamparAyasarAgacAritrAyaH prajJaptAH ? bhagavAnAha-'bAyarasaMparAyasarAgacArittAriyA duvihA paNNattA'-bAdarasamayoM meM varta rahA ho vaha aprathamasamayavartI kahalAtA hai| isI prakAra jo sUkSmasamparAyasarAgacAritra ke antima samaya meM hoM vaha caramasamayavartI aura jo carama samaya meM na ho-carama samaya se pUrvayI ho vaha acaramasamayavartI / mUkSmasamparAyasarAgacAritrArya ke tIsarI taraha se bhI do bheda haiM, yathA-saMklizyamAna arthAt gyArahaveM guNasthAna se girakara dazama guNasthAna meM AyA huA aura vizuddhayamAna arthAt navama guNasthAna se Upara caDhakara dazama guNasthAna meM pahuMcA huaa| inake bheda se cAritra meM bhI bheda hotA hai aura Aryatva meM bhI bheda ho jAtA hai| yaha sUkSmasamparAyacAritrArya kI prarUpaNA huii| aba bAdarasamparAyacAritrArya kI prarUpaNA karane ke lie kahate haiMbAdarasamparAyacAritrArya kitane prakAra ke haiM ? bhagavAn ne kahA-do prakAra ke haiM prathamasamayavartI bAdarasamparAyasarAgacAritrArya / aura che. te prathama samayavatI ane prathama samaya sivAya je anya samayamAM rahela hoya te aprathama samayavatI kahevAya che. eja rIte je sUma saMpAya sarAga cAritranA antima samayamAM hoya te carama samayavatI ane je carama samayamAM na hoya-carama samayanA pUrva vatI hoya te acarama samayavatI. - sUkrama saMparAya sarAga cAritrAnA trIjI rIte paNa be bheda che, jemake sAMkalIzyamAna arthAt agIyAramA guNasthAnethI patana pAmIne dazamaguNa sthAna mAM Avela ane vizuddhayamAna arthAt navamA guNasthAnathI caDhIne dazama guNa sthAnamAM pahoMcela. AmanA bhedathI cAritramAM paNa bheda paDe che, ane Aya. tvamAM paNa bheda paDI jAya che. A sUkSma saMparAya cAritrAryanI prarUpaNa thaI. have bAdara saMparAya cAritrAryanI prarUpaNa karavAne mATe kahe che-bAdara saMparAya cAritrArya keTalA prakAranA che? zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #521 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra. pada 1 sU.39 samedacAritrAryanirUpaNam 507 samparAyasarAgacAritrAryA dvividhAH prajJaptAH 'taM jahA' tayathA-'paDhamasamayavAyarasaMparAyasarAgavArittAriyAya' praghamasamayavAdarasamparAyasarAgavAritrAryAzca, 'apaDhamasamayavAyarasaMparAyasarAgacArittAriyA ya'-aprathamasamayabAdarasamparAyasarAgacAritrAzci, 'ahavA' athavA-carimasamayabAyarasaMparAyasarAgacArittAriyA ya' caramasamayabAdarasamparAyasarAgacAritrAzvi, 'acarimasamayabAyarasaMparAyasarAgacarittAriyAya' acaramasamayabAdarasamparAyasarAgacAritrAryAzya, 'ahavA' athavA-'vAyarasaMparAyasarAga cArittAriyA duvihA paNNattA'-bAdarasamparAyasarAgacAritrAryA dvividhAH prajJaptAH, 'taM jahA'-tadyathA-'paDivAIya, apaDivAIya'-pratipAtinazca, apratipAtinazca, prakRtamupasaMharannAha-'se taM bAyarasaMparAyasarAyacarittAriyA'-te etepUrvoktAH, bAdarasamparAyasarAgacAritrAryAH prajJaptAH, 'se taM sarAgacarittAriyA'te ete-pUrvoktAH sarAgacAritrAryAH prajJaptAH, atha vItarAgacAritrAryAn prarUpayitumAha-se kiM taM vIyarAyacArittAriyA ?' atha ke te-katividhAH, vItarAgacAritrAryAH prajJaptAH ? bhagavAnAha-vIyarAyacarittAriyA duvihA paNNattA' vItarAgacAriaprathamasamayavartI bAdarasamparAyasarAgacAritrArya / athavA caramasamayavartI bAdarasamparAyasarAgacAritrArya aura acaramasamayavartI bAdarasamparAyasarAgacAritrArya / athavA tIsarI taraha se bhI inake do bheda haiM-pratipAtI aura aprtipaatii| upazamazreNI vAle pratipAtI arthAt girane vAle aura kSapaka zreNIprapanna apratipAtI arthAt nahIM girane vAle hote haiN| ye pUrvokta bAdarasamparAyasarAgacAritrArya kahe ge| sarAgacAritrArya kI bhI prarUpaNA ho cukI / aba vItarAgacAritrArya kI prarUpaNA karate haiN| prazna yaha hai ki vItarAgacAritrArya kitane prakAra ke haiM ? bhagavAna ne kahA-do prakAra zrI bhagavAne kahyuM-be prakAranA che. prathama samayavatI bAdara saMpAya sarAga cAritrAya ane aprathamasamayavatI bAdara saM5rAya sarAga cAritrAya athavA carama samayavatI bAdara saMparaya sarAga cAritrAya ane acarama samayavatI bAdara saMparAya sarAgacAritrAya. athavA trIjI rIte paNa emanA be bheda che-pratipAti ane apratipAti upazama zreNivALA pratipAti arthAt paDavAvALA ane kSapaka zreNi prapanna-prApta apratipAtI arthAt patana nahIM pAmanArA hoya che. A pUrvokta bAdara saMparAya sarAga cAritrAya kahevAyA sarAga cAritrAryanI paNa prarUpaNa thaI gaI. have vItarAga cAritrAryanI prarUpaNa kare che. prazna e che ke vItarAga cAritrAya keTalA prakAranA che? zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #522 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 508 prajJApanAsUtre trAryA dvividhAH prajJaptAH, 'taM jahA' tadyathA-'uvasaMtakasAyavIyarAyacarittAriyA ya upazAntakaSAyavItarAgacAritrAryAzca, 'khINakasAyavIyarAyacArittAriyA ya' kSINakapAyavItarAga cAritrAryAzca, tatra upazAntakaSAyavItarAgacAritrAryAn prarUpayitumAha'se kiM taM upasaMtakasAyavIyarAyacArittAriyA ?' atha ke te-katividhA ityarthaH, upazAntakaSAyavItarAgacAritrAryAH prajJaptAH ? bhagavAnAha- 'uvasaMtakasAyavIyarAyacArittAriyA duvihA paNNattA'-upazAntakaSAyavItarAgacAritrAryAH dvividhAH prajJaptaH, 'taM jahA' tadyathA-'paDhamasamaya uvasaMtakasAyavIyarAyacArittAriyA ya-prathamasamayopazAntakaSAyavItarAgacAritrAyazci, 'apaDhamasamayauvasaMtakasAyavIyarAyacArittAriyA ya' aprayamasamayopazAntakaSAyavItarAgacAritrAryAzca 'ahavA' athavA 'carimasamayauvasaMtakasAyavItarAyacArittAriyA ya' caramasamayopazAntakaSAyavItarAgacaritrAryAzca 'acarimasamaya uvasaMtakasAyabIyarAyacaritnAriyA ya' avaramasamayopazAntakapAyavItarAgacAritrAzceiti, prakRtamupasaMharati-se taM uvasaMtakasAyavIyarAyacaritAriyA'-te ete-pUrvoktAH, upazAntakaSAyavItarAgacAritrAryAH prajJaptAH, ke haiM, yathA-upazAntakaSAyavItarAgacAritrArya aura kSINakaSAyavIta. raagcaaritraary| __ aba upazAntakaSAyavItarAgacAritrArya kI prarUpaNA karate haiN| upazAntakaSAyavItarAgacAritrArya kitane prakAra ke haiM ? bhagavAn ne uttara diyA-do prakAra ke haiM-prathamasamayavartI aura apraghamasamayavartI, athavA caramasamayavartI aura acaramasamayavartI / inakA spaSTIkaraNa pUrvavat samajha lenA cAhie aura dhyAna meM rakhanA cAhie ki isa prakAra ke cAritrArya gyArahaveM guNasthAnavI jIva haiN| yaha upazAntakaSAyavItarAgacAritrArya kI prarUpaNA huI / zrI bhagavAne kahyuM-be prakAranA che. jemake upazAnta kaSAya vitarAga cAritrAya ane kSINa kaSAya vItarAga cAritrArya. have upazAnta kaSAya vItarAga cAritrAyanI prarUpaNuM kare cheupazAnta kaSAya vItarAga cAritrAya keTalA prakAranA che? zrI bhagavAne uttara Apebe prakAranA che-prathama samayavatI ane aprathama samayavatI, athavA carama samayavatI ane acarama samayavatI. enuM spaSTI karaNa pUrvanI jema samajI levuM joIe ane dhyAnamAM rAkhavuM joIe ke A prakAranA cAritrArya agIyAramA guNasthAnavatI jIva che. A upazAnta kaSAya vItarAga cAritrAryanI prarUpaNa thaI. zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #523 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra. pada 1 sU.39 samedacAritrAryanirUpaNam 509 atha-kSINakapAyavItarAgacAritrArthAna prarUpayitumAha-'se kiM taM khINakasAyavItarAyacaritAriyA ?' atha ke te-kativighAH kSINakaSAyavItarAgacAritrAryAH prajJaptAH? bhagavAnAha-'khINakasAyavIyarAyacarittAriyA duvihA paNNattA'-kSINakaSAyavItarAgacAritrAryA dvividhAH prajJaptAH ? 'taM jahA' tadyathA-'cha umatthakhINaphasAyavItarAyacarittAriyA ya'-chamasthakSINakapAyavItarAgacAritrAryAzca 'kevalikhINakasAyavIyarAyacArittAriyA ya' kevalikSINakaSAyavotarAgacAritrAryAzca, / tatra chadmasthakSINakapAyavItarAgavAritrAryAn prarUpayitumAha-'se kiM taM chaumatthakhINakasAyavIyarAyacarittAriyA ?'-atha ke te-kativighA ityarthaH, chadmasthakSIkSakapAyavItarAgacAritrAryAH prajJaptAH? bhagavAnAha 'chaumatthakhINakaSAyavIyarAyacarittAriyA duvihA paNNattA' chadmasthakSINakaSAyavItarAgavAritrAryA dvividhAH prajJaptAH 'taM jahA' tadyathA-'sayaMbuddhacha umatthakhINakasAyavIyarAyacArittAriyA ya' svayaMbuddhacchadmasthakSINakaSAyavItarAgacAritrAryAzca, 'buddhabohiya chaumatthakhINakasAyavIyarAyacArittAriyA ya' buddhabodhitacchanAsthakSINakapAyavItarAgacAritrArthAzca, atha-svayambuddhacchadmasthakSINakapAyavItarAgacAritrAryAn prarUpayitumoha-'se kiM taM sayaMbuddhachaumatthakhINakasAyavIyarAyacarittAriyA ?' atha ke te, katividhA ityarthaH svayambuddhachadmasthakSINakapAyavItarAgavAritrAryAH prajJaptAH ? bhagavAnAha-'sayabuddhachau____ aba kSINakaSAyacItarAgacAritrArya kI prarUpaNA karane ke lie kahate haiM-kSINakaSAyavItarAgacAritrArya kitane prakAra ke haiM ? bhagavAn ne uttara diyA-ye do prakAra ke hote haiM, yathA-chadmasthakSINakaSAyavItarAga. cAritrAya aura kevalIkSINakaSAyavItarAgacAritrArya / ___inameM se pahale chadmasthakSINakaSAyayItarAgacAritrArya kI prarUpaNA karate haiM / prazna kiyA gayA ki chadmasthakSINakaSAyavItarAgacAritrArya kitane prakAra ke haiM ? bhagavAna ne uttara diyA-do prakAra ke hai-svayaMbuddha aura buddhayodhita / svayaM vuddha-chadmastha kSINakaSAyavItarAgacAritrArya have kSINa kaSAya vItarAga cAritrAyanI prarUpaNa karavAne mATe kahe chekSINa kaSAya vItarAga cAritrA keTalA prakAranA che? zrI bhagavAne uttara A te be prakAranA hoya che, jemake -chadmastha kSINa kaSAya vItarAga cAritrAya ane kevalI kSINakaSAya vItarAga cAritrAya. emAMthI pahelA chamastha kSINakaSAya vItarAga cAritrAyanI prarUpaNa kare che. prazna karAye ke chamakSINa kaSAya vItarAga cAritrArya keTalA prakAranA che zrI bhagavAne uttara Ape-be prakAranA kahyA chesvayaMbuddha ane buddha bedhita. svayaMbuddha-chadmastha kSINa kaSAya vItarAga cAritrAyanA keTalA bheda che? zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #524 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre matthakhINakasAyavItarAyacarittAriyA duvihA paNattA'-svayambuddhacchadmasthakSINakaSAyavItarAgacAritrAryAH dvividhAH prajJaptAH, 'taM jahA' tadyathA-'paDhamasamayasayaM. buddhachaumatyakhINakasAyavIyarAyacArittAriyA ya' prathamasamayasvayambuddhacchadmasthakSINakaSAyavItarAgacAritrAryAzca, 'apaDhamasamayasayaMbuddhacha umatthakhINakasAyavIyarAyacarittAriyA ya' aprathamasamayasvayambuddhacchadmasthakSINakapAyavItarAgacAritrAryAzca-aprathamasamaye-dvayAdisamaye svayambuddhacchadmasthakSINakapAyavItarAgacAritrAryA ityarthaH, 'ahavA' athavA-'carimasamayasayaMbuddhachaumatthakhINakasAyavIyarAyacarittAriyA ya' caramasamayasvayambuddhacchadmasthakSINakaSAyavItarAgacAritrAryAzca, 'acarimasamayasayaMbuddhachaumatthakhINakasAyavIyarAyacArittAriyA ya' acaramasamayasvayaMbuddhacchadmasthakSINakaSAyavItarAgacAritrAryAzca, prakRtamupasaMharati-'se taM saMyaMbuddhakhINakasAyavItarAyacarittAriyA'-te ete-pUrvopadarzitAH svayambuddhakSINakaSAyavItarAgacAritrAryAH prajJaptAH, atha buddhabodhitacchadmasthakSINakaSAyavItarAgacAritrAryAn prarUpayitumAha-'se kiM taM buddhabohiyacha umatthakhINakasAyavIyarAyacarittAriyA ?' atha ke te, kativighA ityarthaH, buddhabodhitacchadmasthakSIkaSAya vItarAgacAritrAryAH prajJaptAH ? bhagavAnAha-'buddhabohiyachaumatthakhINakasAyavIyarAyacArittAriyA duvihA paNNattA' buddhabodhitacchadmasthakSINakaSAyavItarAgacAritrAryA dvividhAH prajJaptAH, 'taM jahA'-tadyathA 'paDhamasamayabuddhabohiya chaumatthakhINake kitane bheda haiM ? bhagavAn ne kahA-ye bhI do prakAra ke haiM-prathamasamayavartI aura aprathamasamayavartI, athavA caramasamayavartI aura acaramasamayavartI / yaha svayaM buddha chadmasthakSINakaSAyavItarAcAritrArya kI prarUpaNA huii| __ aba buddhabodhitachamasthakSINakaSAyayotarAgacAritrArya kI prarUpaNA kI jAtI hai| prazna kiyA gayA ki buddhabodhita chadmasthakSINakaSAya vItarAgacAritrArya / kitane prakAra ke haiM ? bhagavAn ne uttara diyAbuddhabodhita chamasthakSINakaSAya vItarAgacAritrAyeM do prakAra ke haiM zrI bhagavAne kahyuM. teo paNa be prakAranA che-prathama samayavatI ane aprathama samayavatI, athavA carama samayavatI ane acarama samayavatI A svayaMbaddha chadmastha kSINakaSAya vItarAga cAritrAyanI prarUpaNa karAyelI che. have buddhabodhita chadmastha kSINakaSAya vItarAga cAritranI prarUpaNa karAya che. prazna karA ke buddhAdhita chadmastha kSINakaSAya vItarAga cAritrArya keTalA prA2nA cha ? zrI bhagavAne uttara Ape-buddhAdhita chadmastha kSINakaSAya vItarAga cAritrAya be prakAranA che-prathama samayavatI ane aprathama samayavatI. zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #525 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra. pada 1 sU.39 samedacAritrAryanirUpaNam 511 kasAyavIyarAyacarittAriyA ya' prathamasamayabuddhabodhitacchadmasthakSINakaSAyavItarAgacAritrAryAzca, 'apaDhamasamayabuddhabohiyachaumatthakhINakasAyavIyarAyacAmittAriyA ya' -aprathamasayayuddhabodhitacchadmasthakSINakaSAyavItarAgacAritrAryAzca, 'ahavA carimasamayabuddhabohiyachaumatthakhINakasAyavIyarAyacamittAriyA ya'-athavA-caramasamayabuddhabodhitacchadmasthakSINakaSAyavItarAgacAritrAca, 'acarimasamayabuddhabohiyachaumatthakhINakasAyavIyarAyacArittAriyA ya' acaramasamayabuddhabodhitacchadmasthakSINakaSAyavItarAgacAritrAryAzceti, prakRtamupasaMharanAha- se taM buddhavohiyachaumatthakhINakasAyavIyarAyacarittAriyA' te ete-upayuktAH buddhAbodhitacchadmasthakSINakaSAyavItarAgacAritrAryAH prajJaptAH, 'se taM cha umatthakhINakasAyavIyarAyacarittAriyA-te ete-pUrvoktAH, chadmasthakSINakaSAkavItarAgacAritrAryA prajJaptAH, ___ atha kevalikSINakaSAyavItarAgacAritrAryAn prarUpayitumAha- se kiM taM kevali khINakasAyavIyarAyacarittAriyA ?' atha ke te, kativighA ityarthaH, kevalikSINakaSAyavItarAgacAritrAryAH prajJaptAH ? bhagavAnAha-'kevalikhINakasAyavIyarAyacarittAriyA davihA paNNattA' kevalikSINakaSAyavItarAgacAritrAryA dvividhAH prajJaptAH, 'taM jahA'-tadyathA 'sajogikevalikhINakasAyabIyarAyacarittAriyA ya'-sayogike valikSINakaSAyavItarAgacAritrAryAzca, 'ajogikevalikhINakasAyavIyarAyacarittAprathamasamayavartI aura aprathamasamayavartI athavA caramasamamavartI aura acrmsmyvrtii| yaha buddhabodhita chadmasthakSINakaSAya vItarAgacAritrArya kI prarUpaNA huii| ___ aba kevalikSINakaSAvItarAgacAritrArya kI prarUpaNA kI jAtI hai| kevalikSINakaSAyavItarAcAritrArya kitane prakAra ke haiM ? bhagavAn uttara dete haiM-do prakAra ke haiN| ve isa prakAra-sayogikevalikSINakaSAyavIta. rAgacAritrArya aura ayogikevlikssiinnkssaayviitraagcaaritraary| sayogikevalikSINakaSAyavItarAgacAritrArya kitane prakAra ke haiM ? bhagavAna ne kahA-do prakAra ke haiM-prathamasamayavartI aura aprathamasamayavartI athavA caramasamayavartI aura acaramasamayavartI / yaha sayogikecalikSINakaSAyavItarAgacAritrArya kI prarUpaNA huii| athavA carama samayavatI. ane acaramasamayavatI A buddhAdhita chadmastha kSINakaSAya vItarAga cAritrAryanI prarUpraNA thaI. have kevali kSINakaSAya vItarAga cAritrAryanI prarUpaNa karAya che-kevali kSINakaSAya vItarAga cAritra keTalA prakAranA che ? zrIbhagavAna uttara de che- be prakAranA che teo A prakAre che-sagikevali kSINakaSAya vItarAgacAritrAya ane agi kevali kSINakaSAya vItarAgacAritrArtha zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #526 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 512 prajJApanAsUtre riyA ya'-ayogikevalikSINakaSAyavItarAgacAritrAryAzceti, tatra sayogikevalikSINakapAyavItarAgacAritrAryAn prarUpayitumAha-'se kiM taM sajogikevalikhINakasAyavIyarAyacarittAriyA ?'-atha ke te kativighA ityarthaH, sayogikevalikSINakaSAyavItarAgacAritrAryAH prajJaptAH ? bhagavAnAha-'sajogikevalikhINakasAyavIyarAyacaritAriyA duvihA paNNattA'-sayogikevalikSINakaSAyavItarAgacAritrAryAH dvividhAH prajJaptAH, 'taM jahA' tadyathA-'paDhamasamayasajogikevalikhINakasAyavIyarAyacarittAriyA ya'-prathamasamayasayogikevalikSINakapAyavItarAgacAritrAzci, 'apaDhamasamayasajogikevalikhINakasAyavIyarAyavarittAriyA ya-aprathamasamayasayogikevalikSINakaSAyavItarAgacAritrAryAzceti, tatra aprathamasamaye - dvayAdisamaye ityarthaH, sayogi kevalikSINakaSAyavIyarAgacAritrAryA ityarthaH, 'ahavA'-athavA 'carimasamayasajogikevalikhINakasAyavIyarAyacarittAriyA ya' caramasamayasayogikevalikSINakapAyavItarAgacAritrAryAzca, 'acarimasamayasajogikeva likhINakasAyavIyarAyacarittAriyA ya-acaramasamayasayogikevalikSINakapAyavItarAgacAritrAryAzceti, tadupasaMhAramAha-'se taM sajogikevalikhINakasAyavIyarAyacarittAriyA' te ete pUrvoktAH, sayogikevalikSINakapAyavItarAgacAritrAryAH prajJaptAH, athAyogikevalikSINakaSAyavItarAgacAritrAryAn prarUpayitumAha-'se ki taM ajogikevalikhINakasAyavIta. rAyacarittAriyA ?' atha ke te katividhA ityarthaH 'ayogikevalikSINakaSAyavItarAgacAritrAryAH prajJaptAH ? bhagavAnAha 'ajogikevalikhINakasAyavIyarAyacarittAriyA duvihA paNNattA' ayogikevalikSINakapAyavItarAgacAritrAryA dvividhAH prajJaptAH, 'taM jahA' tadyathA 'padmasamayaajogikevalikhINakapsAyavIyarAyacarittAriyA ya-prathamasamayAyogikevalikSINakaSAyavItarAgacAritrAryAca, 'apaDhamasamayaajogikevalikhINakasAyavIyarAyacarittAriyA ya'-aprathamasamayAyogikevalikSINa kaSAyavotarAgacAritrAyazthi, 'ahavA' athavA-'carima samayaajogikevalikhINakasAyavIyarAyacarittAriyA ya' caramasamayAyogikevalikSINakapAyavItarAgacAritrAryAtha. 'acarimasamayaajogikevalikhINakasAyapIyarAyacarittAriyA ya-acaramasamayAyogikevalikSINakaSAyavItarAgacAritrAzci, tadupasaMhAramAha- se taM ajogikevalikhoNakasAyavIyarAyacarittAri yA'-te ete pUrvoktAH ayogikevalikSINakaSAya ayogikevalikSINakaSAyavItarAgacAritrArya kitane prakAra ke haiM ? bhagavAn uttara dete haiM-do prakAra ke haiM-prathamasamayavartI aura aprathamaH sagI kevali kSINa kaSAya vItarAga cAritrA keTalA prakAranA kahelA che? zrIbhagavAne kahyuM-be prakAranA che prathama samayavatI ane aprathama samayavatI athavA carama samayavatI ane acarama samayavatI. A agI kevali kSINa zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #527 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyayodhinI TIkA pra. pada 1 sU.39 samedacAritrAryanirUpaNam 513 vItarAgacAritrAryAH prajJaptAH 'se taM kevalikhINakasAyavIyarAyacarittAriyA'-te ete pUrvoktAH, kevalikSINakapAyavItarAgacAritrAryAH prajJaptAH, 'se taM khINakasAya vIyarAyacarittAriyA'-te ete-pUrvoktAH, kSINakaSAyavItarAgacAritrAryAH prajJaptAH, 'se taM vIyarAyacarittAriyA ya-te ete-pUrvoktAH, vItarAgacAritrAryAH prajJaptAH, mUlam-ahavA-carittAriyA paMcavihA paNNattA, taM jahAsAmAiya carittAriyA1, chedokTAyaNiyacarittAriyA2, parihAravisuddhiyacarittAriyA3, suhamasaMparAyacarittAriyA4, ahakkhAya carittAriyAya 5|se ki taM sAmAiyacarittAriyA? sAmAiyacaritAriyA duvihA paNNattA,taM jahA-ittariyasAmAiyacarittAriyAya, Ayakahiya sAmAiyacarittAriyA y| settaMsAmAiyacarittAriyA |1|se kiM taM chedokTAvaNiyacarittAriyA ? chedovaTrAvaNiyacarittAriyA duvihA paNNattA, taM jahA-sAiyArachedopaTAvaNiyacarittA. riyA ya, niraiyArachedovaDhAvaNiyacarittAriyA ya / se taM chedovttraavnniycrittaariyaa|2| se kiM taM parihAravisuddhiyacarittAriyA ? parihAravisuddhiyacarittAriyA duvihA paNNattA, taM jahA-nivi. samANaparihAravisuddhiyacarittAriyA ya, nivviTakAyaparihAra visuddhiyacarittAriyA ya / se taM prihaarvisuddhiycrittaariyaa|| se kiM taM suhamasaMparAyacarittAriyA ? suhamasaMparAyacarittAriyA duvihA paNNattA, taM jahA-saMkilissamANasuhamasaMparAyacarittA riyA ya, visujjhamANasuhamasaMparAyacarittAriyA ya / se taM suhuH samayavartI. athavA caramasamayavartI aura acrmsmyvrtii| yaha ayogikevalikSINakaSAyayItarAgacAritrArya kI prarUpaNA huI / keli. kSINakaSAyavItarAgacAritrArya kI prarUpaNA bhI ho gaI aura sAtha hI kSINakaSAyavItarAgacAritrArya kI bhI prarUpaNA pUrI ho gii| isake sAtha hI vItarAgacAritrArya kA varNana bhI samApta ho gyaa| kaSAya vItarAga cAritrAryanI prarUpaNa thaI ane sAthe ja kSINa kaSAya vItarAga cAritrAnI prarUpaNa thaI gaI ane sAthe ja kSINa kaSAya vItarAga cAritrAryanI prarUpaNa purI thaI gaI. tenI sAthe ja vItarAga cAritrAryanuM varNana paNa samApta thayuM. zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #528 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre masaMparAyacarittAriyA ya / / se kiM taM ahakkhAyacarittAriyA? ahakkhAyacarittAriyA duvihA paNNattA, taM jahA-chaumatthaahakkhAyacarittAriyA ya, kevaliahakkhAyacarittAriyA y| se taM ahakkhAyacarittAriyA / 5 / se taM crittaariyaa| se taM anniddripttaariyaa| se taM kmmbhuumgaa| se taM gambhavakkaMtiyA / se taM maNussA ||suu040|| chAyA-atha ke te sAmAyikacAritrAryAH ? sAmAyikacAritrAryA dvividhAH prajJaptAH, tadyathA-itvarikasAmAyikacAritrAryAzca, yAvatkathikasAmAyikacAritrAryAtha2 / te ete sAmAyikacAritrAryAH 2 / atha ke te chedopasthApanIyacAritrAryAH? zabdArtha-(ahavA) athavA (carittAriyA) caritrArya (paMcavihA) pAMca prakAra ke (paNNattA) kahe haiM (taM jahA) ve isa prakAra (sAmAiyacArittAriyA) sAmAyikacAritra se Arya (chedovaTThAvaNiyacarittAriyA) chedopasthApanika cAritra se Arya (parihArapisuddhiyacarittAriyA) parihAra vizuddhikacAritrArya (suhumasaMparAyacarittAriyA) sUkSmasamparAyacAritra se Arya aura (ahakkhAyacarittAriyA) yathAkhyAta cAritra se Arya / (se kiM taM sAmAiyacarittAriyA ?) sAmAyika cAritra se Arya kitane prakAra ke haiM ? (duvihA paNNattA taM jahA) do prakAra ke kahe haiM, yathA (ittariyasAmAiyacarittAriyA ya) isarika sAmAyika cAritrArya (AvakahiyasAmAiyacarittAriyA ya) yAvatkathika sAmAyika cAritrArya (se taM sAmAiyacarittAriyA) yaha sAmAyika cAritrArya hue| (se kiM taM chedovadyApaNiyacarittAriyA ?) chedopasthApanika cAri hAtha-(ahavA) PAthavA (carittAriyA) yAtriya (paMcavihA) pAMya 54 / 2 / (paNNattA) 4aa cha (taM jahA) te mArIte (sAmAiyacArittAriyA) sAmAyiyAritra thI 21 (chedovaTThAvaNIyacArittAriyA) cheho52thA pani4 yAtriyI mArya (parihAra visuddhiyacarittAriyA) 52 / 2 vizuddhi yAritrAya (suhumasaMparAyacarittAriyA) sUkSma sarAya yAtriyI mAya mane (ahakkhAyacarittAriyA) yathAbhyAtayAritrathI mAya (se kiM taM sAmAiyacarittAriyA ?) sAmAyi4 yAtriyI mAyA - 2 // cha ? (samAiyacArittAriyA ?) sAmAyi yAtriIya (duvihA paNNattA taM jahA) me prA2nA cha bha3 (ittariyasAmAiyacarittAriyA ya) dhatva samAyi4 yAstriAya (AvakahiyasAmAiyacarittAriyA ya) yAvat thi4 sAmAyi4 yAzivAya (se ttaM somAiyacarittAriyA) 23 / sAmAthi yAtriya thayA (se kiM taM chedovadvAvaNiyacarittAriyA) chopasthAniya yAtriya sA zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #529 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra. pada 1 sU. 40 samedacAritrAryanirUpaNam chedopasthApanIyacaritrArthI dvividhAH prajJaptAH, tadyathA - sAticAra chedopasthApanIyacAritrAryAzva, niraticArachedopasthApanIya vAritrAryAdha, te ete chedopasthApanIyacAritrAryAH 2 / atha ke te parihAravizuddhikacAritrAryAH ? parihAravizuddhikacAri - trAryAH dvividhAH prajJaptAH, tadyathA - nirvizyamAna parihAravizuddhikacAritrAryAMca, nirviSTakAyika parihAra vizuddhikacAritrAryAvara / te ete parihAravizuddhikacAri - trAryAH 3 / atha ke te sUkSmasaMparAyacAritrAryAH ? sUkSmasamparAyacAritrAryA dvividhAH prajJaptAH, tadyathA - saMklizyamAna sUkSmasamparAya cAritrAryAzca vizudhyamAnasUkSma samparAyacAritrAryAzca / te ete sUkSmasamparAyacAritrAryAH 4 / atha trArya kitane prakAra ke haiM ? ( dubihA paNNattA) do prakAra ke kahe haiM (taM jahA ) ye isa prakAra haiM ( sAiyArachedopaTTAvaNiyacaritAriyA ya) sAticAra chedopasthApanika cAritrArya aura (niraiyArachedovadvAvaNiya caritAriyA ya) niraticAra chedopasthApanika cAritrArya (se ttaM chedopavaDAvaNiyacaritAriyA) yaha chedopasthApanikacaritrArya kI prarUpaNA huii| ( se kiM taM parihAravizuddhiyacaritAriyA ?) parihAra vizuddhika cAritrArya ke kitane bheda haiM ? (duvihA paNNattA taM jahA ) do prakAra ke kahe haiM, yathA (nivvisamANaparihAravisuddhiyacAritAriyA ya) nirvi iyamAna parihAra vizuddhikacaritrArya aura (nivdhikAya parihAravisudviyacaritAriyA ya) nirviSTakAyika parihAravizuddhika caritrArya (se taM parihAravisudviyacaritAriyA ) yaha parihAravizuddhi cAritrArya kI prarUpaNA huI / (se kiM taM suhumasaMparAyacaritAriyA ?) sUkSmasamparAya aaranA che ? ( duvihA paNNattA ) me aAranA udyA che (taM jahA) tethe yA prahAre (sAiyAra chedovaTThAvaNiyacaritAriyA ya) sAtiyAra cheopasthApani yaritrArya ma (niraiyArachedovAvaNiyacarittAriyA ya) niratiyAra chehopasthApani yari. zrArya (se ttaM chedovadvAvaNiyacarittAriyA ) mA chedepasthApanika cAritrAnI prarUpaNA thaI (se kiM taM parihAravisuddhiya caritAriyA ? ) parihAravizuddhi cAritrAryanA keTalA bheda che? arthAt parihAravizuddhika cAritrA keTalA prakAranA kahyA che ? (dubihA paNNattA taM jahA) meM ahAranA nema (nivvisamANaparihAravisuddhiya caritAriyA ya) nirvizamAna pariddhAra vizuddhi cAritrArya ane (nivvidbhakAya parihAravisuddhiyacarittAriyA ya) nirviSTAyi parihAra vizuddhi cAritrArya parihAravizuddhi cAritrAryanI (settaM parihAra viddhicaritAriyA) mA prarUpaNA thai 515 zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #530 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 516 prajJApanAsUtre ke te yathAkhyAtacAritrAryAH ? yathAkhyAtavAritrAryA dvividhAH prajJaptAH, tadyathA - chadmasthayathAkhyAtacAritrAryAzca kevaliyathAkhyAtacAritrAryAzca / te ete yathAkhyAtacAritrAryAH 5 / te ete cAritrAryAH 1 / te ete avRddhiprAptAryAH / te ete karmabhUmikAH / te ete garbhavyutkrAntikAH / te ete manuSyAH ||sU040|| / cAritrArya kitane prakAra ke haiM ? (duvihA paNNattA) do prakAra ke kahe haiM ( taM jahA ) ve isa prakAra ( saMkilissamANa suhumasaM parAyacaritAriyA ya saMklizyamAna sUkSma samparAya cAritrArya aura (visujjhamANahumasaMparAyacaritAriyA ) vizuddhayamAnasUkSmasaMpa rAya cAritrArya (se ttaM suhumasaMparAyacarittAriyA) yaha sUkSmasamparAya cAritrArya kI prarUpaNA huI / (se kiM taM ahamkhAyacaritAriyA ?) yathAkhyAta cAritrArya kitane prakAra ke haiM ? (duvihA paNNattA) do prakAra ke kahe haiM (taM jahA ) ve isa prakAra ( chaumattha ahakkhAyacarittAriyA ya) chadmastha yathAkhyAta cAriArya aura (kevaliakkhA yacarittAriyA ya) kevali yathAkhyAta cAricArya (se akkhAyacaritAriyA) yaha yathAkhyAta cAritra se Arya kI prarUpaNA huI / (setaM caritAriyA) ye cAritrArya hue (se taM aNipittAriyA) ye amRddhiprApta Arya hue ( se taM kammabhUmagA) yaha karma - ( se kiM taM suhumasaMparAya caritAriyA ?) sUkSma sauMparAya cAritrArya DeTasA prahAranA che ? (duvihA paNNattA) te me prAranA hyA che (taM jahA ) tetheo mA prAre che (saMkilisa mANasuhuma saMparAyacaritAriyA ya) saMvizyamAna sUkSmasa parAya yAritrArya bhane (visujjhamANasusu huma saMpara(yaca rittariyA ya) vizuddhayamAna sUkSmasaMparAya yaritrArya (se ttaM suduma saMparA yacaritAriyA) yA sUkSma sauMparAya caaritraanI prarUpaNA thai ( se kiM taM ahakkhA yacAritAriyA ?) yathANyAta aritrArya DeMTalA prAra nA che ? ( duvihA paNNattA) meM prAranA yA che (taM jahA ) tetheo bhA prahAre che (chattha ahakhAcAritAriyA ya) 76bhastha yathAjyAta yAritrArya bhane (kevala akkhAya caritAriyA ya) devasI yathAbhyAta cAritrArya. ( se ttaM ahakkhAyacarittAriyA) yA yathAbhyAta yAstrithI AryanI pr3paNA thaI (se ttaM carittAriyA) mA prahAre yAritrArya hyA che. ( se ttaM aNiDhipattAriyA ) ramA vRddhi prApta mArya thayA ( se ttaM kammabhUmagA) mA umalUnI prathA zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #531 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra. pada 1 sU. 40 samedacAritrAryanirUpaNam 517 TIkA-'ahavA' athavA-'carittAriyA paMcavihA paNNa tA'-cAritrAryAH pazca vidhAH prajJaptAH, 'taM jahA'-tadyathA-'sAmAiyacarittAriyA'-sAmAyikacAritrAryAH 2, 'parihAravisuddhi carittAriyA'-parihAravizuddhikacAritrAryAH 3, suhumasaMparAyacarittAriyA'-sUkSmasaMparAyacAritrAyaH 4, 'ahakkhAyacArittAriyA ya yathAkhyAtacaritrAzci, tatra sAmAyikAdicAritrANAM svarUpamAha-samorAgadveSarahitvAd Aya: samyagdarzanAdiprAptiH samApaH, ayazcAnyAsAmapi sAdhukriyANAmupalakSaNaM, sarvAsAmapi sAdhukriyANAM rAgadveSazUnyatvAt samAyena nirvRttaM-sampannaM, samAye bhavaM vA sAmAyikam athavA-samAnAM jJAnadarzanacAritrANAmAyo lAbhaH samAyaH, samAya bhUmakoM kI prarUpaNA huI (settaM gambhavakkaMtiyA) yaha garmajoM kI prarUpaNA huI / (se taM maNussA) yaha manuSyoM kI prarUpaNA huii| // 40 // ___TIkArtha-athavA cAritrArya pAMca prakAra ke kahe haiM / ve isa taraha haiM(1) sAmAyika cAritrArya arthAt sAmAyikacAritra kA ArAdhana karane ke kAraNa Arya (zreSTha-uttama) isI prakAra (2) chedopasthapanIya cAritrArya (3) parihAravizuddhicAritrArya (4) sUkSmasamparApacAritrArya aura (5) yathAkhyAtacAritrArya / sAmAyika cAritra Adi ke svarUpa kA kathana isa prakAra hai-rAga-dveSa se rahita hone ke kAraNa sama jo Aya arthAt samyagdarzana Adi kI prApti, use 'samAya' kahate haiN| yaha sAdhu kI anya kriyAoM kA bhI upalakSaNa hai, kyoMki sAdhu kI samasta kriyAeM rAga-dveSa se zunya hotI haiM, jo 'samAya' se utpanna-sampanna ho yA samAya meM utpanna hone vAlA ho vaha 'sAmAyika' hai / athavA 'sama' arthAt jJAna, darzana aura cAritra kA Aya arthAt lAbha 'samAya' tha4 (se ttaM gambhavakaMtiyA) An In anii 53524 (se taM maNussA) mA bhanudhyAnI pr35|| 27 // sU. 40 // TIkArya-athavA cAritrAya pAMca prakAranA kahelA che. teo A prakAre che (1) sAmAyika cAritrAya arthAt sAmAyika cAritranI ArAdhanA karavAne kAraNe Arya (zreSTha-uttama) eja rIte chede pasthApanIya cAritrArya (3) parihAravizuddha cAritrAya (4) sUma saMparAya cAritrAya ane (5) yathAkhyAta cAritrArtha sAmAyika cAritra AdinA svarUpanuM kathana A prakAre che rAga-dveSathI, rahita hovAthI sama je Aya arthAt samyagdarzana AdinI prApti, tene "samAya kahe che. A sAdhunI anya kriyAonuM paNa upalakSaNa che, kemake sAdhunI samasta kiyAo rAgadveSathI zUnya hoya che. je "samAya thI utpanna-sampanna hoya agara samAyamAM utpanna thanAra hoya te sAmAyika che. athavA "sama arthAta zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #532 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 518 prajJApanAsUtre eva sAmAyikam-sAvadyakarmaviratirUpam tacca dvividham-ityaraM, yAvatkathikaM ca, tatra itvaraM bharatairAvateSu AdyantimatIrthakaratIrtheSu anAropitamahAvratasya zaikSakasya vijJeyam yAvatkathikantu dIkSAgrahaNakAlAdArabhyAprANoparamAt tacca bharatairAvata bhAvimadhyadvAviMzatitIrthakaratIrthAntaragatAnAM videhatIrthakaratIrthAntaragatAnAzca sAdhUnAmavagantavyam, teSAmupasthApanAyA abhAvAt tathA coktam / 'savvamiNaM sAmAiyacheyAivisesiyaM puNa viminnaM / avisesaM sAmAiyaciyamiha sAmannasannAe // 1 // kahalAtA hai aura samAya hI 'sAmAyika' hai jisakA tAtparya hai sAyadya kRtyoM se virata honA / sAmAyika ke do bheda haiM -ityara aura yAvatkathika / bharata aura airavata kSetroM meM, prathama aura carama tIrthaMkara ke tIrtha meM, jisameM mahAvratoM kA AropaNa na kiyA gayA ho aise zaikSya kA cAritra itvarasAmAyikacAritra kahalAtA hai / yAvatkathika sAmAyika cAritra dIkSAgrahaNa kAla se lekara jIvana paryanta hotA hai| yaha cAritra bharata aura airavata kSetra ke, bIca ke bAIsa tIrthakaroM tathA videhakSetra ke tIrthakaroM ke tIrtha ke sAdhuoM ko hotA hai, kyoM ki unakA upasthAna nahIM hotA arthAt unheM dUsarI bAra dIkSA nahIM dI jAtI / kahA bhI hai-'yaha cAritra sAmAyika chedopasthApanika Adi vizeSaNoM se viziSTha hokara aneka prakAra kA ho jAtA hai kintu sAmAnyarUpa se sAmAyika cAritra hI hai // 1 // jJAna, darzana ane cAritrane Aya arthAt lAbha samAya" kahevAya che. ane samAya eja "sAmAyika che enuM tAtparya che sAvadya kRtyathI virata thavuM. sAmAyikanA be bheda che-Ivara ane yAvatkAthika. bharata ane aravata kSetramAM. prathama ane carama tIrthaMkaranA tIrthamAM jeNe mahAvratanuM AropaNa na karyuM hoya evA zikSanuM cAritra Ivara sAmAyika cAritra kahevAya che. yAvaskathika sAmAyika cAritra dIkSA grahaNa kALathI laIne jIvana paryanta hoya che. A cAritra bhArata ane airAvata kSetranA vacalAM bAvIsa tIrthakara tathA videha kSetranA tIrthakaronA tIrthanA sAdhuone hoya che, kemake teonuM upasthAna nathI hotuM arthAt emane bIjIvAra dIkSA nathI apAtI. kahyuM paNa che-A cAritra sAmAyika chedo sthAnika Adi vizeSaNothI viziSTa banIne aneka prakAranA banI jAya che. kintu sAmAnya rUpe sAmAyika cAritra ja che ke 1 zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #533 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - prameyabodhinI TIkA pra. pada 1 sU. 40 samedacAritrAryanirUpaNam 519 sAvajjajogaviraitti tattha sAmAiyaM duhA taM ca / ittaramAvakahatiya paDhamaMtimajiNANaM // 2 // titthesu aNAroviyavayassasehassathovakAlIyaM / sesANamAyakahiyaM titthesu videhayANaM ca // 3 // atha he bhadanta ! itvaramapi sAmAyikaM karomi, sAmAyikaM yAvajjIvamityevaM yAvadAyuH svIkRtam, tadanantaram upasthApanAkAle tatparityAgaM kurvataH kayaM na pratijJAhAnidoSaH ? iti cedatrocyate-sarvamevedaM cAritramavizeSAt sAmAyikaM vartate, sarvatrApi sAvayayogaviratisadbhAvAt, kevalaM chedAdivizuddhi vizeSavizeSyamANa ___'sAmAyika kA artha hai sAyadyayoga kA tyAga / sAmAyika ke do bheda haiM-itvarika arthAt alpakAlika aura yAvatkathika arthAt jIvana paryanta kI / ityarikasAmAyika cAritra prathama aura aMtimatIrthakaroM kezAsana meM hI, jisameM mahAvratoM kA AropaNa na kiyA gayA ho aise zaikSa ko alpakolika hotA hai / zeSa arthAt madhyavartI bAIsa tIrthakaroM ke tathA videhakSetra ke zAsana meM yAyatkathika sAmAyika cAritra hotA hai // 2-3 // prazna-bhagavan ! itvarika sAmAyika bhI 'karemi bhaMte ! sAmAiyaM jAvajIcaM' arthAt he bhagavan ! maiM jIvana bhara ke lie sAmAyika aMgI. kAra karatA hUM' isa prakAra kI pratijJA pUrvaka aMgIkAra kI jAtI hai| tatpazcAt upasthApanA (mahAvatAropaNa) ke samaya usakA parityAga kara dene se pratijJAbhaMga kA doSa kyoM nahIM hotA? samAdhAna-yaha samagra cAritra sAmAnya rUpa se sAmAyika hI hai, sAmAyikane artha che sAvadha vega tyAga. sAmAyikanA be bheda cheirika arthAt alpakAlika ane yAvatakathika arthAt jIvana paryantanI. irika sAmAyika cAritra prathama ane antima tIrthaMkaranA zAsanamAMja jemAM mahAvratanuM AropaNa na karyuM hoya evuM zikSane a5kAlika hoya che. bAkInA arthAta madhyavatI bAvIsa tIrthakaronA tathA videha kSetranA tIrthakaronA zAsanamAM yAvarkathika sAmAyika cAritra thAya che ke 2-3 che prazna-bhagavan pa2i4 sAmAyi: 5 (karemi bhaMte ! sAmAiyaM jAvajjIva) arthAt he bhagavana ! huM jIvana paryanta sAmAyika aMgIkAra karUMchuM AvA prakAranI pratijJA sAthe aMgIkAra karAya che. tyAra pachIthI upasthApanA (mahA vratAropaNa) samaze tene parityAga karI devAthI pratijJA bhaMgano doSa kema nathI lAgatuM ? samAdhAna-A samagra cAritra sAmAnya rUpe sAmAyika ja che, kemake zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #534 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 520 prajJApanAsUtre marthataH zabdAntarazca vividhatvaM prApnoti, tasmAdyathA yAvatkathikaM sAmAyika chedopasthApanazca paramavizuddhi vizeSarUpasUkSmasamparAyAdi cAritrAvAptau na bhaGgamApadyate tathA itvaramapi sAmAyikaM vizuddhivizeSarUpacchedopasthApanAvAptau na bhaGgamApnoti, apitu pravajyAparityAgAnantaraM tadbhaGgamApadyate, natu tasyaiva vizuddhi vizeSAvAptau bhaGgApattiH, tathAcoktam / 'unnikkhamao bhaMgo jo puNa taM ciyakarei suddhayaraM / sannAmettavisihaM muhumaM piva tassa ko bhaMgo ? // 1 // chAyA-unniSkrAmato bhaGgo yaH punastaM cayaM karoti zuddhataram / ___ sajJAmAtraviziSTaM sUkSmamiva tasya ko bhaGgaH // 1 // kyoMki sabhI meM sAvadyayoga kA parityAga kiyA jAtA hai, kevala cheda Adi vizuddhi kI vizeSatA ke kAraNa unakA nAma aura artha pRthaka -pRthaka hogayA hai| ataeva jaise yAvatkathika sAmAyika aura chedopasthApanacAritra atyanta vizuddha sUkSmasamparAyacAritra kI prApti hone para bhagna nahIM ho jAtA, isI prakAra itvarikasAmAyika kA bhI vizeSa vizuddha chedopasthApanA cAritra kI prApti hone para bhaMga nahIM hotaa| usakA bhaMga totabhI hotA hai jaba pravrajyA kA parityAga kara diyA jAya / usakI adhika vizuddhatA prApta karane para bhaMga nahIM hotaa| kahA bhI hai 'jo sarvavirati sAmAyika ko aMgIkAra karake bAda meM dIkSA kA parityAga kara de usI kI sAmAyika bhaMga hotI hai| kintu jo sAmApika kI hI adhika vizuddharUpa meM ArAdhanA karatA hai, vaha sAmAyika ke bhaMga kA bhAgI nahIM hotA / jaise sUkSmasamparAya cAritra kI prApti badhAmAM sAvagha yogane parityAga karAya che, kevala cheda vigere vizahitI li. zeSatAnA kAraNe teonA nAma ane artha pRthak pRthapha thaI gaela che. tethIja jema yAvatruthika sAmAyika ane chedapasthApana cAritra atyanta vizaddha sUma saMparA cAritranI prApti thavAthI bhagna thaI jatAM nathI evI ja rIte, ivarika sAmAyikane paNa vizuddha chedepasthApanA cAritranI prApti thavA chatAM paNa bhaMga nathI thatA. teno bhaMga te tyAre thAya ke jyAre pratrajyAno parityAga karI devAya. tenI adhina vizuddhatA prApta karavAthI bhaMga thato nathI. kahyuM paNa che ke je sarvavirati sAmAyikane aMgIkAra karIne pachIthI dIkSAno parityAga karI de tenuM sAmAyika bhaMga thAya che. paraMtu je sAmAyikanI ja adhika viza rUpamAM ArAdhanA kare che. te sAmAyikanA bhaMgane bhAgI nathI thatuM. zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #535 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra. pada 1 sU. 40 samedacAritrAryanirUpaNam evam-chedaH pUrvaparyAyasya upasthApanA ca mahAvrateSu yasmin cAritre tacche. dopasthApanaM, tacca dvivigham-sAticAraM, niraticArazca, tatra niraticAraM gaditvarasAmAyikavataH zaikSakasyAropyate tIrthAntarasaMkrAntau vA, yathA pArzvanAthatIrthAd vArddhamAnatIrtha saMkramaNaM kurvataH paJcayAmapratipattau, sAticAra-yanmUlaguNaghAtinaH punarvatoccAraNam, tathoktam 'sehassa niraiyAraM titthaMtarasaMkameva taM hojjaa| mUlaguNaghAiNo sAiyAramubhayaM ca TThiyakappe // 1 // chAyA-zaikSasya niraticAraM tIrthAntarasaMkrAmevA tadbhavet / mUlaguNa rAtinaH sAticAramubhayaJca sthitakalpe // 1 // tatrobhayaM-sAticAraM niraticAra, sthitakalpe-prathamAntimanIrthakaratIrthakAle hone para sAmAyika yA chedopasthApanA cAritra kA bhaMga nahIM hotaa| vastutaH ina cAritroM meM nAma mAtra kA hI bheda hai, vAstava meM samI sApadyavirati rUpa hI haiN| chedopasthApana jisa cAritra meM pUrvaparyAya kA cheda aura mahAvatoM meM upasthApana kiyA jAtA hai, vaha chedopasthApana cAritra kahalAtA hai| chedopasthApana cAritra ke do bheda haiM-sAticAra aura niraticAra / niraticAra chedopasthApana cAritra vaha hai jo itvarika sAmAyika vAle zaikSa ko diyA jAtA hai athavA eka tIrtha se dUsare tIrtha meM jAne para aMgIkAra kiyA jAtA hai| jaise pArzvanAtha ke tIrtha se barddhamAna ke tIrtha meM Ane vAle zramaNa ko pAMca mahAvrata rUpa cAritra aMgIkAra karane para diyA jAne vAlA chedopasthApana cAritra niraticAra hai / mUla guNa kA jemake sUkSma saMparAya cAritranI prApti thaye sAmAyika agara chedo pasthApanA saMparA cAritrano bhaMga nathI thatuM. vastutAe A cAritromAM nAma mAtrane ja bheda che. vAstavamAM badhAM sAvadya virati rUpa ja che. chedapasthApana je cAritramAM pUrva paryAyane cheda ane mahAvratamAM upasthApana karAya che, te chede pasthapAna cAritra kahevAya che. chedaparathApana cAritranA be bheda che-sAticAra ane niraticAra. chedepasthApana cAritra te che ke je Ivarika sAmAyika vALA zikSane apAya che. athavA eka tIrthamAMthI bIjA tIrthamAM jatI vakhate aMgIkAra karAya che jemake pArzvanAthanA tIrthathI vardhamAnanA tIrthamAM AvanArA zramaNanA pAMca mahAvata rUpe cAritra aMgIkAra karatA ApavAmAM AvanArUM chedo pasthApana cAritra niraticAra che. pra0 66 zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #536 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 522 prajJApanAsUtre ityayaH, tayA-pariharaNaM parihAra:-tapovizeSastena vizuddhiryasmin cAritre tatpari hAravizuddhikaM, taccAritraM dvividham nirvizamAnakaM, niviSTakAyikazya, tatra nirvizamAnakA:-vivakSitacAritrAsevakAH, niviSTakAyikA:-AsevitavivakSitacAritrakAyAH, tadabhinnatvAcAritramapyevamucyate, atra navAnAM saGgha:-catvAro niviMzamAnakAzcatvArazcAnucAriNaH, ekaH kalpasthito vAcanAcAryaH, yadyapi sarve'pi zrutAtizayasampannA bhavanti, tathApi kalpatvAt teSAmekaH kazcit kalpasthito'vasthApyate, nirvizamAnakAnAM cAya prihaarH|| 'parihAriyANa u tavo jahannamajjho taheva ukoso| sIuNhayAsakAle bhaNio dhIrehiM patteyaM // 1 // ghAta karane vAle sAdhu ko phira se mahAvata denA sAticAra chedopasthApana cAritra kahalAtA hai| kahA bhI hai 'zaikSa kA tathA tIrthAntara meM saMkramaNa karane vAle kA chedopasthAna cAritra niraticAra kahalAtA hai aura mUlaguNa kA ghAta karane vAle kA sAticAra kahalAtA hai| yaha donoM arthAt sAticAra aura niraticAra chedopasthApana sthitakalpa meM arthAt prathama aura antima tIrthakara ke tIrtha meM hotA hai, vIca ke tIrthaMkaroM ke tIrtha meM nhiiN|' __parihAravizuddha-parihAra eka viziSTa tapa hai, jisa cAritra meM usa tapa se viziSTa zuddhi prApta hotI hai, use parihAra vizuddhikacAritra kahate haiN| usake do bheda haiM-nirvizamAna aura niviSTakAyika / jo usa tapovidhi ke anusAra tapazcaraNa kara rahe hoM ve nirvizamAna kahalAte haiM aura jo usa tapa kA ArAdhana kara cuke hoM ye nirviSTakAyika mULa guNanuM dhyAna karanAra sAdhune pharIthI mahAvrata ApavuM te sAticAra chedepasthApana cAritra kahevAya che. kahyuM paNa che. zikSanuM tathA tIrthAntaromAM saMkramaNa karanAranuM chedepasthApana cAritra niraticAra kahevAya che ane mUlaguNane ghAta karanArAonuM sAticAra kahevAya che. A banne arthAt sAticAra ane niraticAra chedo pasthApana sthitakapamAM arthAt prathama ane aMtima tIrthakaranA tIrthamAM thAya che. vacalA tItha zonA tI bhAM naDA. parihAra vizuddhi parihAra te eka viziSTa tapa che, je cAritramAM e tapathI viziSTa zuddhi prApta thAya che. tene parihAravizuddhika cAritra kahe che. tenA be bheda che-nirvizamAna ane nirviSTa kAyika je e tapavidhi anusAra tapazcaraNa karI rahyA hoya teo nirvizyamAna kahevAya che, ane je zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #537 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - prameyabodhinI TIkA pra. pada 1 sU.40 samedacAritrAryanirUpaNam 523 chAyA-parihArakANAM tu tapo jaghanyaM madhyamaM tathaivotkRSTam / zItoSNavarSAkAle bhaNitaM dhIraiH pratyekam / 'tattha jahanno gimhe cauttha chaTuM tu hoi mjjhimo| aTThamamihaukkoso etto sisire pavakkhAmi // 2 // chAyA-tatra jaghanyaM grISme caturthaM SaSThaM tu bhavati madhyamam / aSTamantu utkRSTamiti zizire pravakSyAmi // 2 // 'sisire u jahannAI chaTAI dasamacarimago hoi / vAsAsu aTThamAI bArasa pajjaMtago neo' // 3 // kahalAte haiM / inake abhinna hone ke kAraNa cAritra bhI aisA hI kahalAtA hai| isa tapasyA kI ArAdhanA nau sAdhu milakara karate haiN| inameM se cAra niviMzamAna hote haiM arthAta tapa karate haiM, cAra unake anucArI arthAt vaiyAvRtyakArI hote haiM aura eka kalpasthita vAcanAcArya hotA hai / yadyapi ye sabhI sAdhu zrutAtizaya se sampanna hote haiM, tathApi kalpavidhi ke anusAra unameM se kisI eka ko kalpasthita banA liyA jAtA hai| nirvizamAna sAdhuoM kA parihAra (tapa) isa prakAra hotA hai jJAnI janoM se zItakAla, uSNakAla aura varSAkAla meM parihArakoM kA jaghanya, madhyama aura utkRSTa tapa kahA hai // 1 // gISmakAla meM jaghanya caturthabhakta, madhyama SaSThabhakta aura utkRSTa aSThamabhakta hotA hai| aba zizirakAla meM kahate haiM // 2 // zizira kAla meM jaghanya SaSThamakta, madhyama aSTamabhakta aura utkRSTa dazamabhakta te tapanuM ArAdhana karI cUkyA che teo nirviSTa kAyika kahevAya che. teothI abhinna hovAnelidhe cAritra paNa evuM ja kahevAya che. A tapasyAnI ArAdhanA nava sAdhu maLIne kare che. temAMthI cAra nivizimAna hoya che. arthAta kare che, cAra temanA anucArI arthAt viyAvRtyakArI hoya che ane eka kalpasthiti vAcakAcArya thAya che, jo ke A badhA sAdhu kRtAtizayathI saMpanna hoya che. chatAM paNa kavidhinA anusAra teomAMthI kaI ekane ka9pasthita banAvI levAya che. nivizyamAna sAdhuono parihAra (5) A prakAre thAya che. jJAnI janoe zItakAla, uSNakAla, ane varSAkALamAM parihArikenuM jaghanya, madhyama ane utkRSTa tapa karyuM che ! 1 grISmakALamAM jaghanya caturthabhakta, madhyama SaSThabhakta ane utkRSTa aSTama bhakta hoya che. je 2 che have zizira kALamAM kahe che. zizira kALamAM jaghanya SaSThabhakta, madhya aSTama bhakta ane utkRSTa dazama bhakta (caulA) tapa thAya che. varSAkALamAM zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #538 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 524 prajJApanAsUtre varSA chAyA - zizire tu jaghanyAdi SaSThAdi dazamacaramakaM bhavati / mAdi dvAdazaparyantakaM jJeyam ||3|| 'pAraNage AyAmaM paMcasuaho domu'bhiggaho bhikkhe | kapaTTiyA padiNaM kareM ti emeva AyAma ||4|| chAyA - pAraNake AcAmlaM mikSAyAJca paJcAnAM grahodvayorabhigrahaH / kalpasthitA api pratidinaM kurvanti evamevAcAmlam ||4|| 'evaM chammAsatavaM cariuM parihAragA aNucaraMti / aNucaragA parihAriyapayaTThiyA jAva chammAlA // 5 // chAyA - evaM SaNmAsAn tapazcaritvA parihArikA anucaranti / anucarakAH parihArikapadasthitAH yAvatSaNmAsAn // 5 // 'kappaTThie vi evaM chammAsatavaM karei sesAu | aNuparihArigabhAgaM vayaMti kappadviyataM ca // 6 // chAyA - kalpasthito'pyevaM SaNmAsAMstapaH karotizeSAMzca / anuparihArikabhAvaM vrajanti kalpasthitatvaJca // 6 // ( caulA) tapa hotA hai / varSAkAla meM jaghanya aSTamabhakta, madhyama dazama bhakta aura utkRSTa dvAdazabhakta tapa jAnanA cAhie || 3 || pAraNA meM AyaMbila kiyA jAtA hai / bhikSA meM pAMca kA grahaNa aura do kA abhigraha hotA hai kalpasthita bhI isI prakAra pratipAdita AyaMbila karate haiM // 4 // tapa karane vAle isa prakAra chaha mahIne taka tapa karake anucArI bana jAte haiM, arthAt vaiyAvRtya karane lagate haiM aura jo anucArI the ve chaha mAsa ke lie parihArika bana jAte haiM arthAt tapa karane lagate haiM ||5|| isI prakAra chaha mahIne ke pazcAt kalpasthita arthAt vAcanAcArya pada para sthApita sAdhu chaha mahIne taka tapasyA karatA hai aura zeSa jaghanya aSTama bhakata, madhyama dazama bhakta ane utkRSTa dvAdaza bhakta tapa jANavu joie // 3 // pAraNAmAM AyaMbila karAya che. bhikSAmAM pAMcanuM grahaNa ane ene abhigrahuM thAya che. kapasthita paNu Aja rIte pratidina AyaMbila tapa karIne rahe che 54 tapa karavA vALA A rIte cha mahinA sudhI tapa karIne anucArI banI jAya che arthAt vaiyAvRtya karanArA thAya che ane jee anucArI hatA teo cha mAsane mATe parihArika khanI jAya che. arthAt tapa karavA lAge che pa e rIte cha mahinA pachI kalpasthita arthAt vAcanAcAya pada para sthApita sAdhu cha mahinA sudhI tapasyA kare che ane bAkInA sAdhu anucArI zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #539 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra. pada 1 sU.40 samedacAritrAryanirUpaNam 'eveso aTThArasamAsapamANo u vaNNio kappo / saMkhevao viseso visesamuttA u nAyavyo' // 7 // chAyA--evameSo'STAdazamAsapramANastu varNitaH klpH| saMkSepato vizeSo vizeSasUtrAjjJAtavyaH // 7 // 'kappasamattIe tayaM jiNakappaM vA uviti gacchaM vA / paDivajjamANagA puNa jiNassagAse pavajjati' // 8 // chAyA-kalpasamAptau taM jinakalpaM vopayanti gacchaM vA / pratipadyamAnakAH punajinasakAzAt prapadyante // 8 // 'titthayarasamIvAsevagassa pAse no puNa annassa / eesiM jaM caraNaM parihAravisuddhiyaM taMtu' // 9 // chAyA-tIrthakarasamIpAsevakasya pArzve na punaranyasya / eteSAM yaccaraNaM parihAravizuddhikaM tattu // 9 // atha ete ca parihAravizuddhikAH kasmin kSetre kAle vA bhavanti ? atrocyate -vakSyamANakSetradvArAdiviMzatidvArakathanena kSetrAdijJAnaM jAyate, tathAhi-kSetradvArama sAghu anucArI tathA kalpasthita bana jAte haiM // 6 // isa prakAra yaha kalpa kula aThAraha mAsa kA saMkSepa se kahA gayA hai / isa kalpa ko vizeSa vidhi vizeSa sUtroM se samajha lenI cAhie // 7 // kalpa samApta ho jAne ke pazcAt ve sAdhu yA to jinakalpa ko aMgIkAra kara lete haiM yA apane gaccha meM lauTa jAte haiN| pratipadyamAnaka (isa tapa ko aMgIkAra karane vAle) jina bhagavAna ke sAnnidhya meM aMgIkAra karate haiM // 8 // athavA tIrthakara ke samIpa jisane isa kalpa ko aMgIkAra kiyA ho usake pAsa aMgIkAra karate haiM, anya ke samIpa nhiiN| ina muniyoM kA cAritra parihAra vizuddhika cAritra kahalAtA hai // 9 // tathA kalpasthita banI jAya che. 6 che A rIte A ka9pa kula aDhAra mAsanA saMkSepathI kahevAya che. A kalpanI vizeSa vidhi vizeSa sUtrothI samajI levI joIe. te 7 che kalpa samApta thaI gayA pachI te sAdhu kAMte jana kalpane aMgIkAra karI le che agarate potAnA gacchamAM pAchA jAya che, pratipadyamAnaka A tapane aMgIkAra karanArA jIna bhagavAnanA sAMnidhyamAM ja aMgIkAra kare che. e 8 che athavA tIrthakaranA samIpe jeNe A ka9pane aMgIkAra karyo hoya temanI pAse aMgIkAra kare che, bIjA pAse nahIM, te muninA cAritra parihAra vizuddha cAritra upAya che. // 8 // zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #540 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 526 prajJApanAsUtre 1, kAladvAram 2, cAritradvAram 3, tIrthadvAram 4, paryAyadvAram 5, AgamadvAram 6, vedadvAram 7, kalpadvAram 8, liGgadvAram 9 lezyAdvAram 10 dhyAnadvAram 11, gaNadvAram 12, abhigrahadvAram 13, pravajyAdvAram 14, muNDApanadvAram 15, prAyazcittavidhidvAram 16, kAraNadvAram 17, niSpratikarmatAdvAram 17, bhikSAdvAram 19, bandhadvAram 20, iti / eteSu ca viMzatidvAreSu yathAyogya mArgaNA AgamataH svayamUhanIyA, vistArabhiyA nAtra prapaJcyate, ete ca parihAravizuddhikAH, tadyathA-itvarA yAvatkathikAca, tatra ye kalpasamAptyanantaraM tameva ___ parihAra vizuddhika cAritra cAle kisa kSetra aura kisa kAla meM hote haiM ? isakA uttara isa prakAra hai-Age ke kSetradvAra Adi vIsa dvAroM ke kathana se kSetrAdi kA jJAna hotA hai| ve vIsa dvAra isa prakAra haiM(1) kSetradvAra (2) kAladvAra (3) cAritradvAra (4) tIrtha dvAra () paryAya dvAra (6) AgamadvAra (7) vedavAra (8) kalpadvAra (9) liMgadvAra (10) leNyAdvAra (11) dhyAnadvAra (12) gaNadvAra (13) abhigrahadvAra (14) pravajyAdAra (15) muNDApanadvAra (16) prAyazcittavidhidvAra (17) kAraNa dvAra (18) niSpratikarmatAhAra (19) bhikSAdvAra aura (20) banghadvAra / ina vIsa dvAroM meM Agama ke anusAra svayaM hI yathAyogya mArgaNA kara lenI cAhie, vistAramaya se yahAM usakA prapaMca nahIM kiyA jaataa| ve parihAra vizuddhika do prakAra ke hote haiM, yathA-ityarika aura yAvatkathika / inameM se jo kalpa kI samApti ke pazcAt usI kalpa yA parihAra cAritra vizuddhavALA kayA kSetramAM ane kayAre kayA kALamAM thAya che tene uttara A prakAre che-AgaLanA kSetradvAra Adi vIsa dvAranA kathanathI kSetrAdi jJAna thAya che. te vIsa dvArA A prakAre che (1) kSetravAra (2) 41 / 2 () zAstridvAra (4) tIrtha dvA2 (5) paryApta 62 (6) rAmadA2 (7) 66 / 2 (8) 46562 () 2 (10) vezyAbAra (11) dhyAnA2 (12) 2 (13) malinA2 (14) anyAdA2 (15) muMDApanadvAra (16) prAyazcitta vidhidvAra (17) kAraNudvAra (18) niSpatikarmanA dvAra (19) bhikSAdhAra ane (20) bandhadvArA A visa kAramAM Agama anu sAra teja yathA yegya mArgaNa karI levI joIe vistAranA bhaye ahIM tene vistAra nathI karyo. te parihari vizuddhika be prakAranA hoya che-jemake I-rika ane yAvat kathika, temAMthI je kalpanI samApti pachI eja ka5 gacchane prApta thAya che teo Irika kahevAya che. zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #541 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra. pada 1 sU. 40 samedacAritrAryanirUpaNam 527 kalyaM gacchaM vA samupayAsyanti te ityarAH, yetu kalpasamAptyanantaramavyavadhAnenajinakalpaM pratipatsyante te yAvatkathikAH, tatvarANAM kalpaprabhAvAddevamanuSyanigyonikRtA upasargAH sadyopAtina AtaGkA atIvAviSahyAztha, vedanA na prAdurbhapanti, yAvatkathikAnAntu kadAcid sambhavantyapi, tehi jinakalpaM pratipatsyamAnAH jinakalpabhAvamanuvidadhati, jinakalpakAnAcopasargAdayaH sambhavantIti / evameva sadamo lobhAMzAvazeSaH samparAyaH kaSAyodayo yatra tat sUkSmasaMparAyam, taccadvividham vizudhyamAnakaM, saMklizyamAnakazza, tatra vizudhyamAnakaM kSapakazreNimupazama. gaccha ko prApta hote haiM, ve itvarika kahalAte haiM aura jo kalpa kI samApti hote hI vinA vyavadhAna ke jinakalpa ko aMgIkAra karate haiM ve yAvatkayika kahalAte haiN| itvaroM ko kalpa ke prabhAva se devakRta, manuSyakRta aura tiryaMcakRta upasarga, zIghra prANa haraNa karane vAle AtaMka aura atyanta dussaha vedanA kI utpatti nahIM hotii| yAvatkathikoM ko ho bhI sakatI hai| ve jaba jinakalpa ko aMgIkAra kareMge to jinakalpI bhAva kA anubhava kareMge aura jinakalpiyoM ko upasargoM kA honA saMmava hai| sUkSmasamparAya-sUkSma arthAt saMjvalana ke sUkSma lobharUpa samparAya arthAt kaSAya kA hI jisameM udya raha gayA ho aisA cAritra sUkSma samparAyacAritra kahalAtA hai / tAtparya yaha hai ki yaha cAritra dazama guNasthAna meM hotA hai jahAM saMjvalana kaSAya kA sakSama aMza hI zeSa raha jAtA hai / isa cAritra ke do bheda haiM-vizudhyamAnaka aura saMklizyamAnaka |ksspkshrennii aura upazamazreNI para ArohaNa karane vAle kA ane je kaha5nI samApti thatAMja vinA vyavadhAne jina kalpane agIkAra kare che teo yAvaskathika kahevAya che. itvone kalpanA prabhAvathI devakRta, ane tiryacakRta upasarga. zIdhra prANaharaNa karanAra AtaMka ane atyanta dussaha vedanAnI utpatti nathI thatI. yAvatkathikene te thAya paNa kharI. teo jyAre jinaka9pa aMgIkAra karaze. te jinakalpIbhAvane anubhava karaze ane jinakalpione upasargonuM thavuM saMbhavita che. saMparAya-sUkSma arthAt saMjavalananA sUkSma lebharUpa saMparAya arthAt kaSAyane ja jemAM udaya rahI gaye hoya evuM cAritra sUma saMparAya cAritra kahevAya che. tAtparya e che ke A cAritra dazamaguNa sthAnamAM thAya che. jyAM saMndra lana kaSAyanA sUkSma aMzaja bAkI rahI jAya che. A cAritranA be bheda che-vizuddhayamAnaka ane saMkilazyamAnaka kSapakazreNi zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #542 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 528 prajJApanAsUtre zreNi yA samArohato bhavati, saMklizyamAnakantu upazamazreNitaH praccavamAnasya bhavati, yathAkhyAtacAritrAryAH, atra yathA zabdo yathArthavAcakaH, ADU-abhividhivAcakaH, tathA ca yAthAtathyena abhividhinA yatrakhyAtaM kathitam akaSAyaM cAritramiti tad yathAkhyAtam tacca dvividham chAnasthika kaivalikaJceti, tatra chAnasthika mupazAntamohaguNasthAnake kSINamohaguNasthAnake vA bhavati, kaivalikam-sayogikepalibhavam, ayogikevalibhavaJcati, tadeva vizadayan prarUpayati-se kiM taM sAmAiya carittAriyA ?' atha ke te, katividhA ityarthaH, sAmAyikacAritrAryAH prajJaptAH ? cAritra vizudhyamAnaka kahalAtA hai aura upazamazreNI ke dvArA gyA. rahaveM guNasthAna para pahuMca kara vahAM se girane vAlA jIva jaba puna: daza guNasthAna meM AtA hai, usa samaya kA sUkSmasamparAya cAritra saMklizyamAnaka kahalAtA hai / yathAkhyAtacAritra-yahAM 'yathA' zabda yathArtha kA vAcaka hai, 'A' amividhikA dyotaka hai, ataeva yathArtha rUpa se, pUrI taraha jo cAritra kaSAya rahita kahA gayA ho vaha yathAkhyAta cAritra kahalAtA hai / isa cAritra ke bhI do bheda haiM-chAdamasthika arthAt chadmastha ko hone vAlA aura kaicalika arthAt kevalI ko hone vAlA / chAnasthika upazAntamoha aura kSINamoha nAmaka gyArahaveM tathA bArahaveM guNasthAna meM hotA hai| kaicalika sayogikevalI aura ayogikeyalI ko terahaveM aura caudahaveM guNasthAna meM hotA hai| ane upazama zreNi para ArehaNa karavAvALAnuM cAritra vizuddhayamAnaka kahevAya che. ane upazama zreNinA dvArA agIAramAM guNasthAna sudhI pahoMcIne tyAMthI patana pAmanAra jIva jyAre pharIthI dazamA guNasthAnamAM Ave che te samayanuM sUma saMparAya cAritra saMkalIzyamAnaka kahevAya che. yathAkhyAta cAritra ahIM "yathA" zabda yathArtha ne vAcaka che, "mA" abhividhine ghAtaka che. tethIja yathArtha rUpe pUrita rahIne je cAritra kaSAya rahita kahela che te yathAkhyAta cAritra kahevAya che. e cAritranA paNa be bheda che -masthika arthAt chamasthane thanAruM ane kevalika arthAt kelIne thanArUM. chAtmAsthika upazAnta meha ane kSINa meha nAmaka agIyAramA tathA bAramA guNasthAnamAM thAya che. kevalika egi kevalI ane egI kevalIne teramA ane caudamAM guNasthAnamAM thAya che. A viSayanuM spaSTikaraNa karatA sUtrakAra prarUpaNa kare che sAmAyika cAri trAya keTalA prakAranA che? zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #543 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra. pada 1 sU. 40 samedacAritrAryanirUpaNam 529 bhagavAnAha - 'sAmAiyacarittAriyA duvihA paNNattA' - sAmAyikacAritrAryA dvividhAH majJaptAH, 'taM jahA ' - tadyathA-' ittariyasAmAiya caritAriyA ya' - itvarikasAmAyika cAritrAryAzca, 'AvakahiyasAmAiyacaritAriyA ya' yAvatkathika sAmAika cAritrAyatha tadupasaMhAramAha-' se taM sAmAiyacaritAriyA' - te ete pUrvoktAH sAmAyikacAritrAryAH prajJaptAH, 'se kiM taM chedovadvAvaNiyacaritAriyA ?' atha ke te katividhAH chedopasthApanIyacAritrAryAH prajJaptAH ? bhagavAnAha - 'chedovadvAvaNiyacaricAriyA duvihA paNNattA' - chedopasthApanIyacAritrAryA dvividhAH prajJaptAH 'taM jahA ' tadyathA - 'sAiyArachedovadvAvaNiyacarittAriyA ya' sAticAracchedopasthApanIya cAritrAyaztha, 'niraiyArachedovadvAvaNiya caritAriyA ya' - niraticAracchedopasthApanIyacAritrAryAzca tadupasaMharannAha - 'se taM chedovadvAvaNiyacaritAriyA' te ete pUrvoktAH, chedopasthApanIya cAritrAryAH prajJaptAH / atha parihAravizuddhikacAritrAryAn prarUpayitumAha- 'se kiM taM parihAravisuddhiyacaritAriyA ?' atha ke te katividhAH isa viSaya kA spaSTIkaraNa karate hue satrakAra prarUpaNA karate haiMsAmAyika cAritrArya kitane prakAra ke haiM ? bhagavAn ne uttara diyAsAmAyika cAritrArya do prakAra ke kahe haiM, yathA- ityarika sAmAyika cAritrArya aura yAvatkathika sAmAyikacAritrArya / yaha sAmAyika cAritrArya kI prarUpaNA huI / chedopasthApanIya cAritrArya kitane prakAra ke hai ? bhagavAn ne uttara diyA - chedopasthApanIyacAritrArya do prakAra ke kahe haiM- sAticArachedopasthApanIyacaritrArya aura niraticArachedopasthApanIyacAritrArya / upasaMhAra karate hue kahate haiM yaha chedopasthApanIya cAritrArya kI prarUpaNA huI / aba parihAravizuddhikacAritrArya kI prarUpaNA karate haiN| parihAravizuddhi cAritrArya kitane prakAra ke haiM ? bhagavAn ne uttara diyA zrI bhagavAne uttara AbhyA-sAmAyika cAritrAya e prakAranA kahyA che. jemake-irika sAmAyika cAritrA ane yAvat kathika sAmAyika cAritrAya, A sAmAyika cAritrAnI prarUpaNA thai. cheddepasthApanIya cAritrAya keTalA prakAranA che ? zrI bhagavAne uttara ApyA iMdApasthApanIya cAritrA e prakAranA kahyA che.-sAticAra iMdyopasthApanIya cAritrAya ane niraticAra chedepasthApanIya cAritrArya. upasaMhAra karatA thakA kahe che--A IMdrepasthApanIya cAritrA nI prarUpaNA thaI. pra0 67 zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #544 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre parihAravizuddhikacAritrAryAH prajJaptAH ? bhagavAnAha - parihAra visuddhiyacAritA riyA duvihA paNattA' parihAravizuddhi cAritrAryAH dvividhAH prajJaptAH, 'taM jahA' tadyathA 'niSvissamANaparihAravizuddhi caritAriyA ya' nirvizyamAnaparihAravizuddhikacAritrAryAca, 'nidhikA iyaparihAra vimuddhiyacarittAriyAya' - nirviSTakAyikaparihAravizuddhi cAritrAryAzca / tadupasaMhAramAha-' se taM parihAravisuddhiya caritAriyA' te ete pUrvoktAH parihAravizuddhika cAritrAryAH prajJaptAH, atha sUkSmasaMparAcAritrAryAn prarUpayitumAha- 'se kiM taM muhumasaMparAyacAritAriyA ?' atha ke te katividhA ityarthaH, sUkSmasamparAyacAritrAryAH prajJaptAH ? bhagavAnAha - 'suhuma saMparAyacaritAriyA duvihA paNNattA' sUkSmasamparAyacAritrAryA dvividhAH prajJaptAH, 'taM jahA ' tadyathA - 'saMkilissamANamuhumasaMpararAyacaritAriyA ya' saMkli - zyamAnasUkSmasamparAyacAritrAryAzca 'visujjhamANasuhumasaMparAya cAritAriyA ya' vizuddhayamAnasUkSmasaMparAyacAritrAryAzca / prakRtamupasaMharannAha - ' se taM muhamasaMparAya caritAriyA' te ete - pUrvoktAH sUkSmasamparAyacAritrAryAH prajJaptAH / atha yathAkhyAtacAritrAryAn prarUpayitumAha - 'se kiM taM ahakkhAyacarittAriyA ?' atha ke tedo prakAra ke haiM - nirvizamAna parihAravizuddhikacAritrArya aura nirviSTakAyikaparihAravizuddhikacAritrArya / upasaMhAra karate hue kahate haiMyaha parihAravizuddhi cAritrArya kI prarUpaNA huI / aba sUkSmasamparAya cAritrArya kI prarUpaNA karate haiM - sUkSmasamparAyacAritrArya kitane prakAra ke haiM ? bhagavAn ne kahA do prakAra ke haiM, ve ye haiM - saMklizyamAnasUkSmasamparAyacAritrArya aura vizudhyamAna sUkSmasamparAyacAritrArya | yaha sUkSmasamparAyacAritrArya kI prarUpaNA huI | aba yathAkhyAtacAritrArya kI prarUpaNA karane ke lie kahate haiNhave parihAra vizuddhika cAritrAnI prarUpaNA kare che. parihAra vizuddhika cAritrA keTalA prakAranA che ? zrI bhagavAne uttara ApyA ke--e prakAranA che--nivizamAna parihAri vizuddhika cAritrAya ane nirviSTa kAyika parihAra vizuddhika cAritrAya. upasaMhAra karatA kahe che-A parihAra vizuddhika cAritrAnI prarUpaNA thai. have sUkSma sauMparAya cAritrAnI prarUpaNA kare che sUkSma saMparAya cAritrAya keTalA prakAranA che? 530 zrI lagavAne udhu - ahAranA che, te me prahAra sApramANe che-ssiizyamAna sUmasa'parAya cAritrAya ane vizuddhayamAna sUkSma sa`parAya cAritrAya A sUkSma sa'parAya cAritrA'nI prarUpaNA che. zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #545 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra. pada 1 sU.40 sabhedacAritrAryanirUpaNam kati vidhA:, yathAkhyAtacAritrAryAH prajJaptAH ? bhagavAnAha - 'ahakkhAyacaritAriyA duvA paNNattA' yathAkhyAtacAritrAryA dvividhAH prajJaptAH, 'taM jahA ' - tadyathA - 'chaumatthaahakkhAyacarittAriyA ya' chadmasthayathAkhyAtacAritrAryAzca, 'kevali ahakhAya caritAriyAya' kevaliyathAkhyAtacAritrAryAzca / tadupasaMharannAha - ' se taM ahakkhAyacaritAriyA' te ete - pUrvoktAH yathAkhyAtacAritrAryAH prajJaptAH, 'se ttaM aNiDDipattAriyA' - te ete - pUrvoktAH avRddhiprAptAryAH prajJaptAH, 'se taM kammabhUmagA'- te ete - pUrvoktAH karmabhUmakAH prajJaptAH, ' se taM gavbhavakaMtiyA' - te ete - pUrvoktAH, garbhavyu - krAntikAH prajJaptAH, 'se taM maNussA' te ete - uparyuktA manuSyAH prajJaptAH / suu040| 531 mUlam - se kiM taM devA ? devA cauvvihA paNNattA, taM jahAbhavaNavAsI 1, vANamaMtarA2, joisiyA3, vemANiyA 4 / se kiM taM bhavaNavAsI ? bhavaNavAsI dasavihA paNNattA, taM jahA - asu. rakumArA 1, nAgakumArA 2, suvannakumArA3, vijjukumArA 4, aggikumArA5, dIvakumArA6, udahikumArA7, disAkumArAda, vAu kumArA9, thaNiyakumArA10 / te samAsao duvihA paNNattA, taM jahA - pajattagAya apajattagA ya se taM bhavaNavAsI // 1 // se kiM taM vANamaMtarA ? vANamaMtarA aTThavihA paNNattA, taM jahA yathAkhyAta cAritrArya kitane prakAra ke haiM ? bhagavAn ne uttara diyAdo prakAra ke haiM, yathA-chadmasthayathAkhyAta cAritrArya aura kevaliyathAkhyAtacAritrArya / yaha yathAkhyAta cAritra kI prarUpaNA huI / cAritrArya kI bhI prarUpaNA ho gaI, avRddhiprApta Arya kI prarUpaNA bhI samApta huI, karmabhUmaka kI bhI vyAkhyA ho gaI, garbhajoM aura sAtha hI manuSyoM kI bhI prarUpaNA pUrNa huI // 40 // have yathAkhyAta cAritrAyanI prarUpaNA karavAne mATe kahe che yathAkhyAta cAritrAya keTalA prakAranA che ? zrI bhagavAne uttara Apya--e prakAranA che. jemake mastha yathAkhyAta cAritrAya ane kevalI yathAkhyAta cAritrA, A yathAkhyAta cAritrAyanI prarUpaNA thaI. cAritrAnI paNa prarUpaNA thaI gai, anuddhi prApta AnI prarUma paNA paNu samApta thaI. kabhUmakanI paNa vyAkhyA thai gai. gajonI ane sAthe ja manuSyeAnI prarUpaNA pUrNa thaI, 5 40 // zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #546 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 532 prajJApanAsUtre kinnarA1, kiMpurisAra, mahoragA3, gaMdhavvA4, jakkhA 4, rakkhasA6, bhUyA7, pisAyAda / te samAsao duvihA paNNattA, taM jahA - pajattagAya apajattagA ya / se ttaM vANamaMtarA |2| se kiM taM joisiyA ? joisiyA paMcavihA paNNattA, taM jahA - caMdA 1, sUrA2, gahA 3, NakrabattAra, tArA5 / te samAsao duvihA paNNattA, taM jahA - pajjattagA ya, apajattagAya / se ttaM jor3asiyA / 3 / se kiM taM vemANiyA ? bemANiyA dubihA paNNattA, taM jahA - kappovagAya, kappAIyA ya / se kiM taM kappovagA ? kappovagA bArasavihA paNNattA, taM jahA- sohammA 1, IsANAra, saNakumArA3, mAhiMdA 4, baMgaloyA5, laMtagA6, mahAsukkA7, sahassArATa, ANayA9, pANayA10, AraNA11, accuyA12 / te samAsao duvihA paNNattA, taM jahA-pajattagA ya, apajjattagA ya se ttaM kappogA |1| se kiM taM kappAIyA ? kappAIyA duvihA paNNattA, taM jahA- gevijjagA ya, aNuttarovavAiyA ya / se kiM taM vijagA ? gevijagA navavihA paNNattA, taM jahA - hiTTimahiTTimagecijjagA1, hiTTimamajjhimagevijagAra, hiTTimauyarimagevijjagA3, majjhimaheTTimagevijagA 4, majjhimamajjhimagevijagA5, majjhimauvarimagevijagA6, uvarimaheTTimagevijagA7, uvarimamajjhima vijjagATa, uvarimauvarimagevijjagA9 / te samAsao duvihA paNNattA, taM jahA-pajattagAya apajattagA ya / se taM gevijjagA |1| se kiM taM aNuttarovavAiyA ? aNuttarova. vAiyA paMcavihA paNNattA, taM jahA - vijayAra, vejayaMtA 2, jayaMtA3, aparAjiyA4, savaTTasiddhA5 / te samAsa o dubihA paNNattA, taM jahA - pajjattagAya, apajattagA ya / se taM aNuttarovavAiyA |2| se taM kappAIyA 3 / se taM vemANiyA |4| se taM devA / se taM zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #547 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra. pada 1 sU. 41 samedadevasvarUpanirUpaNam 533 paMciMdiyA / se taM saMsArasamAvanna jIyapannavaNA / se taM jIvapannavaNA / se ntaM pannavaNA // su0 41 // // pannavaNAe bhagavaIe paDhamapayaM samattaM // 1 // chAyA - atha ke te devAH ? devAzcaturvidhAH prajJatAH, tadyathA - bhavanavAsinaH 1, vAnavyantarAH 2 jyotiSikAH 3, vaimAnikAH 4 / atha ke te bhavanavAsinaH ? aravAsinaH dazavidhAH prajJaptAH, tadyathA - asurakumArAH 1, nAgakumArAH 2, subarNakumArAH 3, vidyutkumArAH 4, agnikumAra): 5, dvIpakumArAH 6, udadhikumArAH 7, dikkumArAH 8, vAyukumArAH 9, stanitakumArAH 10 / te samAsato zabdArtha - (se kiM taM devA ?) deva kitane prakAra ke haiM ? (cauvvihA paNNattA) cAra prakAra ke kahe haiM (taM jahA) ve isa prakAra ( bhavaNacAsI) bhavanapati (yANamaMtarA) cANavyantara ( joisiyA) jyotiSka (vaimANiyA) vaimAnika | (se kiM taM bhavaNavAsI ?) bhavanapati deva kitane prakAra ke hai ? (dasavihA paNNattA) dazaprakAra ke kahe haiM (taM jahA ) ve isa prakAra (asurakumArA) asurakumAra (nAgakumArA) nAgakumAra ( suvannakumArA) suvarNakumAra (vijjukumAra ) vidyutakumAra (aggikumArA) agnikumAra (dIvakumArA) dIpakumAra (udahikumArA) udadhikumAra ( disAkumArA) dizAkumAra (vAkumArA) vAyukumAra ( dhaNiyakumArA) stanitakumAra (te samAsao) ve saMkSepa se (dubihA paNNattA) do prakAra ke kahe gae haiM (pajattagA ya apajattagA ya) paryAptaka aura aparyAptaka ( se taM bhavaNavAsI) yaha bhavanapati hue / zabdArtha - (se kiM taM devA) heva DeTA prahAranA che ? (debA cauvvihA paNNattA) deve| yAra prahAranA che (taM jahA) te yA prAre (bhavaNavAsI) lavanapati (bANamaMtarA) Aluvyantara ( joisiyA) nyotiSa (vaimANiyA) vaibhAni (se kiM taM bhavaNavAsI) apanayati deva sA prahAranA che (bhavaNavAsI) vanapati (dasavA paNNattA) : aDAnA udyA che (taM jahA) tethe yA prakAre (asurakumArA) asuraThubhAra (nAgakumArA) nAgabhAra (suvaNNakumArA) suvarNu bhAra (vijjukumArA) vidyutbhAra (aggikumArA) agnikumAra (dIvakumArA) dvIpakumAra (udahIkumArA) udadhibhAra (disAkumAra ) hi bhAra ( bAjakumArA) pAyuGkumAra (thaNi yakumArA) stanitakumAra (te samAsao) tethe| saMkSepathI (dubihA paNNattA) Je zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #548 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 534 prajJApanAsUtre dvividhAH prajJaptAH, tadyathA-paryAptakAzca, aparyAptakAzca / te ete bhavanavAsinaH 1 / atha ke te vAnavyantarAH ? vAnavyantarAH aSTavidhAH prajJaptAH, tadyathA-kinnarAH 1, kimpuraruSAH 2, mahoragAH 3, gandharvAH 4, yakSAH 5, rAkSasAH 6, bhUtAH 7, pizAcAH 8 / te samAsato dvividhAH prajJaptAH, tadyathA-paryAptakAzca, aparyAptakAzca / te ete vAnavyantarAH 2, atha ke te jyotiSikAH ? jyotiSikAH paJcavidhAH prajJaptAH, tadyathA-candrAH 1, sUryAH 2, grahAH 3, nakSatrANi 4, tArAH 5 / te samAsato dvividhAH prajJaptAH, tadyathA-paryAptakAzca, aparyAptakAzca, / te ete jyoti (se kiM taM vANamaMtarA ?) yANavyantara deva kitane prakAra ke haiM ? (aTTavihA paNNattA) ATha prakAra ke kahe haiM (taM jahA) ve isa prakAra (kinnarA) kinnara (kiMpurisA) kimpuruSa (mahoragA) mahoraga (gaMghavA) gandharva (jakkhA) yakSa (rakkhasA) rAkSasa (bhUyA) bhUta (pisAyA) pizAca (te samAsao) ve saMkSepa se (durihA paNNattA) do prakAra ke kahe gae haiM (taM jahA) ve isa prakAra (pajattagA ya apajattagA ya) paryApta aura aparyApta (se ttaM vANamaMtarA) yaha yANavyantara hue| ___ (se kiM taM joisiyA ?) jyotiSka deva kitane prakAra ke haiM ? (paMcavihA paNNattA) pAMca prakAra ke kahe haiM (taM jahA) ve isa prakAra (caMdA) candra (sUrA) sUrya (gahA) graha (NakkhattA) nakSatra (tArA) tAre (te samAsao) ve saMkSepa se (duvihA paNNattA) do prakAra ke kahe haiM (taM jahA) ve isa prakAra (pajattagA ya apajjattagA ya) paryAptaka aura apa 2 // 4 // cha (pajjattagA ya apajjattagAya) paryAta nyane 55H (se taM bhavaNavAsI) 24. lavanapati thA. (se kiM taM vANamaMtarA ?) pAzubhata2 he| 488 // 4 // 2 // cha ? (bANamaMtarA avihA paNNatA) vAnavya ta2 heve| 28 542 4aa cha (taM jahA) tes| mAzata (kinnarA) (2 (kiMpurisA) 535 (mahoragA) bhdd|2| (gaMdhabvA) Aya (jakkhA) yakSa (rakkhasA) 2rAkSasa (bhUyA) bhUta (pisAyA) pizAya (te samAsao) tayATumA (duvihA paNNattA) me 5402na4GapAyA che (taM jahA) tethe| mA 2 cha (pajjattagA ya apajjattagA ya) paryApta mane maryAta (se taM yANamaMtarA) mA vAvyanta2 cyA (se kiM taM joisiyA ?) yAti4 heva DeTA 42cha ? (joisiyA) jyotiS heve| (paMcavihA paNNattA) pAMya 42 // 4 // cha (taM jahA) te|| 2 // 4Are (caMdA) yaMdra (sUrA) sUrya (gahA) praDa (nakkhattA) nakSatra (tArA) tArA (te samAsao) te sapathI (duvihA paNNattA) me 2 // 4 // che (taM nahA) zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #549 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra. pada 1 sU. 41 samedadevasvarUpanirUpaNam 535 SikAH 3 / atha ke te vaimAnikA: ? vaimAnikA dvividhAH prajJaptAH, tadyathA - kalpopagAzca, kalpAtItAzca / atha ke te kalpopagAH ? kalpopagA dvAdazavidhAH prajJaptAH, tadyathA - saudharmAH 1; aizAnAH 2, sanatkumArAH 3, mAhendrAH 4, brahmalokA: 5, lAntakAH 6, mahAzukrAH 7, sahasrArAH 8, AnatAH 9, prANatAH 10, AraNAH 11, acyutAH 12 / te samAsato dvividhAH prajJaptAH, tadyathA - paryAptakAzca 1, paryAptA / te te kalpopagAH 1 / atha ke te kalpAtItAH ? kalpAtItAH dvividhAH prajJaptAH, tadyathA - graiveyakAca, anuttaraupapAtikAzca / atha ke te graiveyakAH ? ryApta (setaM joisiyA) yaha jyotiSka deyoM kI prarUpaNA huI / I (se kiM taM vaimANiyA ?) vaimAnika deva kitane prakAra ke haiM ? (duvihA paNNattA) do prakAra ke kahe haiM (taM jahA) ve isa prakAra (kappo - gAya kappAIyA ya) kalpopapanna aura kalpAtIta (se kiM taM kappovagA) kalpopapanna kitane prakAra ke haiM ? (bArasavihA paNNattA) bAraha prakAra ke kahe haiM (taM jahA ve isa prakAra ( sohammA) saudharma (IsANA) aizAna (sarNakumArA) sanatkumAra (mAhiMdA) mAhendra (baMbhaloyA) brahmaloka (laMtagA) lAntaka (mahAsukkA) mahAzukra (sahassArA) sahasrAra (ANayA) Anata (pANayA) prANata ( AraNA) AraNa (accuyA) acyuta (te samAsao duvihA paNNattA) ve saMkSepa se do prakAra ke kahe haiM (taM jahA ) ve isa prakAra (pajjattagA ya apajattagA ya) paryAptaka aura aparyAptaka (se ttaM kappovagA) yaha kalpopapanna kI prarUpaNA huI (se kiM taM kappAIyA ?) tethe yA are (pajjattagA ya apajjattA ya) paryAyAne aparyApta (se taM joisiyA) yA jyotiSNu devAnI pra3yA thA. (se kiM taM vemANiyA ?) vaibhAni deva sA prahAranA che ? ( bemANiyA ) vaibhAni deva ( duvihA paNNattA) meM ahAranA che (taM jahA ) tethe mA rIte ( kappovagAya kappAIyAya) popapanna ane udyAtIta ( se kiM taM kappovavagA ) upAyayanna DeTA prahAranA che ? (bArasa vihA paNNattA) yAra prahAranA che (taM jahA tethe yA prAre (sohammA) saudharma (IsANA) zAna ( saNakumArA) sanatkumAra (mAhiMdA ) mAhendra ( vaMbhaloyA) grahAseo (laMtagA) sAnta ( mahAsukkA) bhaDDAzu (sahassA rA ) sahasAra ( ANayA) mAnata (pANayA) Ayuta (AraNA) arazu (accuyA) abhyuta ( te samAsao duvihA paNNattA) te saMkSepe me prAznA 4hyA che (taM jahA ) tethe AA are (pajjattAgA ya apajatagA ya) paryApta mane aparyApta (se ttaM kappovagA) yA upopannanI pra3yAyA kahevAmAM Avela che zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #550 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 536 prajJApanAsUtre graiveyakA navavidhAH prajJaptAH, tayathA - adhastanAdhastana graiveyakAH 1, adhastana madhyamagraiveyakAH 2, adhastanoparitanayaiveyakAH 3, madhyamAdhastanagreveyakAH 4, madhyamamadhyamagraiveyakAH 5, madhyamoparitanagraiveyakAH 6, uparitanAdhastatraiveyakA, 7, uparitanamadhyamagraiveyakAH 8, uparitanoparitanagraiveyakAH 9 / te samAsato dvividhAH prajJaptAH, tadyathA - paryAptakAzca, aparyAptakAzca / te ete graiveyakAH 2 / atha ke te anu kalpAtIta kitane prakAra ke haiM / (duvihA paNNattA) do prakAra ke kahe haiM ( taM jahA ) ve isa prakAra (gevijagA ya aNutarovavAiyA ya) graiveyaka aura anuttaropapAtika (se kiM taM gevijagA) graiveyakadeva kitane prakAra ke haiM ? ( navavihA paNNattA) nau prakAra ke kahe haiM (taM jahA) ve isa prakAra (hiDima hiDiyagevijJagA) adhastana - aghastanagraiveyaka (hiTTiyamajjhimagevijjagA) adhastana madhyama graiveyaka (hiDiya uvarimagevijjagA) adhastana uparitana graiveyaka (majjhima heTThimagevijjagA madhyama-adhastanagraiveyaka (majjhimamajjhimagevijjagA) madhyama - madhyama graiveyaka (majjhimaucarimagevijjagA) madhyama-uparitanayaiveyaka (ubarima heDimagevijjagA) uparitana - adhastanagraiveyaka (uyarima-majjhimagevijjagA) uparitanamadhyama graiveyaka ( uvarima-uvarimagevijjagA) uparitana - uparitana-yaive. yaka (te samAsao duvihA paNNattA) ve saMkSepa se do prakAra ke kahe haiM (taM jahA ) yaha isa prakAra (pajjattagA ya apajjattagA ya) paryAptaka aura (a fa a graSSur ?) kerala szai uxirqid? (gforer qomaI) the prahAranA uhyA che (taM jahA) tethe yA prAre (gevijjagA ya aNuttarovabAiyA ya) graiveyaGa dveva bhane anuttaraupayAtti (se kiM ta N gevijjagA) graiveya deva DeTA prahAranA che ? (navabahA paNNattA) nau prAranA udyA che (taM jahA ) tethe bhA prAre (hiTTima hiTThimagevijjagA) adhastana-adhastana graiveya (hiDimamajjhimagevijjagA) adhastana madhyama graiveya (hiTThimauvarimagevijjagA) adhastana upastina yaiveya (majjhima heTThimagebijjagA) madhyabha aghastana graiveya (majjhimamajjhimagevijjagA) madhyama madhyama graiveya (majjhimauvarimagevijjagA) bhadhyabha uparitana caiveya ( uparima heTThimagevijjagA) uparitana adhasta graiveya' (uvarima- majjhima gevijjagA) uparitana madhyama graiveya ( uparima uvarima gevijjagA) upastina upastina graiveya (te samAsao dubihA paNNattA) tethe| sakSetre urIne meM ahAranA udyA che (ta' jahA) tethe mA rIte (pajjattagA ya apa zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #551 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra. pada 1 sU.41 samedevatvarUpanirUpaNam taraupapAtikAH ? anuttaraupapAtikAH paJcavidhAH prajJaptAH, tadyathA-vijayAH 1, vaijayantAH 2, jayantAH 3, aparAjitAH 4, sarvArthasiddhAH 5 / te samAsato dvividhAH prajJaptAH, tadyathA-paryAptakAzca, aparyAptakAzca / te ete anuttaraupapAtikAH 2 / te ete kalpAtItAH 3 / te ete vaimAnikAH 4 / te ete devAH / te ete pazcendriyAH / sA eSA saMsArasamApannajIvaprajJApanA / sA eSA jIvaprajJApanA / sA eSA prajJApanA ||suu041|| // prajJApanAyAM bhagavatyAM prajJApanAkhyaM prayama padaM samAptam // 1 // TIkA-atha devAn prarUpayitumAha-'se kiM taM devA ?' 'se-atha 'ki taM' ke te katividhA ityarthaH, devAH prajJaptAH ? bhagavAnAha-'devA cauvvihA paNNattA'aparyAptaka (se taM gevijjagA) yaha graiveyaka devoM kI prarUpaNA huii| (se kiMta aNuttaroSavAiyA ?) anuttaropapAtika deva kitane prakAra ke haiM ? (paMcavihA paNNattA) pAMca prakAra ke kahe haiM (ta jahA) vaha isa prakAra (vijayA) vijaya (vejayaMtA) vaijayanta (jayaMtA) jayanta (aparAjiyA) aparAjita (savvaTThasiddhA) sarvArthasiddha (te samAsao duyihA paNNattA) ye saMkSepa se do prakAra ke kahe haiM (ta jahA) vaha isa prakAra (pajjattagA ya apajjattagA ya) paryAptaka aura aparyAptaka (se taM aNuttarovavAiyA) ye anuttaropapAtika kI prarUpaNA huii| (se tta kappAIyA) kalpAtIta kI prarUpaNA huii| (se taM vemANiyA) yaha vaimAnikoM kI prarUpaNA huI (se taM devA) devoM kI prarUpaNA huI (se taM paMciMdiyA) paMcendriyoM kI prarUpaNA huI (se taM saMsArasamApanna jIyapaNNavaNA) yaha saMsArI jIvoM jjattagA ya) paryAta ane. 1544 (se taM gevijjagA) // aveya4 vAnI prarUpaNA thaI (se ki ta aNuttarovavAiyA) anuttarIyAti: heve| TasA prA2nA cha ? (aNuttarovavoiyA) manutta55ti dveSa (paMcavihA paNNattA) pAMya 42i cha (ta jahA) teyo 20 mAre (vijayA) vinaya (vejayaMtA) yanta (jayaMtA) bhayanta (aparAjiyA) 255210 (sabvaTasiddhA) sathisiddha (te samAsao duvihA paNNattA) tes| sape 4rIna the. satanA 4 // cha (taM jahA) tesa. mA zate (pajjattagAya apajjattagA ya) paryApta ane 23544 (se ttaM aguttarovavAiyA) A anuttarapapAtikanI prarUpaNA thaI (se tta kappAIyA) 485tItanI pr35|| 57 (se ttaM vemANiyA) vaimAnikI nI pr359|| 27 (se taM devA) vAnI 53557 (se ttaM paMciMdiyA) me rote pra0 68 zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #552 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 538 prajJApanAsUtre devAzcaturvidhAH prajJaptAH, 'taM jahA' tadyathA-'bhavaNayAsI'-bhavanavAsinaH 1, 'yANamaMtarA' -vAnavyantarAH 2, 'joisiyA'-jyotiSikAH 3, 'vemANiyA'-paimAnikAtha4, tatra bhayanavAsinaH prarUpayitumAha-'se kiM taM bhavaNavAsI ? atha ke te, katividhA ityarthaH, bhavanavAsinaH prajJaptAH ? bhagavAnAha-'bhavaNavAsI dasavihA paNNatnA'-bhavanavAsino dazavidhAH prajJaptAH, 'taM jahA'-tadyathA-'asurakumArA' - amurakumArAH ? 1, 'NAgakumArA'-nAgakumArAH 2, 'suvannakumArA'-suvarNakumArAH 3, 'vijjukumArA'-vidyutkumArAH 4, 'aggikumArA'-agnikumArAH 5, 'dIvakumArA'-dvIpakumArAH 6, 'udahikumArA'-udadhikumArAH 7, 'disAkumArA'dikkumArAH 8, 'vAukumArA'-vAyukumArAH 9, 'thaNiyakumArA'-stanitakumArAH kI prajJApanA pUrI huI (se taM jIvapannavaNA) yaha jIya prajJApanA pUrI huI (se ttaM paNNavaNA) prajJApanA nAmaka pahalA pada pUrA huaa| (pannavaNAe bhagavaIe paDhamapayaM samatta) prajJApanA bhagavato kA prathama pada samApta TIkArya-devoM kI prarUpaNA karane ke lie kahate haiM-deva kitane prakAra ke haiM ? bhagavAn ne uttara diyA-deva cAra prakAra ke kahe gae haiM, ve ye haiM -(1) bhavanavAsI (2) vAnavyantara (3) jyotiSka aura (4) vaimaanik| bhavanavAsiyoM kI prarUpaNA karane ke lie kahate haiM-bhavanavAsI deva kitane prakAra ke haiM ? bhagavAn ne kahA-daza prakAra ke haiM, yathA(1) asurakumAra (2) nAgakumAra (3) suvarNakumAra (4) vidyutkumAra (5) agnikumAra (6) dvIpakumAra (7)udadhikumAra (8) dikkumAra pazyandriyAnI pr359|| 57 (se ttaM saMsArasamAvannajIvapaNNavaNA) 2 // sasArI vAnI 5359 // 27 (se taM jIva paNNavaNA) 2 // 204 prajJApana purI 27 (se ttaM paNNavaNA) prajJApana nAma: 54 53 thayu // sU. 41 // (pannavaNAe bhagavaIe paDhamapayaM samattaM) prajJApanA bhagavatInuM prathama pada samApta TIkAtha-devenI prarUpaNuM karavAne mATe kahe che deve keTalA prakAranA che? zrI bhagavAne uttara Ape-deva cAra prakAranA kahelA che, teo A zate cha-(1)mavanavAsI (2) pAnavyanta2 (3) nyoti (4) vaimAni4 2 // cAra bheda bhavanapati devAnA che bhavanavAsinI prarUpaNa karavAne mATe kahe che bhavanapati deva keTalA prakAranA che? zrI mAyAne 4thu-420 2cha. bha3-(1) masu27mA2 (2) nA bhAra (3) suparNabhA2 (4) vidhusumA2 (5) manabhA2 (6) dIpamA2 (7) zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #553 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra. pada 1 sU. 41 samedadevatvarUpanirUpaNam 539 10 / tatra bhavaneSu vasantItyevaM zIlAH bhavanavAsinaH, etadvAhulyena nAgakumArAdyapekSayA'vagantavyam, nAgakumArAdayohi prAyeNa bhavaneSu vasanti kadAcidAvAseSu, asurakumArAstu prAcuryeNAvAseSu kadAcidbhavaneSu, atha bhavanAvAsayoH parasparaMko vizeSaH ? iti cedatrocyate bhavanAni tAvada bahirvRttAni, antaH samacaturatrANi, adhaH puSkarakamalakarNikAsaMsthiAnAni, AvAsAstu kAyapramANasthAnIyA, mahAmaNDapA nAnAmaNiratnapradIpaprabhAsita samastadikcakravAlA bhavantIti, tayoH parasparaM bhinnasvarUpatvAt, antaraM nAma avakAzaH, taccAzrayarUpam, vividhaM mavananagarAvAsarUpamantaraM yeSAM te vyantarAH, yadvA vigatamantaraM manuSyebhyo yeSAM te nyantarAH manuSyAnapi cakravartivAsudevaprabhRtIn bhRtyavadupacaranti, ato manuSyebhyo vigatAntarA manuSyatulyAH, athavA vividham antaraM parvatAntaram, kandarAntaram, banAntaraM vA AzrayarUpaM yeSAM te vyantarAH, vane bhavA vAnAste ca te vyantarAzceti cAnavyantarAH, evaM yotayanti prakAzayanti lokamiti jyotIMSi - vimAnAni teSu(9) vAyukumAra aura (10) stanitakumAra / - jo deva bhavanoM meM nivAsa karate haiM, ve bhavanavAsI kahalAte haiM / yaha kathana bahulatA se nAgakumAra Adi kI apekSA se samajhanA cAhie | nAgakumAra Adi prAyaH bhavanoM meM nivAsa karate haiM, kadAcit AvAsoM meM bhI rahate haiM / asurakumAra prAyaH AvAsoM meM nivAsa karate haiM, kadAcit bhavanoM meM bhI rahate haiN| bhavana aura AvAsa meM kyA antara hai ? isa prazna kA uttara yaha hai-bhayana to bAhara se vRttAkAra (golAkAra) aura andara se samacaurasa hote haiM, nIce kamala kI karNikA ke AkAra ke hote haiM / AvAsa kAyapramANa sthAna vAle mahAmaNDava hote haiM jo nAnA prakAra ke maNiyoM evaM ratno rUpI pradIpoM se samasta dizAoM ko Alokita karate haiN| donoM meM yaha bhinnatA hai / udhibhAra (8) hiuDubhAra (E) vAyudubhAra bhane (10) stanitakumAra. je dhruvA bhavanamAM nivAsa kare che tee bhavanavAsI kahevAya che A dhana bahulatAthI nAgakumAra vigerenI apekSAe samajavAnu che. nAgakumAra viMgere prAyaH bhavattAmAM nivAsa kare che, kadAcit AvAsAmAM paNa rahe che. bhavana ane AvAsamAM ze| kka che ? tenA uttara bhavanatA mahArathI gALAkAra ane aMdarathI samaceArasa DAya che. nIce kamaLanI kaNikAnA AkAranA hoya che. AvAsa kAya pramANu, sthAna vALA mahAma'Dapa hAya che je nAnA prakAranA maNiyAnA temaja ratnarUpI pradIpAthI samasta dizAone prakAzita kare che, bannemAM A taphAvata che, asura5 zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #554 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - 540 prajJApanAsUtre bhavA jyotiSkAH, yadvA dyotayanti maulimukuTAzritaiH prabhAmaNDalakalpaiH sUryAdimaNDalaiH prakAzayanti iti jyotiSodevAH-sUryAdayaH, sUryasya mukuTAgrabhAge sUryAkAraM cihna, candrasya candrAkara, nakSatrasya nakSatrAkAram, grahasya grahAkAraM, tArakasya tArakAkAraM taiH prakAzayantoti evaM vivadhaM mAnyate-upabhujyante puNyazAlibhirjIvairiti vimAnAni teSu bhavAH, vaimAnikA iti, asurAzcate kumArAzceti asurakumArAH, evaM nAgakumArAdayo'pi, eteSu kumArapadavyapadezastu kumAravadvilasanAd bodhyaH, kumArA ivaite sukomalA mRdumadhurakalitalalitagatayaH zRGgArAbhiprAyakRtaviziSTaviziSTatamottararUpakriyAH, kumAravacoddhatarUpaveSabhUSAbhASAyudhAvaraNayAnavAhanAH kumAravacca tIvAnurAgAH krIDanaparAyaNAH bhavanti / te te samAsao duvihA paNNattA'-te-asurakumArAdidazabhavanapatayaH samAsataH-saMkSepeNa dvividhAH prajJaptAH 'taM jahA'-tadyathA-'pajattagAya, apajattagAya' -paryAptakAzca, aparyAptakAzceti, tAnupasaMharannAha-'se taM bhavaNavAsI-te ete-pUrvoktA asurakumArAdi daza bhavanavAsinaH prajJaptAH / atha vAnavyantarAn prarUpayitumAha-'se ki taM vANamaMtarA ?' asura rUpa kumAra asurakumAra kahalAte haiN| isI prakAra nAgakumAra Adi bhI samajha lene cAhie / ye deya kumAroM ke samAna vilAsa karate haiM, ataH kumAra kahalAte haiM / ye kumAra kI taraha atIya komala hote haiM, mRdu madhura kalita lalita gati vAle hote haiM / zrRMgAra ke lie nAnA prakAra kI viziSTa aura viziSTatara uttara vikriyA kiyA karate haiM / inakA rUpa, veSa, bhUSA, bhASA, Ayudha, praharaNa, yAna, vAhana Adi kumAroM kI taraha ThAThadAra hotA hai / ye kumAroM jaise tIvra anurAga vAle aura krIDA parAyaNa hote haiM / isI se inake nAma ke sAtha 'kumAra' pada joDA jAtA hai| kumAra asurakumAra kahevAya che eja rIte nAgakumAra vigere samajI levAnA che. A devakumAranA samAna vilAsa kare che. tethI kumAra kahevAya che. teo kumAranI jema ati kemaLa hoya che, mRdu, madhura, ane lalita gativALA hoya che. zRMgAranI bAbatamAM nAnA prakAranI viziSTa ane viziSTatara uttaravikriyA dhyA 42 cha. 28 // 35, 35, bhUSA, AyuSya ghaDa20, yAna, pAna, Adi kamAranI jema ThATha mAThavALA hoya che, A kumAranI jema tIvra anurAgavALA ane kIDA parAyaNa hoya che. tethI temanA nAmanI sAthe kumAra pada joDAya che. A bhavanavAsIdeva saMkSepathI be prakAranA hoya che paryAptaka ane aparyApaka, upasaMhAra karatA kahe che-A bhavanavAsI devAnI prarUpaNAnuM nirUpaNa purU thayuM. have prazna che-vAna vyaMtara deva keTalA prakAranA che? zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #555 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra. pada 1 sU.41 samedadevasvarUpanirUpaNam 541 'se'-atha 'ki taM'-ke te, katividhA ityarthaH, vAnavyantarAH, prajJaptAH ?, bhagavAnAha-vANamaMtarA aTThavihA paNNattA'-bAnavyantarA aSTavidhAH prajJaptAH, 'taM jahA'tayathA-kiMnarA'-kinnarAH 1, 'kiMpurisA'-kimpuruSAH 2, 'mahoragA'mahoragAH 3, 'gaMghavyA'-gandharvAH 4, 'jakkhA'-yakSAH 5, rakkhasA'-rAkSasAH 6, 'bhUyA'-bhUtAH7, 'pisAyA'-pizAcA:8, tatra kinnarA dazavidhAH prajJaptAH-tadyathA ye bhavanavAsI deva saMkSepa se do prakAra ke hote haiM-paryAptaka aura aparyAptaka / upasaMhAra karate hue kahate haiM-yaha bhavanavAsI devoM kI prarUpaNA huI / aba prazna hai-vAnavyantara deva kitane prakAra ke haiM ? bhagavAn ne uttara diyA-vAnavyantara ATha prakAra ke hote haiM, yathA-(1) kinnara (2) kimpuruSa (3) mahoraga (4) gandharva (5) yakSa (6) rAkSasa (7) bhUta aura (8) pizAca / antara kA artha hai avakAza-Azraya yA jagaha / jina devoM kA Azraya vividha prakAra ke avana, nagara Adi hoM, ve vyantara kahalAte haiN| athavA vyantara zabda kA dUsarA artha hai-jinameM manuSyoM se antara na ho ve vyantara, kyoMki koI-koI vyantara cakravatI vAsudeva Adi manuSyoM kI bhRtya kI taraha sevA karate haiM, ataeva unameM manuSyoM se koI antara nahIM, ve manuSya ke samAna hI haiN| yA jinakA antara vividha prakAra kA ho ve vyantara, jaise parvatAntara, kandarAntara, banAntara Adi / jo deva vanoM meM nivAsa karate haiM ve 'vAna' kahalAte haiM, aise vyantaroM ko vAnavyantara kahate haiM / zrI bhagavAne uttara Apyo-vAna vyaMtara deve ATha prakAranA hoya che, rema (1) ni2 (2) 535 (3) bhaa2| (4) anya (5) yakSa (6) rAkSasa (7) bhUta mane (8) (pAya. antarane artha thAya che avakAza Azcaya ke jagyA je devene Azraya vividha prakAranA bhavana nagara Adi hoya te vyaMtara kahevAya che athavA vyantara zabdone bIjo artha che-jemAM manuSyathI attara na hoya te vyaMtara kemake kaI kaI vyaMtara cakravatI, vAsudeva Adi manuSyanI bhUtya-sevakanI jema sevA kare che. tethI ja teomAM ane mANasamAM ke antara hetuM nathI. teo manu, enA jevAja che. agara te jeonA attara vividha prakAranA hoya te vyantara jevAM ke parvatAntara kandarAntara vanAntara Adi je deve vanamAM nivAsa kare che teo vAtavyantara kahevAya che evA vyaktone vAnavyAntara kahe che zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #556 -------------------------------------------------------------------------- ________________ para prajJApanAsUtre -kinnarAH 1, kiMpuruSAH 2, kiMpuruSottamAH 3, kiMnarottamAH 4, hRdayaGgamAH 5, rUpazAlinaH 6, aninditAH 7, manoramAH 8, ratipriyAH 9, ratizreSTAH 10, kimpuruSA api dazavidhAH prajJaptAH, tadyathA-puruSAH 1, satpuruSA 2, mahApuruSAH 3, puruSavRSabhAH 4, puruSottamAH 5, atipuruSAH 6, mahAdevAH 7, marutaH 8, meruprabhA:9, yazasvantaH 10, mahoragA dazavidhAH prajJaptAH, tadyathA-bhujagAH 1, bhogazAlinaH 2, mahAkAyAH 3, atikAyAH 4, skandhazAlinaH 5, manoramAH6, mahAvegAH 7, mahAyakSAH 8, merukAntAH 9, bhAsvantaH 10 / gandharvA dvAdazavidhAH prajJaptAH, tadyathA-hAhAH 1, hU hUH 2, tumbaravaH 3, nAradAH 4, RSivAdikAH 5, bhUtivAdikAH 6, kAdambAH 7, mahAkAdambAH 8, raivatAH 9, ___ ATha prakAra ke vyantaroM meM se kinnara deva daza prakAra ke haiM, yathA -(1) kinnara (2) kimpuruSa (3) kimpuruSottama (4) kinnarottama (5) hRdayaMgama (6) rUpazAlI (7) anindita (8) manorama (9) ratipriya aura ratizreSTha / kimpuruSa bhI dasa prakAra ke hote haiM-(1) puruSa (2) satpuruSa (3) mahApuruSa (4) puruSavRSabha (5) puruSottama (6) atipuruSa (7) mahAdeva (8) maruta (9) meruprabha aura (10) yazasvanta / mahoraga bhI daza prakAra ke hote haiM-(1) bhujaga (2) bhogazAlI (3) mahAkAya (4) atikAya (5) skandhazAlI (3) manorama (7) mahAvega (8) mahAyakSa (9) merukAnta aura (10) bhAsvanta / gandharva bAraha prakAra ke hote haiM-(1) hAhA (2) hUhU (3) tumbaraca (4) nArada (5) RSivAdikA (6) bhUtavAdikA (7) kAdamba (8) mahA ATha prakAranA vyaMtaramAthI kinnara deva daza prakAranA che. jema-(1) na2 (2) 35 ( 3Sottama) (4) sinnarottama (5)yama (1) 35 l (7) anindita (8) bhanA2ma () 2tipriya (10) 2tizreSTha 535 55 6za prA2nA DAya che. (1) pu35 (2) sat535 (3) mahA 531 (4) pu35 vRSama (5) 53Sottama (6) matiSu35 (7) mAya (8) bha3ta (6) bhe3prama mane (10) yazasvanta, bhaaddaa2|| 54 42 54 // 2 // DAya cha-(1) sunyA (2) alnnel (3) bha ya (4) atizaya (5) 24-dhAmI (6) manorama (7) bhAve (8) bhaDI yakSa (6) bhe34Anta bhane (10) lAsvanta. madha yA2 prA2nA DAya cha-(1) / (2) DUDU (3) tuma (4) nA26 (5) 3SivAda (6) bhUtapA64 (7) 46+4 (8) mA45 (8) raivata (10) zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #557 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra. pada 1 sU.41 samedadevasvarUpanirUpaNam 543 vizvAvasavaH 10, gItaratayaH 11, gItayazasaH 12 / yakSAstrayodazavidhAH prajJaptAH, tadyathA-pUrNabhadrAH 1, maNibhadrAH 2, zvetabhadrAH 3, haritabhadrAH 4, sumanobhadrAH 5, vyatipAtikabhadrAH 6, subhadrAH 7, sarvatobhadrAH 8, manuSyapakSAH 9, vanAdhi. patayaH 10, vanahArAH 11, rUpayakSAH 12, yakSottamAH 13, rAkSasAH saptavidhAH prajJaptAH, tadyathA bhImAH1, mahAbhImAH2, vighnAH 3, binAyakAH 4, jalarAkSasAH 5, rAkSasarAkSasAH 6, brahmarAkSasAH 7 / bhUtA navavidhAH prajJaptAH, tadyathA -murUpAH1, pratirUpAH2, atirUpAH3, bhUtottamAH 4, skandAH 5, mahAskandAH 6, mahAvegA:7, praticchannA:8, AkAzagAH 9 / pizAcAH SoDazavidhAH prajJaptAH, tadyathA-kUSmANDAH1, paTakAH2, sujoSAH3, AhnikAH4, kAlAH5, mahAkAlA:6, kAdamba (9) raivata (10)vizvAvasava (11) gItarati aura (12) giitysh| yakSa teraha prakAra ke hote haiM-(1) pUrNabhadra (2) maNibhadra (3) zvetabhadra (4) haritabhadra (5) sumanobhadra (6) vyatipAtikabhadra (7) subhadra (8) sarvatobhadra (9) manuSyapakSa (10) vanAdhipati (11) vanAhAra (12) rUpayakSa aura (13) yakSottama / rAkSasa deva sAta prakAra ke hote haiM-(1) bhIma (2) mahAbhIma (3) vighna (4) vinAyaka (5) jalarAkSasa (6) rAkSasa rAkSasa aura (7) brahmarAkSasa / bhUta nau prakAra ke hote haiM-(1) surUpa (2) pratirUpa (3) atirUpa (4) bhUtottama (6) skanda (6) mahAskanda (7) mahAvega (8) praticchanna aura (9) aakaashg| pizAca solaha prakAra ke hote haiM-(1) kUSmANDa (2) paTaka (3) sujoSa (4) AhUnika (5) kAla (6) mahAkAla (7) cokSa (8) acokSa vizvAsa5 (11) jAtati (12) gItayaza yakSa te2 pr42| DAya cha (1) pU madra (2) maNibhadra (3) zvetamadra, (4) uritamadra (5) sumanAma5 (6) vyatipAtamadra (7) subhadra (8) saptAbhadra (6) bhanudhyayakSa (10) vanAdhipati (11) naa|2 (12) 35yakSa mane (13) yasattama rAkSasa heva sAta 42 hAya cha-(1) bhIma (2) mahAlIma (3) vina (4) vinAya4 (5) 44rAkSasa (6) rAkSasa 2|1s bhane (7) brahmarAkSasa bhUta nau pra42nA DAya cha (1) su35 (2) prati35 (3) pati35 (4) bhUtottama (5) 246 (6) bha724-6 (7) bhaDave (8) pratichinna mane (6) AkAzaga. pizAya satata prA2nA DAya cha-(1) kamAe (2) 584 (3) suneSa. (4) mAhita (5) 4 (6) bhdd|484 (7) yAkSa (8) mayAkSa (8) tapizAya zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #558 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 544 prajJApanAsUtre cokSAH 7, acokSAH 8, tAlapizAcAH 9, mukharapizAcAH 10, adhastArakA 11, dehAH 12, videhAH 13, mahAdehAH 14, tUSNIkA : 15, vanapizAcAH 16, iti / ' te samAsao duvihA' paNNattA' - te aSTavidhA vAnavyantarAH, samAsataH 1 saMkSepeNa dvividhAH prajJaptAH 'taM jahA ' - tadyathA - 'pajjattagAya, apajjatagAya' - paryAtakAzca, aparyAptakAzca / tadupasaMharannAha - ' se taM vANamaMtarA' - te ete - pUrvoktAH, vAnavyantarA prajJaptAH / atha jyotiSkAn prAha- 'se kiM taM joisiyA ?' - ' se' - atha 'kiM taM' ke te - katividhA ityarthaH, jyotiSikAH prajJaptAH ? bhagavAnAha - 'joisiyA paMcavihA paNNattA'- jyotiSkAH paJcavidhAH prajJaptAH, 'taM jahA' - tadyathA 'caMdA' - candrAH 1, 'sUrA' - sUryAH 2, 'gahA' - grahAH 3, 'nakkhattA' - nakSatrANi 4, 'tArA' (9) tAlapizAca (10) mukharapizAca (11) adhastAraka (12) deha (13) videha (14) mahAdeha (15) tUSNIka aura (16) vanapizAca / ye vANavyantara deva saMkSepa se do prakAra ke kahe gae haiM- paryAptaka aura aparyAptaka / yaha vANa vyantaroM kI prarUpaNA huI / aba jyotiSka yA jyotiSika devoM kI prarUpaNA karate haiM- prazna hai ki jyotiSka deva kitane prakAra ke haiM ? bhagavAn ne uttara diyAjyotiSka deya pAMca prakAra ke hote haiM, yathA - (1) candra (2) sUrya (3) graha (4) nakSatra aura (5) tArA / jo loka ko dyotita- prakAzita karate haiM, unheM jyotiSa kahate haiM / jyotiSa eka prakAra ke vimAna haiN| una jyotiSa vimAnoM meM utpanna (10) bhumara pizAtha ( 11 ) adhastA24 (12) DheDa (13) vidveha (14) bhaDA viheDa (15) tUSNI bhane (16) pizAya A vyantara devA sakSepathI e prakAranA kahelA che paryAptaka ane apa*saka A byantAnI prarUpaNA thai A vyantara devA sakSepathI e prakAranA kahelAM che paryApta ane aparyosa. A vyantarAnI prarUpaNA thai. have jyAtiSTha devAnI prarUpaNA kare che prazna che ke jyAtiSka deva keTalA prakAranA che? zrI bhagavAne uttara ApyAyeAtiSika deva pAMca prakAranA che--jemake (1) zandra (2) sUrya (3) zraDu (4) nakSatra (4) tArA je leAkane ghotita-prakAzita kare che. teone jyAtiSka kahe che. jAtika eka prakAranuM vimAna che. te jgyAtiSa vimAnAmAM utpanna thanArA deva jayAtikai deva kahevAya che. zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #559 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra. pada 1 sU.41 samedadevasvarUpanirUpaNam 555 -tArAH5, 'te-samAsao duvihA paNNattA'-te jyotiSkAH, samAsataH-saMkSepeNa dvividhAH dviprakArakA prajJaptAH, 'taM jahA'-tadyathA-'pajjattagA ya, apajjattagA yaparyAptakAzca, aparyAptakAzca, tAnupasaMharannAha-'se taM joisiyA'-te ete-pUrvoktAH, jyotiSkAH prajJaptAH, atha vaimAnikAn prarUpayitumAha-'se kiM taM vemANiyA ?' 'se-atha 'kiM taM'-ke te-katividhA vaimAnikAH prajJaptAH ? bhagavAnAha-'vemANiyA duvihA paNNattA'-vaimAnikA dvividhAH, prajJaptAH, 'taM jahA'-tadyathA-'kappovagAya, kappAIyA ya-kalpopagAzca, kalpAtItakAzca / tatra kalpaH-AcAraH, indrasAmAhone vAle deva jyotiSka kahe jAte haiM / athavA jo mastaka ke mukuToM se azrita prabhAmaNDala sadRza sUryamaNDala Adi ke dvArA prakAza karate haiM ve sUryAdi jyotiSa deva kahalAte haiM / sUrya deva ke mukuTa ke agrabhAga meM sUrya ke AkAra kA cihna hotA hai, candra ke mukuTa ke agrabhAga meM candra ke AkAra kA, nakSatra deva ke mukuTa ke agrabhAga meM nakSatra ke AkAra kA, graha ke mukuTa ke agrabhAga meM graha ke AkAra kA aura tAraka deva ke mukuTa ke agrabhAga meM tAraka ke AkAra kA cihna hotA hai inase ve prakAza karate haiN| ye jyotiSka deva saMkSepa se do prakAra ke haiM-paryApta aura aparyApta / yaha jyotiSka devoM kI prarUpaNA huii| ___ aba vaimAnika devoM kI prarUpaNA kI jAtI haiM / vaimAnika deva kitane prakAra ke haiM ? bhagavAna ne kahA-do prakAra ke hote haiM-kalpopaga aura kalpAtIta / athavA mastaka upara rahela mukuTanA Azrita prabhAmaMDalanA sadaza sUrya maMDaLa Adi dvArA prakAza kare che teo sUryAdi tiSka deva kahevAya che, sUryadevanA mugaTanA agrabhAgamAM sUryanA AkAranuM cihna hoya che, candra nA mugaTanA agrabhAgamAM candranA AkAranuM, nakSatradevanA mugaTanA agrabhAgamAM nakSatranA AkAranuM grahanA mugaTanA agrabhAgamAM grahanA AkAranuM ane tAraka devanA mugaTanA agrabhAgamAM tArA grahanA AkAranuM citra hoya che, tethI te prakAza kare che. A tika deva saMkSepathI be prakAranA che paryApta ane aparyApaka A tika devAnI prarUpaNA thaI. have vaimAnika devanI prarUpaNa karAya che vaimAnika deva keTalA prakAranA che? zrI bhagavAna be prakAranA hoya che. kalpAtIta ane kalpapaga. kalpane pra0 69 zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #560 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 546 prajJApanAsUtre nika trAyastriMzAdivyavahArarUpaH, tamupagatAH-prAptA iti kalpopagAH, saudharmezAnA didevalokavAsinaH, uparyuktarUpaM kalpamatItAH-atikrAntAH kalpAtItAHadhastanAdhastana|yeyakAdi nivAsinaH te sarva ahamindrAH santaH kalpAtItA bhavanti / tatra kalpopagAn prarUpayitumAha- se kiM taM kappovagA ?' atha ke te, katividhA ityarthaH, kalpopagAH prajJaptAH ?, bhagavAnAha-'kappovagA bArasavihA paNNattA'-kalpopagA dvAdazavidhAH prajJaptAH, 'taM jahA'-tadyathA 'sohammA'-saudharmAH saudharma devalokanivAsinaH, 'IsANA'-IzAnAH-IzAnadevalokanivAsinaH, evamarthe'pi bodhyam tAtsthyAt tadvyapadezaH, 'saNaMkumArA'--sanatkumArAH, 'mAhiMdA' mAhendrAH, 'baMbhaloyA'--brahmalokAH, 'laMtayA'--lAntakAH, 'mahAmukkA'-mahAzukrAH, 'sahassArA'-sahasrArAH, 'ANayA' AnatAH 'pANayA'-prANatAH 'AraNA'-AraNAH, ____kalpa kA artha hai indra, sAmAnika, brAyastriMza Adi kA AcAra yA vyavahAra / jina dezoM meM isa prakAra kA vyavahAra ho ve kalpopaga kahalAte haiM aura jinameM yaha kalpa na ho-jo usa kalpa se atIta hoM, ve kalpatIta / saudharma Adi deva kalpopaga hote haiM tathA graiveyaka evaM anuttara vimAnoM ke deva kalpAtIta hote haiN| pahale kalpopaga devoM kI prarUpaNA karate haiM / kalpopaga deva kitane prakAra ke haiM ? bhagavAna ne uttara diyA-bAraha prakAra ke haiM, yathA-(1) saudharma arthAt saudharma nAmaka devaloka meM nivAsa karane vAle (2) IzAna arthAt IzAna devaloka meM rahane vAle, Age bhI isI prakAra samajha lenA cAhie / (3) ratnatkumAra (4) mAhendra (5) brahmaloka (6) lAntaka (7) mahAzukra (8) sahasrAra (9) Anata (10) prANata (11) artha che indra, sAmAnika, AdinA AcAra yA athavA vyavahAra. je devAmAM AvI jAtano vyavahAra hoya teo kalpapaga kahevAya che. ane jemAM A ka9pa na hoya je A ka95thI atIta hoya teo kalpa tIta che. saudharma Adi deva kapaga hoya che. temaja zaiveyaka temaja anuttara vimAnanA deva kalpAtIta hoya che. pahelAM kapipaga devanI prarUpaNa kare che kapaga deva keTalA prakAranA che? zrI bhagavAne uttara Ape bAra prakAranA che. jemake (1) saudharma arthAta saudharma nAmaka deva lekamAM nivAsa karavAvALA (2) IzAna arthAt IzAna deva lekamAM nivAsa karavAvALA. AgaLa paNa A rIte ja samajI levuM joIe. (3) sanamA2 (4) mAundra (5) brahmA4 (6) sAta (7) mahAzu4 (8) zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #561 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra. pada 1 sU.41 samedadevasvarUpanirUpaNam 547 'accuyA'-acyutAH, 'te samAso duvihA paNNattA'-te-vaimAnikA devAH samAsataH-saMkSepeNa dvividhAH prajJaptAH 'taM jahA'-tadyathA-'pajjattagA ya, apajjattagA ya' paryAptakAzca, aparyApta kAzca, tAnupasaMharannAha--'se 2 kappovagA'-te etepUrvoktAH kalpopagAH prajJaptAH, atha kalpAtItakAn prarUpayitumAha-'se kiM taM kappAIyA ?'-atha ke te katividhAH kalpAtItAH prajJaptAH ? bhagavAnAha-'kappAIyA duvihA paNNattA' - kalpAtItA dvividhAH prajJaptAH, 'taM jahA'-tadyayA-'gevijjagAya-graiveyakAzca, 'aNuttarokvAiyA ya'-anuttaropapAtikAzca, atha graiveyakAn prarUpayati-'se kiM taM gevejjagA ?' 'se' -atha "kiM taM' ke te katividhA ityarthaH, graiveyakAH prajJaptAH ? bhagavAnAha-'gevejjagA NavavihA paNNattA'-graiveyakAH navavidhAH prajJaptAH, 'taM jahA'-tadyathA-'hiTimahiTimagevijjagA'-adhastanAdhastanagraiveyakAH 1, 'hiTimamajjhimagevijjagA-adhastanamadhyamagraiveyakAH 2, "hidvimauvarimagevijjagA'-adhastanoparimoveyakAH 3, 'majjhimaheDimagevijjagA'-madhyamAdhastanauveyakAH 4, 'majjhimamajjhimagevijjagA'-madhyamamadhyamaveyakAH 5, 'majjhimauvarimagevijjagA'-madhyamoparimovethakAH 6, uparimahechimagevijjagA' uparimAdhastanauveyakAH 7, 'uvarimamajjhimagevijjagA'-uparimamadhyamagraiveyakAH 8, 'uvarimauvarimagevijjagA'-uparimoparimagreveyakAH prajJaptAH 9, 'te samAsao AraNa aura (12) acyuta / ye paryApta aura aparyApta ke bheda se do prakAra ke haiM / yaha kalpopaga devoM kI prarUpaNA huii| kalpAtIta deva kitane prakAra ke haiM ? bhagavAn ne uttara diyAkalpAtIta deva do prakAra ke haiM, yathA-graiveyaka aura anuttaropapAtika / aveyaka deva kitane prakAra ke haiM ? bhagavAn ne kahA-nau prakAra ke haiN| ve isa prakAra haiM-(1) aghastanAdhastana (2) aghastanamadhyama (3) adhastana-uparitana (4) madhyamaadhastana (5) madhyamamadhyama (6) madhyamauparitana (7) uparitana-adhastana (8) uparitanamadhyama aura uparitana sasAra (10) mAnata (11) prAta (12) acyuta, te paryAta ane. mayAtanA bhede karI be prakAranA che. A kalapepaga devenI prarUpaNa thaI. kapAtIta deva keTalA prakAranA che? zrI bhagavAne uttara Ape-kalapAtIta deva be prakAranA che. jemake-veyaka ane anuttaraupapAtika. greveka deva keTalA prakAranA che ? zrI bhagavAne kahyuM nI prakAranA che teo A prakAre che (1) mastanAthastana (2) apastana madhyama (3) sastana paritana (4) madhyama 252tana (5) madhyama madhyama (1) madhyama paritana (7) aparita. zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #562 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 548 prajJApanAsUtre duvihA paNNattA'-te--pUrvoktagraiveyakAH samAsataH-saMkSepeNa dvividhAH prajJaptAH, 'taM jahA'-tadyathA-'pajattagAya, apajjattagAya'-paryAptakAzca, aparyAptakAtha, tAn upasaMharannAha-'settaM gevijjagA'-te ete- pUrvoktAH, nava graiveyakAH prajJaptAH, athAnuttaraupapAtikAn prarUpayitumAha-'se ki taM aNuttarovavAiyA ?'--atha ke te, -uparitana / tAtparya yaha hai ki ina nau graiveyaka vimAnoM ke tIna trika haiM-nIce kA madhya kA aura Upara kA / nIce ke trika meM jo saba se nIce hai vaha aghastana-adhastana kahalAtA hai, jo nIce ke trika meM bIca meM hai vaha aghastanamadhyama aura jo nIce ke trika meM Upara hai vaha aghastana-uparitana / isI prakAra bIca ke aura Upara ke trika ke viSaya meM bhI samajha lenA cAhie | ina nau vimAnoM meM rahane ke kAraNa deva bhI nau prakAra ke kahe gae haiN| ___ loka puruSa ke AkAra kA hai / puruSa ke zarIra meM grIvA kA jo sthAna hai, vaha loka meM ina nau vimAnoM kA sthAna hai / isa prakAra loka puruSa kI grIvA para sthita hone ke kAraNa ye vimAna 'praiveyaka' kahalAte haiN| saMkSepa se graiveyaka deva do prakAra ke haiM-paryAptaka aura aparyAptaka / upasaMhAra karate hue kahate haiM-yaha graiveyaka devoM kI prarUpaNA huii| aba anuttaropapAtika devoM kI prarUpaNA karate haiN| prazna haiM ki anuttaropapAtika deva kyA hai ? arthAt kitane prakAra ke haiM ? bhagavAn na adhyaratana (8) 75tina madhyama ane (4) paritana paritana tAtparya e che ke nI greveyaka vimAnanA traNa trika che. nIcenuM, madhyanuM ane uparanuM nIcenA trikamAM je sauthI nIce che te nIcenuM adhastana-adhastana kahevAya che. je nIcenA vikamAM vacamAM che te astana madhyama nIcenA trikanI vacamAM che te adhistana madhyama ane je nIcenA trikamAM upara che te adhastana uparitana. eja rIte vacalA ane uparanA trikanA viSayamAM paNa samajI levuM joIe A nava vimAnamAM rahevAne lIdhe deva paNa nava prakAranA kahevAyA che. leka purUSa Akarane hoya che. purUSanA zarIramAM grIvAnuM je sthAna che. te lekamAM A nava vimAnenuM sthAna che. A prakAre leka purUSanI grIvA para rahevAne kAraNe A vimAna ve54 vAya che. saMkSepamAM raiveyaka deva be prakAranA che. paryAptaka ane aparyAptaka upasaMhAra karatA kahe che-A greveyaka devenI prarUpaNa purI thaI gaI che. have anuttarapapAtika devenI prarUpaNa kare che zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #563 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pra. pada 1 sU. 41 samedadevasvarUpanirUpaNam 549 kativighA ityarthaH, anuttaraupapAtikAH prajJaptAH ? bhagavAnAha - 'aNuttarovavAiyA ' paMcavidyA paNNattA' - anuttaraupapAtikAH, paJcavidhaH prajJaptAH, 'taM jahA ' - tadyathA 'vijayA, vaijayaMtA' jayaMtA, aparAjiyA, savvasiddhA' - vijayA 1, vaijayantI 2, jayantI 3, aparAjitA 4, sarvArthasiddhAya 5, ' te samAsao' duvidhA paNNattA' - anuttaropapAtikAH devAH samAsataH - saMkSepeNa dvividhAH prajJaptAH 'taM jahA'- tadyathA 'pajjattagA ya, apajjattagA ya' - paryAptakAzca, aparyAptakAzca / tAnupasaMharannAha - 'setaM aNuttarovavAiyA' te ete - uparyuktAH, paJcavidhAH anuttarIpaNAtikAH prajJaptAH, 'se taM kappAIyA' te ete- pUrvoktAH kalpAtItAH prajJaptAH, 'se taM mANiA' - te ete pUrvoktAH vaimAnikAH prajJaptAH, 'se taM devA'- te ete - pUrvoktA devAH prajJaptAH, 'se taM paMciMdiyA' te ete pUrvoktAH paJcendriyAH prajJatAH, 'se caM saMsArasamAvannajIvapannavaNA-sA epA-pUrvoktA, saMsArasamApannajIva prajJApanA, prajJaptA, 'se taM jIvapannavaNA' sA eSA - pUrvoktAH, jIvaprajJApanA prajJaptA, - - ne uttara diyA- pAMca prakAra ke haiN| ve isa prakAra haiM - ( 1 ) vijaya ( 2 ) vaijayanta (3) jayanta (4) aparAjita aura (5) sarvArthasiddha / sarvocca evaM sarvazreSTha hone ke kAraNa ye vimAna anuttara kahalAte haiM aura una meM janma lene vAle deva anutaraupapAtika kahe jAte haiM / anutaraupapAtika deva saMkSepa se do prakAra ke haiM-paryAptaka aura aparyAptaka / yaha kalpAtIta deva hue| vaimAnikoM kI prarUpaNA huI / devoM kI bhI prarUpaNA pUrI huI, paMcendriyoM kI prarUpaNA pUrNa huI, saMsArasamApannajIvoM prazna che ke anuttaropapAtika deva zu che ? arthAt keTalA prakAranA che? zrI bhagavAne uttara ApyA-pAMca prakAranA che. tee A prakAre che (1) vinaya (2) vaizyanta (3) nyanta (4) ayalata bhane (4) sarvArtha siddha sarvocya temaja sarvAM zreSDa hAvAne kAraNe teonA vamAna anuttara kahevAya che. ane temAM utpanna thanArA deva anuttaraupapAtika kahevAya che. anuttaraupapAtika deva sakSepathI be prakAranA che. aparyAptaka ane paryAptaka A pAtIta deva thayA. vaimAnikAnI prarUpaNA thai. deveAnI prarUpaNA thaI paMcendriyAnI prarUpaNA purI thai. saMsara samApanna jIvanI prarUpaNA purI thaI zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #564 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre 'se taM pannavaNA' -sA eSA-pUrvoktA, prajJApanA prajJaptA / 'paNNavaNAe bhagavaIe paDhamapayaM sammatta'-prajJApanAyAM bhagavatyAM prathamapadaM samAptam ||1|suu041|| itizrI vizvavikhyAta-jagavallabha-prasiddhavAcakapazcadazabhASAkalitalalitakalApAlApakapravizuddhagadyapadyanaikagranthanirmApaka - vAdimAnamardaka-zrIzAhU chatrapatikolhApurarAjapradatta - 'jainazAstrAcArya' - padabhUSitakolhApurarAjaguru-bAlabrahmacAri jainAcArya jainadharmadivAkarapUjyazrI-ghAsIlAla-vrativiracitAyAM zrI prajJApanA sUtrasya prameyabodhinyAkhyAyAM vyAkhyAyAM prathamaM padaM samAptam // 1 // kI prarUpaNA bhI pUrI huI aura jIvoM kI prajJApanA bhI pUrI huI // 41 // zrI jainAcArya jainadharmadivAkara pUjyazrI ghAsIlAla vrativiracita prajJApanAsUtra kI pramepabodhinI vyAkhyA kA __ prathama pada samApta // 1 // ane jIvenI prarUpaNa paNa purI thaI ane prajJApanAnI paNa pUrNatA thaI. zrI jainAcArya jainadharmadivAkara pUjyazrI ghAsIlAla vrativiracita prajJApanA sUtranI prameyadhinI TIkAnuM prathama pada samApta che 1 zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #565 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU 1 pRthvIkAyikAnAM sthAnAni 551 // atha dvitIya sthAnapadam // mUlam-kahi NaM bhaMte! bAyarapuDhavIkAiyANaM pajjattagANaM ThANA paSNattA ? moyamA ! saTANeNaM aTusu puDhavIsu, taM jahA-rayaNappabhAe1, sakarappabhAe2, vAluyappabhAe3, paMkappabhAe4, dhUmappabhAe5, tamappabhAe6, tamatamappabhAe7, iisiipbbhaaraae8| aholoe-pAyAlesu bhavaNesu bhavaNapatthaDesu niraesu nirayAvaliyAsu nirayapatthaDesu / uDuloe-kappesu vimANesu vimANAvaliyAsu vimANapatthaDesu / tiriyaloe-Takesu kUDesu selesu siharIsu pabbhAresu vijaesu vakkhAresu vAsesu vAsaharapavvaesu velAsu veiyAsu dAresu toraNesu dIvesu samuddesu, estha NaM bAyarapuDhavI. kAiyANaM pajattagANaM ThANA paNNattA / uvavAeNaM loyassa asaMkhe. jjabhAgo samugdhAeNaM loyassa asNkhejbhaage| saTANeNaM loyassa asaMkhejabhAge / kahiNaM bhaMte ! bAyarapuDhavIkAiyANaM apajattagANaM ThANA paNNattA ? goyamA! jattheva bAyarapuDhavIkAiyANaM pajjattagANaM ThANA paNNattA, tattheva bAyara puDhavIkAiyANaM apajja ttagANaM ThANA pnnnnttaa| uvavAeNaM svvloe| samugghAeNaM svvloe| saTANeNaM loyassa asNkhejibhaage| kahiNaM bhaMte ! suhamapuDhavIkAiyANaM pajjattagANaM apajattagANa ya ThANA paNNattA ? goyamA ! suhumapuDhavIkAiyA je pajjattagA je apajjattagA te savve egavihA avisesA aNANattA savvaloyapariyAvannagA paNattA samaNAuso ||suu0 1 // chAyA-kutra khalu bhadanta ! bAdarapRthivIkAyikAnAM paryAptakAnAM sthAnAni prajJaptAni ? gautama ! svasthAnena aSTasu pRthivISu, tadyathA-ratnaprabhAyAm 1, zarkarA dUsarA sthAnapada kA prAraMbha zabdArtha-(kahi NaM bhaMte ! bAyarapuDhavikAiyANaM pajattagANaM ThANA sthAna para bIjuM za -(kahiNaM bhaMte ! bAyarapuDhavIkAiyANaM pajjattagANaM ThANA paNNattA ?) zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #566 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsane prabhAyAm 2, vAlukAprabhAyAm 3, paGkaprabhAyAm 4, dhUmaprabhAyAm 5, tamaHprabhAyAm 6, tamastamaHprabhAyAm 7, ISatprArabhArAyAm 8 / adholoke-pAtAleSu bhavaneSu bhavanaprastareSu nirayeSu nirayAvalikAsu nirayaprastaTeSu / Urdhvaloke-kalpeSu vimAneSu vimAnAvalikAsu vimAnaprastaTeSu / tiryagloke-TaGkeSu kuTeSu zaileSu zikhariSu prAgbhAreSu vijayeSu vakSaskAreSu varSeSu varSadharaparvateSu velAsu vedikAsu dvAreSu paNNattA ?) he bhagavan ! bAdara pRthivIkAyika paryAptaka jIvoM ke sthAna kahAM kahe haiM ? (goyamA ! saTTANeNaM aTThasu puDhavIsu) he gautama ! svasthAna kI apekSA se ATha pRthiviyoM meM (taM jahA) vaha isa prakAra (rayaNappabhAe) ratnaprabhA pRthvI meM (sakkarAppabhAe) zarkaraprabhA meM (bAluyappabhAe) vAlukAprabhA meM (paMkappabhAe) paMkaprabhA meM (dhUmappabhAe) dhUmaprabhA meM (tamappabhAe) tamaHprabhA meM (tamatamappabhAe) tamastamaHprabhA meM (isIpanbhArAe) ISatprArabhAra pRthvI meM (aholoe) adholoka ke andara (pAyAlesu) pAtAloM meM (bhavaNesu) bhavanoM meM (bhavaNapatthaDesu) bhavanoM ke pAthaDoM meM (niraesu) narakoM meM (nirayAvaliyAsu) narakAvaliyoM meM (nirayapatthaDesu) naraka ke pAthaDoM meM / (uDDhaloe) Urdhvaloka ke andara (kappesu) kalpoM meM (vimANesu) vimAnoM meM (vimANAvaliyAsu) vimAnoM kI AvalikAoM meM (vimANapatthaDesu) vimAnoM ke pAthaDoM meM (tiriyaloe) tircha loka ke andara (TaMkesu) TaMkoM meM (kUDesu) kUToM meM (selestu) zailoM meM (siharIsu) zikhara vAle parvatoM meM (panbhAresu) kucha jhuke hue parvatoM meM (vijaesa) vijayoM meM (vakkhAresu) vakSaskAra parvatoM meM (vAsesa) he bhagavana bAdara pRthivIkAyika paryAptaka jInA sthAna kayAM kahelA che? (goyamA saTTANeNaM asu puDhavIsu) he gautama ! svasthAnanI apekSA mA pRthivImAmA (taM jahA) te // 4 // 2 (rayaNappabhAe) 2lapramA pRthvImA (sakkara ppabhAe) 242mAmA (vAluyappabhAe) pAsumanAmA (paMkappabhAe) 54prabhAmA (dhUmappabhAe) dhUmapranAmA (tamappabhAe) tama:prabhAmA (tamatamappabhAe) tamastamaprabhAmA (IsI panbhArAe) yat prAmA2 pRthvImA (aholoe) adhosonI mA 42 (pAyAlesu) tANAmA (bhavaNesu) sapanAmA (bhavaNapatthaDesu) apne| na pAyarAmA (niraesu) na2mA (nirayAvaliyAsu) na24pAsomA (nirayapatthaDesu) n24|| pAyarAmA (uDUDhaloe) nI 2542 (kappesu) 46pAmA (vimANesu) vibhAnAmA (vimANAvaliyAsu) vimAnAnI patiyomA (vimANapatthaDesa) vibhA nAnA pattazamA (tirayaloe) tiyAnI 262 (TaMkesu) mA (phUDesu) TomA (selesu) zomA (siharisu) zi52 // tAmai (pabbhAresu) is zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #567 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.1 pRthvIkAyikAnAM sthAnAni 553 toraNeSu dvIpeSu samudreSu, atha khalu bAdarapRthivIkAyikAnAM paryAptakAnAM sthAnAni prajJaptAni / upapAtena lokasyAsaMkhyeyabhAge, samudghAtena lokasyAsaMkhyeyabhAge, svasthAnena lokasyAsaMkhyeyabhAge / kutra khalu bhadanta ! bAdara pRthivIkAyikAnAmaparyAptakAnAM sthAnAni prajJaptAni ? gautama ! yatraiva bAdarapRthivI kAyikAnAM paryAptakAnAM sthAnAni prajJaptAni tatraiva vAdarapRthivIkAyikAnAmaparyAptakAnAM sthAnAni bharatavarSa Adi varSoM meM (vAsaharapaccaesa) himavAn Adi varSadhara parvatoM meM (belAsu) samudra ke jvAra kI bhUmi meM ( veDyAsu) vedikAoM meM (dAresu) dvAroM meM (toraNesu) toraNoM meM (dIvesu) dvIpoM meM (samuddesu) samudroM meM / ( ettha NaM bAyarapuDhavikAiyANaM pajjattagANaM ThANA paNNattA) ina uparyukta bhUmiyoM meM bAdarapRthivIkAyika paryAptakoM ke sthAna kahe haiM ( uvavAraNa) upapAta kI apekSA se (loyassa asaMkhejjabhAge) loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM / (samugdhAeNaM loyassa asaMkhejjaibhAge) samughAta kI apekSA loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meN| (sahANeNaM loyassa asaMkhejjaibhAge) svasthAna kI apekSA loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM / ( kahi NaM bhaMte! bAyara puDhavikAiyANaM apajjattagANaM ThANA paNNattA) bhagavan ! bAdarapRthivIkAyikoM ke aparyAptakoM ke sthAna kahAM kahe haiM ? ( goyamA ! jattheva bAyarapuDhavikAiyANaM ThANA paNNattA) he gautama ! jahAM bAdarapRthivIkAyika paryAptakoM ke sthAna kahe haiM (tastheva nabhelA parvatAbhAM (bAsesu) bharatavarSa Ahi varSa kSetramA (vAsaharapavvaesa) hima vAna vigere parvatobha (velAsu) samudranI bharatInI bhUmimAM (veiyAsu) vehibhAM (dAresu) dvArAmAM (toraNesa) toraNAbhAM (dIvesu) dvIpobhAM (samuddesu) samudromAM (ettha NaM bAyarapuDhavikAiyANaM pajjattagANaM ThANA paNNattA) mA uparyukta bhUmi yobhAM bAhara pRthvI ayi paryAptanA sthAna hyA che (upavAeNaM) upapAtanI apekSAo (loyassa asaMkhejjaibhAge) bonA asaNyAtamA lAgabhAM (samugdhApaNaM loyassa asaMkhejjaimAge) samudghAtanI apekSAye soDanA asaNyAtamA lAgabhAM (saTTA lossa asaMkhejjaIbhAge) svasthAnanI apekSAye sonA asaNyAtamAM bhAgabhAM (kaNiM bhaMte! vArapuDhavikAiyANaM apajjattagANaM ThANA paNNattA) he bhagavan mahara pRthvI ayiunA aparyApta anA sthAna yA udyAM che ? (goyamA ! jattheva bArapuDhavikAiyANaM pajjattagANaM ThaNA paNNattA) he gautama! nyAM bAdara pRthivI AyiSTha paryAptonA sthAna hyA che (tattheva bAyarapuDhavikAiyANaM apajjattagANaM ThANA paNNattA) tyAMna bAhara pRthvIzrayi aparyAptamenA sthAna udyAM che (uvavAeNaM) pra0 70 zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #568 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 554 prajJApanAsUtre prajJaptAni / upapAtena sarvaloke / samudghAtena sarvaloke / svasthAnena lokasyAsaMkhyeyabhAge / kutra khalu bhadanta ! sUkSmapRthivIkAyikAnAM paryAptakAnAmaparyAptakAnAmaparyAptakAnAJca sthAnAni prajJaptAni ? gautama ! sUkSmapRthivIkAyikA ye ye paryAptA ye aparyAptA ste sarve ekavidhA avizeSA anAnAtvAH sarvalokaparyApannAH prajJaptAH zramaNAyuSman ! ||suu01|| TIkA-pUrvottarItyA prathamaM padaM vyAkhyAya atha dvitIyaM padaM vyakhyAtumArabhate, tatra prathamapade pRthivIkAyikAdInAM prarUpaNaM kRtam, atra tu teSAmeva sthAnAni bAyara puDhavikAiyANaM apajjattagANaM ThANA paNNattA) vahIM bAdarapRthivI kAyika aparyAptakoM ke sthAna kahe haiM (uvavAeNaM) upapAta kI apekSA (savvaloe) sarva loka meM / (samugdhAeNaM) samudghAta kI apekSA (savva loe) samarata loka meM (saTTANeNaM) svarathAna kI apekSA (loyarasa asaMkhejjaibhAge) loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meN| (kahi NaM bhaMte ! suhuma puDhavikAiyANaM pajjattagANaM apajjattagANa ya ThANA paNNatA ?) he bhagavana ! sUkSmapRthivIkAyika paryAptakoM aura aparyAptakoM ke sthAna kahAM kahe gae haiM ? (goyamA) he gautama ! (suhumapuDhadikAiyA) sUkSmapRthvIkAyika (je pajjattagA je apajattagA) jo paryApta haiM aura jo aparyApta haiM (te samve) ve saba (egavihA) eka prakAra ke haiM (avisesA) vizeSatA rahita haiM (aNANattA) nAnApana se rahita haiM (savvaloyapariyAvannagA papaNattA samaNAuso) he AyuSman zramaNo ! ve sarva loka meM vyApta kahe gae haiN| // 1 // TIkArtha-pUrvokta prakAra se prathama pada kI vyAkhyA karake aba dvitIya 95pAtanI apekssaa2|| (savvaloe) sabhastayomA (samundhAraNa) samudhAtanI 24kSAraye (savvaloe) samasta bhai (sahANeNaM) 21sthAnanI apekSAye (loyassa asaMkhejjaimAge) senA 252sayAtamA mAmA (kahiNaM bhaMte ! muhamapuDhavikAiyANaM paNjattagANaM apajjattagANa ya ThANA paNNattA ?) he bhagavana sUkSma pRthvIkAyika paryAptake ane aparyAptakanA sthAna kayAM kahe ei cha ? (goyamA) gautama ! (sahumapuDhavikAiyA) sUkSma pRthvI thi: (je pajjattagA je apajjattagA) 2 paryAta bhane 255ryAsta cha (te savve) teyA (egavihA) 4 prA2nA cha (avisesA) vizeSatA 2hita che (aNANattA) nAnA pAthI 2hita cha (savvaloyapariyAvannagA paNNattA samaNAuso) 3 maayumana zramaNa ! te sarvakamAM vyApta kahelAM che. je 1 che TIkAtha-pUrvokta prakAre prathama padanI vyAkhyA karIne have bIjA padanI zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #569 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU 1 pRthvIkAyikAnAM sthAnAni 555 prarUpayitumAha-'kahi NaM bhaMte ! bAyarapuDhabIkAiyANaM pajjattagANaM ThANA paNNattA' gautamamprati bhagavato mahAvIrasya praznottaravAkyAnyeva anudya pratipAdayati-he bhadanta ! 'kahiNaM' kutra khalu 'vAyarapuDhavikkAiyANaM' bAdarapRthivIkAyikAnAm 'pajjattagANaM'-paryAptakAnAm 'ThANA' sthAnAni-svasthAnAdIni 'paNattA'-prajJatAni-prarUpitAni ? zrImahAvIra svAmI bhagavAnAha-'goyamA' he gautama ! 'saTANeNaM' -svasthAnena svasthAnamAzritya 'aTThasu puDhavIsu' aSTAsu pRthivISu sarvatraiva bAdarapRthivIkAyikAnAM paryAptakAnAM sthAnAni santi, atra bAdarapRthivIkAyikA yatrAsate paryAptAH, AsInAzca varNAdibhAgena vyapadeSTuM zakyante tatsvasthAnaM bodhyam svasthAnagrahaNamupapAtasamudghAtasthAnanirAsArtha mavaseyam / atradaM bodhyam-yadyapi bhagavato gautamasyApi upacitakuzalamUlasya gaNadharasya ahaMbhASitavarNapadazravaNa pada kI vyAkhyA prAraMbha kI jAtI hai / prathama pada meM pRthvIkAyika Adi kI prarUpaNA kI gaI, isa pada meM unake sthAnoM kI prarUpaNA karate haiN| gautama aura bhagavAna ke praznottara vAkyoM kA anuvAda karake pratipAdana kara rahe haiM-bhagavan ! bAdapRthivIkAyikoM meM jo paryAptaka haiM, unake svasthAna Adi kI apekSA se sthAna kahAM kahe haiM ? bhagavAn mahAvIra svAmI uttara dete haiM-he gautama ! svasthAna kI apekSA ATha pRthviyoM meM sabhI jagaha bAdapRthvIkAyikoM ke sthAna haiN| jahAM bAdara pRthvIkAyika paryApta jIva rahate haiM aura varNa Adi kA vibhAga karake kahe jA sakate haiM, use yahAM 'svasthAna' samajhanA caahie| yahAM 'svasthAna' kA jo ullekha kiyA hai vaha upapAta aura samudghAtasthAnoM kA nirAkaraNa karane ke lie samajhanA cAhie / tAtparya yaha hai-bhagavAn gautama svAmI ne kuzala mUla (zubhakarma) kA saMcaya kiyA thA, ve gaNadhara vyAkhyA prAraMbha karAya che. prathama padamAM pRthvIkAyika AdinI prarUpaNa karAI A padamAM tenA sthAnanI prarUpaNa kare che. gautama ane zrIbhagavAnanA praznottara vAkAne anuvAda karIne pratipAdana karI rahyA che. temAM gautama svAmI prazna kare che ke-he bhagavan! bAdara pRthvIkAcikemAM je paryAptaka che, teonA sthAna AdinI apekSAe sthAna kyA kahelA che? bhagavAna mahAvIra svAmI uttara Ape che- he gautama! svasthAnanI apekSAe ATha pRthvIomAM badhI jagyAe bAdara pRthvIkAcikenA sthAna che. jyAM bAdara pRthvIkAyika paryApta jIva rahe che ane varNa Adi vibhAga karIne kahevAI zake che, teone ahIM svasthAna, samajavA joIe. ahIM svasthAna, ne ullekha karyo che. te upapAta ane samudraghAta sthAnanA nirAkaraNa karavAne mATe samajavo joIe. tAtparya e che ke bhagavAna zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #570 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre mAtraprAptaprakRSTazrutajJAnAvaraNakSayopazamasya caturdazapUrvavidaH sarvAkSarasannipatino vivakSitArthaparijJAnayuktatvena prazno nopapadyate caturdazapUrvavidaH sarvotkRSTazrutalabdhi samanvitasya kiJcidapi prajJApanIyAjJAnAbhAvAt, tathA coktam-'saMkhAIe vi bhave sAhai jaM vA parou pucchejjA / nayaNaM aNAisesI viyANaI esa cha umattho' // 1 // saMkhyAtItAnapi bhavAn kathayati yaM kA parastu pRcchet / naivainam anatizAyI vijAnAtyeSa chmsthH||1|| iti, tathApi kevalaM vijAnato'pi bhagavato zrIgautamasvAmino vineyebhyastatsaMpratyayArtha vivakSitArthapraznopapattiH sambhavati, athavA prAyeNa sarvatraiva gaNadharapraznatIrthakaranirvacanarUpasyaiva sUtrasya dRSTigocaratayA bhagavAn Aryathe, arhanta bhagavAna ke dvArA kathita varNoM, padoM ke zravaNa mAtra se unheM zrutajJAnAvaraNa kA sarvotkRSTa kSayopazama prApta ho gayA thA, ve caudaha pUrvo ke jJAtA the, sarvAkSara sannipAtI labdhi ke dhanI the aura ukta artha jJAna se sampanna the, ataeva unakA isa prakAra prazna karanA saMgata nahIM ho sakatA, kyoMki jo caudaha pUrvo kA jJAtA aura sarvotkRSTa zrutalabdhi se sampanna hotA hai, use kisI bhI prarUpaNA karane yogya viSaya kA ajJAna nahIM hotaa| kahA bhI hai-'jo asaMkhyAta bhavoM kA bhI kathana karatA hai yA jo bhI koI pUche use kahatA hai, phira bhI pUrI taraha jAnate hue bhI bhagavAna zrIgautama svAmI kA ziSyoM ko vizvAsa karAne ke lie isa prakAra prazna pUchanA saMbhava ho sakatA hai / athavA prAyaH sarvatra hI gaNadhara ke prazna aura bhagavAna ke uttara ke rUpa meM sUtra dekhe jAte haiM, yA ho sakatA hai ki gautama svAmI gautame kuzala mUla (zubhakarma) ne saMcaya karyo hato te gaNadhara hatA. ahaMta bhagavAnane dvArA kahelA vargo, padanA zravaNa mAtrathI teone zrutajJAnAvaraNane sarvotkRSTa pazama prApta thayela hatuM. teo cauda pUrvanA jJAtA hatA, sarvAkSara sannipati labdhinA svAmI hatA ane ukta arthanA jJAnathI saMpanna hatA. tethI ja teone A prakArane prazna kare te susaMgata na gaNAya, kemake je cauda pUrvanA jJAtA ane sarvotkRSTa kRta labdhithI saMpanna hoya che. temane kaI paNa prarUpaNA karavAnA yogya viSayanuM ajJAna nathI hotuM kahyuM paNa che je asaMkhyAta bhAnuM paNa kathana kare che temaja je koI pUche tene kahe che purI rIte jANatA hovA chatAM paNa bhagavAna gautamasvAmIne ziSyane vizvAsa karAvavA mATe A prakAre prazna pUchave te saMbhavita hoI zake che. athavA prAyaH sarvatra gaNadharanA prazna ane bhagavAnane uttara rUpamAM sUtra jevAmAM Ave che, agara hoI zake che ke gautamasvAmI gaNadhara hovA chatAM zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #571 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi pada 2 sU1 pRthvIkAyikAnAM sthAnAni 557 zyAmo'pi tathaiva sUtraM viracayya pratipAdayati, athavA chasthatvAt tasyApi gaNabhRto gautamasvAmino'nAbhogaH sambhavati, tathAcoktam- nahinAmAnAbhogazchadmasthasyeha kasyacinnAsti / jJAnAvaraNIyaM hi jJAnAvaraNaprakRtikarma // 1 // iti, ato jAtasaMzayaH san praSTumarhatIti na kA'pyanupapattiH, tA evASTau pRthivIH nAmagrAhaM gRhNAti 'taM jahA - rayaNappabhAe' - tadyathA - ratnaprabhAyAm 1, sakarappabhAe' - zarkarApramAyAm 2, 'bAluyappabhAe' - vAlukAprabhAyAm 3, 'paMkappabhAe'- paGkaprabhAyAm 4, 'dhUmappabhAe' dhUmaprabhAyAm 5, 'tamappabhAe' tamaH prabhAyAm 6, 'tamatamappabhAe'- tamastamaH prabhAyAm 7, 'IsIkabhArAe' - ISatprAgbhArAyAm 8, tathA - 'aholoe' adholoke 'pAyAlesu' - pAtAle pu- pAtAlakalazeSu balayAmukhaprabhRgaNadhara hone para bhI Akhira chadmastha the, isa kAraNa unheM upayoga na rahA ho aura isIlie prazna kiyA ho| kahA bhI hai- 'kisI chadmastha ko upayoga zUnyatA na ho, aisA hotA nahIM arthAt chadmastha mAtra upayoga cUka ho jAtA hai, kyoMki jJAnAvaraNIya karma kA svabhAva hI jJAna ko AcchAdita karanA hai || 1 || ataeva unako saMzaya utpanna ho sakatA hai aura bhagavAn ke samakSa prazna kara sakate haiM / isameM koI asaMgati nahIM hai / aba una ATha pRthiviyoM ke nAma ginAte haiM jinameM bAdapRthivIkAya ke paryApta jIvoM ke sthAna haiM / ve isa prakAra haiM- (1) ratnaprabhA meM (2) zarkarAbhA meM (3) vAlukAprabhA meM (4) paMkaprabhA meM (5) dhUmaprabhA meM (6) taptaHprabhA meM (7) tamastamaH prabhA meM aura (8) ISatprAgbhArapRthvI meM adholoka ke andara pAtAla kalazoM meM, bhavanapatiyoM ke rahane ke bhavanoM meM, bhavana prastaToM meM arthAt bhavanoM kI bhUmikAoM meM, yahAM paNa Akhare chadmastha hatA, e kAraNe tene upayega na rahyo hAya ane teTalA mATe prazna karyo hAya kahyuM paNa che kei chadmasthane upayega zunyatA na heAya evuM anatuM nathI. arthAt chadmastha mAtra upayoga cUkIja jAya che, kemake jJAnA varaNIya karmInA svabhAvaja jJAnane DhAMkavAnA che // 1 // tethIja temane saMzaya utpanna thai zake che ane bhagavAnanA samakSa prazna karI zake che temAM kAi asaMgati nathI. have te ATha pRthvIyAnA nAma gaNAve che. jemAM khAdara pRthvIkAyanA paryApta jIvAnA sthAna che. te A rIte che (1) ratnaprabhAmAM (2) zaIrAprabhAmAM (3) vAsupralAbhAM (4) pralAbhAM (4) dhUmapralAbhAM (6) tamaHprabhAmAM (7) tamastamaH prabhAmAM ane (8) iSatprAgabhAra pRthvImAM. adheAleAkanA aMdara pAtAla kalazeAmAM, bhavanapatiyAnA rahevAnA bhavanamAM bhavana prAsAdamAM arthAt bhavattAnI bhUmikAemAM, ahiM bhavana zabdathI kevaLa zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #572 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre tiSu 'bhavaNesu' bhavanepu-bhavanapatinikAyAvAsarUpeSu, 'bhavaNapatthaDesu'-bhavanaprasta. TeSu-bhavanabhUmikArUpeSu, atra-bhavanopAdAnena bhavanAnAmeva kevalAnAM grahaNaM bodhyam bhavanaprastaTopAdAnena tu bhavanAnAmapAntarAlasyApi grahaNaM bhavati, tathA-'niraema' nirayeSu-narakeSu prakIrNarUpeSu narakAvAseSu 'nirayAvaliyAsu' nirayAvalikAsunarakAvalikAsu-AvalikAvyavasthiteSu narakAvAseSu 'nirayapatthaDesu' nirayaprasTeSunaraka bhUmirUpeSu narakaprastaTeSu, atrApi narakanarakAvalikAgrahaNena kevalA eva narakA vAsA gRhyante, narakaprastaTagrahaNena tu narakApAntarAlamapi gRhyate, 'uDaloe'Urdhvaloke 'kappesu' kalpeSu-saudharmikAdikalpeSu, etAvatA dvAdazadevalokaparigraho bhavati, 'vimANesu' vimAnevu-veyakasambandhiSu, prakIrNakarUpeSu 'vimANAvaliyAsu' vimAnAvalikAsu' AvalikApraviSTeSu graiveyakAdivimAneSu 'vimANapatthaDesu-vimAnaprastaTeSu vimAnabhUmikArUpeSu, atrApi prastaTagrahaNena vimAnApAntarAlabhAvinAmapi yathAsambhavabhAvinAM bAdaraparyAptapRthivIkAyikAnAM sthAnaparigraho 'bhavana' zabda se kevala bhavanoM kA hI grahaNa samajhanA cAhie aura "bhavanaprastaTa' zabda se unake bIca ke bhAgoM (antarAloM) kA bhI grahaNa ho jAtA hai / tathA narakoM meM-prakIrNaka nArakAvAsoM meM, narakAvaliyoM meM arthAt Avalo rUpa se sthita nArakAvAsoM meM, naraka ke pAthaDoM meM, yahAM bhI naraka aura narakAvalI ke grahaNa se kevala nArakAvAsoM ko hI samajhanA cAhie aura narakaprastaTa zabda se unake madhyavartI bhAgoM kA grahaNa karanA cAhie / az2aloka ke andara saudharma Adi kalpoM meM arthAt bArahoM devalokoM meM, grevethaka saMbaMdhI prakIrNaka vimAnoM meM, vimAnAvaliyoM meM arthAt AvalI rUpa meM sthita vimAnoM meM, vimAnoM ke prastaToM arthAt bhUmikAoM meM yA vimAnoM ke madhyavartI sthAnoM meM yathA saMbhava bAdara bhavanonuM ja grahaNa samajavuM joIe ane bhavana prastara, zabdathI tenA vacalA bhAga (antarAle) nuM paNa grahaNa thaI jAya che. tathA narakomAM prakIrNaka narakA vAsamAM, narakAvaliyAmAM arthAt AvalI rUpe rahela narakAvAsomAM narakanA prastaramAM, ahIM paNa naraka ane narakAvalinA grahaNathI kevala narakAvAsane ja samajavA joIe ane naraka prastara zabdathI teone madhyavatI bhAgene grahaNa 421 . urvakanA aMdara saudharma Adi kalpamAM arthAt bAre deva kemAM veyaka sambandhI prakIrNa vimAnamAM, vimAnAvalimAM arthAt Avali rUpamAM rahela vimAnamAM, vimAnanA prastaTe arthAta bhUmikAomAM agara vimAnanA madhya zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #573 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.1 pRthvIkAyikAnAM sthAnAni 559 bodhyaH, tathA-'tiriyaloe' tiryagloke 'TaMkesu' TaGkeSu chinnaTaGkeSu-chinnakabhAgagiriSu ityarthaH 'kUDesu' kUTeSu-parvatazikharaprabhRtiSu 'selesu' zaileSu-zikharahInagiriSu 'siharImu' zikhariSu-zikharayuktagiriSu 'pabbhAresu' prAgbhAreSu-ISatkubjaparvateSu 'vijaesu' vijayeSu kacchAdiSu 'vakkhAreSu' vakSaskAreSu-vidyutprabhAdiSu giriSu "vAsesu varSeSubharatAdiSu 'vAsaharapavvaesu' varSadharaparvateSu-himavadAdigiriSu 'velAmu' samudrAdipAnIyaramaNabhUmiSu 'vezyAmu' vedikAmu-jambUdvIpabhUvanAdi sambandhinISu 'dAremu' dvAreSu-vijayAdiSu 'toraNesu' toraNeSudvArAdisambandhiSu, kimadhikaM sAmastyena sarveSu 'dIvesu' dvIpeSu 'samuddesu' sarveSu samudreSu, 'ettha NaM' atra-khalu uparyukteSu sthAneSu 'bAyarapuDhavIkAiyANaM pajjattagANaM' bAdarapRthivIkAyikAnAM-paryAptakAnAm 'ThANA paNNattA' sthAnAni-svasthAnAni prajJaptAni-prarUpitAni, mayA-mahAvIrasvAminA, anyaizca tIrthakarairitizeSaH, 'uvavAeNaM'-upapAtena, upapatanamupapAtaH, cAdarapRthivIkAyikAnAM paryAptAnAM pRthvIkAyika jIvoM ke sthAna samajhanA cAhie / tiche loka ke andara TaMkoM meM arthAt jinakA eka bhAga kaTa gayA ho aise parvatoM meM, kUToM meM arthAt parvata ke zikharoM meM, zailoM meM arthAt zikharahIna parvatoM meM, zikharI arthAt zikhara vAle parvatoM meM, prAgbhAroM meM arthAt kucha jhuke hue parvatoM meM, kaccha Adi vijayoM meM vidyutprabha Adi vakSaskAra parvatoM meM, bharata Adi varSoM-kSetroM meM, himavAna Adi varSadhara parvatoM meM, velAoM arthAt samudra Adi ke jala kI ramaNabhUmiyoM meM, jambUdvIpa Adi vedikAoM meM, vijaya Adi dvAroM meM, dvArAdi saMbaMdhI toraNoM meM, adhika kyA kahA jAya samasta dvIpoM aura samasta samudroM meM bAdarapRthivIkAyika paryAptaka jIvoM ke sthAna kahe gae haiN| bhagavAna mahAvIra ne bhI kahe haiM tathA anya tIrthakaroM ne bhI kahe haiN| vata sthAnamAM yathAsaMbhava bAdara pRthvIkAyikanA jInA sthAna samajavAM joIe. tirachAlakanI aMdara TaMke mAM arthAt jeno eka bhAga kapAI gaela hoya evA parvatamAM kUTamAM arthAtu parvatanA zikharamAM chelomAM arthAt zikhara vinAnA parvatomAM zikharI arthAt zikharavALA parvatamAM, prAbhAromAM arthAta kaMIka namelA parvatamAM, kaccha vigere vijayomAM vidhutvabha Adi vaskAra parvatAmAM, bharata Adi varSo-kSetramAM, himAvAna Adi varSadhara parvatamAM, velAo arthAta samudra vigerenA jaLanI ramaNa bhUmimAM jambudvIpa AdinI vedikAo mAM vijaya Adi dvAramAM, dvArAdi saMbaMdhI tAraNomAM bAdara pRthvIkAyika paryAptaka jInA sthAna kahelA che. bhagavAna mahAvIre paNa kahyA che tathA anya tIrthakaree paNa kahyAM che. zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #574 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 560 prajJApanAsUtre yadanantaraM sthAnamuktaM tatprAptyAbhimukhyamitibhAvaH, tena-upapAtena upapAtamAzrityetyarthaH 'loyassa' lokasya-caturdazarajjvAtmakasya 'asaMkhejjabhAge' asaMkhyeyabhAge bhavanti, paryAptAnAM bAdarapRthivIkAyikAnAM sarvastokatvAt , ataste'pAntarAlagatAvapi parigRhyamANA lokasyAsaMkhyeyabhAge eveti na kApyanupapattiH, ata eva samudAtApekSayA'pi lokasyAsaMkhye yabhAge eva vakSyante, anyathA samu. dadhAtAvasthAyAmapi svasthAnAtirekeNa kSetrAntara vartitvasambhavenAsaMkhyeyabhAgavartitA nopapadyeta, ityabhiprAyeNAha-'samugghAeNaM loyassa asaMkhejjabhAge' samudghAtena - samudghAtamAzritya samudghAtApekSayetyarthaH, lokasyAsaMkhyeyabhAge bhavanti paryAptavAdarapRthivIkAyikA iti zeSaH atredamavaseyam-yadA paryAptA bAdarapRthivIkAyikAH sopakramAyuSo nirupakramAyupo vA tribhAgAavazeSAyuSaH pArabhavikamAyurvaddhvA mAraNAntikasagudAtena samavahanyante tadA te vikSiptAtma bAdara pRthivIkAyika paryAptaka jIvoM ke jo sthAna kahe haiM, ve upapAta kI apekSA se loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM hI hote haiM, ataeva koI asaMgati nahIM hai / ataeva samuddhAta kI apekSA bhI loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM hI kaheMge, anyathA samudghAta avasthA meM svasthAna ke sivAya anya kSetra meM rahanA saMbhava hone se asaMkhyAta bhAga meM sthiti nahIM ghaTatI / isI abhiprAya se kahA hai-samudghAta kI apekSA loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM paryApta bAdarapRthvIkAya ke jIva hote haiM / tAtparya yaha hai ki bAdarapRthvIkAya ke paryApta jIva, cAhe ve sopakrama Ayu vAle hoM athavA nirUpakrama Ayu vAle, jaba bhujyamAna Aya kA tIsarA mAga zeSa rahane para parabhava kI Aya kA bandha karake mAraNAntika samudghAta karate haiM, taba unake Atmapradeza phaila jAte haiM, phira bhI ve hote haiM loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM hI, kyoMki thoDe bAdara pRthvIkAyika paryAptaka jIvanA je sthAna kahelA che te upapatanI apekSAe lokonA asaMkhyAtama bhAgamAM ja thAya che. tethIja keI asaMgati thatI nathI. tethI samudyAtanI apekSA paNa lokanA asaMkhyAmAM bhAgamAM ja kaheze anyathA samudughAtaka avasthAmAM svasthAnanA sivAya anya kSetramAM rahevuM saMbhavita hovAthI asaMkhyAta bhAgamAM sthiti nathI ghaTatI. e abhiprAyathI kahyuM che-samudraghAtanI apekSAe lekanA asaMkhyAtamAM bhAgamAM paryApta bAdara pRthvI kAyikanA jIva thAya che. tAtparya e che ke bAdara pRthvIkAyanA paryApta jIva pachI te sepakama AyuSyavALA hoya athavA nirUpakama AyuSyavALA, jyAre bhUjyamAna AyuSyane trIjo bhAga bAkI rahe che te parabhavanI Ayu bandha karI meM mAraNAntika samudraghAta kare che, tyAre temanA Atma pradeza phelAI jAya che. zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #575 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.1 pRthvIkAyikAnAM sthAnAni 561 pradezadaNDA api lokasyAsaMkhyeyatame eva bhAge bhavanti stokakhAt bAdarapRthivIkAyikaparyAptAyuzca adhunA'pi na kSINaM bhavatIti paryApta bAdarapRthivIkAyikA api upalabhyante, ityevaM rItyA bAdaraparyAptapRthivIkAyikAnAM pRthivyAdiSu svasthAnamAtramuktam, atha svasthAnenA'pi lokasya kiyatibhAge te vartante iti prarUpayati'sahANeNaM logassa asaMkhejjabhAge' svasthAnena, svasthAnaM ratnaprabhAdi, tacca samuditamapi lokasya asaMkhyeyabhAge-asaMkhyeyabhAgavattibhavati yato hi ratnaprabhApRthivI azItiyojanasahasrAdhikalakSaNapramANapiNDabhAvA bhavati, tathaiva anyA api pRthivyaH sva sva ghanabhAvena vAcyAH, pAtAlakalazA api yojanalakSAvagAhAH, narakAvAsAstrisahasrayojanocchrayAH, vimAnAnyapi dvAtriMzadyojanazatavAhalyAni, tasmAt sarveSAmapi parimitatvena samuditAnAmapi asaMkhyeyabhAgavartitai vetyAzayaH / haiM / unakA vAdarapRthvIkAyika paryApta kA Ayu abhI kSINa nahIM huA hai, ataeva bAdapRthivIkAyika bhI upalabdha hote haiN| isa prakAra bAdara paryAptaka pRthivIkAyikoM kA svasthAna mAtra hI kahA gayA hai| aba yaha batalAte haiM ki svasthAna kI apekSA bhI loka ke kitane bhAga meM rahate haiM-svasthAna kI apekSA loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM hote haiN| ratnaprabhA Adi bhUmiyAM inakA svasthAna haiM, vaha saba milakara bhI loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM haiM / ratnaprabhA pRthvI kA piNDa eka lAkha assI hajAra yojana kA hai, isI prakAra anyaanya pRzviyoM kI moTAI bhI kaha lenI cAhie, pAtAla kalaza bhI eka lAkha yojana avagAha vAle hote haiM, nArakAvAsa tIna hajAra yojana UMce hote hote haiM, vimAna battIsa sau yojana vistAra vAle hote haiM, pharIthI teo lekanA asaMkhyAtamA bhAgamAM ja pedA thAya che, kemake thaDA che. teonA bAdara pRthvIkAyika paryAptanuM AyuSya haju kSINa nathI thayela tethI ja bAdara pRthvIkAyika paNa upalabdha thAya che. A prakAre bAdara paryAptaka pRthvI kAyikanA svasthAna mAtra ja kahyA che. have te batAve che ke svasthAnanI apekSAe paNa lokanA keTalA bhAgamAM rahe che- svasthAnanI apekSAe leMkanA asaMkhyAtamAM bhAga thAya che. ratnaprabhA Adi bhUmi emanA sthAna che. te badhAM maLIne paNa lokanA asaMkhyAtamA bhAgamAM che. ratnaprabhA pRthvIne piMDa eka lAkha eMsI hajAra janane che, e prakAre anya ane pRthvIonI moTAI paNa kahI levI joIe, pAtAla kalaza paNa eka lAkha jana avagAha vALA hoya che, narakA vAsa traNa hajAra yojana UMce hoya che, vimAna batrIsa jana vistAravALAM pra0 71 zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #576 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 562 prajJApanAstre gautamapraznamanuvadati AryazyAmaH-'kahiNa bhaMte ! vAyarapuDhavIkAiyANaM apajjattagANaM ThANA paNNattA?' he bhadanta ! kutra khalu-kasmin pradeze, vAdarapRthivIkAyi. kAnAm aparyApta kAnAm sthAnAni--svasthAnAdIni prajJaptAni-prarUpitAni santi ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'jattheva' yatraiva 'bAyarapuDhavIkAiyANaM' bAdarapRthivIkAyikAnAm 'pajjattagANaM' paryAptakAnAm 'ThANA'-sthAnAni 'paNNattA' prajJaptAni 'tattheva' tatraiva 'vAyarapuDhavIkAiyANaM' bAdarapRthivIkAyikAnAm 'apajjattagANaM' aparyAptakAnAm 'ThANA' sthAnAni-svasthAnAni 'paNNattA' prajJaptAni, 'uvavAeNa' upapAtena-upapAtamAzritya, upapAtApekSayetyarthaH, 'savvaloe' sarvaloke 'samugdhAeNaM savvaloe' samudghAtena-samudghAtamadhikRtya samudghAtApekSayetyarthaH, sarvaloke khalu aparyAptakA bAdarapRthivIkAyikA vartante svabhAvata evAmI bahavaH santIti, upapAtena samudghAtena ca sarvalokavyApino bhavantIti aparyAptakA bAdarapRthivIkAyikAH, tatropapAtaH keSAzcid RjugatyA, keSAJcidvakragatyA, tatra RjugatiH suprasiddhaiva vartate, vakragatisthApanAtvevam-yadaiva prathamaM vakrameke ataeva ye sabhI parimita hone ke kAraNa mila karake bhI loka kA asaMkhyAtavAM bhAga hI hote haiN| gautama svAmI pUchate haiM-he bhagavan ! aparyApta bAdarapRthivIkAyikoM ke sthAna-svasthAna Adi kahAM kahe gae haiM ? bhagavAn uttara dete haiMhe gautama ! jahAM bAdara pRthivIkAyikoM ke paryAptoM ke sthAna kahe haiM, vahIM unake aparyAptakoM ke bhI sthAna kahe gae haiM / upapAta kI apekSA se samasta loka meM tathA samudaghAta kI apekSA bhI samasta loka meM bAdara pRthvIkAyika aparyApta jIva rahate haiM, kyoMki ye svabhAva se hI bahuta hote haiM / inameM se kisI kA upapAta Rjugati se hotA hai aura kisI kA vakragati se hotA hai / inameM se Rjugati prasiddha hI haiM, vakragati kI sthApanA isa prakAra kI hai-jisa samaya meM prathama vakra hoya che. tethI ja A badhA parimita hovAne kAraNe ekaThAM maLIne paNa lekanA asaMkhyAtamAM bhAga ja hoya che. have zrI gautamasvAmI pUche che--he bhagavana aparyApta bAdara pRthvIkAyika nA sthAna svasthAna Adi kyAM kahelAM che? zrI bhagavAna uttara Ape che te gautama ! jyAM bAdara pRthvIkAyikanA sthAna kahyAM che, tyAM ja temanA aparyApta nA paNa sthAna kahelA che. upa2AtanI apekSAe samasta lekamAM tathA samudraghAtanI apekSAe paNa samasta lokamAM bAdara pRthvIkAyika aparyApta jIva rahe che. kemake teo svabhAvathI ja ghaNuM hoya che. temAMthI keIne upapAta aju gatie hoya che ane keIne vakagatie paNa thAya che. temAMthI Rju gati zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #577 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.1 pRthvIkAyikAnAM sthAnAni saMharanti tadaivApare tadvakradezamApUrayanti tathaiva dvitIyavakradezasaMharaNe'pi vakrotpattAvapi pravAhato nirantaramApUraNamavaseyam yadvA aparyAptA bAdarapRthivIkAyikA apAntarAlagatAvapi svasthAne'pi cAparyApta bAdarapRthivIkAyikAyuviziSTavipAkena vedayante, tathA devanArakavarjebhyaH zepasarvakAyebhyazcopapadyante, udvRttA api ca deva nairayikarjeSu zeSeSu sarveSvapi sthAneSu gacchanti, tasmAd apAntarAlagatAvapi vartamAnA aparyAptA bAdarapRthivI kAyikAH parigRhyante, atipracurAzca svabhAvato'mI santi ityupapAtena samudghAtena ca sarvaloke vidyante, kintu 'saTANeNaM'-svasthAnApekSayA 'logassa asaMkhejjarabhAge'-lokasya asaMkhyeyabhAge, yathA paryAptAnAM (moDa) ko koI jIva saMharaNa karate haiM, usI samaya dUsare jIva usa vakradeza ko ApUrita kara dete haiM / isI prakAra dvitIya vakra deza ke saMharaNa meM bhI, vanotpatti meM bhI pravAha se nirantara ApUraNa hotA rahatA hai / athavA aparyApta bAdarapRthvIkAyika vigrahagati meM bhI aura svasthAna meM bhI aparyApta bAdarapRthvIkAyika kI Ayu kA viziSTa vipAka kA vedana karate haiM tathA devoM aura nArakoM ko choDakara zeSa sabhI kAyoM meM utpanna hote haiM / nikala karake devoM aura nArakoM ke sivAya zeSa sabhI sthAnoM meM jAte haiM, ataeva vigrahagati meM rahe hue bhI ve aparyApta bAdarapRthivIkAyika hI kahalAte haiN| unakA bhI yahA~ grahaNa kiyA gayA hai ye jIva svabhAva se hI atyanta pracura hote haiM, ataeva inheM upapAta aura samudghAta kI apekSA se sarva loka meM kahA hai| kintu svasthAna kI apekSA se loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM hI prasiddha che. vakragatinI sthApanA A rItanI che je samaye prathama varkane kaI jIva saMharaNa kare che, te ja vakhate bIje jIva e vake dezane A pUrita karI de che eja rIte bIjA vakradezanA saMharaNamAM paNa samajavuM, vakotpattimAM paNa pravA. hathI nirantara ApUraNa thayA kare che. athavA aparyAptaka bAdara pRthvIkAyika vigraha gatimAM paNa ane svasthAnamAM paNa aparyApta bAdara pRthvIkAyikanI AyuSyanA viziSTa vipAkathI vedana kare che tathA de ane nArakone choDIne bAkInI badhI kAyAmAM utpanna thAya che. nikaLI jaIne paNa deva ane nArakonA sivAya bAkInA badhAM sthAnamAM jAya che, tethIja vigraha gatimAM rahelA paNa teo aparyApta bAdara pRthvIkAyika je kahevAya che. teonuM paNa ahIM grahaNa karAyuM che. te ja svabhAvathI ja atyanta pracura hoya che, tethI ja teone upapAta ane samudughAtanI apekSAthI sarva lekamAM kahyA che. kintu svasthAnanI apekSAthI lekanA asaMkhyAtamAM bhAgamAM ja thAya che, A kathana jevuM paryApta zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #578 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 564 prajJApanAsUtre bAdarapRthivIkAyikAnAM pratipAditaM tathaiva aparyAptakAnAmapi pratipAdanIyam, paryAptanizrayaiva aparyAptAnAM samutpAdAt gautama praznamathAnuvadati-'kahi NaM bhaMte ! suhumapuDhavIkAiyANaM' he bhadanta ! kutra khalu-kasmin pradeze sUkSmapRthivIkAyikAnAm 'pajattagANaM' paryAptakAnAm 'apajjattagANa ya' aparyAptakAnAca 'ThANA' sthAnAni-svasthAnAni 'paNNattA' prajJaptAni ? bhagavAnAha-'goyamA!' he gautama ! 'suhumapuDhavIkAiyA' sUkSmapRthivIkAyikAH 'je pajjattagA' ye paryAptakAH, 'je apajjattagA' ye cAparyAptakAH santi 'te savve' te sarve'pi paryAptakAparyAptAH 'egavihA' ekavidhAH ekaprakArakAH, pUrvakRtaM svasthAnAdivicAramadhikRtya bhedAbhAvAt, 'avisesA'-avizeSAH-vizeSavarjitAH, yathA paryAptA stathaiva aparyAptA api ityAzayaH, 'aNANattA' anAnAtvAH-bhedarahitAH, dezabhedenAnupalalitanAnAtvA ityarthaH, 'savvaloyapariyAvannagA paNNattA samaNAuso!' he zramaNAyuSman ! te-sukSmapRthivIkAyikAH, sarvalokaparyApanA:-upapAtasamudghAtasvasthAnaH sarvalokavyApinaH prajJaptAH -prarUpapitAH, mayA mahAvIreNa, anyaizca tIrthakRdbhirityAzayaH ||suu 01 // hote haiM, yaha kathana jaise paryApta bAdarapRthivIkAyikoM ke viSaya meM kahA gayA hai, usI prakAra aparyAptoM ke viSaya meM bhI samajha lenA cAhie, kyoM ki paryAptakoM ke Azraya se hI aparyApta jIvoM kI utpatti hotI hai| aba punaH gautama ke prazna kA anuvAda karate haiM-bhagavan ! paryApta aura aparyApta sUkSmapRthivIkAyikoM ke sthAna kahAM kahe gae haiM ? bhagavAn uttara dete haiM-he gautama ! sUkSmapRthivIkAyikoM ke jo paryApta aura aparyApta jIva haiM, ve sabhI eka prakAra ke haiM, pUrvakRta sthAna Adi ke vicAra kI dRSTi se unameM koI vizeSatA nahIM, koI bheda nahIM arthAt deza ke bheda se unakA bheda pratIta nahIM hotaa| he AyuSmAn zramaNa ! ve sUkSmapRthvIkAyika upapAta, samudghAta aura pRthvIkAcikenA viSayamAM kahevAyuM che. te ja prakAre aparyAsakonA viSayamAM paNa samajI levuM joIe, kemake paryAptakonA AzayathI ja aparyApaka jIvanI utpatti thAya che. have pharIthI zrI gautamasvAmInA prazno anuvAda kare che-he bhagavana ! paryApta ane aparyApta sUma pRthvIkAcikenA sthAna kyAM che? - zrI bhagavAna uttara Ape che-he gautama! sUkSama pRthvIkAyikamAM je paryApta aparyApta jIva che. teo badhA eka prakAranA che. pUrvakRta sthAna AdinA vicAranI daSTie teomAM kaI vizeSatA nathI, koI bheda nathI arthAt dezanA bhedathI teonA bheda pratIta nathI thatA. he Ayumana zramaNa ! te sUma pRthvI zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #579 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.2 akAyikAnAM sthAnAni mUlam-kahi NaM bhaMte ! bAyaraAukAiyANaM pajjattagANaM ThANA paNNatA ? goyamA ! saTANeNaM sattatu ghaNodahIsu, sattasu ghaNodahivalaesu / aholoe-pAyAlesu bhavaNesu bhavaNapatthaDesu / uDDaloe-kappesu vimANesu vimANAvaliyAsu vimANapatthaDesu / tiriyaloe abaDesu talAe su nadIsu dahesu vAvIsu pukkhariNIsu dIhiyAsu guMjAliyAsu saresu sarapaMtiyAsu sarasarapaMti. yAsu bilesu bilapaMtiyAsu ujjharesu nijjharesu cillala esu pallalae su vappaNesu dIvesu samuddesu savvesu ceva jalAsaesu jalaTANesu, ettha NaM bAyaraAukAiyANaM pajattagANaM ThANA pnnnntaa| uvavAeNaM loyasta asNkhejibhaage| samugghAeNaM loyassa asaMkhejjaibhAge / saTANegaM loyasta asNkhejjibhaage| kahiNaM bhaMte ! bAyaraAukAiyANaM apajjattagANaM ThANA paNNattA? goyamA ! jattheva bAyaraAukAiyANaM pajjattagANaM ThANA paNNa. tA, tattheva bAyaraAukAiyANaM appajjattagANaM ThANA pnnttaa| uvavAeNaM savvaloe / samugdhAeNaM svvloe| saTANeNaM loga ssa asNkhejjibhaage| kahiNaM bhaMte ! suhumaAukAiyANaM panjattagANaM apajjattagANaM ThANA paNNatA ? goyamA! suhamaAu. kAiyA je pajjattagA je apajjattagA te savve egavihA avisesA aNANattA savvaloyapariyAvannA paNNattA samaNAuso! ||suu02|| chAyA-kutra khalu bhadanta ! bAdarApkAyikAnAM paryAptakAnAM sthAnAni prajJasvasthAna-tInoM apekSAoM se sarva loka vyApI haiM, aisA maiMne tathA anya tIrthakaroM ne bhI nirUpaNa kiyA hai ||1||suu0|| zabdArtha-(kahi NaM bhaMte ! bAyaraAukAiyANaM pajjattagANaM ThANA kAyika upapata, samughAta ane svasthAna traNe apekSAothI sarvaka vyApI che, evuM meM tathA anya tIrthakaroe paNa nirUpaNa karyuM che ke sU. 1 che hAtha-(kahiM NaM bhaMte ? bAyara AukAiyANaM ThANA paNNattA ?) bhagavan ! zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #580 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 566 prajJApanAsUtre sAni ? gautama ! svasthAnena saptamu dhanodadhiSu, saptamu ghanodadhivalayeSu / adholoke-pAtAleSu bhavaneSu bhavanaprastaTeSu / apraloke-kalpeSu vimAneSu vimAnAvalikAsu vimAnaprastaTeSu / tiryagloke-avaTeSu taDAgeSu nadISu hUdeSu vApISu puSkariNISu dISikAsu guJjAlikAsu sarassu saraHpaGktikAsu saraH saraH paGktikAsu bilesu bilapaGkaktikAsu ujjhareSu nijhareSu cillalakeSu palvaleSu vapreSu dvIpeSu paNNattA ?) he bhagavan ! bAdara apkAyika paryAptakoM ke sthAna kahAM kahe haiM ? (goyamA ! sahANeNaM) he gautama ! svasthAna kI apekSA se (sattasu ghaNodahIsu) sAta ghanodadhiyoM meM (sattasu ghaNodahivalaesu) sAta ghanodadhivalayoM meM (aholoe) adholoka ke andara (pAyAlesu) pAtAloM meM (bhavaNesu) bhavanoM meM (bhavaNapatthaDesu) bhavanoM ke pAthaDoM meM (uDaloe) Urdhvaloka ke andara (kappesu) kalpoM meM (vimANesu) vimAnoM meM (vimANAvaliyAsu) AvalIbaddha vimAnoM meM (vimANapatthaDesu) vimAnoM ke pAthaDoM meM (tiriyaloe) tircha loka ke andara (agaDesu) kuoM meM (talAesu) talAboM meM (nadIsu) nadiyoM meM (dahesu) hUdoM meM (vAvIsu) vAvaDiyoM meM (pukkhariNIsu) golAkAra vAvar3iyoM meM (dIhiyAsu) lambI vAvaDiyoM meM (guMjAliyAsu) gola vAvaDiyoM meM (saresu) tAlAboM meM (sarapaMtiyAsu) paMktibaddha tAlAboM meM (sarasarapaMtiyAsu) nAlI dvArA jinameM kUpa kA jala bahatA hai aise paMktibaddha talAboM meM (vilesu) biloM meM (bilapaMtiyAsu) biloM kI paMktiyoM meM (ujjharesu) pahADI jala ke prasava sthAnoM meM (nijjharesu) jharanoM meM (cillalesu) gaDahoM meM (pallalesu) mA62 251.4||yi 4 paryAyAnA thAna 4yA 4i cha ? (goyamA saTANeNa) 3 gautama ! svasthAnanI apekSAmethI (sattasu ghaNodahIsu) sAta ghanadhiyoma (sattasu ghaNA dahi valaesu) sAta dhAthi sayomA (bhavaNesu) sapanAmA (aholoe) adhI sonI 242 (pAyAlesu) pAtAmA (bhavaNapatthaDesu) apanAnA prastarAmA (uDDha loe) GranI 42 (kappesu) 4pAmA (vimANesu) vimAnAmA (vimANA valiyAsu) 5timaddha vimAnAmA (vimANapatthaDesu) vimAnAnA prastarImA (tiriyaloe) tinI ma42 (agaDesu) suvAsabhA (tAlAema) daliwi (nadIsa) nahIyAmA (dahesu) homai (vAvIsu) pAvamA (pukkhariNIsu) 2 pAvAmA (dIhiyAsu) inii vAvamA (guMjAliyAsu) govAmAM (saresu) tAvamA (sarapaMtiyAsu) pati pada tAvAmAM (sarasarapaMtiyAsu) najI dvArA mAM avAnu pANI pa cha mevA pati maddha tAmai (bilesu) mIrAma (bila paMtiyAsu) govAnI patiyomA (ujjharesu) 54ii nA utpatti sthAnamA zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #581 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.2 apkAyikAnAM sthAnAni samudreSu sarveSu caiva jalAzayeSu jalasthAneSu, atra khalu bAdarApkAyikAnAM paryAptakAnAM sthAnAni prajJaptAni / upapAtena lokasyAsaMkhyeyabhAge, samudghAtena lokasyAsaMkhyeyabhAge / svasthAnena lokasyAsaMkhyeyabhAge / kutra khalu bhadanta ! bAdarAkAyikAnAmaparyAptakAnAM sthAnAni prajJaptAni ? gautama ! yatraiva bAdarApkAyikAnAM paryAptakAnAM sthAnAni prajJaptAni, tatraiva bAdarAkAyikAnAmaparyAptakAnAM sthAnAni pokharoM meM (vappiNesu) kyAriyoM meM (dIvesu) dvIpoM meM (samuhesu) samudroM meM (savvesu ceva jalAsaesu) sabhI jalAzayoM meM (jalaTThANesu) jalasthAnoM meM (esthaNaM bAyaraAukAiyANa) ukta sthAnoM meM bAdara jalakAyikoM ke (pajjattagANa) paryAptakoM ke (ThANA) sthAna (paNNattA) kahe haiN| (uvavAeNaM loyassa asaMkhejjaibhAge) upapAta kI apekSA loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meN| (samugghAeNa) samudaghAta kI apekSA (loyassa asaMkhejaibhAge) loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM (sahANeNaM loyassa asaMkhejjaibhAge) svasthAna kI apekSA loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM / (kahi NaM bhaMte ! bAyaraAukAiyANaM apajjattagANaM ThANA paNNattA?) he bhagavan ! bAdara apkAyikoM ke aparyApta jIvoM ke sthAna kahAM kahe haiM ? (jattheva bAyaraAukAiyANaM pajjattagANaM ThANA paNNattA) jahAM bAdara apkAyikoM ke paryAptoM ke sthAna kahe haiM (tattheva bAyaraAukAiyANaM apajattagANaM ThANA paNNattA) vahIM bAdara apkAyika aparyAptoM (nijharesu) 12-yAmA (cillalesu) DhIyomA (pallalesu) sp|maaN (vappiNesu) 4yArImAmA (dIvesa) dvIpomA (samuddesu) samudromA (savvesu ceva jalAsaesu) yAM yomA (jaladANesu) 46 sthAnamA (etthaNaM bAyara Au kAiyANaM) ta sthAnamA 42 yinA (pajjattagANaM) yAtanA (ThANA) sthAna (paNNattA) 4hyA cha (uvavAyeNaM loyarasa asaMkhejjaibhAge) 55AtanI apekSA sonA sasa. yAtamA bhAgamA (samugdhAraNa) samuddhAtanI apekSA (loyassa asaMkhejjai bhAge) sonA manyAtamA mAmA (saThThANeNaM loyarasa asaMkhejjai bhAge) svasthA nanI apekSAe lekanA asaMkhyAtamAM bhAgamAM (kahi Na bhaMte ! bAyara AukAiyANa apajjattagANa ThANA paNNattA ?) 3 bhagavanaparyApta bAdara aSkAyikanA jInA sthAna kayAM kahyAM che? (sstheva vAyara AukAiyANaM pajjattagANaM ThANA paNNattA) yAM // 42 2.pichInA paryAptInA sthAna cha (tattheva bAyara Au kAiyANaM apajjattagANaM ThANA paNNattA) zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #582 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre prajJaptAni / upapAtena sarvaloke / samudghAtena sarvaloke / svasthAnena lokasyAsaMkhyeyabhAge / kutra khalu bhadanta ! sUkSmApkAyikAnAM paryAptakAnAmaparyAptakAnAM sthAnAni prajJaptAni ? gautama ! sUkSmApkAyikA ye paryAptakAH, ye cAparyAptakAste ekavidhAH, avizeSAH, anAnAtvAH, sarvalokaparyApannAH prajJaptAH zramaNAyuSman ! ||suu021|| ___TIkA-gautamaH pRcchati-'kahi NaM bhaMte !' he bhadanta ! kutra khalu-kasmin pradeze 'bAyara AukAiyANaM pajjattagANaM'-bAdarAkAyikAnAm paryAptakAnAm 'ThANA' sthAnAni-svasthAnAdIni 'paNNattA'-prajJaptAni ? bhagavAnAha-'goyamA' he gautama ! 'saTANeNaM' svasthAnena-svasthAnamAzritya svasthAnApekSayetyarthaH ke sthAna kahe haiN| (uvavAeNaM savvaloe) papAta kI apekSA sarvaloka meM (samugghAeNaM savvaloe) samudghAta kI apekSA sarvaloka meM (sahANeNaM loyassa asaMkhejjaibhAge) svasthAna kI apekSA loka ke asaM. khyAtaveM bhAga meN| (kahi NaM bhaMte ! suhamaAukAiyANaM pajjattagANaM ThANA paNNattA ?) he bhagavan ! sUkSma apkAyika paryAptakoM aura aparyAptakoM ke sthAna kahAM kahe haiM ? (goyamA ! suhama AukAiyA je pajjattagA je apajjattagA) he gautama ! sUkSma apkAyika jo paryApta haiM aura jo aparyApta haiM (te savve egavihA) ve sabhI eka prakAra ke haiM ityAdi pUrvavat // 2 // TIkArtha-gautama svAmI prazna karate haiM-bhagavan ! bAdara apkAyika paryAptaka jIvoM ke sthAna kisa pradeza meM kahe gae haiM ? tyair mA62 51.41143 apAtAnA sthAna hyAM che (uvavAeNaM sabbaloe) 5pAtanI apekSA sAmai (samugyAeNaM savvaloe) samuddhAtanI apekSAye soma (saTANeNaM loyassa asaMkhejjai bhAge) svasthAnanI apekSA sonA asaMkhyAtamA bhAgamAM (kahi NaM bhaMte ! suhuma Au kAiyANaM pajjattagANaM apajjattagANaM ThANA paNNattA ?) bhagavana sUkSma ayyAyika paryAptaka ane aparyAptakanA sthAna kayAM kahyAM che? (goyamA ! suhuma AukAiyA je pajjattagA je apajjattagA) hu gautama ! sUkSma ma.14 2 pati cha bhane ne paryApta cha (te savve egavihA) tes| badhA eka prakAranA che vigere pUrva pramANenuM kathana samajavuM jarA TIkArya-zrI gautamasvAmI prazna kare che-bhagavana bAdara aSkAyika paryApaka jInA sthAna kayA pradezamAM kahelAM che? zrI bhagavAna uttara Ape che-he gautama svasthAnanI apekSAe sAta ghanedadhiomAM, sAta ghodadhi valamAM arthAt pita pitAnI pRthvInA cheDAne zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #583 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.2 apkAyikAnAM sthAnAni 569 9 'sattasu ghaNodahIsu' saptasu ghanodadhiSu 'sattasu' ghaNodahivalaesu' saptasu ghanodadhicalayeSu sapta ghanodadhivalayAni svasvapRthivIparyantaveSTakAni valayAkArANi santi teSu ityarthaH 'aho loe' adholoke 'pAyAlesa' pAtAleSu pAtAlakalazeSu valayAmukhaprabhRtiSu tatrApi dvitIye tribhAge dezataH, tRtIye tribhAge sarvAtmanA jala sadbhAvAt 'bhavaNesu' bhavaneSu - saudharmAdiSu 'vimANesu' vimAneSu 'vimANAvaliyAsu' vimAnAvalikA 'vimANapatthaDesu' vimAnaprastaTeSu jalavApyAdiSu vimAnAdIni cAtra kalpagatAni avaseyAni, graiveyakAdiSu vApInAmasaMbhavena jalAsaMbhavAt 'tiriyaloe' tiryagloke 'avaDesu' avaTeSu-kUpeSu 'talAesa' - taDAgeSu 'nadIsu' bhagavAn uttara dete haiM - he gautama ! svasthAna kI apekSA se sAta ghanodadhiyoM meM, sAta ghanodadhivalayoM meM arthAt apanI apanI pRthvI ke chora ko veSTita karane vAle valayAkAroM meM, adholoka ke andara valayAmukha vagairaha pAtAla kalazoM meM, kyoM ki unameM se dUsare meM tribhAga meM dezataH aura Upara ke tIsare meM vibhAga meM sarvAtmanA jala kA sadbhAva hotA hai / tathA bhavanoM meM, bhavanoM ke pAthaDoM meM Urdhvaloka ke andara saudharma Adi kalpoM meM vimAnoM meM tathA vimAnoM ke pAtharDI meM vimAnAvaliyoM meM jala vAvaDI Adi meM hotA hai vimAnoM kA artha yahAM kalpagata vimAna samajanA cAhie, graiveyaka Adi vimAnoM meM vADiyAM nahIM hotIM ataH jala bhI nahIM hotA / tiche loka ke andara kUpoM meM taDAgoM meM, gaMgA sindhu Adi nadiyoM meM, padmada Adi hUdoM meM, caukora vAvaDiyoM meM, puSkariNiyoM meM arthAt vRttAkAra athavA kamala vAlI vAvaDiyoM meM, dIrghikAoM arthAt lambI vADiyoM meM, guMjAlikA arthAt golAkAra vADiyoM meM saroM arthAt veSTita karavAvALA valayAkArAmAM, adhelAkanI aMdara valAyAmukha vigere pAtAla kalazomAM, kemake tenA bIjA tribhAgamAM eka deze karI ane uparanA trIjA tribhAgamAM pUrNatAe jalanA sadbhAva hAya che. tathA bhavaneAmAM bhavaneAnA astobhAM useounI mahara, saudharma Adi upamAM, vibhAnAmAM, vibhA. navalimAM, tathA vimAnAnA parathAramAM tathA jaLavAva vigeremAM hAya che. vimAnAnA artha ahIM kalpagata vimAna samajavA joie, traiveyaka Advi vi mAnAmAM vAvaDIyA nathI hAtI, tethI pANI paNa nathI heAtuM. tiya k (tirachA) leAkanI aMdara phUpAmAM, taDAgAmAM, ga`gA sindhu Adi nanacemAM, padma Adi hamAM, caturasa vAvaDIyAmAM puSkaraNIcAmAM arthAt vRttAkAra athavA kamaLavALI vAvaDiyAmAM, dI ikA arthAt lAMkhI vADiyA pra0 72 zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #584 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - prajJApanAsUtre nadISu-gaGgAsindhuprabhRtiSu 'dahesu' hradeSu-padmadAdiSu 'vAvIsu'-cApISu-caturasAkArAsu 'pukkhariNIsu' puSkariNISu-vRttAkArAsu, puSkarANi-kamalAni vidyante yAsu tA vA puSkariNyastAsu ityarthaH 'dIhiyAsu' dIrghikAsu dIrghavApISu RjuladhunadISu vA 'guMjAliyAsu' guJjAlikAsu-golAkArapuSkariNISu-vakraRjuladhunadISu vA 'saresu' saraHsu-akRtrimataDAgeSu bahupuSpAvakIrNanadISu vA 'sarapaMtiyAsu' saraH paktikAsu-ekapaGktyA vyavasthitabahusarovareSu 'sarasarapaMtiyAsu' sara: saraH paGktikAsu paGktyA vyavasthiteSu yeSu sarovareSu kUpodakaM praNAlikayA saJcarati sA saraH saraH paktistAsu ityarthaH, 'bilemu' bileSu-jalasaMbhRtabileSvityarthaH 'bilapaMtiyAsu' bilapaGktikAsu, bilAnIva bilAni, svabhAvasiddhA jagatyAdiSu kUpikAsteSAM patayo bilapatayaH tA eva bilapaGktikAstAsu 'ujjharesu' ujjhareSu giryambhasAM-parvatIyajalAnAM prasaveSu 'nijjharesu' nirjhareSu giryambhasAM sadAvasthAyiprasraveSu 'cillalaesu' cillalakeSu-akhAtastokajalAzrayeSu giripradezeSu vA, 'pallalaesu' palyaleSu-akhAtalaghusaraHsu vappaNesu vapreSu-kedAreSu, 'dIvesu dvIpeSu 'samuddesu' samudreSu kimadhikam ? 'savvesu ceva jalAsaema' sarveSu caiva jalAzrayepu, 'jalaThANemu' jalasthAneSu 'ettha NaM' atra khalu upayukteSu akRtrima tAlAboM meM athavA bahuta puSpoM vAlI nadiyoM meM, saroM kI paMktiyoM meM arthAt eka katAra meM bane hue bahuta se sarovaroM meM, sarasarapaMktiyoM meM paMktibaddha bane hue-jina tAlAboM meM nAlI ke dvArA kUpa ke jala kA saMcAra hotA ho unameM, tathA jala se paripUrNa biloM meM, bilapaMktiyoM meM arthAt jagatI Adi meM svataH banI huI kUpikAoM kI paMktiyoM meM, ujjharoM meM arthAt pahADI pAnI ke bahAva ke sthAnoM meM, nijharoM meM arthAt jharanoM meM, cillaloM meM arthAt gaDahoM meM yA giripradezoM meM, pallaloM meM arthAt pokharoM meM, kyAriyoM meM, dvIpoM meM, samudroM meM, adhika kyA kahA jAya, sabhI jalAzayoM meM, sabhI jlmAM gunalikAo arthAt gaLAkAra vAvaDimAM, sarovara arthAt akRtrima talAmAM, athavA ghaNAM pupavALI nadImAM, saravara paMktimAM, sarasara paMktimAM arthAt paMktibaddha banelA talAvamAM naLa dvArA kuvAnA pANIne praveza thAya che temAM tathA jaLathI paripUrNa bIlemAM, bIla paMktimAM arthAt thALA vigeremAM svataH banelI kUpikAonI paMktiomAM ujajharomAM arthAta pahADI pANInA veNunA sthAnomAM nijharemAM arthAt jharaNAomAM cilakAmAM arthAtu khADAomAM agara giri pradezamAM, palamAM arthAt puSkaramAM. kayArimA dvIpamAM, samudromAM, vizeSa zuM kahevuM badhA jalAzamAM badhAM jala sthAnomAM arthAt ukta badhAM sthAnamAM bAdara akAyikenA paryApta jIvonA sthAna kahevAyA che. zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #585 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU. 2 apkAyikAnAM sthAnAni 571 sthAneSu 'bAyara AukAiyANaM' vAdarASkAyikAnAm ' pajjattagANaM' paryAptakAnAm 'ThANA' sthAnAni - svasthAnani 'paNNattA' prajJaptAni, 'uvavAeNaM' upapAtamAzritya upapAtApekSayetyarthaH, 'loyassa' lokasya asaMkhyeyabhAge' asaMkhyeyabhAge, paryAptA vAdakAyikA vartante, 'samugdhAraNaM' samudghAtena - samudghAtamAzritya samudaghAtApekSayetyarthaH, 'loyassa' lokasya 'asaMkhejjaimAge' - asaMkhyeyabhAge, te bhavanti, 'sahANeNaM' svasthAnena - svasthAnamAzritya svasthAnApekSayetyarthaH 'loyassa asaMkhejjaibhAge' lokasyAsaMkhyeyabhAge bhavanti / gautamaH pRcchati - 'kahiNaM bhaMte !" he bhadanta ! kutra khala 'vAyaraAukAiyANaM' vAdarAkAyikAnAm 'apajjatagANaM' aparyAptakAnAm 'ThANA' sthAnAni svasthAnAdIni 'paNNattA' prajJaptAni ? bhagavAnAha - 'goyamA' - he gautama ! ' jattheva bAyara AukAiyANaM' yatraiva sthale vAdarAkAyikAnAm ' pajjattagANaM' paryAptakAnAm 'ThANA' sthAnAni 'paNNattA' prajJaptAni 'tatyeva tatraiva khalu 'vAyara AukA iyANaM' bAdarApkAyikAnAm 'apajjatagANaM' aparyA ptakAnAm 'ThANA' sthAnAni 'paNNattA' prajJaptAni, 'uvavAraNaM' - upapAtena - upapAtamAzritya - upapAtApekSayA 'savvaloe' sarvaloke, 'samudghAraNaM' samudghAtasthAnoM meM, arthAt ukta sabhI sthAnoM meM paryApta bAdara aSkAyika ke jIvoM ke sthAna kahe gae haiM / upapAta kI apekSA se loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM paryApta bAdara akAyika hote haiM aura samudghAta kI apekSA loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM hote haiM aura svasthAna kI apekSA bhI loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM hote haiM / aba gautama svAmI aparyApta bAdara apakayika jIvoM ke viSaya meM prazna karate haiM- bhagavan ! bAdara aparyApta aSkAyika jIvoM ke sthAna kahA~ kahe gae haiM ? bhagavAn uttara dete haiM - he gautama ! jahAM bAdara akAyika paryApta jIvoM ke sthAna haiM, vahIM bAdara aSkAyika aparyApta jIvoM ke bhI sthAna haiM / upapAta kI apekSA samasta loka meM haiM, samudghAta kI apekSA upapAtanI apekSAe leAkanA asa`khyAtamA bhAgamAM paryApta bAdara apkAyika hAya che ane samuddhAtanI apekSAe paNa lAkanA asaMkhyAtamA bhAgamA thAya che ane svasthAnanI apekSAe paNa leAkanA asaMkhyAtamA bhAgamAM thAya che. have zrI gautamasvAmI aparyApta jIvAnA viSayamAM prazna kare che-bhagavana ! mAdara aparyApta alpsAyika jIveAnA sthAna kayAM kahelA che ? zrI bhagavAna uttara Ape cher3e gautama? jyAM khAdara aAyika paryApta jIvAnA sthAna che, tyAMja khAdara akAyika aparyApta jIvAnA paNa sthAna che. zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #586 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 572 prajJApanAsUce mAnitya, satudghAtApekSayetyarthaH, 'sabaloe', sarvaloke, upapAtena samudghA tena ca aparyAptakabAdarAphAyikAH sarvalokavyApinaH santi, uktayukteH, 'saTANeNaM' sva. sthAnena-svasthAnApekSayA 'loyassa' lokasya 'asaMkhejjaibhAge' asaMkhyeyabhAge vartante, prAguktayukteH, gautamaH pRcchati-'kahi NaM bhaMte !' he bhadanta ! kutra khalu sthale 'muhumaAukAiyANaM' sUkSmASkAyikAnAm 'pajjattagANaM' paryAptakAnAm 'apajjattagANaM' aparyAptakAnAm 'ThANA' sthAnAni-svasthAnAdIni 'paNNattA' prajJatAni-prarUpitAni santi ? bhagavAnAha-'goyamA' he gautama ! 'suhumaAukAiyA' sUkSmapkAyikAH 'je pajjattagA' ye paryAptakAH 'je apajjattagA' ye cApaptikAH santi 'te savve' te sarve paryAptAparyAptAH sUkSmAkAyikAH 'egavihA' ekavidhA:-"ekaprakArakAH, 'avisesA' avizeSA:-vizeSarahitAH 'aNANattA' anAnAtvAH-nAnAtvavarjitAH 'savvaloyapariyAvannagA' sarvalokaparyApannakA:sarvalokavyApinaH, 'paNNattA' prajJaptAH-prarUpitAH santi mayA mahAvIreNa, anyastIrthakRdbhizca 'samaNAuso !' he zramaNAyuSman ! ityAzayaH ||suu02|| sarvaloka meM haiM arthAt aparyAptaka bAdara apkAyika sarvaloka vyApI haiM / isakA kAraNa pahale kahA jA cukA hai kintu svasthAna kI apekSA se loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM hI hote haiN| isakA kAraNa bhI pahale kahA jA cukA hai| gautama svAmI punaH prazna karate haiM-bhagavan ! sUkSma apkAyikoM ke paryApta aura aparyApta jIvoM ke sthAna kahAM haiM ? bhagavAn uttara dete haiM-he gautama ! sUkSma apkAyika, jo paryApta haiM aura jo aparyApta haiM, ve sabhI eka prakAra ke haiM, vizeSatA rahita haiM, unameM koI vividhatA nahIM hai aura ve sarvaloka vyApI haiM / he AyuSmAn zramaNa ! aisA sabhI tIrthaMkaroM ne nirUpaNa kiyA hai // 2 // upapatananI apekSAe samasta lokamAM che. samudughAtanI apekSAe sarvalekamAM che arthAtu aparyAptaka bAdara akAyika sarvaka vyApI che. enuM kAraNa pahelA kahI didheluM che. kintu svasthAnanI apekSAe lekanA asaMkhyAtamA bhAgamAM ja thAya che. enuM kAraNa paNa pahelAM kahI didheluM che. zrI gautamasvAmI pharIthI prazna kare che-he bhagavana ! sUkSma ayyAyika paryApta ane aparyApta jInA sthAna kayAM che? zrI bhagavAne uttara Apyo-he gautama! sUkSama aSkAyika je paryAptaka ane je aparyApta che, teo badhA eka prakAranA ja che, vizeSatA vinAnA che. teomAM kaI vividhatA nathI. ane te badhA sarvaka vyApI che. he Ayumana zramaNa ! tevuM badhA tIrthakaroe nirUpaNa karyuM che ke ra che zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #587 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prabodhinI TIkA dvi. pada 2 su. 3 vAyukAyatejaskAyikAnAM sthAnAni 573 mUlam - kahi NaM bhate ! bAyara ukADyANaM pajjattagANaM ThANA paNNattA ? goyamA ! saTTANegaM aMto maNussakhette - aDDAi - jjesu dIvasamuddesu nivvAghAeNaM pannarasasu kammabhUmIsu, vAghAyaM paDucca paMcasu mahAvidehesu, ettha NaM bAyarate ukAiyANaM pajja tagANaM ThANA paNNattA / uvavAeNaM loyasta asaMkhejjaibhAge, samugghANaM loyassa asaMkhejjaibhAge / saTTANeNaM loyassa asaMkhejjaibhAge / kahiNaM bhaMte ! bAyara ukAiyANaM apajjattagANaM ThANA paNNattA ? goyamA ! jattheva bAyarate ukAiyANaM pajjattagANaM ThANA tattheva bAyarate ukAiyANaM apajattagANaM ThANA paNNattA / uvavAegaM loyassa dosu uDDhakavADesu tiriyaloya taTTe ya / samugdhAeNaM savvaloe / saTTANeNaM loyassa asaMkhejjaibhAge / kahi NaM bhaMte! suhuma teukAiyANaM pajjattagANa ya apajjatta gANa ya ThANA paNNattA ? goyamA ! suhuma teukAiyA je pajja - tagA je ya apajjattagA te save egavihA avisesA aNANattA savvaloyapariyAvannA paNNattA samaNAuso ! // 0 3 // chAyA - kutra khalu bhadanta ! bAdara tejaskAyikAM paryAptakAnAM sthAnAni prajJaptAni ? gautama ! svasthAnena anto manuSyakSetre sArdha tRtIyeSu dvIpasamudreSu, nirvyAghAtena paJcadazasu karmabhUmiSu vyAghAtaM pratItya paJcasu mahAvideheSu, atra khala bAda zabdArtha - ( kahi NaM bhaMte ! bAyarate ukAiyANaM pajjanttagANaM ThANA paNNattA ?) he bhagavan ! bAdara tejaskAyika paryApta jIvoM ke sthAna kahAM haiM ? (goyamA ! sahANeNaM aMtAmaNussakhette ) he gautama ! svasthAna kI apekSA manuSyakSetra ke andara ( aDDhAijjesu dIvasamuddesu) aDhAI dvIpa samudroM meM (nivAvANaM) vinAvyAghAta ke ( pannarasasu kammabhUmisu) pandraha zabdArtha - (kahiNaM bhaMte ! vAyara ukAiyANaM pajjattagANaM ThANA paNNattA ? ) he bhagavan ! mAha2 tenasmAthi paryApta lavonA sthAna yAM che ? (goyamA ! saTTAaMto manussakhette ) he gautama ! svasthAnanI apekSA manuSyakSetranI aMdara ( aDDhA ijjesu dIvasamuddesu) aDhAI dvIpa samudrobhAM (nivvAghAeNa) vinA vyAghAtanA zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #588 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 574 prajJApanAstre ratejaskAyikAnAM paryAptakAnAM sthAnAni prajJaptAni / upapAtena loksyaasNkhyeybhaage| samudghAtena loksyaasNkhyeybhaage| svasthAnena loksyaasNkhyeybhaage| kutra khalu bhadanta ! bAdaratejaskAyikAnAm aparyAptakAnAM sthAnAni prajJaptAni ? gautama ! yatraiva bAdaratejaskAyikAnAM paryAptakAnAM sthAnAni tatraiva bAdaratejaskAyikAnAm aparyAptakAnAM sthAnAni prajJaptAni, upapAtena lokasya dvayoH UrdhvakapATayoH tiryaglokatatsthe ca / samudaghAtena sarvaloke / svasthAnena lokasyAsaMkhyeyabhAge / kutrakarmabhUmiyoM meM (vAghAyaM paDucca) vyAghAta kI apekSA se (paMcasu mahAvidehesu) pAMca mahAvidehoM meM (etthaNaM) inameM (bAyateukAiyANaM pajja. ttagANaM ThANA paNNattA) bAdara tejaskAyika paryApta jIvoM ke sthAna haiN| (uvavAeNaM logassa asaMkhejjaibhAge) upapAta kI apekSA loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM (samugghAeNaM logassa asaMkhejjaibhAge) samudghAta kI apekSA loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM (sahANeNaM loyassa asaMkhejjaibhAge) svasthAna kI apekSA loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meN| (kahi NaM bhaMte ! bAyarateukAiyANaM apajjattagANaM ThANA paNNattA ?) he bhagavan ! bAdara tejaskAyika aparyApta jIvoM ke sthAna kahAM haiM ?) (goyamA ! jattheva bAyarateukAiyANaM pajjattagANaM ThANA paNNattA) he gautama ! jahAM bAdara tejaskAyikaparyAptakoM ke sthAna haiM (tattheva bAyara teukAiyANaM apajjattagANaM ThANA paNNattA) vahIM bAdara tejaskAyika aparyApta jIvoM ke sthAna haiM (uvavAeNaM loyassa dosu uDakavADesu) upapAta se loka do UrdhvakapAToM meM (tiriyaloyataTTe ya) tircha loka rUpa (pannarasasu kammabhUmisu) 542 4ma bhUbhiyomA (vAghAyaM paDucca) vyAdhAtanI 25. kSA (paMcasu mahAvidehesu) pAMca mA vimA (etthaNa) tesomA (bAyara teukAiyANaM pajjattagANaM ThANA paNNattA) mArate124Ayi4 paryAsta sonA sthAna cha. (uvavAeNaM logassa asaMkhejjai bhAge) 55AtanI apekSAye 4nA asa dhyAtamA lAmA (samugghAeNaM logassa asaMkhejjai bhAge) samuddhAtanI apekSAse sonA masaNyAtamA lAmA (saTANeNaM loyassa asaMkhejjaibhAge) svasthAnanI apekSA khAnA 2mayAtamA bhAgamA cha. (kahi NaM bhaMte ! bAyarateukAiyANaM apajjattagANaM ThANA paNNattA) mA42 te424yi: aparyApta chvAnA sthAna 4yA cha ? (goyamA ! jattheva bAyara teukAiyANaM pajjattagANaM ThANA paNNattA) he gautama! jyAM bAdara tejaskAyika paryAptakenA sthAna che. (tattheva vAyara teukAiyANaM apajjatagANaM ThANA paNNattA) tyair 42 44yi 255ryAta yonA sthAna cha (uvavAeNaM loyassa dosu uDDhakavADesu) zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #589 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.3 vAyukAyatejaskAyikAnAM sthAnAni 575 khalu bhadanta ! sUkSmatejaskAyikAnAM paryAptakAnAJca aparyAptakAnAJca sthAnAni prajJa. tAni ? gautama ! sUkSmatejaskAyikAH ye paryAptakAste sarve ekavidhAH, avizeSAH, anAnAtvAH sarvalokaparyApannAH prajJaptAH zramaNAyuSman ! ||suu03|| TIkA-atha bAdaraparyAptatejaskAyikAnAM sthAnAdIni prarUpayitumAha-'kahiNaM bhaMte ! 'bAyarateukAiyANaM' he bhadanta ! kutra khalu sthale bAdarastejaskAyikAnAm 'pajjattagANaM'-paryAptakAnAm 'ThANA' -sthAnAni svasthAnAdIni, 'paNNattA' ? sthAna meM (samugyAeNaM savvaloe) samudghAta kI apekSA sarvaloka meM (sahANeNaM) svasthAna kI apekSA (loyassa asaMkhejjaibhAge) loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meN| ___ (kahi NaM bhaMte ! suhumateukAiyANaM pajjattagANa ya apajjattagANa ya ThANA paNNattA ?) sUkSma tejaskAyika paryApta aura aparyApta jIvoM ke sthAna kahA~ kahe haiM ? (goyamA ! suhumateukAiyA je ya pajjattagA je ya apajjattagA) he gautama ! sUkSma tejaskAyika jo paryApta haiM aura jo aparyApta haiM (te savve egavihA) ve saba eka prakAra ke haiM (avisesA) unameM vizeSatA nahIM hai ityAdi pUrvavat // 3 // TIkArtha-aba tejaskAyika jIvoM ke sthAna kI prarUpaNA kI jAtI hai| gautama svAmI ne prazna kiyA-bhagavan ! bAdara tejaskAyika paryApta jIvoM ke sthAna kahAM haiM ? bhagavAn uttara dete haiM-he gautama ! svasthAna kI apekSA se manuSya 555tathI sonA meM 4 pATAmA (tiriyaloyataDhe ya) tiya54 35 sthamA (samugghAeNa savvaloe) samuddhAtanI apekSAye saba sobhA (sadANeNa) 212thAnanI apekSA (loyarasa asaMkhejjaibhAge) ! 25sayAtamA lAmA (kahi NaM bhaMte ! suhumateukAiyANaM pajjattagANa ya apajjattagANa ya ThANA paNNattA ?) sUkSma te424Ayi4 paryAta ane. 2mata vonA sthAna yAM 4i cha ? (goyamA suhuma teukAiyA je ya pajjattagA je ya apajjattagA) gautama ! sUkSma te42414 paryAta cha bhane 2 ma ta cha (te savve egavihA) tegA mA se praa2|| cha (avisesA) tegAmA vizeSatA nathI tyA sarvakathana pUrvavat samajI levuM ke 3 che TIkAtha-have tejaskAyika jInA sthAnanI prarUpaNa karAya che. gautama svAmIe prazna karyo-he bhagavan ! bAdara teja kAyika paryApta jene sthAna kayAM che? zrI bhagavAne uttara detAM kahyuM- he gautama! sthAnApekSAe manuSya kSetranI zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #590 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 576 prajJApanAstre " prajJaptAni ? - prarUpitAni santi ? bhagavAnAha 'goyamA' he gautama ! 'sahANeNaM'svasthAnena - svasthAnamAzritya svasthAnApekSayetyarthaH, 'aMtomaNassa khete' - antomanuSyakSetre - manuSyakSetramadhye ityarthaH, 'aDDAijjesa' ardhavatIyeSu dvIpasamudreSu, ardha tRtIyaM yeSAM te ardhatRtIyAH dvIpA ityarthaH teSu manuSyakSetramadhye ardha tRtIyaM samudrANAM na sambhavati, ato dvIpAnAmevedaM vizeSaNaM draSTavyam, 'nivvAghAeNaM pannarasasu kammabhUmisu' nirvyAghAtena, vyAghAtasyAbhAvo nirvyAghAtaM tena nirvyAghAtena vyAghAtAbhAvenetyarthaH, paJcadazasu karmabhUmiSu paJcabharata paJcaivata paJcamahAvideharUpAsu 'vAghAyaM pacca' - vyAghAtaM pratItya, vyAghAte satitu 'paMcasu mahAvidehesu' - paJcasu mahAvideheSu, ayambhAvaH - vyAghAtastAvat atisnigdho'tirUkSovA kAlavizeSaH, tasmin sati agnivyavacchedAt evaJca yadA paJcasu aivateSu suSamasuSamAsuSamA suSamaduSpamA vA vartate tadA'tisnigdhaH kAlo bhavati, duSpama duSSamAyAca ati rUkSaH kAlo bhavati ityasti vyavacchedastasmin sati paJcasu mahAvideheSu zeSakAlaM paJcadazasu api karmabhUmiSu iti, 'ettha NaM, atra khala- uparyukteSu sthA - kSetra ke andara haiM arthAt aDhAI dvIpa meM haiM / vinA vyAghAta ke pAMca bharata, pAMca airavata aura pAMca mahAvideha ina pandraha karmabhUmiyoM meM haiN| agara vyAghAta ho to pAMca mahAvidehoM meM hote haiM / Azaya yaha hai ki atyanta snigdha yA atyanta rUkSa kAla vyAghAta kahalAtA hai / isa vyAghAta ke hone para agni kA viccheda ho jAtA hai| pAMca bharata aura pAMca airavata kSetroM meM jaba suSama suSamA, suSamA aura suSama dudhama ArA hotA hai taba vaha kAla atisnigdha kahalAtA hai / udhara duSSamaduSSama ArA atirUkSa kAla hai / usameM bhI agni kA viccheda ho jAtA hai / yaha vyAghAta ho to pAMca mahAvideha kSetroM meM hI bAdara tejaskAyika jIva hote haiM aura zeSa samaya meM pandraha karmabhUmiyoM meM aMdara che arthAt aDhAi dvIpamAM che. vinA vyAghAtanA pAMca bharata, pAMca aravata ane pAMca mahAvideha A paMdara ka bhUmiyAmAM che. agara vyAghAta hoya te pAMca mahA videheAmAM thAya che. Azaya e che ke atyanta snigdha athavA atyaMta rUkSa kAla vyAghAta kahevAya che. e vyAghAtanA thavAthI agninA vicchedya thaI jAya che. pAMca bharata ane pAMca aravata kSetramAM jyAre suSama suSamA, suSamA ane suSama duSTama ArAe hAya che (thAya che) tyAre te kAla ati snigdha kahevAya che. A bAju dukha, dukhama ArA ati sUkSma kahevAya che. temAM paNa agninA viccheda thai jAya che. A vyAghAta thAya te pAMca mahAvideha kSetrAmAM ja mAdara tejaskAyika jIva thAya che ane zeSa samayamA paMdara ka`bhUmiyAmAM khAdara tejaskAyika paryApta jIva thAya che. zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #591 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.3 vAyukAyatejaskAyikAnAM sthAnAni 577 neSu 'bAyarateukAiyANaM'-bAdaratejaskAyikAnAm 'pajjattagANaM'-paryAptakAnAm, 'ThANA paNNattA'-sthAnAni prajJaptAni, 'uvavAeNaM' upapAtena-upapAtamAzritya,upapAtApekSayetyarthaH 'loyassa asaMkhejaibhAge'-lokasyAsaMkhyeyabhAge vartante 'samugdhAeNaM'-samudghAtena-samughAtamAzritya-samudghAtApekSayA 'loyassa asaMkhejaibhAge' lokasyAsaMkhyeyabhAge ca vartante, 'saTThANeNaM'-svasthAnena svasthAnApekSayA 'loyassa asaMkhejjaibhAge'-lokasyAsaMkheyabhAge vartanteityarthaH, gautamaH pRcchati-'kahi gaMbhaMte ! bAyarateukAiyANaM' he bhadanta ! kutra khalu bAdaratejaskAyikAnAm, 'apajjattANaM' aparyAptAnAm 'ThANA'-sthAnAni 'paNNattA'-prajJaptAni ? bhagavAnAha-goyamA' he gautama ! 'jattheva bAyarateukAiyANaM pajjattANaM ThANA'-yatraiva khalu bAdaratejaskAyikAM paryAptAnAM sthAnAni prajJaptAni, 'tattheva'-tatraiva khalu 'bAyarateukAiyANaM' - bAdaratejaskAyikAnAm 'apajjattagANaM'-aparyApta kAnAmapi 'ThANA'-sthAnAni paNNattA'-prajJaptAni, paryAptakanizrayaivAparyAptakAnAmavasthAnAta, 'uvavAeNaM'upapAtena, upapatApekSayetyarthaH 'loyassa dosu uDakavADesu' lokasya dvayoH 'tiribAdara tejaskAyika paryApta jIva hote haiM / upapAta kI apekSA se loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM hote haiM, samuddhAta kI apekSA loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM hote haiM aura svasthAna kI apekSA se bhI loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM hote haiN| __ aba gautama svAmI prazna karate haiM-bhagavan ! bAdara tejaskAyika paryAptaka jIvoM ke sthAna kahAM haiM ? ___ bhagavAn uttara dete haiM-he gautama ! jahAM bAdara tejaskAyika paryAptakoM ke sthAna haiM, vahIM bAdara tejaskAyika aparyAptakoM ke bhI sthAna haiM, kyoMki paryAptakoM ke Azraya se hI aparyAptaka jIva rahate haiN| upapAta kI apekSA loka ke do UrdhvakapAToM meM tathA tiryak loka upapAtanI apekSAthI lokanA asaMkhyAtamA bhAgamAM thAya che, samaghAtanI apekSAe lokanA asaMkhyAtamAM bhAgamAM thAya che ane svasthAnanI apekSAe paNa lekanA asaMkhyAtamA bhAgamAM thAya che have zrI gaumatasvAmI prazna kare che-bhagavana , bAdara tejaskAyika aparyAptaka jInA sthAna kyAM che? zrI bhagavAna uttara Ape che-he gautama! jyAM bAdara teja kAyika paryAptakanA sthAna che, tyAMja bAdara teja kAyika aparyAptakanA paNa sthAna che, kemake paryAptakonA AzrayathI ja aparyAptaka jIva rahe che. upapAtanI apekSAe lekanA be urdhva kapATomAM tathA tiyakaleka sthamAM aparyAptaka bAdara teja pra0 73 zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #592 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 578 prajJApanAstre " yaloyatadveya' - tiryaglokatatsthe ca aparyAptakavAdara tejaskAyikA vartante, ayamabhiprAyaH - ardhatRtIyadvIpasamudranirgate arddhatRtIyadvIpasamudrapramANavistAre pUrvAparadakSiNottarasvayambhUramaNaparyante ye kapATe kevalisamudghAtakapATavad Urdhvamapi lokAntaM spRSTe adho'pi lokAntaM spRSTe te UrdhvakapATe, tayoH UrdhvakapATayoH evaM tiryagloke tatsthaM sthAlaM tadiveti tiryaglokatatsthaM tasmiMzca svayambhUramaNasamudra vedikAparyante aSTAdazayojanazatavAddalye samastatiryagloke ca upapAtApekSayA aparyAptabAdaratejaskAyikAnAM sthAnAni prajJaptAni, yadvA tayoH kapATayoH sthitastatsthaH, tiryaglokavAsau tatsthazceti tiryaglokatatsthastasmin tayorUrdhvakapATayorantarvartitiryaglo kecetyarthaH evaJca dvayorUrdhvakapATayoryathoktasvarUpayostiryagloke'pi ca tatstha meM aparyAptaka bAdara tejaskAyika rahate haiM / abhiprAya yaha haiaDhAI dvIpa - samudra meM nikale hue, aDhAI dvIpa - samudra ke barAbara vistAra vAle aura pUrva pazcima, dakSiNa aura uttara meM svayaMbhUramaNa samudra paryanta jo kapATa kevalisamudghAta ke samaya ke kapATa kI taraha Upara bhI loka ke anta taka spRSTa haiM aura nIce bhI lokAnta taka spRSTa haiM, ve UrdhvakapATa kahalAte haiM / 'tiriyaloyatadR' meM 'taTTa' kA artha hai sthAla, arthAt sthAla ( thAla) sarIkhA / tirchA loka rUpa taha tiryak lokataTTa kahalAtA hai / isakA Azaya yaha hai ki svayaMbhUramaNa samudra kI vedikA paryanta, aThAraha sau yojana moTe usa taha meM tathA samasta tirce loka meM, upapAta kI apekSA aparyApta bAdara tejaskAyika jIvoM ke sthAna haiM / dUsarA artha yaha bhI ho sakatA hai ki una donoM kapAToM meM jo sthita ho vaha taha arthAt tatstha kahalAtA hai, isa prakAra tiryak loka rUpa tatstha meM arthAta una UrdhvakapAToM ke andara sthita tirche loka meM hote haiM / isakA Azaya yaha huA ki pUrvokta donoM UrdhvakapArTI skAyika rahe che. abhiprAya A che-aDhAi dvIpa samudranA kharAkhara vistAravALA ane pUrva pazcima, dakSiNa ane uttaramAM svayaMbhUramaNa samudra paryanta je kapATa keli samuddhAtanA samayanA kapATanI jema upara paNa leAkanA antasudhI pRSTa che ane nIce paNa leAkAnta sudhI pRSTa che, teo urdhva kapATa kahevAya che. ( tiriyaloyaTTa) bhAM taTTano artha che sthAsa arthAt thAsa sarakhA tirachA lAka rUpa tadna tiya leAka tadna kahevAya che. eneA Azaya A che ke svayaMbhU samudranI vedikA sudhI, aDhAra sA yeAjana mATI te tahumA tathA samasta tirthAM lAkamAM, upapAtanI apekSAe apa pta khAdara tejaskAyika jIvAnA sthAna che. khIjo artha ApaNu thaI zake che ke te banne kupATAmAM je sthiti hAya te taDhu zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #593 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU. 3 vAyukAyatejaskAyikAnAM sthAnAni 579 tayoreva kapATayorantargate nAnyatra, te upapAtaM kurvantItyarthaH, atredaM bodhyamtrividhAstAvada bAdaraparyAptA tejaskAyikA bhavanti, - eka bhavikAH, baddhAyuSAH, abhimukhanAmagotrAva, tatra ye ekasmAd vivakSitabhavAdanantaraM bAdarAparyAptatejaskAcikatvena utpattiM lapsyante, te ekabhavikAH, ye punaH pUrvabhavatribhAgAdisamayai ddhavAda paryAptatejaskAyikAyuSkAste baddhAyuSkAH, ye tu bAdarAparyAptatejaskAyikAyurnAma gotrANi pUrvabhavatyAgAnantaraM sAkSAdvedayante te'bhimukhanAmagotrA vyapadizyante, tatraikabhavikAH baddhAyuSkAzca dravyato bAdarAparyAptatejaskAyikA meM aura tiryakloka meM bhI unhIM kapAToM ke andara aparyApta bAdara tejaskAyika jIva upapAta karate haiM, anyatra nahIM / 1 yahAM itanA samajha lenA cAhie ki bAdara aparyApta tejaskAyika jIva tIna prakAra ke hote haiM- ekabhavika, baddhAyuSka aura abhimukha nAmagotra / jo jIva kisI maujUdA anya bhava ke pazcAt agale bhava meM aparyAptaka bAdara tejaskAyika ke rUpa meM janma leMge ve ekabhavika kahalAte haiM / jo jIva vartamAna bhava kI Ayu kA tribhAga zeSa rahane para aparyApta bAdara tejaskAyika kI Ayu kA baMdha kara cuke haiM, ve baddhaka kahalAte haiM / jo jIva bAdara aparyApta tejaskAyika kI Ayu - nAmagotra kA anubhava kara rahe haiM arthAt bAdara aparyApta tejaskAyika paryAya kA anubhava kara rahe haiM, ve abhimukha nAmagotra kahalAte haiM / ina tIna prakAra ke aparyApta bAdara tejaskAyikoM meM se prathama ke do arthAt tatsya kahevAya che. e rIte tak leAka rUpa tatthamAM arthAt e urdhva kapATenA andara sthita tio leAkamAM thAya che. tene Azaya A thaye ke pUrvokta banne urdhva kapATomAM ane talAkamAM paNa teja kapADhAMnI andara aparyApta khAdara tejaskAyika jItra upapAta kare che. anyatra nahIM ahI' eTaluM samajI levu joie ke khAdara aparyApta tejaskAyika jIva traNa jAtanA hAya che eka bhavika, addhAyuSya, ane abhimukha nAma geAtra. je jIva kAi cAlu anya bhavanI pachI AgalA bhavamAM aparyAptaka khAdara tejaskAyikanA rUpamAM janmaleze te eka bhavika kahevAya che. je jIva vamAna bhavanA AyuSyanA trijobhAga khAkI rahetAM aparyApta bAdara tejaskAyikanA AyuSyanA bandha karI cUkela che. teo baddhAyuSka kahevAya che. je jIva mAdara aparyApta tejaskAyikanA AyunAma-geAtranA anubhava karI rahela che arthAt bAdara aparyApta tejaskAyika paryAyane anubhava karI rahela che, te abhimukha nAma gotrakahevAya che. A traNa prakAranA aparyAsa Adara tejaskAyikAmAMthI prathamanA be arthAt eka zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #594 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre bhavanti na bhAvataH, tadA''yunAmagotravedanAbhAvAt , tasmAnna tatraikamavikAnAM baddhAyuSkAJcAdhikAraH, api tu abhimukhanAmagotrANAmeva, teSAmeva, svasthAnaprAptyAbhimukhyasvarUpasyopapAtasyopalabhyamAnatvAt tatrApi RjusUtranayApekSayA yadyapi bAdarAparyAptatejaskAyikAyurnAmagotravedanAvayathoktakapATadvayatiryaglokabAhyavyavasthitAnAmapi bAdarAparyAptatejaskAyikavyapadezalAbho bhavatti tathApi prakRte vyavahAranayAbhyupagamena ye svasthAnasamazreNi kapATadvayavyavasthitAH ye ca svasthAnAnugate tiryagloke praviSTAsteSAmevAtra bAdarAparyAptakatejaskAyikatvena nyapadezo bhavati, na zeSANAM kapATApAntarAlavyavasthitAnAm teSAM viSamasthAnavartiarthAt ekabhavika aura badghAyuSka dravyanikSepa se hI bAdara aparyApta tejaskAyika kahalAte haiM, bhAvanikSepa se nahIM, kyoMki ve usa AyunAmagotra kA vedana nahIM kara rahe hote haiM / ataeva yahAM una donoM kA adhikAra nahIM hai, para sirpha abhimukhanAmagotra aparyApta bAdara tejaskAyikoM kA hI adhikAra samajhanA cAhie, kyoMki ve hI apane sthAna ko prApta karake upapAta ko prApta kara cuke haiN| inameM se bhI yadyapi RjusUtra naya kI apekSA se bAda aparyApta tejaskAyika kI Ayu-nAmagotra kA vedana karane ke kAraNa kapATayugala-tiryakloka ke bAhara rahe hue bhI bAdara aparyApta tejaskAyika kahalAte haiM, tathApi yahA~ vyavahAranaya ko svIkAra kiyA gayA hai, ataeva jo svasthAna meM samazreNika donoM kapAToM meM sthita haiM aura jo apane sthAna meM anugata tiryakloka meM praviSTa haiM, unhIM kA yahAM bAdara aparyApta tejaskAyika rUpa se vyapadeza hotA hai, anya jo kapAToM ke antarAla meM sthita haiM, bhavika ane baddhayuSka dravya nikSepathIja bAdara aparyApta tejaskAyika kahevAya che, bhAvanikSepathI nahIM. kemake teo te AyuSa nAma gotranuM vetana nathI karI rahelA hatAM. tethIja ahiM te bannene adhikAra nathI, paNa phakata abhimukha nAma gotra aparyAptaka tejaskAcikeneja adhikAra samajavuM joIe, kemake teoja pitAnA sthAnone prApta karIne upapAtane prApta karI cUkelA che. teo mAMthI paNa je ke rUju sUtra nayanI apekSAe bAdara aparyApta tejaskAyikanA Ayu nAma gotranuM vedana karavAne kAraNe kapATa-gugala- tilokanA bahAra rahe che te paNa bAdara aparyApta tejaskAyika kahevAya che, te paNa ahIM vyavahAra nayano svIkAra karelo che. tethIja je svAsthAnamAM samazreNika ane kapATomAM sthita che ane je pitAnA sthAnomAM anugata tiyaphalekamAM praviSTa che, teo ne ahiM bAdara aparyApta tejaskAyika rUpathI vyapadeza thAya che, bIjA je kapATonA antarAlamAM sthita che, temanA nahIM. kemake teo viSama sthAnavatI zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #595 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada2 sU.3 vAyukAyatejaskAyikAnAM sthAnAni 581 khAt tathA ca ye'dhunA'pi proktakapATadvayaM na pravizanti, na vA tiryaglokaM pravizanti te pUrvabhavAvasthA eveti na te parigaNyante, tathA coktam 'paNayAlalakkhapihulA dunni kavADAya chadisi puTThA / logate tesiM'to je teU te u dhippaMti' // 1 // paJca catvAriMzallakSapRthU dvau kapATau ca SaTsu dikSu spRSTau / lokAntAn tayorantayeM tejaskAyikA stetu gRhyanta ||1||ythaa 'samugdhAe NaM savvaloe' samudghAtena samudrAtApekSayetyarthaH, sarvaloke tAvat aparyAptakabAdaratejaskAyikA santi, ekaikaparyAptanizrayA asaMkhyeyAnAmaparyAptakAnAmutpAdAd atibahavo bAdarAparyAptatejaskAyikA bhavanti, te ca sUkSmeSvapi samutpadyante, sUkSmAzca sarvatra vartante iti bAdarAparyAptaka tejaskAunakA nahIM, kyoMki ve viSama sthAnavartI haiN| isa prakAra jo abhI ukta kapAradvaya meM praveza nahIM karate haiM athavA tircha loka meM praveza nahIM karate pUrvabhava meM hI sthita haiN| unakI gaNanA nahIM kI jAtI / kahA bhI haipaiMtAlIsa lAkha yojana cauDe do kapATa haiM jo chahoM dizAoM meM lokAnta kA sparza karate haiM / unake madhya meM jo tejaskAyika haiM, unhIM kA yahAM grahaNa kiyA gayA hai / sthApanA isa prakAra hai - samudghAta kI apekSA bAdara aparyApta tejaskAyika sampUrNa loka meM hote haiN| eka-eka paryApta ke Azraya se asaMkhyAta aparyAptoM kI utpatti hotI hai, ataeva aparyApta bAdara tejaskAyika bahuta adhika hote haiN| ve sUkSmoM meM bhI utpanna hote haiM aura sUkSma tejaskAyika sarvatra vidyamAna haiN| tAtparya yaha hai ki aparyApta bAdaratejaskAyika che. A rIte je hamaNAM ja kahevAmAM Avela kapATa drayamAM praveza nathI karatA athavA tichalekamAM praveza nathI karatA pUrva bhavamAM sthita che. temanI gaNanA nathI karAtI kahyuM paNa che pIstAlIsa lAkha jana pahelAM be kapATa che je cha e dizAomAM lekAntano sparza kare che. temanA madhyamAM je tejakAyika che. teonuM ahiM grahaNa karAyeluM che sthApanA A rIte che samughAtanI apekSAe bAra aparyApta tejaskAyika saMpUrNa lekamAM hoya che. eka eka paryAptanA AzayathI asaMkhyAta aparyAptanI utpatti thAya che, tethIja aparyApta bAdara tejarakAyika ghaNuM vadhAre thAya che teo sUphamamAM utpanna thAya che ane sUkrama tejaskAyika sarvatra vidyamAna che. tAtparya e che ke aparyApta bAdara tejaskAyika pitAnA bhavanA antamAM mAraNAnika samudughAta karIne zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #596 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAstre yikAH svasvabhavaparyante kRtamAraNAntikasamudghAtAH santaH sakalamapi lokamApUrayantItyAzayaH, yadvA dvayoH kapATayoH pUrvoktasvarUpayoryAnyapAntarAlAni teSu ye tAvat sUkSmapRthivIkAyikAdayo bAdarAparyAptaka tejaskAyikepUtpadhamAnA mAraNAntikasamudghAtena samavahatA bhavanti, te khalu viSkambhavAilyAbhyAM zarIramAtrapramANAn AyAmena jaghanyena, utkarSeNa lokAntaM yAvadAtmapradezAn vikSipanti, vakSyate cAvagAhanasaMsthAnapade 'puDhavIkAiyassa NaM bhaMte ! mAraNaMtiyasamugdhAeNaM samohayassa teyAsarIrassa ke mahAliyA sarIrogAhaNA paNNatA ? goyamA ! sarIrapamANamettavikkhaMbhavAhalleNaM AyAmeNaM jahaNNeNaM aMgulassa asaMkhejjaibhAge, ukkoseNaM logaMto' iti, tadanantaraM te sUkSmapRthivIkAyikAdaya utpattidezaM yAvad vikSiptA''tmapradezadaNDAapAntarAlagatau vartamAnAH bAdarAparyAptaka apane bhava ke anta meM mAraNAntika samudghAta karate hue samasta loka ko pUrita karate haiM / athavA aisA samajhanA cAhie ki pUrvokta donoM kapAToM ke apAntarAloM meM jo sUkSmapRthivIkAyika Adi jIva aparyApta bAdara tejaskAyikoM meM utpanna hote hue mAraNAntika samudghAta karate haiM, ve viSkaMbha aura bAhalya (vistAra aura moTAI) meM zarIra pramANa, tathA lambAI meM jaghanya aura utkRSTa lokAnta taka AtmapradezoM ko bAhara nikAlate haiM / Age avagAhana-saMsthAnapada meM kahA jAegA ki'bhagavan ! mAraNAntika samudghAta karane vAle pRthivIkAyika ke taijasa zarIra kI avagAhanA kitanI bar3I hotI hai ? uttara-he gautama ! viSkaMbha aura bAhalya se zarIrapramANa hotI hai, lambAI kI apekSA jaghanya aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga aura utkRSTa lokAnta pramANa hotI hai| tadanantara ve sUkSmapRthivIkAyika Adi apane utpattideza samasta lekane bharI de che. athavA ema samajavuM joIe ke pUrvokta banne kapATone apAntarAlamAM je sUkSma pRthvIkAyika Adi jIva aparyAptaka bAdara tejarakAyike utpanna thatAMja mAraNAntika samuddaghAta kare che teo vidhvaMbha ane bAhalya vistAra ane moTAI) mAM zarIra pramANa tathA laMbAImAM jaghanya ane utkRSTa kAnta paryanta Atma pradezane bahAra kADhe che. AgaLa avagAhanasaMsthAna padamAM kahevAze ke he bhagavan! mAraNAntika samRdughAta karavAvALA pRthvIkAyikanA taijasa zarIranI avagAhanA kevaDI moTI hoya che? uttara-he gautama! viSkabha ane bAhathI zarIra pramANa thAya che, laMbAinI apekSAe jaghanya aMgulanA asaMkhyAtame bhAga ane utkRSTa leka nta pramANa hoya che. tadanantara te sUkSama pRthivIkAyika Adi pitAnA utpatti zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #597 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU 3 vAyukAyatejaskAyikAnAM sthAnAni 583 tejaskAyikAyurvedanAllabdhabAdarAparyAptakatejaskAyikavyapadezAH samudvAtagatAH santa evApAntarAlagatau vartamAnA bhavanti, samudghAtagatAzca sakalalokamApUrayantIti bhAvaH, 'sahANeNaM loyassa asaMkhejjaibhAge'-svasthAnena-svasthAnApekSayetyarthaH, lokasyAsaMkhyeyabhAge vartante, paryAptanizrayA'paryAptAnAmutpAdAt, paryAptakAnAJca sthAnaM manuSyakSetram tacca lokAsaMkhyeyatamabhAgamAtramavaseyam ____ atha sUkSmaparyAptAparyAptakatejaskAyikAH sUkSmaparyAptAparyAptapRthivIkAyikavad bodhyamityabhiprAyeNAha-'kahi NaM bhaMte ! suhumateukAiyANaM pajattagANa ya apajjattagANa ya ThANA paNNatA ?' he bhadanta ! kutra khalu sUkSmatejaskAyikAnAM paryAparyanta AtmapradezoM meM phailAte haiM aura vigrahagati meM vidyamAna hote hue bAdara aparyAptaka tejaskAyika ke AyuSya kA vedana karane ke kAraNa bAdara aparyApta tejaskAyika kahalAte haiN| ve samudghAta kI sthiti meM hI vigrahagati meM vartamAna hote haiM aura jo samudghAta hote haiM ve sakala loka ko vyApta karate haiM / ataeva samudghAta kI apekSA sarva loka vyApI kahA gayA hai| svasthAna kI apekSA loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM hote haiM, kyoMki paryAptoM ke Azraya se hI aparyAptoM kA utpAda hotA hai aura paryAptoM kA sthAna manuSyakSetra hI hai aura manuSyakSetra sampUrNa loka kA asaMkhyAtavAM bhAga mAtra hai / yahI asaMkhyAtavAM bhAga yahAM samajhanA caahie| sUkSma paryAptaka aura aparyAptaka tejaskAyika sUkSmapRthivIkAyikoM ke samAna samajhanA cAhie, isa abhiprAya se kahate haiM-bhagavan ! deza paryanta Atmapradezane phelAve che ane vigrahagatimAM vidyamAna thaIne bAdara paryAptaka tejaskAyikanA AyuSyanuM vedana karavAnA kAraNe bAdara aparyAptaka tejaskAyika kahevAya che. teo samudghAtanI sthitimAMja vigraha gatimAM vartamAna hoya che ane jeo samudraghAta gata hoya che teo sakala lekane vyApta kare che. tethI ja samudraghAtanI apekSAe sarvaloka vyApI kahelAM che. svasthAnanI apekSAe lokanA asaMkhyAtamA bhAgamAM thAya che, kemake paryAptonA AzrayathI ja aparyAptone utpAda thAya che ane paryatAnuM sthAna manuSya kSetra ja che ane manuSya kSetra saMpUrNa lokane asaMkhyAtamo bhAga mAtra che. teja asaMkhyAtamo bhAga ahIM samajavo joIe. sUkama paryAptaka ane aparyAptaka tejaskAyika sUma pRthvIkAyikanA samAna samajavA joIe, A abhiprAyathI kahe che-bhagavad ! sUkama tejaskAyika zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #598 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAso sakAnAm aparyAptakAnAzca sthAnAni prajJaptAni ! bhagavAnAha-'goyamA ! muhumateukAiyA' he gautama ! sUkSmatejaskAyikAH 'je pajjattagA' je apajjattagA' ye paryAptakAH, ye cAparyAptakAH santi 'te savve' te sarve paryAptakAparyAptakAH sUkSmatejaskAyikAH 'egavihA' ekavidhAH-ekaprakArakAH 'avisesA' avizeSAHvizeSavanitAH 'aNANattA'-anAnAtvAH, nAnAtvarahitAH savvaloyapariyAvannagA' sarvalokaparyApannAH-sarvalokaparyApannAH-sarvalokavyApinaH 'paNNattA smuso|' bhoH zramaNAyuSman ! ityAzayaH ||suu03|| mUlam-kahiNaM bhaMte! bAyaravAukAiyANaM pajjantagANaM ThANA paNNattA ? goyamA! saTANeNaM sattasu ghaNavAesu sattasu ghaNavAyavalaesu, sattasu taNuvAesu, sattasu taNuvAyavalaesu, aholoepAyAlesu, bhavaNesu, bhavaNapatthaDesu, bhavaNachiddesu, bhavaNanikkhuDesu, niraesu, nirayAvaliyAsu, nirayapatthaDesu, nirayachiddesu, nirayanikkhuDesu / uDDaloe-kappesu, vimANesu, vimANAvali yAsu, vimANapatthaDesu, vimANachiddesu, vimaannnikkhuddesu| tiriyaloe-pAINa-paDINa-dAhiNa-udINa savvesu ceva logAgAsachidaisu loganikkhuDesu ya, ettha NaM bAyaravAukAiyANaM pajja. tagANaM ThANA pnnnnttaa| uvavAe loyassa asaMkhejjesu sUkSma tejaskAyika paryAptoM aura aparyAptoM ke sthAna kahAM kahe gae haiM ? bhagavAn uttara dete haiM-gautama ! sUkSma tejaskAyika jo paryApta haiM aura jo aparyApta haiM, ve eka hI prakAra ke hote haiM, unameM kisI prakAra ko vizeSatA nahIM hotI, ve vividhatA se rahita hote haiM aura sarvaloka vyApI hote haiM / aisA samasta tIrthaMkaroM ne, he AyuSmAn zramaNa ! pratipAdana kiyA hai // 3 // paryApta ane aparyAptanA sthAna kayAM kahelAM che? zrI bhagavana uttara Ape che-gautama sUkSma tejaskAyika je paryAptaka che ane je aparyApta che, teo eka ja prakAranA hoya che. teomAM kaI prakAranI vizeSatA hotI nathI, teo vividhatA vagaranA hoya che ane sarvaloka vyApI hoya che. evuM badhA tIrthakaroe, he AyuSyamAna zramaNa ! pratipAdana karela che. 3. zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #599 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.4 bAdaravAyukAyikAnAM sthAnAni 585 bhAgesu, samugghAeNaM loyassa asaMkhejjesu bhAgesu, saTANeNaM loyassa asaMkhejjesu bhAgesu / kahi NaM bhaMte ! apajjattabAyaravAukAiyANaM ThANA paNNatA? goyamA ! jattheva bAyaravAu. kAiyANaM pajjattagANaM ThANA tattheva vAukAiyANaM apajjattagANaM ThANA pnnnnttaa| uvavAeNaM savvaloe, samugghAeNaM savvaloe, saTANeNaM loyassa asaMkhejjesu bhAgesu / kahi NaM bhaMte ! suhumavAukAiyANaM pajjattagANaM apajjattagANaM ThANA paNNatA? goyamA! suhamavAukAiyA je pajjattagA je ya apajjattagA te savve egavihA avisesA aNANattA savvaloyapariyAvannA paNNattA samaNAuso ! sU0 4 // chAyA-kutra khalu bhadanta ! bAdaravAyukAyikAnAM paryAptakAnAM sthAnAni prajJaptAni ? gautama ! svasthAnena saptasu dhanavAteSu, saptasu dhanavAtavalayeSu, saptasutanuvAteSu, saptasu tanuvAtavalayeSu / adholoke-pAtAleSu, bhavaneSu, bhavanaprastaTeSu, zabdArtha-(kahi NaM bhaMte ! bAyaravAukAiyANaM pajjattagANaM ThANA paNNattA ?) he bhagavan ! paryApta bAdara vAyukAyikoM ke sthAna kahAM kahe haiM ? (goyamA ! sahANeNaM) he gautama ! svasthAna kI apekSA se (sattasu ghaNavAesu) sAta ghanavAtoM meM (sattasu ghaNavAyavalaesu) sAta ghanavAta valapoM meM (sattasu taNuvAesu) sAta tanuvAtoM meM (sattA tanuvAyaklaesu) sAta tanuvAtavalayoM meM (aholoe) adholoka ke andara (pAyAlesu) pAtAloM meM (bhavaNesu) bhavanoM meM (bhavaNapatthaDesu) bhavanoM ke pAthaDoM meM (bhavaNachiddesu) bhavanoM sAtha-(kahi Na bhaMte ! bAyara vAukAiyArNa pajjattagANaM ThANA paNNattA) mAn paryApta mA vAyuvinA sthAna 45i 4sA cha ? (goyamA ! sadvANeNaM) u gautama svasthAnanI apekSAye (sattasu ghaNavAesu) sAta dhana pAtomA (sattasu ghaNavAyavalaesu) sAta dhanavAta sayAmA (sattasu taNuvAesu) sAta tanupAtamai (sattasu taNuvAyavalaesu) sAta tanupAta pasyAmA (adholoe) adhosonI 2442 (pAyAlesu) pAtAsamai (bhavaNesu) sapanAmA (bhavanapatthaDesu) avniin| 52thAmA (bhavaNachidesu) apanAnA chidroma (niraya nikkhuDesu) na24nA niTa pradezamA pra0 74 zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #600 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre bhavanacchidreSu, bhavananiSkuTeSu, nirayeSu, nirayAvalikAsu, nirayagrastaTeSu, nirayacchidreSu, nirayaniSkuTeSu / Urvaloke-kalpeSu, vimAneSu, vimAnAvalikAsu, vimAnaprastaTeSu, vimAnacchidreSu, vimAnaniSkuTeSu / tiryagloke-prAcI-pratIcIdakSiNo-dIcISu, sarveSu eva lokAkAzacchidreSu, lokaniSkuTeSu ca atra khalu bAdaravAyukAyikAnAM paryAptakAnAM sthAnAni prajJaptAni / upapAtenalokasyA saMkhyeyeSu bhAgeSu samudghAtena lokasyAsaMkhyeyabhAgeSu svasthAnena lokasyA saMkhyeyeSuke chidroM meM (nirayanikkhuDesu) naraka ke niSkuTa pradezoM meM / (uDDhaloe) Urdhvaloka ke andara (kappesu) kalpoM meM (vimANesu) vimAnoM meM (vimANAvaliyAlu) AvalIbaddha vimAnoM meM (vimANapatthaDesu) vimAnoM ke pAthaDoM meM (vimANachiddesu) vimAnoM ke chidroM meM (vimANanikkhuDesu) vimAnoM ke niSkuTa pradezoM meM / __ (tiriyaloe) tircha loka ke andara (pAINa-paDINa-dAhINa-udINa) pUrva,pazcima, dakSiNa aura uttara meM (savvesu ceva logAgAsachiddesu) samasta lokAkAza ke chidroM meM (loganikkhuDesu) loka ke niSkuTa pradezoM meM (ettha NaM bAyaravAukAiyANaM pajjattagANaM ThANA paNattA) ina sthaloM meM bAyara paryAptaka vAyukAyikoM ke sthAna kahe haiN| (uvavAeNaM loyassa asaMkhejjesu bhAgesu) upapAta kI apekSA loka ke asaMkhyeya bhAgoM meM (samugghAeNaM loyassa asaMkhejjesu bhAgesu) samudghAta kI apekSA loka ke asaMkhyeya bhAgoM meM (saTThANeNaM loyassa asaMkhejjesu bhAgesu) svasthAna kI apekSA loka ke asaMkhyeya bhAgoM meM / (uDDhaloe) SalaanI ma-42 (kappesu) 48pAmA (vimANesu) vibhAnAmA (vimANAvaliyAsu) 5ti ma vibhAnAmata (vimAnapatthaDesu) vimAnanA 52thAmA (vimANa lihesa) vimAnAnA chidrobhA (vimANanikkhuDesu) vimAnAnA niTa pradezamA ___ (tiriyaloe) tiwlaxat A42 (pAINa-paDINa, dAhiNa-udINa) pUrva pazcima kSie bhane uttaramA (savvesu ceva logAgAsachidasu) samasta ation chidromA (loganikkhaDeyu) sonA niLUTa pradezamA (etthaNaM bAyaravAukAiyANaM pajjattagANaM ThANA NNattA) 2. sthalAmA 42 pati vaayu|yi / / 2thAna 4hyA che. (uvavAeNaM loyassa asaMkhejjesu bhAgesu) B55AtanI apekSA nAmasabhyeya mAgomA (samugghAeNaM loyassa asaMkhejjasu bhAgesu) samuddhAtanI apekSAye DonA masa-yeya mAgomA (saTANeNaM loyassa asaMkhejjesu bhAgesu) svasthAnanI apekSAe lekanA asaMkhyaya bhAgamAM zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #601 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada2 sU.4 bAdaravAyukAyikAnAM sthAnAni 587 bhAgeSu / kutra khalu bhadanta ! aparyAptavAdaravAyukAyikAnAM sthAnAni prajJaptAni ? gautama ! yatraiva bAdavAyukAyikAnAM paryAptakAnAM sthAnAni tatraiva bAdaravAyukAyi. kAnAm aparyAptakAnAM sthAnAni prajJaptAni / upapAtena sarvaloke, samudghAtena sarvaloke, svasthAnena lokasyAsaMkhyeyeSu bhAgeSu / kutra khalu bhadanta ! sUkSmavAyukAyikAnAM paryAptakAnAm aparyAptakAnAM sthAnAni prajJaptAni ? gautama ! sUkSmavAyukAyikA ye paryAptAH, ye ca aparyAptakAste sarve ekavidhA avizeSA anAnAtvAH sarvalokaparyApannAH prajJaptAH zramaNAyuSman ! ||suu04|| ___ (kahi NaM bhaMte ! apajjattavAyaravAukAiyANaM ThANA paNNattA ?) bhagavan ! aparyApta bAdara vAyukAyikoM ke sthAna kahAM kahe haiM ? (goyamA ! jattheva bAyaravAukAiyANaM pajjattagANe ThANA) gautama ! jahAM bAda vAyukAyika paryAptoM ke sthAna haiM (tattheva bAyaravAukAiyANaM apajjattagANaM ThANA paNNattA) vahIM bAdara vAyukAyika aparyAptoM ke sthAna kahe haiN| (uvavAeNaM savaloe) upapAta kI apekSA sarvaloka meM haiM samu gyAeNaM savaloe) samudghAta kI apekSA sarvaloka meM haiM (sahANeNaM loyassa asaMkhejjesu bhAgesu) svasthAna ko apekSA loka ke asaMkhyAta bhAgoM meM haiN| ___(kahi NaM bhaMte ! suhumabAukAiyANaM pajjattagANaM apajjattagANaM ThANA paNNattA ?) bhagavan ! sUkSmavAyukAyika paryAptoM aura aparyAptoM ke sthAna kahAM haiM ? (goyamA ! suhumavAukAiyA je pajjattagA je ya (kahi Na bhaMte ! apajjatta bAyara vAu kAiyANaM ThANA paNNattA ?) sAvana aparyApta mA42 vAyuvinA sthAna yA cha ? (goyamA ! jattheva bAyaravAu kAiyANaM pajjattANaM ThANA) gautama ! yo mAha2 vAyuyi4 paryAptInA sthAna cha (tattheva bAyara vAukAiyANaM apajjattagANaM ThANA paNNattA) tyA mA2 vAyu kAyika aparyAptakanA sthAna kahyAM che (uvavAeNa sabbaloe) 35tanI apekSA sa bha (samugdhAraNa savvaloe) samuddhAtanI apekSA sarvasAmA cha (sadrANeNaM loyassa asaMkhejje su bhAgesu) 21sthAnanI apekSA na masAta mAgamA cha. (kahi Na bhaMte ! suhuma vAukAiyANa pajjattagANaM apajjatta gANaM ThANA paNNattA) he bhagavana paryAptaka ane aparyAptaka sUphamavAyukAyikanA sthAna kayAM kahyAM che? (goyamA ! suhumavAukAiyA je pajjattA je ya apajjattagA te savve) 3 gautama ! sakSbhavAyu4Aya yAta bhane 1 sayAta cha, tasA mayA (egavihA) eka prakAranA che ItyAdi pUrvavat che 4 5 zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #602 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtra TIkA-atha vAdaravAyukAyikAdInAM sthAnAdIni prarUpayitumAha-'kahiNaM bhaMte ! bAyaravAukAiyaNaM pajattagANaM ThANA paNNattA ?' he bhadanta ! kutra khalu bAdarabAyukAyikAnAM paryAptakAnAM sthAnAni prajJaptAni ? bhagavAnAha-'goyamA !" he gautama ! 'sahANeNaM' svasthAnamAzritya svasthAnApekSayetyarthaH, 'sattamu ghaNadAesu' saptasu dhanavAteSu 'sattamu ghaNavAyavalaesu' saptasu dhanavAtavalayeSu 'sattasu taNuvAemu saptasu tanuvAteSu, 'sattasu taNuvAyavalaemu' saptasu tanuvAtavalayeSu, 'aholoe' adholoke 'pAyAlesu' pAtAleSu 'bhavaNeSu bhavaneSu, bhavaNapatthaDesu' bhavanaprastaTeSu 'bhavaNachiddesu' bhavanacchidresu bhavanavikAzAntareSu 'bhavaNanikkhuDesu'bhavananiSkuTeSu-gavAkSAdisadRzabhavanapradezeSu, 'niraesu'-nirayeSu-narakeSu 'nirayAvaliyAsu' nirayAvalikAsu, 'nirayapatthaDesu' nirayaprastaTeSu 'nirayachidesa' nirayacchidreSu-narakAvakAzAntareSu, 'nirayanikkhuDesu' nirayaniSkuTeSu-gavAkSAdi sadRzanarakAvAsApradezeSu, tathA-'uDaloe' Urdhvaloke-'kappesu' kalpemu'saudharmAdi kalpeSu apajjattagA te sabve) gautama ! sUkSmavAyukAyika jo paryApta aura jo aparyApta haiM, ve saba (egavihA) eka prakAra ke haiM ityAdi pUrvavat // 4 // TIkArtha-aba vAyukAyikoM ke sthAna kI prarUpaNA karate haiM / gautama svAmI ne prazna kiyA-bhagavan ! paryApta bAdara vAyukAyikoM ke sthAna kahAM kahe haiM ? bhagavAna ne uttara diyA-he gautama ! svasthAna kI apekSA se sAta ghanavAtoM meM, sAta ghanavAtavalayoM meM, sAta tanuvAtoM meM, sAta tanuvAtavalayoM meM, adholoka ke andara pAtAloM meM, bhavanoM meM, bhavanoM ke pAthaDoM meM, bhavanoM ke chidroM meM avakAzAntaroM meM, bhavanoM ke niSkuTa arthAt gavAkSa Adi samAna bhavanapradezoM meM, narakoM meM, narakAvalikAoM meM, naraka ke pAthaDoM meM, naraka ke chidroM arthAt avakAzAntaroM meM, naraka ke niSkuTa pradezoM meM, ___ Uloka ke andara saudharma Adi kalpoM meM, aveyaka Adi 1 TIkAI-have vAyukAcikenA sthAnanI prarUpaNa kare che. zrI gautamasvAmI e prazna karyo-bhagavad paryApta bAdara vAyukAcikenA sthAna kyAM che? zrI bhagavAne uttara Apyo-he gautama ! svasthAnanI apekSAthI sAta ghana vAtomAM sAta ghanavAtavalamAM, sAta tanuvAtamA, sAta tanuvAtavalamAM adhe lekanI andara pAtAlemAM bhavanamAM, bhavananA parathAramAM, bhavananA chidromAM avakAzAntaromAM, narakamAM, narakAvaliomAM. narakanA parathAramAM, narakanA chidromAM arthAta avakAzAntaromAM, narakanA niSkaTa pradezamAM, udghalekanI andara saudharma Adi kapamAM praveyaka Adi vimAnamAM, zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #603 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.4 bAdaravAyukAyikAnAM sthAnAni 589 'vimANesu' vimAneSu greveyakAdiSu 'vimANAvaliyAsu' vimAnAvalikAsu, 'vimANapatthaDesu' vimAnaprastaTeSu, vimANachiddesu'-vimAnacchidresu' 'vimANanikkhuDesu' vimAna niSkuTeSu-gavAkSAdisadRzavimAnAvAsapradezavizeSeSu, tathA-'tiriyaloe'tiryagloke 'pAINapaINadAhiNaudINa'-prAcI-pratIcI- dakSiNodIcISu 'samvemuceva logAgAsachidesu'-sarveSu caiva lokAkAzacchidreSu 'loganikkhuDesu ya'-lokaniSkuTeSu ca gavAkSAdi kalpalokAvAsapradezeSu ityarthaH 'ettha NaM'-atra khalu-upayuktasthAneSu 'bAyaravAukAiyANaM'-bAdaravAyukAyikAnAm 'pajjattagANaM' paryAsakAnAm 'ThANA paNNattA' sthAnAni prajJaptAni, 'uvavAeNaM' upapAtena-upapAtamAzritya upapAtApekSayetyarthaH, 'loyassa' lokasya 'asaMkhejjesu bhAgesu'-asaMkhyeSu bhAgeSu 'samugdhAeNaM' samudAtena-samudghAtamAzritya-samudghAtApekSayetyarthaH, 'loyassa asaMkhejjemu bhAgesu'-lokasyAsaMkhyeyeSu bhAgeSu-saTThANeNaM loyassa asaMkhejjesu bhAgesu-svasthAnena svasthAnamAzritya svasthAnApekSayetyarthaH, lokasyAsaMkhyeyeSu bhAgeSu paryAptakavAyukAyikA vartante, paryAptA vAyavo'tibahavo bhavanti vimAnoM meM, vimAnoM kI avalikAoM meM, vimAnoM ke pAthaDoM meM, vimAnoM ke chidroM meM, vimAnoM ke niSkuToM arthAt gavAkSa Adi ke samAna vimAna-pradezoM meM, tircha loka ke andara pUrva, pazcima, dakSiNa aura uttara dizA meM, samasta lokAkAza ke chidroM meM, loka ke niSkuTa pradezoM meM, ina saba uparyukta sthAnoM meM paryApta bAdara vAyukAyikoM ke sthAna haiN| ye sthAna upapAta kI apekSA loka ke asaMkhyeya bhAgoM meM, samu. daghAta kI apekSA loka ke asaMkhyeya bhAgoM meM, aura svasthAna kI apekSA bhI loka ke asaMkhyeya bhAgoM meM paryAptaka vAyukAyika hote haiN| paryApta vAyukAyika bahuta adhika hote haiM, kyoM ki jahAM bhI khAlI jagaha hai vahAM vAyu bahatI hai aura loka meM khAlI jagaha bahuta vimAnanI AvalikAomAM vimAnanA parathAramAM, vimAnanA chidromAM, vimAnanA nikuTamAM arthAt jALIyAo Adina samAna vimAna pradezamAM tirthAlekanI aMdara pUrva, pazcima. uttara dakSiNa dizAomAM, samasta kAkAzanA chidromAM lekanA niSkaTa pradezamAM A badhAM upara kahelAM sthAnamAM paryApta bAdara vAyukAyikAnA sthAna che. A sthAna upapAtanI apekSAe lokanA asaMkhyaya bhAgomAM, samudaghAtanI apekSAe lekanA asaMkhyaya bhAgamAM ane saMsthAnanI apekSAe paNa lekanA asaMkhyaya bhAgamAM paryAptaka vAyukAyika hoya che. paryApta vAyukAyika ghaNA vadhAre hoya che, kemake jyAM paNa khAlI jagyA hoya che tyAM vAyu vahe zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #604 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 590 prajJApanAsUtre yato hi yatra suSiraM tatra vAyuH pravahati, suSiravahulaca loko vartate iti triSvapi upapAtAdiSu lokasya asaMkhyeyeSu bhAgeSu paryAptavAdaravAyukAyikAnAM satvamAveditam, gautamaH pRcchati - 'kahi NaM bhaMte ! apajjattagavAyaravA ukAiyANa ThANA paNNattA ?' he bhadanta ! kutra khalu aparyAptaka bAdaravAyukAyikAnAM sthAnAniprarUpitAni santi ? bhagavAnAha - 'goyamA !' he gautama ! ' jattheva bAyaravA ukAiyANaM' - yatraiva khalu bAdaravAyukAyikAnAm 'pajjattagANaM' - paryAptakAnAm 'ThANA' sthAnAni - svasthAnAni prajJaptAni 'tattheva ' - tatraiva 'bAyaravA ukAiyANaM apajjattagANaM ThANA paNNattA' - bAdarakhAyukAyikAnAm aparyAptakAnAm sthAnAni prajJaptAni 'uvavAeNaM' upapAtena - upapAtamAzritya upapAtApekSayetyarthaH, 'savvaloe' - sarvaloke 'samugdhAraNaM' - samudghAtena samughAtamAzritya samughAtApekSayetyarthaH 'savvaloe'-- sarvaloke, apayAtaka bAdaravAyukAyikAnAM sadbhAvAt tathAhi-- davanAra kavarjebhyaH zeSakAyibhyaH sarvebhyo bAdarAparyApta kavAyukAyikeSu samutpadyante, bAdarAparyAptavAyukAyikA apAntarAlagatAvapi upalabhyante bAdaraparyAptAparyAtaka vAyukAyikAnAM hai / isa kAraNa upapAta Adi tInoM jagaha loka ke asaMkhyeya bhAgoM meM paryApta bAda vAyukAyikoM kI sattA kahI hai / zrIgautama svAmI punaH prazna karate haiM- bhagavan ! aparyApta bAdaravAyukAyikoM ke sthAna kahAM kahe haiM ? bhagavAn uttara dete haiM - he gautama! jahAM paryApta bAdara bAyukAyikoM ke svasthAna haiM, vahIM aparyApta bAdara vAyukAyikoM ke bhI sthAna haiM / upapAta kI apekSA sarvaloka meM tathA samudghAta kI apekSA sarvaloka meM aparyAptaka bAdara vAyukAyika vidyamAna haiN| devoM aura nArakoM ko chor3a kara zeSa sabhI kAryoM se jIva aparyApta bAdara vAyukAyikoM meM utpanna hote haiM, bAdara aparyApta vAyukAyika vigrahagati meM bhI pAye jAte haiM tathA unake bahuta-se svche ane leAkamAM khAlI jagyA ghaNI che. e kAraNe upapAta Adi traNe jagyA mAM leAkanA asaMkhyeya bhAgeAmAM paryApta khAdara vAyukAyikAnI sattA kahI che, zrI gautamasvAmI punaH prazna kare che-bhagavan ! aparyAptaka khAdara vAyu kAyikAnA sthAna kayAM kahyAM che? zrI bhagavAna uttara Ape che-he gautama! jyAM paryApta khadara vAyu kAyikAnA sthAna che. tyAMja aparyApta khAdara vAyukAyikAnA paNa sthAna che. upapAtanI apekSAe salAkamA tathA samuddhAtanI apekSAe saleAkamAM aparyAptaka khAdara vAyukAyika vidyamAna che. devA ane nArakAne cheDIne zeSa adhI kAyAethI jIva aparyApta khAdara vAyukAyikAmAM utpanna thAya che. bAdara aparyApta vAyukAyika vigraha gatimAM paNa maLI Ave che tathA teonA ghaNAM zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #605 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.4 bAdaravAyukAyikAnAM sthAnAni 591 bahUni ca svasthAnAni santi, ato vyavahAranayA pekSayA'pi upapAtamAzritya sarvalokavyApakatvaM yujyate iti na kA'pi anupapattiH, samudghA tena ca sakalalokavyApakatvaM suprasiddha meva, sarveSu sUkSmeSu sarvatra ca loke teSAM samutpAdsambhavAt, 'sahANeNaM loyassa asaMkhejjesu bhAgesu-sva sthAnena svasthAnApekSayA lokasya asaMkhyeyeSu bhAgeSu aparyAptaka bAdaravAyukAyikAnAM sadbhAvAt, gautamaH pRcchati-'kahi NaM bhaMte !' he bhadanta ! kutra khalu 'suhumavAukAiyANaM sUkSmavAyukAyikAnAm, pajjattagANaM' -paryAptakAnAm , 'apajjattagANaM' aparyAptakAnAm 'ThANA paNNattA'--sthAnAni prajJaptAni ? bhagavAnA ha-'goyamA !' -hegautama ! 'suhumavAukAiyA'--sUkSmavAyukAyikAH 'je pajjattagA je apajjattagA'- ye paryAptakAH, ye aparyAptakAzca bhavanti 'te savve - te sarve paryAptAparyAptaka sUkSmavAyukAyikAH 'egavihA'-eka vidhAH, ekaprakArakAH, 'avizesA'- avizeSA:-vizeSarahitAH, 'aNANattA'-anAnAtvAH-nAnAtvavarjitAH, 'savvaloyapariyAvannagA'- sarvalokaparyApannAH-sarvalokavyApinaH 'paNNattA' prajJaptA:-prarUpapitAH santi, mayA mahAvIreNa anyairatI. rthakRdbhiH 'samaNAuso'-he zramaNAyuSman ! iti ||suu04|| sthAna haiM, ataeva vyavahAranaya kI apekSA se bhI ve sarvalokavyApI ho sakate haiN| isameM koI asaMgati nahIM hai| samudghAta kI apekSA unakA sarvaloyavyApI prasiddha honA hI hai, kyoM ki ve sabhI sUkSma jIvoM meM aura loka meM sarvatra utpanna ho sakate haiM / svasthAna kI apekSA loka ke asaMkhyeya bhAgoM meM aparyApta bAdara vAyukAyika hote haiN| gautama svAmI punaH prazna karate haiM-bhagavan ! paryApta aura aparyApta sUkSmavAyukAyika jIvoM ke sthAna kahAM haiM ? bhagavAn uttara dete haiM-he gautama ! sUkSmavAyukAyika jo paryApta haiM aura jo aparyApta haiM, ve sabhI prakAra ke haiM, unameM vizeSatA nahIM hai, vividhatA nahIM hai, ve samasta svasthAna che, tethI ja vyavahAra nayanI apekSAe paNa teo sarva leka vyApI hoI zake che. temAM koI asaMgati nathI. samughAtanI apekSAe teonuM sarva loka vyApI thavuM prasiddhaja che, kemake teo badhAM sUkSma jImAM ane lokamAM sarvatra utpanna thaI zake che. svasthAnanI apekSAe lokanA asaMkhyaya bhAgomAM aparyApta bAdara vAyukAya heAya che. zrI gautamasvAmI punaH prazna kare che he bhagavana ! paryApta ane aparyApta sUkSama vAyukAyika jInA sthAna kyAM che? zrI bhagavAna uttara Ape che-he gautama sUma vAyukAyika je paryApta che ane je aparyApta che, teo badhA prakAranA che, temAM vizeSatA nathI zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #606 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre mUlam - kahi NaM bhaMte! bAyaravaNassaikAiyANaM pajjattagANaM ThANA paNNattA ? goyamA ! sahANeNaM sattasu ghaNodahisu, sattasu ghaNodahivalaesu, aholoe - pAyAlesu bhavaNesu bhavaNapattha Desu, uDDaloe - kappe, vimANesu, vimANAvaliyAsu vimANapatthaDesu, tiriyaloe - agaDesu taDAgesu nadIsu dahesu vAvIsu pukkhariNIsu dIhiyAsu guMjAliyAsu saresu sarapaMtiyAsu sarasarapaMtiyAsubisu vilapatiyAsu ujjharesu nijjharesu cillalesu pallale vapiNesu dIvesu samuddesu savvesu cetra jalAsaesu jalaTThANesu, ettha NaM bAyaravaNassaikAiyANaM pajjatagANaM ThANA paNNattA / uvavAeNaM savvaloe, samugdhAeNaM savvaloe saTTANeNaM loyassa asaMkhejjaibhAge / kahi NaM bhaMte! bAyaravaNassaikAiyANaM apajjattagANaM ThANA paNNattA ? goyamA ! jattheva bAyaravaNassaikAiyANaM pajjattagANaM ThANA tattheva bAyaravaNassaikAiyANaM apajjatagANaM ThANA paNNattA / uvavAeNaM savvaloe, samugdhAeNaM savvaloe, saTTANeNaM loyassa asaMkhejjaibhAge / kahiNaM bhaMte! suhumavaNassaikAiyANaM pajjattagANaM apajjattagANa ya ThANA paNNattA ? goyamA ! suhumavaNassaikAiyA je pajjatagA je ya apajjantagA te savve egavihA avisesA aNANattA savvaloyapariyAvannA paNNattA samaNAuso // sU0 5 // chAyA - kutra khalu bhadanta ! bAdaravanaspatikAyikAnAM paryAptakAnAM sthAnAni loka meM vyApta haiM / he AyuSmAn zramaNa ! aisA maiMne aura anya tIrthakaroM ne arthAt sabhI tIrthakaroM ne kahA hai || 4 | zabdArtha - ( kahi NaM bhaMte ! bAyaravaNassaikAiyANaM pajjantANaM ThANA vividhatA nathI te samasta lokamAM vyApta che. huM AyuSyaman zramaNa ! tevu me ane anya tI karAe arthAt badhA tI karAe kahyuM che // 4 // zabdArtha - ( kahi NaM bhaMte ! bAyaravaNassaikAiyANaM pajjattANaM ThANA paNNattA ) 592 zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #607 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU. 5 bAdaravanaspatikAyikAnAM sthAnAni 593 prajJaptAni ? gautama ! svasthAnena saptasu ghanodadhiSu saptasu ghanodadhivalayeSu, adholoke - pAtAleSu bhavaneSu bhavanaprastaTeSu, Urdhvaloke - kalpeSu vimAneSu vimAnAvalikAsu vimAnaprastaTeSu, tiryagyoke- agaDeSu taDAgeSu nadISu hUdeSu vApISu puSkariNISu atriary areary sarassu saraHpaktikAmu sarassaraH paktikAsu bileSu bilapaGktikAsu ujjhareSu cillaleSu vapreSu samudreSu sarveSveva jalAzayeSu jalasthAneSu, paNNattA ?) he bhagavan ! bAdara vanaspatikAyika paryAptaka jIvoM ke sthAna kahAM haiM? (goyamA ! sahANeNaM) he gautama! svasthAna kI apekSA se (satta ghaNodahisu) sAta dhanodadhiyoM meM (sattasu ghaNodahivalaesu) sAta ghanodadhivalayoM meM (aholoe) adholoka ke andara (pAyAlesu) pAtAloM meM (bhavaNesu) bhavanoM meM (bhavaNapatthaDesu) bhavanoM ke pAthaDoM meM (uDaloe) Urdhvaloka ke andara (kappesa) kalpoM meM (vimANesu) vimAnoM meM (vimANAvaliyAsu) vimAnAvaliyoM meM (vimANapatthaDesu) vimAnoM ke pAtharDIoM meM (tiriyaloe) tirche loka meM (agaDesu) kUpoM meM (taDAgesu) tAlAboM meM (nadI) nadiyoM meM (dahesu) hUdoM meM (vAvIsu) vApiyoM meM (pukkhariNIsu) puSkaraNiyoM meM (dIhiyAsu) dIrghikAoM meM (guMjAliyAsu) guMjAlikAoM meM (saresu) sarovaroM meM (sarapaMtiyAsu) paMktibaddha sarovaroM meM (sarasarapaMtiyAsu) sara-sara-paMktiyoM meM (bilesu) biloM meM (vilapatiyAsu) biloM kI paMktiyoM meM (ujjharesu ) jala ke asthAyI pravAhoM meM (nijharesa) jharanoM meM (cillalesa) talaiyoM meM (pallalesu) pokharoM meM (bapiNesu) kSetroM meM (dIvesu) dvIpoM meM ( samuddesu) samudroM meM (savvesu ceva jalAsaesa) sabhI jalAzayoM meM De lagavan ! mAhazvanaspatiyiH paryApta lavonA sthAna myAM che ? (goyamA ! saTTANeNaM) gautama ! he svasthAnanI apekSAye (sattasu ghagodahisa) sAta dhano'dhizobhAM (satsu ghaNodahivalaesa) sAtaghanahidhi vasayomA (aholoe) adholounI andara (pAyAlesu) pAtANImAM (bhavaNesu) lavanAmAM (bhavaNapatthaDesu) lavanAnA parathArobhAM (uDDhaloe) ava sounI andara (kappesu) upobhAM (vimANemu) vibhAnAmAM (vimANAvaliyAsu) vibhAnanI bhAvasiyomA (vimANapatthaDesu) vibhAnAnA 52thArabhAM (tiriyaloe) tiya sobhAM (agaDesu) huvAsabhA (taDAgesu) talAvAmAM (nadIsu) nahIbhAM (dahesu) chobhAM (vAvIsu) pApiyAmAM (pukkhariNIsu) 5052ziyAmAM (dIhiyAsu) hIrghi azobhAM (guMjAliyAsu) gunnatipramobhAM (saresu) sre| - vazabhAM (sarapaMtiyAsu) paMDita ddha sarovaromAM ( sarasarapaMtiyAsu) sara-sarau'fazni (fang) fuani (fasifang) (maul ulazni (TY) bhajanA asthAyI pravAhAmAM (nijjharesu) arAmAM (cillesa) tasaiyAmAM (palla pra0 75 zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #608 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre atra khalu bAdaravanaspatikAyikAnAM paryAptakAnAM sthAnAni prajJaptAni / upapAtena sarvaloke, samudghAtena sarvaloke, svasthAnena loksyaasNkhyeybhaage| kutra khalu bhadanta ! bAdaravanaspatikAyikAnAmaparyAptakAnAM sthAnAni prajJaptAni ? gautama ! yatraiva bAdaravanaspatikAyikAnAM paryAptakAnAM sthAnAni tatraiva bAdaravanaspatikAyikAnAmaparyAptakAnAM sthAnAni prajJaptAni / upapAtena sarvaloke, samudghAtena sarvaloke, svasthAnena lokasyAsaMkhyeyabhAge / kutra khalu bhadanta! sUkSmakAyikAnAM paryA(jalaTThANesu) jala sthAnoM meM (ettha NaM bAyaravaNassaikAiyANaM pajjattagANaM ThANA paNNattA) ina sabhI sthAnoM meM bAdara vanaspatikAyika paryAptaka jIvoM ke sthAna kahe haiM (uvavAeNa savvaloe) upapAta kI apekSA samasta loka meM haiM (samugghAeNaM savaloe) samudghAta kI apekSA samasta loka meM haiM (sahANeNaM loyasta asaMkhejaibhAge) svasthAna kI apekSA loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM haiN| (kahi NaM bhaMte ! bAyaravaNassaikAiyANaM apajjattagANaM ThANA paNNattA ?) he bhagavan ! bAdara vanaspatikAyika aparyApta jIvoM ke sthAna kahAM haiM ? (goyamA ! jattheva bAyaravaNassaikAiyANaM pajjattagANaM ThANA) jahAM bAdara vanaspatikAyika paryAptakoM ke sthAna haiM (tattheva bAyaravaNassaikAiyANaM apajjattagANaM ThANA paNNattA) vahIM bAdaravanaspatikAyika aparyAptoM ke bhI sthAna haiM (ucazaeNaM savvaloe) upapAta kI apekSA sarvaloka meM haiM (samugghAeNaM savvaloe) samudghAta kI apekSA sarvaloka meM haiM (sahANeNaM loyassa asaMkhejjaibhAge) svasthAna kI lesu) 5042zamA (vappiNesu) kSetromA (dIvesa) dIpobhA (samuddesu) samudromA (savvesu ceva jalAsaesu) mAzayama (jalaThThANesu) 4NanAsthAnamA (etthaNaM bAyaravassaikAiyANaM pajjattagANaM ThANA paNNattA) 2 mA sthAnamA 62 vanaspati4yi: pati yAnA sthAna cha (uvavAeNaM savvaloe) 755tanI apekSA samasta sabhA cha (samugdhAeNaM savvaloe) samuddhAtanI apekSA samastavamA cha (saTANeNaM loyassa asaMkhejjaibhAge) 2vasthAnanI apekSA sonA manyA . tamA bhAgamAM che. (kahi NaM bhaMte ! bAyaravaNassaikAiyANaM apajattagANaM ThANA paNNattA ?) bhagavan ! mA42125tithi: 255ryAtavAnAM sthAna yA cha ? (goyamA! jattheva bAyaravaNassaikAiyANaM pajjattagANaM ThANA) nyA // 42 pana35tithi paryApana sthAna cha, (tattheva bAyaravaNassaikAiyANaM apajjattagANaM ThANA paNNattA) tyA mAha2 vanaspatizaya mInA 5 sthAna cha. (uvavAeNaM savvaloe) yAtanI apekSA sa bhA cha (samugghAeNaM savvaloe) samuddhAtanI apekSA sapa zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #609 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.5 vAdaravanaspatikAyikAnAM sthAnAni 595 ppakAnAmaparyAppakAnAM ca sthAnAni prajJaptAni ? gautama ! sUkSmavanaspatikAyikA ye paryApta kA ye cAparyAptakAste sarve ekavidhA avizeSA anAnAtvAH sarvalokaparyApannAH prajJaptAH zramaNAyuSman ! // sU0 5 // ____TIkA-atha bAdaravanaspatikAyikAdInAM sthAnAdikaM prarUpayitumAha-'kahiNaM bhaMte ! bAyaravaNassaikAiyANaM'-gautamaH pRcchati-he bhadanta ! kutra khalu bAdaravanaspatikAyikAnAm 'pajattagANaM ThANA paNNattA'-paryAptakAnAM sthAnAni-svasthAnAni prajJaptAni-prarUpitAni santi ! bhagavAnAha-'goyamA'- he gautama ! 'saTThANeNa'-svasthAnena-ghasthAnamAzritya svasthAnApekSayetyarthaH 'sattasu ghaNodahisu'saptasu ghanodadhiSu 'sattasu ghaNodahivalaemu'-saptasu dhanodadhivalayeSu paryAptakabAapekSA loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM haiN| (kahi NaM bhaMte ! suhumavaNassaikAiyANaM pajjattagANaM apajjattagANaM ya ThANA paNNattA ?) bhagavan ! sUkSmavanaspatikAyika paryAptoM aura aparyAptoM ke sthAna kahAM haiM ? (goyamA ! suhumavaNassaikAiyA je pajjattagA je ya apajjattagA) he gautama ! sUkSmavanaspatikAyika jo paryApta aura aparyApta haiM (te savve ekavihA) ve saba eka prakAra ke haiM ityAdi pUrvavat // 5 // ___TIkArtha-aba yAdavanaspatikAyika Adi ke sthAnoM kI prarUpaNA kI jAtI hai / gautama svabhI pUchate haiM-he bhagavan ! bAdaravanaspatikAyika paryApta jIvoM ke svasthAna kahAM haiM ? bhagavAna ne uttara diyA-he gautama ! svasthAna kI apekSA se sAta ghanodadhiyoM meM, tathA sAta ghanodadhivalayoM sobhA che. (saTANeNaM loyassa asaMkhejjaibhAge) 21sthAnanI apekSA sonai asaMkhyAtamAM bhAgamAM che. (kahi NaM bhaMte ! suhumavaNassaikAiyANaM pajattagANaM apajjattagANaM ya ThANA paNNattA ?) bhagavan ! sUkSmavanaspatiya paryApto bhane 255ryA sonA sthAna 4yAM cha ? (goyamA suhumavaNassaikAiyA je pajjattagA je ya apajjattagA) gautama! sahamavanaspatizAyi2 paryApta ane? 255ryApta cha (te savve ekavihA) tes| badhA eka prakAranA che. ityAdi pUrvavat pA TIkAryuM- have bAdara vanaspatikAyika AdinA sthAnanI prarUpaNA karAya che zrI gautamasvAmI pUche che-he bhagavan bAdara vanaspatikAyika paryApta jInA svasthAna kyAM che? - zrIbhagavAne uttara Ape-he gautama ! svasthAnanI apekSAthI sAta ghanedadhiomAM tathA sAta ghanodadhivalamAM bAdara vanaspatikAyika jIva hoya che. tathA zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #610 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAstre daravanaspatikAyikA vartante, taza 'aholoe'-adholoke pAyAlemu'-pAtAleSu 'bhavaNesu'-bhavaneSu 'bhavaNapatthaDesu'-bhavanaprastaTeSu tathA 'uDaloe'-Urdhvaloke'kappesu'-kalpeSu 'vimANesu'-vimAneSu graiveyakAdiSu 'vimANAvaliyAsu'-vimAnAvalikAsu 'vimANapatthaDesu'-vimAnaprastaTeSu bAdaraparyAptavanaspatikAyikA vartante tathA-tiriyaloe-tiryagloke agaDesu-agaDeSu avaTeSu-kUpeSu, 'taDAgesu'-taDAgeSu 'nadIsu-nadISu-gaGgAsindhuprabhRti nadISu 'dahesu'-hUdeSu-padyAdihUdeSu-vAvIsu' -vApISu, 'pukkhariNImu'-puSkariNISu 'dIhiyAmu'-dIpikAsu guMjAliyAsu'guJjAlikAsu-laghudIdhikAsu 'saresu'-saraHsu 'sarapaMtiyAmu'-saraHpaGktikAsupUrvoktarUpAmu 'sarasarapaMtiyAsu'-sara sara paktikAsu-pUrvapratipAdita rUpAsu 'vilesu'-vileSu 'bilapaMtiyAsu'-bilapaGktikAsu-pUrvapratipAditarUpAsu 'ujjharesu' ujjhareSu-giryambhasA prasaveSu 'nijjharesu-nirjhareSu-pUrvoktarUpeSu 'cillalesu' -cillakeSu-upayuktarUpeSu 'pallalesu'-palvaleSu 'vappiNesu'-vapreSu-kSetreSu 'dIve. su'-dvIpeSu 'samuddesu'-samudreSu kimadhikam ? 'savvesu ceva jalAsaesu'-sarveSu caiva meM bAdara vanaspatikAyika jIva hote haiM / tathA adholoka meM pAtAloM meM, bhavanoM meM, bhavanoM ke pAthaDoM meM, Urdhvaloka ke andara saudharma Adi kalpoM meM vimAnAvaliyoM meM, vimAnoM ke pAthaDoM meM bAdara vanaspatikAyika jIva hote haiM / tircha loka ke andara kUpoM meM, taDAgoM meM, gaMgA sindhu Adi nadiyoM meM, padma Adi hUdoM meM, vAvaDiyoM meM, puSkariNiyoM meM, dIrghikAoM meM, guMjAlikAoM meM, sarovaroM meM, sarovaroM kI paMktiyoM arthAt paMktibaddha sarovaroM meM, sara-sarapaMktiyoM meM arthAt paMktibaddha bane hue aise sarovaroM meM jinameM nAlI ke dvArA pAnI kA saMcAra hotA hai, biloM meM, bilapaMktiyoM meM, ujjharoM meM (pahADI pAnI bahane ke sthAnoM meM) jharanoM meM, cillakoM (gaDahoM) meM, pokharoM meM, kSetroM meM, dvIpoM meM, samudroM meM, adhika kyA kahA jAya-sabhI jalAzayoM adhelokamAM, pAtAlamAM bhavamAM, bhavananA parathAramAM, urvIlokanI andara saudharma Adi kamAM vimAnamAM vimAnAvalimAM, vimAnanA parathAremAM bAdaravanaspatikAyika jIva thAya che. tikalAkanI aMdara kRpamAM talamAM, gaMgA sidhu Adi nadImAM padma Adi hadamAM, vAvaDimAM puSkaraNiyemAM dIddhi kAomAM, zuM jAlikAomAM, sarovaramAM, sara-sara paMktimAM arthAt paMkita baddha banelA evA sarovaramAM ke jemAM naLI dvArA pANIne saMcAra thAya che. bIlamAM, bilapaMkitamAM, puSkaramAM, (pahADI pANI vahevAnA sthAnamAM) jharaNAomAM, cillakamAM, puSkaromAM, kSetramAM, dviIpamAM, samudromAM, vizeSa zuM zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #611 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.5 bAdaravanaspatikAyikAnAM sthAnAni 597 jalAzayeSu jalaDhANesu'-jalasthAneSu 'etthaNaM'-atra khalu-uparyuktasthaleSu 'bAyaravaNassaikAiyANaM-bAdaravanaspatikAyikAnAm 'pajjattagANaM -paryAptakAnAm 'ThANA paNNatA'-sthAnAni svasthAnAni prajJaptAni-prarUpitAni santi, "uvavAeNaM'upapAtena upapAtApekSayetyarthaH, 'savvaloe'-sarvaloke-paryAptabAdaravanaspatikAyikA vartante, tathAhi-paryAptabAdaravanaspatikAyikAnAM svasthAnaM ghanodadhyAdi vartate, tatra bAdaranigodAnAM zaivAlAdInAM sambhavAt, sUkSmanigodAnAM mUhatIbhyantarameva bhavasthitirbhavati tadanantaraM te bAdaranigodeSu paryAptakeSu samutpadyamAnA bAdaranigodaparyAptAyurvedayamAnAH suvizuddhaRjusUtranayAbhyupagamena labdhavAdaraparyAptavanaspatikAyikavyapadezA upapAtApekSayA sakalakAlaM sarvalokaM vyApnuvanti, ityAzayaH, 'samugdhAraNaM savvaloe'- samudghAtena-samudghAtApekSayA sarvaloke paryAptabAdaravanaspatikAyikA bhavanti, tathAhi yadA bAdaranigodAH sUkSmanigodeSu Ayu. evaM jalasthAnoM meM, bAdaravanaspatikAyika paryApta jIvoM ke svasthAna kahe haiM / upapAta kI apekSA bAdara vanaspatikAyika paryApta sarvaloka meM hote haiM, kyoMki unakA svasthAna ghanoddhi Adi hai aura vahAM zaivAla Adi bAdara nigoda jIva hote haiM / sUkSmanigoda jIvoM kI bhavasthiti antarmuhUrta kI hI hotI hai| tatpazcAt ve bAdara paryApta nigoda meM utpanna hote hue aura bAdara paryApta nigoda kI Ayu kA vedana karate hue suvizuddha RjusUtra naya kI apekSA se bAdara paryApta vanaspatikAyika kahalAne lagate haiM aura upapAta kI apekSA samasta kAla aura samasta loka ko vyApta karate haiN| samudghAta kI apekSA sarvaloka meM haiM, kyoM ki jaba bAdara nigoda sUkSmanigoda saMbaMdhI Ayu kA bandha karake aura anta meM mAraNAntika kahevuM badhAM jaLAzayamAM temaja jaLasthAne mAM, bAdara vanaspatikAyika paryApta jIvonA svAsthAna kahyA che upapAtanI apekSAe bAdara vanaspati kAyika paryApta sarvalokamAM thAya che, kemake temanA svasthAna ghodadhi Adi che ane tyAM zivAla Adi bAdara nigoda jIva thAya che. sUma nigodane jInI bhavasthiti anta muhUrtanI hoya che. tatpazcAt te bAdara paryApta nigadamAM utpanna thAya che te bIjA bAdara paryApta nigadanI AyuSanuM vedana karatAM chatAM suvizuddha jusUtra nayanI apekSAe bAdara paryApta vanaspati kAyika kahevAvA lAge che, ane upapAtanI apekSAe samasta kAla ane samasta lokone vyApta kare che. samudughAtanI apekSAe sarvalokamAM che, kemake jyAre bAdara nigoda sUkSama nigeTa saMbaMdhI AyuSyane bandha karIne ane antamA mArAntika samudraghAta zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #612 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 598 prajJApanAsUtre baddhAH santaH mAraNAntika samudghAtena samavahatAH santaH AtmapradezAn utpattidezaM yAvadvikSipanti tadA bAdaranigodaparyAptAyuSkam adhunA'pi na kSINamiti bAdaraparyAptanigodA eva samudghAtagatAH sakalalokavyApino bhavantItyAzayaH, 'sahANeNaM loyassa asaMkhejaibhAge' svasthAnena-svasthAnApekSayA lokasya asaMkhyeyabhAge bhavanti, ghanodadhyAdInAM sarveSAmapi samuditAnAM lokasyAsaMkhyeyabhAgamAtravattitvAdityAzayaH, atha punarapi gautamaH pRcchati-kahi NaM bhaMte ! vAyaravaNassaikAiyANaM' he bhadanta ! kutra khalu bAdaravanaspatikAyikAnAm 'apajjattagANaM'aparyAptakAnAm 'ThANA paNNattA'-sthAnAni prajJaptAni ? bhagavAnAha-goyamA'he gautama ! 'jattheva'-yatraiva 'bAyaravaNassa ikAiyANaM pajjattagANaM'-bAdaravanaspatikAyikAnAM paryAptakAnAM sthAnAni prajJaptAni, 'tattheva'-tatraiva 'bAyaravaNassaikAiyANaM apajjattagANaM ThANA paNNatA'-bAdaravanaspatikAyikAnAm aparyAptakAnAM sthAnAni svasthAnAni prajJaptAni santi 'uvavAeNaM sabaloe'-upapAtena -upapAsamudghAta karate hue AtmapradezoM ko utpatti deza taka phailAte haiM, taba taka bhI unakI bAdara nigoda paryApta kI Ayu kSINa nahIM hotI ataeva ve usa samaya bhI bAdara nigoda hI kahalAte haiM aura samuddhAta kI avasthA meM sampUrNa loka vyApI hote haiN| __ svasthAna kI apekSA se paryApta bAdaravanaspatikAyika loka ke asaMkhyeya bhAga meM hote haiM, kyoMki dhanodadhi Adi pUrvokta saba sthAna milakara bhI loka kA asaMkhyAtavAM bhAga mAtra hI haiN| gautama svAmI punaH prazna karate haiM-bhagavan ! bAdara vanaspatikAyikoM ke aparyApta jIvoM ke sthAna kahAM haiM ? bhagavAn uttara dete haiM-he gautama ! jahA~ bAdara vanaspatikAya ke paryApta jIvoM ke sthAna haiM vahIM bAdaravanaspatikAya ke aparyAptaka jIvoM ke bhI svasthAna haiN| ye aparyApta jIva karatA rahine Atma pradezane utpatti deza sudhI phelAve che. tyAM sudhI paNa teonuM bAdara nigada paryAptanuM AyuSya kSINa nathI thatuM tethI ja teo te samaye paNa bAdara nigada ja kahevAya che ane samughAtanI avasthAmAM saMpUrNa loka vyApI hoya che. svasthAnanI apekSAthI paryApta bAdara vanaspatikAyika lokanA asaMkhyaya bhAgamA thAya che, kemake ghanodadhi Adi pUrvokta badhA sthAna maLIne paNa lokanA asaMkhyAtamAM bhAga mAtraja che. zrI gautama svAmI punaH prazna kare che-he bhagavana! bAdara vanaspatikAyika aparyAptakanA sthAna kayAM kahevAmAM AvyA che? A praznano uttara zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #613 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.6 bAdaravanapatikAyikAnAM sthAnAni 599 tApekSayA, sarvaloke khalu aparyAptakabAdaravanaspatikAyikA vartante uktayukteH, samu. gyAeNaM savvaloe'-samudaghAtena samudaghAtApekSayetyarthaH sarvaloke tAvada aparyAptabAdaravanaspatikAyikA bhavanti, 'saTTANeNaM loyassa asaMkhejjaibhAge'-svasthAnenasvasthAnApekSayA aparyAptakavAdaravanaspatikAyikAH lokasya asaMkhyeyatame bhAge bhavanti prAguktayukteH, gautamaH pRcchati-kahi NaM' bhaMte ! suhumavaNassaikAiyANaM'he bhadanta ! kutra khalu sUkSmavanaspatikA yikAnAm 'pajjattagANaM apajjattagANaya'paryAptakAnAm aparyAptakAnAJca 'ThANA paNNattA'-sthAnAni-svasthAnAni prajJaptAni ? bhagavAnAha-'goyamA'-he gautama ! 'suhumavaNassaikAiyA'-mUkSmavanaspatikAyikAH 'je ya pajjattagA, je apajjattagA' ye paryAptakAH ye cAparyAptakAH santi 'te savve -te sarve paryAptakAparyAptakAH sUkSmavanaspatikAyikAH 'egavihA' -ekavidhAH-ekaprakArakAH, 'avisesA'-avizeSAH-vizeSarahitAH, 'aNANattA' -anAnAtvAH-nAnAtvavarjitAH 'sabaloyapariyAvanagA paNNattA'-sarvalokaparyApannAH-sarvalokavyApinaH prajJaptAH-prarUpitAH santi mayA-mahAvIreNa anyaistIrthakRdbhizca 'samaNAuso' he zramaNAyuSman ! iti bhAvaH ||suu 0 5 // pUrvokta yukti ke anusAra upapAta kI apekSA se sarvaloka meM hote haiN| samudghAta kI apekSA sarva loka meM hai aura svasthAna kI apekSA aparyAptaka bAdara vanaspatikAyika loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM kahe kahe gae haiN| isakA kAraNa bhI pahale batalAyA jA cukA hai| ___ gautama svAmI phira prazna karate haiM-bhagavan ! paryApta aura aparyApta sUkSma vanaspatikAyikoM ke sthAna kahAM haiM ? bhagavAn ne uttara diyAsUkSmavanaspatikAyikoM meM jo aparyApta aura paryApta haiM, ve saba eka ApatAM prabhuzrI kahe che ke he gautama! jyAM bAdara vanaspati paryApta nA sthAna che tyAMja bAdara vanaspati kAyanA aparyApta nA paNa svasthAna che. A aparyApta jIva pUrvokta yukti anusAra upapAtanI apekSAthI sarva loka mAM thAya che samudraghAtanI apekSAe sarvalokamAM che ane svasthAnanI apekSAe aparyAptaka bAdara vanaspatika yika lokanA asaMkhyAtamAM bhAgamAM kahelAM che. enuM kAraNa paNa pahelA batAvI didheluM che. zrI gautamasvAmI pharIthI prazna kare che-bhagavad ! paryApta ane aparyApta sUkSma vanaspati kAcikenA sthAna kayAM che? zrI bhagavAne uttara Ape-sUkSma vanaspatikAyikamAM je paryApta ane aparyApta che, teo badhA eka prakAranA che, vizeSatA rahita che, temAM kaI nAnA-nathI ane teo saMpUrNa lokamAM vyApta che zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #614 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 600 prajJApanAsUtre ___ mUlam-kahi NaM bhaMte ! beiMdiyANaM pajjattApajattagANaM ThANA paNNatA ? goyamA! uDaloe tadekadesabhAe, aholoe tadeka desabhAe, tiriyaloe agaDesu talAesu naIsu dahesu bAvIsu pukkhariNIsu dIhiyAsu gujAliyAsu saresu sarapaMtiyAsu sarasarapaMtiyAsu bilesu bilapaMtiyAsu ujjharesu nijjharesu cilla. lesu pallalesu vappiNesu dIvesu samuddesu savvesu ceva jalAsaesu jaladANesu, ettha NaM beiMdiyANaM pajattApajjattagANaM ThANA paNNattA, uvavAeNaM logasta asaMkhejjaibhAe, samugghAeNaM loyasta asaMkhejjaibhAe, saTANegaM loyassa asNkhejjibhaae| kahi gaM bhaMte! teiMdiyANaM pajjattApajjattagANaM ThANA paNNattA ? goyamA! uDDaloe tadekadesabhAe, aholoe tadekadesabhAe, tiriyaloe agaDesu talAesu naIsu dahesu vAvIsu pukkhariNIsu dIhiyAsu guMjAliyAsu saresu sarapaMtiyAsu sarasarapaMtiyAsu bilesu bilapaMtiyAsu ujjharesu nijjharesu cillalesu pallalesu vappiNesu dIvesu samudesu samvesu ceva jalAsaesu jalaTrANesu, ettha NaM teiMdiyANaM pajjattApajjattagANaM ThANA pnnnnttaa| uvavAeNaM loyassa asaMkhejjaibhAe, samugghAeNaM loyassa asaMkhejjaibhAe, saTANegaM loyasta askhejjibhaage| kahi NaM bhaMte ! cauridiyANaM pajjattApajjattagANaM ThANA paNNattA ? goyamA! uDDaloe tadekadesabhAe, aholoe tadekadesabhAe, tiriyaloe agaDesu talAesu naIsu dahesu vAvIsu prakAra ke haiM, vizeSatA rahita haiM, unameM koI nAnAtva nahIM hai aura ve sampUrNa loka meM vyApta haiM / he AyuSmAn zramaNa ! aisA maiMne aura anya saba tIrthaMkaroM ne bhI prarUpaNa kiyA hai // 5 // he AyuSyanuM zramaNa ! evuM meM ane anya sarva tIrthakaroe paNa prarUpaNa karyuM che te 5 che zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #615 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU 6 dvondriyAdInAM sthAnAni 601 pukkhariNIsu dIhiyAsu guMjAliyAsu saresu sarapaMtiyAsu sarasarapaMtiyAsubisu bipaMtiyAsu ujjharesu nijjaresu cillalesu palalesu vapiNesu dIbesu samuddesu, savvesu ceva jalAsaesa jalaTThANesu, ettha NaM cauriMdiyANaM pajjattApajjatagANaM ThANA paNNattA / uvavAeNaM loyassa asaMkhejaibhAe samugdhAeNaM loyassa asaMkhejaibhAe, saTTANeNaM loyassa asaMkhejjaibhAge / kahi NaM bhaMte! paMciMdiyANaM pajjatApajjattagANaM ThANA paNNattA ? goyamA ! uDaloe tadekkadesabhAe, aholoe tadekadesabhAe, tiriyaloe agaDesu talAesu naIsu dahesu vAvIsu pukkhariNI dIhiyAsu guMjAliyAsu saresu sarapatiyAsu sarasarapaMtiyAsu bilesu vilapatiyAsu ujjharesu nijjharesu cihnalesu palalesu vapiNesu dIvesu samuddesu savvesu ceva jalAsaesu jalaTThANesu, ettha NaM paMciMdiyANaM pajjattApajjattagANaM ThANA paNNattA / uvavAeNaM loyassa asaMkhejaibhAe, samugdhAeNaM loyassa asaMkhejaibhAe, saTTANeNaM loyassa asaMkhejaibhAe // sU0 6 // chAyA - kutra khala bhadanta ! dvIndriyANAM paryAptAparyAptakAnAM sthAnAni prajJaptAni ? gautama ! Urdhvaloke - tadekadezabhAge, adholoke-tadekadezabhAge, tiryagloke avaTeSa taDAgeSu nadISu draheSu vApISu puSkariNISu dIrghikAsu gujAlikA sarassu saraHpaktikAsu saraHsaraHpaktikAmu vileSu vilapaktikAsu ujjhareSu nirjhareSu cillaleSu palvaleSu bapreSu dvIpeSu samudreSu sarveSu caiva jalAzayeSu jalasthAneSu, atra khala dvIndriyANAM paryAptAparyAptakAnAM sthAnAni prajJaptAni / upapAtena lokasyA saMkhyeyabhAge, samudaghAtena lokasyAsaMkhyeyabhAge, svasthAnena lokasyAsaMkhyeyabhAge / kutra khalu bhadanta ! trIndriyANAM paryAptAparyAptakAnAM sthAnAni prajJaptAni 2 gautama ! Urdhvaloke tadekadezabhAge, adholoke tadekadezabhAge tiryagloke avaTeSu taDAgeSu nadISu hradeSu vApISu puSkariNISu dIrghikAsu guJjAlikAsu sarassu saraHpaktikA vileSu vilapaktikAsu ujjhareSu nirjhareSu cillaleSu patraleSu vapreSu dvIpeSu samudreSu sarveSu caiva jalAzayeSu jalasthAneSu, atra khalu trIndri pra0 76 zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #616 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 602 prajJApanAsUtre yANAM paryAptAparyAptakAnAM sthAnAni prajJaptAni / upapAtena lokasyAsaMkhyeya bhAge, samudghAtena lokasyAsaMkhyeyabhAge, svasthAnena loksyaasNkhyeybhaage| kutra khalu bhadanta ! caturindriyANAM paryAptAparyAptakAnAM sthAnAni prajJaptAni ? gautama ! Urdhvaloke tadekadezabhAge, adholoke tadekadezabhAge, tiryagloke avaTeSu taDAgeSu nadISu hradeSu vApISu puSkariNISu dIrghikAsu guJjAlikAsu sarassu saraHpaGktikAsu saraHsaraHpaGktikAsu bileSu bilapaktikAmu ujjhareSu nijhareSu cillaleSu palvaleSu vapreSu dvIpeSu samudreSu, sarveSu caiva jalAzayeSu jalasthAneSu, atra khala caturindriyANAM paryAptAparyAptAnAM sthAnAni prajJaptAni / upapAtena lokasyAsaMkhyeyabhAge, samudghAtena lokasyAsaMkhyeyabhAge, svasthAnena loksyaasNkhyeybhaage| kutra khalu bhadanta ! paJcandriyANAM paryAptAparyAptakAnAM sthAnAni prajJaptAni? gautama ! Urdhvaloke tadekadezabhAge, adholoke tadekadezabhAge, tiryagloke avaTeSu taDAgeSu nadISu ideSu vApISu puSkariNISu dIrghikAsu guJjAlikAsu sarassu saraHpaktikAsu sarassara paktikAsu bileSu vilapaDUktikAsu ujjhareSu nirjhareSu cillaleSu palvaleSu vapreSu dvIpeSu samudreSu sarveSu caiva jalAzayeSu jalasthAneSu, atra khalu paJcendriyANAM paryAptAparyAptakAnAM sthAnAni prajJaptAni / upapAtena lokasyAsaMkhyeyabhAge, samudghAtena lokasyAsaMkhyeyabhAge, svasthAnena lokasyAsaMkhyeyabhAge // suu06|| TIkA-atha paryAptAparyAptakadvIndriya trIndriya caturindriya sAmAnyapaJcendriyANAM sthAnAdikaM prarUpayitumAha-'kahi NaM bhaMte ! beiMdiyANaM pajjattApajjattagANaM zabdArtha-(kahi NaM bhaMte ! beiMdiyANaM pajjattApajjattagANaM ThANA paNNattA?) bhagavan ! paryApta aura aparyApta dvIndriya jIvoM ke sthAna kahAM kahe haiM ? (goyamA ! uDaloe tadekkadesabhAe) he gautama ! Urdhva loka ke andara usake eka deza bhAga meM (aholoe tadekadesabhAe) adholoka meM usake eka bhAga meM ityAdi pUrvavat zabdArtha samajhalenA cAhie // 6 // TIkArtha-aba paryApta aura aparyApta dvIndriya, trIndriya, cauindriya tathA paMcendriya jIvoM ke svasthAna Adi kI prarUpaNA karate haiM / gautama ! sAtha-(kahi NaM bhaMte ! beiMdiyANaM pajjattApajjattagANaM ThANA paNNattA ?) De bhagavan ! paryApta mane 255ryAta dIndriya sonA sthAna yA cha ? (goyamA ! uDaDhaloe tadekadesabhAe) gautama Seq honI 2 tenA ye deza bhAgamA (aholoe tadekadesabhAe) madhotomA mane tanA saheza bhAgamA tyA pUrvavat zabdArtha samajI levA joIe che 6 che TIkArya--have paryApta ane aparyApta dviIndriya, trIndriya, caturindriya tathA zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #617 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.6 dvIndriyAdInAM sthAnAni 603 ThANA paNNattA ?' gautamaH pRcchati -he bhadanta ! kutra khalu dvIndriyANAm. paryAptAparyAptakAnAm sthAnAni-svasthAnAni prajJaptAni ? bhagavAnAha-'goyamA' he gautama ! 'uDuloe' Urdhvaloke "tadekadesabhAge' tadekadezabhAge- meruparvatA divApyAdiSu 'aholoe tadekadesabhAge'-adholoke, tadekadezabhAge adholaukikagrAmakUpataDAgAdiSu paryAptAparyAptakadvIndriyANAM bahUnAM prAyazo jalasaMbhUtAnAM zaGkhaprabhRtInAM sthAnAni bhavanti, 'tiriyaloe'-tiryagloke 'agaDesu'avaTeSu-kUpeSu 'talAesu'-taDAgeSu 'nadImu'-nadISu 'dahesu'-draheSu-hadeSu 'vAvIsu' -cApISu-caturasrAkArakhAtarUpAsu 'pukkhariNIsu' puSkariNISu-vRttAkArakhAtabhUmirUpAsu 'dIhiyAsu'-dIrghikAsu 'guMjAliyAmu'-guJjAlikAsu-ladhudIrghikAsu 'saresu-sarasmu 'sarapaMtiyAsu'-saraH paGktikAmu 'sarasarapaMtiyAsu'-saraHsara paGktikAsu-pUrvopadarzitAsu 'bilesu'-vileSu 'bilapaMtiyAsu'-bilapaktikAsu 'ujjharesu'-ujjhareSu-giryambhasAM pratraveSu 'nijjharesu'-nirjhareSusvAmI ne prazna kiyA-bhagavan ! do indriya vAle paryApta aura aparyApta jIvoM ke svasthAna kahAM kahe gae haiM ? bhagavAn uttara dete haiM-he gautama ! Urdhvaloka meM usake eka bhAga meM arthAt meruparvata Adi kI vApI Adi meM hote haiM, adholoka ke eka bhAga meM arthAt adholaukika grAma, kUpa, tAlAba Adi meM paryApta tathA aparyApta jala meM utpanna hone vAle zaMkha Adi bahuta-se dvIndriya jIvoM ke sthAna hote haiN| tircha loka meM kUpoM meM, tAlAboM meM, nadiyoM meM, drahoM meM, caukora khodI huI vAvaDiyoM meM, vRttAkAra khodI huI bhUmi meM, dIrghikAoM (lambI vAvaDiyoM) meM, guMjAlikAoM (laghu dIpikAoM) meM, sarovaroM meM, paMktibaddha sarovaroM meM, pUrvokta sara-sarapaMktiyoM meM, biloM meM, paMcendriya jInA svasthAna AdinI prarUpaNa kare che. zrI gautamasvAmIe prazna karyA-bhagavan! be IndriyavALA paryApta ane aparyApta jInA svasthAna kyAM kahelAM che? zrI bhagavAna uttara Ape che-he gautama! urvalekamAM tenA eka bhAgamAM arthAt merU parvata AdinI vApI AdimA thAya che, alekanA eka bhAgamAM arthAt alaukika grAma, kUpa, talAva AdimAM paryApta tathA aparyApta jaLamAM utpanna thanArA zaMkha Adi ghaNA dvIndriya jInA sthAna hoya che. tirya lakamAM, kUvAomAM, talavemAM, nadImAM, kahe mAM, catura beThelI vAvaDI mAM, vRttAkAra delI jamInamAM, lAMbI vAvaDiyAmAM, zuM jAlikAomAM (nAnI va), sareremAM, paMktibaddha sareremAM, pUrvokta sarasara paMktiomAM, zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #618 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 604 prajJApanAstre giryambhasAM sadAvasthAyiprasraveSu 'cillalesu' - cillareSu - akhAtastokajalAzrayeSu bhUpradezeSu giripradezeSu vA, 'pallale su' - palvaleSu - akhAtAlapa jalAzrayeSu 'pallalesu'- palvaleSu - akhAtAtpajalAzrayeSu 'vapaNesu' - vapreSu 'dIvesu' - dvIpeSu 'samuddesu' samudreSu kimadhikam ? 'savesu caiva jalAsaesa jalaTThANesu' - sarveSu caiva jalAzrayeSu jalasthAneSu 'ettha NaM' - atra khalu - uparyuktasthAneSu 'beiMdiyANaM pajjattApajjattagANaM ThANA paNNattA' - dvIndriyANAM paryAptAparyAptakAnAm sthAnAni prajJatAni, 'ubavAe NaM' - upapAtena upapAtApekSayetyarthaH 'logassa asaMkhejjaibhAge' -lokasya asaMkhyeyabhAge 'samugdhAra NaM logassa asaMkhejjaibhAge' samudghAtenasamudghAtApekSayA lokasya asaMkhyeyabhAge 'sahANeNaM loyassa asaMkhejjaibhAge'svasthAnena - svasthAnApekSayA lokasya asaMkhyeyabhAge' - paryAptAparyAptakA dvIndriyAH vartante prAguktayukteH atha paryAptAparyAptakatrIndriyANAM sthAnAdikaM prarUpayituM gautamaH pRcchati - kahi NaM bhaMte! teiMdiyANaM pajjattagANaM ThANA paNNattA ? he bhadanta ! bilapaMktiyoM meM, ujjharoM meM, nirjharoM meM, cillaroM meM (vinA khode apane Apa bane hue choTe gaDahoM meM yA giripradezoM meM ) palvaloM, ( pokharoM) meM, vanoM meM dvIpoM meM samudroM meM, adhika kyA kahA jAya, sabhI jalAzayoM meM sabhI jalasthAnoM meM dIndriya paryApta aura aparyApta jIvoM ke sthAna kahe haiM / upapAta kI apekSA loka ke asaMkhyAtaveM bhAga me, samudghAta kI apekSA loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM, aura svasthAna kI apekSA loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM, paryAptaka aura aparyApta dvIndriya jIva hote haiM / isakA kAraNa batalAe anusAra hI samajha lenA cAhie / " , , aba zrIgautama svAmI trIndriya paryAptaka evaM aparyAptaka jIvoM ke viSaya meM, prazna karate haiM - he bhagavan ! paryApta aura aparyApta trIndriya milobhAM, misatizobhAM romAM nizebhA, thisarobhAM (vinAo he ApoApa banelA nAnA khADAomAM, agara giripradezamAM) (palvale-alpa bhAzayomA) va (Ta) mAM, dvIpomAM, samudrobhAM vizeSa zu ahevu, maghA bhA zayAmAM, badhA jaLasthAnAmAM, dvIndriya paryAsa aparyApta jIvAnA sthAna kahyAM che. upapAtanI apekSAe lAkanA asaMkhyAtamA bhAgamAM, samuddhAtanI apekSAe leAkanA asa`khyAtamAM bhAgamAM ane svasthAnanI apekSAe lAkanA asaMkhyAtamA bhAgamAM paryAptaka ane aparyAptaka drIndriya jIva kahevAya che. tenuM kAraNa pahelA khatAvyA pramANe ja jANavAnu che. have zrI gautamasvAmI zrIndriya paryApaka temaja aparyAptaka jIveAnA viSayamAM zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #619 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi, pada 2 sU.6 dvIndriyAdInAM sthAnAni 605 kutra khalu trIndriyANAM paryAptAparyAptakAnAM sthAnAni-svasthAnAni prajJaptAni ? bhagavAn uttarayati- 'goyamA'-he gautama ! 'uDuloe'-Urdhvaloke 'tadekkadesabhAe'-tadekadezabhAge--mandarAdivApyAdiSu 'aholoe tadekadesabhAe'-adholoke tadekadezabhAge-adholokasya grAmakUpataDAgAdiSu 'tiriyaloe' tiryagloke 'agaDesu'-avaTeSu-kUpeSu 'talAesu'-taDAgeSu 'nadIsu'-nadISu 'dahesu'-draheSuhadeSu 'vAvIsu'-vApISu 'pukkhariNIsu'- puSkariNoSu-pUrvoktarUpAsu 'dIhiyA' dIpikAmu 'guMjAliyAsu'-guJjAlikAsu-pUrvopadarzitarUpAsu 'saresu'-saraHsu 'sarapaMtiyAsu'-saraH paGktikAsu 'sarasarapaMtiyAsu' saraH saraH paGktikAsu-prAgutarUpAsu 'bilesu'-bileSu 'vilapaMtiyAsu' bilapaGgaktikA 'ujjharesu' ujjhareSu 'nijjharesu'-nirjhareSu 'cillalesu' cillareSu-pUrvoktarUpeSu 'pallalesu' palvaleSu 'vappiNesu'-vapreSu 'dIvesu'-dvIpeSu 'samuddesu' samudreSu kiMbahunA-'savvesu ceva jalAsaesu jalaDhANesu'-sarveSu caiva jalAzayeSu jalasthAneSu, 'etthaNa' atra jalu -uparyuktasthAneSu 'teiMdiyA NaM' trIndriyANAm 'pajjattApajjattagANaM'-paryAptA paryAptakAnAm 'ThANA paNNattA'-sthAnAni prajJaptAni, 'uvavAe NaM loyassa asaMjIvoM ke sthAna kahAM haiM ? bhagavAn uttara dete haiM-Urdhvaloka ke andara usake eka bhAga meM, arthAt meru Adi kI vApI Adi meM, tathA adholoka meM bhI usake eka bhAga meM arthAt adholaukika grAma, kUpa, tAlAba Adi meM bhI trIndriya paryApta aura aparyApta jIva hote haiN| tircha loka meM bhI kUpoM meM, tAlAboM meM, nadiyoM meM, drahoM meM, vApiyoM meM, puSkaraNiyoM meM, dIrghikAoM meM, guMjAlikAoM meM, sarovaroM meM, sarovaroM kI paMktiyoM meM, sara-sarapaMktiyoM meM, biloM meM, bilapaMktiyoM meM, ujjharoM meM, nirjharoM meM, cillaroM meM, palvaloM meM, vamoM meM, dvIpoM aura samudroM meM, adhika kyA kahA jAya, sabhI jalAzayoM evaM sabhI jlprazna kare che- he bhagavana ! paryApta ane aparyApta triIndriya jIvonA sthAna kayAM che? zrI bhagavAna uttara Ape che-urva lekanA aMdara tenA eka bhAgamAM arthAt merU vigerenI vApI AdimAM tathA alekamAM paNa tenA eka bhAgamAM arthAt alaukika grAma; kUpa, talAva, AdimAM trIndriya paryApta ane aparyApta jIva thAya che. tiyaphalekamA paNa kUvAomAM, talAmAM, nadIomA, hadomAM, puSkariNimAM, dIdhi kAemAM (lAMbIvAva) jAlikAomAM, sarovaromAM, sare paMktiomAM, sara-sara paMkitamAM, bilamAM, bilapaMkitamAM, ujajharomAM, nizabhAM, siromAM, payomA, pomA (Bal) dIpomAM, mane samudrImA, vizeSa zuM kahevuM, badhAM jaLAzayamAM temaja jaLasthAnamAM paryAya ane apa zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #620 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 606 prajJApanAsUtre khejjaibhAge'-upapAtena-upapAtApekSayA lokasya asaMkhyeyabhAge, 'samugghAeNaM loyassa asaMkhejjaibhAge'-samudghAtena-samudghAtApekSayA lokasya asaMkhyeyabhAge' 'sahANe NaM loyassa asaMkhejaibhAge'-svasthAnena svasthAnApekSayA lokasya asaMkhyeyabhAge paryAptAparyAptakAstrIndriyA vartante prAguktayukteH, gautamaH pRcchati'kahiNaM bhaMte ! cauriMdiyA NaM pajjattApajjattagANaM ThANA paNNattA' ?, he bhadanta ! kutra khalu-kasmin sthAne caturindriyANaM paryAptAparyAptakAnAm sthAnAni-svasthAnAni prajJaptAni-prarUpitAni ? bhagavAn uttarayati-'goyamA !' he gautama ! 'uDuloe tadekadesabhAge'-Urdhvaloke tadekadezabhAge mandarAdivApyAdiSu 'aholoe tadekadesabhAge'-adholoke tadakadezabhAge--adholokasthagrAmakUpataDAgAdiSu 'tiriyaloe -tiryagloke 'agaDesu'-avaTeSu-kUpeSu 'talAemu'-taDAgeSu 'nadIsu' nadISu-gaGgAyamunAsindhu prabhRtiSu 'dahesu'-draheSu-hradeSu 'vAvIsu'-vApISu-caturasthAnoM meM paryApta aura aparyApta trIndriya jIvoM ke sthAna kahe gae haiN| upapAta kI apekSA loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM, samudghAta kI apekSA bhI loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM, aura svasthAna kI apekSA bhI loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM, paryApta evaM aparyApta trIndriya jIva hote haiM / isa saMbaMdha meM yukti pahale kahI jA cukI haiM / - gautama svAmI aba cauindriya jIvoM ke sthAnoM ke viSaya meM prazna karate haiM-he bhagavan ! paryApta aura aparyApta cauindriya jIvoM ke svasthAna kahAM haiM ! bhagavAn uttara dete haiM-he gautama ! Urdhvaloka ke andara usake eka bhAga meM, arthAt meru parvata Adi kI vApiyoM Adi meM, adholoka ke andara bhI usake eka bhAga meM arthAt adholaukika grAma, kUpa, tAlAba Adi meM tathA tircha loka meM, kUpa, tAlAba, gaMgA yamunA sindhu ryApta trIndriya jInA sthAna kahevAyelAM che. upa2AtanI apekSAe lekanA asaMkhyAtamA bhAgamAM, samuddaghAtanI apekSAe paNa lokanA asaMkhyAtamAMbhAgamAM ane svasthAnanI apekSAe paNa lekanA asaMkhyAtama bhAgamAM paryApta temaja aparyAptaka trIndriya jIva thAya che. e bAbatamAM yukita pahelA kahevAI gaelI che. zrI gautamasvAmI have caturindriya jInA sthAnanA viSayamAM prazna kare che-bhagavana ! paryApta ane aparyApta caturindriya jInA sthAna kyAM che? zrI bhagavAna uttara Ape che-he gautama ! urvalakanI aMdara temanA eka bhAgamAM arthAt merU parvata AdinI vApI vigeremAM, alekanA aMdara paNa tenA eka bhAgamAM arthAt alaukika grAma. kupa, talAva AdimAM tathA tirya lekamAM kUvA, talAva, gaMgA yamunA sivuM Adi nadImAM hadamAM, vAmAM, zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #621 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.6 dvIndriyAdInAM sthAnAni 607 srakhAtarUpAsu 'pukkhariNIsu'-puSkariNISu-vRttAkArakhAtarUpAsu 'dIhiyAsu'dIrghikAsu 'guMjAliyAsu'-guJjAlikAsu-laghudIdhikArUpAsu 'saresu'-saraHsu 'sarapaMtiyAsu'-saraH paktikAsu' 'sarasarapaMtiyAsu'-saraH saraH paGktikAsupUrvoktasvarUpAsu paGktibaddhasarovareSu vileSu 'bilapaMtiyAsu'-vilapaGktikAsupUrvoktasvarUpAsu 'ujjharesu' ujjhareSu-giryambhasA prasraveSu 'nijjharesu-giryambhasAM sadAvasthAyiprasraveSu 'cillalesu'-cillaleSu'-pUrvoktarUpeSu 'pallale su' palvaleSukSudrajalAzayeSu 'vappiNesu'-vapreSu 'dIvemu'-dvIpeSu 'samuddesu'-samudreSu kiMbahunA?'savvesu ceva jalAsaesu'-sarveSu caiva jalAzayeSu 'jalaTThANesu'-jalasthAneSu 'ettha NaM'-atra khalu-uparyuktasthaleSu 'cauridiyANaM'-caturindriyANAm 'pajjattApajjattagANaM'-paryAptAparyAptakAnAm 'ThANA paNNattA'-sthAnAni svasthAnAni, prajJaptAniprarUpitAni santi, 'uvavAeNaM loyassa asaMkhejaibhAge'-upapAtena-upapAtApekSayA lokasya asaMkhyeyabhAge 'samugdhAeNaM loyassa asaMkhejaibhAge'-samudghAtena samuddhAtApekSayA lokasya asaMkhyeyabhAge 'saTANeNaM loyassa asaMkhejjabhAge' svasthAnenasvasthAnApekSayA lokasya asaMkhyeyabhAge paryAptAparyAptakAzcaturindrayA vartante, prAguktayukteH, gautamaH pRcchati-'kahiNaM bhaMte ! paMciMdiyANaM'-he bhadanta ! kutra khalu-kasmin Adi nadiyoM, drahoM, vApiyoM, puSkariNiyoM, dIdhikAoM, guMjAlikAoM, sarovaroM, sarapaMktiyoM tathA sara-sarapaMktiyoM meM, biloM, bilapaMktiyoM, ujjharoM, nirjharoM, cillaroM, pokharoM, vanoM, dvIpoM aura samudroM meM, adhika kyA kahA jAya, sabhI jalAzayoM evaM sabhI jalasthAnoM meM, cauindriya paryApta aura aparyApta jIvoM ke svasthAna nirUpaNa kie gae haiM / upapAta kI apekSA loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM, samudghAta kI apekSA bhI loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM aura svasthAna kI apekSA loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM paryApta evaM aparyApta caturindriya jIva pUrvokta yukti ke anusAra hote haiN| puSkariNiyomAM, dIdhikAomAM, zuM jAlikAo, saravarema, sarapaMkitaomAM tathA sarasara paMkitamAM, bilemAM bilapaMktimAM, ujharamAM nijhara, cillare puSkare, va, dviIpa, ane samudromAM adhika zuM kahevuM, badhA jaLAzaye temaja jaLasthAnanAM, caturindriya paryApta ane aparyApta jIvenA sthAna nirUpaNa karA yelAM che. upapAtanI apekSAe lekanA asaMkhyAtamA bhAgamAM, samudughAtanI apekSAe paNa lekanA asaMkhyAtamA bhAgamAM ane svasthAnanI apekSAe paNa lekanA asaMkhyAtamAM bhAgamAM paryApta ane aparyApta caturindriya jIva pUrvokata yukitanA anusAra thAya che, zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #622 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 608 prajJApanAstre sthale sAmAnyapaJcandriyANAm 'pajjattApajjattagANaM -paryAptAparyAptakAnAm 'ThANA paNNattA'-sthAnAni-svasthAnAni prajJaptAni?-prarUpitAni ? bhagavAn uttarayati 'goyamA !' he gautama ! 'uDkaloyassa tadekadesabhAe' Urdhvalokasya tadekadezabhAgemandarAdikUpAdiSu 'aholoyassa tadekadesabhAe' adholokasya tadekadezabhAge-adholokasthagrAmakUpataDAgAdiSu tiriyaloe tiryagloke 'agaDesu' avaTeSu-kUpeSu 'talAe su-taDAgeSu nadIsu'-nadISu-gaGgAyamunA sindhuprabhRtiSu dahesu'-drahe pu-hUdeSu-padmahUdAdiSu 'vAvIsu'-vApISu-caturasrakhAtarUpAsu 'pukkhaviNIsu'-puSkariNISu-vRttAkAra khAtabhUmiSu 'dIhiyAsu-dIrSikAmu-pUrvopadarzita rUpAsu 'guMjAliyAsu'-gujAlikAsu-laghudIdhikAsu, 'saremu'-saraH su 'sarapaMtiyAsu'-saraHpaGktikAsu'sara sarapaMtiyAsu'-saraHsaraHpaktikAsu-pUrvopadarzitAsu 'vile su-vileSu 'bilapaMtiyAsu'-bilapaGktikAsu-pUrvopadarzitasvarUpAsu 'ujjharesu'-ujjhareSu-giryagbhasAM prasraveSu 'nijjharesu'-nirjhareSu-giryambhasAM sadAvasthAyiprasraveSu 'cillalesu' cillareSu-akhAtastoka jalAzrayeSu bhUmibhAgeSu giribhAgeSu vA, 'pallalesu'-pallaleSu-akhAtalaghusaraHsu 'yappiNemu'-vapreSu-kSetreSu kedAreSu 'dIvesu'-dvIpeSu 'samu. desu'-kimadhikena ? 'savvesu ceva jalAsaemu'-sarveSu caiva jalAzrayeSu 'jalaDhANesu' -jalasthAneSu 'ettha NaM'-atra khalu-uparyuktasthaleSu 'paMciMdiyANaM- paJcandriyA gautama svAmI aba paMcendriyoM ke sthAnoM ke viSaya meM prazna karate haiM he-bhagavan ! sAmAnya paMcendriya paryApta aura aparyApta jIvoM ke sthAna kahAM haiM ? bhagavAn ne uttara diyA-gautama ! Urdhva loka ke andara usake eka bhAga meM arthAt mandara parvata Adi ke kUpa Adi meM, adholoka ke eka bhAga meM arthAt adholaukika grAma, kUpa, tAlAba Adi meM, tircha loka meM kUpa, tAlAba, nadI, draha, vApI, puSkariNI, dIpikA, guMjAlikA, sara, sarapaMkti, sara-sarapaMkti, bila, bilapaMkti, ujjhara, nirjhara, cillara, pokhara, vapra, dvIpa aura samudra Adi sthAnoM meM, adhika kyA kahA jAya, sabhI jalAzayoM aura sabhI jalasthAnoM meM sAmAnya paMce zrI gautamasvAmI have paMcendriyenA sthAnanI bAbatamAM prazna kare chehe bhagavana! sAmAnya paMcendriya paryApta ane aparyApta jInA sthAna kayAM che? zrI bhagavAna uttara Apya-gautama ! urvalakanI aMdara tenA eka bhAgamAM arthAta maMdara parvata AdinA phUpa AdimAM adhalekanA eka bhAgamAM arthAt alaukika grAma, kUpa talAva AdimAM, tiryA lekamAM, kUpa, talAva, nadI, gharA vAva, puSkariNi, dIki, zuM jAlikA, sara, sarapaMkita, sara sara paMkita, bila bilapaMkita, ujajhara, nijhara cillara, va. dvIpa, ane samudra Adi sthAnamAM zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #623 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.6 nairayikANAM sthAnAni NAm. sAdhAraNapaJcendriyANAmityarthaH 'pajattApajattagANaM'-paryAptAparyAptakAnAm 'ThANA paNNattA'-sthAnAni-svasthAnAni prajJaptAni-prarUpitAni 'uvavAeNaM loyassa asaMkhejjaibhAge'-upapAtena upapAtApekSayA lokasya asaMkhyeyabhAge-asaMkhyeyatame bhAge ityAzayaH, 'samugyAeNaM loyassa asaMkhejaibhAge -samudghAtena-samudghAtamaGgIkRtya samudghAtApekSayetyarthaH lokasya asaMkhyeyabhAge-asaMkhyeyatame bhAge, 'saTTANeNaM loyassa asaMkhejjaibhAge-svasthAnena-svasthAnamaGgIkRtya svasthAnApekSayetyarthaH lokasya asaMkhyeyabhAge-asaMkhyeyatame bhAge, paryAptAparyAptakAH sAmAnyapaJcendriyA vartante, paryAptanizrayA'paryAptAnAmutpAdAt, paryAptAnAJca sthAnAdikaMmanuSyakSetrAdikam, tacca lokasyAsaMkhyeyatamabhAgamAtraM vartate ityAzayaH // 06 // mUlam-kahi NaM bhaMte ! nerajhyANaM pajjattApajjattagANaM ThANA paNNattA? kahi NaM bhaMte neraiyA parivasaMti ? goyamA! saTANeNaM sattasu puDhavIsu, taM jahA-rayaNappabhAe1, sakarappabhAe 2, vAluyappabhAe 3, paMkappabhAe4, dhUmappabhAe5, tamappabhAe6, tmtmppbhaae7| tattha NaM neraiyANaM caurAsIi nirayAvAsasayasahassA bhavaMtIti makkhAyaM / teNaM naragAvAsA aMto vaTTA, bAhiM cauraMsA, ndriya paryApta aura aparyApta jIvoM ke svasthAna kahe gae haiM / upapAta kI apekSA loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM, samudghAta kI apekSA loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM aura svasthAna kI apekSA loka ke asaMkhyAtave bhAga meM paryApta aura aparyApta sAmAnya paMcendriya jIva hote haiM / tAtparya yaha hai ki paryApta ke Azraya se aparyApta jIvoM kI utpatti hotI hai aura paryAptoM kA sthAna ti_loka Adi hai aura vaha loka kA asaMkhyAtavA~ bhAga mAtra hai // 6 // adhika zuM kahevAnuM hoya badhAM jaLAzayamAM ane badhAM jasthAnamAM sAmAnya paMcendriya paryApta aparyApta jIvana svasthAna kahelAM che. upapAtanI apekSAe lekanA asaMkhyAtamAM bhAgamAM, samuddaghAtanI ape kSAe lekanA asaMkhyAtamA bhAgamAM ane svasthAnanI apekSAe paNa lekanA asaMkhyAtamA bhAgamAM paryAya ane aparyApta sAmAnya pacendriya jIva thAya che. tAtparya e che ke paryAptanA Azraya vaDe aparyApta nI utpatti thAya ane paryAptakanA sthAna tiryakraka Adi che ane te lekanA asaMkhyAta bhAga mAtra che. je 6 che pra0 77 zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #624 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre ahe khurappasaMThANasaMThiyA, niccaMdhayAratamasA, vavagayagahacaMdasUra. nakkhattajoisiyappahA, meyavasApUyapaDalaruhiramaMsacikkhilalitANulevaNatalA, asuivIsA, paramadubbhigaMdhA, kAuyaagaNivanAbhA, kakkhaDapphAsA, durahiyAsA, asubhA naragAasubhA naragesu veyaNAo, ettha NaM neraiyANaM pajjattApajjattagANaM ThANA pnnnnttaa| uvavAeNaM loyarasa asaMkhejaibhAge, samugghAeNaM loyassa asaM. khejjaibhAge, saTANeNaM loyarasa asaMkhejaibhAge, ettha NaM bahave neraiyA parivasaMti-kAlA kAlobhAsA gaMbhIralomaharisA bhImA uttAsaNagA paramakaNhA vanneNaM paNNattA samaNAuso ? / teNaM tattha niccaM bhIyA, nicca tatthA niccaM tasiyA, niccaM uvviggA niccaM paramasuha saMbaddhaM NaragabhayaM paJcaNubhavamANA vihrti|su.7|| chAyA-kutra khalu bhadanta ! nairayikANAM paryAptAparyAptakAnAM sthAnAni prajJaptAni ? kutra khalu bhadanta ! nairayikAH parivasanti ? gautama ! svasthAnena saptasu pRthivISu, tadyathA-ratnaprabhAyAm 1, zarkarAprabhAyAm 2, vAlukAprabhAyAm 3, paGkaprabhAyAm 4, dhUmaprabhAyAm 5, tamaH prabhAyAm 6, tamastamaH prabhAyAm 7 / zabdArtha-(kahi NaM bhaMte ! neraiyANaM pajattApajjattagANaM ThANA paNNattA ?) bhagavan ! paryApta aura aparyApta nArakiyoM ke sthAna kahAM haiM ? (kahi NaM bhaMte ! neraiyA parivasaMti) he bhagavan ! nairayika kahA nivAsa karate haiM ? (goyamA ! saTThANeNaM) he gautama ! svasthAna kI apekSA se (sattasu puDhavIsu) sAta pRthiviyoM meM (taM jahA) ve isa prakAra haiM (rayaNappabhAe) ratnaprabhA meM (sakkarappabhAe) zarkarAprabhA meM (vAlu. yappabhAe) bAlukAprabhA meM (paMkappabhAe) paMkaprabhA meM (dhUmappabhAe) dhUmaprabhA meM (tamappabhAe) tamaHprabhA meM (tamatamappabhAe) tamastamaHprabhA meM hAtha-(kahi NaM bhaMte ! neraiyANaM pajjattApajjattagANaM ThANA paNNattA ?) ubhagavana ! paryApta mana maryAta nA2yAnA sthAna 4yAM hyA cha ? (kahiNaM bhaMte ! neiyA parivasaMtti) sAvana ! nai254 4yAM nivAsa 42 cha ? (goyamA ! saTANeNaM) gautama! svasthAnanI apekSAthI (sattasu puDhavIsu) sAta pRthvIyAmA (taM jahA) tayA // 4 // 2 cha (rayaNappabhAe) 2namAmA (sakkarappabhAe) // 42 // prabhAbhI (vAluyappabhAe) vAyu pramAmA (paMkappabhAe) 54mAmA (dhUmappabhAe) zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #625 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.7 nairayikANAM sthAnAni 611 I atra khalu nairayikANAM caturazItirnirayAvA sazatasahasrANi bhavantItyAkhyAtam / te khalu narakA (vAsAH) anto vRtAH, bahizcaturasrAH, adhaH kSurapra saMsthAna saMsthitAH, nityAndhakAratAmasAH, vyapagata graha candrasUranakSatra jyotiSikapathAH, medovasApUtipaTaka rudhiramAMsa kardama liptAnulepanatalAH, azucivitrAH paramadurabhigandhAH, kApotAgnivarNabhiH, karkazasparzAH, duradhyAsAH, azubhA narakAH, azubhA narakeSu " ( ettha NaM) ina pRthivIyoM meM (caurAsIi nirayAvAsa saya sahassA bhavaMtIti makkhAyaM ) caurAsI lAkha nArakAvAsa hote haiM, aisA kahA gayA hai / (te NaM naragA) ve naraka (aMto vahA ) andara se gola (bAhiM cauraMsA) bAhara se caukora (ahe khurappa saMThANasaMThiyA) nIce chure ke AkAra ke (nicghapAratamasA) satata aMdhakAra se aMdhere (vavagayagaha- baMda - sUranakkhatta - joisiyappahA) graha, candra, sUrya, nakSatra ina jyotiSkoM kI prabhA se rahita (meya-vasA - pUyapaDala- ruhira- sacikkha lalittANulevaNatalA) meda, carbI, mavAdapaTala, rudhira aura mAMsa ke kIcaDa ke lepa se lipta talabhAga vAle (asui bIsA) azuci, vIbhatsa (paramadubhigaMdhA) atyanta durgaMdha yukta (kAuya agaNivannAbhA) kAlota agni ke varNa jaise (kakkhaDaphAsA) kaThora sparza vAle (durahiyAsA) dussaha (asubhA) azubha (naraga () naraka haiM (asubhA naragesu veyaNa(o) narakoM meM azubha vedanAeM haiM (ettha NaM neraiyANaM pajjattApajjattagANaM ThANA paNNattA) inameM paryApta aparyApta nArakoM ke sthAna haiM / dhUbhalAmAM (tamappabhAe ) tamaH pralAbhAM ( tamatamappabhAe ) tamastabha pralAbhAM (etthaNaM) (caurAsIi nirayAvAsasayasahassA bhavatIti makkhArtha) yorAsI sAja narAvAsa hoya che. khebha uDelu che (teNaM naragA) te nara (aMto baTTA ) aMDarathI goNa (bAhiM cauraMsA) mahArathI thorasa (ahe khurappa saMThANasaMThiyA) nIthe astrAnA mAranA (niccaMdhayAratamasA) satata saMghArathI saMdhArA (vavagayagaha baMda - sUranakkhatta joi - siyappahA) aDa, yandra, sUrya nakSatra bhane jyoviNDonI prasAthI rahita (meyabasA - pUyapaDala- ruhira - sacikkhilalAlittAgu levaNatalA) bheda-yama-bhavAhapaTala 53 3dhira bhane mAMsanA DIyaDanA hopathI siyAyesa tasa lAgavANA (asui vIsA ) azuthi, mIlatsa (paramadubbhigaMdhA) atyanta durgandha yukta (kAuya aga NivannAbhA) pota agninA varNu nevA (kakkhaDaphAsA) aura sparzavANA (durahiyAsA) duHsaha (asubha ) azula (naragA) na24 che (asumA naragesu veyaNAo) naromAM azula vehnaao| che (etthaNaM neraiyANaM pajjattA pajjattagANaM ThANA paNNattA) emAM paryApta, aparyApta nArakAnA sthAna che, zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #626 -------------------------------------------------------------------------- ________________ __ prajJApanAsUtre vedanAH, atra khalu nairayikANAM paryAptAparyAptakAnAM sthAnAni prajJaptAni / upapAtena lokasyAsaMkhyeyabhAge, samudghAtena lokasyAsaMkhyeyabhAge, svasthAnena lokasyAsaMkhyeyabhAge, atra khalu bahavo nairayikAH parivasanti-kAlAH kAlAvabhAsAH gambhIralomaharSAH bhImAH uttrAsanakAH paramakRSNA varNena prajJaptAH zramaNAyuSman ! te khalu tatra nityaM bhItAH, nityaM trastAH, nityaM trAsitAH, nityamudvignAH, nityaM paramAsukhasaMvaddhaM narakabhayaM pratyanubhavanto viharanti // 207 // TIkA-atha paryAptAparyAptanairayikANAM sthAnAdikaM prarUpayitumAha- 'kahiNaM bhaMte ! neraiyANaM pajattApajjattagANaM ThANA paNNattA' he bhadanta ! kutra khalu-kasmin __(uvavAeNaM loyassa asaMkhejahabhAge) upapAta kI apekSA loka ke asaMkhyAtave bhAga meM (samugghAeNaM loyassa asaMkhejaibhAge) samudghAta kI apekSA loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM (sahANeNaM loyassa asaMkhejjaibhAge) svasthAna kI apekSA loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM (ettha NaM bahave neraiyA parivasaMti) yahAM bahuta-se nairayika nivAsa karate haiM (kAlA) kAle (kAlobhAsA) kAlI AbhA vAle (gaMbhIralomaharisA) atyaMta romAMcakArI (bhImA) bhayAnaka (uttAsaNagA) trAsajanaka (paramakaNhA vanneNaM paNNattA) atIva kRSNa varNa vAle kahe haiM (samaNAuso) he AyuSman zramaNa ! (te NaM tattha NiccaM bhIyA) ve vahAM nitya bhayabhIta rahate haiM (niccaM tatthA) nitya trAsa yukta haiM (niccaM tasiyA) nitya trAsa pahuMcAe hue (niccaM uvviggA) nitya ghabarAe hue (niccaM paramamasuhasaMbaddhaM NaragabhayaM paccaNubhavamANA) nitya atyanta azubha naraka ke bhaya kA anubhava karate hue (viharati) rahate haiM // 7 // (uvavAeNaM loyassa asaMkhejjaibhAge) S5pAtanI 25pekSA sonA masacyA tabhA lAmA (samugghAeNaM loyarasa asaMkhejjaibhAge) samuddhAtanI apekSA sonA masa-yAtamA lAmA (sadANeNaM loyassa asaMkhejjaibhAge) svasthAnanI apekSA sonA masayAtamA lAmA (etthaNaM bahave neraiyA parivasati) mahi // adhA nayi4 nivAsa 42 cha (kAlA) 4 (kAlobhAsA) sil mAlAva (gaMbhIralomaharisA) matyata romAMyArI (bhImA) ayAna (uttAsaNagA) zAsana (paramakaNhA vanneNaM paNNattA) matI 40 varSa pANai (samaNAuso) mAyumana shrmnne| (teNaM tattha Nicca bhIyA) tasA tyA nitya bhayamIta 2 cha (niccaM tatthA) nitya trAsa yuta cha (niccaM tasiyA) 42 / 25 trAsa mAtA sevA (niccaM uvviggA) nitya samAyA (niccaM paramamasuhasaMbaddha NaragabhayaM paccaNubhavamANA) nitya matyanta pazusa 124 // myne| manuma1 42rI 29sA (viharaMti) 29 cha // 7 // zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #627 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.7 nairayikANAM sthAnAni sthale nairayikANAM paryAptAparyAptakAnAm, sthAnAni-svasthAnAni prajJaptAni ? tadeva prakAntareNa pRcchati 'kahiNaM bhate ! neraiyA parivasaMti ?'-he bhadanta ! kutra khalukasmin sthale nairayikAH parivasanti ? bhagavAn uttarayati-'goyamA' he gautama ! 'saTTANeNaM sattasu puDhavIsu'-svasthAnena-svasthAnamaGgIkRtya svasthanApekSayetyarthaH, saptamu pRthivISu nairayikAH parivasanti, tA eva sapta pRthivIrAha-'taM jahA'-tadyathA 'rayaNappabhAe'-ratnaprabhAyAm 'sakkarappabhAe-zarkarAprabhAyAm, 'vAlayappabhAe'vAlukAprabhAyAm, 'paMkappabhAe'-pakaprabhAyAm, 'dhUmappabhAe'-dhUmaprabhAyAm, 'tamappabhAe'-tamaHprabhAyAm 'tamatamappabhAe'-tamaH tamaH prabhAyAm, 'etthaNaM neraiyANaM' atra khalu-upayuktAsu ratnaprabhAdisaptapRthivISu nairayikANAm 'caurAsIinirayAvAsasayasahassA bhavaMtIti makkhAyaM-caturazItinirayAvAsazatasahasrANi-catuzItilakSanarakAvAsAH bhavantItyAkhyAtaM tIrthakudbhiH, tathA ca pUrvoktAsu saptasu pRthivISu nairayikANAM sarvasaMkhyayA caturazItilakSanarakAvAsAH, tatra ratnaprabhAyAM TIkArtha-aba paryApta aura aparyApta nairayikoM ke sthAna Adi kI prarUpaNA karane ke lie kahate haiM-he bhagavan ! paryAptaka aura aparyAtaka nAraka jIvoM ke svasthAna kahAM haiM ? yahI prazna prakArAntara se yoM kiyA gayA hai-he bhagavan ! nAraka jIva kahAM nivAsa karate haiM ? bhagavAn ! uttara dete haiM-he gautama ! svasthAna kI apekSA se sAta pRthiviyoM meM nairayika rahate haiM / ve sAta pRthviyAM ye haiM-(1) ratnaprabhA (2) zarkarAprabhA (3) vAlukAprabhA (4) paMkaprabhA (5) dhUmaprabhA (6) tamaHprabhA aura (7) tamastamaHprabhA, isa sAta pRthiviyoM meM nAraka ke caurAsI lAkha nArakAvAsa hote haiM, aisA tIrthaMkaroM ne nirUpaNa kiyA hai| pUrvokta sAtoM pRthviyoM meM saba ko milA kara jo caurAsI lAkha nArakAvAsa TIkAI-have paryApta ane aparyApta narayikanA sthAna AdinI prarUpaNa karavAne mATe kahe che-he bhagavana ! paryApaka ane aparyAptaka nAraka jIvonA svasthAna kyAM che? Aja prazna prakArAntare Ama karAyela che-he bhagavana! nAraka jIva kayAM nivAsa kare che? zrI bhagavAna uttara de che-he gautama ! svasthAnanI apekSAe sAta prathivImAM narayika rahe che. te sAta pRthvI ApramANe che. (1) 2tnaprabhA (2) 242||prbhaa (3) vAyumA (4) 5.45 (5) dhUmapramA (6) tamAmA (7) tamastamamamA. 21 sAta pRthivIyAmA nanA yArAsI lAkha nArakAvAsa che, evuM tIrthakaree nirUpaNa karyuM che. pUrvokata sAte prathivImAM badhAM maLIne je corAsI lAkha narakAvAsa che, te A prakAre che. zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #628 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsane triMzallakSanarakAvAsAH, zarkarAprabhAyAM paJcaviMzatirlakSANi, vAlukAprabhAyAM paJcadazalakSANi, paGkaprabhAyAM dazalakSANi, dhUmaprabhAyAM trINilakSANi, tamaHprabhAyAM paJconaM lakSamekam, tamastamaH prabhAyAM paJcanarakAvAsA bhavantIti phalitam, 'teNaM naragA aMto vaTTA'-te khalu caturazItilakSapramANA narakAvAsAH sarve'pi pratyekam anta:Abhyantare madhyabhAge, vRttAH-vRttAkArAH, golAkArA ityarthaH, 'bAhi cauraMsA'bahirbhAge caturasrAkArAH, 'ahe khurappasaMThANasaMThiyA'-adhaH-adhobhAge bhUmitale kSuraprasaMsthAnasaMsthitAH, kSuraprasya-Ayudha vizeSasyeva yatsaMsthAnam AkAravizeSastIkSNatAsvarUpastena saMsthitAH, teSAM hi narakAvAsAnAM bhUmitalasya zarkarAvatvena masaNakhAbhAvAt, tatra pAdanyAse zarkarAmAtrasaMsparze'pi kSurapreNeva pAdAnAM karttanAta, 'niccaMdhayAratamasA-nityAndhakAratAmasA:- tamasA nityAndhakArAH, prakAzAbhAvena sarvakAlamandhakArAstatra tiSThanti ityarthaH, ataevAha-'vavagayagaha caMda-sUranakkhattajoisiyapahA'-vyapagatagraha candrasUra nakSatra jyotiSikapathAH, vyapagataH-paribhraSTaH, graha candrasUryanakSatrarUpANAm upalakSaNatvAt tArArUpANAzca jyotiSkANAM haiM, ve isa prakAra haiM-ratnaprabhA meM tIsa lAkha, zarkarAprabhA meM paccIsa lAkha, vAlukAprabhA meM pandraha lAkha, paMkaprabhA meM daza lAkha, dhUmaprabhA meM tIna lAkha, tamaHprabhA meM pAMca kama eka lAkha aura tamastamaHprabhA meM kevala pAMca nArakAvAsa haiN| __ ve saba nArakAvAsa bhItara se golAkAra haiM, bAhara se caukora haiM aura nIce talabhAga meM kSura (khurapA) ke AkAra ke tIkhe haiM / nArakA vAsoM kA bhUmitala kaMkarIlA hone se cikanA nahIM hotaa| yahAM pAMca rakhane para kaMkaroM kA sparza hote hI aisA lagatA hai jaise kSurama se paira kaTa gayA ho ! ve sadaiva aMdhakAramaya rahane se aMdhere meM hote hai arthAt prakAza kA abhAva hote haiM sadaiva vahAM aMdhakAra rahatA hai / isI bAta ratnaprabhAmAM trIsa lAkha zarkarA prabhAmAM pacIsa lAkha, vAlukAprabhAmAM paMdara lAkha paMkaprabhAmAM daza lAkha, dhUmaprabhAmAM traNa lAkha, tama prabhAmAM pAMca ochA eka lAkha ane tamastamaH prabhAmAM kevala pAMca narakAvAsa che. te badhA narakAvAsa aMdarathI geLAkAra che. bahArathI caturastra che ane nIce tala bhAgamA astrAnA (jayA) AkAranA tINa che jevA nArakAvAsenA bhUmitala kAMkarIovALA hevAthI cIkaNa nathI thatA. tyAM paga rAkhavAthI kAMkarA ene sparza thatAMja evuM lAge che ke sajAyAthI paga kapAI gaye heya teo sadA aMdhakAramaya rahevAthI aMdhArAmAM hoya che. arthAta prakAzane abhAva hovAthI saMva tyAM andhakAra rahe che. eja vAtane spaSTa karavAne mATe kahyuM che zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #629 -------------------------------------------------------------------------- ________________ P prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.7 nairayikANAM sthAnAni 615 panyA:-mArgoM yebhyaste vyapagatagrahacandrasUryanakSatrajyotiSkapathAH, tathA 'meyavasApUyapaDalaruhiramAMsacikkhillalittANulevaNatalA'-medo vasA pUtipaTalarudhiramAMsakardamaliptAnulepanatalAH, svabhAvasiddharmedovasApUtirudhiramAMsairyazcikkhillaH paGkastena liptam upacitam anulepanena-sakRlliptasya paunaH punyena upalepanena talaM-bhUmiryeSAM te medovasApUtirudhiramAMsacikkhillaliptAnulepanatalAH ityarthaH, ata eva asuivIsA'-azucibIbhatsAH, azucayaH-apavitrAH bIbhatsA:-atijugupsitAH visrAvA-AmagandhikAH, 'paramaduvibhagaMdhA'-paramadurabhigandhAH mRtagomahiSAdikalevarebhyo'pi atIvAniSTadurabhigandhA ityarthaH, 'kAuyaagaNivannAbhA'-kApotAgnivarNAbhAH lohemAyamAne yAdRk kapoto bahukRSNarUpo'gnervoM bhavati-yAzI bahukRSNavarNabhUtA agnijvAlA vinirgacchati, tAdRzI AbhA-AkAro yeSAM te kapotAgnivarNAbhAH, dhmAyamAnalohAgnijvAlAsadRzA ityarthaH, nArakotpattisthAnavyatirekeNAnyatra sarvatrApi uSNarUpatvAt, etacca SaSTa saptamapRthivIvarjamavagantavyam, ko spaSTa karane ke lie kahA hai-vahAM graha, candramA, sUrya, nakSatra aura tArAoM kI prabhA nahIM hotI, arthAt vahAM jyotiSkoM kA sarvathA abhAva hai| unakA talabhAga svabhAvasiddha meda, carbI, saDe rudhira aura mAMsa ke kIcaDa ke lepa se lipta rahatA hai / ve nArakAvAsa azuci evaM atyanta ghRNA janaka hote haiM / ghora durgadha vAle hote haiM / vahAM kI durgadha mRta gAya, bhaiMsa Adi ke kalevaroM kI durgadha se bhI atIva aniSTa hotI hai| lohe ko khUba garma karane para jaisA kapota-atyanta kRSNa agni kA varNa hotA hai arthAt gaharI nIlI-kAlI Aga kI jvAlA nikalatI hai, vaisI AbhA vAle hote haiM, tAtparya yaha hai ki nArakAvAsa dhoM kI jAtI huI lohAgni kI jvAlA ke samAna haiM, kyoMki nArakoM kI utpatti ke sthAnoM ko choDa kara sarvatra uSNa hote haiM / yaha kathana tyAM graha, candramA, sUrya, nakSatra ane tArAonI prabhA hetI nathI arthAt tyAM tejane sadAya abhAva hoya che. tene talabhAgamAM svabhAvasiddha meda, cabI saDelAM lehI parU ane mAMsanA kIcaDanA lepathI lipta rahe che. te nArakAvAsa azuci temaja atyanta ghaNujanaka hoya che. ghora durgadhavALA hoya che. tyAMnI durgadha marelI gAya, pADA- bhesa AdinA kalevaranI durgadhathI atIva aniSTa hoya che. leDhAne khUba garama karavAthI jema kapAta-atyanta kRSNa agnine raMga thAya che arthAt nIla ane kALI AganI javALA nikaLe che, tevI AbhAvALA hoya che. tAtparya e che ke nArakAvAsa dhamavAmAM AvelA lehAgninI jvALAnA samAna che kemake nArakanI utpattinA sthAne sivAya badhe uSNatA hoya che. A zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #630 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 616 prajJApanAstre vakSyate ca 'navaraM chatamIsRNaM kAuagaNivannAbhA na bhavati' iti tathA 'kakkhaDaphAsA' - karkaza sparzAH karkazaH - atIva duHsahaH soDhumazakyaH, asipatradhArAyAsa sparzo yeSu te karkazasparzAH ata evAha 'durahiyAsA' duradhyAsAH, duHkhenAdhyAsyante - sahyante iti duradhyAsAH, duHsahA ityarthaH, 'amubhA' - azubhAH darzanena amanoramAH 'naragA' - ' narakA: bhavanti, tathA - 'azubhAH - gandharasasparzazabdairatIvAsAtarUpAH 'naragesu veyaNAo' - narakeSu vedanA bhavanti, 'ettha NaM' - atra khalu - uparyutasthaleSu 'neraiyANaM' - nairayikANAm 'pajjattApaNNattagANaM' - paryAptAparyAptakAnAm 'ThANA paNNattA' - sthAnAni - svasthAnAni prajJaptAni - prarUpitAni santi mayA - mahAvIreNa, anyaistIrthakRdbhizca, 'uvavAraNaM loyassa asaMkhejjaibhAge' - upapAtenaupapAtamAzritya upapAtApekSayetyarthaH, lokasya asaMkhyeyabhAge - asaMkhyeyatame bhAge 'samugdhAraNa lossa asaMkhejjaibhAge' - samudghAtena samudghAtApekSayA lokasya asaMkhyeya bhAge asaMkhyeyatame bhAge, 'sahANeNaM loyassa asaMkhejjai bhAge'- svasthAnena - svasthAnApekSayA lokasyAsaMkhyeyabhAge - asaMkhyeyatame bhAge paryAptAparyAptakA chaThI aura sAtavIM pRthvI ke sivAya anya pRthviyoM ke viSaya meM samajhanA cAhie / Age kaheMge ki chaThI aura sAtavIM pRthvI ke nArakAvAsa kapotAgni ke varNa jaise nahIM hote / unakA sparza talavAra kI dhAra ke samAna atIva karkaza aura dussaha hotA hai isI kAraNa unheM 'duradhyAsa' arthAt dussaha kahAM hai / ve naraka azubha hote haiM aura naraka kI vedanAeM bhI gaMdha, rasa, sparza tathA zabda se atyanta azubha asAtA rUpa hotI haiM / ina sthAnoM meM paryApta aura aparyApta nArakoM ke svasthAna kahe gae haiM / upapAta kI apekSA loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM, samudghAta kI apekSA loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM aura svasthAna kI apekSA loka kathana chaThThI ane sAtamI pRthvInI sivAya anya pRthvIyAnA viSayamAM samajavAnu che. AgaLa kaheze ke chaThThI ane sAtamI pRthvImAM narakAvAsa kapotAgni nA jevA hAtA nathI. temanA sparzI talavAranI dhAranA jevA atIva tIkSNa ane duHsaha hAya che. te kAraNe temane durathyAsa arthAt duHsaha kahyA che. e naraka azubha hAya che ane narakanI vedanAe paNa gaMdha, rasa, sparzI tathA zabdathI atyanta azubha asukha rUpa hoya che. A sthAneAmAM paryApta ane aparyApta nArakeAnA svasthAna kahevAyelAM che. - upapAtanI apekSAe lAkanA asa MkhyAtamA bhAgamAM samudghAtanI apekSAe lAkanA asaMkhyAtamA bhAgamAM ane svasthAnanI apekSAe leAkanA asa khyAtamA zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #631 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.7 nairayikANAM sthAnAni 617 nairayikA vartante 'etthaNaM bahave neraiyA parivasaMti'- atra khalu pUrvoktasthAneSu. bahavo nairayikAH parivasanti, te nairayikAH 'kAlA'-kRSNAH 'kAlobhAsA'-kAlAvabhAsAH, kAlaH,-kRSNaH, avabhAsaH-prabhAvinirgamo yebhyaste kAlAvabhAsAH kRSNakAntipaTalopacitA ityarthaH' ata eva 'gaMbhIralomaharisA'-gaMbhIralomaharSAHgambhIra:-atIvotkaTo lomaharSo-romAJcodgamo bhayavazAyebhyaste gambhIralomaharSAH, tatha cA tAdRzAH kRSNAH kRSNAvabhAsA bhavanti yadarzanamAtre'pi zeSanAraka jantUnAM bhayasaMpAdanena parAkASThAM lomaharSamutpAdayanti ityAzayaH, ata eva 'bhImA' bhImAH-bhayAnakAH, bhayAnakakhAdeva 'uttAsaNagA'-uttrAsanakAH-uttrAsyante-udvejyante zeSanAraka-jantavo yaiste unnAsanAstaevottrAsanakAH, kimadhikena ? 'paramakaNhA'-paramakRSNAH yataH paraM na kimapi kRSNamasti bhayAnakaM tAhazakRSNAH sarvAtizAyi kRSNavarNA ityarthaH, 'vanneNaM paNNattA-varNana-varNamAzritya varNApekSayA prajJaptAH-prarUpitAH santi mayA mahAvIreNa zeSaizca tIrthakRdbhiH 'sabhaNAuso !' bhozramaNAyuSman ! 'te NaM tattha nicca bhItA'-te khalu nairayikAH tatrake asaMkhyAtaveM bhAga meM paryApta evaM aparyApta nAraka rahate haiN| ve nAraka kAle hote haiM / unake zarIra se kAlI AbhA nikalatI hai-ve kAlI AmA vAle hote haiM / unako dekhane mAtra se bhaya ke kAraNa romAMca ho AtA hai, arthAt ve dUsare nArakoM ko parAkASThA kA bhaya utpanna karake romAMca khaDA kara dete haiM / isI kAraNa ve bhayAnaka hote haiM aura bhayAnaka hone ke kAraNa anya nArakoM ko trAsa utpanna karate haiN| adhika kyA kahA jAya, ve varNa se paramakRSNa hote hai / 'paramakRSNa' kA tAtparya yaha ki unake samAna dUsarI koI kAlI vastu hI nahIM hai, unakA kAlApana sarvotkRSSTa hotA hai / he AyuSman zramaNa, nArakAvAsa aura nAraka sabhI tIrthaMkaroM dvArA isa prakAra ke kahe gae haiN| bhAgamAM paryApta temaja aparyApta nAraka rahe che. te nArake kALAM hoya che temanA zarIramAMthI kALI AbhA nikaLe che. teo kALI AbhA vALA hoya che. temane jevA mAtrathI bhayanA kAraNe romAMca thaI Ave che. arthAt teo bIjA nArakane parAkASThAne bhaya utpanna karIne romAMca khaDAM karI de che. e kAraNe teo bhayA naka che. ane bhayAnaka hovAnA kAraNe anya nArakane trAsa utpanna kare che. vizeSa zuM kahevuM, teo varNathI parama kRSNa hoya che. parama kRSNanuM tAtparya A che ke temanA sarakhI bIjI kaI kALI vastu ja nathI hotI, temanuM kALA paNuM sarvekRSTa hoya che. he AyuSyama- zramaNa ! nArakAvAsa ane badhA nAraka tItha kare dvArA A prakAranA kahevAyA che. pra0 78 zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #632 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 618 prajJApanAstre upavarNitanarakAvAseSu nityaM sarvadA bhItAH kSetrasvabhAvajanyamahAghorAndhakAradarzana bhayabhItAstiSThanti, niccaM tatthA' nityam - sarvakAlam, trastAH - paramAdhArmikaparasparoktaduHkhaparamparAsaMpAtabhayAdagre'pi trAsopapannA bhavanti 'niccaM tasi - yA' - nityaM sarvakAlam, paramAdhArmikairanyonyaM vA trAsitAH - trAsaM prApitAstiSThanti, tathA - 'niccaM udhviggA' nityaM satataM paramaduHsahAdhivyAdhidvandvajatApavedanAnubhavena, paramAdhArmikAnyonyopavarNita duHkhAnu bhavena ca, udvignAH- tadvAsaparAGmukha cetaso bhavanti, 'niccaM paramamasuhasaMbaddhaM garagabhayaM' - nityam - sarvakA - lam, paramamazubham - atyantAniSTama, sambaddham - anubaddham na tu kadAcidapi -manAgapi madhye vyavacchinnam, narakabhayam - nArakaduHkham ' paccaNubhavamANA' - pratyanubhavantaH - pratyekaM vedayamAnAH 'viharaMti' - viharanti - tiSThanti // sU0 7 // mUlam - kahi NaM bhaMte! rayaNappabhA puDhavI neraiyANaM pajjattApajattagANaM ThANA paNNattA ? kahi NaM bhaMte! rayaNappabhApuDhavI a nAraka jIva una nArakAvAsoM meM kSetra svabhAva janita atIva ghora aMdhakAra ko dekha kara sadaiva bhayabhIta rahate haiN| sadaiva trasta rahate haiM arthAt paramAdhArmikoM dvArA tathA Apasa meM eka-dUsare ko utpanna kiye gaye duHkha se sadA ghabarAe rahate haiM / paramAdhArmika bhI unheM trAsa pahuMcAte haiN| ve atyanta dussaha Adhi vyAdhi, dvandrajanita tApa evaM vedanA kA anubhava karate hue sadaiva udvigna rahate haiM arthAt naraka - vAsa se vimukha citta vAle bane rahate haiM / unheM nirantara hI aisA atyanta aniSTa naraka duHkha rahatA hai jo bIca meM kabhI thoDI dera ke lie bhI nahIM ruktaa| nAraka jIva isa prakAra ke duHkha kA vedana karate hue naraka meM rahate haiM ||7|| te nAraka jIvA te narakAvAsamAM kSetra svabhAva janita atIva gheAra anya kArane joIne sadaiva bhayabhIta rahe che. sadaiva trasta rahe che. arthAt paramAdhAmikA dvArA tathA ApasamAM eka bIjAne utpanna karAyelA du:khAthI sadA gabharAyelA rahe che. paramAdhAmika paNa teone trAsa paheAMcADe che ane ApasamAM paNa teo eka bIjAne trAsa pahoMcADayA kare che. tee atyanta duHsaha Adhi vyAdhi dvaMdvajanita tApa temaja pIDAneA anubhava karavA chatAM sadaiva udvigna rahe che. arthAt narakAvAsathI vimukha cittavALA banI rahe che. teone nirantara ja evA atyanta aniSTa naraka saMbandhI duHkha rahe che je vacamA paNu kayAreka thoDIvAra mATe paNa nathI aTakatAM, nAraka jIva A prakAranA duHkha bhAgavatA-- logavatA nara bhAMDe che. // 7 // zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #633 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TokA dvi. pada 2 sU.7 nairayikANAM sthAnAni neraiyA parivasaMti ? goyamA! imIse rayaNappabhAe puDhavIe asIuttarajoyaNasayasahassa bAhallAe uvariM egaM joyaNasahassa mogAhittA, heTTA, cegaM joyaNasahassaM vajittA, majjhe aTra. hattare joyaNasayasahasse, ettha NaM rayaNappabhApuDhavI neraiyANaM tIsaM nirayAvAsasayasahassA bhavaMtIti makkhAyaM / te NaM NaragA aMto vaTTA, bAhiM cauraMsA, ahe khurappasaMThANasaMThiyA, niccaM dhayAratamasA, vavagayagahacaMdasUraNakkhattajoisiyapahA, meyavasA pUyapaDalaruhiramaMsacikkhillalittANulevaNatalA, asuivIsA, paramadubbhigaMdhA, kAuyaagaNivaNNAbhA, kakkhaDapphAsA, durahiyAsA, asubhA Naragesu veyaNAo, ettha NaM rayaNappabhApuDhavI neraiyANaM pajjattApajattagANaM ThANA pnnnnttaa| uvavAeNaM loya. sta asaMkhejjaibhAge, samugdhAeNaM loyassa asaMkhejjaibhAge, saTTANeNaM loyassa asaMkhejaibhAge / tattha NaM bahave rayaNapyabhApuDhavI neraiyA parivasati, kAlA kAlobhAsA gaMbhIralomaharisA bhImA uttAsaNagA paramakimhA vaNNeNaM paNNattA smnnaauso!| te NaM niccaM bhIyA, niccaM tatthA, niccaM tasiyA, niccaM ubiggA, niccaM paramamasuhasaMbaddhaM NaragabhayaM paJcaNubbhavamANA vihrNtiaasuu.8| chAyA-kutra khalu bhadanta ! ratnaprabhApRthivInairayikANAM paryAptAparyAptakAnAM sthAnAni prajJaptAni ? kutra khalu bhadanta ! ratnaprabhApRthivInairayikAH parivasanti ? zabdArtha-(kahi NaM bhaMte ! rayaNappabhA puDhavIneraiyANaM pajjattApanjatagANaM ThANA paNNattA ?) he bhagavan ! ratnaprabhA pRthvI ke paryApta aura aparyApta nArakoM ke sthAna kahAM haiM ? (kahiNaM bhaMte ! rayaNappabhA puDhavI NeraiyA parivasaMti ?) he bhagavan ! ratnaprabhA pRthvI ke nairayika kahAM 24Artha -kahi NaM bhaMte ! rayaNappabhApuDhavI neraiyANaM pajattApajjattagANaM ThANA paNNattA ?) bhagavan ! 2tnamA pRthvInA paryApta mane maryAta nAnA sthAna 4yAM hAM ? (kahi NaM bhaMte rayaNappabhApuDhavINeraiyA parivasaMti !) bhagavana ! 2tnaprabhA vInA nai2thi4 yA 29 cha ? (goyamA ! imIse rayaNappamAe puDhayIe) zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #634 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre gautama ! asyAH ratnaprabhAyAH pRthivyA azItyuttarayojanazatasahasrabAhalyAyA upari ekaM yojanazatasahasramavagAhya, adhazcaikaM yojanasahasraM varjayitvA, madhye aSTasaptatau yojanazatasahasre, atra khalu ratnaprabhApRthivInairayikANAM triMzat narakAvAsazatasaha. srANi bhavantItyAkhyAtam / te khalu narakA antovRttAH, bahizcaturasrAH, adhaH kSuraprasaMsthAnasaMsthitAH, nityAndhakAratAmasAH, vyapagatagrahacandrasUranakSatrajyotiSikapathAH, medavasApUtipaTalarudhiramAMsakardamaliptAnulepanatalAH, azucivisrAH, paramadurabhigandhAH, kApotAgnivarNAbhAH, karkazasparzAH, duradhyAsAH, azubhA narakAH, azubhA narakeSu vedanAH / atra khalu ratnaprabhApRthivInerayikANAM paryAptAparyAptakAnAM sthAnAni prajJaptAni / upapAtena lokasyAsaMkhyeyabhAge, samudghAtena lokasyAsaMkhyeyabhAge, svasthAnena lokasyAsaMkhyeyabhAge / tatra khalu bahavo ratnaprabhApRthivInairayikAH parivasanti-kAlAH kAlAvabhAsAH, gambhIralomaharSAH bhImA uttrAsanakAH paramakRSNA varNena prajJaptAH zramaNAyuSman ! tatra khalu nityaMbhItAH, nityaMtrastAH, nityaM trAsitA :, nityamudvignAH, nityaM paramAsukhasambaddhaM narakabhayaM pratyanubhavanto viharanti // sU 08 // TIkA--atha paryAptAparyAptakaratnaprabhA pRthivInairayikANAM sthAnAdikaM prarUpayitumAha-'kahiNaM bhaMte ! rayaNappabhApuDhavI neraiyANaM'-gautamaH pRcchati-he bhadanta ! rahate haiM ? (goyamA ! imIse rayaNapabhAe puDhavIe) isa ratnaprabhA pRthvI ke (asIuttarajoyaNa sayasahassabAhallAe) eka lAkha assI hajAra yojana moTAI vAlI ke (upari egaM joyaNasahassa mogAhittA) Upara eka hajAra yojana choDakara (heTThA cegaM joyaNasahassaM vajittA) nIce bhI eka hajAra yojana choDakara (majjhe) madhya meM (aThahattare joyaNasayasahasse) eka lAkha aThahattara hajAra yojana meM (ettha NaM) yahAM (rayaNappabhA puDhavIneraiyANaM) ratnaprabhA pRthvI ke nArakoM ke (tIsaM nirayAvAsasaya. sahassA) tIsa lAkha nArakAvAsa (bhavaMtIti makkhAyaM) hote haiM aisA kahA gayA hai| zeSa zabdArtha pUrvavat // 8 // // 2tnaprabhA pRthvInA (asIuttara joyaNa sayasahassa bAhallAe) 4 dAma mesI hunara yona moTA vANAnA (upari egaM joyaNasahassamogAhittA) 952 4 12 yAna tyane (heDA cegaM joyaNasahassaM vajjittA) nIye 5 me 12 yogana choDIne. (majjhe) madhyamA (aThahattare joyaNasayasahasse) me4 sApa madhye! te2 // 2 yAnamA (etthaNaM) DI (rayaNappabhA puDhavI neraiyANaM) 2tnapramA pRthvInA nAnA (tIsaM nirayAvAsasayasahassA) trIsa nA24Asa (bhavaMtI timakkhAya) 2 . sama upAya cha zeSa zahAtha pUrvavat // 8 // zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #635 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.8 nairayikANAM sthAnAni kutra khalu-kasmin pradeze-ratnaprabhApRthivI nerayikANAm 'pajjattApajjattagANaM' paryAptAparyAptakAnAm 'ThANA paNNattA' sthAnAni-svasthAnAni prajJaptAni ? tadeva prakArAntareNa vispaSTArtha pRcchati 'kahi NaM bhaMte ! rayaNappabhApuDhavIneraiyA parivasaMti ?' he bhadanta ! kutra khala-kasmin pradeze ratnaprabhApRthivInairayikAH parivasanti ? bhagavAn uttarayati-'goyamA !' he gautama ! 'imIse rayaNappabhAe puDhavIe'-asyA ratnaprabhAyAH pRthivyAH 'asIuttara joyaNasayasahassabAhallAe uvariM' - azItisarasrottarayojanazatasahasrabAhalyAyAH-azItisahasrAdhikalakSayojanavistArAyAH, upari 'ega joyaNasahassamogAhittA'-ekaM yojanasahasramavagAhya 'heTAcegaMjoyaNasahassaM vajjittA'-adhazcaikaM yojanasahasraM varjayitvA 'majjhe aTTahuttare joyaNasayasahasse' madhye aSTasaptatau yojanazatasahasre-aSTasaptatisahasrAdhikalakSayojaneSu 'ettha NaM atra khalu-uktasthAneSu 'rayaNappabhApuDhavIneraiyANaM' ratnaprabhApRthivInairayikANAm 'tIsaM nirayAvAsasayasahassA bhavaMtIti makkhAyaM-triMzagnirayAvAsazatasahasrANi-triMzallakSanarakAvAsAH, bhavantItyAkhyAtam-kathitaM mayA TIkArtha-aba ratnaprabhA pRthvI ke paryApta aura aparyApta nArakoM ke sthAna Adi kI prarUpaNA karane ke lie kahate haiM / gautama svAmI ne prazna kiyA-bhagavan ! ratnaprabhA pRthivI ke paryApta aura aparyApta nArakoM ke sthAna kahAM haiM / isI viSaya ko adhika spaSTatA ke lie prazna kiyA gayA-bhagavan ! ratnaprabhA ke nAraka kahAM rahate haiM ? bhagavAn uttara dete haiM-he gautama ! yaha ratnaprabhA pRthivI eka lAkha assI hajAra yojana moTI (jADI) hai / isake UparI bhAga se eka hajAra yojana avagAhana karane para arthAt eka hajAra yojana UparI bhAga ko choDa kara tathA nIce bhI eka hajAra yojana choDa kara bIca ke eka lAkha aThahattara hajAra yojanoM meM, ratnaprabhA pRthivI ke nArakoM ke TIkAtha-have ratnaprabhA pRthvInA paryAya ane aparyApta nArakanA sthAna AdinI prarUpaNa karavAne mATe kahe che. zrI gautamasvAmIe prazna karyo he bhagavan! ratnaprabhA pRthvInA paryApta ane aparyApta nArakenA sthAna kyAM che? e viSayanI adhika spaSTatAne mATe prazna 42raaye|- sAvana ! 2tnabhAnA nA24 4yA 29 cha ? zrI bhagavAna uttarade che- he gautama ! A ratnaprabhA pRthvI eka lAkha eMsI hajAra jana maTI (jADI) che. tenA uparanA bhAgathI eka hajAra jana ava gahana karavAthI arthAt eka hajAra jana uparanA bhAgane tathA nIce paNa eka hajAra jana cheDIne vacalA eka lAkha aDasaTha hajAra janamAM ratna zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #636 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 622 prajJApanAsUtre mahAvIreNa anyaizca tIrthakRdbhiH, 'te NaM naragAaMto baTTA'-te khalu narakAH-ratnaprabhApRthivI triMzallakSanarakAvAsAH, antaH-madhye Abhyantare ityarthaH, vRttAH-vRttAkArAH 'bAhiM cauraMsA'-bahirbhAge caturasrA:-catusrAkArAH, 'ahe khurappasaMThANasaMThiyA'adhaH-adhobhAge bhUmitale ityarthaH kSuraprasaMsthAnasaMsthitAH, kSuraprasya praharaNavizeSa syevasaMsthAnam-tIkSNatArUpa AkAra stena saMsthitA, iti kSuraprasaMsthAnasaMsthitAH 'niccaMdhayAratamasA'-nityAndhakAratAmasAH, nityaM-sarvakAlam andhakAratAmasAH-tamasA sarvakAlAndhakArAH, ataeva 'vavagayagahacaMdasUranakkhattajoisiyapahA'-vyapagatagrahacandrasUryanakSatrajyotiSkapathAH, vyapagataH paribhraSTaH grahacandrasUryanakSatrarUpANAm upalakSaNakhAt tArArUpANAzca jyotiSkANAM prabhAyuktAnAM devAnAM panthAH-mArgoM yebhya ste vyapagatagrahacandrasUryanakSatrajyotiSkapathAH, 'medavasApUyapaDalaruhiramaMsacikkhillalittANulevaNAtalA'-medovasApUti paTalarughiramAMsa cikhillaliptAnulepanatalAH, svabhAvaniSpanna madovasApUtirudhiramAMsairyazcikkhillaH kardamastena liptam-upadigdham, anulepanena-sakRlliptasya paunaH punyopalepanena, upacitaM talaM-bhUmibhAgo yeSAM te tathAvidhAH, ataevAha-'asuivIsA'azucibIbhatsAH, azucayaH-apavitrA:-apavavagandhAH bIbhatsA:-atyantajugutIsa lAkha, nArakAvAsa haiM aisA maiMne tathA anya tIrthakaroM ne bhI kahA hai / ve ratnaprabhA ke tIsa lAkha nArakAvAsa andara se golAkAra haiM, bAhara ke bhAga meM caukora haiM aura nIce kSurama (khurape) nAmaka zastra ke samAna tIkhe AkAra vAle haiM / sadaiva andhakAra yukta hone se aMdhere haiM, kyoM ki vahAM graha, candramA, sUrya, nakSatra Adi jyotiSkoM kA saMcAra nahIM hotA hai| upalakSaNa se vahAM tAroM kA bhI abhAva samajha lenA cAhie / ve nArakAvAsa svabhAvasiddha meda, carbI, saDe rudhira aura mAMsa ke kIcaDa ke lepa se lipta tala vAle haiM / isI kAraNa azuci haiM aura bIbhatsa haiM yA apakva gaMdha vAle haiN| bahuta hI dhRNAjanaka prabhA pRthvInA nArakanA narakAvAsa trIsa lAkha che, evuM meM tathA anya tIrtha karee paNa kahyuM che. te ratnaprabhAnA trIsa lAkha nArakAvAsa aMdarathI gaLAkAra che. bahArathI caturasa che (rasa) ane nIce (sajAyA) bhurakhanA samAna tIkSaNa AkAravALA che. sadaiva andhakAra yukta hovAthI aMdhArAvALA che. kemake tyAM graha, candramAM sUrya, nakSatra vigere tikone saMcAra nathI thatuM. upalakSaNa thI tyAM tArAono paNa abhAva samajI levA joIe. te nArakavAso svabhAva siddha meda, cabI, saDela lehI ane mAMsanA kIcaDanA lepathI lipta taLavALA che. e kAraNe apavitra che ane bIbhatsa che agara apakvagaMdha vALA che khUbaja dhRNAjanaka che. parama dudhavALA che mRta gAya AdinA saDelA kale zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #637 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 623 prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.8 rayikANAM sthAnAni sitAzceti tathAvidhAH 'paramadubhigaMdhA' paramadurabhigandhAH-mRtagavAdikalevarebhyo'pi atyantAniSTadurabhigandhAH, 'kAuya agaNivannAbhA' kApotAgnivarNAbhAH -dhmAyamAnalohAgnijvAlAsadRzAH 'kakkhaDaphAsA'-karkazasparzAH, karkazAH-- kaThorAH, atIvaduHsahAH sparzA yeSAM te karkazasparzAH, 'durahiyAsA'-duradhyAsAH, duHsahA ityarthaH, 'asubhA NaragA' azubhAH-aramaNIyAH, narakAH-narakAvAsA bhavanti, 'asubhA Naragesu veyaNAo' azubhAH narakeSu vedanA bhavanti, 'ettha NaM' atra khalu-upayuktasthAneSu 'rayaNappabhApuDhavIneraiyA Ne'-ratnaprabhA pRthivInairayikANAm 'pajjattApajjattagANaM' paryAptAparyAptakAnAm 'ThANA paNNattA'-sthAnAni-svasthAnAni prajJaptAni santi, 'uvavAeNaM loyassa asaMkhejjaibhAge'-upapAtena-upapAtApekSayA lokasyAsaMkhyeyata mebhAge, 'samugdhAeNaM loyassa asaMkhejjaibhAge' samuddhAtena-samudghAtApekSayA lokasya asaMkhyeyatame bhAge, 'saTANeNaM loyarasa asaMkhejai bhAge / svasthAnena-svasthAnApekSayA lokasya asaMkhyeyatame bhAge paryAptAparyAptakAH haiM / durgadha vAle haiM-mRta gAya Adi ke saDe hue kalevaroM se bhI adhika aniSTa badabU vAle haiM / kApota agni ke samAna varNa vAle haiM arthAt dhoM kI jAtI huI lohAgni kI jvAlAoM ke sadRza haiN| unakA sparza itanA kaThora hotA hai ki sahanA kaThina hotA hai / isI kAraNa ve duradhyAsa kahe jAte haiM / ve narakAvAsa azubha arthAt aramaNIya hote haiM aura vahAM kI vedanAeM bhI azubha hotI haiN| ina uparyukta sthAnoM arthAt nArakAvAsoM meM ratnaprabhA pRthivI ke paryApta aura aparyApta nArakoM ke svasthAna kahe haiN| ve upapAta kI apekSA loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM hote haiM, samuddhAta kI apekSA loka ke asaMkhyAta veM bhAga meM hote haiM aura svasthAna kI apekSA bhI loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM hote haiM / ina sthAnoM meM bahuta-se rtnvarethI paNa adhika aniSTa badabo vALA che. kapita agninA samAna varNavALA che arthAt kuMkAtA evA lehAgninI javALAonA sadaza che. teone sparza eTale badhA kaThera hoya che ke sahana karavuM kaThaNa paDe che. e kAraNe teo duradhyAsa kahevAya che. te narakAvAse azubha arthAt aramaNIya hoya che ane tyAMnI vedanAo paNa azubha hoya che. A uparyukta sthAne arthAt nArakAvAsamAM ratnaprabhA pRthvInA paryApta ane aparyApta nArakanA svasthAna kahyAM che. teo upapAtanI apekSAe lekanA asaMkhyAtamA bhAgamAM hoya che. samuddaghAtanI apekSAe lokanA asaMkhyAtamA bhAgamAM hoya che. ane svasthAnanI apekSAe paNa lekanA asaMkhyAtamAM bhAgamAM zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #638 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre ratnaprabhApRthivInairiyikA vartante, 'tattha NaM bahave syaNappabhApuDhavIneraiyA parivasaMti' tatra khalu-uparyuktasthAneSu bahavo ratnaprabhApRthivI nairayikAH parivasanti, te ca nairayikAH 'kAlA kAlobhAsA' kRSNAvabhAsAH-atyanta-kRSNavarNAH 'gaMbhIralomaharisA'-gambhIralomaharSA:-gambhIrAH-atyantotkaTAH, lomaharSAH-romAJcogamAH, bhayavazAd yebhyaste tathAvidhA ityarthaH, ata eva 'bhImA':-bhImAH-bhayAnakAH 'uttAsaNagA'-uttrAsanakA:-uttrAsajanakAH, atyantAtakotpAdakA ityarthaH, 'parama kiNhA'-paramakRSNAH-atyantakRSNavarNAH 'vaNNeNaM paNNattA' varNena-varNApekSayA atIva kRSNAH prajJaptAH santi mayA mahAvIreNa, anyaizca tIrthakRdbhiH, 'samaNAuso !' bho zramaNAyuSman ! 'te NaM niccaM bhIyA' te khalu ratnaprabhApRthivInairayikAH, nityaM-sarvakAlaM bhItAH-bhayabhItA bhavanti, 'niccaM tatthA'-nityaMsarvakAlaM trastAH-trAsayuktAstiSThanti 'niccaM tasiyA' nityaM-sadA trasitA:-parasparaM paramAdhArmikai trAsaM prApitA bhavanti 'niccaM ubigNA' nityam-sarvakAlam udvignAH-udvegavantastiSThanti, 'niccaM paramasuhasaMbaddhaM NaragabhayaM'-nityamsatataM paramamazubham atyantAkamanIyam sambaddham-anubaddham-madhye vicchedavarjitam narakabhayam 'paccaNubhavamANA'-pratyanubhavantaH, pratyekaM vedayamAnAH 'viharaMti' viharanti tiSThanti // sU0 8 / / prabhA pRthiyo ke nAraka rahate haiM / ve kAle aura atyanta kAlI AbhA vAle hote haiM / unako dekhane se hI bhaya ke kAraNa romAMca ho AtA hai| isa kAraNa ve bhayaMkara haiM aura atyanta AtaMkajanaka haiN| ve varNa se atyanta hI kAle kahe gae haiM he AyuSman zramaNa ! ve nAraka jIya sadaiva bhayabhIta bane rahate haiM, hamezA trAsa yukta rahate haiN| aura parampara tathA paramAdhArmikoM dvArA trAsa ko prApta hI rahate haiM / sadaiva udvigna rahate haiM aura sadA atyanta aniSTa evaM lagAtAra bane rahane vAle narakabhaya kA anubhava karate haiM / // 8 // thAya che. A sthAnamAM ghaNuM ratnaprabhA pRthvInA nAraka rahe che. teo kALA ane atyantakALI AbhAvALA hoya che. teone jevAthI ja bhayane lIdhe romAMca thaI Ave che. e kAraNe te bhayaMkara che ane atyanta AtaMkajanaka che. teo raMge atyaMta ja kALA kahelA che. he AyuSyamAn zramaNa te nAraka che sadaiva bhayabhIta rahyA kare che haMmezA trAsa yukta rahe che ane paraspara tathA paramA dhArmika dvArA karAyelA trAsathI trasta ja rahe che, sadaiva udvigna rahe che ane sadA atyanta aniSTa temaja satata thanArA naraka bhayane anubhava karatA rahe che. 8 zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #639 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - -- - mameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.9 nairayikANAM sthAnAni mUlam-kahi NaM bhaMte ! sakarappabhApuDhavIneraiyANaM pajattApajjattagANaM ThANA paNNattA ? kahiNaM bhaMte ! sakarappabhApuDhavIneraiyA parivasaMti ? goyamA ! sakarappabhApuDhavIe battIsuttara joyaNasayasahassa bAhallAe uvari egaM joyaNasahassaM ogAhittA, heTrA. cegaM joyaNasahassaM vajittA majjhe tIsuttare joyaNasayasahasse, ettha NaM sakarappabhApuDhavIneraiyANaM paNavIsaM nirayAvAsasayasahassA bhavaMtIti makkhAyaM / teNaM NaragA aMtovaTTA, bAhiM cauraMsA, ahe khurappasaMThANasaMThiyA niccaMdhayAratamasA vavagayagahacaMdasuranavakhattajoisiyapahA meyavasApUyapaDalaruhiramaMsacikkhillalittANulevaNatalA asuivIsA paramadunbhigaMvA kAuya agaNi. vannAbhA kakkhaDapphAsA durahiyAsA asubhA garagA, asubhA Naragesu veyaNAo, ettha NaM sakkarappabhApuDhavIneraiyANaM pajjattApajattagANaM ThANA paNattA, uvavAeNaM logassa asaMkhejai. bhAge, samugghAeNaM logassa asaMkhejaibhAge, saTANeNaM logassa asaMkhejjaibhAge, tattha NaM bahave sakarappabhApuDhavIneraiyA parivasaMti, kAlA kAlobhAsA gaMbhIralomaharisA bhImA uttAsaNagA paramakiNhA vanneNaM paNNattA smnnaauso!| teNaM niccaM bhIyA, niccaM tatthA, niccaM tasiyA, nicca uvviggA, niccaM paramamasuhasaMbaddhaM nagarabhayaM paJcaNubbhavamANA viharaMti ||suu0 9 // chAyA-kutra khalu bhadanta ! zarkarAprabhApRthivInairayikANAM paryAptAparyAptakAnAM sthAnAni prajJaptAni ? kutra khalu bhadanta ! zarkarAprabhApRthivInarayikAH parivasanti ? gautama ! zarkarAprabhApRthivyA dvAtriMzaduttarayojanazatasahasrabAhalyA yA upari ekaM zabdArtha-(kahi gaMbhaMte ! sakkarappabhApuDhavIneraiyANaM pajattApajjattagANaM ThANA paNNattA ?) bhagavan ! zarkarAprabhA pRthivI ke paryApta aura ___ zahAtha-(kahi NaM bhaMte ! sakarappabhA puDhavI neraiyANaM pajjattApajjattagANaM ThANA paNNattA!) 3 mAvan ! zazamA pRthvInA paryApta mane aparyApta naariin| pra0 79 zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #640 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 626 prajJApanAstre yojanasahasramavagAhya, adhazcaikaM yojanasahasraM varjayitvA madhye triMzaduttare yojanazatasahasre, atra khalu zarkarAprabhApRthivInairayikANAM paJcaviMzatinirayAvAsazata sahasrANi bhavantItyAkhyAtam / te khalu narakA anto vRttAH, bahizcaturasrAH, adhaH kSuraprasaMsthAnasaMsthitAH, nityAndhakAratAmasA vyapatagrahacandrasUranakSatrajyotiSikapathAH medavasApUti paTalarudhiramAMsakardamaliptAnulepanatalAH azucivisrAH, paramadurabhigandhAH kApotAgnivarNAbhAH karkazasparzAH duradhyAsA azubhA narakAH, azubhA narakeSu vedanAH, atra khalu zarkarAprabhApRthivI nairayikANAM paryAptAparyAptakAnAM sthAnAni prajJaptAni / upapAtena lokasyAsaMkhyeyabhAge, samudghAtena lokasyAsaMkhyeyabhAge, svasthAnena lokasyAsaMkhyeyabhAge, tatra khalu bahavaH zarkarAprabhApRthivInairayikAH parivasanti, kAlAH kAlAvabhAsA gambhIralomaharSA bhImA uttrAsanakAH paramakRSNA varNena prajJaptAH zramaNAyuSman te khalu nityaM bhItAH, nityaM trastAH, nityaM trastAH, nityamudvignAH, nityaM paramAsukhasambaddhaM narakabhayaM pratyanubhavanto viharanti ||suu09|| aparyApta nArakoM ke sthAna kahAM kahe haiM ? (kahi NaM bhaMte ! sakkarappabhA puDhavInerajhyA parivasaMti ?) he bhagavan ! zarkarAprabhA ke nAraka kahAM rahate haiM ? (goyamA ! sakkarappabhAe puDhavIe uvariM) he gautama ! zarkarAprabhA pRthivI ke Upara (egaM joyaNasahassaM avagAhittA) eka hajAra yojana avagAhana karake (heTTA cegaM joyaNasahassaM) aura nIce eka hajAra yojana (vajjittA) choDa kara (majjhe) madhyabhAga meM (tIsuttare joyaNasahasse) eka lAkha tIsa hajAra yojana meM (ettha NaM) yahAM (sakkarappabhA puDhavIneraiyANaM) zarkarAprabhA pRthivI ke nArakoM ke (paNavIsaM) paccIsa (nirayAvAsasayasahassA) lAkha nArakAvAsa (bhavaMtIti makkhAyaM) haiM aisA kahA hai (te NaM NaragA) ve naraka (aMto vaTTA) andara golAkAra haiM (bAhiM cauraMsA) bAhara caukora haiM (ahe khurappasthAna 4yAM 4i cha ? (kahiNaM bhaMte ! sakarappabhA puDhavIneraiyA parivasaMti !) 3 sAvan ! 24 rApramAnA nA24 4yA 2 cha ? (goyamA ! sakkarappabhAe puDhavIe uvariM) hai gautama ! zarAmA pRthvInA 652 (egaM joyaNasahassaM ogAhittA) me 12 yApana sAuna 4zana (hedvA-cegaM joyaNasahassaM) mane naye 4 huna2 yona vajjittA) choDIne (majJa) madhyamAbhA (tIsuttare joyaNasa yasahasse) me sAsa jIsa 2 yonimA (etthaNaM) maDI (sakkarappabhA puDhavI neraiyANaM) zarApramA pRthvInA nInA (paNabIsa) 52cIsa (nirayAvAsasayasahassA) sApa nA24pAsa (bhavaMtIti makkhAya) cha sebha yu cha (te NaM NaragA) te nch| (aMto vaTTA) ma 12 goNA42 cha (bAhiM cauraMsA) mahA2 yatu2kha yA24 cha (ahe khuppasaMThANa saMThiyA) zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #641 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.9 nairayikANAM sthAnAni 627 TIkA - atha paryAptAparyAptakazarkarAprabhA pRthivInairayikANAM sthAnAdikaM prarUpayitumAha--' kahi NaM bhaMte ! sakkarappabhApuDhavI neraiyANaM' gautamaH pRcchati - he bhadanta ! kutra khalu - kasmin pradeze zarkarApramApRthivI naira vikANAm 'pajjattApajjatagANaM paryAptAparyAptakAnAm 'ThANA paNNattA' sthAnAni - svasthAnAni prajJaptAni - prarUpitAni ? tadeva vizadayituM prakArAntareNa pRcchati - 'kahi NaM bhaMte ! sakarappabhApuDavIneraiyA parivasaMti ?" he bhadanta ! kutra khalu - kasmin pradeze zarkarApramApRthivInairayikAH parivasanti ? bhagavAn uttarayati - 'goyamA !' he gautama ! sakarapabhApuDhavI e' - zarkarAma bhApRthivyAH, 'battIsuttara joyaNasayasahassabAhallAe' - dvAtriMzatsahasro tarayojanazatasahasrabAhalyAyAH - dvAtriMzatsahasrAdhikalakSayojanavistArAyAH, 'uvariM' upari- Urdhvam ' evaM joyaNasahassaM ogAhittA' - ekaM yojana sahastramavagAhya 'heTThA vegaM joyaNasahassaM vajjittA' - adhazca - adhobhAge ekaM yojanasahasraM varjayitvA 'majjhe tAsuttare joyaNasayasa hasse' - madhye triMzaduttare yojanazatasahastre - triMzatsahasrAdhikalakSayojanemu 'ettha NaM' - atra khalu - ThANasaMThiyA) nIce khurapA ke AkAra ke tIkSNa - haiM (nibaMdhayAratamasA) nitya aMdhakAra se tAmasa hai ityAdi pUrvavat // 9 // TIkArtha - aba zarkarAprabhA pRthivI ke paryApta aura aparyApta nArakoM ke sthAna Adi kI prarUpaNA karane ke lie kahate haiM / gautama svAmI ne prazna kiyA- bhagavan ? zarkarAprabhA pRthivI ke paryApta aura aparyApta nArakoM ke sthAna kahAM kahe gae haiM ? isI ko spaSTa karane ke lie kahA hai - bhagavan ! zarkarAprabhA ke nAraka kahAM nivAsa karate haiM ? bhagavAn ! uttara dete haiM - he gautama! eka lAkha battIsa hajAra yojana moTAI vAlI zarkara prabhA pRthivI ke Upara ke eka hajAra yojana bhAga ko choDa kara tathA nIce se bhI eka hajAra yojana bhAga ko choDa kara nIthe surapAnI AjharavAjA tIkSNu che (niccavayAra tamasA ) nitya andhakArathI tAmasa che. ityAdi pUrvavat // 9 5 TIkA -have zarkarAprabhA pRthvInA paryApta ane aparyApta nArakAnA sthAna AdinI prarUpaNA karatAM kahe che. zrI gautama svAmIe prazna karyo-he bhagavan ! zarAprabhA pRthvInA paryApta ane aparyApta nArakAnA sthAna kayAM kahevAyelA che ? tene spaSTa karavAne mATe kahyuM che-bhagavana ! za`rAprabhAnA nAraka kayAM nivAsa kare che ? zrI bhagavAna uttara Ape che-he gautama eka lAkha batrIsa hajAra yeAjana moDhAi vALI zarAprabhA pRthvInA uparanA eka hajAra yeAjana bhAgane cheDIne zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #642 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 628 prajJApanAsUtre uktasthale 'sakkarappabhApuDhavIneraiyANaM' zarkarAprabhApRthivInarayikANAm 'paNavIsa nirayAvAsasayasahassA havaMtIti makkhAya'-paJcaviMzatinarakAvAsazatasahasrANi-- paJcaviMzatilakSanarakAvAsA bhavantItyAkhyAtaM mayA mahAvIreNa, anyaizca tIrthakRdbhiH, 'teNaM garagA aMto vaTTA'-te khalu-pUrvoktA narakAH paJcaviMzatilakSanarakAvAsAH, antaH-madhye Abhyantare vRttAH-vRttAkArAH bAhiM cauraMsA-bahirbhAge caturasrA:caturasrAkArAH 'ahe khurappasaMThANasaMThiyA'-adha:-adhobhAge, kSuraprasaMsthAnasaMsthitAH kSuraprasya-prahaNavizeSasyeva saMsthAnam-AkArastIvratAlakSaNaM tena saMsthitAH 'niccadhayAratasA'-nityAndhakAratAmasAH, nityaM-sarvakAlam prakAzAbhAvena andhakArAvRtA ityarthaH, 'vavagayagahacaMdasUranarakkhattajoisiyappahA'-vyapagatagrahacaMdrasUryanakSatrajyotiSkapathA:-vyapagataH-paribhraSTaH grahacandrasUryanakSatrarUpANAm upalakSaNakhAt tArArUpANAJca jyotiSkANAM panthAH mAgoM yebhyaste tathAvidhA ityarthaH, tathAmedavasApUyapaDalaruhiramaMsacikkhilalitANulevaNatalA'- medovasApUtipaTalarudhiramAMsaryazcikkhillaH-kardamastena liptam-upadigdham, anulepanena-paunaH punyAnulepanena upacitaM talaM-bhUmibhAgo yeSAM te tathAvidhAH, ataeva-'asuivIsA'-azumadhya meM, eka lAkha tIsa hajAra yojana meM zarkarAprabhA pRthivI ke nArakA ke paccIsa lAkha nArakAvAsa haiM, aisA maiMne aura sabhI anya tIrthaMkaroM ne nirUpaNa kiyA hai| __ve paccIsa lAkha naraka andara golAkAra haiM, bAhara caukora haiM, nIce khurapA ke samAna tIkhe haiM / prakAza kA abhAva hone ke kAraNa sadaiva aMdhakAra se vyApta rahate haiN| vahAM graha, candramA, sUrya, nakSatra aura upalakSaNa se tArA rUpa jyotiSkoM kA saMcAra nahIM hotA ve meda, carbI, mavAda tathA rudhira aura mAMsa ke kIcaDa ke lepa se punaH punaH lipta tale vAle hote haiM, isa kAraNa azuci aura ghRNAspada haiM yA tathA nIcethI paNa eka hajAra jana bhAgane choDIne madhyamAM eka lAkha trIsa hajAra ejanamAM zarkarA prabhA pRthvInA nArakonA paccIsa lAkha narakAvAsa che. evuM meM ane badhA tIrthakaree nirUpaNa karyuM che. te paccIsa lAkha naraka andara gaLAkAra che. bahAra caturasa che. nIce khurapAnA sarakhA tINa che. prakAzane abhAva hovAnA kAraNe sadaiva aMdhArAthI vyApta rahe che. tyAM graha, candramA, sUrya, nakSatra ane upalakSaNathI tArA rUpa tiSkane saMcAra thato nathI. te meda, cabI, mavAda parU tathA lehI ane mAMsanA kIcaDa lepathI punaH punaH lipta taLavALA hoya che. A kAraNe azuci zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #643 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.9 nairAyekANAM sthAnAni 629 cibIbhatsAH, azucayaH - apavitrAH, bIbhatsAH - atyantajugupsitA visrAvA apakvagandhAH 'paramadubbhigaMdhA' - paramadurabhigandhAH, atyantadurgandhayuktAH, 'kAuagaNivannAbhA' - kApotAgnivarNAbhAH- dhmAyamAnalohAgnivarNakAntayaH 'kakhkhaDa phAsA' -karkazasparzAH, karkazaH - kaThoraH sparzo yeSAM te tathAvidhAH, 'durahiyAsA' - duradhyAsAH, duHkhena adhyAsyante - sahyante iti duradhyAsAH - 'asubhA garagA' - azubhAH narakAH- narakAvAsAH 'azubhA Naragesu veyaNAo' azubhAH narakeSu vedanAH bhavanti, 'ettha NaM'-atra khalu-uparyuktasthale 'sakarappabhApuDhavIneraiyANaM' zarkarA prabhApRthivI - nairayikANAm 'pajjattApajjattagANaM' paryAptAparyAptakAnAm 'ThANA paNNattA' - sthA nAni - svasthAnAni prajJaptAni, 'uvavAraNaM, samugdhAeNaM, sahANeNaM' - upapAtena - upapAtApekSayA samudghAtena - samudvAtApekSayA, svasthAnena - svasthAnApekSayA 'logassa asaMkhejjaibhAge' - lokasya asaMkhyeyabhAge paryAptAparyAptakAH zarkarApramApRthi vIrayikA vartante, 'tattha NaM vahave sakarappabhApuDhavIneraiA parivasaMti'-tatra khalu - pUrvoktasthAneSu bahavaH zarkarA prabhA pRthivInnairayikAH parivasanti, te ca zarkarA - apakva gaMdha vAle haiM, ghora durgandha se yukta haiM, kApota agni ke varNa sarIkhe haiM arthAt dhoMkI jAtI huI lohAgni ke sadRza AbhA vAle haiN| unakA sparza baDA hI kaThora hotA hai, ataeva ve dussaha haiM / ve sabhI naraka azubha haiM aura vahAM kI vedanAeM bhI azubha haiM / inameM zarkarAprabhA ke paryApta aparyApta nArakoM ke svasthAna kahe gae haiM / upapAta kI apekSA, samudghAta kI apekSA aura svasthAna kI apekSA loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM paryApta aura aparyApta zarkarAprabhA ke nAraka rahate haiM / ina pUrvokta sthAnoM meM zarkarAprabhA ke bahutase nAraka nivAsa karate haiM / ve kRSNa varNa, kRSNa AbhA vAle, atyanta utkRSTa romAMcajanaka, bhayAnaka aura trAsotpAdaka haiN| he AyuSman ane ghRNAspada che athavA apakvagaMdhavALA che. gheAra durgandhathI yukta che kapAta agninA raga sarakhAM che. arthAt dhamAtA lAhAgninA sarakhI AbhAvALA che. temanA spa` khUbaja kaThAra hAya che. tethI ja tee duHsahu che. te badhAM naraka azubha che ane tyAMnI vedanAe paNa azubha che. temAM zAprabhAnA paryApta ane aparyApta nArakAnA svasthAna kahelAM che. upapAtanI apekSAe. samuddhAtanI apekSAe ane svasthAnanI apekSAe leAkanA asakhyAtamA bhAgamA paryApta ane aparyApta za`raprabhAnA nAraka rahe che. A pUrvokta sthAneAmAM zarAprabhAnA ghaNA nAraka nivAsa kare che. teo kRSNuvA, kRSNu mAbhAvAgA. atyanta utkaTa rAmAMca janaka bhayAnaka ane zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #644 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre bhApRthivInairayikAH 'kAlA'-kRSNAH-kRSNavarNAH, 'kAlobhAsA'-kRSNAvabhAsAH gaMbhIralomaharisA'-gambhIralomaharSAH-gambhIraH-atyantotkaTaH, lomaharSaH-romAzvodgamo yeSAM te gambhIralomaharSAH, ataeva 'bhImA,-bhImAH-bhayAnakAH uttAsaNagA' uttrAsanakA:-uttrAsajanakAH, 'paramakiNhA'-paramakRSNA:-atyanta kRSNavarNAH, 'vaNNeNaM paNNattA'-varNena-varNApekSayA prajJaptAH prarUpitAH santi, 'samaNAuso ! he zramaNAyuSman ! 'te NaM niccaM bhItA'-te khalu-paryAptAparyAptakAH zarkarAprabhApRthivInairayikAH, nityaM-sarvakAlam, bhItAH-bhayabhItAstiSThanti, 'nicca tatthA'-nityaM-sarvakAlam trastAH-trAsayuktAH, 'niccaM tasiyA'-nityaM-sarvakAlaM --trAsitAH-trAsaM prApitAH, 'niccaM udhiggA'-nityaM satatam udvignA:-udvega vantaH, 'niccaM paramamasuhasaMbaddhaM garagabhayaM'-nityaM-sarvakAlam paramamazubham-atyantAniSTam, sambaddham-anubaddhaM madhye vicchedavarjitaM narakabhayam 'paccaNubhavamANA' -pratyanubhavantaH- pratyekamanubhavantaH 'viharaMti'-viharanti-tiSThanti ||suu 09 // mUlam-kahi NaM mate ! vAluyappabhApuDhavIneraiyANaM pajattApajjattagANaM ThANA paNNattA ? kahi NaM bhaMte ! vAluyappabhApuDhavIneraiyA parivasati ? goyamA ! vAluyappabhApuDhavIe aTrAvIsuttara joyaNasayasahassabAhallAe uri ega joyaNasahassaM ogAhitA, heTA cegaMjoyaNasahassaM vajjittAmajhe chavvIsuttara joyaNasahasse, ettha NaM vAluyappabhAneraiyANaM pannarasanirayAvAsasaya. sahassA bhavaMtIti makkhAyaM / te NaM NaragA, aMto vaTTAvAhiM cauraMsA, ahe khurappasaMThANasaMThiyA, niccaMdhayAratamasA, vavagayagahacaMdasUranakkhattajoisiyapahA, meyavasA pUyapaDalaruhiramaMsacikkhillalittANulevaNatalA, asuivIsA, paramadunbhigaMdhA, kAuyaazramaNa ! ve varNa kI apekSA se paramakRSNa kahe gae haiN| ve nAraka sadaiva bhayabhIta rahate haiM, sadaiva trAsayukta hote haiM, sadaiva trAsa ko prApta rahate haiM, sadaiva udvegayukta rahate haiM aura nirantara bane rahane vAle atyanta azubha narakabhaya kA anubhava karate hue vahAM rahate haiM // 9 // trAtpAdaka che. te AyuSyanuM zramaNa ! teo varNanI apekSAe parama kRSNa kahelAM che te nArako sadeva bhayabhIta rahe che. sadaiva udvega yukta rahe che ane niraMtara bananArA atyanta azubha naraka bhayane anubhava karatA thakA tyAM rahe che chellA zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #645 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 631 prameyabodhinI TIkA f. pada 2 sU.10 nairayikANAM sthAnAni gaNivannAbhA, kakkhaDaphAsA, durahiyAsA asubhA NaragA, asubhA ragesu veyaNAo, ettha NaM vAluyappabhApuDhavIneraiyANaM pajjatApajattagANaM ThANA paNNattA, uvavAeNaM loyassa asaMkhejjai bhAge, samugdhAeNaM loyassa asaMkhejjaibhAge, saTTANeNaM loyassa asaMkhejaibhAge, tattha NaM bahave vAluyappabhApuDhavIneraiyA parivasaMti - kAlA kAlobhAsA gaMbhIra lomaharisA bhImA uttAsaNagA paramakiNhA vaNaM paNNattA samaNAuso ! / te NaM niccaM bhIyA niccaM tatthA, niccaM tasiyA, niccaM ubviggA niccaM paramamasuhasaMbaddhaM NaragabhayaM paJcaNubbhavamANA viharaMti // sU0 10 // chAyA - kutra khalu bhadanta ! vAlukAprabhApRthivInairayikANaM paryAptAparyAptakAnAM sthAnAni prajJaptAni ? kutra khalu bhadanta ! vAlukA prabhApRthivI nairayikAH parivasanti ? gautama ! vAlukAprabhApRthivyA aSTAviMzatyuttara yojanazatasahasravA halyAyA upari ekaM yojanasahasramavagAhya, adhazcaikaM yojanasahasraM varjayitvA madhye par3aviMza zabdArtha - (kahi NaM bhaMte ! bAluyappabhA puDhavIneraiyANaM pajjattApajjatANaM ThANA paNNattA ?) he bhagavan ! vAlukAprabhA pRthivI ke paryApta aura aparyApta nArakoM ke sthAna kahA~ kahe gae haiM ? ( kahi NaM bhaMte ! vAluyApuDhavIneraiyA parivasaMti ?) he bhagavan ! vAlukAprabhA ke nAraka kahAM nivAsa karate haiM ? (goyamA ! vAluyaSpabhApuDhavIe aTThAvIsuttarajoyaNasaya sahassabAhallAe) he gautama ! eka lAkha aTThAIsa hajAra yojana moTI vAlukAprabhA pRthivI ke (uvariM) Upara ke ( egaM joyaNasahassaM) eka ejAra yojana (ogAhittA) avagAhana karake (heTThA cegaM joyaNasahassaM vajittA) aura nIce eka hajAra yojana choDakara (majjhe zabdArtha - (kahiNaM bhaMte! vAluyappabhA puDhavI neraiyANaM pajjattA pajjattANaM ThANA paNNattA ?) De bhagavana vAsupralA pRthvInA paryApta bhane aparyApta nArana sthAna yAMsAM che ? ( kahiNaM bhaMte ! vAluyappabhA puDhavI neraiyA parivasaMti !) lagavan vAluThApralAnA nA24 nivAsa ure che ? (goyamA ! vAluyappabhA puDhavIe aTThAvIsuttarajoyaNasayasaharasabAhallAe) he gautama! ye sAtha dhyAvIsa lAkha aThyAvIsa (ega joyaNasahassaM ) unnara yonjana moTI vAhAyalA pRthvInA ( uvariM) uparanA yeu hunnara yeonna (ogAhittA) bhavagAhana rIne (heTThA cegaM joyaNasahassaM zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #646 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 632 prajJApanAstre tyuttarayojanasahasre, atra khalu bAlukAprabhApRthivI nairayikANAM paJcadazanarakAvAsazatasahasrANi bhavantItyAkhyamam / te khalu narakA anto vRttAH, bahizcaturasrAH, adhaH kSurapra saMsthAnasaMsthitAH, nityAndhakAratAmasAH, vyapagatagrahacandrasUranakSatra jyotiSkapathAH, bhedavasA pUtipaTalarudhiramAMsa kardamaliptAnulepanatalAH, azucivisrAH paramadarabhigandhAH kApotAgnivarNAbhAH karkazasparzAH duradhyAsAH, azubhA narakaSu vedanAH, atra khalu vAlukAprabhA pRthivI naira vikANAM paryAptAparyAptakAnAM sthAnAni prajJatAni / upapatena lokasyAsaMkhyeyabhAge, samudaghAtena lokasyAsaMkhyeyabhAge, svasthAnena lokasyAsaMkhyeyabhAge, tatra khala bahavo vAlukAprabhApRthivInairayikAH parivasanti - kAlAH kAlAvabhAsAH gambhIralomaharSAH bhImAH uttrAsanakAH paramakRSNA varNena prajJaptAH zramaNAyuSman ! / te khalu nityaM bhItAH, nityaM trastAH, nityaM trAsitAH, nityamudvignAH, nityaM paramAsukhasambaddhaM narakabhayaM pratyanubhavanto viharanti / / sU0 10 // TIkA - atha paryAptAparyAptikavAlukAprabhApRthivInairayikANAM sthAnAdikaM prarUpayitumAha- 'kahi NaM bhaMte ! bAluyappabhApuDhavI neraiyANaM' - he bhadanta ! kutra khalu vAlukAprabhA pRthivI nairayikANAm 'pajjattApajjattagANaM' - paryAptAparyAptakAnAm chabbIsuttara joyaNasahasse) bIca meM eka lAkha chabbIsa hajAra yojana bhAga meM ( ettha NaM) yahAM (vAluyappabhApuDhavIneraiyANaM) vAlukAprabhA pRthvI ke nArakoM ke (pannarasa nirayAsa sayasahassA) pandraha lAkha nArakAvAsa ( bhavatIti makkhAyaM) hote haiM, aisA kahA hai (te NaM NaragA) ve naraka (aMto vahA ) bhItara se gola haiM ityAdi pUrvavat // 10 // TIkArtha- aba vAlukAprabhA pRthivI ke paryApta aura aparyApta nArakoM ke sthAna Adi kI prarUpaNA kI jAtI hai / gautama svAmI prazna karate haiM- bhagavan ! vAlukAprabhA pRthivI ke paryApta aura aparyApta nArakoM ke sthAna kahAM kahe haiM ? isI ko spaSTa karane ke lie kahA- bhagavan prathivI ke nAraka kahAM nivAsa karate haiM ? he bhagavAn ne vAlukAprabhA vajjittA) ane nIce the? innara yojana choDIne (majjhe chavvIsuttarajoyaNasayasahasse) pathabhAM the sAtha chabvIsa Dumara yojana lAgabhAM (etthaNaM) aDIM (vAyA puDhavI neraiyANaM) vAsupralA pRthvInA naar| ( pannarasanirayAvAsasayasahassA) paMDha2 lAkha nArAvAsa ( bhavatIti makkhAyeM) thAya che sebha 4 che (teNaM ragA) te 24 (aMto vaTTA) arathI goNa che. ityAdi zabdArtha pUrvavat // 10 // TIkA-have vAlukAprabhA pRthvInA paryApta ane aparyApta nArakAnA sthAna AdinI prarUpaNA karAya che. zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #647 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.10 nairayikANAM sthAnAni 'ThANA paNNattA'-sthAnAni-svasthAnAni prajJaptAni ? prarUpitAni ? santi, tadeva prakArAntareNa sphuTayitumAha-'kahiNaM bhaMte ! vAluyappabhApuDhavIneraiyA parivasaMti ?' he bhadanta ! kutra khalu-kasmin pradeze vAlukAprabhApRthivInairayikAH parivasaMti ? bhagavAnAha-'goyamA' he gautama ! 'vAluyadhyabhApuDhavIe'-vAlukAprabhASathivyAH, "aTThAvIsuttarajoyaNasayasahassabAhallAe' aSTAviMzayuttarayojanazatasahasrabAhalyAyAH aSTAviMzatisahasrAdhikalakSayojanavistArAyAH upari' upari-UrzvabhAge ega joyaNasahassaM ogAhittA'-ekaM yojanasahasram avagAhya 'heTThA cegaM joyaNasahassaM vajjittA'-adhazca-adhastAt ekaM yojanasahasraM varjayitvA 'majjhe chabbIsuttara joyaNasayasahasse'-madhye-madhyabhAge, paiviMzatyuttarayojanazatasahasre-paiviMzatisahasrAdhikalakSayojanemu ettha NaM'-atra khalu-uparyuktasthale 'bAluyappabhApuDhavI neraiyANaM'-vAlukAprabhApRthivInairayikANAm 'pannarasa nirayAvAsasayasahassA' - paJcadaza narakAvAsazatasahasrANi-paJcadazalakSanarakAvAsAH, 'bhavaMtIti makkhAyaM' bhavantItyAkhyAtaM mayA mahAvIreNa, anyaistIrthakRdbhizca, 'teNaM NaragA aMto vaTTA'te khalu-pUrvoktAH, narakAH-paJcadazalakSanarakAvAsAH, anto-madhye-Abhyantare ityarthaH vRttAH-vRttAkArAH, 'bAhiM ca uraMsA' bahirbhAge caturasrA:-caturasrAkArAH, 'ahe khurappasaMThANasaThiyA'- adhaH-adhobhAge kSuraprasaMsthAnasaMsthitAH-kSuraprasyauttara diyA-eka lAkha aTThAIsa hajAra yojana moTI vAlukAprabhA pRthvI ke Upara ke eka hajAra yojana aura nIce se bhI eka hajAra yojana bhUbhAga ko choDakara bIca meM jo eka lAkha chabbIsa hajAra yojana bhUmi bhAga hai, usameM vAlukAprabhA ke nArakoM ke pandraha lAkha nArakAvAsa haiM, aisA maiMne tathA anya tIrthakaroM ne bhI kahA hai| ve nAraka arthAt nArakAvAsa bhItara se golAkAra haiM, bAhara se zrI gautamasvAmI prazna kare che- he bhagavana vAlukAprabha pRthvInA paryApta ane aparyApta nArakanA sthAna kayAM kahyAM che? tene spaSTa karavAne mATe pharIthI kahyuM he bhagavana ! vAlukAprabhA pRthivInA nAraka kayAM nivAsa kare che ? zrI bhagavAne uttara Ape-eka lAkha ayAvIsa hajAra yojana miTI vAlukAprabha pRthvInA uparanA eka hajAra jana ane nIcethI paNa eka hajAra jana bhUbhAgane cheDIne vacamAM je eka lAkha chavvIsa hajAra jana bhUmi bhAga che, temAM vAlukAprabhAnA nAnA paMdara lAkha nArakAvAse che. ema meM tathA anya tIrthakaree paNa kahyuM che te naraka athavA narakAvAsa aMdarathI goLAkAra che, bahArathI carasa che. pra0 80 zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #648 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 634 prajJApanAstre praharaNa vizeSasyeva saMsthAnam-tIkSNatAlakSaNa AkArastena saMsthitAH-vyavasthitAH tathAvidhA ityarthaH, 'niccaMdhayAratamasA'-nityAndhakAratAmasAH, nityaM-sarvakAlaM tamasA prakAzAbhAvena andhakArAvRtA ityarthaH 'vavagayagahacaMdasUranakkhattajoisappahA' -vyapagatagrahacaMdrasUryanakSatrajyotiSkapathAH-vyapagataH-paribhraSTaH, graha candra sUrya nakSatrarUpANAM tArArUpANAzca jyotiSkAgAM-panthAH-mArgoM yebhyaste tathAvidhA ityarthaH, 'medavasApUyapaDalaruhiramaMsacikkhillalittANulevaNatalA'-medovasApUtipaTalarudhiramAMsacikkhillaliptAnulepanatalAH- medovasApUtipaTalarudhiramAMsairyazcikhilla:-kardamastena liptam-upadigdham, anulepanena-sakalliptasya paunaH punyopalepanena upacitam,talam-adhobhUmibhAge yeSAM te tathAvidhAH, 'asui. vIsA'-azucibIbhatsAH, azucayaH-apavitrAH, bIbhatsAH-atyanta jugupsitAH visrAvA-apakvagandhayuktA iti tadarthaH, 'paramadubbhigaMdhA'-paramadurabhigandhAHatyantadurgandhayuktAH, 'kAuagaNivannAbhA'-kApotAgnivarNAbhA:-mAyamAna lohAgnivarNakAntayaH 'kakkhaDaphAsA'-karkazasparzAH-karkazaH-atyantakaThoraH sparzI yeSAM te karkazasparzAH, "durahiyAsA'-duradhyAsAH, duHkhena adhyAsyante sahyante iti duradhyAsAH, duHsahA ityarthaH, 'asubhA NaragA' -azubhA narakAH-pUrvoktanarakAvAsA, 'asubhA Naragesu veyaNAo'-azubhA narakeSu vedanA, bhavanti, 'ettha NaM'-atra khalu -uparyuktasthale 'vAlayappabhApuDhavIneraiyANa'-vAlukAprabhApRthivInairayikANAm, caukora haiM aura nIce kSurapra nAmana zastra ke samAna-tIkSNa hai / ve sadaiva prakAza kA abhAva hone se aMdhakAramaya rahate haiN| vahAM graha, candra, sUrya, nakSatra Adi jyotiSka nahIM haiM / ve bheda, carbI, mavAda, rudhira aura mAMsa ke kIcaDa ke lepa se lipta talabhAga vAle haiM / azuci aura bIbhatsa haiM yA apakva gaMdha se yukta haiM, ghora durgandha vAle haiN| kApota agni ke raMga ke haiM arthAt dhauM kI jAtI huI lohAgni ke samAna varNa vAle haiM / unakA sparza atyanta hI kaThora hai, ve dussaha haiM / isa prakAra ve naraka azubha haiM aura vahAM kI vedanAeM bhI azubha haiM / ane nIce sura, astrAnA sarakhAM tINa che. teo sadaiva prakAzano abhAva hovAthI aMdhakAra maya rahe che. tyAM graha. candra, sUrya, nakSatra Adi tiSka nathI hatAM. teo meda cabI, mavAda parU lehI ane mAMsanA kIcaDanA lepathI lisa taLabhAgavALA che. azuci ane bIbhatsa che ema apakava gaMdhathI yukta che. ghera dudhavALA che. kApata agninA raMganA che arthAta dhamelA hAgninA samAna raMgavALA che. temane sparza atyanta kaThera hoya che. teo dusaha che. AvI jAtanA te narake azubha che ane tyAMnI vedanAo paNa azubha che. zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #649 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.10 nairayikANAM sthAnAni 'pajjattApajjattagANa'-paryAptAparyAptakAnAm 'ThANA' paNNattA' --sthAnAni-svasthAnAni prajJaptAni-prarUpitAni santi, 'uvavAeNaM loyassa asaMkhejjaibhAge'-upapAtena-upapAtApekSayA lokasyAsaMkhyeyabhAge, 'samugdhAeNaM loyassa asaMkhejjaibhAge' samudghAtena lokasya asaMkhyeyabhAge-asaMkhyeyatame bhAge itmarthaH 'sahANeNaM loyassa asaMkhejjaibhAge'-svasthAnena-svasthAnApekSayA lokasya asaMkhyeyabhAge-asaMkhyeyatame bhAge ityarthaH 'tattha NaM bahave vAluyappabhApuDhavIneraiyA paricasaMti'-tatra khalu-uparyuktasthAne bahavo bAlukAprabhApRthivInairayikAH parivasanti, te ca nairayikAH kAlA'-kRSNAH 'kAlobhAsA' -kRSNAvabhAsA:-atyantakRSNavarNakAntayaH, ata eva 'gaMbhIraloharisA'- gambhIralomaharSAH-gambhIraH -atIvotkaTaH, darzanena lomaharSaH-romAJcodgamo yebhyaste tathAvidhAH, ataeva 'bhImA-bhayaGkarAH 'uttAsaNagA'-atIva trAsotpAdakAH 'paramakRSNAH -atIva kRSNavarNAH, 'vaNNeNaM paNNattA' varNena-varNApekSayA prajJaptAH 'samaNAuso!' he zramaNAyuSman ! 'teNaM niccaM bhItA' te khalu nairayikAH nityaM-- sarvakAlaM bhItAH-bhayayuktAstiSThanti, 'NiccaM tatthA'-nityaM-sarvakAlaM trAsitAH ____ uparyukta sthAnoM meM vAlukAprabhA pRthivI ke paryApta aura aparyApta nArakoM ke sthAna kahe gae haiM / upapAna kI apekSA loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM, samudghAta kI apekSA loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM aura svasthAna kI apekSA bhI loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM hote haiN| vahAM vAlukAprabhA pRthivI ke bahuta-se nAraka rahate haiM / ve nAraka jIva kAle haiM, atyanta kAlo kAnti vAle haiM, ataeva una ko dekhane mAtra se utkRSTa romAMca ho AtA hai / ve bhayaMkara aura tIvra trAsajanaka hote haiM / he AyuSmana zramaNa ! ve varNa se atyanta hI kRSNa hote haiM / ve nAraka nirantara bhayayukta rahate haiM, sarvadA trAsayukta bane rahate haiM aura unheM sadaiva trAsa pahuMcAyA nirantara rahatA hai-ve Apasa meM bhI eka dUsare ko uparyukta sthAnamAM vAlukAprabhA pRthvInA paryApta ane aparyApta nArakenA sthAna kahelAM che. upapAtanI apekSAe lekanA asaMkhyAtamA bhAgamA, samudra ghAtanI apekSAe lekanA asaMkhyAtamA bhAgamAM ane svasthAnanI apekSAe paNa lekanA asaMkhyAtamA bhAgamAM thAya che. tyAM vAlukAprabhA pRthvInA ghaNA nAraka rahe che. te nAraka jIva kALA che. atyantakALI kAntivALA che. tethI ja temane jevA mAtrathI utkRSTa romAMca thaI Ave che. teo bhayaMkara ane tIvra trAsa janaka hoya che. he Ayumana zramaNa ! teo raMge khUbaja kRSNa hoya che. teo (nAra) nirantara bhayayukta rahe che, sarvadA trAsa yukata rahe che. ane zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #650 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre -trAsa prApitAH parasparaM, paramAdhArmikai, 'niccaM uciggA'-nityaM satatamudvignAH-udvegavantastiSThanti, 'niccaM paramamamuhaM saMbaddhaM NaragabhayaM'-nityamsarvakAlam, paramAsukhasambaddham-atyaMtaduHkhAnubaddham antarAvyavacchedarahitaMnarakabhayam, 'paJcaNubhavamANA' -pratyanubhavantaH-pratyekaM vedayamAnAH 'viharaMti'viharanti-tiSThanti ||muu0 10 // mUlam -kahiNaM bhaMte ! paMkappabhApuDhavIneraiyANaM pajjattApajjattagANaM ThANA paNNattA ? kahi NaM bhaMte! paMkappabhApuDhavI neraiyA parivasaMti ? goyamA ! paMkappabhApuDhavIe vIsuttarajoyaNasayasahassabAhallAe uvari egaM joyaNasahassaM ogAhittA heTrA cegaM joyaNasahassaM vajittA majjhe aTArasuttare joyaNasayasahasse, tattha NaM paMkappabhApuDhavoneraiyANaM dasanirayAvAsasayasahassA bhavaMtIti mkkhaay| te NaM NaragA aMto vahA,, bAhiM cauraMsA, ahe khurappasaMThANasaMThiyA niccaMdhayAratamasA vavagayagahacaMdasUranakkhattajoisiyapahA, meyavasApUyapaDalaruhiramaMsacivikhallalittAgulevaNatalA asuivIsA paramadunbhigaMdhA kAuya aga NivannAbhA kakkhaDapphAsA durahiyAsA asubhA NaragA, asubhA Naragesu veyaNAo, ettha NaM paMkappabhApuDhavIneraiyANaM pajattA. pajjattagANaM ThANA paNNatA / uvavAeNaM loyassa asaMkhejjai bhAge, samugghAeNaM loyasta asaMkhejaibhAge, saTANeNaM loyassa asaMkhejjaibhAge, tattha NaM bahave paMkappabhApuDhavIneraiyA parivasaMti-kAlA kAlobhAsA gaMbhIra lomaharisA bhImA uttAsaNagA satAte rahate haiM aura paramAdhArmika deva bhI unheM satAte rahate haiM, isa kAraNa ve nirantara udvigna bane rahate haiN| sadaiva cAlU rahane vAle atyanta duHkhamaya narakabhaya kA anubhava karate rahate haiM // 10 // teone haMmezA trAsa pahoMcADavAmAM Ave che-teo ApasamAM paNa eka bIjAne satata satAve che ane paramAdhArmika deva paNa teone satAvyA kare che. te kAraNe teo nirantara udvigna thaI rahe che. sadaiva cAlu rahevAvALA ane atyanta duHkhamaya narakAgAranA bhayane anubhava karyA kare che. je 10 che zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #651 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.11 rayikANAM sthAnAni 637 paramakiNhA vaNNeNaM paNNattA smnnaauso!| teNaM niccaM bhIyA, nicca tatthA, niccaM tasiyA, niccaM uviggA, niccaM paramamasuhasaMbaddhaM NaragabhayaM paccaNubhavamANA viharaMti ||suu0 11 // chAyA-kutra khalu bhadanta ! paGkaprabhA pRthivInairayikANAM paryAptakAnAM sthA. nAni prajJaptAni ? kutra khalu bhadanta ! paGkaprabhA pRthivInairayikAH parivasanti ? gautama ! paGkaprabhApRthivyA viMzatyuttaroyojanazatasahasrabAhalyAyA upari ekaM yojanasahasramavagAhya, adhazcaikaM yojanasahasraM varjayitvA madhye aSTAdazottare yojanazatasahasra, atra khalu paGkaprabhApRthivInairayikANAM daza nirayAvAsazatasahasrANi bhava zabdArtha-(kahi NaM bhaMte ! paMkappabhApuDhavIneraiyANaM pajjattApajattagANaM ThANA paNNattA ?) bhagavan ! paMkaprabhA ke paryApta aura aparyApta nArakoM ke sthAna kahAM kahe haiM ? (kahi NaM bhaMte ! paMkappabhA puDhavIneraiyA parivasaMti ?) he bhagavan ! paMkaprabhA ke nAraka kahAM rahate haiM ? (goyamA ! paMkappabhApuDhavIe vIsuttarajoyaNasayasahassavAhallAe) he gautama ! eka lAkha vIsa hajAra yojana moTI paMkaprabhA ke (uvariM egaM joyaNasahassaM) Upara kAeka hajAra yojana (ogAhittA) avagAhana karake (hiTThA cegaM joyaNasahassaM vajjittA) nIce eka hajAra yojana choDakara (majhe) madhya meM (aTThArasuttare joyaNasayasahasse) eka lAkha aThAraha hajAra yojana meM (ettha NaM) yahAM (paMkappabhApuDhavIneraiyANaM) paMkaprabhA pRthivI ke nArakoM ke (dasa nirayAvAsasayasahassA) daza lAkha narakAvAsa (bhavaMtIti makkhAyaM) haiM aisA kahA hai|shess zabdArtha pUrvavat // 11 // 12 -(kahi NaM bhaMte ! paMkappabhA puDhavI neraiyANaM pajjattApajjattagANaM ThANA paNNatA ?) bhagavana ! 54pramAnA paryApta mane 255ryAta nAnA sthAna 4yAM 4yAM // cha ? (kahi NaM bhaMte ! paMkappabhA puDhavI neraiyA parivasaMti ?) hu bhagavan ! 54prasAnA nA24 4yA cha ? (goyamA ! paMkappabhA puDhavIe vIsuttarajoyaNasayasahassa bAhallAe) hu gautama! 3 sAtha vIsa 12 yona moTI 54prmaan| (ucariM ega joyaNasahassa) 752 se 12 yApana (ogAhittA) magAina 4zane (hiTThA ceMge joyaNasahassaM vajjittA) niiyn| ye 9002 yoni tyane (majjhe) bhayamA (aTThArasuttare joyaNasayasahasse) me // 2142 12 yonimA (etthaNaM) mI (paMkappabhA puDhavI neraiyANaM) 54mA pRthvInA nAnI (dasanirayAvAsasayasahassA) 422sApa nA24vAsa (bhavaMtIti makkhAya) ke sema kahyuM che zeSa zabdArtha pUrvavat che 11 che zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #652 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre ntItyAkhyAtam / te khalu narakA antovRttAH, bahizcaturasrAH, adhaH kSuraprasaMsthAnasaMsthitAH, nityAndhakAratAmasA vyapagatagrahacandrasUranakSatrajyotiSikapathAH medavasApUtipaTalarudhiramAMsakardamaliptAnulepanatalA azucivitrAH paramadurabhigandhAH kApotAgnivarNAbhAH, karkazasparzA duradhyAsAH, azubhA narakAH, azubhA narakeSu vedanAH, atra khalu paGkaprabhApRthivInairayikANAM paryAptAparyAptakAnAM sthAnAni prajJaplAni / upapAtena lokasyAsaMkhyeyabhAge, samudghAtena lokasyAsaMkhyeyabhAge, svasthAnena lokasyAsaMkhyeyabhAge, tatra khalu bahavaH paGkaprabhApRthivInairayikAH parivasanti, kAlAH, kAlAvabhAsA gambhIralomaharSA bhImA uttrAsanakAH paramakRSNA varNena prajJaptAH zramaNAyuSman ! te khalu nityaM bhItAH, nityaM trastAH, nityaM trAsitAH, nityamudvignAH, nityaM paramAsukhasambaddhaM narakabhayaM pratyanubhavanto viharanti ||suu.011|| ___TIkA-atha paryAptAparyAptakapaGkaprabhApRthivI nairayikANAM sthAnAdikaM prarUpayituM gautamaH pRcchati-'kahi NaM bhaMte ! paMkappabhApuDhavIneraiyANaM'-he bhadanta ! kutra khalu-kasmin pradeze paGkaprabhA pRthivInairayikANAm 'pajjattApajjattagANaM' paryAptAparyAptakAnAm 'ThANA paNNattA ?' sthAnAni svasthAnAni prajJaptAni prarUpitAni santi ! tadevaM vispaSTayituM prakArAntareNa pRcchati-'kahiNaM bhaMte ! paMkappabhApuDhavI. neraiyA parivasaMti ?' he bhadanta ! kutra khalu-kasmin sthale paGkaprabhApRthivInairayikAH parivasanti ? bhagavAnuttarayati-'goyamA !' he gautama ! 'paMkappabhA puDhavIe' paGkaprabhApRthivyAH 'vIsuttarajoyaNasayasahassabAhallAe' vizatyuttarayojanazatasahasrabAhalyAyAH-viMzatisahasrAdhikalakSayojanavistArAyAH 'uri' upari-Urdhvadeze 'egaM joyaNasahassamogAhittA' ekaM yojanasahasraM varjayikhA, 'majjhe aTThAramuttare ____TIkArtha-aba paMkaprabhA ke paryApta aura aparyApta nArakoM Adi kI prarUpaNA karate haiM / gautama svAmI ne prazna kiyA-bhagavan ! paryApta aura aparyApta paMkaprabhA ke nArakoM ke sthAna kahAM kahe gae haiM ? isI prazna ko spaSTa karate haiM-bhagavan ! paMkaprabhA ke nAraka kisa jagaha rahate haiM ? bhagavAn uttara dete haiM-he gautama ! paMkaprabhA pRthivI kI moTAI eka lAkha aura vIsa hajAra yojana kI hai| usake Upara kA eka hajAra TIkA-have paMkaprabhAnA paryApta ane aparyApta nArakanA sthAna AdinI prarUpaNA kare che. zrI gautamasvAmIe prazna karyo bhagavana ! paryApta ane aparyApta paka prabhAnA nArakanA sthAna kayAM kahelAM che ? A praznane spaSTa kare che bhagavAna ! paMkaprabhAnA nAraka kaI jagyAmAM rahe che ? zrI bhagavAna uttara Ape che-he gautama! paMkaprabhA pRthivInI moTAI eka lAkha ane vIsa hajAra jananI che. tenI upara eka hajAra ane nIce zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #653 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.11 nairayikANAM sthAnAni 639 joyaNasayasahasse' madhye-madhyabhAge, aSTAdazottare yojanazatasahasre-aSTAdazAdhikalakSayojaneSu 'ettha NaM' atra khalu uparyuktasthAne 'paMkappabhA puDhavI neraiyANaM dasanirayAvAsasayasahassA' caturtha paGkaprabhApRthivI nairayikANAm daza nirayAvAsazatasahasrANi-dazalakSanarakAvAsAH, 'bhaktItimakkhAyaM bhavantItyAkhyAtaM mayA mahAvI reNa, anyaizca tIrthadbhiH , 'te NaM NaragA aMto bahA' te khalu pUrvoktA narakAH-dazalakSanarakAvAsAH, antaH-madhye-Abhyantare vRttAkArAH, 'bAhiM cauraMsA' bahirbhAge caturasrA:-caturasrAkArAH 'ahe khurappasaMThANasaMThiyA' adhaH-ayastAt kSuraprasaMsthAna saMsthitA:-kSuraprasya-praharaNavizeSasyeva saMsthAnam tIkSNatAlakSaNa AkArastena saMsthitAH-vyavasthitAH, 'niccaMdhayAratamasA' nityAndhakAratAmasA:-atyantAndhakArAvRtAH 'vavarAyagahacaMdasUranakkhattajoisiyapahA' vyapagatagrahacandrasUryanakSatrayotiSkapathAH-vyapagataH-paribhraSTaH, grahacandrasUryanakSatrarUpANAM tArArUpANAJcajyotiSkANAM panthAH-mArgoM yebhya ste tathAvidhA ityarthaH, 'medovasApUyapaDalaruhiramaMsacikkhillalittANulevaNatalA' medovasApUtipaTalarudhiramAMsacikkhillaliptAnulepanatalAH-bhedovasApUtipaTalarudhiramAMsairyazcikkhilla:-kardamastena liptaM -bhUmibhago yeSu tathAvidhAH, ata eva 'asuivIsA' azucibIbhatsA:-azucayaHapavitrAH bIbhatsA:-atyantajugupsitAH, visrA vA apakvagandhayuktAH, 'paramayojana aura nIce kA bhI eka hajAra yojana bhAga choDakara bIca meM jo eka lAkha aura aThAraha hajAra yojana kA sthAna hai, usameM paMkaprabhA ke daza lAkha nArakAvAsa haiM, aisA maiMne tathA anya tIrthaMkaroM ne bhI kahA hai| ve dasa lAkha nArakAvAsa andara se golAkAra haiM, bAhara se caukora haiM aura nIce kSaraNa nAmaka zastra ke samAna tIkSNa AkAra-svarUpa vAle haiN| ve sadaiva aMdhakAra se AvRta rahate haiM, vahAM graha, candramA, sUrya, nakSatra Adi jyotiSkoM kA saMcAra nahIM hai / meda, cIM, mavAda, rudhira aura mAMsa ke kIcaDa se unakA talabhAga anulipta rahatA hai, isa kAraNa ve apavitra aura vIbhatsa bane rahate haiM yA vitra arthAt eka hajAra jana bhAga tyajIne vacamAM je eka lAkha ane aDhAra hajAra jananuM sthAna che, temAM paMkaprabhAnA nArakone daza lAkha nArakAvAsa che. evuM meM tathA anya tIrthakaroe kahyuM che. te daza lAkha nArakAvAsa aMdarathI goLAkAra che, bahArathI cerasa che ane nIce surapra nAmanA zastranA samAna tIhaNa arthAt astrA jevA AkAravALA che. teo sadeva andhakArathI AvRtta rahe che, tyAM graha, candramAM, sUrya, nakSatra tArA Adi tiSkane saMcAra che nahi. meda. cabI. mavAda, lehI ane mAMsanA kI caDathI teno tala bhAga anulipta rahe che, ethI teo apavitra ane bIbhatsa zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #654 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 640 prajJApanAstre dubhigaMdhA'-paramadurabhigandhAH-atyantadurgandhayuktAH, 'kAu agaNivannAbhAH' kApotAgnivarNAbhAH-mAyamAnalohAgnivarNAbhAH, 'kakkhaDaphAsA'-karkazasparzA:karkazaH-atyantakaThoraH sparDI yeSAM te karkazasparzAH, 'durahiyAsA'-duradhyAsA:duHkhena adhyAsyante-sahyante iti duradhyAsAH, duHsahAH, ityarthaH, 'astubhA NaragA' azubhA narakAH-uparyuktadazalakSanarakAvAsAH santi, 'asubhA naragesu veyaNAo' azubhA narakeSu-prAmuktasaMkhyakanarakAvAseSu vedanAH, bhavanti, 'ettha NaM' atra khallu -uparyuktasthale 'paMkappabhApuDhavIneraiyANaM' paGkaprabhApRthivInairayikANAm, 'pajjattApajjattagANaM' paryAptAparyAptakAnAm 'ThANA paNNattA' sthAnAni-svasthanAni prajJaptAni-prarUpitAni santi, "uvabA eNaM loyassa asaMkhejaibhAge'-upapAtena -upapAtApekSayA lokasya-asaMkhyeyabhAge-asaMkhyeyatame bhAge 'samugdhAe NaM loyassa asaMkhejjai bhAge' samudghAtena-samudghAtApekSayA lokasya asaMkhyeya bhAge, 'saTTANeNaM loyassa asaMkhejjai bhAge' svasthAnena-svasthAnApekSayA, lokasya asaMkhyeyabhAge-asaMkhyeyatame bhAge 'tattha gaM' tatra khalu upaapakva gaMdha vAle hote haiN| unameM atyanta badabU hotI hai| ve kApota agni ke varNa vAle arthAt dhoMkI jAtI huI lohAgni ke jaise raMga ke hote haiN| unakA sparza atyanta kaThora hotA hai| ve baDe hI dussaha hote haiM / ve nArakAvAsa azubha hote haiM aura unameM vedanAeM bhI atyanta azubha hotI haiM / isa prakAra ukta daza lAkha nArakAvAsoM meM paMkaprabhA pRthivI ke nArakoM ke sthAna haiN| ve upapAta kI apekSA loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM samudghAta kI apekSA loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM aura svasthAna kI apekSA loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM haiN| ina uparyukta sthAnoM meM paMkaprabhA pRthivI ke bahuta-se nAraka rahate banelA rahe che. agara visa arthAt apakava gaMdhavALAM hoya che. temAM atyanta badabU hoya che. teo kApata agninA raMgavALA arthAtu dhamavAmAM Avela lehAgninA jevA raMganA hoya che. teone sparza atyanta kaThora hoya che. teo khUba ja dussaha hoya che. teo nArakAvAsa azubha hoya che. A rIte ukta daza lAkha nArakAvAsomAM paMkaprabhA pRthvInA nArakanA sthAna che. teo upapAtanI apekSAe lekanA asaMkhyAtamA bhAgamAM. samadughAtanI apekSAe lekanA asaMkhyAtamA bhAgamAM ane svasthAnanI apekSAe paNa lekanA asaMkhyAtamA bhAgamAM che. A uparyukta sthAnamAM paMkaprabhA pRthvInA ghaNA nAraka rahe che. te nAraka kALA che, atyanta kALI kAntivALA che. temane jovA mAtrathI rUvADA ubhAM thaI zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #655 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.12 nairayikANAM sthAnAni yuktasthAneSu 'bahave paMkappabhApuDhavIneraiyA parivasaMti'-bahavaH paGkaprabhApRthivInairayikAH parivasanti, teca nairayikAH 'kAlA' kRSNAH 'kAlobhAsA' kAlAvabhAsAH-atyanta kRSNakAntayaH 'gaMbhIralomaharisA' gambhIralomaharSAH-ganbhIraHatIyotkaTaH darzanena lomaharSaH-romAJcodgamo yebhyaste gambhIralomaharSAH, darzanamAtreNa bhayajanyaromAJcotpAdakA ityarthaH, ata eva 'bhImA' bhImAH-bhayaGkarAH 'uttAsaNagA'-uttrAsanakAH-uttrAsajanakAH, 'paramakiNhA vaNNe NaM paNNattA' varNana -varNApekSayA paramakRSNAH-atyantakRSNavarNAH prajJaptAH prarUpitAH santi, 'samaNAuso !' bho pramaNAyuSman ! 'teNaM niccaM bhIyA' te khalu-paGkaprabhApRthivInairayikAH nityaM-sarvakAlaM bhItAH-bhayavantastiSThanti, 'NiccaM tatthA' nityaM-sarvakAlaM trastAH-trAsayuktA bhavanti, 'NiccaM tasiyA' nityaM-satataM parasparaM trAsitAH -trAsaM prApitAH santi 'NiccaM paramamamuhasaMbaddhaM NaragabhayaM' nityaM-sarvakAlaM paramAsukhasaMbaddham-atyanta duHkhAnuviddhaM madhye vicchedarahitaM narakabhayam 'paJcaNubhavamANA viharaMti'-pratyanubhavantaH-pratyekamanubhavanto viharanti-tiSThanti ||suu011|| mUlam-kahi Ne bhaMte ! dhUmappabhApuDhavIneraiyANaM pajjattApajjattagANaM ThANA paNNatA ? kahi NaM bhaMte ! dhUmappabhApuDhavI. neraiyA parivasaMti ? goyamA ! dhUmappabhApuDhavIe aTArasuttarajoyaNasayasahassabAhallAe uri egaM joyaNasahassaM ogAhittA, heTrA cegaM joyaNasahastaM vajittA majjhe solasuttarajoya. Nasayasahasse, ettha NaM dhUmappabhApuDhavIneraiyANaM tinni nirayAvAsasayasahassA bhavaMtIti makkhAyaM / te NaM NaragA aMto vahA, haiN| ve nAraka kAle haiM, atyanta kAlI kAnti vAle haiM, unako dekhane mAtra se roMgaTe khaDe ho jAte haiM, ve baDe hI bhayaMkara hote haiM, atyanta trAsajanaka haiM, varNa se atyanta kRSNavarNa haiM / he AyuSman zramaNa ! ye nirantara bhayabhIta rahate haiM, nirantara trAsayukta hote haiM, Apasa meM eka dUsare ko trAsa pahuMcAte rahate haiM / nirantara duHkhamaya narakabhaya kA vedana karate rahate haiM / unheM bIca meM kabhI caina nahIM milatI // 11 // jAya che. teo khUbaja bhayaMkara hoya che. atyanta trAsajanaka che. raMge atyanta kRSNavarNana che. he Ayuman zramaNa ! teo nirantara bhayabhIta rahe che. nirantara trAsa yukta hoya che, ApasamAM eka bIjAne trAsa pahoMcADe che. nirantara duHkhamaya narakanuM vedana karyA kare che. temane vacamAM kyAMya cena nathI maLatuM 11 che pra0 81 zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #656 -------------------------------------------------------------------------- ________________ phara prajJApanAstre vAhiM cauraMsA, ahe khurappasaMThANasaMThiyA niccadhayAratamasA vavagayagahacaMdasUranava khattajoisiya pahA, meyavasAya paDalaruhiramaMsacikkhillalittANulevaNatalA asuivIsA paramadubbhigaMdhA kAya agaNivaNNAbhA kakkhaDaphAsA durahiyAsA asubhA NaragA, asubhA Naragesu veyaNAo, ettha NaM dhUmappabhApuDhavIneraiyANaM pajjattApajjattagANaM ThANA paNNattA / uvavAeNaM loyassa asaMkhejjaibhAge, samugdhAeNaM loyassa asaMkhejjaibhAge, saTTANeNaM loyassa asaMkhejjaibhAge, tattha NaM bahave dhUmappabhApuDhavIneraiyA parivasaMti - kAlA kAlobhAsA gaMbhIralomaharisA bhImA uttAsaNagA paramakiNhA vanneNaM paNNattA samaNAuso ! / teNaM niccaM bhIyA, nicca tatthA, niccaM tasiyA niccaM ubviggA niccaM paramamasuhasaMbaddhaM NaragabhayaM paJcaNubbhavamANA viharaMti // sU0 12 // chAyA - kutra khala bhadanta ! dhUmaprabhApRthivI nairayikANAM paryAptAparyAptakAnAM sthAnAni - prajJaptAni ? kutra khala bhadanta ! dhUmaprabhApRthivInairayikAH parivasanti ? gautama ! dhUmaprabhApRthivyA aSTAdazottara yojanazatasahasrabAhalyAyA upari ekaM yoja zabdArtha - ( kahi NaM bhaMte! dhUmappabhApuDhavIneraiyANaM pajjattApajjatagANaM ThANA paNNattA) bhagavan ! dhUmaprabhA pRthivI ke paryApta aura apayasa nArakoM ke sthAna kahAM kahe haiM ? ( kahi NaM bhaMte ! dhUmappabhApuDhavInerahayA parivasaMti ?) bhagavan ! dhUmaprabhA ke nAraka kahAM nivAsa karate haiM ? (goyamA ! dhUmappabhApuDhabIe aTThArasuttara joyaNasayasahassavAhallAe) eka lAkha aThAraha hajAra yojana moTAI vAlI dhUmaprabhA pRthivI ke (joyaNasahassaM ogAhittA) eka hajAra yojana avagAhana karate hAtha - ( kahi NaM bhaMte! dhUmappabhA puDhavIneraiyANaM pajjattApajjattagANaM ThANA paNNattA) he bhagavana ! dhUbhayalA pRthvInA paryApta bhane aparyApta nArInA sthAna ayAM uhyAM che ? (kahi NaM bhaMte ! dhUmappabhA puDhavI neraiyA parivasaMti ?) De lagavan dhUbhaalAnA nA24 yAM nivAsa ure che ? (goyamA ! dhUmappabhA puDhavIe aTThArasuttara joyaNasayasahassabAhallAe) se sAma aDhAra hajAra ceAjana meTAivALI dhUma alA pRthvInA (joyaNasahassaM ogAhettA ) me hunnara yojana bhavagADunA urIne zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #657 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.12 nairayikANAM sthAnAni nasahasramavagAhya, atra khalu dhUmaprabhApRthivInairayikANAM trINi nirayAvAsazatasahasrANi bhavantItyAkhyAtam / te khalu narakA anto vRttAH, bahizcaturasrAH, adhaH kSuraprasaMsthAnasaMsthitA nityAndhakAratAmasA vyapagatagrahacaMdrasUranakSatrajyotiSikapathAH medavasApUtipaTalarudhiramAMsakardamaliptAnulepanatalA azucivisrAHparamadurabhigandhAH kApotAgnivarNAbhAH karkazasparzAH duradhyAsA azubhA narakAH, azubhA narakeSu vedanAH, atra khalu dhUmaprabhApRthivInairayikANAM paryAptAparyAptakAnAM sthAnAni prajJaptAni / upapAtena lokasyAsaMkhyeyabhAge, samudghAtena lokasyAsaMkhyebhAge, svasthAnena lokasyAsaMkhyeyabhAge, tatra khalu bahavo dhUmaprabhApRthivInairayikAH parivasanti-kAlAH kAlAvabhAsA gambhIralomaharSA bhImA uttrAsanakAH parama kRSNAH varNena prajJaptAH zramaNAyuSman ! / te khalu nArakA nityaM bhItAH, nityaMtrastAH, nityaM trAsitAH, nityamudvignAH, nityaM paramAsukhasaMbaddhaM narakabhayaM pratyanubhavanto viharanti // sU0 12 // TIkA-atha paryAptAparyAptakadhUmaprabhApRthivInairayikANAM sthAnAdikaM prarUpayituM gautamaH pRcchati-'kahi NaM bhaMte ! dhUmappabhApuDhavIneraiyANaM' he bhadanta ! kutra khalu-kasmin sthale dhUmaprabhApRthivInairayikANAm, 'pajattApajjattagANaM' paryAptAparyAptakAnAm 'ThANA paNNattA-sthAnAni-svasthAnAni prajJaptAni ? prarUpitAni (heTThA cegaM jAyagasahassaM vajjittA) aura nIce eka hajAra yojana choDa kara (majjhe) madhya meM (solasuttarajoyaNasayasahasse) eka lAkha solaha hajAra yojana meM (ettha ) yahAM (dhUmappabhApuDhavIneraiyANaM) dhUmaprabhA pRthivI ke nArakoM ke (tini nirayAvAsasayasahassA) tIna lAkha nArakAvAsa (bhavaMtIti makkhAyaM) haiM aisA kahA hai / zeSa pUrvavat // 12 // TIkArtha-aba dhUmapabhA pRthvI ke nArakoM ke sthAna Adi kI prarUpaNA kI jAtI hai / gautama svAmI prazna karate haiM-bhagavan ! dhUmaprabhA pRthivI ke paryAsa aura aparyApta nArakoM ke sthAna kahAM haiM ? isI ko (heThA cegaM joyaNasahassaM vajjittA) mane nIye me 9012 yona chIna (majjhe) madhyamA (solasuttarajoyaNasayasahasse) me sAsa sasa 2 yoganamA (etthaNaM) mI (dhUmappamApuDhavIneraiyANa) dhUmapramA pRthvIna nA2nA (tinni nirayAvAsasayasahassA) yA nA24Asa (bhavatIti makkhAya) ke sema kahyuM che zeSa pUrvavat che 12 + TIkArtha-have dhUmaprabhAnA nArakanA sthAna AdinI prarUpaNa karAya che. zrI gautamasvAmI prazna kare che-bhagavana ! dhUmaprabhA pRthivInA paryApta ane aparyAptaka nArakanA sthAna kayA che? tene spaSTa karavAne mATe prakArAntarathI zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #658 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 644 prajJApanAsatre santi ? tadeva vizadayituM prakArAntareNa pRcchati-'kahiNaM bhaMte ! dhUmappabhApuDhavIneraiA parivasati ?' he bhadanta ! kutra khalu-kasmin sthale dhUmaprabhApRthivInairayikAH parivasanti ? bhagavAnuttarayati-'goyamA !' he gautama ! dhUmappabhApuDhavIe' dhUmaprabhApRthivyAH 'aTThArasuttarajoyaNasayasahassabAhallAe'-aSTAdazottarayojanazatasahasrabAhalyAyAH-aSTAdazasahasrAdhika lakSayojanavistArAyAH, 'uvari'upari-UrzvabhAge 'ega joyaNasahassaM ogAhittA' ekaM yojanasahasramavagAya 'heTTA cegaMjoyaNasahassaM vajjittA'-adhazca-adhastAt, ekaM yojanasahasraM varjayitvA 'majjhe solamuttarajoyaNasayasahasse'-madhye madhyabhAge ityarthaH, SoDazottarayojanazatasahasre-poDazAdhikalakSayojaneSu 'ettha NaM' atra khalu-uktasthale 'dhUmappabhApuDhavIneraiyANa'-dhUmaprabhApRthivInairayikANAm, 'tini nirayAvAsasayasahassA'trINi nirayAvAsazatasahasrANi, lakSatrayanarakAvAsAH bhavaMtIti makkhAya'bhavantItyAkhyAtaM mayA-mahAvIreNa, anyaizca tIrthakRdbhiH , 'teNaM NaragA aMto vaTTA' -te khalu pUrvoktAH, narakAH-lakSatrayanarakAvAsAH, antaH-madhye Abhyantare ityarthaH vRttAH-vRttAkArAH, 'bAhiM ca uraMsA' bahirbhAge caturasrA:-caturasrAkArAH 'ahe khurappasaMThANasaMThiyA' -adhaH-adhobhAge kSuraprasaMsthAnasaMsthitA:-kSuraprasya-praharaNavizeSasyeva saMsthAnam-tIkSNatA lakSaNa AkArastena saMsthitAH, 'niccaMdhayAratamasA' -nityAndhakAratAmasA:-atyantAndha kArAvRtAH, 'bavagayagahacaMdasUranakkhattajoispaSTa karane ke lie prakArAntara se prazna kiyA gayA hai-he bhagavan ! dhUmaprabhA pRthivI ke nAraka kahAM nivAsa karate haiM ? bhagavAna uttara dete haiMdhUmaprabhApRthivI eka lAkha aThAraha hajAra yojana moTI hai / usake Upara ke aura nIce ke eka-eka hajAra yojana kSetra ko choDakara madhya ke eka lAkha solaha hajAra yojanoM meM dhUmaprabhA pRthivI ke nArakoM ke tIna lAkha nArakAvAsa haiM, aisA maiMne tathA anya samasta tIrthakaroM ne bhI kahA hai| ve tIna lAkha nArakAvAsa andara se golAkAra haiM, bAhara se caukora haiM aura nIce kSurapra nAmaka zastra ke samAna tIkSNa haiM / sadaiva prazna karAya che-he bhagavana! dhUmaprabhAnA nAraka kayAM nivAsa kare che? zrI bhagavAna uttara Ape che-dhUmaprabhA pRthvI eka lAkha aDhAra hajAra cojana moTI che. tenA uparanA ane nIcenA eka eka hajAra yojana kSetrane cheDIne madhyanA eka lAkha sela hajAra ejanamAM dhUmaprabha pRthvInA nArakanA traNa lAkha nArakAvAsa che, ema meM tathA anya samasta tIrthakaree paNa kahyuM che. te traNa lAkha nArakAvAsa aMdarathI gaLAkAra che, bahArathI cerasa che. ane nIce surapra (sajA) nAmaka zastranA samAna tIrNa che. te badhA sadaiva zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #659 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.12 nairayikANAM sthAnAni siyapahA'-vyapagatagrahacandrasUrya nakSatrajyotiSkapathA:-vyapagataH-paribhraSTaH, grahacandrasUryanakSatrarUpANAm upalakSaNavAt tArArUpANAm jyotiSkANAM panthAH-mArgoMyebhyaste tathA ityarthaH 'medavasApUyapaDalaruhiramaMsacikkhillalittANulevaNatalA'medovasApUtipaTalarudhiramAMsacikkhillaliptAnulepanatalAH, medovasApUtipaTalarudhiramAMsairyazcikkhilla:-kardamastena liptam-upadigdham anulepanena upacitam talaM-bhUmibhAgo yeSAM te tathAvidhAH, ityarthaH, 'asuivIsA'-azucivIbhatsA:azucaya-apavitrAH bIbhatsA:-atyantajugupsitAH, visnAvA-AmagandhayuktAH paramadubhigandhAH-atyanta durgandhayuktAH, 'kAuagaNivaNNAbhA'-kApotAgnivarNAbhAH -mAyamAnalohAgnivarNasadRzAH, 'kakkhaDaphAsA' karkazasparzA:-karkaza:-atyanta kaThoraH sparNI yeSu te karkazasparzAH, 'durahiyAsA'-duradhyAsAH-duHkhena adhyAsyante-sahyante iti duradhyAsAH, duHsahA ityarthaH 'asubhA NaragA'-pUrvoktAH narakatrayanarakAvAsAH, 'asubhA Naragesu veyaNAo' azubhA'narakeSu-pUrvokta narakAvAsepu vedanA bhavanti, 'ettha NaM'-atra khalu-uparyuktasthale 'dhUmappabhApuDhavIneraiyANaM-dhUmaprabhApRthivInairayikANAm, pajattApajjattagANaM'-paryAptAparyAptakAnAm 'ThANA paNNattA'sthAnAni-svasthAnAni prajJaptAni-prarUpitAni santi, 'ubavAeNaM loyassa asaMkheandhakAra se vyApta rahate haiM, kyoMki vahAM graha, candramA, sUrya, nakSatra Adi jyotiSkoM kA abhAva hai| meda, carbI, mavAda, rudhira aura mAMsa ke kIcDa ke lepa se unake talabhAga lipta rahate haiM, ataeva ve atyanta azuci aura bIbhatsa hote haiM athavA apakva gaMdha se yukta haiM / atyanta durgadha yukta haiN| kApota agni ke jaise varNa vAle haiM arthAt dhoM kI jAtI haI lohAgni kI jvAlAoM jaise haiN| unakA sparza bahuta-hI kaThora hai aura ve dussaha haiM / ve sabhI azubha haiM aura vahAM kI vedanAeM bhI atIva azubha haiN| ___ ve nArakAvAsa upapAta kI apekSA loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM, andhakArathI vyApta rahe che, kemake tyAM graha, candra, sUrya nakSatra Adi jetiSkane abhAva che. meda, cabI, mavAra, lehI ane mAMsanA kIcaDanA lepathI temanA taLabhAga lipta rahe che, tethI ja teo atyanta azuci ane bIbhatsa hoya che. athavA apakava gandhathI yukta hoya che. atyanta durgaMdha yukata che. kapota agni jevA raMgavALA arthAt kuMkAtA hAgninI javAlAe jevA che. temane paze ghaNAja kaThora che ane teo dussaha che. teo badhA azubha che ane tyAMnI pIDAo paNa atIva azubha che. te nArakAvAsa upapAtanI apekSAe lokanA asaMkhyAtamA bhAgamAM zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #660 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 646 prajJApanAsUtre jaibhAge'-upapAtena-upapAtApekSayA lokasyAsaMkhyeyabhAge, 'samugghAeNaM loyassa asaMkhejaibhAge'-samudvAtena-samudghAtApekSayA lokasyAsaMkhyeyabhAge, 'sahANeNaM loyassa asaM khejjaibhAge'-svasthAnena-svasthAnApekSayA lokasyAsaMkhyebhAge 'tattha NaM'-tatra khalu-uparyuktasthale 'bahave dhUmappabhApuDhavI neraiyA parivasaMti' bahavo dhUmaprabhApRthivInairayikAH parivasanti, te ca nairayikAH 'kAlA' kRSNAH 'kAlobhAsA' kAlAvabhAsA:-kRSNAvabhAsAH, 'gaMbhIralomaharisA'-gambhIralomaharSAH-gambhIra:atIvotkaTaH darzanamAtreNa lomaharSaH-romAJcogamo yebhyaste gambhIralomaharSA, ataeva 'bhImA' bhiimaa:-bhyaankaa|, 'uttAsaNagA'-utvAsanakAH, 'paramakiNhA'paramakRSNAH 'vaNNeNaM paNNattA'-varNena-varNApekSayA atyanta kRSNavarNAH prajJaptA:prarUpitAH santi, 'samaNAuso ! / bho zramaNAyuSman ! te NaM garagA niccabhItA' -te khalu pUrvoktAH nArakAH-lakSatrayanarakAbAsasthA nairayikAH nityaM sarvakAlam, bhItAstiSThanti, 'niccaM tatyA'-nityaM-satataM trastAH trAsayuktAstiSThanti 'nicca tasiyA'-nityaM-sarvadA trAsitAH-paramAdhArmikaiH parasparaM vA trAsaM prApitAstiSThanti, 'niccaM uvviggA'-nityaM-sarvakAlam udvignAH-duHkha vedanAdibhi rudvegayuktacittA bhavanti, 'niccaM paramamasuhasaMbaddhaM NaragabhayaM'-paramAsukhasambaddham-atyantaduHkhAnupaktam-nitAnta duHkhAnuviddhaM vA antarA vyavacchedarahitaM narakabhayam, 'paJcaNubhavamANA viharaMti'-pratyanubhavantaH-pratyekamanubhavanto-vedayamAnA viharanti ||suu0 12 // samudghAta kI apekSA loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM aura svasthAna kI apekSA bhI loka ke asaMkhyAtave bhAga meM haiN| ina sthAnoM meM dhUmaprabhA pRthivI ke nAraka nivAsa karate haiN| ve nAraka kAle haiM, kAlI kAnti vAle haiM, unheM dekhate hI bhaya ke kAraNa roMgaTe khaDe ho jAte haiM, ve bhayaMkara haiM, trAsajanaka haiM aura varNa se atyanta hI kRSNa haiM, he AyuSman zramaNa ! ve nAraka sadaiva bhaya yukta rahate haiM aura trAsa bhogate rahate haiM / sadA duHkha maya vedanAeM bhugatate rahane se unako hamezA udvega banA rahatA hai| ve nirantara samuddaghAtanI apekSAe lokanA asaMkhyAtamAM ane svasthAnanI apekSAe e paNa lokanA asaMkhyAtamA bhAgamAM che. A sthAnamAM dhUmaprabhA pRthvInA nAraka narakAvAsa saMbaMdhI duHkhano anubhava karatA thakA nivAsa kare che. te nAraka kALA che. kALI kAntivALA che. temane jotAMja bhayanA kAraNe rUvADA ubhAM thaI jAya che. teo bhayaMkara che, trAsa janaka che ane raMge atyaMnta kRSNa che. he AyuSyama- zramaNa ! te nArake sadaiva bhayavALA rahe che ane trAsa bhAgavatA rahe che. sadA duHkhamaya vedanAo bhogavatA rahevAthI teone hamezA zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #661 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.13 nairayikANAM sthAnAni mUlam-kahi NaM bhaMte ! tamApuDhavIneraiyANaM pajjattApajjattagANaM ThANA paNNattA ? kahi NaM bhaMte ! tamApuDhavIneraiyA parivasaMti ? goyamA ! tamAe puDhavIe solasuttarajoyaNasayasahassa bAhallAe uvariM egaM joyaNasahassaM ogAhittA, hiTThA cegaM joyaNasaharasaM vajjittA majjhe cauddasuttarajoyaNasayasahasse, ettha NaM tamappabhApuDhavIneraiyANaM ege paMcUNe NaragAvAsasaya. sahasse bhavaMtIti makkhAyaM / te NaM NaragA aMto vaTTA, bAhiM cauraMsA, ahe khurappasaMThANasaMThiyA, niccaMdhayAratamasA vavagayagahacaMdasUranakkhattajoisiyapahA meyavasApUyapaDalaruhiramaMsaci. kkhillalittANulevaNatalA asuivIsA paramadunbhigaMdhA kakkhaDa. phAsA durahiyAsA asubhA NaragA, asubhA Naraesu veyaNAo, ettha NaM tamApuDhavIneraiyANaM pajjattApajjattagANaM ThANA pnnnnttaa| uvavAeNaM loyassa asaMkhejjaibhAge, samugghAeNaM loyassa asaMkhejjaibhAge, saTANeNaM loyassa asaMkhejjaibhAge, tattha NaM bahave tamappabhApuDhavIneraiyA parivasaMti-kAlA kAlobhAsA gaMbhIralomaharisA bhImA uttAsaNagA paramakiNhA vaNNeNaM paNNattA smnnaauso!| te NaM niccaM bhIyA, niccaM tatthA, niccaM tasiyA, niccaM ubiggA, niccaM paramamasuhasaMbaddhaM NaragabhayaM paccaNubbhavamANA viharaMti ||suu013|| chAyA-kutra khalu bhadanta ! tamA pRthivInairayikAnAM sthAnAni prajJaptAni ? duHkha-vedanA kA vedana karate hI rahate haiM-unheM bIca meM tanika bhI chuTakArA nahIM milatA // 12 // zabdArtha-(kahi NaM bhaMte ! tamApuDhavIneraiyANaM pajjattApajjattagANaM udvega rahyA kare che. teo nirantara duHkha vedanAne anubhava karatA ja rahe che temane vacamAM jarAya chuTakAre thatuM nathI ke 12 che zahAtha-(kahi NaM bhaMte ! tamApuDhavI neraiyANaM pajjattApajjattagANaM ThANA paNNattA?) zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #662 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - prajJApanAsatre kutra khalu bhadanta ? tamA pRthivInairayikAH parivasanti ? gautama ! tamAyAH pRthivyAH poDazottarayojanazatasahasrabAhalyAyA upari ekaM yojanasahasramavagAhya adhazcaikaM yojanasahasraM varjayitvA madhye caturdazottarayojanazatasahasra, atra khalu tamaH prabhApRthivInairayikANAm ekaM paJconaM narakAvAsazatasahasraM bhavatItyAkhyAtam / te khalu narakA antovRttAH, bahizcaturasrAH, adhaH kSuraprasaMsthAnasaMsthitAH nityAndhakAratAmasA vyapagatagrahacandrasUranakSatrajyotiSikapathAH, medovasApUyapaTalarudhira mAMsakardamaliptAnulepanatalA, azucivisrAH paramadurabhigandhAH karkazasparzA duradhyAsA azubhA narakAH, azubhA narakeSu vedanAH, atra khalu tamApRthivInairayikANAM paryAptAparyAptakAnAM sthAnAni prajJaptAni / upapAtena lokasyAsaMkhyeyabhAge, samudghAtena lokasyAsaMkhyeyabhAge, svasthAnena lokasyAsaMkhyeyabhAge, tatra khalu bahavaH tamaH prabhApRthivInairayikAH parivasanti-kAlAH kAlAvabhAsAH, gambhIralomaharSA bhImA uttrAsanakAH paramakRSNA varNena prajJaptAH zramaNAyuSman ! te khalu nityaM bhItAH, nityaM trastAH, nityaM trAsitAH, nityamudvignAH, nityaM paramAsukhasaMbaddhaM naraka bhayaM pratyanubhavanto viharanti ||suu013|| ThANA paNNattA ?) bhagavan ! tamaHprabhA pRthivI ke paryApta aura aparyApta nArakoM ke sthAna kahAM kahe haiM (kahi NaM bhaMte ! tamApuDhavIneraiyA parivasaMti ?) tamaHprabhA pRthivI ke nAraka kahAM nivAsa karate haiM ? (goyamA! tamAe puDhavIe solasuttarajoyaNasayasahassabAhallAe) eka lAkha solasa hajAra yojana moTI tamAprabhA pRthivI ke (uvari egaM joyaNasahassaM ogAhittA) Upara ke eka hajAra yojana avagAhana karake (hiTThA cegaM joyaNasahassaM vajjittA) aura nIce eka hajAra yojana choDakara (majjhe) madhyabhAga meM (cauddasuttarajoyaNasayasahasse) eka lAkha caudaha hajAra yojana meM (etthANaM) yahAM (tamappabhApuDhavIneraiyANaM) tamaHprabhA pRthivI ke nArakoM ke (ege paMcUNe NaragAvAsasayasahasse) pAMca he bhagavan! tama prabhA pRthvIne paryApta ane aparyApta nArakanA sthAna kayAM 4i cha ? (kahiNaM bhaMte ! tamA puDhavI neraiyA parivasaMti?) tamAmA pRthvInA nA24 4yAM nivAsa 42 cha ? (goyamA ! tamAe puDhavIe solasuttara joyaNasayasahassa bAhallAe) se sAtha so 12 yosana bhATI tm:| pRthvInA (vari ega joyaNasahassaM ogAhittA) 752 me .02 yo mAnA 42zana (hiMdrA gaM joyaNasayasahassaM vajjittA) mane nIye me Danta2 yAna choDIne (majjhe) madhyama (cauddasuttarajoyaNasayasahasse) me soma yauha tara yonimA (ettha NaM) maDI (tamappabhA puDhavI nerayAiyANaM) tama:pramA pRthvInA nArachInA (ege paMcUNe zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #663 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.13 nairayikANAM sthAnAni TIkA-atha paryAptAparyAptaka tamA pRthivInairayikANAM sthAnAdikaM prarUpayituM gautamaH pRcchati-'kahi NaM bhaMte ! tamA puDhavI neraiyA NaM' he bhadanta ! kutra khalukasmin sthale, tamApRthivInairayikANAm 'pajjattApajattAgANaM' paryAptAparyAptakAnAm 'ThANA paNNattA' sthAnAni-svasthAnAni prajJaptAni ? prarUpitAni santi ? tadeva sphuTayituM prakArAntareNa pRcchati-'kahiNaM bhaMte ! tamA puDhavIneraiyA parivasaMti?' he bhadanta ! kutra khalu-kasmin pradeze tamA prabhA pRthivInairayikAH parivasanti ? bhagavAnuttarayati 'goyamA !' he gautama ! 'tamAe pur3havIe' tamAyAH pRthivyAH 'solamuttarajoyaNasayasahassabAhallAe uvari' SoDazottarayojanazatasahasrabAhalyAyAH-SoDazasahasrAdhikalakSayojanavistArAyA upari-UrzvabhAge 'egaM joyaNasahassaM ogAhittA' ekaM yojanasahasramavagAhya 'hiTThA vegaM joyaNasahassaM vajjittA' adhazca eka yojanasahasra varjayitvA 'majjhe caudasuttarajoyaNasayasahasse' madhyemadhyabhAge caturdazottarayojanazatasahasra-caturdazAdhikalakSayojaneSu 'ettha gaM' atra khalu-uktasthale 'tamappabhA puDhavIneraiyANaM tamA prabhA pRthivInairayikANAm 'ege kama eka lAkha nArakAvAsa (bhavaMtIti makkhAyaM) hote haiM, aisA kahA hai| zeSa zabdArtha pUrvavat // 13 / TIkArtha-aba tamApramA pRthivI ke paryApta aura aparyApta nArakoM ke sthAna Adi kI prarUpaNA kI jAtI hai / gautama svAmI prazna karate haiM-bhagavan ! tamaHprabhA pRthivI ke paryApta aura aparyApta nArakoM ke sthAna kahAM kahe gae haiM ? arthAt tamaHprabhA pRthivI ke nAraka kahA~ nivAsa karate haiM ? bhagavAn uttara dete haiM-he gautama ! tamaHprabhA pRthivI eka lAkha aura solaha hajAra yojana moTI hai / usake Upara ke eka hajAra aura nIce ke bhI eka hajAra yojana choDakara madhya ke eka lAkha caudaha hajAra yojana ke bhUbhAga meM tamaHprabhA pRthivI ke nArakoM ke NaragAvAsasayasahasse) pAMya 48 atm na24Asa (bhavaMtItimakkhAyaM) DAya che tema kahyuM che. bAkIne zabdArtha pUrvavat samajIle 13 TIkAIhave tama prabhA pRthvInA paryAya ane aparyApaka norakenA sthAna vigerenI prarUpaNa karavAmAM Ave che gautamasvAmI prabhuzrIne pUche che ke-he bhagavana tamaH prabhA pRthvInA paryApta ane aparyAptaka nArakanA sthAna kyAM kahevAmAM AvelA che ? arthAt tama prabhA pRthvInA nArake kayAM nivAsa kare che? A praznano uttara ApatAM prabhuzrI kahe che ke he gautama tama prabhA pRthvI eka lAkha soLa hajAra jana meTI che. tenI upara eka hajAra ane nIcenA eka hajAra jana cheDIne vacalA eka lAkha cauda pra0 82 zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #664 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 650 prajJApanAstre paMcUNe paragAvAsa saya sahasse' ekaM paJconam - paJcanyUnam narakAvAsazatasahastram, paJcanyUnai kalakSanarakAvAsA: 'havatIti makkhAyaM' bhavantItyAkhyAtaM mayA mahAvIreNa, anyaizva tIrthakRdbhiH, 'teNaM NaragA aMto vaTTA' te khalu pUrvoktA narakAHpaJcanyUnaikalakSanarakAvAsAH, antaH - madhye - Abhyantare vRttAH - vRttAkArAH 'bAhi cauraMsA' bahirbhAge caturasrAH - caturasrAkArAH 'ahe khurappasaMThANasaMThiyA' adhaH adho bhAge kSuraprasaMsthAnasaMsthitAH = kSuraprasya-praharaNavizeSasyeva saMsthAnam - tIkSNatAlakSaNa AkArastena saMsthitAH - vyavasthitAH, 'niccadhayAratamasA nityAndhakAratAmasAH, atyantAndhakArAvRtA ityarthaH, 'vavagayagaha caMdasUra - nakkhatta joisiyapahA' vyapagatagraha candrasUryanakSatra jyotiSkapathAH, vyapagataH - paribhraSTaH, grahacandrasUryanakSatrarUpANAm upalakSaNatvAt tArArUpANAJca jyotiSkANAM panthAH - mArgoM yebhyaste tathAvidhA ityarthaH 'medavasApUyapaDalaruhira maMsacikkhilalitANuLevaNatalA' medovasApUtipaTalarudhiramAMsairyazcikkhillaH - kardamaH tena liptam - upadigdham anulepanena - sakulliptasya paunaH punyopalepanena upacitaM talam - bhUmibhAgo yeSAM te tathAvidhA ityarthaH, ataeva 'asuivIsA' azucibIbhatsAH, azucayaH - apavitrAH, bIbhatsAH - atyantajugupsitAH, visrA vA - AmagandhayuktAH, 'paramadubbhigaMdhA' paramadurabhigadhAH - atyantadurgandhayuktAH, 'kakkhaDa - pA~ca kama eka lAkha nArakAvAsa haiM, aisA maiMne tathA anya sabhI tIrthakaroM ne kahA hai / upalakSaNa ve narakAvAsa bhItara golAkAra haiM, bAhara caukora haiM aura nIce kSurapra nAmaka zastra kI dhAra ke samAna tIkSNa haiM / ve sadaiva dhora andhakAra se vyApta rahate haiM / vahAM graha, candra, sUrya, nakSatra aura se tArA rUpa jyotiSka nahIM haiM / unake talabhAga meda, carbI, mavAda, rudhira aura mAMsa ke kIcaDa ke lepa se anulipta rahate hai, isa kAraNa ve azuci aura atyanta hI ghRNAspada haiM yA apakva gaMdha se yukta haiM / hajAra ceAjananA bhUbhAgamAM tamaHprabhA pRthvInA nArakAnA pAMca ochA tevA eka lAkha nArakAvAsa che ema meM tathA anya badhA tI karAe kahyu che. te nArakAvAsa aMdarathI gALAkAra che. ane bahAra caiArasa che. ane nIce annAnI dhAranA samAna tIkSNa che. teo sadaiva gheAra andhakArathI vyApta rahe che. tyAM graha, candramA, sU nakSatra ane upalakSaNathI tArA rUpa jgyAtiSNadevA hAtAM nathI. te narakAvAsAnA taLIyAM meda, cI mavAda parU leAhI ane mAMsanA kIcaDa vALA lepathI anulipta rahe che, te kAraNe te azuci ane atyaMta ghRNAspada che agara apakava gandhathI yukta che. khUba dunya maya che, temanA spa zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #665 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.13 nairayikANAM sthAnAni phAsA' karkazasparzAH karkazaH-atyantakaThoraH sparzo yeSAM te karkazasparzAH, 'durahiyAsA' duradhyAsAH-duHkhena adhyAsyante-sahyante iti duradhyAsA:-duHsahA ityarthaH, 'asubhA NaragA' azubhA narakAH-pUrvoktapazcanyUnaikalakSanarakAvAsAH santi, 'asubhA Naragesu veyaNAo' azubhA narakeSu-pUrvoktapaJcanyUnaikalakSanarakAvAseSu vedanAH bhavanti, 'ettha NaM' atra khalu-uktasthale 'tamApuDhavI neraiyA NaM' tamApRthivInairayikANAm 'pajjattApajjattagANaM' paryAptAparyAptakAnAm 'ThANA paNNattA' sthAnAni svasthAnAni prajJaptAni-prarUpitAni santi, 'uvavAeNaM loyassa asaMkhejjaibhAge' upApAtena-upapAtApekSayA lokasyAsaMkhyeyabhAge-asaMkhyeyatame bhAge 'samugdhAeNaM loyassa asaMkhejjai bhAge' samuddhAtena-samudghAtApekSayA lokasyAsaMkhyeyabhAge - asaMkhyeyatame bhAge 'sahANeNaM loyassa asaMkhejjai bhAge' svasthAnena-svasthAnApekSayA lokasyAsaMkhyeyabhAge-asaMkhyeyatame bhAge ityarthaH 'tattha Na' tatra khaluuparyuktasthale 'bahave tamappabhApuDhavIneraiyA parivasaMti' bahavaH-pracurAH tamaH prabhA pRthivInairayikAH parivasanti, 'te ca nairayikAH 'kAlA' kRSNAH 'kAlobhAsA' bahuta badabUdAra haiM / unakA sparza atyanta kaThora hotA hai / ve dussaha hote haiM / isa prakAra ve sabhI nArakAvAsa azubha haiM aura vahAM kI vedanAeM bhI atIva azubha haiM / una nArakAvAsoM meM tamaHprabhA pRthivI ke nArakoM ke sthAna kahe gae haiM / / ve nArakAvAsa upapAta kI apekSA loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM haiM, samudghAta kI apekSA loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM haiM aura sva. sthAna kI apekSA bhI loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM haiN| ina nArakAvAsoM meM bahuta-se tamaHprabhA pRthivI ke nairayika nivAsa karate haiN| ve nairayika kAle, kAlI-kAlI kAnti vAle, unako dekhane mAtra se hI bhaya ke kAraNa roMgaTe khaDe ho jAte haiM / ve bhayaMkara aura ghora trAsa atyanta kaThora hoya che. ane nasahI zakAya te hevAthI dusaha che. A rIte te badhAM ja nArakAvAsa azubha che ane tyAnI pIDAe paNa atIva azubha che. te narakAvAsamAM tama prabhA pRthvI nA nArakanA sthAna kahelAM che. te nArakAvAsa upapAtanI apekSAe lekanA asaMkhyAtamA bhAgamAM che. samaghAtanI apekSAe lekanA asaMkhyAtamA bhAgamAM che ane svasthAnanI ape. kSAe paNa lekanA asaMkhyAtamAM bhAgamAM che. A nArakAvAsamAM ghaNAja tamae prabhAnA narayika nivAsa kare che. te nirayike kALA, kALI kAntivALA, temane jevA mAtrathI ja bhayanA kAraNe rUvADA ubhA thaI Ave che. teo bhayaMkara ane ghora trAsa janaka che tathA te AyuSyamAna zramaNa ! teo raMganI daSTie paramakRSNa zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #666 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsane kRSNAvabhAsAH kRSNaprabhApaTalopacitAH, 'gaMbhIralomaharisA' gambhIralomaharSAHgambhIraH-atyantotkaTaH darzanamAtreNa lomaharSaH-romAJcodgamo yebhyaste gambhIralomaharSAH, ata eva 'bhImA' bhImAH-bhayAnakAH 'uttAsaNagA' uttrAsanakAH, atIva trAsotpAdakAH, 'paramakiNhA vaNNe NaM pannattA' varNena-varNApekSayA paramakRSNA:-atyantakRSNavarNAH prajJaptAH prarUpitAH santi 'samaNAuso !' he zramaNAyuSman ! 'te NaM niccaM bhIyA' te khalu nairayikAH nityaM-sarvakAlam bhItAHbhayayuktAstiSThanti, 'niccaM tatthA' nityaM satatam trastAH-trAsayuktA, 'niccaM tasiyA' nityaM-sarvadA trAsitA:-trAsaM prApitAstiSThanti, 'niccaM ubiggA' nitya-satatam udvignA:-udvegayuktacetaso bhavanti, 'niccaM paramamasuhasaMbaddhaM' nityaM -sarvakAlam paramAsukhasambaddham-atyantaduHkhAnuviddham-antarAvyavacchedarahitam 'NaragabhayaM' narakabhayam 'paccaNubhavamANA'-pratyanubhavanta:-pratyekamanubhavanto-vedayamAnAH 'viharaMti' viharanti-tiSThanti ||suu013|| mUlam-kahiNaM bhaMte! tamatamApuDhavI neraiyANaM pajjattApajattagANaM ThANA paNNattA? kahi gaM bhaMte ! tamatamApuDhavIneraiyA parivasaMti ? goyamA! tamatamAe puDavIe advaittarajoyaNasayasahassa bAhallAe uri, addhatevannaM joyaNasahaslAiM ogAhittA,heTA vi addhatevannaM joyaNasahassAI vajittA majjhe tisu joyaNasahassesu, ettha NaM tamatamApuDhavIneraiyANaM pajjattApajjattagANaM paMcadisi paMcaaNuttarA mahaimahAlayA mahAnirayA paNNattA, taM jahA-kAle1 mahAkAle2 rorue3, mahArorue 4, apaiTrANe5 / te NaM NaragA aMto vaTTA, bAhiM cauraMsA, ahe khurappasaMThANajanaka hote haiM tathA he AyuSman zramaNa ! ve varga kI apekSA parama kRSNa hote haiM ve nirantara bhayayukta rahate haiM nirantara trAsayukta rahate haiMApasa meM hI eka dUsare ko trAsa dete rahate haiN| unake citta meM nirantara udvega banA rahatA hai| ve ghora duHkhoM kA vedana karate rahate haiM-thoDI dera ke lie bhI kabhI unheM vizrAma nahIM milatA // 13 // hoya che, teo nirantara bhayayukta rahe che, niraMtara trAsayukta rahe che, Apa samAM ja eka bIjAne trAsa ApyA kare che. temanA cittamAM nirantara udvega rahyA kare che. teo ghora duHkhamaya narakyAtanAne anubhava kare che- thoDIvAra paNa kadI teone vizrAma nathI maLatuM ! 13 ! zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #667 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.14 nairayikANAM sthAnAni saMThiyA niccadhayAratamasA vavagayagahacaMda sUraNakakhattajoisiya tet meyavasAya paDalaruhiramaMsa cikkhillalittANulevaNatalA asuivIsA paramadubhigaMdhA kakkhaDaphAsA durahiyAsA asubhA NaragA, asubhA Naragesu veyaNAo, ettha NaM tamatamApuDhavIneraiyANaM ThANA paNNattA / uvavAeNaM loyassa asaMkhejjai bhAge, samugdhAeNaM loyassa asaMkhejjaibhAge, saTTANeNaM loyassa asaMkhejjaibhAge, tattha NaM bahave tamatamApuDhavIneraiyA parivasaMti - kAlA kAlobhAsA gaMbhIralomaharisA bhImA uttAsaNagA parama kiNhA vanneNaM paNNattA samaNAuso ! / te NaM niccaM bhIyA, niccaM tasiyA, niccaM ucviggA, niccaM paramamasuhasaMbaddhaM Naraga bhayaM paccaNubhavamANA viharaMti / 653 chAyA - kutra khalu bhadanta ! tamastamA pRthivInairayikANAM paryAptAparyAptakAnAM sthAnAni prajJaptAni ? kutra khalu bhadanta ! tamastamApRthivI nairayikAH parivasanti ? gautama ! tamastamAyAH pRthivyA aSTottarayojanazatasahastrabAhalyAyAH upari sArdha zabdArtha - ( kahi NaM bhaMte ! tamatamApuDhavIneraiyANaM pajjanttApajattagANaM ThANA paNNattA ?) he bhagavAn ! tamastamaH prabhA pRthivI ke paryApta aura aparyApta nArakoM ke sthAna kahA~ kahe gae haiM ? ( kahi NaM bhaMte ! tamatamApuDhavIneraiyA parivasaMti ?) he bhagavan tamastamaH prabhA pRthivI ke nAraka kahAM nivAsa karate haiM ? (goyamA ! tamatamApuDhavIe aTTuttarajoyaNasayasahassabAhallAe) gautama ! eka lAkha ATha hajAra yojana moTI tamastamaH prabhA pRthivI ke ( uvariM addhatebannaM joyaNasahassA ogAhittA ) Upara se sAr3he vAvana hajAra yojana jA kara (heTThA vi addhatevannaM zabdArtha - ( kahi NaM bhaMte! tamatamApuDhavI neraiyANaM pajjattApajjattagANaM ThANA paNNattA) he bhagavana tamastamAprabhA pRthvInA paryAsta ane aparyApta nAranA sthAno yAM vAmAM Ave che ? ( kahi NaM bhaMte ! tamatamA puDhavI neraiyA parivasaMti) he bhagavana ! tamastabhA pRthvInA nAra yAM nivAsa 4re che ? ( goyamA ! tamatamA puDhavIe aTUThuttara joyaNasaya sahassabAhallAe ) De gItabha ! meDa sAtha bhAI hunnara yoSTananAM vistAra pANI tabhastabhaprabhA pRthvInI ( uvariM addha tevannaM joyaNasahassAI ogAhittA) uparanA sADI jAvana bhara yojana zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #668 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre tripaJcAzadyojana sahasrANi avagAhya, adho'pi sArdhatripaJcAzadayojana sahasrANi varjayitvA madhye trig yojanasahasreSu, atra khalu tamastamApRthivInairayikANAM paryAptAparyAptakAnAM paJcadikSu paJca anuttarA mahAtimahAlayA mahAnirayAH prajJaptAH, tadyathA - kAla: 1, mahAkAla: 2, rauravaH 3, mahArauravaH 4, apratiSThAnaH 5 / te khalu narakAH, anto vRttAH, bahizcaturasrAH adhaH kSuraprasaMsthAnasaMsthitAH, nityAndhakAra tAmasAH, vyapagatagrahacandrasUryanakSatra jyotiSikapathAH, medavasApUtipaTalarudhiramAMsa kardama liptAnulepanatalAH, azucivitrAH paramadurabhigandhAH, karkazasparzAH, duradhyAsAH, azubhAH narakAH, azubhA narakeSu vedanAH, atra khalu tamastamApRthivI nairayikANAM sthAnAni prajJaptAni upapAtena lokasyAsaMkhyeyabhAge, samudghAtena lokasyAsaMkhyeyabhAge, svasthAnena lokasyAsaMkhyeyabhAge, tatra khalu bahaba stamastamApRthivInairayikAH parivasanti - kAlAH, kAlAvabhAsAH, gambhIra lomaharSAH, bhImAH, uttrAsanakAH, paramakRSNAH varNena prajJaptAH zramaNAyuSman ! | te khalu nityaM bhItAH, nityaM trastAH nityaM trAsitA, nityamudvignAH, nityaM paramAsukhasambaddhaM narakabhayaM pratyanubhavanto viharanti // " TIkA - atha paryAptAparyApta katamastamApRthivInairayikANAM sthAnAdikaM prarUpayituM gautamaH pRcchati - 'kahi NaM bhaMte ! tamatamApuDhavIneraiyANaM' - he bhadanta ! kutra joyaNasahassAiM vajjittA) nIce bhI sADhe bAvana hajAra yojana choDakara (majjhe tisu joyaNasahassesu) bIca meM tIna hajAra yojanoM meM (ettha i) yahA~ ( tamatamApuDhavIne raiyANaM pajjattApajjattagANaM) tamastamaH prabhA pRthivI ke paryApta aura aparyApta nArakoM ke (paMcadisi) pAMca dizAoM meM (paMcaaNutarA) pAMca anuttara (mahaimahAlayA ) bahuta baDe (mahAnirayA) mahAnaraka (paNNattA) kahe haiM (naM jahA) ve isa prakAra (kAle) kAla ( mahAkAle ) mahAkAla (rorue) raurava ( mahArorue) mahAraurava ( apaiTThANe) apratiSThAna zeSa pUrvavat / 654 tabha (he addhatevanaM joyaNasahassAiM vajjittA) nIthenA ye| sADAbAvana uttara yojanane choDIne (majjhe tisu joyaNasahasse su) vayasA trayu Dalara yonanAmAM (etthagaM) saDDayAM ( tamatamA puDhavI neraiyANaM pajjattApajjattagANa) stabhA pRthvInA paryApta bhane aparyApta nAranA (paMcadisi ) pAMya dizAoomAM (paMcaaNutta) anuttara (mahaimahAlayA ) dhaNA bhoTA (mahA nirayA) bhaDAna24 (paNNattA) uDevAmA sAnyA che (taM jahA ) te yA pramANe che. (kAle) prANa (HEAO) HGKIN (I6g) dea ($?gocg) ugialea (37935101) 24ul108114 khAkInuM kathana pUrvavata samajavuM zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #669 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 655 prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.14 nairayikANAM sthAnAni khalu - kasmin pradeze tamastamApRthivInairayikANAm ' pajjattApajjattagANaM' - paryAtAparyAptakAnAm, 'ThANA paNNattA' sthAnAni svasthAnAni prajJaptAni ? praruSitAni santi ? tadeva vizadayituM prakArAntareNa pRcchati - 'kahi NaM bhaMte ! tamatamApuDhavIneraiyA parivasaMti ?' he bhadanta ! kutra khala- kasmina sthale tamastamApRthivInairayikAH parivasanti ? bhagavAnuttarayati - 'goyamA !' he gautama ! ' tamatamAe puDhavIe' - tamastamAyAH pRthivyAH aTThottarajoyaNasaya sahassabAhallAe uvariM'aSTottarayojanazatasahasrabAhalyAyAH - aSTasahasrAdhikalakSayojanavistArAyAH, upari - UrdhvabhAge, 'addhatevannaM joyaNasahassaI ogAhittA' - sArdhatripaJcAzaddyojanasahasrANi avagAhya 'dvAvi addhatevannaM joyaNasahassAI vajjittA' - adho'pi - adhobhAge'pi sArdhatripaJcAzadyojana sahasrANi varjayitvA 'majjhe tIsu joyaNasahasse mu' - madhye-madhyabhAge triSu yojanasahasreSu - trisahasrayojaneSu 'etthavi' - atra khaluupadarzitasthale ' tamatamApuDhavI ne raiyANaM' - tamastamApRthivI nairayikANAm pajjattApajjatagANaM' paryAptA paryAptakAnAm 'paMcadisi' - paJcadikSu 'paMcaaNuttarA' - paJcAnuttarAH 'maha mahAlayA - mahAtimahAlayAH ativistArA: 'mahAnirayA' - mahAni - TIkArtha - aba tamastamaHprabhA pRthivI ke paryApta aura aparyApta nArakoM ke sthAna Adi kA nirUpaNa kiyA jAtA hai| zrI gautama svAmI prazna karate haiM - he bhagavan ! tamastamaHprabhA pRthivI ke paryApta aura aparyApta nArakoM ke sthAna kahAM haiM ? isa prazna kA spaSTIkaraNa karane ke lie punaH pUchate haiM - tamastamaHprabhA pRthivI ke nAraka kahA~ nivAsa karate haiM ? - bhagavAn ne uttara diyA- he gautama ! eka lAkha ATha hajAra yojana moTI tamastamaHprabhA pRthivI ke Upara ke sADhe bAvana hajAra yojana aura nIce ke sADhe bAvana hajAra yojana choDa kara madhya ke tIna hajAra yojanoM meM tamastamaH prabhA pRthivI ke paryApta aura aparyApta nArakoM ke, TIkA have tamastamAprabhA pRthvInA paryApta ane aparyApta nArakAnA sthAna Adittu nirUpaNa karavAmAM Ave che. zrI gautama svAmI prazna kare che-bhagavana ! tamastamaHprabhA pRthivInA paryAsta ane aparyApta nArakonA sthAna kayAM che? A praznanuM spaSTIkaraNa karavAne mATe puna: pUche che-tamastamaprabhA pRthvInA nAraka kayAM nivAsa kare che ? zrI bhagavAne uttara ApyA huM gautama ! eka lAkha ATha hajAra yeAjana moTI tamaHprabhA pRthvInAM uparanA sADA bAvana hajAra yeAjana ane nIcenA sADA bAvana hajAra Ajana tyajIne madhyanA traNa hajAra ceAjanamAM tamastamaH zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #670 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsane rayAH-mahAnarakAvAsAH 'paNNattA' -prajJaptAH-prarUpitAH santi 'taM jahA'-tadyathA'kAle-kAlaH1, 'mahAkAle'-mahAkAlaH2, rorue'-rauravaH 3, 'mahArorue' mahArauravaH 4, 'apaiTANe'-apratiSThAnazca 5, 'te NaM NaragA aMto vaTTA' te khalu-upayuktAH paJcanarakA:-narakAvAsAH, anta:-madhye-Abhyantare vRttAH, 'bAhiM cauraMsA'-bahirbhAge caturasrA:-caturastrAkArAH 'ahe khurappasaMThANasaMThiyA'-adhaH adhobhAge kSuraprasaMsthAnasaMsthitAHkSuraprasya-praharaNavizeSasyeva saMsthAnena-tIkSNatA lakSaNena AkAreNa saMsthitA:-vyavasthitAH santi, 'niccaMdhayAratamasA'-nityA. ndhakAratAmasAH-atyantAndhakArAvRtA ityarthaH, 'vavagayagahacaMdasUranakkhattajoisiyapahA'-vyapagata grahacandrasUryanakSatra jyotiSkapathAH-vyapagataH-paribhraSTaH, grahacandrasUryanakSatrarUpANAM tadupalakSaNakhAt tArArUpANAJca jyotiSkANAM panthAH-mArgoM yebhyaste tathAvidhAH ityarthaH, 'medavasApUyapaDalaruhiramaMsacikkhillalittANulevaNatalA'medovasApUtipaTalarudhiramAMsacikkhillaliptAnulepanatalAH- medovasApUtipaTalarughiramAMsairyazcikkhilla:-kardamastena liptam-upadigdham anulepanena-sakRlliptasya paunaH punyopalepanena upacitam, talam-adhobhUmibhAgo yeSAM te tathAvidhA ityarthaH, pAMca dizAoM meM pAMca anuttara, atyanta vistAra vAle mahAnArakAvAsa kahe gae haiN| unake nAma isa prakAra haiM-(1) kAla (2) mahAkAla (3) raurava (4) mahAraurava (5) aura apratiSThAna / ve nArakAvAsa bhItara se golAkAra haiM, bAhara se caukora haiM aura nIce kSurama nAmaka zastra ke samAna tIkSNa haiM / ve sadaiva aMdhakAra se AvRta rahate haiM, vahAM graha, candramA, sUrya, nakSatra Adi jyotiSkoM kI prabhA nahIM hai / yahAM upalakSaNa se tAroM kA bhI abhAva samajha lenA cAhie / unake adhobhAga meda, carbI, mavAda, rudhira aura mAMsa ke kIcaDa ke lepa se anulipta rahate hai, isa kAraNa ve azuci aura atyanta bIbhatsa haiM yA apakva prabhA pRthvInA paryApta ane aparyApta nArakanA pAMca dizAomAM pAMca anuttara atyanta vistAravALA mahAnarakAvAsa kahevAyelAM che. temanA nAma A pra4Are cha-(1) 48, (2) mahA46 (3) ze20 (4) maDArI25 (5) mane apratiSThAna te narakAvAsa aMdarathI gaLAkAra hoya che. bahArathI carasa ane nIce astrAnI jevA tIkSaNa hoya che teo sadaiva andhakArathI AvRtta rahe che, tyAM, graha, candramA, sUrya nakSatra Adi jAtikenuM teja nathI hotuM. ahIM upalakSaNathI tArAono paNa abhAva samajI levo joIe. temanA nIceno bhAga meha, yamI. bhavAha, sohI. mane mAMsanA pIyanA sepathI manusita 29 cha, te kAraNe teo atyanta azuci, ane atyanta bIbhatsa che agara apakava zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #671 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.14 nairayikANAM sthAnAni 657 ataeva asuivIsA' - azucibIbhatsAH, azucayaH - apavitrANi bIbhatsA:- atyantajugupsitAH, visrA vA - AmagandhayuktAH, 'paramadubbhigaMdhA' paramadurabhigandhAHatyantadurgandhayuktAH 'kakkhaDaphAsA' karkazasparzA:- karkazaH - atyanta kaThoraH sparzo yeSAM te karkazasparzAH, 'durahiyAsA' duradhyAsAH, duHkhena adhyAsyante - sahyante iti duradhyAsAH, duHsahA ityarthaH, 'asubhA NaragA' azubhAH - aniSTAstenarakA - paJcoktanarakAvAsAH, 'asubhA Naragesu veyaNAo' azubhAH, narakeSu - prAguktapaJcanarakAvAseSu vedanAH bhavanti, 'ettha NaM tamatamApuDhavI neraiyANaM' atra khalu - uparyukta sthale tamastamA pRthivInairayikANAm 'ThANA paNNattA' sthAnAni svasthAnAni prajJaptAni - prarUpitAni santi, 'uvavAra NaM loyassa asaMkhejjaibhAge' upapAtena - upapAtApekSayA lokasya asaMkhyeyabhAge - asaMkhyeyatame bhAge ityarthaH 'samugdhAraNaM loyarasa asaMkhejjai bhAge' samudghAtApekSayA lokasya asaMkhyeyatame bhAge, 'sahANe loyassa asaMkhejjaibhAge' svasthAnena svasthAnApekSayA lokasya asaMkhyeya bhAge - asaMkhyeyatame bhAge ityartho bodhyaH, 'tattha NaM' tatra khalu - uparyuktasthaleSu gaMdha se yukta hote haiM, atyanta durgandha se yukta hote haiM / unakA sparza atyanta hI kaThora hotA hai / ve dussaha haiM ve pUrvokta pAMcoM naraka aniSTa haiM aura vahAM kI vedanAeM bhI atyanta azubha haiM / isa prakAra pUrvokta sthaloM meM tamastamaHprabhA pRthivI ke nArakoM ke svasthAna kahe gae haiM / ve upapAta kI apekSA loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM haiM, samudghAta kI apekSA loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM haiM aura svasthAna kI apekSA bhI loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM haiN| ina pUrvokta sthAnoM meM tamastamaH prabhA pRthivI ke nairayika nivAsa karate hai / ve naika kAle haiM, kAlI prabhA vAle haiM / unako dekhane mAtra se bhaya ke gaMdhathI gaMdhAtA hAya che. atyanta durgAndhathI yukta DAya che. teone spa atyanta kaThora hAya che. te duHsahu che A pUrvAMkata pAMce naraka aniSTa che. ane tyAMnI vedanAe paNa atyanta azubha che. A rIte pUrNAMkata sthaLAmAM tamastamaH prabhA pRthvInA nArakAnA svasthAna kahelAM che. teo upapAtanI apekSAe leAkanA asaMkhyAtamA bhAgamAM che, samuddhAtanI apekSAe lokanA asa khyAtamA bhAgamAM che ane svasthAnanI apekSAe paNa lokanA asaMkhyAtamA bhAgamAM che A pUrvokata sthAnAmAM tama stamaHprabhA pRthivInA nairayika nivAsa kare che. te nairiyakA kALA che kALIprabhA vALAM che. temane jovA mAtrathI bhayanA kAraNe rUvADA ubhAM thai Ave che. teo atyanta bhayAnaka che. trAsa kAraka che--AtaMka utpanna karanArAM che ane raMge pra0 83 zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #672 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - prajJApanAsUtre 'bahave tamatamApuDhavIneraiyA parivasati' bahavaH, tamastamApRthivI nairayikAH paribasanti, te ca nairayikA 'kAlA' kRSNAH, 'kAlobhAsA' kRSNAvabhAsA:-kRSNaprabhApaTalopacitA bhavanti, tathA 'gaMbhIralomaharisA' gambhIralomaharSAH, gambhIraH atIbotkaTaH, darzanamAtreNa lomaharSaH-romAJcodgamo yebhya ste gambhIralomaharSAH santi, ata eva te 'bhImA' bhImA:-atyantabhayAnakAH 'uttAsaNagA' uttrAsanakA:-ustrAsajanakAH-atyantAtakotpAdakA bhavanti ityAzayaH, 'parama kiNhA vaNNe NaM paNNattA' varNena-varNApekSayA paramakRSNA:-atyantakRSNavarNAH prajJaptA:prarUpitAH santi 'samaNAuso !' bho zramaNAyuSman ! 'te NaM niccaM bhItA' te khalu nairayikAH, nityam-sarvakAlam bhItAH-bhayayuktA stiSThanti, duHkhamayavedanAvattvAt 'niccaM tatthA' nityaM-sarvadA trastAH-trAsayuktA bhavanti, duHsthitimattvAt 'nicca-sarvakAlam trAsitAH-parasparaM trAsaM prApitA bhavanti, 'niccaM udvigA' nityaM-sarvakAlam udvignAH-udvegayuktacittAritaSThaMti 'niccaM paramamamuhasaMbaddhaM' nityaM-sarvakAlam paramAsukhasaMbaddham antarAvicchedarahitam 'NaragabhayaM' narakamayam 'paccaNubhavamANA' pratyanubhavantaH-pratyekamanubhavantaH-vedayamAnAH 'viharaMti' viharanti-tiSThanti, atredam avadheyam-ratnaprabhAdi saptaprathivInairayikANAM svasthAnAdikaM samAnarUpatayaiva yathA yogamupavarNitam kevalakAraNa atIva utkRSTa romAMca ho AtA hai / ve atyanta hI bhayAnaka haiM, trAsakAraka haiM-AtaMka utpanna karane vAle haiM aura varNa se atyanta hI kAle hote haiM / he AyuSman zramaNa ! ve nairayika nirantara bhayabhIta rahate haiM, kyoMki duHkhamaya vedanA se yukta bane rahate haiM, sadaiva trAsayukta hote haiM-paraspara meM eka dUsare ko trAsa pahuMcAte rahate haiN| isa kAraNa unakA citta sadA udvigna rahatA hai / ve sarvakAla ghora duHkhamaya narakabhaya kA anubhava karate haiN| yahAM yaha samajha lenA cAhie-ratnaprabhA Adi sAtoM pRthiviyoM ke nArakoM ke svasthAna Adi kI yathAyogya samAna rUpa meM hI prarUpaNA atyanta kALAM hoya che. he AyuSmana zramaNa ! te narayike nirantara bhayabhIta rahe che, kemake teo sadAkALa duHkhamaya pIDAthI pIDita rahe che. sadaiva trAsa yukta rahe che. parasparamAM eka bIjAne trAsa pahoMcADyA kare che. e kAraNe temanAM citta sadA uddavigna rahe che. teo badhe samaya ghara duHkhamaya naraka bhayane anubhava karatA rahe che. ahIM e samajI levuM joIe-ratnaprabhA AdinI yathAgya samAna rUpamAM ja prarUpaNa karAI che. kevaLa chaThI ane sAtamI pRthvInA nArakavAse zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #673 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.14 nairayikANAM sthAnAni 659 SaSThapRthivyAM saptamapRthivyAzca narakAvAsAH kApotAgnivarNAbhAH noktAH, narakotpattisthAnavyatirekeNa anyatra sarvatraiva teSAM zItapariNAmatvAt tathAcoktam'navaraM chaTThasattamIsu NaM kAuagaNi vannAbhA na bhavati' iti, atha pUrvoktapRthivI bAhalyaparimANapratipAdikAm saMgrahagAthAmAha / mUlama-AsIyaM battIsaM, aThThAvIsaM ca hu~ti vIsaM ca / aTThArasa solasagaM, aThuttarameva hiTimiyA // 1 // aThThattaraM ca tIsaM, chavvIsaM ceva sayasahassaM tu / aTArasa solasagaM, cauddasamahiyaM tu chaTrIe // 2 // addhatiyannasahassA, uvari mahe vajjiUNato bhaNiyaM / majjhe ti sahassesu, hoMti u NaragA tmtmaae||3|| tIsA ya pannavIsA, pannarasa daseva syshssaaiN| tinni ya paMcUNegaM, paMceva aNuttarA nnrgaa||4||suu014|| chAyA--AzItaM 1 dvAtriMzam 2 aSTAviMzaM 3 ca bhavanti viMzatizca 4 / aSTAdaza 5SoDazakaM 6, aSTottarameva adhastanAyAH 7 // 1 // aSTottaraM 1 ca triMzat 2, paiviMzatizcaiva 3, zatasahasraMtu / aSTAdaza 4 poDazakaM 5, caturdazAdhikaM tu SaSTayAH // 2 // kI gaI hai, kevala chaThI aura sAtavIM pRthivI ke nArakAvAsoM ko kApota agni ke samAna nahIM kahA hai / isakA kAraNa yaha hai ki nArakoM kI utpati ke sthAnoM ko choDakara anyatra sarvatra unakA pariNamana zIta rUpa hotA hai / kahA bhI hai-'chaThI aura sAtavIM pRthvI ke nArakAvAsa kApota agni jaise varNa ke nahIM hote / zabdArtha-(AsIyaM) assI (battIsa) battIsa (aTThAvIsaM) aTThAIsa (ca) aura (huMti) hote haiM (vIsaMca) aura vIsa (aTThArasa) aThAraha (solasagaM) solaha (aThuttara meva) ATha adhika hI (hihimiyA) nIce kI // 1 // ne kApata agninA samAna nathI kahyA. enuM kAraNa e che ke nArakanI utpattinA sthAna sivAya anyatra sarvatra teonA pariNamana zIlarUpa bane che. kahyuM paNa che chaThI ane sAtamI pRthvInA nArakAvAsa kApata agni jevA raMganA hotA nathI. sAtha-(AsIya) me sI (battIsaM) matrI (aTThAvIsa) 254yAvIsa (ca) mana (hati) DAya cha (vIsaM ca) mane vIza (advArasa) maDhA2 (solasagaM) soNa (achuttarameSa) 213 ma4i4 (hidvimiyA) nIyanI // 1 // zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #674 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 660 prajJApanAsane sArdhatripaJcAzatsahasrANi uparyadho varjayitvA tato maNitam / madhye trisahasreSu bhavanti tu narakAstamastamAyAm // 3 // triMzacca paJcaviMzatiH, paJcadaza dazaiva zatasahastrANi / trINi ca paJconaikaM paJcaiva anuttarA nrkaaH|| 4 // sU0 14 // TIkA-'AsIyaM AzItam azItisahasrAdhikaM yojanalakSaM ratnaprabhAyAH pRthivyAH bAhalyaM vartate, 'battIsaM' dvAtriMzama-dvAtriMzadadhikaM yojanalakSaM bAhalyaM zarkarAprabhAyAH aTThAvIsaM ca hoMti' aSTAviMzazca-aSTAviMzatisahasrAdhikaM yojana ____ (aTUThuttaraM ca) ATha adhika (tIsaM) tIsa (chabbIsaM) chanvIsa (ceva) aura (sayasahassaM tu) lAkha (aTThArasa) aThAraha (solasagaM) solaha (cauddasaM) caudaha (ahiyaM tu) adhika (chaTThIe) chaThI bhUmi meM // 2 // __ (ativanna sahassA) sADhe bAcana hajAra (uparimahe) Upara aura nIce (pajjiUNa) choDa kara (tA) to (bhaNiyaM) kahA hai (majjhe) madhya meM (tisahasse lu) tIna hajAra yojanoM meM (hoMti u NaragA tamatamAe) tamastamaHprabhA meM nArakAvAsa hote haiM // 3 // (tIsA ya) tIsa (panna vIsA) paccIsa (pannarasa) pandraha (daseva) daza (sayasahassAI) lAkha (tinni) tIna (paMcUNegaM) pAMca kama eka lAkha (paMceva) pAMca hI (aNuttarA) anuttara (garagA) narakAvAsa // 14 // TIkArtha-sAtoM pRthiviyoM kI jo moTAI pahale kahI gaI hai, usakI saMgrahaNI gAthA kahate haiM-ratnaprabhA pRthivI kI moTAI eka lAkha assI (aThttaraMca) 418 -madhi4 (tIsaM) trIsa (chabbIsa) 7vI (ceva) mane. (saya sahassaMtu) (aTThArasa) ADha2 (solasaNaM) sokha (cauddasa) yauha (ahiyaMta) madhi (chaTThIe) chI bhUmimAM // 2 // (addhativanna sahassA) sA1 mApana unnara (uvari mahe) 652 mate naye (vajjiUga) tyane (to) ta! (maNipaM) 4ghuche (majhe) bhanyamA (tisahasse su) traNa tara yonimA (hoti uNaragA tamatamAe) tama: tama: pramAmA naa24|| vAsa hoya che je 3 che (tIsAya) zrIsa (pannavIsA) pacIsa (pannarasaM) 542 (daseva) 4sa (saya sahassAI) 4 (tinniya) tra (paMcUNegaM) pAya ch| 4 5 (paMceva) pAMya " (aNuttarA) manuttara (garagA) na24vAsa // 14 // TIkAtha-sAtamI pRthivInI je meTAI pahelAM kahelI che, tenI saMgrahaNI gAthA kahe che-ratnaprabhA pRthvInI meTAI eka lAkha eMsI hajAra jana zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #675 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.14 nairayikANAM sthAnAni lakSaM bAlukAprabhAyAH bAhalyaM bhavati, "vIsaM ca' vizazca-viMzatisahasrAdhika yojanalakSaM bAhalyaM paGkaprabhAyAH, 'aTThArasa' aSTAdazasahasrAdhikaM yojanalakSa vAhalyaM dhUmaprabhAyAH, 'solasarga' SoDazasahasrAdhikaM yojanalakSaM bAhalyaM tamaH prabhAyAH, 'aThuttarameva hiTimiyA' aSTottaram-aSTasahasrAdhikaM yojanalakSaM sarvAdhastanyA stamastamaHprabhAyAH bAhalyaM vartate ityAzayaH / 1, athoparyaghazcaikaikaM yojanasahasraM parityajya yAvatpramANaM narakAvAsayogyaM pRthivIbAhalyaM vartate tAvat saMgrahItumAhagAthAdvayena-'achuttaraM ca tIsaM chabbIsaM ceva sayasahassaMtu' aSTottaraM ca 1, triMzat 2, paiviMzatizcaiva 3, zatasahasrantu, 'aTThArasa, solasagaM cauddasa mahiyaMtu muTThIe' aSTAdaza 4, SoDazakam 5, caturdazAdhikantu paSThayAH 6, 12 / 'addhativannasahassA uvarimahe vajjiuNato bhaNiyaM' sArddha tripaJcAzatsahasrANi, uparyadho varjayitvA tato bhaNitam 'majhe tisahassesu hoti u garagA tamatamAe' / 31, madhye trisahasreSu bhavanti tu narakAstamastamAyAm // 3 // tathA ca ratnaprabhAyA vAhalyaparimANam azIti sahasrAdhikaM yojanalakSaM bhavati tasyoparitanamekaM yojanasahasramekaJcAdhastanaM yojanasahasraM varjayitvA avaziSTa narakAvAsAdhArabhUta hajAra yojana kI hai / zarkarAprabhA pRthivI kI moTAI eka lAkha battIsa hajAra yojana kI hai / vAlukAprabhA pRthivI kI moTAI eka lAkha aTThAIsa hajAra yojana kI hai / paMkaprabhA kI moTAI eka lAkha vIsa hajAra yojana kI hai / dhUmaprabhA kI moTAI eka lAkha aThAraha hajAra yojana kI hai / tamaHprabhA ko moTAI eka lAkha solaha hajAra yojana kI hai aura tamastamaHprabhA kI moTAI eka lAkha ATha hajAra yojana kI hai| ____ Upara aura nIce eka-eka hajAra yojana bhAga choDakara jitane bhUmibhAga meM nArakAvAsa hote haiM, use do gAthAoM dvArA dikhalAte haiM-ratnaprabhA pRthivI kI kula moTAI eka lAkha assI hajAra yojana kI hai, usameM se eka hajAra yojana Upara aura eka hajAra yojana nIce ke bhUmibhAga choDakara zeSa eka lAkha aThahattara hajAra yojana kSetra nI che. zarkarAmabhA pRthvInI moTAI eka lAkha batrIsa hajAra jananI che. pakaprabhAnI moTAI eka lAkha aDhAra hajAra jananI che. tamaHprabhAnI meTAI eka lAkha ATha hajAra jananI che. upara ane nIce eka eka hajAra jana bhAga choDIne jeTalA bhUmi bhAgamAM nArakAvAsa hoya che, tene be gAthAo dvArA batAve che-ratnaprabhApRthvI nI meTAI eka lAkha eMsI hajAra jananI che, temAMthI eka hajAra ejana upara ane eka hajAra ejana nIcenA bhUbhAgane choDIne bAkI rahela eka zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #676 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 662 prajJApanAsUtre bhavati tena ratnaprabhAyA narakAvAsayogyaM bAhalyaparimANam aSTa saptatisahasrAdhika yojanalakSaM bhavati, evaM rItyA saptAnAmapi pRthivInAm narakAvAsayogyAni bAhalyaparimANAni svayamUhanIyAni, atha narakAvAsasaMkhyA pratipAdikAM saMgrAhakagAthAmAha-'tIsAyapannavIsA, pannarasadaseva sayasahassAI' triMzaca, paJcaviMzatiH, paJcadaza, dazaiva zatasahasrANi, 'tiniya paMcUNeNaM paMceva aNuttarA NaragA' // 4 // trINi ca paJconaikaM paJcaiva anuttarA narakAH // 4 // gAthArthaH prAkpratipAdita eveti bhAvaH ||suu014|| mUlam-kahi NaM bhaMte ! paMciMdiyatirikkhajoNiyANaM pajjattApajjattagANaM ThANA paNNattA ? goyamA ! uDDaloe tadekadesabhAe, aholoe tadekadesabhAe, tiriyaloe agaDesu talAesu naIsu dahesu bAvIsu pukkhariNIsu dIhiyAsu gujAliyAsu saresu sarapaMtiyAsu sarasarapaMtiyAsu bilesu bilapaMtiyAsu ujjharesu nijjharesu cillalesu pallalesu dovesu samuddesu savvesu ceva jalAsaesu jalaTrANesu, ettha NaM paMciMdiyatirikkhajoNiyANaM pajjattA. pajjattagANaM ThANA pnnnnttaa| uvavAeNaM logasla asaMkhejjai. bhAe, samugghAeNaM loyassa asaMkhejjaibhAe, saTANeNaM savva. loyasta asNkhejjibhaage||suu015|| meM nArakAvAsa haiM / isI prakAra sAtoM pRthiviyoM ke nArakAvAsoM ke bAhalya kA parimANa svayaM hI samajha lenA caahie| aba nArakAvAsoM kI saMkhyA batalAne vAlI gAthA kA artha kahate haiM-pahalI pRthviI meM tIsa lAkha, dUsarI meM paccIsa lAkha, tIsarI meM pandraha lAkha, cothI meM daza lAkha, pAMcavIM meM tIna lAkha, chaThI meM pAMca kama eka lAkha aura sAtavIM meM pAMca nArakAvAsa haiM // 14 // lAkha aDasaTha hajAra jana kSetramAM nArakAvAsa che. e prakAre sAta pRthivInA nArakAvAsenA bAhulyanuM pariNAma jAteja samajI levuM joIe. have nArakAvAsanI saMkhyA batAvavA vALI gAthAne artha kahe che pahelI pRthvImAM trIsa lAkha, bIjImAM pacIsa lAkha, trIjImAM paMdara lAkha cothImAM daza lAkha, pAMcamImAM traNa lAkha, chaThImAM pAMca ochA eka lAkha ane sAtamI mAM pAMca nArakAvAsa che. je 14 che zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #677 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.15 paJcendriyatirazvAM sthAnAni 663 ___ chAyA-kutra khalu bhadanta ! paJcendriyatiryagyonikAnAM paryAptAparyAptakAnAM sthAnAni prajJaptAni ? gautama ! Urdhvaloke tadekadezabhAge, adholoke tadekadezabhAge, tiryagloke avaTeSu taDAgeSu nadISu hRdeSu vApISu puSkariNISu dIrghikAsu guJjAlikAsu sarassu saraHpaktikAmu sarAsaraH paktikAsu vileSu vilapaktikAmu ujjhareSu nirjhareSu cillaleSu palvaleSu vapreSu dvIpeSu samudreSu, saveSu caiva jalAzayeSu jalasthAneSu, atra khala paJcendriyatiryagyonikAnAM paryAptAparyAptakAnAM sthAnAni prajJaptAni / upapAtena lokasyAsaMkhyeyabhAge, samudghAtena lokasyA saMkhyeyabhAge svasthAnena sarvalokasyAsaMkhyeyabhAge // sU0 15 // zabdArtha-(kahi NaM bhaMte ! paMciMdiyatirikkhajoNiyANaM pajattApajattagANaM ThANA paNNattA ?) bhagavan ! paryApta aura aparyApta paMcendriya tiryaMcoM ke sthAna kahAM kahe gae he ? (goyamA !) he gautama ! (uDaloe tadekkadesabhAe) Urdhvaloka meM usake eka deza-bhAga meM (aholoe tadekkadesabhAe) adholoka meM usake eka deza-bhAga meM (tiriyaloe) tircha loka meM (agaDesu) kUpoM meM (talAesu) tAlAvoM meM (naIsu) nadiyoM meM (dahesu) hudo meM (vAvIsu) vAvaDiyoM meM (pukkhariNIsu) puSkariNiyoM meM (dIhiyAsu) laMbI vAvaDiyoM meM (guMjAliyAsu) guMjAlikAoM meM (saresu) sarovaroM meM (sarapaMtiyAsu) paMktibaddha sarovaroM meM (sarasarapaMtiyAsu) sara-sarapaMktiyoM meM (vilesu) biloM meM (bilapaMtiyAlu) paMktibaddha biloM meM (ujjharesu) ujjharoM meM (nijjharesu) jharanoM meM (cillalesu) cillaroM meM (pallalesu) pokharoM meM (vappesu) kedAroM meM (dIvesu) dvIpoM meM (samuddesu) samudroM meM (savvesu ceva jalAsaesu) sabhI jalA hAtha-(kahi NaM bhaMte ! paMciMdiyattirikkhajoNiyANaM pajjattApajjattANaM ThANA paNNattA ?) bhagavan ! paryApta mane aparyApta pazyandriya tiya yAnA sthAna 4yAM ghai cha ? (goyamA !) OM gautama (uDaDhaloe tadekkadesabhAe) somAM tenA se pradeza lAmA (aholoe tadekkadesabhAe) aghI sabhA te 4 mAmA (tiriyaloe) ti sabhA (agaDesu) suvAsabhA (talAesu) taariwi (naIsu) nahIgAmA (dahesu) mA (vAvIsu) 1.5DIyomA (pukkhariNIsu) Y042zImAmA (dIhiyAsu) einii pAvaDIyomA (gujAliyAsu) guliyomai (saresu) sarovarezama (sarapaMtiyAsu) 5tima sarovarobhA (sarasara paMtiyAsu) sa2-sa2 5tiyomA (bilesu) bhosomai (bilapaM tiyA) 5ti 55 gomai (ujjharesu) G3TmA (nijjharesu) nimAM-12yomA (cillalesu) simAM (pallalesu) pomA (vappesu) hArImA (dIbesu) dIyAmA (samuddesu) samudrImA (sabvesu ceva zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #678 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 664 prajJApanAsUtre TIkA-atha paryAptAparyAptakapaJcandriyatiryagyonikAnAM sthAnAdikaM prarUpayituM gautamaH pRcchati-'kahi NaM bhaMte ! paMciMdiyatirikkhajoNiyANaM' he bhadanta ! kutra khalu-kasmin pradeze paJcendriyatiryagyonikAnAm 'pajjattApajjattagANaM' - paryAptAparyAptakAnAm 'ThANA paNNattA'-sthAnAni svasthAnAni prajJaptAni ? prarUpitAni santi ? bhagavAnAha-'goyamA !' uDuloe tadekadesabhAe'-Urdhvaloke tadekadezamAge mandarAdivApyAdiSu matsyAdInAM tiryapaJcandriyANAM satvAt, 'aho loe tadekadesabhAe'-adholoke tadekadezabhAge-apo lokasyagrAmakUpA diSu teSAM zayoM meM (jalaTThANesu) jala ke sthAnoM meM (ettha NaM) ina sthAnoM meM (paMciMdiyatirikkhajoNiyANaM) paMcendriya tiryaMcoM ke (pajjattApajjattANaM) paryAptoM aura aparyAptoM ke (ThANA) sthAna (paNNattA) kahe haiN| (uvavAeNaM) upapAta kI apekSA (loyassa asaMkhejjaibhAge) loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM (samugghAeNaM) samudghAta kI apekSA (savvaloyassa asaMkhejjaibhAge) sarva loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM (sahANeNaM) svasthAna kI apekSA (savvaloyassa asaMkhejjaibhAe) sarva loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM // 15 // ____TIkArtha-aba paryApta evaM aparyApta paMcendriya tiryacoM ke sthAna Adi kI prarUpaNA kI jAtI hai / gautama svAmI prazna karate haiM-bhagavan ! paryApta aura aparyApta paMcendriya tiryacoM ke svasthAna kahAM kahe haiM ? bhagavAn uttara dete haiM-Urdhvaloka ke andara usa ke eka deza bhAga meM arthAt mandara parvata kI vAvar3iyoM Adi meM matsya Adi paMcendriya tiyacoM kA astitva hotA hai / adholoka ke andara usake eka deza jalAsayesu) mA 4||shyomaa (ettha Na) mA sthAnamA (paMciMdiyatirikkhajoNi yANa) 5'yandriya taya yAnA (pajjattApajjattANa) paryApta mane maryAtAnA (ThANA) sthAnoM (paNNattA) 4 // cha (uvavAeNaM) utanI apekSAye (loyassa asaMkhejjaibhAe) na masaNyAtamA bhAgamA (samugghAega) samuddhAtanI apekSA (sabvaloyassa asaMkhejjaibhAe) sonA madhyAtamA lAmA (sahANeNaM) 212thAnanI apekSAye (savvaloyassa asaMkhejjaibhAe) sonA asaMkhyAtamA bhAgamAM che 15 che TIkAI-ve paryApta temaja aparyApta paMcendriya tiryaMcanA sthAna AdinI prarU paNa karAya che. gautamasvAmI prazna kare che ke bhagavAna ! paryApta ane aparyApta paMcendriya tiyacenA sthAna kayAM kahyAM che? bhagavAna uttara Ape che-urva lokanA aMdara tenA eka bhAgamAM arthAt maMdara parvatanI vAvaDI AdimAM masya Adi paMcendriya tiryacenuM astitva hoya che. alekanI aMdara zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #679 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.15 paJcendriyatirazcAM sthAnAni 665 satvAt, 'tiriyaloe' tiryagloke 'agaDesu' avaTeSu kUpeSu 'talAesu'-taDAgeSu 'nadIsu'-nadISu-gaGgAdinadISu 'dahesu'-ideSu-padmAdi-hadeSu 'vAvIsu'-vApISu -caturasrakhAtarUpAsu 'dIhiyAsu'-dIrghikAsu 'guMjAlibAsu'--guJjAlikAsu-laghudIdhikAsu 'saresu'-saraHsu 'sarapaMtiyAsu'-saraHpaktikAsu, 'sarasarapaMtiyAsu'saraHsaraHpaGktikAsu-pUrvopavarNitarUpAsu, 'vilesu'-vileSu vilapaMtiyAsu'vilapaGktikAsu 'ujjharesu'-ujjhareSu-giryambhasA prasraveSu 'nijjharesu'-nirzareSu-giryambhasAM sadAvasthAyiprasraveSu, 'cillalemu'-cillareSu-akhAtastokajalAzrayeSu bhUpradezeSu giripravezeSu vA 'pallale su'-palbalesu-akhAtAlpajalAzrayeSu 'vappiNesu'-vapreSu-kedAreSu 'dvIpesu'-dvIpeSu, 'samuddesu'-samudreSu, kiMbahunA ? 'savvesu ceva jalAsaesu'-sarveSu caiva jalAzayeSu, 'jalaThANesu'-jalasthAneSu 'etthaNaM'-atra khalu-uparyuktasthaleSu 'paMciMdiyatirikkhajoNiyANaM'-pazcendriyatiryagyonikAnAm 'pajattApajattagANaM'-paryAptAparyAptakAnAm 'ThANA paNNattA'bhAga meM arthAt adholoka saMbaMdhI grAmoM aura kUpoM Adi meM unakI sattA hotI hai / tircha loka meM kUpoM meM, tAlAboM meM, gaMgA Adi nadiyoM meM, padma Adi hradoM meM, caukora khodI huI vAvaDiyoM meM, puSkariNiyoM arthAt vRttAkAra vAvar3iyoM meM, dIrghikAoM-laMbI vAvaDiyoM meM, guMjAlikAoM arthAt choTI dIrghikAoM meM, saroM meM, paMktibaddha sarovaroM meM, sara-sarapaMktiyoM meM jinakA svarUpa pahale batalAyA jA cukA hai, biloM meM, bilapaMktiyoM meM, ujjhage arthAt pahADI jala ke nAloM meM, nirjharoM -pahADI jala ke sadA vahane vAle jharanoM meM, cillaroM meM arthAt vinA khode bane thoDe-se jala ke sthAnoM meM, pokharoM meM (vappiNesu) kedAroM meM, dvIpoM meM, samudroM meM, adhika kyA kahA jAya, sabhI jalAzayoM meM, jala ke sthAnoM meM, ina sabhI pUrvokta sthAnoM meM paryApta aura aparyApta temanA eka deza bhAgamAM arthAt adhAka saMbaMdhI grAma ane kRSi AdimAM teonI sattA hoya che. tichalokamAM, kuvAomAM, talAmAM, gaMgA Adi nadImAM. padma Adi hadamAM, cerasa khedelI vAvaDIyomAM, puSkaraNiyomAM arthAt vRttAkAra vAvaDImAM, dIIikA-lAMbI vAvaDiyomAM guMjAlikAe arthAta nAnI dIdhikAomAM, sarovaramAM, paMkti baddha sarovaramAM sara-sara paMktimAM jenuM svarUpa AgaLa batAvela che. bIlamAM, bIlapaMkitamAM, ujajhara arthAt pahADI pANInA sAdA vahetAM jharaNAomAM cillaramAM arthAta mA 132 mne| pAnA sthAnamA popamA (vappigesu) mAM dviIpamAM samudromAM vizeSa zuM kahevuM sarva jaLAzayamAM jaLanA sthAnamAM A pra084 zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #680 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ra prajJApanAsUtre sthAnAni - svasthAnAni prajJaptAni - prarUpitAni santi, 'uvavAraNaM loyassa asaMkhejjaibhAge' - upapAtena - upapAtamAzritya upapAtApekSayetyarthaH, lokasya asaMkhyeyabhAge - asaMkhyeyatame bhAge paryAptAparyAptakapaJcendriyatiryagyonikA vartante, paryAptanizrayA aparyAptAnAM samutpAdAt, paryAptAnAJca paJcendriyatiryagyonikAnAM manuSyAdikSetravartitvAt 'samugdhAeNaM savvaloyassa asaMkhejjaibhAge' - samudghAtenasamudghAtamAzritya - samudghAtApekSayA sarvalokasya asaMkhyeyabhAge - asaMkhyeyatamebhAge paryApta paryApta paJcendriyatiryagyonikA vartante, praguktayukteH, 'sahANeNaM savvaloyassa asaMkhejjai bhAge ' - svasthAnena - svasthAnamadhikRtya svasthAnApekSayetyarthaH, sarvalokasya asaMkhyeyabhAge - asaMkhyeyatame bhAge ityarthaH, paryAptAparyAptaka paJcendriyatiryagyonikA vartante ityAzayaH / / sU0 15 // mUlam - kahi NaM bhaMte! maNussANaM pajjattApajjattagANaM ThANA paNNattA ? goyamA ! aMtomaNussakhette paNayAlIsAe joyaNasahasse aDDAijjesu dIvasamuddesu, pannarasasu, kammabhUmisu tIsAe akammabhUmisu, chappannAe aMtaradIvesu, ettha NaM maNussANaM pajjattApajjattagANaM ThANA paNNattA / uvavAeNaM loyassa paMcendriya tirthacoM ke svasthAna kahe gae haiM / ye svasthAna upapAta kI apekSA se loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM haiM, arthAt paryApta aura aparyApta paMcendriya tiryacoM ke sthAna haiM kyoM ki paryApta jIvoM ke Azraya se aparyAptoM kI utpatti hotI hai aura paryApta paMcendriya tiryaca manuSya kSetravarttI hote haiM / samudghAta kI apekSA sarva loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM pUrvokta yukti ke anusAra hote haiM aura svasthAna kI apekSA sarvaloka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM paryApta evaM aparyApta paMcendriya tiryeca pAye jAte haiM // 15 // badhAM pUrvokta sthAnamAM paryApta ane aparyApta pa Mcendriya tiya cAnA svasthAna kahelAM che. teo svasthAnanI ane upapAtanI apekSAe lokanA asa khyAtamA bhAgamAM che arthAt paryApta ane aparyApta pacendriya tiya cAnA sthAna che, kemake paryApta jIvAnA AzrayathI aparyAptAnI utpatti thAya che. ane paryApta paMcendriya tiya ca manuSya kSetravatI hAya che. samuddhAtanI apekSAe sa lokanA asaMkhyAtamA bhAgamAM pUrvAMkata yutinA anusAra hAya che ane svasthAnanI apekSAe sa` lokanA asakhyAtamA bhAgamAM paryApta temaja apayA~pta paMcendriya tiya ca maLI Ave che, / 15 / zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #681 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.16 manuSyANAM sthAnAni asaMkhejjaibhAge, samugghAeNaM savvaloe, saTANeNaM loyassa asNkhejjibhaage||suu0 16 // chAyA-kutra khalu bhadanta ! manuSyANAM paryAptAparyAptakAnAM sthAnAni prajJaptAni ? gautama ! anto manuSyakSetre paJcacatvAriMzatsu yojanazatasahasreSu sArtha tRtIyeSu dvIpasamudreSu, paJcadazasu karmabhUmiSu, triMzatsu akarmabhUmiSu, SaTpaJcAzatsu antaradvIpeSu, atra khalu manuSyANAM paryAptAparyAptakAnAM sthAnAni prajJaptAni / upapAtena lokasyAsaMkhyeyabhAge, samudghAtena sarvaloke, svasthAnena lokasyAsaMkhyeyabhAge // suu016|| TIkA-atha paryAptAparyAptakamanuSyANAM sthAnAdikaM prarUpayituM gautamaH zabdArtha-(kahi NaM bhaMte ! maNussANaM pajjattApajjattANaM ThANA paNNattA ?) bhagavan ! paryApta aura aparyApta manuSyoM ke sthAna kahAM kahe gae haiM ? (goyamA ! aMto maNussakhette) gautama ! manuSya kSetra ke andara (paNayAlIsAe joyaNasayasahapsesu) paiMtAlIsa lAkha yojanoM meM (aDrAijjesu dIvasamudesu) aDhAI dvIpa-mamudroM meM (pannarasasu kammabhUmisu) pandraha karmabhUmiyoM meM (tIsAe akammabhUmisu) tIsa akarmabhUmiyoM meM (chappannAe aMtaradIvesu) chappana antara dvIpoM meM (ettha NaM) ina sthAnoM meM (magussANaM pajjattApajjattANaM ThANA paNNattA) paryApta aura aparyApta manuSyoM ke sthAna haiM (uvavAeNaM) upapAta kI apekSA se (loyassa asaMkhejjaibhAge) loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM (samugdhAeNaM) samudghAta kI apekSA (sabbaloe) samasta loka meM (saTThANeNaM) svasthAna kI apekSA (loyassa) loka ke (asaMkhejjaiMbhAge) asaMkhyAtaveM bhAga meM // 16 // zahAtha-(kahi NaM bhaMte maNussANaM pajjattApajjattANaM) bhagavana ! paryApta mana ati manuSyonA sthAna 4yAM DasA cha ? (goyamA ! aMto maNussakhette) bhanuSyakSetrAnI man42 (paNayAlIlAe joyaNasahassesu) pi2anIsa sAma yonamA (aDhAijjesu dIvasamudesu) 21DhAvIpa-samudrImA (pannarasasu kammabhUmisu) 542 mAbhiyomA (tIsAe akammabhUmisu) trIsa 254ma bhUmimA (chappanAe aMtara. dIvesa) 755na mata2 dIpAmA (etthaNa) 24 // 2thAnAma. (maNussANaM pajjattApajjatANaM ThANA paNNattA) paryAta bhane 255ryAta manuSyAnA sthAna cha (uvAvAeNa) 85pAtanI mapekSAye (loyassa asaMsejjaibhAge) sonA manyAtamA bhAgamA (samugyAeNa) samuddhAtanI apekSA (sabbaloe) samasta sobhA (saThThANeNa) 212thAnanI apekSAye (lovassa) sonA (asaMkhejjai bhAge) masacyAtamA lAmA // 16 // zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #682 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsatre praznayati-'kahiNaM bhaMte ! 'maNussaNaM' he bhadanta ! kutra khalu-kasmin pradeze manupyANAm 'pajjattApajjattagANaM' paryAptAparyAptakAnAm 'ThANA paNNattA'-sthAnAni -svasthAnAni-prajJaptAni ? prarUpitAni santi ? bhagavAnuttarayati-'goyamA ! he gautama ! 'aMto maNussakhete'-anto manuSyakSetre-manuSyakSetrasya madhye ityarthaH, paNayAlIsAe joyaNasayasahassesu'-pazcacatvAriMzati yojanazatasahasreSu-pazcacatvArizallakSayojaneSu 'aDrAijjesu dIvasa muddesu' sArdhatRtIyeSu-sArddhaH tRtIyo yeSu te sArddha tRtIyAsteSu dvIpeSu samudreSu 'pannarasagu kammabhUmIsu'-pazcadazasu karmabhUmiSupaJcabharateSu paJcairAvateSu paJcamahAvideheSu 'tIsAe akammabhUmIsu' trizat akarmabhUmiSu prAguktAsu 'chappannAe aMtaradIvesu'-SaTpaJcAzati antaradvIpeSu 'etthaNaM'atra khalu-upayuktasthaleSu 'maNussANaM'-manuSyANAm 'pajjattApajjattagANaM'-paryAptAparyAptakAnAm 'ThANA paNNattA'-sthAnAni-svasthAnAni prajJaptAni-prarUpitAni santi, 'uvavAeNaM loyassa asaMkhejaibhAge'-upapAtena-upapAtamadhikRtya, upapAtApekSayetyarthaH, lokasya asaMkhyeyabhAge-asaMkhyeyatame bhAge paryAptAparyAptakA-manuSyA vartante, paryAptanizrayA aparyAptAnAM samutpAdAt paryAptAnAJca manuSyakSetravartitvAt, TIkArtha-aba paryApta aura aparyApta manuSyoM ke sthAna Adi kI prarUpaNA karane ke lie gautama svAmI prazna karate haiM-bhagavan ! paryApta aura aparyApta manuSyoM ke sthAna kahAM kahe gae haiM ? bhagavAn uttara dete haiM-he gautama ! manuSya kSetra ke andara, paiMtAlIsa lAkha yojanoM meM, aDhAI dvIpa-samudroM meM, pandraha karmabhUmiyoM meM arthAt pAMca bharata, pAMca airavata aura pAMca mahAvidehoM meM, tIsa pUrvokta akarmabhUmiyoM meM, chappana antIpoM meM, ina saba sthAnoM meM paryApta aura aparyApta manuSyoM ke sthAna prarUpita kiye gae haiM / upapAta kI apekSA se loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM paryApta aura aparyApta manuSya hote haiM, kyoM ki paryAptoM ke Azraya se aparyAptoM kI utpatti hotI hai| aura paryApta TIkAI-ve paryApta ane aparyApta manuSyanA sthAna AdinI prarUpaNA karavAne mATe gautamasvAmI prazna kare che he bhagavan! paryApta ane aparyApta manuSyanA sthAna kayA kahelAM che? zrI bhagavAna uttara Ape che-he gautama! manuSyakSetranI aMdara pistAvIsa lAkha janamA, aDhAI dvIpa-samudramAM, paMdara karmabhUmimAM arthAta pAMca bharata, pAMca aravata ane pAMca mahA videhamAM, trIsa pUrvokata akarma bhUmimAM, chappana akhtara dviIpamAM A badhAM sthAnamAM paryApta ane aparyApta manuSyanA sthAna prarUpita karAyAM che. upapatanI apekSAe lekanA asaMkhyAtamAM bhAgamAM paryApta ane aparyApta manuSya thAya che, kemake paryAptanA Azraye zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #683 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.17 bhavanapatidevAnAM sthAnAni 669 'samugghAeNaM savvaloe'-samudvAtena-samudghAtamAzritya, samudghAtApekSayetyarthaH sarvaloke paryAptAparyAptakamanuSyA vartante kevalisamudghAtasya sarvaloke sambhavAt 'saTANeNaM loyassa asaMkhejjaibhAge'-svasthAnena-svasthAnApekSayA lokasyAsaMkhyebhAge-asaMkhyeyatame bhAge paryAptAparyAptakamanuSyANAM satvAt / sU0 16 // mUlam-kahi NaM bhaMte ! bhavaNavAsINaM devANaM pajjattApajjattagANaM ThANA paNNattA ? kahi NaM bhaMte ! bhavaNavAsI devA parivasaMti ? goyamA ! imIse rayaNappabhAe puDhavIe asIisahassa uttarajoyaNasayasahassabAhallAe uri egaM joyaNasahassaM ogAhittA, heTrA cegaM joyaNasahassaM vajjittA majjhe ahattare joyaNasayasahasse, ettha NaM bhavaNavAsINaM devANaM satta bhavaNakoDIo, bAvattari bhavaNAvAsasayasahassA bhavaMtIti makkhAyaM / te NaM bhavaNA bAhiM vaTTA, aMto cauraMsA, ahe pukkharakanniyA saMThANasaMThiyA ukinnaMtara viulagaMbhIrakhAtaphalihA pAgArahAlagakavADatoraNapaDiduvAradesabhAgA jaMta sayagghImusalamusaMDhi pariyAriyA aujjhA sayA jayA sayA guttA aDayAla koTagaraiyA aDayAla kayavaNamAlA khemA sivA kiMkarAmaradaMDovarakkhiyA lAulloiyamahiyA gosIsasarasarattacaMdaNadadaradinna paMcaMgulitalA uvaciyacaMdaNakalasA caMdaNaghaDasukayatoraNapaDiduvAradesabhAgA AsattosataviulavadvagghAriyamalladAmakalAvA paMcavannasarasasurabhimukAjovayArakaliyA [granthAgrama 1000] kAlAgurupavara manuSya manuSyakSetra meM hI hote haiN| samudghAta kI apekSA paryApta aura aparyApta manuSya sarva loka meM hote haiM, kyoM ki kevali samudghAta sarva loka meM saMbhava hai / svasthAna kI apekSA se loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM paryApta aura aparyApta manuSya hote haiM // 16 // aparyAptanI utpatti thAya che ane paryApta manuSya manuSyakSetramAM ja pedA thAya che. samadughAtanI apekSAe paryApta ane aparyApta manuSya sarvalokamAM thAya che. kemake kevala samuddaghAta sarva lokamAM saMbhave che. svasthAnanI apekSAe lekanA asaMkhyAtamAM bhAgamAM paryApta ane aparyApta manuSya hoya che ke 16 che zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #684 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre kuMdurukkaturukka dhUva maghamaghaMtagaMdhuddhyAbhirAmA sugaMdha varagaMdhiyA gaMdhavaTTibhUyA acchA saNhA laNhA ghaTTA maTTA NIrayA NimmalA NiSpaMkA nikkaMkaDacchAyA sappabhA sassirIyA samarIiyA saujoyA pAsAIyA darisaNijjA abhiruvA paDiruvA, ettha NaM bhavaNavAsi devANaM pajjattApajjattagANaM ThANA paNNattA / uvavAeNaM loyassa asaMkhejjaibhAe, samugdhAeNaM loyassa asaMkhejjaibhAe, saTTANeNaM loyassa asaMkhejjaibhAge, tattha NaM bahave bhavaNavAsI devA parivasaMti taM jahA asurA nAgasuvannA, vijjU aggI ya dIva uvahIya / disipavaNathaNiyanAmA, dasahA ee bhavaNavAsI // 1 // 670 cUDAmaNimauDarayaNe bhUsaNa NAgaphaMDa - garulai - vaira - puNNa kalasaMke upphesA sIha - ma~gara - gayaMka - assavara - vaddhamANaM nijutta cittavidhagayA surUvA mahiDDIyA mahajjuiyA mahabbalA mahAjasA, mahANubhAvA mahAsokkhA hAravirAiyavacchA kaDagatuDiya thaMbhiyAbhUyA aMgaya kuMDalama gaMDayalakaNNapIThadhArI vici hatthAbharaNA vicittamAlAmaulimauDA kallANagapavaravatthaparihiyA kallANagapavara mallANulevaNadharA bhAsuraboMdI palaMbacaNamAladharA divveNaM vaNNeNaM, divveNaM gaMdheNaM, divveNaM phAseNaM, divveNaM saMghayaNeNaM, divveNaM saMThANeNaM, divvAe iDIe, divvAe juIe, divvAe pabhAe, divvAe chAyAe, divvAe accIe, divveNaM teeNaM, divvAe lessAe dasadisAo ujjovemANA pabhAsemANA te NaM tattha sANaM sANaM bhavaNAvAsasaya sahastANaM, sANaM sANaM sAmANiya sAhassINaM, sANaM sANaM tAyattIsANaM, sANaM sANaM logapAlANaM, sANaM sANaM aggamahisINaM, sANaM sANaM parisANaM, sANaM sANaM zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #685 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.17 bhavanapatidevAnAM sthAnAni 671 aNIyANaM, sANaM sANaM aNIyAhivaINaM, sANaM sANaM Ayara. kkhadevasAhassINaM annesi ca bahUNaM bhavaNavAsINaM devANa ya devINa ya AhebaccaM porevaccaM sAmittaM bhaTTittaM mahattaragattaM ANAIsara seNAvaccaM kAremANA pAlemANA mahayA hayanamRgIyavAiya taMtitalatAlatuDiyaghaNamuiMgapaDuppavAiyaraveNaM divvAI bhogabhogAiM bhuMjamANA viharaMti ||suu0 17 / / __chAyA-kutra khalu bhadanta ! bhavanavAsinAM devAnAM paryAptAparyAptakAnAM sthAnAni prajJaptAni ? kutra khalu bhadanta ! bhavanavAsino devAH parivasanti ? gautama ! asyA ratnaprabhAyAH pRthivyA azItisahasrottarayoMjanazatasahasrabAhalyAyA upari eka yojanasahasramavagAhya, adhazcaikaM yojanasahasra varjayitvA madhye aSTasaptatisahasrottare yojanazatasahasre, atra khalu bhavanavAsinAM devAnAM saptabhavanakoTayaH, dvAsaptatirbhavanAvAsa. zatasahasrANi bhavantItyAkhyAtam / tAni khalu bhavanAni, bahirvRttAni antazca zabdArtha-(kahi NaM bhaMte ! bhavaNavAsINaM devANaM pajjattApajjattANaM ThANA paNNattA !) he bhagavan ! paryApta aura aparyApta bhavanavAsI devoM ke sthAna kahAM kahe haiM ? (kahi NaM bhaMte ! bhavaNavAsI devA parivasaMti?) he bhagavana ! bhavanavAsI deva kahAM nivAsa karate haiM ? (goyamA !) he gautama ! (imIse rayaNappabhAe puDhavIe) isa ratnaprabhA pRthivI ke (asIisahassa uttarajoyaNasayasahassabAhallAe) eka lAkha assI hajAra yojana moTI ke (uvariM) Upara (egaMjoyaNasayasahassaM ogAhittA) eka hajAra yojana avagAhana karake (hiTThA cegaM joyaNasahassaM vajjittA) nIce bhI eka hajAra yojana choDa kara (majjhe) bIca meM (aTThahattara joyaNasayasahasse) eka lAkha aThahattara hajAra yojana meM (ettha NaM) yahAM hAtha-(kaeiNaM bhaMte ! bhavaNavAsiNaM devANaM pajjattA pajjattANaM ThANA paNNattA) umagavan ! paryApta mane aparyApta savanavAsI heyonA sthAna yA cha ? (goyamA !) u gautama (imIse rayaNappabhAe puDhavIe) 2 // 2tnamA pRthvanA (asIi sahassa uttara joyaNasayasahassabAhallAe) me4 sAsa sasI 12 thAna moTarInA (uvari) 152nA (egaM joyaNasahassaM ogAhittA) me 12 yo 21||ddnaa 4rIna (hiTThAcegaM joyaNasahassaM vajjittA) nIya 54 2 yona choDIna (majjhe) madhyamA (ahuttara joyaNasayasahasse) se sAga 24yotara ta2 yoganamA (etthaNa) mahI (bhavanavAsiNa devANaM) sapanavAsI havAnA (satta bhavaNakoDIo zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #686 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 272 prajJApanAsUtre turasrANi, adhaH puSkarakarNikAsaMsthAnasaMsthitAni utkIrNAntaravipulagambhIrakhAtaparikhAni prAkArAhAlakakapATatoraNapratidvAradezabhAgAni yantrazataghnImuzalamu. saNDhIparivAritAni ayodhyAni sadA jayAni sadA guptAni aSTacatvAriMzatkoSThakaracitAni aSTacatvAriMzatkRtavanamAlAni kSemAni zivAni kiGkarAmaradaNDoparakSitAni lAulloiyamahitAni gozIrSasarasaraktacandanadadaradattapazcAGgulitalAni (bhavaNavAsINaM devANaM) bhavanavAsI devoM ke (satta bhavaNakoDIo bAvattari bhavaNAvAsasayasahassA) sAta karoDa bahattara lAkha bhavana (bhavaMtIti makkhAyaM) hote haiM, aisA kahA gayA hai| (te NaM bhavaNA) ve bhavana (bAhiM) bAhara se (vaTTA) gola aMto cauraMsA) andara se caukora (ahe) nIce (pukagvarakanniyA saMgaNasaMThiyA) puSkara ke AkAra ke (ukkinnaMtaraviulagaMbhIrakhAtaphalihA) prakaTa antara vAle, vistIrNa tathA gaMbhIra khAI tathA parikhA vAle (pAgArahAlagakavADatoraNa paDiduvAradesabhAgA) prAkAra, aTArI, kivADa, toraNa tathA pratidvAroM se yukta (jaMtasayagghI musalamusaMDhI pariyAriyA) yaMtra, zataghnI, mUsala aura musaMDI nAmaka zastroM se yukta (aujjhA) zatruoM dvArA ayodhya (sadA jayA) sadaiva jayazIla (sayAvRttA) sadA surakSita (aDayAlakoTagaraiyA) aDatAlIsa koThoM se rakSita (aDayAlakayavaNamAlA) aDatAlIsa prakAra kI vanamAlAoM se yukta (khemA) upadravarahita (sivA) maMgalamaya (kiMkarAmaradaMDovarakkhiyA) kiMkara devoM ke daMDoM se rakSita (lAulloiyamahiyA) lipe-pute hone se prazasta bAvattari bhavaNAvAsasayasahassA) sAta 4217 mAtera 15 sapana. (bhavaMtIti makkhAyaM) DAya che se vAyu che. (teNaM bhavaNA) te sapanA (bAhiM) 517|2thii (vaTTA) n (aMto caurasA) 2512thI yA2sa (ahe) nIye (pukkharakanniyA saMThANasaThiyA) 5042nA mAranA (ukkinnaMtaraviulagaMbhIrakhAtaphalihA) pragaTa mata21, vistIta nel2 bhA tathA 5.2 (pAgAraTTAlagakavADatoraNapaDiduvAradesabhAgA) 12 24211, 4mA, to29], tathA pratidvAropani (jaMtasayagdhImusalamusaDhI parivAriyA) yaMtra, zatapnI, bhusasa mane bhusaDhI nAbha: zastrothI yutta (aujjhA) zatrumAthI ayodhya (sadA jayA) sadaiva nyazI (sayA guttA) sh| surakSita (aDayAlakodRgara iyA) 25 tAlIsa hAthI 2yesa (aDayAlakayavaNamAlA) 25utAlIsa prAranI vanamAjAsAthI yuddhata (khemA) upadrava 2Dita (sivA) masamaya (kiMkarAmaradaMDovarakkhiyA) 42 hevAnA 3thI 2kSita (lAdalloiyamahiyA) dIpA zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #687 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.17 bhavanapatidevAnAM sthAnAni 673 upacitacandanakalazAni candanaghaTasukRtatoraNapratidvAradezabhAgAni AsaktosaktavipulavRttavyAdhAritamAlyadAmakalApAni paJcavarNasarasasurabhimukta puJjopacArakalitAni (granthAgnam 1000) kAlAgurupravarakunduruSkaturuSkadhUpamaghamaghAyamAnagandhoddhRtAbhirAmANi sugandhavaragandhitAni gandhavartibhUtAni apsarogaNasaGghasaMvikirNAni divyatruTitazabdasaMpraNAditAni sarvaratnamayAni acchAni zlakSNAni masRNAnidhRSTAni mRSTAni nIrajAMsi nirmalAni niSpaGkAni niHkaGkaTacchAyAni saprabhANi (gosIsasarasaratta caMdaNadadaradinnapaMcaMgulitalA) gozIrSa tathA sarasa lAla caMdana ke hAthe jinameM lage haiM (uvaciyacaMdaNakalasA) caMdana ke kalazoM se yukta (caMdaNaghaDasukaratoraNapaDiduvAradesabhAgA) dvAra deza meM candana carcita ghaToM se yukta (Asattosatta viulavaTa vagghAriyamalladAmakalAvA) Upara se nIce laTakane vAlI vipula evaM golAkAra mAlAoM se yukta (paMcavanna sarasasurabhimuktapuMjokyArakaliyA) pAMca raMgoM se tAje evaM sugaMdhita puSNa ke upacAra se yukta (kAlAguru pavarakudurukka turukka dhUdhamaghamaghatagaMdhUduyAbhirAmA) kAle agara, uttama cIDA, lobAna tathA dhUpa kI mahakatI huI sugaMdha se atyanta ramaNIya (sugaMdhavaragaMdhiyA) uttama sugaMdha se sugaMdhita (gaMdhavaTibhUyA) gaMdha kI vaTTI ke samAna (accharagaNa saMdhasaMviginnA) apsarAoM ke samUha ke samUhoM se vyApta (divvatuDiyasaddasaMpaNAiyA) divya vAdyoM ke zabdoM se zabdAyamAna (savvarayaNAmayA) sarva ratnamaya (acchA) svaccha (sahA) cikane (laNhA) komala (ghaTTA) ghise (paTThA) pauMche (NIrayA) raja se dhupesa pAthI prazasta (gosIsasarasarattacaMdaNadaharadinnapaMcaMgulitalA) zIrSa-yana vizeSa tathA 12 sahananA thA mA mA cha (uvaciyacaMdaNakalasA) yahananA 45NthI yuta (caMdaNaghaDakayatoraNapaDiduvAradesabhAgA) vA2 dezamA yahana yati pAnA tothI yuta (Asattosattavi uvavavagdhAriya malladAmakalAbA) 752thI nIya sudhI 1841qNI vidhura tema 12 bhAsAmAthI yuta (paMcavannasarasasurabhimukkapuMjovayArakaliyA) pAya 2 gAnA visata din temA sudhita dhyaan| upayA2thI yuta (kAlAguru pavarakuMdurukkaturukka dhUva: maghamaghaMtagaMdhuddhayAbhirAmA) aNu m||32 hana, uttama yI sAmAna tathA dhUpanI bhayabhathI bhaDatI mevI sudhathI satyata 2maNIya (sugaMdhavaragaMdhiyA) uttama sugadhathI sucita) (gaMghavaTTimUyA) dhanI moTInA samAna (acchara gaNasaMga saMbviginnA) 255sayAnA sabhUDAthI vyAsa (divvatuDiyasahasaMpaNAiyA) hivya pAdhonA homAMthI zAyamAna (savvarayaNAmayA) sarva ratnamaya (acchA) 2127 zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #688 -------------------------------------------------------------------------- ________________ EN prajJApanAstre sazrIkANi samarIcikAni sodyotAni prAsAdIyAni darzanIyAni abhirUpANi pratirUpANi, atra khala bhavanavAsi devAnAM paryAptAparyAptakAnAM sthAnAni prajJaptAni / upapAtena lokasyAsaMkhyeyabhAge, samudaghAtena lokasyAsaMkhyeyabhAge, svasthAnena lokasyAsaMkhyeyabhAge, tatra khala bahavo bhavanavAsino devAH parivasanti, tadyathA asurA 1 nAgAH 2 suparNAH 3 vidyut 4 agnizca 5 dvIpaH udadhizva 7 / di 8 - pavana 9 - stanita 10 nAmAnaH, dazadhA ete bhavanavAsinaH // 1 // rahita (NimmalA) nirmala (niSyaMkA) paMka ( kadama) rahita (nikkaMkaicchAyA) AvaraNa rahita kAnti vAle (sappabhA) prabhAyukta (sassirIyA) zrI se sampanna ( samarIiyA) kiraNoM se yukta (saujjoyA) prakAzamaya (pAsAIvA ) prasanna karane vAle ( darisANijjA) darzanIya (abhiruvA) atyanta ramaNIya (paDiruvA) sundara rUpa vAle / ( ettha NaM) yahAM (bhavaNavAsidevANaM pajjattApajattANaM) paryApta aura aparyApta bhavanavAsI devoM ke (ThANA) sthAna (paNNattA) kahe haiM (ucavAeNaM) upapAta kI apekSA (loyassa asaMkhejjaibhAe) loka ke asaM khyAtaveM bhAga meM (samugdhAeNaM) samudghAta kI apekSA (loyassa asaMkhejjaibhAge) loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM (sahANeNaM) svasthAna kI apekSA (loyassa asaMkhejjaibhAge) loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM (tattha NaM) vahAM (bahave ) bahuta (bhavaNavAsI devA parivasaMti) bhavanavAsI deva nivAsa karate haiM (taM jahA ) ve isa prakAra haiM (asurA) asurakumAra (nAga - suvannA) nAgakumAra suvarNakumAra (sahA) thie (lahA ) bhaja (ghaTTA ) ghasesa (maTThA) sUchesa (NIrayA) 204vagaranA (NimmalA) nirmANa (nippaMkA) ahava rahita (nikkaMkaDacchAyA) bhAvara rahita anti vAjA (sampabhA) pralAyukta (sassirIyA ) zrIthIsaMpanna ( samarIiyA) zothI yukta (saujjoyA) prAzabhaya (pAsAIyA) prasanna 42vAvANA ( darisa NijjA ) darzanIya (abhirUvA) atyanta ramaNIya (paDiruvA) sundara upavAjA ( etthaNaM) mADI (bhavaNavAsi devANaM pajjattA pajjattANaM) paryApta bhane aya yati bhanne prahAranA lavanavAsI hevAnA (ThANA) sthAna ( paNNattA ) hyAM che (uvavAeNaM) upayAtanI apekSAye (loyassa asaMkhejjaibhAe) asaNyAtamA lAgabhAM (samugdhAeNaM) sabhuddadhAtanI apekSAo (loyassa asaMkhejibhAe) sonA asaNyAta bhA lAgabhAM (saTTANeNaM) svasthAnanI apekSAo (loyassa asaMkhejjaibhAge) boDanA asabhyAtabhA lAgabhAM (tattha NaM) tyAM dhA (bhavaNAvAsI devA parivasaMti) lavanavAsI hai| nivAsa 4re che (taM jahA ) tethe yA prAre che zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #689 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.17 bhavanapatidevAnAM sthAnAni 675 cUDAmaNimukuTaratna 1 bhUSaNanAgaspaTA 2 garuDa 3 vajra 4 pUrNakalazAGkophesAH, 5 siMha 6 makara 7 gajAGkA 8 zvavaraM 9 vardhamAnaniyuktacihnagatAH murUpA mahaddhikA mahAdyutikAH, mahAbalA mahAyazaso mahAnubhAvA mahAsaukhyA hAravirAjitavakSasaH kaTakatruTitastambhitabhujAH aGgadakuNDalamRSTa gaNDatalakarNapITha dhAriNaH, vicitrahastAbharaNA vicitramaulimukuTAH kalyANakapravaravastraparihitAH (vijja) vidyutkumAra (aggI ya) agnikumAra (dIva) dvIpakumAra (udahI ya) udadhikumAra (disi-pavaNa-thaNiyanAmA) dizAkumAra, vAyukumAra, stanitakumAra nAma vAle (dasahA) daza prakAra ke (ee) ye (bhavaNavAsI) bhavanavAsI deva haiM / (cUDAmaNi) cUDA ratna (mauDa) mukuTa (rayaNa) ratna (bhUsaNa) AbhUSaNa (NAgaphaDa) nAga kA phana (garula) garuDa (vaira) vajra (puNNakalasaMkaupphesA) pUrNa kalaza ke cihna se yukta mukuTa (sIha) siMha (magara) makara (gayaMka) hAthI kA cihna (assavara) zreSTha azva (vaddhamANa) zarAvasaMpuTa (nijjuttacittaciMdhagayA) inase yukta vicitra cihnoM vAle (surUvA) sundara rUpa vAle (mahiDDiyA) mahA Rddhi vAle (mahajjayA) mahA kAnti vAle (mahabbalA) mahAna bala vAle (mahAjasA) mahAna yazasvI (mahANubhAvA) mahAn anubhAva vAle (mahAsokkhA) mahA sukha vAle (hAravirAiyavacchA) hAra se suzobhita vakSasthala vAle (kaDaga tuDiyarthabhiyabhuyA) kaDoM aura keyUroM se staMbhita bhujA vAle (aMgayakuMDalamaTTagaMDayalakaNNapIDhadhArI) aMgada kuMDala tathA karNapITha (asurA) asu2zubhA2 (nAga-suvannA) nAmA2, su bhA2, (vijja) vidyutbhAra (aggIya) manabhA2 (dIva) dI54bhAra (udahIya) dhimA2 (disi -pavaNa thaNiyanAmA) hizAmA2, vAyumAra, stanitabhAra nAmavANA (dasahA) iza prA2nA (ee bhavaNavAsI) apanavAsI he cha (cUDAmaNi) yUratna (mauDa) bhugaTa (rayaNa) 2tna (bhUsaNa) yAbhUSA (NAgaphaga) nAnI 35 (garula) 137 (vaira) * (puNNa-kalasaMkaupaphesA) pUrNa prazana yihathI yuzta bhugaTa (sIha) siDa (magara) bhagha2 (gayaMka) DAthInu thina (assavara) zreSTha 2ma (vaddhamANa) zarApa sapuTa (nijjUtta citta ciMdhagayA) temanAthI yuta zikSA (surUvA) su4235 pA (mahiDhiyA) bhaDAna samRdvivANA (mahajjuiyA) mantima (mahabbalA) mahAna maNa // (mahAjasA) bhaDAna yazasvI (mahANubhAvA) mahAna manubhAvapramAvA (mahAsokkhA) maDA su5 // (hAravirAiyavacchA) 12thI sumita pakSasyavANA (kaDagatuDiya thaMbhiyabhuyA) 4i ne mAmadhAthI tAlita thaa| (aMgaya kuMDala maDagaMDayalakaNNapIDhadhArI) ma 1 tathA 4 pIne dhAraNa zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #690 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 676 prajJApanAstre kalyANakapravaramAlyAnulepanadharAH bhAsurabondi pralambamAnamAlAdharAH, divyena varNena, divyena sparzana, divyena saMhananena, divyena saMsthAnena, divyayA RddhayA, divyayA dhutyA, divyayA prabhayA, divyayA chAyayA, divyena arciSA, divyena tejasA, divyayA lezyayA dazadiza udyotayantaH prabhAsayanta ste khalu sveSAM sveSAM bhavanAvAsazatasahasraNAM, svAsAM svAsAM sAmAnikasAhasrINAM sveSAM ke dhAraka (vicittahatyAbharaNA) hAthoM ke vicitra AbharaNa vAle (vicittamAlAmaulimauDA) mastaka para vicitra puSpamAlA tathA mukuTavAle (kallANaga pavaravatthaparihiyA) kalyANakArI uttama vastra dhAraNa kiye hue (kallANagapavaramallANulevaNadharA) kalyANakArI zreSTha mAlA evaM anulepana ke dhAraka (bhAsuraboMdI) dedIpyamAna zarIra vAle (palaMbavaNamAladharA) laMbI vanamAlA dhAraNa karane vAle (divveNaM vanneNaM) divya varNa se (divveNaM gaMdheNaM) divya gaMdha se (divegaM phAsegaM) divya sparza se (divveNaM saMghayaNeNaM) divya saMhanana se (divveNaM saMhANeNaM) divya saMsthAna AkRti se (divvAe iDIe) divya Rddhi se (divAe juIe) divya kAnti se (divvAe pabhAe) divya prabhA se (divvAe chAyAe) divya zobhA se (divyAe accIe) divya jyoti se (divveNaM teeNaM) divya teja se (divcAe lesAe) divya lezyA se (dasa disAo) dazoM dizAoM ko (ujjovemANA) prakAzita karate hue (pabhAsemANA) zobhita karate hue (tegaM) ve bhavaNavAsI deva (tastha) vahA~ (sANaM sANaM) apane apane (bhavaNAvAsasayasahassANaM) lAkhoM bhavanAvAsoM kA (sANaM sANaM saamaa42naa| (vicittahatyAbharaNA) yAnA vicitra mAjha24ANA (vicittamAlA maulima uDA) bhasta 52 vicitra pu05bhA tathA muTavA (kallANaga pavara vatthaparihiyA) 4TyAe43rI uttama vastra dhAraNa 42vAvA (kallANaga pavaramallANu levaNadharA) 48yA 4ArI zreSTha bhAsA tabha manukhepananA ghA24 (bhAsuravoMdI) hIpyamAna zarIravANA (pAlaMbavaNamAladharA) ainii namAjAne ghA213 42 naa2| (divveNaM vanneNaM) hivyavathI (divveNaM gaMveNaM) hivya thI (divveNaM phAseNaM) divya 25za thI (divveNaM saMghayaNeNe) divya sananathI (divveNaM saMThANeNaM) hivya mAtithI (divvAe iDDhIe) (6053ddhiyA (divAe juIe) hivyatithI (divyAe pabhAe) divyapramAthI (divvAe chAyAe) divya chAyAthI (dibAe aJcIe) divya zAmAthI jyotithI (divveNaM teeNa) divya tecyA (divAe lesAe) 60yavezyAthI (dasa disAo) dRze hizamAne (ujjovemANA) prozita 42 // 2 // (pamAsemANA) zAmita 4 // 29sA (teNaM) te mavana paasiive| (tattha) tyAM (sANaM sANaM) pAta zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #691 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.17 bhavanapatidevAnAM sthAnAni 677 sveSAM trAyastriMzakANAM, sveSAM sveSAM lokapAlAnAM, svAsAM svAsAm agramahiSINAM svAsAM svAsAM pariSadAm sveSAM sveSAm anIkAnAm sveSAM sveSAm anIkAdhipatInAm svAsvAM svAsAm AtmarakSakadevasAhasrINAm anyeSAzca bahUnAM bhavanavAsinAM devAnAM ca devInAM ca AdhipatyaM paurapatyaM svAmitvaM mahattarakatvam AzezvarasenApatyaM kArayantaH pAlayantaH mahadAhatanATayagItavAditatantrItalatAlatruTitadhanamRdaGgapaTupravAditaraveNa divyAni bhogabhogAni bhuJjanto viharanti ||suu017|| NiyasahassINaM) apane-apane hajAroM sAmAnika devoM kA (sANaM sANaM tAyattIsANaM) apane-apane trAyastriMza devoM kA (sANaM sANaM logapAlANaM) apane-apane lokapAloM kA (sANaM sANaM aggamahisINaM) apanI-apanI agramahiSiyoM kA (sANaM sANaM parisANaM) apanI-apanI pariSadAoM kA (sANaM sANaM aNIyANaM) apane-apane anIkoM kA (sANaM sANaM agiAhivaINaM) apane apane anIkAdhipati devoM kA (sANaM sANaM AyarakkhadevasAhassINaM) apane-apane hajAroM AtmarakSaka devoM kA (annesiM ca bahUNaM) tathA anya bahuta-se (bhavaNavAsINaM) bhavanavAsI (devANa ya devINa ya) devoM aura deviyoM kA (AhevaccaM) adhipatitva (porevaccaM) paurapatya (sAmittaM) svAmitva (bhaTittaM) bhartRtva (mahattaragattaM) mahattara pana (ANAIsarasegAvacca) AjJA-Izvara-senApatitva (kAre. mANA) karate hue (pAlemANA) pAlana karate hue (mahayAhayanadRgIya yAiyataMtitalatAlatuDiyaghaNamuiMgapaDappavAiyaraveNaM) Ahata nRtya, gIta, vAdita evaM taMtrI tala tAla dhanamRdaMga ke bajAne se utpanna mahAna dhvani potAnA (bhavaNAvAsasayasahassANaM) mA manApAsAnA (sANaM sANaM sAmANiya. sAhassINaM) pAta-potAnA / sAmAni hevonA (sANaM sANaM tAyattIsANaM) pota potAnA yazi vAnA (sANaM-sANe logapAlANaM) pota potAnA pAsanA (sANaM-sANaM aggamahisINa) pAta-pAtAnI mamaDiSIyonA (sANaM-sANaM parisANaM) pAtapAtAnI pariSahonA (sANaM sANaM aNIyANaM) pota potAnA 1142nA (sANaM-sANaM aNiAhivaINaM) pAta-pAtAnA mAnAdhipati hevonA (sANaM-sANaM AyarakkhadevasAhassINaM) pAta-pAtAnA // 2 // Atma234 vAnA (annesiM ca bahUNaM) tathA mIna 59 // (bhavaNavAsINaM) savanavAsI (devANa ya devINa ya) he ane. hevIyAnA (AhevaccaM) madhipatitya (porevacca) pAravatya (sAmitta) 2vAmitva (bhaTTittaM) matatva (mahattaragattaM) moTApA (ANAIsaraseNAvaccaM) mAjJA 4zvara senApatitva (kAremANA) 42|12|1taa (pAlemANA) pAlana rI 2 (mahayA hayanadRgIyavAiya. taMti talatAlatuDiyadhaNamuiMga paDuppavAiyaraveNaM) mAuta, nRtya, gIta, 17 tema zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #692 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre TIkA--atha paryAptAparyAptakabhavanapatidevAdInAM sthAnAdikaM prarUpayituM gautamaH pRcchati-'kahi NaM bhaMte ! bhavaNavAsINaM devANa'-he bhadanta ! kutra khalu kasmin pradeze bhavanavAsinAM devAnAm 'pajjattApajjattagANaM'-paryAptAparyAptakAnAm 'ThANA paNNattA' sthAnAni-svasthAnAni prajJaptAni ? prarUpitAni santi ? tadevaM prakArAntareNa spaSTayituM praznayati-'kahi NaM bhaMte ! bhavaNavAsI devA parivasaMti ?' he bhadanta ! kutra khalu-kasmin pradeze bhavanavAsino devAH parivasanti ? bhagavAnuttarayati-'goyamA !' he gautama ! 'imIse rayaNappabhAe puDhavIe' asyAH ratnaprabhAyAH pRthivyAH 'asIisahassa uttarajoyaNasayasahassabAhallAe' azItisahasrottarayojanazatasahasrabAhalyAyAH- azItisahasrAdhikalakSayojanavistArAyAH, upari-UprabhAge 'egaM joyaNasahassaM ogAhittA' ekaM yojanasahasram avagAhya, 'heTA cegaM joyaNasahassaM vajjittA' adho bhAge ca, eka yojanasahasram varjayitvA 'majjhe aTTahuttare joyaNasayasahasse' madhye-madhyabhAge aSTa saptatisahasrottare yojanazatasahasra-aSTa saptatisahasrAdhikalakSayojaneSu 'ettha NaM bhavaNavAsINaM devANaM'atra khalu-uparyuktasthaleSu bhavanavAsinAM devAnAm 'sattabhavaNakoDIo' saptabhavanase (divvAI) divya (bhoga-bhogAI) bhoga-upabhAgoM ko (muMjamANA) bhogate hue (viharaMti) vicarate haiM // 17 // TIkArtha-aba paryApta aura aparyApta bhavanavAsI devoM kI prarUpaNA kI jAtI hai| zrIgautama svAmI prazna karate haiM-bhagavan ! paryApta aura aparyApta bhavanavAsI devoM ke sthAna kahAM kahe gae haiM ? isI ko spaSTa karane ke lie punaH pUchate haiM-he bhagavan ! bhavanavAsI deva kahAM nivAsa karate haiM ? bhagavAna ne uttara diyA-he gautama ! eka lAkha assI hajAra yojana moTI isa ratnaprabhA pRthvI ke eka hajAra yojana UparI bhAga meM avagAhana karake aura eka hajAra nIce ke bhAga ko choDa kara, madhya ke eka lAkha aThahattara hajAra yojanoM meM bhavaNavAsI tI de de dhana bhRganA 43vAthI yatA bhaDAna paniyA (divvAI) 605 (bhogabhogAI) bhopAgonA (muMjamANA) mAtA (viharaMti) viyare cha // 17 // TIkAtha-have paryApta ane aparyApta bhavana vAsI devAnI prarUpaNa karAya che. zrIgautamasvAmI prazna kare che-he bhagavan! paryApta ane aparyApta bhavanavAsI denA sthAna kyAM kahevAyelAM che? tene spaSTa karavAne vAste punaH pUche che.-he bhagavAna ! bhavanavAsI deva kayAM nivAsa kare che? bhagavAne uttara Ape he gautama ! eka lAkha eMsI hajAra jana moTI evI A ratnaprabhA nAmanI pahelI pRthvInA eka hajAra jana uparanA bhAgamAM avagAhana karIne ane eka hajAra ejana nIcenA bhAgane choDIne madhyanA eka lAkha aDasaTha hajAra cAjamAM bhavana zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #693 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.17 bhavanapatidevAnAM sthAnAni 679 koTayaH 'bAvattariM bhavaNAvAsasayasahassA' dvAsaptatibhavanAvAsazatasahasrANi 'bhavaMtItimakkhAya' bhavantItyAkhyAtam mayA mahAvIreNa, anyaizca tIrthakudbhiH, 'teNaM bhavaNA bAhi vaTTA' tAni khalu bhavanAni bahirbhAge vRttAni-vRttAkArANi 'aMtocauraMsA' anta:-madhye Abhyantare caturasrANi-caturasrAkArANi 'ahe pukkharakaNNiyAsaMThANasaMThiyA' adhobhAge puSkarakaNikAsaMsthAnasaMsthitAni, tatra puSkara -kamalam tasya kaNikAvat saMsthAnam-AkArastena saMsthitAni-vyavasthitAni santi 'ukvinnaMtara viulagaMbhIrakhAtaphalihA'-utkIrNAntaravipulagambhIrakhAtaparikhAni-utkIrNamiva utkIrNam-nitAntavyaktam utkIrNam antaraM yAsAM khAtaparikhANAM tAH-utkIrNAntarAH, vipulagambhIrA:-vipulA:-vistIrNAH gambhIrAH --alabdhamadhyabhAgAH, khAtaparikhA:-khAtAni ca parikhAca-khAtaparikhAH yeSAM bhavanAnAM paritaH santi tAni utkIrNAntaravipulagambhIrakhAtaparikhAni, tatra parikhAnAma upari vizAlA adho bhAge saMkIrNA khAtaM punarubhayatrApi samAnamiti bhedaH, 'pAgAraTTAlayakavADatoraNapaDiduvAradesabhAgA' prAkArATTAlakakapATatoraNadevoM ke sAta karoDa bahattara lAkha bhavana haiM, aisA maiMne tathA anya saba tIrthakaroM ne kahA hai / una bhavanoM kA varNana isa prakAra hai bhavanavAsI devoM ke bhavana bAhara se golAkAra haiM, andara se caukora haiM aura nIce kamala kI kaNikA ke samAna haiM / una bhavanoM ke cAro ora khAiyAM aura parikhAeM haiM jinakA antara spaSTa hai aura jo vistIrNa haiN| ve itanI gaharI haiM ki unake madhyabhAga kA bhI patA nahIM lgtaa| yahAM parikhA evaM khAta (khAI) ina do zabdoM kA prayoga kiyA gayA hai| donoM meM thoDA antara hotA hai| parikhA Upara se cauDA aura nIce se saMkaDI hotI hai jaba ki khAta kA vistAra Upara-nIce samAna hotA hai| una bhavakoM ke prAkAroM ke Upara aTAriyAM, kapATa, vAsI denA sAta kareDa botera lAkha bhavana che, evuM meM ane anya sarva tIrthakaree kahyuM che. te bhavananA varNana A rIte che-bhavanavAsI denA bhavana bahArathI goLAkAra che, aMdarathI carasa che ane nIce kamaLanI kaNikA jevAM che. te bhavanenI cAre bAjue khAIe ane parikhAo che jenuM attara spaSTa che ane je vistIrNa che. te eTalI UMDI che ke tenA madhyabhAgano paNa patto lAgato nathI. ahIM parikhA ane khAta (khAI) e babbe zabdane prayAga karyo che. bannemAM thoDuM antara hoya che parikhA uparathI pahoLI ane nIcethI sAMkaDI hoya che. jyAre khAtane vistAra upara nIce samAna hoya che. A bhavananA prakAranI upara aTAriye, kapATa, teraNa ane dvAra banelA zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #694 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 680 pratidvAradezabhAgAni - pratibhavanaM prAkAreSu varaNeSu sAleSu pATatoraNapratidvArANi - aTTAlakakapATa toraNapratidvArarUpA, yeSu tAni prAkArATTAlakakapATa toraNa pratidvAradezabhAgAni, tatrATTAlakAH - prAkArasyopari bhittyAzrayavizeSAH, kapATAni - pratolIdvArasatkAni, toraNAni pratolIdvAreSu pratidvArANi - vizAladvArApAntarAlavartIni laghudvArANi, 'jaMtasayagdhImusalamusaMDhi pariyAriyA' - yantrazataghnI muzala musaNTI parivAritAni' yantrANi - vividharUpANi, zataghnyaH - mahAyaSTayo mahAzilA vA 'topa' iti bhASA prasiddhAH, yAH pAtitAH satyaH puruSANAM zatAni ghnanti muzalAni prasiddhAnyeva, musaNDhayaHpraharaNavizeSA staiH parivAritAni - samantAda veSTitAni, ataeva 'aujjhA'ayodhyAni - parairyoddhumazakyAni, ayodhyatvAdeva 'sadA jayA' sadA jayAni, sadA-sarvadA jayo yeSu tAni, 'sadA guttA' sayA guptAni - sarvakAlaM guptAni praharaNaiH toraNa aura dvAra bane hue haiM / prAkAra ke Upara vizeSa prakAra ke bhityAzraya jo bane rahate haiM unheM ahAlaka kahate haiM aura jo 'aTArI' zabda se prasiddha haiM / phATakoM ke dvAroM ke kapATa yahAM samajhanA cAhie / phATakoM arthAt baDe daravAjoM ke nikaTa jo choTe dvAra hote haiM, ve yahAM 'toraNa' zabda se kahe gae haiN| ve bhavana yaMtroM, zataniyoM, mUsaloM aura muluMDI nAmaka zastroM se yukta haiN| vahAM vividha prakAra ke yaMtra haiN| mahAna yaSTi (lakaDI) yA zilA ko zataghnI kahate haiM, jo eka vAra paDakara saikaDoM puruSoM kA ghAta karatI hai / bhASA meM use 'topa' kaha sakate haiM / mUsala prasiddha hai aura musuMdI eka prakAra kA zastra hai / ina zastroM se yukta hone ke kAraNa ve bhavana ayodhya haiM - ina bhavanoM ke Upara zatru yuddha nahIM kara sakate aura isI se ve sadA jayavanta haiM / ve yoddhAoM aura zastrAstroM se parivRta hone ke hAya che. prAkAranA upara vizeSa prakAranA bhityAzraya je banelAM hoya che. temane aTTAla kahe che ane aTArItA zabdathI ja prasiddha che. phATaka-meTA daravAjAnI khAjImAM je nAnu dvAra hAya che. temane AhIM tAraNa zabdathI kahela che. te lavano yatro, zataghnIo (toya) bhUsalo, bhane bhusuMDI nAma zastrothI yukta che. tyAM vividha jAtanA yaMtra che. mahAnayaSTi (lAkaDI) athavA zilAne zataghnI kahe che. je eka vAra paDavAthI seMkaDA purUSonA saMhAra kare che. bhASAmAM tene tapa kahe che. musala prasiddha che. ane musa`DhI eka jAtanuM zastra che. A zastrothI yukta hAvAne kAraNe te bhavana ayeAdhya che keAi zatru yuddha nathI karI zakatA ane tethI teo sadA jayavanta che. te caiddhA ane zastrAsothI zrI prajJApanA sUtra : 1 prajJApanAstre ityarthaH, aTTAlakakadezabhAgA - dezavizeSA " Page #695 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.17 bhavanapatidevAnAM sthAnAni 681 puruSaizca yoddhRbhiHsarvataH samantAt nirantaraM parivAritatayA pareSAmasahamAnAnAM manAgapi pravezAsaMbhavAt 'aDayAlakoTagaraiyA'-aSTacatvAriMzatkoSThakaracitAni-aSTacatvAriMzadbhedabhinnacchaTAkalitAH koSThakA:-apavarakAH racitAH-svayameva racanAM prAptA yeSu tAni aSTacatvAriMzat koSThakaracitAni, oragaiti bhASAprasiddhAni 'aDayAlakayaSaNamAlA' aSTacatvAriMzatkRtavanamAlAni-aSTacatvAriMzabhedabhinnacchaTAH kRtAH vanamAlA yeSu tAni aSTa catvAriMzatkRtavanamAlAni, evameva 'khemA' kSemANi parakRtopadravarahitAni 'sivA' zivAni-sadA maGgalopetAni 'kiMkarAmaradaMDovarakkhiyA' kiGkarAmaradaNDoparakSitAni-kiGkarAH kiGkarabhUtA ye'marAstaiH daNDaiH kRtvA uparakSitAni sarvataH-samantAt rakSitAni kiGkarAmaradaNDoparAkSitAni 'lAullo. iyamahiyA' lAulloiyamahitAni, tatra lAiyaM nAma bhUme gomayAdinopalepanam dezIyo'yaM zabdaH, ulloiyaM-kuDayAnAM mAlasya ca seTikAdibhiH saMmRSTIkaraNam ayamapi dezIyaH zabdaH, lAulloiyAbhyAM mahitAni-pUjitAni, lAulloi yeva mahitAni, tathA-'gosIsasarasarattacaMdaNadaddaradinnapaMcaMgulitalA' go. zIrSasarasaraktacandanadardaradatta paJcAGgulitalAni-gozIrSeNa-gozIrSanAmacandanena sarasaraktacandanena ca dardareNa-bahalena capeTA prakAreNa vA dattAH paJcAGgukAraNa sadaiva itane surakSita rahate haiM ki zatru kA vahAM jarA bhI praveza nahIM ho sktaa| unameM ar3atAlIsa koThe (kamare) hote haiN| jo viziSTa chaTA se yukta haiM aura svayaM hI racanA ko prApta haiN| unameM aDatAlIsa vanamAlAeM banI huI haiN| ve parakRta upadrava se rahita haiM, sadA maMgalamaya haiM aura sevaka devoM ke daMDoM se sadaiva surakSita rahate haiM / 'lAiya' kA artha hai bhUmi kA goSara Adi se lIpanA aura 'ulloiya' kA artha hai kalaI Adi se dIvAra Adi ko potanA / isa prakAra lipe-pute hone ke kAraNa ve prazasta rahate haiN| gauzIrSa nAmaka candana tathA sarasa rakta candana ke pAMcoM uMgaliyoM vAle hAthe lage hue haiN| unameM candana parivRta hovAne lIdhe sadaiva eTalA surakSita rahe che ke zatruone tyAM jarA paNa praveza thaI zakato nathI. temAM aDatAlIsa koThA (oraDA) hoya che jeo viziSTa tAothI bharelA hoya che ane svayama ja racAyelA che. temAM aDatAlIsa vanamALAo banelI hoya che. teo parakRta upadrava vagaranA hoya che. sadA bhAga bhaya che. ane seva devAnA sAthI sava surakSita cha. 'lAiya' na atha cha bhInane ch|eY mAhithI bIvI mane 'ulloiya' n| yunA vigairathI bhIMtane gheLavI. A rIte dhULela lIMpela hovAne kAraNe teo prazasta rahe che. gazIrSa nAmacandana (gerUMcaMdana) tathA sarasa lAla candananA thApA didhela hoya pra0 86 zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #696 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre litalAni 'uvaciyacaMdaNakalasA'-upacitacandanakalazAH upacitAH-nivezitAH, candanakalazAH-mAGgalyakalazA yeSu tAni upacitacandanakalazAni 'caMdaNaghaDasukaya. toraNa paDiduvAradesabhAgA' candanaghaTasukRtatoraNapratidvAradezabhAgAni, candanaghaTaiH-candanakalazaiH sukRtAni susampAditAni yAni toraNAni tAni candanaghaTa sukRtatoraNAni pratidvAradezabhAge yeSu tAni candanaghaTasukRtitoraNapratidvAradezabhAgAni, 'AsattosattaviulavaTTavagdhAriya malladAmakalAvA' AsaktotsatavipulavRttavyAghAritamAlyadAmakalApAni-A-avAG adho bhUbhau saktaH-AsaktaH-bhUmau saMlagna ityarthaH, Urdhva saktaH-utsaktaH, ullocatale upari saMbaddha ityarthaH, vipulaH -pracuraH-vistIrNoM vA vRttaH-vartulaH, vyAdhArita:-pralambito mAlyadAmakalApaHpuSpamAlAsamudAyo yeSu tAni AsaktotsatavipulavRttavyAghAritamAlyadAmakalApAni, tathA-paMcavannasarasasurabhimukka pupphapuMjovayArakaliyA' paJcavarNasarasasurabhiMmukta puSpapuJjopacArakalitAni, paJcavarNena-surabhiNA muktena-kSiptena puSpapuJjalakSaNena upacAreNa-pUjanena kalitAni-paJcavarNasurabhimuktapuSpapuJjopacArakalitAni, tathA-'kAlAgurapavarakuMdurukkaturukkadhUvamaghamaghatagaMdhujhyAbhirAmA' kAlAgurupravarakunduruSkaturuSkadhUpamaghamaghAyamAnagandhoddhRtAbhirAmANi, kAlAguruH agaretiloke prasiddho gandhadravyavizeSaH, pravaraH-zreSThaH kunduruSkaH-cIDA, turuSkam-silhakam eteSAM dhUpasya maghamaghAyamAnena gandhena uddhRtena itastato viprasRtena abhirAmANikamanIyAni iti kAlAgurupravarakunduruSka turuSkamaghamaghAyamAnagandhoddhatAbhirAmANi, evam-'sugaMdhavaragaMdhiyA' sugandhavaragandhitAni zobhano gandho yeSAM te mugandhAste ca te varagandhAzca zreSThagandhAH-vAsA iti sugandhavaragandhA steSAM gandho'sti eSu carcita maMgalakalaza sajAe hue rahate haiM tathA candana-kalazoM ke sundara toraNa bane hue haiN| unameM UparI chata bhAga se TheTha nIce taka vistIrNa evaM golAkAra puSpamAlAoM ke samUha se suzobhita hote haiN| pAMca raMgoM ke tAje aura sugaMdhita bikhare hue puSpoM ke upacAra se yukta haiM / kAle agara, zreSTha cIDA, lobAna evaM dhUpa kI mahakatI huI gaMdha ke samUha se ve atizaya ramaNIya pratIta hote haiN| uttama sugaMdha se sugNche. temAM candana carcita maMgaLa kaLaza taiyAra karelA hoya che. tathA candana kalazenA sundara teraNa banelAM hoya che. temAM uparanI chatathI te saLIyA sudhI vistIrNa temaja goLAkAra banela hoya che ane puSpamALAonA samUhathI suzobhita hoya che. pAMca raMgone tAjA ane vikharAyelA sugaMdhI puSpanA upacArathI yukta che. kAlAgarU, lebAna temaja sugaMdhita gaMdha samUhathI te atizaya ramaNIya dekhAya che. uttama sugaMdhathI sugaMdhita che. tethI sugadhanI zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #697 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.17 bhavanapatidevAnAM sthAnAni 683 " iti sugandhavaragandhikAni, ataeva 'gaMdhavaTTibhUyA' gandhavattibhUtAni - saurabhyAtizayena gandhadravya guTikAkalpAni, tathA - ' accharagaNa saMghasaMviginnA' - apsarogaNasaMgha saMvikIrNAni, apsarasAM gaNasya saMvena-samudAyena samyaktayA paramaramaNIyatayA vikIrNAni - vyAptAni iti apsarogaNasaMgha saMvikIrNAni tathaiva 'divvatuDiyasadasaMpaNAdiyA' divyatruTitazabdasaMpraNAditAni divyAnAM truTitAnAm - vINAveNumRdaGgAdi vAdyavizeSANAM zabdaiH saMpraNAditAni - samyaktayA sAmAjikazrotRjanamanohAritayA prakarSeNa sarvakAlaM nAditAni zabdAyitAni iti divyatruTita zabdasaMpraNAditAni, 'savvarayaNAmayA' sarvaratnamayAni, sarvAtmanA - kAlsrtsnyena natvavayavena ekadezena ratnamayAni samastaratnamayAnItyarthaH, acchAni - sphaTika vadatyanta svacchAni 'sAhA' zlakSNAni cikkaNapudgalaskandhaniSpannAni, 'lavhA' masRNAni 'dhaDA' ghRSTAni - kharazANena pASANa pratimAvad ghRSTAnIva 'mahA' mRSTAni - komalazANena pApANapratimAvat ata eva 'NIrayA' nIrajAMsi svAbhAvikajorAhityam 'nimmalA' nirmalAni - bhAgantukamalAbhAvAt 'niSpaMkA' niSpaGkAni - kakaGkarahitAni - kardamazUnyAni vA tathA 'nikaMkaDacchAyA' niSkaGkaTacchAyAni, niSkaGkaTAH- AvaraNarahitA nirupaghAtA chAyA-kAntiryeSAM tAni - niSkaGkaTacchAyAni, 'sappA' saprabhANi - svarUpataH prabhAyuktAni, 'sassiriyA' sazrIkANidhita haiM / isa kAraNa sugaMdha kI adhikatA se ve aise jAna paDate haiM jaise sugaMdhadravya kI guTikA ho / apsarAoM ke samUha ke samUhoM se parama ramaNIya rUpa meM vyApta haiM / vINA, veNu, mRdaMga Adi divya vAdyoM ke dhvani se sadaiva guMjAyamAna rahate haiM aura zrotRjanoM ke mana ko haraNa karate haiM / ve bhavana eka deza se nahIM varan sarvadeza se ratnamaya haiM, sphaTika ke samAna atyanta svaccha hote haiM, cikane pugaloM se niSpanna, mulAyama, pASANamaya pratimA ke samAna khara evaM komala zANa ke dvArA ghise hue, isa kAraNa svAbhAvika raja se rahita, Agantuka mala se rahita, kalaMka rahita yA kardama se rahita hote haiN| unakI kAnti Ava atizayatAne kAraNe teo evA jaNAya che ke jANe sugaMdhanI geTIyA hAya. apsarAonA samUhathI paramaramaNIya rUpa pragaTa thAya che. tenAthI vyApta che, vINA belu, mRdaMga, Ahi hivya vAdhonA dhvanithI sadaiva gulayamAna, rahe che. ane zrotAonA mananuM haraNa karatArahe che. te bhavanA eka dezathI nahIM parantu sarvadezathI ratnamaya che. sphaTikanA sarakhAM atyanta svaccha heAya che. cikaNA pudgalAthI banAvelA, mulAyama. pASANamaya, pratimA sarakhA tIkSNa ane kAmaLa kharazANu upara ghaselA, e kAraNe svAbhAvika raja vagaranA, AgantukamaLathI rahita zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #698 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAstre zriyA-lakSmyA sahitAni sazrIkANi, 'samiriyA' samarIcikAni-marIcibhiHkiraNaiH sahitAni samarIcikAni-bahirdezaviprasRtakiraNajAlAni, ata evaM 'saujjoyA' sodyotAni-uddyotaiH-prakAzaiH sahitAni soyotAni-bahiH pradezasthita vastu jAtaprakAzakAni 'pAsAdIyA' prAsAdIyAni-prasAdAya-manasaH prasattaye AnandAyetyarthaH, hitAni prAsAdIyAni-svAntAnandajanakAni, ataeva 'darisaNijjA' darzanIyAni darzanayogyAni, tAni pazyatazcakSuSI na tRpyataH, ityAzayaH, 'abhirUvA' abhirUpANi, abhi-Abhimukhyena draSTaNAM cittAnanda janakatayA ramaNIyaM rUpaM yeSAM tAni abhirUpANi, atyantaramaNIyAni, 'paDirUvA' pratirUpANi-prativiziSTaM rUpaM yeSAM tAni pratirUpANi, pratikSaNaM navaM navaM rUpaM vA yeSAM tAni pratirUpANi, 'etthaNa' atra khalu-uparyuktasthaleSu 'bhavaNavAsidevANaM' bhavanavAsidevAnAm 'pajjattApajjattagANaM' paryAptAparyAptakAnAm 'ThANA paNNattA' sthAnAni svasthAnAni prajJaptAni-prarUpitAni santi, 'uvavAeNaM loyassa asaMkhejaibhAge' upapAtena-upapAtApekSayA lokasya asaMkhyeyabhAge, 'samugyAeNaM loyassa asaMkhejaibhAge' samudghAtApekSayA lokasyAsaMkhyeyabhAge, 'saTANeNaM loyassa asaMkhejaibhAge' svasthAnena-svasthAnApekSayA lokasyAsaMkhyeyabhAge raNa rahita hotI hai| ve prabhA yukta evaM zrIse sampanna hote haiM / una kI kiraNoM kA samUha bAhara nikalatA rahatA hai| ataeva ve udyota yukta hote haiM arthAt bAhara kI vastuoM ko bhI prakAzita karate haiN| hRdaya ko Ananda pradAna karane vAle evaM darzanIya haiM-unheM dekhane se AMkheM tRpta nahIM hotiiN| unakA rUpa atyanta ramaNIya hotA hai aura vaha rUpa kSaNa-kSaNa meM nayA-nayA pratIta hotA hai| ina uparyukta sthaloM meM bhavanavAsI devoM ke, jinameM paryApta evaM aparyApta sammilita haiM, sthAna kahe gae haiM / ve sthAna upapAta kI apekSA loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM haiM, samudghAta aura svasthAna kI apekSA kalaMka rahita athavA kardamathI rahita hoya che. temanI kAnti AvaraNa rahita hoya che. teo prabhAvavALAM ane zrIthI saMpanna hoya che. temanA kiraNone samUha bahAra nikaLayA kare che tethI teo prakAza vALA hoya che. arthAta bahAra nIvastuone paNa prakAzita kare che. hRdaya ne AnaMda pradAna karavA vALAM temaja darzanIya hoya che-temane jevAthI AMkha tRpta thAya che. temanA rUpa atyanta ramaNIya hoya che. ane te rUpa kSaNa kSaNamAM navIna bane che. A uparyukta sthaLemAM bhavanavAsI denA, jemAM paryApta tathA aparyApta bane saMmilita che temanA sthAna kahelA che, te sthAne upapAtanI apekSAe lekanA asaMkhyAtamAM bhAgamAM che. samuddaghAta ane svasthAnanI apekSA thI paNa zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #699 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.17 bhavanapatidevAnAM sthAnAni 685 'tattha NaM tatra khalu-uparyuktasthAneSu, 'bahave bhavaNavAsIdevA parivasaMti' bahavo dazaprakArakA bhavanavAsino devAH parisanti, tAneva dazaprakArAn Aha-'taM jahA' tadyathA-'asurA' asurakumArAH 1, 'nAga' nAgakumArAH 2, 'suvannA' suvarNa kumArA: 3, 'vijjU' vidyutkumArAH 4, 'aggIya' agnikumArAH 5, 'dIva' dvIpakumArAH6, 'udahIya' udadhikumArAca7, 'disi' dikUkumArAH 8, 'pavaNa' pavanakumArAH 9, 'thaNiyanAmA' stanita nAmAnaH-stanitakumArAH 10 ityarthaH, 'dasahA ee bhavaNavAsI' dazadhA-dazamakArakAH, ete pUrvoktAH, bhavanavAsino devAH prjnyptaaH||129|| te ca asurakumArAdayo bhavaNavAsI' dazadhA-dazaprakArakAH, ete pUrvoktAH, bhavana. yAsino devAH prajJaptAH // 129 / te ca asurakumArAdayo bhavanavAsino devAH yathAkramam 'cUDAmaNi mauDarayaNabhUsaNaNAgaphaDagagarulavairapunnakalasaMkaupphesA sIhamagaragayaMkaassavaravaddhamANanijjuttacittaciMdhagatA' cUDAmaNi mukuTa 1 ratnabhUSaNanAgasphaTA 2 garuDa 3 vana 4 pUrNa kalazAGkopphesAH, siMha 6 makara 7 gajAGkhAzvavaravardhamAnaniyuktacihnagatAH, tatra asurakumArAH-cUDAmaNimukuTaratnAH, cUDAmaNirmukuTe ratnaM yeSAM te tathAvidhAH, nAgakumArA:-bhUSaNaniyukta nAgasphaTA se bhI loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM haiN| unameM bahusaMkhyaka bhavanavAsI deva nivAsa karate haiN| unake daza prakAra haiM, yathA-(1) asurakumAra (2) nAgakumAra (3) suparNakumAra (4) vidyutkumAra (5) agnikumAra (6) dvIpakumAra (7) uddhikumAra (8) dizAkumAra (9) pavanakumAra aura (10) stanitakumAra, ye daza prakAra ke bhavanavAsI deva kahe gae haiN| ina bhavanavAsI devoM kI jo daza jAtiyAM kahI gaI haiM, unake alaga-alaga cihna hote haiM aura ve cihna unake mukuTa evaM bhUSaNoM meM bane rahate haiM / yathA-(1) asurakumAroM ke mukuTa meM cUDAmaNi hotA hai (2) nAgakumAroM ke mukuTa meM sarpa ke phaNa kA cihna hotA hai (3) suparNa lekanA asaMkhyAtamA bhAgamAM che, temAM bahusaMkhyA vALA bhavanavAsI deva nivAsa 42 cha, tamanA 4542 cha bha3 (1) 25su27bhAra (2) nAsahumAra (3) supa zubhA2 (4) vidyutbhAra (5) manamA2 (6) dIpabhAra, (7) adhibhA2 (8) hizAmA2 (8) 5vanamA2 (10) stanitabhAra, mAiza prakAranA bhavanavAsI deva kahelA che. A bhavanavAsI devenI je daza jAtio kahevAyelI che, temanA alaga alaga cihna hoya che. ane te cihna temanA mugaTa temaja bhUSaNamAM lAgelA rahe cha, ma (1) asu24mAnA bhuTamA yUAmA DAya cha (2) nAgabhArAnA mugaTamAM sarSanI phaNanuM cihna hoya che, (3) suparNakumArane mugaTa garUDanA cihna zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #700 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre rUpacihnadharAH, suvarNakumArAH bhUSaNaniyuktagaruDarUpacihnadharAH, vidyutkumArAHbhUSaNaniyukta vajrarUpacihnadharAH; agnikumArA:-mukuTaniyuktapUrNakalazarUpacihnadharAH, udadhikumArAH-bhUSaNaniyuktAzvavararUpacihnadharAH, dikkumArAH-bhUSaNaniyuktagajarUpacihnadharAH-pavanakumArA:-bhUSaNaniyuktamakararUpacihnadharAH, stanitakumArAH-bhUSaNaniyuktavaravarddhamAnarUpacihnadharAH, tatra varddhamAnakam-zarAvasaMpupaTam, uppheso-mukuTaH vigrahastu-bhUSaNeSu nAgasphaTAgaruDavanANi yeSAM te bhUSaNanAgasphaTAgaruDavajAH, pUrNakalazena aGkitaH uppheso mukuTo yeSAM te pUrNakalazAGkitopphesAH, evaM siMhamakaragajA aGkAzcihnAni bhUSaNeSu niyojite, citre-AzcaryarUpe cihane gate-sthite yeSAM te azvavaravarddhamAnaka niyukta citracihnagatA ityevaM bodhyAH, punaHsarveSAM vizeSaNAnyAha-'murUvA'-surUpAH, zobhanaM rUpaM yeSAM te surUpAH, atyantaramaNIyarUpAH 'mahaDiyA'-mahaddhikAH-mahatI RddhiH-bhavanaparivArAdi saMpattiryeSAM te mahardikAH 'mahajjuiyA'-mahAdyutikAH, mahatI dyutiH-kAntiyeSAM te. tathA, 'mahabbalA'-mahAbalAH, mahadvalaM-zArIrikaprANA yeSAM te mahAbalAH, 'mahAjasA'-mahAyazasaH, mahadyazaH-khyAti yeSAM te tathA, 'mahANubhAvA'-mahAnubhAvA, mAhAn anubhAga:zApAnugrahAdi sAmarthya yeSAM te mahAnubhAgAH, 'mahAsokkhA'-mahAsaukhyAH,mahat kumAroM kA mukuTa garuDa ke cihna vAlA hotA hai (4) vidyutkumAroM ke mukuTa meM vajra (5) agnikumAroM ke mukuTa meM pUrNa kalaza (6) dvIpakumAroM ke mukuToM meM siMha (7) udadhikumAroM ke mukuToM meM makara (8) dizAkumAroM ke mukuToM meM hastI (9) pavanakumAroM ke mukuToM meM azva aura (10) stanitakumAroM ke mukuToM meM varddhamAnaka kA cihna hotA hai / ina cihnoM se unakI pahacAna hotI hai / ye sabhI deva zobhana rUpa vAle arthAt atyanta ramaNIya rUpa se suzobhita, mahAn bhavana evaM parivAra saMbaMdhI Rddhi ke dhAraka, mahAn kAnti se yukta, tathA mahAn bala se yukta, mahAn yaza se sampanna, mahAn anubhAga arthAt zApa evaM anugraha vALA hoya che (4) vighukumAranA muguTomAM vaja (5) agnikumAranA mugaTamAM pUrNa kaLaza (6) dvIpakumAronA mugaTamAM siMha (7) udadhikumAranA mugaTamAM makara (8) dizAkumArenA mugaTamAM hAthI (9) pavanakumAranAM mugaTomAM azva ane (10) svanitakumAranA mugaTamAM vardhamAnakanA cihna hoya che, A cihnothI teonI oLakhaNa thAya che A badhA deva zobhana rUpa vALA arthAt atyanta ramaNIya rUpa thI suzobhita, mahAn bhavana temaja parivAra saMbaMdhI rUddhinA dhAraka, mahAkAntivALA tathA mahAna baLavALA, mahAn yazathI saMpanna mahAna anubhAga, arthAt zApa temaja anugraha AdinA sAmarthyathI yukta, tathA zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #701 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.17 bhavanapatidevAnAM sthAnAni 687 saukhya-pracurasadvedyodayavazAyeSAM te mahAsaukhyAH, mahezAkhyA vA, 'hAravirAiya vacchA'-hAravirAjitavakSasaH, hAraivirAjitaM vakSo yeSAM te hAravirAjitavakSasaH, 'kaDagatuDiyarthabhiyabhuA'-kaTakatruTitastambhitabhujAH, kaTakAni-valayarUpANi kalAcikAbhUSaNAni, truTitAni-keyUvAhurakSakAbharaNAni, taiHstambhitAvivastambhitau bhujau yeSAM te tathA, 'aMgadakuMDalagar3hagaMDatalakannapIThadhArI'-aGgadakuNDalamRSTagaNDatalakarNapIThadhAriNaH, aGgadAni-bAhyAbharaNAni, kuNDa le-karNAbharaNe,tathA mRSTau mRSTIkRtau gaNDau-kapolau yastAni mRSTagaNDAni karNapIThAni karNAbharaNAni ca dhArayituM zIlA iti tathAvidhAH, 'vicittahatthA bharaNA'-vicitrahastAmaraNAH, vicitrANi-nAnArUpANi hastAbharaNAni yeSAM te tathAvidhAH, 'vicittamAlAmaulimauDA'-vicitramAlAmaulimukuTAH, vicitrA mAlA-puSpasraka maulau zirasi, mukuTaMca yeSAM te tathAvidhAH, tathA 'kallANagapavaravattha parihiyA'-kalyANakapravaravastra parihitAH, kalyANakaM-kalyANakAri pravaraM-zreSThaM vastraM parihitaM yaiste tathAvidhAH, 'kallANagapavaramallANulevaNadharA' - kalyANakapravaramAlyAnulepanadharAH 'bhAsuraboMdipalaMbavaNamAladharA'-bhAsvarabondipralambavanamAlAdharAH, bhAsvarA-dedIpyamAnA, Adi ke sAmarthya se yukta tathA mahAna sukha ke dhanI hote haiN| unakA vakSasthala hAra se suzobhita hotA hai / unakI bhujAeM kalAI meM pahane hue kaTakoM tathA keyUroM se stabdha-sI hotI hai / unakI bAhuoM meM aMgada evaM kAnoM meM kuMDala suzobhita hote haiM / jinake kAraNa kapola bhAga jhilamilAte rahate haiN| ve vicitra prakAra ke hAthoM ke AbharaNoM ko dhAraNa karate haiN| unake mastaka para citra-vicitra puSpamAlAeM tathA mukuTa zobhita rahate haiN| ve kalyANakArI zreSTha vastroM ko dhAraNa karate haiM / kalyANakArI evaM zreSTha mAlAoM tathA anulepana ke dhAraka hote haiM / lambI laTakatI huI vanamAlA ko dhAraNa karate haiM aura una kA zarIra dedIpyamAna hotA hai| mahAna sukhanA ghaNI bane che, temanA vakSasthaLa hArathI suzobhita hoya che, temanA hAtha kAMDAmAM paherelA kaDAM tathA bAjubaMdhathI vibhUSita hoya che, temanA hAthamAM aMgada temaja kAnamAM kuMDaLa zobhirahyA hoya che. jenA kAraNe kapilabhAga jaLahaLI rahyo hoya che. teo vicitra prakAranA hAthanA Abhara. ne dhAraNa kare che. temanA mAthA upara citra vicitra puSpa mALAo tathA mugaTa zabhi rahe che. teo kalyANakArI zreSTha vastrone dhAraNa kare che. kalyANakArI temaja zreSTha mALAo tathA anulepana dhAraNa karanArA hoya che. lAMbI laTakatI vanamALAne dhAraNakare che ane temanA zarIra ghaNAja dedIpyamAna hoya che. zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #702 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre bondiH-zarIraM yeSAM te bhAsvarabondayaH, pralanvA vanamAlA dharantIti te tathAvidhAH, 'divveNaM vanneNaM-divyena varNana, 'divyeNaM gaMdheNaM-divyena gandhena 'divveNaM phAseNaM-divyena sparzena 'divveNaM saMghayaNeNaM'-divyena saMhaneneva zaktivizeSamapekSya saMhananena, na tu sAkSAt saMhananena, devAnAM saMhananAsaMbhavAt, devAnAm asthyabhAvena asthiracanAtmakasaMhananAsaMbhavAdityAzayaH, tathA coktam, jIvAbhigame -'devA asaMghayaNI, jamhA tesi nevaTThI neva sirA' iti, 'divveNaM saMThANeNaM' - divyena saMsthAnena, 'divvAe iDDIe'-divyayA-pradhAnayA RddhayA-bhavanaparivArAdikayA 'divvAe juIe-divyayA dyutyA-kAntyA, iSTArtha saMprayoga rUpayA vA, 'divAe pabhAe' divyayA prabhayA bhavanAvAsagatayA, 'divvAe chAyAe'divyayA chAyayA-zobhayA, 'divyAe accIe' divyena arciSA-zarIrastharatnAdi jyotiSA, 'divveNaM teeNaM'-divyena tejasA zarIrajanyena 'divyAe lessAe'divyayA le zyayA-dehavarNasaundaryeNa, 'dasadisAo'-dazadizaH 'ujjovemANA'udghotayanta:-prakAzayantaH 'pabhAsemANA'-prabhAsamAnAH-zobhamAnAH, 'te NaM' ye bhavanavAsI deva divya varNa, divya gaMdha, divya sparza, divya saMhanana, divya saMsthAna, divya Rddhi, divya dyuti, divya bhavanAvAsa saMbaMdhI prabhA, divya zobhA, divya ratna Adi saMbaMdhI jyoti, divya zarIra janita teja tathA divya lezyA arthAt zarIra ke varNa saundarya se dazoM dizAoM ko prakAzita tathA prabhAsita karate rahate haiN| yahAM yaha bAta dhyAna meM rakhanI cAhie ki saMhanana asthiyoM kI racanA vizeSa ko kahate haiM aura asthiyAM audArika zarIra meM hI hotI haiM / deva vaikriya zarIra ke dhAraka hote haiM, ataeva unameM sAkSAta saMhanana nahIM hotaa| yahAM jo saMhanana kahA hai vaha zakti vizeSa kI apekSA se hI samajhanA caahie| jovAbhigama sUtra meM kahA hai-'deva asaMhananI hote haiM arthAt unameM saMhanana nahIM hotA, kyoMki unakA A bhavanavAsI deve divya varNa, divya gaMdha, divya sparza divya saMhanana. divya saMsthAna, divya Rddhi, divya zuti, divya bhavanAvAsa saMbaMdhI prabhAthI, divya zobhA, divya ratna, Adi saMbadhI prakAza divya zarIra janita teja, tathA divya lezyA athat zarIranA vaNuM sauMdarya thI dazedizA ene prakAzita tathA prabhAsita karatA rahe che, ahIM A vAta dhyAnamAM rAkhavI joIe ke saMhanana asthinI racanA vizeSane kahe che. ane asthi audArika zarIramAM ja thAya che. deva vekiya zarIranA dhAraka hoya che, tethI ja teomAM sAkSAt saMhanana nathI thatuM ahIM je saMhanana kahyuM che te zakti vizeSanI apekSAeja samajavuM joIe zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #703 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sa.17 bhavanapatidevAnAM sthAnAni 689 te khalu bhavanavAsino devAH, 'tattha'-tatra-svasthAne 'sANaM sANaM'- sveSAM sveSAm-- AtmIyAtmIyAnAm-'bhavaNAvAsasayasahassANaM' - bhavanAvAsazatasahasrANAm 'sANaM sANaM sAmANiya sAhassINaM'-svAsAM svAsAM sAmAnikasAhasrINAm, 'sANaM sANaM tAyattIsANaM'-sveSAM sveSAM trAyastrizakAnAm 'sANaM sANaM logapAlANa'-sveSAM sveSAM lokapAlAnAm, 'sANaM sANaM aggamahisINa'-svAsAM svAsAm agramahiSINAm 'sANaM sANaM parisANaM'-svAsAM svAsAM pariSadAm. 'sANaM sANaM aNIANaM'sveSAM sveSAm anIkAnAm, 'sANaM sANaM aNIAhibaINaM'-sveSAM sveSAm anIkAdhipatInAm 'sANaM sANaM AyarakkhadevasAhassINaM'- svAsAM svAsAm AtmarakSakadevasAhasrINAm 'annesiM ca bahaNaM mavaNavAsINaM'-anyeSAzca bahUnAM bhavanavAsinAm, 'devANa ya davINa ya'-devAnAJca devInAJca 'AhebaccaM' Adhipatyam porevaccaM'paurapatyam 'sAmitta'-svAmitvam 'bhaTTittaM'-bhatvam, 'mahattaragatta'-mahattarakatvam, 'ANAIsaraseNAvaccaM'-AjJezvarasenApatyam, 'kAremANA'-kArayantaH 'pAlemANA' pAlayantaH, 'mahayAhayanaTTagIyavAiyataMtitalatAlatuDiyaghaNamuiMgapaDappavAiyaraveNaM'mahatAraveNa ityagreNAnvayaH, kIdRzena raveNa, ityAha-mahatAni-AkhyAnaka pratiba. zarIra asthiyoM tathA zirAoM se rahita hai|' ve bhavanavAsI deva apane sthAnoM meM apane-apane lAkhoM bhavanA. vAsoM kA, apane-apane sahasroM sAmAnika devoM kA, apane-apane trAyastriMzaka devoM kA, apane-apane lokapAloM kA, apanI-apanI agramahiSiyoM kA, apanI-apanI pariSadoM kA, apane-apane anIkAdhipatiyoM kA, apane-apane hajAroM AtmarakSaka devoM kA tathA anya bahuta-se bhavanavAsI devoM tathA deviyoM kA Adhipatya karate hue, paurapatya karate hue, svAmitva karate hue, bhartRtva karate hue, mahattarakha karate hue, AjJA-Izvara-senApatitva karate rahate haiN| unakA pAlana jIvAbhigama sUtramAM kahyuM che-deva asaMhananI heya che, arthAt teomAM saMhanana thatuM nathI, kemake temanA zarIra hADakAM ane zirAo vagaranA hoya che. te bhavanavAsI deva pitAnA sthAnamAM pita-pitAnA lAkhe bhavanAvAsanA, pita-pitAnA hajAro sAmAnikadenA, pita pitAnA trAyazciMzaka denA, pita pitAnA lekapolenA, pita pitAnI ajhamahiSinA, pita-pitAnI pariSadanA; pitA potAnA anekAdhipatinA, pita-pitAnA hajAre Atma rakSaka devena tathA anya ghaNA bhavanavAsI de tathA devInA Adhipatya karatA thakA paripatya karata thakA svAmitva karatA thakA bhatRtva karate chate, mahattaratva karatA thakA AjJA, izvara, senApatitava karatA thakA rahe che, temanuM zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #704 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - prajJApanAsUtre ddhAni avyAhatAni yAni nATayagItavAditAni tantrItalatAlatruTitAni ca yazca dhanamRdaGgaH paTupravAditasteSAM raveNa 'divvAI' divyAn-divi bhavAn pradhAnAn 'bhogabhogAI' bhogabhogAn-bhogayogyA bhogAH-zabdAdayastAn 'bhuMjamANA' bhuJjAnAH viharaMti'-viharanti-tiSThanti // sU0 17 // mUlam-kahi NaM bhaMte! asurakumArANaM devANaM pajjattApajjatANaM ThANA paNNatA ? kahi NaM bhaMte! asurakumArA devA parivasaMti ? goyamA ! imIse rayaNappabhAe puDhavIe asIuttara joyaNasayasahassa bAhallAe uvari egaMjoyaNasahassaM ogAhittA heTA cegaM joyaNasahassaM bajittA majjhe aThThattare joyaNasaya. sahasse ettha NaM asurakumArANaM devANaM causarTi bhavaNAvAsasayasahassA bhavaMtIti makkhAyaM, te NaM bhavaNA bAhiM vaTTA aMto cauraMsA ahe pukkharakanniyA saMThANasaMThiyA ukkinnaMtaraviulagaMbhIrakhAyaphalihA pAgAradyAlayakavADatoraNapaDiduvAradesabhAgA jaMtasayagghimusalamusaMDhi pariyAriyA aujjhA sadA jayA sadA guttA aDayAlakoTagaraiyA aDayAlakayavaNamAlA khemA sivA kiMkarAmaradaMDovarakkhiyA lAulloiyamahiyA gosIsasarasarattacaMdaNadadaradinna paMcaMgulitalA uvaciya caMdaNakalasA caMdaNaghaDasukayatoraNapaDiduvAradesabhAgA, AsattosattaviulavavagdhAriya. malladAmakalAvA paMcavannasarasasurabhimukapupphapuMjovayArakaliyA, kAlAgurupavarakuMdarukaturukaDajjhatadhUvamaghamaghaMtagaMdhudadhuyAbhirAmA sugaMdhavaragaMdhiyA, gaMdhavadribhUyA, accharagaNasaMdhasaMviginnA divvakarate haiM / vividha prakAra ke asaMkhyAtakoM se sambaddha nATaya, gIta, vAditra Adi ke tathA taMtrI, tala, tAla, mRdaMga Adi ke kuzala vAdana saMbaMdhI evaM aneka prakAra ke divya bhogopabhoga ko bhogate hue vicarate rahate haiM // 17 // pAlana kare che, vividha prakAranA AkhyAnakothI saMbaddha nRtya, gIta, vAritra, AdinA tathA taMtrI, tala, tAla mRdaMga AdinA kuzala vAdana saMbaMdhI temaja aneka prakAranA divya bhogapabhegone bhegavatA rahIne vicaratA rahe che pAchA zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #705 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.18 asurakumAradevAnAM sthAnAni 691 tuDiyasaddasaMpaNAdiyA savvarayaNAmayA acchA sahA laNhA ghaTA maTA NIrayA nimmalA nippaMkA nikaMkaDacchAyA sappabhA sassirIyA samirIyA saujjoyA pAsAdIyA darisaNijjA abhiruvA ettha NaM asurakumArANaM devANaM pajattApajattANaM ThANA paNNattA, uvavAeNaM loyassa asaMkhejaibhAge samugghAeNaM loyassa asaM. khejaibhAge, saTANeNaM loyassa asaMkhejaibhAge, tattha NaM bahave asurakumArA devA parivasaMti, kAlA lohiyakkhaviboTrA, dhavalapupphadaMtA, asiyakesA vAme egakuMDaladharA, adacaMdaNANuli. ttagattA, IsIsiliMdhapupphapagAsAiM asaMkiliTTAI suhumAiM va. sthAI pavaraparihiyA vayaM ca paDhamaM samaikaMtA, biiyaM ca vayaM asaMpattA bhade jovvaNe vaTTamANA talabhaMgayatuDiyapavarabhUsaNaNimmalamaNirayaNamaMDiyabhuyA, dasamuddAmaMDiyaggahatthA cUDAmaNivicittaciMdhagayA surUvA mahiDDhiyA, mahajjuiyA, mahAyasA, mahabbalA, mahANubhAgA, mahAsokkhA, hAravirAiyavacchA, kaDayatuDiyathaMbhiyabhuyA, aMgayakuMDalamaTTagaMDayalakannapIThadhArI vicittahatthAbharaNA, vicittamAlAmaulIkallANagapavaravatthaparihiyA kallANagamallANulevaNadharA bhAsuraboMdi palaMbavaNamAla. dharA divvegaM vaNNeNaM divveNaM gaMdheNaM divveNaM phAseNaM divveNaM saMghayaNeNaM divveNaM saMThANeNaM divvAe iDDhIe divvAe juIe divyAe pabhAe divvAe chAyAe divyAe accIe divveNaM teeNaM divvAe lesAe dasadisAo ujjove. mANA pabhAsemANA, teNaM tattha sANaM sANaM bhavaNAvAsasayasahassANaM, sANaM sANaM sAmANiyasAhassINaM, sANaM sANaM tAyattI sANaM, sANaM sANaM logapAlANaM, sANaM sAjaM aggamahisogaM, sANa sANaM parisANaM, sANaM sANaM aNiyANa, sANaM sANaM zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #706 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre aNiyAhivaINaM, sANaM sANaM AyarakkhadevasAhassINaM annesi ca bahUNaM bhavaNavAsINaM devANa ya devINa ya AhevaccaM porevaccaM sAmittaM bhaTrittaM mahattaragattaM ANAIsara seNAvaccaM kAremANA pAlemANA mahayAhayanaTragIyavAiyataMtItalatAlatuDiyaghaNamuiMga paDuppavAiyarabeNaM divvAiM bhogabhogAiM bhuMjamANA viharaMti, camarabaliNo ettha duve asurakumAriMdA asurakumAra rAyANo parivasaMti, kAlA mahAnIlasarisA NIlaguliyagavala ayasikusumappagAsA viyasiyasayavattaNimmalaIsisitarattataMba. NayaNA garulAyaya ujjutuMganAsA uvaciya siyappavAla biMba phalasaMnihAraroTrA paMDurasasisagalavimalanimmaladahighaNasaMkhago. kkhIrakuMdadagarayamuNAliyAdhavaladaMtaseDhI huyavaha niddhaMtattatavaNijjarattatAlujIhA aMjaNaghaNa kasiNagaM ruyagaM ramaNijja NiddhakesA vAmeyakuMDaladharA, adacaMdaNANulittagattA Isi siliM. dhapupphapagAsAiM asaMkililAI suhumAiM vatthAI pavaraparihiyA vayaM ca paDhamaM samaikkaMtA biiyaM tu asaMpattA bhadde jovaNa. vaTamANA talabhaMgayatur3iyapavarabhUsaNanimmalamaNirayaNamaMDiyabhuyA dasamuddAmaMDiyaggahatthA cUDAmaNicittaciMdhagayA surUvA, mahaDDiyA mahajjuIyA mahAyasA mahAbalA mahANubhAgA, mahAsokkhA hAravirAiyavacchA, kaDayatuDiyarthabhiyabhuyA aMgadakuMDala. maTTagaMDatalakannapIThadhArI vicittahatthAbharaNA, vicittamAlAmaulIkallANagapavaravatthaparihiyA kallANagapavaramallANulevaNadharA, bhAsuraboMdI palaMbavaNamAladharA, divveNaM vanneNaM, divveNaM gaMdheNaM, divveNaM phAseNaM, divveNaM saMghayaNeNaM, divveNaM saMThANeNaM, divvAe iDDIe, divvAe juIe, divAe pabhAe, divvAe chAyAe, divvAe accIe, divveNaM teeNaM, divvAe lesAe, dasa disAo ujjovemANA pabhAsemANA teNaM tattha sANaM sANaM zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #707 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.18 asurakumAradevAnAM sthAnAni 693 bhavaNAvAsasayasahassANaM, sANaM sANe sAmANiyasAhassINaM, sANaM sANaM tAyattIsANaM, sANaM sANaM logapAlANaM, sANaM sANaM aggamahisINaM, sANaM sANaM parisANaM, sANaM sANaM aNiyANaM, sANaM sANaM agiyAhibaINaM, sANaM sANaM AyarakkhadevasAhastINaM annesiM ca bahaNaM bhavaNavAsINaM devANa ya devINa ya, AhevaccaM, porevaccaM sAmittaM, bhaTTitaM, mahattaragattaM ANAIsara seNAvaccaM kAremANA, pAlemANA, mahayAhatanagIyavAiya taMtItalatAlatuDiyaghaNamuiMgapaDuppavAiyaraveNaM, divvAI bhogabhogAI bhuMjamANA viharaMti ||suu0 18 / chAyA-kutra khalu bhadanta ! asurakumArANAM devAnAM paryAptAparyAptakAnAm sthAnAni prajJaptAni ? kutra khalu bhadanta ! asurakumArAdevAH parivasanti ? gautama ! asyAH ratnaprabhAyAH pRthivyAH azItisahasrottarayojanazatasahasrabAhalyAyA upari ekaM yojanasahasram avagAhya adhazcaikaM yojanasahasraM varjayitvA, madhye aSTasaptati sahasrottare yojanazatasahasre, atra khalu asurakumArANAM devAnAM catuHSaSTi bhavanA___ zabdArtha-(kahi NaM bhaMte ! asurakumArANaM devANaM pajjattApajjattANaM ThANA paNNattA ?) he bhagavan ! paryApta aura aparyApta asurakumAra devoM ke sthAna kahAM kahe haiM ? (kahi NaM bhaMte ! asurakumArA devA parivasaMti) he bhagavan ! asurakumAra deva kahAM nivAsa karate haiM (goyamA!) he gautama ! (imIse rayaNappabhAe puDhavIe asIuttara joyaNasayasahassa bAhallAe) eka lAkha assI hajAra yojana moTI isa ratnaprabhA pRthvI ke (uvariM) Upara (ega) eka (joyaNasahassa) hajAra yojana (ogAhittA) avagAhana karake (heTThA cege joyaNasahassaM) aura nIce eka hAtha -(kahi NaM maMte ! asurakumArANaM devANaM pajjattApajjattagANaM ThANA paNNatA ?) bhagavan paryAta bhane 235ryAta masu27mA2 hevonA sthAna 4i sai cha ? (kahi NaM bhaMte ! asurakumArA devA parivasaMti) lagavAn ! asuzumAra hai cyA nivAsa 42 cha ? (goyamA ! ) 3 gautama (imIse rayaNappabhAe puDhavIe asI uttara joyaNasayasahAsabAhallAe) me4 sAtha mesI 2 yApana bhoTarI mA 2tnapramA pRthvInA (ubari) 152 (ega) 4 (joyaNasahassa) 7002 yona (ogAhittA) 251||un 4rIne (heTThAcegaM joyaNasahassa) mane nIya me 12 zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #708 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsatre vAsazatasahasrANi bhavanti ityAkhyAtaM, tAni khalu bhavanAni bahirvRttAni antazcatussrANi, adhaH puSkarakaNikAsaMsthAnasaMsthitAni utkIrNAntavipulagambhIrakhAtaparikhANi, prAkArATTAlakakapATatoraNapratidvAradezabhAgAni yantrazataghnImuzalamu. saNDhIparivAritAni ayodhyAni sadA jayAni, sadA guptAni aSTacatvAriMzatkoSThakaracitAni aSTacakhAriMzatkRtavanamAlAni kSemANi, zivAni kiGkarAmaradaNDoparakSitAni, lAulloiyamahitAni gozIrSasarasaraktacandanadardaradattapaJcAGgulitalAni, upacitavandanakalazAni candanaghaTasukRttatoraNapratidvAradezabhAgAni, AsaktotsatavipulavRttavyAdhAritamAlyadAmakalApAni, paJcavarNasarasasurabhimuktapuSpapuJjopacArakalitAni kAlAgurupravarakunduruSkaturaSkadhUpamaghamaghAyamAnagandhoddhRtAbhirAmANi, sugandhavaragandhitAni, gandhavartibhUtAni, apsarogagasaGghasaMvikIrNAni,divyatruTitazabdasaMpraNAditAni, sarvaratnamayAni, acchAni, zlakSNAni, masRNAni, dhRSTAni,mRSTAni nIranAMsi, nirmalAni, niSpakAni niSkaGkaTacchAyAni, saprabhANi, sazrIkANi samarIcikAni, sodyotAni, prAsAdIyAni, darzanIyAni, abhirUpANi, pratirUpANi, atra khalu asurakumArANAm devAnAM paryApsAparyAptakAnAm sthAnAni prajJasAni, upapAtena lokasya asaMkhyeyabhAge, samudghAtena lokasya asaMkhyeyabhAge, svasthAnena lokasya asaMkhyeyabhAge, tatra khalu bahavaH asurakumArAH devAH parivasanti, kRSNAH, lohitAkSabimbauSThA dhavalapuSpadantAH, asitakezAH, vAme ekakuhajAra yojana (vajjittA) choDa kara (majjhe) madhma meM (aTThahuttarajoyaNasahasse) eka lAkha aThahattara hajAra yojana meM (ettha NaM) yahAM (asurakumArANaM devANaM) asurakumAra devoM ke (causahi bhavaNAvAsasayasahassA) causaTha lAkha bhavana (bhavaMtIti makkhAyaM) haiM aisA kahA gayA hai| (te NaM bhavaNA) ve bhavana (bAhiM vaTThA) bAhara se gola haiM (aMto cauraMsA) andara se caukora haiM (ahe pukkharakanniyA saMThANasaMThiyA) nIce kamala ko karNikA ke AkAra ke haiM ityAdi pUrvavat / / (kAlA) kAle (lohiyakkhabiMvohA) lohitAkSa ratna tathA bimbaphala yAsana (vajjittA) ch|8n (majjhe) madhyabhA (aTThahattara joyaNasayasahasse) medAma bhayo2012 yonimA (ettha Na) mADI (asurakumAgaNaM devANa) asu2mA2vAnA (causaTri bhavaNAbAsasayasahassA) yosamalavana (bhavaMtIti makkhAya) cha ema tIrthakaro dvArA kahevAyeluM che. (te NaM bhavaNA) te sapane (bAhiM vaTThA) 57|2thii 1 (aMto caurasA) 12thI ya1220 ke (ahe pukkharakanniyA saMThANasaThiyA) nIya manI kaNikAnA AkAranA che, ityAdi pUrvavat zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #709 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU18 asurakumAradevAnAM sthAnAni 195 NDaladharAH, ArdracandanAnuliptagAtrAH, ISacchilindhrapuSpaprakAzAni asaMkliSTAni sUkSmANi vastrANi pravarANi parihitAH, vayazca prathamaM samatikrAntAH, dvitIyaJcayayo'saMprAptAH, bhadre yauvane vartamAnAH talabhaGgakatruTitapravarabhUSaNanirmala maNiratnamaNDitabhujAH, dazamudrAmaNDitAgrahastAH, cUr3AmaNicitracihnagatAH, surUpAH mahake samAna oThoM vAle (dhavalapupphadaMtA) zveta puSpoM ke samAna dAMtoM vAle (asiyakesA) kAle kezoM vAle (vAme) bAeM (egakuMDaladharA) eka kuMDala dhAraNa karane vAle (adda caMdaNANulittagattA) gole caMdana se lipsa zarIra vAle (isIsiliMdhapupphapagAsAI) kiMcit siliMdha puSpa ke samAna (asaMkiliTThAI) saMkleza na utpanna karane vAle (suhumaI) sUkSma (vatthAI) vastroM kA (pavara) zreSTha (parihiyA) pahine hue (vayaM ca paDhamaM samaikkaMtA) prathama vaya ko pAra kara cuke (biiyaM ca vayaM asaMpattA) dUsare vaya ko nahIM prApta hue (bhadde) bhadra (jovyaNe) yauvana meM (vamANA) vartamAna (talabhaMgayatuDiyapavara bhUsaNa nimmalamaNirayaNa maMDiyabhuyA) talabhaMga, truTita tathA anya zreSTha AbhUSaNoM meM jaDI nirmala maNiyoM tathA ratnoM se maMDita bhujAoM vAle (dasa muddA maMDiyaggahatthA) dasa mudrikAoM se maMDita aMguliyoM vAle (cUDAmaNi vicittaciMdhagayA) cUDAmaNi rUpa adbhuta cihna vAle (suruvA) sundara rUpa vAle (mahiiDhiyA) mahAyaza zAlI (mahabbalA) mahAbalI ityAdi pUrvavat / (kAla) ni (lohiyakkha viboTThA) hotA. 24 tathA simAnA samAna havA (dhavalapupphadaMtA) zveta puNyAnA samAna id pa (asiyakesA) 4 // zava (vAme) me (egakuMDaladharA) usane pA294 42naa| (ahacaMdaNANulittagattA) sAyanthI sita gAtravANA (isIsiliMgha pupphapagAsAI) xivs siYi05nA samAna (asaMkiliDhAI) sase na utpanna 42vAvA (suhumAiM) sUkSma (vatthAI) vastrone (pavara) zreSTha (parihiyA) paharesA (vayaMca paDhamaM samaikkatA) prathama bharane vAlI yuu| (viiyaM ca vayaM asaMpattA) bhI kyane nahI pAmelA (bhade) madra (jovvaNe) yauvanamA (vaTTamANA) 29sA (talamaMgaya tuDiya pavarabhUsaNa nimmalamaNirayaNamaMDiyabhuyA) del, truTita tathA mIna zreSTha AbhUSaNe mAM jaDelA nirmala maNiyA tathA ratnathI maMDita bhujAo vALA (dasa muddAmaMDiyaggahatthA) 40 viTIsAthI sumita mAgaNIya vANA (caDAmaNi vicittaciMdhagayA) yUDAmaNi 35 adbhuta yihANa (suruvA) sun62 351 (mahaiDhiyA) mahAn samRddhidhArI (mahajjuiyA) mahAn dhutiyA (mahAyasA) mahA52. cii (mahabbalA) bha vAn tyA pUrvavat, zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #710 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre dikAH, mahAdyutikAH, mahAyazasaH, mahAbalAH, mahAnubhAgAH, mahAsaukhyAH, hAravirAjitavakSasaH, kaTakatruTitastambhitabhujAH, aGgadakuNDalamRSTagaNDatalakarNapIThadhAriNaH, vicitrahastAbharaNAH, vicitramAlAmaulayaH, kalyANakapravaravastraparihitAH, kalyANakamAlyAnulepanadharAH, bhAsvarabondayaH,pralambavanamAladharAH, divyena-varNena divyena gandhena, divyena sparzana, divyena saMhananena divyena saMsthAnena, divyayA RddhayA, divyayA dhutyA, divyayA prabhayA, divyayA chAyayA, divyena arciSA,divyena tejasA, divyayA lezyayA dazadiza udyotayantaH, prabhAsayantaste khalu tatra sveSAM sveSAM bhavanAvAsazatasahasrANAma, svAsAM svAsAM sAmAnikasAhastrINAm, sveSAM sveSAM trAstriMzakAnAm, sveSAM sveSAM lokapAlAnAm svAsAM svAsAm agramahaSINAm svAsAM svAsAM pariSadAM steSAM sveSAm anIkAnAm sveSAm sveSAm anIkAdhipatInAm svAsAM svAsAm AtmarakSakadevasAhasrINAm, anyeSAM ca bahUnAM bhavanavAsinAma devAnAzca devInAJca Adhipatyam paurapatyama, svAmitvama, bhartRtvama, mahattarakatvam AjJezvarasenApatyam, kArayantaH, pAlayantaH, mahatA'hatanRtyagItavAditatantrItalatAlatruTitaghanamRdaGgapaTupravAditaraveNa divyAn bhogabhogAn bhuJjAnA viharanti, camarabalinau atra dvau asurakumArendro asurakumArarAjAno parivasataH, kRSNA mahAnIlasadRzau nIlaguTikAgavalAtasIkusumaprakAzau, vikasitazatapatranirmaleSat sitaraktatAmranayanau garuDAyarjutuGganAsau, upacitazilApravAlabimbaphalasaMnibhAdha. ___ (camarabaliNo) camara aura balI (ettha) inameM (duve) do (asurakumAriMdA) asura kumAroM ke indra (asurakumArarAyANo) asurakumAroM ke rAjA (parivasaMti) nivAsa karate haiM (kAlA) kRSNavarNa (NolaguliyagavalaayasikusumappagAsA) nIla kI golI, bhaMsa ke sIMga tathA alasI ke phala ke samAna raMga vAle (viyasiyasayavattaNimmalaIsisitaratta. taMbaNayaNA) vikasita kamala ke samAna nirmala, kahIM zveta, rakta tathA nAmavarNa ke netroM vAle (garulAyayaujju tuMganAsA) garuDa ke samAna vizAla, sIdhI aura UMcI nAka vAle (ucaciya siyappavAla biMba (camarabaliNo) yabhara ane pati (ettha) tesomA (duve) ye (asurakumAriMdA) asu2shubhaashn| chandra (asurakumArarAyANA) maasumaaraan| 20n (parivasaMti) nivAsa 42 cha (kAlA) 40 varSa (NIla guliyagavala ayasikusumappagAsA) nIsanI gANI, lesanA sI tathA masInA sanA samAna 2 vAdA (viyasiyasayapattaNimmalaIsisitarattataMvaNayaNA) visita bhaganA samAna nima 45is zveta, 24ta tathA tAmra 1 / netro (garulAyaya ujjutuMganAsA) ||37naa samAna Que sIdhA mane yA na4 (uvaciya siyApavAla biMbaphalasaMnihAharodA) puSTa zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #711 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.18 asurakumAradevAnAM sthAnAni 697 rauSThI, pANDurazazizakala vimalanirmaladadhidhanazaGkhagokSIrakundadakarajomRNAlikAdhavaladantazreNI, hutavahanirmAtadhautataptatapanIyaraktatalatAlujihvau, aJjanaghanakRSNarucakaramaNIyasnigdhakezau, vAme kuNDa ladharau, ArdracandanAnuliptagAtrau, ISacchilindhrapuSpaprakAzAni asaMkaliSTAni sUkSmANi vastrANi varANi, aparihito, vayazca prathama samatikrAntau, dvitIyazcAsaMprAptau, bhadre yauvane vartamAnau, talabhaGgakatruTitapravarabhUSaphalasaMnihAharohA) (puSTa mUMgA tathA bimbaphala ke samAna adharoSTha vAle (paMDurasasisagalavimalanimmaladahiyaNasaMkhagokkhIra kuMdadagarayamuNAli - yAdhavaladaMtaseDhI) zveta tathA vimala evaM nirmala candrakhaNDa, jame hue dahI, zaMkha, gAya ke dUdha, kunda, jalakaNa, mRNAlikA ke samAna zveta dantapaMkti vAle (huyavahaniddhaMtadhoyatattatavaNijjarattatalatAlujIhA) Aga meM tapAkara dhoye hue tapta tapanIya ke samAna lAla taluvoM, tAlu tathA jihA vAle (aMjaNaghaNakasiNagaruyagaramaNijjaNiddha kesA) aMjana tathA megha ke samAna kAle evaM rucaka ratna ke samAna ramaNIya cikane kezoM vAle (vAmeyakuMDaladharA) bAyeM kAna meM kuMDala dhAraNa karane vAle (addacaMdaNANulittagattA) gIle caMdana se lipta zarIra vAle (Isi. siliMdhapupphapagAsAiM) kiMcit zilindhra puSpa ke samAna lAla varNa vAle (asaMkiliTThAI) kleza na utpanna karane vAle (suhumAI) bArIka (vatthAI) vastroM ko (pavara) zreSTha (parihiyA) pahane hue (vayaM ca paDhama) prathama vaya ko (samaikkatA) pAra kiye hue (viiyaM tu asaMpattA) dUsarI vaya ko aprApta (jovvaNe) yauvana meM (vaTTamANA) vartamAna (talabhaMgayabhU-sAsaratna tathA CRP4 samAna madhaAdmi (paMDurasasisagalavimala nimmaladahighaNasaMkhagokkhIrakuMdadagaraya muNAliyA dhavaladaMtaseDhI) zveta tathA vibhA tebhA nirbha, yandrama, bhayuDI , zama, Ayarnu dUdha, hun6 (bhaag|) rema bhRNAlina samAna vetana timI ! (huyavahaniddhatadhoyatattatavaNijjarattatalatAlujIhA) 2mA tAvIna ghAyadA suvarNa samAna pAnAtaNIyA, tAdu tathA havA (aMjaNaghaNakasiNagaruyagaramaNijjaNiddhakesA) ma ta meghanA samAna kALA temaja recaka ratnanA samAna ramaNIya cikaNuM suMvALA pA (vAmeyakuMDaladharA) // nama OM dhaa2942||2|| (addacaMdaNANu littagattA) alan yannathI siH shrii2|| (IsisiliMdhapupphapagAsAI) thaa| zilAn 505nA samAna sAsa ganA (asaMkilidAI) se utpanna nahI 42naa| (suhumAi) mArI (vatthAI) vastrone (pavara) zreSTha (parihiyA) paDeresA (vayaM ca paDhama) prathamavayanA (samaikkaMtA) paa242|ye| (biiyaM tu asaMpattA) mAyane maprAsa pra088 zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #712 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 698 prajJApanAsatre NanirmalamaNiratnamaNDitabhujau, dazamudrAmaNDitAgrahastau, cUr3AmaNicitracitagato, surUpau mahAddhikau, mahAdyutiko, mahAyazasau, mahAbalau, mahAnubhAgau, mahAsaukhyau, hAravirAjitavakSasau, kaTakatruTitastambhitabhujau, aGgadakuNDalamRSTagapDatalakarNapIThadhAriNau, vicitrahastAbharaNI, vicitramAlAmaulI, kalyANakapravaravastraparihito, kalyANakapravaramAlyAnulepanadharau, bhAsvarabondI, pralambavanamAladharau, divyena tuDiyapavarabhUsaNaNimmalamaNirayaNamaMDiyabhuyA) tala bhaMga, truTita tathA anya nirmala maNiyoM evaM ratnoM se bhUSita bhujAoM vAle (dasamuddA maMDiyaggahatthA) daza mudrikAoM se maMDita uMgaliyoM vAle (cUDAmaNi cittaciMdhagayA) vicitra cUDAmaNi ke cihna se yukta (surUvA) sundara rUpa vAle (mahaDiyA) mahARddhimAna (mahajjuIyA) mahAn ghuti vAle (mahAyasA) atyanta yazasvI (mahAbalA) mahAbalavAn (mahANubhAvA) mahAn prabhAva vAle (mahAsovakhA) atyAta sukhI (hAravirAiyavacchA) hAra se suzobhita vakSasthala vAle (kaDayatuDiyarthabhiyabhuyA) kaTakoM tathA truTitoM se stabdha bhujA vAle (aMgadakuMDalamaTTagaMDatalakannapIDhadhArI) aMgada, kuMDala tathA kapola bhAga ko marSaNa karane vAle karNapITha nAmaka AbhUSaNa ko dhAraNa karane vAle (vicittahatthAbharaNA) adbhuta hAthoM ke AbhUSaNa vAle (vicittamAlAmaulI) adbhuta mAlAoM se yukta mukuTa vAle (kallANagapavaravatthaparihiyA) kalyANakArI zreSTha vastra pahane hue (kallANagamallANulevaNadharA) kalyANakArI mAlAoM tathA lepana (bhadde) bhadra (jovvaNe) yauvanamA (vaTTamANA) patamAna (talabhaMgatutaDiyapavarabhUsaNa. NimmalamaNirayaNamaMDiyabhuyA) tasa, truTita tathA anya ni bhaniyo tebhara 2tnAthI bhUSita suta // (dasa muddAmaMDiyaggahatthA) 43 vATayAthI bhaDita Hinvith an (cUDAmaNi cittaciMdhagayA) vicitra yUramANunA vihna 1 (surUvA) sun42 35vA (mahaDhiyA) bhARddhimAn (mahajjuIyA) mahAn dhuti in (mahAyasA) atyanta yazasvI (mahAbalA) mahAn vAn (mahANubhAgA) bhaDAna pramANa (mahAsokkhA) atyanta subhI (hAravirAiyavacchA) DArathI suzAlita pakSasthata in (kaDaya tuDiya thaMbhiyabhuyA) 48 tathA truTitathI sthi2 sunasAvA (aMgada kuMDala maTThagaMDatala kannapIDhadhArI) 24, 7, tathA kapila bhAgane marSaNa karavA vALA karNapITha nAmaka AbhUSaNane dhAraNa karavA (vicittahatthAbharaNA) abhuta DAthAnA mAbhUSaNa va (vicittamAlAmaulI) mahamUta bhANA mAthI yuta bhuTa vA (kallANagapavaravatthaparihiyA) kyA zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #713 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.18 asurakumAradevAnAM sthAnAni 699 varNena, divyena gandhena, divyena sparzana, divyena saMhananena, divyena saMsthAnena, divyayA RddhayA, divyayA yutyA, divyayA prabhayA, divyayA chAyayA, divyena arciSA divyena tejasA, divyayA lezyayA, dazadizaH udyotayantau, prabhAsayantau tau khalu tatra sveSAM sveSAM bhavanAvAsazatasahasrANAm, svAsAM svAsAM sAmAnikasAhastrINAm, sveSAM sveSAM trAyastriMzakAnAm, sveSAM sveSAm lokapAlAnAm, svAsAM dhAraNa karane vAle (bhAsuraboMdI) dedIpyamAna zarIra vAle (palaMbavaNamAladharA) lambI vanamAlAoM ke dhAraka (diveNaM vanneNaM) adbhuta varNa se (divveNaM gaMgheNaM) adbhuta gaMdha se (divveNaM phAseNaM) adbhuta sparza se (divveNaM saMghayaNeNaM) divya saMhanana se (diveNa saMThANeNaM) divya AkRti se (divvAe iDDIe) divya Rddhi se (divvAe juIe) divya dyuti se (divcAe pabhAe) divya prabhA se (divAe chAyAe) divya kAnti se (divAe accIe) divya jyoti se (divveNaM teeNaM) divya teja se (divvAe lessAe) divya zArIrika varNa saundarya se (dasa disAo) dazoM dizAoM ko (ujjovemANA) prakAzita karate hue (pabhAsemANA) zobhita karate hue (teNaM) ve asurakumAra (tattha) vahAM (sANaM sANaM bhavaNAvAsasayasahassANaM) apane-apane lAkhoM bhavanoM kA (sANaM sANaM sAmANiyasAhassINaM) apane-apane hajAroM sAmAnika devoM kA (sANaM sANaM tAyattIsANaM) apane-apane trAyastriMzaka devoM kA (sANaM sANaM logapAlANaM) apane-apane lokapAloM kA (sANaM nArI zreSTha patra parevA (kallANagamallANulevaNadharA) 48yArI maataa| tathA 5 ne ghA24] 421 // vANA (bhAsuraboMdI) dIpyamAna zarIravANA (palaMbavaNa mAlAdharA) sAmI panabhANAyAnA thA24 (divveNaM vanneNaM) sadbhuta thI (divve gaM gaMdheNaM) mahamuta sudhathI (divveNaM phAseNaM) mahamuta 25za thI (divveNaM saMghayaNe NaM) divya sahananathI (divveNaM saMdANeNaM) hiya tithI (divvAe iiDhIe) hi05 samRddhi thI (divvAe juie) hivyatithI (divvAe pabhAe) divya pramAthI (divvAe chAyAe) hivyatithI (divvAe acIe) 60ya jyotithI (divve NaM teeNaM) divya tenyA (divvAe lesAe) 605 zArI2i4 paNu saunya thI (dasa disAo) zehizAsAne (ujjovemANA) prazita 42tA (pabhAse mANA) zAlita. 42 // (teNaM) te msu24maare| (tattha) tyai (sANaM sANaM bhavaNAvAsasayasahassANaM) pota potana sAme sapanAne (sANaM sANaM sAmANiyasAhassiNaM) pota potAnA / sAmAni vona (sANaM sANaM tAyattIsANaM) pAtapAtAnA traayshivaan| zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #714 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 700 prajJApanAsUtre svAsAm agrahiSINAm, svAsAM svAsAM pariSadAm, sveSAM sveSAm anIkAnAm sveSAM sveSAm anIkAdhipatInAm, svAsAM svAsAm AtmarakSakadevasAhasrINAm, anyeSAJca bahUnAm bhavanavAsinAm devAnAJca devInAJca Adhipatyam, paurapatyam, svAmitvam bha tvam, mahattarakatvam, AjJezvarasenApatyaM kurvantaH pAlayantaH 'mahatA'hatanATayagItavAditatantrotalatAlatruTitaghanamRdaGgapaTupravAditaraveNa divyAn bhogabhogAn bhuJjAnA viharanti ||suu0 // 18 // sANaM aggamahisINaM) apanI-apanI paTarAniyoM kA (sANaM sANaM parisANaM) apanI-apanI pariSadoM kA (sANaM sANaM aNiyANaM) apanI -apanI anIkAoM kA (sANaM sANaM aNiyAhivaINaM) apane-apane anIkAdhipatiyoM kA (sANaM sANaM AyarakkhadevasAhassINaM) apaneapane sahasroM AtmarakSaka devoM kA (annesiMca bahUrNa) anya bhI bahutase (bhavaNavAsINaM devANa ya devINa ya) bhavanavAsI devoM aura deviyoM kA (Ahebacca) adhipatitva (porevaccaM) purapatitva-agresarapana (sAmittaM) svAmIpana (bhahittaM) bhartRtva (mahattaragata) mahattarapana (ANAIsaraseNAvaccaM) AjJA-Izvara-senApatitva (kAremANA) karAte hue (pAlemANA) pAlate hue (mahatAhatanadRgIta vAiyataMtItalatAla tuDiyaghaNamuiMgapaDuppa vAiyaraveNaM) Ahata nRtya, gIta, vAdana evaM taMtrI tala tAla ghana mRdaMga ke bajAne se utpanna mahAn dhvani se (divvAI bhogabhogAI) divya bhogopabhoga (bhuMjamaraNA) bhogate hue (viharaMti) rahate haiM // 18 // (sANaM sANaM logapAlA NaM) pAta pAtAnA sonA (sANaM sANaM aggamahIsINaM pota potAnI 5824IyAnA (sANaM sANaM parisArNa) pota pAtAnI pariSahonA (sANaM sANaM aNiyANaM) pAta pAtAnI senAnA (sANaM sANaM aNiyAhivaINa) pota pAtAnI senAnA madhipatiyAnA (sANaM sANaM AyarakkhadevasahassINa) pota potAnA huaa| mAma264 hevonA (annesiMca bahUNaM) pIka padha(bhavaNavAsINaM devANa ya devINa ya) navanavAsI vo bhane vIyonA (AhevaccaM) madhipatipA (porevaccaM) pu2patitva-agresa2pA (sAmitta) svAbhApA (bhaTTitta) matRtva (mahattaragattaM) bhutt25|| (ANAIsaraseNAvacaM) mAjJA-zva2-senApati1 (kAremANA) 42 // 54. (pAlemANA) nu 2 (mahayAhatanadRgItavAiyataMtItalatAlatuDiyaghanamuiMgapaDuppavAiyaraveNaM) mAuta, nRtya, gIta, vAhana tebhA tatrI to to dhana bhRAnA pAthI utpanna yatA mahAn caniyA (divvAI bhoga bhogAI) hivya-gA5 5 (muMjamANA) sevitA (biharaMti) 27 cha. // 18 // zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #715 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.18 anurakumAradevAnAM sthAnAni 701 TIkA -- athAsurakumArAdInAM paryAptAparyAptakAnAM sthAnAdikaM prarUpayitumAha - 'kahiNaM bhaMte ! asurakumArANAM devAgaM' gautamaH pRcchati - he bhadanta ! kutra khalu - kasmin sthale, asurakumArANAM devAnAM 'pajjattApajattANaM' paryAptAparyAptakAnAm 'ThANA paNNattA' sthAnAni prajJaptAni - prarUpitAni santi ? tadeva vizadayituM prakArAntareNa pRcchati - 'kahi NaM bhaMte! asurakumArA devA parivasaMti ?' he bhadanta ! kutra khalu - kasmin sthale, asurakumArAdevAH parivasanti ? bhagavAnAha - 'goyamA !" he gautama! 'imI se rayaNappabhAe puDhavIe' asyAH ratnaprabhAyAH pRthivyAH, 'asI uttara joyaNasayasahassabAhallAe uvari' azItisahasrottara yojanazatasahasravAhalyAyA:- azItisahasrAdhikalakSayojanavistarAyAH upari - Urdhva bhAge 'egaM joyaNa sahassaM ogAhittA' ekaM yojanasamasram avagAhya-avatIrya 'hedvAvegaM joyaNasahassaMvajjittA' adhaH adhobhAge caikaM yojanasahasraM varjayitvA' 'majjhe aTThahuttare joyaNasayasahasse' madhye - madhyabhAge, aSTasaptatau yojanazatasahasre - aSTasaptatisahasrAdhika lakSayojaneSu 'ettha NaM asurakumArANaM devANaM' atra khalu - uparyuktasthAne, asurakumArANAm devAnAm 'causaddhiM bhavaNAvAsayasa dassA bhavatIti makkhAyaM' catuSSaSTiH 6 TIkArtha- aba paryApta aura aparyApta asurakumAra Adi ke sthAna Adi kI prarUpaNA prAraMbha kI jAtI hai / gautama svAmI ne prazna kiyAbhagavan ! paryApta tathA aparyApta asurakumAra devoM ke sthAna kahAM haiM ? isa prazna ko spaSTatA ke lie prakArAntara se kahate haiM-bhagavan ! asurakumAra deva kahAM nivAsa karate haiM ? bhagavAn uttara dete haiM- he gautama ! eka lAkha assI hajAra yojana moTI isa ratnaprabhA pRthivI ke UparI bhAga se eka hajAra yojana ayagAhana karake aura nIce se eka hajAra yojana ko choDa kara bIca ke eka lAkha aThahattara hajAra yojanoM meM asurakumAra devoM ke cauMsaTha TIkA--have paryApta ane aparyApta asurakumAra AdinA sthAna AdinI prarUpaNAnA prAraMbha karAya che. gautamasvAmIe prazna karyo-he bhagavan ! paryApta tathA aparyApta asurakumAra devAnA sthAna kayAM che ? A praznanI spaSTatAne mATe prakArAntarathI kahe che-bhagavan! asurakumAra deva kayAM nivAsa kare che ? zrIbhagavAna uttara Ape che-he gautama ! eka lAkha esIhajAra ceAjana meTI A ratna prabhA pRthvInA uparanA bhAgathI eka hajAra cAjana avagAhana purIne ane nIcenA eka hajAra yeAjananane cheADIne vacalA eka lAkha aDasaTha hajAra yeAjanAmAM asurakumAra devAnA ceAsaTha lAkha bhavanAvAsa che, ema me tathA anya tIrthaMkarA e kahyuM che, te bhavanAnuM vana A prakAre che. zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #716 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 702 prajJApanAsane bhavanAvAsazatasahasrANi-catuSpaSTilakSabhavanAvAsA bhavanti iti AkhyAtamkathitam mayA mahAvIreNa, anyaistIrthadbhizcetyAzayaH, atha tad bhavanasvarUpamAha'teNaM bhavaNA bAhiM vaTTA aMto cauraMsA' tAni khalu catuSpaSTirbhavanAni bahirmAge, vRttAni-vartulAni, antaH-madhye, Abhyantare ityarthaH, caturasrANi-samacaturasrAkArANi, 'ahe pukkharakaniyAsaMThANasaMThiyA' adhaH-adhastanabhAge puSkarakarNikA saMsthAnasaMsthitAni tatra karNikA khalu unnata samacitrabindukinIrUpA bodhyA, puSkarasya-kamalasya yA kaNikA tasyAH saMsthAnam-AkArastena saMsthitAni-vyavasthitAni ityarthaH, 'ukkiNNaMtaraviulagaMbhIrakhAyaphalihA' utkIrNAntaravipulagambhIrakhAtaparikhANi, utkIrNamiva utkIrNamatIvavyaktamityarthaH, utkIrNamantaraM yAsAM khAtaparikhANAm tA utkIrNAntarAH khAtaparikhAH khAtAzca parikhAzceti khAtaparikhAH, utkIrNAntarAH-vipulA:-vistIrNAH, pracurA vA, gambhIrAH-alabdhamadhyabhAgAH khAtaparikhA yeSAM bhavanAnAM paritastAni utkarNAntaravipulagambhIrakhAtaparikhAni, tatra parikhAnAma uparivizAlA adhaH saMkucitA bhavati, khAtantu ubhayatrApi samamiti ubhayoH parasparaM vizeSaH, 'pAgAradyAlayakavADa toraNapaDiduvAradesabhAgA' prakArAhAlakakapATatoraNa pratidvAradezabhAgAni pratilAkha bhavanAvAsa haiM, aisA maiMne tathA anya tIrthakaroM ne kahA hai / una bhavanoM kA varNana isa prakAra hai__ asurakumAroM ke ve bhavana bAhara se vartulAkAra haiM, bhItara se caukora haiM aura nIce puSkara kI karNikA ke AkAra ke haiM / kaNikA unnata evaM samAna citra-vicitra bindu rUpa samajhanI caahie| una bhavanoM ke cAro ora khAiyAM aura parikhAeM haiM, jinakA antara spaSTa pratIta hotA hai| ve itanI gaharI haiM ki unake madhyabhAga kA patA nahIM lgtaa| inameM jo Upara cauDI ho aura nIce saMkaDI ho vaha parikhA kahalAtI hai aura Upara-nIce samAna ho use khAta (khAI) kahate haiM / yahI parikhA aura khAI meM antara hai / pratyeka bhavana meM prAkAra, sAla, asurakumAranA te bhavana bahArathI geLa che, aMdara thI corasa che ane nIce puSkara (kamaLa) nI kaNikAnA AkAranA che. kaNikA unnata temaja samAna citra vicitra bIndarUpa samajavI joIe. te bhavanonI cAre bAjue khAIo ane parikhAo che. te eTalI UMDI che ke temanA madhya bhAgano patto nathI lAgatuM, temAM je UparathI pahoLI hoya ane nIcethI sAMkaDI hoya te parikho kahevAya che ane je Upara nIce samAna hoya tene khAta kahe che. Aja parikhA ane khAImAM taphAvata che pratyeka bhavanamAM prAkAra, sAla, aThThAlaka, kapATa, tAraNa zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #717 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.18 asurakumAradevAnAM sthAnAni 3 bhavana prAkAreSu sAleSu aTTAlaka pATatoraNapratidvArANi aTTAlakakapATatoraNa pratidvArarUpA dezabhAgA dezavizeSA yeSu tAni prAkArATTAlakakapATa toraNapratidvAradezabhAgAni, tatrATTAlakAH - prAkArasyopari bhRtyAzrayavizeSAH, kapATAni - pratoetatretkAni. toraNAni pratolIdvAreSu, pratidvArANi-sthUladvArApAntarAlaaafa laghudvArANi, tathA 'jaitasayagdhimusalasaMDhi pariyAriyA' yantrazataghnImuzalamuNDI parivAritAni, yantrANi nAnAvidhAni zataghnyaH - mahAyaSTayaH 'topa' iti prasiddhA vA AyuddhavizeSA?, yAsAM pAtena puruSazatam hanyate ityarthaH, muzalAni prasiddhAni, musaNDhaH - praharaNavizeSAH taiH parivAritAni samantAd veSTitAni, ataeva - 'aujjhA' ayodhyAH, zatrubhiryodumazakyAni, ayodhyatvAdeva 'sadA jayA' sadA jayAH sadA sarvakAlaM jayo yeSu tAni sadA jayAni sarvakAlaM jayabantItyAzayaH, tathA 'sayA guttA' sadA guptAni - sarvakAlaM praharaNaiH puruSaizca yoddhRbhiH rakSitAni aTTAlaka, kapATa, toraNa aura pratidvAra bane hue haiM / prAkAra ke Upara bhRtyavarga ke rahane ke lie bane hue sthAna aTTAlaka kahalAte haiM / kapATa pratolI dvAroM ke samajhane cAhie / baDe baDe dvAroM ke nikaTa jo choTe dvAra bane rahate haiM, ve pratidvAra kahalAte haiM / " " asurakumAroM ke ve bhavana yaMtroM zataniyoM, muzaloM tathA musaMDhiyoM se yukta hote haiM / inameM se yaMtra vahAM nAnA prakAra ke hote haiM / mahAyaSTi ko athavA 'topa' nAma prasiddha zastra ko zataghnI kahate haiM, jisake eka vAra calane se sau puruSoM kA ghAta ho jAtA hai| musala prasiddha hai jise 'mUsala' kahate haiN| musaNDI bhI eka prakAra kA zastra hai / ina saba zastroM se ve bhavana susajjita rahate haiM, isa kAraNa vahAM zatru yuddha karane meM asamartha rahate haiM aura isIse ve sadaiva jayazIla hote haiN| ve sadA zastrAstroM se tathA yoddhAoM se rakSita rahate haiM / una bhavanoM 703 ane pratidvAra khanelA che. prAkAranA Upara nRtya vargone rahevAne mATe banelA sthAna aTTAlika kahevAya che. kapATa pratAlidvAranA samajavAM joie. meTAM meTA dvArAnI samIpa nAnA dvAra AvelA hAya te pratidvAra kahevAya che. asurakumArAnA bhavana yaMtrA, zatanIo, musale| tathA musaDIyA vALAM hAya che. temAM yaMtrA nAnA prakAranA hoya che. mahAyaSTi agara teApanA nAme jANItA zasrane zataghnI kahe che. ke jene ekavAra calAvavAthI se purUSonA saMhAra thAya che. musala prasiddha che jene sAMbeluM kahevAmAM Ave che. musaDI paNa eka jAtanu zastra che. A badhA zasro thI te bhavanA susajjita hAya che, tethI zatrue yuddha karavAmA asama ane che, tethI te sadaiva jayazIta thAya zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #718 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 704 prajJApanAsane 'aDayAlakoTagaraiyA' aSTacatvAriMzat koSTakaracitAni-aSTacakhAriMzabhedabhinnavicchittikalitAH koSThakAH-apavarakAH racitA-nirmitA yeSu tAni tathA vidhAni, 'aDayAlakayavaNamAlA' aSTacatvAriMzat kRtavanamAlAni-aSTa catvAriMzabhedabhinnavicchittayaH kRtA vanamAlA yeSu tAni aSTacatvAriMzatkRtavanamAlAni, punaH kIdRzAni ityAha-'khemA kSemANi parakRtopadravarahitAni, 'sivA' zivAni sarvadA mAGgalyopetAni 'kiMkarAmaradaMDovarakkhiyA' kiGkarAmaradaNDoparakSitAni kiGkarA-bhRtyabhUtA ye'marAstai daNDaiH karaNabhUtaiH, uparakSitAni 'lAulloiyamahiyA' liptopaliptamahitAni 'lAiya' lipta-bhUmegomayAdi nopalepanam 'ulloiyaM upaliptaM kuDyAnAM saMmRSTIkaraNam tAbhyAM liptopaliptAbhyAM mahitAni arcitAni, gosIsasarasarattacaMdaNadadaradinnapaMcaMgulitalA' gozIrSasarasaraktacandanadardaradattapaJcA gulitalAni gozIrSanAmakacandanena sarasaraktacandanena ca darda reNa bahulena, capeTAprakAreNa vA dattAH paJcAGgulayastalA hastakA yeSu tAni gozIrSasarasaraktacandanadardaradatta paJcAGgulitalAni, "uvacitacaMdaNakalasA' upacitacandanakalazAni upacitAH-nivezitAH, candanakalazA:-mAGgalyaghaTA yeSu tAni upacitacandanakalazAni 'caMdaNaghaDasukayatoraNapaDiduvAradesabhAgA' candanaghaTaiH-candanakalazaiH sukRtAni suSTu vihitAni zobhitAnItyarthaH, yAni toraNAni tAni meM aDatAlIsa koSTha (koThe) bane hue haiM / aDatAlIsa hI vanamAlAeM banI rahatI haiN| ve zatrukRta upadrava se rahita evaM sadaiva maMgala se yukta hote haiN| kiMkara devoM ke daMDoM se rakSita hote haiN| lipe pute rahane ke kAraNa atyanta prazasta pratIta hote haiM / gozIrSa nAmaka candana tathA sarasa lAla candana ke vahAM hAthe lage hue haiM jinameM pAMcoM uMgaliyAM ucharI huI hotI haiM / unameM maMgalaghaTa sthApita kie hue haiN| unake pratidvAra dezabhAga meM candana carcita ghaMToM ke sundara toraNa bane hue haiN| vahAM bhavanoM ke adhobhAga-pharza se lekara UparI bhAga-chata che. teo sadA zastrothI tathA ddhAothI rakSita rahe che. A bhavanamAM aDatAlIsa keThA banelA hoya che. aDatAlIsavanamALAo banelI hoya che. teo zatraka upadrava vagaranA ane sadaiva maMgala thI yukta hoya che. kiMkaradevanA DAothI rakSita hoya che. zIrSa (garU) candana temaja sarasalAla candananA tyAM thApA didhelA hoya che ke jemAM pAMce AMgaLIo paDelI hoya che. teomAM maMgala ghaDAe mUkelA hoya che. temanA dareka dvAra pradezamAM canTana carcita ghaDAnA sundara toraNa banelA hoya che. tyAM bhavanenI nIcenA bhAgamAM pharza temaja uparanA bhAganI chata sudhI lAMbI lAMbI gaLAkAra pupa mALAo zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #719 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.18 asurakumAradevAnAM sthAnAni 705 candanadhaTasukRtatoraNANi - pratidvAra dezabhAge yeSu tAni candanaghaTasukRta toraNapratidvAradezabhAgAni, tathA 'AsattosattaviulavavagvAriyamalladAmakalAvA' AsatotsaktavipulavRttavyAghArita mAlyadAmakalApAH A-AbAGa adhobhUmau saktaHAsaktaH, bhUmau saMlagnaH ityAzayaH, Urdhvam upari saktaH - utsiktaH, ulloca le saMbaddha ityarthaH, vipula:- pracuraH, vistIrNo vA vRttaH vartulaH, golAkAra ityarthaH, vyAghAritaH - pralambito mAlyadAmakalApaH- puSpamAlA samudAyo yeSu tAni Asakto - tsaktavipula vRttapralambitamAlyadAmakalApAni tathA 'paMcavanna sarasasurabhimukkapupphapuMjovayArakaliyA' paJcavarNa sarasamurabhimuktapuSpapuJjopacArakalitAni paJca varNena sarasena surabhiNA muktenAkSiptena puSpapuJjasvarUpeNa upacAreNa-prakSiptena kalitAni yuktAni iti paJcavarNa sarasa surabhimukapuppapuJjopacArakalitAni tathA 'kAlAgurupavarakuMdurukkaturukka ujjhaMtadhUvamaghamaghaMta gaMdhuddhyAbhirAmA' kAlAgurupravarakunduruSkaturuSka dhUpamaghAyamAnagandhoddhRtAbhirAmANi tatra - kAlAguru: - prasiddho gandhadravyavizeSaH, kunduruSkaH - cIDApadavAcyaH sugandhadravyavizeSaH turuSkam - silhAkam 'lobAna ' iti bhASAprasiddham eteSAM dhUpasya maghamaghAyamAnena prasRtena gandhena udghRtena - itastato viprasRtena abhirAmANi ramaNIyAni 'sugaMdha varagaMdhiyA' sugandhavaragandhitAH vAsAsteSAM gandho'sti eSu iti sugandhavaragandhitAni, ataeva 'gaMdhavaTTibhUyA' gandhavarti-bhUtAni - saurabhyAtizayena gandhadravyaguTikA sahazAni, ' accharagaNa saMghasaMviginA' apsarogaNa saGghavikIrNAni, apsarasAM gaNAnAM saMvena samudAyena samyag - ramaNIyatayA vikIrNAni - vyAptAni ityapsaro gaNasaMghavikIrNAni, 'divvatuDiyasaha saMpaNAdiyA' divyatruTitazabdasaMpraNAditAni, taka lambI-lambI golAkAra puSpamAlAeM laTakI huI hotI haiN| ve pAMca varNoM ke bikhare hue tAjA evaM saurabhamaya puSpoM ke upacAra se yukta haiN| kAle agara, kundurukka arthAt cIDA tathA lobAna kI mahakatI huI dhUpa kI sugaMdha ke kAraNa ve bhavana atizaya ramaNIya pratIta hote haiM / uttama sugaMdha se sugaMdhita haiM / isa kAraNa aise jAna paDate haiM jaise sugaMdha dravya kI guTikA hoN| ve apsarA gaNoM ke samUha se vyApta hote laTakI rahelI heAya che. te pAMca ra ganA vikharAyalA tAjA ane khIlelA puSpAnI sugandhathI bharapura ane khuzabeAdAra heAya che. kALu agarU candvana, kundarUka arthAt ciDA tathA lAkhAnanA mahekatA sugandhathI sugandhita. ane tethI atizaya ramaNIya jaNAtA hatA Ama uttama sugandhathI sugandhita che. tethI ema jaNAya che ke jANe sugandha, drabyAnI guTikAe che. tee apsarAgaNeAnA samUhathI vyAsa che. tyAM divyavINA, veNu, mRdaMga Adi vAdyonA manahara dhvani zvetAnA manane pra0 89 zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #720 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 706 prajJApanAsUtre divyAnAm-apUrvANAm truTitAnAm-vINAveNu mRdaGgAdInAM vAdyavizeSANAm zabdaiH kalakaladhvanibhiH saMpraNAditAni-samyakU zrotRjanamanohAritayA prakRSTatayA zabdAyitAni 'savvarayaNAmayA' sarvaratnamayAni, sarvAtmanA-kAtsnyena, ratnamayAni sakalaratnamayAni ityarthaH, 'acchA' acchAni-sphaTikAdivadatisvacchAni, 'saNhA' zlakSNAni-snigdha pudgalaskandhanirmitAni 'laNhA' masaNAni-komalAni, 'ghaTTA' ghRSTAni pASANAdi zilAvat tIkSNazANena ghRSTAnIva 'maTThA' mRSTAni-pASANavat sukumArazANayA saMzodhitAni 'NIrayA' nIrajAMsi-svAbhAvika rajorAhityena, 'nimmalA' nirmalAni-AgantukamalAbhAvAt 'nippaMkA' niSpaGkAni-kalaGkarahitAni, 'nikaMkaDacchAyA' niSkaGkaTacchAyAni-niSkaGkaTA-niSkavacA upaghAtarahitA ityarthaH, chAyA-kAntiryeSAM tAni niSkaGkaTacchAyAni dedIpyamAnakAnti yuktAni 'sappabhA' sapramANi-svarUpeNa prabhAvanti, 'sassirIyA' sazrIkANi zriyA paramazobhayA, yuktAni-sazrIkANi 'samirIiyA' samarIcini-bahinirgatakiraNasamUhAni, 'saujjoyA' sodyotAni, bahiH sthitavastusamudAyaprakAzanahaiM / vahAM divya vINA, veNu, mRdaMga Adi vAdyoM kI manohara dhvani zrotAoM ke mana ko haraNa karatI rahatI hai aura ve bhavana usa dhvani se sadA gUMjate rahate haiM / asurakumAroM ke ve bhavana pUrNa rUpa se ratnamaya hote haiM, sphaTika Adi ke samAna atIva svaccha hote haiM, snigdha pudgala skaMdhoM se nirmitta aura komala hote haiM / pASANa Adi kI zilA ke samAna ghise hue aura atyanta bArIka chainI se ghisI huI pASANa pratimA ke samAna cikane hote haiM / ve nIraja arthAt svAbhAvika raja se rahita, nirmala arthAt Agantuka mala se rahita, niSpaMka arthAt kalaMka se rahita tathA upaghAta yA AvaraNa se rahita chAyA vAle hote haiM / svarUpa se hI prabhA yukta hote haiM / paramazobhA se sampanna hote haiN| unameM se kiraNoM kA samUha bAhara nikalatA rahatA hai / ve udyotharIle che. ane te bhavana A ivanithI sadA guMjyA kare che. asurakumAronA A bhavana pUrepurA ratnamaya che. raphaTika vigerenI jema atIva svaccha hoya che. snigdha pudgala saMghathI nirmita ane kamala hoya che. pASANanI zilAnI jema ghaselA ane atyanta bArika chINIthI ghaselI pASANa pratimAonA sarakhA suMvALA hoya che. teo nIraja arthAta svAbhAvika raja rahita, nirmaLa arthAta Agantuka maLa vinAnA piMka kalaMkarahita tathA upaghAta athavA (AvaraNa) rahita chAyAvALI hoya che. svarUpathI ja prabhAvALAM hoya che. parama zAbhAthI saMpanna hoya che. temAMthI kiraNone samUha bahAra nikaLate rahe che. teo zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #721 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.18 asurakumAradevAnAM sthAnAni karANi, 'pAsAIyA' prasAdIyAni - prasAdAya AnandAya hitAni iti prasAdIyAni manasaH prasattikArINi, 'darisaNijjA' darzanIyAni-darzanayogyAni yAni avalokayatazcakSuSI na zrAmyataH na vA tRSyataH 'abhiruvA' abhirUpANi - abhisarvadraSTumanaH prasAdAnukUlatayA abhimukhA saMmukhAgatamivarUpaM yeSAM tAni abhirUpANi - atyantaramaNIyAni ityAzayaH ata eva 'paDiruvA' pratirUpANi, prativiziSTaM rUpaM yeSAM tAni - pratirUpANi draSTRNAM pratirUpagrAhakANi pratikSaNaM vA navaM navaM rUpaM yeSAM tAni pratirUpANi tatra - draSTAraH sahasrazaH pratibimbitA santi, 'ettha asurakumArANaM devA' atra khalu - uparyuktasthaleSu asurakumArANAm devAnAm 'pajjattApajjattANaM' paryAptAparyAptakAnAm 'ThANA paNNattA' sthAnAni - svasthAnAni, prajJaptAni santi, 'uaare NaM loyassa asaMkhejjaibhAge' upapAtena - upapAtApekSayA lokasya asaMkhyeyabhAgaH - asaMkhyeyatamo bhAgo yasya saH bhAgaH, 'samugdhAe NaM' samudghAtena samudghAtApekSayA, ityarthaH, 'loyassa asaMkhejjai bhAge' lokasya asaMkhyeyabhAgaH - asaMkhyeyatamabhAgo bhavati, 'sahANe NaM loyassa asaMkhejjai bhAge' svasthAnena - svasthAnApekSayA lokasya asaMkhyeyabhAgaH - asaMkhyeyatamabhAga ityarthaH, 'tattha NaM bahave asurakumArA devA parivasaMti' tatra khalu bahavaH aneke - asurakumArA devAH parivayukta hote haiM arthAt bAhara sthita vastuoM ko bhI prakAzita karate haiN| mana meM prasannatA utpanna karate haiM / unheM dekhate-dekhate netroM ko tRpti nahIM hotI / sarva darzakoM ko rucikara hote haiM aura atizaya ramaNIya hote haiM / unameM pratikSaNa nayA-nayA rUpa dRSTi gocara hotA hai / ina uparyukta sthaloM meM paryApta tathA aparyApta asurakumAroM ke svasthAna kahe gae haiM / upapAta kI apekSA ve loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM haiM, samudghAta ko apekSA bhI loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM haiM aura svasthAna kI apekSA bhI loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM haiM / ina sthAnoM meM bahuta-se asurakumAra deva nivAsa karate haiM / udyota yukta hAya che arthAt bahAra rahelI vastu ne paNa prakAzita kare che, manamAM prasannatA utpanna kare che. teone joi joine AMkhA gharAtI ja nathI. badhA jonArAne rUcikara hAya che ane atizaya ramaNIya hAya che temAM kSaNe kSaNe navu rUpa draSTi gAcara thAya che, A uparyukta sthAnamAM paryApta tathA aparyApta asurakumArAnA sthAna kahelAM che. upapAtanI apekSAe teo leAkanA asa`khyatamA bhAgamA che, samud ghAtanI apekSAe paNa leAkanA asaMkhyAtamA bhAgamAM che ane svasthAnanI apekSAe paNa lAkanA asaMkhyAtamA bhAgamAM che, zrI prajJApanA sUtra : 1 707 Page #722 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 708 prajJApanAsUtre santi, te asurakumArA devAH 'kAlA'-kRSNavarNAH, 'lohiyakkhabiMboTThA' lohitAkSabimboSThAH, lohitAkSaratnavabimbaphalavacca raktau oSThau yeSAM te lohitAkSabimvauSThAH, atyanta raktauSThA itibhAvaH, 'dhavalapupphadaMtA' dhavalapuSpadantAH, dhavalapuSpaM kundAdi. puSpam, tadiva zvetAH dantA yeSAM te dhavalapuSpadantAH, 'asiyakesA' asitakezAH -asitAH-kRSNavarNAH, kezAH yeSAM te asitakezAH, te ca dantAH, kezAzcaiSAm vaikriyA draSTavyAH, no naisargikAH, teSAM vaikriyazarIratvAt, 'vAme egakuMDaladharA' vAma ekakuNDaladharAH, vAmakarNAvasaktakuNDaladhAriNaH tathA 'adacaMdaNANulittagattA' AIcandanAnuliptagAtrAH, ATTaiNa klinnena sarasena iti bhAvaH, candanena anulisam, gAtraM yeSAM te ArdracandanAnuliptagAtrAH, 'IsIsiliMdhapupphapagAsAI' ISacchilindhrapuSpaprakAzAni, ISat-kizcit zilindhrapuSpaprakAzAni, zilindhrapuSpasahazavarNAni kizcidraktAni, 'asaMkiliTThAi' asaMkliSTAni, nitAntAnandajanakatayA kizcidapi saMklezAnutpAdakAni, 'muhumAi vatthAi" sUkSmANi-mRdulaghusparzAni vastrANi 'pavaraparihiyA' pravarANi, parihitAH-parihitavantaH, evaM 'vayaM ca paDhama samaikaMtA' vayazca prathamam-kaumArasvarUpam, samatikrAntAH-ullavitavantaH 'biiasurakumAra deva kRSNavarNa hote haiM / unake oSTha lohitAkSa ratna evaM bimbaphala ke samAna raktavarNa hote haiM / kunda Adi ke zvetavarNa puSpoM ke samAna unake dAMta zveta hote haiM / keza kAle hote haiM / ye dAMta aura keza caikriya samajhane cAhie, audArika pudgaloM ke nahIM, kyoMki unakA zarIra vaikriya hotA hai / asurakumAra deva apane vAeM kAna meM kuMDala dhAraNa karate haiM / unakA zarIra sarasa candana se anulipta rahatA hai| ve kiMcit zilindhra puSpa ke sadRza arthAt halke lAla raMga ke tanika bhI saMkleza na utpanna karane vAle-atIva Anandajanaka tathA mulAyama evaM bArIka vastra ko pahanate haiM / ve sadA aise taruNa A sthAnamAM ghaNA badhA asurakumAradeva nivAsa kare che. asurakumAradeva kALA raMganA hoya che. temanA hoTha lehitAkSaratana ane bimba phaLanA samAna lAlaraMganA hoya che. kunda AdinA veta pupanA samAna temanA dAMta zveta hoya che. keza kALA hoya che. A dAMta ane keza vikiya samajavA joIe dArika pudgalanA samajavA nahIM. kema ke temanA zarIra vaikriya hoya che. asurakumAra deva pitAnA DAbA kAnamAM kuMDala dhAraNa kare che. temanA zarIra sarasa candanathI anulisa hoya che. teo kaMIka zili% puruSanI jema AchA lAla raMganA, jarApaNa saMkaleza utpanna nahIM karanArA-khUba AnaMda janaka tathA mulAyama temaja bArIka vastra pahere che. teo hamezA evA tarUNa zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #723 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.18 asurakumAradevAnAM sthAnAni 79 yaM ca vayaM asaMpattA dvitIyaJca vayaH-madhyamalakSaNaM yuvatvam, asaMprAptAH, tadevAha'bhadde jovvaNe vaTTamANA' bhadre yauvane vartamAnAH, bhadre-atiprazasye, yauvane-yuktvalakSaNe vayasi, vidyamAnA ityarthaH, 'talabhaMgayatur3iyapavarabhUsaNanimmalamaNirayaNamaMDiyabhuyA' talabhaGgakatruTitapravarabhUSaNanirmalamaNiratnamaNDitabhujAH, talabhaGgakA:bhujAlaGkareNa vizeSAH, truTitAni-bAhurakSikAH, anyAni ca yAni pravarANizreSThAni bhUSaNAni-bAhAbharaNAni teSu ye nirmalAH maNayaH-candrakAntAdayaH, yAni ca ratnAni-indranIlamabhRitIni tairmaNDitau bhujau hastAgrau yeSAM te talabhagakatruTitapravarabhUSaNanirmalamaNiratnamaNDitabhujAH 'dasamuddAmaMDiyaggahatthA' dazamudrAmaNDitAgrahastAH, dazabhirmudrAbhirmaNDitau,-bhUSitau, agrahastau yeSAM te dazamudrAmaNDitAgrahastAH 'cUr3AmaNivicittaciMdhagayA' cUr3AmaNivicitraciTagatAH, cUr3AmaNirUpaM, citram-Azcaryajanakam adbhutamityarthaH, cihna, gataM vidyamAnaM, yeSAM te cUr3AmaNi vicitracihnagatAH 'murUvA' surUpAH-zobhanaM rUpaM saundarya yeSAM te surUpAH paramasaundaryasampannAH, 'mahiDiyA' mahadikAH, mahatIRddhirbhavanaparivArAdi sampatiryeSAM te mahardikAH, 'mahajjuiyA' mahAdyutikAH mahatIdyutiH kAntiryeSAM te mahAdyutikAH AbharaNAtisampannAH 'mahAyasA' mahAyazasaH mahadyazaH sarvadigvyApinIkhyAtiryeSAM te mahAyazasaH 'mahabbalA' mahAbalAH-advitIyaRddhirUpabalAdikirtiyuktAH, pratIta hote haiM mAnoM prathama kya ko pAra kara cuke hoM aura dvitIya vaya ko abhI taka prApta na hue hoM, arthAt bhadra nava yuvA avasthA meM rahate haiN| talabhaMga nAmaka bhujAoM ke AbhUSaNoM meM, truTita arthAt bAharakSakoM -bakhoroM meM tathA anyAnya uttama AbhUSaNoM meM jaDI huI candrakAnta Adi maNiyoM evaM indranIla Adi ratnoM se unakI bhujAeM maMDita rahatI haiM / ina ke agrahasta daza mudrikAoM se bhUSita hote haiN| ve cUDAmaNi nAmaka adbhuta cihna se yukta hote haiM / unakA rUpa atizaya zobhana hotA hai| unakI bhavana evaM parivAra Adi Rddhi mahAn hotI hai| unakI kAnti tathA khyAti mahAna hotI hai / unakA anu. pratIta thAya che ke jANe prathama vayavitAvI cUkyA hoya ane dvitIya vayamA haju pravezyA na hoya arthAt bhadra nava yuvA avasthAmAM rahe che. talabhaMga nAmanA hAthanA abhUSaNomAM, truTita nAmanA tathA bIjA AbhUSaNemAM jaDelI candrakAnta maNi Adi maNi temaja Idra nIla Adi divya ratnothI temanI bhujAo maMDita rahe che. temane aMgrahasta mudrikAothI vibhUSita hoya che. teo cUDA maNi nAmanA adbhuta cihna thI yukta hoya che. temanA rUpa khUba suzobhita hoya che. temanA bhavana ane vizAla parivAra AdinI Rddhi mahAna hoya che. temanI zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #724 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 710 prajJApanAsUtre 'mahANubhAgA' mahAnubhAgAH, anubhAvo vA zApAnugrahAdi sAmarthyaM yeSAM te mahAbhAgAH, 'mahAsokkhA ' mahAsaukhyAH, mahat saukhyaM yeSAM te mahAsaukhyAH, anupamasukhasampannAH 'hAravirAiyavacchA hAravirAjitavakSaskA:, hAreNa - muktAhArAdInA virAjite zobhite vakSasthalaM yeSAM te hAravirAjitavakSaskAH, 'kaDayatuDiyabhiyA' kaTakatruTitastambhitabhujAH, kaTakai:-balayaiH ' pahuMcA' iti bhASA prasiddhA, kalAcikA bhUSaNavizeSaH, truTitaiH- keyUraizva, stambhitau saMbaddha bhurjI hastau yeSAM te kaTaka truTitastambhitabhujAH, 'aMgaya kuMDalamaTTagaMDayalakanapIThadhArI' aGgadakuNDalamRSTa gaNDatalakarNapIThadhAriNaH aGgadAni - bAhuzIrSa bhUSaNa vizeSarUpANi, kuNDale - karNabhUSaNa vizeSarUpe evaM mRSTau gaNDau kapolI yaistAni mRSTagaNDAni, karNapIThAni - karNabhUSaNa vizeSarUpANi dhArayituM zIlaM yeSAM te aGgadakuNDalamRSTagaNDakarNapIThadhAriNaH 'vicittahatyAbharaNA' vicitrahastAbharaNAH, vicitram - adbhutam nAnAvarNayuktaM vA hastAbharaNaM - karabhUSaNaM yeSAM te vicitrahastAbharaNAH, 'vicittamAlAmaulI uDA' vicitramAlAmAlimukuTAH, vicitrA - nAnAvarNA, puSpadAmatayAyuktAni maulau mastake mukuTAni yeSAM te vicitramAlAmaulimukuTAH, 'kallANagapabaravatthaparihiyA' kalyANaka pravaravastra parihitAH, kalyANakam - kalyANakAri, pravaraM - zreSTha, vastraM parihitaM yaiste kalyANakapravaravastra parihitAH 'kallANagamallANulebhAga arthAt zApa evaM anugraha kA sAmarthya bhI mahAn hotA hai / ve anupama sukha se sampanna hote haiM / unakA vakSasthala motiyoM Adi ke hAra se suzobhita hotA hai| unakI kalAiyAM kaTakoM-valayoM se suzobhita hotI haiM aura bhujAeM keyUroM se / ve aMgada, kuMDala aura karNapITha ke dhAraka hote haiN| hAthoM meM bhI adbhuta AbharaNoM ko dhAraNa karate haiM / unake mastaka kA mukuTa aneka varNa puSpamAlAoM se yukta hotA hai / ye kalyANakAraka aura atyuttama vastra ko dhAraNa karate haiN| kalyANakArI evaM zreSTha puSpamAlA tathA anulepana se yukta hote haiM / kAnti tathA khyAti mahAn hAya che. temanA zApa ane anugraha nu sAmarthya paNa mahAn DaeNAya che. teo anupama sukhathI saMpanna heAya che. tenA vakSa sthaLa mAtiyA AdinA kAraNathI suzeAbhita hoya che. temanA kAMDAM kaTaka, layathI suthebhita hAya che. ane bhujAe keyUrAthI (suzAsitauAya che.) te 'gaDha kuMDala ane karNapIThanA dhAraka che. hAtheAmAM paNa adbhuta AbharaNAne dhAraNa kare che. temanA mAMthAnA mugaTa aneka raMganI puSpamALAothI yukta hAya che. teo kalyANakAraka ane atyuttamavasa ne dhAraNa karanArA che. kalyANa kArI temaja zreSTha puSpamAlA tathA anulepanathI yukta heAya che. temanA zarIra zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #725 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.18 asurakumAradevAnAM sthAnAni 711 vaNadharA' kyANakamAlyAnulepanadharAH, kalyANakam-kalyANakAri pravaraM-zreSTham, mAlyaM-puSpasraka, anulepanazca dharantItikalyANakAvaramAlyAnulepanadharAH, tathA 'bhAsuraboMdI' bhAsvarabondayaH, bhAravarA:-dedIpyamAnAH bondayaH-zarIrANi yeSAM te bhAsvarabondayaH zarIrayAtrako bondizabdo, dezIyaH, 'palaMbavaNamAladharA' pralambavanamAlAdharAH, pralambAH vanamAlAH dharantIti pralambavanamAlAdharAH 'diveNaM vaNNeNaM' divyena-apUrveNa, varNana 'divveNaM gaMdheNaM' divyena gandhena, 'divveNaM phAseNaM' divyena sparzana, 'divveNaM saMghayaNeNaM' divyena saMhananena, saMhanenevazaktivizeSamapekSya saMhanena, na tu sAkSAt saMhananena, devAnAm asthyabhAvena asthiracanAtmaka saMhananasyAbhAvAt 'divveNaM saMThANeNaM' divyena saMsthAnena, 'divvAe iDIe' divyAyARddhayA dhanaparivArAdirUpayA, 'divvAe juIe' divyayA dhutyA, 'divvAe pabhAe' divyayA prabhayA, bhavanAvAsavyAptayA, 'divyAe chAyAe' divyayA chAyayA-kAntyA 'divvAe aJcIe' divyena arciSA, zarIrasthitamaNiratnAdi jyotiSA, 'divveNa unake zarIra dedIpyamAna hote haiN| ve lambI vanamAlA ko dhAraNa karate haiN| apane divya apUrva varNa se, divya gaMdha se, divya sparza se, divya saMhanana se, divya saMsthAna se, divya Rddhi-dhanaparivAra Adi vibhUti se, divya dyuti se, divya bhavana saMbaMdhI prabhA se, divya kAnti se, zarIra para dhAraNa kiye hue divya maNi ratna Adi kI jyoti se, divya zArIrika teja se, divya lezyA se arthAt zarIra ke varNa saMbaMdhI saundarya se dazoM dizAoM ko prakAzita karate haiN| __yahAM 'saMhanana' zabda se sAkSAt saMhanana nahIM samajhanA cAhie, balki saMhanana jaisI eka prakAra kI zakti samajhanI cAhie / devoM ke zarIra meM asthiyAM nahIM hotAM, ataeva asthi racanA rUpa saMhanana bhI nahIM hotA / dedIpyamAna hoya che. teo lAMbI vanamALAo dhAraNa kare che. pitAnA divya apUrva varNathI. divya gaMdhathI, divyasparzathI, divya saMhananathI, divya saMsthAnathI divyaRddhi-dhana parivAra Adi vibhUtithI, divyavRtithI, divya bhavanasaMbandhI prabhAthI, divyakAntithI. zarIra para dhAraNa karelA divyamaNi ratna AdinI tithI divyazArIrika tejathI, divya lezyAthI arthAta zarIranA varNa saMbaMdhI saundaryathI daze dizAone prakAzita kare che. zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #726 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre teeNaM' divyena tejasA, zarIraprabhavaprabhAveNa, 'divvAe lessAe' divyayA lezyayA -zarIravarNasaundaryeNa 'dasadisAo' dazadizaH, 'ujjovemANA' udyotayantaH prakAzayantaH 'prabhAsemANA' prabhAsayantaH-zobhayantaH, 'te NaM' te khalu-asurakumArAH, 'tattha' tatra-uparyukta sthAneSu 'sANaM sANaM bhavaNAvAsasayasahassANaM' sveSAM sveSAm-AtmIyAtmIyAnAM, bhavanAvAsazatasahasrANAM bhavanAvAsalakSANAm, 'sANaM sANaM sAmANiyasAhassINaM' svapnAM svAsAm-AtmIyAtmIyAnAm, sAmAnikasAhasrINAm, 'sANaM sANaM tAyattIsANaM' sveSAM svepAm AtmIyAtmIyAnAm trAyastriMzakAnAm, 'sANaM sANaM logapAlANaM, sveSAM sveSAM lokapAlAnAm 'sANaM sANaM aggamahisINaM' svAsAM svAsAm, agramahiSINAm paTTarAjJInAm, 'sANaM sANaM parisANaM' svAsAM svAsAm AtmIyAtmIyAnAm pariSadAm 'sANaM sANaM aNiyANaM' sveSAm sveSAm, anIkAnAm-sainyAnAm 'sANaM sANaM aNiyAhivaINaM' sveSAM sveSAm anIkAdhipatInAm, 'sANaM sANaM Ayarakva devasAhastINaM' svAsAM svAsAm AtmarakSakadevasAhasrINAm 'annesiM ca bahUrNa' anyeSAzca bahUnAm 'bhavaNavAsINaM ve asurakumAra uparyukta sthAnoM meM apane-apane lAkhoM bhavanAvAsoM kA, apane-apane sahasroM sAmAnika devoM kA, apane-apane trAyastriMza devoM kA, apane-apane lokapAloM kA, apanI-apanI agramahiSiyoM kA, apanI-apanI pariSadoM kA, apanI-apanI senAoM kA, apane -apane senAdhipatioM kA, apane-apane sahasroM AtmarakSaka devoM kA tathA anya bahusaMkhyaka bhavanavAsI devoM aura deviyoM kA adhipatitva -rakSaNa karate hue, agresarapana karate hue, svAmitva, bhartRtva mahattarakatva tathA AjJA-Izvara-senApatitva karate hue arthAt apane-apane AhIM saMhanana zabdathI sAkSAt saMhanana samajavuM na joIe paraMtu saMhanana sarakhI eka prakAranI zakti samajavI joIe denA zarIramAM asthi e nathI hatAM, tethIja asthi racanA rUpa saMhanana paNa nathI hotuM. A asurakumAre uparyukata sthAnamAM pita pitAnA lAkho bhavanAvAsano. pitA pitAnA hajAre sAmAnika denA, pita pitAnA trAyazciMza denA, piotapotAnA lekapolenA, potapotAnI agramahiSinA. (patni) pita-pitAnI pariSadanA pita pitAnI senAonA, pita-pitAnA senAdhipatinA, pitapitAnA hajAre AtmarakSaka denA tathA anya bahuM saMkhyaka navAsI de ane devInA adhipatitva-rakSaNa karatA thakA agresara paNuM karatA rahI, svAmitva, bhatRtva, mahArakatva, tathA AjJA-izvara-senApatitva paNuM karatA zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #727 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyavodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.18 asurakumAradevAnAM sthAnAni 73 devANa ya devINa ya' bhavanavAsInAm devAnAJca devInAzca 'AhevaccaM porevaccaM' adhipatyam, paurapatyam, tatra adhipateH karma Adhipatyam-rakSaNam, purapateH karma paurapatyam, sarveSAmAtmIyAnAm agresaratvam, 'sAmitta' svAmitvam nAyakatvam 'bhaTTittaM' bhartR tvam-poSakatvam, 'mahattaragataM' mahattarakatvam-mahAzreSThalam, 'ANAIsara seNAvaccaM' AjJezvarasenApatyam, AjJayA IzvaraH AjJezvaraH, senAyAH patiH senApatiH, AjJezvarazvAsau senApatizceti, AjJezvarasenApatistasya karma AjJezvarasenApatyam, nijanija-sainyampratiadbhutamAjJApradhAnatvamityarthaH, 'kAremANA' kArayantaH anyapuruSadvArA sampAdayantaH 'pAlemANA' pAlayantaH, svayameva rakSayantaH, 'mahatAhatanagItavAiyatantItalatAlatuDiyaSaNamuiMgapaDuppavAiyaraveNaM' mahatA'hatanATayagItavAditatantrItalatAlatruTitapanamRdaGgapaTupravAditaraveNa, mahatAraveNeti sambandhaH, kIdRzena raveNetyAha-ahatAni-avyAhatAni, nityAnubandhIni yAni nATayagItavAditatantrItalatAlatruTitAni, tatra nATayam-nRtyam gItam-gAnam, tantrI-vINA, talau-hastatalau, tAla:-kaMsikA 'jhAri' iti bhASAprasiddhaH, truTitAni-vAditrANi tathA yazca ghanamRdaGgaH, paTunA puruSeNa pravAditaH, tatra dhanamRdaGgastAvad meghasamAnadhvanisteSAM raveNa-kalakalazabdena 'divvAI bhogabhogAI' divyAna, divibhavAn pradhAnAn apUrvA nityarthaH, bhogabhogAn-bhogArhAbhogA bhogabhogAstAn 'bhujamANA viharaMti' bhuJjAnAH, viharanti-tiSThanti, atha upayuktAsurakumArANAm dAkSiNAtyAnAm audIcyAnAJca camarabalinAmAnau dvau indrau vartete tayorvarNanamArabhate-'camarabaliNo ettha duve' atra-uparyuktAsurakumArANAM sthAneSu, camarabalinau-camarabalinAmAnau dvau 'asurakumAriMdA' asurakumArendrI, 'asurasainya kI AjJA pradhAnatA karate hue, unakA pAlana karate hue rahate haiM / unake yahAM sadA nATya, gIta, evaM vINA, tala (hastatala), tAla (jhArI) mRdaMga Adi kA kuzala vAdakoM dvArA vAdana hotA rahatA hai| ve divya bhogopabhogoM ko bhogate rahate haiN| dakSiNa aura uttara dizA ke asurakumAroM ke do indra haiM-camara aura balI / aba unakA varNana AraMbha kiyA jAtA hairahI arthAt pita pitAnA lazkaranI AjJA pradhAnatA karatA thakA, teonuM pAlana karatA rahIne rahe che, temane tyAM sadA nATaya, gIta, temaja viNA, tAla, tala, mRdaMga Adi kuzalavAda dvArA vAdana (vagADAya che. teo divya bhegepagene bhegavatA rahe che. dakSiNa ane uttara dizAnA asurakumAranA be Indra che-camara ane balI have tenA varNanane araMbha karAya che. pra0 90 zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #728 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 714 prajJApanAsatre kumArarAyANo' asurakumArarAjAnau 'parivasati' parivasataH, tau vizinaSTi 'kAlA' kRSNavaNau~, tadevopamAnadvArA pratipAdayati-'mahAnIlasarisA' mahAnIlasadRzau, mahAnIlavastutulyau, etadeva sphuTayati -'NIlaguliyagavalaayasikusumappagAsA' nIlaguTikAgavalAtasIkusumaprakAzau, nIlyA guTikA, gavalaM-mahiSaM zRGgam atasIkusumam prasiddham teSAmiva prakAzaH kAntiH yayostau nIlaguTikAgavalAtasIkusumaprakAzau, tathA 'viyasiyasayavattaNimmalaIsisitarattattaMbaNayaNA' vikasitazatapatranirmaleSat sitaraktatAmranayanau vikasitazatapatramiva praphullakamalamiva, nirmale-atisvacche, ISat kizcit, dezavizeSe site-zukle, rakte-lohite tAne ca nayane yayoste vikasitazatapatranirmalepat sitaraktatAmranayanau, tathA 'garulAyaya ujjutuMganAsA' garuDAyatarjutuGganAsau, garuDasyevAyatA vizAlA, RjvI-saralA avakrA ityarthaH tuGgA-unnatA, nAsA-nAsikA yayostau garuDAyatarjutuGganAsau, 'uvaciyasiyappavAlabiMbaphalasaMnihAharohA' upacitazilApravAlabimbaphalasannibhAdharoSThau-upacitasya-tIkSNIkRtasya zilApravAlasya-vidrumaratnasya, bimbaphalasya ca sanimaH-sadRzaH adharoSTho yayostau upacitazilApravAlavimbaphalasanibhAdharoSThau, 'paMDurasasisagalavimalanimmaladahighaNasaMkhagokkhIrakuMdadagarayamuNAliyAdha. valadaMtaseDhI' pANDurazazizakalavimalanimaladadhighanazaGkhagokSIrakudadakarajomRNAlikAdhavaladaMtazreNI, pANDuram yat zazizakalam-indukhaNDam kIdRzaM tadityAhavimalam kalaGkarUpamalarahitam, rajorahitaM vA, tathA yo nirmalo dadhi dhanaH, zaGkha, ina asurakumAroM meM camara aura balI nAmaka do indra haiN| ve donoM kRSNavarNa haiM / mahAnIla vastu ke samAna haiN| nIla kI guTikA, bhaiMsa ke sIMga evaM alasI ke phUla ke samAna unakA varNa hai / unake netra khile hue kamala ke samAna, ati svaccha, kahIM zveta, kahIM lAla aura kahIM tAmravarNa haiN| unakI nAsikA garuDa ke samAna vizAla, sIdhI aura UMcI hai / unakA adharoSTha (nIce kA hoTha) mUMge ke samAna yA bimbaphala ke samAna raktavarNa hai| unake dAMtoM kI paMkti vimala A asurakumAramAM camara ane balI nAmanA be Indro che. te banne kALAraMganA che. mahAnala vastunA sarakhA che. nIlanI geTI. bheMsanA zigaDAM temaja aLasInA kulanA je temane raMga che. temanA netra khilelA kamaLanA samAna hoya che. atisvaccha, kayAMka zveta kyAMka lAla ane kayAMka tAmra varNa che. temanuM nAka garUDa sarakhuM vizALa sIdhuM ane UMcuM che. temanA adhareSTa nIcene hoTha pravAlanA samAna agarate biMbanA sarakhA lAla raMganA che. temanA dAMtanI paMkita candrArthanA sarakhI athavA jAmelA nirmaLa zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #729 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.18 asurakumAradevAnAM sthAnAni 715 " " gokSIraca, yAni ca kundAni - kundakusumAni dakarajaH - jalakaNAH, mRNAlikA ca - bisatantuH teSAmiva dhavalA svacchA, dantazreNIryayostau pANDurazazizakalavimalanirmaladadhidhanazaGkhagokSIrakundada kara jomRNAlikA dhavaladantazreNI, evam- 'huyavaha nirddhatadhoyatattatavaNijjaratatalatAlujIhA' hutavahanirmAtadhautata pratapanIyaraktatalatAlujIhau, hutavahena agninA nirdhyAtaM, ghautam svaccham - taptam uttaptam - tapanIyam ISadraktasuvarNam tadivaraktAni hastapAdatalAni tAlujihau ca yayaustau hutavavaniaaaaaa panIyA raktata tAlujihau, tathA 'aMjaNaghaNakasiNagaruyagaramaNijjaNijjakesA' aJjanaghanakRSNarucakaramaNIyasnigdhakezau, aJjanam - sauvIrAJjanAdi, dhanaH varSAkAlikaH payodaH, tadvat kRSNaH, rucakaratnavat ramaNIyAH - kamanIyAH, ferrera haraitedt aJjanaghanakRSNarucakaramaNIyasnigdha kezI 'vAmeyakuMDaladharA vAme karNe eka kuNDaladharau / 'adacaMdaNANulittagattA' ArdracandanAnuliptagAtra, ArdraNa- sarasena - candanena anuliptam gAtraM zarIraM yayostI ArdracandanAnulipsagAtrau, 'IsisilidhayuphapagAsa ' IpacchilindhapuSpaprakAzAni Ipat- kiJcit zilindhapuSpasadRraktavarNAni 'asaMkiliTTAi " asaMkliSTAni nitAntAnandasandohajanakatayA candrakhaNDa ke sadRza athavA jame hue nirmala dadhi ke sadRza, yA gAya ke dUdha, kunda ke puSpa, jala ke kaNa tathA mRNAlikA ke sadRza dhavala hai / unake taluve tAlu aura jihvA Aga meM tapAkara dhoye hue tapanIya - raktavarNa ke samAna hotI hai / unake keza sauvIra Adi aMjana tathA varSAkAlika meghoM ke samAna kAle, rucaka nAmaka ratna ke sadRza ramaNIya aura cikane hote haiM / ve apane bAyeM kAna meM eka kuMDala pahanate haiM / sarasa candana se unakA zarIra anulipta rahatA hai / ve zilindha puSpa ke samAna kiMcit rakta varNa ke, atIva AnandotpAdaka- tanika bhI kleza na utpanna karane vAle, mRdu aura laghu sparza vAle uttama vastroM dahiMnI jema, agarate gAyanA dudha, huncha (bhogaro ) nA puNya, sanA Aega tathA mRNAlikAnA, samAna dheALAM che. temanA taLIyAM tAlu ane jIhvA AgamAM tapAvI ane dheAyelA tapanIya--lAla sAnA jevA DAya che. temanA keza sauvIra Adi aMjana tathA varSAkAlika meghAnA samAna kALA, rUcakanAmanA ratnanA sadaza ramaNIya che ane khumAzadAra hAya che. teo potAnA jamaNA kAnamAM eka kuMDala pahere che. sarasacanhanathI temanAM zarIra anulipta rahe che. teo zilindhra (keLanAkula) puSpanI samAna jarA lAlaraMganAM, atIva Anando pAdaka--jarA jeTalApaNuM kaleza utpanna nahI karanArA, kamaLa ane laghuspaza vALA uttama vastrone dhAraNa karatA rahe che. teo prathama vayane ALa ghelA tathA www zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #730 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre kiJcidapiklezAkArakANi, 'suhumAi' sUkSmANi - mRdulalaghusparzAni, vatthAI" vastrANi 'pavaraparihiyA' pravarArANi zreSThAni parihitau - parihitavantau, 'vayaM ca paDhamaM smikNt|' vayazca prathamaM - kaumAralakSaNam - samatikrAntau tatparyantavartinau, 'biiyaMtuasaMpattA' dvitIyantu vayo yauvanalakSaNam, asaMprAptau, asampannau vA, ataeva 'bhaddejovvaNe vaTTamANA' bhadre uttame bhavye yauvane vartamAnau 'talabhaMgayatu Diyapavara bhUsaNaNimmalamaNirayaNamaMDiyabhUyA' talabhaGgakatruTitapravara bhUSaNa nirmalamaNiratnamaNDitabhujau - talabhaGgakA bAhrA bharaNavizeSAH, truTitAni - bAhurakSikAH, anyAni ca yAni varANi bhUSaNAni bhujAlaGkaraNAni teSu nirmalaiH maNibhizcandrakAntAdibhiH, ratnaizca indranIlAdibhirmaNDitau-bhUSitau, bhujau hastAmrau - yayostau talabhaGgakatruTitapravarabhUSaNanirmalamaNiratnamaNDitabhujau, tathA 'dasamuddAmaMDiyaggahatthA' dazamudrAmaNDitAgrahastau dazabhirmudrAbhirmaNDitau bhUSitau agrahastau yayostau dazamudrAmaNDitAgrahastau, tathA 'cUr3AmaNicittavidhagayA' cUr3AmaNicitracihnagatau, cUr3AmaNinAmakaM citramAzcaryajanakam adbhutamityarthaH cihnam gataM vartamAnaM yayostau cUr3AmaNicihnagatau, 'sukhvA' surUpau, zobhanaM rUpaM yayostau surUpau, 'mahaDDiyA' maharddhikau, mahatIRddhiH - bhavanaparivAdi-sampattiryayostau maharddhikau, 'mahajuIA' mahAdyutikau, mahatodyutiryayostau mahAdyutikau 'mahAyasA ' mahAyazasau, 'mahAbalA' mahAbalau, 'mahANubhAgA' mahAnubhAgau, mahAn anubhAgaH - zApAnugrahAdisAmarthyaM yayostau mahAbhAgau, 'mahAsokkhA' mahAsaukhyau, mahat-saukhyaM yayostI mahAsaukhyau, 'hAraviko dhAraNa karate haiM / ve prathama vadha ko lAMgha cuke aura dUsare vaya ko prApta nahIM hue arthAt navayuvaka avasthA meM rahate haiM / isI kAraNa spaSTa kiyA gayA hai ki ve sadaiva bhadra yauvana meM vartamAna rahate haiM / talabhaMga nAmaka bAhu ke AbhUSaNoM, bAhurakSakoM-bakhoroM tathA bhujAoM ke anya uttama AbhUSaNoM meM jaTita candrakAnta Adi maNiyoM evaM indra nIla Adi ratnoM se unakI bhujAeM vibhUSita rahatI haiM / unake aMguliyoM daza mudrikAoM se maNDita hote haiM / ve cUDAmaNi nAmaka adbhuta cihna ke dhAraka hote haiN| zobhana rUpa vAle, mahAn Rddhi ke 716 - khIjI vayane prApta nahIM thayelA arthAt navayuvaka avasthAmAM rahe che. e kAraNe spaSTa karAyeluM che ke tee sadaiva bhadra yauvanamAM vamAna rahe che. talabhaMga nAmanA hAthanA AbhUSaNA, mAhurakSA, tathA bhujAonA anya uttama AbhUSaNAthI jaDelA candrakAnta Adi maNiyA temaja indra nIla Adi ratnAthI temanI bhujAe vibhUSita rahe che. temanI AMgaLIceA daza mudrikAothI maMDita hAya che. teo cUDAmaNi nAmanA adbhuta cihnanA dhAraka heAya che. zelanarUpa zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #731 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.18 asurakumAradevAnAM sthAnAni 717 rAiyavacchA' hAravirAjitavakSasau, hAreNa virAjite-suzobhite vakSasi yayostau hAravirAjitavakSasau, 'kaDayatuDiyathaMbhiyabhUyA' kaTakatruTitastambhitabhujA' kaTakena -balayena, truTitena vAhAbharaNavizeSeNa stambhitI pratibaddhau bhujau bAh yayostau kaTakatruTitastambhitabhujau, 'aMgadakuMDalamaTTagaMDatalakaNNapIThadhArI' aMgadakuNDalamaSTagaNDatalakarNapIThadhAriNI, aGgadAni bAhuzIlaGkaraNa vizeSarUpANi, kuNDalekarNabhUSaNavizeSarUpe yathA mRSTo gaMDastale kapolapAlI yaistAni mRSTagaNDastalAni karNapIThAni karNabhUSaNavizeSarUpANi dhArayata ityevaM zIlau aGkhadakuNDalamRSTagaNDastalakarNapIThadhAriNau, vicitta hatthAbharaNA' 'vicitrahastAbharaNI, vicitram nAnAvarNayuktam hastAbharaNaM karabhUSaNaM yayostau vicitrahastAbharaNI tathA 'vicittamAlAmaulImuguDA' vicitramAlAmaulimukuTau vicitrA-nAnAvarNA, mAlA-puSpasram, maulau -zirasimukuTazca yayostau vicitramAlAmaulimukuTau,'kallANagapavaramallANulevaNadharA' kalyANakAvaramAlyAnulepanadharau, kalyANakam-maGgalakAri, pravaram zreSThaM mAlyam anulepanazca dharataH iti kalyANakAvaramAlyAnulepanadharau 'bhAsuraboMdI' bhAsvara bondI-bhAsvare dedIpyamAne bondI zarIre yayostau bhAsvarabondI 'palaMbavaNamAladharA' dhAraka, mahAn dhuti vAle, mahAyazasvI, mahAbalazAlI, mahAn anubhAga-zApa evaM anugraha ke sAmarthya se yukta, mahAn sukha vAle, hAra se suzobhita vakSasthala vAle, kaTaka arthAt kaDe aura truTita (bAhu ke AbhUSaNa) se yukta bhujAoM vAle, aMgada, kuMDala tathA gaNDasthaloM kA marSaNa karane vAle karNapITha nAmaka AbhUSaNoM ko dhAraNa karane vAle, tathA hAthoM meM adbhuta bhUSaNa pahanane vAle hai| unake mastaka para vividha varNoM ke phUloM kI mAlA aura mukuTa zobhAyamAna hotA hai / ve maMgalakAraka aura zreSTha vastra ko dhAraNa karate haiN| kalyANakArI tathA atizreSTha mAlA aura anulepana se yukta hote haiM / unakA zarIra dedIpyamAna rahatA hai aura ve lambI vanamAlA ko dhAraNa karate haiN| vALA, mahAna RddhinA dhAraka, mahAna zutivALA, mahAyazasvI mahAbalazAlI, mahAnubhAga, zApa ane anugrahanA sAmarthyavALa, mahAnuM sukhavALA. hArathI suzobhita vakSasthaLa vALA, kaDAM ane truTita (hAthanuM AbhUSaNa) thI yukata bhUjAo vALA, aMgada, kuMDaLa tathA gaMDasthalene marSaNa karatA karNa pITha nAmanA AbhUSaNone dhAraNa karavAvALA. temaja hAthamAM abhuta bhUSaNa paheranArA che. temanA mAthA upara vividha raMgenA phulanI mALAo ane mugaTa zebhAyamAna hoya che. teo maMgala kAraka ane zreSTha vastronA dhAraka che. kalyANakArI temaja ati zreSTha mAlA ane anupana thI yukata hoya che. temanAM zarIra dedipya zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #732 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 718 prajJApanAsUtre pralambavanamAlAdharau-pralambAM vanamAlAM dharata iti pralambavanamAlAdharau camarabalinau asurakumArendrau 'divveNaM vanneNaM' divyena varNena, 'divveNaM gaMdheNaM' divyena gandhena 'divveNaM phAseNaM' divyena sparzena, 'divveNaM saMghayaNeNaM' divyena saMhanena 'divveNaM saMThANeNaM' divyena saMsthAnena 'dibAe iDDIe' divyayA RddhayA, 'divvAe juIe' divyayA zutyA 'divvAe' pabhAe' divyayA prabhayA, 'divvAe chAyAe' divyayA chAyayA, 'divvAe accIe' divyena arciSA, 'divveNaM teeNaM' divyena-tejasA, 'divAe lesAe' divyayA lezyayA 'dasadisAo' dazadizaH 'ujjovemANA' uddyotayantau, prakAzayantau 'pabhAsemANA' prabhAsayantau, teNaM' tau khalu camarabalinau 'tattha' tatra uparyukta sthAneSu 'sANaM sANaM bhavaNAvAsasayasahassANaM' sveSAM sveSAM bhavanAvAsazatasahasrANAm 'sANaM sANaM sAmANiyasAhassINaM' svAsAM svAsAm sAmAnikasAhasrINAm 'sANaM sANaM tAyattIsANaM' sveSAM sveSAM trAyastriMzakAnAma 'sANaM sANaM logapAlANaM' sveSAM sveSAM lokapAlAnAm, 'sANaM sANaM aggamahisINaM' svAsAm svAsAm agramahaSINAm 'sANaM sANaM parisANaM' svAsAM svAsAM parSadAma, 'sANaM sANaM aNiyANaM' sveSAM sveSAm anIkAnAm 'sANaM sANaM aNiyAhivaINaM' sveSAM sveSAM anIkAdhipatInAm, 'sANaM sANaM AyarakkhadevasAhassoNaM' svAsAM svAsAm AtmarakSakadevasAhasrINAm annesiM-ca bahUNaM bhavaNavAsINaM' anyeSAzca bahUnAm ___ ye camara aura balI nAmaka asurendra divya varNa, divya gaMdha, divya sparza, divya saMhanana, divya saMsthAna, divya Rddhi, divya puti, divya prabhA, divya kAnti, divya jyoti, divya teja aura divya lezyA se dazoM dizAoM ko udyotita karate hue, prabhAsita karate hue rahate haiN| ve apane-apane lAkhoM bhavanAvAsoM kA, apane-apane sahasroM sAmAnika devoM kA, apane-apane trAyastriMza devoM kA, apane-apane lokapAloM kA, apanI-apanI agramahiSiyoM (paTarAniyoM) kA, apanIapanI pariSadoM kA, apane-apane anIka devoM kA, apane-apane anIkAdhipatiyoM kA, apane-apane hajAroM AtmarakSaka devoM kA tathA anya mAna rahe che ane teo lAMbI vanamALAne dhAraNa kare che te camara ane balI nAmanA asurendra divyavarNa, divya gaMdha, divya spazI, divya saMhanana ) divya saMsthAna, divya addhi, divyavRti, divyaprabhA, divyakAnti, divya ti, divya teja ane divya lezyA thI daze dizAone udyotita karatA, prabhAsita karatA rahe che. teo pota potAnA trAyazciMza devonA, pita pitAnA lekapalenA, pita pitAnI agamahiSIyenA (paTarANI) pita pitAnI pariSadanA, pita pitAnA lazkaranA, pita pitAnA anIkAdhipatinA, pita pitAnA hajAre Atma rakSaka devAnA tathA anya bahusaMkhyaka bhavanavAsI zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #733 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.18 asurakumAradevAnAM sthAnAni 919 'devANa ya devINa ya' devAnAJca devInAzca 'AhevaccaM porevaccaM' Adhipatyam, paurapatyam, 'sAmittaM' svAmitvam 'bhaTTitta' bhartRtvam 'mahattaragatta' mahattarakatvam 'ANAIsaraseNAvaccaM' AjJezvara senApatyam 'kAremANA' kArayantau, anyadvArA sampAdayantau, 'pAlemANA' pAlayantau-svamevarakSantau, 'mahayAhayanaZgIyavAiyataMtItalatAlatuDiyaghaNamuiMgapaDappavAiyaraveNaM' mahatA'hatanATayagItavAditatantrItalatAlatruTita ghanamRdaGgapaTupravAditaraveNa, mahatAraveNa ityagreNAnvayaH, kIdRzena raveNa ityAha -ahatAni avyAhatAni yAni nATayagItavAditatantrItalatAvatruTitAni yazca ghanamRdaGgaH paTunA puruSeNa pravAditasteSAM raveNa kalakalamadhurazabdena 'divvAI bhogabhogAi'divyAn-apUrvAn , bhogabhogAn-bhogArho bhogA bhogabhogAstAn 'bhuMjamANA viharaMti' bhuJjAnau viharataH tiSThataH // suu0|| 18 // mUlam-kahi NaM bhaMte ! dAhillANaM asurakumArANaM devANaM pajattApajattANaM ThANA paNNattA ? kahi NaM bhaMte ! dAhiNillA asurakumArA devA parivasaMti ? goyamA ! jaMbUddIve dove maMdarassa pavyayassa dAhiNeNaM imIse rayaNappabhAe puDhavIe asI uttarajoyaNasayasahassabAhallAe uvariM egaM joyaNasahassaM ogAhitA hiTrA cegaM joyaNasahassaM vajittA majjhe aTThaha ttare joyaNasayasahasse, ettha NaM dAhiNillANaM asurakumArANaM devANaM cauttIsaM bhavaNAvAsasayasahassA bhavatIti makkhAyaM, teNaM bhavaNA bAhiM vahA aMto cauraMsA so ceva vaNNao bahusaMkhyaka bhavanavAsI devoM aura deviyoM kA adhipatitva, agresaratva, svAmitva, bhartRtva, mahattarakatva aura AjJA ke dvArA senApatitva karAte hue evaM svayaM unakA pAlana karate hue rahate haiN| ve sadaiva nATaka, gIta tathA kuzala vAdakoM dvArA bajAye hue vINA, tala, tAla, mRdaMga, Adi vAdyoM ke vAdana kI madhura dhvani kA Ananda anubhava karate rahate haiM / apUrva divya bhogopabhogoM kA anubhava kiyA karate haiM // 18 // deve ane devInA adhipatitva, agresaratva, svAmitva, bhartRtva, mahattarakarva, ane hukamadvArA senApatitva karAvatA temaja svayaM tenuM pAlana karatA thakA rahe che. teo sadaiva nATaka, gIta, tathA kuzala vAdake mAraphate vagADelI vINA tala, tAla mRdaMga Adi vAdyonA vAdananA madhura avaninA AnaMdane anubhava karatAM rahe che. apUrva divya bhegepa bheganA anubhava pUrvaka nivAsa kare che. 18 zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #734 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre jAva paDirUvA, ettha NaM dAhiNillANaM asurakumArANaM devANaM pajjattApajattagANaM ThANA paNNattA, tIsu vi logassa asaMkhejai. bhAge, tattha NaM bahave dAhiNillA asurakumArA devA devIo ya parivasaMti, kAlA lohiyakkhA, taheva jAva bhuMjamANA viharaMti, eesi NaM taheva tAyattIsagalogapAlA bhavaMti, evaM savvattha bhANiyavvaM, bhavaNavAsI NaM cappare ittha asurakumAriMde asurakumArarAyA parivasati, kAle mahAnIlasarise jAva pabhAsemANe, se NaM tattha cautIsAe bhavaNAvAsasayasahassANaM causaTrIe sAmANiyasAhastINaM tAyattIsAe tAyattIsagANaM cauNhaM logapAlANaM paMcaNhaM aggamahisINaM saparivArANaM, tiNhaM parisANaM, sattaNhaM aNiyANaM, sattAhaM aNiyAhibaINaM, cauNha ya cau. saTrINaM AyarakkhadevasAhassINaM, annesiM ca bahaNaM dAhiNillANaM devANaM devINa ya AhevaccaM porevaccaM jAva viharaMti, kahi NaM bhaMte ! uttarillANaM asurakumArANaM devANaM pajattApajattagANaM ThANA paNNattA ? kahi gaM bhaMte ! uttarillA asurakumArA devA parivasaMti ? goyamA ! jaMbUddIve dIve maMdarasta phavvayassa uttareNaM imIse rayaNappabhAe puDhavIe asI uttarajoyaNasayasahassabAhallAe uvari egaM joyaNasahassaM ogAhittA cegaM joyaNasahassaM vajittA majjhe ahuttare joyaNasayasahasse ettha NaM uttarillANaM asurakumArANaM devANaM tIsaM bhavaNAvAsasayasahassA bhavaMtIti makkhAyaM, teNaM bhavaNA bAhiM vaTTA aMto cauraMsA sesaM jahA dAhiNillANaM jAva viharaMti, balI ettha vairoyaNiMde vairoyaNarAyA parivasati, kAle mahAnIlasarise jAva pabhAsemANe se NaM tattha tIsAe bhavaNAvAsasayasahassANaM saTIe sAmANiyasAhastINaM tAyattIsAe tAyattIsagANi zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #735 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sa.18 asurakumaradevAnAM sthAnAni 721 cauNhaM logapAlANaM, paMcaNhaM aggamahisINaM saparivArANaM, tiNhaM parisANaM sattaNhaM aNiyANaM, sattaNhaM agiyAhivaINaM, cauNha ya saTrINaM AyarakkhadevasAhastINaM, annesiM ca bahaNaM uttarillANaM asurakumArANaM devANa ya devINa ya AhevaccaM porevaccaM, kuvamANe viharai ||suu0 19 // ___ chAyA-kutra khalu bhadanta ! dAkSiNAtyAtAm asurakumAraNAm devAnAM paryAtAparyAptakAnAm sthAnAni prajJaptAni ? kutra khalu bhadanta, ! dAkSiNAtyAH asurakumArAH devAH parivasanti ? gautama ! jambUdvIpe dvIpe mandarasya parvatasya dakSiNena asyAH ratnaprabhAyAH prathivyAH azItisahastrottara yojanazatasahasrabAhalyAyAH upari eka yojanasahasram avagAhya, adhazcaikaM yojanasahasraM varjayitvA madhye aSTasapta zabdArtha-(kahi NaM bhaMte ! dAhiNillAgaM asurakumArANaM devANaM pajjattApajattANaM ThANA paNNattA ?) he bhagavan ! paryApta tathA aparyApta dakSiNI asurakumAra devoM ke sthAna kahAM kahe haiM ? (kahi NaM bhaMte ! dAhiNillA asurakumArA devA parivasaMti ?) he bhagavan ! dakSiNa dizA ke asurakumAra deva kahAM nivAsa karate haiM ? (goyamA !) he gautama ! (jaMbuddIve dIve) jambUdvIpa nAmaka dvIpa meM (maMdassa pavvayassa) sumeru parvata ke (dAhiNeNaM) dakSiNa meM (isIse rayaNappabhAe puDhavIe asIuttarajoyaNa sayasahassabAhallAe) eka lAkha assI hajAra yojana moTI isa ratnaprabhA pRthvI ke (uvariM) Upara (egaM joyaNasahassaM ogAhittA) eka hajAra yojana avagAhana karake (hiTThA cegaM joyaNasahassa) aura nIce eka hajAra yojana (vajittA) choDakara (majjhe) madhya meM zA--(kahi NaM bhaMte ! dAhiNillANaM asurakumArANaM devANaM pajjattA pajjattANaM ThANA paNNattA !) mAvan paryAsa tayA 255ryAta dakSiNa asu2. abhA2hevonA sthAna 45i si cha ? (kahi NaM bhaMte ! dahiNillA asurakumArA devA parivasanti ?) 3 mApan ! hakSiNa dizAnA su2mA231 4yA nivAsa 42 cha ? (goyamA !) he gautama ! (jaMbuddIve dIve) dIpanAma dIpabhA (maMdarassa pavvayassa dahiNeNaM) subhe3 5tanI zizubhA (imIse rayaNappabhAe puDhavIe asIuttarajoyaNasayasahassabAhallAe) me 15 mesI 12 yona moTI 2 // 2namA pRthvInA (uvari) 52 (egaM joyaNasahassaM ogAhittA) se hu012 yona samAna zana (hiTTA cegaM joyaNasahassa) mane nIya 47012 yona (vajjittA) ch|aun (majhe) pra0 91 zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #736 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 722 prajJApanAsUtre tisahasrottare yojanazatasahasra, atra khalu dAkSiNAtyAnAm asurakumArANAm devAnAm catustriMzad bhavanAvAsazatasahasrANi bhavanti ityAkhyAtaM, tAni khalu bhavanAni bahirvRttAni, antazcaturastrANi, tAni caiva varNato yAvat pratirUpANi, atra khalu bahavo dAkSiNAtyAH asurakumArAdevA, devyaH parivasanti, kRSNAH lohitAkSAstathaiva yAvadbhuJjAnA viharanti, eteSAM tathaiva trAyastriMzakalokapAlA bhavanti, evaM sarvatra bhaNitavyam bhavanavAsI khalu camaraH, atra asurakumArendraH asurakumArarAjaH parivasati, kRSNo mahAnIlasadRzo yAvat prabhAsayan sa khalu tatra catustriMzato (aTTahuttare joyaNasahasse) eka lAkha aThThahattara hajAra yojanoM meM (ettha Na) ina sthAnoM meM (dAhiNillANaM asurakumArANaM devANaM) dakSiNa dizA ke asurakumAra devoM ke (cauttIsaM bhavaNAvAsasayasahassA) (cauttIsa lAkha bhavanAvAsa (bhavaMtIti makkhAyaM) hote haiM, aisA kahA hai| (te NaM bhavaNA) ve bhavana (bAhiM vahA) bAhara se gola (aMto cauraMsA) andara se caukora (so ceva vaNNao) vahI pUrvokta varNana samajha lenA cAhie (jAva) yAvat (paDirUvA) pratirUpa haiM (ettha NaM) yahAM (dAhiNillANaM asurakumArANa devANaM (pajattApajattANaM) paryAsa aura aparyApta dakSiNI asurakumAra devoM ke (ThANA) sthAna (paNNattA) kahe haiM (tIsu vi) tInoM apekSAoM se (logassa) loka ke (asaMkhejaibhAge) asaMkhyAtaveM bhAga meM haiM (tattha NaM) vahAM (bahave) bahuta-se (dAhiNillA asurakumArA) dakSiNI asurakumAra (devA devio) deva aura deviyAM (parivasaMti) nivAsa karate haiM (kAlA) kAle (lohibhAbhayAM (aTThahuttare joyaNasayasahasse) me 5 miyottara 02 yonamA (ettha Na) 25 // sthAnamA (dAhiNillANaM asurakumArANaM devANaM) dakSiNa dishaan| suzumAra hevonA (cauttIsaM bhavaNAvAsasayasahassA) yAtrIsA savanApAsa (bhavaMtIti makkhAya) thAya che, sebha yu che. (teNaM bhavaNA) te bhavana (bAhiM vaTThA) mAthI 12 (aMto caurasA) ma42thI yA2sa (so ceva vaNNao) te pUrva 43 paNuna sabhA se (jAva) yAvat (paDirUvA) prati35 cha (etthaNaM) 203 (dAhiNillANaM asurakumAra rANaM devANaM pajjattApajjattANaM) paryApta mane maryAta dakSiNI asurazubhA2hevAnA (ThANA) sthAna (paNNattA) 4i cha (tIsu vi) ye apekSAyAthI (logassa) sonA (asa khejai bhAge) asaNyAtamA lAmo cha. (tattha NaM) tyAM (bahave) / (dAhiNillA asurakumArA) dakSiI asurazumAra (devA devIo) dveSa bhane heviis| (parivasaMti) nivAsa 43rI 2da cha (kAle) // (lohiyakkhA ) 24ta netra ! zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #737 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.18 asurakumAradevAnAM sthAnAni 723 bhavanAvAsazatasahasrANAm, catuSSaSTeH sAmAnikasAhasrINAm, trayastriMzat strAyastriMzakAnAm, caturNA lokapAlAnAm, pazcAnAm agramahiSINAm saparivArANAm tisaNAm parSadAm, saptAnAm anIkAnAm, saptAnAm anIkAdhipatInAm catasayakkhA) rakta netroM vAle (taheva) usI prakAra-pUrvavat (jAva) yAvat (muMjamANA) bhogate hue (vaharaMti) rahate haiM / (eesiM NaM) inake (taheva) usI prakAra (tAyattIsagalogapAlA) trAyastriMzaka aura lokapAla (bhavaMti) hote haiM (evaM) isa prakAra (savvattha) sabhI jagaha (bhANiyavvaM) kahanA cAhie / _ (bhavaNavAsINaM) bhavanavAsI devoM kA (camare) camara (ittha) yahAM (asurakumAriMde) asurakumAroM kA indra (asurakumArarAyA) asurakumAroM kA rAjA (parivasaMti) nivAsa karatA hai (kAle) kRSNavarNa (mahAnIlasarise) mahAn nIla ke samAna (jAva pabhAsemANe) yAvat prakAzita karatA huA (se NaM) vaha (tattha) vahAM (cautIsAe bhavaNAvAsasayasahassANaM) cautIsa lAkha bhavanoM kA (causaThThIe sAmANiyasAhassIgaM) (causaTha hajAra sAmAnika devoM kA (tAyattIsAe tAya. ttIsagANaM) tetIsa trAyastriMzaka devoM kA (cauNhaM logapAlANaM) cAra logapAloM kA (paMcaNhaM aggamahisIgaM saparivArANaM) pAMca saparivAra agramahiSiyoM kA (tihaM parisAgaM) tIna pariSadoM kA (sattaNhaM aNi. yANaM) sAta anIkoM kA (sattaNhaM aNiyAhivaINaM) sAta anIkAdhi. (taheva) me 54Are (jAva) yAvat (muMjamANA) lAgavatA 24Ine (viharaMti) 29 che. (eesi NaM) temanA (taheva) te 4Are (tAyattIsaga logapAlA) Ayariza bhane 458 (bhavaMti) DAya cha (eva) se prAre (savvattha) madhI yA (bhaNiyavyaM) 4 naye (bhavanavAsINaM) navanavAsIvAnA (camare) yabhara (ittha) mADI (asurakumAriMde) masubhAna chandra (asurakumArarAyA) asu24mAnA 20 (parivasaMti) nivAsa 42 cha (kAle) parNa (mahAnIlasarise) bhaDAn nIsanA samAna (jAva ppabhAsemANe) yAvat prazita 420 21 cha (se NaM) te (tattha) tyAM (cautIsAe bhavaNAvAsasayasahassANaM) yAtrIsa manAnA (ca usaTThIe sAmANiya sAhassINaM) yAsa 2 sAmAniyAnA (tApattIsAe tApattIsagANaM) tetrIsa vAyaliza devAnA (cauNhaM logapAlANaM) yA sopAsanA (paMcaNhaM aggamahisINaM saparivArANaM) pAya saparivAra mamApIyAnA (tiNhaM parisANaM) ra 525hon| (sattaNhaM aNiyANa) sAta manI (sattaNhaM aNiyAhivaINaM) sAta manAdhipatiyAnA (ca uNDa zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #738 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 724 prajJApanAsUtre NAm ca catuSSaSTInAm AtmarakSakadevasAhasrINAm, anyeSAzca bahUnAm dAkSiNAtyAnAm devAnAM devInAca Adhipatyam paurapatyam yAvadviharati kutra khalu bhadanta ! auttarAhANAm asurakumArANAm devAnAM paryAptAparyAptAnAm sthAnAni prajJaptAni ? kutra khalu bhadanta auttarAhAH asurakumArA devAH parivasanti ! gautama ! jambUdvIpe dvIpe mandarasya parvatasya uttareNa asyAH ratnaprabhAyAH pRthivyAH azItisahasrottarayojanazatasahasrabAhalyAyA upari ekaM yojanasahasram avagAhya, adhapatiyoM kA (cauNha ya causaTThINaM AyarakkhadevasAhassINaM) cAra causaTha hajAra arthAt do lAkha chappana hajAra AtmarakSaka devoM kA (annesiM ca) anya (bahUrNa) bahuta (dAhiNillANaM) dakSiNa dizA ke (devANaM) devoM kA (devINa ya) aura deviyoM kA (AhevaccaM) adhipatitva (porevaccaM) agresarapana (jAva) yAvat (viharai) vicaratA hai / __ (kahi NaM bhaMte ! uttarillANaM asurakumArANaM devANaM pajjattApajatANaM ThANA paNNattA ?) he bhagavan ! uttara dizA ke paryApta aura aparyApta asurakumAra devoM ke sthAna kahAM kahe haiM ? (kahi NaM bhaMte ! UttarillA asturakumArA devA parivasaMti ?) he bhagavan ! uttara dizA ke asurakumAra deva kahAM nivAsa karate haiM ? (goyamA) he gautama ! (jaMbuddIce dIve) jambUdvIpa nAmaka dvIpa meM (maMdarassa pavvayassa) mandara parvata ke (uttareNaM) uttara meM (imIse rayaNappabhAe puDhavIe asIuttara joyaNasayasahassavAhallAe) eka lAkha assI hajAra yojana moTI isa ratnaprabhA pRthvI ke (uvariM) Upara (ega joyaNasahassaM) eka hajAra ya causaTThINaM AyarakkhadevasAhassINa) yAra the|s| 12 arthAt me sA5 755na 12 mAma264 havAnA (annesiM ca) anya (bahUNaM) (dAhi NillANa) dakSiNa hizAnA (devANaM) hevona (devINaya) 12 pIyAnA (AhevaccaM) madhipatitya (porevacca) asa2pA (jAva) yAvat (viharai) piyare che. (kahiNaM bhaMte ! uttarillANaM asurakumArANaM devANaM paJjattApajjattANaM ThANA paNNatA ?) bhagavan ! uttara dizAnA paryApta mane 215 masumAra vAnA sthAna 4i Hai cha ? (kahiNaM bhaMte ! uttarillA asurakumArA devA parivasati ?) sAvana ! utta2 hizAnA masu27bhA2he 4yAM nivAsa 42 cha ? (goyamA !) hai mautama (jaMbudIve dIve) samudI nAma dIpama (maMdarassa pavyayassa) bha42 satanA (uttareNaM) uttaramA (imIse rayaNappabhAe puDhavIe asIuttarajoyaNasayasahassabAhallAe) 4 65 mesI // 2 yona moTI 2 // 2tnamalA pRthvInA (uvari) 752 (ega joyaNasahassaM) me 7012 yAna (ogAhittA) sAnA rIna zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #739 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.18 asurakumAradevAnAM sthAnAni 725 caikaM yojanasahasraM varjayikhA madhye aSTasaptatisahasrottare yojanazatasahasre, atra khalu auttarAhANAm asurakumArANAm devAnAm triMzadabhavanAvAsazatasahasrANi bhavanti ityAkhyAtam tAni khalu bhavanAni bahivRttAni, antazcaturasrANi, zeSaM yathA dAkSiNAtyAnAM yAvad viharanti, balI atra vairocanendro vairocanarAjaH parivasati, kRSNo mahAnIlasadRzo yAvat prabhAsayan sa khalu tatra triMzato bhavanAvAsazata sahasrANAm, SaSTeH, sAmAnikasAhasrINAm trayastriMzatastrAyastriMzakAnAm, catuNI loyojana (ogAhittA) avagAhana karake (hiTThA) nIce (cegaM) eka (joyaNasahassa) hajAra yojana (vajjittA) choDakara (majjhe) madhya meM (aTThahuttare joyaNasayasahasse) eka lAkha aThahattara hajAra yojana meM (ettha NaM) yahAM (uttarillANaM asurakumArANaM) uttara dizA ke asurakumAra devoM ke (tIsaM bhavaNAvAsasayasahassA) tIsa lAkha bhavana (bhavatIti makkhAyaM) haiM, aisA kahA hai (te NaM bhavaNA) ve bhavana (bAhiM vahA) bAhara se gola haiM (aMto cauraMsA) andara se caukora haiM (sesaM jahA dAhijillANaM) zeSa dakSiNa dizA ke devoM ke samAna (jAva) yAvat (viharaMti) vicarate haiM (balI) balIndra (ettha) yahAM (vairoyaNide) vairocanendra (vaharoyaNarAyA) vairocanarAja (parivasai) nivAsa karatA hai (kAle) kRSNavarNa (mahAnIlasarise) mahAn nIla dravya ke samAna (jAva) yAvat (pabhAsemANe) prakAzita karatA huA (se gaM) vaha (tattha) vahA~ (tIsAe bhavaNAvAsasayasahassANaM) tIsa lAkha bhavanoM kA (sahIe sAmANiya. sAhassINaM) sATha hajAra sAmAnika devoM kA (tAyattIsAe tAyattIsa(hiTThA) nAya (cegaM) me (joyaNasahassaM) 7002 yo- (vajjittA) choDIna (majjhe) bhadhyamA (aTThahuttare joyaNasahasse) me4635 mayAte2702 yonamA (ettha Na) mahI (uttarillANaM asurakumArANaM) utta26zAnA masu24mA23vAnA (tIsaM bhavaNAvAsasayasahassA) trIsa bhavana (bhavaMtItimakkhAyaM) che, sema yuche (te gaM bhavaNA) te bhavana (bAhiM vaTTA) paDAyI cha (aMto caaNs|) 21-42thI thorasa cha (sesa jahA dahiNillANaM) zeSa 4thana kSiNa dizAnA yAnA samAna sabhA (jAva) yAvata (viharaMti) viyare cha (balI) dIndra (ettha) Di (vairoyaNiMde) vairAyanendra (vairoyaNarAyA) vaizayana zana (parivasai) nipAsa 42 cha (kAle) 1 (mahAnIla sarise) mahAn nIsa dravyanA samAna (jAva) yAvat (pamAse mAge) prazita 42tA chata nivAsa 42 cha (seNaM) te (tattha) tyA (tIsAe bhASaNAbAsasayasahassANaM) trIsa alipanAnA (saThoe sAmANiyasAhassINaM) sA untara sAmAni vAnI (tAya. zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #740 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 726 prajJApanAsane kapAlAnAm, pazcAnAm agramahiSINAm saparivArANAm, tisaNAM parSadAm, saptAnAm anIkAnAm, saptAnAm anIkAdhipatInAm catasRNAzca SaSTInAm AtmarakSakadevasAhasrINAm, anyeSAzca bahUnAm auttarAhANAm amurakumArANAm devAnAzca devInAca Adhipatyam, paurapatyam kurvan viharati // suu0||19|| TIkA-atha paryAptAparyApta kadAkSiNAtyAsurakumArANAm sthAnAdikaM prarUpayitumAha -'kahiNaM bhaMte ! dAhiNillA NaM asurakumArANaM'-gautamaH pRcchati-he bhadanta ! kutra khalu kasmin pradeze, dAkSiNAtyAnAm asurakumArANAm, 'devANaM pajattApajjagANaM) tetIsa trAyastriMzaka devoM kA (cauNhaM logapAlANaM) cAra lokapAloM kA (paMcaNhaM aggamahivINaM) pAMca agramahiSiyoM kA (saparivArANaM) parivAra sahitoM kA (tiNhaM parisANaM) tIna pariSadoM kA (sattaNhaM aNiyANaM) sAta anIkoM kA (sattaNhaM aNiyAhivaINa) sAta anIkAdhipatiyoM kA (cauNha ya saTThINaM AyarakkhadevasAhassINaM) cAra sATha hajAra arthAt do lAkha cAlIsa hajAra AtmarakSaka devoM kA (annesiM ca bahUNaM) aura bhI bahuta-se (uttarillANaM) uttara dizA ke (asurakumArANaM devANa ya devINa ya) asurakumAra devo aura deviyoM kA (AhevaccaM) adhipatitva (porevacca) agresaratva (kubvamANe) karatA huA (viharai) vicaratA hai // 19 // TIkArtha-aba dakSiNa dizA ke paryApta aura aparyApta asurakumAra devoM ke sthAna Adi kI prarUpaNA kI jAtI hai| zrI gautama svAmI ne prazna kiyA-he bhagavan ! dakSiNa dizA ke paryApta aura ttIsAe tAyattIsagANaM) tetrIsa trAsaniza vona (cauNhaM logapAlANaM) yAra 4 pAsanA (paMcaNhaM agnamahisINaM) pAMya 25 bhADaSIyAnA (saparivArANa) paripA2saDitanA (tiNDaM parisANaM) 3 525honA (sattaNhaM aNiyANaM) sAta 114shn| (sattaNhaM aNiyAhivaINaM) sAta manIdhipatiyonA (cauNhaM ya sadrINaM Ayarakkha devasAhassINa) yA2 sA: 2 2marthAt dAma yAtIsA2 mAma234 vAnA (annesiM ca bahUNaM) ilaa. 55 5. (uttarillANaM) uttara HzAnA (asurakumArANaM devANaya devINaya) 25su24bhA2 he| mane pAyonA (Ahe vaccaM) madhipatitva (porebaccaM) masa221 (kutramANe) 42tA 2line (viharai) viyare cha, // 16 // TIkAtha-have dakSiNa dizAnA paryAya ane aparyApta asurakumAranA sthAna AdinI prarUpaNa karAya che. zrI gautama svAmIe prazna :-bhagavad dakSiNa dizAnA paryApta ane zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #741 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.18 asurakumAradevAnAM sthAnAni 727 " tANaM, devAnAm paryAptAparyAptAnAM 'ThANA - paNNattA' sthAnAni - svasthAnAni, prajJatAni prarUpitAni santi ? tadeva prakArAntareNa vizadayitumAha- 'kahi NaM bhaMte! dAhijillA asurakumArA devA parivasanti ? he bhadanta ! kutra khalu kasmin sthale, dAkSiNAtyAH asurakumArA devAH parivasanti ! bhagavAn uttarayati - 'goyamA !' he gautama ! 'jaMbUddIve dIve' jambUdvIpe dvIpe 'maMdarassa evvayassa' mandarasya - meroH, parvatasya 'dAhiNeNaM' dakSiNena, dakSiNabhAge ityarthaH, 'imI se rayaNappabhAe puDhavIe !' asyAH !" ratnaprabhAyAH pRthivyAH 'asI uttarajoyaNasayasa hassavAhallAe' azI tisahasrotarayojanazatasahasrabAhalyAyAH, azItisahasrAdhikalakSayojanavistArAyAH ' uvariM upari- UrdhvabhAge, eMgaM joyaNasahassaM ogAhittA' ekaM yojanasahasram avagAvapravizya 'hiTThA cegaM joyaNasahassaM vajjittA' adhazca adhobhAge ca, ekaM yojanasahasram, varjayitvA majjhe anuttare joyaNa saya sahara se madhye-madhyabhAge, aSTasaptatisahasrottare yojanazatasahasre, aSTasaptatisahasrAdhikalakSayoneSu ityarthaH, 'ettha NaM' atra khalu - uparyuktasthale 'dAhiNilyANaM' dAkSiNAtyAnAm, 'asurakumArANaM- devANaM asurakumArANAm devAnAm, cauttIsaM bhavaNAvAsasaya sahassA' catustriMzat bhavanAvAsazatasahasrANi catustrizad bhavanAvAsalakSANi 'bhavatIti mavakhAyaM' bhavanti ityAkhyAtaM mayA mahAvIreNa, anyaizva tIrthakRdbhiH, 'te NaM bhavaNA bAhi vaTTA' tAni aparyApta asurakumAra deva ke sthAna kisa pradeza meM haiM ? isI prazna ko spaSTa karane ke lie kahA gayA hai-he bhagavan ! dakSiNa dizA ke asurakumAra deva kahA~ nivAsa karate haiM ? bhagavAn uttara dete haiM - he gautama ! jambUdvIpa nAmaka dvIpa meM sthita meru parvata ke dakSiNa bhAga meM, eka lAkha assI hajAra yojana moTAI vAlI isa ratnaprabhA pRthvI ke UparI eka hajAra yojana meM praveza karake - eka hajAra yojana nIce jAkara tathA eka hajAra yojana choDakara, bIca ke eka lAkha aThahattara hajAra yojana meM dakSiNAtya asurakumAra devoM ke cautIsa lAkha bhavanAvAsa haiM, aisA maiMne tathA anya tIrthakaroM ne bhI aparyApta asurakumAra deva kayA pradezamA rahe che? Aja praznane spaSTa karavA mATe kahevAyu che ke huM bhagavan dakSiNa dizAnA asurakumAradeve kayAM nivAsakare che ? zrI bhagavAn uttara Ape che--he gautama ! jammuddIpanAmaka dvIpamAM rahelA merUparyaMtanA dakSiNa bhAgamAM, ekalAkha eMsI hajAra ceAjana mATAi vALI A ratnaprabhA pRthvInA Upara eka hajAra cAjanano tyAga karIne tathA nIcenA eka hajAra ceAjana tyajIne, vacalA eka lAkha aDhaye tera hajAra ceAjanamAM dAkSiNAtya asurakumAra devAnA cetrIsa lAkha bhavanAvAsa che. ema me" tathA anya tItha karee kahyuM che. te bhavanA mahArathI gALa che zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #742 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 728 prajJApanAstre khalu-uparyuktAni bhavanAni, bahirbhAge vRttAni vartulAni, 'aMto cauraMsA' antomadhyabhAge ityarthaH caturasrANi-caturasrAkArANi bhavanti, 'so ceva vaNNao jAvapaDirUvA' tAni caiva varNakaH-anyatra kRtavarNanAni, yAvat-adhaH puSkarakaNikAsaMsthAnasaMsthitAni, utkIrNAntaravipulagambhIrakhAtaparikhANi, prAkArAhAlakakapATatoraNapratidvAradezabhAgAni, yantrazataghnImuzalamusaNDI parivAritAni, ayodhyAni sadA jayAni sadA guptAni aSTacatvAriMzat koSThakaracitAni, aSTacatvAriMzatkRtavanamAlAni, kSemANi zivAni, kiGkarAmaradaNDoparakSitAni liptopaliptamahitAni, gozIrSasarasaraktacandanadardaradattapazcAGgulitalAni, upacitacandanakalazAni, canda naghaTasukRtatoraNapratidvAradezabhAgAni, Asaktosaktavipula vRttavyAghAritamAlyakahA hai| ve bhavana bAhara se gola haiM aura andara se caukora haiN| unakA varNana pahale ke samAna samajha lenA cAhie / arthAt nIce kamala kI karNikA kesamAna spaSTa antara se yukta vipula evaM gaMbhIra khAiyoM tathA parikhAoM se yukta haiM / prAkAra, aTTAlaka, kapATa, toraNa tathA pratidvAroM vAle haiN| ve yaMtroM, zataniyoM, muzaloM evaM musaMDhI nAmaka zastroM se yukta haiN| zatruoM dvArA ayodhya haiM aura isa kAraNa sadA jayazIla haiM, sadA surakSita haiM, aDatAlIsa koThoM vAle haiM, aDatAlIsa vanamAlAoM se suzobhita haiM / zatrukRta upadrava se rahita, maMgalamaya evaM kiMkara devoM ke daNDa se surakSita haiM / lipe pute hone ke kAraNa prazasta haiN| unameM gozIrSa candana tathA sarasa rakta candana ke pAMcoM uMgaliyoM vAle hatthe lage rahate haiN| unameM maMgalaghaTa sthApita kie hae haiN| unake pratidvAra deza meM candana carcita ghaToM ke sundara toraNa ane andarathI cerasa che. temanuM varNana pahelAMnI mAphaka samajIlevuM joIe arthAt nIce kamaLanI kaNikA, sarakhuM antarathI yukta vipula ane gaMbhIra khAI tathA parikhAothI yukta che. te badhAM prAkAra, aTTAlaka, kapATa, taraNa tathA pratidvAre vALAM che. teo yaMtre, zataniye musale, temaja musaMDhI nAmaka yaMtrathI yukta che. zatruo dvArA adhya che, ane te kAraNathI sadA ya zIla che. sadA surakSita che, aDatAlIsakoThAvALA che. aDatAlIya vanamAlAo thI suzobhita che. zatrukRta upadravathI rahita, maMgaLamaya temaja kiMkara dethI temanAdaMDathI) surakSita che. lipala-dhuM pela hovAne kAraNe prazasta che. temAM zA recana candana tathA sarasa rakta candananA pAMce AMgaLIvALA thApA pADelA hoya che. temAM maMgala ghaTa; sthApita karelA che. temanA pratidvAra-dezabhAgamAM candana carcita ghaDAonA suMdara teraNa racelAM hoya che. Upara thI zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #743 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.18 asurakumAradevAnAM sthAnAni 729 dAmakalApAni, paJcavarNasarasasurabhimuktapuSpapuJjopacArakalitAni, kAlAgurupravarakunduruSkaturuSkadhUpamaghamaghAyamAnagandhoddhRtAbhirAmANi, sugandhavaragandhikAni gandhavattibhUtAni apsarogaNasaMghasaMvikIrNAni, divyatruTitazabdasaMpramAditAni, sarvaratnamayAni acchAni zlakSNAni, masaNAni, ghRSTAni, mRSTAni nIrajAMsi, nirmalAni, niSpaGkAni, niSkaGkaTacchAyAni saprabhANi sazrIkANi-samarIcikAni, soyo. tAni, prAsAdikAni, darzanIyAni, abhirUpANi, pratirUpANi, 'etthaNaM' atra khalu upayukta sthaleSu 'dAhiNillANaM' dAkSiNAtyAnAm 'asurakumArANaM' asurakumArANAm 'devANaM' devAnAm 'pajjattApajjattANaM' paryAptAyaryAptakAnAm 'ThANA paNNattA' sthAnAni sthityapekSayA svasthAnAni prajJaptAni-prarUpitAni, santi 'tIsubane haiM / Upara se nIce taka laTakate hue mAlyadAmakalApa haiM / pAMcoM raMgoM ke bikhare hue sarasa aura sugaMdha yukta puSpoM ke upacAra se yukta haiM / agara, cIDA, lobAna Adi kI mahakatI huI dhUpa ke samUha se ramaNIya pratIta hote haiM / uttama sugaMdha se gaMdhita haiN| gaMdhadravya kI guTikA jaise jAna paDate haiM / apsarAoM ke samUha se vyApta haiM / divya vAdyoM kI dhvani se yukta rahate haiM / sarva ratnamaya haiM, svaccha haiM, snigdha pudgaloM dvArA nirmita aura komala haiN| rajha se rahita, nirmala, niSpaMka evaM AvaraNa rahita chAyA vAle haiM / prabhA se yukta zrIsampanna, kiraNoM vAle, udyotavAn, prasannatAjanaka, darzanIya, abhirUpa aura pratirUpa haiM / ina sthAnoM meM, dakSiNa dizA ke paryApta aura aparyApta asurakumAra devoM ke sthAna-mUlasthAna-kahe gae haiN| ye sthAna tInoM apenIce sudhI laTakatI puSpa mALAonA samUha hoya che. pAMceraMge nA verelA sarasa temaja sugandha yukta puSpanA upacArathI yukta che. agarU candana, ciDA mAra, lebAna AdinA mahekavALI sugandhIdAra dhUpanA samUhathI ramaNIya jaNAya che. Uttama sugandhathI sugandhita che. gaMdha dravyanI goTInA jevuM jaNAya che. apsarAonA samUhathI vyApta hoya che. divya vAdyonA dhvanithI yukta rahe che. badhuM ja ratnamaya che. svaccha che. snigdha pudgala dvArA nirmita ane kamaLa che. rajathI rahita, nirmaLa, niSpaka, temaja AvaraNa rahita chAyA vALI prabhA thI yukta che. zrIsaMpanna, kiraNovALA udyotavALA prakAzavALA, prasannatA janaka, darzanIya, abhirUpa ane pratirUpa che. A sthAnemAM, dakSiNa dizAnA paryApta tathA aparyApta asurakumAradevanA svasthAna, mUlasthAna kahelAM che. e sthAna traNe apekSAothI arthAt upapata, pra0 92 zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #744 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 730 prajJApanAstre vilogassa asaMkhejjaibhAge' triSvapi svasthAnopapAtasamudghAtarUpeSu sthAneSu lokasya asaMkhyeyabhAgaH-asaMkhyeyatamo bhAgo vaktavyaH ityAzayaH ' tattha NaM bahave - dAhiNillA' tatra khala- uparyuktasthAneSu, bahavo dAkSiNAtyAH 'asurakumArA devA' asurakumArAH devAH, 'devIo' devyazca 'parivasaMti' parivasanti, te cAsurakumArA dAkSiNAtyAH devA: 'kAlA' kRSNA: 'lohiyakkhA' lohitAkSa vimbaSThAH 'taheva jAva' tathaiva pUrvoktAsurakumAra varNanava deva varNanaM kartavyam, yAvat - dhavalapuSpadantAH, asitakezAH bAme ekakuNDaladharAH, ArdracandanAnulitagAtrA: IpacchilandhapuSpaprakAzAni akliSTAni sUkSmANi vastrANi pravarANi parihitavantaH, prathamaM vayazcAtikrAntAH, dvitIyaJcavayaH asaMprAptAH bhadre yauvane vartamAnAH ityAdi pUrvoktavizeSaNaviziSTAH santo mahatA'hatanATayagItavAditatantrItalatAlatruTitaghanamRdaGgapaTu kSAoM se arthAt upapAta, samudghAta tathA svasthAna kI apekSA loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM haiN| ina uparyukta sthAnoM meM bahuta-se dAkSiNAtya asurakumAra devoM tathA deviyoM kA nivAsa hai / ve dakSiNa dizA ke asurakumAra deva varNa se kAle haiM, lAla netroM vAle haiM, vimbaphala ke samAna hoTha vAle haiM, ityAdi asurakumAroM ke varNana ke samAna inakA bhI varNana samajha lenA cAhie, yAvat zveta puSpa ke samAna dAMtoM vAle, kRSNa kezoM vAle, vAyIM ora eka kuMDala ko dhAraNa karane vAle, sarasa candana se lipta aMgopAMgoM vAle, tathA zilindha puSpa ke samAna Anandaprada bArIka vastroM ke dhAraka hote haiM / ve prathama evaM dvitIya vaya ke madhya meM-bhadra yauvana meM sadA varttamAna rahate haiM / ityAdi pUrvokta sabhI vizeSaNoM se yukta ve deva nATya, saMgIta tathA vINA, tala, tAla, mRdaMga Adi ke vAdana kI madhura dhvani ke Ananda samudAta tathA svasthAnanI apekSAthI leAkanA asaMkhyAtamA bhAgamAM che. A pUrvokta sthAnAmAM ghaNAja dAkSiNAtya asurakumAra devA tathA daivIyAnA nivAsa che. vALA te dakSiNadizAnA asurakumAradeva raMge kALA che. lAla netrAvALA che, bimbaphaLanA samAna hAi vALA che. ema asurakumArAnA varNananI jema AnuM paNa va na samajI levuM joie, zveta puSponA samAna dAMta kRSNa keza vALA, DAbI bAjue eka kuMDaLa ne dhAraNa karanArA, sarasa caMdanathI lima aMgApAMga vALA tathA zilintra puSpanI jema Ananda dAyaka jhINAM vastrone dhAraNa karanAra heAya che. tee pahelI ane khIjI vayanI madhyamAM bhadrayauvanamAM sadA vartamAna rahe che. ityAdi pUrvokta khadhAMvizeSaNAthI yukta te devA nATaca, sa'gIta, tathA vINA, tala, tAla mRdaeN Mga AdinA vAdananI madhura dhvaninA zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #745 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.18 asurakumAradevAnAM sthAnAni 731 pravAditaraveNa divyAn bhogabhogAn 'bhuMjamANA viharaMti' bhuJjAnAH, viharantitiSThanti, 'eesi NaM' eteSAM khalu dAkSiNAtyAnAm asurakumANAm devAnAm 'taheva' tathaiva sAmAnyAsurakumAra deva vadevatAyattIsagalogapAlA' trAyastriMzakalokapAlA 'bhavaMti' bhavanti, 'evaM savvattha bhANiyavyaM' evaM rItyA sarvatra sthaleSu bhaNitavyam-vaktavyam, atha dAkSiNAtyAsurakumArendraM camaraM varNayitumAha-'bhavaNavAsINaM camare' bhavanavAsI khalu camaraH 'ittha' atra dakSiNa digbhAge 'amurakumAriMde asu. rakumArarAyA' asurakumArendraH, asurakumArarAjaH 'parivasati' parivasati sa khalu camaraH kIdRzaH ityAha-'kAle' kRSNavarNa', 'mahAnIlasarise' mahAnIlasadRzaH, 'jAva pabhAse mANe' yAvat-nIlaguTikAgavalAtasIkusumaprakAzaH, vikasitazatapatranirmaleSat sitaraktatAmranayanaH, garuDAyatarjutuGganAsaH, upacittazilApravAlabimbaphalasannibhAdharauSThaH, pANDurazazisakalavimalanirmaladadhidhanazaMkhagokSIrakundadakA anubhava karate rahate haiM aura divya bhogopabhogoM ko bhogate haiN| ina dakSiNa dizA ke asurakumAra devoM ke sAmAnya asurakumAra devoM kI taraha trAyastriMzaka aura lokapAla hote haiM / isa prakAra sabhI sthaloM meM kaha lenA cAhie / ____ aba dakSiNa dizA ke asurakumAroM ke indra camarendra kA varNana karate haiM-dakSiNa dizA meM camara nAmaka asurakumArendra evaM asurakumAroM kA rAjA hai / vaha camarendra kRSNavarNa hai, mahAnIla ke samAna hai, yAvat nIla kI guTikA, bhaiMsa ke sIMga, evaM alasI ke phUla ke samAna varNa vAlA hai| usake netra vikasita kamala ke samAna, kiMcita zveta, rakta aura tAmravarNa ke haiN| nAsikA garuDa ko nAsikA ke samAna sarala, lambI aura UMcI hai / puSTa mUgA tathA bimbaphala ke samAna adharoSTha hai| zveta, vimala evaM nirmala candrakhaNDa, jame hae AnaMdane anubhava karatA rahe che. ane divya bhegapabhegone bhegave che. A dakSiNa dizAnA asurakumArane sAmAnya asurakumAranI jema trAya Dhizaka ane lekapala hoya che. e prakAre badhAM sthaLomAM kahIlevuM joIe. have dakSiNa dizAnA asurakumAranA Indra camaranuM varNana kare che. dakSiNadizAmAM amara nAmanA asurakumAre asurakumAronA rAjA che. te camarendra kALA raMganA che, mahAnalanA samAna che. nIlanI goLI bheMsanA ziMgaDA ane aLasInA phUlanI samAna raMga vALA che. temanA netra khIlelAM kamaLanA samAna kAMIka veta rakta ane tAmra varNana hoya che. nAsikA garUDanI nAsikAnA samAna sarala lAMbI ane UMcI hoya che. puSTa pravAla tathA bismaphaLanA zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #746 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 732 prajJApanAsUtre karajomRNAlikAdhavaladantazreNiH, hutavahanirmAtadhautataptatapanIyaraktatalatAlujihaH, aJjanadhanakRSNarucakaramaNIyasnigdhakezo, vAme ekakuNDaladharaH ArdracandanAnuliptagAtraH iSacchilindhrapuSpaprakAzAni asaMkliSTani sUkSmANi vastrANi pravarANi parihitaH, vayazca prathamaM samatikrAntaH, dvitIyazca vayo'saMprApto bhadre yauvane vartamAnastalabhaGgakatruTitapravarabhUSaNanirmalamaNiratnamaNDitabhujodazamudrAmaNDitAgrahastazcUDAmaNicitracihnagataH sUrUpo maharddhiko mahAdyutiko mahAyazAH mahAbalo mahAdahI, zaMkha gAya ke dUdha, kundapuSpa, jalakaNa aura mRNAlikA ke samAna sapheda daMtapaMkti vAlA hai| usake hAthoM-pairoM ke talave, tAlu tathA jIbha Aga meM tapAkara dhoye hue tapanIya-svarNa ke sadRza hai| unake keza aMjana, tathA megha ke samAna kAle evaM rucaka ratna ke samAna ramaNIya tathA cikane haiM / vaha vAyeM kAna meM eka kuMDala ko dhAraNa karatA hai / unakA zarIra gole candana se anulipta rahatA hai / silindhra puSpa ke samAna kiMcit lAla varNa ke, Anandaprada evaM sUkSma zreSTha vastro ko dhAraNa kiye rahatA hai / prathama vaya ko lAMghA huA aura dvitIya vaya ko prApta na huA arthAt donoM avasthAoM ke madhyavartI, bhadra yauvana meM vartamAna rahatA hai / talabhaMga, truTita tathA anya nirmala maNiyoM evaM ratnoM se usakI bhujAeM vibhUSita rahatI haiM / uMgaliyAM daza mudrikAoM se maMDita hotI haiM / vaha adbhuta cUDAmaNi ke cihna se yukta hai| sundara rUpa se sampanna, mahAn Rddhi kA dhAraka, mahAn dyutimAna, mahA. samAna nIce hoTha hoya che. vimala zveta temaja nirmaLa candrakhaMDa tathA jamAvelA dahiM, zaMkha gAyanA dUdha, kundapuSpa jaLakaNuM ane mRNAlikAnA samAna sapheda daMtapaMkti vALA hoya che. temanA hAtha paganA taLIyA, tAlu tathA jIbha, AgamAM tapAvI che ane svaccha karela senA samAna hoya che. temanA keza aMjana tathA meghanA sarakhA kALA temaja rUcaka ratnanI samAna ramaNIya tathA cIkaNuM hoya che. teo DAbA kAnamAM eka kuMDaLa dhAraNa kare che. temanA zarIra A caMdana thI anulita rahe che. zilidma pu5nI samAna kaMIka lAla raMganA AnaMdaprada temaja sUma zreSTha vastrone dhAraNa kare che. prathama vaya vitAvI cUkelA dvitIya vayane prApta nahIM thayelA arthAt bane avasthAenA madhyavartI bhadra yauvanamAM vartamAna rahe che. talabhaMga, truTita tathA anya nirmaLa maNiye temaja rastethI temanI bhujAe vibhUSita rahe che. daze AMgaLI viMTIthI vibhUSita hoya che. te addabhuta cUDAmaNinA cihnane dhAraNa kare che. suMdara surUpathI saMpanna mahAna samRddhi vALA mahAna itimAna zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #747 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.18 asurakumAradevAnAM sthAnAni 733 bhAgo mahAsaukhyo hAravirAjitavakSAH kaTakatruTitastambhitabhujaH, aGgadakuNDalamRSTagaNDatalakarNapIThadhArI, vicitrahastAbharaNo vicitramAlAmaulimukuTaH kalyANakAvaravastraparihitaH kalyANakAvaramAlyAnulepanadharo bhAsvarabondiH pralambavanamAladharo divyena varNagandhAdinA daza diza uddyotayan 'pabhAsemANe' prabhAsayan 'se NaM tattha' sa khalu camarastatra-uparyukta sthale, 'cautIsAe bhavaNAvAsasayasahassANaM' catustriMzato bhavanAvAsazatasahasrANAm, catustriMzad bhavanAvAsalakSANAm, 'causaTThIe sAmANiya sAhassINaM' catuSpaSTheH sAmAnikasAhasrINAm 'tAyattIsAe-tAyattIsagANaM' trayastriMzatastrAyastriMzakAnAm, 'cauNhaM-logapAlANaM' catuNI lokapAlAnAm, 'paMcaNhaM aggamahisINaM' paJcAnAm agramahiSINAm, yaza, mahAbala, mahAnubhAga tathA mahAn sukha se yukta hai| usakA vakSasthala hAra se suzobhita rahatA hai / kaDoM aura truTita nAmaka AbhUSaNa se usakI bhujAeM stabdha rahatI haiM / vaha aMgada, kuMDala tathA kapola bhAga ko marSaNa karane vAle karNapITha nAmaka AbhUSaNa ko dhAraNa karatA hai / usake hAthoM meM adbhuta AbhUSaNa hotA hai / usakA mukuTa vicitra mAlAoM se yukta hai / kalyANakArI zreSTha vastra pahanatA hai| kalyANakara tathA uttama mAlAoM evaM anulepana ko dhAraNa karatA hai| usakA zarIra dedIpyamAna hai / vaha lambI laTakatI huI vanamalA kA dhAraka hotA hai / divya varga tathA gaMdha Adi se dazoM dizAoM ko udyotita evaM prakAzita karatA hai| ___ vaha camarendra cautIsa lAkha bhavanAsoM kA, causaTha hajAra sAmAnika devoM kA, tetIsa trAyastriMza devoM kA, cAra lokapAloM kA, pAMca parivAra sahita agramahiSiyoM kA, tIna prakAra kI pariSadoM kA, sAta mahAyaza, mahAbala, meTAnasIba tathA mahAna sukhathI yukta hoya che. temanI chAtI hArathI suzobhita rahe che. kaDAM ane truTita nAmanA AbhUSaNathI yukta temanI bhujAo akakaDa rahe che. teo aMgada kuMDaLa tathA kapila bhAgane ghasAtAM karNa pITha nAmanA AbhUSaNane dhAraNa kare che. temanA hAthamAM adUbhUta AbhUSaNa hoya che. temanA mukuTa vicitra mALAothI yukta hoya che. teo kalyANakArI zreSTha vastra pahere che. kalyANakara tathA uttama mALAo tathA anu lepana dhAraNa kare che. temanA zarIra dedIpyamAna che lAMbI laTakatI vanamAlAne dhAraNa karanArA che. divya varNa tathA gaMdha AdithI daza dizAone prakAzita kare che, te camarendra cautrIsa lAkha bhAvanAvAsanA, cosaTha hajAra sAmAnika denA tetrIsa trAyazciMzaka denA, cAra lekapolenA, pAMca parivAra sahita agra zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #748 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 734 prajJApanAsUtre saparivArANaM' saparivArANAm, 'tiNhaM parisANaM' tisRNAm parSadAm, 'sattaNhaM aNiyANaM' saptAnAm anIkAnAm 'sattaNhaM aNiyAhibaINaM' saptAnAm anIkAdhipatInAm 'cauNhaM ya causahoNaM AyarakkhadevasAhassINaM' catramRNAzca catuSSaSTInAm AtmarakSakaderasAhastrINAm -SaTpaJcAzadadhikalakSadvayAtmakarakSakadevAnAm, 'annesiMca bahUNaM dAhiNillANaM' anyeSAJca bahUnAM dAkSiNAtyAnAm 'devANaM devINa ya' devAnAm devInAca 'AhevaccaM' Adhipatyam, 'porevaccaM' paurapatyam, 'jAva' yAvat-svAmitvam, bhartR kham, mahattarakatvam, AjJezvarasenApatyam kArayan pAlayan mahatA'hatanaTyagItavAditatantrotalatAlatruTitavanamRdaGga paTupravAditaraveNa divyAn -bhogabhogAn bhuJjAno 'viharai' viharati-Aste, atha uttaradigbhavAnAmasurakumArANAm paryAptAparyAptakadevAnAM sthAnAdikaM prarUpayitumAha - 'kahiNaM bhaMte ! uttarillANaM' gautamaH pRcchati -he bhadanta ! kutra khalu-kasmin pradeze auttarA hANAm-uttaradigbhavAnAm, 'asurakumArANaM' amurakumArANAm 'devANa' devAnAm 'pajjattApajja tANaM' paryAptAparyAptAnAm 'ThANA paNNatA ?' sthAnAni-sthityapekSayA anIkoM kA, sAta anokAdhipatiyoM kA, cAra causaTha hajAra arthAt do lAkha chappana hajAra AtmarakSaka devoM kA tathA anya bahusaMkhyaka dakSiNI devoM aura deviyoM kA adhipatitva, agresaratva, yAvat svAmitva, bhartRtva, mahattarakatva, senApatitva karatA-karAtA huA aura unakA pAlana karatA huA rahatA hai / vaha nATya, gIta evaM vINA, tala, tAla, mRdaMga Adi vAdyoM saMbaMdhI bhogoM ko bhogatA rahatA hai| __ aba uttara dizA ke paryApta aura aparyApta asurakumAra devoM ke sthAna Adi ko prarUpaNA karane ke lie kahate haiM-gautama svAmI ne prazna kiyA-he bhagavan ! uttara dizA ke paryApta aura aparyApta asurakumAra devoM ke svasthAna kisa pradeza meM haiM ? isI ko dUsare prakAra se mahiSInA traNa prakAranI pariSadanA, sAta anakenA, sAta anIkAdhipati nA. cAra cesaTha hajAra arthAt be lAkha chapana hajAra AtmarakSaka devanA tathA anya bahusaMkhyaka dakSiNI devo ane devionA adhipatitva, agresaratva svAmitva, bhartRtva, maharakatva, senApatitva, karatA temaja karAvatA thakA temaja temanuM pAlana karatA rahe che. teo nATaya, gIta temaja vINa, tala, tAla, mRga Adi vAdya saMbandhI bhegene bhegavatA rahe che. - have uttara dizAnA paryApta ane aparyApta asurakumAra denA sthAna AdinI prarUpaNa karavAne mATe kahe che-gautama svAmIe prazna karyo-he bhagavana! uttara dizAnA paryApta ane aparyApta asurakumAra devanA svAsthAna kayA zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #749 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.18 asurakumAradevAnAM sthAnAni 735 svasthAnAni, prajJaptAni ? prarUpitAni santi ? tadeva prakArAntareNa prarUpayitu. mAha-'kahiNaM bhaMte !-uttarillA' he bhadanta ! kutra khalu-kasmin pradeze, auttarAhA uttaradigvAsinaH 'asurakumArA' asurakumArAH 'devA parivasaMti' devAH pari * vasanti ? bhagavAn uttarayati-goyamA !' he gautama ! 'jaMbuddIve dIve' jambUdvIpe dvIpe 'maMdarassa pavvayassa' mandara sya-meroH, parvatasya 'uttareNa' uttaradigbhAge, 'imIse rayaNappabhA puDhavIe' asyAH ratnaprabhAyAH pRthivyAH, 'asI uttarajoyaNa sayasahassabAhallAe' azItisahasrottarayojanazatasahasrabAhalyAyAH, azItisahasrAdhika lakSayojakavistArAyAH 'uvariM' upari- UrdhvabhAge ityarthaH, 'ega yojaNasahassaM ogAhittA' ekaM yojanasahasram, avagAhya-pravizya 'hiTThA cegaM joyaNasahassaM vajittA' adhazca-adhastAt, ekaM yojanasahasram varjayitvA 'majjhe aTTahuttare joyaNasaya sahasse' madhye-madhyabhAge, Abhyantare ityarthaH, aSTasaptatisahasrottare yojanazatasahasre aSTasaptatisahasrAdhikalakSayojane 'etthaNaM' atra khalu-uparyuktasthale 'uttarillANaM' ottarAhANAm-uttaradigbhavAnAm 'asurakumArANaM' asurakumArANAm, 'devANaM' devAnAm, 'tIsaM bhavaNAvAsasayasahassA' trizad bhavanAvAsazatasahasrANi 'bhavaMtItimavakhAya' bhavanti ityAkhyAtam, mayA mahAvIreNa, anyaizca tIrthakRbhiH , 'te NaM bhavaNA bAhiM baTTA' tAni khalu bhavanAni bahirbhAge vRttAnikahate haiM-he bhagavan uttaradizA ke asurakumAra deva kisa pradeza meM nivAsa karate haiM ? bhagavAn uttara dete haiM-he gautama ! jambUdvIpa nAmaka dvIpa meM, meru parvata ke uttara meM, eka lAkha assI hajAra yojana moTI isa ratnaprabhA pRthvI ke Upara ke eka hajAra yojana aura nIce ke eka hajAra bhAga ko choDakara madhya ke eka lAkha aThahattara hajAra yojana bhAga meM, uttara dizA ke asurakumAra devoM ke tIsa lAkha bhavanAvAsa haiM, aisA maiMne tathA anya tIrthakaroM ne kahA hai| uttaradizA ke asurakumAroM ke ye bhavana bAhara se golAkAra haiM, pradezamAM che ? teneja bIjA prakAre kahe che-he bhagavan! uttaradizAnA asurakumAra deva kayA pradezamAM nivAsa kare che ? zrIbhagavAna uttara Ape che-he gautama ! jambudvIpa nAmaka dvIpamAM, merUparvatanA uttaramAM, eka lAkha eMsI hajAra jana meTI A ratnaprabhA pRthvInA uparanA eka hajAra ceAjana ane nIcenA eka hajAra yojana bhAgane choDIne madhyanA eka lAkha aThotera hajAra jana bhAgamAM, uttaradizAnA asurakumAra denA trIsa lAkha bhavanAvAsa che. ema meM tathA anya tIrthakaree kahyuM che. uttara dizAnA asurakumAranA A bhavana bahArathI gaLAkAra che, aMdarathI zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #750 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsane vartulAni, 'aMto cauraMsA' antaH-madhyabhAge caturasrANi caturasrAkArANi 'sesaM jahA' zeSaM yathA 'dAhiNillANaM' dAkSiNAtyAnAm asurakumArANAm AvAsAdikamuktaM tathaiva uttaradigbhavAnAmapi AvAsAdikam vaktavyam, 'jAva' yAvad-divyAna bhuJjAno viharati-tiSThati, athauttarAhAmurakumArendravali prarUpayitumAha-'valI ettha vairoyaNide' atra-uparyukta sthale, balIvairocanendraH, 'vairoyaNarAyA' vairocanarAjaH, 'parivasati' parivasati sa balI kIdRza ityAha-'kAle' kRSNavarNaH, 'mahAnIlasarise' mahAnIlasadRzaH, 'jAva' yAvat -nIlaguTikAgavalAtasIkusuma prakAzaH, vikasitazatapatranirmaleSadraktatAmranayanaH, ityAdi pUrvoktavizeSaNaviziSTo divyena varNagandhAdinA dazadizaH udyotayan 'pabhAsemANe' prabhAsayan 'se NaM tattha' sa khalu balI tatra-uparyuktasthale, 'tIsAe bhavaNAvAsasa yasahassANaM' triMzato bhavanAvAsazatasahasrANAm 'saTThIe sAmANiyasAhassINaM' SaSTeH sAmAnikasAhasrIandara se caukora haiM, ityAdi varNana jaise dakSiNa dizA ke bhavanAvAsoM kA kiyA gayA hai, vaisA hI inakA bhI samajha lenA cAhie yAvat divya bhogoM ko bhogatA huA vicaratA hai| __ aba uttara dizA ke balIndra kI prarUpaNA karate haiM-uttaradizA meM balI nAmaka vairocanendra yA vairocanarAja nivAsa karatA hai / vaha balIndra varNa se kRSNa hai, atyanta nIla dravya ke samAna hai, yAvat nIla kI guTikA, bhaiMsa ke sIMga tathA alasI ke phUla ke samAna varNa vAlA hai| usake netra vikasita kamala ke sadRza haiM-nirmala, kiMcit rakta tathA tAmravarNa ke / ityAdi pUrvokta sabhI vizeSaNa samajha lene caahiye| vaha divya varNa, divya gaMdha Adi se dazoM dizAoM ko udyotita evaM prakAzita karatA rahatA hai / vaha tIsa lAkha bhavanAvAsoM kA, sATha corasa che ItyAdi varNana jevuM dakSiNa dizAnA bhavanAvAsonuM karyuM che tevuM ja AmanuM paNa samajI levuM joIe yAvat teo vadhAja divya bhegone bhega vatA thakA vicare che. have uttara dizAnA balIndranI prarUpaNa kare che-uttaradizAmAM balI nAme racandra athavA vairocana rAjA nivAsa kare che. te balIndra raMge kALA che atyanta nIla dravyanA samAna che. yAvat nIlagoTI, pADAnA ziMgaDAM ane aLasInA phula samAna varNa vALA hoya che. temanA netra vikasita kamaLanA jevA hoya che. nirmaLa kaMIka lAla tathA tAmravarNanA ItyAdi pUrvokta badhAM vizepaNa samajI levAM joIe teo divyavarNa divyagaMdha AdithI dase dizAone udyotita temaja prakAzita karatA rahe che. teo trIsa lAkha bhavanAvAsenA sATha zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #751 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU 18 asurakumAradevAnAM sthAnAni 737 NAm, 'tAyattIsAe tAyattIsagANaM' trayastriMzataH trAyastrizakAnAm 'caunhaM logapAlANa' catuNIM lokapAlAnAm, 'paMcaNDaM aggamahisINaM' paJcAnAm, agramahiSINAm, 'saparivArANaM' saparivArANAm 'tirahaM parisANaM' tisRNAM parpadAm 'sattahaM aNiyANaM' saptAnAm anIkAnAm - sainyAnAm, 'sattaNhaM aNiyAhivaINaM' saptAnAm anIkAdhipatInAm, 'cauNDa ya-sahINaM AyarakkhadevasAhassINaM' catasRNAM caSaSTInAm catvAriMzat AtmarakSaka devasAhasrINAm catvAriMzatsahasrAdhikalakSai kAtmarakSakANAm ityarthaH, 'annesi ca bahUNaM uttarillANaM' anyeSAM ca bahUnAm auttarAhANAm uttaradigvAsinAm 'asurakumArANaM' asurakumArANAm, 'devANaya devIya' devAnAJca devInAca, 'Ahevacca' Adhipatyam ' porebacca' paurapatyam, 'kuvvamANe viharas' kurvan viharati - Aste // suu0|| 19 // mUlam - kahi NaM bhaMte! nAgakumArANaM devANaM pajjattApajjatANaM ThANA paNNattA ? kahi NaM bhaMte! nAgakumArA devA parivasaMti ? goyamA ! imIse rayaNappabhAe puDhavIe asI uttarajoyaNasaya sahassabAhallAe uvariM egaM joyaNasahassaM ogAhittA, hiTTA cegaM joyaNasahassaM vajjittA majjhe aTUhuttare joyaNasayasahasse, ettha NaM nAgakumArANaM devANaM pajjattApajjatANaM culasIi bhavaNavAsasayasahassA bhavatIti makkhAyaM, teNaM bhavaNA bAhiM vahA, aMto cauraMsA jAva paDiruvA, tattha NaM hajAra sAmAnika devoM kA, tetIsa trAyastriMza devoM kA, cAra lokapAloM kA, pAMca saparivAra agramahiSiyoM kA, tIna prakAra kI bAhya, madhyama, aura antaraMga pariSadoM kA, sAta anIkoM kA, sAta anIkAdhipati devoM kA, cAra sATha hajAra arthAt do lAkha cAlIsa hajAra AtmarakSaka devoM kA tathA bahuta-se anya asurakumAra devoM aura deviyoM kA Adhipatya evaM agresarapana karatA huA rahatA hai // 19 // hajAra sAmAnika devAnA, tetrIsa trAyaztri zaka devAnA, cAra leAkapAleAnA, pAMca saparivAra agramahiSIcenA traNa prakAranI-Ahya, madhyama ane antaraMga pariSadyonA, sAta anIkAnA, sAta anIkAdhipati devAnA, cAra sADa hAra arthAt be lAkha cAlIsa hajAra AtmarakSaka dAvAnA tathA ghaNA badhA anya uttarIya asurakumAra DhavA temaja daiviyAnA Adhipatya temaja agresarapaNuM karatA rahe che 1aa pra0 93 zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #752 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 738 prajJApanAsUtre NAgakumArANaM pajjattApajjattANaM ThANA paNNattA, tIsuvi logassa asaMkhejjaibhAge tattha NaM bahave nAgakumArA devA parivasaMti, mahiDiyA mahajjuIyA, sesaM jahA ohiyANaM jAva viharaMti, dharaNabhUyANaMdA ettha NaM duve nAgakumAriMdA NAgakumArarAyANo parivasaMti, mahaDiyA, sesaM jahA ohiyANaMjAva viharaMti, kahiNaM bhaMte ! dAhiNillANaM nAgakumArANaM devANaM pajattApajattANaM ThANA papNattA ? kahi NaM bhaMte! dAhiNillA nAgakumArA devA parivasaMti ? goyamA! jaMbuddIve dIve maMdararasa pavvayassa dAhiNeNaM imIse rayaNappabhAe puDhavIe asI uttarajoyaNasayasahassabAhallAe uri ega joyaNasaharasaM ogAhittA hiTrA cegaM joya. NasahassaM vajittA majjhe ahuttare joyaNasayasahasse ettha NaM dAhiNillANaM nAgakumArANaM devANaM cauyAlIsaM bhavaNAvAsasayasahassA bhavatIti mavakhAyaM, teNaM bhavaNA bAhiM vaTTA jAva paDirUvA, ettha NaM dAhiNillANaM nAgakumArANaM pajjattApajjattANaM ThANA paNattA, tIsuvi loyassa asaMkhejjaibhAge, ettha NaM dAhiNillA nAgakumArA devA parivasaMti, mahiDDiyA, jAva viharati, dharaNe ittha nAgakumAride nAgakumAra rAyA parivasai, mahaDDie jAva pabhAsemANe se NaM tattha cauyAlIsAe bhavaNAvAsasayasahassANaM chaNhaM sAmANiya sAhassINaM, tAyattIsAe tAyattIsagANaM cauNhaM logapAlANaM, chaNhaM agamahisINaM saparivArANaM, tiNhaM parisANaM, sattaNhaM aNiyANaM, sattaNhaM aNiyAhivaINaM cauvvIsAe AyarakkhadevasAhassINaM annesiM ca bahaNaM dAhiNillANaM nAgakumArANaM devANa ya devINa ya AhevaccaM porevaccaM kubvamANe viharai, kahi NaM bhaMte ! uttarillANaM nAgakumArANaM devANaM pajattApajjattANaM ThANA paNNattA ? kahiNaM zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #753 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.19 nAgakumAradevAnAM sthAnAni 739 bhaMte ! uttarillA nAgakumArA devA parivasaMti ? goyamA ! jaMbUddIve dIve mandarasta pavvayassa uttareNaM imIse rayaNappabhAe puThavIe asI uttarajoyagasahassa bAhallAe uri egaMjoyaNasahassaM ogAhittA heTrA cegaM joyaNasahassaM vajjittA majjhe aTUhuttare joyaNasayasahasse ettha NaM uttarillANaM nAgakumArANaM devANaM cattAlIsaM bhavaNAvAsasayasahassA bhavaMtIti makkhAyaM, teNaM bhavaNA bAhiM vahA sesaM jahA dAhiNillANaM jAva viha. raMti, bhUyANaMde ettha nAgakumAriMde nAgakumArarAyA parivasai, mahiDDie jAva pabhAsemANe se NaM tattha cattAlIsAe bhavaNAvAsasayasahassANaM AhevaccaM jAva viharai / chAyA-kutra khalu bhadanta ! nAgakumArANAm devAnAM paryAptAparyAptAnAm sthAnAni prajJaptAni ? kutra khala bhadanta ! nAgakumArA devAH parivasanti ? gautama ! asyAH ratnaprabhAyAH pRthivyAH azItisahasrottarayojanazatasahasrabAhalyAyAH upari ekaM yojanasahasram avagAhya, adhazcaikaM yojanasahasraM varjayitvA madhye aSTa zabdArtha-(kahi NaM bhaMte ! nAgakumArANaM devANaM pajattApajattANaM ThANA paNNattA ?) he bhagavan ! paryApta aura aparyApta nAgakumAra devoM ke svasthAna kahAM haiM ? (kahi NaM bhaMte ! nAgakumArA devA parivasaMti ?) he bhagavan nAgakumAra deva kahAM nivAsa karate haiM ? (goyamA !) he gautama ! (imIse rayaNappabhAe puDhavIe asIuttarajoyaNasayasahassabAhallAe) eka lAkha assI hajAra moTI isa ratnaprabhA pRthvI ke (uvariM) Upara (ega) eka (joyaNasahassaM) hajAra yojana (ogAhitA) avagAhana karake (hiTThA) nIce (cegaM) eka (joyaNasahassaM) hajAra yojana ____wattha-(kahi NaM bhaMte ! nAgakumArANaM devANaM pajjattApajjattANaM ThANA paNNatA ?) bhagavan yAta ane 205yAta nAmA2 hevaan| svasthAna cyA 27cha ? (kahi NaM bhaMte ! nAgakumArA devA parivasaMti 1) sAvana ! nAgabhAra Dhera 4yAM nivAsa 42 cha (goyamA) gautama ! (imIse rayaNappabhAe puDhavIe asI uttarajoyaNa sayasahassa bAhallAe) se sAsa sasI // 2 yona bhATI mA 2tnapramA pRthvInA (variM) a52 (ega) se (joyaNasahassa) hu12 yoga (ogAhittA) ||ddn rIne (hiTThA) nIya (cega) 4 (joyaNasahassa) zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #754 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 740 prajJApanAsUtre saptatisahasrottare yojanazatasahasre atra khalu nAgakumArANAm devAnAM paryAptAparyAptAnAm caturazIti, bhavanAvAsazatasahasrANi bhavanti ityAkhyAtam, tAni khalu bhavatAni bahivRtAni, antazcaturasrANi yAvat pratirUpANi, tatra khalu nAgakumArANAm paryAptAparyAptAnAm sthAnAni prajJaptAni, triSvapi lokasya asaMkhyeyabhAgaH, tatra khalu bahavo nAgakumArA devA parivasaMti, mahaddhikAH,mahAdyutikA, zeSa yayA audhikAnAm, yAvad viharaM ti, dharaNabhUtAnandau atra khalu dvau nAgaku(vajittA) choDakara (majjhe) madhya meM (aTTahuttare joyaNasayasahasse) eka lAkha aThahattara hajAra yojana meM (ettha NaM) yahAM (nAgakumArANa) nAgakumAra (devANaM) devoM ke (pajattApajattagANaM) paryApta tathA aparyAptoM ke (culasIda bhavaNAvAsasayasahassA) caurAsI lAkha bhavanAvAsa (bhavaMtIti makkhAya) haiM aisA kahA hai (te NaM avaNA) ve bhavana (bAhiM vahA) bAhara se golAkAra haiM (aMto ca uraMsA) andara se caukora haiM (jAva) yAvat (paDirUvA) atIva sundara haiM (tattha NaM) vahAM (NAgakumArANaM pajjattApajjattANaM) paryApta aura aparyApta nAgakumAroM ke (ThANA) sthAna (paNNattA) kahe haiM (tIsu vi) tInoM apekSAoM se (logassa asaMkhejjaibhAge) loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meN| ___ (tattha NaM) vahAM (bahave) bahuta-se (nAgakumArA devA (nAgakumAra deva (parivasaMti) nivAsa karate haiM (mahiDDiyA) mahAn Rddhi ke dhAraka (mahajjuIyA) mahAn kAnti vAle (sesaM jahA ohiyANaM) zeSa varNana sAmAnya bhavanavAsI devoM jaisA (jAva) yAvat (viharaMti) vicarate haiN| M2 yo- (vajjittA) tya ne (majjhe) madhyamA )aTTahuttare joyaNasahasse) me sa15 25yotera uM2 yAma (etthaNaM) -A3? (nAgakumArANaM) nAgabhAra (devANa) de'vAnA (pajjattA pajattANaM) paryApta tathA 25 sonA (culasIi bhavaNAvAsasayasahassA) zyorAsI sAsa bhavanAvAsa (bhavaMtIti makkhAya) che sebha yu cha. (teNaM bhavaNA) ve sapanA (bAhiM vaTTA) mahArathI go2 cha (aMto cauraMsA) manTa2thI the|24 cha (jAva) yAvat (paDirUvA) atIva sun42 cha (tatthaNaM) tyAM (nAgakumArANaM pajjattApajjattANaM) paryAta bhane 205yati nArAmAronA (ThANA) sthAna (paNNattA) 4i cha (tIsu vi) trANe apekSAmAthI (logassa asaMkhejjai bhAge) na mayAtamA lAmA (tatthaNaM) tyA (bahave) 5 mA (nAgakumArA devA) nAmA2 heva (parivasaMti) nivAsa 42 cha (mahiiDhiyA) mahAn samRddhinA ghA24 (mahajjuiyA) bhaDan raam (sesaM jahA ohiyANaM) zeSa 1 - sAmAnya navanavAsI zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #755 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.19 nAgakumAradevAnAM sthAnAni 741 mArendrau nAgakumArarAjAnau parivasataH mahAddhiko zeSa yathA audhikAnAm, yAvat viharataH, kutra khalu bhadanta ! dAkSiNatyAnAM nAgakumArANAm devAnAm paryAptAparyAptAnAm sthAnAni prajJaptAni ? kutra khalu bhadanta ! dAkSiNAtyA nAgakumArAH devAH parivasanti ? gautama ! jambUdvIpe dvIpe mandarasya parvatasya dakSiNena asyAH ratnaprabhAyAH pRthivyAH azItisahasrottarayojanazatasahasrabAhalyAyAH upari eka yojanasahasram avagAhya, adhazcaikaM yojanasahasraM varjayitvA madhye aSTasaptatisaha (dharaNabhUyANaMdA) dharaNa aura bhUtAnanda (ettha gaM) inameM (duve) do (nAgakumAridA) nAgakumAroM ke indra (nAgakumArarAyA) nAgakumAroM ke rAjA (parivasaMti) nivAsa karate haiM (mahiDiyA) mahAn RdvidhArI (sesaM jahA ohiyANa) zeSa varNana sAmAnya bhavanavAsiyoM jaisA (jAva viharaMti) yAvat vicarate haiN| (kahi NaM bhaMte ! dAhiNillANaM nAgakumArANaM devANaM pajjattApajjattANaM ThANA paNNattA ?) he bhagavan ! paryApta aura aparyApta dakSiNa ke nAgakumAra devoM ke sthAna kahAM haiM ? (kahi NaM bhaMte ! dAhiNillA nAgakumArA devA parivasati ?) he bhagavan ! dakSiNa dizA ke nAgakumAra deva kahAM nivAsa karate haiM ? (goyamA !) he gautama ! (jaMbuddIve dIve) (jaMbUdvIpa nAmaka dvIpa meM (maMdarassa pavvayassa dAhiNeNaM) meru parvata se dakSiNa meM (ibhI se rayaNappabhAe puDhavIe asIuttara joyaNasayasahassa pAhallAe) eka lAkha assI hajAra yojana moTI isa ratnaprabhA pRthvI ke (uvari) Upara ke (egaM joyaNasahassaM) eka hajAra yojana (ogAhe re (jAva) yAvat (viharati) viyare cha. (dharaNa bhUyANaMdA) 524 mane bhUtAnanda (etthaNaM) tesomA (duve) me (nAgakumariMdA) nAgabhArAnA ndra (nAgakumAra rAyA) nAgabhArAnA 2i (parivasaMti) nivAsa 42 cha (mahiDhiyA) mahAn 3dvidhArI (sesaM jahA ohiyANaM) zeSa vana sAmAnya navanavAsIyo sa2 (jAva viharati) yAvat viyare cha. (kahi NaM bhaMte ! dAhiNillANaM nAgakumArANaM devANaM pajjattApajattagANaM ThANA paNNattA ?) san 5yAta gane aparyApta dakSiNa ninAmAra vAnA sthAna yA cha ? (kahi NaM bhaMte ! dahiNillA nAgakumAradevA parivasaMti) lasapan hakSiNa dizAnA nAmA2 va 4yAM nivAsa 42 cha ? (goyamA !) gautama ! (jambUddIve dIve) bhUdrI5 nAma dIpamai (maMdarassa pavvayassa dAhiNeNaM) bhe35 tathA zimA (imIse rayaNappabhAe puDhavIe asIuttara joyaNasayasahassabAhallAe) eka lAkha eMsI hajAra jana merI A ratnaprabhA pRthvInA (saf) uparanA zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #756 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 742 prajJApanAsUtre srottare yojanazatasahasre atra khalu dAkSiNAtyAnAM nAgakumArANAm devAnAm catuzcatvAriMzad bhavanAvAsazatasahasrANi bhavanti ityAkhyAtam, tAni khalu bhavanAni bahirvRtAni yAvat pratirUpANi atra khalu dAkSiNAtyAnAM nAgakumArANAma paryAptAparyAptanAm sthAnAni prajJaptAni triSvapi lokasya asaMkhyeyabhAge, atra khalu dAkSiNAtyA nAgakumArA devAH parivasanti, maharddhikA yAvad viharanti, dharaNaH atra nAgakumArendro nAgakumArarAjA parivasati, maharddhiko yAvat prabhAsayan, sa khalu tatra catuzcatvAriMzato bhavanAvAsazatasahasrANAm paNNAm sAmAni - hisA ) avagAhana karake (hiTThA cegaM joyaNasahassaM vajjintA) aura nIce eka hajAra yojana choDa kara (majjhe) madhya meM (aTThahattare joyaNasayasahasse) eka lAkha aThahattara hajAra yojana meM (ettha NaM) yahAM (dAhiNillANaM nAgakumArANaM devAnaM) dakSiNa dizA ke nAgakumAra devoM ke (cauyAlIsaM bhavaNAvAsasayasahassA) cavAlIsa lAkha bhavana ( bhavatIti makkhayaM) haiM, aisA kahA hai (te NaM bhavaNA) ve bhavana ( bAhi vahA) bAhara se golAkAra haiM (jAva paDiruvA) yAvat pratirUpa haiM (ettha NaM dAhiNillANaM nAgakumArANaM pajjantApajjantANaM ThANA paNNattA) yahAM dakSiNI paryApta aura aparyApta nAgakumAroM ke sthAna kahe haiM (tIsu vi lossa asaMkhejjaibhAge) tInoM apekSAoM se loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM (estha NaM) yahAM (dAhiNillA) dakSiNa ke ( nAgakumArA devA) nAgakumAra deva (parivasaMti) nivAsa karate haiM (mahiDiyA) maharddhika (jAva viharaMti) yAvat vicarate haiM (dharaNe dharaNa nAmaka (ittha) yahAM (egaM joyaNasahassaM) 4 Dunnara yojana (ogAhittA) bhavagArDena urIne (hiTThA cegaM joyaNasahassaM vajjinttA) mane nIthe me4 hajAra yojana choDIne (majjhe ) madhyamA (adRhuttare joyaNasayasahasse) meDa sAma ayAttara hajAra ceAjanamAM (etthaNaM) mADI (dAhiNillANaM NAgakumArANaM devANaM) dakSiNa hizAnA nAgaDubhAra devAnA (cauyAlIsaM bhavaNAvAsasaya sahassA ) yAdIsa sAtha lavana ( bhavatIti makkhAyaM) che. zubha dhuM che (teNaM bhavaNA) te bhavano (bAhiM vaTTA ) mahAthI gojA 2 che (jAva paDirUvA) yAvat prati35 che ( ettha NaM dAhiNillANaM nAgakumArANa pajjattApajjattANaM ThANA paNNattA) bhADI dakSiNa dizAnA paryApta bhane aparyApta nAgaDubhAronA sthAna hyAM che (tIsu vi loyassa asaMkhejjaibhAge) le apekSAgothI sAunA asaNyAtamAM lAgabhAM ( etthaNaM) mADI (dAhiNillA) dakSiNunA (nAgakumArA devA) nAgakumAra heva (parivasaMti) nivAsa 42 che (mahir3hiyA) bhahurdhi (jAva viharaMti) yAvat viyare che (dharaNe dharaNu nAma ( etthaNaM) bhADI zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #757 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.19 nAgakumAradevAnAM sthAnAni 743 kasAhasrINAm trayastriMzat trAyastriMzakAnAm, catuNAM lokapAlAnAm SaNNAm agramahiSINAm saparivArANAm, tisRNA parSadAm, saptAnAm anIkAnAm, saptAnAm anIkAdhipatInAm caturvizateH AtmarakSakadevasAhasrINAm, anyeSAzca bahUnAm dAkSiNAtyAnAm nAgakumArANAm , devAnAzca devInAJca Adhipatyam paurapatyam kurvana viharati, kutra khalu bhadanta ! auttarAhANAm nAgakumArANAm devAnAm payA~(nAgakumAriMde) nAgakumAroM kA indra (nAgakumArarAyA) nAgakumAroM kA rAjA (parivasai) vasatA hai (mahiDie jAva pabhAsemANe) mahaddhika yAvat prakAzita karatA huA (se NaM) vaha dharaNendra (tattha) vahAM (cauyAlIsAe bhavaNAvAsasayasahassANaM) cavAlIsa lAkha bhavanoM kA (chaNhaM sAmANIyasAhassINaM) chaha hajAra sAmAnika devoM kA (tApattIsAe tAyattIsagANaM) tetIsa trAyastriMzaka devoM kA (cauNhaM logapAlANaM) cAra lokapAloM kA (chaNhaM aggamahisINaM) chaha agramahiSiyoM kA (saparivArANaM) parivAra sahitoM kA (tiNhaM parisANaM) tIna pariSadoM kA (sattaNhaM aNiyANaM) sAta anIkoM kA (sattaNhaM aNiyAhivaINaM) sAta anIkAdhipatiyoM kA (cauvvIsAe AyarakkhadevasAhassINaM) cauvIsa hajAra AtmarakSaka devoM kA (annesiM ca bahaNaM) aura anya bahuta-se (dAhiNillANaM NAgakumArANaM devANa ya devINa ya) dakSiNa dizA ke nAgakumAra devoM aura deviyoM kA (AhevaccaM) Adhipatya (porevacca) agresarapanA (kubvamANe) karatA huA (viharai) rahatA hai| (nAgakumAriMdA) nArAbhArAnA ndra (nAgakumAra rAyA) nAgabhAnA 20n (parivasai) se che (mahi DhiyA jAva pabhAsemANe) bharapi yAvat prazita 42 // 27sA. (seNaM) te dharaNendra (tattha) tyAM (cauyAlIsAe bhavaNAvAsasayasahassANaM) yubhAtIsa sA sapanAnA (chaNhaM sAmANiyasAhassINa) 7 012 sAmAniya hevAnA (tAyattIsAe tAyattIsagANaM) tetrIsa trAyazi4 hevonA (cauNhaM logapAlANaM) yA2 4AsanA (chaNhaM aggama hisINa) cha mahiSIyAnA (saparivArANaM) parivAra sAthena (tiNhaM parisANaM) tra 525honA (sattaNhaM aNiyANaM) sAta manI (sattaNhaM aNiyAhi baINaM) sAta manIdhipatiyonA (cavIsAe AyarakkhadevasAhassINaM) yAvIsa // 2 mAma264 TevonA (annesiM ca bahUNaM) bhane gIta // gadhA (dAhiNillANaM nAgakumArANaM devANaM ya devINa ya) dakSiNa hizAna nAmA2 dveve| mane viyonA (AhevaccaM) mAdhipatya (porevaccaM) bhagresa254 (kuvvamANe) 42 // (viharai) rahe cha zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #758 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 744 prajJApanAsUtre tAparyAptAnAm sthAnAni prajJaptAni ! kutra khalu bhadanta ! autarAhAH nAgakumArA devAH parivasanti ! gautama ! jambUdvIpe dvIpe mandarasya parvatasya uttareNa, asyAH ratnaprabhAyAH pRthivyAH azItisahasrottara yojanazatasahasrabAhalyAyA upari eka yojanasahasram avagAhya, adhazcaikaM yojanasahasraM varjayitvA madhye aSTasaptati sahasrottare yojanazatasahasre, atra khalu auttarAhANAm nAgakumArANAm devAnAM catvAriMzad bhavanAvAsazatasahasrANi bhavanti ityAkhyAtam, tAni khalu bhavanAni bahi__ (kahi NaM bhaMte ! uttarillANaM NAgakumArANaM devANaM pajjattApajjattANaM ThANA paNNattA?) he bhagavana ! paryApta aura aparyApta uttaradizA ke nAgakumAra devoM ke sthAna kahAM haiM ? (kahi NaM bhaMte ! uttarillA nAgakumArA devA parivasaMti?) uttaradizA ke nAgakumAra deva kahAM nivAsa karate haiM ? (goyamA !) he gautama ! (jaMbuddIve dIve) jambUdvIpa nAmaka dvIpa meM (maMdarassa pavvayassa uttareNaM) maMdara parvata se uttara meM (isIse (rayaNappabhAe puDhavIe asIuttarajoyaNasayasahassabAhallAe) eka lAkha assI hajAra yojana moTI isa ratnaprabhA pRthvI ke (uvariM egaM joyaNasahassaM ogAhittA) Upara ke eka hajAra yojana choDakara (heTThA cegaM joyaNasahassaM vajjittA) aura nIce eka hajAra yojana choDakara (majjhe) madhya meM (aTThahattare joyaNasayasahasse) eka lAkha aThahattara hajAra yojana meM (ettha NaM) yahAM (uttarillANaM nAgakumArANaM devANaM) uttaradizA ke nAgakumAra devoM ke (cattAlIsaM bhavaNAvAsasayasahassA bhavaMtIti makkhAya) cAlIsa lAkha bhavanAvAsa kahe gaye haiN| (kahi NaM bhaMte ! uttarillANaM NAgakumArANaM devANaM pajjattApajjattANaM ThANA paNNattA ?) hu bhagavan ! paryAta bhane 205ryAta uttara dizAnA nAgAbhAra devAnA sthAna 4yAM cha ? (kahi NaM bhaMte ! uttarillA nAgakumArA devA parivasaMti ?) uttara hinA nAgabhA2 hepa yA nivAsa 42 cha ? (goyamA !) he gautama ! (jaMbuddIbe dIve) mudrI5 nobhanA dIyama (maMdarassa pabbayassa uttareNaM) ma42 ptn| uttaramA (imIse rayaNApabhAe puDhavIe asI uttarajoyaNasayasahassa bAhallAe) se sAmosI 2 yAna moTI 2 // 2tnapamA pRthvInA (uvariM ega joyaNasaharasaM ogAhittA) 52 // 3 // 2 yojane choDIna (hedvAcegaM joyaNasahassaM vajjittA) bhane nIye me 2 yona tyane (majjhe) madhyamA (adRhattare joyaNasayasasse) me 5 ma4yotare huna2 yonimA (etthaNa) mADI (uttarillANaM nAgakumArANaM devANaM) uttara dizAna nAgabhAra devAnA (cattAlIsaM bhavaNAvAsa sayasahassA bhavaMtIti makkhAya) yatIsa & sapanAvAsa upAye cha. zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #759 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.19 nAgakumAradevAnAM sthAnAni 745 ghRtAni zeSaM yathA dAkSiNAtyAnAM yAvad viharanti bhUtAnandaH, atra nAgakumArendro nAgakumArarAjA parivasati, maharddhiko yAvad prabhAsayan sa khalu tatra catvAriMzato bhavanAvAsazatasahasrANAm AdhipatyaM yAvad viharati, TIkA - atha paryAparyAptaka nAgakumArAdInAM sthAnAdikaM prarUpayitumAha'kahi NaM bhaMte ! nAgakumArANaM devANaM' gautamaH pRcchati - he bhadanta ! kutra khala kasmin pradeze nAgakumArANAm devAnAM 'pajjattApajjattANaM' paryAptA paryAptAnAm 'ThANA paNNattA ?' sthAnAni - sthityapekSayA svasthAnAni ityarthaH prajJaptAni - prarUpitAni ? tadeva prakArAntareNa vizadayituM pRcchati - 'kahiNaM bhaMte ! nAgakumArA ( te NaM bhavaNA) ve bhavana (bAhiM vahA) bAhara se gola haiM ( sesaM jahA dAhiNillANaM) zeSa dakSiNAtyoM ke samAna ( jAva viharaMti ) yAvat vicarate haiM (bhUyANaMde) bhUtAnanda nAmaka ( ettha ) inameM (nAgakumAriMde) nAgakumAroM kA indra (nAgakumArarAyA) nAgakumAroM kA rAjA ( parivasai) basatA hai (mahiDie) maharddhika (jAva pabhAsemANe) yAvat prakAzita karatA huA / ( se NaM) vaha bhUtAnanda (tattha ) vahA~ ( cAlIsAe bhavaNAvAsasaya sahassANaM) cAlIsa lAkha bhavanoM kA ( Aheca jAva viharai) adhipatitva karatA huA yAvat rahatA hai| TIkArtha - aba paryApta tathA aparyApta nAgakumAra Adi devoM ke sthAna Adi kI prarUpaNA karate haiM / zrI gautama svAmI ne prazna kiyA - he bhagavan ! paryApta aura aparyApta nAgakumAra devoM ke svasthAna kahAM haiM ? isI prazna ko dUsare prakAra upasthita karate haiM - he bhagavan ! ( teNaM bhavaNA) lavanA (bAhiM vaTTA ) mahArathI goNa che (sesaM jahA dAhiNillANaM) zeSa dakSiNAtyAMnA samAna (jAva viharaMti) yAvat piyare che (bhUyANaMde) bhUtAnanda nAmanA ( ettha ) tetheobhAM (nAgakumArinde ) nAgakumArI nA ndra (nAgakumAra rAyA ) nAgabhArInA rAnna (parivasai) pase che (mahiDUDhie) bhardhi (jAva pabhAsemANe) prAzita purIne rahe che (seNaM) te lUtAnanda (tattha ) tyAM (cattAlIsAe bhavaNAvAsa saya sahassANaM) yAsIsa sAtha lavanAnA ( AhevaccaM jAva viharai) adhipatitva uratA thA rahe che. TIkA -have paryApta ane aparyApta nAgakumAra Adi devAnA sthAna AdinI prarUpaNA kare che. zrIgautama svAmIe prazna karyAM che-he bhagavan ! paryApta ane aparyApta nAgakumAra devAnA sthAna kayAM che? eja prazna ne khIjI rIte upasthita kare pra0 94 zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #760 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 746 prajJApanAstre devA parivasaMti ?' he bhadanta ! kutra khalu-kasmin sthale, nAkumArA devAH parivasanti ? bhagavAn Aha-'goyamA !' he gautama ! 'imIse rayaNNappabhAe puDhavIe' asyAH ratnaprabhAyAH pRthivyAH 'asIuttarajoNasayasahassabAhallAe uvariM' azItisahasrottarayojanazatasahasrabAhalyAyAH, azItisahasrAdhikalakSayojanavistArAyAH, prathamapRthivyAH upari-ubhAge 'ega joyaNasahassaM ogAhittA' eka yojanasahasram avagAhya pravizya, 'hiTThAcega joyaNasahassaM vajittA' adhazcaikaM yojanasahasraM varjayitvA 'majjhe aTThahattare joyaNasayasahasse' madhye-madhyabhAge, aSTasaptati sahasrottare yojanazatasahasra-aSTasaptati sahasrAdhikalakSayojane 'ettha NaM' atra khaluuparyuktasthaleSu 'nAgakumArANaM devANa' nAgakumArANAm devAnAm 'pajjattApajjattANaM' paryAptAparyAptAnAm 'culasIibhavaNAvAsasayasaharasA' caturazItiH bhavanAvAsazatasahasrANi 'bhavaMtIti makkhAyaM' bhavanti ityAkhyAtam, 'te NaM bhavaNA bAhiM vaTTA' tAni khalu bhavanAni bahirbhAge vRttAni-vartulAni 'aMto cauraMsA' antomadhyabhAge caturasrANi-caturasrAkArANi 'jAva' yAvat-adhaH-puSkarakaNikA saMsthAnasaMsthitAni utkIrNAntaravipula gambhIrakhAtaparikhANi prAkArATTAlakakanAgakumAra deva kahAM nivAsa karate haiM ? bhagavAnU uttara dete haiM-yaha ratnaprabhA pRthivI eka lAkha assI hajAra yojana moTI hai / isake eka hajAra yojana Upara ke aura eka hajAra yojana nIce ke bhAga ko choDa kara bIca ke eka lAkha aThahattara hajAra yojanoM meM paryApta-aparyApta nAgakumAra devoM ke bhavana haiM, aisA maiMne tathA anya saba tIrthaMkaroM ne kahA hai / ye bhavana caurAsI lAkha haiM / ve bAhara se golAkAra haiM, aMdara se caukora haiM, yAvat kamala kI kaNikA kI AkRti ke haiM / vizAla evaM gaMbhIra khAiyoM tathA parikhAoM se yukta haiM / prAkAroM, aTAlakoM, kapAToM toraNoM aura pratidvAroM se yukta haiM / yaMtroM, zataniyoM, muzaloM aura musaNDI nAmaka che-De mApan ! nAmA2 31 4yAM nivAsa 42 che ? zrI bhagavAna uttara Ape che-A ratnaprabhA pRthvI eka lAkha eMsI hajAra jana meTI che. tenA eka hajAra jana uparanA ane eka hajAra jana nIcenA bhAgane choDIne vacalA eka lAkha aThotera hajAra ejanamAM paryApta aparyApta nAgakumAra devonA bhavana che. ema meM ane anya sarva tIrthakaree kahyuM che. te bhavana corAsI lAkha che. te badhA bahArathI goLAkAra che. andarathI corasa che. yAvat kamaLanI karNikAnI AkRtinA samAna che. vizALa temaja gaMbhIra khAIo tathA parikhAothI yukta che. prAkAre, aTTAlaka, kapATo, teraNA ane pratidvArothI yukta che. yaMtra, zani , musale zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #761 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 747 prabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU. 19 nAgakumAradevAnAM sthAnAni pATatoraNapratidvAra deza bhAgAni yantrazataghnImuzalamusaNDI parivAritAni ayodhyAni sadA jayAni sadA guptAni aSTacatvAriMzat koSThakaracitAni, aSTacatvAriMzat kRtavanamAlAni kSemANi zivAni kiGkarAmaradaNDoparakSitAni liptopalisamahitAni, gozIrSaka sarasaraktacandana dardaradatta paJcAGgulitalAni upacitacandanakalazAni candanaghaTasukRtatoraNapratidvAra dezabhAgAni, AsakkotsiktavipulavRttavyAdhAritamAlyadAmakalApAni paJcavarNasara sasurabhimuktapuSpapuJjopacArakalitAni kAlAgurupravarakundaruSkaturuSka dhUpamaghamaghAmAyamAnagandhoddhUtAbhirAmANi sugandhavaragandhikAni gandhivartibhUtAni, apsarogaNasaMvasaMvikIrNAni, divyatruTitazabdasaMzastroM se parivRta haiM / zatruoM dvArA ayodhya haiM, sadA jayazIla haiM, rakSita haiM, aDatAlIsa koThoM vAle tathA aDatAlIsa vanamAlAoM se suzobhita haiN| upadrava rahita, maMgalamaya tathA kiMkara devoM ke daMDa se surakSita haiM / lipe-pute rahane ke kAraNa atIva prazasta pratIta hote haiM / unameM gozIrSa tathA rakta candana ke hAtha lage rahate haiM jinameM pAMcoM uMgaliyAM usarI huI haiM / ve candana carcita kalazoM se vyApta haiM aura unake pratidvAra - deza meM mAMgalika ghaToM ke sundara toraNa bane hue haiM / vahAM Upara se nIce taka laTakate hue vizAla aura golAkAra mAlya dAmoM ke samUha suzobhita rahate haiN| paMcavarNa puSpa vikhare rahate haiM / kRSNa agara, uttama cIDA tathA lobAna kI dhUpa ke mahakane se atizaya ramaNIya pratIta hote haiM / ve bhavana zreSTha sugaMdha se sugaMdhita, evaM gandha dravya kI guTikA ke samAna pratIta hote haiN| apsarAoM ke samUhoM ane muDhi nAmanA zastrothI parivRtta--gherAyalA che. zatrue dvArA aAdhya sAmanA na karAya tevA che. sadA jayazIla che. rakSita che. aDatAlIsa kaDA vALA tathA aDatAlIsa vanamAlAethI suzeAbhita che. upadrava rahita che magaLamaya tathA kiMkara devAnA daDathI surakSita che. lI'pela ghUMpela rahevAne kAraNe atIva prazasta jaNAya che. teomAM gAreAcana tathA lAla canhananA thApA lAgelA hAya che. jemAM pAMce AMgaLIe paDelI hAya che- te cantana carcita kalazeAthI vyApta che ane temanA pratidvAra dezamAM mAMgalika ghaTanA sundara tAra khanelAM heAya che. tyAM uparathI nIce sudhI laTakatI vizALa ane gALAkAra puSpa mALAonA samUhA suAAbhita heAya che. paMcavaNu vALA puSpa vikharelAM hAya che. kRSNAgarU, ciDA tathA leAkhAnanA dhUpanI sugandhathI atizaya ramaNIya jaNAya che. te bhavanA zreSTha sugaMdhathI sugaMdhita, temaja gaMdha draSyanI geTInA samAna pratIta thAya che. apsarAonA samUhathI vyApta rahe che. divya zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #762 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 748 prajJApanAsUtre praNAditAni, sarvaratnamayAni acchAni, zlakSNAni,masRNAni, ghRSTAni, mRSTAni, nIrajAMsi nirmalAni, niSpaGkAni, niSkaGkaTacchAyAni, sapramANi, sazrIkANi, samarIcikAni sodyotAni prAsAdikAni darzanIyAni, abhirUpANi 'paDirUvA' pratirUpANi santi 'tattha NaM' tatra khalu--uparyuktasthaleSu 'NAgakumArANaM' nAgakumArANAm 'pajjattApajjattANaM' paryAptAparyAptAnAma 'ThANA paNattA' sthAnAni prajJaptAni- prarUpitAni santi 'tIsu vi logassa asaMkhejaibhAge' triSvapi-svasthAnopapAtasamudghAtalakSaNeSu lokasya asaMkhyeyabhAgaH-asaMkhyeyatamo bhAgo vaktavyaH AzrayarUpatayeti zeSaH, 'tatthaNaM bahave nAgakumArA devA parivasaMti' tatra khalu -uparyukta sthAneSu bahavo nAgakumArA devAH parivasaMti, te ca nAgakumArA 'mahiDDiyA' mahaddhikAH, 'mahajjuIyA' mahAdyutikAH 'sesaMjahA ohiyANaM jAva viharaMti' zeSam avaziSTaM yathA audhikAnAm-samuccayabhavanapatInAM pratipAse vyApta rahate haiN| divya vAdyoM ke zabda se gUMjate rahate haiN| ve sarva ratnamaya haiM, svaccha haiM, cikane haiM, sukomala haiM, ghRSTa aura mRSTa (ghise hue aura khUba ghise hue) haiM / nIraja, nirmala aura niSpaMka haiN| AvaraNa rahita kAnti vAle, prabhAsampanna, zrIsampanna, kiraNoM se yukta, udyotavAna , prasannatA janaka, darzanIya, abhirUpa aura pratirUpa haiN| ___ ina uparyukta sthaloM meM paryApta tathA aparyApta nAgakumAra devoM ke svasthAna kahe gae haiN| ve svasthAna, upapAta aura samudghAta kI apekSA se loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM haiM / ina sthAnoM meM bahuta-se nAgakumAra deva nivAsa karate haiM / ve nAgakumAra mahAna Rddhi ke dhAraka tathA mahAn dyuti se yukta haiM / unakA zeSa varNana usI prakAra kA samajhanA cAhie jaisA sAmAnya bhavanavAsiyoM kA kiyA gayA hai| vAdyonA zabdathI guMjatA rahe che. teo sarva ratnamaya che. svaccha che. cikaNuM cha, sumana cha, ghRSTa bhane bhRSTa cha, nI204, nima, mane ni054 cha, AvaraNa rahita kAntivALA, prabhAsaMpanna, zrIsaMpana. kiraNothI yukta, udyotavAna, prasannatAjanaka, darzanIya abhirUpa ane pratirUpa che. A uparyukta sthaLamAM paryApta tathA aparyApta nAgakumAra denA sthAna kahelA che-teo svasthAna, upapata ane samuddaghAtanI apekSAthI lekanA asaMkhyAtamA bhAgamAM che. A sthAnomAM ghaNA badhA nAgakumAra deva nivAsa kare che. te nAgakumAre mahAna samRddhinA dhAraka che tathA mahAna dutithI yukta che temanuM bAkInuM varNana tevI rItathI samajavuM joIe ke jema sAmAnya zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #763 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.19 nAgakumAradevAnAM sthAnAni 749 ditam tathA pratipattavyam, yAvat-mahAyazataH, mahAbalAH, mahAsaukhyAH, mahAnubhAgAH, hAravirAjitavakSasaH, kaTakatruTitastammitabhunAH, aGgadakuNDalamaTagaNDastalakarNapIThadhAriNo vicitra hastAbharaNAH vicitramAlAmaulimukuTAH, kalyANakapravaravastraparihitAH kalyaNa kamAlyAnulepanavarAH, bhAsparabondayaH, pralababanamAlAdharAH, divyena varNandhAdinA dazadizaudyotayantaH, prabhasayantaH, sveSAM sveSAM bhavanAvAsAdInAmAdhipatyaM paurapatyam kurvantaH pAlayanto kuzalavAdakaimahatA'hatanATayagItavAditatantrItalatAlatruTitaghanamRdaGgapaTupravAditaraveNa divyAn bhogabhogAn bhuJjAnA viharanti-Asate 'dharaNabhUyANaMdA etthaNaM' dharaNabhUtAnandau, atra-uparyukta sthAneSu khalu 'duve nAgakumAriMdA' dvau nAgakumArendrau 'NAgakumAyAvat-ve mahAyazasvI, mahAbalazAlI, mahAsukhavAna, mahAna anubhAga vAle haiN| unakA vakSasthala hAra se suzobhita rahatA hai| unakI bhujAeM kaTakoM tathA truTita nAmaka AbhUSaNoM se stabdha rahatI haiN| ve aMgada, kuMDala tathA gaNDasthala ko marSaNa karane vAle karNapITha ko dhAraNa karate haiM / hAthoM meM adbhuta AbharaNa dhAraNa karate haiM / unake mastaka para adbhuta mAlAoM se suzobhita mukuTa hote haiM / ve kalyANa kAraka uttama vastra pahanate haiN| tathA kalyANa kara mAlAoM evaM anulepana ko dhAraNa karate haiN| unakA zarIra dedIpyamAna hotA hai| lambI laTakatI huI vanamAlA ke dhAraka hote haiM / apane divya varNa evaM gaMdha Adi se dazoM dizAoM ko udyAtita tathA prakAzita karate rahate haiM aura apane -apane bhavanAvAsa Adi kA adhipatitva tathA agresaratva karate hue, unakA pAlana karate haiN| ve nATaya, gIta tathA vINA, tala, tAla, mRdaMga bhavanavAsinuM varNana karAyela che. yAvat teo mahAyazasvI, mahAbalazAlI, mahAsukhavAna, mahAna nasIbadAra hoya che. temanI chAtI hArathI suzobhita banelI hoya che. temanI bhujAo kaTake temaja truTita nAmanA AbhUSaNathI stabdha rahe che. teo aMgada kuMDaLathI gaMDasthaLane ghasatA karNa pITha ne dhAraNa kare che hAthamAM adbhuta AbharaNa dhAraNa kare che. temanA mastaka para adbhuta mALAothI suzobhita mugaTa hoya che. teo kalyANakAraka uttama vastro pahere che. tathA kalyANakara mAlAo temaja anulepana dhAraNa kare che. temanA zarIra dedIpyamAna hoya che. lAMbI laTakatI vanamAlAnA teo dhAraka che. pitAnA divyavarNa temaja gaMdha AdithI daze dizAone udyotita tathA prakAzita karatA rahe che. ane pita pitAnA bhavanAvAsa AdinuM adhipatitva tathA agresaratva kare che. temanuM pAlana kare che. teo nATaya, gIta tathA vINuM tala, tAla, madaMga zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #764 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre rarAyANa' nAgakumArarAjAnI 'parivasaMti' parivasataH, tau ca dakSiNottaranAgakumArendrau dharaNabhUtAnandrau 'mahaDUDhiyA' mahaddiko 'sesaM jahA ohiyANaM jAva viharaMti' zeSaM yathA audhikAnAm - samuccaya bhavanapatInAM pratipAditam tathA pratipattavyam tathA ca yAvat mahAdhutiko mahAyazasau mahAbalau mahAnubhAgau mahAsaukhyau pUrvokta bhavanapatIndracamarabalivizeSaNaviziSTau divyena varNagandhAdinA dazadizaH udyotayantau divyAn bhogabhogAn bhunAnau viharata:-tiSThataH, ____ atha dAkSiNAtya nAgakumArANAM paryAptAyaryAptAnAM sthAnAdikaM prarUpayitumAha'kahiNaM-bhaMte ! dAhiNillANaM' gautamaH pRcchati-he bhadanta ! kutra khalu-kasmin pradeze, dAkSiNAtyAnAm-dakSiNadigbhavAnAm, 'nAgakumArANaM' nAgakumArANAm Adi, jo kuzala vAdakoM dvArA bajAye jAte haiM, unake vAdana kI madhura dhvani ke dvArA divya bhogoM ko bhogate rahate haiN| ina sthAnoM meM dharaNa aura bhUtAnanda nAmaka do nAgakumAroM ke indra yA nAgakumAroM ke rAjA haiM / dakSiNa aura uttara dizA ke ye dharaNendra aura bhUtAnandendra mahAn Rddhi ke dhAraka haiM / inakA zeSa varNana vaisA hI samajha lenA cAhie jaisA sAmAnya bhavanapati devoM kA kiyA gayA hai / yAvat ve mahAn dyuti vAle, mahAn yaza vAle, mahAn bala vAle, mahAnU anubhAga arthAt zApa tathA anugraha ke sAmarthya vAle aura mahAna sukha vAle haiM / inake saba vizeSaNa vahI samajhanA cAhie jo camarendra aura balIndra ke kahe gae haiN| yAvat ve apane varNa-gaMdha Adi se dazoM dizAoM ko udyotita tathA prabhAsita karate hue evaM divya bhogopabhAga bhogate hue rahate haiN| Adi ke je kuzala vAhako dvArA vagADAya che temanA madhura dhvanithI yukta divya bhego bhegave che. A sthAnamAM dharaNa ane bhUtAnanda nAmanA be nAgakumAranA Indra agara nAgakumAronA rAjA che. dakSiNa ane uttara dizAnA A dharaNendra ane bhUtAnandra mahA trAddhinA dhAraka che. temanuM zeSa varNana tevuM ja samajavuM joIe ke jevuM sAmAnya bhavanapati devonuM karAyeluM che. yAvat teo mahAna ghativALA, mahAna yazavALA mahAnubhAga arthAt zApa tathA anugrahanA sAmarthya vALA ane mahAna sukhI hoya che. temanA badhAM vizeSaNe teja samajavAnA che ke je camarendra ane balIndranA kahelAM che. yAvat pitAnA varNa, gaMdha AdithI daze dizAone udyotita tathA prakAzita karatA thakA temaja divya bhego paga bhegavatA rahe che. zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #765 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.19 nAgakumAradevAnAM sthAnAni 751 'devANaM' devAnAm 'pajjattApajjattANa' paryAptAparyAptAnAm 'ThANA paNNattA' sthAnAnisvasthAnAni prajJaptAni-prarUpitAni santi ? tadeva prakArAntareNa pRcchati-'kahiNaM bhaMte ! dAhiNillA nAgakumArA devA parivasaMti ?' he bhadanta ! kutra khalukasmin sthale dAkSiNAtyA nAgakumArA devAH parivasanti ? bhagavAn uttarayati -'goyamA ! he gautama ! 'jaMbUdIve dIve maMdarassa pavvayassa' jambUdvIpe dvIpe mandarasya parvatasya 'dAhiNeNaM' 'dakSiNena-dakSiNadigbhAge 'imIse rayaNappabhAe puDhavIe' asyA ratnaprabhAyAH pRthivyAH 'asI uttarajoyaNasayasahassabAhallAe' azItisahasrottarayojanazatasahasrabAhalyAyA:- azItisahasrAdhikalakSayojanavistArAyAH 'uvari' upari, Urdhvadeze 'egaM joyaNasahassaM ogAhittA' eka yojanasahasram avagAva-pravizya, 'hiTThA cegaM joyasahassaM-vajittA' aghazcaikaM yojanasahasraM varjayitvA majjhe-'aTThahattare joyaNasahasse' madhye aSTasaptatisahasrAdhikalakSayojane aba dakSiNa dizA meM rahane vAle paryApta tathA aparyApta nAgakumAroM ke sthAna Adi kI prarUpaNA kI jAtI hai / zrI gautama svAmI ne prazna kiyA-he bhagavan ! dakSiNa dizA ke paryApta aura aparyApta nAgakumAra devoM ke svasthAna kahAM kahe haiM ? yahI prazna prakArAntara se upasthita kiyA gayA hai-he bhagavan ! dakSiNa dizA ke nAgakumAra deva kahAM nivAsa karate haiM ? ___ bhagavAna uttara dete haiM-he gautama ! jambUdvIpa nAmaka dvIpa meM, meru parvata ke dAhine digbhAga meM eka lAkha assI hajAra yojana moTI isa ratnaprabhA pRthvI ke Upara aura nIce ke eka-eka hajAra yojana bhAga ko choDakara, bIca ke eka lAkha aThahattara hajAra yojana pradeza meM dAkSiNAtya nAgakumAra devoM ke cavAlIsa lAkha bhavanAvAsa haiM, aisA maiMne tathA anya sabhI tIrthaMkaroM ne bhI kahA hai / ve bhavanAvAsa bAhara ' have dakSiNa dizAmAM rahenArA paryApta tathA aparyApta nAgakumAronA sthAna AdinI prarUpaNa karAya che. zrI gautamasvAmIe prazna karyo he bhagavan! dakSiNadizAnA paryApta ane aparyApta nAgakumAradevenA sthAna kyAM kahyAM che? eja praznane prakArAntare upasthita karAya che he bhagavan! dakSiNa dizAnA nAgakumAradeva kayAM nivAsa kare che? zrI bhagavat uttara de che-he gautama ! jambudvIpa nAmanA dvIpamAM, merU parvatanA dakSiNa bhAgamAM eka lAkha eMsI hajAra jana maTI A ratnaprabhA pRthvInA Upara tathA nIcenA eka eka hajAra janone choDIne vacalA eka lAkha aDyotera hajAra jana pradezamAM dakSiNAtya nAgakumAdevanA cuMmA zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #766 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 752 prajJApanAsUtre ityarthaH ' ettha NaM dAhiNillANaM atra khala- uparyukta sthaLe, dAkSiNAtyAnAm nAgakumArANaM' nAgakumArANAm 'devANaM' devAnAm 'cauyAlIsa bhavaNAvAsasayasahassA' catuzcatvAriMzad bhavanA vAsazatasahasrANi catuzcatvAriMzallakSabhavanAvAsAH, 'bhavaMtItimavakhAyaM bhavanti ityAkhyAtaM mayA mahAvIreNa, anyaizva tIrthakRdabhirityarthaH 'te NaM bhavaNA vAhiM vaTTA' tAni khalu bhavanAni bAhirbhAge vRttAni vartulAni 'jAva paDivA' yAvat - antaH- madhyabhAge caturasrANi caturasrAkArANi, adhaH puSkarakarNikA saMsthAnasaMsthitAni, utkIrNAntaravipulagambhIra khAtaparikhANi, prAkArATTAlakakapATatoraNapratidvAradezabhAgAni yantrazataghnImuzalasaNDI parivAritAni ayodhyAni sadA jayAni sadA guptAni aSTacatvAriMzat koSThaka racitAni aSTacatvAriMzatkRtavanamAlAni kSemANi zivAni viGkarAmaradaNDoparakSitAni liptopaliptamahitAni gozIrSasarasa raktacandanadardaradattapaMcAGgulitalAni upacitacase vRttAkAra haiM yAvat atIva sundara haiM / yAvat zabda se itanA samajha lenA cAhie- madhya meM caukora haiM, nIce kamala kI karNikA ke AkAra ke haiM, jinakA antara spaSTa pratIta hotA hai aisI vizAla evaM gaMbhIra khAiyoM aura parikhAoM se yukta haiM / prAkAra, aTTAlaka, kapATa, toraNa aura pratidvAroM se yukta haiN| yaMtroM, zataniyoM, muzaloM tathA musaMDI nAmaka zastroM se parivRta haiM / zatruoM dvArA AkramaNa karane yogya nahIM haiM, sadA jayazIla haiM, sadaiva surakSita haiN| aDatAlIsa koThoM aura aDatAlIsa vanamAlAoM se suzobhita haiM / nirUpadrava, maMgalamaya aura kiMkara ke daNDoM se rakSita rahate haiM / lipe pute rahane ke kAraNa prazasta pratIta hote haiM / gozIrSa tathA sarasa lAla candana ke vahAM hAthe lage lIsa lAkha bhavanAvAsa che, evuM me tathA anya badhAja tItha karAe kahyu che. te bhavanAvAse mahArathI vRttAkAra che temaja ghaNA suMdara che. yAvat madhyamAM cArasa che. nIce kamaLanI kaNikAnA AkAranA che. jemanuM aMtara spaSTa jaNAya che evI vizALa ane gaMbhIra khAie temaja parikhAe thI yukta che. prAkAra, aTTAhasa, upATa, toraNu bhane pratidvArI thI yukta che. yaMtra, zataghniyo, muzale, tathA musuMDhI nAmanA zasro thI gherAyela che. zatruothI AkramaNa karI zAya tetrAM nathI, sahA vyazIla che, sadaiva surakSita che. aDatAsIsa AlA, ane aDatAlIsa vanamALAo thI suAAbhita che. nirUpadrava, maMgalamaya, ane kiMkara devAnA daDAethI rakSita rahe che. lipyAM ghUpyAM hAvAne kAraNe prazasta jAya che. gereAcana tathA sarasa lAla canhananA tyAM thApAe pADelA hoya che. jemAM pAMce AMgaLIyAnA cihna jaNAya che. te candanakalazothI yukta tathA mAMga zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #767 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.19 nAgakumAradevAnAM sthAnAni 753 ndanakalazAni candanaghaTasukRtatoraNapratidvAradezabhAgAni AsaktosiktavipulavRttavyAdhAritamAlyadAmakalApAni pazcavarNasarasasurabhimuktapuSpapuJjopacArakalitAni kAlAgurupravarakundaruSkaturuSkadhUpamaghamaghAyamAnagandhoddhRtAbhirAmANi sugandhavaragandhitAni gandhartibhUtAni apsarogaNasaMvikIrNAni divtruTitazabdasaMpraNAditAni sarvaratnamayAni acchAni zlakSNAni mamRNAni ghRSTAni mRSTAni nIrajAMsi nirmalAni niSpaGkAni, niSkaGkaTacchAyAni sapramANi, sazrIkANi samarIcikAni sodyotAni prAsAdikAni darzanIyAni abhirUpANi pratirUpANi, 'etthayaM' dAhijillANaM nAgakumArANaM devANaM' atra khalu-uparyukta sthale dAkSiNAtyAnAm rahate haiM jinameM pAMcoM uMgaliyAM ucharI rahatI haiN| ve candana kalazoM se yukta tathA mAMgalika kalazoMke bane huve toraNoM se suzobhita haiN| TheTha Upara se TheTha nIce taka laTakatI huI vizAla aura golAkAra mAlAoM ke samUha se zobhAyamAna haiN| vahAM pAMca varNa ke sarasa aura sugaMdhita puSyoM ke samUha bikhare rahate haiM / kRSNa agara, cIDA aura lobAna kI mahakatI huI sugaMdha ke samUha se atIva ramaNIya jAna paDate haiM, uttama sugaMdha se sugaMdhita rahate haiM mAnoM gaMdhadravya kI guTikA hoM / ve apsarAoM ke samUha se yukta haiM / divya vAdyoM kI dhvani se gUMjate rahate haiM / sarvaratnamaya haiM, svaccha haiM, cikane, mRdula aura ghaTAre -maThAre haiM / nIraja, nirmala aura niSpaMka haiM / nirAvaraNa chAyA vAle, prabhAyukta, zrIsampanna aura kiraNoM se yukta haiM, prakAzamaya haiM, prasannatAjanaka haiM, darzanIya haiM, abhirUpa aura pratirUpa arthAt atyanta sundara haiM / isa uparyukta sthala meM dakSiNa dizA ke paryApta aura aparyApta naaglika kaLazanA banelA toraNa thI suzobhita che. TheTha Upara thI TheTha nIce sudhI laTakI rahelI vizAla ane goLAkAra mALAonA samUhathI zobhAyamAna hoya che. tyAM pAMca raMganA sarasa ane sugaMdhita puSpanA samUha patharAyelA rahe che. kRSNa agarU candana, cIDA, lebAnanI mahekatI sugaMdhathI sugandhita sugandha samUha thI. khUbaramaNIya jaNAya che. uttama sugaMdhathI sugaMdhita rahe che. jANe gaMdha dravyanI geTa na hoya ! teo asarAonA samUha thI yukta che. divya vAghonA vinithI guMjatA rahe che. sarva ratnamaya che. svaccha che. cikaNA mRdula che. nIraja nirmala ane niSpaka che. nirAvaraNa chAyAvALA, prabhA yukta, zrI saMpanna ane kiraNothI yukta che. prakAzamaya che. prasannatA janaka che, dazanIya che, abhirUpa che ane pratirUpa arthAt atyanta suMdara che. A uparyukta sthaLamAM dakSiNa dizAnA paryAya ane aparyApta nAgakumAra devane svasthAnanuM nirU pra0 95 zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #768 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 754 prajJApanAsUtre nAgakumArANAm devAnAm 'pajjattApajjattANaM' paryAptAparyAptAnAma 'ThANA paNNattA' sthAnAni-svasthAnAni prajJaptAni-prarUpitAni santi, 'tIsu vi loyassa asaMkhejaibhAge triSvapi-svasthAnopapAtasamudghAtalakSaNeSu lokasya asaMkhyeyabhAgaH-asaMkhyeyatamo bhAgo vaktavyaH, 'etthaNaM' atra khalu-upayuktisthAneSu 'dAhiNillA nAgakumArA' dAkSiNAtyA nAgakumArAH 'devA parivasaMti' devAH parivasanti, 'mahaDiyA jAva viharaMti' mahaddhikA yAvad-mahAdyutikAH mahAyazasaH, mahAbalAH, mahAnubhAgAH, mahAsaukhyAH, hAravistaritavakSasaH, kaTakatruTitastambhitabhujAH aGgadakuNDalamRSTagaNDaratalakarNapIThadhAriNaH vicitrahastAbharaNAH, vicatramAlAmaulimukuTAH kalyANaka pravaravastraparihitAH kalyANakamAlyAnulepanadharAH bhAravara kumAra devoM ke svasthAna nirUpaNa kiye gae haiN| ye sthAna tInoM apekSAoM se arthAt svasthAna, upapAta aura samudghAta kI apekSA loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM haiM / ina uparyukta sthAnoM meM dAkSiNAtya nAgakumAra deva nivAsa karate haiN| ye nAgakumAra mahAna Rddhi ke dhAraka haiM yAvat vicarate haiM / yahAM 'yAvat' zabda se itanA samajha lenA cAhie-ve mahAdyutimAna haiM, mahAyazasvI, mahAn balazAlI, mahAna anubhAga vAle aura mahAn sukhasampanna haiM / unakA vakSasthala hAra se suzobhita hotA hai| unakI bhujAeM kaTakoM aura truTita nAmaka AbhUSaNa se yukta hotI hai / ve aMgada kuMDala aura gaNDasthala ko marSaNa karane vAle karNapITha ke dhAraka hote haiN| hAthoM meM adbhuta AbharaNa dhAraNa karate haiM / vicitra mAlA se suzobhita mukuTa pahanate haiM / kalyANakara uttama vastra pahanate haiN| paNa karyuM che. A sthAne traNe apekSAthI arthAt svasthAna upapAta ane samudra ghAtanI apekSAthI lekanA asaMkhyAtamAM bhAgamAM che. A uparyukta sthAnamAM dakSiNAtya nAgakumAra deva nivAsa kare che. A nAgakumAra atyanta samRddhimAna che. yAvat vicare che ahiM "yAva zabdathI eTaluM samajavuM joIe ke teo mahAna ghatimAna che, mahAyazasvI, mahAna balazAlI, mahAna anubhAgavALA ane mahAna sukha saMpanna che. tema nAvakSasthala hArathI suzobhita hoya che. temanI bhujAo kaTake ane truTita nAmanA abhUSaNathI yukta hoya che. teo aMgada kuMDaLa ane gaMDasthala ne sparza nArA karNa pITha ne dhAraNa karanAra che. hAthamAM adUbhUta AbharaNa dhAraNa kare che, vicitra mAlAthI suzobhita mugaTa pahere che. kalyANa kara uttama vastra pahere che; kalyANakArI mAlA temaja anulepanane dhAraka che. temanAM zarIra dedipya zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #769 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.19 nAgakumAradevAnAM sthAnAni 75 bondayaH pralambavanamAlAdharAH divyena varNagandhAdinA dazadiza-udyotayantaH, ubhAsayantaH, te khalu tatra sveSAM sveSAM bhavanAvAsAdInAm AdhipatyaM paurapatyaM svAmitvaM bhartu tvaM mahattarakatvaM kurvantaH pAlayanto mahatA'hatanATyagItavAditatantrItalatAlatruTitaghanamRdaGgapaTupravAditaraveNa divyAn bhogabhogAn bhuJjAnA 'viharaMti' viharanti, atha dAkSiNAtya nAkumArendradharaNaM varNayati-'dharaNe ittha nAgakumAriMde' atra khalu-uparyuktasthAneSu, dharaNo nAgakumArendraH 'nAkumArarAyA' nAgakumArarAjA 'parivasati' pavisati, 'mahaDie jAva pabhAsemANe' sa dharaNo mahadhiko yAvat-mahadyutikaH, yahAyazAH, mahabalaH mahAnubhAgaH, mahAsaukhyaH, hAravirajitavakSAH, kaTakatruTitastambhitabhunaH aGgadakuNDalamRSTagaNDastakalyANakArI mAlA evaM anulepana ke dhAraka hote haiM / unakA zarIra dedIpyamAna hotA hai / lambI vanamAlA dhAraNa karate haiM / divya varga evaM gaMdha Adi se dazoM dizAoM ko udyotita aura prakAzita karate rahate haiN| ve apane-apane bhavanAvAsa Adi kA Adhipatya, agresaratva, svAmitva, bhartRtva tathA mahattarakatva karate hue tathA pAlana karate hue nATaka, saMgIta, vINA, tala, tAla, mRdaMga Adi ke kuzala vAdakoM dvArA vAdana kI dhvani ke sAtha divya bhogopabhogoM ko bhogate hue rahate haiN| aba dakSiNa dizA ke nAgakumArendra dharaNa kA varNana karate haiN| dharaNa ina dAkSiNAtya nAgakumAroM kA indra hai / vaha nAgakumAroM kA rAjA hai / dharaNendra mahAna Rddhi kA dhAraka, yAvat mahAdyuti, mahAyaza, mahAbala, mahAnubhAga aura mahAsaukhya hai / usakA vakSasthala hAra se suzobhita rahatA hai / bhujAeM kaTaka evaM truTika nAmaka AbhUSaNoM se mAna hoya che. lAMbIvanamALA dhAraNa kare che, divya varNa temaja gaMdha AdithI daze dizAone udyotita ane prakAzita karatA rahe che. teo pita pitAnA bhavanAvAsa AdinA Adhipatya, agresaratva svAmitva, bhartRtva, tathA mahattara katva karatA rahine tathA pAlana karanA rahIne nATaka. saMgIta, vINa, tala, tAla, mRdaMga AdinA kuzala vAdake dvArA vAdita vaninA zravaNa sAthe divya bhegepa bhegene bhegavatA rahe che. ' have dakSiNa dizAnA nAgakumArendra dharaNanuM varNana kare che. dharaNa A dakSiNAtya nAgakumAranA Indra che. te nAgakumAranA rAjA che. dharaNendra mahAna addhinA dhAraka che, mahAti, mahAyaza, mahAbala. mahAnubhAga ane mahAsaukhya che. temanuM vakSasthaLa hArathI suzobhita rahe che. bhujAo kaTaka temaja truTita nAmanA AbhUSaNathI stabdha rahe che. aMgada, kuMDala, tathA gaMDasthalathI ghasAtA zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #770 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre lakarNapIThadhArI, vicitrahastAbharaNaH, vicitramAlAmaulimukuTaH kalyANakapravara vastraparihitaH kalyANakapravaramAlyAnulepanadharo bhasvarabondiH pralambavanamAladharo divyena varNagandhAdinA dazadizaH udyotayan prabhAsayan 'se NaM tattha' sa khalu dharaNastatra -uparyuktasthAneSu 'cauyAlIsAe bhavaNAvAsasayasAhassANaM' catuzcatvAriMzato bhavanAvAsazatasahasrANAm, catuzcatvAriMzallakSa bhavanAvAsAnAm, 'tAyattIsAe tAyattIsagANaM' trayastriMzatastrAyastriMzakAnAm 'cauNhaM logapAlaNaM' caturNAm lokapAlAnAm 'chaNhaM aggamahisINaM' SaNNAm agramahiSINAm 'saparivArANaM' saparivArANAm, 'tiNhaM parisANaM' tisRNAm parSadAm, 'sattaNhaM aNiyANaM' saptAnAm anIkAnAm, 'sattaNhaM aNiyAhibaINaM' saptAnAm anIkAdhipatInAm 'cauvvIsAe Ayarakkha devasAhassINaM' caturvizateH AtmarakSakadevasAhasrINAm, 'annesiMca bahUrNa' anyeSAJca bahUnAm 'dAhillANaM' dAkSiNAtyAnAm 'nAgakumArANaM' stalabdha hotI haiM / aMgada kuDala tathA gaNDasthala ko marSaNa karane vAle karNapITha nAmaka AbhUSaNa kA dhAraka hai / usake hAthoM meM adbhuta AbharaNa hote haiM / adbhuta mAlAyukta mukuTa ko dhAraNa karatA hai / kalyANakArI uttama vastra pahanatA hai / kalyANa kArI aura atIva uttama mAlA evaM anulepana ko dhAraNa karatA hai| usakA deha dedIpyamAna hotA hai| lambI vana mAlA se zobhita hotA hai / divya varNa gaMdha Adi se dazoM dizAoM ko udyotita aura prakAzita karatA hai / dhahaNendra vahAM cavAlIsa lAkha bhavanAvAsoM kA, chaha hajAra sAmAnika devoM kA, tetIsa trAstriMzaka devoM kA, cAra lokapAloM kA, chaha saparivAra agramahiSiyoM kA, tIna prakAra kI pariSadoM kA sAta anIko kA, sAta anIkAdhipatiyoM kA, cauvIsa hajAra AtmarakSaka devoM kA tathA anya bahuta-se dAkSiNAtya nAgakumAra devoM tathA deviyoM kA adhipatitva, karNa pITha nAmanA AbhUSaNanA dhAraka che. temanA hAthamAM addabhuta AbharaNa hoya che. teo adbhuta mAlAyukta mugaTane dhAraNa kare che. kalyANakArI uttama vastra pahere che. kalyANakArI, ane atI uttamamAlA temaja anulepana ne dhAraNakare che. temanA deha dedIpyamAna hoya che. lAMbI vanamAlAthI zobhita hoya che. divyavarNa, gaMdha AdithI daze dizAo ne udyotita ane prakAzita kare che. dharagendra tyAM cAlIsa lAkha bhavanA vAsanA, cha hajAra sAmAnika denA, tetrIsa trAyazciMzakadenA, cAra lokapAlanA, cha saparivAra agramahiSInA, traNa prakAranI pariSadanA, sAta anIkenA, sAta anIkAdhipatinA. covIsahajAra AtmarakSaka denA tathA anya ghaNA badhA dakSiNAtya nAgakumAra de tathA zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #771 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.19 nAgakumAradevAnAM sthAnAni 757 nAgakumArANAm 'devANaya' devINaya' devAnAca devInAca AhevaccaM porevaccaM kuvyamANe viharai' Adhipatyam paurapatyam kurvan viharati, athocaradigvAsinAM nAgakumArANAM sthAnAdikaM prarUpayati-'kahi NaM bhaMte ! uttarillANaM NAgakumArANaM' he bhadanta ! kutra khalu-kasmin pradeze, auttarAhANAm uttaradivAsi. nAm nAgakumArANAm devANaM' 'devAnAm 'pajattApajjatANaM' paryAptAparyAptAnAm 'ThANA paNNattA' sthAnAni prajJaptAni ? tadeva prakArAntareNa pRcchati-'kahi NaM bhaMte ! uttarillA nAgakumArA devA-parivasaMti' he bhadanta ! kutra khalu-kasmin pradeze auttarAhAH utaradigvAsino nAgakumArA devAH parivasanti ? bhagavAn uttarayati-'goyamA !' he gautama ! 'jaMbUddIve dIve' jambUdvIpe dvIpe 'maMdarassa-pavyayassa' mandarasya-meroH, parvatasya ,uttareNaM' uttareNa, uttaradigbhAge 'imI se raya. NappabhAe puDhavIe' asyAH ratnaprabhAyAH pRthivyAH 'asIuttarajoyaNasayasahassa bAhallAe' azItisahasrottarayojanazatasahasrabAhalyAyAH-azItisahasrAdhikalakSayojanavistarAyAH 'uvari' upari, urvabhAge 'egaM joyaNasahassaM ogAhittA' eka yojanasahasram avagAhya-pravizya, 'heTAcegaM joyaNasahassaM vajittA' adha. agresara karatA he / ___ aba uttaradizA ke nAgakumAroM ke sthAna Adi kI prarUpaNA kI jAtI hai| zrI gautama svAmI prazna karate haiM-he bhagavan ! uttaradizA ke paryApta aura aparyApta nAgakumAra devoM ke sthAna kahAM haiM ? prakArAntara se phira pUchate haiM-he bhagavan ! uttara dizA ke nAgakumAra kisa pradeza meM nivAsa karate haiM ? bhagavAna ne uttara diyA-he gautama ! jambUdropa nAmaka dvIpa meM, meruparvata se uttara meM, eka lAkha assI hajAra yojana moTI isa ratnaprabhA pRthvI ke Upara aura nIce ke eka-eka hajAra yojana bhAga ko choDa kara madhya ke eka lAkha aThahattara hajAra yojana ke pradeza meM uttara devInA adhipatitva. agresaravanA kare che. have uttara dizAnA nAgakumAronA sthAna AdinI prarUpaNa karAya che. zrI gautamasvAmI prazna kare che he bhagavan ! uttaradizAnA paryApta ane aparyApta nAgakumAra devonA sthAna kayAM che? ardhA-he bhagavana uttaradizAnA nAgakumAra deva kayAM pradezamAM nivAsa kare che ? zrI bhagavAne uttara Apyo-he gautama ! jambudvIpa nAmaka dvIpanA merU parvatathI uttaramAM ekalAkha eMsI hajAra jana meTI A ratnaprabha pRthvInA Upara ane nIcenA eka eka hajAra ejana. bhAgane choDIne vacalA eka zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #772 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre caikaM yojanasahasra varjayitvA 'majjhe aTThahuttare joyaNasahasse' madhye aSTasaptati sahasrottare yojanazatasahasra-aSTasaptatisahasrAdhikalakSayojane 'ettha NaM' atra khalu -uparyuktasthale 'uttarillANaM' auttarAhANAm-urattaradigvAsinAm 'nAgakumArANaM' nAgakumArANAm, 'devANaM' devAnAm 'cattAlIsaM bhavaNAvAsasayasahassA' catvAriMzad bhavanAvAsazatasahasrANi-catvAriMzallakSabhavanAvAsAH 'bhavaMtIti makkhAyaM bhavanti ityakhyAtaM mayA mahavIreNa anyaizca tIrthakRdbhiH , 'te NaM-bhavaNA bAhiM vaTTA' tAni khalu-uparyuktAni bhavanAni, bahirbhAge vRttAni-vartulAni 'sesaM jahA dAhillANaM jAva viharaMti' zeSaM yathA dAkSiNAtyAnAm nAgakumArANAM pratipAditam tathaivauttarAhANAmapi pratipAdanIyam, tathA ca yAvat--antaH-madhyabhAge, caturasrANi-caturasrAkArANi, adhobhAge puSkarakaNikAsaMsthAnasaMsthitAni utkI ntaravipula-gambhIrakhAtaparikhANi prAkArAhAlakakapATatoraNa pratidvAradezabhAgAni, yantrazataghnImuzalamusaNDIparivAritAni ayodhyAni sadA jayAni sadAguptAni aSTacatvAriMzat-koSTakaravitAni, aSTacatvAriMzatkRtavanamAlAni kSemANi zivAni kiGkarAmaradaNDoparakSitAni liptopaliptamahitAni gozIrSasarasaraktadizA ke nAgakumAra devoM ke cAlIsa lAkha bhavanAvAsa haiM, aisA maiMne tathA anya sabhI tIrthaMkaroM ne kahA hai / ve bhavana bAhara se vartulAkAra haiM, ityAdi varNana dakSiNI nAgakumAroM ke bhavanoM ke samAna hI samajha lenA cAhie / yathA-ve madhya bhAga meM caukora haiM, nIce puSkara kI karNikA ke AkAra ke haiM / vizAla aura gaMbhIra khAiyoM aura parikhAoM se yukta haiM tathA prAkAroM, adyAlakoM. kapAToM, toraNoM evaM pratidvAroM se suzobhita haiM / yaMtroM, zataniyoM, muzaloM tathA musaNDI nAmaka zastroM se sajita haiM / zatruoM dvArA ayodhya, sadA jayazIla aura surakSita haiN| aDatAlIsa koThoM aura aDatAlIsa vanamAlAoM se yukta haiM / upadrava rahita. maMgalamaya tathA kiMkara devoM ke daMDoM se rakSita lAkha aDyotera hajAra jana pradezomAM uttara dizAnA nAgakumAra devanA cAlIsa lAkha bhavanAvAsa che ema meM temaja anya badhAja tIrthakaroe kahyuM che. te bhAvane bahArathI vartulAkAra che ityAdi varNana dakSiNI nAgakumAronA bhavanonA samAnaja samajI levuM joIe, jema ke-te madhya bhAgamAM corasa che. nIce kamaLanI kaNikAnA AkAranA che. vizAla ane gaMbhIra khAI ane parikhAothI yukta che tathA prAkAre, aTTAlake, kapATa toraNe temaja pratidvArethI suzobhita che. yaMtra, zatakanI musala tathA musaMDhI nAmaka zastrathI sajita che. zatruo dvArA adhya, sadA jayazIla ane surakSita che, aDatAlIsa koThA ane aDatAlIsa vanamALAothI yukta che. upadravarahita, maMgalamaya zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #773 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhina TIkA dvi. pada 2 sU.19 nAgakumAradevAnAM sthAnAni 759 candanadardaradattapaJcAGgulilAni upacitacandanakalazAni candanaghaTasukRtatoraNapratidvAradezabhAgAni, AsaktosiktavipulavRttavyAghAritapazcamAlyadAmakalApAni paJcavarNasarasasurabhimuktapuSpapuJjopacArakalitAni ityAdi samuccaya bhavanapati bhavanavAsavizeSaNaviziSTAni santi, atra khalu auttarAhANAm nAgakumArANAM devAnAm paryAptAparyAptAnAm sthAnAni prajJaptAni, triSvapi-svasthanopapAtasamudghAtalakSaNeSu lokasya asaMkhyeyatamo bhAgo vaktavyaH, atra khalu uttaradigravAsino nAgakumArA devAH parivasanti, te cApi mahaddhikAH, mahAyazasaH mahAbalAH, mahAnubhAgAH, mahAsaukhyAH santo divyena varNagandhAdinA dazadizaH udyotayantaH, haiM / lipe-pute rahane ke kAraNa prazasta haiN| unameM gozIrSa evaM sarasa lAla candana ke aise hAthe lage haiM jinameM pAMcoM uMgaliyAM ucharI haiN| mAMgalika kalazoM se suzobhita haiN| unake pratidvAra deza meM candanaghaToM ke sundara toraNa bane hue haiM / Upara se nIce taka vizAla aura golAkAra mAlyadAmoM ke samUha suzobhita haiM / pAMca varNa ke sarasa aura sugaMdhita puSpa vahAM vikhare rahate haiM, ityAdi sAmAnya bhavanavAsI devoM ke bhavanoM ke varNana ke samAna varNana yahAM bhI samajha lenA cAhie, yAvat ve abhirUpa evaM pratirUpa haiM / uttarIya paryApta aura aparyApta nAgakumAra devoM ke ye sthAna-svasthAna, upapAta aura samuddhAta kI apekSA se loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM haiN| ina sthAnoM meM uttarIya nAgakumAra deva nivAsa karate haiN| ve deva maharddhika, mahAdyutika, mahAyaza, mahAbala, mahAnubhAga aura tathA kiMkara denA daMDa thI rakSita che. liMpela ghUMpela hovAnA kAraNe prazasta che, teomAM gerocana temaja sarasa lAla candananA evA thApA lAgyA che ke jemAM pAMce AMgaLIo paDI rahI hoya che. mAMgalika kalazethI suzobhita che temanA dareka dvAradezamAM candana ghaDAnA sundara teraNa banelAM hoya che. UparathI nIce sudhI vizALa ane goLAkAra kulahAranA samUha zobhirahyA hoya che. pAMca varNanA sarasa ane sugaMdhita pupa tyAM verAyelAM rahe che. ItyAdi sAmAnya bhavanavAsI denA bhavananA varNananA samAna varNana AhIM paNa samajIlevuM joIe, teo abhirUpa ane ane pratirUpa che. uttarIya paryApta ane aparyApta nAgakumAra devanA A sthAna-svasthAna upapAta ane samudughAtanI apekSAthI lekanA asaMkhyAtamA bhAgamAM che. A sthAnomAM uttarIya nAgakumAradeva nivAsa kare che. te de samRddhimAna, mahAti mAm mahAyaza, mahAbala; mahAnubhAga, ane mahAna sukhathI saMpanna che, pitAnA zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #774 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 760 ____ prajJApanAstre prabhAsayanta sveSAM sveSAM bhavanAvAsAdInAm AdhipatyaM paurapatyam kurvantaH pAlayantaH nipuNagAtrakai mahatAhatanATayagIta vAdita tantrItalatAlatruTitadhanamRdaGgapaTupravAditaraNa divyAn bhogabhogAn bhuJjAnA viharanti, athauttarAhanAgakumArendrabhUtAnanda varNayati-'bhUyANaMde ettha nAgakumAriMde' atra khalu-uparyukta sthAneSu bhUtAnandonAma nAgakumArendraH 'nAgakumArarAyA' nAgakumArarAjA 'parivasaI' parivasati, sa ca bhUtAnando'pi 'mahiDie jAva pabhAsemANe' mahaddhiko yAvat mahAdyutikaH, mahA. yazAH, mahAbalaH, mahAnubhAgaH, mahAsaukhyaH, hAravirAjitavakSAH, kaTakatuTitastambhitabhujaH, aGgadakuNDalamRSTagaNDastalakarNapIThadhArI, vicitrahastAbharaNaH, vicitramAlAmaulimukuTaH, kalyANakapravaravastraparihitaH, kalyANakapravaramAlyAnulepanadharaH bhAsvaravondiH pralambavanamAlAdharo divyena varNagandhAdinA dazadiza mahAn sukha se sampanna haiM / apane divya varNa gaMdha Adi se dazoM dizAoM ko udyotita evaM prakAzita karate hue tathA apane-apane bhavanAvAsoM kA adhipatya tathA agresara karate hue rahate haiM / ve nATya, gIta tathA vINA, talatAla, truTita, mRdaMga Adi kI madhura dhvani ke sAtha divya bhogopabhogoM ko bhogate hue vihAra karate haiN| ___aba uttara dizA ke nAgakumArendra bhUtAnanda kA varNana kiyA jAtA hai / ina sthAnoM meM bhUtAnanda nAmaka nAgakumArendra evaM nAgakumAroM kA rAjA nivAsa karatA hai / bhUtAnanda indra bhI mahAna Rddhi kA dhAraka hai yAvat mahAdyuti, mahAzaya, mahAbala, mahAnubhAga aura mahAsukha hai| usakA vakSasthala hAra se suzobhita rahatA hai / bhujAeM kaTakoM aura truTita se stabdha rahatI haiM / vaha aMgada, kuMDala evaM karNapITha kA dhAraka hai| usake hAthoM meM adbhuta abhUSaNa hote haiM / mukuTa citra-vicitra divya varNa, gaMdha AdithI daze dizAone udyotita temaja prakAzita karatA tathA pita pitAnA bhavanAvAsonuM Adhipatya tathA agresarva karatA chatAM rahe che. teo nATa, gIta tathA vINa, tala, tAla, truTita, mRdaMga AdinA madhura davanI nA zravaNa sAthe divya bhegapagAne bhegavatA rahine vihAra karatA rahe che. have uttaradizAnA nAgakumAre bhUtAnandanuM varNana karAya che. AsthAsthAnamAM bhUtAnanda nAmanA nAgakumAre temaja nAgakumAranA rAjA nivAsa kare che. bhUtAnanda Indra paNa mahAna samRddhinA dhAraka che. yAvat mahAti, mahAyaza, mahAbala, mahAnubhAga ane mahAsukhI che. temanA vakSasthaLa hArathI suzobhita rahe che. bhujAo kaTake ane truTita thI stabdha rahe che. te aMgada, kuMDala temaja karNa pIThanA dhAraka che. temanA hAthamAM, adUbhUta AbhUSaNa hoya che. zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #775 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.19 nAgakumAradevAnAM sthAnAni 761 udyotayan prabhAsayan 'se gaM' sa khalu bhUtAnando nAgakumArendraH 'tattha cattAlIsAe bhavaNAvAsasayasahassANaM jAva' tatra upayukta sthAneSu catvAriMzato bhavanAvAsazatasahasrANAm catvAriMzallakSabhavanAvAsAnAm yAvat-paNNAM sAmAnikasAhastrINAm trayastriMzatastrAyastriMzakAnAm caturNA lokapAlAnAm, SaNNAm agramahiSINAm saparivArANAm tisRNAm parSadAm, saptAnAm anIkAnAm, saptAnAm anIkAdhipatInAm caturviMzateH AtmarakSakadevasAhasrINAm, anyeSAM ca bahUnAm auttarAhANAM nAgakumArANAm devAnAm ca devInAzca Ahebacca-jAva viharai' Adhipatyam yAvat paurapatyam kurvan viharati / mUlam-kahi NaM bhaMte ! suvaNNakumArANaM devANaM pajjattA. pajattANaM ThANA paNNattA ? kahi NaM bhaMte ! suvaNNakumArA devA mAlA se maMDita hai / vaha kalyANakArI uttama vastra pahanatA hai / kalyANakArI evaM uttama mAlA tathA anulepana ko dhAraNa karatA hai| usakA zarIra dedIpyamAna hai / lambI vanamAlA kA dhAraka hai / apane divya varNa gaMdha Adi se dazoM dizAoM ko udyotita evaM prabhAsita karatA rahatA hai / yaha bhUtAnanda nAmaka nAgakumArendra cAlIsa lAkha bhavanAvAsoM kA chaha hajAra sAmAnika devoM kA, tetIsa trAyastriMza devoM kA, cAra lokapAloM kA, chaha saparivAra agramahiSiyoM kA, tIna prakAra kI pariSadoM kA, sAta anIkoM kA, sAta anIkAdhipatiyoM kA, cauvIsa hajAra AtmarakSaka devoM kA, tathA anya bahuta se uttaradizA ke nivAsI devoM aura deviyoM kA adhipatitva evaM agresaratva karatA huA nivAsa hai| mugaTa citra vicitra mAlAothI maMDita hoya che. te kalyANakArI uttama vastra pahere che. kalyANakArI temaja uttama mAlA tathA anulekhanane dhAraNa karatA rahe che. temanA zarIra dedIpyamAna che. teo lAMbI vanamAlAne dhAraNa kare che. pitAnA divya varNa, gaMdha AdithI daze dizAone udyotita temaja prabhAsita karatA rahe che. A bhUtAnanda nAmanA nAgakumAre cAlIsa lAkha bhavanAvA. senA, cha hajAra sAmAnika denA tetrIza trAyazciMza denA, cAra lokapAlanA, cha saparivAra amahiSinA, traNa prakAranI pariSadanA, sAta anIkenA, sAta anIkAdhipatiyonA, cAvIsa hajAra AtmarakSaka devonA tathA anya ghaNA badhA uttara dizAnA nivAsI de temaja deviyenA adhipatitva temaja agresara karatA rahine nivAsa kare che, pra0 96 zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #776 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 762 prajJApanAsUtre parivasaMti ? goyamA ! imIse rayaNappabhAe puDhavIe jAva ettha NaM suvaNNakumArANaM devANaM bAvattari bhavaNAvAsasayasahassA bhavaMtIti makkhAyaM, teNaM bhavaNA bAhiM vahA jAva paDirUvA tatthaNaM suvaNNakumArANaM devANaM pajattApajjattANaM ThANA paNNattA, jAva tisu vi logassa asaMkhejaibhAge, tattha NaM bahave suvaNNa kumArA devA parivasaMti, mahaDDIyA sesaM jahA ohiyANaM jAva viharaMti, veNudeve veNudAlI ya ittha duve suvaNNakumAriMdA suvaNNakumArarAyANo parivasaMti, mahaDDiyA jAva viharaMti, kahi NaM bhaMte ! dAhiNillANaM suvaNNakumArANaM pajattApajjattANaM ThANA paNNattA ? kahi NaM bhaMte ! dAhiNillA suvaNNakumArA devA parivasaMti ? goyamA! imIse jAva majjhe ahattare joyaNasayasaha. sse ettha NaM dAhiNillANaM suvaNNakumArANaM aTuttIsaM bhavaNAbAsasayasahassA bhavaMtIti makkhAyaM, te NaM bhavaNA bAhiM vaTTA jAva paDirUvA, ettha NaM dAhiNillANaM suvaNNakumArANaM paja. tApajjattANaM ThANA paNNattA, tisu vi logassa asaMkhejjaibhAge, ettha NaM bahave suvaNNakumArA devA parivasaMti, veNudeve ya ittha suvaNNakumAriMde suvaNNakumArarAyA parivasai, sesaM jahA nAgakumArANaM, kahi zaMbhaMte ! uttarillANaM suvaNakumArANaM devANaM pajjattApajjattANaM ThANA pANatA ? kahi NaM bhaMte! uttarillA suvaNNakumArA devA parivasaMti ? goyamA! imIse rayaNappabhAe jAva ettha NaM uttarillANaM suvaNNakumArANaM cauttIsaM bhavaNA vAsasayasahassA bhavaMtIti makkhAyaM, te NaM bhavaNA jAva ettha NaM bahave uttarillA suvaNNakumArA devA parivasaMti mahaDiyA jAva viharaMti, veNudAlI ittha suvaSNakumAriMde suvaNNakumAra. rAyA parivasai mahiDDIe sesaM jahA nAgakumArANaM, evaM jahA zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #777 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 763 prabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.20 suvarNakumAradevAnAM sthAnAni suvaNNakumArANaM yattavvayA bhagiyA tahA sesANa vi caudasaNhaM iMdANaM bhANiyavvA, navaraM bhavaNaNANattaM iMdaNANattaM vaNNaNANattaM parihANaNANataM ca, imAhiM gAhAhiM aNugaMtavtraM - causaTTiM asurANaM culasII ceva hoMti nAgANaM | bAvantariM suvaNNe vAukumArANa channa uI // 130 // dIva disA udahINaM vijjukumAriMda thaNiya maggINaM / chaNhaMpi juyalayANaM bAvanttarimo sayasahassA // 131 // cautIsA cauyAlA aTThatIsaM ca sayasahassAI | pannA cAlIsA dAhiNao huMti bhavaNAI // 132 // tIsA cattAlIsA cautIsaM ceva sayasahassAiM / chAyAlA chattIsA uttarao huMti bhavaNAI // 133 // causaTThI sahI khalu chacca sahassAI asuravajjANaM / sAmANiyA u ee caugguNA AyarakkhA u // 134 // camare dharaNe taha veNudeve harikaMte aggisIhe ya / punne jalakaMte yA amiyavilambe ya ghose ya // 135 // bali bhUyANaMde vedAla harista aggimANava visiTTe / jalapaha taha miyavAhaNe pabhaMjaNe ya mahAghose // 136 // uttarillANaM jAva viharaMti kAlA asurakumArA nAgA udahI ya paMDurA do vi / varakaNaga nihasagorA huMti suvaNNA disA thaNiyA // 137 // uttattakaNagavannA vijjU aggI ya hoMti dIvA ya / sAmA piyaMgu vaNNA vAukumArA muNeyavvA // 138|| asuresa huMti rattA siliMdhapupphappabhA ya nAgudahI / AsAsagavasaNadharA hoMti suvaNNA disA thaNiyA // 139 // nIlAnurAgavasaNA vijjU aggI ya huMti dIvA ya / saMjhANurAgabasaNA vAukumArA muNeyavvA // 140 // sU0 20 // zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #778 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre chAyA - kutra khalu bhadanta ! suvarNakumArANAm devAnAM paryAptAparyAptAnAm sthAnAni prajJaptAni 1 kutra khalu bhadanta ! suvarNakumArAH devAH parivasanti ? gautama ! asyAH ratnaprabhAyAH pRthivyAH yAvat atra khalu suvarNakumArANAm devAnAM dvAsaptati bhavanA vA sazatasahasrANi bhavanti ityAkhyAtam tAni khalu bhavanAni bahivRtAni yAvat pratirUpANi tatra khalu suvarNakumArANAm devAnAM paryAptAparyAptakAnAm sthAnAni prajJaptAni yAvat triSvapi lokasya asaMkhyeyabhAgaH, tatra khalu bahavaH suvarNakumArAH devAH parivasanti, maharddhikAH, zeSaM yathA audhikAnAm 764 zabdArtha - ( kahi NaM bhaMte ! suvaNNakumArANaM devANaM pattA pattANaM ThANA paNNattA ?) he bhagavan ! paryApta aura aparyApta suparNakumAra devoM ke sthAna kahAM kahe haiM ? ( kahi NaM bhaMte ! suvaNNakumArA devA parivasaMti ?) he bhagavan ! suparNakumAra deva kahAM nivAsa karate haiM ? ( goyamA !) he gautama ! ( imI se rayaNappabhAe puDhavIe) isa ratnaprabhA pRthvI ke (jAva) yAvat ( ettha NaM) yahAM (suvaNNakumArANaM devAnaM) suparNakumAra devoM ke ( bAvantariM) bahattara ( bhavaNAvAsasaya sahassA) lAkha bhavana ( bhavatIti makkhAyaM) haiM, aisA kahA hai (te NaM bhavaNA) ve bhavana (bAhiM) bAhara se ( vahA) gola (jAva) yAvat (paDirUvA) pratirUpa - atIva sundara (tattha NaM suvaNNakumArANaM devANaM pajjantApajjanttANaM) vahAM paryApta tathA aparyApta suparNakumAra devoM ke (ThANA) sthAna (paNNattA) kahe haiM (jAva) yAvat (tisu vi) tInoM apekSAoM se (logassa) loka ke (asaMkhejjaibhAge) asaMkhyAtaveM bhAga meM (tattha NaM) vahAM (bahave ) zabdArtha - (kahi NaM bhaMte ! suvaNNakumArANaM devANaM pajjattApajjattANaM ThANA paNNattA ?) he bhagavan ! paryApta bhane aparyApta suvarNukumAra devAnA sthAna yAM hyA che. ( kahi NaM bhaMte ! suvaNNakumArA devA parivasaMti ?) he bhagavan ! suvarNabhAra devayAM nivAsa pure che. (goyamA !) De gautama ! ( imIse rayaNappabhAe puDhavIe) mA ratnaprabhA pRthvInA (jAva) yAvat ( etthaNaM) mADI (suvaNNakumArANaM devANaM) suvarNukumAra devAnA ( vAvantariM) tera (bhavaNAvAsasayasahassA) sAtha lavana ( bhavatIti makkhAyaM) che. khebha udhuM che. (te NaM bhavaNA) te lvne| (bAhiM) mahArathI ( vaTTA ) goNa (jAba) yAvat (paDirUvA ) pratizeyaatIva sundara (tattha NaM suvaNNakumArANaM devANaM pajjattA pajjattANaM) tyAM paryApta tathA aparyApta suvarNu kumAra hevAnA (ThANA) sthAna (paNNattA) udyAM che. (jAva ) yAvat (tisuvi) apekSA gothI (logassa) bounA ( asaMkhejjaibhAge) asadhyAtabhA lAgabhAM (tatthaNaM) tyAM (bahave ) dhAgA (suvaNNakumArA devA) suvarNabhAra zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #779 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.20 suvarNakumAradevAnAM sthAnAni 765 yAvad viharanti, veNudevo, veNudAlizca atra dvau suvarNakumArendrau suvarNakumArarAjAnau parivasataH, maharddhiko yAvad viharatiH, kutra khalu bhadanta ! dAkSiNAtyAnAm suvarNakumArANAm paryAptA paryAptAnAm sthAnAni prajJaptAni ? kutra khalu bhadanta ! dakSiNAtyAH suvarNa kumArAH devAH parivasanti ? gautama ! asyA yAvat madhye aSTa sapratisahasrottare yojanazatasahasre, atra khalu dAkSiNAtyAnAm suvarNakumArANAm bahuta (suvaNNakumArA devA) suparNakumAra deva (parivasaMti) vasate haiM (mahiDiyA) mahAna Rddhi ke dhAraka (sesa) zeSa (jahA) yathA (ohiyANaM) sAmAnya bhavanapatiyoM kA (jAva viharaMti) yAvat vicarate haiM (veNudeve veNudAlI ya) veNudeva aura veNudAlI (ittha) yahAM (duve) do (suvaNNakumAriMdA suparNakumAroM ke indra (suvaSNakumArarAyANo) suparNakumAroM ke rAjA (parivasaMti) vasate haiM (mahiDDiyA) mahardika (jAva) yAvat (viharaMti) vicarate haiM / (kahi NaM bhaMte ! dAhiNillANaM suvaNNakumArANaM pajjattApajattANaM ThANA paNNatA ?) he bhagavan ! paryApsa tathA aparyApta dAkSiNAtya suparNakumAroM ke sthAna kahAM kahe haiM ? (kahi NaM bhaMte ! dAhiNillA suvaNNakumArA devA parivasaMti ?) he bhagavan dakSiNa dizA ke suparNakumAra deva kahAM nivAsa karate haiM ? (goyamA !) he gautama ! (imIse) isa (jAva) yAvat (majjhe) madhya meM (aTTahuttare jAyaNasathasahasse) eka lAkha aThahattara hajAra yojanoM meM (etthaNaM) yahAM (dAhiNillANaM) dakSiNa dizA ke (suvaNNakumArANaM) suparNakumAroM ke (aTTattIsaM) aDatIsa heva (parisaMti) se che (mahi DhiyA) mahAn RdvinA pA24 (sesa) zeSa (jahA) yathA (ohiyANaM) sAmAnya sapanapatiyAnA (jAva viharaMti) yAvat viyare cha (veNudeve veNudAlIya) podveSa ane. pohAlI (ittha) ADI (duve) meM (suvaNNakumAriMdA) supa ubhArAnA candra (suvaNNakumArarAyANo) supae zubhAzanA rAta (parivasaMti) se che (mahiiDhiyA) maI (jAva) yAvat (viharaMti) viyare che. (kAha NaM bhaMte ! dAhiNillANaM suvaNNakumArANaM pajjattApajjattANaM ThANA paNNattA?) he bhagavan! paryApta tathA aparyApta dakSiNAtya suvarNa kumAronA sthAna kayAM cha ? (kahiNaM bhaMte ! dAhiNillA suvaNNakumArA devA parivasati ?) sAvan ! kSiNa dizAnA suvarNa abhA2 heva yA nivAsa 42 cha ? (goyamA) 3 gautama ! (imIse) 2 // (jAva) yAvat (majhe) madhyamA (aTTahuttare joyaNasayasahasse) me aan 54yote2 // 2 yonimA (etthaNaM) 2 (dAhiNillANaM) kSiNa hizAna (suvaNNakumArANaM) suvarNa bhArAnA (aTTattIsaM) 25trIsa (bhavaNAvAsa zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #780 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 766 prajJApanAsUtre aSTatriMzad bhavanAvAsazatasahasrANi bhavanti ityAkhyAtaM, tAni khalu bhavanAni bahirvRttAni yAvat pratirUpANi, atra khalu dAkSiNAtyAnAM suvarNakumArANAm paryAptAparyAptAnAm sthAnAni prajJaptAni, triSvapi lokasya asaMkhyeyabhAgaH, atra khalu bahavaH suvarNakumArA devAH parivasanti, veNudevazcAtra suvarNakumArendraH, suvarNakumArarAjaH parivasati. zeSaM yathA nAgakumArANAm kutra khalu bhadanta ! auttarA hANAm suvarNakumArANAm devAnAm paryAptA paryAptakAnAm sthAnAni prajJaptAni ? kutra (bhavaNAvAsasayasassA) lAkha bhavana (bhavaMtIti makkhAyaM) haiM, aisA kahA hai (te NaM bhavaNA) ve bhavana (bAhiM vahA) bAhara se gola (jAva paDirUvA) yAvat pratirUpa haiM (ettha NaM) yahAM (dAhiNillANaM) dakSiNI (suvaNNakumArANaM) suparNakumAroM ke (pajjattApajjattANaM) paryAptoM aura aparyAptoM ke (ThANA) sthAna (paNNattA) kahe haiM (tisu vi) tInoM apekSAoM se (logassa) loka ke (asaMkhejjaibhAge) asaMkhyAtaveM bhAga meM (ettha NaM) yahAM (vahave) bahuta (suvaNNakumArA devA) suparNakumAra deva (parivasaMti) vasate haiM (veNudeve ya) veNudeva (ittha) yahAM (suvaNNakumAriMde) suparNakumArendra (suvaNNakumAra rAyA) suparNakumAra rAjA (parivasai) vasatA hai (sesa) zeSa (jahA) jaise (nAgakumArANaM) nAgakumAroM kA (kahi NaM bhaMte! uttarillANaM suvaNNakumArANaM devANaM pajjattA. pajjattANaM ThANA paNNattA ?) he bhagavan ! uttara dizA ke paryApta aura aparyApta suparNakumAra devoM ke sthAna kahAM kahe haiM ?) (kahi NaM bhaMte ! sayasahassA) envi apana (bhavaMtIti makkhAyaM) che sema 4yu cha (te NaM bhavaNA) ta bhavana (bAhiM vaTTA) sArathI ga (jAva paDirUvA) yAvat prati35 cha (ettha ) mA (dAhiNillANa) dakSiNI (suvaNNakumArANaM) su mArAnA (pajjattApajjattANaM) paryApta mane aparyAptAnA (ThANA) sthAna (paNNattA) hAM cha (tisu vi) RNe apekSAmAthI (logassa) sonA (asaMkhejaibhAge) asabhyAtamA mAmA (etthaNaM) 203 (bahave) gha (suvaNNakumArA devA) supamA he| (parivasaMti) se che (veNudeveya) vAheva (ittha) PADI (suvaNNakumAriMdA) suvarNa bhArendra (suvaNNakumAra rAyA) suvarNamA2 20d (parivasai) se che (sesa) zeSa 4thana (jahA) yathA (nAgakumArANaM) naamaanaa| (kahi NaM bhaMte ! uttarillANaM suvaNNakumArANaM devANaM pajjattApajjattANaM ThANA paNNatA ?) hu sAvana uttara hizAnAM paryApta mane aparyApta suvarNa bhAra devAna sthAna 4yAM Rai cha ? (kahi NaM bhaMte ! uttarillA suvaNNakumArA devA zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #781 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TokA dvi. pada 2 sU.20 suvarNakumAradevAnAM sthAnAni 767 khalu bhadanta ! auttarAhAH suvarNakumArA devAH parivasanti ? gautama ! asyA ratna prabhAyAH yAvat atra khalu auttarAhANAm suvarNakumArANAm catustriMzad bhavanAvAsazatasahasrANi bhavanti ityAkhyAtam, tAni khalu bhavanAni yAvat atra khalu bahavaH auttarAhAH suvarNakumArAH devAH parivasanti, mahardikAH yAvad viharanti, veNudAlizcAtra suvarNakumArendraH suvarNakumArarAjaH parivasati, maharddhikaH zeSaM yathA nAgakumArANAm evaM yathA suvarNakumArANAm vaktavyatA bhaNitA tathA zeSANAmapi uttarillA suvaNNakumArA devA parivasaMti ?) he bhagavan ! uttaradizA ke suparNakumAra deva kahAM nivAsa karate haiM ? (goyamA !) he gautama ! (imIse) isa (rayaNappabhAe) ratnaprabhA ke (jAva) yAvat (etthaNaM) yahAM (uttarillANaM) uttara dizA ke (suvaNNakumArANaM) suparNakumAroM ke (cautIsaM bhavaNAvAsasayasahassA) cautIsa lAkha bhavana (bhavaMtIti makkhAyaM) haiM, aise kahA hai (te NaM bhavaNA) ve bhavana (jAva) yAvat (etthaNaM) yahAM (bahave) bahuta (uttarillA) uttarIya (suvaNNakumArA devA) suparNakumAra deva (parivasaMti) nivAsa karate haiM (mahiDriyA) mahaddhika (jAva) yAvat (viharaMti) vicarate haiM (veNudAlI) veNudAlI nAmaka (estha) inameM (suvaNNakumAriMde) suparNakumAroM kA indra (suvaNNakumAra rAyA) suparNakumAroM kA rAjA (parivasai) nivAsa karatA hai (mahiDie) mahAna Rddhi kA dhAraka (sesaM jahA nAgakumArANaM) zeSa jaise nAgakumAroM kA / (evaM) isa prakAra (jahA) jaisI (suvaNNakumArANaM) suparNakumAroM parivasaMti ?) he mAvan ! uttara dizAnA suvarNa bhA2 heva 4yAM nivAsa 42 cha ? (goyamA !) 3 gautama ! (imIse) 2. (rayaNappabhAe) 2tnaprasAnA (jAva) yAvat (etthaNaM) 2DI (uttarillANaM) uttara dizAnA (suSaNNakumArANaM) supAsubhAna (cautIsaM bhavaNAvAsasayasahassA) yAtrIsa bhavana (bhavaMtIti makkhAyaM) che, mema 4thu cha (te NaM bhavaNA) te apne| (jAva) yAvata (etthaNaM) sADi (bahave) gh|| (uttarillA) uttarIya (suvaNNakumArA devA) suvA bhAra deva (parivasati) nivAsa 42 cha (mahaDhiyA) mahavi (jAva) yAvat (vidara ti) viyare cha (veNudAlI) guhAtI nAma (ittha) tayAmA (suvaNNakumAriMde) supasumArAnA) (inde) Indra (suvaNNakumAra rAyA) suvarNa bhArAnA 2an (paripasai) nivAsa 42 cha. (mahiDhie) mahAna nA dhA24 (sesaM jahA nAgakumArANaM) zeSa jevuM nAgakumAranuM kathana. (eva) 2 // zate (jahA) rebha (suvaNNakumArANaM) supa mAnI (vattavvayA) zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #782 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 768 prajJApanAstre caturdazAnAm indrANAm bhaNitavyA, navaraM bhavananAnAtvam indranAnAtvam, varNanAnAtvam paridhAnanAnAtvam ca, AbhirgAthAbhiranugantavyam-catuSSaSTirasurANAm, caturazItizcaiva bhavanti nAgAnAm / dvAsaptatiH suvarNe, vAyukumArANAm paNNavatiH // 130 // dvIpadizodadhInAm, vidyutkumArendrastanitAgnInAm / paNNAmapi yugalAnAm dvAsaptatiH zatasahasrANi // 131 // catustriMzat catuzcatvAriMzad kI ( vatavvayA) vaktavyatA (bhaNiyA) kahI (tahA) vaisI (sesANa vi caudasaha iMdANa) zeSa caudaha indroM kI bhI (bhANiyavvA) kahanI atite (navara) vizeSatA (bhavaNaNANasaM ) bhavanoM kI bhinnatA (iMdaNANataM ) indroM kI bhinnatA (vaNNaNANattaM) raMgoM kI bhinnatA (parihANaNANattaM) veSa kI bhinnatA (imAhiM ) ina ( gAhAhiM) gAthAoM dvArA (aNugaMta) jAna lenA cAhie (causaTThi asurANaM) asurakumAroM ke causaTha lAkha (culasItaM ceva hoMti nAgANaM) nAgakumAroM ke caurAsI lAkha (bAvattariM suvaNNe) suparNakumAroM ke bahattara lAkha (vAukumArANa channauI) vAyukumAroM ke chayAnave lAkha // 130 // (dIvadisAudI) dvIpakumAroM, dizAkumAroM, udadhikumAroM ke (vijjukumAriMda dhaNiyamaggINaM) vidyutkumAra, stanitakumAra evaM agnikumAra (chapi jualANa ) ina chahoM ke yugaloM ke (chAvattariyo sayasahassA) chahattara- chahattara lAkha bhavanAvAsa haiM // 131 // (cautIsA) cautIsa (cauyAlA) cavAlIsa (aDatIsaM ca) aDatIsa vaktavyatA (bhaNiyA) DI che ( tahA) tevI (seNANa vi caudasaha iMdANaM) zeSa yohe dronI pAzu (bhANiyaccA) uDevI leho (navara) vizeSatA (bhavaNaNANattaM) lavanAnI linnatA ( iMdaNANattaM ) indronI linnatA (vaNNaNANattaM) raMgonI bhinnatA (parihANaNANattaM) veSanI linnatA (imA hiM) yAmadhI ( gAhAhiM ) gAthAo dvArA (surias) myl aal Ms. (causaTThi asurANaM) yAsa sAtha asurasubhAronA (culasItaM cetra hoMti nAgANa) nAgabhAnA yorAsI sAga (vAvattariM suvaNe) suvarNA bhAzenA motera sAga (vAukumArANaM channauI) vAyubhAnA chantu sA // 130 // (dIva disA udahINa ) dvIpakumArI, hizAkumAra udadhibhAronA (vijjukumAriMdadhaNIyamaggINa) vidyutkumAra, stanitakumAra tebhana agnikumAra (chahaM pi jualANa) mA chamenA yugasonA (chavattariyo sayasahassA) cha hunnara choterasANa bhavanAvAsa che. 1937 / zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #783 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.20 suvarNakumAradevAnAM sthAnAni 769 aSTatriMzazca zatasahasrANi / pazcAzat catvAriMzat dakSiNato bhavanti bhavanAni // 132 // triMzat catvAriMzat, catustriMzat caiva zatasahasrANi SaT catvAriMzat SaTtriMzat uttaratto bhavanti bhavanAni // 133 // catuSpaSTiH paSTiH khalu SaT ca sahasrANi asuravarjAnAm / sAmAnikAstu ete caturguNA AtmarakSAstu // 134 // camaro gharaNastathA veNudevo harikAntaH agnisiMhazca, pUrNAM jalakAntazcAmito vilambazva ghoSazca // 135 // balirbhUtAnando veNudAliharissahaH agnimANako viziSTaH / jala(sayasahassAI) lAkha (pannA) pacAsa (cattAlIsA) cAlIsa lAkha (dAhiNao) dakSiNadizA meM (huti) haiM (bhavaNAI) bhavana // 132 // _ (tIsA) tIsa (cattAlIsA) cAlIsa (ca utIsaM) cautIsa (ceva) aura (sayasassAI) lAkha (chAyAlA) chayAlIsa (chattIsA) chattIsa (uttarao) uttara dizA meM (huMti) haiM (bhavaNAI) bhavana // 133 // __(causaTThI) causaTha (saTThI) sATha (khalu) nizcaya (chacca) chaha (sahassAI) hajAra (asuravajjANa') asuroM ko choDakara (sAmANiA u ee) ye sAmAnika deva haiM (caugguNA AyarakkhA u) AtmarakSaka caugune haiM // 134 // (camare) camara (dharaNe) dharaNa (taha) tathA (veNudeve) veNudeva (harikaMte) harikAnta (aggisIhe ya) agnisiMha (punne) pUrNa (jalakate ya) aura jalakAnta (amiya) amita (vilambe) vilamba (ya) aura (ghose ya) ghoSa // 13 // (cautIsA) yAtIsa (cauyAlA) yumAsIsa (advatIsaM) matrI (sayasahassAI) 85 (pannA) 5yAsa (cattAlIsA) yAlIsa arm (dAhiNao) dakSiNa dizAma (huti) cha (bhavaNAI) bhavana // 132 // (tIsA) trIsa (cattAlIsA) yAsIsa (cautIsaM) yAtrIsa (ceva) mane (sayasahassAI) 14 (chAyAlA) chesIsa (chattIsA) chatrIsa (uttarao) uttara hizAmA (huti) cha (bhavaNAI) bhavana // 13 // (causaThThI) yAsa4 (saTTI) sA4 (khalu) nizcaya (chacca) ch| (sahassAI) 12 (asura vajjANa) asuzene choDIna. (sAmANiAu ee) / sAbhAni heva cha (caugguNA AyarakkhAu) yAtma234 yaa2|| cha // 134 // (camare) yama2 (dharaNe) 52 (taha) tathA (veNudeve) vehera (harikaMte) 724||nt (amgisIhe ya) PAGEsiDa (punne) pUrNa (jalakaMte ya) mane Nala (amiya) mabhita (vilamve) visa (ya) mane (ghose ya) dhe||13|| (bali) mI (bhUyANaMde) bhUtAna-4 (veNudAlI) vohI (harissahe) 72254 pra0 97 zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #784 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 770 prajJApanAsUtre prabhastathA'mitavAhanaH prabhaJjanazca mahAghoSaH // 136 // auttarAhAH khalu yAvad viharanti / kRSNAH asurakumArAH, nAmAH udadhayazca pANDurA ubhaye'pi / varakanakanigharSagaurAH bhavanti suvarNAH dizaH stanitAH // 137 // uttaptakanakavarNA vidhuto'gnayazca bhavati dvIpAzca / zyAmAH priyaGguvarNAH vAyukumArAstu jJAtavyAH // 138 // asureSu bhavanti raktAni zilindhrapuSpaprabhANi ca nAgodadhiSu / azvAsyagavasanadharAH bhavanti suvarNAH dizaH stnitaaH|139| nIlAnurAgavasanAH vidyuto'gnayazca bhavanti dvIpAzca / sandhyAnurAgavasanAH vAyukumArAstu jJAtavyAH |suu020| ___ (bali) balI (bhUyANa de) bhUtAnanda (veNudAli) veNudAlI (harissahe) harissaha (aggimANaba) agnimANava (visiTe) viziSTa (jalapaha) jalaprabha (taha'miyavAhaNe) tathA amita vAhana (pabhaMjaNe) prabhaMjana (ya) aura (mahAghose) mahAghoSa (uttarillANa) uttara dizA ke (jAva viharaMti) yAvat rahate haiM // 136 / / _ (kAlA asurakumArA) asurakumAra kRSNavarNa haiM (nAgA udahI ya paMDurA dovi) nAgakumAra aura uddhikumAra donoM zukla varNa haiM, (varakaNaganihasagorA) uttama svarNa kI rekhA ke samAna gauravarNa (huMti) hote haiM (suvaNNa disA thaNiyA) suparNa, dizA aura stanitakumAra / 137 / (uttattakaNagavannA) tape hue sone jaise varNa vAle (vijjU aggI ya hoti dIvA ya) vidyutkumAra, agnikumAra aura dvIpakumAra hote haiM (sAmA piyaMguvaNNA) zyAma priyaMgu varNa ke (vAukumArA) vAyukumAra (muNeyabvA) jAnane cAhie // 138 // (asuresu hu~ti rattA) asurakumAroM ke vastra lAla hote haiM (siliMdha (aggimANava) manabhAnava (visiTe) viziSTa (jalappabhe) sana (taha amiya vAhaNe) tathA mabhita pAhuna (pabhajaNe) amana (ya) mane (mahAghose) mahA5 (uttarillANa) utta2 (6zAna (jAva viharaMti) yAvat 2 te // 13 // (kAlA asurakumArA) asu2mA2 4 pa nA che (nAga udahIya paMDurA dovi) nAgabhA2 212 dhimA2 manne sa34 1 // che (varakaNaganihasagorA) uttama 21 nI 2mAnA samAna gauravaNu (huti) DAya che (suvaNNA disA thaNiyA) suvarNakumAra, dizAkumAra ane svanitakumAra 137 (uttattakaNagavannA) tapesA sonA s25|| 2||4(vijjuu aggIya hoMti dIvA ya) vidyutbhAra, manimA2 mane dI54mAra DAya cha (sAmApiyaMguvaNNA) zyAma priyAMzu vn| (vAukumArA) vAyumAra (muNeyavvA) Myaa naye // 138 // (asuresu huti rattA) asurabhArAnA patra dAsa DAya cha (siliMdha puSphappa zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #785 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.20 suvarNa kumAradevAnAM sthAnAni 771 TIkA - atha suvarNakumArANAM paryAptAparyAptAnAm svasthAnAdikaM prarUpayitumAha - ' kahi NaM bhaMte ! suvaNNakumArANaM devANaM' he bhadanta ! kutra khalu - kasmin pradeze, suvarNakumArANAm devAnAm 'pajjattApajattANaM' paryAptAparyAptAnAm 'ThANA paNNattA' sthAnAni sthityapekSayA svasthAnAni prajJaptAni - prarUpitAni santi ? tadeva prakArAntareNa pRcchati 'kahiNaM bhaMte! suvaNNakumArA devA parivasaMti ?' he bhadanta ! kutra khalu - kasmin pradeze, suvarNakumArA devAH parivasanti ? bhagavAn uttarayati - 'goyamA !' he gautama! 'imI se rayaNappabhAe puDhavIe' asyAH puSpabhA ya nAgudahI) nAgakumAroM aura udadhikumAroM ke zilindha puSpa ke samAna nIle (AsA sagavasaNadharA) azva ke mukha ke phena ke samAna - zveta vastroM ke dhAraka haiM (suvaNNA disA thaNiyA) suparNakumAra dizAkumAra aura stanitakumAra // 139 // (nIlAnurAgavasaNA) nIle raMga ke vastra vAle (vijjU aggI ya huti dIvA ya) vidyutkumAra, agnikumAra aura dvIpakumAra hote haiM / ( saMjhANurAga vasaNA) saMdhyA kI lAlimA jaise vastra vAle (vAukumArA) vAyukumAra (muNeyaccA) jAnanA cAhie // 140 // TIkArtha- aba paryApta aura aparyApta suvarNa kumAroM kI prarUpaNA kI jAtI hai - zrI gautama svAmI prazna karate haiM - he bhagavan ! paryApta tathA aparyApta suvarNakumAroM ke sthAna kahAM haiM ? prakArAntara se yahI prazna punaH kiyA gayA hai - he bhagavan ! suvarNa kumAra deva kahAM nivAsa karate haiM ? bhagavAna uttara dete haiM - he gautama ! eka lAkha assI hajAra yojana bhAya nAgadahI) nAgakumAro bhane adhibhAronA zisindha puSpanA samAna nIsa (AsAsagavasaNadharA) azvanA bhukhanA jhIgunA samAna zveta vastranA dhAra che ( suvaNNAdisAdhaNiyA) suvArtha kumAra, hizAkumAra ne stanitakumAra // 138 // (nIlA rAgavasaNA) nIsa raMganA vastravANA (vijjU, aggIya huti dIvA ya) vidyutkumAra, agnikumAra bhane dvIpakumAra hoya che (saMjhANurAgavasaNA) sadhyA nI sAsImAM nevA vastravAjA (vAukumArA) vAyukumAra (mugeyavvA) laguvA lekhe. // sU. 140 // TIkA-have paryApta ane aparyApta suvarNa kumAreAnI prarUpaNA karAya che zrI gautamasvAmI prazna kare che-he bhagavana paryApta tathA aparyaMma suvarNa kumAronA sthAna kayAM che ? prakArAntare eja prazna punaH karAyeA che he bhagavan suvarNa kumAra deva karyAM rahe che ? zrI bhagavAna uttara Ape che ke gautama ! eka lAkha esI hajAra ceAjana zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #786 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre ratnaprabhAyAH pRthivyAH 'jAva' yAvat-azItisahasrAdhikalakSayojanavistArAyAH upari-UrzvabhAge ekaM yojanasahasram avagAhya-pravizya, adhazcaikaM yojanasahasraM varjayitvA, madhye aSTa saptatisahasrottare yojanazatasahasre 'ettha NaM' atra khaluuparyuktasthaleSu 'muvaNNakumArANAM devANaM' suvarNakumArANAm devAnAm 'bAvattari bhavaNAvAsasayasahassA dvAsaptati bhavanAvAsazatasahasrANi-dvAsaptatilakSabhavanAvAsAH 'bhavaMtIti makkhAyaM bhavanti ityAkhyAtaM mayA mahAvIreNa, anyaizca tIrthakRbhiH , 'te NaM bhavaNA bAhiM vaTTA jAva paDirUvA' tAni khalu bhavanAni bahirbhAge vRttAnivartulAni, yAvat-antazcaturasrAkArANi, adhobhAge puSkarakaNikA saMsthAnasaMsthitAni utkIrNAntaravipulagambhIrakhAtaparikhANi prakArATTAlakakapATatoraNa pratidvAradezabhAgAni, yantrazataghnImuzalamusaNDhIparivAritAni ayodhyAni sadA jayAni sadA guptAni aSTa catvAriMzatkoSThakaracitAni, aSTacatvAriMzat kRtavanamAlAni kSemANi zivAni kiGkarAmaradaNDoparakSitAni liptopaliptamahitAni gozIrSasarasarakta moTI isa ratnaprabhA pRthvI ke Upara aura nIce ke eka-eka hajAra yojana bhAga ko choDa kara madhya ke eka lAkha aThahattara hajAra yojanoM meM suvarNakumAra devoM ke bahattara lAkha bhavana haiM, aisA maiMne tathA anya sabhI tIrthakaroM ne nirUpaNa kiyA hai| ve bhavana bAhara se vartulAkAra haiM, andara se caukora haiM aura nIce puSkara kI kaNikA ke AkAra ke haiN| ve khAiyoM aura parikhAoM se yukta haiM tathA prAkAroM, aTTAlakoM, kapAToM, toraNoM aura pratidvAroM se yukta haiM / ve yaMtroM, zataniyoM, muzaloM aura musaNDhI nAmaka zastroM se parivRta haiM, isa kAraNa zatruoM dvArA ayodhya haiM aura ayodhya hone se sadA jayazIla haiM, sadA rakSita haiM / aDatAlIsa koThoM aura aDatAlIsa vanamAlAoM se yukta haiM / saba prakAra ke upadravoM se rahita haiM, maMgalamaya haiM aura kiMkara deva apane daMDoM se unakI rakSA karate rahate haiM / ve lipe-pute rahane se prazasta pratIta hote moTI A ratnaprabhA pRthvI upara ane nIce eka eka hajAra jana bhAgane cheDIne eka lAkha acotera hajAra yojanAmAM suvarNakumAra denA betera lAkha bhavana che, evuM meM tathA anya badhAja tIrthakaree nirUpaNa karyuM che te bhavane bahArathI vartulAkAra che. andarathI corasa che ane nIce kamaLanI kaNi. kAnA AkAranA che. teo khAIo tathA parikhAothI yukta che temaja prAkAro aTTAlake, kapATe, tAraNe ane pratidvArathI yukta che. teo yaMtra, zatadhiyA musale, ane musaMDhInAmaka zastrothI parivRta che. e kAraNe zatruo dvArA adhya che. ane ayodhyA hovAthI sadA jaya zIla che, sadArakSita che. aDatAlIsa keThA ane aDatAlIsa vanamALAothI yukta che. badhI jAtanA upadrathI mukta che. maMgalamaya che ane kiMkara deva pitAnA daMDathI temanI rakSA karatA zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #787 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada2 sU.20 suvarNakumAradevAnAM sthAnAni 773 candanadardaradattapazcAgulitalAni upacitacandanakalazAni candanaghaTasukRtatoraNa pratidvAradezabhAgAni AsaktosiktavipulavRttavyAdhAritamAlyadAmakalApAni paJcavarNasarasasurabhimuktapuSpapuJjopacArakalitAni kAlAgurupravarakunduruSkaturuSkadhUpamaghamadhAyamAnagandhoddhRtAmirAmANi, ataeva sundarANi sugandhavaragandhikani gandhavartibhUtAni apsarogaNasaMghasaMvikIrNAni divyatruTitazabdasaMpraNAditAni sarvaratnamayAni acchAni zlakSNAni masaNAni ghRSTAni mRSTAni nIrajAMsi nirmalAni niSSaGkAni, niSkaGkaTacchAyAni sapramANi sazrIkANi samarIcikAni sodyotAni prAsAdikAni darzanIyAni abhirUpANi pratirUpANi santi, 'tattha NaM suvaNNakumArANaM haiN| gozIrSa evaM sarasa rakta candana ke hAthe unameM lage hai jinameM pAMcoM uMgaliyAM ucharI huI haiN| candana carcita kalazoM se suzobhita haiN| unake pratikAra dezabhAga meM mAMgalika ghaToM ke sundara toraNa bane hue haiN| vahAM TheTha Upara se TheTha nIce taka vizAla aura vRttAkAra mAlyadAmoM ke samUha laTakate haiM / vikhare hue pAMca vargoM ke sarasa aura sugaMdhita puSpoM ke upacAra se yukta haiN| kAle agara, coDA aura lobAna kI dhUpa kI mahakatI huI gaMdha ke samUha se atyanta ramaNIya lagate haiN| uttama sugaMdha se sugaMdhita haiM / sugaMdha kI battI ke samAna pratIta hote haiN| aneka apsarAoM ke samUhoM se vyApta haiN| divya vAdyoM kI dhvani se gUMjate rahate haiM / sarvaratnamaya haiM, svaccha haiM, cikane haiM, mRdu haiM, ghaTAre maTAre haiM, nIraja haiM, nirmala aura niSpaMka haiM / nirAvaraNa chAyA vAle prabhAmaya, zrIsampanna, kiraNoM se yukta, prakAzamaya, prasannatA janaka, darzanIya tathA abhirUpa aura pratirUpa haiM / vahAM paryApta tathA rahe che. teo lipyA ghukhyA rahevAthI prazasta pratIta thAya che. gerecana tathA lAla candananA hAthanA temAM thApA lAgelA hoya che jemAM pAMce AMgaLI paDelI hoya che. candana carcita kalazethI suzobhita che. temanA pratidvArA dezabhAgamAM mAMgalika ghaDAonA sundara teraNuM banelAM hoya che. tyAM TheTha uparathI TheTha nIce sudhI vizAla ane vRttAkAra puchapahAronA samUha laTake che. verAelA pAMca raMganA sarasa ane sugaMdhidAra puSpanI zobhAthI yukta che. kALuM agara candana cIDA ane labAnanA dhUpanI maghamaghathI sugandhita che. sugandhanI geTInA samAna jaNAya che. apsarAono samUhathI vyApta che, divya vAdyonAM kavanithI gUMjatA rahe che. sarva ratnamaya che, svaccha che. cikaNA che, kamaLa che. nirmaLa che ane niSpaka che. nirAvaraNa chAyAvALA prabhAmaya, zrI saMpana, kiraNethI yukta prakAzamaya, prasannatA janaka, darzanIya tathA abhirUpa ane zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #788 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 774 prajJApanAsUtre devANaM' tatra khalu-upayuktasthale suvarNakumArANAM devAnAM 'pajattApajjattANaM' paryAptAparyAptAnAM 'ThANA paNattA' sthAnAni sthityapekSayA svasthAnAni prarUpitAni santi 'tim vi logassa asaMkhejaibhAge' triSvapi-svasthAnopapAtasamudghAtalakSaNeSu lokasya asaMkhyeyabhAgaH asaMkhyeyatamo bhAgaH AzrayatayA baktavyaH tattha NaM bahave suvaNNakumAru devA parivasaMti 'mahiDDiyA tatra khalu-uparyuktasthAneSu bahavaH suvarNakumArAH devAH parivasanti, te ca sesaM jahA' maharddhikAH, zeSaM yathA 'ohiyANaM jAva viharaMti' audhikAnAm-samuccayabhavanapatInAm pratipAditam tathA pratipAdanIyam, yAvatmahAdyutikAH, mahAyazasaH mahAbalAH, mahAnubhAgAH, mahAsaukhyAH, hAravirAjitavakSasaH, kaTakakatruTitastambhitabhujAH, agadakuNDalapRSTagaNDastalakarNapITha dhAriNo vicitrahastAbharaNAH, vicitramAlAmaulimukuTAH, kalyANakapravaravastraaparyApta suvarNakumAra devoM ke sthiti kI apekSA ke svasthAna kahe gae haiM / ye sthAna svasthAna, upapAta tathA samudghAta, ina tInoM apekSAoM se loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM kahe gae haiN| ina uparyukta sthAnoM meM bahusaMkhyaka suvarNakumAra deva nivAsa karate haiM / ve mahAna Rddhi ke dhAraka haiM / unakA varNana vaisA hI samajha lenA cAhie jaisA sAmAnya bhavanapati devoM kA hai / yAvat-ve mahAdyutimAna haiM, mahAyazasvI haiM, mahAbalavAna haiM, mahAn anubhAga-zApa evaM anugraha ke samartha se sampanna haiM, mahAn sukha vAle haiM / unakA vakSasthala hAra se suzobhita rahatA hai / unakI bhujAeM kaTakoM aura truTita nAmaka AbhUSaNoM se stabdha rahatI haiM / ve aMgada, kuMDala aura karNa pITha nAmaka AbhUSaNoM ko dhAraNa karate haiM / hAthoM meM adbhuta AbhUSaNa pahanate haiN| pratirUpa che. tyAM paryApta tathA aparyApta suvarNakumAra devenI sthitinI ape kSAe svasthAna kahelAM che. te sthAne svasthAna, upapAta tathA samudraghAta A traNe apekSAethI lekanA asaMkhyAtamA bhAgamAM kahela che. A uparyukta sthAnomAM bahu saMkhyaka suvarNakumAra deva nivAsa kare che. te deve mahAna samRddhinA dhAraka che. temanuM varNana tevuM ja samajavuM joIe ke jevA sAmAnya bhavanapati devanuM che. yAva--teo mahAtimAna che, mahA yazasvI che. mahA baLavAna che. mahAna anubhAga-zApa temaja anugraha karavAnA sAmarthya vALA mahAna sukhavALA che. temanAM vakSasthala hArathI suzobhita rahe che. temanI bhujAo kaTake ane truTita nAmanA AbhUSaNathI stabdha rahe che, teo aMgada, kuMDala kaNapITha nAmanA AbhUSaNane dhAraNa kare che. hAthamAM adUbhUta AbhUSaNa pahere che. temanA mugaTamAM adUbhUta mALA suzobhita rahe che. zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #789 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.20 suvarNakumAradevAnAM sthAnAni 775 parihitAH kalyANakapravaramAlyAnulepanadharAH, bhAsvarabondayaH pralambavanamAlAdharAH divyena varNagandhAdinA dazadizaH udyotayantaH, prabhAsayantaH, te khalu tatra sveSAM sveSAM bhavanAvAsAdInAm AdhipatyaM paurapatyam svAmitvaM bhartR kham kArayataH pAlayanto mahatA'hatanATyagItavAditatantrItalatAlatruTighanamRdaMGga paTupravAditaraveNa divyAn bhogabhogAn bhuJjAnA viharanti sasukhaM Asate, atha suvarNakumArendrANAm varNanamArabhate-'veNudeve veNudAlIya' veNudevaH, veNudAlizca-'ittha duve suvaNNakumAriMdA' atra-uparyuktasthAneSu dvau suvarNa kumArendrau 'suvaNNAkumArarAyANo' suvarNakumArarAjAnau 'parivasaMti' parivasataH, tau ca veNudeva-veNudAlI 'mahaDiyA jAva viharaMti' mahaddhiko yAvat-mahAdyutiko, mahAyazasau, mahAbalau, mahAnubhAgau, unake mukuTa meM adbhuta mAlA suzobhita rahatI hai / ve kalyANakArI aura uttama vastra pahanate haiM / kalyANakArI aura uttama mAlA evaM anulepana ke dhAraka haiN| unakI deha dedIpyamAna hotI hai / lambI laTakatI huI vanamAlA ko dhAraNa karate haiM / apane divya varNa gaMdha Adi se dazoM dizAoM ko udyotita aura prakAzita karate hue apane bhavanAvAsoM Adi kA adhipatitva, agresaratva, svAmitva, bhartRtva karate karAte hue aura unakA pAlana karate hue rahate haiN| ve nATaka gIta aura vINA, tala, tAla, truTita, mRdaMga Adi kI dhvani ke sAtha divya bhogopabhogoM ko bhAgate hue vicarate haiN| ____aba suvarNakumAroM ke indroM kA varNana karate haiM-ina pUrvokta sthAnoM meM veNudeva aura veNudAlI nAmaka do suvarNakumAroM ke indra yA suvarNakumAroM ke rAjA haiM / ye veNudeva aura veNudAlI mahAn Rddhi ke dhAraka teo kalyANakArI ane uttama vastra pahere che, kalyANakArI ane uttama mALA temaja analepananA dhAraka che. temanA deha dedIpyamAna hoya che. lAMbI laTakatI vanamALAone dhAraNa kare che. potAnA divyavarNa gaMdha AdithI daze dizAone udyotita ane prakAzita karatA rahIne potAnA bhavanAvAsa AdinuM adhipatitva agresaratva svAmitva; bhartRtva karatA karatA ane temanA pAlana karatA thakA rahe che. teo nATaka gIta ane vINa, tala, tAla, truTita, mRdaMga AdinA devanI sAthe divya bhegepabhegone bhegavatA vicare che. have suvarNakumAranA IndronuM varNana kare che-A pUrvokta sthAnomAM veNa deva ane veNudAlI nAmaka be suvarNakumAranA Indra agara suvarNakumAranA rAjA che. A veNudeva ane veNudAlI mahAna rUddhinA dhAraka, mahAghuti saMpanna mahA yazasvI, mahAbalI. mahAnubhAga temaja mahA saukhya che. temanA vakSasthaLahArathI zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #790 -------------------------------------------------------------------------- ________________ = 776 prajJApanAsUtre mahAsaukhyau hAravirAjitavakSasau kaTakatruTitastambhitabhujau aGgadakuNDalamRSTagaNDasthalakarNapIThadhAriNau vittitrahastAbharaNau vicitramAlAmaulimukuTau, kalyANakAvaravastraparihitau kalyANakapravaramAlyAnulepanadharau bhAsvaravondI pralambavanamAlAdharau divyena varNagandhAdinA dazadiza udyotayantaH, prabhAsayantastau khalu tatra sveSAM bhavanAvAsAdInAm AdhipatyaM paurapatyam kurvantau pAlayantau mahatA'hatanATayagItavAditatantrItalatAlatruTitaghanamRdaGgapaTupravAditaraveNa divyAn bhogabhogAn bhuJjAnau viharataH-tiSThataH, atha dAkSiNAtya-suvarNakumArANAM sthAnAdikaM mahAdyuti sampanna, mahAyazasvI, mahAbalI, mahAnubhAga evaM mahAsaukhya haiM / unakA vakSasthala hAra se suzobhita rahatA hai / unakI bhujAeM kaTakoM aura truTitoM se stabdha rahatI haiM / ve aMgada, kuDala aura gaNDasthala ko marSaNa karane vAle karNapITha ke dhAraka haiN| hAthoM meM vicitra AbhUSaNa pahanate haiN| unake mukuTa meM adabhuta mAlA suzobhita rahatI hai / kalyANakArI evaM zreSTha vastroM kA paridhAna karate haiN| kalyANakara evaM uttama mAlA aura anulepana ko dhAraNa karate haiM / unakA zarIra dedIpyamAna hotA hai / lambI vanamAlA ke dhAraka hote haiM / apane divya varNa gaMdha Adi se dazoM dizAoM ko udyotita evaM prakAzita karate rahate haiM / ve apane-apane bhavanAvAsoM Adi kA adhipatitva, agresaratva karate hue tathA pAlana karate hue, nATaka, saMgIta aura kuzala bAdakoM dvArA bajAye hue vINA, tala, tAla, mRdaMga Adi kI madhura dhvani ke sAtha divya bhogopabhogoM ko bhogate hue rahate haiN| ___aba dakSiNa dizA ke suvarNakumAroM ke sthAna Adi kI prarUpaNA suzobhita rahe che. temanI bhujAo kaTaka ane truTitethI stabdha rahe che. teo aMgada, kuMDala ane gaMDasthaLane ghasAtAM karNapAThaka dhAraNa kare che. hAthamAM vicitra AbhUSaNo pahere che. temanA mugaTamAM adbhutamAlA suzobhita rahe che. kalyANakArI temaja zreSTha vastro paridhAna kare che. kalyANa kara temaja uttama mAlA ane anulapanane dhAraNa kare che. temanA zarIra dedIpyamAna hoya che. lAMbI vanamALAnA dhAraka hoya che. potAnA divya varNa gaMdha AdithI daze dizAone udyotita temaja prakAzita karatA rahe che. teo potapotAnA bhavanA vAse AdinuM adhipatitva, agresaratva karatA thakA pAlana karatA thakA nATaka, saMgIta ane kuzala vAdake dvArA vagADAtA vINA tala, tala, mRdaMga AdinA madhura avaninI sAthe divya bhegopabhegone bhegavatAthakA rahe che. have dakSiNa dizAnA suvarNakArenA sthAna AdinI prarUpaNa karAya che. zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #791 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinITIkA dvi. pada 2 sU.20 suvarNakumAradevAnAM sthAnAni 777 prarUpayitumAha-'kahiNaM bhaMte ! dAhiNillANaM suvaNNakumArANa' he bhadanta ! kutra khalu-kasmin pradeze, dAkSiNAtyAnAM-dakSiNadigvAsinAM suvarNakumArANAm 'pajatApajjattANaM' paryAptAparyAptAnAm 'ThANA paNNattA sthAnAni-sthityapekSayA svasthAnAni prajJaptAni ! tadeva prakArAntareNa pRcchati-'kahi NaM bhaMte ! dAhiNillA suvaNNakumArA devA parivasaMti ? he bhadanta ! kutra khalu-kasmin sthale, dAkSiNAtyAH suvarNakumArAH devAH parivasanti ? bhagavAn uttarayati-'goyamA ! he gautama ! 'imose jAva majjhe aTTahuttare joyaNasayasahasse' asyAH yAvat- ratnaprabhAyAH pRthivyAH, azItisahasrottaralakSayojanavistArAyAH upari-UrdhvamAge ekaM yojanasahasramavagAhya, adhazcaika yojanasahasraM varjayitvA madhye aSTasaptatisahasrottare yojanazatasahasra 'ettha NaM' atra khalu-uparyuktasthale, 'dAhiNillANaM sughaNNaku. mArANaM' dAkSiNAtyAnAM suvarNakumArANAm devAnAm 'aTTattIsaM bhavaNAvAsasayasahassA' aSTatriMzadbhavanAvAsazatasahasrANi-aSTatriMzallakSabhavanAvAsAH 'bhavaMtIti kI jAtI hai / zrI gautama svAmI prazna karate haiM-he bhagavan ! dakSiNa dizA ke paryApta aura aparyApta suvarNakumAroM ke sthAna kisa pradeza meM kahe gae haiM ? prakArAntara se punaH yahI prazna karate haiM-he bhagavan ! suvarNakumAra deva kahAM nivAsa karate haiM ? bhagavAn uttara dete haiM-he gautama ! yaha ratnaprabhA pRthivI eka lAkha assI hajAra yojana moTI hai / isa ke Upara aura nIce ke eka-eka hajAra yojana bhAga ko choDa kara madhya ke eka lAkha aThahattara hajAra yojanoM meM dakSiNa dizA ke suvarNakumAra devoM ke aDatIsa lAkha bhavanAvAsa haiM, aisA maiMne tathA anya sabhI tIrthakaroM ne nirUpaNa kiyA hai| ve bhavanAvAsa bAhara se vartulAkAra bhItara se caukora aura nIce kamala kI karNikA ke AkAra ke haiN| jinakA zrI gautamasvAmI prazna kare che-bhagavad ! dakSiNa dizAnA paryApta ane aparyApta suvarNakumAranA sthAna kayA pradezamAM kahelAM che? prakArAntare pharI Aja prazna karAya che-bhagavad suvarNakumAra deva kayAM rahe che ? zrI bhagavAna uttara Ape che-he gautama ! A ratnaprabhA pRthivI eka lAkha eMsI hajAra yojana moTI che tenA upara nIce eka eka hajAra yojana bhAgane tyajIne, madhyanA eka lAkha aThotera hajAra ejanamAM dakSiNa dizAnA suvarNa kumAra devonA aDatAlIsa lAkha bhavanAvAya che. ema meM tathA anya badhAja tIrthakaree nirUpaNa karela che. te bhavanAvAsa bahArathI geLa ane aMdarathI cerasa ane nIce kamaLanI kaNikAnA AkAranA che. jemanuM antara spaSTa pratIta pra0 98 zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #792 -------------------------------------------------------------------------- ________________ GHA prajJApanAstre makkhAyaM' bhavanti ityAkhyAtaM mayA mahAvIreNa, anyaiva tIrthakRdbhiH, 'teNaM bhavaNA bAhi vaTTA jAva paDiruvA' tAni khalu bhavanAni bahirbhAge vRttAni - vartulAni yAvat - antazcaturasrANi adhobhAge puSkarakarNikAsaMsthAnasaMsthitAni utkIrNAntaravipulagambhIrakhAtaparikhANi prAkArATTAlakakapATatoraNapratidvAradezabhAgAni yantrazataghnImuzalamusaNDI parivAritAni ayodhyAni sadA jayAni sadA guptAni aSTacatvAriMzatkoSThakaracitAni aSTacatvAriMzat kRtavarNamAlAni, kSemANi zivAni kiGkarAmaradaNDoparakSitAni liptopaliptamahitAni gozIrSasarasaraktacandanadardaradattapaJcAGagulitalAni upacitacandanaghaTasu kRta toraNapratidvAradeza bhAgAni AsaktotsiktavipulavRttavyAdhAritamAlyadAmakalApAni paJcavarNasarasamurabhimuktapuantara spaSTa pratIta hotA hai aisI khAiyoM aura parikhAoM se yukta haiM / prAkAroM, ahAlakoM, kapAToM toraNoM aura pratidvAroM se yukta haiN| yaMtroM zataniyoM, muzaloM tathA musaMDI nAmaka zastroM se parivRta haiM aura isa kAraNa zatruoM dvArA ayodhya haiM aura ayodhya hone se sadA vijayazIla haiM / sadA surakSita haiM / aDatAlIsa koSThoM se unakI racanA huI hai / ve aDatAlIsa vanamAlAoM se yukta haiM / saba prakAra ke upadravoM se rahita aura maMgalayukta haiN| kiMkara deva apane daNDoM se unakI rakhavAlI karate haiN| lipe pute rahane ke kAraNa prazasta pratIna hote haiM / gozIrSa tathA sarasa rakta candana ke hatthe unameM lage haiM jina meM pAMcoM uMgaliyAM ucharI haiN| mAMgalika kalazoM se yukta haiM / vahAM candana carcita kalazoM ke sundara toraNa bane haiN| TheTha Upara se TheTha nIce taka vizAla aura vRttAkAra mAlyadAmoM ke samUha laTakate hue haiN| pAMca 9 thAya che tevI khAicA ane parikhAothI yukta che. prAkArA adbhAlakA, kapATA tArA ane pratidvArAthI yukta che. ya MtrA, zadhniyA, musaleA tathA musaDhI nAmanA zastrothI parivRtta che ane te kAraNe zatrue dvArA apeAdhya che ane aceAdhya hAvAthI sadA vijaya zIla che. sadA surakSita che. aDatAlIsa kAThAethI temanI racanA thai che. tee aDatAlIsa vanamAlAethI yukta che. badhA prakAranA upadrava rahita ane maMgalamaya che. kiMkara deva peAtAnA daDAethI emanI rakha vALI karI rahyA che. lIMpela dhupela hAvAthI prazasta pratIta thAya che. gerUcanhana tathA sarasa lAla candananA thApA ke jemAM pAMce AMgaLIce uDI AvelI DAya che tenAthI yukta hAya che. mAMgalika kaLazothI yukta hAya che. tyAM candrana carcita kaLazonA sundara tAraNA banelA che. DeDa uparathI nIce sudhI vizAla ane gALa AkAranA puSpahAronA aneka samUha laTake che. pAMca varNonA sarasa zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #793 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.20 suvarga kumAradevAnAM sthAnAni SpapuJjopacArakalitAni kAlAgurupravara kunduruSkaturuSka dhUpamaghamaghAyamAnagandhoddhUtAbhirAmANi, sugandhavaragandhikAni gandhavartibhUtAni apsarogaNa saMgha saMvikIrNAni divyatruTitazabdasaMpraNAditAni sarvaratnamayAni acchAni zlakSNAni, masRNAni ghRSTAni mRSTAni nIrajAMsi nirmalAni niSpakGkAni niSkaGkaTacchAyAni saprabhANi sazrIkANi samarIcikANi sodyotAni prAsAdikAni darzanIyAni abhirupANi pratirUpANi santi ! 'ettha NaM' atra khalu - uparyuktasthale 'dAhiNillANaM' dAkSiNAtyAnAm 'suvaNNakumArANaM' suvarNakumArANAm 'pajjattApattANaM' paryAptAparyAptAnAm 'ThANA paNNattA' sthAnAni - svasthAnAni, prajJaptAni - prarUpitAni santi 'tisu vi logassa asaMkhejar3abhAge' triSvapi svasthAnopapAtasamudghAtalakSaNeSu lokasya asaMkhyeyabhAgaH - asaMkhyeyatamo bhAgo vaktavyaH, 'ettha NaM' bahave suvaNakumArA devA parivasaMti' atra khalu - uparyuktasthAneSu bahavaH suvarNakumArAH varNoM ke sarasa tathA sugaMdha yukta puSpa bikhare rahate haiM / kRSNa agara, cIDA lobAna Adi kI mahakatI huI sugaMdha ke samUha se ramaNIya, uttama gaMdha se sugaMdhita, gaMdhadravya kI guTikA ke samAna, apsarA gaNoM ke samUha se vyApta, divya vAdyoM kI dhvani se gUMjate hue sarvaratnamaya, svaccha, cikane, mRdu, ghaTAre, maTAre, nIraja, nirmala, niSka, nirAvaraNa chAyA (kAnti) vAle, prabhAmaya, zrIsampanna, kiraNoM se yukta, prakAzopeta, prasannatAjanaka, darzanIya, abhirUpa aura pratirUpa haiM / ina sthAnoM meM dakSiNa dizA ke paryApta aura aparyApta suvarNakumAroM ke svasthAna haiM / svasthAna, upapAta aura samudghAta, tInoM apekSAoM se ve loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM haiN| ina sthAnoM meM bahuta-se suvarNa kumAra deva nivAsa karate haiM / vahAM veNudeva nAmaka suvarNa kumAroM kA indra aura suvarNa kumAroM tathA sugandha yukta puSpa verAyelA rahe che. te kRSNe agarU, cIDI, leAkhAna AdinI mahekatI sugandhanA samUhathI vyAsa, divya vAdyonA dhvanithI guMjatA, sarva ratnabhaya, svaccha, zrIprathA, amaNa, nIrana nirmANa, niSya, nirAvAzu chAyA (anti) vAjA, alAbhaya, zrI saMpanna rizothI yukta azoSita, prsnnatAjanaka, darzanIya abhirUpa, pratirUpa che. A sthAnamAM dakSiNa dizAnA paryApta ane aparyApta suvarNa kumAreAnA sthAna che. svasthAna upapAta ane samughAta traNe apekSAothI teo lAkanA asaMkhyAtamA bhAgamAM che. e sthAnAmAM ghaNA suvarNa kumAra deva nivAsa kare che. tyAM veNudeva nAmanA suvarNa kumArAnA indra ane suvaNu kumA2ezanA rAjA zrI prajJApanA sUtra : 1 779 Page #794 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 780 prajJApanAsUtre devAH parivasanti, 'veNudeve ya ittha suvvaNNakumAriMde suvaNNakumArarAyA parivasa ' veNudevazca atra - uparyuktasthAneSu, suvarNakumArendraH suvarNakumArarAjaH parivasati, 'sesaM jahA nAgakumArANaM' zeSaM yathA nAgakumArANAm indrasya pratipAditam tathA pratipAdayitavyam, athottaradigvAsisuvarNakumArANAm vaktavyatAmAha - 'kahiNaMbhaMte ! uttarillANaM suvaNNakumArANaM devANaM' he bhadanta ! kutra khalu - kasmin pradeze, 'auttarAhANAm ' - uttaradigvAsinAM suvarNakumArANAm devAnAm 'pajjattApajjattANaM' paryAptAparyAptakAnAm 'ThANA paNNattA' sthAnAni sthityapekSayA svasthAnAni prajJaptAni - prarUpitAni santi ? tadeva prakArAntareNa pRcchati - 'kahiNaM bhaMte ! uttarillA suvaNNakumArA devA parivasaMti ?' he bhadanta ! kutra khalu - kasmin pradeze aurAhA : uttara digvAsinaH suvarNakumArAH devAH parivasanti ? bhagavAn uttarayati - 'goyamA !" ' imI se rayaNappabhAe jAva' asyAH ratnaprabhAyAH upariurdhvabhAge ekaM yojanasahasraM avagAhya, adhazcaikaM yojanasahasraM varjayitvA aSTasaptatisahasrAdhikalakSayojaneSu 'etthaNaM uttarillANaM suvaNNakumArANaM' atra khala kA rAjA nivAsa karatA hai / usakA varNana usI prakAra kA samajhanA cAhie jaise nAgakumAroM ke indra kA varNana kiyA gayA hai| aba uttaradizA ke suvarNakumAroM kA varNana kiyA jAtA hai / zrI gautama svAmI ne prazna kiyA - he bhagavan / uttara dizA ke paryApta aura aparyApta suvarNa kumAra devoM ke sthAna kahAM haiM ? arthAt he bhagavan ! uttara dizA ke suvarNakumAra deva kahAM nivAsa karate haiM ? bhagavAn uttara dete haiM - he gautama ! yaha ratnaprabhA pRthivI eka lAkha assI hajAra yojana moTI hai / isake Upara aura nIce ke eka - eka hajAra yojana kSetra ko chor3a kara, madhya ke eka lAkha aThahattara nivAsa kare che. temanu vana teja rItanu samajavu joie jevu' nAgakumArA nA indranuM varSoMna karAyu' che. have uttara dizAnA suvarNa kumAranu varNana karAya che. zrI gautamasvAmIe prazna karyAM-bhagavan ! uttara dizAnA paryApta ane aparyApta suvarNa kumAra devAnA sthAna kayAM che? arthAt he bhagavan ! uttara dizAnA suvarNakAra deva kayAM nivAsa kare che ? zrI bhagavAn uttara de che--he gautama! A ratnaprabhA pRthvInA eka lAkha esI hajAra ceAjana meATI che. tenA upara ane nIce eka eka hajAra ceAjana kSetrane cheADIne, madhyanA eka lAkha aceAtera hajAra yeAjana vistAravALA bhAgamAM uttara dizAnA suvarNa kumAra devAnA cAtrIsa lAkha bhavanAvAsa che ema me' tathA zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #795 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.20 suvarNakumAradevAnAM sthAnAni 781 -uparyuktasthaleSu auttarAhANAm uttaradigvAsinAm suvarNakumArANAm devAnAM 'cautIsaM bhavaNAvAsasayasahassA' catustriMzad bhavanAvAsazatasahasrANi-catustriMzallakSabhavanAvAsAH bhavaMtIti makkhAyaM' bhavanti ityAkhyAtaM mahAvIreNa mayA, anyaizca tIrthakudbhiH 'teNaM bhavaNA jAba' tAni khalu bhavanAni yAvat-bahirbhAge vRttAni-vartulAni antazcaturastrAkArANi adhazca puSkarakaNikAsaMsthAnasaMsthitAni utkIrNAntaravipulagambhIrakhAtaparikhANi prAkArAhAlakakapATatoraNapratidvAradezabhAgAni ityAdi samuccayabhavanapatibhavanavizeSaNaviziSTAni santi, 'ettha NaM bahave uttarillA suvaNNakumArA devA parivasaMti' atra khalu-uparyuktasthAneSu bahavaH auttarAhAH suvarNakumArAH devAH parivasanti nivasanti te ca 'maha DiyA' mahadikAH 'jAva viharaMti' yAvat-mahAdyutikAH, mahAyazasaH, mahAbalAH, mahAnubhAgAH, mahAsaukhyAH, hAravirAjita vakSasaH, ityAdi pUrvokta samuccayabhavanapatihajAra yojana bhAga meM uttara dizA ke suvarNa kumAra devoM ke cautIsa lAkha bhavanAvAsa haiM, aisA maiMne tathA anya tIrthaMkaroM ne kahA hai| ve bhavana bAhara se golAkAra, andara se caukora aura nIce puSkara kI karNikA ke AkAra ke haiM / jinakA antara spaSTa pratIta hotA hai aisI khAiyoM aura parikhAoM se yukta haiM tathA prAkAroM, ahAlakoM, kapAToM, toraNoM aura pratidvAroM se yukta haiM, ityAdi varNana samuccaya bhavanapati ke varNana ke sadRza samajha lenA cAhie / ina uparyukta sthAnoM meM bahuta-se uttara dizA ke suvarNa kumAra deva nivAsa karate haiN| ve deva maharddhika yAvat vicarate haiM / yahAM 'yAvat' zabda se yaha samajhanA cAhie-ve mahAdyuti, mahAyaza, mahAbala, mahAnubhAga aura mahAsakhavAn haiN| unakA vakSasthala hAra se suzobhita rahatA hai, ityAdi anya badhAja tIrthakaroe kahyuM che. te bhavane bahArathI gaLAkAra andara thI corasa ane nIce kamaLanI kaLI nA jevA AkAravALA che. jenuM attara spaSTa pratIta thAya che evI khAI ane pariNAothI yukta tathA prAkAre, aTTAlake kapATa, teraNA ane pratidvArathI yukta hoya che. ityAdi varNana samuccaya bhavana patinA varNananA samAna samajI levuM joIe. A uparyukta sthAnomAM ghaNe badhA suvarNakumAradeva nivAsa kare che. te deve mahaddhika yAvat vicare che. ahIM yAvat zabdathI ema samajavuM joIe teo mahAti, mahAyaza, mahAbaLa mahAnubhAga ane mahAsukhavAnuM che. temanA vakSasthala hArathI suzobhita rahe che. ityAdi sAmAnya bhavanapatinA samAna varNana karI levuM joIe. teo pitAnA zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #796 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 782 prajJApanAsUtre vizeSaNaviziSTAH santo divyena varNagandhAdinA dazadiza uddyotayantaH, udbhAsayanto mahatA'hatanATyagItavAditatantrItalatAlatruTitavanamRdaGghapaTupravAditaraveNa divyAn bhogabhogAn bhuJjAnA viharanti, atha uttaradigvAsisuvarNakumArendra veNudAlivaktavyatAM prarUpayati-'veNudAlI ettha-suvaNNakumAriMde' atraupayuktasthale veNudAlizca suvarNakumArendraH 'suvaNNakumArarAyA' suvarNakumArarAjaH'parivasaI' parivasati, sa ca veNudAliH 'mahiDDie' maharddhikaH "sesaM jahAnAgakumArANaM ' zeSaM yathA nAgakumArANAm indrasya pratipAditam tathA suvarNakumArendrasyApi pratipAdanIyam 'evaM jahA-suvaNNakumArANaM vattavvayA bhaNiyA tahA sesA gavi caudasaNhaM-iMdANaM bhANiyavyA' evaM pUrvoktarItyA yathA suvarNakumArANAm indrasya vaktavyatA bhaNitA-uktA, tathA zeSANAmapi saptadviguNitAnAm agnikumArendraprabhRtInAM stanitakumAraparyantAnAm caturdazAnAm indrANAm bhaNitavyA vaktavyA 'navaraM' pUrvApekSayA vizeSastu kevalaM 'bhavaNaNANattaM iMdaNANattaM vaNNaNAgataM, parihANaNAttaM ca' bhavananAnAtvam-bhavanapRthaktvam, bhavanAnAM vibhisAmAnya bhavanapatiyoM ke samAna varNana kara lenA cAhie / ve apane divya varNa-gaMdha Adi se dazoM dizAoM ko udyotita evaM prabhAsita karate hue, nATaya, saMgIta tathA kuzala vAdakoM dvArA vAdita vINA, tala, tAla, truTita, mRdaMga Adi kI mahAn dhvani ke sAtha divya bhogopabhogoM ko bhogate hue vicarate haiN| yahAM veNudAlI nAmaka suvarNakumAroM kA indra, suvarNakumAroM kA rAjA nivAsa karatA hai / vaha mahAna Rddhi kA dhAraka hai / usakA zeSa varNana nAgakumAroM ke indra ke varNana ke samAna jAnanA caahie| jaisI vaktavyatA suvarNa kumAroM ke indra kI kahI hai, vaisI hI zeSa caudaha indroM kI samajha lenI caahie| vizeSatA yaha hai-unake bhavanoM kI saMkhyA meM, indroM ke nAmoM meM, unake varNa meM tathA paridhAna arthAt divya varNa -gaMdha AdithI daze dizAone udyotita temaja prabhAsita karatA nA, saMgIta tathA kuzalavAdako dvArA vAdita vINuM tala, tAla, truTita, mRdaMga AdinA mahAna avAjanI sAthe divya bhagapagone bhegavatA vicare che. ahIM veNudAlI nAmanA suvarNakumAranA Indra suvarNakumAranA rAjA nivAsa kare che. teo mahAna samRddhi saMpanna che. temanuM bAkInuM varNana nAgakumAranA indranA varNananA samAna jANavuM joIe. je vaktavyatA suvarNakumAranA IndranI karI che tevI ja bAkInA cauda IndronI samajI levI joIe. vizeSatA e che ke temanA bhavanonI saMkhyAmAM, IndronA nAmamAM temanA varNamAM tathA paridhAna zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #797 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.20 suvarNakumAradevAnAM sthAnAni 783 natvam, indranAnAtvam-indrANAm vibhinnatvam, varNanAnAtvam-varNAnAm vibhibatvam paridhAnanAnAtvam-vastrANAm vibhinnatvam ca 'imAhiM gAhAhiM aNugaMtavvaM' AbhiH-adhastAt vakSyamANAbhiH, gAthAbhiH-anugantavyam-avagantavyam, tatra sAmAnyato'suramArAdInAM bhavanasaMkhyApratipAdakaM gAthAdvayamAha-'causarTi asurANaM culasItaM ceva hoti nAgANaM / bAvattari suvaNNe vAukumArANa channaui // 130 // catuSSaSTiH asurANAM zatasahasrANi-catuSpaSTilakSANi ityarthaH asurANAM bhavanAvAsA bhavanti, caturazItizca bhavanAvAsazatasahasrANi caturazIzIti lakSa bhavanAvAsAzcaiva bhavanti nAgAnAm, dvAsaptatiH bhavanAvAsazatasahasrANi -dvAsaptatilakSabhavanAvAsAH suvarNakumArANaM-bhavanti, vAyukumArANAm eNNavatiH bhavanAvAsazatasahasrANi-paNNatilakSabhavanAvAsAH bhavanti // 130 // 'dIvadisAudahINaM,-vijju kumAriMdaNiyamaggINaM / chaNhaMpi juyalayANaM bAvattarisayasahassA' dvIpadizodadhInAm vidyutkumArendrastanitAgnInAm-dvIpakumAradizAkumAra-udadhi kumAra - vidyutkumArastanitakumAra-agnikumArendrANAm ityarthaH eteSAm SaNNAmapi yugalAnAm dvAsaptatayaH zatasahasrANi dvAsaptatayo lakSANi bhavanAvAsA bhavanti / / 131 // atha dAkSiNAtyAnAmasurakumArAdInAM bhavanasaMkhyApratipAdikAM gAthAmAha-'cautIsA cauyAlA aTTatIsaM ca sayasahassAI / vastroM meM bheda hotA hai / vaha bheda nimna gAthAoM se samajha lenA cAhie / prathama sAmAnya rUpa se asurakumAra Adi ke bhavanoM kI saMkhyA kA pratipAdana karane vAlI do gAthAeM kahate haiM:___ asurakumAroM ke bhavanAvAsa causaTha lAkha haiM, nAgakumAroM ke caurAsI lAkha, suvarNakumAroM ke bahattara lAkha haiM aura vAyukumAroM ke chiyANave lAkha bhavanAvAsa haiM // 130 // ___ (dvIpakumAroM, dizAkumAroM, udadhikumAroM, vidyutkumAroM, stanitakumAroM aura agnikumAroM ke chahattara-chahattara lAkha bhavanAvAsa hote haiM // 131 // arthA-vastromAM bheda hoya che. te bheda nimna gAthAothI samajI levA joIe prathama sAmAnya rUpathI asurakumArAdinA bhavanenI saMkhyAnuM pratipAdana karanArI be gAthAo kahela che - asurakumAranA bhavanAvAsa cosaTha lAkha che. nAgakumAronA corAsI lAkha suvarNakumAronA tera lAkha che ane vAyukumAranA cha-- lAkha bhAvanAvAsa che 130 dvipakumAre, dizAkumAre, udadhikumAro vidyakumAre svanitakumAra ane agnikumAranA chetera tera lAkha bhavanAvAsa hoya che. je 131 che zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #798 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 784 prajJApanAstre 3 pannA cattAlIsA dAhiNao haMti bhavaNAI // 132 // dakSiNataH - dakSiNasyAM dizi asurakumArANAM bhavanAni catukhiMzacchatasahasrANi catustriMzallakSANi ityarthaH, nAgakumArANAM catuzcatvAriMzat zatasahasrANi bhavanAni, suvarNakumArANAm aSTAtrizata sahasrANi bhavanAni, vAyukumArANAM paJcAzat zatasahasrANi bhavanAni, dvIpadigudhi vidyutstanitA gnikumArANAm SaNNAM pratyekaM catvAriMzacchatasahasrANi bhavanAni bhavanti // 132 // adhauta rAhANAmasurakumArAdInAM bhavanasaMkhyApratipAdikAM gAyAmAha - 'tIsA cacAlIsA cautIsaM ceva sayasahassAI | chAyAlAchattIsA uttarao huMti bhavaNAI || 133 // uttarataH - uttarasyAM dizi asurakumArANAM triMzat zatasahasrANi bhavanAni, nAgakumArANAm catvAriMzat zatasahasrANi bhavanAni, suvarNakumArANAm catustriMzat zattasahasrANi bhavanAni, vAyukumArANAM SaTcatvAriMzat bhavanAni, dvIpadigudadhividyutstanitAgnikumArANAM SaNNAM pratyekaM patriMzat zatasahasrANi bhavanAni bhavanti // 133 // atha sAmAnikAtmara dakSiNa dizA ke asurakumAroM Adi kI bhavana saMkhyA pratipAdaka gAthA kahate haiM-dakSiNa dizA meM asurakumAroM ke cautIsa lAkha, nAgakumAroM ke cavAlIsa lAkha, suvarNakumAroM ke aDatIsa lAkha evaM vAyukumAroM ke pacAsa lAkha bhavana haiM / dvIpakumAroM, udadhikumAroM vidyutkumAroM, stanitakumAroM aura agnikumAroM meM se pratyeka ke cAlIsa -calIsa lAkha bhavanAvAsa haiM // 132 // uttara dizA ke asurakumAra Adi ke bhavanoM kI saMkhyA isa prakAra hai- uttara dizA ke asurakumAroM ke bhavana tIsa lAkha, nAgakumAroM ke cAlIsa lAkha, suvarNa kumAroM ke cautIsa lAkha, vAyukumAroM ke chayAlIsa lAkha, dvIpakumAroM, dizA kumAroM, udadhikumAroM, vidyudakSiNa dizAnA asurakumAza AdinI bhavana saMkhyA pratipAdana karatI gAthA kahe che: dakSiNa dizAmAM asurakumArAnA aDatAlIsa lAkha, nAgakumAronA cAlIsa lAkha, suvarNa kumArAnA aDatAlIsa lAkha temaja vAyukumAranA pAsa lAkha bhavana che. dvIpakumAra, udadhikumArA, vidyutkramAro, stanitakumArI ane agni kumArAmAMthI pratyekanA cAlIsa cAlIsa lAkha bhavanAvAsa che // 132 5 uttara dizAnA asurakumAra AdinA bhavaneAnI saMkhyA A prakAranI che uttara dizAnA asurakumAra AdinA bhavanenI saMkhyA trIsa lAkha, nAgakumAre nA chatrIsa jhANa, dvIpakumArI, hizAkumArI, adhibhArI, vidyutkubhArI, stanita kumAra ane agnikumArAnA pratyekanA chatrIsa chatrIsa lAkha bhavana che ! 133 // zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #799 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.20 suvarNakumAradevAnAM sthAnAni 785 kSakadevAnAM saMkhyA pratipAdikA saMgrAhakagAthAmAha-'causaTThI saTThI khalu chacca sahassAiM asurvjjaannN| sAmANiyA u ee caugguNA AyarakkhA u // 134 // dAkSiNAtyasyAsurakumArendrasya sAmAnikA devAH catuSpaSTiH sahasrANi, uttarAhasya asurakumArendrasya SaSTisahastrANi, atha ca asuravarjAnAm-asurakumArendra varjitAnAm zeSANAM sarveSAmapi dAkSiNAtyAnAm auttarAhANAzca pratyekaM SaT SaT sahasrANi bhavanti, ete-uparyuktasaMkhyakA devAH sAmAnikAstu avagantavyAH, AtmarakSakAstu punaH sarvatrApi sAmAnikebhyazcaturguNAH avaseyAH-ityAzayaH / atha dAkSiNAtyAnA mauttarAhANAJcAsurakumArAdInAM yathAyoga mindrAdIn prarUpayati-'camare dharaNe taha veNudeve harikaMta aggisI he ya / puNNe jalakaMte ya amiya vilaMbeya ghoseya // 135 // camaro dakSiNAtyAnAmasurakumArANAmadhipatiH, harikAnto vidyutkumArANAmadhipatiH, agnisiMhazca agnikumArANAmadhipatiH, pU)dvIpakumArANAmadhipatiH, jalakAntazca udadhikumArANAmadhipatiH, amitodikkutkumAroM, stanitakumAroM aura agnikumAroM ke pratyeka ke chattIsachattIsa lAkha bhavana haiM // 133 // sAmAnika aura AtmarakSaka devoM kI saMkhyA isa prakAra haidakSiNa dizA ke asurakumArendra ke sAmAnika deva causaTha hajAra aura uttaradizA ke asurendra ke sATha hajAra haiM / inake sivAya zeSa saba uttara evaM dakSiNa dizA ke indroM ke chaha-chaha hajAra sAmAnika deva haiN| AtmarakSaka deva sAmAnika kI apekSA caugune-caugune sabhI ke samajha lene cAhie // 134 // _dakSiNa aura uttara dizA ke asurakumAra Adi ke indroM ke nAma isa bhAMti haiM-dakSiNa dizA ke asurakumAroM kA indra 'camara' nAgakumAroM kA indra dharaNa, suvarNakumAroM kA indra veNudeva, vidyutkumAroM kA harikAnta, agnikumAroM kA agnisiha (agnizikha), dvIpa. sAmAnika ane AtmarakSaka devenI saMkhyA A prakAranI che dakSiNadizAnA asurakumArendranA sAmAnika devanA cosaTha hajAra uttara dizAnA asurendranA sATha hajAra temanA sivAyanA bAkInA uttara temaja dakSiNa dizAnA indronA cha-cha hajAra sAmAnika deva che. AtmarakSaka deva sAmAnikenI apekSAe karI cAra cAra gaNuM badhAne samajI levA joIe che 134 che dakSiNa ane uttara dizAnA asurakumArAdinA IndronA nAma A prakAranA che-dakSiNa dizAnA asurakumArenA Indra camara, nAgakumAranA Indra dharaNa, suvarNakumArenA Indra varUNa deva, vighukumAranA hArikAnta, agnikumAronA pra0 99 zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #800 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre mArANAmadhipatiH, velambazca vAyu kumArANAmadhipatiH, ghopazca stanita kumArANAmadhipatiH, "balibhUyANaMdeve NudAli harissahe aggimANavavisiTe / jalapaha taha'miyavAhaNe pabhaMjaNeya mahAghose // 136 / / baliruttara digvAsinAmasurakumArANAmadhipatiH, bhUtAnando nAgakumArANAmadhipatiH, veNudAliH suvarNakumArANAma dhipatiH, harissaho vidyutkumArANAmadhipatiH, agnimANavo'gnikumArANAmadhipatiH, viziSTo dvIpakumArANAmadhipatiH, jalaprabhaH udadhikumArANAm adhipatistathA amitavAhano dikUkumArANAmadhipatiH, prabhaJjanazca vAyukumArANAmadhipatiH, mahAghoSaH stanitakumArANAmadhipatiH, atha varNa saMgrahArthamAha-'kAlA asurakumArA nAgA udahI ya paMDurA dovi / varakaNaganihasagorA hu~ti suvaNNA disA thaNiyA // 137 // uttattakaNagavannA vijjU aggIya hoti dIvA ya / sAmA piyaMguvannA bAukumArA muNeyaccA // 138 // asurakumArAH sarve'pi kRSNA:-kRSNavarNAH, nAgaH nAgakumArAH, udadhayazca-udadhikumArAH, dvaye'pi- ubhaye'pi ime pANDurAH-zuklavarNAH, suvarNakumArAH, dikkumArAH, stanitakumArAzca varakanakanigharSagaurAH-varaM kumAroM kA pUrNa, udadhikumAroM kA jalakAnta, dikkumAroM kA amita, vAyukumAroM kA velamba, stanitakumAroM kA ghoSa indra hai| uttaradizA ke asurakumAroM kA adhipati bali, nAgakumAroM kA bhUtAnanda, suvarNakumAroM kA veNudAli, vidyutakumAroM kA harissaha, agnikumAroM kA agnimANava, dIpakumAroM kA viziSTa, udadhikumAroM kA jalaprabha, udadhikumAroM kA amita vAhana, vAyukumAroM kA prabhaMjana aura stanitakumAroM kA indra mahAghoSa hai // 135-36 // ___atha varNoM kA kathana kiyA jAtA hai-sabhI asurakumAroM kA varNa kRSNa hotA hai, nAgakumAroM aura uddhikumAroM kA varNa pANDura (zukla) hotA hai, suvarNa kumAra, dikkumAra aura stanitakumAra kasauTI agnisiMha (agnizikha) dvIpakumAranA pUrNa, udadhikumAranA jayakAnta phikumAre amita vAyukumAronA velamba, svanitakumArenA gheSa Indra che. uttara dizAnA asurakumAranA adhipati bali, nAgakumAranA bhUtAnanda, suvarNakumAre nA veNudAli, vighukumAranA harissaha, agnikumAranA agnimANava temaja dvIpakumAranA jalaprabha udadhikumAronA amitavAhana, vAyukumAranA prabhaMjana ane svanitakumAranA Indra mahAgheSa che. me 135-136 che have vargonuM kathana karAya che-badhA asurakumAre vaNu kRSNa hoya che. nAgakumAra ane udadhikumAranA varNa pAMDura (zukala) heAya che. suvarNakumAra dikakumAra ane svanitakumAra kaTInA patthare paDela suvarNarekhAnA samAna (gIra) zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #801 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.20 suvarNakumAradevAnAM sthAnAni jAtyAparaparyAyaM zreSThaM yatkanakaM - suvarNam, tasya nidharSaH - nikaSa: pASANe rekhA tadvat gaurA bhavanti ityAzayaH, uttaptakanakavarNAH saMtaptasuvarNavarNAH kiJcidraktavarNA ityarthaH, vidyutkumArAH, agnikumArAya tathA dvIpakumArAzca bhavanti, zyAmAH priyaGguvarNAH vAyukumArAstu bhavanti vijJAtavyAH, atha vastragata varNapratipAdanArtha gAthAdvayamAha - "are huMti rattA siliMdhapuSpappabhAya nAgadahI / AsAsagavasaNadharA hoMti suvaNNA disA thaNiyA // 139 // nIlAnurAgavasaNA vijjU aggI yahuti dIvAya / saMjhANurAgavasaNA vAukumArA muNeyanvA // 140 // asureSu - asurakumAreSu vastrANi raktAni bhavanti, nAgakumAreSu udadhikumAreSu ca vastrANi zilindhapuSpaprabhANi - nIlavarNAni bhavanti, suvarNakumArAH, dikkumArAH, stanitakumArAH azvAsyagavasanadharAH - azvasya ghoTakasya AsyaM vadanaM tadgataH phenaH azvAsyagastadvaddhavalaM vasanaM vastraM gharantIti azvAsyagavasanadharAH, Adivyena zuklavastraparidhAnazIlAH bhavanti vidyutkumArAH agnikumArAca dvIpakumArAzca nIlAnurAgavasanAH bhavanti, vAyukumArAstu sandhyAnurAgavasanAH bhavanti iti bhAvaH // sU0 20 / / 61261 pASANa para banI huI svarNa ko rekhA ke samAna gauravarNa hote haiM, vidyutkumAra, agnikumAra aura dopakumAra tape hue svarNa ke varNa jaise arthAt kiMcita raktavarga hote haiM aura vAyukumAra priyaMgu ke sadRza varNa ke hote haiM // 137-38 // uparyukta devoM ke vastroM kA varNa isa prakAra hotA hai - asurakumAroM ke vastra lAla hote haiM, nAgakumAroM tathA udadhikumAroM ke zilindhra puSpa ke samAna nIla hote haiM, suvarNa kumAroM, dikkumAroM aura stanitakumAroM ke vastra ghoDe ke mukha ke phena ke sadRza atyanta zveta hote haiM, vidyutkumAroM, agnikumAroM aura dvIpakumAroM ke vastra vaNu hAya che. vidyutsumAra, agnikumAra ane dvIpakumAra tapelA sAnAnA raMga sarakhA arthAt kAMka lAla raMganA hAya che, ane vAyukumAra priyaMgunA sarakhA raMganA hoya che. // 137-138 // uparyukta devenA vastronuM varNana A rIte thAya che:-asurakumAronA vo lAla hAya che. nAgakumAra tathA udadhikumAronA vasra zilindhra puSpanA samAna nIla hoya che. suvarNa kumArAnA, dikumAronA ane stanitakumAronA vo gheADAnA meDhAnA phINunI jema atyanta sapheda hAya che. vidyutkramAA, zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #802 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsane vAnavyantarAdi sthAnAdi vaktavyatAprastAvaH mUlam -kahi NaM bhaMte ! vANamaMtarANaM devANaM pajjattApajattANaM ThANA paNNatA ? kahi NaM bhaMte! vANamaMtarA devA parivasaMti ? goyamA ! imIse rayaNappabhAe puDhavIe rayaNAmayassa kaMDassa joyaNasahassabAhallassa uvariM egaM joyaNasayaM ogAhittA hidA vi egaM joyaNasayaM vajittA majjhe asu joyaNasaesu ettha NaM vANamaMtarANaM devANaM tiriyamasaMkhejA bhomejA NagarA vAsasayasahastA bhavatIti makkhAya, te NaM bhomejjA NagarA bAhiM vahA aMto cauraMsA ahe pukkharakanniyA saMThANasaMThiyA ukipaNaMtaraviulagaMbhIrakhAyaphalihA pAgArahAlayakavADatoraNapaDiduvAradesabhAgA jaMtasayagdhimusalamusaMDhiparivAriyA aujjhA sadA jayA sadA guttA aDayAlakoTagaraiyA aDayAlakayavaNamAlA khemA sivA kiMkarAmaradaMDovarakkhiyA lAulloiyamahiyA gosIsasarasarattacaMdaNadadaradinnapaMcaMgulitalA uvaciyacaMdaNakalasA caMdaNaghaDasukayatoraNapaDiduvAradesabhAgA AsattosattaviulavaTTavagghAriyamalladAmakalAvA paMcabaNNasarasasurahimukka pupphapuMjovayArakaliyA kAlAgurupavarakuMdurukaturukadhUvamaghamaghatagaMdhudhUyAbhirAmA sugaMdhavaragaMdhiyA, gaMdhavahibhUyA accharagaNasaMghasaMvikinnA divvatuDiyasahasaMpaNAdiyA paDAgamAlAulAbhi. rAmA savarayaNAmayA acchA sahA laNhA ghaTA maTA nIrayA nimmalA nippaMkA nikkaMkaDacchAyA sappahA sassirIyA samiH rIyA saujjoyA, pAsAiyA, dArisaNijjA abhirUvA paDirUvA, nIle raMga ke hote haiM aura vAyukumAroM ke vastra saMdhyAkAla kI lAlimA ke samAna varNa ke hote haiM // 139-40 // agnikumAre. ane dviIpakumAronA vastra nIla raMganA hoya che ane vAyukumAranA vastra saMdhyAkALanI lAlimAna samAna raMga hoya che. je 139-140 che zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #803 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.21 vAnavyantaradevAnAM sthAnAni ettha NaM bANamaMtarANaM devANaM pajattApajjattANaM ThANA paNNattA, tisu vi loyasta asaMkhejjaibhAge, tattha NaM bahave vANamaMtarA devA parivasaMti, taM jahA pisAyA bhUyA, jakkhA, rakkhasA kiMkarA kiMpurisA bhuyagavaiNo mahAkAyA, gaMdhabvagaNA ya niuNagaMdhavvagIyaraiNo aNavapiNaya paNavanniya isivAiya bhUyavAiya kaMdiya mahAkaMdiyA ya kuhaMDapayaMgadevA caMcalacalacavalacittakIlaNadavappiyA gahirahasiyagIyaNaccaNaraivaNamAlA me. lauDakuMDala sahachaMda viubviyAbharaNacArubhUsaNadharA sabvouyasurabhi kusuma suraiyapalaMba sohaMta kaMta vihasaMta cittavaNamAlaraiyavacchA kAmakAmAkAmaruvadehadhArI NANAviha vaNNarAgavaravattha lalaMtacittacillalaganiyaMtraNA viviha desi nevatthagahiyavesA pamuiya kaMdaSpa kalaha keli kolAhalappiyA hAsabolabahulA asi - muggarasattikuMta hatthA, aNega maNirayaNavivihanijjuttavicittaciMdhagayA mahiDDiyA mahajjuiyA mahAyasA, mahAbalA mahANubhAgA, mahAsukkhA hAravirAiyavacchA, kaDayatuDiya thaMbhiyabhuyA, saMgayakuMDalamaTTagaMDayala kannapIThadhArI vicittahatthAbharaNA vicittamAlAmaulI, kallANagapavaravatthaparihiyA kallANagapatraramallANulevaNadharA, bhAsuraboMdI palaMbavaNamAladharA divveNaM vaNNeNaM divveNaM gaMdheNaM divveNaM fAseNaM divveNaM saMghayaNeNaM divveNaM saMThANeNaM, divvAe iDIe divvAe juIe, divvAe pabhAe, divvAe chAyAe, divvAe accIe, divveNaM teeNaM divvAe lessAe dasadisAo ujjovemANA, pabhAsemANA teNaM tattha sA sANaM asaMkhejjabhomejjanagarAvAsa sayasaharasANaM sANaM sANaM sAmANiyasAhassINaM sANaM sANaM aggamahisINaM sANaM sANaM parimANaM sANaM sANaM aNIyANaM, sANaM sANaM aNiyAhi zrI prajJApanA sUtra : 1 789 Page #804 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 710 prajJApanAsUtre vaINaM sANaM sANaM AyarakkhadevasAhastINaM annesiM ca bahaNaM vANamaMtarANaM devANa ya devINa ya AhebaccaM porevaccaM sAmittaM bhahittaM mahattaragattaM ANAIsarasegAvaccaM kAremANA pAlemANA mahayAhayanahagIyavAiyataMtItalatAlatuDiyaghaNamuiMgapaDuppavAiyaraveNaM divvAiM bhogabhogAiM bhuMjamANA viharaMti ||suu0 21 // chAyA-kutra khalu bhadanta ! vAnavyantarANAM devAnAM paryAptAparyAptAnAm sthAnAni prajJatAni ? kutra khalu bhadanta ! vAnavyantarAH devAH parivasanti ? gautama ! asyAH ratnaprabhAyAH pRthivyAH ratnamayasya kANDasya yojanasahasra bAhalyasya upari ekaM yojanazatam avagAhya, adhazcApi ekaM yojanazataM varjayitvA madhye aSTasu yojanazateSu atra khalu vAnavyantarANAM devAnAM tiryagasaMkhye zabdArtha-(kahi Na bhaMte ! vANamaMtarANa devANa pajjattApajjattANa ThANA paNNattA ?) he bhagavana ! paryApta aura aparyApta vANavyantara devoM ke sthAna kahAM kahe haiM ? (kahi Na bhaMte ! vANamaMtarA devA parivasaMti ?) he bhagavan ! vANavyantara deva kahAM nivAsa karate haiM ? (goyamA) he gautama ! (imIse) isa (rayaNappabhAe) ratnaprabhA (puDhavIe) pRthvI ke (rayaNAmayassa) ratnamaya (kaMDassa) kANDa ke (joyaNasahassabAhallAe) eka hajAra yojana moTe (uvariM) Upara se (ega) eka (joyaNasayaM) sau yojana (ogAhittA) praveza karake (hiTThA vi) nIce bhI (egaM joyaNasayaM) eka sau yojana (vajjittA) choDakara (majjhe) madhya meM (aTThasu joyaNasaesu) ATha sau yojanoM meM (ettha NaM) yahAM (vANamaMtarAgaM devANaM) vANavyantara devoM ke (tiriyaM) tircha (asaMkhenA) - vANuvyaMtara denA sthAnAdikanuM nirUpaNa Avail:-(kahi NaM bhaMte ! vANamaMtarANaM devANaM pajjattApajjattANaM ThANA paNNattA ?) bhagavan ! paryApta mane maryAta vAvya-ta2 hevAnA sthAna yai gai cha? (kahi NaM bhaMte ! vANamaMtarA devA parivasaMti !) bhagavan ! vA vyanta2 heva yAM nivAsa 421 (goyamA) gautama (imIse) PAL (rayaNappabhAe) ratnapramA (puDhavIe) pRthvInA (rayaNAmayassa) 2tnamaya (kaMDassa) isnA (joyaNasahassabAha sAsa) se dutara yona moTA (uvariM) 652thI (ega) 4 (joyaNa saMyaM) soyona (ogAhittA) praveza parIne (hiTTA vi) nIya paSu (egaM joyaNasayaM) me so yoni (vajjittA) tyAne. (majjhe) bhayamA (advasu joyaNasaesu) mA so yonama (evaNaM) maDi (vANamaMtarANaM devANaM) pazuvyanta2 hevAnA zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #805 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.21 vAnavyantaradevAnAM sthAnAni 791 yAni bhaumeyanagarAvAsazatasahasrANi bhavanti ityAkhyAtam tAni khalu bhaumeyAni nagarANi bahirddhattAni antazcaturasrANi adhaH puSkarakaNikAsaMsthAnasaMsthitAni utkIrNAntaravipulagambhIrakhAtaparikhANi prAkArATTAlakakapATatoraNapratidvAradezabhAgAni yantrazataghnImuzalamusaNDhIparivAritAni ayodhyAni sadAjayAni sadAguptA ni, aSTacatvAriMzatkoSTharacitAni, aSTacatvAriMzatkRtavarNamAlAni kSemANi zivAni, kiGkarAmaradaNDoparakSitAni liptopaliptamahitAni gozIrSasarasaraktacandanadadaradattapaJcAGgulitalAni upacitacandanakalazAni candanaghaTasukRtatoraNapratidvAradezabhAgAni AsaktotsitavipulavRttavyAghAritamAlyadAmakalApAni paJcavarNasarasasurabhimuktapuSpapuJjopacArakalitAni kAlAgurupravarakundu ruSkaturuSkadhUpamaghamaghAyamAnagandhoddhRtAbhirAmANi sugandhavaraganvitAni, gandhavartibhUtAni, apsa. rogaNasaMghasaMvikIrNAni, divyatruTitazabdasaMpraNAditAni, patAkAmAlAmukulAbhirAmANi, sarvaratnamayAni acchAni zlakSNAni masaNAni ghRSTAni mRSTAni, nIrajAMsi nirmalAni niSpakAni, niSkaGkaTacchAyAni, sapramANi, sazrIkANi, samarIcikAni sodyotAni prAsAdikAni, darzanIyAni, abhirUparaNi, pratirUpANi, atra khalu vAnavyantarANAM devAnAM paryAptAparyAptAnAm sthAnAni prajJasAni, triSvapi lokasya asaMkhyeyabhAge, tatra khalu bahavo vAnavyantarAH devAH parivasanti,tadyathA pizAcAH, bhUtAH, yakSAH, rAkSasAH, kinnarAH, kimpuruSAH, asaMkhyAta (bhomejjanagarAvAsasayasahassA) bhUgRha ke samAna lAkhoM nagarAvAsa (bhavaMtIti makkhAyaM) hote haiM, aisA kahA hai (te NaM bhomejjA garA) Se bhaumeya nagara (bAhiM vahA) bAhara vartulAkAra (aMto cauraMsA) aMdara caukora (ahe pukkharakanniyA saMThANasaMThiyA) nIce kamala kI karNikA ke AkAra ke ityAdi zabdArtha pUrvavat samajha lenA caahie| (tattha NaM) vahAM (bahave vANa naMtarA devA) vahAM bahuta-se vANavyantara deva (parivasaMti) nivAsa karate haiM (taM jahA) ve isa prakAra haiM (pisAyA) pizAca (bhUyA) bhUta (jakkhA) yakSa (rakkhasA) rAkSasa (tiriyaM) ti[ (asaMkhejjA) adhyAta. (bhomejjanagarAvAsasayasahassA) bhUgaDanA samAna sAmAnavAsa (bhavaMtIti makkhAyaM) DAya che se ghucha. (teNaM bhomejjA NagarA) ta lobheya ngre| (vAhiM vaTTA) mA2 thI 2 (aMto caurasA) man42 yatura (ahe pukkharakanniyA saMThANasaMThiyA) nIthe bhanI praNidhAnI maa4|2|| tyAzivAya pUrvavat sama se le (tattha NaM) tyAM (bahave vANamaMtarA devA) tyA gharI yA pAnavyanta2 heve| (parivasaMti) nivAsa 42 cha (taM jahA) te 2mA prAre cha (pisAyA) (pazAya (bhUyA) bhUta (jakkhA) zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #806 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 792 prajJApanAsUtre bhujagapatayaH, mahAkAyAH, gandharvagaNAzca nipuNagandharvagIta ratikAH aNaparNika paNapanika RSivAdita bhUtavAditakanditamahAkanditAzca kUSmANDa pataGgadevAH, cazcalacalacapalacittakrIDanadravapriyAH gambhIrahasitagI tanatanaratayo vanamAlApIDamukuTakuNDalasvacchAdavikuvitA bharaNacAra bhUSaNa dharAH sarvarjukara bhikusumasuracita pralambazobhamAnakAntavikasaccitravanamAlAracitavakSasaH kAmakAmAH kAmarUpadeha( kiMnarA ) kinnara (kiMpurisA) kimpuruSa ( bhuyagavaiNo) bhujagapati ( mahAkAyA) mahAkAya (gaMdhavvagaNA ya) aura gaMdharvagaNa (niuNagaMdhavvagIraNo) nipuNa gaMdharva-gIta ruci vAle (aNavapiNaya) aNaparNika ( paNavanniya) paNapannika (isivAiya) RSivAdita (bhUyavAiya) bhUtavAdita (kaMdiya) krandita ( mahAkaMdiya) mahAka dita (ya) aura (kuDa) kUSmANDa (pagadevA) pataMgadeva ( caMcalacala calacittakIlaNadavappiyA) caMcala tathA atyanta capala krIDA evaM parihAsa premI ( gahira hasiyagIyaccaNaraI) gaMbhIra haMsI, gIta aura nRtya kI ruci vAle (vaNamAlAmela mauDakuMDalasacchaMda viubviyAbharaNacArubhUsaNadharA) vanamAlA, kalaMgI, mukuTa, kuMDala tathA icchAnusAra vikurve hue AbharaNoM se sundara bhUSaNa dhAraNa karane vAle ( saccogyasurabhisukuma suraiyapalaMca sohaMtakaMtavihasaMta cittavaNamAlArahayavacchA) saba RtuoM ke sugaMdhita phUloM se banI lambI, zobhanIya, sundara khilatI huI vicitra vanamAlA ko vakSasthala para dhAraNa karane vAle (kAmakAmA) icchAnusAra kAmabhoga sevana karane vAle ( kAmakhvadehadhArI ) icchAnusAra yakSa (rakkhasA) rAkSasa (kiMnarA ) Dinara (kiMpurisA) (42535 ( bhuyagavaiNo) lubha jayati ( mahAkAyA ) bhaDAuaya (gaMdhavva gaNAya) mane gaMdharvagaNa ( niuNa gIyaraiNo ) nithuSu gandharvajIta ithivAnA (aNavaNNiya) aNuparzi (paNNavanniya) pazupanni (isivAiya) 3SivAhita (bhUyvAiya) bhUtavAhita (kaMdiya) undita ( mahAkaMdiyA) mahAmunhita (ya) bhane (kuhaMDa) kuSmAMDa (payaMgadevA) pataMgadeva (caMcalacalacavalacitta kIlaNadavapiyA) caMcaLa tathA atyanta capalakIDA temaja parihAra premI (gahirahasiyagIpaNacaNaraI) gaMbhIra sevA gIta rahane nRtyanI 3civANA (ghaNamAlA melamauDakuMDalasacchaMda viubviyA bharaNA cArubhUsaNadharA) panabhAsA, ulagI, mugaTa, kuMDala, tathA IcchAnusAra vikaNAthI banAvelA sundara bhUSaNa dhAraNa 42nArA (savvouya surabhi kusumasuraiyapalaM sohaMtakaM tavihasaMtacittavaNamAlAraiyavacchA) madhI 3tumonA sugaMdhita DubothI bhanesI sAMgI zolAyamAna sundara misesI vicitra vanabhAsAne vakSasthala para dhAraNa 42vAvANA, ( kAmakAmA) 2cchAnusAra abhalogo sevana 42nArA (kAmarUpa dehadhArI) chAnusAra 35 zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #807 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.21 vAnavyantaradevAnAM sthAnAni dhAriNaH, nAnAvidhavarNarAgavaravastralalaM tacitra cillalaganivasanAH, vividhadezIyanepathyagRhItaveSAH pramuditakandarpa kalaha ke likolAhala priyAH, hAsabolabahulAH, asimudgarazakti kuntahastAH, anekamaNiratnavividhaniyuktavicitra cihnagatAH, maharddhikAH, mahAdyutikAH, mahAyazasaH, mahAbalAH, mahAnubhAgAH, mahAsaukhyAH, hAravirAjitavakSasaH, kaTakatruTitastambhitabhujAH, saMgatakuNDala mRSTagaNDastalakarNarUpa aura deha ke dhAraka ( NANAvivaNNarAgavaravatthalalaMta cittacillalaganiyaMsaNA ) nAnA prakAra ke varNoM vAle, zreSTha, vicitra camakate vastroM ke dhAraka (vivihade sinetratthagahiyavesA) vividha dezoM ke veSa bhUSA dhAraNa karane vAle (pamuiyakaMda ppakalahakeli kolAhalappiyA) prasanna tathA kaMdarpa - kalaha - keli - kolAhala premI (hAsa bolabahulA) hAsya aura bola - kolAhala kI bahulatA vAle (asimuggara sattikuMta hatthA ) hAthoM meM asi, mudgara, zakti tathA bhAlA vAle (aNega maNirayaNa vivihanijjuntavicittavidhagayA) aneka aura vividha maNiyoM tathA ratnoM ke vicitra cihna vAle (mahiTiyA) mahAna Rddhi ke dhAraka ( mahajjuiyA) mahAn kAnti vAle ( mahAyasA ) mahAn yaza vAle (mahAbalA) ati balavAn (mANubhAgA ) mahAprabhAva vAle (mahAsukkhA) mahAn sukhayukta (hAravirAiyavacchA) hAra se suzobhita vakSasthala vAle (kaDi bhiyabhuyA) kaTakoM aura truTitoM se stabdha bhujA vAle ( saMga kuMDala maTTagaMDa yalakannapIThadhArI) sundara kuDaloM tathA gaMDasthaloM ko marpaNa karane vAle karNapITha nAmaka AbhUSaNoM ko dhAraNa 79.3 ane dehane dhAraNa 12nArA ( NANA vihavaNNarAgavarakhatthalalaMtacittacillallagani niyaMsaNA ) nAnA prahAranA vazevANA, zreSTha, vibhitra yabhatA vastronA dhAra (vivihadesi nevattha gahiyavesA) vividha dezonI veSa bhUSAdhAraNa 42nArA, (pamuiya kaMdappakalahakelikolAhalapiyA) prasanna tathA eka kalaha-kelikAlAhala priya (hAsabolabahulA) hAsya mane mosanA asADusanA premI (asimuggarakuMtahatthA) hAtheAbhAM asi, bhuhUgara, zakti, tathA bhAsAvAjA (aNegamaNirayaNavihinijjutta vicitta ciMdhagayA) bhane bhane vividha bhaDiyo tathA ratnAnA vicitra cihnavAjA (mahiDraDhiyA ) bhaDAna uddhinA dhA24 ( mahajjuiyA) bhaDDAn antivANA ( mahAyasA ) bhaDAn yazavAjA (mahANubhAgA ) bhaDA prabhAvavAjA ( mahA sukkhA ) bhaDAna sukha yukta (hAravirAiya vacchA) DArathI suzobhita vakSasthaNa vANI (kaDayatuDiyayabhiya suyA) utt| mane truTitothI stabdha lulabhovANA ( saMgatakuMDalamaTTagaMDayala pra0 100 zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #808 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUce pIThadhAriNo vicitrahastAbharaNaH, vicitramAlAmaulimukuTAH, kalyANakapravaravatraparihitAH, kalyANakAvaramAlyAnule enadharAH, bhAsvarabondayaH, pralambavanavanamAlAdharAH, divyena varNana, divyena gandhena, divena sparzana, divyena saMhananena, divyena saMsthAnena, divyayA RddhayA, divyayAdhutyA, divyayA prabhayA, divyayA chAyayA, divyena arciSAH, divyena tejasA, divyayA lezyayA dazadizaH udyotayantaH, prabhAsayantaste khalu tatra sveSAm speSAm asaMkhyeya karane vAle (vicittahatyAbharaNA) hAthoM meM vicitra bhUSaNa pahanane vAle (vicittamAlAmaulI) vicitra mAlA vAle mukuTa ke dhAraka (kallANaga pavaravasthaparihiyA) kAlyANakArI uttama vastra pahane hue (kallANagapavaramallANulevaNadharA) kalyANakara mAlA evaM anulepana ko dhAraNa karane vAle (bhAsuraboMdI) dedIpyamAna zarIra vAle (palaMbavaNamAladharA) lambI vanamAlA pahanane vAle (divveNaM vaNNeNaM) divya varNa se (divveNaM gaMdheNaM) divya gaMdha se (divveNaM phAseNaM) divya sparza se (divveNaM saMghayaNeNaM) divyaNaM saMhanana se (diveNaM saMThANeNaM) divya saMsthAna se (divvAe iDDIe) divya Rddhi se (divvAe juIe) divya dyuti se (divvAe pabhAe) divya prabhA (se divyAe chAyAe) divya kAnti se (divvAe accIe) divya jyoti se (divveNaM teeNaM) divya teja se (divvAe lessAe divya lezyA se (dasa disAo) dazoM dizAoM ko (ujjovemANA) udyotita karate hue (pabhAsemANA) prakAzita karate hue (teNaM) ve (tattha) vahAM kannapIThadhArI) sundara, so tathA sthAne sAta pI8 nAmanA mAbhUSaNAne dhA255 42vAvA (vicittahatthAbharaNA) DAyAmA viyitra bhUSA dhA291 42vA (vicittamAlAmaulI) viyitra mAvA bhuTanA pA24 (kallANagapavaravatthaparihiyA) 48yA 3rI uttama pakha ghA21 42 // (kallANaga pavara mallANulevaNadharA) 4cyA 42 bhAsA tabhanna manukhepanane yA 42vAvANA (bhAsuraboMdI) dIpyamAna zarIravANA (palaMbavaNamAladharA) sabhI vanamANA pAranA(divveNaM vaNNeNaM) hivya vANu thI (divveNaM gaMdheNaM) hivya thI (divveNaM phAseNaM) hivya 25 thI (divveNaM saMghayaNeNaM) divya sananathI () (divveNaM saMThANeNaM) hivya saMsthAnathI (divvAe iDDhIe) divya RddhithI (divvAe juie) hivyatithI (divvAe pabhAe) hivyapramAthI (divvAe chAyAe) divya tithI (divvAe accIe) hivya jyotithI (divveNaM teeNaM) divya tethI (divvAe lessAe) divya vezyAthI (dasa disAo) 6ze mAne (ujjovemANA) zita 42 / / (pabhAsemANA) prayotita 42 // (teNaM) te (tattha) tyai (sANaM sANaM) pAta zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #809 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.21 vAnavyantaradevAnAM sthAnAni 795 bhaumeyanagarAvAsazatasahasrANAm, svasAM svAsAM sAmAnikasAhasrINAm svAsAM svAsAm agramahaSINAm, svAsAM svAsAM parSadAm, sveSAM sveSAm anIkAnAm, sveSAM sveSAm anokAdhipatInAm, svAsAM svAsAm AtmarakSakadevasAhasrINAm, anyeSAzca bahUnAm vAnavyantarANAM devAnAJca devInAm ca AdhipatyaM paurapatyam svAmitvam bhartR tvam mahattarakatvam AjJezvarasenApatyam kArayantaH pAlayanto, (sANaM sANa) apane-apane (bhomejanagarAvAsasayasahassANaM) lAkhoM bhomeya nagarAvAsoM kA (sANaM sANaM sAmANiyasAhassINaM) apaneapane hajAroM sAmAnika devoM ke (sAgaM sANaM aggamahisINa) apanIapanI agramahiSiyoM kA (sANaM sANe parisANaM) apanI-apanI pariSadoM kA (sANaM sANaM aNIyANaM) apane-apane anIkoM kA (sANaM sANaM aNIyAhibaINaM) apane-apane anIkAdhipatiyoM kA (sANaM sANaM AyarakkhadevasAhassINaM) apane-apane hajAroM AtmarakSaka devoM kA (annesiM ca) aura anya (bahUNaM) bahuta se (vANamaMtarANaM devANa ya devINa ya) vANa vyantara devoM aura devIoM kA (Ahe vaccaM) adhipatitva (porevaccaM) agresaratva (sAmittaM) svAmitva (bhahittaM) poSakatva (mahattaragattaM) mukhiyApana (ANAIsarasegAvacca) AjJA-Izvara senApatitva (kAremANA) karAte hue (pAlemANA) pAlana karate hue (mahayAhaya nagIva vAiya taMtItalatAlatuDiyaghaNamuiMgapaDappavAiyaraveNaM) nRtya, gIta aura kuzala vAdakoM dvArA bajAe hue vINA, tala tAla, truTiTa, potapotAnA (bhomejjanagarAvAsasayasayasahassANaM) vA maubheya nArAvAsonA (sANaM sANaM sAmANiyasAhastINa) pAtapAtAnA un| sAmAni vAnA (sANa sANaM aggamahisINaM) pAtapAtAnI sabhApIyAnI (sANaM sANaM parisANa) pAtapAtAnI pariSahonA (sANaM sANaM aNIyANa) pAtapAtAnI manIna (sANa sANaM aNiyAhivaINa) pAtapAtAna manIdhipatiyAnA (sANaM sANa Ayarakakkha devasAhassINa) pAtapAtAnA up| 2mAtma234 hevAnA (annesiMca) mana mIna (bahUNa) ghag (vANamaMtarANa devANa ya devINa ya) pAna0yanta2 heve| bhane hevIyAnA (AhevaccaM) mAthipatitva (paurevaccaM) agresara (sAmitta) svAmitva (bhaTTitta) poSa41 (mahattaragatta) mAovAnA (oNAIsaraseNAvacaM) 2mAjJA-zvara senApatitva (kAremANA) 4211tA (pAlemANA) pAlana 42 // (mahayAhayanagIyavAiyataMtItalatAlatuDiyaghaNamuiMga paDuppavAiyaraveNa) nRtya, gIta bhane zada vA do| pAsa vI, tasa, tad, bhU mAhi pAyonI paninI sA2 (divvAiM bhoga. zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #810 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre mahatA'hatanATayagItavAditatantrItalatAlatruTitaghanamRdaGgapaTuprAditaraveNa divyAn bhogabhogAn bhuJjAnA viharanti ||suu0 21 // TIkA-atha paryAptAparyAptakavAnavyantaradevAnAM svasthAnAdikaM prarUpayitumAha-'kahi NaM bhaMte ! vANamaMtarANaM devAgaM' gautamaH pRcchati-he bhadanta ! kutra khalu-kasmin pradeze vAnavyantarANAM devAnAM 'pajjattApajattANaM' paryAptAparyAptakAnAm 'ThANA paNNattA ?' sthAnAni sthityapekSayA svasthAnAni, prajJaptAni-prarUpitAni santi ? tadeva prakArAntareNa vizadayituM pRcchati- 'kahi NaM bhaMte ! vANamaMtarA devA parivasaMti' he bhadanta ! kutra khalu-kasmin sthale, vAnavyantarA devAH parivasanti ? bhagavAn uttarayati-'goyamA !' he gautama ! 'imIse rayagappabhAe puDhavIe' asyAH ratnaprabhAyAH pRthivyAH 'rayaNAmayassa kaMDassa' ratnamayasya kANDasya-upari sannihitabhAgasya 'joyaNasahassabAhallassa' yojanasahastrabAhalyasya-sahasrayojanavistArasya 'uvariM' upari UbhAge 'egaM joyaNasayaM ogAhittA' ekaM yojanazatam avagAhya-pravezaM kRtvA 'hiTThA vi eka joyaNamRdaMga Adi vAdyoM kI mahAna dhvani ke sAtha (divAiM bhogabhogAI) divya bhogopabhoga ko (bhujamANA) bhogate hue (viharaMti) rahate haiN|||21|| TIkArtha-aba paryApta aura aparyApta vAnavyantara devoM ke sthAna Adi kI prarUpaNA kI jAtI hai____ gautama svAmI prazna karate haiM-bhagavan ! paryApta tathA aparyApta vANavyantara devoM ke svasthAna kahAM kahe gae haiM ? yahI prazna prakArAntara se karate haiM-bhagavan ! vANavyantara deva kisa sthAna meM nivAsa karate haiM ? bhagavAn ne uttara diyA-he gautama ! isa ratnaprabhA pRthivI ke sabase Upara ke ratnamaya kANDa ke, jisakA vistAra eka hajAra yojana hai, Upara se eka sau yojana praveza karake aura nIce ke bhI eka sau yojana bhogAI) hivya sAgapA (muMjamANA) patA (viharaMti) 27 cha / sU. 21 // TIkArtha -have paryApta ane aparyApta vAnavyaMtara devenA sthAna AdinI prarUpaNa karAya che. zrI gautamasvAmI prazna kare che-bhagavan! paryApta tathA aparyApta vAnavyantara denA svasthAna kayAM kahevAyelAM che ? tene ja prakArAntare kahe chebhagavan! vAnavyantara deva kayA sthAnamAM nivAsa kare che? zrIbhagavAne uttara Ape -he gautama ! A ratnaprabhA pRthvInA badhAthI uparanA ratnamaya kAMDanA ke jene vistAra eka hajAra ejana che, UparathI zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #811 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.21 vAnavyantaradevAnAM sthAnAni 797 sayaM vajjittA' adhazcApi-adhobhAge'pi ekaM yojanazataM varjayitvA 'majhe aTThasu joyaNasaesu' madhye madhyabhAge aSTasu yojanazateSu aSTazatayojaneSu ityarthaH, 'ettha NaM' atra khalu-upayuktasthale 'vANamaMtarANaM devANaM ' vAnavyantarANAm devAnAm 'tiriyamasaMkhejjA' tiryag asaMkhyeyAni-asaMkhyAtayojanaparyantam 'bhomejjanagarAvAsasayasahassA' bhaumeyanagarAvAsazata sahasrANi-bhUmigRhatulyalakSanagarAvAsAH 'bhavaMtIti makkhAyaM' bhavanti ityAkhyAtam mayA mahAvIreNa, anyaizcatIrthakRdbhiH 'te NaM-bhomejjA NagarA' tAni khalu-uparyuktAni, bhaumeyAni nagarANi 'bAhiM vaTTA' bahirbhAge, vRttAni-vartulAni 'aMto cauraMsA' antaH-madhyabhAge, caturasrANi-caturastrAkArANi 'ahe pukkharakanniyA saMThAnasaMThiyA' adhaHadhobhAge, puSkarakaNikAsaMsthAnasaMsthitAni-puSkarasya kamalasya, kaNikAunnatasamacitrabindukinI, tasyAH saMsthAnamiva saMsthAnam-AkAravizeSastena saMsthitAni-vyavasthitAni 'ukkinnaMtaraviulagaMbhIrakhAyaphalihA' utkIrNAntaravipulagambhIrakhAtaparikhANi-utkIrNamivotkIrNamatyantaspaSTam, utkIrNamantaraM yAsAM khAtaparikhANAM tA utkIrNAntarAH, utkIrNAntarAH, vipulAH-pracurAH, vistIrNA vA gambhIrAH-atalasparzinyaH khAtaparikhAH yeSAM nagarANAM paritaH santi tAni utkIrNAntaravipulagambhIrakhAtaparikhANi nagarANi ityarthaH, punastAni kIdRzAni santItyAha-'pAgArASTrAlayakavADatoraNapaDiduvAradesabhAgA' prAkArAhAchoDakara madhya ke ATha sau yojanoM meM vANavyantara devoM ke tiI saMta khyAta yojanoM meM lAkhoM bhaumeya arthAt bhUmigRha (bhoyare) ke samAna nagarAvAsa haiM. aisA maiMne tathA anya tIrthaMkaroM ne bhI kahA hai| ve bhaumeya nagara bAhara se golAkAra hai, madhya bhAga meM caukora haiM aura nIce kamala kI kANikA ke AkAra ke haiM / una nagaroM ke cAroM ora pracura yA vistIrNa tathA athAha jala se paripUrNa khAiyAM aura parikhAeM haiM, jinakA antara spaSTa pratIta hotA hai| pratyeya nagara ke eka re jana praveza karIne ane nIcenA eka so janane choDIne madhyanA ATha se ejanamAM vAnavyatara devanA ticcha asaMkhyAta janamAM lAkha bhameya arthAt bhUmigRha (bheMyarA) nA samAna nagarAvAsa che, ema meM tathA anya tIrthakaroe paNa kahyuM che. te bhameya nagara bahArathI gaLAkAra che. madhyabhAgamAM caturasa ane nIce kamaLanI kaNikAnA AkAranA che. te nagaranI cAre bAju vistIrNa tathA athAha nirmala pANIthI bharelI khAIye ane parikhAo che. jemanuM attara spaSTa pratIta hoya che. pratyeka nagaranA prAkAre keTa para aTTAlaka, kapATa, taraNa temaja zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #812 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 798 prajJApanAsUtre lakakapATa toraNapratidvAra dezabhAgAni pratinagaram prAkAreSu pAleSu aTTAlakakapATa toraNapratidvArANi - aTTAlakakapATatoraNapratidvArarUpA ityarthaH, dezabhAgApradezavizeSA yeSu tAni prAkArATTAlakakapATatoraNapratidvAradezabhAgAni tatra - aTTAlakAH - prAkArasyordhvabhAgasthita bhRtyAzrayavizeSAH, kapATAni pratolIdvArasasvadhAni, pratolodvAreSu tIraNAni, pratidvArANi - pradhAnavizAladvArApantarAlavatIna laghudvArANi ityarthaH, 'jaMtasayagdhimusalamusaMDhiparivAriyA' yantrazataghnImuzalaghusaNDhoparivAritAni tatra yantrANi vividhaprakArANi, zataghnyo - mahAyaSTrayaH 'to' iti prasiddhA vA, yAsAM pAtena zataM puruSA hanyante vA ityarthaH, muzalAni - prasiddhAnyeva santi, musaNThyaH - praharaNavizeSAH taiH parivAritAni-parivoSTitAni santi, ataeva - 'aujjhA' ayodhyAni zatrubhiryoddhumazakyAni 'sadA jayA' sadA jayAni, ayodhyatvAdeva sadA-sarvakAlaM jayo yeSu tAni sadA jayAni, 'sadA guttAni' sadA guptAni sadA sarvakAlaM guptAni yoddhRbhiH puruSaiH prAkAroM para aTTAlaka, kapATa, toraNa aura pratidvAra bane hue haiM / prAkAra ke UparI bhAga meM bhRtyavarga ke rahane ke lie bane hue vizeSa prakAra ke sthAna aTTAlaka kahalAte haiN| pratolI dvAroM ke kivADa kapATa kahalAte haiM / pratolI dvAroM para bane hue candaravA samAna toraNa samajhanA cAhie aura pradhAna baDe dvAra ke pAsa jo choTe dvAra hote haiM, unheM pratidvAra kahA gayA hai / ve nagara vividha prakAra ke yaMtroM se, zataghniyoM arthAt mahAyaSTiyoM yA topoM se, jinake dvArA eka hI vAra meM sau puruSoM kA ghAta ho sake, tathA mUzaloM aura musaMDI nAmaka zAstroM se parivRta haiN| isa kAraNa ve ayogya haiM - zatru vahA~ yuddha karane meM samartha nahIM haiM aura isI se ve sadaiva jayazIla haiM / ve sadA yoddhAoM aura zastroM se rakSita haiM, w pratidvAra banelA haiAya che. prAkAranA UparanA bhAgamAM sevaka vargone rahevA mATe anAvelA vizeSa prakAranA sthAna aTTAlaka kahevAya che. pratAlI dvArAnA kamADa kapATa kahevAya che. pratAlI dvAra upara anelA (candaravA) tAraNa samajavAM joIe ane mukhya dvAranI bAjumAM nAnA dvAra hAya che temane pratidvAra kahevAya che. te nagare vividha prakAranA yatrAthI, zaktiyA arthAt tApAthI ke jemane ekaja vakhata phADavAthI sA purUSAne ghAta thAya che. tathA mUzala temaja musaDhI nAmaka zastrothI parivRta che. e kAraNe teo aceAdhya che-zatru tyAM yuddha karavAmAM samartha thatA nathI ane tethIja teo sadaiva jayazIla che, tee sadA yaddhA ane zastrothI rakSita che. kemake badhI bAjuthI parivruta hAvAne lIdhe zatruonA temAM praveza thaI zakatA nathI. adbhuta chaTAvALA aDatAlIsa zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #813 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.21 vAnavyantaradevAnAM sthAnAni 799 praharaNaizca rakSitAni, yoddhRbhiH samantAt pariveSTitatvenAsahamAnAnAM pareSAM kathamapi pravezAsaMbhavAt 'aDayAlakoTThagaraiyA' aSTacatvAriMzatkoSThakaracitAni-aSTacatvAriMzad vibhinnacchaTAkalitAni, koSThakAni - prakoSThAni teSAM racitAni yeSu tAni aSTacatvAriMzatkoSThakaracitAni, 'aDayAlakayavaNamAlA' aSTacatvAriMzatkRtavarNamAlAni-aSTAcatvAriMzadbhedabhinnacchaTAH kRtA vanamAlA yeSu tAni aSTacatvAriMzatkRtavanamAlAni 'khemA' kSemANi duSTajanakRtopadravAzAntirahitAni 'sivA' zivAni - sarvadA maGgalopetAni atatava sarvopadravarahitAni 'kiMkarAmaradaMDoparakkhiyA' kiGkarAmaradaNDoparakSitAni - kiGkarAH sevakabhUtA ye'marA devAstaiH daNDaiH karaNabhUtairuparakSitAni iti kiGkarAmaradaNDoparakSitAni ' lAulloiyamahiyA' lisopaliptamahitAni - liptaM bhUmergomayAdinopalepanam upaliptaM kuDacAnAM seTikAdibhiH saMsRSTIkaraNaM, tAbhyAM mahitAni samarcitAni iva tathA 'gosIsa sarasarattacaMdaNadaddaradinapaMcaMgulitalA' gozIrSa kasara saraktacandana dardaradattapaJcAGgulitalAni, gozIrSeNa - etannAmaka candanena sarasaraktacandanena ca dardareNa - bahulena prasRtakaratalena vA dattAH paJcAGgulayastalA hastakA yeSu tAni iva gozIrSe sarasa raktacandanadardaradattapaJcAGgulitalAni 'uvaciyacaMda NakalasA' upacitacandanakalazAni, upacitAH - saMsthApitAH, candanakalazA:- maGgalyasUcakakuMmbhA yeSu tAni upacitacandanakalazAni, 'caMdaNaghaDa sukayatoraNapaDidubAradesa bhAgA' candanaghaTasukRta toraNapratidvAra dezabhAgAni - candanaghaTai candanakalazaiH sukRtAni samyaktayA kyoMki saba ora se parivRta hone ke kAraNazatruoM kA unameM praveza nahIM ho sakatA / adbhuta chaTA vAle aDatAlIsa koThoM kI racanA se yukta haiM / unameM aDatAlIsa vanamAlAeM banI huI haiM / ve duSTajanoM dvArA kiye jAne vAle upadrava se rahita, sadaiva maMgalamaya tathA kiMkara devoM ke daNDoM se rakSita haiM / lipe-pute hone ke kAraNa atyanta prazasta haiM / unameM gozIrSa evaM lAla candana ke hAtha lage hue haiM jinameM pAMcoM uMgaliyAM ucharI haiM / unameM maMgalasUcaka candana-ghaTa sthApita haiM / unake pratihAra pradezoM meM candana - kalaza ke toraNa zobhAyamAna ho rahe haiM / kAThAnI racanAthI yukata che. temAM aDatAlIsa vanamAlAe banelI hAya che. duSTanAthI karAtA upadraveAthI rahita che. sadaiva moMgalamaya tathA kikara dhruvenA daDAthI surakSita che. li Mpela dhUpela hAvAnA kAraNe atyanta prazasta che. temAM gorAcana ane lAla canhananA thApA paDelA hAya che ke jemAM pAMce AMgaLIcenA bhAga upasI AvelA dekhAya che. temAM maMgala sUcaka cantana ghaTa sthApita hAya che. temanA pratidvAra dezAmAM candana kaLazanA tAraNa zaiAbhAyamAna banI zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #814 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre zobhamAnAni toraNAni pratidvAradezabhAge yeSu tAni candanaghaTasukRta toraNapratidvAradezabhAgAni, eyameva 'AsattosattaviulabaTTayagdhAriyamalladAmakalAvA' AsaktotsitavipulavRttavyAghAritamAlyadAmakalApAni, A-avAG adhastAt bhUmau saktaH AsaktaH, bhUmau saMlagnaH, Urdhva saktaH sambaddhaH, ullocatale upari saMsakta ityarthaH, vipula:-vistIrNaH, vRtaH-vartulAkAraH, vyAghAritaH-pralambito mAlyadAmakalApaH prasUnasak samUho yeSu tAni AsaktosiktavipulavRttavyAdhAritamAlyadAmakalApAni, tathA 'paMcavaNNasarasasurahimukkapuSphapuMjovayArakaliyA' paJcavarNena surabhiNA sugandhena, muktena-kSiptena puSpapuJjasvarUpeNa upacAreNa vinyAsena kalitAni yuktAni iva iti paJcavarNasurabhimuktapuSpapuJjopacArakalitAni, tathA 'kAlAgurupavarakundurukkaturukkadhUvamaghamaghaMtagaMdhuLyAbhirAmA' kAlAgurupravarakunduruSkaturuSkadhUpamaghamaghAyamAnagandhoddhRtAbhirAmANi, tatra-kAlAguruH prasiddho gandhadravyavizeSaH pravaraH zreSThaH, kunduruSkA-cIDA, turuSke-silhake, teSAM dhUpasya maghamaghAyamAnena gandhena uddhRtena itastatazcaturdikSu prasatena, abhirAmANi kamanIyAni, iti kAlAgurupravarakunduruSkaturuSkadhUpamaghamaghAyamAnagandhoddhRtAbhirAmANi, 'sugaMdhavaraMgaMdhiyA' sugandhavaragandhikAni-zobhanA gandhAH yeSAM te sugandhAste ca te varagandhAzca-vAsAH iti mugandhavaragandhAsteSAM gandho'sti eSu iti sugandhavaragandhikAni, ataeva 'gaMdhavaTThibhUyA' gandhivartibhUtAni, saurabhyAtizayena gandhadravya guTikA sadRzAni iti bhAvaH, tathA-'accharagaNasaMghasaMvikinnA' apsarogaNasaGgasaMvikINoni apsaraso gaNAnAM saMvena-samUhena, samyaktayA vikIrNAni-vyAtAni ityapsarogaNasaGghasaMvikIrNAni, 'divyatuDiyasahasaMpaNAiyA' divyatruTita zabdasaMpraNAditAni divyAnAm-apUrvANAm truTitAnAm vINAveNumRdaGgAdivAghavizeSANAM zabdaiH kalakaladhvanibhiH saMpraNAditAni-samyaktayA zrotRjanamanohAritayA prakarSaNa satataM, nAditAni-zabdAyitAni 'paDAgamAlAulAbhirAmA' patAkAmAlAkulAbhirAmANi patAkAyAM sambaddhAni patAkArUpANi vA yAni mAlAkulAni tairabhirAmANi ramaNIyAni 'savvarayaNAmayA' sarvaratnamayAni-sarvAtmanA Upara se nIce taka laTakatI huI, vistIrNa aura golAkAra mAlAoM ke samUha suzobhita hote haiN| pAMca varSoM ke sarasa evaM sugaMdhayukta puSpoM ke samUha ke upacAra se yukta haiM / ina sthAnoM meM bahusaMkhyaka vAna-vyantara deva nivAsa karate haiN| rahe che. UparathI nIce sudhI laTakatI vistIrNa ane gaLAkAra mALAonA samUhathI suzobhita hoya che. pAMca raMganA sarasa temaja sugaMdhayukata puSpanA samaha vikharAyelA hoya che. A sthAnamAM vanavyaMtara deva nivAsa kare che. zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #815 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU 21 vAnavyantaradevAnAM sthAnAni 801 kAtsyena, na tu ekabhAgena ratnamayAni samastaratnamayAni ityarthaH, 'acchA' acchA ni sphaTikAdatinirmalAni, 'saNhA' zlakSNAni-cikkaNapudgala skandhavinirmitA 'laNhAni' masRNAni, atyanta komalAni, masaNavAcako dezIyo laNhaH zabdaH, 'ghaTTA' ghRSTAni-pASANAdi mUrtivat tIkSNazANAdinA ghRSTAnIva 'mahAni' mRSTAni, komalazANena prastArapratimeva mrakSitAni, ata eva 'nIrayA' nIrajAMsisvAbhAvika rajorAhityena 'nimmalA' nirmalAni atisvacchAni AgantukamalavarjitatvAt 'nippaMkA' niSpaGkAni-paGkarahitAni niSkalaGkAni ityarthaH 'nikkaMkaDacchAyA' niSkaGkaTacchAyAni niSkaGkaTAH kavacarahitA, AvaraNavarjitA ityarthaH, chAyA kAntiryeSAM tAni niSkaGkaTacchAyAni nirAvaraNakAntiyuktAni 'sappahA' saprabhANi, svAbhAvikatayA prabhAyuktAni 'sassiriyA' sazrIkANizriyA-lakSmyA zobhayA, sahitAni yuktAni iti sazrIkANi, smriiiyaa| 'samarIcikAni-marIcibhiH kiraNaiH sahitAni bahiHprasRtakiraNasamU hAni 'saujjoyA' sodyotAni bAhyavastusamudAyapravAzakaprakAzayuktAni'pAsAiyA' prasAdIyAni-prasAdAya AnandAya hitAni prAsAdIyAni, svAntAnandasandohajanakAni ityarthaH, prAsAdikAni vA, 'darisaNijjA' darzanIyAni paramaramaNIyatayA darzanayogyAni 'abhirUpA' abhirUpANi, atyantakamanIyAni, 'paDirUvA' pratirUpANi-atyanta-sundarANi pratikSaNa nava nava rUpasampannAni santi ityarthaH 'ettha NaM' atra khalu- uparyuktasthaleSu 'vANamaMtarANaM devANaM' vAnavyantarANAM devAnAm 'pajjattApajjattANaM' paryAptAparyAptakAnAm 'ThANA paNNattA' sthAnAni-sthityapekSayA svasthAnAni, prajJaptAni-prarUpitAni santi, 'tisu vi loyassa asaMkhejjaibhAge' triSvapi svasthAnopapAtasamudghAtarUpeSu triSvapi sthAneSu viSaye lokasya asaMkhyeyatamo bhAgo vaktavyaH, 'tattha NaM bahave vANamaMtarA devA parivati' tatra khalu-upayuktasthAneSu, bahavo vAnavyantarA devAH parivasanti, 'taM jahA' tadyathA 'pisAyA' pizAcAH 1, 'bhUyA' bhUtAH2, 'jakkhA' yakSAH: 3, 'rakkhasA' rAkSasA :4, 'kiMnarA' kinnarAH 5, 'kiMpurisA' kimpu. ruSAH, 6, 'bhuyagavaiNo' bhujagapatayaH, 'mahAkAyA' mahAkAyAH mahoragAH 7 ve vAna-vyantara deva isa prakAra haiM-(1) pizAca (2) bhUta (3) yakSa (4) rAkSaza (5) kinnara (6) kimpuruSa, (7) bhujagapati mahAkAya mahoraga aura (8) gandharva / ye deva atyanta kuzala gandharva jAti ke te vAnavyanta2 heva // 4 // 2 // cha-(1) piAya (2) bhUta (4) yakSa (4) 2rAkSasa (5) 2 (6) Yi35 (7) supati mAya bhddaa2|| mane (8) gandharva. A deve atyanta kuzaLa gadhava jAtinA devenA gItamAM anu pra0 101 zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #816 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 802 prajJApanAsUtre 'gaMdhavagaNA' gandharvagaNAzca-gandharvasamUhAH, kiMviziSTAste ityAha-'niuNagaMdhavvagIraiNo' nipuNagandharvagItaratayaH, nipuNAnAm-atyanta kauzalayuktAnAm, gandharvANAm gandharvajAtIya devAnAm yad gItaM-gAnaM, tatra rati ranurAgo yeSAM te nipuNagandharvagItaratayaH, ete ca vyantarANAM mUla bhedA aSTau vartante, athA'vAntarabhedAn aSTau pradarzayitumAha-'aNavanniya- paNavanniya isivAiya bhUyavAiya kaMdiya mahAkaMdiyAya' aNapaNika, 1, paNapannika 2, RSivAdita 3, bhUtavAdita 4, skandika 5, mahAskandikAzca 6, 'kuhaMDapayaMgadevA' kUSmANDapataGgavevAH 8, ete SoDazA pi vyantaradevAH kathaM bhUtA ityAha-'caMcalacalacavacittakIlaNadavappiyA' cazcalacalacapalacittakrIDanadravapriyAH, caJcalA- avyavasthitacetasaH, tathA cala. capalam-atizayacapalaM citte krIDanaM ramaNam, dravaH parihAsazca priyo yeSAM te caJcalacalacapalacittakrIDanadravapriyAH, tathA 'gahirahasiyagIyaNaccaNaraI gambhIrahasitagItanartanaratayaH, gambhIreSu hasitagItanartaneSu ratiryeSAM te gambhIra hasitagItanartanaratayaH, vilAsapriyA ityartha tathA 'vaNamAlA melamauDa kuMDalasacchaMdaviubdhiyAbharaNacArubhUsaNadharA' vanamAlApIDamukuTakuNDalasvacchanda vikurvitAbharaNacAru bhUsaNadharAHvanamAlA rUpaiH-AmelamukuTakuNDalaiH, svacchandapikRrvitAbharaNaizca- yathecchavaikriyalabdhiniSpAditAlaGkaraNairityarthaH, cArubhUSaNam maNDanam dharantIti vanamAlApIDamudevoM ke gItoM meM anurAgI hote haiM / ye vyantara devoM ke ATha mUla bheda haiM / aba inake avAntara bheda dikhalAne ke lie kahate haiM-(1) aNaparNika (2) paNaparNika (3) RSivAdita (4) bhUtavAdita (5) skandika (6) mahArakandika (7) kUSmANDa aura (8) pataMgadeva / ye solaha prakAra ke vyantara deva kisa prakAra ke haiM ? yaha prarUpaNa karate haiM-ye vAnavyantara deva caMcala arthAt avyavasthita citta vAle tathA atizaya capala krIDA evaM parihAsa ke premI hote haiN| gaMbhIra hAsya, gIta aura nRtya kI ruci vAle hote haiM / vanamAlA, kalaMgI, muguTa, kuNDala tathA yatheSTa vikriyAlabdhi dvArA banAye hue alaMkAroM se vibhUSita rahate rAgI hoya che. A vyantara devenA ATha mULa bheda che. have temanA avAntara le 4AvAne bhATe 4 cha:-(1) mA 4 (2) pazupANu (3) 3SivAhita (4) bhUtavAhita (5) 2464 (6) bha n6i4 (7) bhAMDa (8) 5ta he 2 // sela jAtanA vyantara deva kevA che ? tenuM prarUpaNa kare che-A vAna vyatra deva caMcala arthAt avyavasthita cittavALA tathA atizaya capala krIDA temaja parihAsanA premI hoya che. gaMbhIra hAsya, gIta ane nRtyanI rUcivALA hoya che. vanamALA, kalagI, mugaTa, kuMDaLa tathA yatheSTa vikiyA labdhi dvArA banAvelA zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #817 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.21 vAnavyantaradevAnAM sthAnAni 803 " kuTakuNDalasvacchanda vikurvitAbharaNacArubhUSaNadharAH atra AmelazabdaH ApIDarUpazirobhUSaNavAcako bodhyaH tathA 'savvouyasurabhikusuma suraiyapalaM basohaMtakaMtavihasaMtacittavaNamAlara iyavacchA' sarvartuka surabhikusumasura citapralambazobhamAnakAntavikasaccitravanamAlAracitavakSasaH, sarvartukaiH sarvaRtubhAvibhiH surabhikusumaiH sugandhipuSpaiH suracitA - samyak sampAditA, pralambA - lambAyamAnA, zobhamAnA, kAntA - kamanIyA, vikasantI - praphullatvaM prApnuvatI. malAnirahita puSpamayItyarthaH, citrA - nAnAprakArikA vanamAlA racitA - sthApitA, vakSasi - uraHsthale yaiste sarvartuka surabhikusumasuracita pralamba zobhamAna kAntavikasaccitravanamAlAracitavakSasaH 'kAmakAmA' kAmakAmAH, kAmena svecchAnusAraM kAmo viSaya sevanaM yeSAM te kAmakAmAH, yathecchakAmA ityarthaH, kAmagamA vA kAmaM - svecchayA gamo yeSAM te kAmagamAH svecchAcAriNa iti tadarthaH, 'kAmarUvadehadhArI' kAmarUpadehadhAriNaH, kAmaM - svecchAnusAraM rUpaM yeSAM te kAmarUpAste ca te dehAceti kAmarUpa dehAstAn dharantItyevaM zIlA iti kAmarUpadehadhAriNaH svacchandavaikriya vividharUpadhAriNa ityAzayaH, tathA 'NANAvivaNNarA gavaravatthalalaMtacittacillalaganiyaMtraNA' nAnAvidhavarNarAgavaravastracitracillalaganivasanAH, nAnAvidhaiH - vividhaprakArakaiH varNaiH rAgo raktatA yeSAM tAni nAnAvidhavarNarAgANi varANi zreSThAni citrANi - vividhAni AzcaryakArakANi vA cillalagAni bhAsamAnAni vastrANi, nivasanaM - pari haiN| yahAM 'Amela' zabda 'ApIDa' arthAt eka prakAra ke zira ke AbhUSaNa kA vAcaka hai, jise bola cAla kI bhASA meM kalagI yA kalaMgI kahate haiM / unake vakSasthala para samasta RtuoM ke suraMdhita puSpoM dvArA surakSita, lambI, zobhAyamAna kamanIya, khilatI huI aura vicitra vanamAlA hotI hai / ve yatheccha viSaya sevana karate haiM, yatheccha gamana karate haiM, aura icchAnusAra banAye hue rUpa vAle deha ke dhAraka hote haiM / arthAt vikriyA labdhi kA prayoga karake jaisA cAhate haiM, vaisA hI rUpa banA lete haiM / ve jina vastroM kA paridhAna karate haiM ve , ala kArAthI vibhUSita rahe che. ahI' 'Amela, zabda ApIDa, arthAt eka jAtanA mAthAnA AbhUSaNanA vAcaka che. jene melacAlanI bhASAmAM kalagI ke kulagI kahe che. temanA vakSasthaLa para samasta RtuenA sugandhita puSpA dvArA suracita, lAMkhI zeAbhAyamAna, kamanIya, khilatI ane vicitra vanamALA hAya che. teo yatheccha viSaya sevana kare che yathecchagamana kare che. ane icchAnu sAra racelA rUpavALA dehane dhAraNa kare che. arthAt vikriyA labdhinA prayAga karIne jevAM ja cAhe che tevAMja rUpa banAve che. teo je vastrone pahere che zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #818 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 804 prajJApanAsUtre dhAnaM ca yeSAM te nAnAvidhavarNarAgavaravastracitracillalaganivasanAH, tatra cillalaga zabdo bhAsamAnArthako dezIyo vartate, tathA-'vivihadesinevatthagahiyavesA' vividhadezIyanepathyagRhItaveSAH, vividhai- nAnAprakArakaiH dezIyanepathyaiH, gRhIta:svIkRtaH, veSo yaiste vividha dezIyanepathyagRhItaveSAH, tathA 'pamuiyakaMdappakalahakelikolAhalappiyA' pramuditakandarpakalahakelikolAhalapriyAH, pramuditAzca-svAtAtyantAnandAste kandarpakalahakelikolAhalapriyAzceti pramuditakandarpakalahakelikolAhalapriyAH, tatra kandarpaH-madanoddIpakaM vacanaM hAvabhAvAdi ceSTA ca kalahaHpraNayakalaharUpaH kRtrimakopaH keliH parihAsaH, kolAhala:-kalakalaravaH te miyA yeSAM te kandarpakalahakelikolAhalapriyAH, 'hAsabola bahulA' hAsabolabahulAH, hAsabolau bahulau-atipracurau yeSAM te hAsabolabahulAH, tatra bola:-kolAhalarUpobodhyaH, tathA 'asimudgarasattikuMtahatthA' asimudgarazaktikuntahastA:-asimudgarazaktikuntA haste yeSAM te asimudgarazaktikuntahastAH, tatra-asi:khaDgakRpANAdiH, mudgaraH- prasiddhaH, zaktiH-AyudhavizeSaH, kuntaH- bhallakaH, vakrAGkazayuktAyudhavizeSasteSAM dvandvasamAsAnantaraM hastapadena saha bahuvrIhiH kartavyaH, tathA 'aNegamaNirayaNavivihanijjuttavicittaciMdhagayA' anekamaNiratnavividhaniyuvividha raMgoM vAle, zreSTha, citra vicitra aura camakate hue hote haiM / yahAM 'cillalaga' zabda dezIya hai jisakA artha hai-'bhAsamAna' unakI veSa bhUSA vividha dezoM kI hotI hai / ve sadA prasanna rahate haiM tathA kandarpa, kalaha, keli evaM kolAhala ke premI hote haiM / yahAM kandarpa kA artha kAmottejanakA vacana tathA hAva-bhAva ceSTA samajhanA cAhie / kalaha kA abhiprAya hai praNaya-kalaha yA banAvaTI kopa / keli arthAt hAsya vinoda tathA kolAhala arthAt kalakalarala / unameM hAsya aura kolAhala kI pracuratA hotI hai / unake hAthoM meM asi (khaDga, kRpANa Adi) mudgara, zakti nAmaka zastra aura bhAlA rahatA hai / ve aneka prakAra te vividha raMgavALA, zreSTha, citra vicitra ane camakadAra hoya che. ahIM cillalaga zabda dezI che. jene artha che. bhAsamAna temanI veSabhUSA vividha dezanI hoya che. teo sadA prasanna rahe che. tathA kandapa, kalaha, keli temaja kelAhalanA premI hoya che. ahIM kandapane artha che kAmettejaka vacana tathA hAvabhAva ceSTA vigere kalahane abhiprAya che prema kalaha agara banAvaTI phodha. 4i arthAt hAsya vinoda tathA ke lAhala arthAt kala kala zabda. teomAM hAsya ane kalAhalanI pracuratA hoya che, temanA hAthamAM asi, (khaDUga kRpALu Adi) madugara, zakti nAmanuM zastra ane mALA hoya che. teo aneka prakAranA zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #819 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.21 vAnatryantaradevAnAM sthAnAni 905 vicitracihnagatAH, aneke maNayacandrakAntAdayaH, ratnAni karketanAdIni anekaivividhaiH maNiratnaiH, vividham- anekaprakArakaM niyuktAni vicitrANi nAnAprakArakANi cihnAni gatAni sthitAni yeSAM te aneka maNiratnavividhaniyuktavicitracihnagatAH, 'mahar3iyA' maharddhikAH, 'mahajjuiyA' mahAdyutikAH, 'mahAyasA ' mahAyazasaH' 'mahAbalA' mahAbalAH, 'mahAnubhAgA' mahAnubhAgAH, 'mahAsokkhA' mahAsaukhyAH, 'hAravirAiyavacchA' hAravirAjitavakSasaH, hAreNa muktAhArAdinA vizeSeNa rAjitaM - bhUSitaM dedIpyamAnaM vA vakSaH - uraH sthalaM yeSAM te hAravirAjitavakSasaH, 'kaDayatuDiyathaMbhiyanuyA' kaTakatruTitastammitabhujAH, kaTakena valayarUpakarabhUSa " na truTitena bAhubhUSaNena ca stambhitau pratibaddhau bhujo yeSAM te kaTakatruTitastambhitabhujAH, 'aMgayakuMDa lamaTTagaMDayalakanna pIDhadhArI' aGgadaNDakulamRSTagaNDasvakarNapIThadhAriNaH aGgadAni - bAhumUlAbharaNa vizeSarUpANi kuNDale karNabhUSaNa vizeSarUpe tathA mRSTe gaNDastale kapolapAlI yaisvAni mRSTagaNDastalAni tathAvidhAni karNapIThAni karNAbharaNavizeSarUpANi dhArayantItyevaM zIlA aGgadakuNDalapRSTagaNDastalakarNapIThadhAriNaH, tathA vicitta hatthAmaraNA' vicitrahastAbharaNAH, vicitrANi nAnAprarakANi hastAbharaNAni karabhUSaNAni yeSAM te vicitrahastAbharaNAH, tathaiva 'vicittamAlAmaulimauDA' vicitramAlAmaulimukuTAH, vicitrA nAnAvarNAH, mAlA - puSpasraka molau - zirasi mukuTaM ke candrakAnta Adi maNiyoM tathA karketana Adi ratnoM ke vividha prakAra ke bane hue cihnoM se yukta hote haiM / mahAn Rddhi ke dhAraka, mahAn dyutimAn mahAn yazasvI, mahAn balazAlI, mahAprabhAvopeta aura mahAn sukha se yukta hote haiM / unakA vakSasthala motiyoM Adi hAra se suzobhita hotA hai / unakI bhujAeM kar3oM se tathA truTita nAmaka bAhu-bhUSaNa se stabdha rahatI haiM / aMgada, kuMDala tathA gaNDasthala para ragaDane vAle karNapITha nAraka AbhUSaNa ke dhAraka hote haiN| unake hAthoM meM adbhuta AbharaNa hote haiM / unake mastaka para vicitra mAlA candrakAnta Adi maNiyA tathA kaketana Adi ratnAnA vividha prakAranA anelA cihnothI yukta heAya che. mahAn rUddhinA dhAraka mahAn dyutimAna mahAna yazasvI mahAn khaLazAlI, mahAprabhAveApeta ane mahAn sukhathI yukta hoya che. temanA vakSasthala mAtiyA AdinA hArathI suzobhita heAya che. temanI bhujAe kaDAM tathA truTita nAmanA bAhu bhUSaNathI stabdha rahe che. tee agaDha kuDala tathA ga'DasthaLane sparzItA ka pITha nAmanA AbhUSaNanA dhAraka hoya che. temanA hAtheAmAM adUbhUta AbharaNu hAya che. temanA mastaka para vicitra mALA ane zrI prajJApanA sUtra : 1 " Page #820 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 806 prajJApanAsUtre ca yeSAM te vicitramAlAmaulimukuTA, licitramAlAmaulayo vA, vicitrA mAlA. maulau mastake yeSAM te tathAvidhA iti tadarthaH, 'kallANagapavaravatthaparihiyA' kalyANakapravaravastraparihitAH, kalyANakaM-kalyANakAri, pravara-zreSTha, vastraM parihitaM yaiste kalyANakapravaravastraparihitAH tathA 'kallANagapavaramallANulevaNadharA' kalyANakapravaramAlyAnulepanadharA:-kalyANaka-kalyANajanakaM, pravaraM zreSThaM, mAlyaM puSpastra nam, anulepanazca dharantItikalyANakapravaramAlyAnulepanadharAH, 'bhAsuraboMdI' -bhAsvarabondayaH, bhAsvarA:-dedIpyamAnAH, bondayaH-zarIrANi yeSAM te bhAsvarabodanyaH, 'palaMbavaNamAladharA' pralambavanamAlAdharAH pralambA vanamAlA dharantItipralambavanamAlAdharAH santaH, 'divveNaM vaNNeNaM' divyena-apUrveNa, varNena-rUpeNa 'divveNaM gaMdheNaM' divyena gandhena 'divveNaM phAseNaM' divyena sparzana, 'divveNaM saMghayaNeNaM' divyena saMhananena-asthiracanAvizeSeNa saMhanane nevetyarthaH na tu sAkSAt devAnAM saMhananAsaMbhavAt 'divveNaM saMThANeNaM' divyena. saMsthAnena-zarIrAkRtiracanAvizeSeNa, 'divAe iDIe' divyayA RddhayA-vimAnAbharaNAdi sampattyA, 'divvAe juie' divyayA dhutyA, 'divvAe-pabhAe' divyayA prabhayAnagarAvAsagatayA 'divvAe chAyAe' divyayA chAyayA-kAntyA samudAyazobhayA 'divyAe accIe' divyena arciSA, zarIravartimaNiratnAditejasA, 'diveNaM teeNaM' divyena tejasA-zarIraprabhaveNa, divbAe lesAe' divyayA lezyayA aura mukuTa hotA hai / ve kalyANakArI aura zreSTha vastroM kA paridhAna karate haiN| kalyANakara tathA uttama mAlA aura anulepana ke dhAraka hote haiM / unakA zarIra dedIpyamAna hotA hai| ve lambI laTakatI huI vanamAlA ko dhAraNa karate haiN| apane divya-apUrva varNa se, divya gaMdha se, divya sparza se, divya saMhanana se, divya saMsthAna se, divya Rddhi se, divya dyuti se, divya nagarAvAsa saMbaMdhI prabhA se, divya kAnti se, zarIra para dhAraNa kie hue maNi-ratna Adi ke divya teja se, divya zArIrika teja se aura divya lezyA arthAt zarIrika mugaTa heAya che. teo kalyANakArI ane zreSTha vastronuM paridhAna kare che. kalyANa kara tathA uttama mALA ane anulapananA dhAraka hoya che. temanA zarIra dedIyamAna hoya che. teo lAMbI laTakatI vanamAlA dhAraNa kare che. pitAnA divya apUrva varNathI divya gaMdhathI, divya sparzathI. divya saMhananathI. divya saMsthAnathI divya rUddhithI divya zutithI. divya nagarAvAsa sambandhI prabhAthI, divya kAntithI zarIra para dhAraNa karela maNiratna AdinA divya tejathI divya zArIrika tejathI ane divya lezyA arthAt zArIrika sundaratAthI daze dizAone prakAzita karatA zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #821 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.21 vAnavyantaradevAnAM sthAnAni zarIravarNasundaratayA 'dasa disAo' dazadizaH, 'ujjovemANA' udadyotayantaHprakAzayantaH, 'pabhAsemANA' prabhAsayantaH - zobhayantaH, 'teNaM tattha' te khalupUrvoktA :- vAnavyantarAH, tatra - uparyukta svasthAneSu 'sANaM sANaM' sveSAM sveSAm - AtmIyAtmIyAnAM 'asaMkhejjabhau mejjanagarAvAsa saya saharasANaM' asaMkhyeyabhaumeyanagarAvAsazatasahasrANAm ' sANaM sANaM' svAsAM svAsAm ' sAmANiyasAhassINaM' sAmAnikasAhasrINAm, 'sANaM sANaM' sveSAM sveSAm 'aNIyANaM' anIkAnAm sainyAnAm ' sANaM sANaM' sveSAM sveSAm 'aNIyAhivaINaM' anIkAdhipatInAm 'sANaM sANaM' svAsAM svAsAm ' AyaravakhadevasA harasINa' AtmarakSaka devasAhasrINAm 'annesiMcabahUNaM' anyeSAJca bahanAm 'vANamaMtarANaM' vAnavyantarANAM devazaNaya' devAnAJca 'devINaya' devInAzca 'Ahebacca' Adhipatyam, adhipateH karma Adhipatyam - rakSaNam 'porevaccaM ' paurapatyam, purapateH karma paurapatyam, sameSAmAtmIyAnAmagra netRtvam, bharaNapoSaNa tattvam, 'mahattaragata' mahattara katvam, mahattaratvamityarthaH, 'ANA IsaraseNA vacca' AjJezvarasenApatyam, AjJayA IzvaraH AjJezvaraH, senAyAH patiH senApatiH, AjJezvarazvAsau senApatizceti AjJezvarasenApatistasya karma AjJezvara senApatyam, svasva sainyamprati apUrvamAjJApradhAnatvamityarthaH, 'kAremANA' kArayantaH, anyairniyukta karmacArivargaiH sampAdayantaH ' pAlemANA' pAlayantaH svayameva saMrakSantaH, 'mahayAhaya naTTagIyavAisataMtItalatA la sundaratA se dazoM dizAoM ko prakAzita karate hue, zobhita karate hue ve vAna-vyantara deva uparyukta sthAnoM haiM, apane-apane lAkhoM bhaumeya nagarAvAsoM kA apane-apane hajAroM sAmAnika devoM kA, apanI-apanI agramahiSiyoM kA, apanI-apanI pariSadoM kA apane - apane anIkoM kA apane-apane anIkAdhipatiyoM kA apane-apane sahasroM AtmarakSaka devoM tathA anya vahusaMkhyaka vAna - vyantara devoM evaM deviyoM kA Adhipatya, agresaratva, svAmitva, poSakatva, mahattaratva AjJA ke dvArA Izvaratva tathA senApatitva karavAte hue, svayaM unakA saMrakSaNa karate hue, nirantara hone vAle nATya, gIta, kuzala vAdaka zAlita karatA te vAnabhyantara deva uparyukta sthAnAmAM, potapotAnA lAkhA bhaumeya nagarAvAsAnA, potapotAnA hajArA sAmAnika devAnA, potapeAtAnI agra mahiSicAnA, potapotAnI pariSadyonA, potapAnI anIkAnA, potapotAnA anI kAdhipatiyAnA, potapotAnA hajAro AtmarakSaka deveAnA tathA anya ahusaMkhyaka vAnabhyantara devA temaja daiviyAnA Adhipatya, agresaratva, svAmitva poSakatva, mahattaratva, AjJA dvArA izvarava tathA senApatitva karAvatA, svaya' temanu zrI prajJApanA sUtra : 1 807 Page #822 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 808 , tuDiyaghaNamuIM gapaDuppavAiyara veNaM' mahatA'hatanATayagItavAditatantrItalatAlatruTitadhanamRdaGgapaTupravAditaraveNa mahatA - vizAlena raveNa ityagreNAnvayaH kIdRzena te netyAha- ahatAni avyAhatAni AkhyAnaka pratibaddhAni vA satatAnubandhIni yAni nATayagItavAditatantrItalatAlatruTitAni yatha ghanamRdaGgaH paTunA puruSeNa pravAditasteSAM raveNa zabdenetyarthaH, tatra nATayaM - nRtyam nartanamityarthaH, gItaM - gAnam, tantrI - vINA, talau karatalau, tAla:- kaMsiyA 'jhAri' iti bhASA prasiddha:, truTitAni vAdyavizeSarUpANi ghanamRdaGgaH - ghanAghana samAnadhvaniH, 'divvAI' divyAn divibhavAn divyAna - apUrvAn ityarthaH, 'bhogabhogAI' bhogabhogAn, bhogAH bhogAH bhogabhogAH tAn zabdarasarUpagandhasparzasrakUcandanavanitA vilAsa parivArAdi sampattikAmabhogAn ityarthaH, 'bhuMjamANA' bhuJjAnAH anubhavantaH, 'viharaMti - Asate ityarthaH // 21 // 9 prajJApanAstre 3 pizAcAdivyantarasthAnAdi vaktavyatAprastAvaH mUlam - kahi NaM bhaMte! pisAyANaM devANaM pajjattApajattANaM ThANA paNNattA ? kahi NaM bhaMte! pisAyA devA parivasaMti ? gomA ! imIse rayaNappabhAe puDhavIe rayaNAmayassa kaMDassa joyaNasahassa bAhallassa uvariM evaM joyaNasayaM ogAhittA, heTrA cegaM joyaNasayaM bajittA majjhe aTTasu joyaNasaesu, ettha NaM pisAyANaM devANaM tiriyamasaMkhejA bhomejanagarAvAsasayasahassA bhavatIti makkhAyaM, teNaM bhomejjanagarA bAhiM vahA jahA ohio bhavaNavaNNao tahA bhANiyavvo jAva paDiruvA, ettha of pisAyANaM devANaM pajjattApajattANaM ThANA paNNattA, tisu vi logassa asaMkhejaibhAge, tattha bahave pisAyA devA dvArA bajAe hue vINA, tala, tAla, truTita, mRdaMga Adi vAdyoM kI dhvani ke sAtha divyAdi bhoga-upabhogoM ko arthAt zabda, rasa, rUpa, gaMdha, sparza, mAlA, candana, vanitAvilAsa, dhana, parivAra, sampatti Adi rUpa kAmabhogoM ko bhogate hue rahate haiM // 21 // zrI prajJApanA sUtra : 1 saMrakSaNa karatAM karatAM nirantara thanArA nATya, gIta, kuzala vagADanArAothI vagADela vINA tala, tAla, truTita, mRDhaMga Adi vAdyonA avAjanA zravaNu sAthe divya bhAga upabhAgAne bhAgavatA thakA rahe che. ! 21 // Page #823 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.22 pizAcadevAnAM sthAnAni 809 parivasaMti, mahiDDiyA jahA ohiyA jAva viharaMti, kAla mahAkAlA ittha duve pisAyiMdA pisAyarAyANo parivasaMti, mahiDiyA mahajjuiyA jAva viharaMti, kahi NaM bhaMte! dAhiNillANaM pisAyANaM devANaM ThANA paNNattA ? kahi NaM bhaMte / dAhiNillA pisAyA devA parivasaMti ? goyamA ! jaMbUdIve dIve maMdarassa pavvayassa dAhiNeNaM imIse rayaNappabhA puDhavIe rayaNAmasta kaMDassa joyaNasahassabAhallassa uvariM evaM joyaNasayaM ogAhittA heTrA cegaM joyaNasayaM vajjittA majjhe aTUsu joyaNasaesa ettha NaM dAhiNillANaM pisAyANaM devANaM tiriyamasaMkhejjA bhomejjanagarAvAlasahassA bhavatIti makkhAyaM, te NaM bhavaNA jahA ohio bhavaNavaNNao tahA bhANiyavvo jAva paDirUvA, ettha NaM dAhiNillANaM pisAyANaM devANaM pajjattApajjattANaM ThANA paNNattA, tisu vi logassa asaMkhejjaibhAge, tattha NaM bahave dAhiNillA pisAyA devA parivasaMti, mahiDiyA jahA ohiyA jAva viharaMti, kAle ettha pisArthide pisAyarAyA parivasai. mahiDie jAva pabhAsemANe, se NaM tattha tiriyamasaMkhejjANaM bhomejjANaM bhomeja nayarAvAsa saya sahassANaM cauNhaM sAmANiyasAhassINaM cauNha ya aggamahisINaM saparivArANaM, tinhaM parisANaM sattaNhaM aNiyANaM sataNhaM aNiyAhi vaINaM solasahaM AyarakkhadevasAhassINaM, annesiM ca bahUNaM dAhiNillANaM vANamaMtarANaM devANa ya devINa ya AhevaccaM jAva viharai, uttarillANaM pucchA, goyamA ! jaheva dAhilANaM vattavyayA taheva uttarillApi, NavaraM maMdarassa pavvayassa uttareNaM mahAkAle, ettha pilAyiMde pisAyarAyA parivasai, jAva viharai, evaM jahA pisAyANaM tahA bhUyANaMpi, jAva gaMdhavvANaM, navaraM iMdesu NANataM pra0 102 zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #824 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 810 prajJApanAsUtre bhANiyavtraM imeNa vihiNA bhUyANaM surUva paDiruvA, jakkhANaM punnabhadda mANibhaddA, rakkhasANaM bhIma mahAbhImA, kinnarANaM kinnara kiMpurisA, kiMpurisANaM sappurisa mahApurisA, mahoragANaM aikAya mahAkAyA, gaMdhavvANaM gIyarai gIyajasA, jAva viharai, kAle ya mahAkAle surUva paDirU va punnabhadde ya / taha ceva mANibhadde bhIme ya tahA mahAbhIme // 141 // kinnara kiMpurise khala sappurise khalu tahA mahApurise / aikAya mahAkAe gIyaraI ceva gIyajase // 142 // kahi NaM bhaMte! aNavanniyANaM devANaM ThANA paNNattA ? kahi NaM bhaMte ! aNavanniyA devA parivasaMti ? goyamA ! imIse rayaNappabhAe puDhavIe rayaNAmayassa kaMDassa joyaNasahassabAhalassa uvariM jAva joyaNasaesu, ettha NaM aNavanniyANaM devANaM tiriyamasaMkhejjA nagarAvAsasahassA bhavatIti makkhAyaM, te NaM jAva paDiruvA, ettha NaM aNavanniyANaM devANaM ThANA, uvavAeNaM loyassa asaMkhejjaibhAge, samugdhAeNaM loyassa asaMkhejjaibhAge, saTTANeNaM loyassa asaMkhejjaibhAge, tastha NaM bahave aNavaNiyA devA parivasaMti mahiDDiyA jahA pisAyA jAva viharaMti, sannihiyasAmANA ittha duve aNavaNidA aNavanniyakumArarAyANo parivasaMti, mahiDDiyA, evaM jahA kAla mahAkAlANaM dopahaMpi dAhiNillANaM uttarillANa ya bhaNiyA tahA sannihiya sAmANAnaMpi bhANiyayavvA, saMgahaNIgAhA - aNavanniyaisivAiya bhUyavAiyA ceva / kaMdiya mahAkaMdiya kohaMDA payaMgae ceva // 143 // ime iMdA saMnihiyA sAmANA ghAyavidhAe isiiyisivaale| IsaramahesarA havai suvacche visAle ya // 144 // hAse hAsaraI viyasee ya tahA bhave mahAsee / payae ya payaMgavaI ya neyavvA ANupuvIe || 145 // sU0 22|| zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #825 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.22 pizAca devAnAM sthAnAni 811 chAyA-kutra khalu bhadanta ! pizAcAnAM devAnAM paryAptAparyAptAnAM sthAnAni prajJaptAni ? kutra khalu bhadanta ! pizAcAdevAH parivasaMti ! gautama ! asyAH ratnaprabhAyAH pRthivyAH ratnamayasya kANDasya yojanasahasrabAhalyasya upari ekaM yojanazatam avagAhya, adhazca yojanazataM varjayikhA madhye aSTasu yojanazateSu, atra khalu pizAcAnAM devAnAM tiryag asaMkhyeyAni bhaumeyanagarAvAsazatasahasrANi bhavanti ityAkhyAtam, tAni khalu bhaumeyanagarANi bahivRttAni yathA audhiko pizAca Adi ke sthAna kI vaktavyatA zabdArtha-(kahi NaM bhaMte ! pisAyANaM devANaM pajjattApajjattANaM ThANA paNNattA?) he bhagavan ! paryApta aura aparyAsa pizAca devoM ke sthAna kahAM kahe haiM ? (kahi NaM bhaMte ! pisAyA devA parivasaMti ?) he bhagavan ! pizAca deva kahAM nivAsa karate haiM ? (goyamA) he gautama ! (imIse rayaNappabhAe puDhavIe) isa ratnaprabhA pRthvI ke (rayaNAmayassa kaMDassa joyaNasahassabAhallassa) eka hajAra yojana moTAI vAle ratnamaya kANDa ke (uvari ega joyaNasayaM ogAhittA) Upara se eka sau yojana jAkara (heTThA cegaM joyaNasayaM vajittA) aura nIce eka sau yojana choDakara (majjhe) madhya meM (aTThasu joyaNasaesu) ATha sau yojanoM meM (eltha ga) yahAM (pisAyANaM devANaM) pizAca devoM ke (tiriyaM) tircha (asaMkhejA) asaMkhyAta (bhomejanagarAdhAsasayasahassA) bhUgRha ke samAna lAkhoM nagarAvAsa (bhavaMtIti makkhAyaM) haiM, aisA kahA hai| (te NaM) ve (bhomejanagarA) bhaumeya nagara (bAhiM vahA) bAhara se - pizAca AdinA sthAnanI vaktavyatA zahAtha-(kahi Na bhaMte ! pisAyANaM devANaM pajattApajjattANaM ThANA paNNatA?) sAvan ! paryApta mane 255ryAta pizAya vAnA sthAna yAM yA cha ? (kahiNaM bhaMte ! pisAyA devA parivasaMti ?) mAvan ! piAya have. yA nivAsa 2 cha? (goyamA !) gautama ! (imIse rayaNappabhAe puDhavIe) mA 2tnamA pRthvInA (rayaNAmayassa kaMDassa joyaNasahassabAhallassa) me 12 yauna bhoTawan ratnabhaya 4isnA (uvariM egaM joyaNasayaM ogAhittA) a52 24 so yoganana (heTA cegaM joyaNasayaM vajjittA) mane nIye me se yAtana choDIne (majJa) madhyamAM (adRsu joyaNasaesu) -18 so yonama (etthaNaM) 243 (pisAyANaM devANaM) pi||y devaan| (tiriyaM) timcha (asaMkhejjA) asaNyAta (bhomejjanaga rAvAsasayasahassA) saaNy2s2|| sA nArAvAsa (bhavaMtIti makkhAya) jaya cha sebha yu cha. (teNaM) te (bhomejjanagaNa) nobheyanagara (bAhiM vaTTA) ma.2thI 42 je zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #826 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 812 prajJApanAsUtre bhavanavarNakastathA bhagitavyo yAvat pratirUpANi, atra khalu pizAcAnAM devAnAM paryAptAparyAptAnAM sthAnAni prajJaptAni, triSvapi lokasya asaMkhyeyabhAge, tatra bahavaH pizAcAH devAH parivasaMti, mahaddhikAH, yathA audhikAH yAvad viharanti kAla mahAkAlau atra dvau pizAcendrau pizAcarAjAnau parivasataH, mahaddhiko mahAyutikau yAvad viharataH, kutra khalu bhadanta ! dakSiNAtyAnAM pizAcAnAM devAnAM sthAnAni prajJaptAni ? kutra khalu bhadanta ! dAkSiNAtyAH pizAcAH devAH pari. golAkAra haiM (jahA ohio bhavaNavaNNao tahA bhANiyavyo) jaisA bhavanoM kA samuccaya varNana kahA vaisA inakA bhI kaha lenA cAhie / (jAva) yAvat (paDirUvA) atIva sundara haiN| (ettha NaM) yahAM (pisAyANaM devANaM pajjattApajjattANaM) paryApta aura aparyApta pizAca devoM ke (ThANA) sthAna (paNNattA) kahe haiM (tisu vi logassa asaMkhejjaibhAge) tInoM apekSAoM se ve loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM haiM (tattha) vahAM (bahave) bahuta (pisAyA devA) pizAca deva (parivasaMti) nivAsa karate haiM (mahiDDiyA) mahAn Rddhi ke dhAraka (jahA ohiyA) samuccaya vAnavyantaroM ke varNana ke samAna (jAva) yAvat (viharaMti) rahate haiM (kAlamahAkAlA) kAla aura mahAkAla (ittha) inameM (duve) do (pisAthidA) pizAcoM ke indra (pisAyarAyANo) pizAcoM ke rAjA (parivasaMti) rahate haiM (mahiDiyA mahajjujhyA (jAva viharaMti) mahaddhika, mahAdyutimAna yAvat vicarate haiN| _ (kahiNaM bhaMte ! dAhiNillANaM pisAyANaM devANaM ThANA paNNattA?) (jahA ohio bhavaNa vaNNao tahA bhANiyavyo) 2 apanAnA samunthyayanuna 4ghuchetamI 5 sama se (jAva)(paDirUvA) yAvat matAva sun42 che. (ettha NaM) gaDI (pisAyANaM devANaM pajjattApajjattANaM) payo bhane 255paryApta pizAya hevAnA (ThANA) sthAna (paNNattA) 4i cha (tisu vi logassa asaMkhejjaibhAge) trANe mapekSAmAthI to dAnA masacyAtamA lAmo cha. (tattha) tyA (bahave) gha (pisAyA devA) (pAya he (parivasaMti) nivAsa 42 che (mahiDDhiyA) bhaDAn 3ddhinA pA24 (jahA ohiyA) samudhyayavAna-vya-taronA varNananI samAna (jAva) yAvat (viharaMti) 29 cha (kAlamahAkAlA) 44 bhane bhaDa (ittha) tesomA (duve) me (pisAyiMdA) piyaan| chandra (pisAyarAyaNo) piyAnAta (parikhasaMti) 29 che. (mahiDhiyA mahajjuiyA jAva viharaMti) mahaddhika, mahAtimAna yAvat vicare che (kahi NaM bhaMte ! dAhiNillANaM pisAyANaM devANaM ThANA paNNattA ?) bhagavan zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #827 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.22 pizAcadevAnAM sthAnAni 813 vasanti ? gautama ! jambUdvIpe dvIpe mandarasya parvatasya dakSiNena asyAH ratnaprabhAyAH pRthivyAH ratnamayasya kANDasya yojanasahastrabAhalyasya, upari eka yojanazatamavagAhya, adhazcaikaM yojanazataM varjayitvA madhye aSTasu yojanazateSu, atra khalu dAkSiNAtyAnAM pizAcAnAM devAnAM tiryagU asaMkhyeyAni bhaumeyanagarAvAsasahasrANi bhavanti ityAkhyAtaM, tAni khalu bhavanAni yathA auSiko bhavanavarNakastathA bhaNitavyAni, yAvat pratirUpANi, atra khalu dAkSiNAtyAnAM pizA. he bhagavan ! dakSiNa dizA ke pizAca devoM ke sthAna kahAM haiM ? (kahiNaM bhaMte ! dAhiNillA pisAyA devA parivasaMti ?) he bhagavan ! dakSiNadizA ke pizAca deva kahAM nivAsa karate haiM ? (goyamA !) he gautama ! (jaMbuddIve dIve) jambUdvIpa nAmaka dvIpa meM (maMdarassa pavvayassa) mandara parvata ke (dAhiNeNaM) dakSiNa meM (imIse) isa (rayaNappabhAe puDhavIe) ratnaprabhA pRthvI ke (rayaNAmayassa kaMDassa joyaNasahassavAhallassa) eka hajAra yojana moTe ratnamaya kANDa ke (uvari) Upara (egaM joyaNasaMyaM) eka sau yojana (ogAhittA) avagAhana karake (hehA cegaM joyaNasayaM vajjittA) aura nIce eka sau yojana choDakara (majjhe aTThasu joyaNasaesu) madhya meM ATha sau yojanoM meM (ettha NaM) yahAM (dAhiNillANaM pisAyANaM) dAkSiNAtya pizAca (devANaM) devoM ke (tiriyaM) tircha (asaMkhejjA bhomejjanagarAvAsasahassA) asaMkhya hajAra nagarAvAsa (bhavaMtIti makkhAyaM) haiM, aisA kahA hai (te NaM bhavaNA) ve bhavana (jahA ohiA bhavaNavaNNao tahA bhANiyavyo) jaisA dakSiNa dizAnA piya ThevAnA sthAna yAM yA cha ? (kahiNaM bhaMte ! dAhiNillA pisAyA devA parivasaMti?) bhagavan ! kSiAinA piya he| 4yAM nivAsa 42 cha ? (goyamA !) 3 gautama (jambuddIve dIve) mudI5 nAma dIpamai (maMdarassa pabbayassa) bhan42 5'tanA (dAhiNeNaM) dakSiNamA (imIse) 2. (rayaNappabhAe puDhavIe) 2tnamA pRthvInA (rayaNAmayassa kaMDassa joyaNasahassabAhallassa) 4 2 yApana moTA 2tnamaya isnA (ubari) a52 (egaM joyaNasayaM) me se yona (ogAhittA) 2552||ddn 4rIne (heDhA cegaM joyaNasayaM vajjittA) mane nIye me se yona ne (majjhe advasu joyaNasaesu) madhyamA mAse yonimA (ettha NaM) mI (dAhiNillANaM pisAyANaM) ikSiNAtya (5zAya (devANaM) vAnA (tiriyaM) ti (asaMkhejjA bhomeja nagarAvAsasahassA) AAvi M2nArAvAsa (bhavaMtIti makkhAya) cha, sebha che (te NaM bhavaNA) te sapane (jahA ohio bhavaNavaNNao tahA bhANiyabbo) se sabhu-yaya apanAnu vana yu te / zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #828 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 814 prajJApanAsUtre cAnAM devAnAM paryAptAparyAptAnAM sthAnAni prajJaptAni, triSvapi lokasya asaMkhye. yabhAge, tatra khalu bahavo dAkSiNAtyAH pizAcA devAH parivasanti, mahaddhikAH yathA audhikA yAvad viharanti, kAlaH atra pizAcendraH pizAcarAjaH parivasati, mahaddhiko yAvat prabhAsamAnaH, sa khalu- tatra tiryagaasaMkhyeyAnAM bhaumeyanagarAvAsazatasahasrANAM, catamRNAM sAmAnikasAhasrINAM, catasRNAzca agramahiSINAm, saparivArANAm, timRNAM parSadAM, saptAnAm samuccaya bhavaNa varNana kiyA hai vaisA yahAM kaha lenA cAhie (jAva paDirUvA) yAvat ve atIva sundara haiM (ettha NaM) yahAM (dAhiNillANaM pisAyANaM devANaM pajjattApajattANaM) paryApta aura aparyApta dAkSiNAtya pizAca devoM ke (ThANA paNNattA) sthAna kahe haiM (tisu vi logassa asaMkhejjaibhAge) tInoM apekSAoM se loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM haiM (tattha NaM) vahAM (bahave dAhiNillA pisAyA devA parivasaMti) bahuta-se dAkSiNAtya pizAca deva nivAsa karate haiM / (mahiDiyA) mahardhika (jahA ohiyA) audhika ke samAna (jAva viharaMti) yAvat vicarate haiN| (kAle ettha pisAyiMde pisAyarAyA parivasai) kAla nAmaka pizacoM kA indra, pizAcoM kA rAjA yahAM rahatA hai (mahiDiyA jAva pabhAsemANe) mahaddhika yAvat prakAzita karatA huA (se gaM) vaha (tastha) vahAM (tiriyamasaMkhejjAgaM bhomejjanayarAvAsasayasahassANaM) tircha asaMkhyAta lAkha bhaumeya nagarAvAsoM kA (cauNhaM sAmANiya sAhassINaM) cAra hajAra sAmAnika devoM kA (cauNha ya aggamahimahI 313 (jAva paDirUvA) yAvat atyanta sundara cha mI (dAhiNillANaM ettha NaM pisAyANaM devANaM pajjattApajjattANaM) paryAta bhane aparyApta dakSiNAtya pizAya devAnI (ThANA paNNattA) sthAna hA cha (tisu vi logassa asaMkhejjaibhAge) RNe apekSAmAthI sonA manyAtamA mAgamA cha (tattha NaM) tyA (bahadhe dAhiNillA pisAyA devA parivasaMti) ghAkSiNAtya piyava nivAsa 42 cha (mahiDhiyA) samRddhimAn (jahA ohiyA) bhaupinA samAna (jAva viharaMti) piyare cha (kAle ettha pisAyiMde pisAyarAyA parivasai) 4 nAmanA pizAyanA chandra, pizAyAnI 01 mADI 2 cha (mahiiDhie jAva pabhAsemANe) bhaddhi yAvat prazita 42tA (se Na) te (tattha) tyAM (tiriyamasaMkhejjANaM bhomejjanagarA vAsasayasahassANaM) tira masaNyAta 85 lobheya nArAvAsonA (cauNhaM sAmANiya sAhassINaM) yA2 12 sAmAni vAnI (cauNhaM ya aggamahisINaM) yA2 maabhaDiSIyAnA (saparivArANaM) parivAra sahita (tiNhaM zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #829 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.22 pizAcadevAnAM sthAnAni 815 anIkAnAm saptAnAm anIkAdhipatInAm, SoDazAnAm, AtmarakSayadevasAhasrINAm, anyeSAM ca bahunAM dAkSiNAtyAnAm vAnavyantarANAM devAnAJca devInAzca AdhipatyaM, yAvad viharati, auttarAhANAM pRcchA ? gautama yathaiva dAkSiNAtyAnAM vaktavyatA tathaiva auttarAhANAmapi, navaraM mandarasya parvatasya uttareNa mahAkAlo'tra pizAcendraH pizAcarAjaH parivasati, yAvad viharati, evaM yathA pizAcAnAM tathA sINaM) cAra agramahiSiyoM kA (saparivArANaM) parivAra sahita kA (tiNhaM parisANaM) tIna pariSadoM kA (sattaNhaM aNiyANaM) sAta anIkoM kA (sattaNhaM aNiyAhivaINaM) sAta anIkAdhipatiyoM kA (solasaNhaM AyarakkhadevasAhassINaM) solaha hajAra AtmarakSaka devoM kA (annesiM ca bahaNaM) anya bhI bahuta-se (dAhiNillANaM vANamaMtarANaM devANa ya devINa ya) dakSiNa dizA ke vAna-vyantara devoM aura deviyoM kA (AhevacaM jAva viharai) adhipatitva karatA huA yAvat vicaratA hai| (uttarillANaM pucchA) uttara dizA ke pizAca devoM ke viSaya meM prazna (goyamA) he gautama ! (jaheva dAhiNillANaM vattavyatA taheva uttarillANaM pi) jaisI dakSiNa dizA vAloM kI vaktavyatA vaisI hI uttara dizA vAloM kI bhI vaktavyatA (NavaraM) vizeSa (maMdarassa pavva. yassa uttareNaM) maMdara parvata ke uttara meM (mahAkAle) mahAkAla nAmaka (estha) yahAM (pisAyiMde pisAyarAyA) pizAcoM kA indra, pizAcoM kA rAjA (parivasai) nivAsa karatA hai (jAva viharai) yAvat vicaratA hai (evaM) isa prakAra (jahA) jaisI (pisAyANaM) pizAcoM kA (tahA) parisANaM) RNa pariSahonA (sattaNhaM aNiyANaM) sAta manInA (sattaNhaM aNiyAhivaINaM) sAta manIdhipatiyAnA (solasaNhaM AyarakkhayadevasAhassINaM) soya 902 mAma 224 hevAnA (annesiM ca bahUNaM) wlon urg mA (dAhiNillANaM vANamaMtarANaM devANa ya devIyAya) dakSiNa dizAnA -vyata2 3 / mana heviyonA (AhevaccaM jAva viharai) madhipatitva 42tA thA viyare cha (uttarillANaM pucchA) utta2 hazAnA (525 hevAnA viSayamA prazna (goyamA !) 3 gautama ? (jaheva dAhiNillANaM vattavvayA taheva uttarillANaM pi) 2vI dakSiNa dizAvALAonI vaktavyatA kahI che tevIja uttara dizAvALAonI paNa 1tavyatA cha (navaraM) vizeSa (maMdarassa pavvayassa uttareNaM) ma42 patanI uttaramA (mahAkAle) mh| 48 nAmanA (ettha) sahI (pisAyiMde pisAyarAyA) (pshaay| nandra, pizAyanA 21 (parivasai) nivAsa 42 cha (jAva viharai) yAvata piyare cha (eva) mA 42 (jahA) oma (pisAyANaM) pizAyAnA (tahA) tama zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #830 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre bhUtAnAmapi, yAvad gandharvANAm, navasma indreSu nAnAtvaM bhaNitavyam, anena vidhinA bhUtAnAM surUpapratirUpau, yakSANAM pUrNabhadramANibhadrau, rAkSasAnAM bhImamahAbhImau, kinnarANAM kinnarakiM puruSau, kiMpuruSANAM satpuruSamahApuruSau, mahoragANAm atikAyamahAkAyau, gandharvANAM gItaratigItayazasau yAvad viharataH, kAlazca, mahAkAlaH, surUpaH, pratirUpaH pUrNabhadrazca / tathA caiva mANibhadro bhImazca tathA mahAbhImaH // 141 // kinnaraH kimpuruSaH khalu satpuruSaH khalu tathA mahApuruSaH, astivaisA (bhUyANaM pi jAva gaMdhavANaM) bhUtoM kA bhI yAvat gandharvo kA varNana samajha lenA cAhie (navaraM) vizeSa (iMdesu NANattaM) indroM meM bhinnatA (bhANiyabvaM) kahanA cAhie (imeNa vihiNA) isa vidhi se (bhUyANaM surUva paDirUvA) bhUtoM ke indra surUpa aura pratirUpa (jakkhANaM punnabhadda mANibhaddA) yakSoM ke pUrNabhadra aura mANibhadra (rakkhasANaM bhImamahAbhImA) rAkSasoM ke bhIma aura mahAbhIma (kinnarANaM kinnarakiMpurisA) kinnaroM ke kinnara aura kimpuruSa (kiM purisANaM sappurisa mahApurisA) kimpuruSoM ke satpuruSa aura mahApuruSa (mahoragANaM aikAyamahAkAyA) mahoragoM ke atikAya aura mahAkAya (gaMdhavvANaM gIyaraigIyajasA) gaMdharvo ke gItarati aura gItayaza (jAva viharai) yAvat vicaratA hai| __ (kAle ya) kAla aura (mahAkAle) mahAkAla (surUvapaDirUvapunnabhadde ya) surUpa, pratirUpa aura pUrNabhadra (taha ceva) tathA (mANibhadde) mANibhadra (bhIme ya) bhIma (tahA) aura (mahAbhIme) mahAbhIma // 141 // (kinnarakiMpurise) kinnara aura kimpuruSa (khalu) nizcaya (sappu(bhUyANaMpi jAva gaMdhavvANaM) bhUtAnA 5 yAvat gandharvAnA vana sabha sevA naye (navaraM) vizeSa (iMdesu NANatta) chandromA linnatA (bhANiyavvaM) DIna (imeNa bihiNA) 20 vidhiyI (bhUyANaM surUbapaDirUvA) bhUtAna chandra su35 mane prati35 (jakkhANaM puNyabhaddamANi bhaddA) zubhadra bhane bhAbhadra (rakkhasA NaM bhIma mahAbhImA) rAkSasAnA bhIma bhane bhaDamIma (kinnarANaM kinnarakiMpurisA) ninA ni2 bhane (535 (kiMpurisANaM sappurisamahApurisA) 53SonA satpu35 mane mahA535 (mahoragANaM aikA pamahAkAyA) bhAragAna mAta4Aya mane mAya (gaMdhavyANaM gIyarai gIyajasA) gandharvAnA ila 2ti ane gItayaza (jAva viharai) yAvat viyare cha (kAleya) 416 (mahAkAle) bhAsa (surUvapaDirUpa punnabhaddeya) su35, prati35 bhane pUrNa madra (tahaceva) tathA (mANibhadeya) bhAzuladra (bhIme ya) bhIma (tahA) bhane (mahAbhIme) mahAlIma // 141 // zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #831 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.22 pizAcadevAnAM sthAnAni 817 kAyo mahAkAya gItaraticaiva gItayazAH // 142 // kutra khalu bhadanta ! aNaparNikAnAM devAnAM sthAnAni prajJaptAni ? kutra khalu bhadanta ! aNaparNikA devAH parivasanti ? gautama ! asyAH ratnaprabhAyAH pRthivyAH ratnamayasya kANDasya yojana sahasrabAhalyasya upari yAvad yojanazateSu, atra khalu aNaparNikAnAM devAnAM tiryaga asaMkhyeyAni nagarAvAsa sahasrANi bhavanti ityAkhyAtaM tAni khalu yAvat pratirUpANi atra khalu aNapaNikAnAM devAnAm sthAnAni, upapAtena lokasya rise) satpuruSa (kha) nizcaya (tahA mahApuri se) tathA mahApuruSa (aikAyamahAkAe) atikAya aura mahAkAya ( gIyaraI ceva gIyajase) gItarati aura gItayaza // 142 // ( kahi NaM bhaMte ! aNavanniyANa devANa ThANA paNNattA ) he bhagavan ! aNaparNika devoM ke sthAna kahAM kahe haiM ? ( kahi NaM bhaMte ! aNavanniyA devA parivasaMti) he bhagavan agaparNika deva kahAM nivAsa karate haiM ? (gomA) he gautama ! (isI se rayaNappabhAe puDhavIe) isa ratnaprabhA pRthvI ke ( rayaNAmayassa kaMDassa) ratnamaya kAMDa ke ( joyaNasahassabAhallassa) hajAra yojana moTe ( ucariM jAva joyaNasaesa) Upara-nIce ke sau-sau yojana choDa kara bIca ke ATha sau yojana meM (ettha ) yahAM (aNavanniyANa) aNaparNika (devANa) devoM ke ( tiriyamasaMkhejjA) tiche asaMkhyAta ( nagarAvAsa saya sahassA) lAkha nagarAvAsa ( bhavatIti makvArya) haiM, aisA kahA hai (te NaM jAva paDiruvA) ve yAvat pratirUpa haiM (ettha Na) yahAM (aNavaNiyANa) aNa( kinnarakiMpurise) unnara mane jiM535 (khalu ) nizcaya ( sappurise) satpuSa ( khalu ) nizcaya ( tahA mahApurise) tathA mahA535 ( aikAyamahA kAe ) atiprAya bhADA (giyaraI ceva gIyajase ) gItarati ane gItayaza // 142 // & (kahi NaM bhaMte ! aNavannikayANaM devANaM ThANA paNNattA !) bhagavan bhyAgu pazu hevAnA sthAna hyA che ? ( kahi NaM bhaMte ! aNavanniyA devA parivasaMti) lagavan ! aNuparthiGa ThevA yAM nivAsa pure che ? (goyamA) he gautama! 'imIse rayaNappA puDhavIe) A ratnapralA pRthvInA ( rayaNAmaya sakaMDassa) ratnamaya jhaDanA (joyaNasahassavAhallassa) Dumara yonjana bhoTAnA (upariM jAva joyaNasaesu) 752 nIyenA seo seo yojana choDIne payasA mAuso yojanamA ( ettha NaM) aDIM (aNavanniyANaM) mAya (devANaM) devAnA (tiriyamasaMkhejjA) ticha asaNyAta (NagarAvAsasayasahassA) sAma nagarAvAsa ( bhavatIti makkhAyaM) che, ma chu che (taNaM jAva paDirUvA ) tethe| yAvat prati3ya che (ettha NaM) mahIM (aNavaNiyANaM) pra0 103 zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #832 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 818 prajJApanAsUtre asaMkhyeyabhAge, samudghAtena lokasya asaMkhyeyabhAge, svasthAnena lokasya asaMkhyeyabhAge, tatra khalu bahavo'NaparNikA devAH parivasanti, mahaddikA yathA pizAcAH, yAvad viharanti, sannihitasAmAnyau atra dvau aNapaNikendrau aNapaNikakumArarAjAnau parivasataH, mahaddhikau, evaM yathA kAla mahAkAlayoyorapi dAkSiNAtyayoH, auttarAhayozca bhaNitAni tathA sannihitasAmAnyayorapi bhaNitavyAni, saMgrahaNIparNika (devANa) devoM ke (ThANA) sthAna (papNattA) kahe gaye haiM (uvavAeNa) upapAta kI apekSA ke (loyarasa asaMkhejjaibhAge) loka ke asaMkhyAtaveM bAga meM (samugghAeNa) samudghAta kI apekSA (loyassa asaMkhejjaibhAge) loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM (sahANeNa) svasthAna kI apekSA (loyassa asaMkhejjaibhAge) loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM (tattha Na) vahAM (bahave) bahuta-se (aNavaNiyA devA parivasaMti) aNapaNika deva rahate haiM (mahiDDiyA jahA pisAyA jAva viharaMti) ve pizAcoM kI taraha maharddhika yAvat vicarate haiM (saNNihiya sAmANA ittha duve aNavapiNadA aNavanniyakumArarAyANo parivasaMti) sannihita aura sAmAnya ina meM do aNaparNikendra, aNapaNikakumAra rAjA nivAsa karate haiM (mahiDiyA) mahAna Rddhi ke dhAraka (evaM jahA kAlamahAkAlANa doNhaM pi dAhiNillANa ya uttarillANa ya bhaNiyA tahA sannihiya sAmANANa pi bhANiyacA) isa prakAra jaise dakSiNa aura uttara dizA ke kAla mahAkAla kI vaktavyatA kahI vaisI sannihita aura sAmAnya kI bhI kahanI caahie| apa4i (devANa) devAnA (ThANA) sthAna (paNNattA) 4aa cha (uvavAeNaM) 55AtanI apekSAye (loyassa asaMkhejjai bhAge) namasacyAtamA lAmA (samugghAeNaM) samajha pAtanI apekSAye (loyassa asaMkhejjai bhAge) sana masAtamA mAmA (saTANeNaM) svasthAnanI apekSA (loyassa asaMkhejjai bhAge) sonA asaNyAtamA mAsabhA (tattha Na) tyAM (bahabe) 5 // 15 // (aNavaNNiyA devA parivasaMti) 2555 pANa4 va 29 che (mahir3hiyA jahA pisAyA jAva viharaMti) te piyAnI nabha bhAI yAvat piyare cha (saNNihiyasamANA ittha duve aNavaNNidA aNa vanniyakumArarAyANo parivasaMti) sannihita mane sAmAnya tesomA me maNi hendra, pANu bhA2 2 nivAsa 42 cha (mahiDDhiyA) mahAna 3ddhidhA24 (evaM jahA jahA kAlamahAkAlANaM pi dAhiNillANaM uttarillANaM ya bhaNiyA tahA sannihiya sAmANANaM vi bhaNiyavvA) mArIta bhakSiNa bhane uttara dizAnA sa mahAkAlanI vaktavyatA kahI tevI sannihita ane sAmAnyanI paNa kahevI joIe. che, zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #833 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.22 pizAcadevAnAM sthAnAni 819 gAthA:-aNapaNika paNapaNika RSivAdika bhUtavAdikaucaiva, skandika mahAskandika kUSmANDAH pataMgakazcaiva // 143 // ime indrAH-saMnihitAH, sAmAnyAH, ghAtavighAtaH, RSizca RSibAlaH, IzvaramahezvarAH bhavati muvatso vizAlazca // 144 // hAso hAsaratizca zvetazca tathA bhavomahAzvetaH / pataMgakazca pataMgakapatizca jJAnavyAH AnupUrvyA ||145||||suu0 22 // TIkA--atha paryAptAparyAptaka pizAcAdi devAnAM svasthAnAdikaM prarUpayitumAha-'kahi NaM bhaMte pisAyANaM devANaM' gautamaH pRcchati-he bhadanta ! kutra khalu vAnavyantaroM kI ATha avAntara bhedoM kI saMgrAhikA gAthA kA artha isa prakAra hai-(aNavaNiya) aNapaNika (paNapaNiya) paNaparNika (isivAiyabhUyavAiya ceya) aura RSivAdI bhUtavAdI (kaMdiyamahAkaMdiyakohaMDA) krandita, mahAkrandita, kUSmANDa (payaMga ceva) aura pataMga // 14 // __(ibhe iMdA) inake indra ye haiM (saMnihiyA) sannihita (sAmANA) sAmAnya (dhAyavidhAe) dhAtA, vidhAtA (isI ya) RSi (isivAle) RSipAla (IsaramahesarA) Izvara, mahezvara (havai) haiM (suvacche) suvatsa (visAle ya) aura vizAla // 144 // (hAse) hAsa (hAsaraI) hAsarati (vi ya) aura (see ya tahA) tathA zveta (bhave) hai (mahAsee) mahAzveta (payae ya) pataMga (payagavaI ya) pataMgapati (NeyavyA) jAnane cAhie (ANupuccIe) anukrama se // 145 // 22 // TIkArtha-aba paryApta tathA aparyApta pizAca Adi devoM ke sva. - vAna-vyaMtaranA ATha avAntara bhedanI saMgrAhikA gAthAne artha A zatanA cha (aNavaNiya) ma 5 (paNa paNNiya) 5954 (isi vAiyabhUya vAiyA ceva) mana 3SivAhI bhUtavAhI (kaMdiyamahAkaMdiyakohaMDA) nhita, bhandita, mAMDa (payaMgae) pt| (ceva) bhane 5ta // 14 // (ime iMdA) temanA chandra 2 // cha (saMnihiyA) sannihita (sAmANA) sAmAnya (dhAyavidhAe) pAta, vidhAtA (isIya) 35 (isivAle) 3SipAla (Isara mahesarA) zva2, bhava2 (havai) cha (suvacche) suvAsa (visAle ya) mane vizAla // 144 // hAse) DAsa (hAsaraI) DAsati (viya) mane (seeya tahA) tathA zveta (bhave) cha (mahAsee) bhAta (payaMeya) 5 (pagavaI ya) 5tagapati (NeyavA) tAnase (ANupuvIe) anubhathI // 145 // // 22 // TIkAthI have paryApta ane aparyApta pizAca Adi dene sthAna AdinI zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #834 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 820 prajJApanAsUtra kasmin pradeze, pizAcAnAM devAnAM 'pajjattApajjattANaM' paryAptAparyAptAnAM 'ThANA paNNattA' sthAnAni-sthityapekSayA svasthAnAni, prajJaptAni ? prarUpitAni santi ? tadevaM prakArAntareNa vizadayituM pratipAdayati-'kahiNaM' bhaMte ! pisAyA devA parivasaMti ! he bhadanta ! kutra khalu-kasmin pradeze, pizAcA devAH parivasanti ? bhagavAn uttarayati-'goyamA!' he gautama ! 'imIse rayaNappabhAe puDhavIe' asyAH ratnaprabhAyAH pRthivyAH, 'rayaNAmayassa kaMDassa' ratnamayasya kANDasya-UrdhvaM samIpa bhAgasya 'joyaNasahassavAhallassa' yojanasahasrabAhalyasya, sahasrayojanavistArasya 'uvariM' upari, UrbabhAge 'ega joyaNasayaM ogAhittA' ekaM yojanazatam avagAhya-pravizya, 'heTAcegaM joyagasayaM vajjittA' adhazcakai yojanazataM varjayitvA 'majjhe aTThasu joyaNasaesu' madhye aSTasu yojanazateSu 'ettha NaM pisAyANaM devANaM atra khalu-uparyuktasthale, pizAcAnAM devAnAM 'tiriyamasaMkhejjA' tiryag asaMkhyeyAni 'bhaumejanagarAvAsasayasahassA' bhImeyanagarAvAsazatasahasrANi-bhUmigRhasamAnalakSanagarAvAsAH 'bhavaMtIti makkhAyaM' bhavanti ityAkhyAtaM, mayA mahAvIreNa, anyaizca sthAna Adi kI prarUpaNA kI jAtI hai zrI gautama svAmI ne prazna kiyA-he bhagavan ! paryApta tathA aparyApta pizAca devoM ke sthAna kahA~ kahe gae haiM ? arthAt pizAca deva kisa jagaha nivAsa karate haiM ? ___zrI bhagavAn ne uttara diyA-he gautama ! isa ratnaprabhA pRthivI kA jo ratnamaya kANDa hai, vaha eka hajAra yojana moTA hai / usake Upara ke aura nIce ke eka-eka sau yojana choDa kara madhya ke ATha sau yojanoM meM, pizAca devoM ke tircha asaMkhyAta lAkha nagarAvAsa haiM aura ve bhaumeya arthAt bhUmigRha ke samAna haiM, aisA maiMne tathA anya tIrthakaroM ne bhI kahA hai / ve bhaumeya nagarAvAsa bAhara se golAkAra haiM ityAdi varNana usI prakAra samajha lenA cAhie jaisA samuccaya prarUpaNa karAya che zrI gautamasvAmIe prazna karyo-bhagavad ! paryApta tathA aparyApta pizAcanA sthAna kyAM kahevAyelAM che ? arthAt pizAca deva kaI jagyAe vinAsa kare che? zrI bhagavAne uttara ApyuM-he gautama ! A ratnaprabhA pRthvIne je ratna maya kAMDa che, te eka hajAra yojana moTo che. tenA uparanA ane nIcenA , eka so jana choDIne madhyanA ATha janamAM pizAca denA tirtho asaMkhyAta lAkha nagarAvAsa che ane te bhaumeya arthAt bhUmigRhanA samAna che. ema meM tathA anya tIrthakoe paNa kahyuM che. te bhImeya nagarAvAsa zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #835 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhino TokA dvi. pada 2 sU.22 pizAcadevAnAM sthAnAni tIrthakRdbhiH , 'te NaM bhomejjanagarA bAhiM vaTTA' tAni khalu bhImeya nagarANi-bhaumeyabhavanAni, bahirbhAge vRttAni cartulAni-golAkArANi, 'jahA-ohio bhavaNavaNNao' yathA audhikA-samuccayavAnavyantara sambandhI bhavanavarNakaH bhavanAnAM varNanaM bhaNitaM, 'tahA bhANiyavyo' tathaivAtrApi bhavanAnAM varNanaM bhaNitavyam vaktavyam, 'jAva paDirUvA' yAvat-antazcaturastrANi, avazca puSkarakarNikA saMsthAnasaMsthitAni, utkIrNAntaravipulagambhIra khAta parikhANi, prakArAhAlaka kapATatoraNapratidvAradezabhAgAni, yantrazataghnI muzala musaNDhI parivAritAni ayodhyAni sadA jayAni sadA guptAni, ityAdi pUrvokta yAvad vizeSaNa viziSTAni prasAdIyAni, abhirUpANi, pratipANi ca paryantAni santi, 'etya NaM pisAyANaM devANaM' atra khalu-uparyuktasthaleSu, pizAcAnAM devAnAm, 'pajjattApajattANaM' paryAptAparyAptAnAm 'ThANA paNNattA' sthAnAni-sthityapekSayA svasthAnAni, prajJaptAni-prarUpitAni santi, 'tisu vi logassa asaMkhejaibhAge' triSvapi-svasthAnopapAta samudvAnavyantaroM ke nagarAvAsoM kA varNana kiyA gayA hai / ve yAvat pratirUpa arthAt atyanta sundara haiM / arthAt andara se caukora haiM aura nIce se puSkara kI kaNikA ke AkAra ke haiN| jinakA antara spaSTa pratIta hotA hai aisI vizAla aura gaMbhIra khAiyo tathA parikhAoM se ghire hue haiM / prAkAroM, adyAlakoM, kapAToM, toraNoM aura prati. dvAroM se yukta haiM / yaMtroM, zatagniyoM, musaloM tathA musaNDho nAmaka zastroM se yukta haiM / zatruoM dvArA ayodhya haiM, sadA jayazIla aura sadA rakSita haiM ityAdi pUrvokta vizeSaNoM se viziSTa ve nagarAvAsa darzaka ke citta ko prasanna karane vAle, abhirUpa aura pratirUpa haiN| ina uparyukta sthAnoM meM paryApta tathA aparyApta pizAca devoM ke sthAna kahe gae haiM / svasthAna, upapAta aura samudghAta tInoM apekSAoM se bahArathI goLAkAra che vigere varNana eja prakAre samajI levuM joIe jevuM samuccaya vANa vyaranA nagarAvAsanA varNana karAyAM che. teo yAvat prati rUpa arthAt atyanta suMdara che. arthAt andarathI corasa ane nIcethI kamaLa nI karNikAnI jevA AkAranA che. jemanA attara spaSTa pratIta thAya che evI vizALa ane gaMbhIra khAI tathA parikhAothI gherAelA che. prAkAro, aTTAlaka kapATe; teraNA ane prati dvArothI yukta che. yaMtra zatanIye, musale tathA musaMDhI nAmaka zastrothI yukta che. zatruo dvArA ayodhyA che. sadA jayazIla ane sada rakSita che. vigere pUrva vizeSaNathI viziSTa te nagaravAso darzakanA cittane prasanna karavAvALA abhirUpa pratirUpa che. A uparyukta sthAnamAM paryApta zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #836 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 822 prajJApanAsUtre ghAtalakSaNeSu triSvapi sthAneSu viSaye ityarthaH, lokasya asaMkhyeyabhAge-asaMkhyeyatame bhAge sthAnAdikaM vaktavyamityAzayaH, 'tattha bahave pisAyA devA parivasaMti' tatra khalu-uparyuktasthAneSu, bahavaH pizAcAH devAH parivasanti, 'mahiDiyA jahA ohiyA-jAva viharaMti' te ca pizAcAH devAH maharTikAH, yathA audhikA:samuccayavAnavyantarAH pratipAditAstathaiva pratipAdanIyAH, tathA ca yAvat-mahAdhutikAH, mahAyazasaH, mahAbalAH, mahAnubhAgAH, mahAsaukhyAH, hAravirAjitavakSasaH, kaTaka truTita stambhitabhujAH, aGgadakuNDalamRSTagaNDastala karNapIThadhAriNo vicitra hastAbharaNAH, vicitramAlAmaulayaH, kalyANakapravaravastraparihitAH, kalyANakaprabara mAlyAnulepanadharAH, bhAsvarabondayaH pralambavanamAlAdharAH, divyena varNagandhAdinA ve loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM haiN| ina sthAnoM meM bahusaMkhyaka pizAca deva nivAsa karate haiN| ye pizAca deva mahAna Rddhi ke dhAraka haiM, ityAdi varNana jaisA samuccaya vAna-vyantaroM kA kiyA gayA hai, vaisA hI pizAca devoM kA bhI samajha lenA cAhie, yAvat ve mahAgutimAna haiM, mahAyazavAn haiM, mahAbala haiM, mahAnubhAga haiM, mahAsukhavAn haiM / unakA vakSasthala muktAhAra se suzobhita rahatA hai| unakI bhujAeM kaTakoM tathA truTita nAmaka AbhUSaNa se stabdha rahatI haiM / ve aMgada, kuNDala aura gaNDasthala ko marSaNa karane vAle karNapITha nAmaka AbhUSaNoM ke dhAraka hote haiN| hAthoM meM vicitra AbharaNa dhAraNa karate haiM / adbhuta mAlA se yukta mukuTa pahanate haiN| kalyANakArI uttama vastroM ko dhAraNa karate haiM / kalyANakArI uttama mAlA evaM anulepana ke dhAraka hote tathA aparyApta pizAcadenA sthAna kahelA che. svAsthAna, upapAta ane samudaghAta traNe apekSAothI te lekanA asaMkhyAtamA bhAgamAM che. A sthAnamAM bahu saMkhyaka pizAca deva nivAsa kare che. A pizAca deva mahAna rUddhinA dhAraka che, vigere varNana jevuM samuccayavAna vyaMtaranuM kareluM che. tevuM ja pizAca devenuM paNa samajI levuM joIe yAvatu teo mahAtimAnuM che, mahAyazavAnuM che, mahAbala che, mahAna bhAga che. mahAsukhalAna che. temanA vakSasthala muktAhArathI suzobhita rahe che. temanI bhajAo kaTake tathA truTita nAmaka AbhUSaNathI stabdha rahe che. teo agaMda, kaMDala ane gaMDasthalane sparza karanArA karNa pITha nAmaka AbhUSaNonA dhAraka hoya che. hAthamAM vicitra AbharaNa dhAraNa kare che. adbhUta mAlAthI yukta mugaTa pahere che. kalyANakArI uttama vastro dhAraNa kare che. kalyANakArI uttama mAlA temaja zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #837 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.22 pizAcadevAnAM sthAnAni 823 dazadiza udyotayantaH prabhAsayantaste khalu sveSAM sveSAm asaMkhyeya bhaumeyanagarAvAsazatasahasrAdInAm AdhipatyAdikaM kArayantaH pAlayantazca mahatA'hatanATayagItavAdita tantrItalatAlatruTitaghanamRdaGgapaTupravAditaraveNa divyAn bhogabhogAn bhuJjAnA viharanti, Asate ityAzayaH, atha pizAcendrakAlamahAkAlayoH sthAnAdikaM prarUpayati-kAla mahAkAlA ittha duve pisAyiMdA pisAyarAyANo parivasaMti' kAla mahAkAlau, atra upayuktapizAcasthAneSu, dvau pizAcendrau pizAcarAjAnau parivasataH, tauca 'mahaDiyA mahajjuiyA jAva viharaMti' mahaddhikau, mahAdyutiko yAvat-mahAyazasau, mahAbalau, mahAnubhAgau, mahAsaukhyau, hAravirAjitavakSasaukaTakatruTitastambhitabhujau aGgadakuNDalamRSTagaNDasthalakarNapIThadhAriNau, vicitra hastAbharaNau vicitra mAlAmaulIkalyANakapravaravastraparihitau kalyANaka prvrmaalyaanulehaiN| unakA zarIra dedIpyamAna hotA hai / lambI vanamAlA ke vibhUSita hote haiN| apane divya varNa gaMdha Adi se dazoM dizAoM ko prakAzika evaM prabhAsita karate hue tathA asaMkhya lAkha nagarAvAsoM kA adhipatitva Adi karate-karAte hue, nATaka, gIta evaM kuzala vAdakoM dvArA bajAye hue vINA, tala, tAla, truTita, mRdaMga Adi ke nirantara vAdana kI dhvani ke sAtha divya bhogopabhogoM ko bhogate hue rahate haiM / ___aba pizAcendra kAla tathA mahAkAla ke sthAna Adi kI prarUpaNA kI jAtI hai-uparyukta sthAnoM meM kAla tathA mahAkAla nAmaka do pizAcendra evaM pizAca rAja nivAsa karate haiN| ve mahardvika, mahAdyutika, yAvat mahAyazasvI, mahAvala, mahAnubhAga, mahA sukhavAn, hAra se suzobhita vakSasthala vAle, kaTaka tathA truTita nAmaka AbhUSaNoM se anulekhananA dhAraka hoya che temanA zarIra dedIpyamAna hoya che. lAMbI vana mALAthI vibhUSita hoya che. potAnA divya varNa gaMdha AdithI dazedizAone prakAzita temaja prabhAsita karatA rahIne, asaMkhya lAkha nagarAvAsanA adhi patitava Adi karatA karAvatA, nATaka gIta temaja kuzalavAda dvArA vagADela vINA, tala, tAla, truTita, mRdaMga AdithI nirantara utpanna thayela vaninI sAthe divya bhegapagane bhegavatA thakA rahe che. - have pizAcendra kAla tathA mahAkAlanA sthAna AdinI prarUpaNA karAya che uparyukta sthAnamAM kAla tathA mahAkAla nAmaka be pizAcendra temaja pizAca rAja nivAsa kare che. teo mahaddhika, mahAti, mahAyazasvI, mahAbalavAna mahAnubhAga. mahAsukhalAna hArathI suzobhita vakSasthaLa vALa kaTaka tathA truTita nAmanA AbhUSaNathI stabdha bhujAvALA. aMgada, kuMDala tathA gaMDasthaLane ghasAtA zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #838 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 824 prajJApanAsUtre panadharau bhAsvara bondI pralambadhanamAlAvarau divyena varNagandhAdinA dazadiza ud ghotayantau prabhAsayantau tau tatra sveSAM sveSAm asaMkhyeyabhaumeyanagarAvAsazatasahasrAdInAm AdhipatyAdikaM kurvantau pAlayantau divyAn bhogabhogAn bhuJjAnau viharataH, atha-dAkSiNAtya pizAcAnAM sthAnAdikaM prarUpayitumAha-'kahi NaM bhaMte ! dAhiNillANaM pisAyANaM devANaM ThANA paNyattA ?' gautamaH pRcchati-he bhadanta ! kutra khalu-kasmin pradeze, dAkSiNAtyAnAM pizAcAnAM devAnAm sthAnAni-sthityapekSayA svasthAnAni prajJaptAni prarUpittAni santi 1 tadevaM prakArAntareNa pRcchati 'kahi NaM bhaMte ! dAhiNillA pisAyA devA parivasaMti ?' he bhadanta ! kutra khalukasmin sthale, dAkSiNAtyAH pizAcAH devAH parivanti ? bhagavAn uttarayatistabdha bhujA vAle, aMgada, kuMDala tathA gaNDasthala ko marSaNa karane vAle karNapITha ke dhAraka, hAthoM ke adbhuta AbharaNoM se yukta, adabhuta mAlAyukta mukuTa ke dhAraka, kalyANakArI zreSTha vastra pahanane vAle aura kalyANakara mAlA tathA anulepana ke dhAraka haiM / unakA zarIra dedIpyamAna hotA hai| lambI vanamAlA ko dhAraNa karate haiN| ve apane divya varNa gaMdha Adi se dazoM dizAoM ko udyotita aura prakAzita karate hue, apane-apane asaMkhyAta lAkha nagarAvAsoM kA Adhipatya Adi karate-karAte aura unakA pAlana karate hue divya bhogopabhogoM ko bhogate hue vicarate haiN| aba dakSiNa dizA ke pizAca devoM ke sthAna Adi kI prarU. paNA kI jAtI hai zrI gautama sthAmI prazna karate haiM-he bhagavan ! dakSiNa dizA meM rahane vAle pizAca devoM ke svasthAna kahAM kahe gae haiM ? yahI prazna karNa pIThanA dhAraka, hAMnA adUbhUta AbharaNethI yukta, adbhuta mAlAvALA mugaTanA dhAraka, kalyANakArI zreSTha vastra paheravAvALA ane kalyANa kara mAlA tathA anulekhananA dhAraka hoya che. temanAM zarIra dedIpyamAna hoya che. lAMbI vanamALAne dhAraNa kare che. teo potAnA divya varNa gaMdha AdithI daze dizA ene udyotita ane prakAzita karatA pitApitAnA asaMkhyAta lAkha nagarA vAsonA Adhipatya Adi karatA karAvatA ane temanuM pAlana karatA rahine divya bhagapabhegone bhegavatAM rahine vicare che. have dakSiNa dizAnA pizAca devone sthAna AdinI prarUpaNa karAya chezrI gautamasvAmI prazna kare che- he bhagavana ! dakSiNa dizAmAM rahenArA pizaca zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #839 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.22 pizAcadevAnAM sthAnAni 825 'goyamA / ' he gautama ! 'jaMbUDhIve dIve' jambUdvIpe dvIpe, 'maMdarassa pavvayassa' mandarasya-meroH, parvatasya, 'dAhiNeNaM' dakSiNena-dakSiNadigbhAge 'imIse rayaNappabhAe' asyAH ratnaprabhAyAH 'puDhavIe' pRthivyAH 'rayaNAmayassa kaMDassa' ratnamayasya kANDasya UrdhvabhAgasamIpasya 'joyaNasahassabAhallamsa' yojanasahasrabAhalyasya-sahasrayojanavistArasya 'ubari' upari-UrzvabhAge 'egaM joyaNasayaM ogAhittA' ekaM yojanazatam avagAhya-pravizya, 'heTThA cegaM joyaNasayaM vajjittA' aghobhAge caikaM yojanazataM varjayitvA, 'majjhe aTThasu joyaNasaesu' madhye-madhyabhAge, aSTasu yojanazaneSu 'ettha NaM' atra khalu-uparyuktasthale 'dAhiNillANaM pisAyANaM devANaM' dAkSiNAtyAnAM pizAcAnAM devAnAm 'tiriyamasaMkhejjA' tiryagasaMkhyeyAni 'bhomejanagarAvAsasahassA' bhaumeyanagarAvAsasahatrANi 'bhavaMtItimakkhAya' bhavanti ityAkhyAtaM mayA mahAvIreNa, anyaizca tIrthakRbhiH , 'te NaM-bhavaNA jahA ohio bhavaNavaNNao tahA bhANiyanvo-jAva paDirUvA' tAni khalu bhavanAni yathA audhikaH-samuccayavAnavyantarasambadhI, prakArAntara se karate haiM-dAkSiNAtya pizAca deva kahAM nivAsa karate haiM ? bhagavAn uttara dete haiM-he gautama ! isa jambUdvIpa nAmaka dvIpa meM, mandara parvata ke dakSiNa meM, isa ratnaprabhA pRthvI ke eka hajAra yojana vistAra vAle ratnamaya kANDa ke Upara tathA nIce ke eka-eka sau yojana bhUbhAga ko choDa kara madhya ke ATha sau yojanoM meM dakSiNAtya vizAca devoM ke, tircha loka meM asaMkhya lAkha nagarAvAsa haiN| aisA maiMne tathA anya tIrthaMkaroM ne kahA hai / ina nagarAvAsoM kA varNana vaisA hI samajha lenA cAhie jaisA samuccaya vAna-vyantaroM ke nagarAvAsoM kA varNana kiyA gayA hai / yAvat ve bAhara se golAkAra haiM, devAnA sthAna kayA kahelAM che? Aja praznane prakArAntarathI pUchavAmAM Ave che dAkSiNAtya pizAca deva kyAM nivAsa kare che? zrI bhagavAna mahAvIra prabhu uttara Ape che-he gautama! A jambudvIpa nAmanA dviIpamAM mandara parvatanI dakSiNa bAjue, A ratanaprabha pRthvInA eka hajAra ejana vistAravALA 2namaya kArDanA upara tathA nIcenA eka eka se jana bhU bhAgane cheDIne madhyane ATha se janamAM dAkSiNAtya pizAca devanA tiya lokamAM asaMkhya lAkha nagaravAse che. tevuM meM tathA anya tIrthakaree kahyuM che. A nagaravAsenuM varNana tevuMja samajI levuM joIe ke jevAM samuccaya vanavyantaranA nagarAvAsanuM varNana pahelAM kareluM che. te bAharathI gaLAkAra che pra0 104 zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #840 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 126 prajJApanAsUtre bhavanavarNakaH-bhavanavarNanaM kRtaM tathA bhaNitavyAni-vaktavyAni yAvat-bahirbhAge vRttAni-vartulAni, antazcaturasrANi, adho bhAge puSkarakaNikA saMsthArasaMsthitAni utkIrNAntaravipulagambhIrakhAtaparikhANi, prAkArATTAlakakapATatoraNapratidvAradezabhAgAni, yantrazataghnImuzalamusaNDhIparivAritAni ayodhyAni sadA jayAni sadA guptAni aSTacatvariMzatkoSThakaracitAni, aSTacatvAriMzatkRtavanamAlAni kSemANi zivAni kiGkarAmaradaNDoparakSitAni liptopaliptamahitAni gozIrSasarasaraktacandanadardaradattapaJcAGgulitalAni upacitavaranakalazAni candanaghaTasukRtatoraNapratidvAradezabhAgAni, asaktorisaktavipulavRttavyAghAritamAlyAdAmakalApAni paJcavabhItara se caukora aura nIce puSkara kI karNikA ke AkAra ke haiN| jinakA antara spaSTa pratIta hotA hai aisI khAiyoM aura parikhAoM se se yukta haiM / prAkAroM, adyAlakoM, kapAToM, toraNoM aura pratidvAroM se yukta haiM / yaMtroM, zataniyoM, muzalo aura musaNDI nAmaka sastroM se parivRta haiM, isa kAraNa zatruoM dvArA ayodhya haiM aura isI se sadA jayazIla haiM, sadA surakSita haiN| unameM aDatAlIsa koThoM kI racanA hai aura ve aDatAlIsa vanamAlAoM se yukta haiN| ve nirUpadrava, maMgalamaya tathA kiMkara devoM ke daNDoM se rakSita haiM / lipe-pute hone ke kAraNa prazasta haiM / gozIrSa tathA sarasa rakta candana ke hAthe vahAM lage rahate haiM jinameM pAMcoM uMguliyAM ucharI huI haiN| maMgala-kalazoM se yukta haiN| candana carcita ghaToM ke sundara toraNa pratidvAroM para bane haiN| Upara se nIce taka lambe laTakate hue vizAla evaM golAkAra mAlyadAmoM ke aMdarathI carasa ane nIcethI kamaLanI karNikAnA AkAranA che. teonuM antara spaSTa pratIta thAya che evI khAIo ane parikhAothI yukata che. prAkAra, aTTAlake kapATe, teraNA ane pratidvArathI yukata che. yaMtra, zataLiye, muza, ane musaMDhI nAmaka zastrothI parivRta che, te kAraNe zatruo dvArA adhya che. ane te kAraNathI sadA jayazIla che. sadA surakSita che. temAM aDatAlIsa keThAonI racanA karelI che. ane teo aDatAlIsa vanamALAone dhAraNa kare che. teo nirupadrava tathA maMgala maya che. tathA kiMkara devanA daMDAo thI rakSita che. liMpela ghUMpela hovAthI azasta che. gereyana tathA sarasa lAla candananA thApA tyAM dighelA hoya che ke jemAM pAMce AMgaLIo upasI AvelI hoya che. maMgala kalazethI yukata che. candana carcita ghaDAonA sundara taraNa pratidvAra para banelAM hoya che. uparathI nIce sudhI lAMbI laTakatI vizAla temaja gaLAkAra puSpamALAono samUhathI suzobhita che. pAMca raMganA sugaMdhita zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #841 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyayodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.22 pizAvadevAnAM sthAnAni rNasarasasurabhimuktapuppapuJjopacArakalitAni kAlAgurupravarakundaruSkaturuSkadhUpamaghamaghAyamAragandhoddhRtAbhirAmANi sugandhavaragandhikAni gandhavartibhUtAni, apsarogaNasaMghasaMvikIrNAni divyatruTitazabdasaMpraNAditAni patAkAmAlAkulAbhirAmANi, sarvaratnamayAni, acchAni zlakSNAni masRNAni, ghRSTAni, mRSTAni, nIrajAMsi, nirmalAni niSpaGkAni niSkaGkaTacchAyAni, saprabhANi sazrIkANi, samarIcikAni soyotAni prasAdIyAni darzanIyAni abhirUpANi pratirUpANi, 'ettha NaM' atra khalu upayuktapradeze, 'dAhiNillANaM' dAkSiNAtyAnAM 'pisAyANaM' pizAcAnAM 'devANaM' devAnAm 'pajjattApajjattANaM' paryAptAparyAptAnAm 'ThANA 'paNNattA' sthAnAnisvasthAnAni, prajJatAni prarUpitAni santi, 'tisu vi logassa asaMkhejjaibhAge' triSvapi-svasthAnopapAtasamuddhAtalakSaNeSu triSvapi sthAnesu viSaye lokasya asaMkhyeyabhAgaH-asaMkhyeyatamo bhAgo vaktavya, 'tattha NaM-bahave dAhiNillA pisAsamUha se suzobhita haiM / pAMcoM vargoM ke sarasa aura sugaMdhita puSpoM ke samUha vahAM vikhare rahate haiM / kRSNa agara, uttama cIDA tathA lobAna kI mahakatI huI dhUpa ke samUha se atIva ramaNIya hote haiM / uttama sugaMdha se sugaMdhita evaM gaMdha kI guTikA jaise haiM / apsarAoM ke samUha ke samUhoM se vyApta, divya vAdyoM kI dhvani se gUMjate hae, patAkAoM kI mAlAoM ke kAraNa abhiramaNIya, sarvaratnamaya, svaccha, cikane, sukomala, ghaTAre-maTAre, nIraja, nirmala, niSpaMka, nirAvaraNa chAyAvAle, prabhAyukta, zrIsampanna, kiraNoM se yukta, prakAzopeta, prasannatAjanaka, darzanIya abhirUpa aura pratirUpa haiM / ina pradezoM meM paryApta tathA aparyApta dakSiNa dizA ke pizAca devoM ke svasthAna kahe gae haiM / ye sthAna svasthAna, upapAta aura samudghAta punA samUha tyAM vikharelA paDayA hoya che. kRSNa agarU, cIDA tathA lekhAnathI mahekatA dhUpanA samUhathI atyanta ramaNIya hoya che. uttama sugandhathI sagasthita temaja sugaMdhanI geTIye je che. asarAo ne samUhanA samUhathI vyAma divya vAdyonA vinithI guMjatA patAkAonI mALAone kAraNe abhiramaNIya. sarvaranamaya svaccha cikaNA, sukomala ghATamATaravALA, nirmaLa, nipaMka, nirAvaNa chAyAvALA prabhAyukata, zrI saMpanna, kiraNothI yukata prakAza peta prasannatA janaka dazanIya, abhirU5, ane pratirUpa che. A pradezamAM dakSiNa dizAnA paryApta taghA aparyApta pizAca denA svAsthAna kahelAM che. e sthAne svasthAna, upapata. zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #842 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 28 prajJApanAstre yA devA parivati' tatra khalu - uparyuktasthAneSu bahavo dAkSiNAtyAH pizAcAH devAH parivasanti, 'mahaDDiyA jahA ohiyA jAva viharaMti' maharddhikAH yathA adhikAH samuccayavAnavyantara sambandhinaH pratipAditAstathA pratipAdanIyAH tathA ca yAvat mahAdyutikAH, mahAyazasaH, mahAvalAH, mahAnubhAgAH, mahAsaurUpAH hAravirAjitavakSasaH, kaTaka truTitastambhitabhujAH, aGgadakuNDalamRSTagaNDastala karNapIThadhAriNo vicitrahastAbharaNAH vicitramAlAmaulayaH, kalyANakapravaravastraparihitAH kalyANakapravara mAlyAnulepanadharA bhAsvarabondayaH pralambavanamAlAdharAH divyena varNagandhAdinA dazadizaH udyotayantaH, prabhAsayantaH, te khalu tatra sveSAM sveSAm ina tInoM apekSAoM se loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM haiN| vahAM bahuta se dAkSiNAtya pizAca deva nivAsa karate haiM / ve pizAca jAti ke deva mahAn Rddhi ke dhAraka haiM ityAdi varNana samuccaya vAna- vyantara devoM ke varNana ke hI samAna samajha lenA cAhie, arthAt ve mahAdyutimAn haiM, mahAyazasvI haiM, mahAbala haiM, mahAnubhAga haiM aura mahAsukha se sampanna haiM / unakA vakSasthala hAra se suzobhita rahatA hai, unakI bhujAeM kaTakoM aura truTitoM se stabdha rahatI haiN| ve aMgada, kuMDala aura gaNDasthala kA marpaNa karane vAle niruta nAmaka AbhUSaNa ke dhAraka hote haiN| hAthoM meM vicitra AbhUSaNa dhAraNa karate haiN| unakA mukuTa adbhuta mAlA se yukta hotA hai / kalyANa kAraka evaM zreSTha vastroM kA paridhAna karate haiM / kalyANakArI aura uttama mAlA tathA anulepana ko dhAraNa karate haiM / unakI deha ane samuddhAta A traNe apekSAethI leAkanA asaMkhyAtamA bhAgamAM che. tyAM ghaNA badhA dAkSiNAtya pizAca deva nivAsa kare che. te pizAca jAtinA deva mahAna rUddhinA dhAraka che. ityAdika vana samuccaya vAnabhyantara devAnA varNananI samAna samajI levA joie. arthAt te mahAdyutimAna che. mahAyazasvI che. mahAkhalI che. mahAnu bhAga che ane mahAsukhathI saMpanna che. temanA vakSasthala hArathI suzebhita rahe che. temanI bhujAe kaTaka ane truTitAthI stabdha rahe che. tee agaDha, ku'Dala, ane gaDa sthaLane maNa karatA kaNa pITha nAmanA AbhUSaNAnA dhAraka hAya che hAtheAmAM vicitra AbhUSaNa dhAraNa kare che. temanA mugaTa adbhutamALAothI yukata hAya che. kalyANa kAraka temaja zreSTha vasronuM paridhAna kare che. kalyANakArI ane uttama mAlA tathA anulepanane dhAraNa kare che. temanA deDa DheDhIpyamAna heAya che. lAMkhI vanamAlAnA dhAraka hoya che. te peAtAnA divya varNa ane gandha AdithI daze zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #843 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.22 pizAcadevAnAM sthAnAni asaMkhyeyabhaumeyanagarAvAsazatasahasrAdInAm AdhipatyAdikaM kArayantaH pAlayantomahatA'hatanRtyagItabAditatantrItalatAlatruTitaghanamRdaGgapaTupravAditaraveNa divyAn bhogabhogAn bhuJjAnA viharanti-Asate ityAzayaH, yathA dAkSiNAtyapizAcendrakAlavaktavyatAprarUpayitumAha-'kAle ettha pisAyiMde' kAlaH atra pizAcendraH 'pisAyarAyA pizAcarAjaH 'parivasai' parivasati, sa ca pizAcendraH kAlaH 'mahiDIe jAva pabhAsemANe' maharddhikaH yAvat-mahAdyutikaH mahAyazAH, mahAbalaH, mahAnubhAgaH, mahAsaukhyA, hAravirAjitavakSAH, kaTakatruTitastambhitabhujaH, aGgadakuNDalamRSTagaNDastala karNapoThadhArI, vicitrahastAbharagaH, vicitramAlAmauliH, kalyANakapravaravastradedIpyamAna hotI hai / lambI vanamAlA ke dhAraka hote haiM / ve apane divya varNa aura gandha Adi se dazoM dizAoM ko udyotita aura prakAzita karate hue, apane-apane asaMkhya lAkha bhaumeya nagarAvAsoM Adi kA adhipatitva karate hue, unakA pAlana karate hue, nRtya, gIta tathA kuzala vAdakoM dvArA bajAye gae bINA, tala, tAla, truTita evaM mRdaMga Adi vAdyoM kI nirantara hone vAlI dhvani ke sAtha divya bhogopabhogoM ko bhogate rahate haiN| ___ aba dakSiNa dizA ke pizAcendra kAla kI vaktavyatA prAraMbha kI jAtI hai-yahA~ kAla nAmaka pizAcendra, pizAca rAjA nivAsa karatA hai / vaha pizAcendra kAla mahAna Rddhi kA dhAraka hai, mahAdyuti hai, mahAyazasvI hai, mahAbala hai, mahAnubhAga hai, mahAsukhavAna hai| usakA vakSasthala hAra se suzobhita rahatA hai / usakI bhujAeM kaTakoM aura truTita nAmaka bAhu ke AbhUSaNo se stabdha rahatI hai / yaha aMgada dizAone udyatita ane prakAzita karatA rahine pitAnA asaMkhya lAkha bhImeya nagaravAse AdinA adhipatitva karatA temanuM pAlana karatA nRtya gIta tathA kuzalavAdako dvArA vagADela vINa tala tAla truTita temaja mRdaMga Adi vAdya nA nirantara thanAra dhvaninA zravaNa sAthe divya bhogapabhego bhogavatA rahe che. have dakSiNa dizAnA pizAcendra kAlanI vaktavyatAne prAraMbha karAya cheahi kAlanAmaka pizAcendra, pizAca rAjA nivAsa kare che. te pizAcendra kAla mahAna rUddhinA dhAraka che. mahAti vALA che, mahA yazasvI che. mahAbala che, mahAnubhAga che. mahAsukhavAnuM che. temanuM vakSasthala hArathI suzobhita rahe che temanI bhujAo kaTake ane truTita nAmanA bahunA AbhUSaNathI stabdha rahe zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #844 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 830 prajJApanAsUtre parihitaH, kalyANakapravaramAlyAnulepanadharo bhAsvarabondiH, pralambavanamAlAdharo divyena varNagandhAdinA dazadizaH udyotayan prabhAsayan 'se NaM tattha' sa khalu pizAcendraH kAlastatra-uparyuktasthAne 'tiriyamasaMkhejANaM' tiryagasaMkhyeyAnAM bhomejanagarAvAsasayasahassANaM' bhaumeyanagarAvAsazatasahasrANAm 'cauhaM sAmANiyasAhassINaM' catasRNAm sAmAnikasAhastrINAm 'cauNhaya aggamahisINaM' cata mRNAzca agramahaSINAm 'saparivArANaM' saparivArANAm, 'tiNhaM parisANaM' timaNAM parSadAm 'sattaNhaM aNiyANaM' saptAnAm anIkAnAm-sainyAnAm 'sattaNDaM aNiyAhi vaINaM' saptAnAm anIkAdhipatInAm 'solasaNhaM AyarakkhadevasAhassINaM' SoDazAnAm AtmalakSakadevasAhasrINAm 'annesiM ca bahUNaM dAhiNilANaM' anyeSAzca bahUnAM dAkSiNAtyAnAm 'vANamaMtarANaM' vAnavyatarANAm 'devANa ya devINa ya kuMDala aura gaMDasthala ko marSaNa karane vAle karNapITha nAmaka AbhUSaNa kA dhAraka hai / usake hAthoM meM adbhuta AbhUSaNa hote haiN| adbhuta mAlA yukta mukuTa yA mAlA ko dhAraNa karatA hai / kalyANakArI uttama vastroM kA paridhAna karatA hai| kalyANakArI aura uttama mAlA evaM anulepana ko dhAraNa karatA hai / usakI deha dedIpyamAna hotI hai / lambI-vanamAlA kA dhAraka hotA hai| apane divya varNa gaMdha Adi se dazoM dizAoM ko udyotita evaM prabhAsita karatA hai| ___ vaha pizAcendra kAla tirkhe asaMkhyAta lAkha nagarAvAsoM kA, cAra hajAra sAmAnikadevoM kA, saparivAra cAra agramahiSiyoM kA, tInoM pariSadoM kA, sAta anIkoM kA, sAta anIkAdhipatiyoM kA, solaha hajAra AtmarakSakadevoM kA tathA anya bahusaMkhyaka dAkSiNAtya vaanche. te aMgada, kuMDala ane gaMDasthalane marSaNa karanArA kaNapITha nAmanA AbhUSaNanA dhAraka che. temanA hAthamAM adUbhUta AbhUSaNa hoya che. adbhuta mAlA yukta mugaTa agara mAlA ane mugaTa dhAraNa kare che. kalyANa kArI uttama vastro paridhAna kare che. temaja anupanane dhAraNa kare che. temanA deha dedIpya mAna hoya che. lAMbI vanamAlAnA dhAraka hoya che. pitAnA varNa AdithI daze dizAone udyotita temaja prabhAsita kare che. te pizAcendra kALa tirachA asaMkhyAta lAkha nagarAvAsanA cAra hajAra sAmAnika denA, saparivAra cAra agramahiSinA, traNa pariSadenA sAta anIkenA, sAta anIkAdhipatinA. sela hajAra Atma rakSaka denA tathA anya bahu saMkhyaka dAkSiNAtya vAtavyantara deva ane deviye zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #845 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.22 pizAcadevAnAM sthAnAni devAnAzca devInAca 'AhebaccaM jAva viharai' Adhipatyam yAvat paurapatyam, svAmitvam, bhartRtvam, mahattarakatvam, kurvan pAlayan mahatA'hatanATayagItavAditatantrItalatAlatruTitadhanamRdaGgapaTupravAditaraveNa divyAn mogabhogAn bhuJjAno viharati-tiSThati, atha uttaradigvAsipizAcAnAM vaktavyatAM pRcchati-'uttarillANaM pucchA' auttarANAm-uttaradigvAsipizAcAnAm devAnAM sthAnAni kutra prajJatAni ? iti pRcchA vartate, kutra khalu uttaradigvAsinaH pizAcAH devAH parivasanti ? praznAzayaH, bhagavAn uttarayati-'goyamA !' he gautama ! 'jaheva dAhijillANaM vattavyayA taheva uttarillANaMpi' yathaiva dAkSiNAtyAnAm pizAcAnAM vaktavyatA bhaNitA tathaiva auttarahANAm-uttaradigyAsinAmapi pizAcAnAm vaktavyatA bhaNitavyA 'NavaraM' kintu navaram-pUrvApekSayA'travizeSastu 'maMdarasta pavvayassa vyantara devoM aura deviyoM kA adhipatitva, svAmitva, bhartRtva tathA agresaratva karatA huA, unakA pAlana karatA huA, kuzala vAdakoM dvArA vAdita vINA, tala, tAla, truTita, mRdaMga Adi vAdyoM kI nirantara hone vAlI dhvani ke sAtha divya bhogopabhogoM ko bhogatA huA rahatA hai| aba uttara dizA ke pizAca devoM kI vaktavyatAAraMbha kI jAtI hai zrI gautama svAmI prazna karate haiM-he bhagavan ! uttara dizA ke pizAca devoM ke sthAna kahA~ kahe haiM ? arthAt uttara dizA ke pizAca kahAM nivAsa karate haiM ? zrI bhagavAn uttara dete haiM-he gautama ! jaisI dakSiNa dizA ke pizAcoM kI vaktavyatA kahI hai, vaisI hI uttara dizA ke pizAcoM kI nA adhipatitva, svAmitva, bhatRtva tathA agresaratva karatA thakA temanuM pAlana karatA thakA. kuzala vAdake dvArA vAdita vINa tala, tAla, truTita. mRdaMga Adi vAghonA nirantara thanArA avAjanI sAthe divya bhegopabhegene bhegavatA rahe che. have uttara dizAnA pizAca devenI vaktavyatA AraMbha karAya che zrI gautamasvAmI prazna kare che-bhagavan! uttara dizAnA pizAca denA sthAna kayAM kahelA che? arthAt uttara dizAnA pizAca deva kyAM nivAsa kare che? zrI bhagavAna uttara de che-he gautama! jevI dakSiNa dizAnA pizAconI vaktavyatA kahI che, tevIja uttara dizAnA pizAcenI vaktavyatA kahI levI joIe. temAM vizeSatA e che mandara parvatanA uttara digU bhAgamAM mahAkAla zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #846 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 832 prajJApanAsUtre uttareNaM' mandarasya parvatasya uttareNa, uttaradigbhAge ' mahAkAle ettha pisAviMde pisAyarAyA parivasaI' mahAkAlo nAma atra pizAcendraH pizAcarAjaH parivasati iti bodhyaH, 'jAva viharar3a' yAvat-maharddhiko mahAdyutikaH, mahAyazAH mahAbalaH, mahAnubhAgaH, mahAsaukhyo hAravirAjitavakSAH, kaTakatruTitastambhatabhujaH' aGgadakuNDalamRSTagaNDasvalakarNapIThadhArI vicitrahastAbharaNaH, vicitramAlAmauliH kalyANakapravaravastra parihitaH kalyANakapravaramAlyAnulepanadharo bhAsvara - bondiH pralambavanamAlAdharo divyena varNagandhAdinA dazadiza udyotayan prabhAsayan sa khalu tatra tiryagasaMkhyeyAnAM bhaumeyanagarAvAsazatasahasrANAm caturNAm vaktavyatA kaha lenI caahie| usameM vizeSatA yaha hai-mandara parvata ke uttara diga bhAga meM mahAkAla nAmaka pizAcendra, pizAca rAjA nivAsa karatA hai, yAvat vicaratA hai / ' yAvat' zabda se yaha samajhanA cAhie vaha mahAkAla pizAcendra maharddhika, mahAdyutika, mahAyazasvI, mahAbala, mahAnubhAga aura mahAsaukhya hai / usakA vakSasthala hAra se virAjamAna rahatA hai / usakI bhujAeM kaTakoM aura truTitoM se stabdha rahatI haiM / vaha aMgada, kuMDala aura gaNDasthala ko ghisane vAle karNapITha nAmaka AbhUSaNa kA dhAraka hotA hai / usake hAthoM meM adbhuta AbhUSaNa hote haiM / usakA mukuTa adbhuta mAlA se yukta hotA hai / kalyANakArI uttama vastroM kA paridhAna karatA hai / kalyANakara uttama mAlA evaM anulepana kA dhAraka hotA hai / usakA zarIra dedIpyamAna hai / vaha lambI vanamAlA ko dhAraNa karatA hai / apane divya varNa gaMdha Adi se dazoM dizAoM ko udyotita aura prabhAsita karatA huA vaha ticheM asaMkhya lAkha bhaumeya nagarAvAsoM kA, cAra hajAra nAmaka pizAcendra, pizAca rAjA nivAsa kare che yAvat vicare che. yAvat zabdathI ema samajavuM joie ke mahAkAla pizAcendra mahardhika, mahAdyutika, mahAyazasvI, mahAkhala, mahanubhAga ane mahAsaukhya che. temanA vakSasthala hArathI virAjamAna che. temanI bhujAe kaTake ane truTitAthI stabdha rahe che. te aMgada kuMDala ane gaMDasthalane ghasatAM karNapIDa nAmaka AbhUSaNane dhAraNa kare che. temanA mugaTa adbhuta mAlAthI yukta hoya che. kalyANakArI uttama vastronuM paridhAna kare che. kalyANakara uttama mAlA temaja anulepananA dhAraka heAya che. temanu zarIra dhruDhIpyamAna che. lAMbI vanamALAone dhAraNa kare che. potAnA divya va gaMdha vigerethI dazedizAone udyotita ane prabhAsita karatA te tio zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #847 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.22 pizAcAdivyantaradeva sthAnAni 833 sAmAnikasahasrANAm catasRNAzcAgramahaSINAm saparivArANAm tisRNAM parSadAM saptAnAm anIkAnAm saptAnAm anIkAdhipatInAm SoDazAnAm AtmarakSakadevasAhasrINAm, anyeSAM ca bahUnAm auttarAhANAm uttaradigvAsiMnA vAnavyantarANAM devAnAJca devInAca AdhipatyaM paurapatyam svAmitvaM bhartR tvam mahatta. rakatvam kurvan pAlayan mahatA'hatanATayagIta vAdita tantrItalatAla truTitaghanamRdaGgapaTupravAditaraveNa divyAn bhogabhogAn bhuJjAno viharati-tiSThati, 'evaM jahA pisAyANaM tahA bhUyANaMpi' evaM-pUrvoktarItyA yathA pizAcAnAM devAnAm vaktavyatA bhaNitA tathA bhUtAnAmapi devAnAM vaktavyatA bhaNitavyA, 'jAva gaMdhavvANaM' yAvad-yakSANAm rAkSasAnAm kinnarANAm, kimpuruSANAm, mahoragANAm gandharvANAJca vaktavyatA bhaNitavyA, 'navaraM' pUrvApekSayA atra vizeSastu 'iMdesu NANattaM sAmAnika devoM kA, cAra saparivAra agramahiSiyoM kA, tIna pariSadoM kA, sAta anIkoM kA, sAta anIkAdhipatiyoM kA, solaha hajAra AtmarakSaka devoM kA tathA anya bahusaMkhyaka uttara dizA ke vAnavyantara devoM aura deviyoM kA adhipatitva, agresaratva, svAmitva, bhartRtva, evaM mahattarakatva karatA huA, unakA pAlana karatA huA, nRtya, gIta tathA kuzala vAdakoM dvArA vAdita vINA, tala, tAla, truTita, mRdaMga Adi vAdyoM kI nirantara hone vAlI dhvani ke sAtha divya bhogopabhogoM ko bhogatA huA rahatA hai| jaisI pizAca devoM kI vaktavyatA kahI, vaisI hI bhUto kI vaktavyatA samajha lenI caahie| aura vaisI hI vaktavyatA yakSoM, rAkSasoM, kinnaroM, kimpuruSoM, mahoragoM tathA gandhavoM kI bhI kaha lenI caahie| magara isa vaktavyatA meM vizeSatA yaha hai ki ina saba ke indra algasaMkhya lAkha bhaumeya nagarAvAsonA cAra hajAra AtmarakSaka devenA tathA anya bahu saMkhyaka uttara dizAnA vAnavyantara deva ane deviyenA adhipatitva agresarava, svAmitva temanuM mahattarakatva karatA rahine temanuM pAlana karatA rahine, nRtya gIta tathA kuzalavAdake dvArA vAdita vINuM tala, tAla, truTita, mRdaMga Adi vAdyonA nirantara thatA avAjanI sAthe divya bhagopabhogane bhegavatA rahe che. jevI pizAca devanI vaktavyatA kahI, tevI ja bhUtanI vaktavyatA paNa samajI levI joIe ane tevI ja vaktavyatA yakSe, rAkSasa, kinnare jiMpurUSa maherogo tathA gandhanI paNa kahevI joIe. paraMtu te vaktavyatAmAM vizeSa tA e che ke te badhAnA indra alaga alaga che. te A prakAre che-dakSiNa ane pra0 105 zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #848 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 834 prajJApanAsUtre bhANiyavvaM imeNa vihiNA' indreSu nAnAtvaM-pRthaktvam vibhinnatva mittyarthaH, bhaNitavyam anena-vakSyamANena, vidhinA-prakAreNa 'bhUyANaM surUvapaDirUvA' bhUtAnAM dakSiNotnarANAm yathAkramamindrau surUpapratirUpau, 'jakkhANaM punnabhaddamANibhadA' yakSANAm dakSiNottarANAm pUrNabhadramANibhadrau indrau, 'rakkhasANaM bhIma mahAbhImA rAkSasAnAM dakSiNAtyauttarAhANAm bhImamahAbhImau indrau 'kinnarANaM kinnarakiMpurisA' kinnarANAm dAkSiNAtyauttarAhANAm kinnarakimpuruSau yathA kramamindrau, 'kiMpurisANaM sappurisamahApurisA' kimpuruSANAm dAkSiNAtyautarAhANAm satpuruSamahApuruSau yathAkramamindrau, 'mahoragANaM aikAya mahA kAyA' mahorAgANAm uraHpari sarpANAM atikAyamahAkAyau yathAkramaM dAkSiNAtyottarAhANAmindrau, 'gaMdhavyANaM gIyaraigIyajasA' gandharvANAm dAkSiNAtyauttarAhANAm gItarati gItayazasau yathAkramamindrau vartate, 'jAva viharanti' yAvat-tau ca pratyekam mahaddhikau mahAdyutiko mahAyazasau mahAbalau, mahAnubhAgau mahAsaukhyau hAravirAjitavakSasau kaTakatruTitastammitabhujau aGgadakuNDalamRSTagaNDastalakarNapITha dhAriNau vicitrahastAbharaNau, vicitramAlAmaulI kalyANakapravaravastraparihitau alaga haiM / ve isa prakAra haiM-dakSiNa aura uttara dizA ke bhUtoM ke indra kramazaH surUpa aura pratirUpa haiM, yakSoM ke indra pUrNa bhadra aura maNibhadra haiM, rAkSasoM ke bhIma aura mahAbhIma haiM, kinnaroM ke kinnara aura kimpuruSa haiM, kimpuruSoM ke satpuruSa aura mahApuruSa haiM, mahoragoM ke atikAya aura mahAkAya haiM tathA gandharvo ke gItarati aura gItayaza haiN| eka-eka jAti ke do-do indroM meM se prathama dakSiNa dizA kA aura dUsarA uttara dizA kA samajhanA caahie| ___ ye sabhI indra mahAna Rddhi, chuti, yaza, bala, prabhAva aura sukha se sampanna haiN| unake vakSasthala hAra se suzobhita hote haiN| unakI bhujAeM kaTakoM aura truTitoM se stabdha rahatI haiN| ve aMgada, kuMDala aura uttara dizAnA bhUtanA indra anukrame surUpa, ane pratirUpa che, yakSonA Indra pUrNa bhadra ane maNibhadra che, rAkSasenA bhIma ane mahAbhIma che, kinnaronA kinnara ane jiMpurUSa che. jiMpurUnA sapurUSa ane mahApurUSa che, mahAragonA atikAya ane mahAkAya che tathA gaMdharvonA gItarati ane gItayaza che. eka eka jAtinA be be indromAMthI prathama dakSiNa dizAnA ane bIjA uttara dizAnA samajavA jekae. A badhA Indra mahAna rUddhi, iti, yaza, bela, prabhAva ane sukhathI saMpanna che. temanA vakSasthala hArathI suzobhita hoya che temanI bhujAe kaTake ane truTitethI akakaDa rahe che, zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #849 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.22 pizAcAdivyantaradeva sthAnAni 835 kalyANaka pravara mAlyAnulepanadharau bhAsvaravondI pralamvavanamAlAdharau divyena varNagandhAdinA dazadiza uddyotayantau prabhAsayantau tau tatra sveSAM speSAm asaMkhyeyabhaumeyanagarAvAsa zatasahasrAdInAm AdhipatyaM paurapatyAdikaM kurvantau pAlayantau mahatA'hatanATyagItavAditatantrItalatAla truTitadhanamRdaGgapaTupravAditaraveNa divyAna bhogabhogAn bhuJjAnat viharataH - Asate ityAzayaH, uparyuktandrANAM saMgrAhaka gAthA dvayamAha - kAleya mahAkAle surUvapaDirUva punnabhaddeya / taha caiva mANibhadde bhImeya tahA - mahAbhIme // 141 // kAlazca mahAkAlaH, surUpaH pratirUpaH pUrNabhadrazca / tathA caiva mANibhadro bhImazca tathA mahAbhImaH / "kinnara kiMpurise khalu sappuri se khalu tathA mahApurise / aikAya mahAkAe gIyaraI veva gIyajase " // 142 // karNapITha ke dhAraka hote hai / hAthoM meM vicitra AbharaNa dhAraNa karate haiN| usake mukuTa adabhuta mAlA se yukta hote haiM / ve kalyANakArI evaM uttama vastroM kA paridhAna karate haiM / kalyANakArI mAlA aura anulepana dhAraNa karate haiM / unakA zarIra dedIpyamAna hotA hai / lambI banamAlA ko dhAraNa karate haiM / apane divya varNa gaMdha Adi se dazoM dizAoM ko udyotita aura prabhAsita karate hue, apane-apane asaMkhyAta lAkha bhaumeya nagarAvAsoM kA adhipatitva, agresaratva Adi karate hue, unakA pAlana karate hue, nATaka, gIta tathA kuzala vAdakoM dvArA vAdita vINA, tala, tAla, truTita, mRdaMga Adi kI nirantara hone vAlI dhvani ke sAtha divya bhogopabhogoM ko bhogate hue rahate haiM / aba ina ke indroM ke nAmoM kA saMgraha karane vAlI do gAthAeM kahate haiM-kAla aura mahAkAla, surUpa aura pratirUpa, pUrNabhadra aura maNibhadra, tee agaDha, kuMDala, ane ka`pIThanA dhAraka hoya che. hAthAmAM vicitra AbharaNu dhAraNa kare che. temanA mugaTa adbhUta mALAothI yukta heAya che. teo kalyANa kArI ane uttama vastronu paridhAna kare che. klyANu kArI mALA ane anulepana dhAraNa kare che. temanA zarIra dedIpyamAna heAya che. lAMbI vanamALAne dhAraNa kare che. ane potAnA divya varNa gandha AdithI dazerdizAone udyotita ane prabhAsita karatA potapotAnA asaMkhyAta lAkha bhaumeya nagarAvAseAnA adhipatitva agresarattva Ahi~ karatA rahine, temanu pAlana karatA, nATaka gIta kuzala vAha dvArA vAhita vINA, tasa, tAsa, truTita, gRhaMga sAhinA nirantara thanArA dhvaninI sAthe divya bhAgepa bhAgeAne bhegavatA thakA rahe che. have emanA indronA nAmeAnA saMgraha karanArI e gAthAo kahe che-kAla ane mahAkAla, surUpa ane pratirUpa, pUrNabhadra ane maNibhadra, bhIma ane mahAbhIma zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #850 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 836 prajJApanAsUtre kinnarakimpuruSaH, khalu satpuruSaH khalu tathA mahApuruSaH / atikAyo mahAkAyo gItaratizcaiva gItayazAH, ityete SoDazavAnavyantarendrAH, atha avAntaravyantarajAtibhedAnAM sthAnAdikaM prarUpayitumAha-'kahi Na bhaMte ! aNavanniyANa devANaM ThANA paNNattA ?' gautamaH pRcchati-he bhadanta ! kutra khalu-kasmin pradeze aNaparNikAnAM devAnAm vyantarAvAntarajAtivizeSANAm, sthAnAni-sthityapekSayA svasthAnAni prajJaptAni-prarUpitAni ? tadeva vizadayituM prakArAntareNa pRcchati'kahi NaM bhaMte ! aNavanniyA devA parivasaMti ?' he bhadanta ! kutra khalu-kasmin pradeze aNapaNikA devAH parivasanti ? bhagavAn uttarayati-'goyamA' he gautama ! 'imIse rayaNappabhAe puDhavIe' asyAH ratnaprabhAyAH pRthivyAH, 'rayaNAmayassa kaMDassa' ratnamayasya kANDasya upari samIpabhAgasya, 'joyaNasahastavAhallassa' yojanasahasrabAhalyasya-sahasrayojanavistArasya 'uvariM' upari, UrzvabhAge 'jAva joya. Nasaesu' yAvat-ekaM yojana zatam avagAhya, adhazcaikaM yojanazataM varjayitvA madhye bhIma aura mahAbhIma, kinnara aura kimpuruSa, satpuruSa aura mahApuruSa, atikAya aura mahAkAya, gItarati aura gItayaza, ye solaha vAnavyantaroM ke indra haiM // 141-142 // ___ aba vAna-vyantaroM ke upabhedoM ke sthAna Adi kI prarUpaNA kI jAtI hai__zrI gautama svAmI ne prazna kiyA-he bhagavan ! aNaparNika devoM ke, jo vyantara devoM kI eka vizeSa jAti hai, svasthAna kahAM kahe haiM ? isI prazna ke spaSTIkaraNa ke lie kahate haiM-he bhagavan ! aNaparNika deva kahAM nivAsa karate haiM ? zrI bhagavAn ne uttara diyA-he gautama isa ratnaprabhA pRthvI kA jo ratnamaya kANDa hai, usakA vistAra eka hajAra yojana kA hai| usameM se Upara aura nIce ke eka-eka sau yojana choDa kara madhya ke kinnara ane kiM purUSa, sapurUSa ane mahApurUSa, gItarati ane gItayaza; A seLa vAvyantaranA Indra che. je 141-142 che have vAnavyantanA upabhedenA sthAna AdinI prarUpaNa karAya che gautamasvAmIe prazna karyo-bhagavad ! aNuparNika de ke je vyantara devAnI se vizeSa ti cha, (tebhanI) 212thAna. 4yAM 4 cha ? 2 // praznanu spaSTIkaraNa karavA mATe kahe che-bhagavad ! aNuparNika deva kayAM nivAsa kare che? zrI bhagavAne uttara Ape-he gautama ! A ratnaprabhA pRthvIne je ratna maya kAMDa che, tene vistAra eka hajAra ejanane che. temAMthI upara tathA zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #851 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyayodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.22 pizAcAdivyantaradeva sthAnAni 837 aSTasu yojanazateSu 'etthaNaM' atra khalu-uparyukta sthale, 'aNavanniyANaM devA NaM 'aNapaNikAnAM devAnAm 'tiriyamasaMkhejjA' tiryagasaMkhyeyAni 'NagarAvAsasahassA' nagarAvAsasahasrANi 'bhavaMtItimakkhAyaM' bhavanti-ityAkhyAtaM mayA mahAvIreNa anyaizcatIrthadbhiH , ' te NaM jAva-paDirUvA' tAni khalu-pUrvoktAni nagarAvAsasahasrANi, yAvat bahirbhAge vRttAni-vartulAni, antazcaturasrANi, adhobhAge puSkarakarNikAsaMsthAnasaMsthitAni, utkIrNAntaravipulagambhIrakhAtaparikhANi, prAkArAhAlakakapATatoraNapratidvAradezabhAgAni, yantrazataghnImuzalamusaNDIparivAritAni, ayodhyAni, sadA jayAni, sadA guptAni, aSTacatvAriMzatkoTakaracitAni, aSTacatvAriMzatkRtavanamAlAni, kSemANi zivAni, kiGkarAmaradaNDoparakSitAni, liptopaliptamahitAni gozIrSasarasaraktacandanadardaradattapazcAGgulitalAni, upacitacandaATha sau yojanoM meM, aNapaNika devoM ke tiThe asaMkhyAta lAkha nagarAvAsa haiM, aisA maiMne tathA anya tIrthakaroM ne kahA hai| ve nagarAvAsa yAvat pratirUpa haiM, arthAt bAhara se golAkAra haiM, andara se caukora haiM aura nIce se kamala kI kaNikA ke AkAra ke haiM / ve vizAla aura gaMbhIra khAiyoM tathA parikhAoM se ghire hue haiN| prAkAroM, aTTAlakoM, kapAToM, toraNoM aura pratidvAroM se yukta haiM / yaMtroM, zataniyoM, muzaloM aura musaNDhI nAmaka zastroM se parivRta haiM, isa kAraNa zatruoM dvArA ayodhya haiM aura ayodhya hone ke kAraNa sadA jayazIla haiM, sadA surakSita haiM / ve aDatAlIsa koThoM kI racanA se yukta hai aura aDatAlIsa vanamAlAoM se suzobhita haiN| saba prakAra se nirUpadrava haiM, maMgalamaya haiM aura kiMkara devoM ke daMDoM dvArA rakSita haiM / lipe-pute hone ke kAraNa prazasta haiM / gozIrSa tathA sarasa nIcenA eka eka se jana choDIne madhyanA ATha janamAM aNapaNika devanA ticcha asaMkhyAta lAkha nagarAvAsa che, ema meM tathA anya tIrthakaroe kahyuM che. te nagarAvAsa yAvatu pratirUpa che arthAt bahArathI gaLAkAra che. andara thI carasa che ane nIcethI kamaLanI karNikAnA AkAranA che. teo vizALa ane gaMbhIra khAI tathA parikhAethI gherAyelA che. prAkAre, aTTAlake, kapATa, teraze ane pratidvArathI yukta che. yaMtra, zatapti, musale musaMDhI nAmaka astrothI parivRtta che, e kAraNe zatruo dvArA ayodhyA hovAne lIdhe sadA jayazIla che sadA surakSita che. teo aDatAlIsa keThAonI racanAthI yukta che ane aDatAlIsa vanamALAothI suzobhita che. badhI rIte nirupadrava che. maMgalamaya che. ane kiMkara denA daMDe dvArA rakSita che. lipela "pela hovAne zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #852 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 838 prajJApanAsUtra nakalazAni, candanaghaTasukRtatoraNapratidvAradezabhAgAni, AsaktotsitavipulavRtavyAdhAritamAlyadAmakalApAni, paJcavarNasarasasurabhimuktapuSpapuJjopacArakalitAni, kAlAgurupravarakundaruSkaturuSkadhUpamaghamaghAyamAnagandhoddhRtAbhirAmANi, sugandhavaragandhikAni, gandhavartibhUtAni apsarogaNasaMghasaMvikIrNAni, divyatruTitazabdasaM praNAditAni patAkAmAlAkulAbhirAmANi sarvaratnamayAni acchAni zlakSNAni, mamRNAni ghRSTAni mRSTAni nIrajAMsi nirmalAni niSpaGkAni niSkaGkaTacchAyAni saprabhANi sazrIkANi, samarIcikAni, sodyotAni, prasAdIyAni, darzanIyAni, abhirUpANi pratirUpANi, 'ettha gaM' atra khalu uparyuktasthaleSu 'aNavanirakta candana ke hAthe unameM lage haiM jinameM pAMcoM uMgaliyAM ucharI huI haiM / ve maMgala-kalazoM se suzobhita haiN| unake pratidvAra bhAga meM candana carcita ghaToM ke sundara toraNa bane hue haiN| unameM Upara se nIce taka laTakane vAle, vizAla aura golAkAra mAlyadAmoM ke samUha zobhAyamAna hote haiM / pAMca varNa ke tAje aura saurabhamaya puSpoM ke samUha ke upacAra se yukta haiM / kRSNa agara, uttama coDA ora lobAna kI mahakatI huI sugaMdha ke samUha se atizaya ramaNIya haiM / uttama sugaMdha se sugaMdhita aura gaMdhadravya guTikA jaise pratIta hote haiM / ve apsarAgaNoM ke samUha se vyApta, divya vAdyoM kI dhvani se gUMjate hue, patAkAoM kI mAlA se atyanta ramya, sarvaratnamaya, svaccha, cikane, komala, ghaTAre maTAre. nIraja, nirmala, niSpaMka, nirAvaraNa kAnti vAle, prabhAyukta, zrIsampanna, kiraNoM se yukta, prakAzamaya, prasannatAjanaka, darzanIya, abhirUpa aura pratirUpa haiM / ina uktasthAnoM meM kAraNe prazasta che. gazIrSa tathA sarasa raktacandananA thApAo temAM paDelA che ke jemAM pAMce AMgaLI uThI Avela hoya che. teo maMgaLa kaLazathI suzobhita che. temanA pratikAra bhAgamAM candana carcita ghaDAonA sundara taraNa banelA che. teomAM uparathI nIce sudhI laTakatA vizALa ane gaLAkAra puSpa hAranA samUha zobhAyamAna lAge che. pAMca raMganA tAjA ane sugandhIdAra punA samUhanA upacArathI yukta hoya che. kRSNa agarU, uttama cIDA, ane lebAnanI mahekatI sugandhathI sugandhita ane gandha dravyanI goTI jevA pratIta thAya che. teo apasarA gaNonA samUhathI vyApta divya vAdyonA vinithI guMjatI, patAkAonI mALAthI atyanta ramya; sarva ratnamaya, svaccha, cikaNuM kamaLa, ghATamATaravALA, nIraja, nirmaLa, niSpaka, nirAvaraNa kAntivALA prabhA yukta, zrI saMpanna, kiraNethI yukta, prakAzamaya, prasannatA janaka, darzanIya zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #853 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.22 pizAcAdivyantaradeva sthAnAni 839 yANaM devANaM ThANA' aNiparNikAnAM devAnAm sthAnAni svasthAnAni prajJaptAni, 'uvavAeNa-loyassa asaMkhejjaibhAge' upapAtena-upapAtApekSayA lokasya asaMkhyeyabhAgaH-asaMkhyeyatamo bhAgo vaktavyaH 'samugghAeNaM loyassa asaMkhejaibhAge' samudghAtena-samughAtApekSayA lokasya asaMkhyeyabhAga:-asaMkhyeyatamo bhAgo vaktavyaH 'saTANeNaM loyasya asaMkhejaibhAge svasthAnena-svasthAnApekSayA lokayasya asaMkhyeyabhAgaH-asaMkhyeyatamo bhAgo vaktavyaH, 'etthaNaM bahave aNavanniyA devA parivasaMti' atra khalu-uktasthAneSu bahavaH aNapaNikA devAH parivasanti te ca 'mahiDiyA' maharddhikAH, 'jahA pisAyA jAva viharaMti' yathA pizAcAH pratipAditAstathA pratipAdanIyA yAvat-mahAdhutikAH, mahAyazasaH, mahAbalAH, mahA. numAgAH, mahAsaukhyAH, hAravirAjitavakSasaH, kaTakatruTitastambhitabhujAH, aGgadakuNDalamRSTagaNDastalakarNapIThadhAriNaH vicitrahastAbharaNAH, vicitramAlAmaulayaH, aNaparNika devoM ke svasthAna nirUpaNa kie gae haiN| ye sthAna upapAta kI apekSA loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM, samudghAta kI apekSA bhI loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM aura svasthAna kI apekSA bhI loka ke asaMkhyAtaveM meM bhAga meM haiM / ina sthAnoM meM bahuta-se aNapaNika deya nivAsa karate haiN| ve mahAn Rddhi ke dhAraka haiM / aura pizAca devoM ke samAna yAvat vicarate haiN| inakA varNana pizAca devoM ke samAna hI samajha lenA cAhie, arthAt ve mahAdyuti, mahAyazasvI, mahAbalavAn, mahAnubhAga, mahAn sukha se sampanna, hAra se suzobhita vakSa. sthala vAle, kaTakoM aura truTitoM se stabdha bhujAoM vAle, aMgada, kuMDala aura karNapITha ke dhAraka, hAthoM meM vicitra AbhUSaNa pahanane vAle, adbhuta mAlA se suzobhita mukuTa vAle, kalyANakArI uttama abhirUpa ane pratirUpa che. A kahelA sthAnamAM arNa paNika devenA svasthAna nirUpaNa karAyelAM che. te sthAne upapAtanI apekSAe lekanA asaMkhyAtamA bhAgamAM, samughAtanI apekSAe paNa lekanA asaMkhyAtamA bhAgamAM ane svasthAnanI apekSAe paNa lekanA asaMkhyAtamAM bhAgamAM che. A sthAnamAM ghaNuM badhA aNapaNika deva nivAsa kare che teo mahAna rUddhinA dhAraka che. ane pizAca denA samAna vicare che. temanuM varNana pizAca devenI samAja samajI levuM joIe. arthAt teo mahAvRti, mahAyazasvI, mahAbalavAnuM mahAnubhAga, mahAna sukhathI saMpanna hArathI suzobhita vakSasthaLa vALA, kaTake ane truTitethI akakaDa bhujAvALA aMgada, kuMDala ane karNa pIThanA dhAraka, hAthamAM vicitra AbhUSaNa paheravAvALA addabhuta mALAothI suzobhita mugaTavALA, zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #854 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAstre kalyANakapravaravastraparihitAH, kalyANakAvaramAlyAnulepanadharAH bhAsvaravondayaH pralambavanamAlAdharAH divyena varNagandhAdinA dazadiza udyotayantaH prabhAsayantaH, te khalu tatra sveSAM sveSAm asaMkhyeyabhaumeyanagarAvAsazatasahasrAdInAm AdhipatyAdikaM kurvantaH pAlayanto mahatA'hatanATayagItavAditatantrItalatAlatruTitaghanamRdaGgapaTupavAditaraveNa divyAn bhogabhogAn bhuJjAnAH viharanti-Asate ityAzayaH, atha teSAmindrau sannihitasAmanyA nAmako prarUpayati-'sanihiyasAmANA ittha duve aNavaniMdA' sannihitasAmAnyau atra uparyuktANaparNikasthAneSu dvau aNaparNikendrau 'aNavanniyakumArarAyANo' aNapaNikakumArarAjAnau 'parivasaMti' parivasataH, tau ca 'mahiDDiyA' maharTikau mahAdyutiko mahAyazasau mahAbalau mahAnubhAgau, mahAsaukhyau, hAravirAjitavakSasau, ityAdi pUrvoktavizeSaNaviziSTau bodhyau, 'evaM jahA kAlamahAkAlANaM dohaMpi dAhiNillANaM uttarillANaM ya bhaNiyA' evaM-pUrvoktarItyA, yathA kAlamahAkAlayoH dvayorapi dAkSiNAtyauttarAhayozca bhaNitAH-uktAH 'tahA sannihiyasAmANANaMpi' tathAvastra pahanane vAle, kalyANakArI uttama mAlA aura anulepana ko dhAraNa karane vAle, dedIpyamAna zarIra vAle aura lambI vanamAlA ke dhAraka hote haiM / ve apane divya varNa evaM divya gaMdha Adi se dazoM dizAoM ko udyotita aura prabhAsita karate hue apane-apane asaMkhyAta lAkha bhaumeyanagarAvAsoM kA adhipatitva, svAmitva, agresaratva Adi karate hue tathA unakA pAlana karate hue, nRtya, gIta, kuzalavAdakoM dvArA vAdita vINA, tala, tAla, truTita, mRdaMga Adi vAdyoM kI nirantara hone vAlI dhvani ke sAtha divya bhogopabhoga bhogate hue vicarate haiM arthAt rahate haiN| aba unake sannihita aura sAmAnya nAmaka indroM kI prarUpaNA kalyANakArI uttama vastra paheravAvALA kalyANa kArI uttama mAlA ane anu. lepanane dhAraNa karanArA dedIpyamAna zarIravALA ane lAMbI vanamALAonA dhAraka hoya che. teo pitanA divya varNa temaja divya gaMdha AdithI daze dizAone udyotita ane prabhAsita karatA rahine pitapitAnA asaMkhyAta lAkha bhaumeya nagaravAsanuM adhipatitva, svAmitva. ane agresaratva Adi karatA thakA tathA temanuM pAlana karatA, nRtya gIta, kuzala vAdike dvArA vAdita vINuM tala tAla truTita, mRdaMga Adi vAdyonA nirantara thanArA vaninI sAthe divya bhogo paga bhogavatA thakA vicare che arthAt rahe che. have temanA sannihita ane sAmAnya nAmaka IdronI prarUpaNa karavA mAM zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #855 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.22 pizAcAdivyantaradeva sthAnAni , sannihitasAmAnyayorapi bhaNitavyAH kathitavyA ityartha teSAJca vyantarAvAntarASTrajAtibhedAnAM saMgrAhakagAthAmAha - 'saMgahaNIgAhA' saMgrahaNIgAthA - 'aNavanniya paNava nniya isivAiya- bhUyavAiyA ceva / kaMdiya mahAkaMdiya kohaMDAparyaMga ceva // 143 // aNaparNika paNaparNika RSivAdita bhUtavAditAcaiva / skandika mahAskandika kUSmANDAH pataMgata caitra, atha teSAmevendra saMgrAhakagAthAdvayamAha 'ise iMdA' imevakSyamANAH indrA :- saMnihiyA sAmANadhAyavidhAe isI isivAle / Isara mahesarA havai suvacche visAle ya // 144 / sannihitAH sAmAnyAH dhAtokarate haiM-ina aNapaNika devoM ke sthAnoM meM sannihita aura sAmAnya nAmaka do aNaparNikendra, aNaparNika rAjA haiM / ye donoM indra maharddhika mahAyutika, mahAyazasvI, mahAbala, mahAnubhAga aura mahAsukha se sampanna haiN| unake vakSasthala hAra se suzobhita rahate haiM, ityAdi pUrvokta sabhI indroM ke vizeSaNa yahAM bhI samajha lenA caahie| jaise kAla aura mahAkAla dakSiNa aura uttara dizA ke pizAcendroM ke viSaya meM kahA hai, usI prakAra sannihita aura sAmAnya nAmaka indroM ke viSaya meM bhI kahanA cAhie / vyantaroM ke avAntara jAti ke bhedoM kI saMgrAhikA gAthA karate haiM(1) aNaparNika (2) paNaparNika (3) RSivAdita (4) bhUtavAdita (5) efore (6) mahAdita (7) kUSmANDa aura (8) pataMga ye ATha vyantaroM ke avAntara bheda haiM ||43|| inake indroM ke nAmoM kI saMgrahaNI gAthA isa prakAra hai - (1) sannihita ( 2 ) sAmAnya (3) dhAta (4) vidhAta (5) RSi (6) RSivA (pA) Ave che-A aNupaNika devenA sthAneAmAM sannihita ane sAmAnya e nAmanA e aNupaNi kendra aNupaNika rAjA che. A banne indra mahardhika, mahAdyutika mahAyazasvI, mahAkhala mahAnubhAga ane sukhathI saMpanna che. temanu vakSasthala hArathI suAAbhita rahe che. vigere pUrvokta badhA indronA vizeSaNa ahIM paNa samajI levAM joie. jema kAla ane mahAkAla dakSiNa ane uttara dizAnA pizAcendronA viSayamAM kahyuM che--eja prakAre sannihita ane sAmAnya nAmaka indronA viSayamAM paNa kahevu joie. vyantAnA jAtibhedenI saMgrAhikA gAthA kahe che (1) aNupaNi ka (2) yAzuyANi (3) 3vivAhita (4) bhUtavAhita (4) sunhita (6) mahAsundita (7) izvara kUSmAMDa ane pataMga A vyantAnA avAntara bheddo che. 543aa tenA pra0 106 zrI prajJApanA sUtra : 1 842 Page #856 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ra prajJApanAstre vidhAtaH RSizca RSipAlaH / Izvaro mahezvaro bhavati suvatso vizAlazca / 'hAse hAsaraI viya seeya tahA - bhave mahAsee / payae ya payagavaI ya neyavvA ANupuvI' || 145 || hAso hAsaratizvApi zvetazca tathA bhavet mahAzvetaH / pragatazca pragatapatizca jJAtavyA AnupUrvyA / tatra aNavarNikasyendrau sannihitasAmAnyanAmAnau, paNaparNikasyendrau dhAtavidhAtanAmAnau, RSivAditasyendrau RSi RSibAlanAmAnau bhUtavAditasyendrau Izvara - mahezvaranAmAnau, skandikasyendrau suvatsa - vizAlanAmAnau, mahAskandikasyendrau hAsa hAsaratinAmAnau, kuSmANDasyendrau zveta - mahAzvetAnAmAnau, pataMgasyendrau pataMgapataMgapatinAmAnau staH iti bhAvaH // 022 / / jyotiSkasthAnAdi vaktavyatAprastAH www mUlam - kahi NaM bhaMte joisiyANaM devANaM pajjattApajattANaM ThANA paNNattA ? kahi NaM ! joisiyA devA parivasaMti ? goyamA ! imase rayaNappabhAe puDhavIe bahusamaramaNijAo bhUmibhAgAo la (7) Izvara (7) mahezvara (9) suvatsa (10) vizAla (11) hAsa (12) hAsarati (13) zveta (14) mahAzveta (15) pataMga aura (16) pataMgapati, yaha solaha indra anukrama se jAnane cAhie // 144-145 // tAtparya yaha hai ki aNapaNikoM ke sannihita aura sAmAnya, paNaparNikoM ke ghAta aura vidhAta, RSivAditoM ke RSi aura RSivAla, bhUtavAditoM ke Izvara aura mahezvara, skandikoM ke subatsa aura vizAla mahAskandikoM ke hAsa aura hAsarati, kUSmANDoM ke zveta aura mahAzveta tathA pataMgoM ke pataMga aura pataMgapati nAmaka indra haiM ||22|| idronA nAmeAnA saMgraha karI khatAvanArI gAthA A pramANe che. (1) sannihita (2) sAmAnya (3) dhAta (4) vidhAta (4) RSi (1) RSivA (yA) se (7) Izvara (8) bhaDezvara (8) suvAsa (10) vizAsa ( 11 ) hAsa (12) hAsarati ( 13 ) zveta (14) bhaDAzveta (15) pataMga ane (16) pataMjayati, yA sosa indra anukrame jANavA joie // 144-145 // tAtpa A che ke aNupaNikAnA sannihita ane sAmAnya paNa parNikA nA ghAta ane vidyAta, rUSivAdanA rUSi ane rUSivAla, bhUtAdikAnA Izvara ane mahezvara, sTandikAnA suvatsa ane vizAla, mahAskandikAnA hAsa ane hAsa rati, kuSmAMDAnA zveta ane mahAzveta, tathA pata MgAnA pataMga ane pataMga pati nAmaka indra che. " 22 // zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #857 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.22 jyotiSkadeva sthAnAni sattaNauijoyaNasae uDDhe uppaittA dasuttarajoyaNasayabAhalle. tiriyamasaMkhejje joisavisae etthaNaM joisiyANaM devANaM tiriyamasaMkhejjA joisivimANAvAsasayasahassAbhavaMtIti makkhAyaM teNaM vimANA addhakaviTugasaMThANasaMThiyA savvaphalihAmayA abbhuggayamUsiyapahasiyA iva vivihamaNikaNagarayaNabhatticittA vAudhUyavijayavejayaMtIpaDAgA chattAichattakaliyA tuMgA gagaNatalamahilaMghamANasiharA, jAlaMtararayaNapaMjalummiliyabva maNikaNagathUbhiyAgA viyasiyasayavattapuMDarIyA tilayarayaNacaMdacittA nANAmaNimayadAmAlaMkiyA aMto bahiM ca saNhA tava. NijjaruilavAluyA patthaDA suhaphAsA sasliriyA surUvA pAsAiyA darisaNijjA abhirUvA paDirUvA, etthaNa joisiyANaM devANaM pajjattApajjattANaM ThANA paNNattA, tisu vi logasta asaMkhejjabhAge, tattha NaM bahave joisiyA devA parivati, taM jahA-bahassaI, caMdA sUrA sukkA, saNiccharA, rAhU dhUmake UbudhA, aMgAragA, tattatavaNijjakaNagavannA jeya gahA joisammicAraM caraMti, keU ya gairaiyA aTThAvIsaivihA nakkhattadevatagaNA NANA saMThANasaMThiyAo paMcavaNNAo tArayAo-ThiyaleslAcAriNo avissAmamaMDalagaI patteya nAmaMkapAgaDiya ciMdhamauDA mahiDiyA jAva pabhAsemANA, teNaM tattha sANaM sANaM vimANAvAsasayasahassANaM sANaM sANaM sAmANiyasAhassINaM sANaM sANaM aggamahisINaM saparivArANaM sANaM sANaM parisANaM sANaM sANaM aNiyANaM sANaM sANaM aNiyAhibaINaM sANaM sANaM AyarakkhadevasA. hassINaM annesiM ca vahaNaM joisiyANaM devANaM devaNIya Ahe. vacca jAva viharati / caMdima sUriya ittha duve joisiMdA joi. siyarAyANo parivasaMti, mahaDDiyA jAva pabhAsemANA, teNaM tasya zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #858 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 844 prajJApanAsUtre sANaM sANaM joisiya vimANAvAsa sayasa hastANaM cauNhaM sAmANiyasAhassINaM ca uNhaM aggamahisINaM saparivArANaM tinhaM parisANaM, sattaNhaM aNIyANaM sattaNhaM aNIyAhivaINaM solasaNhaM AyarakkhadevasAhassINaM jAva annesiM ca bahUNaM joisiyANaM devANa devINa ya AhevaccaM jAva viharati // su0 23 // chAyA -- kutra khalu bhadanta ! jyotiSkANAm devAnAM paryAptAparyAptAnAM sthAnAni prajJaptAni ? kutra khalu bhadanta ! jyotiSkAH devAH parivasanti ? gautama ! asyAH ratnaprabhAyAH pRthivyAH bahusamaramaNIyAd bhUmibhAgAt saptanavati yojanazatam Urdhvam utpretya dazottarayojanazatavAhalye tiryagasaMkhyeye jyotiSkaviSaye, atra khalu jyotiSkANAM devAnAM tiryagasaMkhyeyAni jyotiSka vimAnAvAsazatasahasrANi jyotiSka devoM ke sthAnAdi kI vaktavyatA zabdArtha - ( kahi NaM bhaMte ! joisiyANaM pajjattApajjattANaM ThANA paNNattA ?) he bhagavan ! paryApta aura aparyApta jotiSka devoM ke sthAna kahAM kahe haiM ? ( kahi NaM bhaMte! joisiyA devA parivasaMti ?) he bhagavan ! jyotiSka deva kahAM nivAsa karate haiM ? (goyamA) he gautama ( imIse) isa ( raNabhAe puDhavIe) ratnaprabhA pRthvI ke (bahusama - ramaNijjAo ) bilkula sama evaM ramaNIya ( bhUmibhAgAo) bhUmi bhAga se (sattaNau joyaNasae) sAta sau navve yojana (uDUM uppattA) Upara jAkara (dasuttarajopaNa saya bAhalle) eka sau daza yojana ke vistAra meM (tiriyamasaMkhejje joiya visae) tiche meM asaMkhyAta jyotiSka kSetra meM (ettha NaM) yahAM (joisiyANaM devAnaM) jyotiSka janmyAtiSTha devAnA sthAnAdinI vaktavyatA hArtha - ( kahi NaM bhaMte! joisiyANaM pajjatta / pajjattANaM ThANA paNNattA !) bhagavan ! paryApta ane aparyApta jayaMtiSNu devAnA sthAna kayAM kahyAM che ? ( kahi NaM bhaMte! joisiyA devA parivasaMti ? lagavan ! jyotiSTha deva yAM nivAsa 1re che ? (goyamA !) De gautama (imIse) mA ( rayaNApabhAe puDhavIe) ratnaprabhA pRthvInA (bahusamaramaNijjAo ) misamujhasabha tebha ramaNIya (bhUmibhAgAo) lUbhilAgothI (sattaNau joyaNasae) sAtaso nava yona ( ur3aDhaM uppaittA) 152 ne (dasuttarajoyaNa sayabAhalle) me so haza yojanA vistArabhAM tiriya masaMkhejje joisavisae) tiracha asaMkhyAta jyotiSGa kSetramAM (ettha NaM) mahIM (Ggferanoi taji) Allaos zali (fake) farvi (steEFF1) 242'vuld zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #859 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.22 jyotiSkadeva sthAnAni bhavanti ityAkhyAtaM tAni khalu vimAnAni arddhakapitthaka saMsthAnasaMsthitAni sarvasphaTikamayAni, abhyudgatotsRta prabhAsitAni iva vividhamaNikanakabhakticitrANi vAtoddhUtavijaya vaijayantI patAkAcchatrAticchatrakalitAni, tuGgAni, gaganatalAnukhicchikharANi, jAlAntararatnapaJjaronmIlitavadamaNikanaka stUpikAni, vikasitazatapatra puNDarIkatilakaratnArddhacandracitrANi nAnAmaNimayadAmAlaGkRtAni, antobahizca zlakSNAni tapanIya ruciravAlukAprastaTAni, sukhasparzAni devoM ke (tiriyaM ) tircha (asaMkhejjA) asaMkhyAta ( joisiyavimANAvAsa sayasahassA) lAkha jyotiSkoM ke vimAnAvAsa ( bhavatIti makkhAyaM) haiM, aisA kahA hai / (te NaM vimANA) ve vimAna (addhakavigaThANasaMThiyA) Adhe kavITha ke AkAra ke haiM (savvaphalihAmayA) pUrNarUpa se sphaTikamaya (anbhuggayamUsiyahasiyA ) Upara uThe hue aura prabhA se zveta (civihamaNikaNagarayaNabhatticittA) vividha maNiyoM kanaka aura ratnoM kI chaTA se citra-vicitra (vAuyavijayavaijayaMtI paDAgAchatAichattakaliyA) havA se ur3atI huI vijaya- baijayantI - patAkA - chatra - aura atichatroM se yukta (tuMgA ) UMce (gagaNatalamahilaMghamANasiharA ) AkAzatala ko ullaMghana karane vAle zikharoM se yukta ( jAlaMtararayaNapaMjarummiliyanba) jAliyoM meM lage hue ratna mAnoM pIMjare se bAhara nikAle gae haiM ( maNirayaNadhUbhiyAgA) maNiyoM tathA ratnoM kI stRpikAoM vAle (viyasiya sayavatta puMDarIyA) jinameM zatapatra aura puNDarIka kamala khile haiM (tilayarayaNaiDhacaMda cittA) 845 ( joisiyamANAvAsa sayasahassA) sAma janmyAtiSTha devAnA vimAnAvAsa ( bhavatIti makkhAyaM ) che, khebha dhuM che (teNaM vimANA) te vibhAno (addhakaviTThaga saMThANasaMThiyA) ardhA svIDanA bhAranA che (savvaphalihAmayA) pUrNa 35 23Tibhaya (abbhuggayamUsiya pahasiyA ) uDavahAra bhane pramAthI zveta (viviha maNi kaNagarayaNabhatticittA) vividha bhaziyo 14 gane ratnAnI chaTAthI citra vicitra (vAuddhUyavijayave jayaMtIpaDAgA chattAi chattakaliyA) svAthI uDatI viny-vainyantI-patAkA chatra bhane atichatrothI yukta (tuMgA ) aMthe ( gagaNatalamahi ghamANasiharA ) Aza tasane usa dhana puravAvANI zimarothI yukta ( jAlaMtara rayaNapaMjarummiliyavva) lajIyomA naDelA ratnA lo piMnzabhAMthI mahAra aDhavAbhA AvyAM hoya (maNirayaNa bhiyAgA) bhaDiyo tathA ratnAnI stUpAyo vANA (triyasiya sayapattapuMDarIyA) premAM zatapatra bhane dhuMDarI ubhasamibesAM che (tilayarayaNa DUDhacaMdacittA) tijhane tathA ratnabhaya ardhayandrothI citra vicitra zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #860 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 846 prajJApanAsUtre " sazrIkANi, surUpAni prAsAdIyAni darzayAni, abhirUpANi pratirUpANi, atra khallu jyotiSkANAM devAnAM paryAptAparyAptAnAM sthAnAni prajJaptAni triSvapiya lokasya asaMkhyeyabhAge, tatra khala bahavo jyotiSkA devAH parivanti, tadyathA - bRhaspatayaH, candrAH, sUryAH, zukrAH, zanaizvarAH, rAhavaH, dhUmaketavaH budhAH, aGgArakAH, taptatapanIya kanakavarNAH, ye ca grahAH jyotiSke cAraM caraMti, ketavazca gatiratikAH aSTAtilakoM tathA ratnamaya adhecandroM se citra-vicitra (nANAmaNimayadAmAlaMkiyA) vividha maNimaya mAlAoM se alaMkRta (aMtobAhiM ca saNhA) andara aura bAhara cikane (tavaNijjaruhalavAluyapatthaDA) svarNa kI ruci vAlukA ke prastara vAle (suhaphAsA) sukhada sparza vAle (sassirIyA) zrI se sampanna (suruvA) sundara rUpa vAle (pAsAiyA) prasannatAjanaka ( darisaNijjA ) darzanIya (abhiruvA) atiramaNIya ( paDivA) atyanta sundara (estha NaM) yahA~ ( joisiyANaM devAgaM pajjantApajjantAgaM) paryApta aura aparyApta jyotiSka devoM ke (ThANA) sthAna (paNNattA) kahe haiM (tisu vi) tInoM apekSAoM se bhI (logassa asaMkhejjaibhAge) loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM (tattha NaM) vahAM (bahave ) bahu ( joisiyA devA) jyotiSka deva (parivasaMti) nivAsa karate hai (taM jahA) ve isa prakAra (bahasaI) bRhaspati (caMdA) candra (sUrA) sUrya (sukA) zuka (saNiccharA) zanaizvara (rAhU) rAhu (dhUmakeU) dhUmaketu) (budhA) budha (aMgAragA) maMgala (tattatavaNijjakaNagavannA) tapta tapanIya svarNa ke samAna varNa vAle (jo ya) aura jo (gahA) graha (joisammi) jyotiSka kSetra meM (cAraM caraMti) (NANAmaNimayadAmA kiyA) vividha bhaNibhaya bhASAoothI asata (aMto bahi ca saNhA) aMDarathI mane mahArathiyA (tavaNijjaruilavAluyA patthaDA) sonA nI 3thira vAyua nA astaravANA (suhaphAsA) subhaha spRzavANA (pasAiyA) prasannatA 41 (darisaNijjA ) darzanIya (abhiruvA) ati ramaNIya ( paDivA) atyanta sundara (ettha NaM) aDi ( joisiyANaM devANaM pajjattApajjattANaM) paryApta bhane aparyApta jyotiSNu devAnA (ThANA) sthAna (paNNattA ) hyA che (tisuvi) tra apekSAmAthI pazu (logassa asaMkhejjaibhAge) boDanA asadhyata bhA lAgabhAM (tattha NaM) tyAM (bahave ) dhA ( joisiyA devA) jyotiSNudeva (parivasaMti) nivAsa pure che (taM jar3A) te yA prakAre (bahassaI) mRhaspati (caMdA) thandra (sUrA) sUrya (sukkA) zu (saNiccara ) zanaizcara ( rAhu) rAhu (dhUmake u ) dhUbha hetu (buvA) (aMgAragA) maMgala ( tattatavaNijakaNagavannA) tasa tapanIya svarNunA samAna varSAvANA (je ya) bhane ? (gahA) thaDa (joisammi) jyotiSDa zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #861 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.22 jyotiSkadeva sthAnAni viMzatividhAH, nakSatra devagaNA nAnAsaMsthAnasaMsthitAH, paJcavarNAH tArakAH, sthitalezyAH, cAriNaH avizrAmamaNDalagatikAH, pratyekanAmAGka prakaTitacihnamukuTAH maharTikAH, yAvat prabhAsayantaH, te khalu tatra sveSAM sveSAM vimAnAvAsazatasahasrANAm sveSAM sveSAM sAmAnikasahasrANAm svAsAM svAsAm agramahiSINAm saparivArANAm, svAsAM svAsAM parSadAm, sveSAM sveSAm anIkAnAm, sveSAm sveSAm anIkAdhipatInAm, svAsAM svAsAm AtmarakSakadevasAhasrINAm, anyeSAzca bahUnAM jyotigati karate haiM (keU ya gairaiyA) aura gati meM rata rahane vAlA ketu (aTThAvIsaivihA) aTThAIsa prakAra ke (nakkhattadevatagaNA) nakSatra devoM kA samUha (NANA saMThANasaMThiyAo) aneka AkAroM vAle (paMcavaNNao) pAMca varSoM ke (tArayAo) tAre (ThiyalessA) sthita lezyA vAle (cAriNo) calane vAle (avissAma maMDalagaI) vinA ruke maMDalagati vAle (patteyanAmaMkapagaDiyaciMdhamauDA) pratyeka ke mukuTa meM apane nAma kA cihna prakaTa hai (mahiDiyA) mahAn Rddhi ke dhAraka (jAva pabhAse. mANA) yAvat prabhAsita hote hue (te NaM) ve (tattha) vahAM (sANaM sANaM) apane apane (vimANAvAsasayasahassANaM) lAkhoM vimAnoM kA (sANaM sANaM sAmANiya sAhassINaM) (apane-apane hajAroM sAmAnikoM kA (sANaM sANaM aggamahisINaM) apanI-apanI agramahiSiyoM kA (saparivArANaM) parivAra sahita kA (sANaM sANaM parisANaM) apanIapanI pariSadoM kA (sANaM sANaM aNiyANaM) apane-apane anIkoM kA (sANaM sANaM aNiyAhivaINaM) apane-apane anIkAdhipatiyoM kA kSetramA (cAraM caraMti) gati 43che (keUya gairaiyA) ane gatimA 21 221 // pANI tu (aTThAvIsaivihA) 254yAvIsa pr4|2naa (nakkhattadevatAgaNA) nakSatra hevAnA samUDa (NANAsaMThANa saMThiyAo) mane roSaNA (paMcavaNNAo) pAya pani (tArayAo) tArAma (ThiyalessA) sthita vezyAvA (cAriNo) yaas| 1 // (avissAmamaMDalagaI) 2 / 45 sivAyanI bha gativA (patteyanAmaMka pAgaDiyaciMdhamauDA) pratye4nA bhuTamA yAtapAtAnA nAmanA yiha pragaTa cha (mahihaDhiyA) mahAna 3 ghA24 (jAva pabhAsemANA) yAvata mAsita thatA (teNaM) te| (tattha) tyAM (sANaM sANaM) pAtapAtAnA (vimANAvAsasayasahassANaM) saaye| vimAnAnA (sANaM sANaM sAmANiyasAhassINaM) pAtapAtAnA // // sAmAniDAnA (sANaM sANaM aggamahisIgaM) pAtapAtAnI mamADiSiyonA (saparivArANaM) parivAra sAyanA (sANaM sANaM parisANaM) pAtapAtAnI pariSahAnA (sANaM sANaM aNiyANa) pAtapAtAnI mInA (sANaM sANaM aNiyAhivaINaM) pAtapAtAnA manIstha zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #862 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AMARPome 848 prajJApanAsUtre kANAm devAnAzca devInAzca Adhipatyam yAvad viharanti, candrasyauM atra dvau jyotiSkendrau jyotiSkarAjAnau parivasataH, mahaddhiko yAvat prabhAsayantI, tau ca tatra sveSAM sveSAM jyotiSkavimAnAvAsazatasahasrANAm catasRNAM sAmAnika sAhastrINAm catasRNAm agramahiSINAm saparivArANAm, tisaNAM parSadAm saptAnAm anIkAnAm, saptAnAm anIkAdhipatInAm SoDazAnAm AtmarakSaka deva sAhasrI(sANaM sANaM AyarakkhadevasAhassINaM) apane-apane sahasroM AtmarakSaka devoM kA (annesiM ca bahUNaM) aura bahuta-se anya (joisiyANaM) jyotiSka (devANa devINa ya) devoM aura deviyoM kA (Ahevacca) adhipatitva (jAva) yAvat (viharaMti) vicarate haiN| (caMdimasUriyA) candramA aura sUrya (ittha) inameM (duve) do (joisiMdA) jyotiSkoM ke indra (joisiyarAyANo) jyotiSkoM kA rAjA (parivasaMti) nivAsa karate haiM (mahiDiyA jAva pabhAsemANA) mahardika yAvat prakAzita hote hue (te NaM) ve (tattha) vahAM (sANaM sANaM) apane -apane (joisiyavimANAvAsasayasahassANaM) lAkhoM jyotiSka vimAnoM kA (cauNhaM sAmANiyasAhassINaM) cAra hajAra sAmAnikoM kA (cauNhaM aggamahisINaM) cAra agramahiSiyoM kA (saparivArANaM) parivAra sahita (tiNhaM parisANaM) tIna pariSadoM kA (sattaNhaM aNiyANaM) sAta anIkoM kA (sattaNhaM aNiyAhibaINaM) sAta anIkAdhipatiyoM kA (solasaNhaM AyarakvadevasAhastINaM) solaha hajAra AtmarakSaka patiyAnA (sANaM sANaM AyarakkhadevasAhassINaM) pAtapAtAnA // 2 // mArama 267 hevAnA (annesiM ca bahUNa) mane gh|| 5 // mIan (joisiyANaM) nyoti (devANa devINaya) / mane viyAnA (Ahebacca) madhipatitva (jAva) yAvat (viharaMti) viyare cha (caMdima sUriyA) yandramA bhane sUrya (ittha) mesomA (duve) me (joisiMdA) jyotisstthaan| chandra (joisiyarAyANo) cyAtinI 204 (parivasaMti) nivAsa 42 cha (mahiDDhiyA jAva pabhAsemANA) bha4i yAvat zita th|| chatai (te Na) te (tattha) tyai (sANaM sANaM) pAtapAtAnA (joisiyavimANAvAsasayasahassANa) dAma jyotiSa vimAnAnA (cauNha sAmANiyasAhassINa) yAra huna2 somAniyana (cauNha aggamahisINa) yA2 mahiSiyonA (saparivArANa) parivAra sahita (tiNhaM parisANaM) 25 pariSahonA (sattaNhaM aNiyANaM) sAta sanInA (sattaNhaM aNiyAhivaINaM) sAta sanI dhipatiyAnA (solasaNDa AyarakkhadevasAhassINaM) se| 2 mAbha254 hevAnA (annesi ca bahUNa zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #863 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.22 jyotiSkadeva sthAnAni 49 NAm yAvad anyeSAzca bahUnAm jyotiSkAnAm devAnAM devInAca Adhipatyam yAvad viharanti ||suu0 23 // ___TIkA-atha paryAptAparyAptakajyotiSkANAm devAnAM sthAnAdikaM prarUpayitumAha-'kahi NaM bhaMte ! joisiyANaM pajjattApajjattANaM ThANA paNNattA ?' gautamaH pRcchati-he bhadanta ! kutra khalu-kasmin pradeze, jyotiSkANAM candrasUryagrahanakSatratArANAM paryAptAparyAptAnAm sthAnAni-sthityapekSayA svasthAnAni, prajJaptAni-prarUpitAni santi ? tadeva prakArAntareNa vizadayituM pRcchati 'kahiNaM bhaMte ! joyasiyA devA parivasaMti he bhadanta ! kutra khalu-kasmin pradeze, jyotiSkazcandrAdayo devAH parivasanti ? bhagavAn uttarayati-'goyamA!' he gautama ! 'imIse rayaNappabhAe puDhavIe' asyAH ratnaprabhAyAH pRthivyAH 'bahusamaramaNijAo' bahusamaramaNIyAt-atyadhika kamanIyasamatalAd 'bhUmibhAgAo' bhUmibhAgAt bhUmipradezAt 'sattaNauijoyaNasae' saptanavatyadhikayojanazatam 'urdU uppaittA' Urdhvam uparibhAge utpretya-udgatya, devoM kA (annesiM ca bahaNaM joisiyANaM devANaM devINa ya) anya bhI bahuta-se jyotiSka devA aura deviyoM kA (AhevaccaM) Adhipatya (jAva viharaMti) yAvat rahate haiM // 23 // TIkArtha-aba paryApta aura aparyApta jyotiSka devoM ke sthAnAdi kI prarUpaNA kI jAtI hai zrI gautama svAmI prazna karate haiM-he bhagavana ! paryApta aura aparyApta candra, sUrya, graha, nakSatra aura tArArUpa jyotiSka devoM ke sthAna kahAM kahe gae haiM ? spaSTIkaraNa ke lie punaH vahI prazna doharAte haiM-he bhagavan ! jyotiSka deva kahAM nivAsa karate haiM ? zrI bhagavAna ne uttara diyA-he gautama ! isa ratnaprabhA pRthvI ke atyadhika ramaNIya samatala bhUbhAga se sAta sau navve (790) yojana joisiyANaM devANaM devINa ya) mane mI agmA jyotiSa va sane haviyA nA (Aivacca) mAdhipatya 42 / 54 (jAva viharaMti) yAvat viyare cha // 23 // TIkAI-have paryApta tathA aparyApta jyotiSka denA sthAnAdinI prarUpaNuM 4zaya che.. 1 zrI gautamasvAmI prazna kare che he bhagavana ! paryApta ane aparyApta candra, sUrya, graha nakSatra ane tArA rUpa jayetiSka denA sthAna kayA kahelAM che ? spaSTIkaraNane mATe pharI teja praznane vistAre che-bhagavad ! jatiSka deva kayAM nivAsa kare che? zrI bhagavAne uttara Ape-he gautama ! A ratanaprabhA pRthvInA atyadhika ramaNIya samatala bhUbhAgathI sAtaso nevuM 790 jana Upara jaIne eka se daza ejananA vistAramAM ane viccha asaMkhyAta tiSka kSetramAM, pati pra0 107 zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #864 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAstre 'dasuttarajoyaNasayabAhalle' dazottarayojanazatabAhalye-dazayojanAdhikazatayojana. vistAre, 'tiriyamasaMkhejje' tiryagasaMkhyeye joisavisae' jyotiSkaviSayejyotiSkakSetre jyotiSkadeze ityarthaH, 'ettha ' atra khalu uktasthale, 'joi. siyANaM devANaM' jyotiSkAnAm devAnAm 'tiriyamasaMkhejjA' tiryagasaMkhyeyAni 'joisiyavimANAvAsasayasahassA' jyotiSkavimAnAvAsazatasahasrANi-lakSajyotiSkavimAnAvAsAH 'bhavaMtItimakkhAya' bhavanti ityAkhyAtaM-pratipAditam, mayA mahAvIreNa, anyaizca trayoviMzati tIrthakudbhiH , te NaM vimANA' tAni khalu vimAnAni 'addhakaviTThagasaMThANasaMThiyA' arddhakapitthakasaMsthAnasaMsthitAni-kapitthasyArddham - arddhakapitthaM tasya saMsthAnena-AkAreNeva, saMsthitAni-vyavasthitAni ityarddhakapitthakasaMsthAnasaMsthitAni, 'savvaphalihAmayA' sarvasphaTikamayAni-sarvAtmanAkAkatsyena sphaTikamayAni ityarthaH, 'abbhUmgayamUsiyapahasiyAiva' abhyudgatotsataprabhAsitAni, abhyudgatA-Abhimukhyena vinirgatayA utsRtayA-prAbalyena sarvAsu dikSu prasRtayA, prabhayA dIptyA, sitAni-zvetAni ityabhyudgatotsRtaprabhAsitAni iva, 'vivihamaNikaNagarayaNabhatticittA' vividhamaNikanakaratnabhakticitrANi, vividhAnAm-anekaprakArANAm maNikanakaratnAnAM bhaktibhirvizeSacchaTAbhizcitrANi-AzcaryarUpANi iti vividhamaNikanakaratnabhakticitrANi, 'vAuddhRyavijaya vejayaMtIpaDAgAchattAichattakaliyA' vAtoddhRtavijayavaijayantopatAkA chatrAUpara jAkara eka soM daza yojana ke vistAra meM aura tircha asaMkhyAta jyotiSka kSetra meM, jyotiSka devoM ke tircha asaMkhya lAkha jyotiSka vimAna haiM, aisA maiMne tathA anya tIrthaMkaroM ne bhI kahA hai| ye jyotiSka vimAna arddha kapittha-Adhe kavITha ke AkAra ke haiM, sarvAtmanA sphaTikamaya haiM, khUba UMce uThe hue hone se sabhI dizAoM meM phailI huI prabhA ke kAraNa zveta se haiM, aneka prakAra ke maNiyoM evaM kanaka-ratnoM kI vizeSa chaTA ke kAraNa vismayajanaka haiN| havA se uDatI huI vijaya vaijayantI, patAkAoM, chatroM aura atichatroM se yukta Ska devanA ticha asaMkhyAta lAkha tiSka vimAne che. evuM meM tathA anya tIrthakaree paNa kahyuM che. A tiSka vimAna adhakapitha ardhA koThAnA AkAranA che sarvAtmatA kaTikamaya che. khUba UMce uThela hovAthI badhI dizAomAM phelAela prabhAthI zveta sarakhAM che, aneka prakAranA maNiye ane kanaka ratnanI vizeSa chaTAne kAraNe vismaya janaka che. havAthI uDatI vijaya vaijayantI patAkAo che ane zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #865 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.22 jyotiSkadeva sthAnAni 851 ticchatrakalitAni-bAtoddhRtAbhiH-pavanakampitAbhiH abhyudayarUpavijayasUcakavaijayantInAmapatAkAbhiH, chatrAticchatraiH-uparyuparisthitacchatraizca kalitAniyuktAni iti vAtoddhRtavijayavaijayantIpatAkAchatrAticchitrakalitAni, 'tuMgA' tuGgAni-unnatAni ataeva 'gagaNatalamahilaMdhamANisiharA' gaganatalAnulikhacchikharANi, gaganatalam-AkAzatalam anulikhat-ullaGghayat spRzadityarthaH, zikharaM yeSAM tAni gaganatalAnulikhacchikharANi, 'jAlaMtararayaNapaMjalummiliyaba'-jAlA. ntara ratnAni paJjaronmIlavad-jAlAnAM-gRhakuDayeSu nirmitAnAM gavAkSarUpANAm antareSu-madhyeSu viziSTazobhAnimitta ratnAni yatra tAni jAlAntararatnAni, paJja. rAdunmIlitamiva-nissAritamiveti paJjaronmIlitavad yathA vaMzAdimaya pracchAdanavizeSAd bahiSkRtam kimapi vastu atyantAvinaSTakAntitvAt zobhate tathA tAnyapi vimAnAni zobhamAnAni vartanteiti bhAvaH, 'maNikaNagathUbhiyAgA' maNikanakastUpikAni, maNikanakAnAM stUpikA-zikharaM yeSAM tAni maNikanakastUpikAni, tathA 'viyasiyasayavattapuMDarIyatilayarayaNaDDacaMdacittA' vikasitazatapatrapuNDarIka haiM / vaijayantI abhyudaya kI sUcaka hotI hai / chatra ke Upara bane hue chatra atichatra kahalAte haiN| ve vimAna UMce haiM, itane UMce ki unake zikhara AkAza-tala kA ullaMghana karate haiN| unakI dIvAroM kI jAliyoM ke bIca-bIca meM viziSTa zobhA ke lie jo ratna jaDe haiM ve aise jAna par3ate haiM jaise abhI-abhI pIjare se nikAle hoN| tAtparya yaha hai ki jaise vAMsa Adi ke kisI pAtra meM se nikAlI huI koI vastu ekadama svaccha-camakatI huI hotI hai, usakI kAnti phIkI nahIM hotI, usI prakAra ke vimAna bhI ekadama camacamAte hue haiN| unake zikhara maNiyoM aura svarNa ke dvAra Adi pradezoM meM pratikRta rUpa se khile hue zatapatra aura puNDarIka kamala sthApita haiM, dIvAra atithI yukta che. vaijayantI abhyadayanI sUcaka hoya che chatranA Upara banelA chatra atichatra kahevAya che. te vimAne UMcA che. eTalAM UMcA che ke temanA zikha2 AkAzatalanuM ullaMghana kare che. temanI divAlanI jALInI vacamAM vacamAM viziSTa zebhA mATe je ratna jaDayAM che te evAM dekhAya che ke atyAre ja pIMjarAmAMthI kADhayAM hoya. tAtparya e che ke jema vAMsa AdinA koI pAtramAMthI kADhelI kaI vastu ekadama svaccha cakacakATa hoya che. tenI kAnti phIkI nathI hatI tevI ja rIte te vimAne paNa eka dama cakacakATa hoya che. temanA zikhara maNinA ane senAnA hoya che. temanA dvAra vigere pradezamAM pratikRti rUpe khilatA zatapatra ane puMDarIka kamala mUkela hoya che, zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #866 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre " tilakaratnArddhacandra citrANi, dvArAdau pratikRtitvena sthApitaiH vikasitaiH zatapatraiH puNDarIkaizca bhityAdiSu puNDrarUpAkAreNa kRtaistilakaiH, dvArAdiSu kRtaiH ratnamayArddhacandraizvatrivicitrANi vikasitazatapatra puNDarIkatilakaratnArddhacandracitrANi 'nANAmayadAmAlaMkiyA' nAnAmaNimayadAmAlaGkRtAni, nAnAmaNimathaimabhirmAlAbhiralaGkRtAni - bhUSitAni iti nAnAmaNimayadAmAlaGkRtAni 'aMto barhica samhA' antaH - madhye bahizra - bAhyapradeze zlakSNAni - masRNAni - komalAni 'tava - NijjaruilavAluyApatthaDA' tapanIyarucirabAlukAprastaTAni, tapanIyam - suvarNavizeSastanmayyAH rucirAyAH bAlukAyAH prastaTo yeSu tAni tapanIyarucirabAlukAprastaTAni, 'muhaphAsA' sukhasparzAni sukhaH- sukhajanakaH sparzo yeSAM yeSu vA tAni sukhasparzAni, zubhasparzAni vA, 'sassiriyA' sazrIkANi, zriyA - lakSmyA, paramazobhayA sahitAni sazrIkANi, 'surUvA' surUpANi, zobhanaM rUpaM yeSAM tAni rUpANi 'pAsAiyA' prasAdIyAni prasAdAya prasattaye AnandAya hitAni prasAdIyAni prAsAdikAni vA prasAdajanakAni iti tadarthaH, 'darisaNijjA' darzanIyAni darzanayogyAni, 'abhiruvA' abhirUpANi paramaramaNIyAni, 'paDirUvA' pratirUpANi tAni bhavanAni atyantakamanIyAni santi, 'ettha NaM' atra khalu-uparyuktasthaleSu 'joisiyANaM devANaM' jyotiSkANAm candrAAdi meM puNDrAkAra banAye hue tilaka haiM tathA dvAra Adi meM ratnamaya arddhacandra bane haiM / inake kAraNa ve adbhuta pratIta hote haiM / ve vividha prakAra kI maNimaya mAlAoM se vibhUSita haiN| bhItara aura bAhara se cikane haiM / unameM tapanIya, svarNa kI rucira vAlukA ke prastara haiM / unakA sparza bar3A sukhada hai yA zubha hai / ve parama zrI - zobhA se sampanna, sundara rUpa vAle, darzaka ke citta meM prasannatA utpanna karane vAle, darzanIya, abhirUpa - parama ramaNIya tathA pratirUpa arthAt atyanta kamanIya haiN| ina sthAnoM meM paryApta tathA aparyApta candra Adi jyotiSka devoM ke svasthAna nirUpaNa kie gae haiN| ye sthAna svasthAna upapAta divAla AdimAM padmAkAra banAvela tilaka che. tathA dvAra AdimAM ratnamaya a candra banyA hAya che. e kAraNe addabhuta dekhAya che. teo vividha prakAranI ratnamaya mALAethI vibhUSita che. aMdara ane bahArathI cikaNA che. temanAmAM tapAvela senAnI sarakhI vAlukAnA suMdara prastaTa che, temanA sparzI ghaNA sukhada che agara zubha che te paramazrI-zebhAthI sapanna, sundara rUpavALA dakanA cittamAM prasannatA utpanna karavAvALA, danIya, abhirUpa, parama ramaNIya. tathA pratirUpa arthAt atyanta kamanIya che. A sthAnAmAM paryaMta 852 zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #867 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.22 jyotikova sthAnAni 853 dInAm devAnAm 'pajjattApajattANaM' paryAptAparyApta kAnAm 'ThANA paNNattA' sthAnAni-sthityapekSayA svasthAnAni prajJaptAni-prarUpitAni santi, 'tisu vi logassa -asaMkhejaibhAge' triSvapi-svasthAnopapAtasamudghAtalakSaNeSu triSvapi sthAneSu viSaye ityarthaH lokasya asaMkhyeyabhAga:-asaMkhyeyatamo bhAgo vaktavyaH, 'tattha NaM vahave joisiyA devA parivasati' tatra khalu-uparyuktasthAneSu bahavo jyotiSkA devAH parivasaMti 'taM jahA' tadyathA 'bahissaI' bRhaspatiH, 'caMdA' candraH 'sUrA' sUryAH, 'mukkA' zukrAH, 'saNiccharA' zanizcarAH, 'rAhU' rAhUH, 'dhUmakeja' dhUmaketavaH, ketava ityarthaH,, 'budhA' budhAH, 'aMgAragA' aGgArakA:-kujAH, maGgalA ityarthaH, te kIdRzA ityAha-'tattatavaNijjakaNagavannA' taptatapanIyakanakavarNAH, taptasya-agnidhmAtasya tapanIyasya suvarNavizeSasya kanakasya varNa iva varNoM yeSAM te taptatapanIyakanakavarNAH kizcidraktavarNAH ityAzayaH, 'je ya gahA joisammi cAracaraMti' ye ca grahAH-uparyuktabhinnAH, jyotiSke cAraM caranti-paribhramanti, keU ya gairaiyA' ketavaH, ye ca gatiratikAH-gatau ratiryeSAM te gatiratikAH 'aTThAvIsaivihA' aSTAviMzatividhAH 'nakkhattadevatagaNA' nakSatradevaNAH santi te sarve'pi 'NANAsaMThANasaMThiyAo' nAnAsaMsthAnasaMsthitAH, tapanIyakanakavarNAzca, 'paMcabannAo tArayAo' paJcavarNAstArakAH santi, ete ca pUrvoktAH sarve'pi jyo aura samudghAta-tInoM apekSAoM se loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM haiM / ina sthAnoM meM bahuta se jyotika deva nivAsa karate haiN| ve isa prakAra haiM-bRhaspati, candra, sUrya, zukra, zanaizcara, rAhu, dhUmaketu-ketu, budha, maMgala, ye jyotiSka deva agni meM tapAye hue tapanIya svarNa ke ke samAna kiMcit rakta varNa haiM / inake atirikta jo graha jyotiSka kSetra meM paribhramaNa karate haiM, gIta meM rati rakhane vAlA ketu, aTThAIsa prakAra ke nakSatra devagaNa tathA vividha AkAra vAle pAMca varNa ke tAraka, ye sabhI jyotiSka deva haiN| tathA aparyApta candra Adi tika denA svAsthAna nirUpaNa karAela che. te sthAne, svasthAna upapAta ane samuddaghAta-traNe apekSAothI lekanA asaM. khyAtamA bhAgamAM che. e sthAnemAM ghaNA badhA tiSka deva nivAsa kare che. tesa mA 412 cha-mRDapati, yandra, sUrya, zuOM, zanazca2 rAhu ghUmatu, sudha, maMgaLa A tiSka deva agnimAM tama suvarNanA samAna kAMIka lAla raMganA che. AnA sivAya je graha dhetiSka kSetramAM paribhramaNa kare che. gatimA rati rAkhavAvALe ketu aThayAvIsa prakAranA nakSatra devagaNa tathA vividha AkAravALA pAMca varNanA nAraka A badhA tiSka deva che. zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #868 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAso tiSkAH devAH, 'ThiyalesA' sthitalezyAH-vyavasthitatejolezyaH bhavanti, tathA 'cAriNo avissAmamaMDalagaI' ye ca cAriNazcAraratAH santi te avizrAmamaNDalagatikAH, avizrAmeNa-nirantaratayA maNDalAkArA gatiryeSAM te avizrAmamaNDalagatikAH, tathA sarve'pi 'patteyanAmaMkapAgaDiyaciMdhamauDA' pratyekanAmAGkaprakaTitacihnamukuTAH, pratyekaM nAmaGkena-sva svanAmalakSmarUpeNa, prakaTitaM cihna mukuTe yeSAM te pratyekanAmAGkaprakaTitacihnamukuTAH, etAvatA candrasya mukuTe svanAmAGka prakaTitaM candramaNDalalAJchanam, sUryasya mukuTe svanAmAGkaprakaTitaM sUryamaNDalalAJchanam, grahasya mukuTe tAdRzaM grahamaNDalalAJchanam, nakSatrasya mukuTe tathAvidhaM nakSatramaNDalalAnchanam, tArakasya mukuTe tArakAkAralAJchanamiti phalitam, 'mahiDDiyA' mahaddhikAH, 'jAva pabhAsemANA' yAvat-mahAdhutikAH, mahAyazasaH, mahAbalAH, mahAnubhAgAH, hAravirAjitavakSasaH, kaTakatraTitastambhitabhujAH, aGgadakuNDalamRSTa ye saba jyotiSka deva sthita tejolezyA vAle hote haiM / inameM jo cAra-rata arthAt gatizIla haiM, ve avizrAnta rUpa se nirantara maNDalAkAra gati karate rahate haiN| ina devoM ke mukuTa meM apane-apane nAma kA hI cihna banA rahatA hai / arthAt candra deva ke mukuTa meM candramaNDala kA cihna banA hai, sUrya deva ke mukuTa meM sUryamaNDala kA cihna banA hai, graha ke mukuTa meM grahamaNDala kA cihna hai, nakSatra ke mukuTa meM nakSatra maNDala kA cihna hai aura tAraka devoM ke mukuTa meM tArakoM ke AkAra kA cihna hai / ye jyotiSka deva mahAn Rddhi ke dhAraka yAvat prakAzita karate hue rahate haiN| yahAM 'yAvat' zabda se mahAn ghuti vAle, mahAn yaza vAle, mahAna bala vAle, hAra se suzobhita vakSasthala vAle kaTakoM A badhA tiSka deva sthita te lezyAvALA hoya che. temAM je cAra-rata arthAt gatizIla che, teo avizAnta rUpathI nirantara maMDalAkAra gati karatA rahe che, te denA mugaTamAM pitapotAnA nAmanA cihna banelA hoya che. arthAt candra devanA mugaTamAM candra maMDalanuM cihna banyuM hoya che. sUrya devanA mugaTamAM sUryamaMDalanuM cihna banela hoya che. grahanA mugaTamAM grahamaMDalanuM cihna banyuM hoya che. nakSatranA mugaTamAM nakSatra maMDalanuM cihna hoya che ane nAraka devanA mugaTamAM nArakanA AkAranuM cihna che. A jyotiSka deve mahAna rUddhinA dhAraka yAvat prakAzita karatA rahe che. ahiM "yAvata' zabdathI mahAna yutivALA, mahAna baLavALA, mahAna prabhAva vALA hArathI suzobhita vakSasthala vALA, kaTake temaja truTitethI stabdha bhujAo zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #869 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.22 jyotiSkadeva sthAnAni 855 gaNDastalakarNapIThadhAriNaH. vicitrahastAbharaNAH, vicitramAlAmaulayaH, kalyANa. kapravaravastraparihitAH, kalyANakapravaramAlyAnulepanadharAH, bhAsvarabondayaH, pralambavanamAlAdharAH, divyena varNAdinA dazadiza udyotayantaH, prabhAsayantaH, 'teNaM tattha' te khalu jyotiSkAH devAstatra-uparyuktasthAneSu 'sANaM sANaM' sveSAM sveSAM 'vimANAvAsasayasahassANaM' vimAnAvAsazatasahasrANAm 'sANaM sANaM' sAmANiyasAhassINaM' svAsAM svAsAM sAmAnikasAhasrINAm 'sANaM sANaM' aggamahisINaM' svAsAM svAsAm agramahiSINAm 'saparivArANaM' saparivArANAm 'sANaM sANaM parisANaM' svAsAM svAsAMparSadAm 'sANaM sANaM aNiyANaM' sveSAM sveSAm anIkAnAm evaM truTitoM se stabdha bhujAoM vAle, aMgada, kuMDala aura karNapITha nAmaka AbhUSaNa ke dhAraka, hAthoM meM adbhuta AbhUSaNa pahanane vAle, vicitra mAlA se yukta mukuTa vAle, kalyANakArI uttama vastroM kA paridhAna karane vAle, kalyANakArI uttama mAlA aura anulepana ke dhAraka, dedIpyamAna deha vAle, lambI vanamAlA ke dhAraka tathA apane divya varNa gaMdha Adi sedazo dizAoM ko uyotita aura prabhAsita karate hue rahate haiN| __ ye jyotiSka deva uparyukta sthAnoM meM apane-apane hajAroM sAmAnika devoM kA, parivAra sahita apanI-apanI agramahiSiyoM kA, apanI -apanI pariSadoM kA, apane-apane anIkoM kA, apane-apane anI. kAdhipatiyoM kA, apane-apane sahastroM AtmarakSaka devoM kA tathA anya bahuta-se jyotiSka devoM aura deviyoM kA adhipatitva, agrevALA, aMgada kuMDala ane kaNapITha nAmaka AbhUSaNanA dhAraka, hAthamAM addabhuta AbhUSaNa paheravAvALA, vicitra mALAthI yukta mugaTa vALA kalyANa kArI uttama vastronuM paridhAna karanArA, kalyAkArI uttama mALA ne anulapanane dhAraNa karavA vALA dedIya mAnazarIravALA lAMbI vana mALAne dharaNa karanArA tathA pitAnA divya varNa gaMdhavigerethI daze dizAone udyotita ane prabhAsita karatA rahe che. te tiSka deva uparyukta sthAnomAM pitAnA hajAre sAmAnika denA parivAra sahita pitapetAnI agamaDiviyenA, pita pitAnI pariSadane, potAnI anIkenA, pita pitAnA anIkAdhipatinA, pitApitAnA hajAre AtmarakSaka devanA tathA anya ghaNuM badhA tiSka devo ane devInA adhipatitva, agresaratva, svAmitva, bhatRtva, mahattarakatva, tathA AjJA Izvara senApatitva karatA chatAM, temanuM pAlana karatA chatAM, nATaka, zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #870 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUne sainyAnAm, 'sANaM sANaM aNiyAhivaINaM' sveSAM sveSAm anIkAdhipatInAm, 'sANaM sANaM AyarakkhadevasAhassINaM' svAsAM svAsAm AtmarakSakadevasAhatINAma 'annesiM ca bahUNaM' anyeSAJca bahUnAm 'joisiyANaM devANaM' jyotiSkA NAm devAnAm 'devINa ya' devInAzca 'AhevaccaM-jAva viharaMti' Adhipatyam yAvat-paurapatyam 'svAmitvam bhartu kham mahattarakavam AjJezvarasenApatyam kArayantaH pAlayantaH, mahatA'hatanATayagItavAditatantrItalatAlatruTitaghanamRdaGgapadupravAdiraveNa divyAn bhogabhogAn bhuJjAnAH viharanti-Aste ityAzayaH, athokta jyotiSkadevAnAm adhipatI candrasayauM prarUpayitumAha-'caMdimasariyA' candrasUryo, 'ittha duve joisiMdA' atra-uparyuktasthAneSu dvau jyotiSkendrau 'joisiyarAyANo' jyotiSkarAjAnau 'parivasati' parivasataH, tau ca candrasyauM kI dRzau ityAha-'mahaDDiyA jAva pabhAsemANA' mahardikau, yAvat-mahAdhutiko, mahAyazasau, mahAvalau, mahAnubhAgau, hAravirAjitavakSasau, kaTakatruTikastambhitabhujau, vicitrahastAbharaNau, vicitramAlAmaulI, kalyANakapravaravastraparihito, saratva, svAmitva, bhartRtva, mahattarakatva tathA AjJA-Izvara-senApatitva karate hue, unakA pAlana karate hue, nATaka, gIta tathA kuzala vAdakoM dvArA vAdita vINA, tala, tAla, mRdaMga Adi kI nirantara hone vAlI dhvani ke sAtha divya bhoga bhogate rahate haiN| aba jyotiSka devoM ke indra candra aura sUrya kI prarUpaNA karate haiM-ina uparyukta sthAnoM meM candra aura sUrya ye do jyotiSkendra evaM jyotiSka rAjA nivAsa karate haiN| ye donoM indra mahAyuti, mahAyaza, mahAbala, mahAnubhAga tathA hAra se suzobhita vakSasthala vAle haiN| unakI bhujAeM kaTakoM aura truTitoM se stabdha rahatI haiN| unake hAthoM meM vicitra AbhUSaNa hote haiM / ve adbhuta mAlA vAle mukuTa se suzobhita hote haiM / kalyANakara aura zreSTha vastroM kA paridhAna karate haiM / gIta tathA kuzalavAdako dvArA vAdita vINA, tala, tAla, truTita mRdaMga AdinA nirantara thatA vaninA zravaNanI sAthe divya bhegabhagavatA rahe che. have tiSka devonA Indra candra ane sUrya e be tiSka kendra temaja tiSka rAjA nivAsa kare che. te bane mahAti, mahAyaza, mahAbala mahAnubhAga, tathA hArathI suzobhita vakSasthala vALA che. temanA hAtha kaTake ane truTitAthI stabdha che. temanA hAthamAM vicitra AbhUSaNa hoya che. teo adbhuta vanamALA vALA mugaTathI suzobhita hoya che. teo kalyANakara ane zreSTha vastronuM paridhAna kare che. temanA deha dedIpyamAna hoya che. teo lAMbI zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #871 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.23 jyotiSkadeva sthAnAni 857 kalyANakAvaramAlyAnulepanadharau, bhAsvaravondI, pralamlavanamAlAdharau divyena varNAdInA dazadiza uddyotayantau, prabhAsayantau 'te NaM tattha tau khalu candrasUyauM jyotiSkendrau, tatra-uparyuktasthAneSu 'sANaM sANaM' sveSAM sveSAM 'joisiyavimANAvAsasayasahassANaM' jyotiSkavimAnAvAsazatasahasrANAm, 'cauNhaM sAmANiyasAhassINaM' catamRNAM sAmAnikasAhasrINAm 'cauNhaM agamahisINaM-saparivArANaM' catasRNAm agramahiSINAm saparivArANAm tiha-'parisANaM' tisR. NAm parSadAm 'sattaNhaM aNIyANaM' saptAnAm anIkAnAm sainyAnAm, 'sattaNhaM aNIyAhivaINaM' saptAnAm anIkAdhipatInAm, 'solasaNhaM AyarakkhadevasAhassINaM' SoDazAnAm AtmarakSakadevasAhastrINAm 'jAva anne siM ca-bahUNaM joisiyANaM' yAvat anyeSAzca bahUnAm jyotiSkANAm 'devANaM devINa ya' devAnAzca devInAca, 'AhevaccaM nAva viharaMti' Adhipatyam yAvat-paurapatyam, svAmitvam, bhat tvam, mahattarakatvam, AjJezvarasenApatyam kurvantau pAlayantI mahattA'hatanATayagItavAditatantrItalatAlatruTitaghanamRdaGga paTupravAditaraveNa divyAn bhogabhogAn bhuJjAnau viharata:-Asate ||suu0 23 // kalyANakArI aura uttama mAlA tathA anulepana ke dhAraka haiM / unakI deha dedIpyamAna hotI hai / ve lambI vanamAlA ko dhAraNa karate haiN| apane divya varNa Adi se dazoM dizAoM ko prakAzita aura prabhA. sita karate rahate haiM / ye jyotiSkendra candra aura sUrya ullikhita sthAnoM meM apaneapane lAkhoM vimAnoM kA, cAra hajAra sAmAnika devoM kA, parivAra sahita cAra agramahiSiyoM kA, tIna pariSadoM kA, sAta anIkoM kA, sAta anIkAdhipatiyoM kA, solaha hajAra AtmarakSaka devoM kA, yAvat anya bahuta-se jyotiSka devoM aura deviyoM kA adhipatitva, yAvat agresarakha, svAmitva, bhartRtva, mahattarakatva tathA senApatitva karate hue, unakA pAlana karate hue, nATaka, gIta tathA vAdakoM dvArA vanamALAne dhAraNa kare che. pitAnA divya varNa AdithI daze dizAone prakAzita ane prabhAsita karatA rahe che. A tirmendra candra ane sUrya ulikhita sthAnomAM pitapotAnA lAkho vimAnanA. cAra hajAra sAmAnika denA parivAra sahita cAra agra mahiSinA, traNa parSadanA, sAta anIkenA, sAta anIkAdhipatinA sela hajAra AtmarakSaka denA, yAvat anya ghaNA badhA jyotiSka deva ane devicenA adhipatitva. svAmitva, bhartRtva, mahattarakatva, tathA senApatitva karatA thakA temanuM pAlana karatA rahIne nATaka, gIta tathA kuzala vAdake dvArA vAdita pra0 108 zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #872 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 858 vaimAnikadeva sthAnAdi vaktavyatA prastAva: mUlam - kahi NaM bhaMte ! vemANiyANaM devANaM pajattApajjatANaM ThANA paNNattA ? kahi NaM bhaMte ! vemANiyA devA parivasaMti ? goyamA ! imIse rayaNappabhAe puDhavIe bahusamaramaNijAo bhUmibhAgAo uDUM caMdimasUriyagahanakkhattatArAruvANaM bahUI joyaNasayAI, bahUI joyaNasahassAI, bahUI joyaNasayasahassAI bahugAo joyaNakoDIo, bahugAo joyaNa koDAkoDIo uD dUraM uppaittA ettha NaM sohammIsANasaNaMkumAramAhiMda baMbha loyalaMta gamahAsukka sahassAra ANayapANaya AraNaccayagevejaNuttaresu ettha NaM vemANiyANaM devANaM caurA sIi vimANAvAsa saya sahassA sattANauI ca sahassA, tevIsaM ca vimANA bhavatIti makkhAyaM, te NaM vimANA savvarayaNAmayA, acchA, saNhA, laNhA, ghaTTA maTTA nIrayA, nimmalA, nippaMkA, nikkaMkaDacchAyA, sappabhA, sassiriyA, saujjoyA, pAsAIyA darisaNijA abhiruvA, paDiruvA, ettha NaM vemANiyANaM devANaM pajattApajjattANaM ThANA paNNattA, tisu vi loyassa asaMkhejjaibhAge, tattha NaM bahave vemANiyA devA parivasaMti, taM jahAsohammIsANasaNaM kumAramAhiMda baM bhalogalaMtaga mahAsukka sahassAra pANaya AraNaccuyagevejjaNuttarobavAiyA devA, te NaM migamahisavarAhasI hachagaladadurahayagavayavaI bhuyagakhaggausa viDimapAgaDiyaciMdhamauDA pasiDhilavara mauDakirIDadhAriNo varakuMDalujjoiyANaNA mauDadittasiriyA rattAbhA vAdita vINA, tala, tAla, truTita, mRdaMga Adi vAdyoM kI madhura dhvani ke sAtha divya bhogopabhoga bhogate rahate haiM // 23 // ANaya prajJApanAsUtre - zrI prajJApanA sUtra : 1 vINA tala, tAla; truTita, mRdaoNMga Aphri vAdyonA madhura dhvani sAthe divya bhAgApabhAga legavatA rahe che. 5 23 // Page #873 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.24 vaimAnikadevAnAM sthAnAdikanirUpaNam 859 paumapamhagorA seyA suhavanna gaMdhaphAso uttamaveuvviNo pavaravatthagaMdhamallANulevaNadharA mahiDhiyA mahajjuiyA mahAyasA mahAbalA mahANubhAgA, mahAsokkhA hAravirAiyavacchA, kaDayatuDiyathaMbhiyabhuyA, aMgadakuMDalamaTTagaMDatalakannapIThadhArI vicittahatthAbharaNA, vicittamAlAmaulI, kallANagapavaravatthaparihiyA, kallANagapavaramallANulevaNA bhAsurakhoMdI palaMbavaNamAladharA, divveNaM vaNNeNaM divveNaM gaMdheNaM, divveNaM phAseNaM divveNaM saMghayaNeNaM divveNaM saMThANeNaM divvAe iDDIe, divvAe juIe, divvAe pabhAe divvAe chAyAe divAe accIe, divveNaM teeNaM divvAe lessAe, dasadisAo ujovemANA pabhAsemANA te NaM tattha sANaM sANaM vimANAvAsasayasahastANaM, sANe sANaM sAmANiyasAhassINaM, sANaM sANaM tAya. tIsagANaM, sANaM sANaM logapAlANaM, sANaM sANaM aggamahisINaM saparivArANaM, sANaM sANaM parisANaM, sANaM sANaM aNiyANaM, sANaM sANaM aNiyAhibaINaM, sAnaM sANaM AyarakkhadevasAhastIrNa annesiM ca bahaNaM vemANiyA devANa ya devINa ya AhevaccaM porevaccaM jAva divvAI bhogabhogAiM bhuMjamANA viharati ||suu0 24 // chAyA-kutra khalu bhadanta ! vaimAnikAnAm devAnAM paryAptAparyAptAnAM sthAnAni prajJaptAni ? kutra khalu bhadanta ! vaimAnikA devAH parivasanti ? gautama ! vaimAnika devoM ke sthAna Adi kI vaktavyatA zabdArtha-(kahi NaM bhaMte ! vemANiyANaM devANaM pajattApajattANaM ThANA paNNatA ?) he bhagavan ! paryApta-aparyApta vaimAnika devoM ke sthAna kahAM kahe haiM ? (kahi NaM bhaMte ! vemANiyA devA parivati ?) he vaimAnika denA sthAna AdinI vaktavyatA zahAtha-(kahiNaM bhaMte ! vemANiyANaM devANaM pajjattA pajjattANaM ThANA paNNattA ?) lagavan ! paryApta maryAta vaimAni hevonA sthAna 7i sai cha ? (kahiNaM bhaMte ! mANiyA devA parivasaMti ?) sAvan ! vaimAni: 14yA nivAsa 42 cha? zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #874 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre asyAH ratnaprabhAyAH pRthivyAH bahusamaramaNIyAd bhUmibhAgAd ardhvam candrasUryagrahanakSatratArArUpANAm bahUni yojanazatAni, bahUni yojanasahasrANi, bahUni yojanazatasahasrANi bahukAH yojanakoTI, bahukAH yojanakoTAkoTIH UrdhvadUram utpretya, atra khala saudharmezAnasanatkumAramAhendrabrahmalokalAntakamahAzukrasahasrAra-Anata prANata-AraNAcyuta graiveyakAnuttareSu, atra khalu vaimAnikAnAM devAnAm caturazIti vimAnAvAsazatasahasrANi, saptanavatizcasahasrANi, trayobhagavan ! vaimAnika deva kahAM nivAsa karate haiM ? (goyamA !) he gautama (imIse rayaNappabhAe puDhavIe) isa ratnaprabhA pRthivI ke (bahusamaramaNijAo) bilakula sama evaM ramaNIya (bhUmibhAgAo) bhUmi bhAga se (U) Upara (caMdimasUriyagahanakkhatta tArAkhvANaM) candra, sUrya graha nakSatra tathA tAraka rUpa jyotiSkoM ke (bahUI joyaNasayAI) aneka sau yojana (bahUI joyaNasahassAI) aneka hajAra yojana (bahaI joyaNasayasahassAI) aneka lAkha yojana (bahugAo joyaNakoDIo) bahuta karoDa yojana (bahugAo joyaNakoDAkoDIo) bahuta koDA koDI yojana (uDUM) upara (dUraM) dUra (uppaittA) jAkara (ettha NaM) yahAM (sohammIsANasaNaMkumAramAhiMda baMbhaloyalaMtagamahAsukkasahassAraANayapANayaAraNaccuya gevejaNuttaresu) saudharma, IzAna, sanatkumAra, mAhendra, brahmaloka, lAntaka, mahAzukra, sahasrAra, Anata, prANata, AraNa, acyuta, praiveyaka aura anuttara vimAnoM meM (etthaNaM) yahAM (vemANiyANaM devANaM) vaimAnika devoM ke (caurAsIya vimANAvAsasayasahassA sattANauI ca sahassA tevIsaM ca vimANA) caurAsI lAkha, sattAnave (goyamA) gautama (imIse rayaNappabhAe puDhavIe) 2 // 2tnamA pRthvInA (bahu. samaramaNijjAo) misa sabha tebha04 2maNIya (bhUmibhAgAo) bhUmimAthI (uDha) a52 (caMdimasUriyagahanakhattatArArUvANaM) yandra ,sU, tathA nakSatra tathA tA24 35 jyotiSInA (bahUI joyaNasayAI) mane se yoni (bahUI joyaNasahassAI) mane an yona (bahugAo joyaNakoDIo) paae| 42 / yo (bahugAo joyaNa koDAkoDIo) 4 1 31sii yona (uDDha) 52 (dUraM) 62 (uppaittA) ne (etyaNa) Di (sohammIsANasaNaMkumAra mAhiMdababhaloya laMtaga mahAsukkasahassAe ANaya pANayaAra NAyaccuyagevejjaguttaresu) sI dharma, IzAna sanakumAra; mahendra, brahmaleka, lAntaka, mahAzuka, sahastrAra Anata prAta; mA23]; mayuta; aveya4 mane anuttara vimAnAmA (etyaNa) mahi (vemANiyANaM devANaM) vaimAni vona (caurAsIi vimANAbAsasayasahassA zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #875 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 su.24 vaimAnika devAnAM sthAnAdika nirUpaNam 861 viMzatizca vimAnAni bhavanti ityAkhyAtam, tAni khalu vimAnAni sarcaratnamayAni acchAni zlakSNANi, masRNAni, ghRSTAni, mRSTAni nIrajAMsi nirmalAni, niSpaGkAni, niSkaGkaTacchAyAni sapramANi, sazrIkANi, soyotAni, prAsAdIyAni darzanIyAni abhirUpANi pratirUpANi, atra khalu vaimAnikAnAm devAnAM paryAptAparyAptAnAm sthAnAni prajJaptAni, viSvapilokasya asaMkhyeyabhAge, tatra khalu bahavo vaimAnikA devAH parivasaMti, tadyathA-saudharmezAnasanatkumAra mAhendrabahmalokalAntakamahAzukrasahasrArAnataprANataAraNAcyutapraiveyakAnuttaraupapAtihajAra, teIsa vimAna (bhavaMtIti makkhAya) haiM, aisA kahA hai (te NaM vimANA) ve vimAna (savarayaNAmayA) sarvaratnamaya haiM (acchA) svaccha (sahA) cikane (laNhA) komala (ghaTA mahA) ghaTAre maThAre (nIrayA) raja rahita (nimmalA) nirmala (nippaMkA) paMkarahita (nikkaMkaDacchAyA) nirAvaraNa kAnti vAle (sappabhA) prabhAyukta (sassirIyA) zrIyukta (saujjoyA) udyota sahita (pAsAdIA) prasAdika (darisaNijjA) darzanIya (abhirUvA) ramaNIya rUpa vAle (paDirUvA) atyanta manohara (estha NaM vemANiyAgaM devANaM pajattApajjattAgaM ThANA paNNattA) yahAM paryApta aura aparyAsa vaimAnika devoM ke sthAna kahe haiM (tilu vi loyassa asaMkhejjaibhAge) tInoM apekSAoM se loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM (tattha NaM) vahAM (vahave) bahuta (vemANiyA devA parivasaMti) vaimAnika deva nivAsa karate haiM (taM jahA) ve isa prakAra haiM (sohammIsANa saNaMkumAramAhiMda baMbhalogalaMtagamahAlukkasahassAraANayapANaya AraNaccusattANauiM ca sahassA tevIsaM ca vimANA) yAsI 14sattA para vIsa vimAna (bhavaMtIti makkhAya) cha, sebha yu cha (teNaM vimANA) te vimAna (savva rayaNAmayA) saba 2tnamaya che. (acchA) 2127 (sahA) (24 (laNhA) amara (ghaTThA maThThA) ghATI bha (nIrayA) 252N31 (nimmalA) nirma (nippaMkA) 5.42Dita (nikkaMkaDacchAyA) ni2|12 tiaan (sappabhA) pramAyuddhata (sassirIyA) zrI yuddhata (saujjoyA) yAta sahita (pAsAdIA) prAsA4i (risaNijjA) dRza nIya (abhirUvA) 2maNIya 3517 // (paDirUvA) atyanta bhanI 2 (etthaNaM vemANiyANaM devANa pajjattApajjattANaM ThANA paNNattA) mahi paryAsa bhane aparyApta vaibhani hevAnA sthAna 4i cha (tisu vi loyassa asaMkhejjai bhAge) raNe apekssaaye|thii sonA asaNyAtamA lAmA (tatthaNaM) tyAM (bahave) ghai (vemANiyAdevA parivasaMti) paimAni 1 nivAsa 42 cha (taM jahA) tayA // 54aa cha (sohammIsANasaNaMkumAramAhidabaMbhalogalaMtagamahAsukkasahassAra ANaya zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #876 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 862 prajJApanAsUtre kAH devAH, te khalu mRgamahiSavarAhasiMhacchagaladardurahayagajapati bhujagakhagavRSabhaviDimaprakaTitacihnamukuTAH mukuTakirITadhAriNo varakuNDalodyotitAnanA, mukuTadattazrIkAH, raktAbhAH, raktAkAntimantaH padmapatragaurAH, zvetAH, sukhavarNagandha sparzAH, uttamavaikriyAH, pravaravastragandhamAlyAnulepanadharAH mahardikAH, mahAdyutikAH, mahAyazasaH, mahAbalAH, mahAnubhAgAH, mahAsaukhyAH, hAravirAjitavakSasaH, kaTakatruTitastambhitabhujAH, aGgadakuNDala mRSTagaNDasthalakarNapIThadhAriNaH, vicitrahastAbharaNAH, vicitramAlAmaulayaH, kalyANapravaravastraparihitAH, kalyANakapravaramAlyAnulepanAH, bhAsvarabondayaH, pralambavanamAlAdharAH, divyena varNena, divyena gandhena, divyena sparzena, divyena saMhananena, divyena saMsthAnena, divyayA RddhayA, divyayA dhutyA, divyayA prabhayA, divyayA chAyayA, divyena arciSA, divyena tejasA, divyayA lezyayA dazadizaH udyotayantaH prabhAsayantaH, te khalu tatra sveSAM sveSAM vimAnAvAsazatasahasrANAm, svAsAM svAsAm sAmAnikasAhasrINAm sveSAM sveSAm trAyastriMzakAnAm, sveSAM sveSAM lokapAlAnAm svAsAM svAsAm agramahiSINAm, saparivArANAm svAsAm svAsAm parSadAma, yagevejjaNuttarovavAiyA devA) saudharma, aizAna, sanatkumAra, mAhendra, brahmaloka, lAntaka, mahAzukra, sahasrAra, Anata, prANata, AraNa, acyuta, aveyaka, anuttaraupapAtitaka deva (te NaM) ve (miga-mahisavarAha-sIha-chagala-dadura-haya-gayavai-bhuyaga-khagga-usama-viDiyapAgaDiyaciMdhamauDA) mRga, mahiSa, varAha, siMha, bakarA, meMDhaka, azva, gajarAja, sarpa, khaiga, vRSabha, aura viDiya ke prakaTa cihnayukta mukuTa vAle (pasiDhilavara mauDakirIDadhAriNo) zithila aura zreSTha mukuTa kirITa ke dhAraka (kuMDalujjoiyANaNA) kuMDaloM se udyotita mukha vAle (mauDadittasiriyA) mukuTa ke kAraNa zobhAyukta (rattAbhA) rakta AbhA vAle (paumapamhagorA) kamala ke padma ke samAna gore (seyA) zveta pANaya AraNaccuyagevejaNuttarovabAiyA devA) saudharma, zAna, sanatbhAra, bhADandra, prasAra, santa, mAzu, sasA2, mAnata, prAta, mA29, acyuta, ya4, manuttarI55ti heva (teNaM) teso (miga-mahisa-varAha-sIha-chagala dadara-haya-gayavai-bhuyaga-khagga-usabha-viDiya pAgaDiya ciMdhamauDA) bhUta, bhaDipa paza, si-543-bheDha4, 25, 42104, sapA, maDU, vRSama bhane vibhi // 548 zila yuta bhugaTavA (pasiDhilavaramauDakiriDadhAriNo) zithisa mana zreSTha bhugaTa-Tina pA24 (kuMDalujjoiyANaNA) 3thI ghotita bhubhavANA (mauDadittasiriyA) bhuTanA 42 mA yuta (rattAmA) 24 mA zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #877 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TokA dvi. pada 2 sU.24 vaimAnikadevAnAM sthAnAdika nirUpaNam 863 sveSAM sveSAm anIkAnAm sveSAM sveSAm anIkAdhipatInAm svAsAm svAsAm AtmarakSakadevasAhasrINAm, anyeSAzca bahUnAm vaimAnikAnAm devAnAzca devInAzca AdhipatyaM paurapatyaM yAvad divyAn bhogabhogAn bhuJjAnA viharanti ||suu.24|| TIkA-atha paryAptAparyAptakavaimAnikadevAnAM sthAnAdikaM prarUpayitumAha'kahi NaM bhaMte ! vemANiyANaM devANaM' he bhadanta ! kutra khalu-kasmin pradeze,dhaimAnikAnAm devAnAm 'pajjattApajjattANaM' paryAptAparyAptAnAm 'ThANA paNNattA' sthAnAni-sthityapekSayA svasthAnAni, prajJaptAni-prarUpitAni santi ? tadeva prakAntareNa vizadayituM gautamaH pRcchati-'kahiNaM bhaMte ! vemANiyA devA parivasaMti' he bhadanta ! kutra khalu-kasmin sthale, vaimAnikA devAH parivasanti ? bhagavAn uttarayati-'goyamA !' he gautama ! 'imIse rayaNappabhAe puDhavIe asyAH ratnaprabhAyAH pRthivyAH 'bahusamaramaNijjAo' bahusamaramaNiyAt- atyantAdhika(suhavannagaMdhaphAsA) sukhada varNa gaMdha aura sparza vAle (uttamaveviNo) uttama vikriyA vAle (pavaravatthagaMdhamallANulevaNadharA) uttama vastra, gaMdha, mAlA aura anulepana ko dhAraNa karane vAle (mahiDDiyA) mahAn Rddhi ke dhArI-zeSa zabdArtha pUrvavat // 24 // TIkArtha-aba paryApta-aparyApta vaimAnika devoM ke sthAna Adi kI prarUpaNA kI jAtI hai__ zrI gautama svAmI prazna karate haiM-he bhagavan ! paryApta tathA aparyApta vaimAnika devoM ke sthAna kahAM kahe haiM ? isa prazna ko spaSTa karane ke lie doharAte haiM-he bhagavan ! vaimAnika deva kahAM nivAsa karate haiM ? zrI bhagavAn uttara dete haiM-he gautama ! isa ratnaprabhA pRthivI ke atyanta ramaNIya samatala bhAga se Upara, candra, sUrya, graha, nakSatra aura (paumapamhagorA) 4manA pAnA samAna gaura (seyA) zveta (suhavanna gaMdhaphAsA) sumaha va bhane 25zapa (uttamaveubviNo) uttama vidhyAvANA (pavara vatthagaMdhamallANulevaNadharA) uttama. vastra, dha mAtA mane manukhepanane dhA291 42vAvA (mahiiDhiyA) mahAn 3ddhina ghA24-zeSa zo pUrvavatu // 24 // TIkAtha-have paryApta aparyApta vaimAnika denA svAsthAna AdinI prarUpaNa karAya che- zrI gautamasvAmI prazna kare che-bhagavad ! paryApta tathA aparyApta vaimAnika denA sthAna kyAM kahyAM che? Aja praznane spaSTa karavAne mATe duharAve chebhagavAna ! vimAnika deva kyAM nivAsa kare che? zrI bhagavAna uttara Ape che-he gautama! A ratnaprabhA pRthvInA atyanta ramaNIya samatala bhAgathI Upara, candra, sUrya, graha, nakSatra ane tAraka nAmaka zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #878 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre kamanIyasamatalAt 'bhUmibhAgAo' bhUmibhAgAt-bhUmipradezAt 'ur3a UrdhvamuparibhAge 'caMdimasUriyagahanakkhattatArArUvANaM' candrasUryagrahanakSatratArArUpANAm jyotiSkANAm 'bahUI joyaNasayAI' bahUni yojanazatAni 'bahUI joyaNasahassAI bahUni yojanasahasrANi 'bahUI joyaNasayasahassAI bahUni yojanazatasahasrANi anekalakSayojanAni bahugAo joyaNakoDIo' bahukAH yojanakoTI:, 'bahugAo joyaNakoDAkoDIo' bahukAH yojanakoTI-koTI: 'uDUDha' Urdhvam-uparibhAge, 'daraM uppaittA' dUram utpretya-udgamya 'ettha NaM' atra khalu-uktasthale 'sohammIsANasaNaMkumAramahiMdavaMbhaloyalaMtagamahAsukasahassAraANayapANayaAraNA cuyagevejagANuttaresu' saudharmezAnasanatkumAramAhendrabrahmalokalAntakamahAzukrasahanArAnataprANatAraNAcyutapraiveyakAnuttareSu dvAdazasaudharmAdinavauveyakapazcAnuttaradevalokeSu ityarthaH, 'etthaNaM' atra khalu-uparyuktasthale, 'vemANiyANaM devANaM' vaimAnikAnAM devAnAm 'caurAsIi vimANavAsasayasahassA' caturazItirvimAnApAsazatasahasrANi 'sattANauiM ca sahassA' saptanavatizca sahasrANi 'tevIsaM ca vimANA' prayoviMzatizca vimAnAni-trayoviMzatyadhika saptanavatisahasrottaracaturazIti lakSavimAnAvAsA ityarthaH, 'bhavaMtItimakkhAya' bhavanti ityAkhyAtaM-pratipAditaM mayA tAraka nAmaka jyotiSka devoM ke vimAnoM se saikaDoM yojana, bahuta hajAra yojana, bahuta lAkha yojana, bahuta karoDa yojana, bahuta koDA koDI yojana Upara jAkara arthAt candra sUrya Adi se aneka koTikoTi yojanoM kI UMcAI para, saudharma, IzAna, sanatkumAra, mAhendra, brahmaloka, lAntaka, mahAzukra, sahasrAra, Anata, prANata, AraNa, acyuta, aveyaka tathA anuttara vimAnoM meM arthAt bAraha devalokoM, nau graiveyakoM aura pAMca anuttara vimAnoM meM vaimAnika devoM ke caurAsI lAkha, sattAnave hajAra aura tevIsa (8497023) vimAna haiM, aisA maiMne tathA anya tIrthaMkaroM ne kahA hai| tiSka denA vimAnethI seMkaDe ejana, ghaNA hajAra jana ghaNA lAkha jana, ghaNu kareDa yojana, ghaNA keDA keDI jana upara jaIne arthAt candra. sUrya AdithI aneka kaTikaTi jenonI UMcAI para, saudharma, IzAna, sanamA2, mAndra, prAde4i, sAnta, bhaDAzu, sakhA2, mAnata, prAta, AraNa, amRta, caiveyaka tathA anuttara vimAnamAM arthAt bAra devaloka, nau raiveyaka, ane pAMca anuttara vimAnamAM badhA maLIne vimAnika denA corAsI lAkha sattANu hajAra ane tevIsa (8497023) vimAna che, ema meM tathA anya tI roye 4thuche. zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #879 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.22 vaimAnikadevAnAM sthAnAdika nirUpaNam 865 mahAvIreNa, anyaizca tIrthakRdbhiH , 'teNaM vimANA savvarayaNAmayA' tAni khaluuparyuktAni vimAnAni, sarvaratnamayAni sarvAtmanA kAtya'na ratnamayAnItyarthaH, 'acchA' acchAni-svacchAni 'saNhA' zlakSNAni 'laNhA' masRNAni, 'ghaTTA' ghRSTAni, zANayA suvarNAnIva dhRSTAni ityarthaH, 'mahA' mRSTAni, 'nIrayA' nIrajAMsa, rajorahitAni, 'nimmalA' nirmalAni, AgantukamalarahitatvAt-atya. ntasvacchAnItyarthaH, 'nippaMkA' niSpaGkAni kardamarahitAni sarvathA pAMzuvarjitAni ityarthaH, 'nikaMkaDacchAyA' niSkaGkaTacchAyAni niSkavacAni, 'sappabhA' saprabhANi, 'sassiriyA' sazrIkANi-atyantazobhAzAlIni, 'saujjoyA' sodyotAni-sodhotaiH prakAzaiH sahitAni sodyotAni, 'pAsAIyA' prasAdIyAni -prasAdAya prasattaye atyantAhalAdAya hitAni paramAnandajanakAni ityarthaH, 'darisaNijjA' darzanIyAni-darzanayogyAnItyarthaH, 'abhirUvA' abhirUpANi paramasundarANi 'paDirUvA' pratirUpANi atyantakamanIyAni santi , 'ettha NaM' atra khalu-upayuktavimAnAvAseSu 'vemANiyANaM devANaM' vaimAnikAnAM devAnAm 'pajjattApajattANaM' paryAptAparyAptAnAm 'ThANA paNNatA' sthAnAni prajJaptAni prarUpitAni santi, 'tisu vi loyassa asaMkhejaibhAge' triSvapi-svasthAnopapAtasamu. dghAtalakSaNeSu triSvapi sthAneSu viSaye ityarthaH, lokasya asaMkhyeyabhAge, asaMkhyeyatame bhAge vaimAnikAnAM vaktavyam sthAnAdikamitizeSaH, 'tattha NaM vaha ve ve vimAna sarvaratnamaya haiM-pUrNa rUpa se ratnamaya haiM, svaccha haiM, cikane, komala tathA ghaTAre-maTAre haiN| nIraja haiM tathA nirmala haiM arthAt Agantuka mala se rahita hone ke kAraNa atyanta svaccha haiN| niSpaMka arthAt kardama se rahita haiM, nirAvaraNa chAyA vAle haiM, prabhAyukta, zrIsampanna, prakAzamaya, AhAdakAraka, darzanIya, parama sundara aura atIva kamanIya hai / ina upayukta vimAnAvAsoM meM paryApta tathA apayApta vaimAnika devA ke sthAna prarUpita kie gae haiN| ye sthAna svasthAna, upapAta aura samudaghAta, tInoM apekSAoM se loka ke asaMkhyAtaveM te vimAne sarvaratnamaya che-pUrNarUpathI ratnamaya che, svaccha che. cikaNa kamaLa tathA ghATIlA che. nIraja tathA nirmaLa che arthAt AgantukamaLathI rahita hovAne kAraNe atyanta svaccha che, nipaMka arthAt kAdavathI rahita che. nirAvaraNa chavAvALA che, prabhAyukta, zrIsaMpanna, prakAzamaya, AhUlAda kAraka dazanIya, parama sundara ane atIva kamanIya che. A Upara kahelA vimAnAvAsa mAM paryApta tathA aparyApta vaimAnika devAnA sthAna prarUpita karAyelA che. e no svasthAna, upapAta ane samudughAta, traNe apekSAoe lekanA asaMkhyAtamA pra0 109 zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #880 -------------------------------------------------------------------------- ________________ imana mam 866 prajJApanAsUtre vemAgiyA devA parivasaMti' tatra khalu-bahavo vaimAnikA devAH parivasaMti, 'taM jahA' tadyathA 'sohammIsANasaNaMkumAramahiMdabaMbhalogalaMtagamahAsukkasahassAra ANayapANayaAraNaccuyagevejANuttarovavAiyAdevA' saudharmezAnasanatkumAramAhendrabrahmalokalAntakamahAzukrasahasrArAnataprANatAraNAcyutapraiveyakAnuttaraupapAtikA devAH, dvAdazasaudharmAdayaH, bhadrasubhadrAdayo navagnaiveyakAH, paJca vijayavaijayanta jayantAdayo'nuttaraupapAtikA SaDUviMzatividhA devA ityarthaH, te kiM viziSTA ityAha-'teNaM migamahisavarAhasIhachagaladadura hayagayavaibhuyagakhaggausamaviDimapAgaDiyaciMdhamauDA' te khalu-uparyukta vaimAnikA devAH mRgamahiSavarAhasiMhacchagaladardarahayagajapatibhujagakhaDgavRSabhaviDimaprakaTitacihnamukuTAH santi mRgAdi viDimAntaM prakaTitaM spaSTaM cihUnaM mukuTe yeSAM te tathAvidhA ityarthaH, tatra saudharmadevAH mRgarUpaprakaTitacihnamukuTAH, IzAnadevAH mahiSarUpaprakaTitacihnamukuTAH, sanatkumArAdevAH varAharUpaprakaTitacihnamukuTAH, mAhendradevAH, siMharUpaprakaTitacihamukuTAH, brahmaloka devAi chagalarUpaprakaTitacihnamukuTAH, lAntakadevA dardurarUpabhAga meM haiN| ina sthAnoM meM bahusaMkhyaka vaimAnika deva nivAsa karate haiM / ve isa prakAra haiM-saudharma, aizAna, sanatkumAra. mAhendra, brahmaloka, lAntaka, mahAzukra, sahasrAra, Anata, prANata, AraNa, acyuta, graiveyaka tathA anuttaropapAtika, arthAt bAraha saudharma Adi devaloka nau graiveyaka tathA pAMca vijaya, vaijayanta, jayanta, aparAjita, aura sarvArthasiddha Adi anuttaropapAtika / ina devoM ke mukuTa meM vibhinna prakAra ke cihna bane hue haiM, jo isa prakAra haiM-saudharma devoM ke mukuTa meM mRga kA cihna, aizAna devoM ke mukuTa meM mahiSa (bhaiMsA) kA cihna, sanatkumAra devoM ke mukuTa meM varAha (zakara) kA cihna, mAhendra devoM ke mukuTa meM siMha kA cihna, brahmaloka devoM ke mukuTa meM chagala (bakare) kA cihna, bhAgamAM che. A sthAnamAM bahu saMkhyaka vaimAnika devo nivAsa kare che. teo mA 42 je-sIdhama zAna, sanamA2, mAundra, brahmayo, sAnta, mAzu, sasA2, mAnata, prANata, 2 / 29, mayuta, aveyara tathA anuttarI55ti, arthAt bAra saudharma Adi devaleka nIveyaka tathA pAMca vijaya vaijyanta, jayanta, aparAjita ane sarvArtha siddha Adi anuttaraupapAtika. A denA mugaTamAM vibhinna prakAranA cihna banelA hoya che, je A prakAre che-sIdharma denA mugaTamAM mRganuM cihna, azAna devanA mugaTamAM mahiSa (paDe), nuM ciha, sanaskumAra devanA mugaTamAM varAha (bhuMDa) nuM cihna, mahendra devanA mugaTamAM siMhanuM cihna brahmaleka devenA mugaTamAM bakarAnuM cihna lAntaka denA mugaTamAM deDakAnuM cihna, mahAzukadevanA mugaTamAM gheDAnuM ci, sahastrAra devanA mugaTamAM zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #881 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.24 vaimAnikadevAnAM sthAnAdika nirUpaNam 867 prakaTitacidgamukuTAH, mahAzukradevAH hayarUpaprakaTitacihnamukuTAH, sahasrArakalpadevAH gajapaticihnamukuTAH, Anatakalpa devAH bhujagarUpaprakaTitacihnamukuTAH, prANatakalpadevAH khaDgarUpaprakaTitacihnamukuTAH, atra khaGga:-catuSpadapazujAtibhedaH ATavyo janturyodhyA, AraNakalpa devAH vRSabharUpaprakaTitacihnamukuTAH, acyutakalpadevAH viDimarUpaprakaTita cihnamukuTAH santIti bhAvaH, punaH kiM viziSTA ityAha-'pasiDhilavaramauDakirIDadhAriNo' prazithilavaramukuTakirITadhAriNaH prakarSeNa zithilAH varAH zreSThAzca ye sukuTakirITAstAn dharantI tyevaM zIlAH prazithilavaramukuTakirITadhAriNaH, 'varakuMDalujjoiyANaNA' varakuNDalod yotitAnanAH, varAbhyAM zreSThAbhyAM kuNDalAbhyAm uyotitaM prakAzitam, AnanaM-mukhaM yeSAM te varakuNDaloyotitAnanAH, 'mauDa dittasiriyA' mukuTadattazrIkAH, mukuTeSu dattA sthitA zrIH zobhA yeSAM te mukuTadattazrIkAH, 'rattAmA' raktAmAH, raktA AmA kAntiryeSAM te raktAbhAH, 'paumapamhagorA' padmapakSmagaurAH, pamAno kamalAnAM pakSmANIva kiJjalkA iva gauraH paNDuro varNoM yeSAM te padmapakSmagaurAH, padmapatragaurA vA ataeva 'seyA' zvetAH-zuklAH 'muhabannagaMdhaphAsA' lAntaka devoM ke mukuTa meM meMDhaka kA, mahAzukra devAM ke mukuTa meM azva kA, sahasrAradevoM ke mukuTa meM gajarAja kA, AnatadevoM ke mukuTa meM sarpa kA, prANata devoM ke mukuTa meM khaDga kA cihna hotA hai| yahAM 'khaiga' kA artha eka jaMgalI caupAyA jAnavara khaDgI samajhanA caahie| AraNadevoM ke mukuTa meM vRSabha kA aura acyuta devoM ke mukuTa meM biDiya-bAla mRga vizeSa kA cihna hotA hai| __ ye zithila aura zreSTha mukuTa ke dhAraka hote haiM / unakA mukha zreSTha kuMDaloM se jagamagAtA rahatA hai| unake mukuTa zobhAyukta hote haiN| athavA 'mauDadittasirayA' kA artha hai-ve mastaka para mukuTa dhAraNa karate haiN| ve rakta AbhA vAle, kamala ke pakSmoM ke samAna gauravarNa, zveta, gajarAjanuM cihna, Anata denA mugaTamAM sarpanuM prANata davenA mugaTamAM khaDraganuM cihna hoya che. ahIM khaDragano artha eka jaMgalI cArapaga jAnavara khaDUgI samajavuM joIe. AraNa denA mugaTamAM baLadanuM ane azrutadenA mugaTamAM viDima bAlamRga vizeSanuM cihna hoya che. A deva zithila ane zreSTha mugaTanA dhAraka che. temanA mukha zreSTha kuMDaLathI jagamagatA rahe che. temanA mugaTa bhA yukta hoya che. athavA 'mauDadittasirayA, no ma cha-te / bharata 52 bhuTa dhAraNa 42 che. temA zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #882 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtra sukhavarNagandhasparzAH, zumavarNagandhasparzA vA, sukhajanakAH, zubhA vA varNagandhasparzAH yeSAM te sukhavarNagandhasparzAH, 'uttamaveubdhiNo' uttamavikurviNaH, uttamaM zreSThaM yathA syAttathA vikurvanti ityevaM zIlAH uttamavikuSiNaH-sarvazreSThavaikriyalabdhiviziSTAH, 'pavaravatthagaMdhamallANulevaNadharA' pravaravastragandhamAlyAnulepanadharAH, pravarANi sarvottamAni vastragandhamAlyAnulepanAni dharantIti pravaravastragandhamAlyAnulepanadharAH 'mahiDiyA' maharSikAH, mahatI RddhirtheSAM te mahaddhikAH mahatisamRddhivAnityarthaH 'mahajjuiyA' mahAdyutikAH, mahatIdyutiH kAntiryeSAM te mahAdyutikAH, 'mahAjasA' mahAyazasaH-atizayayazasvina ityarthaH, 'mahAbalA' mahAbalAH, 'mahANubhAgA' mahAnubhAgAH, 'mahAsokkhA' mahAsaukhyAH 'hAravirAiyavacchA' hAravirAjitavakSasaH, hArairvizeSeNa rAjitAni zobhitAni vakSAMsi uraMsi yeSAM te hAravirAjitavakSasaH, 'kaDagatuDiyarthabhiyabhuyA' kaTakatruTitastambhitabhujAH, kaTakaiH-karabhUSaNairvalayaiH, truTitaiH bAhurakSakabhUSaNavizeSazca stambhitau pratibaddhau bhujau bAhU yeSAM te kaTakatruTitastambhitabhujAH, 'aMgadakuMDalamaTTagaMDatalakanapIThadhArI' agadakuNDalamRSTagaNDasthalakarNapIThadhAriNaH, agadaiH keyUraiH bAhubhUSaNavizeSaiH, kuNDalaizca karNabhUSaNaiH mRSTau mRSTIkRtau gaNDasthalau kapolapAlI, karNapIThAMca zrotrabhUSaNavizeSAn dharantItyevaM zIlAH aGgadakuNDalamRSTagaNDastalakarNapIThadhAriNaH, 'vicittahatthAbharaNA' vicitrahastAbharaNAH vicitrANi AzcaryajanakAni, nAnAvarNaviziSTAni, vA hastAbharaNAni yeSAM te vicitrahastAbharaNAH, sukhada yA zubha varNa, gaMdha sparza vAle, uttama vikriyA karane vAle, atyanma zreSTha vastra, gaMdha, mAlA aura anulepana ko dhAraNa karane vAle, maharddhika, mahAdyutika, mahAyasvI, mahAn bala vAle, mahAn prabhAva vAle tathA mahAn sukha se sampanna hote haiM / unakA vakSasthala hAra se suzobhita rahatA hai / unakI bhujAeM kaTakoM aura truTita nAmaka AbhUSaNoM se stabdha rahatI haiN| ve aMgada, kuMDala aura gaNDasthala ko ghisane vAle karNapITha ke dhAraka hote haiM / hAthoM meM vicitra AbhUSaNa dhAraNa karate haiM / unake mastaka para vividha varNa vAlI puSpamAlA zobhAyamAna rakta AbhAvALA, uttamavikriyA karanArA, atyanta zreSTha vastra, gaMdha, mAlA ane anupanane dhAraNa karavAvALA, mahaddhika, mahAdyutika, mahAyazasvI mahAnU baLavALa mahAna prabhAvavALA tathA mahAna sukhathI saMpanna hoya che. temanA vakSasthalahArathI suzobhita rahe che. temanI bhujAo kaTake ane truTita nAmanA AbhUSaNathI stabdha rahe che. teo aMgada, kuMDala ane gaMDasthaLane ghasAtA karNa pIThanA dhAraka hoya che. hAthamAM vicitra AbhUSaNa dhAraNa kare che, zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #883 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.24 vaimAnikadevAnAM sthAnAdika nirUpaNam 869 'vicittamAlAmaulI' vicitramAlAmaulayaH vicitrA nAnAvarNayuktAH, mAlApuSpasnaka, maulau zirasi yeSAM te vicitramAlAmaulayaH, 'kallANagapavaravatthaparihiyA' kalyANakapravaravastraparihitAH, kalyANakam-kalyANakAri, pravaraM sarvazreSTam, vastraM parihitaM yaiste kalyANakapravaravastraparihitAH, tAdRzavastraM parihitAH parihitavanta iti vA vigrahArthaH, 'kallANagapavaramallANulevaNA' kalyANakapravaramAlyAnulepanAH, kalyANakaM-kalyANakArakaM pravaraM zreSThatamaM mAlyaM dAma anulepanazca sugandhicandanAdi yeSAM te kalyANakavaramAlyAnulepanAH 'bhAsuraboMdI' bhAsvarabondayaH bhAsvarAH dedIpyamAnAH, bondayaH zarIrANi yeSAM te bhAsvarabondayaH 'palaMbavaNamAladharA' pralambavanamAlAdharAH prakarSeNa lambAM lambAyamAnAM vanyapuSpANAM vanyAnAM mAlA dharantIti pralambavanamAlAdharAH, 'divveNaM vaNNeNaM' divyena-apUrveNa varNena, 'divveNaM gaMdheNaM divyena gandhena, 'diveNaM phAseNaM' divyena sparzana digveNaM saMghayaNeNaM' divyena saMhananena-zarIrAsthi racanAvizeSeNa 'divveNaM saMThANeNaM' divyena saMsthAnena, 'divyAe iDDIe' divyayA RddhayA 'divvAe juIe' divyayA dhutyA 'divvAe pabhAe' divyayA prabhayA-kAntyA, 'divvAe chAyAe' divyayA chAyayA-kAntivizeSarUpayA, 'divvAe acIe' divyena arciSA-jyotirvizeSeNa, 'divveNaM teeNaM' divyena tejasA 'divyAe lesAe' divyayA lezyayA 'dasadisAo' dazadizaH, 'ujjovemANA' udyotayantaH 'pabhAsemANA' prabhAsayantaH, 'teNaM tattha te khalu vaimAnikA devAH, tatra-uparyuktasthAneSu 'sANaM sANaM' sveSAM sveSAm 'vimANA. vAsasayasahassANaM' vimAnAvAsazatasahasrANAm 'sANaM sANaM' sveSAM sveSA rahatI hai / ve kalyANakArI aura uttama vastrAM kA paridhAna karate haiN| kalyANakArI aura uttama mAlA tathA anulepana ko dhAraNa karate haiN| unakI deha dedIpyamAna hotI hai / ve lambI vanamAlA ke dhAraka hote haiM / apane apUrva varga, apUrva gaMdha, apUrva sparza, divya saMhanana, divya saMsthAna, divyaRddhi, divya dyuti, divya prabhA, divya chAyA arthAt zArIrika kAnti, divya jyoti, divya teja tathA divya lezyA se dazoM dizAoM ko udyotita aura prakAzita karate hue ve vaimAnika deva uparyukta sthAnoM meM apane-apane lAkhoM vimAnoM kA, apane-apane tenA mastaka para vicitra varNavALI puSpamALA zobhAyamAna hoya che. teo kalyANakArI ane uttama mAlA tathAanu lepanane dhAraNa kare che. temanA deha dedIpyamAna hoya che. teo lAMbI vanamALAnA dhAraka hoya che. pitAnA apUrvavarNa, apUrvagaMdha, apUrva sparza, divyaprabhA, divyachAyA; arthAta zArIrika kAnti divya ti divyateja, tathA divya lesthAthI daze dizAone zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #884 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre 'sAmANiyasAhastINaM' sAmAnikasAhasrikANAM 'sANaM sANaM tAyattIsagANaM' sveSAM sveSAM trAyastriMzakAnAm 'sANaM sANaM logapAlANaM' sveSAM sveSAM lokapAlAnAm 'sANaM sANaM' svAsAM svAsAm 'aggamahilINaM' agramahiSINAm 'saparivArANa' saparivArANAm, 'sANaM sANaM parisANaM' svAsAM svAsAm parSadAm, 'sANaM sANaM aNiyANaM' sveSAM sveSAm anIkAnAm-sainyAnAm, 'sANaM sANaM aNiyAhibaINaM' sveSAM sveSAm anIkAdhipatInAm 'sANaM sANaM' svAsAM svAsAm 'AyarakkhadevasAhassINaM' AtmarakSakadevasAhasrINAm, 'annasiM ca bahaNaM vemANiyANaM' anyeSAzca bahUnAm vaimAnikAnAm, 'devANa ya devINa ya' devAnAca, devInAca 'AhevaccaM porevaccaM jAva' Adhipatyam paurapatyam yAvat-svAmikham, bhartu tvam, mahattarakatvam, AjJezvarasenApatyam kArayantaH pAyantazca mahatAhatanATayagItavAditatantrItalatAlatruTitavanamRdaGgapaTupravAditaraveNa 'divvAI bhogabhogAI' divyAn-divibhavAn apUrvAn, bhogabhogAn-bhogArhA bhogA bhoga bhogAstAn ' jamANA viharaMti' bhuJjAnA viharanti-Asate ityaashyH|| 24 // saudharmadeva sthAnAdi vaktavyatAmUlam-kahi NaM bhaMte ! sohammagadevANaM pajjattApajjattANaM sahasroM sAmAnika devoM kA, apane-apane brAyastriMza devoM kA, apaneapane lokapAloM kA, apanI-apanI parivAra sahita agramahiSiyoM kA, apanI-apanI pariSadoM kA, apane-apane anIkoM kA, apaneapane anIkAdhipatiyoM kA, apane-apane sahasroM AtmarakSaka devoM kA tathA anya bahusaMkhyaka vaimAnika devo aura deviyoM kA adhipatitva, agresaratva, svAmitva, bhartRtva, mahattarakatva, AjJA-Izvara senApatitva karAte hae evaM unakA pAlana karate hue, nATaka, gIta tathA kuzala vAdakoM dvArA vAdita vINA, tala, tAla, truTita aura mRdaMga Adi vAdyoM kI dhvani ke sAtha divya bhogopabhogoM ko bhogate hue rahate haiM // 24 / udyotita ane prakAzita karatA rahine te vaimAnika deva uparyukta sthAnamAM pitApitAnA lAkho vimAnanA potapotAnA lekapolenA, pitapotAnI parivAra sahita agramahiSinA. pitapatAnI pariSadanA pitApitAnI anIkenA. pitApitAnA anIkAdhipatinA. pitApitAnA hajAro AtmarakSaka devanA tathA anya bahu saMkhyaka vimAnika deva ane deviyenA adhipatitva, agresaratva, svAmItva, bhatRtva, mahattarakatva, AjJA-Izvara senApatitva karAvatA rahine temaja temanuM pAlana karAvatA thakA, nATaka, gIta tathA kuzala vAdake dvArA vagADela vINa tala, tAla, truTita ane mRdaMga Adi vAdyonA ivani sAthe divya gopabhegane bhegavatA rahe che. 24 zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #885 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AAAAAAAAY prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.25 saudharmadevasthAnAdikanirUpaNam 871 ThANA paNatA ? kahi NaM bhaMte ! sohammagadevA parivasaMti ? goyamA ! jaMbUddIve dIve maMdarassa pavvayassa dAhiNeNaM imIse ravaNappabhAe puDhavIe bahusamaramaNijjAo bhUmibhAgAo jAva uDDe dUraM uppaittA ettha NaM sohamme NAmaM kappe paNNatte, pAI. NapaDINAyae udINadAhiNavicchinne addhacaMdasaMTANasaMThie, accimAlibhAsarAsivaNNAbhe asaMkhejjAo joyaNakoDIo, asaMkhejjAo joyaNakoDAkoDIo, AyAmavikkhaMbheNaM asaMkhejAo joyaNakoDAkoDIo parikkheveNaM savvarayaNAmae acche jAva paDirUve, tattha NaM sohammagadevANaM battIsavimANAvAsasayasahassA bhavaMtIti makkhAyaM, te NaM vimANA savya. gyaNAmayA, jAva paDirUvA, tersi NaM vimANANaM bahumajjhadesabhAge paMcavaDisayA paNattA, taM jahA-asogavaDisae, sattavaNNavaDisae, capagaDisae, cUyavaDisae majjhe ittha sohammavaDisae te NaM vaDiMsayA, savvarayaNAmayA, acchA, jAva paDirUvA, estha NaM sohammagadevANaM pajjattApajjattANaM ThANA paNNattA, tisu vi logassa asaMkhejjaibhAge, tattha NaM bahave sohammagadevA parivasaMti, mahiiDhiyA jAva pabhAsemANA, te NaM tattha sANaM sANaM vimANAvAsasayasahassANaM, sANaM sANaM aggamahisINaM, sANaM sANaM sAmANiyasAhassINaM, evaM jaheva ohiyANaM taheva eesipi bhANiyadhvaM jAva AyarakkhadevasAhastINaM, annesiM ca bahaNaM sohammagakappavAsINaM vemA NiyA NaM devANa ya devINa ya AhevaccaM jAva viharaMti, sakke ittha devide devarAyA parivasai vajjapANI puraMdare sayaktU sahastakave maghavaM pAgasAsaNe dAhiNa logAhivaI battIsa vimANAvAsasayasahassAhivaI erAvaNavAhaNe suriMde arayaMbara zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #886 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre vasthadhare AlaiyamAlamauDe navahemacAru vittacaMcalakuMDalavilihijamANagaMDe mahiDhie jAva pabhAsemANe se NaM tattha battI. sAe vimANAvAsasayasahassANaM caurAsIe sAmANiya. sAhassINaM, tAyattIsAe tAyattIsagANaM, cauNhaM logapAlANaM, aTUNhaM aggamahisINaM saparivArANaM, tiNhaM parisANaM, sattaNhaM aNIyANaM, sattaNhaM aNiyAhivaINaM, cauNhaM caurAsoNaM Aya. rakkhadevasAhastINaM, annesiMca bahaNaM sohammakappavAsINaM vemANiyANaM devANa ya devINa ya AhevaccaM porevaccaM kuThave. mANe jAva viharai ||suu0 25 // chAyA-kutra khalu bhadanta ! saudharmakadevAnAm paryAptAparyAptAnAM sthAnAni prajJaptAni ! kutra khalu bhadanta ! saudharmakadevAH parivasanti ? gautama ! jambUdvIpe dvIpe mandarasya parvatasya dakSiNena asyAH ratnaprabhAyAH pRthivyAH bahu saudharmadeva sthAnAdi vaktavyatA zabdArtha-(kahi NaM bhaMte ! sohammagadevANaM pajjattApajjattANaM ThANA paNNatA ?) he bhagavan ! paryAta tathA aparyApta saudharma kalpa ke devoM ke sthAna kahAM kahe haiM ? (kahi NaM bhaMte ! sohammagadevA parivasaMti ?) he bhagavan ! saudharmakalpa ke deva kahAM nivAsa karate haiM ? (goyamA !) he gautama ! (jaMbuddIve dIve) jambUdvIpa nAmaka dvIpa meM (maMdaspta paJcayassa dAhijeNaM) meru parvata kI dakSiNa dizA meM (imIse rayaNappabhAe puDhavIe) isa ratnaprabhA pRthvI ke (bahusamaramaNijjAbho bhUmibhAgAo) ati ramaNIya sama bhUmibhAga se (jAva) yAvat (uDUM dUraM uppaittA) saudharma devasthAnAdinI vaktavyatA 5 :-(kahiNaM bhaMte ! sohammaga devANaM pajjattA pajjattANaM ThANA paNNattA ?) bhagavana ! paryApta tathA aparyApta saudharmakalpanA denA sthAna kayAM kahyAM che? (kahiNaM bhaMte ! sohammagadevA parivasaMti) mApana ! saudharma 465nA he 4yAM nipAsa 42 cha ? (goyamA !) he gautama (jaMbuddIvedIve) 4ii5 nAma dvIpamA (maMdarassa pavvayassa dAhiNeNaM) bhe3 5'tanI kSi hizAmA (imIse rayaNappabhAe puDhavIe) 24 // 2tnamA pRthvInA (bahusamaramaNijjAo bhUmibhAgAo) mati 2bhazIya sama bhisAthI (jAva) yAvat (uDDhe dUraM utpaittA) 152thI 244na (etthaNaM) mA (sohamme NAma kappe paNNatte) soya nAma4 485 DesI cha. zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #887 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU. 25 saudharmadevasthAnAdikanirUpaNam 872 , samaramaNIyAt bhUmibhAgAt yAvat Urdhvam dUram utpretya, atra khalu saudharmonAmakalpaH prajJaptaH prAcIna pratInAyataH udIcIna dakSiNavistIrNaH, arddhacandrasaMsthAnasaMsthitaH, arcimAlA bhAsarAzivarNAbhaH asaMkhyeyAH yojanakoTIH, asaMkhyeyAH yojanakoTikoTIH AyAmaviSkambheNa asaMkhyeyAH yojanakoTikoTI: parikSepeNa sarvaratnamayaH, accho yAvat pratirUpaH, tatra khalu saudharmakadevAnAm dvAtriMzad vimAnAvAsazatasahasrANi bhavanti ityAkhyAtaM tAni khalu vimAnAni sarvaratnamayAni yAvat pratirUpANi teSAMzca vimAnAnAM bahumadhyadezaUpara dUra jAkara ( ettha NaM) yahAM (sohamme NAmaM kappe paNNatte) saudharma nAmaka kalpa kahA gayA hai ( pAINapaDINAyae) pUrva aura pazcima meM lambA ( udINadAhiNavisthinne) uttara-dakSiNa meM vistIrNa (arddhacaMda saMThANasaMThie) ardha candra ke AkAra kA (accimA libhAsarAsivaNNA) jyotiyoM kI mAlA tathA dIptiyoM kI rAzi ke samAna varNa kAnti vAlA (asaMkhejjAo joyaNakoDIo) asaMkhyAta karoDa yojana (asaMkhejjAo joyaNakoDAkoDIo) asaMkhyAta koDAkoDI yojana (AyAmavikkhaMbheNaM) lambAI-cauDAI vAlA (asaMkhejjAo joyaNakoDAkoDIo parikkheveNaM) asaMkhyAta koDAkoDI yojana paridhi vAlA (savvarayaNAmae) sarvaratnamaya (acche jAva paDirUve) svaccha yAvat atyanta kamanIya (tattha NaM) vahAM (sohammagadevANaM) saudharmaka devoM ke (battIsa vimANAvAsasayasahassA) battIsa lAkha vimAna ( bhavatIti makkhAyaM) haiM, aisA kahA hai (te NaM bhavaNA) ve bhavana (savva rayaNAmayA) sarvaratnamaya (jAva paDivA) yAvat atyanta sundara hai / , ( pAINa paDaNAyae) pUrva pazcimamAM sAMgA (uINadAhiNavitthinne ) uttara dakSi bhAM vistIrNa (addhacaMdasaMThANasaMThie ) ardhayandranA mAranA (accimAlibhAsarAsivaNNAme) jyotiyonI bhAsA tathA hIsiyonI rAzinA samAna varSA anti vANA (asaMkhejjAo joyaNa koDIo) asatacyAta roDa yonjana (asaMkhejjAo joyaNakoDA koDiIo) asaMkhyAta DoDA aDI yojana (AyAma vikkhaM. meNaM) samAI - hojAeM vAgA ( asaMkhejjAo joyaNakoDAphoDIo parikkheveNaM) sajyAta DoDA aDI yojana paridhivANA (savvarayaNA mae) sarvaratnabhaya (acche jAva paDirUve) sva2cha yAvat atyanta ubhanIya (tatthaNaM) tyAM (sohammaga debANa) saudhama ka devena (battIsa vimANAvAsasayasahassA) matrIsa sAtha vibhAna ( bhavatIti makkhAyaM) che, khebha dhuM che ( teNaM vimANA) te vibhAnA ( savva rayaNAmayA) sarva ratnabhaya (jAva paDiruvA) yAvat atyanta sundara che, pra0 110 zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #888 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAstre bhAge pazca avataMsakAH prajJaptAH, tadyathA-azokAvataMsakaH saptaparNAvataMsakaH campakAvataMsakaH, cUtAvataMsakaH, madhye atra saudharmAvataMsakaH, te khalu avataMsakAH sarvaratnamayAH acchA yAvat pratirUpAH, atra khalu saudharmakadevAnAm paryAptA. paryAptAnAM sthAnAni prajJaptAni, triSvapi lokasya asaMkhyeyabhAge tatra bahavaH saudharmakadevAH parivasanti, mahaddhikAH yAvat prabhAsayantaH, te khalu tatra sveSAM (tesi NaM vimANANa) una vimAnoM ke (bahumajjhadesabhAge) bilakula madhya bhAga meM (paMca) pAMca (vaDisayA) avataMsaka-zreSTha (paNNattA) kahe haiM (taM jahA) ve isa prakAra (asogavaDisae) azokAvataMsaka (sattavaNNavaDisae) sataparNAvataMsaka (caMpagavaDisae) campakAvataMsaka (cUyavaDisae) AmrAvataMsaka (majjhe ittha sohammavaDisae) inake madhya meM saudharmAvataMsaka (te NaM vaDisayA) ve avataMsaka (savvarayaNAmayA) sarvaratnamaya (acchA jAva paDirUvA) svaccha yAvat atIva sundara (estha NaM sohammagadevANaM pajjattApajjattANaM ThANA paNNattA) yahAM paryApta aura apaparyApta saudharmadevoM ke sthAna kahe haiM (tisu vi logassa asaMkhejjaibhAge) tInoM apekSAoM se loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM haiM (tattha NaM bahave sohammagadevA parivasaMti) vahAM bahuta-se saudharmadeva nivAsa karate haiM _ (mahiDDiyA) maharddhika (jAva pabhAsemANA) yAvat prakAzita karate hue (te NaM tattha) ve vahAM (sANaM sANaM vimANAvAsasayasahassANaM) (tesiNaM vimANANaM) te vimAnAnA (bahu majjha desabhAge) misa ra madhya mAmA (paMca) pAMya (vaDisayA) 251sata zreSTha (paNNattA) Fai cha (taM jahA) tesA // prakAre (asogavaDisae) mAsa (sattavaNNavaDisae) sAta 51 tasa4 (caMpagavaDiMsae) 2541ta 4 (cUyavaDiMsae) 2mAmA'sa (majjhe ittha sohammagavaDiMsae) tamanA madhyamA saudhAvata sa4 (teNaM vaDisayA) te gavata sI (savya rayaNAmayo) sa 2tnamaya (acchA jAva paDirUvA) 2127 yAvat 2matI su42 (ettha NaM sohammagadevANaM pajjattA pajjattANaM ThANA paNNattA) mA paryApta mane. 255ryAta saudhama vonA sthAna 4i cha (tisuvi logassa asaMkhejjaIbhAge) ra apekSAmAthI te yona! sadhyAtamA mAmA (tatthaNaM bahave sohammA dev| parivasaMti) tyo dhA 555 // saumika deva nivAsa kare che. (mahiDDiyA) madira (jAva pabhAsemANA) yAvat 4Azita 42 // (teNaM tattha) tavyA tyAM (sANaM sANaM vimANAvAsasayasahassANaM) pAtapAtAnA sAme zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #889 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 25 sU.2 saudharmadevasthAnAdikanirUpaNam 875 sveSAM vimAnAvAsazatasahasrANAm, svAsAM svAsAm agramahiSINAm, svAsAM svAsAm sAmAnikasAhasrINAm, evaM yathaiva audhikAnAM tathaiva eteSAmApi bhaNitavyam yAvat AtmarakSakadevasAhasroNAm, anyeSA cabahUnAM saudharmakakalpavAsinAm vaimAnikAnAm devAnAzca devInAJca AdhipatyaM yAvad viharanti, zakraH atra devendro devarAjaH parivasati, vajrapANiH, purandaraH zatakratuH sahanAkSaH maghavAn pAkazAsanaH, dakSiNArddhalokAdhipatiH, dvAtriMzad vimAnAvAsazatasahasrAdhipatiH, apane-apane lAkhoM vimAnoM kA (sANaM sANaM aggamahisINaM) apanI -apanI agramahiSiyoM kA (sANaM sANaM sAmANiyasAhassINaM) apane -apane sahasroM sAmAnika devoM kA (evaM jahA ohiyANaM taheva ee. sipi bhANiyabvaM) isa prakAra jaisA samuccaya kathana kiyA gayA hai, vaisA hI inakA bhI kahanA cAhie (jAva) yAvat (AyarakkhadevasAha ssINaM) sahasro AtmarakSaka devoM kA (annesiMca bahUNaM) anya bhI bahutase (sohammagakappavAsINaM vemANiyANaM) saudharma kalpavAsI vaimAnika (devANa ya devINa ya) devoM aura deviyoM kA (AhevaccaM jAva viharaMti) adhipatitva karate hue yAvat vicarate haiN| (sakke) zakra (ittha) yahAM (deviMde devarAyA) devendra, devarAja (parivasai) vasatA hai (vajjapANI) vajrapANi (purandare) purandara (sayakkatU) zatakratu-sau paDimAoM vAlA (sahassakkhe) sahasrAkSa-hajAra netroM cAlA (maghavaM) maghavA (pAgasAsaNe) pAkazAsana (dAhiNaDa logAhivaI) dakSiNArdha loka kA svAmI (battIsavimANAvAsasayasahassAhivaI) battIsa lAkha vimAnoM kA adhipati (erAvaNavAhaNe) airAvata hAthI vimaanaa| (sANaM sANaM aggamahisiyANaM) pAtapAtAnI samaDiyA (sANaM sANaM sAmANiyasAhassINaM) pAtapAtAna / sAmAni vona (evaM jahA ohiyANaM taheva eesipi bhANiyabbaM) mA prA22 sabhusyanu 4thana te / bhAbhanu pa 4 naye (jAva) yAvat (AyarakkhadevasAhassINa) / mAtma264 henA (annesiM ca bahUNaM) mIna 5 ghaNA sA (sohammagakampa bAsiNaM vemANiyANa) sauSama 465vAsI vaimAni (devANa ya devINa ya) he| mana heviyonA (AhevaccaM jAva viharaMti) adhipatitva 42 // yAvat viyare cha. (sakke) (ittha) 2mA (devi de devarAya) havandra, he12004 (parivasai) (vajjapANi) 1%aa (puraMdare) pu242 (sayakattU) shttu-se|5(maayaa (sahasakkhe) sasAkSa 12 nevAsA (maghavaM) maghavA (pAgasAsaNe) zAsana (dAhigaDDha logAhivaI) kSiA sonA svAbhI (battIsavimANAvAsasayasahassA zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #890 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtra airAvatabAhanA, surendraH, arajo'mbaravastradharaH AlagitamAlAmukuTaH navahemacArucittacaJcalakuNDalavilikhyamAnagaNDo maharddhiko yAvat prapabhAsayan sa khalla tatra dvAtriMzato vimAnAvAsazatasahasrANAm caturazIteH sAmAnikasAhasrINAm, trayastriMzat trAyastriMzakAnAm, caturNA lokapAlAnAm, aSTAnAm agramahiSINAm saparivArANAm, tisRNAM parSadAm, saptAnAm anIkAnAm, saptAnAm anIkAdhipatInAm, catasRNAM caturazItInAm AtmarakSakadevasAhasrINAm, anye. jisakA vAhana hai (suriMde) devoM kA indra (ayaraMbaravatthadhare) raja rahita svaccha vastroM kA dhAraka (AlaiyamAlamauDe) saMsakta mAlA aura mukuTa vAlA (navahemacAracitta caMcalakuMDalavilihijjamANagaMDe) nUtana svarNamaya sundara vicitra caMcala kuMDaloM se jinake gaNDasthala kA vilekhana hotA hai (mahiDDie) maharddhika (jAva pabhAsemANe) yAvat prakAzita karatA huA (se NaM) vaha (battIsAe vimANAvAsasayasahassANa) battIsa lAkha vimAnoM kA (caurAsIe sAmANiyasAhassINaM) caurAsI hajAra sAmAnika deyoM kA (tAyattIsAe tAyattIsagANaM) tetIsa trAyastriMzaka deyoM kA (cauNhaM logapAlANaM) cAra lokapAloM kA (aTTaNhaM aggamahisINaM saparivArANaM) parivAra sahita ATha agramahiSiyoM kA (tiNhaM parisANaM) tIna pariSadoM kA (sattaNhaM aNIyANaM) sAta anIkoM kA (sattaNhaM aNIyAhivaINaM) sAta anIkAdhipatiyoM kA (cauNhaM caurAsINaM AyarakkhadevasAhassINaM) cAra caurAptI hajAra arthAt tIna lAkha chattIsa hajAra AtmarakSaka devoM kA (annesiM ca bahUNaM) anya bahuta-se (sohammakappavAsINaM) saudharmakalpa ke nivAsI (vemANiyANaM hivaI) matrIsa 5 vimAnAne adhipati (erAvaNavAhaNe) rAvata thI renu bAhuna cha (puriMde) hevAnAndra (ayaraMbaravatthadhare) 2042Dita sonA dhA24 (AlaiyamAlamauDe) sasatamA bhane bhuTavA. (navahemacArucitta caMcalakuMDala vilihijjamANagaMDe) ntana samaya sun62 viyitra yasa jAthI nA yAnu visemana thAya cha (mahaDhie) bhaddhi (jAvapamAse mANe) yAvara prazita 42 (seNaM) ta (battIsAe vimANAvAsasayasahassANaM) matrIsa am vimAnAnI (caurAsIe sAmANiyasAhassINaM) thArAsI uttara sAmAni vonA (tAyattIsAe tAyattIsagANaM) tatrIsa trAyazi4 hevAnA (cauNhaM logapAlANa) y||2 sAlAnA (adRNhaM agga mahisINaM saparivArANaM) parivAra sahita 2mA8 aamahiyAnA (tiNhaM parisANaM) 35 privhn| (sattaNhaM aNIyANa) sAta manInA (sattaNhaM aNiyAhivaINa) sAta manIdhipatiyAnA (cauNhaM caurAsINaM AyarakkhadevasAhassINaM) yA2 yArAsI // 2 arthAt tra zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #891 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.25 saudharmadevasthAnAdikanirUpaNam 877 SAzca bahUnAM saudharmakalpavAsinAm vaimAnikAnAm devAnAm ca devInAca Adhipatyam paurapatyam kurvan yAvad viharati ||suu0 25 // ____TIkA- atha paryAptAparyAptakasaudharmadevAnAM svasthAnAdikaM prarUpayitumAha 'kahi NaM bhaMte ! sohammagadevANaM' gautama ! pRcchati-he bharanta ! kutra khalu-kasmin sthale, saudharmakadevAnAm 'pajjattApajjattANaM' paryAptAparyAptAnAm 'ThANA paNNattA' sthAnAni-sthityapekSayA svasthAnAni, prajJaptAni-marUpitAni santi ? tadeva prakArAntareNa vizadayituM pRcchati-'kahi NaM bhaMte ! sohammagadevA parivasaMti ? he bhadanta ! kutra khalu-kasmin sthale, saudharmakadevAH parivasanti ? bhagavAn uttarayati-'goyamA !' he gautama ! 'jaMbUdIve dIve' jambUdvIpe dvIpe 'maMdarassapavvayassa' mandarasya parvatasya 'dAhiNeNaM' dakSiNena dakSiNadigbhAge 'imIse rayaNappabhAe puDhavIe' asyAH ratnaprabhAyAH pRthivyAH 'bahusamaramaNijjAo bhUmibhAgAo' bahusamaramaNIyAd-atyantaramaNIyasamatalAt, bhUmibhAgAt - devANa ya devINa ya) vaimAnika devoM aura deviyoM kA (Ahebacca) Adhipatya (porevaccaM) agresaratva (kubvemANe) karatA huA (jAva viharai) yAvat rahatA hai // 25 // . TIkArtha-aba paryApta tathA aparyApta saudharma devoM ke sthAna Adi kI prarUpaNA kI jAtI hai zrI gautama svAmI prazna karate haiM-he bhagavan ! paryApta tathA apayApta saudharmaka devoM ke sthAna kahAM kahe gae haiM ? arthAt he bhagavan ! saudharmaka deva kahAM nivAsa karate haiM ? zrI bhagavAn uttara dete haiM-he gautama ! isa jambUdvIpa nAmaka dvIpa meM, meru parvata se dakSiNa meM, isa ratnaprabhA pRthivI ke ramaNIya samatala sAtha chatrIsa 12 mAtbha224 heyonA (annesiMca bahUrNa) anya ghan i (sohammakappavAsINaM) saudhama 465nA nivAsI (vemANiyANa devANa ya devINa ya) vaimAni heve| sane haviyAnA (AhevaccaM) 2mAdhipatya (porevaccaM) bhagresatya (kuzvemANe) 42t| 22 (jAva viharai) 2 che // 25 // TIkAtha- have paryApta tathA aparyApta saupama denA sthAna AdinI prarUpaNa karAya che zrI gautamasvAmI prazna kare che-bhagavad ! paryApta aparyApta saudharmaka devanA sthAna kayAM kahelAM che ? arthAt bhagavad ! saudharmakadeva kayAM nivAsa kare che? zrI bhagavAn uttara de che-he gautama! A jambudvIpa nAmaka dvIpamAM, merU parvatathI dakSiNamAM, A ratnaprabha pRthvInA ramaNIya samatala bhUmibhAgathI thAvat Upara candra, sUrya, graha, nakSatra, ane tArA rUpa tiSka vimAnethI zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #892 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 878 prajJApanAsUtre bhUmipradezAt, 'jAva yAvat-Urdhvam-uparibhAge candrasUryagrahanakSatratArArUpANAm bahUni yojanazatAni, bahUni yojanasahasrANi, bahUni yojanazatasahasrANi, bahukAH yojanakoTI, bahukAH yojanakoTikoTI:, 'uDUM' dUraM 'uppaittA' urva daram utpretya-udgatya 'ettha NaM' atra khalu 'sohamme NAma kappe paNNatte' saudharmoM nAma kalpaH prajJaptaH kIdRzaH ? ityAha-' pAiNapaDINAyae' prAcInapratIcInAyataH pUrvapazcimAyAmaH "udoNadAhiNavicchinne' udIcInadakSiNavistIrNaH, uttaradakSiNavistaraH, 'addhacaMdasaMThANasaMThie' arddhacandrasaMsthAnasaMsthitaH-arddhacandrasadRzAkAraH, 'accimAlibhAsarAsivaNNAbhe' acirmAlA bhAsarAzivarNAbhaH, arciSAM jyotiSAM mAlAvat bhAsAM dIptInAm, rAzivat varNAbhA-varNakAntiryassa sa acirmAlA bhAsarAzivarNAbhaH, asaMkhejjAo joyaNakoDIo' asaMkhyeyAH yojanakoTIH, 'asaMkhejjAo joyaNakoDAkoDIo' asaMkhyeyAH yojanakoTikoTI: 'AyAmavikkhaMbheNaM' AyAmaviSkambheNa, pariNAha :vistAreNa 'asaMkhejAo joyaNakoDAkoDIo parikkheveNaM' asaMkhyeyAH yojanakoTikoTIH, parikSepeNa-pari. bhUmibhAga se yAvat Upara candra, sUrya, graha, nakSatra aura tArA rUpa jyotiSka vimAnoM se aneka sau yojana, aneka sahasra yojana, aneka lAkha yojana, aneka karoDa yojana, yahAM taka ki aneka koDAkoDI yojana kI UMcAI para jAkara saudharma nAmaka kalpa hai / vaha saudharmakalpa kisa prakAra kA hai, yaha batalAte haiM-saudharmakalpa pUrva aura pazcima dizA meM lambA tathA uttara aura dakSiNa dizA meM cauDA hai / arddha candramA ke AkAra kA hai / usakA varNa-kAnti jyotiyoM kI mAlA ke samAna tathA dIpti kI rAzi ke samAna hai| usakI lambAI aura cauDAI asaMkhya karoDa balki asaMkhya koDAkoDI yojana kI tathA paridhi bhI asaMkhyAta koDAkoDI yojana kI hai / vaha sarvaratnamaya hai, svaccha hai, yAvat cikanA, sukomala tathA ghaTArA-maThArA hai / nIraja, aneka se jana aneka sahasa ejana, aneka lAkha ejana, aneka karoDa jana ahiM sudhinI aneka keDA keDI jananI UMcAI para jaIne saudharma nAmane prathama kalpa che. te saudharmakalpa kevA prakAra che, te batAve che saudharma TA parva ane pazcima dizAmAM lAMbe tathA uttara ane dakSiNa dizAmAM pALe che. ardhacandranA AkAre che tenI varNakAnti tionI mAlA nI samAna tathA dIptinI rAzinA samAna che. tenI laMbAI ane pahoLAI asaMkhya karoDa asaMkhya kaDAkeDI jananI tathA paridhi paNa asaMkhyAta kevA keDI jananI che. te badhI ratnamaya che, svaccha che, cikaNa suDoLa tathA zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #893 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 272 prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.25 saudharmadevasthAnAdikanirUpaNam ghinA sa vartate 'savvarayaNAmae' sarvaratnamayaH - sarvAtmanA kAtryeNa ratnamayaH ityarthaH, 'acche' acchaH svacchaH 'jAva' yAvat zlakSNaH mamRNaH ghRSTaH, sRSTaH, nIrajA, nirmalaH, niSpaGkaH niSkaGkaTacchAyaH kacavararahitaH saprabhaH, sazrIkaH sodyotaH prasAdIyaH darzanIyaH abhirUpaH, pratirUpazca saudharmakalpovartate, 'tattha NaM sohammagadevANaM' tatra khalu - uparyuktasthale, saudharmakadevAnAm battIsavimANAvAsasayasahassA' dvAtriMzadvimAnAvAsazatasahasrANi dvAtriMzadalakSavimAnAvAsAH 'bhavatItimakkhAyaM bhavanti ityAkhyAtaM mayA mahAvIreNa, anyaizva tIrthakRdbhirityAzayaH, 'te NaM vimANA' savvarayaNAmayA - jAva paDiruvA' tAni aa faraifa dvAtriMzallakSANi sarvararatnamayAni sarvAtmanA kArtsnyena ratnama - yAni yAvat acchAni zlakSNAni masuNAni, ghRSTAni, mRSTAni, nIrajAMsi nirmalAni, niSpaGkAni, niSkaGkaTacchAyAni, saprabhANi - sazrIkANi, sodghotAni, prAsAdIyAni darzanIyAni abhirUpANi pratirUpANi santi, 'tesiNaM vimANANaM' teSAM khalu - uparyukta dvAtriMzalakSANAm vimAnAnAm ' bahumajjha desa bhAge' bahumadhyadeza bhAge - atyantamadhyapradeze, 'paMcavarDisayA' pazca avataMsakAH 'paNNattA' prajJaptAH santi, 'taM jahA ' tadyathA - 'asogavaDisae' azokAvataMsakaH, 'sattavaNNavarDisa e' saptaparNAvataMsakaH, 'caMpagavarDisae' campakAvataMsakaH, 'cUyavarDisae' cUtAvataMsakaH, nirmala, niSpaMka aura nirAvaraNa kAnti vAlA hai| kacare se rahita, prabhAyukta, zobhA sampanna, prakAzamaya, prasannatA janaka, darzanIya, abhirUpa aura pratirUpa hai / usa saudharmakalpa meM saudharmaka devoM ke battIsa lAkha vimAna haiM, ve vimAna pUrNa rUpa se ratnamaya haiM yAvat cikane, komala, ghaTAre, maThAre, nIraja, nirmala, niSpaMka, nirAvaraNa kAnti vAle, prabhAyukta, zrIsampanna, prakAzamaya, prasannatAprada, darzanIya, abhirUpa aura pratirUpa haiM / ina vimAnoM ke ekadama bIcoMbIca pAMca avataMsaka kahe gae haiM, ve isa prakAra haiM- azokAvataMsaka, saptaparNAvataMsaka, campakAvataMsaka, ghATIsA che, nIrana, nirbhaya, niSya bhane nirAvaraNa antivANA che. jyarA vagaranA, pralAyukta, zolA saMpanna. prAzabhaya, prasannatA bhana, darzanIya abhirUpa ane pratirUpa che. A saudha kalpanAM devAnA khatrIsa lAkha vimAnA che. e vimAnA pUrNa rUpathI ratnamaya yAvat cikaNA, kamaLa, ghATa mATavALA raja rahita, niLa niSpaka nirAvaraNa kAntivALA prabhAyukta zrIsampanna, prakAzamaya prasannatAjanaka, danIya, abhirUpa ane pratirUpa che. te vimAnAnA ekadama vacceAvacca pAMca avata saka kahelA che te A rIte che-azekAvata'saka, saptaparNAvata'saka, capakAvata'saka, bhUtAvata'saka ane A zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #894 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -- - ana 880 prajJApanAsUtre 'majjhe ittha sohammavaDisae' madhye atra-uparyuktAzokAdi caturNAmavataMsakAnAm madhye ityarthaH saudharmAvataMsako vartate 'te NaM varDisasayA' te khalu paJcAvataMsakAra 'sabarayaNAmayA' sarvaratnamayAH sarvAtmanA kAtsyena ratnamayAH 'acchAjAva paDi rUvA' acchAH svacchAH, yAvat-zlakSNAH, masRNAH, ghRSTAH, mRSTAH, nIrajaso, nirmalAH, niSpaGkAH, niSkaGkaTacchAyAH, saprabhAH, sathIkAH, soyotAH, prAsAdIyAH, darzanIyAH, abhirUpAH, pratirUpAH santi 'ettha NaM sohammagadevANaM' atra khalu-uparyuktasthale, saudharmakadevAnAm 'pajjattApajjattANaM' paryAptAparyAptAnAm 'ThANA paNNattA' sthAnAni-sthityapekSayA svasthAnAni prajJaptAni-prarUpi. tAni santi 'tisu vilogassa asaMkhejjaibhAge' triSvapi-svasthAnopapAtasamudghAtalakSaNeSu triSvapi sthAneSu viSaye lokasya asaMkhyeyabhAge-asaMkhyeyatame bhAge saudharmakadevAnAM sthityAdikaM vaktavyam, 'tattha NaM bahave sohammagadevA pariva. saMti' tatra khalu uparyukta sthAneSu bahavaH saudharmakadevAH parivasanti te ca saudhacUtAvataMsaka aura ina cAroM ke bIca meM pAMcavAM saudharmAvataMsaka / ye pAMcoM avataMsaka bhI sarvaratnamaya haiM, svaccha yAvat pratirUpa haiN| 'yAvat' zabda se cikane haiM, komala haiM, ghRSTa (ghaTAre), mRSTa (maTAre), nIraja, nirmala, niSpaMka aura nirAkaraNa kAnti vAle haiM / prabhAyukta, zrIsampanna, prakAzamaya, prasannatAjanaka, darzanIya, abhirUpa aura pratirUpa haiN| isa sthala meM paryApta aura aparyApta saudharmaka devoM ke sthAna prarUpaNa kiye gae haiN| ye sthAna svasthAna, upapAta aura samudghAta kI apekSA se loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM haiN| vahAM bahusaMkhyaka sau. dharmaka deva nivAsa karate haiN| ye saudharmaka deva mahAn Rddhi ke dhAraka yAvat prakAza karate hue rahate haiN| yAvat zabda ke-ve mahAdyutika haiM, mahAyazasvI haiM, mahAbala cArenI vacamAM pAMcame saudharmAvalaMsaka. A pAMce avataMsaka paNa sarva ratna maya che, svaccha yAvat pratirUpa che. "yAva' zabdathI cikaNA che, kamaLa che, dhRSTa, mRSTa, niraja, nirmaLa, nipaMka ane nirAvaraNa kAntivALA che. prabhA yukta, zrIsaMpanna, prakAzamaya, prasannatA janaka, darzanIya abhirUpa ane pratirUpa che, A sthAnamAM paryApta ane aparyApta saudharmaka denA sthAna prarUpaNa karelA che. A sthAna svAsthAna, upapAta, ane samudughAtanI apekSAe lekanA asaMkhyAtamA bhAgamAM che, tyAM bahu saMkhyaka saudharmaka deva nivAsa kare che. A saudharmakadeva mahAna rUddhinA dhAraka yAvat prakAza karatA thakA rahe che. vAva zabdathI teo mahAtika che, mahayazasvI che, mahAbala che, mahAprabhA zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #895 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.25 saudharmadevasthAnAdikanirUpaNam 881 maka devAH 'mahiDUDhiyA-jAva pabhAsemANA' maharddhikAH, yAvat-mahAdyutikAH, mahAyazasaH, mahAbalA, mahAnubhAgAH, hAravirAjitavakSasaH, kaTakatruTitastambhitabhujAH aGgadakuNDalamRSTagaNDastalakarNapIThadhAriNaH, vicitrahastAbharaNAH, vicitramAlA. maulayaH, kalyANapravaravastraparihitAH kalyANakapravaramAlyAnulepanadharAH, bhAsvarabondayaH, pralambavanamAlAdharAH divyena varNAdInA dazadiza udyotayantaH, prabhAsayantaH 'te NaM tattha' te khalu-saudharmakadevAH, tatra-uparyuktasthAneSu 'sANaM sANaM' sveSAM sveSAM 'vimANAvAsasayasahassANaM' vimAnAvAsazatasahasrANAm 'sANaM sANaM' svAsAM svAsAM, aggamahisINaM' agramahiSINAMm-paTTarAjJInAm, 'sANaM sANaM' svAsAM svAsAm 'sAmANiyasAhassINaM' sAmAnika-sAhasrINAm 'evaM jaheva ohiyANaM' evaM-pUrvoktarItyA, yathaiva audhikAnAm-samuccayavaimAnikAnAm vaktavyatoktA taheva -eesipi bhANiyavyaM' tathaiva eteSAmapi saudharmakadevAnAm vaktavyatA bhaNitavyAhaiM, mahAprabhAva vAle haiN| inakA vakSasthala hAra se suzobhita rahatA hai| unakI bhujAeM kaDoM aura truTitoM se stabdha rahatI haiM / ve aMgada, kuMDala aura karNapITha ke dhAraka hote haiM / hAthoM meM adabhuta AbhUSaNa dhAraNa karate haiM / adbhuta mAlAmaya mukuTa pahanate haiM / kalyANakArI uttama vastroM kA paridhAna karate haiM / kalyANakArI uttama mAlA aura anulepana ke dhAraka hote haiM / unakA zarIra dedIpyamAna hotA hai / lambI vanamAlA pahanate haiM / apane varNa Adi se dazoM dizAoM ko prakAzita aura prabhAsita karate hue rahate haiN| ye saudharmaka deva ukta sthAnoM meM apane apane lAkhoM vimAnoM kA, apanI-apanI agramahiSiyoM kA, apane-apane hajAroM sAmAnika devoM kA ityAdi samuccaya vaimAnika devoM kI vaktavyatA ke samAna hI inakI vaktavyatA mamajha lenA cAhie, yAvat apane-apane traayvivALA che, temanA vakSasthala hArathI suzobhita rahe che. temanI bhujAe kAMDAM ane truTitethI stabdha rahe che. teo aMgada kuMDala ane karNa pIThanA dhAraka hoya che. hAthamAM abhuta AbhUSaNa dhAraNa kare che. addabhuta mAlAmaya mugaTa pahere che. kalyANakArI uttama vastronuM paridhAna kare che. kalyANakArI uttama mAlA ane anupananA dhAraka hoya che. temanA zarIra dedIpyamAna hoya che. lAMbI mALA pahere che. pitAnAvarNa AdithI daze dizAone prakAzita ane prabhAsita karatA thakA rahe che. A saudharmaka deva ukta sthAnomAM pitapitAnA lAkha vimAnanA pita pitAnI ajhamahiSinA, pitapotAnA hajAro sAmAnika denA ityAdi samaracaya vaimAnika devenI vaktavyatAnA samAnaja emanI vaktavyatA samajI levI pra0 111 zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #896 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 882 prajJApanAstre vaktavyA, 'jAva' yAvat sveSAM sveSAM trayastriMzakAnAm, lokapAlAnAm svAsAM svAsAM parSadAm, sveSAM sveSAm anIkAnAm sainyAnAm, sveSAM sveSAM anIkAdhipatInAm, svAsAm svAsAm, 'Ayarakkha devasAhassIrNa' AtmarakSaka devasAhasrINAm 'annesiMca bahUNaM sohammagakappavAsINaM' anyeSAM bahUnAM saudharmaka kalpavAsinAm 'vemANiyANaM' vaimAnikAnAm devANa ya devINaya' devAnAJca devInAJca 'AhevaccaM jAva viharaMti' Adhipatyam yAvat-paurapatyam, svAmitvam, bhartakham, mahattarakatvam, AjJe. zvarasenApatyam kArayantaH pAlayantaH, mahatA'hatanATyagItavAditatantrItalatAtruTitadhanamRdaGgapaTupravAditaraveNa divyAn bhogabhogAn bhuJjAnAH viharantiAsate ityAzayaH, atha saudharmendrazakraM prarUpayitumAha - 'sake ittha deviMde devarAyA parivasa' zakraH khalu, atra uparyukta sthAneSu devendro devarAjaH parivasati, saca zakraH kiM viziSTaH ityAha- ' vajjapANI' vajrapANiH, vajraM pANau yasya strizakoM, apane-apane lokapAloM kA apanI-apanI pariSadoM kA, apane-apane anIkoM kA apane-apane anIkAdhipatiyoM kA apaneapane sahastroM AtmarakSaka devoM kA tathA anya bahuta-se saudharmakalpavAsI vaimAnika devoM aura deviyoM kA Adhipatya, agresaratva, svAmitva, bhartRtva, mahattarakatva tathA AjJA-Izvara senApatitva karAte hue aura unakA pAlana karate hue, nATaka, gIta evaM kuzala vAdakoM dvArA vAdita vINA, tala, tAla, mRdaMga Adi kI madhura dhvani ke sAtha bhogane yogya divya bhogoM ko bhogate hue rahate haiM / " aba saudharmendra kI prarUpaNA kI jAtI hai-ina sthAnoM meM zakra devendra devarAja hai / vaha zakra kaisA hai, yaha batalAte haiM zakra vajrapANi hai arthAt usake hAtha meM vajra rahatA hai / vaha purandara hai arthAt asuroM joie yAvat potapotAnA trAyastrizakAnA, potapotAnA leAkapAlAnA, potapotAnI pariSadonA; potapAtAnI anIkAnA, potapotAnA anIkAdhipatiyAnA, potapAtanA hajAro AtmarakSaka devAnA tathA anya ghaNA badhA saudhama kalpavAsI vaimAnika devA ane daiviyAnA Adhipatitva, agresaratva, svAmitva, bhartRtva tathA AjJA-Izvara senApatitva karAvatA thakA ane tenuM pAlana karatA rahine nATaka. gIta temaja kuzala vAdakA dvArA vAdita vINA, tala, tAla, mRdaMga AdinA pracura dhvaninInA zravaNu sAthe bhAgavavA lAyaka divya bhAgAne bhAgavatA rahe che. have saudharmendranI prarUpaNA karAya che--A sthAnAmAM zakadevendrarAja che. te zake kevA che, te khatAve che--zaka vA pANi che arthAt tenA hAthamAM vajra rahe che. te purandara che arthAt asure vigerenA purAnuM vidyAraNu karAvAvALA che, te zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #897 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.25 saudharmadevasthAnAdikanirUpaNam 883 sa vajrapANiH 'puraMdare' purandaraH, asurAdipuraM dArayatIti purandaraH, 'sayaktU' zatakratUH, zataM kratavaH-abhigrahavizeSAH pratimAH, kArtikazreSThi bhavApekSayA zramaNopAsakapaJcamapratimArUpA vA yasyAsau zatakratuH sahassakkhe' sahasrAkSaH, sahasram akSINi yasya so sahasrAkSaH, atredaM bodhyam-indrasya paJcazatamantriNAM sattvena teSAzcAkSNAmindra prayojana vyAptatatvena indrasambandhitayA vivakSitatvena indrasya sahasrAkSatvaM sidhyatIti, 'maghavaM' maghavAn, maghAH-mahAmeghAH yasya vaze santi sa mavAn, 'pAgasAsaNaH' pAkazAsana:-pAkanAmA balavAn ripuH ziSyate-AjJAdhInatvaM kriyate-aneneti pAkazAsanaH, 'dAhiNaDUlogAhibaI' dAkSiNArddhalokAdhipatiH, dakSiNadigrUpArddhalokAdhipatirityarthaH, 'battIsavimANAvAsasayasahassAhibaI' dvAtriMzadvimAnAvAsazatasahasrAdhipatiH dvAtriMzad vimAnAvAsAnAM zatasahasrasya lakSasya, adhipatiriti dvAtriMzad vimAnAvAsazatasahasrAdhipatiH, 'erAvaNavAhaNe' airAvatavAhanaH, airAvato nAma hastI bAhano yasya Adi ke pura ko vidAraNa karane vAlA hai / vaha zatakratu hai arthAt sau abhigrahoM (pratimAoM) vAlA hai, athavA kArtika zreSThI ke bhava kI apekSA se zrAvaka kI pAMcavIM pratimA rUpa abhigraha eka sau bAra vahana kiyA thaa| vaha sahasrAkSa arthAt hajAra netroM vAlA hai| isakA Azaya yaha hai ki zakendra ke pAMca sau maMtrI hote haiM aura unake netra indra ke prayojana ke hI sAdhaka hote haiM, isa kAraNa maMtriyoM ke hajAra netra indra ke hI vivakSAvizeSa se kahe gae haiM / isa apekSA se indra sahasAkSa siddha hotA hai / vaha maghavAna hai arthAt mahAmegha usake vaza meM haiN| use pAkazAsana bhI kahate haiM, kyoMki pAka nAmaka balavAna zatru ko usane apanI AjJA ke adhIna kiyA hai| yaha zakrendra dakSiNArdha loka kA adhipati hai, battIsa lAkha vimAnoM kA svAmI hai, zatakatu che arthAt so abhigraha (pratimAo) vALe che, athavA kArtika zreSThInA bhavananI apekSAe zrAvakanI pAMcamI pratimAM rUpa abhigraha eka vAra vahana karyo hate. te sahasrAkSa arthAt hajAra netravALA che. tene Azaya A che ke kendranA pAMca maMtrI hoya che ane temanA netra IndranA prajananA ja sAdhaka hoya che, e kAraNe maMtrIonA hajAra netra IndranIja vivaphA vizeSa thI kahelA che. A ApekSAthI Indra sahasrAkSa siddha thAya che te maghavAna che. arthAt mahAmegha tenA vazamAM che. tene pAkazAsana paNa kahe che, kemake pAka nAmanA baLavAna zatrune teNe pitAnI AjJAne AdhIna karyo hate. A kendra dakSiNAI lekanA adhipati che. batrIsa lAkha vimAnenA svAmI che. arAvata zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #898 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 884 prajJApanAsUtre sa airAvatavAhanaH 'suriMde' surendraH 'ayaraMbaravatthaghare' arajo'mbaravastradharaH arajAMsi ra jorahitAni svacchatayA ambaravad ambarANi vastrANi dhArayati iti arajo'mbaravastradharaH 'AlaiyamAlamauDe' AlagitamAlAmukuTaH, AlagitA saMsaktA mAlAmukuTe yasya sa AlagitamAlAmukuTaH 'navahemacArucittacaMcalakuMDalavilihijja mANagaMDe' navahema cArucitracaJcalakuNDalavilikhyamA nagaNDaH, navamitra - atyadhika ramaNIyavarNatayA nUtanamivama yayoH kuNDalayoste navamanIkuNDale, navamabhyAM cArucitrAbhyAM caJcalAbhyAM kuNDalAbhyAM vilikhyamAnau gaNDau yasya nava hema cArucitracaJcalakuNDala vilikhyamAnagaNDaH, 'mahiiDhie' maharddhikaH, 'jAva pabhAsemANe' yAvat- mahAdyutikaH, mahAyazAH mahAbalaH, mahAnubhAgaH, hAravirAjitavakSAH, kaTaka truTitastambhitabhujaH, aGgadakuNDalamRSTagaNDastalakarNapIThadhArI, vicitrahastAbharaNaH, vicitramAlAmauliH kalyANakapravaravastra parihitaH, airAvata vAhana arthAt airAvata nAmaka gajarAja para savArI karatA hai, suroM kA indra hai, raja se rahita svaccha vastroM ko dhAraNa karatA hai, AlagnamAlA aura mukuTa kA dhAraka hai / vaha aise kuMDaloM ko dhAraNa karatA hai jo atyadhika ramaNIya hone ke kAraNa nUtana svarNa ke banese, sundara, citra-vicitra aura caMcala hote haiM / kuMDaloM se usake gaNDasthala camakate rahate haiM / vaha mahAn Rddhi ke dhAraka, mahAn butiyukta, mahAyazasvI, mahAn balazAlI evaM mahAnubhAga hai| usakA vakSasthala hAra se suzobhita rahatA hai| usakI bhujAeM kar3oM aura truTita se stabdha rahatI haiM / vaha aMgada, kuMDala aura karNapITha kA dhAraka hAthoM meM adbhuta AbhUSaNa dhAraNa karane vAlA. adbhuta mAlAmaya mukuTa pahanane vAlA, kalyANakArI uttama vastroM kA paridhAna karane vAlA, vAhana che arthAt arAvata nAmanA hAthI upara savArI kare che. surezanA Indra che, rajathI rahita svaccha vastrone dhAraNa kare che. mAlA ane mugaTanA dhAraka che. te evA kuDalAne dhAraNa kare che ke atyadhika ramaNIya haiAvAnA kAraNe nUtana senAnA banyA hAya tevA sundara citravicitra ane cAMcaLa heAya che. A kuMDalA thI tenA gaMDasthaLa camakatA rahe che. te mahAna rUddhinA dhAraka che. mahAnavruti yukta, mahAyazasvI, mahAkhalazAlI. temaja mahAnubhAga che. temanu vakSasthaLa hArathI suzAlita rahe che. tenI bhujAe kaDAM ane truTitAthI stabdha rahe che. te aMgada, kuMDala ane ka pIThanA dhAraka che. hAthamAM adbhUta AbhUSaNa dhAraNa karanArA, adUbhUta mAlA maya mugaTa paheravAvALA kalyANa kArI, uttama vastro paridhAna karavAvALA kalyANu kAraka temaja uttama mAlA tathA anulepananA dhAraka zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #899 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhina TIkA dvi. pada 2 sU.25 saudharmadevasthAnAdikanirUpaNam 885 kalyANakapravaramAlyAnulepanadharaH, bhAsvarabondiH, pralambavanamAlAdharaH, divyena varNagandhAdinA dazadizaH udyotayan prabhAsayan 'se NaM tattha' sa khalu-devendraH zakrastatra-uparyukta saudharmadevasthAneSu 'battIsAe vimANAvAsasayasahassANaM' dvAtriMzato vimAnAvAsazatasahasrANAm, 'caurAsIe sAmANiyasAhastINaM' caturazIteH sAmAnikasAhasrINAm 'tAyattIsAe tAyattIsagANaM' trayastriMzata. strAyastriMzakAnAm cauNhaM logapAlANaM' catuNI lokapAlAnAm 'aTThaNhaM aggamahisINaM' aSTAnAm agramahiSINAm-paTTarAjInAm, 'saparivArANaM' saparivArANAm, 'tiNhaM parisANaM' tisRNAM parSadAM 'sattaNhaM aNIyANaM' saptAnAm anIkAnAm-sainyAnAm, 'sattaNhaM aNIyAhicaINaM' saptAnAm anIkAdhipatInAm 'cauNhaM caurAsINaM AyarakkhadevasAhassINaM' catasRNAm caturazItInAm AtmarakSaka devasAhasrINAm SaTtriMzatsahasrAdhikalakSatrayAtmarakSakANAm 'annesiM ca bahUNaM' anyepAzca bahUnAm , 'sohammakappavAsINaM' saudharmakalpavAsinAm 'vemANiyANaM' vaimAnikAnAm 'devANa ya devINa ya' devAnAJca devInAJca, 'AhevaJcaM' Adhipatyam 'porevaccaM' paurapatyam 'kuvvemANe' kurvan 'jAva viharai' yAvat-pAlayan mahatA'hatanATayagItavAditatantrItalatAlatruTita ghanamRdaGgapaTupravAditaraveNa divyAn bhogabhogAn bhuJjAno viharati-tiSThati // sU0 25 // kalyANakAraka evaM uttama mAlA tathA anulepana kA dhAraka, dedIpyamAna deha vAlA, lambI vanamAlA se vibhUSita, apane divya varNa gaMdha Adi se dazoM dizAoM ko prakAzita aura prabhAsita karatA huA tathA battIsa lAkha vimAnoM kA, caurAsI hajAra sAmAnika devoM kA, tetIsa trAyastriMzaka devoM kA, cAra lokapAloM kA, ATha saparivAra agramahiSiyoM kA, tIna prakAra kI pariSadoM kA, sAta anIkoM kA, sAta anIkAdhipatioM kA, cAra caurAsI hajAra arthAt tIna lAkha chattIsa hajAra AtmarakSaka devoM kA tathA anya saudharmakalpa nivAsI devoM aura deviyoM kA adhipatitva, agresaratva, Adi karatA huA nATaka, gIta dedIpyamAna dehavALA lAMbI vanamALathI vibhUSita, pitAnA divya varNa baMdha AdithI daze dizAone prakAzita temaja prabhAsita karatA thakA tathA batrIsa lAkha vimAnonA, corAsI hajAra sAmAnika denA tetrIsa trAyasiMzaka denA, cAra lekapolenA, ATha saparivAra amahiSinA traNa prakAranI pariSadanA sAta anIkenA, sAta anIkAdhipatinA, cAra corAsI hajAra arthAt traNa lAkha chatrIsa hajAra AtmarakSaka denA tathA anya saudharmakalpa nivAsI devo ane deviyenA adhipatitva agresarava Adi karatA rahIne nATaka, gIta tathA zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #900 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 886 prajJApanAsUce IzAnAdideva sthAnAdivaktavyatAmUlam-kahiNaM bhaMte ! IsANANaM devANaM pajjattApajjattANaM ThANA paNNattA ? kahi NaM bhaMte ! IsANaga davA parivasaMti ? goyamA! jaMbUdIve dIve maMdarasta pavvayassa uttareNa imIse rayagappabhAe puDhavIe bahusamaramaNijjAo bhUmibhAgAo uDDUM caMdimasUriyagahanakkhattatArArUvANaM bahuiM joyaNasayAI bahuiM joyaNasahaslAiM jAva uTTe uppaittA, ettha NaM IsANe NAma kappe paNatte, pAINa paDINAyae, udINadAhiNavicchiNNe evaM jahA sohamme jAva paDirUve, tattha NaM IsANagadevANaM aTA. vIsaM vimANAvAsasayasahassAbhavaMtIti makkhAyaM,teNaM vimANA savvarayaNAmayA, jAva paDirUvA, tesiM gaM bahumajjhadasabhAge paMca vaDisayA paNNattA taM jahA-aMkaDisae, phalihavaDisae, jAtarUvavaDiMsae, majjhe ittha IsANavaDiMsae, te NaM vaDiMsayA, savvarayaNAmayA jAva paDirUvA, ettha NaM IsANagadevANaM, pajjattApajjattANaM ThANA paNattA, tisu vi logasla asaMkhejjaibhAge, sesaM jahA sohammagadevANaM jAva viharaMti, IsANe ittha devide devarAyA parivasai, sUlapANIvasahavAhaNe, uttara logAhivaI, aTThAvIsa vimANAvAsasayasahassAhivaI arayaMbaravatthadhare sesaM jahA sakassa jAva pabhAsemANe, se NaM tattha aTThAvIsAe vimANAvAsasayasahassANaM asIIe sAmANiya. sAhassINa, tAyattIsAe tAyattIsagAgaM, cauNhaM logapAlANaM, aTraNhaM aggamahisINaM saparivArANaM, tiNhaM parisANaM, sattaNhaM tathA kuzala vAdakoM dvArA vAdita vINA, tala, tAla, truTita, mRdaMga Adi vAdyoM kI dhvani ke sAtha divya bhogoM ko bhogatA huArahatA hai // 25 // kuzala vAdake dvArA vAdita vINA tala, tAla truTita, mRdaMga Adi vAdyonI ninA zravaNanI sAthe divya bhege pagane bhegavatA rahe che. je 25 ! zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #901 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyavAdhinI TIkA dvi. pada 2 sU.26 IzAnAdinirUpaNam 887 aNiyANaM, sattaNhaM aNiyAhivaINaM cauNhaM asIINaM AyarakkhadevasAhastINaM, annesiM ca bahaNaM IsANakappavAsINaM vemANiyANaM devANa ya deviNa ya AheveccaM jAva viharai, kahiNaM bhaMte ! saNaMkumAradevANaM pajjattApajjattANaM ThANA paNNatA ? kahiNaM bhaMte ! saNaMkumArA devA parivasaMti ? goyamA ! sohammassa kappasta uppi sapakkhi sapaDidisiM bahaI joyaNAI bahaI joyaNasayAI bahui joyaNasahassAi', bahui joyaNasayasahassAi' bahugAo joyaNakoDIo, bahugAo joyaNakoDA. koDIo u8 dUraM uppaittA, ettha NaM saNaMkumAre NAmaM kappe paNNatte, pAINapaDINAyae udINadAhiNavicchiNNe jahA sohamme jAva paDirUve, tastha NaM saNaMkumArANaM devANaM bArasa vimANAvAsasayasahassA bhavaMtIti makkhAya, te NaM vimANA savvarayaNAmayA jAva paDirUvA, tesiNaM vimANANaM bahamajjhadesabhAge, paMcavaDiMgasA paNNattA, taM jahA-asogavaDiMsae sattavaNNavaDisae, caMpagavaDisae, cUyavaDisae, majjhe ettha saNaMkumAra vaDisae, te NaM vaDiMsayA savvarayaNAmayA acchA, jAva paDirUvA, ettha NaM saNaMkumAra devANaM pajjatApajjattANaM ThANA paNNattA, ti suvi logasta asaMkhejjaibhAge, tattha NaM bahave saNaMkumArA devA parivasaMti mahiDiyA jAva pabhAsemANA viha. raMti, navaraM aggamahisIo Natthi, saNaMkumAre ittha deviMde devarAyA parivasai, arayaMbaravatthadhare sesaM jahA sakassa, se NaM tattha bArasaNhaM vimANAvAsasayasahassANaM bAvattarIe sAmApiyasAhastINaM, sesaM jahA sakkassa aggamahisIvajaM, navaraM cauNhaMbAvattarINaM AyarakkhadevasAhassINaMjAva viharai,kahiNaM bhaMte ! mAhida-devANaM pajjattApajattANaM ThANA paNNatA ? kahiNaM zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #902 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 888 prajJApanAsUtre bhaMte ! mAhiMdaga devA parivasaMti ? goyamA ! IsANasta kappassa uppi sapakkhi sapaDidisiM bahuI joyaNAI jAva bahuyAo joyaNakoDAkoDIo uDDe dUraM uppaittA, ettha taM mAhiMde NAmakappe paNNatte, pAINapaDINAyae, jAva evaM jaheva saNaMkumAre, navaraM aTU vimANAvAsasayasahassA, vaDisayA jahA IsANe, navaraM majjhe ittha mAhiMdavaDisae, evaM jahA saNaMkumArANaM devANaM jAva viharaMti, mAhide ittha deviMde devarAyA parivasai, ayaraMbaravatthadhare, evaM jahA saNaMkumAre jAva viharai, navaraM aTTAha vimANAvAsasayasahassANaM sattarIe sAmANiyasAhassINaM cauNhaM sattarINaM AyarakkhadevasAhassINaM jAva viharai ||suu026 / chAyA-kutra khalu bhadanta ! IzAnAnAM devAnAM paryAptAparyAptAnAM sthAnAni prajJaptAni ? kutra khalu bhadanta ! IzAnakadevAH parivasanti ? gautama ! jambUdvIpe dIpe mandarasya parvatasya uttareNa asyAH ratnaprabhAyAH pRthivyAH bahusama. ramaNIyAd bhUmibhAgAd UrdhvaM candrasUryagrahanakSatratArArUpANAM bahUni yojanazatAni, IzAnAdi devoM ke sthAna kI vaktavyatA zabdArtha-(kahi NaM bhaMte ! IsANANaM devANaM pajja tApajjattANaM ThANA paNNattA ?) he bhagavana ! paryApta aura aparyApta IzAna devoM ke sthAna kahAM kahe haiM ? (kahi NaM bhaMte IsANagadevA parivasaMti ?) he bhagavan ! IzAnaka deva kahAM nivAsa karate haiM ? (goyamA) he gautama ! (jaMdhuddIve dIve) jambUdvIpa nAmaka dvIpa meM (maMdassa pavvayassa uttareNaM) meru parvata se uttara meM (imIse rayaNappabhAe puDhavIe) isa ratnaprabhA pRthivI ke (bahusamaramaNijjAo bhUmibhAgAo) bilakula samatala IzAnAdi denA sthAnanI vakatavyatA zahAtha-(kahi NaM bhaMte ! IsANadevANa pajjattApajattANaM ThANA paNNattA ?) bhagavan paryAta bhane 255ryAta zAna vAnA sthAna 4yAM cha ? (kahiNaM bhaMte ! IsANaga devA parivasati ?) bhagavan ! zAna he 450 sthAnamA nivAsa arecha ? (goyamA!) gautama ! (jaMbudIpe) 5 nAbhara dvIpamA (maMdarassa pavvayassa utareNaM) bhe3 5tathI uttarama. (imIse rayaNappabhAe puDhapIe) / ratnapramA pRthvInA (bahu samaraNijjAo bhUmibhAgAo) (AAYA samatasa 2bhaeNIya bhUmimA zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #903 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.26 IzAnAdideva sthAnAni 889 bahUni yojanasahasrANi yAvat Urdhvam utpretya atra khalu IzAno nAma kalpaH prajJAH, prAcInapratIcInAyataH, udIcIna-dakSiNavistIrNaH, evaM yathA saudharmoM yAvat pratirUpaH, atra khalu IzAnakadevAnAm aSTAviMzatiH vimAnAvAsazatasahasrANi bhavanti ityAkhyAtaM, tAni khalu vimAnAni sarvaratnamayAni, yAvat pratirUpANi, teSAM bahumadhyadeza bhAge paJcAvataMsakAH prajJaptAH, tadyathA-aGkAvataMsakaH, sphaTikAvataMsakaH, ratnAvataMsako jAtarUpAvataMsakaH madhye IzAnAvataMsakaH, te ramaNIya bhUmibhAga se (uDUM) Upara (caMdimasUriyagahanakhattatArAkhvANaM) candra, sUrya. graha, nakSatra aura tAroM se (bahUI joyaNasayAI) bahuta sau yojana (bahUI joyaNasahassAI) bahuta hajAra yojana (jAya) yAvat (urdU utpaittA) Upara jAkara (ettha NaM) yahAM (IsANe NAmaM kappe paNNatte) IzAna nAmaka kalpa kahA hai (pAINapaDINAyae) pUrva-pazcima meM lambA (udINadAhiNavitthinne) uttara-dakSiNa meM vistAra vAlA (evaM jahA sohamme) isa prakAra jaisA saudharmakalpa (jAva paDirUve) yAvat pratirUpa hai (tattha NaM) vahAM (IsANagadevANaM) IzAnaka devoM ke (aTThAvIsaM vimANavAsasayasahassA) aTThAIsa lAkha vimAna (bhavaMtIti makkhAya) haiM, aisA kahA hai (te NaM vimANA) ve vimAna (savarayaNAmayA) sarvaratnamaya haiM (jAva paDirUvA) yAvan pratirUpa haiM (tesi NaM bahumajjhadesabhAge) unake ekadama bIcoM bIca (paMca) pAMca (vaDisayA) avataMsaka (paNNattA) kahe haiM (taM jahA) ve isa prakAra (aMkavaDisae) aMkAvataMsaka (phalihaDisae) sphaTikAvataMsaka (rayaNavaDisae) ratnAvataMsaka (jAtanI (uDUDha) 152 (caMdima,sUriyagahanakkhattatArArUvANaM) yandra, sUrya, graha, nakSatra bhane tAmAthI (bahUiM joyaNasayAI) ghA yona (bahuiM joyaNasahassAI) ghan M2 yobhana (jAva) yAvat (uDr3ha uppaittA) 152040ne (etthaNaM) Di (IsANe NAmaM kappe paNNatte) zAna nAma 465 4o cha (pAINa paDiNAyae) pUrva pazcimamA sAme (udINadAhiNa vitthinne) uttara dakSiNa vistAravANA (evaM jahA sohamme) 2mA pAre / saudharma 465 (jAva paDirUve) yAvat prati35 cha (tatthaNaM) tyAM (IsANaga devANaM) Un5 vAnA (aTThAvIsa vimANAvAsasayasahassA) yAvIsa 5 vimAna (bhavaMtIti makkhAyaM) cha. ma 4thucha (teNa bimANA) te vimAna (savya rayaNamayA) saba 2tnamaya cha (jAva paDirUvA) yAvat prati35 cha (tesiNaM vahumajjhadesabhAMge) temanA sebha pathyAvaya (paMca) pAya (baDiMsayA) apatasa4 (paNNattA) 4aa che (taM jahA) tethe|| 2 // 4 // 2 (aMkavADi sae) 4vata sa4 (phalihavaDisae) 25Tipata sa4 (rayaNavADisae) 2nApata pra0 112 zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #904 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre khalu avataMsakAH sarvaratnamayAH yAvat pratirUpAH atra khalu IzAnakadevAnAm paryAptAparyAptAnAm sthAnAni prajJaptAni, triSvapi lokasya asaMkhyeyabhAge zeSa yathA saudharmakadevAnAM yAvad viharanti IzAno'tra devendro devarAjaH parivasati, zUlapANiH, vRSabhavAhanaH, uttarAddhalokAdhipatiH, aSTAviMzativimAnAvAsazatasahakhAdhipatiH, arajo'mbaravastradharaH, zeSaM yathA zakrasya yAvat prabhAsayan, sa rUvavaDisae) jAtarUpAvataMsaka (majjhe ettha IsANavaDisae) inake madhya meM IzAnAvataMsaka hai (te NaM vaDisayA) ve avataMsaka (sancarayaNAmayA) sarvaratnamaya haiM (jAva paDirUvA) yAvat pratirUpa haiM (ettha gaM IsANagadevANaM) yahAM IzAnaka devoM ke (panattApajjAttANaM) paryAptoM evaM aparyAptoM ke (ThANA paNNattA) sthAna kahe haiM (tisu vi logassa asaMkhejjaibhAge) tInoM apekSAoM se loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM haiM (sesa jahA sohammagadevANaM jAya viharaMti) zeSa varNana saudharmaka devoM ke samAna yAvat vicarate haiM ___ (IsANe ittha deviMde devarAyA parivasai) yahAM IzAnaka devendra devarAja nivAsa karatA hai (sUlapANI) hAtha meM zala rakhane vAlA (vasaha vAhaNe) vRSabha para savArI karane vAlA (uttaraGkalogAhibaI) uttarArdha loka kA adhipati (aTThAvIsavimANAvAsasayasahassAhivaI) aTThAIsa lAkha vimAnoM kA adhipati (arayaMbaravasthadhare) raja se rahita vastroM kA dhAraka (sesaM jahA sakkarasa) zeSa varNana zakrendra ke samAna (jAva pabhAsemANe) yAvat prabhAsita karatA huA (se gaM) vaha (tattha) (jAtarUvavaDiMsae) Mta 35||1t 45 (majjhe etya IsANavaDiMsae) temAna kyamA zAnAta sa4 cha (teNaM vaDiMsayA) te avts| (savva rayaNAmayA) sa 2tna bhaya cha (jAva paDirUvA) yAvat prati35 cha (etthaNaM IsANagadevANaM) mahi zAna vAnA (pajjattA pajjatANaM) paryAta temA aparyAptInA (ThANA paNNattA) sthAna 4i cha (tisu vi logassa asaMkhejjaibhAge) RNu apekSAmAthI sonA masaNyAtamA bhAgamA cha (sesaM jahA sohammagadevANaM jAva viharaMti) zeSa 1- saudhama' hevonA samAna yAvat viyare che (IsANe ittha deviMde devarAyA parivasai) DizAna devendra 312 / 04 nivAsa 42 cha (sUlapANi) DAyamA zusa rAmavAvA (vasahabAhaNe) vRSama 752 savArI 42vAvA (uttaraDha logAhivaI) uttarA sonA adhipati (adAvIsavimANAvAsasayasahassAhibaI) madhyAvIsa vimaanaan| madhipati (arayaMvaravatthadhare) 204 // 2 // vastronA dhA24 (sesaM jahA sakkassa) zeSa 1Nuna zandranA samAna (jAva pabhAsemANe) yAvat prabhAsita 42tA zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #905 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.26 IzAnAdideva sthAnAni khalu tatra aSTAviMzateH vimAnAvAsazatasahasrANAm azIteH sAmAnikasAhasrINAm, trayastriMzatastrAyastriMzakAnAm catuNI lokapAlAnAm, aSTAnAm agramahiSINAm, saparivArANAm, timRNAM parSadAm, saptAnAm anIkAnAm, saptAnAm anIkAdhipatInAm, catasRNAm azItInAm AtmarakSakadevasAhasrINAm anyeSAM ca bahUnAm IzAnakalpavAsinAm vaimAnikAnAM devAnAJca devInAca Adhipatyam yAvad viharati, kutra khalu bhadanta ! sanatkumAradevAnAM paryAptAparyAptAnAM sthAnAni prajJaptAni ! kutra khalu bhadanta ! sanatkumArA devAH pariva. vahAM (aTThAvIsAe vimANAvAsasayasahassANaM) aTThAIsa lAkha vimAnoM kA (asIIe sAmANiyasAhassINaM) assI hajAra sAmAnika devoM kA (tAyattIsAe tAyattIsagANaM) tetIsa trAyastriMza devoM kA (cauNhaM logapAlANaM) cAra lokapAloM kA (aTThaNhaM aggamahisINaM saparivArANaM) parivAra sahita ATha agramahiSiyoM kA (tiNhaM parisANaM) tIna pariSadoM kA (sattaNhaM aNiyANaM) sAta anIkoM kA (sattaNhaM aNiyAhi vaINaM) sAta anIkAdhipatiyoM kA (cauNhaM asIINaM Ayarakkhadeva sAhassINaM) cAra assI hajAra arthAt tIna lAkha bIsa hajAra AtmarakSaka devoM kA (annesiMca bahaNaM IsANakappavAsINaM vemANiyANaM) anya bahuta-se IzAna kalpavAsI vaimAnika (devANa ya devINa ya) devoM aura deviyoM kA (AhevaccaM) Adhipatya (jAva viharai) yAvat vicaratA hai| (kahi NaM bhaMte ! saNaMkumAradevANaM pajjattApajjattANaM ThANA paNNattA ?) he bhagavan ! paryApta-aparyApta sanatkumAra devoM ke sthAna 54 (seNaM) te (tattha) tyAM (aTThAvIsAe vimANAvAsasayasahassANaM) 254yAvIsa tAsa vimAnAnA (asIIe sAmANiya sAhassINaM) mesI ra sAmAni vonA (cauNhaM logapAlANaM) yA sopAsanA (adaNhaM aggamahisINaM saparivANaM) parivAra sahita 2418 mimaliliyAnA (tiNDaM parisANa) Y pa2i5honA (sattaNhaM aNiyANa) sAta sanInA (sattaNhaM aNiyAhivaINa) sAta manIdhipatiyAnA (cauNhaM asIINaM AyarakkhadevasAhassINaM) yAra mesI // 2 arthAt sA5 pAsa 012 yAtma234 hevAnA (annesiM ca bahUNaM IsANakappavAsINaM vemANiyANaM) Milan ryl mA 42 465vAsI paimAni: (devANa ya devINaya he| ane heviyAnA (AhevaccaM) dhipatya (jAva biharai) yAvat viyare cha (kahi NaM bhaMte ! saNaMkumAradevANaM pajjattApajjattANaM ThANA paNNatA ?) bhagavad ! paryApta ane aparyApta sanaskumAra denA sthAna kayAM kahyA che? (kahi NaM bhaMte ! saNaMkumArA devA parivasaMti ?) bhagavan sanamA2 35 4yA nivAsa zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #906 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre santi ! gautama ! saudharmasya kalpasya upari sapakSaM sapratidikU bahUni yojanAni, bahUni yojanazatAni, bahUni yojanasahasrANi, bahUni yojanazatasahasrANi, bahukAH yojanakoTIH, bahukAH yojanakoTikoTIH Urdhvam daram utpretya atra khalu sanatkumAro nAma kalpaH prajJaptaH, prAcInapratIcInAyataH, udIcInadakSiNavistIrNaH, yathA saudharmoM yAvat pratirUpaH, tatra khalu sanatkumArANAm devAnAM dvAdaza vimAnAvAsazatasahasrANi bhavanti ityAkhyAtaM, tAni khalu vimAnAni sarvaratnamayAni, yAvat pratirUpANi, teSAM vimAnAnAM bahumadhyakahAM kahe haiM ? (kahi NaM bhaMte ! saNakumArA devA parivasaMti !) he bhagavan ! sanatkumAra deva kahAM nivAsa karate haiM ? (goyamA) he gautama ! (sohammassa kappassa umpi) saudharmakalpa ke Upara (sapakkhi sapaDidisiM) samAna dizA aura samAna vidizA meM (bahUI joyaNAI) bahuta yojana (bahUI joyaNasayAI) bahuta sau yojana (bahUiM joyaNasahassAI) bahuta hajAra yojana (bahuiM joyaNasayasahassAI) bahuta lAkha yojana (bahugAo joyaNakoDIo) bahuta karoDa yojana (bahugAo joyaNakoDAkoDIo) bahuta koDAkoDI yojana (uDUM dUraM uppaittA) Upara dUra jAkara (ettha gaM) yahAM (saNaMkumAre NAmaM kappe paNNatte) sanatkumAra nAmaka kalpa kahA hai (pAINapaDINAyae) pUrva-pazcima meM lambA (udINadAhiNavithinne) uttara aura dakSiNa meM vistIrNa (jahA sohamme jAva paDisve) saudharma kalpa ke samAna yAvat pratirUpa (tattha NaM) vahAM (saNaMkumArANaM devANaM) sanatkumAra devoM ke (bArasacimANAvAsasaya. sahassA bhavaMtIti makkhAyaM) bAraha lAkha vimAna haiM, aisA kahA hai (te NaM 42 cha ? (goyamA) gautama (sohammarasa kappAsa uDDha) soyama 465n| a52 (sapakkhiM sADidisiM) samAna // mane samAna vihizAmA (bahUI joyaNAI) dh| yona (bahUI joyaNasayAI) 5! se. yo- (bahUI joyaNa sahassAI) gha huna2 yArana (bahUI joyaNasayasaharasAI) gha 85 yAna (bahugAo joyaNakoDIo) / 42 / 7 yAna (bahugAo joyaNakoDAkoDIo) gh| choTI choTI yAna (uDhaM dUraM uppaittA) 52 2 44ne (etthaNa) mA (saNaMkumAre NAmaM kappe paNNatte) sana zubhA2 nAmanA 485 4hyo cha (pAINapaDiNA yae) pUrva pazcimamA tin (udINa dAhiNavitthinne) uttara mane zizubhA vistI (jahA sohamme jAva paDirUve) saudharma 485nA samAna yAvat prati35 (tatthaNa) tyAM (saNaMkumArANaM devANaM) sanabhAra vona (vArasavimANAvAsasayasahassA bhavaMtIti makkhAya) mA2 sAsa vibhAna cha. sama 4 cha (taNaM vimANA) te vimaan| (savvarayaNA mayA) sa 2tnabhaya (jAva paDirUvA) yApat zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #907 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.26 IzAnAdideva sthAnAni 893 dezabhAge paJcAvataMsakAH prajJaptAH, tadyathA-azokAvataMsakaH, saptaparNAvataMsakaH, campakAvataMsakaH, cUtAvataMsakaH, madhye atra sanatkumArAvataMsakaH, te khalu avataMsakAH sarvaratnamayAH, acchA yAvat pratirUpAH, atra khalu sanatkumAradevAnAM paryAptAparyAptAnAm sthAnAni prajJaptAni, triSvapi lokasya asaMkhyeyabhAge, tatra khalu bahavaH sanatkumAradevAH parivasanti, mahaddhikA yAvat prabhAsayanto viharanti, navaram agramahiSyo na santi, sanatkumAro'tra devendro devarAjaH pari. vasati, arajo'mbaravastradharaH zeSaM yathA zakrasyAgramahiSIvarjam, navaram catasRNAM vimANA) ve vimAna (savvarayaNAmayA) sarva ratnamaya (jAva paDirUvA) yAvat pratirUpa haiM (tesi NaM vimANANaM bahumajjhadesabhAge) una vimAnoM ke ThIkabIcoM bIca (paMca vaDiMsagA paNNattA) pAMca avataMsaka kahe haiM (taM jahA) ve isa prakAra (asogavaDisae) azokAvataMsaka (sattavaNNacaDisae) saptavarNAvataMsaka (caMpagaDisae) campakAvataMsaka (cUya. vaDisae) AmrAvataMsaka (majjhe ettha saNaMkumAravaDiMsae) inake madhya meM sanatkumArAvataMsaka hai (te NaM vaDiMsayA) ve avataMsaka (sacyaraya. NAmayA) sarvaratnamaya (acchA jAva paDirUvA) svaccha yAvat pratirUpa haiM (ettha NaM saNaMkumAradevANaM pajjattApajjattANaM ThANA paNNattA) yahA~ paryApta aura aparyApta sanatkumAra devoM ke sthAna kahe gae haiM (tisu vi logassa asaMkhejaibhAge) tInoM apekSAoM se loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM (tattha NaM sagaMkumAra devA parivasaMti) vahAM sanatkumAra deva nivAsa karate haiM (mahiDiyA jAva pabhAsemANA viharaMti) mahAn Rddhi ke dhAraka yAvat prakAzita karate hue rahate haiM (navaraM aggaprati35 cha (tesiNaM vimANANa bahumajjhadesabhAge) te vimAnAnai pthy| 12ya (paMca baDisagA paNNattA) pAMya yAvatasa 4i cha (taM jahA) teso 2 // pra42 (asoMgavaDisae) mazAvata'4 (sattavaNNavaDiMsara) sasapAvita sa4 (caMpagavaDisae) 54Ata sa4 (cUyADi sae) mAmAta sa4 (majhe ettha saNaMkumAra vaDisae) samanA madhyamA sanamArAvatasa che. (teNaM vaDisae) te mts| (khavvarayaNamayA) sava 2tnamaya (acchA jAva paDiruvA) 2127 yAvat prati35 cha (ettha NaM saNakumAradevANaM pajjattApajjattANaM ThANA paNNattA) maDi paryAta bhane maryAta sanatbhAra yAnA sthAna sA che. (tisuci logassa asaMkhejjaibhAge) aze apekSAmAthI nA 5 jyAtabhA lAmA (tattha NaM saNakumAradevA parivasaMti) tyAM sanabhA2 heva nivAsa 42 che. (mahi DhiyA jAva pabhAsemANA viharaMti) mahAna idvinA ghA24 yAvat prAzita 42ta 29 cha (navaraM aggamahisIo Nadhi) vizeSatA cha , mI mamalipimA jAtI nayI zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #908 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre dvAsaptatInAm AtmarakSakadevasAhastrINAm yAvad viharati, kutra khala bhadanta ! mahendradevAnAM paryAptAparyAptAnAM sthAnAni prajJaptAni ? kutra khalu bhadanta ! mAhendrakadevAH parivasanti ? gautama ! IzAnasya kalpasya upari sapakSaM sapratidik bahUni yojanAni yAvat bahukAH yojanakoTikoTIH UrdhvaM dUram utpretya atra khalu mAhendro nAma kalpaH prajJaptaH, prAcInapratIcInAyataH yAvat evaM yathaiva sanatkumAro navaram aSTavimAnAvA sazatasahasrANi, avataMsakAH yathA IzAne, navaram madhye atra mAhendrAvataMsakaH, evaM yathA sanatkumArANAM devAnAM yAvad viharanti mAhendro'tra devendro devarAjaH parivasati, arajo'mbara vastradharaH, evaM yathA sanatkumAre yAvat viharati, navaram aSTAnAm vimAnAvA sazatasahasrANAM mahisIo Natthi ) vizeSatA yaha hai ki yahAM agramahiSiyAM nahIM haiM (sakumAre ittha deviMde devarAyA parivasai) yahA~ sanatkumAra nAmaka devendra devarAja nivAsa karatA hai (arayaMbaravatthadhare) rajarahita vastroM ko dhAraNa karane vAlA (se saM jahA sakkassa) zeSa varNana zakrendra ke samAna ( se NaM tattha) vaha vahAM (bArasahaM vimANAvAsa sayasahassANaM) bAraha lAkha vimAnoM kA (bAvattarIe sAmANiyasAhassINaM) bahattara hajAra sAmAnika devoM kA (sesaM jahA sakkassa) zeSa zakra ke samAna (aggamahisIva) agramahiviyoM ko chor3a kara (navaraM cauNhaM bAvattarINaM Ayarakkhadeva sAhassIM ) cAra bahattara hajAra arthAt do lAkha aThAsI hajAra AtmarakSaka devoM kA (jAva viharai) yAvat vicaratA hai / 894 ( kahi NaM bhaMte ! mAhiMda devANaM pajjantA pajjattANaM ThANA paNNattA ?) (he bhagavan ! paryApta - aparyApta mAhendra devoM ke sthAna kahA~ kahe haiM ? (hiNaM te! mAhiMdagadevA parivasaMti ?) he bhagavan mAhendraka deva kahAM nivAsa karate haiM ? (goyamA) he gautama (IsANassa kappassa ( saNakumAre ittha deviMde devarAyA parivasai) aDIM sanatkumAra nAma hevendra devarAma nivAsa pure che. ( arayaMbaravatthadhare) 24 rahita vastrone dhAraNa 42vA vANA (sesaM jahA sakkssa) zeSa vArjuna rAjendranAM samAna ( seNaM tattha) te tyAM (barasaNNaM vimANAvAsa sabasaharasANa ) mAra bAma vibhAnAnu (bAbattarIe sAmANiya sAhassINaM) motera hunnara sAmAni devAnAM (sesaM jahA sakkarasa) zeSa chandranA samAna (aggamahisI bajjaM ) azramahaSiyAne sakane (navara cauNNaM vAvattarINaM Ayarakkhadevasa hassINa) yAra motera unnara arthAt me sAtha adhyAsI hunnara gyAtmarakSa hevAnA (jAva viharai ) yAvat viyare che. ( kahiNaM bhaMte! mAhiMdadevANaM pajjattA pajjata NaM ThANA paNNattA ?) lagavan ! paryApta bhane paryApta mAhendra devAnAM sthAna yA udyAM che ? ( kahiNaM bhaMte mAhiMdaga devA parivasaMti) lagavan ! bhADendra deva yAM nivAsa pure che ? zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #909 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.26 IzAnAdideva sthAnAni 895 sapsateH sAmAnikasAhasrINAma, catasRNAM saptatInAm AtmarakSakadevasAhasra NAm yAvad viharati // sU0 26 // ___TIkA-atha paryAptAparyAptakezAnAdi devAnAM sthAnAdikaM prarUpayitumAha'kahiNaM bhaMte IsANANaM devANaM pajattApajattANaM ThANA paNNatA ? gautamaH pRcchati-he bhadanta ! kutra khalu-kasmin pradeze, IzAnAnAM devAnAM paryAptAparyAtAnAM, sthAnAni-sthityapekSayA svasthAnAni prajJaptAni-prarUpitAni santi ? tadeva vizadayituM prakArAntareNa pRcchati-'kahiNaM bhaMte ! IsANagadevA pariva. saMti ?' he bhadanta / kutra khalu-kasmin pradeze IzAnaka devAH parivasanti ? bhagavAna uttarayati-goyamA !' he gautama ! 'jaMbUdIve dIve' jambUdvIpe dvIpe 'maMda, uppi) IzAna kalpa ke Upara (sapakkhi sapaDidisiM) samAna dizA aura samAna vidizA meM (bahuiM joyaNAI) bahuta yojana (jAva) yAvata (bahugAo joyaNakoDAkoDIo) bahuta koDAkoDI yojana (urdU) Upara (dUraM uppaittA) dUra jAkara (etthaNaM) yahAM (mAhiMde NAmaM kappe paNNate) mAhendra nAmaka kalpa kahA hai (pAINa paDINAyae) pUrva-pazcima meM lambA (jAva evaM jaheva saNaMkumAre) yAvat sanatkumAra ke samAna (navaraM) vizeSatA yaha hai (aTTa vimANAvAsasayasahassA) ATha lAkha vimAna (caDiMsayA jahA IsANe) avataMsaka jaise IzAna kalpa meM (navaraM majjhe ittha mAhiMdavaDisae) vizeSa yaha ki yahA~ madhya meM mAhendrAvataMsaka hai (evaM) isa prakAra (jahA) jaisA (sagaMkumArANaM) sanatkumAra (devANaM) devoM kA (jAva viharaMti) yAvat vicarate haiM (mAhiMde ittha deviMde devarAyA parivasai) yahAM mAhendra nAmaka devendra devarAjA nivAsa karatA hai (arayaMbaravatthadhare) rajarahita ambara ke samAna vastroM kA dhAraka (evaM) isa prakAra (jahA saNaMkumAre) sanatkumAra ke samAna (jAva (goyamA !) he gautama ! (IsANNassa kappassa uppi) 4zAna 45nA 52 (sapa. kviM sapaDidisi) samAna ho| bhane samAna vimA (bahuiM joyaNAI') gh| yAna (jAva) yAvat (bahugAo joyaNakoDAkoDIo) 54 11 4ii yona (uDUDha) 52 (dUraM utpaitta) 62 44ne (etthaNa) maI (mAhiM de NAma kappe paNNatte) bhAundra nAma: 465 4o cha (pAINa paDINAyae) pUrva-pazcimamA ain (jAva evaM jaheva saNaMkumAre) yAvat sanabhAnA samAna (navara) vizeSatA 2 // cha (aTTha vimANAvAsasayasahassA) 2415 am vimAna (baDisayA jahA IsANe) avata'sa42 zAna 485mA (navaraM majhe itya mAhida vaDisae) vizeSatA // cha OM maGi madhyama mAndrAvatasa4 cha (evaM) mA 4Are (jahA) 21 / (saNaMkumArANaM) sanamA2 (devANa) devAnA (jAva viharaMti) yAvat viyare che (mahiMda itya devi de devarAyA parivasai) mahimAundra nAmanA zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #910 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsane rassa-pancayassa' mandarasya parvatasya 'uttareNaM' uttareNa, uttaradigbhAge ityarthaH, 'imIse rayaNappabhAe puDhavIe' asyAH ratnaprabhAyAH pRthivyAH 'bahusamaramaNijjAo' bahusamaramaNIyAd-atyantAdhikakamanIyasamatalAd 'bhUmibhAgAo' bhUmibhAgAd bhUpradezAt, 'uDDUM' urdhvam-uparibhAge 'caMdimasUriyagahanakkhattatArArUvANaM' candrasUryagrahanakSatratArArUpANAm jyotiSkANAm 'bahuI joyaNasayAI bahUni yojanazatAni 'bahUI joyaNasahassAI' bahUni yojanasahasrANi 'jAva uI uppaittA' yAvat uparibhAge bahUni yojanazatasahasrANi bahukA yojanakoTIH, bahukAH yojanakoTikoTIH, Urdhvam-uparibhAge, dUram utpretya-udagatya, 'ettha NaM-IsANe NAmaM kappe paNNatte' atra khalu-upayuktasthale, IzAnonAmakalpaH prajJaptaH, sa ca kiM viziSTaH ? ityAha-'pAINapaDINAyae' prAcInapratIcInAyataH pUrvapazcimAyAmaH, 'udINadAhiNavicchinne' udIcInadakSiNavistIrNaH, uttaradakSiNavistAraH 'evaM jahA sohamme' jAva paDirUve' evaM uparoktarItyA, yathA saudharmakalpaH pratipAditastathA IzAnakalpo'pi pratipAdanIyaH, yAvat-arddhacandrasaMsthAnasaMsthitaH, acirmAlAbhAsarAzivarNAbhaH, asaMkhyeyAH viharai) yAvat vicaratA hai (navaraM) vizeSa (aTThaNhaM vimANAvAsasayasahassANaM) ATha lAkha vimAnoM kA (sattarie sAmANiyasAhassINaM) sattara hajAra sAmAnika devoM kA (cauNhaM sattarINaM AyarakkhadevasAhassINaM) cAra sattara hajAra arthAta do lAkha assI hajAra AtmarakSaka devoM kA (jAva viharai) yAvat vicaratA hai| // 26 // ____TIkArtha-aba paryApta tathA aparyApta IzAna Adi devoM ke sthAna Adi kI prarUpaNA kI jAtI hai zrI gautama svAmI ne prazna kiyA-he bhagavan ! paryApta aura aparyApta IzAna devoM ke sthAna kahAM kahe gae haiM ? isI ko spaSTa karane hevendranA he5 2 nivAsa 42 cha (ayaraMvaravatthadhare) 208 2Dita apanA samAna vasonA dhA24 (evaM) tebhana (jahA saNaMkumAre) sanabhAnA samAna (jAva viharai) yAvat viyare che (navara) vizeSa (adRNhaM vimANAvAsasayamahAmA) 213 so vimAnAnA (cauNhaM sattarINaM Ayara skhadevasAhassINa) cAra sItera hajAra arthAt be lAkha eMsI hajAra AtmarakSaka devonA (nAva viharai) yAvat viyare cha // 26 // TIkArtha-have paryApta tathA aparyApta IzAna Adi denA sthAna AdinI prarUpaNa karAya che * zrI gautamasvAmIe prazna karyo ke bhagavad ! paryApta ane aparyApta IzAna denA sthAna kayAM kahela che? Ane spaSTa karavAne mATe prakArAntarathI prazna zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #911 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.26 IzAnAdideva sthAnAni 897 yojanakoTIH. asaMkhyeyAH yojanakoTikoTIrAyAmaviSkambheNa, asaMkhyeyAH yojanakoTikoTI:-parikSepeNa, sarvaratnamayaH, accha:, zlakSNaH, masaNaH, ghRSTo mRSTo nIrajAH, nirmalaH, niSkaGkaTacchAyaH, sapramaH sazrIkaH, sodyotaH, prAmAdIyaH, darzanIyaH, abhirUpaH, pratirUpazcavarta te, 'tatthaNaM' tatra khaluuparyuktasthale, IsANagadevANaM' IzAnakadevAnAm 'aTThAvIsaM' aSTAviMzatiH 'vimA. NAvAsasayasahassA' vimAnAvAsazatasahasrANi, 'bhavaMtIti makkhAyaM' bhavanti ityAkhyAtaM mayA mahAvIreNa, anyaizca tIrthakRbhiH, 'teNaM vimANA' tAni khalu aSTAviMzatirlakSANi vimAnAni 'savvarayaNAmayA' sarvaratnamayAni-sarvAtmAnA kAtsnyena, ratnamayAni, yAvat-acchAni, zlakSNAni mamRNAni ghRSTAni mRSTAni nIrajAMsi, nirmalAni, niSpaGkAni, niSkaGkaTacchAyAni saprabhANi, sazrIkANi, soyotAni, prAsAdIyAni, darzanIyAni, abhirUpANi pratirUpANi ca santi, 'tesiNaM bahumajjhadesabhAge' teSAM khalu pUrvoktASTAviMzatilakSavimAnAvAsAnAM bahumajjhadesabhAge-atyantamadhyapradeze 'paMca vaDiMsayA' paJcAvataMsakAH 'paNNattA' prajJaptAH, 'taM jahA' tadyathA-'aMkavaDisae' aGkAvataMsakaH, 'phalihavaDisae' sphaTikAvataMsakaH, 'rayaNavaDisae' ratnAvataMsakaH, 'jAtarUvavaDisae' ke lie prakArAntara se prazna karate haiM-he bhagavan Izanaka deva kahAM nivAsa karate hai ? ___ zrI bhagavAna ne uttara diyA-he gautama ! jambUdvIpa nAmaka dvIpa meM, meruparvata se uttara dizA meM, isa ratnaprabhA pRthivI ke ramaNIya samatala bhUmibhAga se Upara, candramA, sUrya, graha, nakSatra aura tArA nAmaka jyotiSka vimAnoM se bahuta sau yojana bahuta hajAroM yojana, bahuta lAkhoM yojana, bahuta karoDoM yojana balki bahuta koDAkoDi yojana Upara jAkara IzAna nAmaka kalpa kahA gayA hai / vaha IzAna kalpa pUrva aura pazcima meM lambA tathA uttara aura dakSiNa meM vistIrNa hai / usakA varNana saudharma kalpa ke samAna hI samajha lenA cAhie, yAvat vaha arddhacandra ke AkAra kA hai, dIptiyoM kI mAlA tathA bhAsa kare che-he bhagavana izAnaka deva kayAM nivAsa kare che? zrI bhagavAne uttara ApyA-he gautama! jambudvIpa nAmaka dIpamAM merU parvatathI uttara dizAmAM A pahelI ratanaprabhA pRthvInA ramaNIya samatala bhUmibhAga thI Uyara, candramA, sUrya, graha, nakSatra ane tArA nAmaka jyotika vimAnethI ghaNuM so jana, ghaNuM lAkha ejana, ghaNuM kareDa jana eTale ke DAkoDI jana upara dUra jaIne IzAna nAmane bIje ka95 kahe che. te IzAna ka5 pUrva pazcimamAM labe tathA uttara ane dakSiNamAM vistIrNa che tenuM varNana saudharma kalpanA samAnaja samajI levuM joIe. te ardhacandranA AkAre che, dIptinI pra0 113 zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #912 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAstre jAtarUpAvataMsakaH, 'majjhe ittha IsANavaDiMsae' madhye atra-eteSAmupayuktacatuNAM madhye ityarthaH, IzAnAvataMsako vilasati, 'te Na vaDiMsayA' te khalu paJcapUrvoktAvataMsakAH 'savvarayaNAmayA' sarvaratnamayA:-sarvAtmanAtsnye kAtsnyena ratnamayAH 'jAva paDirUvA' yAvat-acchAH zlakSNAH. masRNAH, ghRSTAH mRSTAH nIrajasaH, nirmalAH, niSpaGkAH, niSkaGkaTacchAyAH, saprabhAH, sazrIkAH, soyotAH, prAsAdIyAH, darzanIyAH, abhirUpAH, pratirUpAzca santi, 'ettha NaM' atra khalu uparyuktasthaleSu 'IsANagadevANaM' IzAnakadevAnAm, 'pajjattApajattANaM' paryAptAparyAptAnAM 'ThANA paNNattA' sthAnAni-svasthAnAni prajJatAni-prarUpitAni santi, 'tisu vi logassa asaMkhejjaibhAge' triSvapi svasthAnopapAtasamudghAtalakSaNeSu triSvapi sthAneSu viSaye lokasya asaMkhyeyabhAge IzAnakadevAnAM sthityAdikaM vaktavyam, 'sesaM jahA sohammagadevANaM jAva viharaMti' zeSaM yathA saudharmakadevAnAM vaktavyatoktA tathA IzAnakadevAnAmapivaktavyatA vaktavyA, yAvat-tatra khalu bahava IzAnakadevAH kI rAzi ke varNa jaisI AbhA vAlA, asaMkhya karoDa yojana balki asaMkhya koDAkoDI yojana lambA cauDA, asaMkhya koDAkoDI yojana kI paridhi vAlA, sarvaratnamaya, svaccha, cikanA, komala, ghRSTa, mRSTa, nIraja, nirmala, niSpaMka, nirAvaraNa kAnti vAlA, prabhAyukta, zrIsampanna, prakAzamaya, prasannatAjanaka, darzanIya, abhirUpa aura pratirUpa haiN| ____uparyukta sthAna meM IzAnakalpa meM aTThAIsa lAkha vimAna haiM, aisA maiMne tathA anya tIrthaMkaroM ne kahA hai| ve vimAna sarvaratnamaya haiM, svaccha haiM, cikane haiM, komala haiM, ghRSTa aura mRSTa haiN| nIraja, nirmala, niSpaMka aura nirAvaraNa kAnti vAle haiN| prabhAyukta, zrIsampanna, prakAzamaya, prasannatAjanaka, darzanIya, abhirUpa aura pratirUpa haiM / una aTThAIsa mAlA tathA bhAsanI rAzinA vaNa jevI AbhAvALA, asaMkhya karoDa yojana eTale ke asaMkhya keDIkeDI jana lAMbA pahoLA, asaMkhya keDI keDI yogananI 52dhivAta, sarvaratnamaya, 2127, (AI, amasa, vRSTa-bhRSTa, nIraja, nirmala niHpaMka, nirAvaraNa kAntivALA prabhAyukta, zrIsaMpanna, prakAza bhaya, prasannatA na4, zanIya, abhi35, bhane prati35 che. uparyukta sthAnamAM izAna ka5mAM aThavyAvIsa lAkha vimAna che. ema meM tathA anya tIrthakaree kahyuM che. te vimAne sarvaratnamaya che, svaccha che. cikaNuM che ke maLa che. vRSTa ane mRSTa che. nIraja, nirmala, niSpaka ane nirAvaraNa kAntivALA che. prabhAyukta, zrIsaMpanna, prakAzamaya, prasannatA janaka; dazanIya, abhirUpa ane pratirUpa che. aThyAvIsa lAkha vimAna vacce vacce zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #913 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.26 IzAnAdideva sthAnAni parivasaMti, te ca mahaddhikAH mahAdyutikAH mahAyazasaH. mahAbalAH. mahAnubhAgAH, hAravirAjitavakSasaH, kaTa truTitastambhitabhujAH aGgakuNDalamRSTagaNDastalakarNapIThadhAriNo vicitrahastAbharaNAH, vicitramAlyAnulepanadharAH, bhAsvarabondayaH, pralambavanamAlAdharAH, divyena varNagandhAdinA dazadizaH udyotayantaH, prabhAsayantaH, te khalu tatra sveSAM sveSAM vimAnAvAsazatasahasrANAM svAsAM svAsAm agramahiSINAM saparivArANAm, svAsAM svAsAM sAmAnikasAhasrINAm, sveSAM sveSAM trAyastriMzakAnAm sveSAM sveSAM lokapAlAnAm svAsAM svAsAM parSadAm, sveSAM sveSAm anIkAnAm, sveSAM sveSAm anIkAdhipatInAm, svAsAM svAsAm AtmarakSakadevasAhasrINAm, anyeSAJca bahUnAm IzAnakakalpavAsinAm vaimAnikAnAM devAnAJca devInAca AdhipatyaM paurapatyaM svAmitvaM bhartR tvam mahattarakatvam lAkha vimAnoM ke bIcoM bIca pAMca avataMsaka kahe gae haiM, jo isa prakAra haiM-aMkAvataMsaka, sphaTikAvataMsaka, ratnAvataMsaka, jAtarUpAvataMsaka, aura ina cAroM ke madhya meM IzAnAvataMsaka / ye pAMcoM avataMsaka sarvaratnamaya haiM yAvat svaccha haiM, cikane haiM, haiM, komala haiM, ghRSTa haiM, mRSTa haiM, nIraja haiM, nirmala haiM, niSpaMka haiM, nirAcaraNa kAnti vAle haiM, prabhAyukta, zrIsampanna, prakAzamaya, prasannatAprada, darzanIya, abhirUpa aura pratirUpa haiN| yahAM paryApta aura apayApta IzAnaka devoM ke svasthAna nirUpita kiye gae haiM / ye sthAna svasthAna, upapAta aura samudghAta, tInoM apekSAoM se loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM haiN| zeSa vaktavyatA jaisI saudharma devoM kI kahI hai, vaisI hI IzAnaka devoM kI bhI samajha lenI cAhie / vahAM bahusaMkhyaka IzAnaka deva nivAsa karate haiM / ve deva maharddhika, mahAdyutika, pAMca avataMsaka kahelA che, je A prakAre che-aMkAvAMsaka, sphaTikAvataMsaka ratnAvalaMsaka; jAta rUpAvataMsaka, ane e cArenI vacamAM izAnAvaMtasaka A pAMce avataMsaka sarvaratnamaya che. svaccha che, cikaNuM che, kemala che. dhRSTa cha. nI204 cha. nimada cha ni054, nirA125 4Antiml. anAyuzta, zrI saMpanna, prakAzamaya, prasannatAprada; darzanIya; abhirUpa ane pratirUpa che. ahiM paryApta ane aparyApta izAnaka denA svAsthAna nirUpaNa karAyAM che. te sthAne svasthAna upapAta ane samuddaghAta traNe apekSAothI lekanA asaM. khyAtamA bhAgamAM che. zeSa vaktavya jevuM sauthamika devAnuM kahyuM che. tevuM ja IzAnaka devanuM paNa samajI levuM joIe. tyAM ghaNI saMkhyAmAM IzAnaka deva nivAsa kare che. te deva mahardhikamahAvutika mahAyazasvI; mahAbela ane zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #914 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 900 prajJApanAsUtre AjJezvarasenApatyam kArayantaH pAlayanto mahatA'hatanATayagItavAditatantrItalatAlatruTitaghanamRdaGgapaTupravAditaraveNa divyAn bhogabhogAn bhuJjAnA viharantiAsate ityAzayaH, 'IsANe ittha deviMde devarAyA parivasai' IzAno'tra-IzAnakalpe, devendro devarAjaH parivasati, saca kiM viziSTa ityAha-'mUlapANI' zUlapANiH-trizUla:-trizUla: pANau yasya sa zUlapANiH 'vasahavAhaNe' vRSabhavAhanaH, vRSabho vAhanaM yasya sa vRSabhavAhana:-'uttaralogAhivaI' uttarArddhalokAdhipatiH, uttarArddharUpalokAdhipatirityarthaH, 'aTThAvIsa vimANAvAsasayasahassAhivaI' aSTAviMzati vimAnAvAsazatasahasrAdhipatiH 'azyaMbaravatthadhare' arajo'mbaravastradharaH-arajAMsi-rajorahitAni ambaravat vastrANi dharatIti arajo'mbaravastradharaH, 'sesaM jahA sakassa jAva pabhAsemANe' zeSaM yathA zakrasya devendrasya devarAjasya pratipAditaM tathA IzAnasyApi devendrasya pratipAnIyam, yAvat-Ala. gitamAlAmukuTo navahemacArucittacaJcalakuNDalavilikhyamAnagaNDo mahaddhiko mahAdyutiko mahAyazAH, mahAbalaH, mahAnubhAgaH, mahAsaukhyo hAravirajitavakSAH, mahAyazasvI, mahAbala aura mahAnubhAga haiN| unake vakSasthala hAra se suzobhita rahate haiN| unakI bhujAeM kaDoM aura truTitoM se stabdha rahatI haiN| ve aMgada, kuMDala aura karNapITha ke dhAraka hote haiN| hAthoM ke adbhuta AbhUSaNoM se suzobhita hote haiM / adbhuta mAlA aura anulepana dhAraNa karate haiM / unakA zarIra dedIpyamAna hotA hai| lambI vanamAlA ke dhAraka hote haiN| apane divya varNa gaMdha Adi se dazoM dizAoM ko udyotita aura prakAzita karate rahate haiN| vahAM ve apane -apane lAkhoM vimAnoM kA, apanI-apanI saparivAra agramahiSiyoM kA, apane-apane sahasroM sAmAnika devoM kA, apane-apane trAyastriMza devoM kA, apane-apane lokapAloM kA, apanI-apanI pariSadoM kA, apane-apane anIko kA, apane-apane anIkAdhipatiyoM kA. mahAnubhAga che. teonA vakSasthaLa hArathI suzobhita rahe che. temanI bhujAo kADAM ane truTitethI stabdha rahe che. teo aMgada, kuMDala, ane kaNapIThanA dhAraka hoya che. hAthanA adUbhuta AbhUSaNathI suzobhita hoya che. adbhuta mAlA ane anulepana dhAraNa kare che. temanA zarIra dedIpyamAna hoya che. lAMbI vanamAlAnA dhAraka hoya che. pitAnA divya varNa gaMdha AdithI daze dizAone udyotita ane prakAzita karatA rahe che. tyAM potapotAnA lAkho vimAnanA, potapotAnI saparivAra amahiSinA. pitAnA sAmAnika devanA pitA pitAnA trAyazciMzaka denA, pitApitAnA lekapAlana, pitApitAnI pariSadanA, pitapotAnI anIkenA, potapotAnA anIkAdhipatinA, pitapatAnA hajAro AtmarakSakonA, tathA anya bahusaMkhyaka IzAna kalpavAsI vaimAnika de ane zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #915 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ... 901 prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.26 IzAnAdideva sthAnAni kaTakatruTitastambhitabhujaH, agadakuNDalamUSTagaNDastalakarNapIThadharI, vicitrahastAbharaNaH, vicitramAlyAnulepanadharaH, bhAsvarabondiH, kalyANakapravaravastraparihitaH kalyANa pravaramAlyAnulepanaH, pralambavanamAlAdharaH divyena varNagandhAdinA dazadiza uddyotayan prabhAsayan 'se NaM tattha' sa khalu-IzAno devendro devarAjastatra uparyuktasthAneSu 'aTThAvIsAe vimANAvAsasayasahassANaM' aSTAviMzateH vimAvAsazatasahasrANAm 'asIIe sAmANiyasAhassINaM' azIteH sAmAnikasAhasrINAm 'tAyattIsAe tAyattIsagANaM' trayastriMzatastrAyastriMzakAnAm 'cauNhaM logapAlANaM' caturNAM lokapAlAnAm 'aTTaNhaM aggamahisINaM saparivArANaM' aSTAnAm agramahiSINAm, saparivArANaM, 'tiNhaM parisANaM' tisRNAM parSadAm, 'sattaNhaM apane-apane sahasroM AtmarakSakoM kA, tathA anya bahusaMkhyaka IzAna kalpavAsI vaimAnika devoM aura deviyoM kA adhipatitva, agresaratva, svAmitva, bhartRtva, mahattarakatva, AjJA-Izvara senApatitva karate hue tathA unakA pAlana karate hue, nATaka, gIta evaM kuzala vAdakoM dvArA vAdita vINA, tala, tAla, truTita, mRdaMga Adi vAdyoM kI nirantara hone vAlI dhvani ke sAtha bhogayogya bhogopabhoga bhogate hue rahate haiN| IzAna kalpa meM IzAna nAmaka devendra, devarAja nivAsa karatA hai| usake hAtha meM trizUla rahatA hai| vaha vRSabhavAhana arthAt baila para savArI karatA hai aura uttarArdha loka kA adhipati hai / vaha aTThA. Isa lAkha vimAnoM kA svAmI hai / rajarahita ambara ke samAna vastroM ko dhAraNa karatA hai / usakA zeSa varNana zakrendra ke samAna samajha lenA caahie| yAvat-vaha Alagna (laTakatI hue) mAlA aura mukuTa kA dhAraka hai / usake kuNDala itane svaccha hote haiM mAnoM nUtana svarNa ke bane hoM aura ve sundara, citra-vicitra tathA caMcala hote haiM / unake devInA adhipativa, agresaratva, svAmitva, bhatRtva maharakatva, AjJA izvara senApatitva karatA rahine tathA tenuM pAlana karatA karatA nATaka, gIta, temaja kuzala vAdake dvArA vAdita vINA, tala, tAla, truTita, mRdaMga Adi vAdhonA nirantara thatA vaninI sAthe bhegA yogya bhege paga bhegavatA rahe che. - IzAna kalpamAM izAna nAmaka devendra devarAja, nivAsa kare che temanA hAthamAM trizUla rahe che. te vRSabhavAhana arthAt baLada upara savArI kare che ane uttarArdha lekanA adhipati che. te aThayAvIsa lAkha vimAnanA svAmI che. rajarahita ambara sarakhA uttama vastrone dhAraNa kare che. temanuM bAkInuM varNana zakendranA varNana samAna samajI levuM joIe. yAvat te Alagna laTakatI evI mAlA ane mugaTanA dhAraka che. temanA kuMDaLa eTalAM svaccha hoya che ke jANe zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #916 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre aNiyANaM' saptAnAm anIkAnAm-sainyAnAm 'sattaNhaM aNiyAhivaINaM' saptAnAm anIkAdhipatInAm, 'cauNDaM asIINaM AyarakkhadevasAhassINa' catasRNAm azItInAm AtmarakSakadevasAhasrINAm-viMzati sahasrAdhikalakSatrayAtmakadevAnA mityarthaH, anyeSAzca bahUnAm IzAnakalpavAsinAm, 'vemANiyANaM' vaimAnikAnAM 'devANa ya devINa ya' devAnAJca devInAzca 'AhevaccaM jAva viharai' AdhipatyaM paurapatyaM svAmitvam bhartR tvam mahattarakatvam AjJezvarasenApatyaM kurvan pAlayan mahanA'hatanATayagItavAditatantrItalatAlatruTitaghanamRdaGgapaTupravAditaraveNa divyAn bhogabhogAn bhuJjAno viharati-tiSThati' atha paryAptaparyAptakasanatkumAradevAnAm svasthAnAdikaM prarUpayitumAha-'kahi NaM bhaMte ! sanatkumAradevANaM' gautamaH kAraNa usakA gaNDasthala dedIpyamAna rahatA hai / vaha mahAn Rddhi kA dhAraka, mahAdyutimAna, mahAyazasvI, mahAn bala se yukta, mahAn prabhAva vAlA tathA mahAn sukha se sampanna hai / usakA vakSasthala hAra se suzobhita rahatA hai / kaTakoM aura truTitoM se usakI bhujAeM stabdha rahatI haiM / vaha aMgada, kuMDala aura karNapITha kA dhAraka hai, hAthoM meM adbhuta AbhUSaNa dhAraNa karatA hai / adbhuta mAlA aura anulepana dhAraNa karatA hai| dedIpyamAna deha vAlA hai| kalyANakArI uttama vastroM kA paridhAna karatA hai / lambI vanamAlA se zobhita hotA hai| apane divya varNa gaMdha Adi se dazoM dizAoM ko udyotita aura prabhAsita karatA rahatA hai| ___vaha IzAnendra uparyukta sthAnoM meM aTThAIsa lAkha vimAnoM kA, assI hajAra sAmAnika devoM kA, tetIsa trAyastriMza devoM kA, cAra navA senAnA banela hoya ane teo atyaMta sundara che. citravicitra tathA caMcala hoya che. tethI temanA gaMDasthala dedIpyamAna rahe che. te mahAna rUddhinA dhAraka che. mahAtimAna, mahAyazasvI, mahAbalathI yukta, mahAna prabhAvavALA tathA mahAna sukhathI saMpanna hoya che, temanuM vakSasthalahArathI-ramaNIyasu zerbhita rahe che. kaTake ane truTitethI temanI bhujAo stabdha rahe che. te aMgada, kuMDala ane karNa pIThanA dhAraka che, hAthamAM addabhuta AbhUSaNa dhAraNa kare che. addabhuta mAlA ane analepana dhAraNa kare che. dedIpyamAna dehavALA che. kalyANakArI uttama vastronuM paridhAna kare che lAMbI vanamAlAthI bhita hoya che. pitAnA divyavarNa baMdha AdithI daze dizAone udyatita ane prabhAsita karatA rahe che. te IzAnendra uparyukta sthAnamAM aThayAvIsa lAkha vimAnenA, eMsI hajAra sAmAnika denA tetrIsa trAyazciMsaka denA, cAra lekapolenA, ATha zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #917 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.26 IzAnAdideva sthAnAni 903 pRcchati-he bhadanta ! kutra khalu-kasmin pradeze sanatkumAradevAnAm 'pajattApajjattANa' paryAptAparyAptAnAm 'ThANA paNNattA' sthAnAni-sthityapekSayA svasthAnAni. prajJatAni-prarUpitAni santi ? tadeva sphuTayituM prakArAntareNa pRcchati -'kahi NaM bhaMte ! sarNakumArA devA parivasaMti' he bhadanta ! kutra khalu-kasmin pradeze. sanatkumArAH devAH parivasanti ? bhagavAn uttarayati-'goyamA !' he gautama ! 'sohammassa kappassa' saudharmasya kalpasya 'uppi' upari-Urdhvapradeze 'sapakviM' sapakSam-samAnAH pakSAH pUrvapazcimadakSiNottarAtmakAH pArthA yasmin dUrolpatane tat sapakSam 'sapaDidisiM' sapratidik-samAnAH pratidizaH-vidizo yatra dUrotpatane tat sapratidik, 'bahUI joyaNAI 'bahUni yojanAni' bahUiM joyaNasayAI bahUni yojanazatAni, 'bahUI joyaNasahassAI bahUni yojanasahasrANi 'bahUI joyaNasayasahassAI' bahUni yojanazatasahasrANi 'bahugAo joyaNakoDIo' bahukAH yojanakoTIH 'bahugAo joyaNakoDAkoDIo' bahukAH yojanakoTikoTIH 'uDUM dUraM uppaittA' Urdhvam uparibhAge, dUram, utpretyaudgatya 'etthaNaM' atra khalu-uparyukta sthale, 'saNakumAre NAmaM kappe paNNate' sanatkumAro nAma kalpaH prajJaptaH sa kIdRzaH ityAha-'pAINapaDINAyae' prAcIna lokapAloM kA, ATha parivAra sahita agrahiSiyoM kA, tIna pariSadoM kA, sAta anIkoM kA, sAta anIkAdhipatiyoM kA, cAra assI hajAra arthAt tIna lAkha vIsa hajAra AtmarakSaka devoM kA tathA anya bahusaMkhyaka IzAnakalpa nivAsI vaimAnika devoM aura deviyoM kA adhipatitva, agresaratva, svAmitva, bhartRtva, mahattarakatva tathA AjJApradhAna senApatitva karatA huA evaM unakA pAlana karatA huA, nATaka, gIta tathA kuzala vAdakoM dvArA vAdita vINA, tala, tAla, truTita, mRdaMga Adi vAdyoM kI nirantara hone vAlI madhura dhvani ke sAtha divya bhogoM ko bhogatA huA rahatA hai| ____ aba paryApta-aparyApta sanatkumAra devoM ke sthAna Adi kI prarUpaNA kI jAtI haiparivAra sahita agramahiSinA. traNa pariSadanA sAta anIkanA, sAta anIkAdhipatinA, cAra eMsI hajAra arthAt traNa lAkha vIsahajAra AtmarakSaka denA tathA anya bahusaMkhyaka izAna 95 nivAsI mAnika devo ane deviyenA adhipatitva, agresaratva, svAmitva, bhatRtva, tathA AjJA pradhAna senApatitva karatA thakA temaja temanuM pAlana karatA rahine, nATaka; gIta tathA kuzala vAdako dvArA vAdita vINA tala; tAla; truTita; mRdaMga Adi vAdyonA nirantara thanArA madhura avaninI sAthe divya bhegene bhegavatA rahe che. zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #918 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 904 prajJApanAsale pracInAyataH pUrvapazcimAyAmaH, 'udINadAhiNavicchiNNe' udIcIna dakSiNa vistIrNaH, uttaradakSiNavistAraH 'jahA sohamme jAva paDirUve' yathA saudharmaH kalpaH pratipAditastathA IzAno'pi kalpaH pratipAdanIyaH, yAvat-arddhacandrasaMsthAnasaMsthitaH, acirmAlAbhAsarAzivarNAbhaH, asaMkhyeyA yojanakoTI: asaMkhyeyA yojanakoTikoTI: AyAmaviSkambheNa asaMkhyeyA yojanakoTikoTIH parikSepeNa-paridhinA sarvaratnamayaH, acchaH, zlakSNaH, masaNaH, ghRSTaH, mRSTaH, nIrajAH, nirmalaH, niSpaGkaH, niSpaGkaTacchAyaH, saprabhaH, sazrIkaH, sodyotaH prAsAdIyaH, darzanIyaH, abhirUpaH, pratirUpazca vartate, 'tattha gaM' tatra khalu-upayuktasthale, 'saNaMkumArANaM devANaM' sanatkumArANAM devAnAm 'bArasavimANAvAsasayasahassA' dvAdaza vimAnAvAsazatasahasrANi 'bhavaMtIti makkhAya' bhavanti ityAkhyAtaM mayA mahAvIreNa, anyaizca tIrthakudbhiH , 'te NaM vimANA' tAni khalu dvAdazalakSANi vimAnAni 'sabarayaNAmayA' sarvaratnamayAni-sarvAtmanA kAtsnyena ratnamayAni, yAvat-acchAni zlakSNAni, mamRNAni, ghRSTAni maSTAni nIrajAMsi, nirma_ zrI gautama svAmI prazna karate haiM-he bhagavan ! paryApta aura aparyApta sanatkumAra devoM ke sthAna kahAM kahe gae haiM ? isI ko spaSTa karane ke lie punaH pUchate haiM-he bhagavan ! sanatkumAra deva kahAM nivAsa karate haiM ? zrI bhagavAna uttara dete haiM-he gautama ! saudharmakalpa ke Upara samAna dizA aura samAna vidizA meM, bahuta yojana, bahuta sau yojana, bahuta hajAra yojana, bahuta lAkha yojana, bahuta karoDa yojana aura bahuta koDAkoDI yojana Upara jAkara vahAM sanatkumAra nAmaka kalpa kahA gayA hai / vaha pUrva-pazcima meM lambA hai, uttara-dakSiNa meM vistIrNa hai, ityAdi varNana saudharma kalpa ke samAna samajha lenA cAhie yAvat vaha pratirUpa hai / yAvat zabda se-vaha ardhacandra ke AkAra kA hai, have paryApta-aparyApta sanakumAra denA sthAna AdinI prarUpaNA karAya che zrI gautamasvAmI prazna kare che-bhagavAna ! paryApta ane aparyApta sanakumAra denA sthAna kyAM kahelAM che? tene spaSTa karavA mATe punaHpUche che-bhagavana ! sanaskumAra deve kyAM nivAsa kare che? zrI bhagavAna uttara de che-he gautama ! saudharmakalpanA Upara sarakhI dizA ane samAna vidizAmAM ghaNA jana ghaNuM che jenA ghaNuM hajAra jana ghaNA lAkha jana; ghaNA karoDa jana ane ghaNA kaDA-keDI jana Upara jaIne tyAM sanatakumAra nAmaka ka9pa kahela che. te pUrva pazcimamAM lAMbe che; uttara dakSiNamAM vistIrNa che. ItyAdi varNana sIdhamaka95nI samAna samajI zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #919 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.26 IzAnAdidevasthAnAni 905 lAni, niSpakAni, niSkaGkaTacchAyAni saprabhANi, sazrIkANi, soyotAni, prAsAdIyAni, darzanIyAni, abhirUpANi pratirUpANi ca santi, 'tesi NaM vimAgANaM' teSAM pUrvoktadvAdazalakSANAm, vimAnAnAm 'bahumajjhadesabhAge' bahumadhyadezabhAge, atyantamadhyapradeze 'paMcavasigA paNNattA' paJcAvataMsakAH prajJaptAH, 'taM jahA' tadyathA-'asogavaDisae' azokAvataMsakaH, 'sattavaNNavaDisae' samaparNAvataMsakaH, 'caMpagavaDiMsae' campakAvataMsakaH, 'cUyavaDiMsae' cUtAvataMsakA, 'majjhe ettha saNakumAravaDiMsae' madhye'tra-azokAdi caturavataMsakAnAM madhye ityarthaH sanatkumArAvataMsakaH prajJaptaH 'te NaM vaDisayA savvarayaNAmayA acchA jAva paDirUvA' te khalu paJcAvataMsakAH sarvaratnamayAH-sarvAtmanA kAtsnyena ratnamayAH, acchA:-svacchAH yAvat-zlakSNA:: mahaNAH, ghRSTAH, mRSTAH, nIrajasaH, nirmalAH, niSpaGkAH, niSkaGkaTacchAyAH, saprabhAH, sazrIkAH, soyotAH, prAsAdIyAH, darzanIyAH, abhirUpAH, pratirUpAzca santi, 'ettha NaM' atra khalu upayuktasthale, 'saNakumArANaM devANaM' sanatkumArANAM devAnAm 'pajjattApajattANaM' paryAptAparyAptAnAm 'ThANA paNNattA' sthAnAni-sthityapekSayA svasthAnAni, jyotiyoM kI mAlA tathA bhAsarAzi ke varNa jaisI AbhA vAlA hai| usakI lambAI-cauDAI asaMkhya karoDa balki asaMkhya koDAkoDI yojanoM kI hai aura usakI paridhi bhI asaMkhyAta koDAkoDI yojanoM kI hai / vaha sarvaratnamaya, svaccha, cikanA aura komala hai / nIraja, nirmala, niSpaMka aura nirAvaraNa chAyA vAlA hai / prabhAyukta, zrIsampanna, prakAzamaya, prasannatAjanaka, darzanIya, abhirUpa aura pratirUpa haiN| vahAM sanatkumAra devoM ke bAraha lAkha vimAna haiM, aisA maiMne evaM anya sabhI tIrthakaroM ne kahA hai| ve vimAna sarvaratnamaya haiM, yAvat svaccha, cikane, komala, ghRSTa, mRSTa, nIraja, nirmala, niSpaMka aura levuM joIe yAvata te pratirUpa che. yAvat zabdathI-ardhacandranA AkAranA che. tionI mAlA tathA bhAsarAzinA varNa jevI AbhAvALA che. tenI laMbAI pahoLAI asaMkhyakaroDa eTale asaMkhya keDA kaDI jana che ane tenI paridhi paNa asaMkhyAta kaDAkoDI jana che. te sarvaratnamaya, svaccha, cikaNuM ane kemaLa che nIraja, nirmala, niSpaka ane nirAvaraNa chAyAvALA che. prabhA yukta zrIsaMpanna, prakAzamaya, prasannatA janaka, darzanIya, abhirUpa ane pratirUpa che. tyAM sanaskumAra denA bAra lAkha vimAna che. ema meM temaja anya tIrthakaree kahyuM che. te vimAne sarvaranamaya che. yAvat svaccha cikaNA komala ghaSTa-sRSTa, nIraja, nirmala, niSpaka ane nirAvaraNa kAntivALA che. prabhAyukta pra0 114 zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #920 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 906 prajJApanAstre prajJaptAni santi, 'tisu vi logassa asaMkhejjaibhAge, triSvapi - sthAnopapAtasamuddhAtalakSaNeSu triSvapi sthAneSu viSaye lokasya asaMkhyeyabhAge - asaMkhyeyatame bhAge sanatkumAradevAnAM sthityAdikaM vaktavyam, ' tattha NaM bahave saNakumAradevA parivati' tatra khalu - uparyuktasthAneSu bahavaH sanatkumAradevAH parivasanti, te kiM viziSTAH santItyAha - 'mahiDiyA' maharddhikAH, 'jAva pabhAsemANA viharaMti' yAvat - mahAdyutikAH, mahAyazasaH, mahAbalAH, mahAnubhAgAH, mahAsaukhyA : hAravirAjitavakSasaH, kaTakatruTitastambhitabhujAH, aGgadakuNDalamnirAvaraNa kAnti vAle haiN| prabhAyukta, zobhAyukta, prakAzopeta, prasannatAprada, darzanIya, abhirUpa aura pratirUpa haiN| ina vimAnoM ke bilakula bIcoMbIca pAMca avataMsaka kahe gae haiN| ve isa prakAra haiMazokAvataMsaka, saptaparNAvataMsaka, campakAvataMsaka, AmrAvataMsaka aura ina cAroM ke bIca meM sanatkumArAvataMsaka / ye pAMcoM avataMsaka sarvaratnamaya haiM, svaccha haiM, yAvat cikane, komala, ghRSTa, mRSTa, nIraja, nirmala, niSka, nirAvaraNa chAyA vAle, prabhAmaya, zrIsampanna, prakAzopeta, prasannatAprada, darzanIya, abhirUpa aura pratirUpa haiN| yahAM paryApta aura aparyApta sanatkumAra devoM ke sthAna prarUpita kiye gae haiM / ye sthAna svasthAna, upapAta aura samudghAta, tInoM apekSAoM se loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM haiN| vahAM bahuta se sanatkumAra deva nivAsa karate haiN| ve deva maharddhika haiM yAvat dazoM dizAoM ko prakAzita karate hue rahate haiN| 'yAvat' zabda se mahAdyuti vAle, mahA zolA yukta. praazopeta, prasannatAgraha, darzanIya, aliya bhane atizya hai. te vimAnAnA bilakula vacceAvaca pAMca avata saka kahelA che. te A prakAre che azekAvata...saka, saptaparNAvata saka, campakAvata'saka, AmrAvata saka ane e cArenI vacamAM sanatkumArAvatasaka kahela che. A pAMce avata sake saratnamaya che. 2124 che. yAvat ciThThA, abhaNa, ghuSTa, sRSTa, nIra, nirmala, niSya nirAvaraNa, prabhAmaya, zrIsa panna; prakAzApela, prasannatAprada, danIya abhirUpa ane pratirUpa che. ahiM paryApta ane aparyApta sanatkumAra devAnA sthAna prarU pita karelAM che. A sthAna svasthAna, upapAta, ane samuddAta traNenI apekSA ethI lekanA asaMkhyatamAbhAgamAM che. tyAM ghaNA badhA sanatkumAra vA nivAsa kare che. te devA madhika che. yAvat dazedizAone prakAzita karatA thakA rahe che. yAvat zabdathI mahAvrutivALA, mahAyazavALA, mahAbaLavALA, mahAanubhAga vALA mahAsukhavALA, hArathI suzeAbhita vakSasthalavALA, kaTakA temaja truTita zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #921 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.26 IzAnAdidevasthAnAni 907 STagaNDastalakarNapIThadhAriNaH, vicitrahastAbharaNAH, vicitramAlyAnulepanadharAH, kalyANakapravaravastraparihitAH, kalyANakAvaramAlyAnulepanAH, bhAsvarabondayaH, pralambavanamAlAdharAH, divyena varNagandhAdinA dazadiza udyotayantaH prabhAsayantaH sveSAM sveSAM vimAnAvAsAdInAmAdhipatyAdikaM kArayantaH mahatA'hatanATayagItavAditatantrItalatAlatruTitaghanamRdaGgapaTupravAditaraveNa divyAn bhogabhogAn bhuJjAnA viharanti, sanatkumArakalpastrINAmabhAvAt, 'navaraM' navaram-pUrvApekSayA vizeSastvatra 'aggamahisIo Natthi' agramahiSyo na santi 'saNaMkumAre ittha devide devarAyA parivasai' sanatkumAro'tra-uparyuktasthAneSu, devendro devarAjaH parivasati, sa kiM viziSTaH ? ityAha-'arayaMbaravatthadhare' arajo'mbara yaza vAle, mahAbala vAle, mahAanubhAga vAle, mahAsukha vAle, hAra se suzobhita vakSasthala vAle, kaTakoM aura truTita nAmaka AbhUSaNoM se stabdha bhujAoM vAle, aMgada kuMDala tathA karNapITha ke dhAraka, hAthoM meM adbhuta AbharaNa vAle, vicitra mAlA aura anulepana ko dhAraNa karane vAle, kalyANakArI uttama vastra pahanane vAle, kalyANakArI uttama mAlA aura anulepana ko dhAraNa karane vAle, dedIpyamAna deha vAle, lambI dhanamAlA ke dhAraka, apane divya varNa gaMdha Adi se dazoM dizAoM ko prakAzita aura prabhAsita karate hue, apane-apane vimAnAvAsoM kA adhipatitva karAte hue, nATaka, gIta tathA kuzala vAdakoM dvArA vAdita vINA, tala, tAla, truTita, mRdaMga Adi kI nirantara hone vAlI dhvani ke sAtha divya bhogoM ko bhogate hue rahate haiN| __pahale kI apekSA yahAM vizeSatA yaha hai ki isa kalpa meM agra. mahiSiyoM kA varNana nahIM karanA cAhie, kyoM ki vahAM devAMganAeM nAmanA AbhUSaNathI stabdha bhujAvALA aMgada, kuMDala tathA karNapIThanA dhAraka. hAthamAM addabhuta AbharaNa paheranArA, vicitra mAlA ane anulepanane dhAraNa karavAvALA, kalyANakArI uttama vastra paheravAvALA, kalyANakArI uttama mAlA ane anulepana dhAraNa karavAvALA. dedIpyamAna dehavALA, lAMbI vana mAlAnA dhAraka pitAnA divya varNa gaMdha AdithI dazevizAone prakAzita ane prabhAsita karatA rahine, pitatAnA vimAnAvAsanuM adhipatitva karAvatA thakA nATaka, gIta tathA kuzala vAdake dvArA vAdita vINA tala, tAla, truTita mRdaMga AdinA nirantara thanAra vininI sAthe divyabhegone bhegavatA thakA rahe che. pahelAnI apekSAe ahiM vizeSatA A che ke A kalpamAM agramahiSinA varNana na karavAM joIe. kemake tyAM devAMganAo nathI hatI. tyAM sanaskumAra zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #922 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 908 prajJApanAsUtre vastradharaH, arajAMsi rajorahitAni svacchatayA ambaravat vastrANi dharatIti arajo'mbaravastradharaH 'sesaM jahA sakassa' zeSaM yathA zakrasya pratipAditam tathA sanatkumArasyApi pratipattavyam tathA ca AlagitamAlAmukuTaH navahemacArucittacaJzcalakuNDalavilikhyamAnagaNDo maharddhiko mahAdyutika: mahAyazAH, mahAbalaH mahAnubhAgaH, mahAsaukhyaH hAravirAjitavakSAH kaTaka truTitastambhitabhujaH, aGgadakuNDalamRSTagaNDastala karNapIThadhArI, vicitrahastAbharaNaH, vicitramAlyAnulepanadharaH, kalyANakapravaravastra parihitaH, kalyANakapravaramAlyAnulepanaH, bhAsvarabondiH pralamvanamAlAdharo divyena varNagandhAdinA dazadiza udyotayan prabhA hotI nahIM haiN| vahAM sanatkumAra nAmaka devendra, devarAja nivAsa karatA hai / vaha rajarahita aura svaccha hone ke kAraNa AkAza ke samAna vastroM kA dhAraka hai, zeSa varNana zakra ke varNana ke samAna hai / arthAt vaha Alagna mAlA aura mukuTa kA dhAraka hai, nUtana hemamaya- svaccha, sundara, vicitra evaM caMcala kuNDaloM se usakA gaNDasthala camakatA rahatA hai| vaha maharddhika, mahAdyuti yukta, mahAn yaza kA dhanI, mahAn balazAlI, mahAnubhAga evaM mahAn sukha se sampanna hai / usakA vakSasthala hAra se suzobhita rahatA hai| usakI bhujAeM kaTakoM aura truTitoM se stabdha rahatI haiN| vaha aMgada, kuMDala aura karNapITha kA dhAraka hai| usake hAthoM meM vicitra AbhUSaNa hote haiM / vaha adbhuta mAlA aura anulepana kA dhAraka, kalyANakArI uttama vastroM kA paridhAna karane vAlA, dedIpyamAna deha vAlA, lambI vanamAlA ko dhAraNa karane vAlA tathA nAmaka devendra devarAja nivAsa kare che. te raja rahita ane svaccha heAvAnA kANe AkAzanA samAna vastronA dhAraka che. zaiSavarNana zakanA varNana samAna che. arthAt te Alagna mAlA ane mugaTanA dhAraka che. nUtana hemamaya-svaccha sundara, vicitra temaja caMcala kuMDaLAthI temanuM gaMDasthala camakatu rahe che te mahaddhika, mahAdyuti yukta, mahAyazanA ghaNI, mahAn khalazAlI, mahanubhAga temaja mahAnasukhathI saMpanna che. temanu vakSasthala hArathI suobhita rahe che. temanI bhujAe kaTakA ane truTitAthI stabdha rahe che. te aMgada, kuMDala ane pIThakanA dhAraka che. temanA hAtheAmAM vicitra AbhUSaNa hoya che. te addabhuta mAlA ane anulepananA dhAraka, kalyANakArI uttama vastrone paridhAna karavAvALA kalyANakArI uttama mAlA temaja anulepananA dhAraka, dedIpyamAna dehavALAM, lAMkhI vanamALAone dhAraNa karavAvALA tathA peAtAnA vaNu gaMdha AdithI daze zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #923 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.26 IzAnAdidevasthAnAni 909 sayan 'se NaM tattha' sa khalu sanatkumAro devendraH, tatra-uparyuktasthale, 'bArasahaM-vimANAvAsasayasahassANaM' dvAdazAnAM vimAnAvAsazatasahasrANAm 'bAbattarIe sAmANiyasAhassINaM' dvAsaptateH sAmAnikasAhasrINAm 'sesaM jahA sakkassa aggamahisIvajja' zeSaM yathA zakrasya pratipAditaM tathaiva sanatkumArasyApi agramahiSIvarjam sarvaM vaktavyam 'navaraM' navaram-pUrvApekSayA vizeSastu 'cauNhaM bAvattarINaM AyarakkhadevasAhassINaM' catasRNAm dvAsaptatInAm AtmarakSakadevasAhasrINAm 'jAva viharai' yAvat-Adhipatyam, paurapatyaM kurvan pAlayan mahatA'hatanATayagItavAditatantrItalatAlatruTitaghanamRdaGgapaTupravAditataraveNa divyAn bhogabhogAn bhuJjAno viharati-tiSThati, atha paryAptAparyAptamAhendradevAnAM svasthAnAdikam apane varNa gaMdha Adi se dazoM dizAoM ko udyotita evaM prabhA. sita karatA huA rahatA hai| vaha sanatkumAra devendra vahAM bAraha lAkha vimAnoM kA bahattara hajAra sAmAnika devoM kA adhipatitva karatA hai, ityAdi varNana zakrendra ke samAna hI samajha lenA cAhie, magara agramahiSiyoM kA varNana choDa denA cAhie / vizeSatA yaha hai ki sanatkumAra devendra ke cAra bahattara hajAra arthAt do lAkha aThAsI hajAra AtmarakSaka deva haiM / vaha unakA adhipatitva karatA hai, pAlana karatA hai aura nATaka, saMgIta tathA vINA Adi kI manohara dhvani ke sAtha divya bhogoM kA upabhoga karatA huvA rahatA hai| .. aba mAhendra devoM ke sthAna Adi kI prarUpaNA kI jAtI haigautama svAmI ne prazna kiyA-he bhagavan ! paryApta tathA aparyApta dizAone udyotita temaja prabhAsita karatA rahe che. te sanaskumAra devendra tyAM bAra lAkha vimAnonA tera hajAra sAmAnika devanuM adhipatitva kare che. ItyAdi varNana zakendranA samAnaja samajI levuM joIe. paNa samagra mahiSinuM varNana cheDI devuM joIe. vizeSatA e che ke sanakumAra devendranA cAra tera hajAra arthAt be lAkha aThayAsI hajAra AtmarakSaka je deva che. te temanuM adhipatitva kare che. pAlana kare che ane nATaka saMgIta tathA vaNA AdinA manahara vininI sAthe divya bhegene upabhega karatA thatA rahe che. have mahendra denA sthAna AdinI prarUpaNa karAya che gautamasvAmIe prazna karyo-bhagavad ! paryApta tathA aparyApta mAhendra devanA thAna kayAM kahyAM che? arthAt he bhagavana mahendra deva kayAM nivAsa kare che? zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #924 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsatre prarUpayitumAha-'kahiNaM bhaMte ! mAhiMdadevANaM' he bhadanta ! kutra khalu-kasmin pradeze mAhendradevAnam 'pajjattApajjattANaM' paryAptAparyAptAnAm 'ThANA paNNattA' sthAnAni-sthityapekSayA svasthAnAni, prajJaptAni-prarUpitAni santi ? tadevaM prakArAntareNa vizadayituM prarUpayati-'kahiNaM bhaMte ! mAhiMdagadevA parivasaMti' he bhadanta ! kutra khalu-kasmin pradeze mAhendrakadevAH parivasanti ? bhagavAn uttarayati-'goyamA ! he gautama ! 'IsANassa kappassa' IzAnasya kalpasya, uppi' upari Urdhvapradeze, 'sapakkhi sapaDidisiM' sapakSam-samAnAH pakSA: -pUrvapazcimadakSiNottararUpAH pArthAH yasmin dUrotpatane tat sapakSam sapratidika-samAnAH pratidizaH vidizo yatra tat sapratidika 'bahUI joyaNAI jAva bahuyAo joyaNakoDAkoDIo' bahUni yojanAni yAvat bahUni yojanazatAni, bahUni yojanasahasrANi bahUni yojanazatasahasrANi, bahukAH yojanakoTI:, bahukAH yojanakoTikoTIH 'uDUM dUraM uppaittA' urdhvam uparibhAge, daram utpretya-udgatya 'ettha NaM mAhiMde nAmaM kappe-paNNatte' atra khalu-uparyuktasthale, mAhendro nAma kalpaH prajJaptaH, sa kiM viziSTaH ! ityAha-'pAINayaDINAyae' jAva' prAcInapratIcInAyataH, pUrvapazcimAyAmaH, yAvat-udIcInadakSiNavistIrNaH dakSiNottaravistAraH 'evaM jaheva saNaMkumAre' evaM-pUrvoktarItyA yathaiva sanatkumAre vaktavyatA uktA tathaivAtrApi vaktavyA, kintu 'navaraM' navaram-pUrvApekSayA vizeSastu 'aTThavimANAvAsasayasahassA' aSTavimAnAvAsazatasahamAhendra devo ke sthAna kahAM kahe haiM ? arthAt he bhagavan ! mAhendra deva kahAM nivAsa karate haiM ? zrI bhagavAn ne uttara diyA-he gautama ! IzAna kalpa ke Upara samAna dizA aura samAna vidizA meM bahuta yojana yAvat bahuta koDAkoDo yojana dUra jAkara mAhendra nAmaka kalpa kahA gayA hai| vaha mAhendra kalpa pUrva aura pazcima meM lambA hai, uttara aura dakSiNa meM cauDA hai, ityAdi varNana sanatkumAra kalpa jaisA samajha lenA cAhie, vizeSa yaha hai ki mAhendra kalpa meM ATha lAkha vimAna haiN| isameM | zrI bhagavAne uttara Ape-he gautama ! IzAna ka95nA upara samAna dizA ane samAna vidizAmAM ghaNuM jana yAvatu ghaNuM kaDA keDI janA dara Upara jaIne mahendra ka9pa kahevAmAM Avela pUrva ane pazcimamAM lAM be che. uttara ane dakSiNamAM paheLe che. ityAdi varNana sanaskumAra ka9pa jevuM samajI levuM joIe, vizeSatA e che ke mahendra kapamAM ATha lAkha vimAna che. temAM avasaka IzAna kapanA samAna samajavAnuM zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #925 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.26 IzAnAdidevasthAnAni 911 arfe mAhendra santi, 'varDisayA jahA IsANe' avataMsakAH yathA IzAnekalpe paJca azokAdayaH pUrvamuktAstathaiva mAhendra kalpe'pi avaseyAH 'navare' navaram - vizeSastu 'majhe ittha mAhiMda Disae' madhye azoka saptaparNacampakacUtAvataMsakAnAM madhye, atra mAhendrakalpaviSaye mAhendrAvataMsako bodhyaH, 'evaM jahA sarNakumArANaM - devANaM jAva viharaMti' evaM pUrvoktarItyA yathA sanatkumArANAm devAnAM vaktavyatA pratipAditA tathaiva mAhendradevAnAmapi vaktavyatA pratipattavyA yAvat - te khalu avataMsakA sarvaratnamayA: acchAH, zlakSNAH, masRNAH, ghRSTAH, mRSTAH, ityAdi pUrvoktavizeSaNaviziSTAH santi te tAvat mAhendradevAH maharddhikAH mahAdyutikAH, mahAyazaso mahAbalAH, mahAnubhAgAH, mahAsaukhyAH hAravirAjitavakSasaH kaTaka truTitastambhitabhujAH, aGgadakuNDalamRSTagaNDastalakarNapIThadhAriNo vicitrahastAbharaNAH vicitramAlyAnulepanadharAH, kalyANakapravaravastrapari avataMsaka IzAna kalpa ke samAna samajhane cAhie, magara bIcoMbIca yahAM mAhendrAvataMsaka kahanA caahie| tAtparya yaha hai ki azokAvataMsaka, saptaparNAvataMsaka, campakAvataMsaka tathA cUtAvataMsaka ke madhya maiM mAhendrAvataMsaka hai / isa prakAra mAhendra devoM kI vaktavyatA bhI sanatkumAra devoM ke samAna hI samajhanA caahie| yAvata ve avataMsaka sarvaratnamaya haiM, svaccha haiM, cikane haiM, ghRSTa haiM, mRSTa haiM ityAdi sabhI vizeSaNoM se yukta haiM / mAhendra deva mahardika, mahAyutika, mahAyazasvI, mahAbala, mahAnubhAga tathA mahAsukha sampanna haiM / unake vakSasthala hAra se zobhAyamAna rahate haiM / unakI bhujAeM kaTakoM aura truTitoM se stabdha rahatI haiM / ve aMgada, kuMDala aura karNapITha ke dhAraka hote haiN| hAthoM meM adbhuta AbhUSaNa pahanate haiM / adbhuta mAlA aura anulepana ke dhAraka hote haiM / kalyANakArI aura atyuttama vastroM kA che parantu kharAkhara vacamA ahiM mAhendrAvata sa kahevu joie tAtpa A che ke azekAvata'saka sava Msaka, caMpakAvata...saka tathA cUtAvata'sakatA madhyamAM mahendrAvata saka che. A prakAre mAhendra devAnI vaktavyatA paNa sarkumAra DhavAnI samAnaja samajavI joie. te avatasake saratnamaya che, svaccha che cikaNA che, dRSTa dRSTa che, ItyAdi badhA vizeSaNAthI yukta che. tyAM mAhendra deva mahardhika, mahAdyutika, mahAyazasvI, mahAkhela, mahAnubhAga tathA mahAsukha sa'panna che, temanA vakSasthalahArathI zAbhAyamAna rahe che. temanI bhujAe kaTakA ane truTitAthI stabdha rahe che. teo gai, ku...Tala ane anulepananA dhAraka hAya che. hAthAmAM adbhuta AbhUSaNa pahere che. kalyANakArI ane atyuttama zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #926 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhajJApanA 912 prajJApanAsUtre hitAH kalyANakapravaramAlyAnulepanadharAH bhAsvaravondayaH pralambavanamAlAdharAH, divyena varNagandhAdinA dazadizaH udyotayantaH prabhAsayantaH sveSAM sveSAM vimAnAvAsAdInAm AdhipatyAdikaM kArayantaH pAlayantaH mahatA'hatanATayagItavAditatantrItalatAlatruTitaghanamRdaGgapaTupravAditaraveNa divyAn bhogabhogAn bhuJjAnA viharanti, 'mAhiMde ittha deviMde devArAyA parivasai' mAhendraH atrauparyukta mAhendrakalpe devendro devarAjaH parivasati, 'arayaMbaravatthadhare' arajo'mbaravakhadharaH arajAMsi-rajorahitAni, svacchatayA ambaravat vastrANi dharati iti arajo'mbaravastradharaH, 'evaM jahA saNaMkumAre jAva viharaha' evaM-pUrvoktarItyA, yathA sanatkumAro devendro devarAjaH pratipAditastathaiva mAhendro'pi devendro devarAjaH pratipAdanIyo yAvat-maharddhiko, mahAdyutikaH, mahAyazAH, mahAbalaH, mahAnubhAgo mahAsaukhyaH, hAravirAjitavakSAH, kaTakatruTitastambhitabhujaH, agadaparidhAna karate haiM / kalyANakara tathA uttama mAlA aura anulepana dhAraNa karate haiM / dedIpyamAna deha vAle hote haiM / lambI laTakatI huI vanamAlA pahanate haiM aura apane divya varNa gandha Adi se dazoM dizAoM ko prakAzamAna tathA prabhAsita karate hue apane-apane vimAnAvAsoM kA adhipatitva Adi karAte hue, nATaka, gIta tathA vINA Adi kI dhvani ke sAtha divya bhoga bhogate rahate haiN| mAhendra kalpa meM mAhendra nAmaka devendra devarAja nivAsa karatA hai| vaha raja se rahita tathA svaccha hone ke kAraNa AkAza ke samAna vastroM kA dhAraka hai, ityAdi sanatkumArendra ke sabhI vizeSaNa yahAM bhI samajha lene cAhie, arthAt vaha mahaddhika, mahAdhutika, mahAyaza, mahAbala, mahAnubhAga tathA mahAn sukha se sampanna hai| usakA vkssvastronuM paridhAna kare che. kalyANa kara tathA uttama mAlA ane anulepana dhAraNa kare che. dedIpyamAna dehavALA hoya che. lAMbI laTakatI vanamALA pahere che ane pitAnA divya varNa gaMdha AdithI daze dizAone prakAzamAna tathA prabhAsita karatA rahIne pita pitAnA vimAnAvAsanuM adhipatitva Adi karavatA nATaka gIta tathA vaNA AdinA vaninI sAthe divya bhega bhegavatA rahe che. mAhendra kapamAM mahendra nAmaka devendra devarAja nivAsa kare che te rajathI rahita tathA svaccha hovAnA kAraNe AkAzanA samAna vastronA dhAraka che, ItyAdi sanaskumArendranA badhA vizeSaNa ahiM paNa samajI levAM joIe arthAt te mahaki, mahAghatika, mahAzaya, mahAbala, mahAnubhAga, tathA mahAna sukhathI saMpanna che. temanuM vakSasthaLahArathI suzobhita rahe che. temanI bhujAe kaTake zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #927 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU. 26 IzAnAdadevasthAnAni kuNDala mRSTagaNDastalakarNapIThadhArI, vicitrahastAbharaNaH, vicitramAlyAnulepadharaH, kalyANakapravaravastraparihitaH, kalyANakapravaramAlyAnulepanaH, bhAsvarabondiH, pralambanamAlAdharo divyena varNagandhAdinA dazadiza udadyotayan prabhAsayan sveSAM speSAM vimAnAvAsAdInAm AdhipatyaM paurapatyaM kurvan pAlayana mahatA'hatanATyagItavAditatantrItalatAlaghanamRdaGgatruTitapaTupravAditaraveNa divyAn bhogabhogAn 913 no viharati, kintu 'navaraM' navaram-pUrvApekSayA vizeSastu 'aTTahaM vimANAvAsasaya sahastANaM' aSTAnAM vimAnavAsazatasahasrANAm 'sattarie sAmANiyasAhassINaM' saptateH sAmAnikasAhasrINAm 'cauNDa sattarINaM AyarakkhadevasAhassINa sthala hAra se suzobhita rahatA hai| usakI bhujAeM kaTakoM evaM truTita se stabdha rahatI haiM / vaha aMgada, kuMDala aura karNapITha nAmaka AbhUSaNa kA dhAraka hai / hAthoM meM adbhuta AbharaNa pahanatA hai / vicitra mAlA aura anulepana ko dhAraNa karane vAlA, kalyANakArI tathA uttama vastroM kA paridhAna karane vAlA, kalyANakara zreSTha mAlA evaM anulepana kA dhAraka, dedIpyamAna deha vAlA, lambI vanamAlA kA dhAraka tathA apane divya varNa gaMdha Adi se dazoM dizAoM ko udyotita evaM prakAzita karatA huA apane vimAnoM Adi kA adhipatitva, agresaratva, karatA huA, unakA pAlana karatA huA, nATaka, gIta aura kuzala vAdakoM dvArA vAdita vINA, tala, tAla, truTina, mRdaMga Adi vAdyoM kI nirantara hone vAlI dhvani ke sAtha divya bhogoM ko bhogatA rahatA hai| pahale kI apekSA isakI vizeSatA yaha hai ki yaha ATha lAkha vimAnoM kA, sattara hajAra sAmAnika devoM kA tathA do lAkha assI temaja truTitAthI stabdha rahe che. te aMgada, kuMDala ane kaNu pIThanA dhAraka hAya che. hAthAmAM AbhUSaNa pahere che. adbhuta mALA ane anulepananA dhAraka che. kalyANa kArI ane atyuttama vastronuM paridhAna kare che. kalyANa kara tathA uttama mAlA ane anulepana dhAraNa kare che. daidIpyamAna dehavALA hAya che. lAMkhI laTakatI vanamALA pahere che ane peAtAnA bya vaNu gaMdha AdithI daze dizAone prakAzamAna tathA prabhAsita karatA potapotAnA vimAnAvAsAnuM adhipatitva, agresaratva, karatA rahine temanu pAlana karatA nATaka, gIta ane kuzaLa vAdakA dvArA vADhita vINA tala, tAla, truTita mRdaMga Adi vAdyonA nirantara thanArA dhvaninI sAthe divya bhegAne bhAgavatA rahe che. pahelAnI apekSAe AnI vizeSatA e che ke A ATha lAkha vimAnAnAsattara hajAra sAmAnika devAnA tathA be lAkha e'sI hajAra AtmarakSaka devAnu adhipatitva kare che. cAra leAkapAlAnA tathA bahusakhyaka anya mAhendra kalpa pra0 115 zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #928 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre jAva viharai' catasRNAM saptatInAm AtmarakSakadebasAhasrINAm yAvat-caturNIlokapAlAnAm anyeSAJca bahUnAM mAhendrakalpavAsinAm AdhipatyaM paurapatyaM kurvan pAlayan viharati-tiSThati ||suu0 26 // brahmalokadeva sthAnAdi vaktavyatAmUlam-kahi NaM bhaMte baMbhalogadevANaM pajattApajjattANaM ThANA paNNattA ? kahi NaM bhaMte! baMbhalogadevA parivasaMti ! goyamA ! saNaMkumAramAhiMdANaM kappANaM uppiM sapakkhi sapaH Didisi bahUiM joyaNAI jAva uppaittA ettha NaM baMbhaloe nAma kappe pAINapaDINAyae udINadAhiNavitthiNNe paDipuNNacaMdasaMThANasaMThie acimAlIbhAsarAsIppabhe, avasesaM jahA sarNa kumArANaM, navaraM cattAri vimANAvAsasayasahassA vaDiMsayA jahA sohammavaDiMsayA, navaraM majhe ittha baMbhaloyavaDisae, ettha NaM baMbhalogadevANaM ThANA paNNattA, sesaM taheva jAya viharaMti, baMbhe ittha devide devarAyA parivasai, arayaMbaravatthadhare, evaM jahA saNaMkumAre jAva viharai, navaraM cauNhaM vimANAvAsa. sayasahassANaM saTrIe sAmANiyasAhassINaM cauhaM saTrIe AyarakkhadevasAhassINaM, annesiM ca bahUNaM jAva viharai, kahi paM bhaMte! laMtagadevANaM pajattApajattANaM ThANA paNNattA ? kahi NaM bhaMte ! laMtagadevA parivasaMti ? goyamA! baMbhalogassa kappassa umpi sapakkhi sapaDidisiM bahUI joyaNAiM jAva baha. hajAra AtmarakSaka devoM kA adhipatitva karatA hai| yAvat cAra lokapAloM kA, tathA bahusaMkhyaka anya mAhendra kalpavAsI devoM kA Adhipatya Adi karatA huA tathA unakA pAlana karatA huA rahatA hai // 26 // vAsI devenuM adhipatitva kare che. cAra lokapAlonA tathA bahusaMkhyaka anya mahendra kapavAsI devanA Adhipatya Adi karatA tathA tenuM pAlana karatA 24 // 27 cha. // 26 // zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #929 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyavodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.27 brahmalokAdidevAnAM sthAnAdikam 915 gAo joyaNakoDAkoDIo uDaM dUraM uppaittA ettha NaM laMtae nAmaM kappe paNNatte, pAINapaDINAyae jahA baMbhaloe, navaraM paNNAsaM vimANAvAsasahassA bhavaMtIti makkhAyaM vaDiMsagA jahA IsANavaDiMsagA navaraM majjhe itthalaMtagavaDisae devA taheva jAva viharaMti, laMtae ettha deviMde devarAyA parivasai, jahA saNaMkumAre, navaraM paNNAsAe vimANAvAsasahassANaM paNNAsAe sAmANiya sAhassINaM cauNhaya paNNAsANaM AyarakkhadevasAhassINaM annesi ca bahaNaM jAva viharai, kahi NaM bhaMte! mahAsukkANaM devANaM pajjattApajattANaM ThANA paNNatA ? kahi NaM bhaMte! mahAsukkA devA parivasaMti ? goyamA ! laMtagasta kappasta uppi sapakkhi sapaDidisiM jAva uppaittA, ettha NaM mahAsukke nAma kappe paNNatte, pAINa paDINAyae udINa dAhiNavitthipaNe jahA baMbhaloe navaraM cattAlIsa vimANAvAsasahassA bhavaMtIti makkhAyaM vaDiMsagA jahA sohammavaDiMsagA, navaraM majjhe ittha mahAsukka paDisae jAva viharaMti mahAsukke ittha deviMde devarAyA jahA saNaMkumAre, navaraM cattAlIsAe vimANAvAsasahastANaM cattAlIsAe sAmANiyasAhassINaM cauNhayacattAlIsANaM AyarakkhadevasAhassINaM jAva viharai, kahi NaM bhaMte ! sahassAradevANaM pajattApajattANaM ThANA paNNattA,kahiNaM bhaMte! sahassAradevA parivasaMti ? goyamA! mahAsukassa kappassa upi sapakkhi sapaDidisiM jAva uppaittA, ettha NaM sahassAre nAma kappe paNNatte, pAINa paDINAyae, jahA baMbhaloe, navaraM chavimANA vAsasahassA bhavaMtIti makkhAyaM, devA taheva, jAva vaDiMsagA, jahA IsANassa vaDisagA, navaraM majjhe ittha sahassAravaDisae jAva viharaMti, sahassAre ittha devide devarAyA parivasai, jahA zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #930 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre saNaMkumAre, navaraM chaNhaM vimANAvAsasahassANaM tIsAe sAmA. NiyasAhaslINaM cauNha ya tIsAe AyarakkhadevasAhassINaM jAva AhebaccaM kAremANe viharai, kahi NaM bhaMte ! ANayapANayANaM devANaM pajjattApajjattANaM ThANA paNNattA ? kahi NaM bhaMte ! ANayapANayA devA parivasaMti? goyamA ! sahastArassa kappassa upi sapakkhi sapaDidisiM jAva uppaittA ettha NaM ANayapANaya nAmA duve kappA paNNattA, pAINa paDINAyayA udINadAhiNavicchiNNA, aTTacaMda saMThANasaMThiyA acimAlIbhAsarAsi. ppabhA, sesaM jahA saNaMkumAre jAva paDirUvA, tattha NaM ANaya pANayadevANaM cattAri vimANAvAsasayA bhavaMtIti makkhAyaM jAva paDirUvA vaDisagA jahA sohamme kappe, navaraM majjhe ittha pANayavaDisae, te NaM vaDisagA savvarayaNAmayA, acchA jAva paDirUvA, ettha NaM ANayapANayadevANaM pajjattApajattANaM ThANA paNNattA, tisu vi logassa asaMkhejjaibhAge, tattha NaM bahave ANayapANaya debA parivasaMti, mahir3iyA jAva pabhAsemANA, te NaM tattha sANaM sANaM vimANAvAsasayANaM jAva viharaMti, pANaya ittha devide devarAyA parivasai, jahA saNaMkumAre navaraM cauNhaM vimANAvAsasayANaM vIsAe sAmANiyasAhassINaM asIIe AyarakakhadevasAhassINaM, annesiMca bahUNaM jAva viharai, kahi NaM bhaMte ! AraNaccuyANaM devANaM pajjattApajjattANaM ThANA paNNattA ? kahi NaM bhaMte ! AraNaccuyA devA parivasaMti ? goyamA! AgayapANayANaM kappANaM uppi sapakkhi sapaDidisiM ettha NaM AraNaccuyA nAma duve kappA paNNattA, pAINapaDI. NAyayA udINadAhiNavicchiNNA addhacaMdasaMThANasaMThiyA accimAlIbhAsarAsivaNNAbhA, asaMkhijjAo joyaNakoDAkoDIo zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #931 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.27 brahmalokAdidevAnAM sthAnAdikam 917 AyAmavikkhaMbheNaM, asaMkhijjAo joyaNakoDAkor3Io pari. kkheveNaM, savvarayaNAmayA acchA sahA laNhA ghaTA maTA nIrayA nimmalA nippaMkA, nikkaMkaDacchAyA sappabhA, sassirIyA sau. jjoyA pAsAIyA darisaNijjA abhirUvA paDirUvA, ettha NaM AraNaccuyANaM devANaM tini vimANAvAsasayAbhavaMtIti makkhAyaM, te NaM vimANA savvarayaNAmayA acchA, saNhA, laNhA, ghaTA maTA nIrayA nimmalA nippaMkA nikkaMkaDacchAyA sappabhA, sassiriyA, saujoyA, pAsAIyA darisaNijA abhirUvA, paDirUvA, tesiNaM vimANANaM kappANaM bahamajjhadesabhAe paMcavAsiyA paNNatA, taM jahA-aMkabaDisae, phalihavaDisae, rayaNavaDisae, jAyarUva. vaDisae, majjhe ettha accuyavaDisae, te NaM vasiyA savvarayaNAmayA jAva paDirUvA, ettha NaM AraNaccuyANaM devANaM pajattApajjattANaM ThANA paNNattA, tisu vi loyasta asaMkhejjai. bhAge, tattha NaM bahave AraNaccuyA devA parivati, accue ettha deviMde devarAyA parivasai, jahA pANae jAva viharai, navaraM tiNhaM vimAgAvAsalayANaM dasahaM sAmANiyasAhastINaM, cattAlIsAe AyarakkhadevasAhassINaM AhevaccaM kubamANe jAva viharai, battIsaaTTavIsA bArasa aTTacauro sayasahassA / paNNA cattAlIsA chaccasahassA sahassAre // 146 // ANayapANaya kappe cattAri sayA''raNaccue tinni| satta vimANasayAiM causu vi eesu kappesu // 147 // sAmANiyasaMgahaNIgAhA-caurAsII asII bAvattarI sattarI ya saTrIya / pannAcattAlIsA tIsA bIsA dasa sahassA // 148 // ee ceva AyarakkhA caugguNA ||suu0 27 // chAyA-kutra khalu bhadanta ! brahmalokadevAnAM paryAptAparyAptAnAM sthAnAni prajJaptAni ? kutra khalu bhadanta ! brahmalokadevAH parivasanti ? gautama ! sanatku zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #932 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre mAramAhendrayoH kalpayo rupari sapakSaM sapratidig bahUni yojanAni yAvat utpretya atra khalu brahmaloko nAma kalpaH prAcInapratIcInIyAtaH, udIcInadakSiNavistIrNaH, pratipUrNacandrasaMsthAnasaMsthitaH, acirmAlAbhAsarAziprabhaH, avazeSaM yathA sanatkumArANaM, navaram catvAri vimAnAvAsazatasahasrANi, avataMsakA yathA sau brahmaloka devoM ke sthAna zabdArtha-(kahi NaM bhaMte ! baMbhalogadevANaM pajattApajjattANaM ThANA paNNattA ?) he bhaganan ! paryApta tathA aparyApta brahmaloka devoM ke sthAna kahAM kahe haiM ? (kahi NaM bhaMte ! baMbhalogadevA parivasaMti ?) he bhagavan ! brahmaloka ke deva kahAM nivAsa karate haiM ? (goyamA) he gautama ! (saNaMkumAramAhiMdANaM kappANaM upi) sanatkumAra mAhendra kalpoM ke Upara (sapakkhi sapaDidisaM) samAna dizA aura samAna vidizA meM (bahUI joyaNAI jAva uppaittA) bahuta yojana yAvat jA kara (etthaNaM) yahA~ baMbhaloga nAmaM kappe) brahmaloka nAmaka kalpa hai (pAINapaDoNAyae) pUrva-pazcima meM lambA (udINadAhiNa vitthinne) uttara-dakSiNa meM vistIrNa (paDipuNNacaMda saMThANasaMThie) pratipUrNa candramA ke AkAra kA (accimAlI bhAsarAsippabhe) jyotiyoM ke samUha tathA dIptiyoM kI rAzi ke samAna prabhA vAlA (avasesaM jahA saNaMkumArANaM) zeSa varNana sanatkumAra kalpa ke samAna (navaraM) vizeSa (cattAri vimANAvAsasayasahassA) cAra lAkha vimAna (vaDiMsayA jahA sohamma brahmalekanA devane sthAna sAtha-(kahiNaM bhaMte ! baMbhalogadevANaM pajjattApajjattANaM ThANA paNNattA ?) mAvAna ? paryApta tathA maryApta prahalA yonA sthAna 4 cha ? (kahiNaM bhaMte ! baMbhaloga devA parivasaMti ?) lagavan pramonA heva 4yAM nivAsa pare cha? (goyamA)gautama ! (sagaMkumAramAhiMdANaM kappANaM upi) sanazumAra bhADa-dra 485nA 152 (sapakkhiM sapaDidisaM) samAna 62 mane samAna vihazAmAmA (bahUI joyaNAI jAva uppaittA) / yauna dhana (etthaNa) ahi (baMbhaloe nAmaM kappe)brahmo nAma4 465mA (pAINa paDINAyae) pUrva pazcimamA ani (udiNadAhiNa vitthinne) uttara dakSiNamA vistAg (paDipuNNacaMdasaMThANa saMThie) pratipUrNa yandramAna 242nA (accimAlIbhAsarAsippabhe) jyotisAnA samUha tathA haliyAnA samAna pramANa (avasesaM jahA saNaMkumArANaM) zeSa varNana sanabhAra 485nA samAna. (navaraM) vizeSa (cattAri vimANAvAsa zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #933 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.27 brahmalokAdidevAnAM sthAnAdikam 919 dharmAvataMsakAH, navaraM madhye atra brahmalokAvataMsakaH, atra khalu brahmalokadevAnAM sthAnAni prajJaptAni, zeSaM tathaiva yAvad-viharanti, brahmA atra devendro devarAjaH parivasati, arajo'mbaravastradharaH, evaM yathA sanatkumAro yAvat viharaMti, navaraM catuNI vimAnAvAsazatasahasrANAm, SaSTeH sAmAnikasAhastrINAm catasRNAm paSTInAm AtmarakSakadevasAhasrINAm, anyeSAM ca vahUnAM yAvad viharati, kutra khalu vaDisayA) avataMsaka saudharmAvataMsakoM ke samAna (navaraM) vizeSa (majjhe ittha baMbhaloyavaDisae) madhya meM yahAM brahmalokAvataMsaka hai (ettha NaM) yahA~ (baMbhalogadevANaM pajjattApajjattANaM) paryApta aura aparyApta brahmaloka devo ke (ThANA paNNattA) sthAna kahe haiM (sesaM taheva jAva viharaMti) zeSa usI prakAra-pUrvavat yAvat vicarate haiN| ___ (baMbha ittha deviMde devarAyA parivasai) brahma yahAM devendra devarAjA nivAsa karatA hai (arayaMbaravatthadhare) raja rahita AkAza ke samAna vastroM kA dhAraka (evaM jahA saNaMkumAre) isa prakAra jaise sanatkumArendra (jAva) yAvat (viharai) vicaratA hai (navaraM) vizeSa (cauNhaM vimANAvAsasayasahassANaM) cAra lAkha vimAnoM kA (saTThIe sAmANiyasAhassINaM) sATha hajAra sAmAnikoM kA (cauNhaM saTThIe AyarakkhadevasAhassINaM) cAra sATha hajAra arthAt do lAkha cAlIsa hajAra AtmarakSaka devoM kA (annesiM ca bahaNaM) aura anya bahutoM kA (jAva viharai) yAvat vicaratA hai| sayasahassA) yAra sApa vimAna (vaDiMsayA jahA sohammavaDiMsayA) sAvatasara saudhAvata sInA samAna. (majjhe ittha baMbhaloyavaDiMsae) madhyamA miDiyA sotasa (etthaNaM baMbhalogadevANaM pajjattApajjattANaM) Di paryApta mane. a5ryAta brahmato de'vAnA (ThANA paNattA) 2thAna 4aa cha (sesa taheva jAva viharaMti) zeSa 04 prAre pUrvavat piyare che (baMbhe ittha deviMde devarAyA parivasai) prama mA hevendra 312 nivAsa 42 cha (arayaMvara patthavare) 224 2hita 11 samAna patronA dhA24 (evaM jahA saNakuyAre) me 2 ma sanamAra hevendra (jAva) yAvat (viharaDa) viyare cha (navaraM) vizeSa (cauNhaM vimANAvAsasayasahassANaM) yA sApa vibhA. nAnA (saTThIe sAmANiyasAhassINaM) sa13 12 sAmAnina (cauNhaM saTThIe AyarakkhadevasAhassINaM) yA2 sA 2 24241 . sApa yAsIsa 2 yAtmarakSa hevonA (annerasiMca bahUNaM) mane anya ghAyAnA (jAva viharai) viyare cha, zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #934 -------------------------------------------------------------------------- ________________ %ER ___ prajJApanAstre bhadanta ! lAntakadevAnAM paryAptAparyAptAnAM sthAnAni prajJaptAni ? kutra khalu bhadanta ! lAntakadevAH parivasaMti ? gautama ! brahmalokasya kalpasya upari sapakSaM sapratidika bahUni yojanAni yAvad bahukAH yojanakoTikoTIH Urdhvam daram utpretya, atra khalu lAntako nAmakalpaH prajJataH, pracInapracInAyato yathA brahmalokaH, navaraM pazcAzad vimAnAvAsasahasrANi bhavanti, ityAkhyAtam, avataMsakAH tathA IzAnAvataMsakAH, nabaraM madhye atra lAntakAvataMsako, devAstathaiva viharanti, lAntako'tra devendro devarAnaH parivasati, yathA sanatkumAraH, navaram (kahi NaM bhaMte ! laMtagadevANaM pajjattApajjattANaM ThANA paNNattA ?) he bhagavan ! paryApta-aparyApta lAntaka devoM ke sthAna kahAM kahe haiM ? (kahi NaM bhaMte ! laMtagadevA parivasaMti ?) he bhagavan ! lAntaka deva kahAM nivAsa karate haiM ? (goyamA) he gautama ! baMbhalogassa kappassa uppi) brahmaloka kalpa ke Upara (sakkhi sapaDidisiM) samAna dizA aura samAna vidizA meM (bahUiM joyaNAI) bahuta yojana (jAva bahugAo joyaNakoDAkoDIo) yAvat bahuta koDAkoDI yojana (uDUM duraM uppaittA) Upara dUra jAkara (etthaNaM) yahAM (laMtae NAmaM kappe paNNatte) lAntaka nAmaka kalpa kahAM hai (paINapaDINAyae) pUrva-pazcima meM lambA (jahA baMbhaloe) jaisA brahmaloka kalpa (navaraM) vizeSa (paNNAsaM vimANAvAsasahassA) pacAsa hajAra vimAna (bhavaMtIti makkhAyaM) haiM aisA kahA hai (vaDiMsagA jahA IsAgavaDiMsagA) IzAnAvataMsaka ke samAna avataMsaka (navaraM) vizeSa (majjhe ittha laMtagavaDiMsae) madhya meM yahA~ (kahiNaM bhaMte ! laMtagadevANaM pajjattApajjattANaM ThANA paNNattA ?) bhagavan ! paryAta--paryApta sAta hevAnA sthAna 4i vai cha ? (kahiNaM bhaMte ! laMtaka devA parivasaMti?) sAvan ! ta hera 4yAM nivAsa 42 cha (goyamA) 3 gautama ! (baMbhalogassa kappassa uppiM) prksso| 465 / 52 (sapakkhiM sapaDidi siM) samAna hazA ane. samAna vihizAsabhA (bahUiM joyaNAI) 5 // yogana (jAva bahugAo joyaNakoDAkoDIo) yAvat DI yona (uDaDhaM daraM uppaittA) 52 62 044ne (etthaNaM) ali (laMtae NAma kApe paNNatte) sAnta nAma4 485 4o cha (pAINa paDIgAyae) pUrva pazcimamA emi (jahA baMbhaloe) vo brahmA 485 (navaraM) vizeSa (paNNAsaM vimANAvAsasahassA) 5yAsa DA2 vimAna (bhavaMtIti makkhAyaM) cha, sebha yu cha (vaDiMsagA jahA IsANa vaDisagA) zanApatasanA samAna avata'sa4 (nivaraM) vizeSa (majjhe ittha laMtaga vaDisae) bhakSyamA sahidAntAvatasara che. (ee devA) // heva (taheva)te zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #935 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.27 brahmalokAdidevAnAM sthAnAdikam 921 pazcAzato vimAnAvAsasahasrANAm, paJcAzataH sAmAnikasAhasrINAm, catasRNAzca pazcAzatAm AtmarakSakadevasAhasrINAm, anyeSAJca, bahUnAM yAvad viharati, kutra khalu bhadanta ! mahAzukrANAm devAnAM paryAptAparyAptAnAM sthAnAni prajJaptAni ? kutra khalu bhadanta ! mahAzukrA devAH parivasanti, gautama ! lAntakasya kalpasya upari sapakSaM sapratidika yAvad utpretya atra khalu mahAzukro nAmakalpaH prajJaptaH, prAcInapratIcInAyataH, udIcInadakSiNavistIrNaH yathA brahmalokaH, navaram lAntakAvataMsaka hai (ee devA) ye deva (taheva) usI prakAra (jAva viharaMti) yAvat vicarate haiM (laMtae estha deviMde devarAyA parivasai) yahA~ lAntaka nAmaka devendra devarAja nivAsa karatA hai (jahA saNaMkumAre) jaisA sanatkumArendra (navaraM) vizeSa (paNNAsAe vimANAvAsasahassANe) pacAsa hajAra vimAnoM kA (paNNAsAe sAmANiyasAhassINaM) pacAsa hajAra sAmAnika devoM kA (cauNhaM ya paNNAsANaM AyarakkhadevasAhassINa) cAra pacAsa hajAra arthAt do lAkha AtmarakSaka devoM kA (annesiM ca bahUNaM) anya bahutoM kA (jAva viharai) yAvat vicaratA hai| (kahi NaM bhaMte ! mahAsukANaM devANaM pajjattApajjattANaM ThANA paNNattA ?) he bhagavan ! paryApta aura aparyApta mahAzukra devoM ke sthAna kahA~ kahe gae haiM ? (kahi NaM bhaMte ! mahAsukkA devA parivasaMti ?) he bhagavan mahAzukra deva kahAM nivAsa karate haiM ? (goyamA) he gautama ! (laMtagassa kappassa uppi) lAntaka kalpa ke Upara (sapakkhi sapaDidisiM) samAna dizA aura samAna vidizA meM (jAva uppaittA) yAvatU jAkara (etthaNaM) yahAM (mahAsukke nAmaM kappe paNNatte) mahAzuka nAmaka zate (jAva viharaMti) yAvat piyare che (laMtae ettha deviMde devarAyA parivasai) ma sAnta nAma hevendra 12104 nivAsa 42 cha (jahA saNaMkumAre) rema sanamA2 hevandra (navara) vizeSa (paNNAsAe vimANAvAsasahassANaM) payAsa DA2 marthAt me. sAgAtma264 hevAnA (annesiMca bahUNaM) mane mInA ghAnA (jAva viharai) yAvat viyare cha. (kahiNaM bhaMte ! mahAsukkANaM devANaM pajjattApajjattANaM ThANA paNNattA ?) 3 bhagavana paryApta ane aparyApta mahAzaka denA sthAna kayAM kahelAM che? (kahiNaM bhaMte ! mahAsukkA devA parivasaMti ?) mAvan mAzu he| yA nivAsa 42 cha ? (goyamA) gautama (laMgatassa kasparasa uppiM) sAnta 465 // 52 (sapakkhiM sapaDidisaM) smaajhi|| mana vihizayAmA (jAya uppaittA) yAvat 142 (etthaNaM) maDi (mahAsukke nAmaM kappe paNNatte) mAzu naamn| 485 4o cha, pra0 116 zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #936 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 922 prajJApanAstre cakhAriMzad vimAnAvAsasahasahasrANi bhavanti ityAkhyAtam, avataMsakAH yathA saudharmAvataMsakAH, navaram madhye atra mahAzukrAvataMsako yAvad viharaMti, mahAzukraH atra devendro devarAjo yathA sanatkumAraH, navaram catvAriMzato vimAnAvAsasahasrANAm, catvAriMzataH sAmAnikasAhasrINAm catasaNAM ca catvAriMzatAm AtmarakSakadevasAhasrINAm yAvad viharati, kutra khalu bhadanta ! sahasrAradevAnAM paryAptAparyAptAnAm sthAnAni prajJaptAni ? kutra khalu bhadanta ! sahasrAradevAH kalpa kahA hai (pAINapaDINAyae) pUrva-pazcima meM lambA (udINadAhiNavitthinne) uttara-dakSiNa meM vistRta (jahA baMbhaloe) jaise brahmaloka (navaraM) vizeSa (cattAlIsa vimANAvAsasahassA) cAlIsa hajAra vimAna (bhavaMtIti makkhAyaM) haiM, aisA kahA hai (vaDisagA jahA sohammavaDiMsagA) avataMsaka saudharmAvataMsaka ke samAna (navaraM) vizeSa (majjhe ittha mahAsukkavaDiMsae) madhya meM yahA~ mahAzukrAvataMsaka hai (jAva viharaMti) yAvatU vicarate haiM (mahAsukke ittha deviMde devarAyA) yahAM mahAzukra nAmaka devendra devarAja hai (jahA saNaMkumAre) jaise sanatkumAra (navaraM) vizeSa (cattAlIsAe vimANAvAsasahassANaM) cAlIsa hajAra vimAnoM kA) (cattAlIsAe sAmANiyasAhassINa) cAlIsa hajAra sAmAnika devoM kA (cauNha ya cattAlIsANaM AyarakkhadevasAhassINaM) cAra cAlIsa hajAra arthAt eka lAkha sATha hajAra AtmarakSaka devoM kA (jAva viharai) yAvatU vicaratA hai| (kahiNaM bhaMte !sahassAradevANaM pajjattApajjattANaM ThANA paNNattA?) cha (pAINa vaDINAyae) pUrvapazcimamA aim (udINadAhiNavitthiNNe) uttara ikSiAmA vistRta (jahA baMbhaloe) ko brahmA (navara) vizeSa (cattAlIsa vimANAvAsasahassA) yAsIsa 12 vimAna (bhavaMtIti makkhAya) che, mema 4 cha (baDiM sagA jahA sohammavaDiM sagA) gavatasara saudharmAvata'sanA samAna (navara) vize5 (majjhe ittha mahAsukkavaDisae) madhyama mA mAzupata sa5 (jAva viharaMti) yAvat viyare che (mahAsukke ittha devide devarAyA) cha bhAzu nAma hevendra 20 che (jahA saNaMkumAre) ma sanamA2 (navara) vizeSa (cattAlIsAe vimANAvAsasahassANaM) yAlIsa 2 vimAnAnA (cattAlIsAe sAmA NIya sAhassINa) yAtIsa 2 sAmAni hevn| (cauNha ya cattAlIsANaM AyarakkhadevasAhassINaM) yA2 yAsIsa M2 arthAt 4 sApa sAha 2 mAma214 hevonA (jAva viharai) yAvat viyrt| 2 cha (kahi NaM bhaMte ! sahassAradevANaM pajjattApajjattArNa ThANA paNNattA ?) 3 zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #937 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.27 brahmalokAdidevAnAM sthAnAdikam 923 parisanti ! gautama ! mahAzukrasya kalpasya upari sapakSam sapratidik yAvad utpretya atra khalu sahasrAro nAma kalpaH prajJaptaH, prAcInaprAcInAyataH, yathA brahmalokaH, navaraM paivimAnAvAsasahasrANi bhavanti ityAkhyAtaM, devAstathaiva, yAvad avataMsakA yathA IzAnasya avataMsakAH, navaram madhye atra sahasrArAvataMsako yAvad viharanti, sahasrAro'tra devendro devarAjaH parivasati, yathA sanatkumAro, navaram SaNNAM vimAnAvAsasahasrANAm, triMzataH sAmAnikasAhasrINAm, catasahe bhagavAna ! paryApta-aparyApta sahasrAra devoM ke sthAna kahAM kahe haiM ? (kahi NaM bhaMte ! sahasrAradevA parivasaMti ?) he bhagavan ! sahasrAradeva kahAM nivAsa karate haiM ? (goyamA) he gautama ! (mahAsukkassa kappassa uppi) mahAzukra kalpa ke Upara (sapakkhi sapaDidisiM) samAna dizA aura samAna vidizA meM (jAva uppaittA) yAvat jAkara (etthaNaM) yahAM (sahassAre nAmaM kappe paNNatte) sahasrAra nAmaka kalpa kahA hai (pAINapaDINAyae) pUrva-pazcima meM lambA (jahA baMbhaloe) jaisA brahmaloka kalpa (navaraM chabdhimANAvAsasahassA bhavaMtIti makkhAyaM) vizeSa yaha ki chaha hajAra vimAna haiM, aisA kahAM hai (devA taheva) devoM kA varNana usI prakAra-pUrvavata (jAva vaDiMsagA jahA IsANassa vaDisagA) yAvat IzAna kalpa ke avataMsakoM jaise avataMsaka (navaraM majjhe ittha sahassAravaDisae) vizeSa yaha hai ki yahAM madhya meM sahasrArAvataMsaka hai (jAya viharaMti) yAvat vicarate haiM (sahassAre ittha deviMde devarAyA parivasai) bhagavan ! paryAta tathA 55ryAsa sasA2 vAnA sthAna 4yAM 4i cha ? (kahiNaM bhaMte ! sahassAradevA parivasaMti ?) mApana ! sasA2 heva 4yAM nivAsa 42 cha ? (goyamA) gautama (mahAsukkassa kappassa uppiM) bhAzu 465na52 (sapakkhi sapaDidisi) samAna 6 // mane samAna vimA (jAva uppaittA) yAvat 142 (etthaNaM) maDi (sahassAre nAma kappe paNNatte) sasAra nAma: 465 4o cha (pAINa paDINAyae) pUrva pazcimamA cin (jahA baMbhaloe) vA brahmA 485 (navaraM chavvimANAvAsasahassA bhavaMtIti makkhAya) vizeSa se cha , 12 vimAna cha me ghucha (devA taheva) devAnApana me 4Are pUrvavata (jAva vaDiMsagA jahA IsANassa vaDisagA) yAvat zAna 465n| svts| 24 avt's| (navaraM majjhe ittha sahassAravaDisae) vizeSa mA cha bhadhyamA sasArA tasa cha (jAva viharaMti) yAvat viyare cha (sahassAre ittha devi de devarAyA parivasai) mA sasA2 nAma hevendra 12004 se cha (jahA saNaMkumAre) ma sana sumArendra (navaraM chaNhaM vimANAvAsasahassANaM) cha zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #938 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 924 prajJApanAsUtre NAzca triMzatAm AtmarakSakadevasAhasrINAm yAvad AdhipatyaM kArayan viharati, kutra khalu bhadanta ! AnataprANatAnAM devAnAM paryAptAparyAptAmA sthAnAni prajJaptAni kutra khalu bhadanta ! AnataprANatAH devAH parivasanti ? gautama ! sahasrArasya kalpasya upari sapakSam sapratidikU yAvad utpretya atra khalu AnataprANatanAmAnau dvau kalpau prajJaptau, prAcInapratIcInAyatau udIcInadakSiNavistIrNI sahasrAra nAmaka devendra devarAja basatA hai (jahA saNaMkumAre) jaise sanatkumArendra (navaraM chahaM vimANAvAsasahassANaM) chaha hajAra vimAnoM kA (tIsAe sAmANiyasAhassINaM) tIsa hajAra sAmAnika devoM kA (cauNha ya tIsAe AyarakkhadevasAhassINaM) cAra tIsa hajAra arthAt eka lAkha vIsa hajAra AtmarakSaka devoM kA (jAva AhevaccaM kAremANe viharai) yAvata adhipatila karatA huAvicaratA hai-rahatA hai| (kahi NaM maMte ! ANayapANayANaM devANa pajjattApajjattArNa ThANA paNNatA?) he bhagavan ! paryApta aura aparyApta Anata-prANata devoM ke sthAna kahA~ kahe haiM ? (kahi NaM bhaMte ANayapANayA devA parivasaMti ?) he bhagavan ! Anata-prANata deva kahA~ nivAsa karate haiM ? (goyamA) he gautama ! 'sahassArassa kappassa umpi) sahasrAra kalpa ke Upara (sapakkhi sapaDidisi) samAna dizA aura samAna vidizA meM (jAya uppaittA) yAvatU jAkara (ettha NaM ANayapANayanAmA) Anata aura prANata nAma ke(duve) do (kappA) kalpa-devaloka (paNNattA) nirUpaNa kiye haiM (pAINapaDINAyayA) pUrva-pazcima meM lambe (udINadAhiNavitthinA) uttara 002 vimAnAnA (tIsAe sAmANiyasAhassINaM) trIsa 12 sAmAni devAnA (cauNha ya tIsAe AyarakkhadevasAhassINa) yA trIsa 12 arthAta se sAtha pIsa 12 mAtma264 hevn| (jAva AhevaccaM kAremANe viharai) yAvat adhipatitva karatA vicare che rahe che. (kahiNaM bhaMte ! ANaya pANayANaM devANaM pajattApajjattANaM ThANA paNNattA ?) bhagavana paryApta ane aparyApta Anata prANuta denA sthAnA kyAM kahyAM cha ? (kahiNaM bhaMte ! ANaya pANaya devA parivasaMti ) 3 mApana ! mAnata prAta heva cyA nivAsa 42 cha ? (goyamA !) gautama ! (sahassArassa kappassa uppi) saDanAra 465nA a52 (sapakkhiM sapaDidisiM) samAna hazA ma2 samAna vizima (jAva uppaittA) yAvat 44na (etthaNaM ANayapANayanAmA) mAnata bhane prAta nmn| (duve) meM (kappA) 45-hepato (paNNattA) ni3555 yA cha (pAINa paDINAyayA) pUrva-pazcimamA ein (udINadAhINavitthinnA) uttara zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #939 -------------------------------------------------------------------------- ________________ , prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.27 brahmalokAdidevAnAM sthAnAdikam 925 arddhacandrasaMsthAnasaMsthitau arcirmAlA bhAsarAziprabhau, zeSaM yathA sanatkumAravat pratirUpau tatra khalu AnataprANatadevAnAM catvAri vimAnAvAsazatAni bhavanti ityAkhyAtam yAvat pratirUpAH avataMsakAH yathA saudharme kalpe, navaraM madhye atra prANatAvataMsakaH, te khalu avataMsakAH sarvaratnamayAH acchA H yAvat pratirUpAH, atra khala AnataprANatadevAnAM paryAptAparyAptAnAM sthAnAni prajJaptAni triSvapi lokasya asaMkhyeyabhAge, tatra khala bahavaH AnataprANata devAH parivasanti, maharddhikA yAvat prabhAsayantaH te khalu tatra sveSAM sveSAM vimAnAvAsazatAnAM yAvad vihadakSiNa meM vistIrNa (addhacaMda saMThANasaMThiyA) arddha caMdramA ke AkAra ke (acimAlI bhAsarAsibhA) sUrya ke tejaH samUha ke samAna prabhA vAle (sesaM jahA saNa kumAre) avaziSTa yathA sanatkumAra jaisA (jAva paDiruvA) yAvat pratirUpa (tatyaNaM) vahAM (ANayapANaya devANaM cattAri vimANAvAsasayA) Anata prANata devoM kA cArasau vimAna ( bhavatIti makkhArtha ) haiM aisA kahA hai (jAva paDiruvA) yAvata pratirUpa ( varDisagA jahA sohamme kappe ) avataMsaka jaisA sodharmakalpa meM kahA hai vaisA jAnanA cAhiye (navaraM) vizeSa (majjhe ittha pANayavarDisae) madhya meM prANatAvataMsaka hai (teNaM) vaha ( vaDigA savvarayaNAmayA) avataMsa sarvAtmanA ratnamaya hai (acchA ) svaccha ( jAva paDiruvA) yAvat pratirUpa ( etthaNaM ANayapANaya devAgaM pajjattApajjattANaM ThANA paNNattA) yahAM paryApta aura aparyApta AnataprANata devoM ke sthAna kahe haiM (tisu vi logassa asaMkhejjaibhAge) tInoM apekSAoM se loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM dakSiNubhAM vistIrNa (addhacaMdasaMThANasaMThiyA) ardha yandrabhAnA bharanA (acci - mAlI bhAsarAsipamA) sUryanA tena: samUhanA samAna pralAvANA (sesa jahA saNakumAre) vyavaziSTa sanatkumAra nepA ( ANaya pANaya devANaM cattAri vimANAvAsasayA) Ayuta prayuta devAnA yAraseo vibhAna ( bhavatIti bhakkhAyaM) che, ma chu che (jAva paDiruvA) yAvat prati3ya (varDisagA jahA sohamme kappe ) avataHsa nevA saudharma imAM usa che tevA lagavA lekhe ( navara) vizeSa (majjhe ittha pANaya varDisagA) madhyabhA prANutAvataMsa che (teNaM) te (varDisagaH savva rayaNAmayA) avataMsa adhIna rIte ratnabhaya che (acchA ) 2127 (jAva paDivA) yAvat prati35 (etthaNaM ANaya pANaya devANaM pajjattApajjattArNa ThANA paNNattA) paryApta bhane aparyApta mAnata prApta hevAnA sthAna udyAM che (tisu vi logassa asaMkhejjaibhAge) tra apekSAme urI sohanA asaM jyAtabhA lAgabhAM che (tatthaNaM) tyAM (bahave ANayapANayadevA parivasaMti) dhA Anata zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #940 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 926 prajJApanAsUtre ranti, prANato'tra devendro devarAjaH parivasati, yathA sanatkumAro navaraM catuNAM vimANAvAsazatAnAm, viMzateH sAmAnikasAhasrINAm, azIte: AtmarakSakadevasAhasrINAm, anyeSAJca bahUnAM yAvad viharati, kutra khalu bhadanta ! AraNAcyutAnAM devAnAM paryAptAparyAptAnAM sthAnAni prajJaptAni ? kutra khalu bhadanta ! AraNacyutA devAH parivasanti ? gautama ! AnataprANatayoH kalpayorupari sapakSam haiM (tat) vahAM (bahave ANayapANaya devA parivasaMti) bahuta Anata prANata deva nivAsa karate haiM (mahiDiyA jAva pabhAsemANA ) maharddhika haiM yAvat prabhAsita karate haiM (te NaM tattha sANaM sANaM vimANAvAsa sayANaM jAva viharaMti) ve vahAM apane apane saikaDoM vimAnoM kA Adhipatya karate huve yAvat vicarate haiM (pANae ittha deviMde devarAyA parivasaI) yahAM prANata devendra devarAjA nivAsa karatA hai (jahA saNakumAre) sanatkumAra ke samAna (navaraM caunhaM vimANAvAsasayANaM) vizeSa yaha ki cAra sau vimAnoM kA (vIsAe samANiya sAhassINaM) bIsa hajAra sAmAnika devo kA (asIIe AdharakkhadevasAhassINaM) assI hajAra AtmarakSaka devoM kA (aNNesiM ca bahUNa) aura anya bahutoM kA (jAva viharai) yAvat vicaratA hai / ( kahi NaM bhaMte ! AraNaccuyANaM devANaM pajjantApajjanttANaM ThANA paNNattA ?) he bhagavan ! paryApta aura aparyApta AraNa-acyuta devoM ke sthAna kahA~ kahe gaye haiM ? ( kahi NaM bhaMte ! AraNaccuyA devA parivasaMti ?) he bhagavan ! AraNa-acyuta deva kahAM nivAsa karate haiM ? Ayuta deva nivAsa 12 che (mAhaDraDhiyA jAva pabhAse mANA ) mahadhi che yAvat alAsita pure che (teNaM tattha sANaM sANaM vimANAvAsasayANaM jAva viharaMti) te tyAM potapotAnA seMkaDA vimAnAnA Adhipatya karatA thakA yAvata vicare che (pANA ittha deviMde devarAyA parivasai) ahiM prayuta devendra devarAma nivAsa are che (jahA saNakumAre) yAvat sanatkumAra (navaraM caunhaM vimANAvAsasayANaM) vizeSatA me che ! yAraso vibhAnAnA (vIsAe sAmANiyasAhassINaM) vIsa Dalara sAmAni devAnA (asII AyarakkhadevasAhassINaM) mesI hunnara Atmara hevAnA ( aNNesi ca bahUNaM) ane anya dhAgonA ( jAva viharai ) yAvat viyare che ( kahiNaM bhaMte ! AraNaccuyANaM devANaM pajjattApajjanttANaM ThANA paNNattA ? ) huM bhagavan ! paryApta ane aparyApta AraNu-acyuta devAnA sthAna kayAM kahyAM che ? (kahiNaM bhaMte ! AraNAccuyA devA parivasaMti ?) De bhagavan ! Ara abhyuta deva yAM nivAsa 1re che ? (goyamA !) he gautama! ( ANayapANayANaM kappANaM uppi ) zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #941 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.27 brahmalAkAdidevAnAM sthAnAdikam 927 sapratidikU, atra khalu AraNAcyutau nAma dvau kalpau prajJaptau prAcInapratIcInA. yatA, udIcInadakSiNavistIrNI arddhacandrasaMsthAnasaMsthitau acirmAlA bhAsarAzivarNAbhau asaMkhyeyAH yojanakoTikoTIH AyAmaviSkambheNa, asaMkhyeyAH yojanakoTikoTI: parikSepeNa, sarvaratnamayau acchau, zlakSNau, masaNau, ghRSTau, mRSTau nIrajasau, nirmalau, niSpakau, niSkaGkaTacchAyau saprabhau sazrIko soyotI, prAsAdIyau, darzanIyau, abhirUpau pratirUpau, atra khalu AraNAcyutAnAM devAnAM (goyamA) he gautama ! (ANayapANayANaM kappANaM uppi) Anata prANata kalpa ke Upara (sapakkhi sapaDidisi) samAna dizA aura samAna vidizA meM (estha NaM AraNaccuyA NAmaM duve kappe paNNattA) yahA~ Anata prANata nAmaka do kalpa kahA hai (pAINa par3INAyayA) pUrva-pazcima meM lambA (udINadAhiNa visthiNNA) uttara-dakSiNa meM vistRta (addhacaMdasaMThANasaMThiyA) arddha caMdramA ke AkAra ke (accimAlI bhAsarAsivaNNAbhA) sUrya ke teja ke samAna prabhA vAle (asaMkhijjAo joyaNakoDAkoDIo AyAmavikkhaMbheNaM) asaMkhyAta koDAkoDI yojana lambe-cauDe (asaMkhijjAo joyaNakoDAkoDIo parikkheveNaM) asaMkhyAta koDAkoDI yojana paridhi vAle (savvarayaNAmayA) sarvaratnamaya (acchA) svaccha (sahA) cikane (laNhA) komala (ghaTTA) ghaTAre (maTThA) maThAre (nIrayA) raja se rahita (nimmalA) nirmala (niSpaMkA) niSpaMka (nikkaMkaDacchAyA) nirAvaraNa kAnti vAle (sappabhA) prabhA sahita (sassiriyA) zobhAyukta (saujjoyA) udyotamaya (pAsAdIyA) prasamAnata prAta 465nA 152 (sapakkhiM sapaDidisiM) samAna zAma mane samAna zAsabhA (etthaNaM AraNaccuyANAmaM duve kappA paNNattA) 2487deg mAnata prAta nAma me 485 4i cha (pAINapaDINAyayA) pUrva pazcimamA tin (udINa dAhiNavisthiNNA) uttara dakSiNamA vistRta (addhacaMdasaMThANasaMThiyA) ma yandramAna mA2nA (accimAlI bhAsarAsivaNNAbhA) sUrya nA teza: samUhanA samAna matyata prabhAva (asaMkhejjAo joyaNakoDAkoDIo AyAmavikkhaMbheNaM) masabhyAta DI yona tin paDA (asaMkhejjAo joyaNakoDAkoDIo parikkheveNaM) masaNyAta tii yona paridhivANA (savvarayaNAmayA) sapa 2tnabhaya (acchA) 2127 (sahA) yi (laNhA) / (ghadvA) ghATA (maTThA) bh8|| (nIrayA) 204thI 2hita (nimmalA) ni (nippakA) ni05 (nikkaMkaDacchAyA) nirA125 4nti|| (sappabhA) prabhAsahita (sassiriyA) zani yuta (saujjoyA) dhotamaya (pAsAdIyA) prasannatA 4 / 24 (darisaNijjA) zanIya zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #942 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 928 - prajJApanAsUtre trINi vimAnAvAsazatAni bhavanti ityAkhyAm, tAni khalu vimAnAni sarvaratnamayAni acchAni zlakSNAni, masRNAni ghRSTAni mRSTAni nIrajAMsi nirmalAni niSpaGkAni, niSkaGkaTacchAyAni. sapramANi, sazrIkANi, sodyotAni, prAsA. dIyAni, darzanIyAni, abhirUpANi pratirUpANi, teSAM vimAnAnAm kalpAnAm bahumadhyadezabhAge pazcAvataMsakAH prajJaptAH tadyathA aGkAvataMsakAH sphaTikAvataMsako, ratnAvataMsako jAtarUpAvataMsakaH madhye atra acyutAvataMsakaH te khalu avataMsakA: sarvaratnamayAH yAvat pratirUpAH, atra khalu AraNAcyutAnAm devAnAM paryAptAnatAkAraka (darisaNijjA) darzanIya (abhirUvA) abhirUpa (paDirUvA) pratirUpa (tattha NaM) yahAM (AraNaccuyANaM devANaM tiNi vimANAvAsa sayA bhavaMtIti makkhAyaM) AraNa-acyuta devoM ke tIna sau vimAna haiM. aisA kahA hai (te NaM vimANA) ve vimAna (sancarayaNAmayA) sarvaratnamaya (acchA) svaccha (samhA) cikane (lohA) komala (ghaTTA) pRSTa (maTThA) pRSTa (nIrayA) raja rahita (nimmalA) nirmala (nippaMkA) paMka rahita (nikkaMkaDacchAyA) nirAvaraNa kAnti vAle (sappabhA) prabhAvAn (sassirIyA) sazrIka (sa ujjoyA) udyotayukta (pAsAdIyA) prasannatA kAraka (darisaNijjA) darzanIya (abhirUvA) abhirUpa (paDirUvA) pratirUpa (tesi NaM) una (vimANANaM) vimAnoM ke (kappANaM) kalpoM ke (bahumajjhadesabhAe) bIcoM bIca (paMca vaDisayA) pAMca avataMsaka (paNNattA) kahe haiM (taM jahA) ve isa prakAra (aMkavaDisae) aMkAvataMsaka (phalihavaDisae) sphaTikAvataMsaka (rayaNavaDiMsae) ratnAvataMsaka (jAyarUva(abhirUvA) mani35 (paDirUvA) prati35 (etthaNaM) mA (AraNaccuyANaM devANaM tiNi vimANAvAsasayA bhavaMtIti makkhAya) mA291 sayuta von| yaso vimAna ta, ma ghucha (teNaM vimANA) te vimAna (savvarayaNAmayA) sa4 ratna bhaya (acchA) 2127 (sahA) [54 (laNhA) misa (ghadvA) dRSTa (madvA) bhRSTa (nIrayA) 2042Dita (nimmalA) nibha (nippaMkA) 54 2Dita (nikkaMkaDacchAyA) nirA126 tivANA (sappabhA) prabhAvAn (sassiriyA) sazrI (saujjoyA) dhota yukta (pAsAdIyA) prasannatA 4124 (darisaNijjA) zanIya (abhiruvA) ani35 (paDirUyA) prati35 (tesiNaM) tes| (vimANANaM) vimAnAnA (kappANaM) 48pAnA (bahamajjhadesabhAe) pathyApathya (paMcavaDiMsayA) pAMya apata sa4 (paNNattA) ghai cha (taM jahA) te 2 // 5 // 2 (aMka vaDisae) 25vata sa4 (phalihavaDisae) 24Tivata'sa4 (rayaNavaDisae) ratnAvata sa (jAyarUvava Disae) nata35Ayata (majjhe ettha accuyavaDisae) tamanA madhyabhA matyutAyata cha (teNaM vaDisayA) zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #943 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.27 brahmalAkAdidevAnAM sthAnAdikam 929 paryAptAnAm sthAnAni prajJaptAni, triSvapi lokasya asaMkhyeya mAge, tatra khalu bahavaH AraNAcyutA devAH parivasanti, acyuto'tra devendro devarAjaH parivasati, mavaram trayANAM vimAnAvAsazatAnAM, dazAnAM sAmAnikasAhasrINAm, cakhAriMzataH AtmarakSakadevasAhasrINAm Adhipatyam kurvan yAvad viharati, dvAtriMzad aSTAviMzatiH, dvAdazaaSTa catvAri ca zatasahasrANi, paJcAzad catvAriMzad SaT ca sahasrANi sahasrAre // 146 // AnataprANatakalpe catvAri zatAni AraNAcyutayo vaDisae) jAtarUpAvataMsaka (majjhe ettha accuyavaDiMsae) inameM madhya meM acyutAvataMsaka hai (te NaM vaDiMsayA) ve avataMsa (savvarayaNAmayA) sarvaratnamaya (jAca paDirUvA) yAvat pratirUpa haiM (ettha NaM AraNaccuyANaM devANaM pajjattApajjattANaM ThANA paNNattA) yahAM paryApta aura aparyApta AraNa evaM acyuta devoM ke sthAna kahe haiM (tisu vi logassa asaMkhejaibhAge) tInoM apekSAoM se loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM haiM (tattha NaM) vahA~ bahave AraNaccuyA devA parivasaMti) bahuta AraNaacyuta deva nivAsa karate haiM (accue ettha deviMde devarAyA) acyuta yahAM devendra devarAja (parivasai) vasatA hai (jahA pANae) prANata ke samAna (jAva viharai) yAvat vicaratA hai (navaraM tiNhaM vimANAvAsasayANaM) vizeSa yaha ki tIna sau vimAnoM kA (dasaNhaM sAmANiyasAhassINaM) dasa hajAra sAmAnikadevoM kA (cattAlIsAe AyarakkhadevasAhassINaM) cAlIsa hajAra AtmarakSakadevoM kA (AhevaccaM kuvyamANe) Adhipatya karatA hai (jAva viharai) yAvat vicaratA hai| te as| (savvarayaNAmayA) sarvaratnamaya (jAva paDirUvA) yAvat prati35 cha (ettha NaM ArathaccuyANaM devANaM pajjattApajjattANaM ThANA paNNattA) sahi paryApta aparyApta mA21] bhane 5-yuta vonA sthAna 4i cha (tisuvi loyassa asaMkhejjai bhAge) trANe apekSAmAthI sonA asaNyatamA bhAgamA cha (tatthaNaM) tyAM (bahave AraNaccuyA devA parivasaMti) gha 2mA2-5-yuta upa nivAsa 73 cha (accae ettha devi de devarAyA) acyuta maDi hevendra 41224 (parivasai) se che (jahA pANae) prAzutanI samAna (jAva viharai) yAvat viyare che (navaraM tiNhaM vimANAvAsasayANa) vizeSatA the cha OM trAso vimAnAnA (dasaNhaM sAmANiya sahassINa) 6za hu2 sAmAni hevonA (cattAlIsAe AyarakkhadevasAharasINa) yAsIsa 2 yAtma214 vona (Ahevacca kuJcamANe) mAdhipatya 42 // 54 // (jAva viharai) yAvat viyare che. pra0 117 zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #944 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 930 prajJApanAsUtre strINi / saptavimAnazatAni, caturSu api eteSu // 147 // sAmAnikasaMgrahaNIgAthA caturazItiH azItiH dvAsaptatiH, saptatizca SaSTizca / paJcAzat catvAriMzat triMzat viMzatiH dazasahasrANi // 149 // ete caiva AtmarakSAzcaturguNAH ||suu0 27 / / _____TIkA -- atha paryAptAparyAptakabrahma lokadevAnAM sthAnAdikaM prarUpayitumAha -'kahiNaM bhaMte ! baMbhalogadevANaM' gautamaH pRcchati-he bhadanta ! kutra khalukasmin sthale, brahmalokadevAnAm 'pajjattApajattANaM' paryAptAparyAptAnAm 'ThANA paNNattA' sthAnAni-sthityapekSayA svasthAnAni, prajJaptAni-prarUpitAni santi ? gAthArtha-(battIsa aTTavIsA bArasa aTTha cauro sayasahassA) battIsa lAkha, aTThAIsa lAkha, bAraha lAkha, ATha lAkha, cAra lAkha (paNNA cattAlIsA chacca sahassA) pacAsa hajAra, cAlIsa hajAra, chaha hajAra, (sahastrAre) sarasrAra meM // 146 / / (ANayapANayakappe) Anata-prANata kalpa meM (cattAri sayA) cAra sau (AraNaccue tinni) AraNa-acyuta meM tIna sau (sattavimANasayAI) sAta sau vimAna (causu yi eesu kappe) ina cAroM kalpoM meM // 147 // sAmAnika saMgrahaNI gAthA kA artha-(caurAsII) caurAsI (asII) assI (bAvattarI) bahattara (sattarI ya) sattara (saTThI ya) sATha (pannA) pacAsa (cattAlIsA) cAlIsa (tIsA) tIsa (bIsA) bIsa (dasa) dasa (sahassA) hajAra // 148 // (ee ceva AyarakkhA cauraguNA) AtmarakSaka inase caugune haiM // 27 // TIkArtha-aba brahmaloka Adi kalpoM ke devoM ke sthAna kI prarUpaNA kI jAtI hai.. mAthA-(battIsa aTThavIsA bArasa aducauro sayasahasso) trIsa ma, 254yAvIsa tAsa. // 2 11, 18 an, yA2 sApa (paNNA cattAlIsA chacca sahassA) 5yAsa 12, yAsIsa 2, 7 12 (sahassAre) sakhArAma // 146 // (ANayapANayakappe) 2mAnata prANata nmn| 465i (cattAri sayA) yaarse| (AraNaccue tinni) mA291-acyutamA trAsa (satta vimANasayAI) saatse| vimAna (causu vi eesu kappesu) mA thAre 48pAmA // 147 // sAmAni sADI thaane| ma (caurAsII) yorAsI (asII) mesI (bAbattarI) mAMtara (sattarIya) sIte2 (sadIya) sA4 (pannA) 5yAsa (cattAlIsA) yAsIsa (tIsA) trIsa (bIsA) pIsa (dasa) 120 (saharasA) huna2 // 148 // (ee ceva AyarakkhA caugguNA) mAtma24 tamanAthI yA2 ||ch||27|| TIkArtha-have brahmaleka Adi kapinA sthAnanI prarUpaNa karAya che zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #945 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 931 prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.27 brahmalokAdidevAnAM sthAnAdikam tadeva vizadayituM prakArAntareNa pRcchati - 'kahiNa-bhaMte ! baMbhalogadevA parivasaMti ?' he bhadanta ! kutra khalu -- kasmin pradeze brahmalokadevAH parivasanti ? bhagavAn uttarayati - 'goyamA !' he gautama! 'sarNakumAramAhiMdANaM kappANaM 'upa' sanatkumAramAhendrayoH kalpayorupari - urdhvabhAge 'sapakkhi sapaDidisiM' sapakSam - samAnAH pakSAH pUrvapazcima dakSiNottararUpAH pAvaH yasmin darotpatane tat sapakSam, sapratidika - samAnAH pratidizaH - vidizo yatra dUrotpatane tat sapratidika 'bahUI joyaNAI' bahUni yojanAni, 'jAva uppar3atA' yAvat - bahUni yojanazatAni, 'bahUni yojanasahasrANi bahUni yojanazatasahasrANi bahukA yojanakoTIH, bahukAH yojanakoTikoTI, Urdhvam - dUram utpatya -- udgatya 'ettha NaM vaMbhaloe nAma kappe' atra khala- uparyuktasthale, brahmaloko nAma kalpaH prajJaptaH sa ca ' pAINa paDINAyae' prAcInapratIcInAyataH pUrvapazcimAyAmaH, 'udIdAhiNavicchiNe' udIcInadakSiNavistIrNaH, uttaradakSiNa vistAraH, 'paDipuna - caMdasaMThANasaMThie' pratipUrNa candrasaMsthAnasaMsthitaH pUrNacandramaNDalAkArasaMsthitaH, 'acimAlI bhAsarAsippa me' arcirmAlAbhAsarAziprabhaH arciSAM jyotiSAM, mAlA , zrI gautama svAmI prazna karate haiM - he bhagavan ! brahmaloka devoM ke sthAna kahA~ kahe gae haiM ? arthAt he bhagavan ! brahmaloka deva kahAM nivAsa karate haiM ? zrI bhagavAn uttara dete haiM - he gautama ! sanatkumAra aura mAhendra kalpoM ke Upara, unakI samAna dizA-pArzva meM tathA samAna vidizA meM bahuta yojana, bahuta sau yojana bahuta hajAra yojana, bahuta lAkha yojana, bahuta karoDa yojana evaM bahuta koDAkoDI yojana Upara dUra cala kara vahAM brahmaloka nAmaka kalpa kahA gayA hai / vaha brahmaloka kalpa pUrva-pazcima dizA meM lambA tathA uttara-dakSiNa dizA meM vistIrNa hai / usakA AkAra pUrNa candramA ke samAna hai / vaha jyotiyoM ke zrI gautamasvAmI prazna kare che-he bhagavan ! brahmalAka devAnA sthAna kAM kahelAM che ? arthAt he bhagavan! brahmalAka deva kayAM nivAsa kare che? zrI bhagavAn uttara de che-huM gautama ! sanatkumAra ane mAhendra kalpanA Upara temanI samAna dizA-pArzvamAM tathA samAiivadezAmAM ghaNA yeAjana, ghaNA seA ceAjana, ghaNA hajAra ceAjana, ghaNA lAkha ceAjana, ghaNA karoDa yAjana temaja ghaNA kADAkeADI ceAjana Upara dUra jaine tyAM brahmaaAka nAmaka kalpa kahelA che. te brahmaDheka kalpa pUrva pazcima dizAmAM lAMbA ane uttara dakSiNamAM vistI che. tenA AkAra pUrNa candramAnA samAna che. te jAtionA samUha tathA te rAzinA zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #946 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 932 prajJApanAsUtre , samUhastadvat bhAsAM rAzivacca prabhAkAntiH yasya sa arcirmAlA bhAsarAziprabhaH, 'avasesaM jahA saNakumArANaM' avazeSaM yathA sanatkumArANAmuktaM tathA brahmalo - kasyApi vaktavyam, kintu 'navaraM' navaram sanatkumArApekSayA vizeSastu - cattAri 'vimANAvAsasyasahassA' catvAri vimAnAvA sazatasahasrANi santi iti bodhyaH, 'vasiyA jahA sohammavarDisayA' avataMsakAH yathA paJcasaudharmAvitaMsakAstathaiva bodhyAH, 'navaraM' navaram - tadapekSayA vizeSastu 'majjhe ittha baMbaloyavarDisa ' madhye - azokAdi caturavataMsakAnAM madhye, atra - brahmaloke, brahmalokAvataMsako bodhyaH 'ettha NaM baMbhalogadevANa ThANA paNNattA' atra khalu - uparyuktasthaleSu, brahmalokadevAnAM paryAptAparyAptAnAm sthAnAni - svasthAnAni, prajJaptAni - prarUpitAni santi, 'sesaM tava jAva - viharaMti' zeSaM tathaiva - saudharmakalpayadeva bodhyam, yAvat triSvapi svasthAnopapAtasamudghAtalakSaNeSu triSvapi sthAneSu viSaye lokasya asaMkhyeyabhAge vaktavyam, tatra khalu bahavo brahmalokadevAH parivasanti, te ca mahadUrghikAH, mahAdyutikA: mahAyazasaH mahAbalAH, mahAnubhAvAH, mahAsaukhyAH hAravirAjitavakSasaH, kaTakatruTitastambhitabhujAH, aGgadakuNDalamRSTasamUha tathA tejorAzi ke samAna kAnti vAlA hai / usakA zeSa varNana sanatkumAra kalpa ke samAna samajha lenA cAhie / sanatkumAra kalpa se usakI vizeSatA yaha hai ki usameM arthAt brahmaloka kalpa meM cAra lAkha vimAna haiN| usameM jo avataMsaka haiM ve saudharmakalpa jaise haiM, magara isameM bhI vizeSatA yaha hai ki una avataMsakoM ke madhya meM brahmalokAvataMsaka hai| yahAM paryApta aura aparyApta brahmaloka devoM ke svasthAna kahe gae haiM / zeSa kathana saudharma kalpa ke samAna jAnanA cAhie, yAvat ve sthAna svasthAna, upapAta aura samudghAta, ina tInoM kI apekSAoM se loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM haiM / / una sthAnoM meM bahuta-se brahmaloka deva nivAsa karate haiM / ve deva samAna kAntivALA che. tenu vizeSa varNana sanatyumAra kalpanA samAna samajI levuM joIe. sanakumAra kalpathI tenI vizeSatA A che ke temAM arthAt brahma lAka kalpamAM cAra lAkha vimAna che. temAM je avata'saka che. te saudha pa jevAM che, parantu temAM paNa vizeSatA A che ke te avata...sakeAnI madhyamAM brahma, leAkAvata...saka che. ahiM paryAptaka ane aparyApta brahmaleAka devAnA sthAna kahelAM che. zeSa kathana saudha kalpanA samAna jANavuM joie. yAvat te sthAnA svasthAna upapAta ane samuddAta e traNe apekSAethI lAkanA asaMkhyAtamA bhAgamAM che. te sthAnAmAM ghaNA badhA brahmalAka dhruva nivAsa kare che. te devA mahAn zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #947 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.27 brahmalokAdidevAnAM sthAnAdikam 933 gaNDastalakarNapIThadhAriNaH, vicitrahastAbharaNAH, vicitramAlyAnulepanadharAH, kalyANakapravaravastraparihitAH, kalyANakapravaramAlyAnulepanAH, bhAsvarabondayaH, pralambavanamAlAdharAH divyena varNagandhAdinA dazadiza udyotayantaH prabhAsathantaH, sveSAM sveSAM vimAnAvAsAdInAm AdhipatyAdikaM kArayantaH pAlayantaH mahatAhatanATyagItavAditatantrItalatAlatruTitadhanamRdaGgapaTupravAdita raveNa divyAn bhogabhogAn bhuJjAnA viharanti-tiSThati ityAzayaH, 'baMbhe ittha deviMde devarAyA parivasai' brahmA atra-uparyukta pradeze, devendro devarAjaH parivasati, sa kIdRza mahAna Rddhi ke dhAraka haiM, mahAdyutika haiM, mahAyazasvI haiM, mahAn bala vAle tathA mahAna zApAnugraha ke sAmarthya se yukta haiM / unakA vakSasthala hAra se suzobhita hotA hai| unakI bhujAeM kaTakoM aura truTitoM se stabdha rahatI haiM / ve aMgada, kuMDala aura karNapITha ke dhAraka haiN| hAtha ke vicitra AbhUSaNoM se suzobhita haiM / adbhuta mAlA aura anulepana ke dhAraka haiM / kalyANakArI evaM uttama vastroM kA paridhAna karate haiN| kalyANakArI aura uttama mAlA evaM anulepana vAle hote haiN| unakA zarIra teja se dedIpyamAna hotA hai / lambI vanamAlA ke dhAraka haiM aura apane divya varNa gaMdha Adi se dazoM dizAoM ko udyotita aura prabhAsita karate hue, apane-apane vimAnAvAsoM kA adhipatitva Adi karate hue, unakA pAlana karate hue nATaka, gIta tathA kuzala vAdakoM dvArA vAdita vINA, tala, tAla, truTita, mRdaMga Adi vAyoM ko nirantara hone vAlI madhura dhvani ke sAtha divya bhogya bhogoM ko bhogate hue rahate haiN| rUddhinA dhAraka che, mahAtika che, mahAyazasvI che, mahAna baLavALA tathA mahAna zApAnuDanAM sAmarthyathI yukta che. temanA vakSasthala hArathI suzobhita hoya che. temanI bhujAo kaTake ane truTitAthI stabdha rahe che. teo aMgada, kuMDaLa ane karNa pIThana dhAraka che. hAthanA vicitra AbhUSaNathI suzobhita che. adbhuta mALA ane anulekhananA dhAraka che. kalyANakArI temaja uttama vastrone paridhAna kare che. kalyANakArI ane uttamamAlA temaja anulepana vALA hoya che. temanA zarIra tejathI dedIpyamAna hoya che. lAMbI vanamALAnA dhAraka che. ane pitAnA divya varNa gaMdha AdithI daze dizAone udyotita ane prabhAsita karatA rahine pitatAnA vimAnAvAsenA adhipati Adi karatA thakA temanuM pAlana karatA, nATaka, gIta tathA kuzala vAdake dvArA vAdita vINA, tala, tAla, vRti, mRdaMga Adi vAdyonA nirantara thanAra vininI sAthe divya bhAgya bhegane bhAgavatA rahe che. zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #948 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 934 prajJApanAsUtre ityAha-'arayaMbaravatthadhare' arajo'mbaravastradharaH, arajAMsi rajorahitAni, svacchatayA ambaravadvastrANi dharatIti arajo ambaravastradharaH, 'evaM jahA saNaMkumAre jAva viharai' evaM-pUrvoktarItyA, yathA sanatkumAraH pratipAditastathA brahmA'pi pratipAdanIyaH, yAvad maharddhikaH, mahAdyutikaH, mahAyazAH, mahAbalaH, mahAnubhAgaH, mahAsaukhyaH, hAravirAjitavakSAH, kaTakatruTitastambhitabhujaH, agadakuNDalamRSTagaNDastalakarNapIThadhArI, vicitrahastAbharaNaH, vicitramAlyAnulepanaH, kalyANakapravaravastraparihitaH, kalyANakamAlyAnulepanadharaH, bhAsvabondiH, pralambavanamAlAdharo divyena varNagandhAdinA dazadiza udyotayan prabhAsayan sveSAM sveSAM vimAnAvAsAdInAm adhipatyaM paurapatyam kurvan pAlayan mahatA'hatanATayagI___ brahmaloka kalpa meM brahma nAmaka devendra aura devarAjA hai / vaha kaisA hai, so batalAte haiM-brahmendra raja se rahita, svaccha hone ke kAraNa ambara (AkAza) ke sadRza vastroM kA dhAraka hai, ityAdi varNana sanatkumAra indra ke samAna hI samajha lenA cAhie / yAvat vaha mahardika hai, mahAdyutika hai, mahAyaza hai, mahAbala hai, mahAnubhAga hai aura mahAsukha se sampanna hai / usakA vakSasthala hAra se virAjita rahatA hai / usakI bhujAeM kaTakoM tathA truTita nAmaka AbhUSaNoM se stabdha rahatI haiM / vaha aMgada, kuMDala aura gaNDasthala ko ghisane vAle karNapITha kA dhAraka, hAthoM meM adbhuta abhUSaNa pahanane vAlA, adbhuta mAlA aura anule. pana kA dhAraka, kalyANakArI atyuttama vastroM kA paridhAna karane vAlA, kalyANakArI mAlA evaM anulepana dhAraNa karane vAlA, dedIpyamAna deha vAlA aura lambI vanamAlA kA dhAraka hai / apane divya varNa gaMdha Adi se dazo dizAoM ko udyotita aura prabhAsita karatA huA, brahmaleka kapamAM brahmanAmaka devendra ane devarAja che. te kevA che, te batAve che-brahmandra rajathI rahita, svaccha havAne kAraNe ambara (AkAzanA) sadaza vastronA dhAraka che, ItyAdi varNana sanakumAra devendranA samAnaja samajI levuM joIe. te maharthika che. mahAdhatika che. mahAyaza che, mahAbala che mahAnubhAga che ane mahAsukhathI saMpanna che. temanuM vakSasthaLa hArathI virAjita rahe che. temanI bhujAe kaTako tathA truTi nAmaka AbhUSaNathI stabdha rahe che te aMgada, kuMDaLa ane gaMDasthaLane ghasAtAM karNa pIThanA dhAraka che. hAthamAM adbhuta AbhUSaNa paheranArA, adbhutamALA ane anulekhananA dhAraka, kalyANakArI atyuttama vastronuM paridhAna karavAvALA mahAna kalyANakArI mALA temaja anulepane dhAraNa karavAvALA, dedIpyamAna dehavALA ane lAMbI vanamALAnA dhAraka che. pitAnA divya varNa gaMdha AdithI daze dizAone udyotita ane prabhAsita zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #949 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 su. 27 brahmalokAdidevAnAM sthAnAdikam 935 tavAditataH trItalatA truTita ghanamRdaGgapaTupravAditaraveNa divyAn bhogabhogAna bhuJjAno viharati- Aste ityAzayaH, kintu 'navaraM' navaram - sanatkumArApekSayA vizeSaratu - 'cauNDaM vimANAvAsa saya saharasANaM' caturNAma dimAnAvAsazatasahasrANAm 'sahIe sAmANiyasA harasINaM' paSTeH sAmAnikasAhasrINAm 'cauNDaM saTTIe Ayarakhakha devasAhassINaM' catasRNAM yaSTInAm AtmarakSakadeva sAha strINAm catvAriMzatsahasrAdhika lakSadvayAtmarakSakadevAnAma ityarthaH, 'annesiM ca bahUNaM jAva viharai ' anyeSAJca bahUnAM yAvada - brahmaloka devAnAm AdhipatyaM paurapatyaM kurvana pAlayan viharatIti zeSaH, atha paryAptAparyAptava lAntaka devAnAM sthAnAdikaM prarUpayitumAha - 'kahiNaM bhaMte ! laMtakadevANaM' he bhadanta ! kutra khala - kasmin pradeze lAntaka devAnAm 'pajjattApajjattANa' paryAptAparyAptAnAm 'TANA paSNatA' sthAapane vimAnoM kA adhipatitva, agresaratva Adi karatA huA, nATaka, gIta tathA kuzala vAdakoM dvArA vAdita vINA, tala, tAla, truTita, mRdaMga Adi vAdyoM kI dhvani ke sAtha divya bhogoM ko bhogatA huA rahatA hai | magara sanatkumAra kI apekSA jo vizeSatA hai vaha yaha hai ki brahma indra cAra lAkha vimAnoM kA, sATha hajAra sAmAnika devo kA tathA cAra sATha hajAra arthAt do lAkha cAlIsa hajAra AtmarakSaka devoM kA tathA anya bahuta-se brahmaloka nivAsI devoM kA adhipatitva aura pAlana karatA hai yAvat vicaratA hai / aba paryApta aura aparyApta lAgtaka devoM ke sthAna Adi kI prarUpaNA kI jAtI hai. W zrI gautama svAmI prazna karate haiM-he bhagavan paryApta aura aparyApta karatA thakA potAnA vimAnonu adhipatitva agresaratva Adi karatA, nATaka, gIta tathA kuzala vAdakA dvArA vAdita vINA tala, tAla; truTita, mRga Adi vAdyonI dhvaninI sAthe dvivya bhegAne bhAgavatA rahe che. parantu sanakumAranI apekSAe je vizeSatA che te A che ke brahma, indra cAra lAkha vimAnAnA, sATha hajAra sAmAnika devAnA tathA cAra sATha hajAra arthAt be lAkha cAlIsa hajAra AtmarakSaka devAnA tathA anya ghaNA badhA brahmaleAka nivAsI devenuM adhipatitva ane pAlana kare che. yAvat vicare che. have paryApta ane aparyApta lAntaka deveAnA sthAna AdinI prarUpaNA karAya che, zrI gautamasvAmI prazna kare che-bhagavan ! paryAsa ane aparyApta lAntaka deveAnA sthAna kayAM kahelAM che ? arthAt he bhagavan ? lAntaka deva kAM nivAsa kare che ? zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #950 -------------------------------------------------------------------------- ________________ % E prajJApanAsUtra nAni-sthityapekSayA svasthAnAni prajJaptAni-prarUpitAni santi ? tadeva prakArAntareNa pRcchati-'kahiNaM bhaMte ! laMtagadevA parivasaMti' he bhadanta ! kutra khalu-kasmin pradeze, lAntakadevAH parivasanti ? bhagavAn uttarayati-'goyamA' he gautama ! 'baMbhalogassa kappassa uppi' brahmalokasya kalpasya upari-Urdhva bhAge 'sapakkhi sapaDidisiM' sapakSam-samAnAH pakSA:-pUrvapazcimadakSiNottararUpAH pArthAH yasmin dUrotpatane tat sapakSam sapratidikU-samAnAH pratidizaH-vidizo yasmindurotpatane tat sapratidika 'bahUI joyaNAI' bahUni yojanAni 'jAva' yAvat-bahUni yojanazatAni, bahUni yojasahasrANi, bahUni yojanazatasahasrANi, bahukAH yojanakoTIH 'bahugAo joyaNakoDIkoDIo' bahukA yojanakoTikoTIH 'ur3e' dUraM-uppaittA' Urdhvam-uparibhAge, dUram utpatya-utpatanaM kRtvA 'etthaNaM' atra khalu-uparyuktasthale 'laMtae nAmaM kappe-paNNatte' lAntako nAma kalpaH prajJaptaH, sa lAntakakalpaH kIdRza-ityAha-'pAINa paDINAyae' prAcInapraticInAyata:-pUrvapazcimAyAmaH, 'jahA bambha brahmaloe' yathA bambhalokaH pratipAditastathA pratipattavyaH, kintu 'navaraM' navaram-brahmalokApekSayA vizeSastu 'paNNAsaMvimANAvAsasahassA' paJcAzad vimAnAvAsasahasrANi 'bhavaMtIti makkhAyaM' bhavanti ityAkhyAtaM mayA mahAvIreNa anyaizca tIrthakRdbhiH 'vaDiMsagA jahAlAntaka devoM ke sthAna kahAM kahe gae haiM ? arthAt he bhagavan ! lAntaka deva kahAM nivAsa karate haiM ? zrI bhagavAna uttara dete haiM-he gautama / brahmaloka nAmaka kalpa ke Upara samAna dizA rUpa pArzva meM tathA samAna vidizA meM bahuta yojana, yAvatU bahuta sI yojana, bahuta hajAra yojana, bahuta lAkha yojana, bahuta karoDa yojana, bahuta koTi-koTi yojana Upara dUra jAkara lAntaka nAmaka kalpa hai / vaha pUrva-pazcima meM lambA aura uttara -dakSiNa meM vistIrNa hai, ityAdi varNana brahmaloka kalpa ke samAna hI samajha lenA caahie| isameM jo vizeSatA hai vaha yaha ki lAntaka kalpa meM pacAsa hajAra vimAna haiM, aisA maiMne tathA anya tIrthakaroM ne zrI bhagavAn uttara de che- he gatama! brahmaleka nAmanA kalpanA Upara samAna dizA rUpa pArdhamAM tathA samAna vidizAmAM ghaNA jana, cAvat ghaNA se jana, ghaNuM hajAra ejana, ghaNuM lAkha yojana, ghaNA karoDa jana ghaNA karoDa karoDa yAjana upara dUra jaIne lAntaka nAmaka ka65 che. te pUrva pazcimamAM lAMbo uttara dakSiNamAM vistIrNa che. ItyAdi varNana brahmaleka kalapanA samAja samajI levuM joIe. temAM je vizeSatA che te A che ke lAntaka kalpamAM pacAra hajAra vimAna che. ema meM tathA anya tIrthakaroe kahyuM che. enA zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #951 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.27 brahmalokAdidevAnAM sthAnAdikam 937 IsANavaDiMsagA' lAntaka kalpe avataMsakAH yathA IzAnAvataMsakAH pazcAzokAdayaH pratipAditAstathA pratipattavyAH kintu 'navaraM' navaram-IzAnAdikalpApekSayAlAntakakalpasya vizeSastu 'majjhe ittha laMtagavaDiMsae' madhye-azokAdicaturavataMsa. kamadhye ityarthaH, atra-lAntakakalpe, lAntakAvataMsako bodhyaH, 'devA taheva jAva viharaMti' devAstathaiva-IzAnAdi vaimAnikavadeva yAvad-maha ddhikAH, mahAdyu. tikAH,-mahAyazasaH, mahAnubhAgAH, mahAsaukhyAH, hAravirAjitavakSasaH kaTakatruTitastambhitabhujAH, aGgadakuNDalamRSTagaNDastalakarNapIThadhAriNaH, vicitrahastAbharaNAH, vicitramAlyAnulepanAH, kalyANakapravaravastraparihitAH, kalyANakapravaramAlyAnulepanadharAH, bhAsvarabondayaH, pralambavanamAlAdharAH divyena varNagandhAdinA kahA hai| isake azokAvataMsaka Adi pAMca avataMsaka IzAna kalpa ke samAna samajha lene cAhie kintu isameM vizeSatA yaha hai ki yahAM azokAvataMsaka Adi ke madhya meM lAntaka nAmaka avataMsaka hai / isameM rahane vAle devoM kA varNana IzAna devoM ke samAna hai arthAt ve deva maharddhika haiM, mahAdyutika haiM, mahAyazasvI haiM, mahAbala haiM, mahAnubhAga aura mahAsukha se sampanna haiM / unake vakSasthala hAra se suzobhita rahate haiN| unakI bhujAeM kaTakoM aura truTitoM se stabdha rahatI haiN| ve aMgada, kuMDala aura karNapITha ke dhAraka hote haiN| unake hAthoM meM adbhuta AbhUSaNa hote haiN| ve vicitra mAlA aura anulepana ko dhAraNa karanevAle hote haiN| kalyANakArI aura atyuttama vastroM kA paridhAna karate hai / kalyANakArI aura uttama mAlA tathA anulepana ke dhAraka hote haiM / unakA deha dedIpyamAna hotA hai| ve lambI vanamAlA dhAraNa karate haiN| apane divya varNa azekAvataMsaka Adi pAMca avataMsaka izAna kalpanA samAna samajI levAM joIe parantu temAM vizeSatA e che ke ahiM azekAvataMsaka AdinA madhyamAM lAntaka nAmaka avataMsaka che. temAM rahevAvALA devanuM varNana IzAna devenI samAna che arthAt te deve mahardhika, mahAvratika che. mahAyazasvI che, mahAbala che. mahAnu bhAga che. mahAsukhathI saMpanna che. temanA vakSasthala hArathI suzobhita rahe che. temanI bhujAo kaTaka ane guTitathI stabdha rahe che. teo aMgada, kuMDala, ane karNa pIThanA dhAraka hoya che. temanA hAthamAM addabhUta AbhUSaNa hoya che. teo vicitramAlA ane anulepanavALA hoya che. kalyANakArI ane atyuttama vastronuM paridhAna kare che, kalyANakArI ane uttama mAlA tathA anulekhananA dhAraka hoya che. temanA deha dedIpyamAna hoya che. lAMbI vanamAlA dhAraNa kare che. pitAnA divya varNa gaMdha AdithI dazedizAone udyotita ane prabhAsita karatA pra0 118 zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #952 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 938 prajJApanAsUtre dazadiza udyotayantaH, prabhAsayantaH, sveSAM sveSAM vimAnAvAsAdInAm AdhipatyaM paurapatyam svAmitvam bhartR tvam mahattarakatvam, AjJezvarasenApatyaM kArayantaH pAlayantazca mahatA'hatanATayagItavAditatantrItalatAlatruTitadhanamRdaGgapaTupravAditaraveNa divyAn bhogabhogAn bhuJjAnA viharanti-tiSThati ityAzayaH, laMtae ettha-deviMde devarAyA parivasai' lAntako'tra-lAntakakalpe, devendro devarAjaH parivasati, 'jahA saNaMkumAre' yathA sanatkumAre vaimAnikakalpe pratipAditastathAlAntakakalpe'pi pratipAdanIyaH, kintu 'navaraM' navaram-tadpekSayA vizeSastu 'paNNAsAe vimANAvAsasahassANaM' paJcAzato vimAnAvAsasahasrANAm 'paNNAsAe sAmANiyasAssINaM' paJcAzataH sAmAnikasAhasrINAm 'cauNhaM ya paNNAsANaM AyarakkhadevasAhassINaM' catasRNAm paJcAzatAm AtmarakSakadevasAhasrINAm lakSadvayAtmarakSakadevAnAm, 'annesiMca bahUNaM jAva viharai' anyeSAzca gaMdha Adi se dazoM dizAoM ko udyotita evaM prabhAsita karate hue apane vimAnoM kA adhipatitva, agresaratva, svAmitva, bhartRtva, mahattarakatva, AjJA-Izvara senApatitva karate hue tathA unakA pAlana karate hue, nATaka, saMgIta aura kuzala vAdakoM dvArA vAdita vINA, tala, tAla, truTita evaM mRdaMga Adi divya vAdyoM kI nirantara hone vAlI madhura dhvani ke sAtha divya bhogoM ko bhogate hue rahate haiN| ___lAntaka kalpa meM lAntaka nAmaka devendra nivAsa karatA hai| usakA varNana sanatkumAra indra ke samAna samajhanA cAhie / vizeSatA yaha hai ki lAntaka indra pacAsa hajAra vimAnoM kA, pacAsa hajAra sAmAnika devoM kA tathA do lAkha AtmarakSaka devoM kA adhipatitva karatA hai| inake atirikta bahuta-se anya lAntaka kalpanivAsI devoM kA Adhipatya karatA huA rahatA hai| chatAM pitAnA vimAnanuM adhipatitva, agresaratva, bhatva mahattarakatva AjJAIzvara senApatitva karatA thakA tathA temanuM pAlana karatA rahine nATaka, saMgIta ane kuzala vAdake dvArA vAdita vINA tala, tAla, truTita temaja mRdaMga Adi divya vAdyonA nirantara thatA madhura vaninI sAthe divya bhegane bhegavatA rahe che. lA-taka kalpamAM lAntaka nAmaka devendra devarAja nivAsa kare che temanuM varNana sanatakumAra devendranA samAna samajavuM joIe. vizeSatA A che ke lAntaka Indra pacAsa hajAra vimAnanA, pacAsa hajAra sAmAnika denA tathA be lAkha AtmarakSaka devanA Adhipatitva kare che. taduparAnta ghaNA badhA anya lAntaka ka9pa vAsI devAnuM Adhipatya karatA thakA rahe che. zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #953 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pa32 sU.27 brahmalokAdidevAnAM sthAnAdikam 939 bahUnAm yAvad-AtmarakSakadevAnAm AdhipatyaM paurapatyam kurvan pAlayan viharati-tiSThati, atha paryAptAparyAptakamahAzukradevAnAM sthAnAdikaM prarUpayitumAha'kahi NaM bhaMte ! mahAsukANaM devANaM' gautamaH pRcchati-he bhadanta ! kutra khalukasmin pradeze, mahAzukrANAM devAnAM 'pajjattApajjattANaM' paryAptAparyAptAnAm 'ThANA paNNatA' sthAnAni-sthityapekSayA svasthAnAni, prajJaptAni-prarUpitAni santi ? tadeva vizadayituM prakArAntareNa pRcchati-'kahiNaM bhaMte ! mahAsukkA devA parivasaMti ? he bhadanta ! kutra khalu-kasmin pradeze mahAzukrA devAH parivasanti ? bhagavAn uttarayati-goyamA !' he gautama ! 'laMtagassa kappassa umpi' lAntakasya kalpasya upari-UprabhAge, 'sapakkhi sapaDidisiM jAva uppaittA' sapakSam-samAnAH pakSA:-pUrvapazcimadakSiNottararUpAH pArthAH yasmin dUrotpata ne tat sapakSam, sapratidik samAnAH pratidiza:-vidizo yasmin durospatane tat sapratidik, tat yathA syAttathA, yAvad bahUni yojanAni bahUni yojanazatAni, bahUni yojanasahasrANi, bahUni yojanazatasahasrANi, bahukA yojanakoTIH, bahukA yojanakoTikoTIH Urdhva dUram utpatya-udgamya, 'ettha NaM' ___aba paryApta aura aparyApta mahAzukra devAM ke sthAna Adi kI prarUpaNA kI jAtI hai zrI gautama svAmI prazna karate haiM-he bhagavan ! paryApta evaM apapti mahAzukra devoM ke sthAna kahAM kahe gae haiM ? isI prazna ko spaSTa karane ke lie punaH doharAte haiM-he bhagavan ! mahAzukra deva kahAM nivAsa karate haiM ? zrI bhagavAn uttara dete haiM-he gautama ! lAntaka kalpa ke Upara samAna dizA meM, samAna vidizA meM bahuta sau yojana, bahuta hajAra yojana, bahuta lAkha yojana, bahuta karoDa yojana, yahAM taka ki bahuta koDAkoDI yojana Upara dUra jAkara vahAM mahAzukra nAmaka kalpa kahA have paryApta ane aparyApta mahAzukadenA sthAna AdinI prarUpaNa karAya che. zrI gautamasvAmI prazna kare che-bhagavana ! paryApta ane aparyApta mahAzuka devonA sthAna kayAM kahelAM che? te ja praznane spaSTa karavAne vAste pharIthI dUharAve che-he bhagavan ? mahAzukadeva kayAM rahe che ? zrI bhagavAna uttara Ape che-he gautama ! lAntaka kalapanA Upara samAna dizAmA, samAnavidizAmAM ghaNuM jana, ghaNuM sajana, ghaNA hajAra jana, ghaNA lAkha ejana, ghaNA kareDa cIjana tyAM sudhI ke ghaNuM kaDAkeDI jana Upara dura jaIne tyAM mahAzuka nAmaka ka95 kahelA che. te kala5 pUrva pazcimamAM zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #954 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsatre atra khalu-upayuktasthale, 'mahAmukke nAmaM kappe paNNatte' mahAzukro nAma kalpaH prajJaptaH sa kIdRza ityAha-'pAINa paDINAyae' prAcInapratIcInAyataH, pUrvapazcimAyAmaH, 'udINadAhiNavicchinne' udIcInadakSiNavistIrNaH, uttaradakSiNavistAraH, 'jahA baMbhaloe' yathA brahmalokaH pratipAditastathA mahAzukro'pi pratipAdanIyaH, tathA ca-pratipUrNacandramaNDalasaMsthAnasaMsthitaH acirmAlA bhAsarAzivarNAbhaH asaMkhyeyA yojanakoTIH asaMkhyeyA yojanakoTikoTIH AyAmaviSkambheNa, asaMkhyeyA yojanakoTikoTIH parikSepeNa, sarvaratnamayaH, accha:, zlakSNaH masRNaH, ghRSTaH, mRSTaH, nIrajAH, nirmalA:, niSpaGkaH, niSkaGkaTacchAyaH, sapramaH sazrIkaH, soddyotaH, prAsAdIyaH, darzanIyaH, abhirUpaH, pratirUpazca vartata, ityAdirItyA vaktavyaH, kintu 'navaraM' navaram brahmalokApekSayA vizeSastvatra 'cattAlIsavimANAvAsasahassA bhavaMtIti-makkhAyaM catvAriMzada vimAnAvAsasahasrANi bhavanti ityAkhyAtaM mayA mahAvIreNa, anyaizca tIrthadbhiH , 'vaDiMsagA jahA-sohammagayA hai / vaha kalpa pUrva-pazcima meM lambA aura uttara-dakSiNa meM vistIrNa hai| usakA varNana brahmaloka jaisA jAnanA cAhie / arthAt vaha pratipUrNa candramaMDala ke AkAra kA hai, jyotiyoM ke samUha evaM tejorAzi ke varNa jaisI AbhA vAlA hai, usakI lambAI-cauDAI asaMkhyAta koDAkoDI yojana kI hai, usakI paridhi bhI asaMkhyAta koDAkoDI yojana kI hai| vaha sarvaratnamaya, svaccha, cikanA, komala, ghRSTa, mRSTa, nIraja, nirmala, niSpaMka aura nirAvaraNa kAnti vAlA hai / prabhAyukta, zrIsampanna, prakAzamaya, prasannatAjanaka, darzanIya, abhirUpa aura pratirUpa hai / hAM, brahmaloka kI apekSA isameM vizeSatA yaha hai ki isa kalpa meM cAlIsa hajAra vimAna haiM, aisA maiMne tathA anya tIrthaMkaroM ne kahA hai / isake avataMsaka saudharma kalpa ke avataMsakoM sarIkhe haiM, lAMbA ane uttara dakSiNamAM vistIrNa che. tenuM varNana brahmaleka kalpa jevuM jANavuM joIe arthAt te pratipUrNa candramaMDalanA AkAranuM che. jyotionA samUha temaja tene rAzinA vaNa jevI AbhAvALA che, temanI laMbAI-pahoLAI asaMkhyAta keDAkoDI jananI che. tenI parivi paNuM asaMkhyAta keDAkoDI jananI che. te badhA ratnamaya, svaccha, cikaNa, komala dhRSTa, mRSTa, nIraja nirmaLa, niSpaka ane nirAvaraNa kAntivALA che. prabhAyukta zrIsaMtta, prakAzamaya prasannatA janaka, darzanIya, abhirUpa ane pratirUpa che. ahiM brahmalekanI apekSAe emAM vizeSatA e che ke A kalpamAM cAlIsa hajAra vimAna che. ema meM tathA anya tIrthakaree kahyuM che kintu vizeSatA e che ke ahiM azekavataMsaka AdinA madhyamAM mahAzukAvataMsaka che. zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #955 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.27 brahmalokAdidevAnAM sthAnAdikam 941 vaDigA' mahAzukrasya avataMsakAH yathA saudharmAvataMsakAH paJca azokAdayaH pratipAditAstathA pratipattavyAH kintu 'navaraM' navaram - saudharmAdyapekSayA vizeSastu majhe- ittha mahAsukavarDisae jAva viharaMti' madhye - azokAdicaturavataMsa - kamadhye ityarthaH, atra - mahAzukrakalpe mahAzukrAvataMsako bodhyaH yAvat te khalu paJcAvataMsakAH sarvaratnamayAH acchA: zlakSNAH masRNAH, ghRSTAH, mRSTAH, nIrajasaH, nirmalAH, niSpaGkAH, niSkaGkaTacchAyAH, saprabhAH, sazrIkAH, sodghotAH prAsAdIyAH, darzanIyAH, abhirUpAH, pratirUpAzca vartante, atra - khalu mahAzukadevAnAM paryAptAparyAptAnAm sthAnAni prajJaptAni, triSvapi svasthanopapAtasamudghAtalakSaNeSu lokasya asaMkhyeyabhAge vaktavyam, tatra salu bahavo mahAzukradevAH parivasanti, te ca maharddhikA mahAdyutikAH, mahAyazasaH, mahAbalAH, mahAnubhAgAH, mahAsaukhyAH hAravirAjitavakSasaH, kaTakatruTitastambhitabhujAH, aGgadakuNDalamRSTagaNDastalakarNapIThadhAriNaH vicitrahastAbharaNAH, vicitramAlA , kintu vizeSatA yaha hai ki yahAM azokAvataMsaka Adi ke madhya meM mahAzukrAvataMsaka hai / ye pAMcoM avataMsaka sarvaratnamaya haiM, svaccha cikane aura komala haiM, ghRSTa, mRSTa, nIraja, nirmala, niSpaMka aura nirAvaraNa kAnti vAle haiN| prabhAyukta, zrIsampanna, prakAzamaya, prasa natAjanaka, darzanIya. abhirUpa aura pratirUpa haiN| yahAM paryApta tathA aparyApta mahAzukra devoM ke svasthAna kahe gae haiN| ye sthAna tInoM apekSAoM se arthAt svasthAna, upapAta aura samudghAta kI apekSA se loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM haiM / ina sthAnoM meM bahuta-se mahAzukra deva nivAsa karate haiM / ve deva maharddhika haiM, mahAdyutika haiM, mahAyazasvI haiM, mahAna bala, mahAnubhAga aura mahAsukha vAle haiN| unake vakSasthala hAra se suzobhita rahate haiM / unakI bhujAeM kaTakoM aura truTitAM se stabdha zyA pAMtha bhaavtNs| sarvaratnamaya che, sva27, siuzA, abhakSa che, dhRSTa, sRSTa, nIrana, nirbhaya, niSya bhane nirAvaraNu antivANA che. alAyukta, zrIsa panna, prakAzamaya, prasannatA janaka darzanIya, abhirUpa ane pratirUpa che. ahiM paryApta tathA aparyApta mahAzuka deveAnA svasthAna kahelAM che. te sthAnA traNe apekSAethI arthAt svasthAna upapAta ane samudghAtanI apekSAe leAkanA asaMkhyAtamA bhAgamAM che. A sthAnamAM ghaNA badhA mahAzuka deva nivAsa kare che. te devo maharSi, bhaDDAdhutiGa, mahAyazasvI, bhaDDAmA, bhaDDAnubhAga, ane mahAsukhavALA che. temanA vakSasthala hArathI suzailita rahe che, temanI bhujAe kaTakA ane truTitAthI stabdha rahe che. teo aMgaDha, kuMDala ane ga'DasthaLane zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #956 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre maulayaH, kalyANakapravaravastraparihitAH, kalyANakapravaramAlyAnulepanAH, bhAsvarabondayaH, pralambavanamAlAdharA divyena varNagandhAdInA dazadiza-udyotayantaH, prabhAsayantaH, te khalu tatra-mahAzukrakalpe, sveSAM sveSAM vimAnAvAsAdInAm AdhipatyAdikam kArayantaH pAlayanto divyAn bhogabhogAn bhuJjAnA viharaMti ityAzayaH, 'mahAmukke ittha deviMde devarAyA jahA saNaMkumAre' mahAzukraH atra-mahAzukrakalpe, devendro devarAjo yathA sanatkumAraH pratipAditastathA pratipAdanIyaH, kintu 'navaraM' navaram-sanatkumArApekSayA vizeSastu 'cattAlIsAe vimANAvAsasahassAgaM' cakhAriMzato vimAnAvAsasahastrANAm 'cattAlIsAe sAmANiyasAhastINaM' catvAriMzataH sAmAnikasAhasrINAm 'cauNhaM ya cattAlIsANaM rahatI haiM / ve aMgada, kuMDala aura gaNDasthala ko marSaNa karane vAle karNapITha ke dhAraka hote haiM / hAthoM meM vicitra AbhUSaNa dhAraNa karate haiN| unakA mukuTa adbhuta mAlAmaya hotA hai / ve kalyANakArI evaM zreSTha vastroM kA paridhAna karate haiM / kalyANakArI aura zreSTha mAlA evaM anulepana ke dhAraka hote haiM / unakA deha dedIpyamAna hotA hai / lambI vanamAlA kA dhAraNa karate haiN| apane divya varNa aura gaMdha Adi se dazoM dizAoM ko Alokita evaM prabhAsita karate rahate haiN| ve mahAzukra kalpa meM apane-apane vimAnoM Adi kA Adhipatya karAte hue aura unakA pAlana karate hue, divya bhoga bhogate hue rahate haiN| mahAzukra kalpa meM mahAzukra nAmaka devendra devarAja hai| usakA varNana sanatkumArendra ke samAna samajhanA caahie| kintu sanatkumAra kI apekSA vizeSatA yaha hai ki yaha cAlIsa hajAra vimAnoM kA, cAlIsa hajAra sAmAnika devoM kA tathA eka lAkha sATha hajAra aatmmarSaNa karavAvALA karNapIThanA dhAraka hoya che. hAthamAM vicitra AbhUSaNa dhAraNa kare che. temanA mugaTa addabhuta mAlAmaya hoya che. teo kalyANakArI temaja zreSTha vastro paridhAna karatA rahe che. kalyANakArI ane zreSTha mALA temaja anulepananA dhAraka hoya che. temanA dehadedIpyamAna hoya che. lAMbI vanamALA dhAraNa kare che. pitAnA divya varNa ane gaMdha AdithI dazedizAone Alekti tathA prabhAsita karatA rahe che. teo mahAzuka ka9pamAM pitatAnA vimAne AdinuM Adhipatya karatA chatAM ane temanuM pAlana karatA rahine divya bhega bhegavatA rahe che. mahAzaka kapamAM mahAzuka nAmaka devendra devarAja che. temanuM varNana sanaskumArendranA samAna samajavuM joIe paraMtu sanaskumAranI apekSAe vize. SatA che ke te cAlIsa hajAra vimAnanA, cAlIsa hajAra sAmAnika denA zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #957 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyavodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.27 brahmalokAdidevAnAM sthAnAdikam 943 AyarakkhadevasAhassINaM' cattamRNAzca catvAriMzatAm AtmarakSakadevasAhasrINAm 'jAva viharai' yAvad-caturNAzca lokapAlAnAm trayastriMzatastrAyastriMzakAnAm, saptAnAm anIkAnAm , saptAnAm anIkAdhipatInAm AdhipatyaM paurapatyaM kurvana pAlayan mahatA'hatanATayagItavAditatantrItalatAlatruTitaghanamRdaGgapaTupravAditaraveNa divyAn bhogabhogAn bhuJjAno viharati-tiSThati, atha paryAptAparyAptakasahanAradevAnAM sthAnAdikaM prarUpayitumAha-'kahi NaM bhaMte ! sahassAradevANaM' he bhadanta ! kutra khalu-kasmin pradeze, sahasrAradevAnam 'pajjattApajattANaM' paryAptAparyAptAnAm 'ThANA paNNattA' sthAnAni-sthityapekSayA svasthAnAni, prajJaptAni-prarUpitAni santi ? tadeva prakArAntareNa vizadayitumAha-'kahiNaM bhaMte ! sahassAradevA parivasaMti ?' he bhadanta ! kutra khalu-kasmin pradeze sahasrAradevAH parivasanti ? bhagavAn uttarayati-goyamA !' he gautama ! 'mahAsukkassa kappassa uppi' mahAzukrasya kalpasya, upari-Urdhvapradeze 'sapakkhi rakSaka devoM kA adhipatitva karatA hai| yAvat zabda se cAra lokapAloM kA, tetIsa trAyastriMza devoM kA, sAta anIkoM kA, sAta anIkAdhipatiyoM kA, adhipatitva, agresaratva, karatA huA, nATaka, gIta tathA vINA, tala, tAla, truTita, mRdaMga Adi kI nirantara hone vAlI madhura dhvani ke sAtha divya bhogoM ko bhogatA rahatA hai| ___aba paryApta tathA aparyApta sahasrAra devoM ke sthAna kI prarUpaNA kI jAtI hai zrI gautama svAmI prazna karate haiM-he bhagavan ! paryApta aura aparyApta sahasrAra devo ke sthAna kahAM kahe haiM ? arthAt he bhagavan ! sahasrAra deva kahAM nivAsa karate haiM ? zrI bhagavAn uttara dete haiM-he gautama ! mahAzukra kalpa ke upara tathA eka lAkha sATha hajAra AtmarakSaka devenA adhipatitvane kare che. yAvat zabdathI cAra lekapolenA, tetrIsa trAyazciMza denA, sAta anIkenA, sAta anIkAdhipatinu adhipatitva, agresaratva karatA rahine nATaka, gIta tathA vaNA tala, tAla, guTita, mRdaMga AdinA nirantara thanArA madhura dhvaninI sAthe divya bhegone bhegavatA rahe che. have paryApta tathA aparyApta sahasAra denA sthAnanI prarUpaNA karAya che zrI gautamasvAmI prazna kare che-bhagavan! paryApta ane aparyApta sahastrAra denA sthAna kayAM kahyAM che, arthAt sahasAra deva kyAM nivAsa kare che. zrI bhagavAn uttara de che- he gautama ! mahAzuka kalapanA Upara samAna zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #958 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 944 prajJApanAstre sapaDidisiM jAva uppaittA' sapakSam-samAnAH pakSA:-pUrvapazcimadakSiNottararUpAH pArthAH yasmin dRrotpatane tat sapakSam, sapratidika-samAnA pratidizaHvidizo yasmin dRrotpatane tat sapratidikU, tat yathAsyAttathA, yAvadbahUni yojanakoTikoTirUpANi ardhvam daram-utpretya udgamya 'etthaNaM' atra khalu-uparyuktasthale 'sahassAre nAma kappe paNNatte' sahasrAro nAma kalpaH prajJaptaH, sa kIdRza ityAha-pAINapaDINAyae' prAcInapratIcInAyataH pUrvapazcimAyAmaH, 'jahA baMbhaloe' yathA brahmalokaH kalpaH pratipAditaH tathA sahasrArakalpo'pi pratipAdanIyaH, tathA ca dakSiNottaravistIrNaH, asaMkhyeyA yojanakoTIH AyAmaviSkambheNa, asaMkhyeyAH yojanakoTIH parikSepeNa, sarvaratnamayaH, acchaH samAna dizA aura samAna vidizA meM yAvat bahuta koDAkoDI yojana dUra jAkara vahAM sahasrAra nAmaka kalpa hai| vaha kalpa pUrva aura pazcima meM laMbA tathA dakSiNa aura uttara meM vistIrNa hai / isa kalpa kI vaktavyatA brahmaloka kalpa ke samAna samajhanI cAhie / isa prakAra vaha lambAI-cauDAI meM asaMkhya karoDa yojana kA hai aura usakA parikSepa bhI asaMkhya karoDa yojana kA hai / vaha sarvaratnamaya, svaccha, cikanA, mRdu, nIraja, nirmala, niSpaMka, nirAvaraNa kAnti vAlA, prabhAyukta, zrIsampanna, darzanIya, prasannatAjanaka, abhirUpa aura pratirUpa hai| kintu pahale se isakI vizeSatA yaha hai ki isameM vimAna chaha hajAra haiM, aisA maiMne tathA anya tIrthakaroM ne bhI kahA hai| isa kalpa ke devoM kA varNana brahmaloka kalpa ke devoM ke samAna hI samajhanA cAhie, yAvat ve maharddhika, mahAdyutika, mahAyazasvI, mhaadizA ane samAna vidizAmAM yAvat ghaNA kaDA keDI cejana dUra jaIne tyAM sahastrAra nAmane kalpa che. te kalpa pUrva pazcimamAM laba tathA dakSiNa ane uttaramAM vistIrNa che. e kalpanI vaktavyatA brahmaleka kalapanA samAna samajavI joIe. e rIte te laMbAI-pahoLAImAM asaMkhya karoDa janano che, ane tene parikSepa paNa asaMkhyAta karoDa janana che. te sarvaratnamaya, svaccha, cikaNe kamaLa, nIraja, nirmaLa, niSpaka, nirAvaraNa kAntivALA, prabhAyukta zrIsaMpanna darzanIya, prasannatAjanaka, abhirUpa ane pratirUpa che. kintu pahelAthI tenI vizeSatA e che ke temAM vimAna cha hajAra che, ema meM tathA anya tIrthakare e paNa kahyuM che. A kalapanA devenuM varNana brAleka kapanA denA samAnaja samajavuM joIe, yAvat teo mahardhika, mahAghatika, mahAyazasvI, mahAbala, mahAnubhAga zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #959 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.27 brahmalokAdidevAnAM sthAnAdikam 945 zlakSNaH, masRNaH, nIrajAH, nirmalaH, niSpaGkaH, niSkaGkaTacchAyaH, sapramaH, sodyotaH, sazrIkaH, abhirUpaH, pratirUpazca vartate, ityAdi pUrvoktarItyA varNanIyaH, kintu 'navara' navaram-pUrvApekSayA vizeSastu 'chavimANAvAsasahassA bhavaMtItimakkhAya' pabimAnAvAsasahasrANi bhavanti ityAkhyAtaM mayA mahAvIreNa anyaizca tIrthakRdbhiH , 'devA taheva jAva' devAstathaiva brahmalokadevavadeva yAvad-maharddhikAH, mahAdyutikAH, mahAyazasaH, mahAbalAH, mahAnubhAgAH, mahAsaukhyAH, hAravirAjitavakSasaH, kaTakatruTitastambhitabhujAH, aGgadakuNDalamRSTagaNDastalakarNapIThadhAriNaH, vicitrahastAbharaNAH, vicitramAlAmaulayaH, kalyANakapravaravastraparihitAH, atyuttamavastradhAriNa ityarthaH, kalyANakapravaramAlyAnulepanAH, bhAsvarabondayaH, pralambavanamAlAdharAH, divyena varNagandhAdinA dazadizaH udyotayantaH, prabhAsayantaH, sveSAM sveSAM vimAnAvAsAdInAm AdhipatyaM paurapatyaM svamitvaM bhata tvam, mahattarakatvam, AjJezvarasenApatyam, kArayantaH pAlayanto mahatA'hatanATayagI. bala, mahAnubhAga aura mahAsukhavAna haiN| unakA vakSasthala hAra se suzobhita rahatA hai / unakI bhujAeM kaTakoM aura truTitoM se stabdha rahatI haiM / ve aMgada, kuDala aura karNapITha dhAraka hote haiM / hAthoM meM vicitra AbhUSaNa dhAraNa karate haiM / unakA mukuTa adbhuta mAlAmaya hotA hai| kalyANakAraka zreSTha vastroM kA paridhAna karate haiM / kalyANakArI zreSTha mAlA aura anulepana ke dhAraka hote haiM / unakA deha dedIpyamAna hotA hai| lambI vanamAlA dhAraNa karate haiN| apane divya varNa gaMdha Adi se dazoM dizAoM ko prakAzita evaM prabhAsita karate hue, apane-apane vimAnoM kA Adhipatya, agresaratva, svAmitva, bhartRtva, mahattarakatva evaM AjJA-Izvara senApatitva karAte hue, unakA pAlana karate hue, nATaka, gIta aura kuzala vAdakoM dvArA vAdita vINA, ane mahAsukhavAnuM che. temanuM vakSasthaLa hArathI suzobhita rahe che. temanI bujAe kaTake ane truTitethI stabdha rahe che. teo aMgada, kuMDaLa ane karNa pIThanA dhAraka hoya che. hAthamAM vicitra AbhUSaNa dhAraNa kare che. temanA mugaTa abhuta mAlAmaya hoya che. kalyANakArI zreSTha vastronuM paridhAna kare che. kalyANa kArI zreSThamAlA ane anuMlepananA dhAraka hoya che. temanA dehadedIpyamAna hoya che. lAMbI vanamAlA dhAraNa kare che. pitAnA divya varNa gaMdha AdithI daze dizAone prakAzita temaja prabhAsita karatA rahine pitApitAnA vimAnanA Adhipatya, agresaratva, svAminava, bhatRtva, mahattarakatva, temaja AjJA-izvara senApatitva karatA rahine tenuM pAlana karatA rahine, nATaka gIta ane kuzala pra0 119 zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #960 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre tavAditatantrItalatAlatruTitaghanamRdaGgapaTupravAditaraveNa divyAn bhogabhogAn bhuJjAnAH viharanti-tiSThanti, 'vADiMsagA jahA IsANassa vADisagA' sahasrArakalpasya avataMsakAH, yathA IzAnasya kalpasya paJca aGkAdayaH avataMsakAH pratipAditAstathA pratipattavyAH kintu 'navaraM' navaram-IzAnakalpApekSayA vizeSastu 'majjhe-ittha sahassAravaDiMsae' madhye aGkAdicaturavataMsakamadhye, atra sahasrArakalpe, sahasrArAvataMsako bodhyaH, yAvad uparyuktasahasrAradevAH, divyAn bhogabhogAn bhuJjAnA viharanti-Asate ityAzayaH, 'sahassAre ittha deviMde devarAyA parivasai' sahasrAro'tra-sahasrArakalpe, devendro devarAjaH parivasati, 'jahAsaNaMkumAre' yathA sanatkumAraH pratipAditastathA pratipAdanIyaH, kintu-'navaraM' navaram-IzAnApekSayA vizeSastu 'chaNhaM vimANAvAsasahassANaM' SaNNAM vimAnAvAsahasrANAm 'tIsAe sAmANiyasArassINaM' triMzataH sAmAnikasAhasrINAm 'cauNhaya tIsAe AyarakkhadevasAhassINaM' catasRNAzca triMzatAm AtmarakSakadevasAhasrINAm 'jAva AhevaccaM kAremANe viharai' yAvat-caturNA lokatala, tAla, truTita, mRdaMga Adi vAdyoM kI madhura dhvani ke sAtha divya bhogoM ko bhogate hue rahate haiM / sahasrAra kalpa ke avataMsaka IzAna kalpa ke avataMsakoM jaise samajhane cAhie, vizeSatA yaha hai ki sahasrAra kalpa meM aMkAvataMsaka Adi cAra avataMsakoM ke madhya meM sahasrArAvataMsaka hai / yAvat sahasrAra kalpa ke deva divya bhoga bhogate hue rahate haiN| sahasrAra kalpa meM sahasrAra nAmaka devendra devarAja nivAsa karate haiM / sanatkumArendra ke sadRza usakA varNana samajha lenA cAhie, magara vizeSa yaha hai ki sahasrArendra chaha hajAra vimAnoM kA, tIsa hajAra sAmAnika devoM kA, eka lAkha vIsa hajAra AtmarakSaka devoM kA adhivAdako dvArA vAdita vINA, tala, tAla; truTita, mRdaMga Adi vAghonA madhura davAnanI sAthe divya bhegene bhegavatA rahe che. sahastrAra kalapanA avataMsaka IzAna ka95nA avataMsako jevA samajavA joIe, vizeSatA e che ke sahastrAra ka95mAM aMkAvataMsaka Adi cAra ava. taMsakonA madhyamAM sahastrArAvataMsaka che. yAvat sahasAra kalpanA deva divya bhega bhegatA rahe che. sahastrAra ka5mAM sahasAra nAmanA devendra devarAja nivAsa kare che. sanakumArendranA sarakhuM tenuM varNana samajI levuM joIe, paraMtu vizeSa A che ke sahastrArendra cha hajAra vimAnanA, trIsa hajAra sAmAnika denA, eka lAkha vIsa hajAra AtmarakSaka devAnA adhipati banIne rahe che. yAvata cAra leka zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #961 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 947 prameyabodhinI TIkA dvi pada 2 sU.27 brahmalokAdidevAnAM sthAnAdikam pAlAnAm saptAnAm anIkanAm, saptAnAm anIkAdhipatInAm Adhipatyam kurvan pAlayan mahatA'hatanATyagItavAditatantrItalatAlatruTitaghanamRdaGgapaTupravAditaraveNa divyAn bhogabhogAn bhuJjAno viharati - tiSThati ityAzayaH, atha paryAptA paryApta kAnataprANatadevAnAM svasthAnAdikaM prarUpayitumAha - 'kahi NaM bhaMte ! ANayapANayANa devANaM' gautamaH pRcchati - he bhadanta ! kutra khalu kasmin pradeze, AnataprANatAnAM devAnAm 'pajjattApajjattANaM' paryAptAparyAptAnAm 'ThANA paNNattA' sthAnAni sthityapekSayA svasthAnAni prajJaptAni - prarUpitAni santi ? tadeva vizadayituM prakArAntareNa pRcchati - 'kahiNaM bhaMte ! ANayapANayA devA parivasaMti ?' he bhadanta ! kutra khalu - kasmin pradeze, AnataprANatAH devAH parivasanti ? bhagavAn uttarayati 'goyamA !' he gautama! 'sahassArassa kappassa' sahasrArasyakalpasya 'upi' upari- Urdhvapradeze 'sappakkhi sapaDidisiM jAva uppaittA' sapakSam - samAnAH pakSAH - pUrvapazcima dakSiNottararUpAH pArzvAH yasmin duro, pati hokara rahatA hai / yAvat cAra lokapAloM kA, sAta anIkoM kA, sAta anIkAdhipatiyoM kA Adhipatya karatA huA, unakA pAlana karatA huA, nATaka, saMgIta evaM kuzala vAdakoM dvArA vAdita vINA, tala, tAla, truTita, mRdaMga Adi vAdyoM kI nirantara hone vAlI madhura dhvani ke sAtha divya bhogoM ko bhogatA huA rahatA hai / aba Anata - praNata devoM ke sthAna Adi kI prarUpaNA kI jAtI haizrI gautama svAmI prazna karate haiM-he bhagavan ! paryApta aura aparyApta Anata - prANata - devoM ke sthAna kahAM kahe hai ? isa prazna ko spaSTa karane ke lie doharAte haiM - he bhagavan ! Anata - prANata deva kisa jagaha nivAsa karate haiM ? zrI bhagavAn uttara dete haiM - he gautama ! sahasrAra kalpa ke Upara pAleAnA, sAta anIkeAnA, sAta anIkAdhipatiyAnA Adhipatya karatA rahine temanuM pAlana karatA rahIne nATaka saMgIta temaja kuzala vAdako dvArA vADhita vINA; tala, tAla, truTita, mRdaMga Adi vAdyonA niraMtara thatA madhura dhvaninI sAthe divya bhAgone bhAgavatA thakA rahe che. have Anata prANuta devAnA sthAna AdinI prarUpaNA karAya che zrI gautamasvAmI prazna kare che he bhagavan ! paryApta ane aparyApta Anata prANata devAnA sthAna kayAM kahyAM che ? A praznane spaSTa karavA mATe duharAve che-bhagavAna ! Anata prANuta deva kaI jagyAe nivAsa kare che. zrI bhagavAna uttara de che he gautama ! sahasrara kalpa Upara samAna dizAmAM zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #962 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 948 prajJApanAsUtre tpatane tat sapratidik tat yathA syAttathA, yAvad-bahUni yojanalakSANi, bahukA yojanakoTIH, bahukA yojanakoTikoTIH Urdhvam daram utpatya-udgamya, 'ettha NaM' atra khalu-uparyuktasthale 'ANayapANayanAmA' AnataprANatanAmAnau 'duve kappA paNNattA' dvau kalpau prajJaptau, to kIdRzau ? ityAha-'pAINa paDINAyayau' prAcInapratIcInAyatau-pUrvapazcimAyAmo, 'udINa dAhiNavicchinnA' udIcInadakSiNavistINoM-uttaradakSiNavistArau 'addhacaMdasaMThANasaMThiyA' arddhacandrasaMsthAnasaMsthitau-'accimAlIbhAsarAsippabhA' acirmAlAbhAsarAziprabhau, arciSAM jyotiSAM, mAlAvad bhAsAM rAzivat prabhA yayo stau arciAlAbhAsarAziprabhau, 'sesaM jahA saNaMkumArejAva paDirUvA' zeSaM yathA sanatkumArakalpo varNitastathA varNayitavyau, yAvad-sarvaratnamayau acchau zlakSNau masaNau ghRSTau mRSTau nIrajasau nirmalau niSpakau niSkaGkaTacchAyau saprabhau, sazrIko, soyotau, prAsAdIyau, darzanIyau, abhirUpau, pratirUpau vartate, 'tattha NaM ANayapANayadevANaM' tatra khaluuparyuktasthale, AnataprANatadevAnAm 'cattAri vimANAvAsasayA' cavAri vimAsamAna dizA meM aura samAna vidizA meM yAvat bahuta lAkha yojana, bahuta karoDa yojana, bahuta koDAkoDI yojana dUra Upara jAkara Anata aura prANata nAma ke do kalpa kahe gae haiM / ve donoM kalpa pUrva aura pazcima meM lambe haiM, uttara aura dakSiNa meM vistIrNa haiM, ardhacandra ke AkAra ke haiM, jyotiyoM ke samUha tathA tejorAzi ke samAna prabhA vAle haiM, ityAdi varNana sanatkumAra kalpa ke samAna kaha lenA caahie| yAvat ve sarvaratnamaya haiM, svaccha haiM, cikane haiM, mRdu haiM, ghRSTa aura mRSTa haiM, nIraja, nirmala, niSpaMka aura nirAvaraNa chAyA vAle haiM, prabhAyukta, zrIsampanna, prakAzamaya, prasannatAjanaka, darzanIya, abhirUpa aura prati. rUpa haiM / ina kalpoM meM Anata-prANata devoM ke cAra sau vimAna haiM / ve ane samAna vidizAmAM yAvat ghaNA lAkha jana, ghaNu karoDa jana, ghaNA keDI keDI ceAjana dUra jaIne Anata ane prANata nAmanA be kalapa kahyA che. te ane ka5 pUrva ane pazcimamAM lAMbA che. uttara ane dakSiNamAM vistaraNa che ardha candranA AkAranA che, jyotionA samUha tathA te rAzinA samAna prabhAvALA che, ItyAdi varNana sanakumAra kalpanI samAna kahI levuM joIe. yAvat teo badhA ranamaya che, svaccha, che. cikaNuM che, mRdu che. ghaSTa ane mRSTa che; nIraja, nirmaLa nipaMka ane nirAvaraNa chAyA vALA che. prabhAyukta zrI saMpanna prakAzamaya, prasannatA janaka, dazanIya, abhirUpa ane pratirUpa che. A kapamAM Anata prANuta denA cAra vimAna che. te vimAne sarva zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #963 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.27 brahmalokAdidevAnAM sthAnAdikam 949 nAvAsazatAni 'bhavaMtItimakkhAya' bhavanti ityAkhyAtam 'jAva paDirUvA' yAvat -tAni sarvaratnamayAni acchAni, zlakSNAni, mamRNAni, ghRSTAni mRSTAni nIrajAMsi, nirmalAni, niSpaGkAni, niSkaGkaTacchAyAni, sAmANi sazrIkANi, soyotAni prAsAdIyAni, darzanoyAni abhirUpANi, pratirUpANi santi, 'vaDiMsagA jahA sohamme kappe' anataprANatakalpayo ravataMsakAH, yathA saudharmekalpe azokAdayaH paJcAvataMsakAH pratipAditAstathA pratipAdanIyAH 'navaraM' navaram-saudharmApekSayA vizeSastu-'majjhe ittha pANayavaDisae' madhye-azokAdi caturavataMsakamadhye, atra-AnataprANatakalpayoH, prANatAvataMsako bodhyaH 'te NaM vaDiMsagA' te khalu azokAdayaH paJca avataMsakAH 'savvarayaNAmayA' sarvaratnamayaH 'acchA' acchAH 'jAva' yAvat-zlakSNAH, masRNAH, ghRSTAH, mRSTAH, nIrajAH, nirmalAH, niSpaGkAH niSkaGkaTacchAyAH, saprabhAH, sazrIkAH, sodyotAH, prAsAdIyAH, darzanIyAH, abhirUpAH, pratirUpAH santi 'ettha NaM ANayapANaya devANaM' atra khalu uparyuktasthale, AnataprANatadevAnAm 'pajjattApajjattANaM' vimAna sarvaratnamaya, svaccha, cikane, komala, dhRSTa, mRSTa, nIraja, nirmala niSpaMka aura nirAvaraNa kAnti vAle haiM / prabhAyukta, zrIsampanna, prakAzamaya, prasannatAjanaka, darzanIya, abhirUpa pratirUpa, haiM / AnataprANata kalpoM meM jo avataMsaka haiM ve saudharmakalpa ke samAna haiM, magara vizeSatA yaha hai ki yahAM azokAvataMsaka Adi cAra avataMsakoM ke madhya meM prANatAvataMsaka hai / ye pAMcoM avataMsaka sarvaratnamaya haiM, svaccha haiM, yAvat cikane, komala, ghRSTa, mRSTa, nIraja, nirmala, niSpaMka, nirAvaraNa kAnti vAle. prabhAyukta, zrIsampanna, prakAzamaya, prasannatAjanaka, darzanIya, abhirUpa aura pratirUpa haiN| yahAM paryApta aura aparyApta Anata-prANata devoM ke svasthAna nirUpaNa kie gae haiN| ve sthAna 2tnamaya, 2127, yi, mana, dhRSTa, bhRSTa, nI204; nibha, ni054, mane nirAvaraNa kAntivALA che. prabhAyukta, zrIsaMpanna, prakAzamaya, prasannatAjanaka, dazanIya, abhirUpa ane pratirUpa che. Anata-prANuta kapamAM je avataMsaka che te saudharmaka95nA samAna che, paraMtu vizeSatA A che ke ahIM azakAvAMsaka Adi cAra avataMkanA madhyamAM prANatAvatuMsaka che. A pAMce avataMsaka sa lamaya che, 2527 cha, yAvat thi49, bhasa, dhRSTa, bhRSTa, nI204, nibha, ni54, ni212nti , pramAyuta, zrIsa panna, zamaya, prasannatA janaka, darzanIya abhirUpa ane pratirUpa che. ahiM paryApta ane apa ryApta Anata prANuta denA svAsthAna nirUpaNa karelAM che. te sthAne, upapAta zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #964 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAstre paryAptAparyAptAnAm 'ThANA paNNattA' sthAnAni-svasthAnAni, prajJaptAni-prarUpitAni santi, 'tisu vi logasta asaMkhejai bhAge' triSvapi svasthAnopapAtasamu dghAtalakSaNeSu viSvapi sthAneSu viSaye lokasya asaMkhyeyabhAge-asaMkhyeyatame bhAge vaktavyam, 'tattha NaM bahave ANayapANaya devA parivasaMti' tatra khalu-uparyuktasthale, bahavaH AnataprANatadevAH parivasanti 'mahiiDhiyA jAva pabhAsemANA' mahaddhikAH yAvat-mahAdyutikAH, mahAyazasaH, mahAbalAH, mahAnubhAgAH, mahAsaukhyAH, hAravirAjitavakSasaH, kaTakatruTitastambhitabhujAH, aGgadakuNDalamRSTagaNDastalakarNapIThadhAriNaH vicitrahastAbharaNAH, vicitramAlAmaulayaH, kalyANakapravaravastraparihitaH, kalyANakamAlyAnulepanAH, bhAsvarabondayaH, pralambavanamAlAdharAH, divyena varNagandhAdinA dazadiza udyotayantaH, prabhAsayantaH, 'te gaM tattha' te khalu AnataprANata devAH, tatra-uparyuktasthale, 'sANaM sANaM vimANAvAsasayANaM' sveSAM sveSAM vimAnAvAsazatAnAm, 'jAva viharaMti sveSAM sveSAM svasthAna, upapAta aura samudghAta, tInoM apekSAoM se loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM haiN| vahAM bahuta-se Anata evaM prANata deva nivAsa karate haiM / ve maharddhika haiM yAvat prabhAsita karate haiM, arthAt mahAdhutika haiM, mahAyazasvI haiM, mahAbala haiM, mahAnubhAga haiM, mahAsukhasampanna haiM / unakA vakSasthala hAra se suzobhita rahatA hai| unakI bhujAeM kaTakoM aura truTitoM se stabdha rahatI haiM / ve aMgada, kuMDala evaM karNapITha ke dhAraka hote haiN| hAthoM meM vicitra AbhUSaNa pahanate haiN| unakA mukuTa adbhuta mAlAmaya hotA hai / ve kalyANakArI atyuttama vastroM kA paridhAna karate haiM / kalyANakArI uttama mAlA aura anulepana ke dhAraka hote haiM / apane divya varNa gaMdha Adi se dazoM dizAoM ko prakAzita aura prabhAsita karate rahate haiN| ane samuddaghAta temaja svasthAna traNe apekSAthI lekanA asaMkhyAtamA bhAgamAM che. tyAM ghaNA badhA Anata-temaja prANuta deva nivAsa kare che. teo maharthika che yAvata prabhAsita kare che. arthAta mahAdyutika che. mahAyazasvI che. mahAbaLa che. mahAnubhAga che, mahAsukha saMpanna che, temanA vakSasthaLa hArathI suzobhita rahe che, temanI bhujAo kaTake ane truTitAthI stabdha rahe che. teo aMgada, kaMDala temaja kaNapIThanA dhAraka hoya che. hAthamAM vicitra AbhUSaNa pahere che, temanA mugaTa addabhuta mAlAmaya hoya che. teo kalyANakArI atyuttama vastronuM paridhAna kare che. kalyANakArI uttamamALA ane anulepanA dhAraka hoya che. pitAnA divya varNa gaMdha AdithI daze dizAone prakAzita ane prabhAsita karatA rahe che. zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #965 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.27 brahmalokAdidevAnAM sthAnAdikam 951 sAmAnikasahasrANAm, svAsAM svAsAm AtmarakSakadevasAhasrINAm, sveSAM sveSAM lokapAlAnAm, sveSAM sveSAm anIkAnAm, sveSAM sveSAm anIkAdhipatInAm Adhipatyam paurapatyam, svAmitvam, bhartRtvam, mahattarakatvam AjJezvarasenApatyam kArayantaH pAlayanto mahatA'hatanATayagItavAditatantrItalatAlatruTitaghanamRdaGgapaTupravAditaraveNa divyAn bhogabhogAn bhuJjAnAH viharanti-tiSThanti, 'pANae ittha deviMde devarAyA' prANataH atra-AnataprANatakalpayoH, devendro devarAjaH 'parivasai' parivasati, 'jahA saNaMkumAre' yathA sanatkumAro devendro devarAjaH pratipAditastathA pratipAdanIyaH, kintu 'navaraM' navaram-sanatkumArApekSayA vizeSastu 'cauNhaM vimANAvAsasayANaM' caturNI vimAnAvAsazatAnAm 'vIsAe sAmANiyasAhassINaM' vizateH sAmAnikasAhasrINAm 'asIIe AyarakkhadevasAhassINaM' azIteH AtmarakSakadevasAhasrINAm 'annesiM ca bahUNaM jAva viharai' anyeSAM ca bahUnAm yAvad-AnataprANatadevAnAm AdhipatyaM paurapatyam kurvan pAlayan mahatA'hatanATayagItavAditaraveNa divyAn bhogabhogAn bhuJjAno viharatitiSThati, atha paryAptAparyAptakAraNAcyutadevAnAM sthAnAdikaM prarUpayitumAha-'kahi ___ ina Anata aura prANata kalpoM meM prANata nAmaka devendra devarAja hai / usakA varNana sanatkumArendra ke samAna samajhanA cAhie, kintu vizeSatA yaha hai ki prANatendra cAra sau vimAnoM kA, vIsa hajAra sAmAnika devoM kA, assI hajAra AtmarakSaka devoM kA tathA anya bahuta-se Anata-prANata kalpoM ke devoM kA adhipativa, agresaratva karatA huA, unakA pAlana karatA huA nATaka, saMgIta, aura kuzala vAdakoM dvArA vAdita vINA, tala, tAla, truTita, mRdaMga Adi vAdyoM kI nirantara hone vAlI dhvani ke sAtha divya bhogya bhogoM ko bhogatArahatA hai| ___ aba paryApta-aparyApta AraNa-acyuta devoM ke sthAnAdi kI prarUpaNA kI jAtI hai A Anata ane prANata kampamAM prANata nAmanA devendra devarAja che. temanuM varNana sanakumArendranA samAna samajavuM joIe, parantu vizeSatA A che ke prANatendra cAra vimAnane vIsa hajAra sAmAnika denA eMsI hajAra AtmarakSaka denA tathA anya ghaNA badhA Anata prANI kalpanA devanuM adhi. patitva, agresarava, karatA thakA pAlana karatA karatA nATaka, saMgIta, ane kuzala vAdako dvArA vAdita vINA tala, tAla, truTita mRdaMga Adi vAdyonA nirantara thanArA davaninI sAthe divya bhogyabhogane bhegavatA rahe che. have paryApta-aparyApta AraNa--azruta denA sthAnAdinI prarUpaNa karAya che zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #966 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 952 prajJApanAsatre NaM bhaMte ! AraNAccuyANaM devANaM pajattApajjattANaM' gautamaH pRcchati-he bhadanta ! kutra khalu-kasmin sthale AraNAcyutAnAm devAnAM paryAptAparyAptAnAm 'ThANA paNNattA' sthAnAni-sthityayekSayA svasthAnAni prajJaptAni-prarUpitAni santi ? tadeva vizadayituM prakArAntareNa pRcchati-'kahi NaM bhaMte ! AraNAccuyA devA parivasaMti' he bhadanta ! kutra khalu-kasmin sthale, AraNAcyutA devAH parivasanti ? bhagavAn uttarayati-'goyamA' he gautama ! 'ANayapANayANaM kappANaM uppi' AnataprANatayoH kalpayorupari arzvabhAge, 'sapakkhi sapaDidisiM' sapakSam-samAnAH pakSAH-pUrvapazcimadakSiNottararUpAH pArthAH yasmin dUrotpatane tat sapakSam, sapratidik-samAnAH pratidiza:-vidizo yasmin dRrotpatane tat sapratidika, tadyathA syAstathA bahUni yojanalakSANi bahukA yojanakoTikoTI: Urdhvam daramutpatya-udgamya, 'etya NaM AraNaccuyA nAma duve kappA paNNattA' atra khalu-uparyuktasthale, AraNAcyutau nAma dvau kalpau prajJaptau, tau kIdRzau ityaah| zrI gautama svAmI prazna karate haiM-he bhagavan ! paryAsa aura apapti AraNa-acyuta devoM ke sthAna kahAM kahe haiM ? arthAt he bhagavan ! AraNa-acyuta deva kahAM nivAsa karate haiM ? zrI bhagavAn uttara dete haiM-he gautama ! Anata-prANata nAmaka kalpoM ke Upara samAna dizA meM aura samAna vidizA meM bahuta lAkha yojana, bahuta karoDa yojana, yahAM taka ki bahuta koDAkoDI yojana Upara jAkara AraNa aura acyuta nAmaka do kalpa kahe gae haiM / ve kalpa pUrva-pazcima meM lambe haiM, uttara dakSiNa meM vistRta (cauDe) haiM, ardhacandra ke AkAra ke haiM, jyotiyoM ke samUha evaM tejorAzi ke samAna AbhA vAle haiM / unakI lambAI aura cauDAI asaMkhyAta koDAkoDI yojana 1 zrI gautathasvAmI prazna pUche che-bhagavan! paryAya ane aparyApta AraNa ayyata devonA sthAna kyAM kahyA che? arthAt he bhagavana! AraNa azruta deva kyAM nivAsa kare che? zrI bhagavAna uttara de che-he gautama! Anata prANI nAmanA kalpanA Upara samAna dizAmAM ane samAna vidizAmAM ghaNuM lAkha ejana, ghaNuM karoDa jana tyAM sudhI ke ghaNA keDAcheDI jana Upara dUra jaIne AraNa ane azruta nAmaka be kalpa kahelA che ne kapa pUrva pazcimamAM lAMbA che, uttara dakSiNamAM listRta che. adha candranA AkAranA che. tionA samUha temaja tene rAzinA samAna AbhAvALA che. temanI laMbAI ane pahoLoI asaMkhyAta keDA keDI jananI che, ane paridhipaNuM asaMkhyAta keDA keDI jananI che, te kalpa zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #967 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.27 brahmalokAdidevAnAM sthAnAdikam 953 'pAINapaDINAyayA' prAcInapratIcInAyatau-pUrvapazcimAyAmo, 'udINa dAhiNavicchiNNA' udIcIna dakSiNavistINauM, uttaradakSiNavistArau 'addhacaMdasaMThANasaMThiyA' addhacandrasaMsthAnasaMsthitI, 'accimAlI bhAsarAsivaNNAbhA' aciMmAlAbhAsarAzivarNAbhau-arciSAM jyotiSAM mAlAvata, bhAsA rAzivaca varNAbhA-varNakAntiyayostau acirmAlA bhAsarAzivarNAbhau. 'asaMkhijjAo joyaNakoDAkoDIo' asaMkhyeyAH yojanakoTikoTayaH 'AyAmavikkhaMbheNaM' AyAmaviSkambheNa -dairdhyavistAreNa, 'asaMkhijjAo joyaNakoDAkoDIo' asaMkhyeyAH yojanakoTikoTayaH 'parikkheveNaM' parikSepeNa paridhinA, 'savvarayaNAmayA' sarvaratnamayau -sarvAtmanA kAtsnyena ratnamayau 'acchA' acchau-svacchau 'saNhA' zlakSNau, 'laNhA' masRNau, 'ghaTThA' ghRSTau, zANayA suvarNAdivat ghRSTau iva. 'maTThA' mRSTau-mRSTIkRtau, 'nIrayA' nIrajasau rajorahitvena ujvalau, 'nimmalA' nirmalau 'niSpaMkA' niSpako kardamarahitau 'nikkaMkaDacchAyA' niSkaGkaTacchAyau-niSkaGkaTatvena kavacarAhityena chAyayA kAntyA viziSTau 'sappabhA' saprabhau-prabhAviziSTau, 'sassiriyA' sazrIkau-zriyA paramazobhayA sahitau sazrIko, 'saujjoyA' soyoto, udyotena prakAzena sahitau soyotI, 'pAsAIyA' prAsAdIyau-prasAdAya prasattaye hito paramAnandajanako 'darisaNijjA' darzanIyau-darzanayogyau 'abhirUvA' abhirUpau, 'paDirUvA' pratirUpau staH, 'ettha NaM' atra khalu-uparyuktasthale 'AraNaccuyANaM' AraNAcyutAnAm 'devANaM' devAnAm 'tinni vimANAvAsasayA' trINi vimAnAvAsazatAni 'bhavaMtIti makkhAyaM' bhavanti ityAkhyAtaM mahAvIreNa mayA, anyaizva tIrthakRbhiH , 'te NaM vimANA' tAni khalu vimAnAni 'savvarayaNAmayA' sarvaratnakI hai aura paridhi bhI asaMkhyAta koDAkoDI yojana kI hai / ve kalpa sarvaratnamaya haiM, svaccha haiM, cikane haiM, mRdu haiM, ghRSTa haiM, mRSTa haiM, nIraja, nirmala, niSpaMka aura nirAvaraNa kAnti vAle haiM, prabhAyukta, zrIsampanna, prakAzamaya, prasannatAprada, darzanIya, abhirUpa aura pratirUpa haiM / ina kalpoM meM AraNa-acyuta devoM ke tIna sau vimAna haiM, aisA maiMne tathA anya tIrthaMkaroM ne kahA hai| __ ve vimAna sarvaratnamaya haiM, svaccha haiM, cikane haiM, komala haiM, ghRSTa sarva ratnamaya che, svaccha che, cikaNu che, mRdu che, ghaSTa che, mRSTa che, nIraja che, nirmaLa, niHpaMka ane nirAvaraNa kAtivALA che, prabhAyukta, zrIsaMpanna, prakAzamaya, prasannatA prada, darzanIya, abhirUpa ane pratirUpa che. A kamAM AraNa azruta devonA traNa vimAna che, ema meM tathA anya tIrthakaree kahyuM che. te vimAne sarvaratnamaya che, svaccha che, cikaNA che, kemala che, vRSTa pra. 120 zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #968 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 954 prajJApanAstre mayAni - sarvAtmanA kArtsnyena ratnamayAni 'acchA' acchAni - svacchAni 'sanhA ' lakSNAni, 'laNDA' masRNAni 'ghaTTA' ghRSTAni 'mahA' mRSTAni 'nIrayA' nIrajAMsi rajorahitAni 'nimmalA' nirmalAni 'niSpaMkA' niSpaGkAni, 'nikkaMkaTacchAyA' niSkaGkaTacchAyAni, niSkaGkaTA - kavacarahitA, chAyA kAntiryeSAM tAni tathAvidhAni 'sappabhA' saprabhANi prabhayA kAntyA sahitAni saprabhANi 'sassiriyA' sazrIkANi, zriyA paramazobhayA sahitAni sazrIkANi, 'saujjoyA' sodadyotAni, udyotena prakAzena sahitAni sodayotAni 'pAsAIyA' prAsA dIyAni - prasAdAya prasattaye paramAnandAya hitAni yogyAni vA prAsAdIyAni, 'darisa NijjA' darzanIyAni-darzanayogyAni 'abhiruvA' abhirUpANi, 'paDikhvA' pratirUpANi santi, 'tesi NaM vimANANaM kappANaM teSAM vimAnAnAM kalpAnAm 'bahumajjhadesabhA e' bahumadhyadeza bhAge - atyanta madhyapradeze 'paMca varDisayA paNNattA'' paJcAvataMsakAH prajJaptAH, 'taM jahA' tadyathA 'aMkavaDisae' aGkAvataMsakaH 'phalihavarDisa' sphaTikAvataMsakaH 'rayaNavarDisae' ratnAvataMsakaH 'jAyakhvavarDisae' jAta rUpAvataMsakaH 'majhe ettha accuyavarDisae' madhye - uktacatuSTayAvataMsakamadhye ityarthaH, atra - AraNAcyutakalpayoH, acyutAvataMsako bodhyaH, ' te NaM varDisayA savvarayaNAmayA jAva paDiruvA' te khalu pazca aGkAdayo'vataMsakAH sarvaratnamayAHsarvAtmanA kAtrtsnyena ratnamayAH, yAvat - acchAH, svacchA ityarthaH, zlakSNAH, ghRSTAH, mRSTAH, nIrajasaH, nirmalAH, niSpakGkAH, niSkaGkaTacchAyAH, saprabhAH, aura mRSTa haiM, nIraja nirmala niSpaMka aura nirAvaraNa kAnti vAle haiM, prabhAyukta haiM, zrIsampanna haiM, prakAzopeta haiM, prAsAdika, darzanIya, abhirUpa aura pratirUpa haiM / una vimAnoM-kalpoM ke ekadama madhya bhAga meM pAMca avataMsaka kahe gae haiM / ve isa prakAra haiM - ( 1 ) aMkAvataMsaka (2) sphaTikarains (3) ratnAvataMsaka (4) jAtarUpAvataMsaka aura ina cAroM ke madhya meM, AraNa-acyuta kalpoM meM pAMcavAM (5) acyutAvataMsaka hai| ye pAMcoM avataMsaka sarvaratnamaya haiM / yAvat pratirUpa haiM, arthAta svaccha haiM, cikane haiM, mRdu haiM, ghRSTa haiM, mRSTahaiM, nIraja haiM, masRNAH, thAne sRSTa che, nIrana, nirmANa, niSya bhane nirAvaraNa antivANAM che, pralAyukta che, zrIsaMpanna che, prAzopeta che, AsAhie, darzanIya, aliya bhane pratirUpa che, te vimAnA-kalpAnA eka dama madhyabhAgamAM pAMca avata...saka kahesaa che. tetheo mA akSare che - (1) avataMsa (2) iTiasa (3) rtnaavata'saka (4) jAtarUpAvata saka (5) ane A cArenI madhyamAM AraNu-acyuta kalpamAM pAMcamu acyutAvatasaka che. A pAMce avata saka sa. ratnamaya che yAvat prati3ya che, arthAt svaccha che thiulA che, bhRha che, ghRSTa che. bhRSTa che. zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #969 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.27 brahmalokAdidevAnAM sthAnAdikam 955 sazrIkAH, soyotAH, prasAdIyAH, darzanIyAH, abhirUpAH, pratirUpAH, santi, 'ettha NaM AraNaccuyANaM devANaM' atra khalu-uparyuktasthale, AraNAcyutAnAM devAnAm 'pajjattApajattANaM' paryAptAparyAptAnAm 'ThANA paNNattA' sthAnAni prajJaptAni-prarUpitAni santi, 'tisuvi logassa asaMkhejaibhAge' triSvapi-svasthAnopapAtasamudghAtalakSaNeSu triSvapi sthAneSu viSaye lokasya asaMkhyeyabhAge asaMkhyeyatame bhAge vaktavyam 'tattha NaM bahave AraNaccuyA devA parivasati' tatra khalu-uparyuktasthale bahava AraNAcyutA devAH parivasanti 'accue ittha deviMde devarAyA parivasaI' acyutaH atra-AraNAcyutayoH kalpayoH devendro devarAjaH parivasati, 'jahA pANae jAva viharai' yathA prANataH pratipAditastathA acyuto'pi pratipAdanIyaH, yAvat-mahaddhikaH, mahAdyutikaH, mahAbalaH, mahAnubhAgaH, mahAsaukhyaH, hAravirAjitavakSAH, kaTakatruTitastambhitabhujaH, aGgadakuNDalamRSTagaNDanirmala haiM, niSpaMka haiM, nirAvaraNa kAnti vAle haiM, prabhAyukta, zrIsampanna, prakAzamaya, prasannatAjanaka, darzanIya, abhirUpa aura pratirUpa haiM / ina uparyukta sthAnoM meM paryApta tathA aparyApta AraNa-acyuta devoM ke sthAna prarUpita kie gae haiM / ye sthAna tInoM apekSAoM se arthAt svasthAna, upapAta aura samudghAta kI apekSA se loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM haiM / ina sthAnoM meM bahusaMkhyaka AraNa-acyuta deva nivAsa karate haiN| yahAM acyuta nAmaka devendra devarAja nivAsa karatA hai| usakI vaktavyatA prANata indra ke sahaza samajhanI cAhie, yAvat vaha maharddhika, mahAdhutika, mahAyazasvI, mahAyala, mahAnubhAga aura mahAsukhavAn haiN| usakA vakSasthala hAra se suzobhita rahatA hai| usakI bhujAeM kaTakoM aura truTitoM se stabdha rahatI haiM / vaha aMgada, kuDala aura gnnddnIraja che, nirmaLa che. niSpaka che nirAvaraNa kAntivALA che. prabhAyukta, zrI saMpanna, prakAzamaya, prasannatAjanaka, darzanIya, abhirUpa ane pratirUpa che. A Upara kahelA sthAnamAM paryApta tathA aparyApta AraNa-azruta denA sthAna prarUpita karAyelAM che. A sthAne traNe apekSAethI arthAt svasthAna upapAta ane samudraghAtanI apekSAe lekanA asaMkhyatama bhAgamAM che. A sthAnamAM bahu saMkhya AraNa azruta deva nivAsa kare che. ahiM acuta nAmaka devendra devarAja nivAsa kare che. temanI vaktavyatA prANata IndranA samAna samajavI joIe, yAvata te maharthika, mahA dhutika, mahAyazasvI, mahAbala, mahAnubhAga ane mahAsukhalAna che. temanuM vakSasthaLa hArathI suzobhita rahe che. temanI bhujAo kaTake ane truTitAthI stabdha rahe che. te aMgada, kuMDaLa, ane gaMDa zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #970 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 956 prajJApanAsUtre stalakarNapIThadhArI, vicitrahastAbharaNo vicitramAlAmauliH, kalyANakapravaravastraparihitaH, kalyANakapravaramAlyAnulepanaH, bhAsvarabondiH, pralambavanamAlAdharo divyena varNagandhAdinA dazadiza uddyotayan prabhAsayan sveSAM sveSAM vimAnAvAsAdInAm AdhipatyAdikaM kurvan viharati-tiSThati 'navaraM' navaram-prANatApekSayA vizeSastu 'tiNhaM vimANAvAsasayANaM' trayANAM vimAnAvAsazatAnAm 'dasaNhaM sAmANiyasAhassINaM' dazAnAM sAmAnikasAhasrINAm 'cattAlIsAe AyarakkhadevasAhassINaM' cavAriMzataH AtmarakSakadevasAhasrINAm 'AhebaccaM kuvvANe jAva biharai' Adhipatyam, paurapatyam kurvan yAvat-pAlayan mahatA'hatanATayagItavAditatalatAlatruTitaghanamRdaGgapaTupravAditaraveNa divyAn bhogabhogAn bhuJjAno viharati-niSThati, atha dvAdazavaimAnikadevavimAnasaMkhyA saMgrAhakagAthAdvayamAhasthala ko marSaNa karane vAle karNapITha kA dhAraka hai / hAthoM meM adbhuta AbhUSaNa pahanatA hai| usakA mukuTa mAlAmaya hai / kalyANakArI evaM atyuttama vastroM kA paridhAna karatA hai / kalyANakArI evaM uttama mAlA tathA anulepana ko dhAraNa karatA hai / usakI deha dedIpyamAna hotI hai / lambI vanamAlA kA dhAraka hai / apane divya varNa-gaMdha Adi se dazoM dizAoM ko prakAzita aura prabhAsita karatA huA apane vimAnAvAsoM Adi kA Adhipatya Adi karatA huA rahatA hai| prANatendra, se acyutendra meM vizeSatA yaha hai ki acyutendra tIna sau vimAnoM kA, dasa hajAra sAmAnika devoM kA, cAlIsa hajAra AtmarakSaka devoM kA adhipatitva, agresaratva Adi karatA huA, nATaka, gIta tathA vINA, tala, tAla, truTita evaM mRdaMga Adi kI madhura dhvani ke sAtha divya bhogoM ko bhogatA huA rahatA hai| ___ aba bArahoM kalpoM meM vimAnoM kI saMkhyA kI saMgrahaNI gAthAeM sthaLane marSaNa karanArA karNapIThanA dhAraka che. hAthamAM addabhuta AbhUSaNa pahere che. temane mugaTa mAlAmaya che. teo kalyANakArI temaja atyuttama vastronuM paridhAna kare che. kalyANakArI temaja uttama mALA tathA anulekhanane dhAraNa kare che. temanA deha dedIpyamAna hoya che. lAMbI vanamALAnA dhAraka che. potAnA divya varNa-gaMdha AdithI daze dizAone prakAzita ane prabhAsita karatA thakA rahe che. prANukendrathI acyatendramAM vizeSatAM A che ke ayyatendra traNase vimAnanA daza hajAra sAmAnika devAnA, cAlIsa hajAra AmarakSaka devenA adhipatitva, agresaratva, Adi karatA rahine nATaka, gIta tathA vINa, tala, tAla, truTita temaja mRdaMga AdinA madhuravani sAthe divya bhegene bhegavatA rahe che, zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #971 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.27 brahmalokAdidevAnAM sthAnAdikam 957 'battIsa aTThavIsA bArasa aTThacauro' dvAtriMzad aSTAviMzatiH, dvAdaza aSTacatvAri, 'sayasahassA' zatasahasrANi, 'pannAcattAlIsA' pazcAzat catvAriMzad 'chaccasahassA sahassAre' SaTca sahasrANi sahasrAre // 146 // 'ANayapANaya kappe' Anata. prANatakappe' AnataprANatakalpe 'cattAri sayA''raNaccue tinni' cakhAri zatAni, AraNAcyutayostrINi zatAni 'satta vimANasayAI causu vi eemu kappesu' sapta vimAnazatAni caturvapi eteSu-uparyukteSu AnataprANatAraNAcyuteSu kalpeSu bhavanti ityAzayaH, 'sAmANiyasaMgahaNIgAhA' atha sAmAnikasaMgrahaNIgAthAmAha'caurAsII asII bAvattarI sattarI ya saTThI ya' caturazItiH sAmAnikasahasrANi saudharmendrasya, azItiH sAmAnikasahasrANi IzAnendrasya, dvAsaptatiH sAmAnikasahasrANi sanatkumArendrasya, saptatizca sAmAnikasahasrANi mAhendradevarAjasya, paSTizca sAmAnikasahasrANi brahmalokendrasya, 'panA cattAlIsA tIsA vIsA dasasahassA' paJcAzat sAmAnikasahasrANi lAntakendrasya, catvAriMzat sAmAnikasahasrANi mahAzukrendrasya, triMzat sAmAnikasahastrANi sahasrArendrasya, viMzatiH sAmA nikasAhasrANi AnataprANatendrasya, daza sAmAnikasahasrANi AraNAcyutendrasya, kahate haiM-battIsa lAkha, aTThAIsa lAkha, bAraha lAkha, ATha lAkha, cAra lAkha, pacAsa hajAra, cAlIsa hajAra aura chaha hajAra sahasrAra kalpa meM, Anata-prANata kalpa meM cAra sau tathA AraNa-acyuta kalpa meM tIna sau vimAna haiM / ina antima cAra kalpoM meM sAta sau vimAna hote haiM / yaha anukrama se bAraha kalpoM kI vimAna saMkhyA hai| . aba sAmAnika devoM kI saMgrahaNI gAthA kahate haiM-saudharmakalpa meM caurAsI hajAra, IzAna kalpa meM assI hajAra, sanatkumAra kalpa meM bahattara hajAra, mAhendra kalpa meM sattara hajAra, brahmaloka meM sATha hajAra, lAntaka meM pacAsa hajAra, mahAzukra meM cAlIsa hajAra, sahasrAra meM tIsa hajAra, Anata-prANata meM vIsa hajAra, aura AraNa-acyuta meM dasa have bAre kalpanA vimAnanI saMkhyAnI saMgrahaNI gAthAo kahe chestriislaam, 24yAvIsA, mAsAsa, 24156101, yAsAsa, payAsa 12, cAlILa hajAra ane cha hajAra, sahastrAra kapamAM, Anata prANata kapamAM cAra se tathA AraNa--ayyata kapamAM traNa vimAna che A atima cAra kapamAM sAtase vimAna hoya che. A anukamathI bAra kalAnI vimAna saMkhyA che. - have sAmAnika devenI saMgrahaNI gAthA kahe che-sIdhama kalpamAM corAsI hajAra, IzAna kapamAM eMsI hajAra, sanaskumAra kapamAM tera hajAra; mahendra kapamAM sattara hajAra, brahmasekamAM sATha hajAra, lAntakamAM pacAsa hajAra, mahA zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #972 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre santi // 148 // 'ee ceva AyarakkhA cauraguNA' ete caiva uparyukta saMkhyAviziSTAH AtmarakSakAzcaturguNAH abaseyAH, atha ziSyajanAnugrahAya atidezenoktA api avataMsakAH, pArthakyena pratipAdyante-saudharmekalpe pUrvasyAM dizi azokAvataMsakaH, dakSiNasyAM saptaparNAvataMsakaH, pazcimAyAM campakAvataMsakaH, uttarasyAM cUtAvataMsakaH, madhye saudharmAvataMsako bodhyaH, IzAne kalpe pUrvasyAm aGkAvataMsakaH, dakSiNasyAM sphaTikAvataMsakaH, pazcimAyAM ratnAvataMsakaH, uttarasyAM jAtarUpAvataMsakaH, madhye IzAnAvataMsakaH, sanatkumAre kalpe pUrvAdidikSu azokasaptaparNahajAra sAmAnika deva haiM / AtmarakSaka deva inase caugune sarvatra samajhane caahie| yadyapi sAmAnya rUpa se avataMsakoM kA nirUpaNa kiyA jA cukA hai tathApi ziSya janoM ke anugraha ke lie pRthak-pRthaka rUpa se unakA nirdeza kiyA jAtA hai / vaha isa prakAra hai-saudharma kalpa meM pUrva dizA meM azokAvataMsaka hai, dakSiNa dizA meM saptaparNAvataMsaka hai, pazcima dizA meM campakAvataMsaka hai, uttara dizA meM AmrAvataMsaka hai aura cAroM ke madhya meM saudharmAvataMsaka haiN| IzAnakalpa meM pUrva meM aMkAvataMsaka, dakSiNa meM sphaTikAvataMsaka, pazcima meM ratnAvataMsaka, uttara meM jAtarUpAvataMsaka aura madhya meM IzAnAvataMsaka hai| sanatkumAra kalpa meM pUrvavata pUrvAdi dizAoM meM azokAvataMsaka, saptaparNAvataMsaka, campakAvataMsaka aura AmrAvataMsaka haiM, madhya meM sanatkumArAvataMsaka hai| zakamAM cAlIsa hajAra, sahasAramAM trIsa hajAra, Anata-prANatamAM vIsa hajAra ane AraNa-acutamAM daza hajAra sAmAnika deva che. AtmarakSaka deva temanAthI cAra gaNuM sarvatra samajavA joIe. je ke sAmAnya rUpathI avataMsakonuM nirUpaNa karI didhuM che chatAM ziSyajananA anugraha mATe pRtha-pRthaka rUpathI temane nirdeza karAya che. te A prakArane che saudharmaku5mAM pUrva dizAmAM azekAvataMsaka che. dakSiNa dizAmAM saptaparNa vAMsaka che, pazcima dizAmAM caMpakAvataMsaka che. uttara dizAmAM AgrAvataMsaka che ane cArenI madhyamAM saudharmAvalaMsaka che. izAna kapanI pUrvamAM aMkAvAMsaka, dakSiNamAM sphaTikAvavaMsakapazcima dizAmAM rAvataMsaka, uttaramAM jAtarUpAvataMsaka ane madhyamAM izAnAvataMsaka che. sanaskumAra ka95mAM pUrvavat pUrvAdi dizAomAM azokAvataMsaka saptaparNa zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #973 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.27 brahmalokAdidevAnAM sthAnAdikam 959 campakacUtAvataMsakaH, madhye sanatkumArAvataMsakAH, mAhendre pUrvAdi caturdikSu aGkasphaTika ratnajAtarUpAvataMsakAH madhye mAhendrAvataMsako bodhyaH, brahmaloke pUrvAdi caturdikSu azokasaptaparNacampakacUtAvataMsakAH, madhye brahmalokAvataMsako'vaseyaH lAntake kalpe pUrvAdi caturdikSu krameNa aGkasphaTikaratnajAtarUpAvataMsakAH, madhye lAntakAvataMsako bodhyaH, mahAzukre kalpe pUrvAdidikSu azokasaptaparNacampakacUtAvataMsakAH madhye mahAzukrAvataMsako bodhyaH, sahasrAre pUrvAdi catudikSu krameNa aGkasphaTikaratnajAtarUpAvataMkAH, madhye sahasrArAvataMsako bodhyaH, ANataprANate kalpe pUrvAdi caturdikSu azokasaptaparNacampakacUtAvataMsakAH, madhye prANatAvataMsako ____ mAhendra kalpa meM pUrva Adi cAroM dizAoM meM aMka-sphaTikaratna-jAtarUpAvataMsaka haiM, madhya meM mAhendrAvataMsaka hai| brahmaloka meM pUrva Adi cAroM dizAoM meM azoka, saptaparNa, campaka aura AmrAvataMsaka haiM, madhya meM brahmalokAvataMsaka hai| lAntaka kalpa meM pUrva Adi dizAoM meM krama se aMkAvataMsaka, sphaTikAvataMsaka, ratnAvataMsaka aura jAtarUpAvataMsaka hai, madhya meM lAntakAvataMsaka hai / mahAzukra kalpa meM pUrva Adi dizAoM meM azokAvataMsaka, sapta. parNAvataMsaka, campakAvataMsaka aura AmrAvataMsaka hai, madhya meM mahAzukrAvataMsaka hai| sahasrAra kalpa meM pUrvAdi dizAoM meM aMkAvataMsaka, sphaTikAvataMsaka, ratnAvataMsaka aura jAtarUpAvataMsaka hai, madhya meM sahasrArAvataMsaka hai| Anata-prANata kalpa meM pUrva Adi dizAoM meM azokAvataMsaka, vAMsaka, caMpakAvataMsaka ane AdmAvataMsaka kahyAM che, madhyamAM sanakumArAvatuMsaka che. mahendra kapamAM pUrva Adi A cAre dizAomAM- aMka, sphaTika ratna, jAtarUpAvataMsaka che, madhyamAM mahendrAvataMsaka che. brahmakamAM pUrva Adi cAre dizAomAM azakAvataMsaka, sphaTikAvahaMsaka ratnAvataMsaka ane jAtarUpAvataMsaka che. madhyamAM lAntakAvataMsaka che. mahAzuka kalpamAM pUrva Adi dizAomAM azekAvataMsaka, saptaparNAvataMsaka, caMpakavataMsaka ane AmrAvatuMsaka che. madhyamAM mahAzukAvataMsaka che. sahastrAra ka95mAM pUrvAdi dizAonA aMkAvataMsaka, saphaTikAvataMsaka ratnAvataMsaka ane jAtarUpAvatuMsaka che. madhyamAM sahastrAvataMsaka che. Anata-prANuta kalpamAM pUrva Adi dizAomAM azekAvataMsaka, saptaparNa zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #974 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 960 prajJApanAsUtre vijJeyaH, acyute kalpe pUrvAdi caturdikSu aGkasphaTikaratnajAtarUpAvataMsakAH, madhye acyutAvataMsako'vaseyaH // 027 // mUlam -- kahiNaM bhaMte ! heTThimagevijagANaM pajjatApajjattANaM ThANA paNNattA ? kahi NaM bhaMte ! heTTimagevijA devA parivasaMti ? goyamA ! AraNaccayANaM kappANaM upiM jAva Da dUraM uppaittA, ettha heTrima vijagANaM devANaM tao gevijagatrimANa patthaDA paNNattA, pAINapaDINAyayA udIrNadAhiNavicchinnA paDipuNNacaMdasaMThANasaMThiyA aJcimAlI bhAsarA sivaNNAbhA, sesaM jahA baMbhaloge jAtra paDiruvA, tattha NaM heTThimagevijagANaM devANaM ekArasuttare vimANAvAsasae bhavatIti makkhAyaM, te NaM vimANA savvarayaNA mayA jAba paDiruvA ettha NaM heTThimagevijjagANaM devANaM pajjattApajattANaM ThANA paNNattA, tisu vi logassa asaMkhejjaibhAge, bahave heTTimagetrijagA devA parivasaMti, savve samiDDiyA, savve samajjuiyA, savve samajasA, savve samavalA, savve samANubhAvA, mahAsukkhA, aniMdA, apessA, apurohiyA, ahamiMdA nAmaM, te devagaNA paNNattA samaNAuso ! kahi NaM bhaMte! majjhimagevijjagANaM devANaM pajattApajattANaM ThANA paNNattA ? kahiNaM bhaMte! majjhimagevijjagA devA parivasaMti ? goyamA ! heTThimagevijagANaM upi sapakkhi saDidisiM jAva saptaparNAvataMsaka, campakAvataMsaka aura AmrAvataMsaka haiM aura madhya meM prANAvataMsaka hai / AraNa - acyuta kalpa meM pUrvAdi dizAoM meM aMkAvataMsaka, sphaTikAvataMsaka, ratnAvata saka aura jAtarUpAvataMsaka haiM, madhya meM acyutAvataMsaka hai // 27 // vaMsaka, caMpakAvata'saka; ane AmrAvata...saka che ane adhyamA prANatAvata...saka che. AraNa--acyutakalpamAM pUrvAdi dizAomAM kAvata'saka, sphaTikAvata'saka ratnAvata saU, bhane latayAvata che. madhyama abhyutAvataMsa che // 27 // zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #975 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.28 greveyakadevAnAM sthAnAni 961 uppaittA, ettha majjhimagevijjagadevANa tao gevijagANaM patthaDA paNNattA, pAINapaDINAyayA jahA heTrimagevijjagANaM, navaraM saduttare vimANAvAsasae bhavaMtIti makkhAyaM, te NaM vimANA jAva paDirUvA, ettha NaM majjhimagevijagANaM jAva tisu vi logassa asaMkhejjaibhAge, tattha gaM bahave majjhimagevijagadevA parivasaMti, jAva ahamiMdA nAma te devagaNA paNNattA samaNAuso ! kahi NaM bhaMte ! uvarimagevijaedevA parivataMti? goyamA! majjhimagevijagANaM uppiM jAva uppaittA, ettha NaM uvarimagevijagANaM tao gevijjhagavimANapatthaDA paNNattA ?, pAINapaDINAyayA, sesaM jahA heTrimagevijjagANaM, navaraM ege vimANAvAsasae bhavaMtIti makkhAyaM, sesaM taheva bhANiyavvaM jAva ahamiMdA nAmaM te devagaNA paNNattA samaNAuso! ekArasuttaraM heTrimesu sattuttaraM ca majjhimae, sayamegaM uvarimae paMceva aNuttaravimANA // 149 // kahi NaM bhaMte ! aNuttarovavAiyANaM devANaM pajjattApajattANaM ThANA paNattA? kahi Ne bhaMte! aguttarovavAiyA devA parivasaMti ? goyamA ! imIse rayaNappabhAe puDhavIe bahusamaramaNijjAo bhUmibhAgAo urlDa caMdimasUriyagahagaNanakkhattatArArUpANaM bahuiM joyaNasayAI bahUiM joyaNasahassAI bahuiM joyaNasayasahassAiM bahugAo joyaNakoDIo bahugAo joyaNakoDAkoDIo uDaM dUraM uppaittA sohammIsANasaNaMkumAra jAva AraNaancuyakappA tinni aTArasuttare gevijagavimANAvAsasae vIivaittA teNa paraM dUraM gayA, nIrayA nimmalA viti. mirA visuddhA paMcadisi paMca aNuttarA mahaimahAlayA, mahAvimANA pannattA, taM jahA-vijae vejayaMte jayaMte aparAjie savvadasiddhe teNaM vimANA savva rayaNAmayA acchA, sahA, zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #976 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 962 prajJApanAstre laNhA, ghaTTA, maTTA, nIrayA, nimmalA, niSpaMkA, nikkaMkaDacchAyA, sappabhA, sassirIyA saujjoyA, pAsAIyA, darisaNi jjA abhiruvA paDirUvA, ettha NaM aNuttarovavAiyANaM devANaM pajjattApajjattANaM ThANA paNNattA, tisu vi loyassa asaMkhejjaibhAge, tattha NaM bahave aNuttarovavAiyA devA parivasaMti, savve samiDiyA, savve samabalA, savve samANubhAvA mahAsukkhA, aniMdA, appesA apurohiyA aharmiMdA, nAmaM te devagaNA paNNattA samaNAuso ! // sU0 28 // chAyA-- kutra khalu bhadanta ! adhastana graiveyakANAm paryAptA paryAptAnAt sthAnAni prajJaptAni ! kutra khalu bhadanta ! aghastanayaiveyakA devAH parivasanti ? gautama ! AraNAcyutayoH kalpayorupari yAvat Urdhvam dUram utpatya atra khalu astana graiveyakANAM devAnAM trayo graiveyakavimAnaprastaTAH prajJaptAH, prAcIna pratIcInAyatAH udIcIna dakSiNa vistIrNAH pratipUrNacandra saMsthAnasaMsthitAH, arcigraiveyakAdi sthAnoM kI vaktavyatA zabdArtha - ( kahi NaM bhaMte ! hiDimagevijagANaM pajjatApajjanttANaM ThANA paNNattA ?) he bhagavan adhastana paryApta aparyApta graiveyaka devoM ke sthAna kahA~ kahe haiM ? ( kahi NaM bhaMte ! hiTTimagevijagA devA parivasaMti ?) he bhagavan ! adhastana graiveyakadeva kahAM nivAsa karate haiM ? (goyamA) he gautama! (AraNaccuyANaM kappANaM upiM ) AraNa- acyuta kalpoM ke Upara (jAva) yAvat (u) Upara (dUraM) dUra (uppaintA) jAkara ( ettharNa) yahAM (hiTThimagevijagANaM devANaM) adhastana graiveyaka devoM ke (tao) tIna (gevijjaga vimANapatthaDA) graiveyaka vimAnoM ke prastaTa- pAthaDe traiveyakAdisthAnAnI vaktavyatA zabdArtha - (kahiNaM bhaMte ! hiThThima gevijjagANaM pajjattApajjattANaM ThANA paNNattA ?) he bhagavan ! adhastana paryApta-aparyaMta caiveyaka devAnA sthAna kayAM kahyAM che? (kahi NaM bhaMte ! hiTThimagevijjagA devA parivasaMti ?) he bhagavan ! adhastana graiveya dveva zryAM nivAsa 1re che ? ( goyamA ?) he gautama! ( AraNaccuyANaM kappANaM upiM) bhAraeNu-abhyuta upanA yara (jAva) yAvat (uTTha) (52 (dUraM) 32 ( uppaittA) mAne (etthaNaM) saGi (hiTThimagevijjagANaM devANaM) adhastana graiveyaH devAnA (tao) yu (gevijjagavimANapatthaDA) graiveya vibhAnAnA prastara-parathAra zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #977 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.28 graiveyakadevAnAM sthAnAni 963 malAbhAsarA zivarNAbhAH, zeSaM yathA brahmaloke yAvat pratirUpAH, tatra khalu adhastana graiveyakANAM devAnAm ekAdazottaram vimAnAvAsazataM bhavati ityAkhyAtaM tAni khalu vimAnAni sarvaratnamayAni yAvat pratirUpANi atra khalu adhastanagraiveyakANAm devAnAM paryAptA paryAptAnAm sthAnAni prajJaptAni, triSvapi lokasya asaMkhyeyabhAge, tatra khala bahavo'dhastanagraiveyakAdevAH parivasanti, sarve samarddhikAH, sarvesamadyutikAH sarve samayazasaH sarve samabalAH sarve samAnubhAvA mahAsaukhyA:, (paNNattA) kahe haiM (pAINapaDINAyayA) pUrva-pazcima meM lambe (udINadAhiNavitthinnA) uttara-dakSiNa meM vistIrNa (paDipuNNa caMda ThANasaMThiyA) pratipUrNa candramA ke AkAra ke (accimAlIbhAsarAsivaNNAbhA) sUrya ke teja kI rAzi jaise varNa vAle (sesaM jahA baMbhaloge) zeSa varNana brahmaloka kalpa ke samAna ( jAva paDirUvA) yAvat pratirUpa haiM ( tattha vi) unameM se (heTThimagevijjagANaM devANaM) nIce ke graiveyaka devoM ke ( ekArasuttare vimANAvAsasae) eka sau gyAraha vimAna (bhavaMtIti makkhAyaM) haiM, aisA kahA hai (te NaM vimANA) ve vimAna (savvarayaNAmayA) sarvaratnamaya haiM (jAva paDivA) yAvat pratirUpa haiM (ettha NaM) yahAM (hemagevijjagANaM devANaM) adhastana graiveyaka devoM ke (pajjanttApattA) paryAptoM aura aparyAptoM ke (ThANA) sthAna (paNNattA) kahe haiM (tIsu vi) tInoM apekSAoM se bhI (logassa asaMkhejjaibhAge) loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM haiM ( tattha NaM) vahAM (bahave bahuta-se (heTThimagevijjagA devA parivasaMti) adhastana graiveyaka deva nivAsa karate haiM (90071) sai d (91809ef0aa1) ya`ulanni awi (zaugifgufafeza) uttara-dakSiNubhAM vistIrNa (paDipuNNacaMda saMThANAsaMThiyA) pratipUrNa candrabhAnA khaaddii2n| (accimAlIbhAsarAsivaNNAbhA) sUryanA teranI rAzi mevA varSAvANA (sesaM jahA baMbhaloge) zeSa varNAna brahmasoGa apanA sabhAna ( jAva paDiruvA) yAvat prati35 (tatthaNaM) tetheobhAMthI (heTThimagevijjagANaM devANaM) nIthenA caiveya devAnA (ekArasuttare vimANAvAsasae) me seo bhagIyAra vibhAna ( bhavatIti makkhAyaM ) che, zubha chu che (teNaM vimANA) te vibhAnA (sabvarayaNAmayA) sarvaratnamaya che (jAva paDirUvA) yAvat prati35 che (etthaNaM) aDi (heTThimagevijjagANaM devANaM) adhastana jaive. ya4 dveveAnA (pajjattApajjattANaM) paryApta bhane aparyAptonA (ThANA) sthAna (paNNattA) 4hyA che (tisu vi) tra apekSAmAthI pae (logassa asaMkhejjaibhAge) ubhA asa dhyAtabhA lAgabhAM che (tatthaNa) tyAM (bahave ) dhA dhA (heTThimagevijjagA devA parivasaMti) adhastana graiveya heva nivAsa 4re che (savve) tethe adhA (samir3hiyA) zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #978 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtra anindrAH, apreSyAH, apurohitAH, ahamindrAH, nAmate devagaNAH prajJaptAH zramaNAyuSman ! kutra khalu bhadanta ! madhyamAnAM graiveyakANAm devAnAm paryAptAparyAptAnAm sthAnAni prajJaptAni ? kutra khalu bhadanta ! madhyamaveyakAH devAH parivasanti ? gautama ! adhastanauveyakANAm upari sapakSam sapratidika, yAvat utpatya, atra khalu madhyamaveyakadevAnAM trayo graiveyakANAm prastaTAH prajJaptAH, prAcIna pratI(savve) ve saba (samiDiyA) samAna Rddhi vAle (savve samajjuiyA) saba samAna dyuti vAle (savve samajasA) saba samAna yaza vAle (sabve samabalA) saba samAna bala vAle (savve samANubhAvA) saba samAna anubhAva vAle (mahAsukkhA) mahAnU sukha vAle (ajiMdA) indra rahita (apessA) preSya-dAsa rahita (apurohiyA) purohita hIna (ahamiMdA) ahamindra (nAma) avyaya (te devagaNA paNNattA samaNAuso) AyuSman zramaNo ! ve devagaNa kahe gae haiN| __(kahi NaM bhaMte ! majjhimagANaM gevijjagANaM devANaM pajjattApajjattANaM ThANA paNNattA ?) he bhagavan paryApta aura aparyApta madhyama graidheyaka devoM ke sthAna kahA~ kahe haiM ? (kahi paM bhaMte ! majjhimagevijagA devA parivasaMti ?) he bhagavan ! madhyama graiveyaka deva kahAM nivAsa karate haiM ? (goyamA) he gautama ! (heDimagevijjagANaM uppi) adhastana graiveyakoM ke Upara (sapakkhi sapaDidisaM) samAna dizA aura samAna vidizA meM (jAva) yAvat (uppaittA) jAkara (ettha NaM) yahAM (majjhimagevijjaga devANaM) madhyama traiveyaka devoM ke (tao gevijagANaM) samAna RddhivANA (sabve samajjuiyA) mA samAna dhutiyA (savve samajasA) mA samAna yazavANai (savve samabalA) mA samAna mA che (savve samANubhAvA) mA samAna 2manubhavaNai (mahAsukkhA) mahAn suvANA (ajiMdA) chandra pAna (appesA) preSya-hAsa varanA (apurohiyA) puDita vinAnA (ahamiMdA nAma) mamindra (nAma) te (deghagaNA paNNattA samaNAuso) humAyubhan zramaNe A devagaNa kahelA che (kahi NaM bhaMte ! majjhimagANaM gevijjagANaM devANaM pajjattApajjattANaM ThANA paNNatA ?) mAvan ! paryApta mAne 25paryApta madhyama aveya: hevonA sthAna 4yAM ji cha ? (kahi NaM bhaMte ! majjhimagevijjagA devA parivasaMti ?) mApan ! madhyama avayava yA nivAsa 42 cha ? (goyamA !) gautama (hedimagevivijjagANaM uppi) 255stana avyiin| a52 (sapakkhiM sapaDidisaM) samAnAzA bhane samAna vihizAmA (jAva) yAvat (uppaittA) dhana (etthaNa) mahi (majjhivijjagadevANaM) madhyama avaya hevAnA (tao gevijjagANaM) avyiin| zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #979 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.28 graiveyakadevAnAM sthAnAni 965 cInAyatA yathA adhastanagraiveyakANAm, navaram saptottaraM vimAnAvAsazataM bhavati, ityAkhyAtaM tAni khalu vimAnAni yAvat pratirUpANi, atra khalu madhyamatraiveyakANAma yAvat triSvapi lokasya asaMkhyeyabhAge tatra khalu bahavo madhyamatraiveyakA devA: parivasanti yAvat ahamindrA nAma te devagaNAH prajJaptAH zramaNAyuSman ! kutra khala bhadanta ! uparimagraiveyakANAM devAnAM paryAptAparyAptAnAm, sthAnAni prajJaptAni ? kutra khala bhadanta ! uparimagraiveyaka devAH parivasanti ? gautama ! madhyamagraiveyakAgraiveyakoM ke tIna (patthaDA) pAthaDe (paNNattA) kahe haiM (pAINapaDINAyayA) pUrva-pazcima meM lambe ( jahA heTThimagevijjagANaM) adharatana graiveyaka ke samAna (navaraM ) vizeSa (satuttare vimANAvAsasae) eka sau sAta vimAna ( bhavatIti makkhAyaM) haiM, aisA kahA hai (te NaM vimANA jAva paDivA) ve vimAna yAvat pratirUpa haiM (ettha NaM) yahA~ (majjhimagevijjagANaM) madhyama graiveyakoM ke (jAba) yAvat (tisu vi) tInoM apekSAoM se bhI (logassa asaMkhejjaibhAge) loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM haiM (tastha i) vahAM (bahave majjhimagevijjagA devA parivasaMti) bahuta madhyama graiveyaka deva nivAsa karate haiM (jAva ahamiMdAnAma) yAvat sabhI ahamindra (te devagaNA paNNattA) ve devagaNa kahe gae haiM (samAuso) he AyuSman zramaNo! ( kahi NaM bhaMte! uvarima gevijjagANaM devANaM pajjattA pajjattANaM ThANA paNNattA ?) he bhagavan ! UparI graiveyakoM ke paryApta aura aparyApta devoM ke sthAna kahAM kahe haiM (kahi NaM bhaMte / ubarimagevijjae devA (patyaDA) parAra (paNNattA) hyache (pAINapaDINAya yA) pUrvapazcimabhA sAMgA (jahA heTTimagevijJagANaM) adhastana caiveyonA samAna (navaraM ) vizeSa (sattuttare vimANAvAsasae) me sone sAta vibhAna (havaMtIti makkhAyaM) che se prabhA yga d. (aoi faxim ara qfezen) 24 (amiai unaq ulazu d. (gami) aDI (majjhimagevijjhagANaM) madhyama graiveyamainA (jAva) yAvat (tisuvi) trazu apekSAsothI pazu (logamsa asaMkhejjaibhAge) soGanA asaMkhyAta logomA che. ( tatthaNaM) tyAM (bahave majjhimagevijjagA parivasaMti) dhA madhyabha zraveya! heve| nivAsa pure che, (jAva aharmiMdA nAma) yAvat yA samiMdra che. (te devagaNA paNNattA me devagaDevAmAM Ave che. ( samaNAuso) De AyuSyabhan shrbho| (kahi NaM bhaMte ! uvarimagevijjagANaM devArNa pajjattApajjattANaM ThANA paNNattA) huM bhagavan ! UparanA paryAMsaka aparyAptaka traiveyaka devAnA sthAna kayAM kahelA che ? ( kahi NaM bhaMte ! urimagevijjae devA paribasaMti) he labhavan ! aparanA bhaiveya hevA zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #980 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 966 prajJApanAsUtre NAm upari yAvat utpatya atra khalu uparimagraiveyakANAm trayo graiveyakavimAnaprastaTAH prajJaptAH, prAcInapratIcInAyatAH, zeSaM yathA adhastana graiveyakANAm navaram ekaM vimAnAvAsazataM bhavati ityAkhyAtaM, zeSaM tathaiva bhaNitavyam yAvat ahamindrAH nAma te devagaNAH prajJaptAH zramaNAyuSman ! ekAdazottaram adhastaneSu saptottarazca madhyamake, zatamekam uparimake pazcaiva anuttaravimAnAni // 149 // kutra khalu bhadanta ! anuttaraupapAtikAnAm devAnAm paryAptAparyAptAnAm sthAnAni parivasati ?) he bhagavan ! UparI graiveyaka deva kahAM nivAsa karate haiM ? (goyamA) he gautama! (majjhimagevijjagANaM upi) madhyama graiveyakoM ke Upara (jAva uppaittA) yAvat UMce jAkara (ettha NaM) yahAM (uvarimagevijagANaM ) UparI graiveyakoM ke (tao) tIna (gevijjaga vimANapatthaDA) graiveyaka vimAnoM ke pAthaDe (paNNattA) kahe haiM (pAINapaDINAyayA) pUrva -pazcima meM lambe (sesaM jahA heTThimagevijjagANaM) zeSa varNana adhastana graiveyakoM ke samAna (navaraM ) vizeSa (eMge vimANAvAsasae bhavatIti makkhAyaM) eka sau vimAna haiM, aisA kahA hai (sesaM taheva bhANiyabvaM) zeSa usI prakAra kahanA cAhie (jAba aharmiMdA nAmaM te devagaNA paNNattA) yAvat ve devANa ahamindra kahe gae haiM (samaNAuso) he AyuSman zramaNo ! ( ekkArasuttaraM ) eka so gyAraha (heTThimesu) nIce ke graiveyakoM meM (satuttaraM ca majjhimae) eka sau sAta madhyama graive - aat meM (sayamegaM varimae) Upara meM eka sau (paMceva aNuttara vimANA) anuttara vimAna pAMca hI haiN| zyAM nivAsa pure che ? (goyamA !) De gautama ! (majhima gevijjagANaM upiM ) madhyanA graiveya ThevonA 752 (jAva uppaittA) yAvat rahane (ettha NaM) aDIMyA ( uvarImagevejjagANaM) uparanA naiveya haivAnA (o) | (gevijjagavimANapatthaDA) graiveyaH vibhAnAnA pAtharAma (paNNattA ) 4 che (pAINapaDiNAyayA) pUrva pazcima tara sAMgA (sesaM jahA he migevijjagANaM) jADInu parSAna nIthenA aveyonA varSAna prabhA sama sevu, (navara) vizeSa (ege vimANAvAsasae havaMtIti makkhAyaM) se vibhAna che, bhadhuM che (sesaM taheva bhANiyantra) zeSa me rItena ahevu leAkhe ( jAva aharmiMdA nAma devagaNA paNNattA) te devaNa ahamindra uDelA che (samANAusA) De AyuSyabhan zrabho ! (ekkArasuttaraM ) me so azIyAra (heTThimesu) nIyenA graiveyamainA (sattuttaraM ca majjhimae) meso sAta madhyama graiveya abhAM (sayamegaM uvarimae) 52 meseo (paMcaiva aNuttaravimANA) anuttara vibhAna pAMca che. zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #981 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.28 |veyakadevAnAM sthAnAni prajJaptAni ? kutra khalu bhadanta ! anuttaraupapAtikAdevAH parivasanti ? gautama ! asyA ratnaprabhAyAH pRthivyAH bahu samaramaNIyAd bhUmibhAgAt Urdhvam, candrasUryagrahagaNanakSatratArArUpANAM bahUni yozanazatAni, bahUni yojanasahasrANi, bahUni yojanazatasahasrANi, bahukA yojanakoTI:, bahukAH yojanakoTikoTIH Urca daram utpatya saudharmezAnasanatkumArayAvadAraNAcyutakalpAn trINi aSTAdazottaraaveyakavimAnAvAsazatam vyativrajya tena paraM dUraM gatAni nIrajAMsi nirmalAni (kahi Ne bhaMte ! aNuttarovavAiyANaM devANaM pajjattApajjattANaM ThANA paNNattA ?) paryApta aura aparyApta anuttaraupapAtika devoM ke sthAna kahAM kahe haiM (kahi NaM bhaMte ! aNuttarovavAiyA devA parivasaMti?) he bhagavan ! anuttaraupapAtika deva kahA~ nivAsa karate haiM (goyamA) he gautama ! (imIse rayaNappabhAe puDhavIe) isa ratnaprabhA pRthvI ke (bahusamaramaNijjAo bhUmibhAgAo ur3a) bahuta sama evaM ramaNIya bhUbhAga se Upara (caMdima-sUriya-gahagaNa-nakkhatta-tArAkhvANaM) candramA, sUrya, grahagaNa, nakSatra aura tArAoM se (bahUI joyaNAI) bahuta sau yojana (bahUiM joyaNasahassAI) bahuta hajAra yojana (bahUiM joyaNasayasahassAI) bahuta lAkha yojana (bahugAo joyaNakoDIo) bahuta karoDa yojana (bahugAo joyaNakoDAkoDIo) bahuta koDAkoDI yojana (uDDU) Upara (dUraM) dara (uppaittA) jAkara (sohammIsANasaNaMkumAra jAva AraNaaccuya kappA) saudharma, IzAna, sanatkumAra yAvat AraNa acyuta kalpa (tini aTThArasuttare gevijjaga vimANAvAsasae) tIna (kahi NaM bhaMte ! aNuttarovavAiyANaM devANaM pajjattApajjattANaM ThANA paNNattA ?) paryApta mana aparyApta anuttarIyAti: vAna sthAna yA ghai cha ? (kahi NaM bhaMte ! aNuttarovAiyA devA parivasaMti ?) sAvan ! anuttarau55ti he 4yAM nivAsa 42 cha ? (goyamo !) he gautama! (imIse rayaNappabhAe puDhavIe) mA 2tnamA pRthvInA (bahu samaramaNijjAo bhUmibhAgAo ur3Ta) ghazI samAna tebha. 2maNIya bhUmimA 52 (caMdima, sUriya,-gahagaNanakkhattatArArUvANaM) yandramA-sUrya, ga, nakSatra mana tArAmAthI (bahUI joyaNasayAI) ghAse yAna (bahUI joyaNasahassAI) // 12 yona (bahugAo joyaNakoDIo) ghA 42|yon (bahugAo joyaNakoDAkoDIo) 1sii yApana (uDUDha) 52 (dUraM) (uppaittA) 2 442 (sohammIsANasANaMkumAra jAva AraNa accuyakappA) sodhabha, zAna. sanamAra, yAvat, mA27 acyuta 465 (tinni aTThArasuttare gevijjagavimANAvAsasae) ra so mA2 vimAnAnA (pIivaittA) zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #982 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 968 r eams prajJApanAsUtre vitimirANi vizuddhAni paJcadikSu paJcAnuttarANi mahAtimahAlayAni mahAvimAnAni prajJaptAni, tadyathA-vijayaH, vaijayantaH, jayantaH, aparAjitaH, sarvArthasiddhaH, tAni khalu vimAnAni sarvaratnamayAni acchAni, zlakSNAni masRNAni, dhRSTAni, mRSTAni, nIrajAMsi, nirmalAni, niSpavAni niSkaGkaTacchAyAni saprabhANi sazrIkANi soyotAni, prAsAdIyAni darzanIyAni abhirUpANi pratirUpANi, atra khalu anuttaraupapAtikAnAm devAnAM paryAptAparyAptAnAM sthAnAni prajJaptAni triSvapi lokasya asaMkhyeyabhAge, tatra khalu bahavaH anuttarauSapAtikA devAH parivasanti, sarve samarddhikAH sarve samabalAH, sarve samAnubhAvAH mahAsaukhyAH, anindrAH apreSyAH apurohitAH ahamindrAH nAma te devagaNAH prajJaptAH zramaNAyuSman ! / suu028|| TIkA-atha paryAptAparyAptakaveyakAdi devAnAM svasthAnAdikaM prarUpayitumAha-'kahi NaM bhaMte ! hechimagevijjagANaM' gautamaH pRcchati-he bhadanta ! kutra khalu -kasmin pradeze, adhastanatrika }veyakANAM devAnAm 'pajjattApajjattANaM' paryA tAparyAptAnAm 'ThANA paNNattA' sthAnAni-sthityapekSayA svasthAnAni prajJatAnisau aThAraha vimAnoM kA (vIivaittA) pAra karake (teNa paraM dUraM gayA) usase Age dUra para (nIrayA) raja se rahita (nimmalA) nirmala (viti. mirA) aMdhakAra se rahita (visuddhA) atyanta zuddha (paMcadisi) pAMca dizAoM meM (paMca) pAMca (aNuttarA) anuttara-sarvotkRSTa (mahaimahAlayA) bahuta baDe (mahAvimANA) mahAvimAna (pannattA) kahe haiM (taM jahA) ve isa prakAra (vijae) vijaya (vejayaMte) vaijayanta (jayaMte) jayanta (aparAjie) aparAjita (savvaTThasiddhe) sarvArthasiddha-zeSa zabdArtha puurvvt||28|| TIkArtha-aba graiveyaka devoM ke svasthAna Adi kI prarUpaNA kI jAtI hai-gautama svAmI ne prazna kiyA-he bhagavan ! paryApta aura aparyApta adhastana (nicale) graiveyaka devoM ke sthAna kisa jagaha kahe haiM ? pA24zane (teNaM paraM dUraM gayA) tenI 2011 2 52 (nIrayA) 2042Dita (nimmalA) niga (vittimirA) 252 2Dita (visuddhA) atyantazuddha (paMcadisiM) pAye himA (paMca) pAMya (aNuttarA) manutta2 sarvotkRSTa (mahaimahAlayA) moTA (mahA vimANA) mA vimAna (paNNatA) 4aa cha (taM jahA) tema 20 4Are (vijae) viya (vejayaMte) vaizyanta (jayante) yanta (aparAjie) 2552||shit (savvasiddhe) sAtha siddha zeSa zahAtha pUrvavat // 28 // TIkAtha-have greveyaka devonA svAsthAna AdinI prarUpaNa karAya che-zrI gautamasvAmIe prazna karyo-bhagavad ! paryAya ane aparyApta apastana (nIcenA) praveyaka devanA sthAna kaI jagyAe kahyAM che? prakArAntare spaSTatAne mATe pharIthI zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #983 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.28 aveyakAdi sthAnAdikam prarUpitAni santi ! tadeva prakArAntareNa vizadayituM pRcchati-'kahi NaM bhaMte ! he himagevijjagAdevA parivasaMti ?' he bhadanta ! kutra khalu kasmin pradeze, adhastana trika }veyakAH devAH parivasanti ! bhagavAn uttarayati-'goyamA !' he gautama ! 'AraNaccuyANaM kappANaM upi jAva uDU dUraM uppaittA' aarnnaacyutyo| kalpayoH upari-UrzvabhAge, yAvat-bahUni yojanAni bahUni yojanazatAni, bahUni yojanasahasrANi bahUni yojanazatasahasrANi, bahukA yojanakoTIH, bahukA yojanakoTikoTIH, Urdhvam-uparibhAge dUrama utpatya-udgamya, 'ettha NaM' atra khala-uparyuktasthale 'heSTimagevijjAgANaM devANaM' adhastana trikauveyakANAm devAnAm 'tao gevijjagavimANapatthaDA' trayaH-trisaMkhyakAH graiveyakavimAnaprastaTAH 'paNNattA' prajJaptAH-prarUpitAH santi, te ca praiveyakavimAnaprastaTAH kIdRzA ityAha-'pAINapaDINAyayA' prAcInapratIcInAyatA:-pUrvapazcimAyAmAH, 'udINadAhiNavicchinA' udIcInadakSiNavistIrNAH-uttaradakSiNavistArAH, 'paDipuNNacaMdasaMThANasaMThiyA' pratipUrNacandrasaMsthAnasaMsthitAH, paripUrNacandramaNDalAkArAH; 'acimAlIbhAsarAsivaNNAbhA' arciAlA bhAsarAziprakArAntara se spaSTatA ke lie punaH yahI prazna doharAyA gayA hai-he bhagavan ! nicale graiveyaka deva kahAM nivAsa karate haiM ? __ zrI bhagavAn uttara dete haiM-he gautama ! AraNa-acyuta kalpoM ke Upara yAvat bahuta yojana, bahuta sau yojana, bahuta hajAra yojana, bahuta lAkha yojana, bahuta karoDa yojana, bahuta koDA koDI yojana kI UMcAI para dUra jAkara nicale aveyaka devoM ke tIna graiveyaka vimAna prastaTa haiM / tAtparya yaha hai ki eka dUsare ke Upara tIna adhastana (nicale) graiveyaka haiM, aisA nirUpaNa kiyA gayA hai / ve graiveyaka vimAnoM ke prastaTa pUrva aura pazcima meM lambe haiM tathA uttara aura dakSiNa meM vistIrNa haiN| ve pUrNa candramA ke AkAra ke haiM aura jyotiyoM ke samUha evaM praznane harAvIne kahyo che. he bhagavana ! nicalA saiveyaka deva kayAM nivAsa kare che? zrI bhagavAna uttara de che-he gautama ! ApaNu azruta kalpanA Upara yAvatuM ghaNuM jana; ghaNA se yejana, ghaNA hajAra ejana, ghaNA lAkha ejana, ghaNuM kareDa jana, ghaNA keDAcheDI jananI UMcAI para dUra jaIne nicalA jaiveyaka devenA traNa preveyaka vimAna prastara che. tAtparya e che ke eka bIjAnA upara traNa adhastana (nicalA) zaiveyaka che ema nirUpaNa kareluM che. te veyaka vimAnanA prastara pUrva ane pazcimamAM lAMbA che tathA uttara ane dakSiNamAM vistIrNa che. teo pUrNa candramAnA AkAranA che ane jyotionA samUha pra0 122 zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #984 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 970 ___ prajJApanAstre varNAbhA:-arciSAM jyotiSAM mAlAvat bhAsAM-prakAzAnAM rAzivacca varNAbhAH -varNakAntiryeSAM te arciAlA bhAsarAzivarNAbhAH, 'sesaM jahA baMbhaloge jAyapaDirUvA' zeSaM yathA brahmaloke pratipAditaM tathA pratipattavyam yAvad-asaMkhyeyA yojanakoTIH asaMkhyeyAH yojanakoTikoTIH AyAmaviSkambheNa, asaMkhyeyAH yojanakoTikoTIH parikSepeNa sarvaratnamayAH, acchAH-svacchAH, zlakSNAH, mahaNAH, ghRSTAH, mRSTAH, nIrajasaH, nirmalAH, niSpaGkAH niSkaGkaTacchAyAH, sa prabhAH, sazrIkAH, sodyotAH, prAsAdIyAH, darzanIyAH, abhirUpAH, pratirUpAH, santi, 'tattha NaM' tatra khalu-uyayuktasthale 'hehimagevijjAgANaM' adhastana trikagraiveyakANAm 'devANaM' devAnAm 'ekAramuttare vimANAvAsasae' ekAdazottaraM vimAnAvAsazatam bhavaMtIti makkhAyaM' bhavati ityAkhyAtaM mayA mahAvIreNa anyaizca tIrthakRdbhiH , ArSatvAd 'bhavanti' ityatra bahuvacanaM bodhyam, 'te gaM vimANA savvarayaNAmayA jAba paDirUvA tAni khalu ekAdazAdhikazatavimAnAni sarvaratnamayAni yAvat-acchAni-svacchAni, zlakSNAni, mamRNAni, ghRSTAni mRSTAni nIrajasi nirmalAni niSpaGkAni niSkaGkaTacchAyAni saprabhANi sazrIkANi sodtejorAzi ke varNa jaise haiM / unakI zeSa vaktavyatA vaisI hI samajha lenI cAhie jaisI brahmaloka kI kahI hai, yAvat ve atizaya ramaNIya haiM, arthAt ve vimAna asaMkhyAta karoDa balki asaMkhyAta koDAkoDI yojana lambAI-cauDAI vAle haiM / unakI paridhi bhI asaMkhyAta koDA. koDI yojana kI hai| ve sarvaratnamaya, svaccha, cikane, komala, ghRSTa (ghaTAre) mRSTa (maThAre) nIraja, nirmala, niSpaMka, nirAvaraNa chAyA vAle, prabhAyukta, zrIsampanna, prakAzamaya, prasannatAjanaka, darzanIya, abhirUpa aura pratirUpa haiN| vahAM adhastana greveyaka devoM ke eka sau gyAraha vimAna haiM, aisA maiMne tathA anya tIrthaMkaroM ne kahA hai / ve sabhI eka sau gyAraha vimAna sarvaratnamaya haiM, svaccha, cikane, komala, ghRSTa, temaja terAzinA vaNa jevA varNavALA che. temanI bAkInI vaktavyatA jevI brahmalekanI kahI che tevIja samajI levI joIe te atizaya ramaNIya che. arthAta te vimAne asaMkhyAta kareDa eTale asaMkhyAta kaDAkoDI jananI laMbAI pahoLAI vALA che. temanI paridhi paNa asaMkhyAta keDIkeDI yojananI che. te| sarvaratnamaya, 2127, yi maNa dhRSTa-bhRSTa, nI204, ni , niSpaka, nirAvaraNa chAyAvALA, prabhAyukta; zrIsaMpanna prakAzamaya, prasannatAjanaka darzanIya, abhirUpa ane pratirUpa che. tyAM adhastana vaiveyaka davenA eka se agIyAra vimAna che tema meM tathA anya tIrthakaree kahyuM che. te badhA eka so agIyAra vimAna sarvaratnamaya che, svaccha, cikaNa, kamaLa, ghaSTa, mRSTa, zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #985 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.28 graiveyakAdi sthAnAdikam 971 dhotAni prAsAdIyAni darzanIyAni abhirUpANi pratirUpANi ca santi, 'ettha NaM he dvimagevijjagANaM devANaM' atra khalu - uparyuktasthale adhastanatrikagraiveyakANAm devAnAm 'pajjattApajjattANaM' paryAptAparyAptAnAm 'ThANA paNNattA' sthAnAnisvasthAnAni prajJaptAni - prarUpitAni santi, "tisu vi logassa asaMkhejjaibhAge' triSvapi svasthAnopapAtasamudghAtalakSaNaNeSu triSvapi sthAneSu viSaye lokasya asaMkhyeyabhAge - asaMkhyeyatame bhAge vaktavyam ' tattha NaM bahave heTThimagevijagA devA parivasanti tatra khalu - uparyuktasthAne, bahavo'dhastanatrikagraiveyakAH devAH parivasanti, te khalu graiveyakAH 'savve samiDiyA' sarve samarddhikAHsamAnA RddhiryeSAM te samarddhikAH, 'savve samajjuiyA' sarve samadhutikAH, samAnA dyutiryeSAM te samadhutikAH, 'savve samajasA' sarve samayazasaH, samAnaM yazo yeSAM te samayazasaH 'savve samabalA' sarve samabalAH, samAnaM balaM yeSAM te samabalAH, 'savve samaNubhAvA' sarve samAnubhAvAH samAnaH - anubhAvaH prabhAvaH, anubhAgaH samarthya vA yeSAM te samanubhAvAH, 'mahAsukkhA' mahAsaukhyAH - mahat saukhyaM yeSAM te mahAsaukhyAH, 'aniMdA' anindrA :- avidyamAna indro yeSAM te anindrAH, adhipatirahitA ityarthaH, 'apessA' apreSyAH na vidyate preSyatvaM yeSAM mRSTa, nIraja, nirmala, niSpaMka aura nirAvaraNa kAnti vAle haiM / prabhAyukta, zrIsampanna, prakAzamaya, prasannatAprada, darzanIya, abhirUpa aura pratirUpa haiM / isa sthala para paryApta aura aparyApta adhastana graiveyaka devoM ke svasthAna kahe haiM / ve svasthAna, upapAta aura 'samudghAta, ina tInoM apekSAoM se loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM haiN| usa sthAna meM bahusaMkhyaka adhastanayaiveyaka deva nivAsa karate haiM / ve sabhI graiveyakadeva samAna Rddhi ke dhAraka haiM, sabhI samAna huti vAle haiM, sabhI samAna yaza vAle haiM, sabhI samAna vala vAle haiM, sabhI samAna prabhAva yA sAmarthya vAle haiM, sabhI mahAn sukha se sampanna haiM / unameM koI indra nahIM hai, arthAt adhipati nahIM hai, aura na unameM koI dAsa nIrana, nirmANa, niSya bhane nirAvaraNa aMtivAjA hai. pralAyukta, zrIsa Mpanna, prakAzamaya, prasannatAprada, danIya, abhirUpa ane pratirUpa che. A sthaLa para paryApta ane aparyApta adhastana traiveyaka deveAnA svasthAna kahyAM che. te svasthAna, upapAta, ane samuddAta e traNe apekSAethI leAkanA asaMkhyAtamA bhAgamAM che, te sthAnamAM bahu saMkhyaka adhastana-traiveyaka deva nivAsa kare che. te badhA eveyaka deva samAna rUddhinA dhAraka che. badhAM samAnadyutivALAM che, badhAM samAna yazavALAM che. badhAM samAna maLavALAM che, badhAM samAna prabhAvavALA ke sAma vALAM che, khadhAM mahAn sukhathI saMpanna che. temAM kAI indra nathI arthAt zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #986 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtra te apreSyAH apreSyatvA ityarthaH, preSyazabdasya bhAvapradhAnanirdezAt, 'apurohiyA' apurohitAH na vidyate purohitaH zAntikarmakartA yeSAM te apurohitAH teSAmazAnterabhAvena zAntikaraNasyAnAvazyakatvAt, 'ahamidA nAmaM te devagaNA' ahamindrAH nAma te devagaNAH 'paNNattA samaNAuso ! prajJaptAH bho zramaNAyuSman ! gautamaH punaH pRcchati-'kahi NaM bhaMte ! majjhimagANaM gevijjagANaM' he bhadanta ! kutra khalu kasmin sthale, madhyamakAnAM-madhyamatrikANAm, graiveyakANAm 'devANaM' devAnAm 'pajjattApajattANaM' paryAptAparyAptAnAm 'ThANA paNNattA' sthAnAnisthityapekSayA svasthAnAni prajJaptAni-prarUpitAni santi ? tadeva prakArAntareNa vizadayituM pRcchati-'kahi NaM bhaMte ! majjhimagevijagA devA parivasaMti ? he bhadanta ! kutra khalu-kasmin sthale, madhyamagraiveyakAH devAH parivasanti ? bhagavAn uttarayati- goyamA' he gautama ! 'hedvimagevijjagANaM' adhastanatrikauveyakANAm hI hotA hai, zAnti karma karane vAlA koI purohita nahIM hotA kyoM ki unheM azAnti kabhI hotI hI nahIM to zAnti karane kI AvazyakatA bhI nahIM paDatI / he AyuSman zramaNo ! ve sabhI deva ahamindra kahe gae haiN| abhiprAya yaha hai ki jaise saudharma Adi bAraha kalpoM meM indra, sAmAmika Adi kA bheda hai, vaisA graiveyakoM meM nahIM hai| vahAM ke sabhI deva samAna zreNI ke haiM , sabhI apane ko indra mAnate haiN| zrI gautamasvAmI prabhuse punaH prazna karate haiM-he bhagavan ! paryApta tathA aparyApta madhyama praiveyaka devoM ke sthAna kahAM kahe gae haiM ? arthAt madhya ke jo tIna graiveyaka haiM, unake deva kahAM nivAsa karate haiM ? bhagavAn uttara dete haiM-he gautama ! nicale-heThale aveyakoM ke adhipati nathI, ane temanAmAM kaI dAsa paNa thatuM nathI, zAntikarma karavA vALA keI purohita nathI hotA, kemake emane kyAreya azAnti thatI ja nathI te pachI zAnti karavAnI AvazyakatA paNa rahetI nathI. he Ayuman zramaNa te badhA deva ahamindra kahelA che. abhiprAya e che ke jema saudharma Adi bAra kapamAM Indra, sAmAnika Adine bheda che. tema priyakAmAM nathI. tyAMnA badhAM deva samAna zreNInA che. badhA pitAne Indra mAne che. zrI gautamasvAmI punaHprazna kare che-bhagavan! paryApta tathA aparyApta madhyama priyaka denA sthAna kyAM kahelAM che? arthAt madhyamanA je traNa greveyaka che, temanA deva kayAM nivAsa kare che? zrI bhagavAna uttara de che-he gautama! nIcenA veyanI Upara, te ja dizA ane vidizAomAM Upara jaIne madhyama vaiveyakanA traNa pAthaDA kahelAM zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #987 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.28 aveyakAdi sthAnAdikam 'uppi sapakkhi sapaDidisiM' upari-UrzvabhAge, sapakSam-samAnAH-pakSAH-pUrvapazcimadakSiNottararUpAH pArthAH yasmin dRrotpatane tat sapratidika tat yathA syAttathA, yAvat-Urdhvam uparibhAge, daram utpretya-udgamya 'ettha NaM majjhimagevijjagadevANaM' atra khalu-uparyuktasthale madhyamatrikauveyakANAm devAnAm 'to gevijjagANaM' trayaH-trisaMkhyAnvitAH graiveyakANAm devAnAm 'patthaDA paNNattA' prastaTAH prajJaptAH-prarUpitAH santi, te kiM viziSTAH ? ityAha-'pAINapaDINAyayA' prAcInapratIcInAyatA-pUrvapazcimAyAmAH, 'jahA hechimagevijjagANaM' yathA adhastanauveyakANAm pratipAditaM tathA pratipattavyam tathA ca dakSiNottara vistIrNAH, dakSiNottaravistArAH, pratipUrNacandramaNDalasaMsthAnasaMsthitAH acirmAlAmAsarAzivarNAbhAH asaMkhyeyAH yojanakoTi koTIH AyAmaviSkambheNa asaMkhyeyA yojana koTikoTIH parikSepeNa sarvaratnamayAH zlakSNAH, mamRNAH, ghRSTAH, mRSTAH, nIrajasaH, nirmalAH, niSpaGkaH, niSkaGkaTacchAyAH, saprabhAH sazrIkAH soyotAH, Upara, usI dizA aura vidizA meM Upara jAkara madhyamaveyakoM ke tIna pAthaDe kahe gae haiM / ve pUrva-pazcima meM lambe aura uttara-dakSiNa meM vistIrNa haiM / unakA AkAra pUrNa candramA ke samAna hai aura varNa jyotiyoM kI mAlA evaM tejorAzi ke sadRza hai ve asaMkhya koDAkoDI yojana lambe-cauDe haiM aura asaMkhya koDAkoDI yojana kI hI unakI paridhi hai / sabhI vimAna ratnamaya, cikane, mRdu, ghRSTa. mRSTa, nIraja, nirmala. niSpaMka aura nirAvaraNa kAnti vAle haiM / prabhAyukta, zrIsampanna, prakAzopeta, prasannatAjanaka, darzanIya, abhirUpa aura pratirUpa haiN| vizeSatA yaha hai ki madhyama aveyakoM ke eka sau sAta vimAna kahe gae haiN| ye vimAna bhI sarvaratnamaya, svaccha, cikane, mRdu, ghRSTa, mRSTa, nIraja, nirmala, niSpaMka, nirAvaraNa kAnti vAle, prabhAyukta, zrIsampanna, che. te pUrva pazcimamAM lAMbA ane uttara dakSiNamAM vistIrNa che. temano AkAra pUrNa candramAnA samAna che ane varNa tionI mALA temaja tene rAzinA samAna che. teo asaMkhya keDAcheDI thAjana lAMbA paheLA ane asaMkhya kaDAkeDI jananI temanI paridhi che. badhA vimAna sarvaratnamaya, cikaNa, mRdu dhRSTa sRSTa, nIraja, nirmaLa, niSpaka, ane nirAvaraNa kAntivALA cha. pramAyuta, zrIsa panna, prazopeta, prasannatA na4, zanIya, mani35 pratirUpa che. vizeSatA e che ke madhyama vecakenA ekaso sAta vimAna kahelAM cha. te yA vibhAnA savaratnamaya, 2127, yi, bhUla, ghaNTa-bhRSTa, nI201, nirmaLa, niSpaka, nirAvaraNa kAntivALA, prabhAyukta, zrIsaMpanna, prakAzamaya, zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #988 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 974 prajJApanAsUtre prAsAdIyAH, darzanIyAH, abhirUpAH, pratirUpAH santi, kintu 'navaraM' navarampUrvApekSayA vizeSastu 'sattuttare vimANAvAsasae havaMtIti makkhAyaM saptottaraM vimAnAvAsazataM bhavati ityAkhyAtam mayA mahAvIreNa, anyaizca tIrthakudabhiH 'te NaM vimANA jAva paDirUvA' tAni khalu vimAnAni yAvat-sarvaratnamayAni acchAni zlakSNAni masaNAni ghRSTAni mRSTAni nIrajAMsi nirmalAni niSpakAni, niSkaGkaTacchAyAni, saprabhANi sazrIkANi, soyotAni prAsAdIyAni darzanIyAni, abhirUpANi pratirUpANi santi 'ettha NaM majjhimagevijjagANaM jAva' atra khalu-uparyuktasthale, madhyama trika traiveyakANAm yAvat-devAnAM paryAptAparyAptAnAm svasthAnAni prajJaplAni-prarUpitAni santi, 'timu vi logassa asaMkhejaibhAge' triSvapi-svasthAnopapAtasamudghAtalakSaNeSu triSvapi sthAneSu viSaye ityarthaH lokasya asaMkhyeyabhAge vaktavyam, 'tattha NaM bahave majjhimagevijjagA devA parivasaMti' tatra khalu uparyukta sthale, bahavo madhyamagraiveyakA devAH parivasanti, 'jAva ahamiMdA nAma te devagaNA pagNattA samaNAuso !' yAvat-sarve samaddhikAH, sarve samadyutikAH, sarve samayazasaH, sarve samabalAH; sarve samAnubhAvAH; mahAsaukhyAH, anindrAH, apreSyAH, apurohitAH, ahamindrA nAma te devagaNAH prajJaptAH prarUpitAH santi he zramaNa ! AyuSman ! gautamaH pRcchati-'kahi NaM bhaMte ! uvarimagevijjagANaM devA NaM' he bhadanta ! kutra khalu-kasmin pradeze, uparima trika graiveyakANAm devAnAm 'pajjattA prakAzamaya, prAsAdika, darzanIya. abhirUpa aura pratirUpa haiN| yahAM paryApta tathA aparyApta madhyama aveyaka devoM ke sthAna haiM / ye sthAna svasthAna, upapAta aura samudghAta, tInoM apekSAoM se loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM haiM / ina sthAnoM meM madhyama aveyaka deva nivAsa karate haiN| he AyuSman zramaNo! ye sabhI deva samAna Rddhi, samAna dhuti, samAna yaza, samAna bala, samAna prabhAva aura samAna sukha vAle haiN| unameM na koI svAmI (indra) hai, na sevaka hai, na purohita hai| sabhI ahamindra haiN| gautamasvAmI punaH prazna karate haiM-he bhagavan ! Uparake graiveyaka devoM prAsAdika, darzanIya, abhirUpa ane pratirUpa che. ahiM paryApta tathA aparyApta madhyama ziveyaka devonA sthAna che. A sthAne, svasthAna, upapata ane samudraghAta traNe apekSAoe lekanA asaMkhyAtamA bhAgamAM che. A sthAnamAM madhyama ziveyaka deva nivAsa kare che. te AyuSmana zramaNo, ne badhA deva samAna samRddhi, samAna ghati, samAnayaza, samAnabaLa, samAnaprabhAva ane samAna sukhavALA che, temAM kaI svAmI (Indra) ke sevaka nathI, purehita paNa nathI badhA ahamindra che. zrI gautamasvAmI punaHprazna kare che-bhagavana UparanA raiveyaka deve jemAM pama ane aparyApta bane saMmilita temanA sthAna kyAM kahelA che? arthAta zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #989 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sa.28 aveyakAdi sthAnAdikam pajjattANaM, paryAptA paryAptAnAm 'ThANA paNNattA' sthAnAni-svasthAnAniprajJaptAni prarUpitAni santi ! tadeva vizadayituM prakArAntareNa pRcchati'kahi NaM bhaMte ! uvarimavijjae devA parivasaMti !" he bhadanta ! kutra khalu-kasmin pradeze uparimatrikaveyakAH devAH parivasanti ? bhagavAn uttarayati-'goyamA ! 'majjhimagevijagANaM uppiM jAva uppaittA' he gautama ! madhyamatrika graiveyakANAm devAnAmupari yAvad-sapakSam sapratidik Urdhvam daram utpatya udgatya 'ettha NaM uvarimagevijagANaM tao gevijagavimANapatthaDA paNNattA' atra khaluupayuktasthale, uparimatrikauveyakANAm tayaH-trisaMkhyAviziSTAH graiveyakavimAnaprastaTAH prajJaptAH, te kIdRzA ityAha-'pAINapaDINAyayA' prAcInapratIcInAyatA:-pUrvapazcimAyAmAH, 'sesaM jahA heDimagevijagANaM' zeSaM yathA adhastanatrikagraiveyakANAm pratipAditaM tathA uparimatrikauveyakANAmapi pratipattavyam 'navaraM ege vimANAvAsasae bhavaMtIti makkhAya' navaram-adhastanauveyakAdyapekSayA vizeSastu eka vimAnAvAsazataM bhavati ityAkhyAtaM mayA mahAvIreNa, anyaizca tIrthakudbhiH , ArSatvAd bahuvacanaM 'sesaM taheva bhANiyavvaM jAva ahamiMdA nAmaM te devagaNA paNNattA samaNAuso !' zeSaM tathaiva pUrvavadeva bhaNitavyam yAvat-sarve samardhikAH, sarve samadyutikAH, sarve samayazasaH, sarve samavalAH, sarve samAnubhAvAH, mahAsaukhyAH, ke jinameM paryApta aura aparyApta donoM sammilita haiM, sthAna kahAM kahe gae haiM ? arthAt UparI graiveyaka deva kahA~ nivAsa karate haiM ? bhagavAn ne uttara diyA-he gautama ! madhyama graiveyakoM ke Upara samAna dizA aura samAna vidizA meM dUra jAkara Upara ke graiyeyaka devoM ke tIna vimAna prastaTa kahe haiM / ve vimAna prastaTa pUrva-pazcima meM lambe, uttara-dakSiNa meM vistIrNa haiM, ityAdi varNana nicale aveyaka prastaToM ke samAna samajha lenA caahie| vizeSatA yaha hai ki yahAM vimAna eka sau hI haiM, yAvat ye saba deva bhI ahamindra haiM, arthAt sabhI deva samAna Rddhi, samAna chuti, samAna yaza, samAna bala, samAna UparanA praveyaka deva kayAM nivAsa kare che? zrI bhagavAne uttara Ape-he gautama ! madhyama vecakenA upara samAna dizA ane samAna vidizAmAM dUra jaIne uparanA praveyaka denA traNa vimAna prastara kahyAM che. te vimAna prastara pUrva pazcimamAM lAMbA uttara dakSiNamAM vistIrNa che. ItyAdi varNana nicalA priveyaka prastanA samAna samajI levuM joIe. vizeSatA e che ke ahiM vimAna eka so ja che. yAvatu A badhA deva paNa ahamindra che. arthAta badhA deva samAna samRddhi, samAnadhati, samAna zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #990 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 976 prajJApanAstre anindrAH, apreSyAH, apurohitAH, ahamindrAH nAma te uparimatrikauveyakAH devagaNAH prajJaptAH prarUpitAH santi, mo zramaNA ! he AyuSman ! athokta aveyaka deva vimAnasaMgrAhakagAthAmAha-'ekkArasuttaraM heTimesu sattuttaraM ca majjhimae / sayamegaM uvarimae paMceva aNuttaravimANA' ekAdazottaram adhastaneSu trikauveya. keSu, saptottarazca madhyame zatamekam uparime, pazcaiva anuttaravimAnAni santi, tathA cAdhastana trikauveyakeSu ekAdazAdhikazatavimAnAvAsAH, madhyamatrikauveyakeSu saptAdhikazatavimAnAvAsAH, uparimatrikauveyakeSu zatamekaM vimAnAvAsAH santi ityAzayaH, atha paryAptAparyAptakAnuttaraupapAtikadevAnAM sthAnAdikaM prarUpayitumAha-'kahi NaM bhaMte ! aNuttarokvAiyANaM devANaM pajjattApajjattANaM ThANA paNNatA?' he bhadanta ! kutra khala-kasmin pradeze, anuttaraupapAtikAnAm devAnAM paryAptAparyAptAnAm sthAnAni-sthityapekSayA svasthAnAni prajJaptAni-prarUpitAni prabhAva aura samAna sukha vAle haiN| inameM na koI indra hai, na koI sevaka hai, na koI purohita hai / Upara ke aveyakoM ke sabhI devagaNa ahamindra haiM he AyuSman zramaNo ! aba praiveyaka vimAnoM kA saMgraha karane vAlI gAthA kahate haiM nIce ke tIna graiveyakoM meM eka sau gyAraha vimAna haiM, madhya ke tIna graiveyakoM meM eka sau sAta vimAna haiM aura Upara ke tIna graiveyakoM meM sau vimAna haiM / anuttara vimAna kula pAMca hI haiN| ___aba paryApta tathA aparyApta anuttaropapAtika devoM ke sthAna Adi kI prarUpaNA kI jAtI hai gautama svAmI ne prazna kiyA-he bhagavan ! paryApta tathA aparyApta anuttaraupapAtika devoM ke sthAna kahAM kahe gae haiM ? arthAtU anuttriiyaza, samAnabala, samAna prabhAva, ane samAna sukhavALA che. temanAmAM kaI Indra sevaka nathI. keI purohita paNa nathI. UparanA raiveyakenA badhAja devagaNa ahamindra che, he AyuSmAn zramaNe ! have veyaka vimAnono saMgreDa karanArI gAthA kahe che-nIcenA traNa zreyakamAM ekase agIyAra vimAna che, madhyanA traNa greveyakamAM eka sAta vimAna che ane UparanA traNa thriveyakamAM eka vimAna che. anuttaravimAna kula pAMca ja che. have paryApta ane aparyApta anuttarapapAtika ThenA sthAna AdinI prarUpaNa karAya che zrIgautamasvAmIe-prazna karyo-bhagavana! paryApta tathA aparyApta anuttarI zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #991 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.28 aveyakAdi sthAnAdikam 977 santi ! tadeva prakArAntareNa vizadayituM pRcchati-'kahi NaM bhaMte ! anuttarovavAiyA devA parivasaMti ?' he bhadanta ! kutra khalu-kasmin pradeze anuttaraupapAtikA devAH parivasanti ? bhagavAn uttarayati-'goyamA' he gautama ! 'imIse rayaNappabhAe puDhavIe' asyAH ratnaprabhAyAH pRthivyAH 'bahusamaramaNijjAo bhUmibhAgAo' bahusamaramaNIyAd atyantAdhika kamanIyasamatalAt bhUmibhAgAt-bhUpradezAt, 'ur3a' Urdhvam-uparibhAge 'caMdimasUriyagahagaNanakhattatArArUvANaM' candrasUryagrahagaNanakSatratArArUpANAm jyotiSkANAm, 'bahUI joyaNasayAI' bahUni yojanA zatAni, 'bahUI joyaNasahassAI' bahUni yojanasahasrANi 'bahUI joyaNasayasahassAI bahUni yojanazanasahasrANi 'bahugAo joyaNakoDIo' bahukAH yojana koTIH 'bahugAo joyaNakoDIkoDIo' bahukAH yojana koTikoTIH, 'ucdUraM upyaittA' Urdhvam-upari bhAge, daram utpatya-udgatya 'sohammIsANasaNakumAra jAva AraNa accuyakappA' saudharmezAna sanatkumAra yAvad mAhendra brahmaloka lAntaka mahAzukrasahasrArAnataprANatAraNAcyutakalpAn trayam aSTAdazottaram graiveyakavimAnAvAsazatam vyativrajya-atikramya 'teNa paraM dUraM gayA' tena paraM-tadanantaram 'dUraM gayA' dUraM gatAni, 'nirayA' nIrajAMsi-rajorahitAni, 'nimmalA' nirmapapAtika deva kahAM nivAsa karate haiM ? ___bhagavAna ne uttara diyA-he gautama ! isa ratnaprabhA pRthivI ke bila. kula samatala bhUmibhAga se Upara candra, sUrya, grahagaNa, nakSatra tathA tArA nAmaka jyotiSkoM se bahuta sau yojana, bahuta hajAra yojana, bahuta lAkha yojana, bahuta karoDa yojana, bahuta koDAkoDo yojana Upara dUra jAkara saudharma IzAna yAvat AraNa-acyuta nAmaka bArahoM kalpoM ko lAMgha kara tathA tIna sau aThAraha praiveyaka vimAnoM ko lAMgha kara umase Upara dUra jAkara pAMca anuttara vimAna kahe gae haiN| ve vimAna papAtika denA sthAna kayA kahelAM che? arthAt anuttaraupapAtika deva kayAM nivAsa kare che ? zrI bhagavAne uttara Apehe gautama ! A ratnaprabha pRthvInA bIlakula samatala bhUmibhAgathI Upara candra, sUrya, grahaNa, nakSatra tathA tArA gaNa nAmaka jyotiSkanA ghaNA se jana, ghaNA hajAra jana, ghaNA lAkha ejana, ghaNA karoDa jana, ghaNuM kaDAkoDI yeAjana Upara dUra jaIne saudharma IzAna yAvata, AraNa-azruta nAmaka bAre kone ullaMdhIne tathA traNaso aDhAra vecaka vimAnane oLaMgIne temanA Upara dUra jaIne pAMca anuttara vimAna kahelA che. te vimAne rajarahita che, nirmaLa che. andhakArathI rahita che ane vizuddha pra0 123 zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #992 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUce lAni "vitimirA' vitimirANi-vitimirANi-andhakArarahitAni 'visuddhA' vizuddhAni 'paMcadisiM paMca aNuttarA mahaimahAlayA mahAvimANA paNNattA' paJcadikSu paJca anuttarANi mahatimahAlayAni mahAvimAnAni prajJatAni-prarUpitAni santi, 'taM jahA' tadyathA-'vijae, vejayaMte, jayaMte, aparAjie' vijayaH vaijayantaH jayantaH aparAjitaH 'sacaTThasiddhe' sarvArthasiddhaH, 'te NaM vimANA' tAni khalu vimAnAni 'savaraNAmayA' sarvaratnamayAni-sarvAtmanA kAtsnyena ratnamayAni 'acchA' acchAni -svacchAni, 'sahA' zlakSNAni, 'lAhA' masaNAni, 'ghaTTA' ghRSTAni, 'mahA' mRSTAni, 'nIrayA' nIrajAMsi rajorahitAni, 'nimmalA' nirmalAni, 'niSpaMkA' niSpaGkAni, 'nikaMkaDacchAyA' niSkaGkaTacchAyAni, niSkaGkaTatvena kavacarahitatvena chAyayA kAntyA sahitAni 'sappabhA' saprabhANi-prabhA sahitAni, kantiyuktAni, 'sassiriyA' sazrIkANi zriyA paramazobhayA sahitAni, 'saujjoyA' soyotAni 'pAsAIyA' prAsAdIyAni-prasAdAya-prasattaye hitAni AnandajanakAni 'darisaNijjA' darzanIyAni-darzanayogyAni, 'abhirUvA' abhirUpANi 'paDirUvA' pratirUpANi 'ettha NaM aNuttarovavAiyANaM' atra khalu-upayuktasthale, anuttaraupapAtikAnAM 'devANaM' devAnAm 'pajjattApajjattANaM' paryAptAparyAptAnAm 'ThANA paNNattA' sthAnAni-sthityapekSayA svasthAnAni, prajJaptAni-prarUpitAni santi, 'tisu vi logassa asaMkhejjaibhAge' triSyapi-svasthAnopapAtasamudghAtalakSaNeSu raja rahita haiM, nirmala haiM, andhakAra se rahita haiM aura vizuddha haiN| vahAM pAMca dizAoM meM pAMca mahAvimAna haiN| unake nAma isa prakAra haiM(1) vijaya (2) vaijayanta (3) jayanta (4) aparAjita aura (5) sarvArthasiddha / ye pAMcoM mahAvimAna sarvaratnamaya haiM, svaccha haiM, cikane haiM, masaNa haiM, ghRSTa haiM, mRSTa haiM, nIraja, nirmala, niSpaMka aura nirAvaraNa kAnti se yukta haiM / prabhAyukta, zrIsampanna, prakAzamaya, prasannatA pradAna karane vAle, darzanIya, abhirUpa aura pratirUpa haiM / yahAM paryApta tathA aparyApta anuttaropapAtika devoM ke sthAna kahe gae haiM / ye sthAna svche. ahi pAMca dizAomAM pAMca mahAvimAna che. temanA nAma A prakAre che (1) vikSya (2) vaiyanta (3) 4yanta (4) 255210 mane (5) sarvAtha siddha. A pAMca mahAvimAna sarva ratnamaya che, svaccha che. cikaNA che, mRSTa che, ghaSTa che, nIraja, nirmaLa, niSpaka ane nirAvaraNa kAtithI yukta che, prabhA yuta, zrIsa panna, zamaya, prasannatAprahAna 42nA21, 6za nIya, mami35, ane pratirUpa che. ahIM paryApta tathA aparyApta anuttaraupapAtika denA sthAna kahelAM che, te sthAna svasthAna, UpapAta, ane samudughAta traNe apekSAothI zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #993 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.28 aveyakAdi sthAnAdikam 979 triSvapi sthAneSu viSaye lokasya asaMkhyeyabhAgaH-asaMkhyeyatamo bhAgo vaktavyaH, 'tattha NaM bahave aNuttarovavAiyA devA parivasaMti' tatra khalu-uparyukta sthale, bahavaH anuttararaupapAtikAH devAH parivasanti, 'savve samamiDDiyA' sarve anuttaraupapAtikAH devAH samarddhikAH-samAnA Rddhi ryeSAM te samarghikAH 'sabbe samavalA' sarve samabalAH 'savve samANubhAvA' sarve samAnubhAvAH-samAnaH anubhAvaH prabhAvaH anubhAgo vA sAmarthyam yeSAM te samAnubhAvAH, 'mahAsukkhA' mahAsaukhyAH, 'ajiMdA' anindAH, adhipatirahitAH, 'appesA' apreSyAH, preSyatvarahitAH, 'apurohiyA' apurohitAH-avidyamAnaHH purohito yeSAM te apurohitAH zAntikarmakartR rahitAH, teSAmazAnterabhAvAt zAntikaraNasyAnAvazyakatvAt 'ahamiMdA nAmaM te devagaNA paNNattA' ahamindrAnAma te devagaNAH prajJaptAH 'samaNA uso !' he zramaNa ! he AyuSman ! iti bhagavatAmAzayaH // sU0 28 // siddha sthAnAdivaktavyatA mUlam -kahi NaM bhaMte ! siddhANaM ThANA paNNattA ? kahi NaM siddhA parivasaMti ? goyamA! savvaTasiddhassa mahAvimANasta uvarillAo thUbhiyaggAo duvAlasajoyaNe uDDe abAhAe ettha NaM IsIpabhArA NAmaM puDhavI paNNattA, paNayAlIsaM joyaNasthAna, upapAta aura samudghAta, tInoM apekSAoM se loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM haiN| yahAM bahusaMkhyaka anuttaraupapAtika deva nivAsa karate haiM / ye sabhI deva samAna Rddhi ke dhAraka haiM, samAna dyuti vAle, samAna bala vAle, samAna anubhAva vAle evaM mahAn sukha se sampanna haiM / inameM na koI indra hai, na dAsa hai, na purohita arthAt zAnti karma karane vAlA hai, kyoMki unako kabhI azAnti hotI hI nahIM hai, taba zAnti karma karane kI AvazyakatA bhI nahIM hotI / he AyuSman zramaNo ! ye sabhI devagaNa ahamindra kahe gae haiM // 28 // lekanA asaMkhyAtamA bhAgamAM che. ahiM bahusaMkhyaka anuttarapAtika deva nivAsa kare che. te badhA deva samAna samRddhinA dhAraka, samAnaghutivALA, samAna yazavALa samAna baLavALA, samAna anubhAvavALA temaja mahAna sukhathI saMpanna che. AmAM koI Indra heta nathI. temaja dAsa hetA nathI temaja purehita paNa letA nathI. arthAt zAntikarma karanAra nathI hotA kemake temane kadi azAti thatI ja nathI. te pachI zAnti karma karavAnI AvazyakatA paNa nathI rahetI. he AyuSyamana zamaNe, A badhA devagaNa ahamindra kahelA che28 zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #994 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 980 prajJApanAsUtre " " saya sahassAiM AyAmavivakhaMbheNaM egA joyaNakoDI bAyAlIsaM ca saya sahassAI, tIsaM ca sahassAI donni ya auNApanne joyaNasae kiMci visesAhie parikkheveNaM paNNattA, Isipa bhArAe NaM puDhavIe bahumajjhadesabhAe aTTa joyaNie khette aTTajoyaNAI bAhalleNaM paNNatte, tao anaMtaraM ca NaM mAyAe mAyAe paesaparihANIe parihAyamANI parihAyamANI savvesu caramaMtesu macchiyapattAo taguyayarI aMgulassa asaMkhejjaibhAgaM bAhalleNaM, paNNattA, IsIpa bhArAe NaM puDhavIe duvAlasa nAmadhijjA paNNattA, taM jahA - Isii vA, IsipavbhArAi vA, taNUi vA, tataNU vA, siddhitti vA siddhAlae vA, muttitti vA, muttAlaei vA, loyaggetti vA loyaggabhiyatti vA, loyaggapaDibujhAi vA savvapANabhUyajIva satta suhAvahAi vA, IsippabhArANaM puDhavI seyA saMkhadala vimalasotthiya muNAladgarayatusAra gokkhIrahAravaNNA, uttANayachattasaMThANasaMThiyA savvajjuNasuvaNNamaI acchA, savahA, laNhA, ghaTTA, maTThA, nIrayA, nimmalA, nipyaMkA nikkaMkaDacchAyA sappabhA, sassiriyA, saujjoyA, pAsAIyA, darisaNijjA, abhirUvA, paDiruvA, IsipabbhArAe NaM puDhavIe sIyAe joyaNammi logaMto tassa NaM joyaNassa je se uvarille gAue, tassa NaM gAuyassa je se uvarille chanbhAge ettha NaM siddhA bhagavaMto sAiyA apajjavasiyA aNega jAimaraNajoNisaMsArakalaMkalIbhAva puNabbhavaganbhavAsavasahI pabaMca samaikkaMtA sAsayamaNAgayadvaM kAlaM citi, tattha vi ya te aveyA aveyaNA nimmamA asaMgA ya saMsAravimukkA paesa nivvattasaMThANA, kahiM paDihayA siddhA, kahiM siddhA paiTTiyA, kahiM boMdi caittANaM, katthagaMtUna si zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #995 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU. 29 siddhAnAM sthAnAdikam 981 jjai // 150 // aloe pahiyA siddhA, loyagge ya paiTTiyA, ihaM boMdi caittANaM, tattha gaMtUNa sijjhai // 151 // dIhaM vA hassa vA jaM carimamave havijjasaMThANaM tatto tibhAgahINA siddhANo gAhaNA bhANiyA // 152 // jaM saMThANaM, tu ihaM bhavaM cayaM tassaM carimasamayaM maM / AsI ya padesaghaNaM taM saMThANaM tahiM tassa // 153 // tinni sayA tittIsA dhaNuti bhAgo ya hoi nAyavvo / esA khalu siddhANaM ukkosogAhaNA bhaNiyA // 194 // cattAri ya rayaNIo rayaNI tibhAgUNiyA ya boddhavvA, esA khalu siddhANaM majjhima ogAhaNA bhaNiyA // 155 // egA ya hoi rayaNI aTTheca ya aMgulAI sAhiyA, esA khalu siddhANaM jahanna ogAhaNA bhaNiyA // 156 // ogAhaNAi siddhA bhavattibhAgeNa hoMti parIhINA / saMThANamaNitthaMthaM jarAmaraNavipyamukkANaM // 157 // jattha ya ego / siddho tattha anaMtA bhavamakkhayavimukkA | anno 'nna samogADhA puTThA savvevi logaMte // 158 // phusai anaMte siddhe savtra pasehiM niyamaso siddhA / te'vi ya asaMkhijja - guNA desa esehiM je puTThA // 159 // asarIrA jIvaghaNA uvauttA daMsaNe ya nANe ya / sAgAramaNAgAraM lakkhaNameyaM tu siddhANaM // 160 // kevalanANuvauttA jANaMtA savvabhAvaguNabhAve / pAsaMtA savvao khalu kevaladiTTI hi tAhiM // 169 // na vi asthi mANusaNaM taM sukkhaM na vi ya savvadevANaM / jaM siddhANaM sukkhaM avvAvAhaM uvagayANaM // 162 // suragaNa suhaM samattaM savvaddhA piMDiyaM anaMtaguNaM / na vi pAvai muttisuhaM NaM tAhiM vaggaggUhiM // 163 // siddhassa suhorAsI savvaddhA piMDio jaha havejjA / so'vaggamaio savvAgAse na mAijjA // 164 // jaha NAma koimiccho nagaraguNo bahuvihe viyaannNto| na caie parikahiuM upamAe tahiM asaMtI // 165 // iya siddhANaM sokkhaM aNo zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #996 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 982 prajJApanAsUtre vamaM natthi tassa ovammaM / kiMci visese Nitto sArikvamiNaM suha vocchaM // 166 // jaha savvakAmaguNiyaM puriso bhotuNa bhoyaNaM koI / tapahA hA vimuko acchina jahA amiya titto // 167 // iya savvakAlatittA atulaM nivvANamuvagayA siddhA / sAsayamavvAvAhaM ciTThati suhI suhaM pattA // 168 // siddhatti ya buddhattiya pAragayatti ya paraMparaM gayati / ummukka kamma kavayA ajarA amarA asaMgA ya // 169 // nicchinna savva dukkhA jAi jarAmaraNa baMdhaNa vimukkA | avvAbAhaM sokkhaM aNuhoMtI sAsayaM siddhA // sU0 29 // " // ii vitIyaM ThANapayaM samattaM // chAyA - kutra khalu bhadanta | siddhAnAM sthAnAni prajJaptAni ? kutra khalu bhadanta ! siddhAH parivasanti ? gautama | sarvArthasiddhasya mahA vimAnasya uparimAyAH stUpikAyA : dvAdaza yojanAni Urdhvam avyAbAdhayA, atra khalu ISatprAgbhArA nAma prathivI prajJaptAH paJcacatvAriMzad yojanazatasahasrANi AyAmaviSkambheNa, ekAM siddhoM ke sthAna Adi kA nirUpaNa zabdArtha - ( kahi NaM bhaMte ! siddhANaM ThANA paNNattA ?) he bhagavan ! siddhoM ke sthAna kahAM kahe haiM ? ( kahi NaM siddhA parivasaMti ?) siddha jIva kahAM nivAsa karate haiM ? (goyamA) he gautama! (savvasiddhassa) sarvArthasiddha ( mahAvimANassa ) mahAvimAna ke (ubarillAo bhUmi gAo ) UparI stUpikA ke agrabhAga se (duvAlasa joyaNe) bAraha yojana (uDDa) Upara ( abAhAe) binA bAdhA ke ( ettha NaM) yahAM (IsIbhArA NAmaM puDhavI paNNattA) ISat prAgbhArA nAmaka pRthivI kahI hai siddhonA sthAna AdinuM nirUpaNa zabdArtha - (kahi NaM bhaMte! siddhANaM ThANA paNNattA ? ) lagavana ! siddhonA sthAna udyAM hyAM che ? ( kahi NaM bhaMte ! siddhA parivasaMti ?) siddha lava yAM nivAya re che ? ( goyamA !) De gautama ! (sabbaTTasiddhassa) sarvArtha siddha (mahA vimaNarasa) bhaDAvibhAnanA ( uvarillAo thUbhiyagAo) aparI stUpAnA athalAgayI (duvAlasajoyaNe) mAra yona ( uDDha ) 52 ( abAhAe) vinA bhaDayo (etthaNa) aDi (IsI panbhArA NAmaM puDhavI paNNattA) patyAralAra nAma pRthivI zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #997 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.29 siddhAnAM sthAnAdikam ___ 983 yojanakoTim dvAcatvAriMzacca zatasahasrANi triMzacca sahasrANi dve ca ekonapazcAzat yojanazate kizcit vizeSAdhikam parikSepeNa prajJaptA, ISatprAgbhArAyAH khalu pRthivyAH bahumadhyadezabhAge aSTa yojanakaM kSetram aSTa yojanAni bAhalyena prajJaptA, tato'nantarazca mAtrayA mAtrayA pradezaparihAnyA parihIyamAnA parihIyamAnA sarveSu caramAnteSu makSikApatrato'pi tanukatarI aGkagulasyAsaMkhyeyabhAgaM bAhalyena prajJaptA, ISatpragbhArAyAH khalu pRthivyAH dvAdaza nAmadheyAni prajJaptAni, tadyathA(paNayAlIsaM joyaNasayasahassAI) paiMtAlIsa lAkha yojana (AyAmavikkhaMbheNaM) lambAI-cauDAI vAlI (egA joyaNakoDI bAyAlIsaM ca sayasahassAI tIsaM ca sahassAI donni ya auNApanne joyaNasae kiMcivisesAhie) eka karoDa bayAlIsa lAkha tIsa hajAra do sau unapacAsa yojana se kucha adhika (parikkheveNaM) paridhi vAlI (paNNattA) kahI hai (IsipambhArAe NaM puDhavIe) ISat prAgbhAra pRthivI ke (bahumajjhadesabhAe) bilakula madhya bhAga meM (aTThajoyaNie khette) ATha yojana kA kSetra (aTThajoyaNAI) ATha yojana (bAhalleNaM) moTA (paNNatte) kahA hai (tao aNaMtaraM ca NaM) usake anantara (mAyAe mAyAe paesaparihANIe) mAtrA-mAtrA se arthAt anukrama se pradezoM kI kamI hotejAne se (parihAyamANI parihAyamANI) hIna hotI-hotI (savvesu caramaMtesu) saba ke anta meM (macchiyApattAo) makkhI ke paMkha se (taNuyayarI) adhika patalI (aMgulassa asaMkhejjaibhAgaM bAhalleNaM) aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga moTAI vAlI (paNNattA) kahI hai| 4DI cha (paNayAlIsaM joyaNasayasahassAI) pIsIsa sA5 yAna (AyAmavikkhaMbheNa) samma paDaNArA pANI (egA joyaNa koDIbAyAlIsaM ca saya sahassAiM tIsaM ca sahassAiM donniya auNApanne joyaNasae kiMci visesAhie) eka kareDa beMtAlIsa lAkha trIsa hajAra base ogaNa pacAsa ejanathI kAMIka madhi4 (parikkheveNaM) paziivavANI (paNNattA) 4DI (Isi panbhArAe NaM puDhavIe) ghaSatprAmA2 pRthvInA (bahumajjha desabhAe) 1 bha65 mA (aTThajoyaNie khete) mAyAmanana kSetra (aTuM joyaNAI) mA yona (bAhalleNaM) moTu (paNNatte) 4yuMcha (teo aNaMtaraM ca NaM) tena pachI (mAyAe mAyAe paesaparihANIe) bhAtrA -mAtrAthI arthAt anubhathI prazAnI bhI thatI pAthI (parihAyamANIparihAyamANI) DIna thatI thatI (savvesu caramaMtaresu) madhAnI chevaTe (macchiyApattAo) mAmInI 5iuthI (taNuyayarI) adhi4 pAtI (aMgulassa asaMkhejjai. bhAgaM vAhalleNaM) sanA madhyAtamA sAnI bhATApANI (paNNattA) 4DI che. zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #998 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 984 prajJApanAsUtre ISat1 iti vA, ISatprAgmArA2 iti vA, tanvI 3 iti vA, tanutanvI 4 iti vA, siddhiriti vA 5 siddhAlaya iti vA 6 muktiriti vA 7 muktAlaya iti vA 8, lokAgramiti vA9, lokAgrastUpikA iti vA10 lokAgraprativAhinI iti vA11, sarva prANabhUta jIvasatvasukhAvahA iti vA 12, ISatprAgbhArA khalu pRthivIzvetA zahadalavimalasvastikamRNAladakarajastuSAra gokSIrahAravarNA, uttAnakacchatra saMsthAnasaMsthitA sarvazcetasuvarNamayI, acchA, zlakSNA masRNA, nIrajAH, nirmalA, niSpaGkA, __ (IsIpabhArAe NaM puDhavIe) ISatprArabhAra pRthivI ke (duvAlasanAmadhijjA paNNattA) bAraha nAma kahe haiM (taM jahA) ve isa prakAra haiM (IsiivA) ISat (IsipabbhArAi vA) ISatprAgbhAra (taNUi vA) tanu (taNutaNUi vA) tanu tanu (siddhitti vA) siddhi (siddhAlae vA) siddhAlaya (muttitti yA) mukti (muttAlaei vA) muktAlaya (loyaggetti vA) lokAgra (loyaggathUbhitti vA) lokAgrastRpikA (loyaggapaDibujjhaNAi vA) lokAgra prativAhinI (sadhapANabhUyajIsattasuhAvahAe yA) sarvaprANa bhUtajIva sttvsukhaavhaa| (IsipanbhArA NaM puDhavI) ISatprArabhAra nAmaka pRthivI (seyA) zveta hai (saMkhadala vimala sosthiyamuNAladagarayatusAra gokkhIrahAravaNNA) zaMkhadala ke nirmala cUrNa ke svastika, mRNAla, jalakaNa, hima, gAya ke dUdha tathA hAra ke samAna varNa vAlI (uttANayachatta saMThANasaMThiyA) ulaTe kiye chatra ke AkAra kI (savvajjuNasuvaNNamaI) pUrNa rUpa se arjunasvarNa ke samAna sapheda (acchA) svaccha (sahA) cikanI (laNhA) (IsIpabbhArAeNaM puDhavIe) JSatprAmA pRthvInA (duvAlasa nAmadhijjA paNNattA) mAra nAma hyA cha (taM jahA) te 2 // prAre cha (IsiivA) Sat (IsipavbhArAi vA) dhvatprAmA2 (taNUivA) tanu (tagutagUivA) tanu tanu (siddhittivA) siddha (siddhAlae vA) siddhAlaya (muttittivA) bhuti (muttAlaeivA) bhutAsaya (loyaggettivA) at (loyaggathUbhiyatti vA) 4 // stuupi4|| (loyagga paDibujjhaNAivA) ati prativAhinI (savvapANabhUyajI sattasuhAvahAevA) sAbhUta 71 satva sumaar| (IsipabbhArANaM puDhavI) patprAmA2 nAma pRthvI (seyA) zveta cha (saMkhadalavimalasotthiya muNAla garayatusAragokkhirahAravaNA) sanA nirma cUrNanA svasti, mRNAla, jalakaNa hima, gAyanuM dUdha tathA hAranA samAna pahuMkSI (uttANaya chattasaMThANasaMThiyA) Aq7 // 42 // 2 // 42nI (sabbajjuNasuvaggamaI) pU355o mana sparNa nA samAna sa36 (acchA) zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #999 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.29 siddhAnAM sthAnAdikam 985 niSkaGkaTacchAyA saprabhA sazrIkA sodyotA prAsAdIyA darzanIyA, abhirUpA, pratirUpA, ISatprAgbhArAyAH khalu pRthivyAH niHzreNigatyA yojane lokAntaH tasya khalu yojanasya yat tat uparimaM gabhyUtam tasya khalu gavyUtasya yo'sau uparimaH SaDbhAge, atra khalu siddhAH bhagavantaH sAdikAH aparyavasitAH, aneka jAti jarAmaraNayonisaMsArakalaGkalIbhAva punarbhava garbhavAsavasati prapaJcasamatikrAntAH zAzvatam anAgataM kAlaM tiSThanti tatrApi ca te avedAH avedanAH nirmamAH, komala (ghaTTA ) ghRSTa-ghisI huI-sI (maTThA) bhRSTa (nIrayA) raja se rahita (nimmalA) nirmala (nippaMkA) paMka rahita (nikkaMkaDacchAyA) niSkavaca kAnti bAlI (sappabhA) prabhAyukta (sassirIyA) zrIsampanna (saujjoyA) prakAzamaya (pAsAIyA) prasannatAprada ( darisaNijA ) darzanIya (abhi bA) abhirUpa - sundara (paDiruvA) sarvAMga sundara rUpa vAlI (isIpanbhArAe NaM puDhavIe) ISatprAgbhAra pRthivI se (sIAe) nizreNI gati se (joyaNammi) eka yojana para (logaMto ) loka kA anta hai (tassa NaM joyaNassa je se uvarille gAue) usa yojana kA jo UparI gavyUti hai ( tassa NaM gAuassa je se uvarille chanbhAge) usa gavyUti kA jo UparI chaTA bhAga hai ( ettha NaM) yahAM (siddhA bhagavaMto) siddha bhagavAn (sAiyA apajjavasiyA) sAdi ananta (aNegajAi - jarA - maraNa - joNisaMsAra- kalaMkalIbhAva - puNambhava - ganbhavAsavasahIpavaMcasamaikkatA) aneka janma, jarA, maraNa, yonigamana, bAdhA, punarbhava, 2124 ( saNhA) yizu (laNhA) abhasa (ghaTThA) ghRSTa-ghaselAsaraNI (maTThA) sRSTa (nIrA) 2042 (nimmalA) nirmANa (niyaMkA) paM42Dita (nikaMkaDacchAyA) niSThavatha antivANA ( sappabhA) pralAyukta (sassIrIyA ) zrIsaMpanna (sauz2oyA ) prakAzabhaya (pAsAIyA) prasantAH (darisa NijjA ) darzanIya (abhiruvA ) ali35 sura ( paDivA) sarvAMga suMdara suMdara patrANI (isIpavbhArANaM puDhavIe) ISatprAgbhAra pRthvIthI (sIAe) nizreNi gatithI ( joyaNammi) yojana para (logaMto ) bono manta che (tarasaNaM joyaNassa je se uvarille gAue) te yojanA ne aparanI gavyUti che (tassaNaM gAu assa je se uvarille chabbhAge) te gavyUtino ne aparano chaTTo lAga che (ettha Na) aDi (siddhAbhagavaMto) siddha bhagavAna ( sAiyA apajjavasiyA ) sAhi zmana Mta (aNegajAi-jarA - maraNa - joNi- saMsAra kalaMkalI bhAvapuNabhava - ganbhavAsavasahI parvacasamaikkaMtA) bhane 4nma, 42rA, bharaNa, yaunigamana, jAdhA, punarlava, garbhavAsa 35 vasati tathA prapaMthI atiAMta ( sAsayamaNAgayaddhaM kAla ciTThati ) pra0 124 zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #1000 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - prajJApanAsUtre asaGgAzca saMsAravipramuktAH pradeza nirvRtta saMsthAnAH, kutra pratihatAH siddhAH ? kutra siddhAH pratiSThitAH, kutra bondi cyutvA khalu kya galA sidhyanti ? aloke prati. hatAH siddhAH, lokAgre ca pratiSThitAH, iha bondi cyutvA khalu tatra gatyA sidhyanti // 151 // dIrgha vA, isvaM vA, yat caramabhave bhavet saMsthAnam / tatakhibhAga hInAH siddhAvagAhanA bhaNitA // 152 // yat saMsthAnaM tu etad-bhavaM cyavanazcaramasamaye / AsIt ca pradezaghanaM tat saMsthAnaM tatra tasya // 153 // trINi garbhavAsa rUpa vasati tathA prapaMca se atikrAnta (sAsayamaNAgayaddhaM kAlaM ciTThati) zAzvata bhaviSyat kAla taka rahate haiM (tattha vi) vahAM bhI (ya) aura (te) ve (aveyA) veda rahita (aveyaNA) vedanA rahita (nimmamA) mamatva rahita (asaMgA ya) para-padArtha ke saMyoga se rahita (saMsAravippa. mukkA) saMsAra se sarvathA mukta (paesanivvattasaMThANA) Atma pradezoM se bane hue AkAra vAle (kahiM paDihayA siddhA) siddha kahA~ ruka jAte haiM ? (kahiM siddhA paiDiyA) siddha kahAM pratiSThita haiM ? (kahiM bodi caittANaM) kahAM zarIra ko tyAga kara (kattha gaMtUNa sijjhai ?) kahAM jAkara siddha hote haiM // 150 // __(aloe paDihayA siddhA) aloka se siddha ruka jAte haiM (loyagge ya paiDiyA) loka ke agrabhAga meM pratiSThita hote haiM (ihaM boMdi caittANaM) yahAM zarIra ko tyAga kara (tattha gaMtUNa sijjhai) vahA~ jAkara siddha hote haiM // 151 // ___ (dIhaM vA) dIrgha athavA (hassaM) isva (ja) jo (carimabhave) aMtima bhava meM (havijja) ho (saMThANaM) AkAra (tatto) usase (tibhAgahINA) zAzvata, bhaviSyat 4 sudhi 27 cha (tattha vi) tyAM 554 (ya) mane (te) tes| (aveyA) ve 2hita (aveyaNA) vehanA 2Dita (nimmamA) mamatva 2Dita (asaMgAya) 525hAtha nA sayothI 2Dita (saMsAravippamukkA) saMsArathI savathA bhuta (paesa nivvattasaMThANA) 2mAma pradezAthI panesA 27127 // (kahi paDihayA siddhA) siddha yA 2|47y cha ? (kahiM siddhA paidiyA) si. yAM pratiSThita cha ? (kahiM bodi caittANaM) 4yAM zarIrane tyAsa 4rIna (kattha gaMtUNa sijjhai) 4yAM ne siddha thAya cha // 150 // (aloe paDiyA siddhA) mAthI siddha 24 jaya cha (loyage ya paidriyA) sonAma lAmA pratiSThita thAya cha (ihaM boMdi caittANaM) mahi shriir| parityAzana (tattha gaMtUNa sijjhai) tyA 44ne siddha thAya cha / 151 / / (dIhaMvA) hI (hassa) 1 (ja) 2 (carimabhave) matima sapamA (havijja) khAya (saMThANa) 2 / 42 (tatto) tenAthI (tibhAgahINA) alan mAthI maach| zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #1001 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.29 siddhAnAM sthAnAdikam 987 zatAni trayatriMzAni dhanuvibhAgaH khalu bhavati jJAtavyaH / eSA khalu siddhAnAm utkRSTAvagAhanA bhaNitA || 154 // catasrazca ratnayaH ratnistribhAgonA ca boddhavyA / eSA khalu siddhAnAM madhyamAvagAhanA bhaNitA || 155 || ekA ca bhavati tIsarA bhAga kama (siddhANa) siddhoM kI (ogAhaNA) avagAhanA (bhaNiyA) kahI gaI hai // 152 // (jaM saMThANaM) jo saMsthAna ( tu ihaM bhavaM cayaMtassa ) isa bhava ko tyAgate hue kA (carimasamarthami) antima samaya meM (AsI ya) thA ( padesaghaNaM) pradezoM se sampana (taM) vaha (saMThANa) saMsthAna (tAhiM) vahAM (tassa ) usakA // 153 // (tinni sayA) tIna sau (tittIsA) tetIsa ( dhaNuntibhogo ya) eka dhanuSa kA tIsarA bhAga (hoi ) hotI hai (nAyavvo) jAnanA cAhie (aisA ) yaha (khalu) nizcaya se (siddhANaM) siddhoM kI (ukko sogAhaNA) utkRSTa avagAhanA (bhaNiyA ) kahI hai // 154 // ( cattAri ya rayaNIo) cAra hAtha (rayaNItibhAgUNiyA ya boddhavvA) tribhAga kama eka hAtha jAnanA cAhie ( esA ) yaha ( khalu ) nizcaya (siddhANaM) siddhoM kI (majjhima ogAhaNA ) madhyama avagAhanA ( bhaNiyA) kahI hai // 155 // (egA ya hoi rayaNI aTTheva ya aMgulAI sAhiyA) eka hAtha aura ATha aMgula sahita (esA khalu siddhANaM) yaha nizcaya se siddhoM kI (siddhANaM) siddhonI (ogAhaNA ) avagAhanA (bhaNiyA) eDI che // 152 // (jaM saMThANaM) ne saMsthAnathI (tu ihaM bhavaM cayaMtarasa) yA lavane tyAganAzanA ( carimasamarthami) antima samayamA (AsIya ) tA (padesaghaNaM) pradezothI saghana (taM) te (saMThANaM) saMsthAna ( tahiM ) tyAM (tassa) tenA // 153 // ( tinni sayA) so (tittIsA) tetrIsa ( dhaNuttibhAgo ya) ye dhanuSanA trIle lAga (hoi) hoya che (nAyabtro) lAguvu lehaye (esA ) mA ( khalu) nizvayathI (siddhANaM) siddhonA (ukko sogAhaNA) utkRSTa bhavagAnA (bhaNiyA) DI che // 154 // ( cattAri ya rayaNIo) yAra hAtha ( rayaNI tibhAgUNiyA ya boddhavyA) bhAbhu lAga bhochA se hAtha lagavA lehaye (esA) mA ( khalu ) nizcaya (siddhANaM) siddhonI (majjhima ogAhaNA ) madhyama avagAhanA (bhaNiyA) DI che // 155 // (egAya hoi rayaNI adveva ya aMgulAI sAhiyA ) me hAtha ane mA gusa sahita (esA khalu siddhANaM) mA nizcayathI siddhonI ( jahanna ogAhaNA bhaNiyA) dhanya vyavagAnA hI che // 156 // zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #1002 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 988 prajJApanAsUtre ratnaH aSTaiva cAGgulAni sAdhikAni / eSA khalu siddhAnAM jaghanyAvagAhanA bhaNitA || 156 // avagAhanAH siddhAnAM bhavatribhAgena bhavanti parihINAH / saMsthAna manitthaMsthaM jarAmaraNavipramuktAnAm // 157 // yatra ca ekaH siddhastatra anantA bhakSayavimuktAH / anyonya samavagADhAH spRSTAH sarve'pi lokAnte || 158 // spRzatyanantAn siddhAn sarvapradeza niyamataH siddhAH / te'pi ca asaMkhyeyaguNA dezapradezai ye spRSTAH // 159 // azarIrAH jIvaghanAH upayuktAH darzane jJAne ca / ( jahanna ogAhaNA bhaNiyA) jaghanya avagAhanA kahI hai // 156 / ( ogAhaNA siddhA bhavattibhAgeNa hoti parihINA) siddhoM kI avagAhanA carama zarIra se vibhAga kama hotI hai (saMThANaM) saMsthAna ( aNitthaMdha) aniyata prakAra kA ( jarAmaraNaviSyamukkANaM) jarA aura maraNa se rahitoM kA // 157 // ( jattha ya ego siddho) jahAM eka siddha hai (tattha anaMtA bhavakkhaya vimukA) vahAM bhavakSaya se mukta ananta jIva hote haiM (annonasamogADhA) paraspara meM avagAhanA vAle ( puTThA save vi logaMte) sabhI lokAnta se spaSTa hote haiM // 158 // (phusai) sparza karatA hai (aNate siddhe) ananta siddhoM kI (savva parasehiM) samasta pradezoM se (niyamaso) niyama se (siddhA) siddha (te vi ya asaMkhijjaguNA ) ve siddha asaMkhyAtaguNA haiM (desapaesehiM je puTThA) jo deza aura pradezoM se dRSTa haiM / / 159 // ( asarIrA) zarIra se rahita (jIvaghaNA) saghana jIva pradeza vAle ( ogAhaNAi siddhA bhavatti bhAgeNa hoMti parihINA) siddhonI avagAhunA tharabha zarIrathI bhaNu lAga sochI hoya che (saMThANaM) saMsthAna (aNitthaMthaM) aniyata prAranA (jarAmaraNavippamukkANaM) 42 bharaNuthI rahitAnA // 157 // ( jattha ya ego siddho ) lyAM me siddha che (tattha anaMtA bhavakkhaya vimukkA ) tyAM lavakSayathI bhukta ananta lava hoya che (annonna samogADhA) parasparabhAM avagADunAvANA (puTThA sabve vi logate) te adhA boantathI spRSTa thAya che ! 158 nA (phusai) sparza re che (aNate siddhe) ananta siddhonA (savyapa esehiM ) samasta pradezothI (niyamaso) niyamathI (siddha) siddha (te vi ya asaMkhijja guNA ) te siddhI asaNyAta gA che (desa paesehiM je puTThA) ne deza bhane pradezothI spaSTa che ! 159 5 ( asarIrA) zarIra raDita ( jIva ghaNA ) saghana va pradezavAjI (ubauttA zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #1003 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.29 siddhAnAM sthAnAdikam 989 sAkArAnAkAraM lakSaNametattu siddhAnAm // 160 // kevalajJAnopayuktAH, jAnanti sarvabhAvaguNabhAvAn pazyanti sarvataH khalu kevala dRSTibhiranantAbhiH // 161 // naivAsti manuSyANAm tatsaukhyam, nApi ca sarvadevAnAm / yat siddhAnAm saukhyam avyAbAdhAmupagatAnAm // 162 // suragaNasukhaM samastaM sarvAddhA piNDitam anantaguNam / nApi prApnoti muktisukham anantaivagaigitam // 163 // siddhasya sukha(uvauttA saNe ya nANe ya) jJAna aura darzana meM upayukta-upayoga lagAe hue (sAgAramaNAgAra) sAkAra aura anAkAra upayoga (lakkhaNameyaM tu siddhANaM) yaha siddhoM kA lakSaNa hai // 160 // (kevalanANuvauttA) kevala jJAna ke upayoga vAle (jANatA) jAnate hue (savvabhAvaguNa bhAve) samasta padArthoM ke guNa evaM paryAya ko (pAsaMtA) dekhate hue (khalu) nizcaya (kevaladiDihi'NaMtAhiM) ananta kevala dRSTi se // 161 // _ (na vi asthi mANusANaM taM sukhaM) manuSyoM ko vaha sukha nahIM hai (naviya savva devANaM) na samasta devoM ko hai (jaM siddhANaM sukhaM avvA. bAha muvagayANaM) avyAbAdha ko prApta siddhoM ko jo sukha hai // 162 // (suragaNasuhaM samattaM) deva samUha ke samasta sukha ko (sabbaddhApiDiyaM) sarva kAla se piNDita kiyA huA (aNaMtaguNaM) anantaguNa (na vipAva mutti suhaM) mukti sukha ko nahIM pA sakatA-muktisukha kI barAbarI nahIM kara sakatA (NaMtAhiM vaggavaggUrhi) ananta varga vargoM se bhI // 16 // dasaNe ya jANeya) jJAna bhane 4zanamA upayuta upayoga gavatA 54 (sAgAra maNAgAraM) 412 bhane ni2|42 rupayA (lakkhaNa meyaM tu siddhANaM) mA siddhaan| sakSA cha // 160 // (kevalanANuvauttA) uqNa jJAnanA upayoga (jANaMtA) nAtA chatai (savvabhAva guNabhAve) samasta 54AthanA guNa tama paryAyanI (pAsatAnA 29 // (khalu) nizcaya (kebaladivihi'NaMtehiM) mana usa thI // 161 // (navi atyi mANusoNaM taM sukha) mA sone te suma nathI tu (na vi ya savvadevANaM) samasta vone 54 nathI (jaM siddhANaM sukhaM avvAbAhamuvagayANa) anyAmA prAta 428 siddhAne supacha // 112 // (suragaNasuhaM samattaM) 31 smuuddn| samasta sumane (savyaddhApiMDiya) sava thI metrita 42sA (aNaMtaguNaM) mananta ! (na vi pAyaimuttisuha) bhuti sumana nathI mevI sht| bhuti sumanI ||2||rii nathI 42rI sht| (tAhiM vaggavaggUhiM) manAta 1 thI 5 // 163 // zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #1004 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre rAziH sarvAddhApiNDito yadi bhavet / so'nantavargabhaktaH sarvAkAze na mAMti // 164 // yathA nAma kazcit mleccho nagaraguNAn bahuvidhAna vijAnan / na zaknoti parikathayitum upamAyAM tatrA satyAm // 165 // idaM siddhAnAM saukhyam anupamam nAti tasyaupamyam / kizcid vizeSeNa itaH sAdRzyamidaM zaNuta vakSyamANam // 166 // yathA sarvakAmaguNitaM puruSo bhuktvA bhojanaM ko'pi / vRkSud (siddhassa) siddha jIva ke (suhorAsI) sukha kI rAzi (savvaddhApiMDio jai havejjA) sarvakAla se piNData yadi ho (so'NaMtavaggabhaio) vaha ananta vargoM se bhAjita hokara (savvAgAse) samasta AkAza meM (na mAijjA) nahIM samAve // 16 // (jaha NAma koI miccho) jaise koI mleccha (nagaraguNe bahuvihe) bahuta prakAra ke nagara ke guNoM ko (viyAgaMto) jAnatA huA (na caei (parikaheu) kahane ko samartha nahIM hotA (uvamAe) upamA se (tahiM) vahAM (asaMtIe) asat hone se // 165 // (iya siddhANaM sokvaM) isI prakAra siddhoM kA sukha (aNocama) anupama hai (natthi tassa ovamma) usakI upamA nahIM (kiMci) kucha (viseseNitto) vizeSatA se isakI (sArikkhamiNaM suNahavocchaM) yaha samAnatA maiM kahUMgA, use suno // 166 // (jaha savvakAmaguNiyaM puriso bhottUNa bhoyaNaM koi) jaise koI puruSa sarvakAmaguNita bhojana ko khAkara (taNhAchuhAvimukko (pyAsa -bhUkha se rahita hokara (acchijja jahA amiyatitto) Thahare jaise (siddhassa) siddha nA (suhorAsI) sumanI rAzi (sabbaddhA piMDio jai havejjA) sAthI ne pati DAya (so'NaMtavaggabhaio) te mananta vargAthI ailord ne (savyagAse) samasta 201AmA (namAijjA) samAza n|| 164 // (jaha NAma koI miccho) bha I zveccha (nagaraguNe bahuvihe) ! Hit 2nA nA2nA guNAne (viyANaMto) on chatai (na caei parikaheu) pAne samartha nathI tht| (uvamAe) S5mAthA (tarhi) tyAM (asaMtIe) asat pAthI // 165 // (iya siddhANaM sokkha) me rIte siddhonA subha (aNovamaM) anupama cha (nasthi tassa ovamma) tenI 5mAnathI (kiMci) is4 (viseseNitto) vizeSatA thI sanI (sArikkhamiNaM suNahavocchaM) mA samAnatA Diza, tene saal|| 161 / (jaha savvakAmaguNiyapuriso bhottaNa bhAyaNaM koi) ma 535 sa 4ma zulita mAnane bhAna (taNhA chuhA vimukko) supa ta21 112 ne (acchijja jahA amiyatitto) ma amRtathA tRta thAya // 167 // zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #1005 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.29 siddhAnAM sthAnAdikam 991 vimukto acchijja yathA amRtatRptaH // 167 / evaM sarvakAlatRptAH atulaM nirvANamupagatAH siddhAH / zAzvatamavyAbAdham tiSThanti mukhinaH sukhaM prAptAH // 168 // siddhA iti buddhA iti pAragatA iti ca / paramparAgatA iti unmuktakarmakavacAH ajarAH asaGgAzca // 169 // nistIrNa sarvaduHkhAH jAti jraamrnnbndhnvimuktaaH| avyAvAdhaM saukhyam anubhavanti zAzvataM siddhaaH||160||suu029|| ||iti dvitIya sthAnapadaM samAptam // 2 // amRta se tRpta ho // 167 // ___(iya) isI prakAra (savvakAlatittA) sarva kAla meM tRpta haiM (atula) anupama (nivvANamuvagayA) nirvANa ko prApta (siddhA) siddha (sAsayamavvAbAha) zAzvata avyAvAdha ko (ciTThati) Thaharate haiM (suhI) sukhI (suhaM pattA) sukha ko prApta // 168 // ___(siddhatti ya) ve siddha haiM (buddhatti ya) buddha haiM (pAragayatti ya) pAraMgata haiM (paraMparagayatti) paramparA gata haiM (ummukkakammakavayA) karma rUpo kavaca se mukta haiM (ajarA) jarA se rahita (amarA) mRtyu se rahita (asaMgA ya) aura saMga se rahita haiM // 169 // (nicchinnasavvadukkhA) saba duHkhoM se pAra hue (jAijarAmaraNabaMdhaNavimukkA)janmajarAmaraNa evaM bandhana se vimukta (avvAbAhaM) vyAbAdhA se rahita (sokkha) sukha ko (aNuhoti) anubhava karate haiM (sAsayaM) zAzvata (siddhA) siddha // 170 // // dUsarA sthAna samApta // (iya) se rIta (savvakAlatittA) mathA mA gH (atulaM) anupama (nivvANa muvagayA) nirmANane pAbhesA (siddha) siddha (sAsayamavvAbAhaM) zAzvata 20yAyAdhane (ciTuMti) 27 cha (suhI) subhI (suhaMpattA) sumane prAH // 18 // (siddhattiya) te siddha cha (buddhattiya) muddha cha (pAragayatti ya) pAta cha (paraMparagayatti) 52 52 (ummukkAmmakavayA) 435o 41yathA mukta che (ajarA) 12||thii 2jita (amarA) mRtyuthI 2Dita (asaMgAya) ane sAthI rahita che ke 169 che (nicchinna saba dukhA) mA emAthI pA2pAbhIne (jAijarAmaraNa baMdhaNa vimukkA) ma, 121, bha295 temA ma dhanathI vibhuta (avvAbAdha) pAthI 2ti (sokkhaM) sumane (aNuhoti) manumapa 42 che (sAsayaM) zAzvata (siddha) siddha // 170 // bIjuM sthAnapada samApta zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #1006 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 992 prajJApanAstre TIkA - atha siddhAnAM svasthAnAdikaM prarUpayitumAha- 'kahiNaM bhaMte! siddhA NaM ThANA paNNattA ?' gautamaH bhagavantaM pRcchati - he bhadanta ! kutra khalu - kasmin pradeze, siddhAnAM sthAnAni sthityapekSayA svasthanAni, prajJaptAni ? prarUpitAni santi ? tadevaM vizadayituM prakArAntareNa pRcchati - 'kahi NaM bhaMte siddhA parivasaMti ?" he bhadanta ! kutra khalu - kasmin pradeze, siddhAH parivasanti ! bhagavAn uttarayati - 'goyamA !" he gautama ! 'savvaTTa siddhassa mahAvimANassa' sarvArthasiddhasya mahAvimAnasya 'uvarillAo dhUbhiyaggAo' uparimAyAH uparitanyAH stU pikAyAH zikharasya 'duvAlasajoyaNe uDuM avAhAe' dvAdaza yojanAni Urdhvam - uparibhAge avyAvAdhayA - abAdhena 'ettha NaM' atra khalu uparyuktasthAne, 'Isipa bhArA NAma puDhavI paNNattA' IpatprAgbhArA nAma pRthivI prajJaptA-prarUpitA. sA ca kIdRzI ityAha'paNayAlIsa joyaNasayasahassAI AyAma vikkhabheNaM' paJca catvAriMzad yojanazatasahasrANi paJcacatvAriMzad lakSayojanAni ityarthaH, AyAmaviSkambheNa - dairdhya - vistAreNa 'egA joyaNa koDI' ekAM yojana koTim 'bAyAlIsaM ca sayasahassAI ' TIkArtha- aba siddhoM ke sthAna Adi kI prarUpaNA kI jAtI haizrI gautama svAmI ne prazna kiyA-he bhagavan ! siddha bhagavantoM ke sthAna kahA~ kahe gae haiM ? isI ko spaSTa karane ke lie prakArAntara se pUchate haiM - he bhagavan ! siddha kahAM nivAsa karate haiM ? zrI bhagavAn ne uttara diyA- he gautama ! sarvArthasiddha nAmaka jo mahAvimAna hai, usakI UparI stRpikA se arthAt zikhara se bAraha yojana Upara, vinA vyAvAdhA ke ISatprAgbhAra nAmaka pRthivI kahI gaI hai / vaha pRthivI kaisI hai ? isakA uttara dete haiM- usa pRthivI kI lambAI - cauDAI paiMtAlIsa lAkha yojana kI hai aura paridhi eka karoDa vayAlIsa lAkha, tIsa hajAra do sau unapacAsa yojana se kucha adhika hai / TIkA have siddhonA sthAna AdinI prarUpaNA karAya che zrI gautamasvAmIe prazna karyuM-bhagavan ! siddha bhagantAnA sthAna kayAM kahelAM che ? tene spaSTa karavA mATe prakArAntarathI pUche che he bhagavana ! siddha kayAM nivAsa kare che ? zrI bhagavAne uttara ApyA hai gautama ! sarvAM siddha nAmaka je mahAna vimAna che, tenA UparanI rUpikathI arthAt zikharathI bAra ceAjana Upara, vinA AdhAe iSatprAgbAra nAmaka pRthvI paDelI uttara Ape che-te pRthvInI laMbAI-paheALAI che. te pRthvI kevI che? tenA pIstAlIsa lAkha yeAjananI che ane paridhi eka karADa e'tAlIsa lAkha, trIsa hajAra khase egaNu zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #1007 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA di. pada 2 sU.29 siddhAnAM sthAnAdikam 993 dvAcatvAriMzacca zatasahasrANi, 'tIsaM ca sahassAI triMzacca sahasrANi 'doniya auNApanne joyaNasae' dve ca ekonapazcAzat yojanazate 'kiMcivisesAhie' kizcid vizeSAdhike 'parikkheveNa paNNattA' parikSepeNa-paridhinA, prajJaptAprarUpitA, 'IsipabbhArAe NaM puDhavIe' IpatprAgbhArAyAH khalu pRthivyAH 'bahumajjha. desabhAe' bahumadhyadezabhAge-atyantamadhyapradeze, 'aTThajoyaNie khette' aSTa yojanikam AyAmaviSkambhAbhyAm aSTa yojanapramANaM kSetram 'aTTa joyaNAI bAhalleNaM paNNatte' aSTau yojanAni ca bAhalyena uccatvena prajJaptam 'to aNaMtaraM ca NaM mAyAe mAyAe paesa parihANIe' tataH anantaram- tadanantaram ca khalu sarvAsu dikSu vidikSu ca mAtrayA mAtrayA stokayA stokayA pradezaparihAnyA 'parihAyamANI parihAyamANI' parihIyamAnA parihIyamAnA 'savvemu caramaMtesu' sarveSu caramAnteSu 'macchiyapattAo taNuyayarI' makSikApatratastanutarA-makSikApatrato'pyati tanvI 'aMgulassa asaMkhejahabhAgaM' aGgulasya asaMkhyeyabhAgam-asaMkhyeyatamaM bhAgam 'bAhalleNaM paNNattA' bAhalyena prajJaptA-prarUpitA, 'IsI panbhArAe NaM puDhavIe duvAlasa nAmadhijjA paNNattA' ISatprArabhArAyAH khalu pRthivyAH dvAdaza nAmadheyAni prajJaptAni-prarUpitAni santi 'taM jahA' tadyathA-'IsiivA' ISat iti vA 1, nAmaikadeze'pi nAmopacArAt tathA prayogaH, 'IsIpabbhArA ivA' IpatprArabhArA isa ISatprAgbhAra nAmaka pRthivI ke bilkula bIcoMbIca meM aSTa yojana pramANa lambA-cauDA kSetra hai / usa kI moTAI bhI ATha yojana kI hai| tatpazcAt sabhI dizAoM aura sabhI vidizAoM meM vaha pradezoM kI kamI hone se anukrama se patalI hotI jAtI hai / patalI hote-hote anta meM sabhI ora se vaha makSikA ke paMkha se bhI adhika patalI hai| vahAM usakI moTAI aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga mAtra kI hI raha jAtI hai| ISatprAgbhAra pRthivI ke bAraha nAma haiM, jo isa prakAra haiM (1) ISat-nAma ke eka deza meM bhI nAma kA vyavahAra hotA hai pacAsa ejanathI kAMIka vadhAre che. e iSa~AbhAra nAmaka pRthvInA bilakula. vacce vacamAM ATha jana pramANa lAMbu paheluM kSetra che. tenI moTAI paNa ATha jananI che. tyAra pachI badhI dizAo ane vidizAomAM te pradezonI kamI hovAthI anakame thoDI thoDI pAtaLI thatI jAya che. pAtaLI thatAM thatAM chevaTe badhI bAjuthI te mAkhInI pAMkhathI paNa vadhAre pAtaLI thaI jAya che. tyAM tenI meTAI aMgulanA asaMkhyAtamA bhAgamAtranI ja rahe che. ISa~AbhAra pRthvInA bAra nAma che, je A prakAre che-(1) iSat nAmanA eka dezamAM paNa nAmane vyavahAra thAya che tethI "IzvaraprAglAranI jagyAe te zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #1008 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 294 prajJApanAstre iti vA 2, 'taNU ivA' tanvI iti vA 3 anyapRthivyapekSayA asyA atitanutvAt, 'taNu NU ivA' tanutanvI iti vA 4, tanubhyo'pi vizvaviditakRzaparamANyAdi padArthebhyastanvI makSikApatrato'pi paryantadeze atitanukhAt, 'siddhitti vA' siddhiriti vA 5 siddha kSetrasamIpavartitvAt siddhiriti vyapadezaH, 'siddhAlae vA' siddhAlaya iti vA, 6, siddha kSetrasya sannihitatvena AropAt siddhAnAmA - laya: - siddhAlaya iti vyavahAraH, 'mutti tti vA muktiriti vA, 7 muktikSetrasya pratyAsannatayA muktiriti vyapadezaH, 'muttAlae ivA' muktAlayaH iti vA 8, mukta kSetrasya pratyAsannatayA AropAt muktAnAmAlayaH - muktAlayaH iti vyapadezaH, 'loyaggeti vA' lokAgram iti vA 9, lokAgre asyA vidyamAnatvAt 'lokAgram' ataH 'ISatprArabhAra' kI jagaha vaha 'ISat ' bhI kahalAtI hai| (2) ISatprAgbhAra / (3) tanvI - kyoM ki vaha anya pRthviyoM kI apekSA patalI hai / (4) tanutanvI - saMsAra meM prasiddha patale padArthoM se bhI adhika patalI hone ke kAraNa, paryanta bhAga meM makkhI ke paMkha se bhI adhika patalI hone se use tanutanvI bhI kahate haiM / (5) siddhi-siddhoM ke kSetra se samIpa meM hone se siddha kahA hai / (6) siddhAlaya - siddha kSetra ke nikaTa hone se siddhAlaya bhI use kahate hai / (7) mukti-mukti kSetra ke pAsa meM hone se use mukti kahate haiM / (8) muktAlaya - artha spaSTa hai-mukta jIvoM kA sthAna / (9) lokAya - loka ke agrabhAga meM hone ke kAraNa / 'Sita' yA aDevAya che. (2) ISatprAgbhAza (3) tanvI-ubha} te anya pRthvIyonI apekSA pAtajI che. (4) tanutanvI-saMsAramAM prasiddha pAtaLA pAkSoMthI paNa Adhika pAtaLI hAvAthI tene tanu tantrI paNa kahe che. (4) siddhi-siddhonA kSetronI sabhIya hovAthI siddhi uDDI che. (6) siddhAlaya-siddhakSetranI nikaTa hAvAthI siddhAlaya paNa tene kahe che. (7) bhukti-muktikSetranA pAse hovAthI tene mukti uDe che. (8) bhutAhAya artha spaSTa che-mukta banA sthAna (8) soDA sonA alAgamAM hovAne Age. zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #1009 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.29 siddhAnAM sthAnAdikam 995 iti vyapadezaH, 'loyaggadhUbhiyatti vA' lokAgrastUpikA iti vA 10, lokAgrasya stUpava zikhara iva lokAgrestUpikA iti vyapadezaH, 'loyaggapaDivujjhaNA ivA' lokAgrapativAhinI iti vA 11, lokAgraNa pratyUhyamAnatvena lokAgraprativAhinI iti vyapadezaH, 'savvapANabhRyajIvasattamuhAvahA ivA' sarvaprANabhUtajIvasaccasukhAvahAH iti vA 12, tatra dvitricaturindriyAH prANapadavAcyAH, taravo vRkSAH, bhUtapadavAcyAH, paJcendriyAH jIvapadavAcyAH, zeSAH jIvAH sattvapadavyapadezyA bhavanti tathAcoktam - prANA dvitricatuH proktAH, bhUtAzca taravaH smRtAH / jIvAH paJcendriyAH jJeyAH, zeSAH sattvAH udIratAH // 1 // iti, tathA ca sarveSAM prANabhUtajIvasattvAnAm upadrAvakatvAbhAvena sukhAvahA iti sarvaprANabhUta jIvasakhasukhAvahA iti vyapadezaH, sA ca kIdRzI ? ityAha- 'isIpa bhArA NaM pur3havI seyA' ISatprAgbhArA khalu pRthivIzvetA - zuklA vartate, tasyA zvetatvameva aupamyena sphuTIkaroti'saMkhadalavimalasotthiya muNAlada garayatu sAra gokkhIrahAravaNNA' zaGkhadala vimalasva(10) lokAgrastUpikA- lokAgra meM stRpikA arthAt zikhara jaisI / (11) lokAgraprativAhinI - lokAgra use vahana karatA hai, isa kAraNa (12) sarvaprANabhUtajIvasattvasukhAvahA- dvIndriya, trIndriya aura caturindriya jIva prANa kahalAte haiM, vanaspati ko bhUta kahate haiM, paMcendriya prANI jIva tathA zeSa prANI satva kahalAte haiN| kahA bhI haido tIna aura cAra indriya vAle jIva prANa, taru bhUta, paMcendriya jIva aura zeSa prANI satva kahe gae haiM / 1 // vaha sabhI prANiyoM, bhUtoM, jIvoM aura satvoM ko hAni pahuMcAne ke kAraNa sukhAvaha hai, ataeva sarvaprANabhUtajIva sattvasukhAvahA bhI kahalAtI hai / vaha ISatprAgbhAra pRthivI zveta raMga kI hai| usakI zvetatA aisI (10) leAkAgra tUpikA-leAkAgramAM rUpiyA arthAt zikhara jevI. (11) leAkAgraprativAhinI-leAkAgra ane vahana kare che e kAraNe (12) sarva prANabhUta vasatva subhAvaDA- dvIndriya, trIndriya, bhane yatu. rindriya jIva prANa kahevAya che, vanaspatine bhUta kahe che. pAMca indriya prANI jIva tathA zeSa prANI satva kahevAya che. kahyu paNa che-e traNa ane cAra indriya vALA jIva prANa, trasabhUta, paMcendriya jIva ane zeSa prANI sattva pahelAM che. // 1 // te badhAM prANiyA bhUtA jIvA, ane satvone hAni na paheAMcaDavAnA kAraNe sukhAvaha che. tethIja sa` prANu bhUta jIva satya sukhA vahA paNa kahevAya che. te iSatsAbhAra pRthvI zveta raMganI che. tenI zvetatA evI che jevI zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #1010 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre stika mRNAladakarajastuSAragokSIrahAravarNA-zaGkhadalasya-zaGkhadalacUrNasya vimalo nirmalaH svastikaH zaGkhadala vimalasvastikaH, sa ca mRNAlazca visatanturUpaM dakarajazva tuSArazca himarUpaH, gokSIraJca hArazcetyeSAmiva varNo yasyAH sA zaGkhadalavimalasvastikamRNAladakarajastuSAragokSIrahAravarNA 'uttANayachattasaMThANasaMThiyA' uttAnakacchatrasaMsthAnasaMsthitA uttAnakam - uttAnIkRtaM yat chatraM tasya yat saMsthAnam -AkArastena saMsthitA-uttAnakacchatrasaMsthAnasaMsthitA 'savyajjuNasuvannamaI' sarvArjunasuvarNamayI-sarvAtmanA kAtsnyena arjunasuvarNamayI-zvetakanakamayI ityarthaH, 'acchA' svacchA, 'saNhA' zlakSNA 'laNhA' mahaNA snigdhakomalavAcako laNha zabdo dezIyo vartate, 'ghaTTA' ghRSTA-zANayA pASANAdivat ghRSTeva, 'mahA' mRSTA-mRSTIkRtA 'nIrayA' nIrajAH-rajorahitA pAMsuzUnyA ityarthaH. ataeva 'nimmalA' nirmalA AgantukamalAbhAvAt 'nippaMkA' niSpaGkA, kardamarahitA 'nikakaDacchAyA niSkavacakAntiH 'sappamA' saprabhA saprakAzA, 'sassiriyA' sazrIkA -zriyA paramazobhayA sahitA sazrIkA, 'saujjoyA' sodyotA, uddyotenadIptyA sahitA soyotA, 'pAsAIyA' prAsAdIyA'-prasAdAya-prasattaye paramAhalAdAya hitA prasAdIyA, prAsAdikA vA, 'darisaNijjA' darzanIyA-darzanayogyA, 'abhirUvA' abhirUpA-abhitaH Abhimukhyena, rUpaM saundarya. yasyAH sA abhirUpA. 'paDirUvA' pratirUpA sarvato rUpavatI ityarthaH sA IpatprArabhArA pRthivI vartate, hai jaise zaMkhoM ke cUrNa kA svastika ho, kamala kI daMDI ho, jalakaNa ho, hima (barpha) ho, gAya kA dUdha ho yA hAra ho| vaha ulaTe kiye hue chatra ke AkAra kI hai aura pUrNa rUpa se arjunasvarNa arthAt sapheda sone kI hai / vaha svaccha hai, cikanI hai, komala hai, ghRSTa hai, mRSTa hai, raja se rahita hai, isa kAraNa nirmala hai arthAt bAhara se AyA huA mala usameM nahIM hai. paMka (kIcaDa) se rahita hai, kavava rahita kAnti se yukta hai, prabhAyukta hai, parama zrI se sampanna, udyotamaya, atIva AlAdajanaka, darzanIya, pUrI taraha sundara aura atIva ramaNIya hai / iisszaMkhanI hoya che. kamaLanI dAMDI, jaLakaNuM, hima (barapha) gAyanuM dUdha ane hAranA jevI zveta hoya che. te avaLA karelA chatranA AkAranI che. ane pUrNa rUpathI ajuna svarNa arthAta sapheda sonAnI che. te svaccha che, cikaNI che, kemala che, ghaSTa che, mRSTa che. rajarahita che. e kAraNe nirmaLa che arthAt bahArathI Avela maLa temAM nathI, paMka (kAdava) thI rahita che kavacarahita kAntithI yukta che, prabhAyukta che. paramazrIthI saMpanna che, udyotamaya, atIva AhalAda janaka, darzanIya, purepurI sundara ane atIva ramaNIya che. IbrahmAkSAra pRthvInA zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #1011 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.29 siddhAnAM sthAnAdikam 997 'IsIpabhArAe NaM puDhavIe sIAe joyaNammi logaMte' IpatprArabhArAyAH khalu pRthivyAH UrdhvabhAge' zreNyA niHzreNigatyA, yojane lokAnto bhavati, 'tassa NaM joyaNassa' tasya khalu yojanasya 'je se uvarille gAue' yaduparitanaM gavyUtaM caturthavartate 'tassa NaM gAuyassa' tasya khalu gavyUtasya 'je se uvarille chaThabhAge' yo'sau sarvoparitanaH SaSThabhAgo vartate 'ettha NaM siddhA bhagavaMto' atra khalu-uparyuktasthAne, siddhA bhagavantaH 'sAiyA apajjavasiyA' sAdikAH karmakSayAnantaraM siddhatvaprAptyA sAdikA iti teSAM vyapadezaH, etAvatA anAdisiddhapuruSapravAdo nirasto'vaseyaH, aparyavasitAH-teSAM rAga-dveSAdyabhAvena pratipAtAsaMbhavAt, siddhatvAtpracyAvayituM samarthAnAM rAgAdInAM bhagavadbhiH siddhapuruSaiH samUlakAkapitatvAt, samUlakAkaSitAzca rAgadveSAdayo dagdhavIjakalpAH punarna prAdurbhavanti ityA. tmAgbhAra pRthvI ke UparI bhAga meM, nizreNi gati se eka yojana para loka kA anta ho jAtA hai / usa yojana kA jo Upara kA eka gavyUti (kosa) bhAga hai, usa gavyUti ke bhI UparI SaSTha bhAga meM siddha bhagavAn virAjamAna haiN| siddha bhagavAn sAdi aura ananta haiM / pratyeka siddha karmoM kA kSaya hone para hI siddha-avasthA prApta karatA hai ataeSa ve sAdi kahe gae haiM kintu eka vAra siddhatva prApta kara lene para kabhI usakA anta nahIM hotA, isa kAraNa unheM 'apajjavasiyA arthAt ananta kahA hai| isa vizeSaNa ke dvArA anAdi siddha puruSa kI mAnyatA kA niSedha kiyA gayA hai| siddhoM ke rAga dveSa Adi vikAroM kA samUla vinAza ho jAne ke kAraNa siddha jIvoM kA siddhatva dazA se pratipAta nahIM hotA, kyoM ki patana ke kAraNa rAgAdi hI haiM aura unakA Atyantika vinAza ho jAtA hai / jaise bIja ke jala jAne para uparanA bhAgamA, nizreNigatithI eka jana para lekane anta thaI jAya che. te janane je uparane eka gabhUti bhAga che (gabhUti=kesa) te gabhUtinA paNa uparanA chaThA bhAgamAM siddha bhagavAna virAjamAna che. siddha bhagavAna sAdi ane ananta che. pratyeka siddha karmone kSaya thavAthI ja siddha avasthA prApta kare che. tethI ja te sAdi kahelA che. paraMtu eka vAra siddhatva prApta karIne kadI tana manta nayI thato. te 42 temAna, 'apajjavasiyA' arthAt ananta 4. la che. A vizeSaNa dvArA anAdi siddha purUnI mAnyatAne niSedha karAyela che. rAga dveSa Adi vikArane samUla vinAza thaI javAnA kAraNe siddha jIne siddhatva dazAthI pratipAta nathI thato kemake patananA kAraNe rAgAdija che. ane tene Atyantika vinAza thaI jAya che, jema bIjanA baLI javAthI tenAthI zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #1012 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 998 prajJApanAsUtre zayaH, tathA 'aNegajAijarAmaraNa joNisaMsAra kalaMkalIbhAva puNanbhavaganbhavAsavasahI parvaca samaikaMtA' anekajAtijarAmaraNayonisaMsArakalaMkalIbhAva punarbhavagarbhavAsavasati prapaJcasamatikrAntAH, anekairjAtijarAmaraNaiH jananajarAmRtyubhiH yoniSu nAnAvidhAsu saMsAreNa saMsaraNena cayaH kalaMkalIbhAvaH kadarthyamAnatvam, yazva divyamukhAnubhUtitAmapi punarbhave saMsArAtmake garbhavAsarUpavasatiprapaJcastau samatikrAntAH samullaMghitavantaH ataeva 'sAsayamaNAgayaddhaM kAlaM cidvaMti zAzvatam anAgataM bhAvinaM kAlaM tiSThati, 'tattha vi ya te aveyA' tatrApi ca siddhakSetre, gatAH santaste bhagavantaH siddhapuruSAH, avedAH puruSastrIvedAdivedarahitAH bhavanti, ataeva 'aveyaNA' avedanAH - sAtAsAta karma vedanArahitA bhavanti, 'nimmamA ' nirmamA:- mamatvavarjitAH, 'asaMgA ya' asaGgAH - bAhyAbhyantarasaGgavarjitA bhavanti, usase aMkura kI utpatti nahIM hotI, usI prakAra rAga-dveSa kA abhAva ho jAne para bhava kA prAdurbhAva nahIM hotA / siddha bhagavAn janma, jarA, maraNa, aneka yoniyoM meM jAne se utpanna hone vAlI bAdhA - pIDA, punarjanma, garbhavAsa meM nivAsa evaM prapaMca se pAra ho gae haiM, arthAt unheM phira janma, maraNa, saMsAra pari bhramaNa Adi nahIM karanA paDatA / ataeva ve bhaviSyat kAla meM sadaiva vahIM siddha dazA meM virAjamAna rahate haiM / ve puruSaveda, strIveda aura napuMsaka veda se atIta hote haiM, arthAt zarIra kA abhAva ho jAne se unameM dravyaveda nahIM rahatA aura no kaSAya mohanIya kA abhAva ho jAne se bhAvaveda bhI nahIM hotaa| sAtA aura asAtA vedanIya karma kA abhAva hone ke kAraNa ve vedanA se bhI rahita hote haiM / mamatva se rahita tathA bAhya aura Abhyantara saMga se mukta haiM / siddhoM meM jo aMkuranI utpatti thatI nathI eja rIte rAgadveSanA abhAva thavAthI bhavanA prAdurbhAva thatA nathI. siddha bhagavAn janma, jarA, maraNu ane caniyAmAM javAthI utpanna thatI khAdhA pIDA, punarjanma, garbhavAsamAM nivAsa temaja prapaMcathI pAra pAmelA che, arthAt temane pharIthI janma, maraNu; saMsAra paribhramaNa Adi karavu paDatu nathI, tethIja teo bhaviSyata kALamAM sadaiva tyAMja siddha dazAmAM virA jamAna rahe che. te purUSaveda, srIveda, ane napuMsaka vedathI atIta hAya che arthAt zarIranA abhAva thai javAthI drazya veda nathI rahetA ane ne kaSAya mahunIyanA abhAva thai javAthI bhAva veda paNa nathI thatA. sAtA ane a sAtA vedanIya karmAMnA abhAva hAvAnA kAraNathI tee vedanAthI paNa mukta DAya zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #1013 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.29 siddhAnAM sthAnAdikam 199 yataH 'saMsAraviSyamukkA ' saMsAravipramuktAH saMsArAd vipramuktA bhavanti tasmAdavedAH avedanA: nirmamAH asaGgAce te santi ityAzayaH 'paesa nivvattasaMThANA' pradezanivRttasaMsthAnAH, pradezaiH - AtmapradezaiH natu bAhyapudgalaiH, nirvRttaM - niSpannaM saMsthAnaM yeSAM te pradezanivRtasaMsthAnA:- teSAmaudArikazarIrapaJcakasyApi sarvathA parityatatvena bAhyapudgalaiH saMsthAnAniSpAdanAt ityAzayaH, ziSyaH pRcchati - 'kahi pahiyA siddhA' kutra - kasmin pradeze kena pradezenetyarthaH, tRtIyArthe saptamI - vidhAnAt, siddhAH muktapuruSAH pratihatAH vyAhatAH bhavanti ? 'kahiM siddhA par3adviyA' kutra kasmin sthAne, siddhAH pratiSThitA vyavasthitA bhavanti ? 'kahiM boMdi cattArNa kattha gaMtUNa sijjhai ? kutra kasmin kSetre bondi tanum cyulA - parityajya; kutra - kasmin sthAne gatvA sidhyanti siddhiM prApnuvanti ? 'sijjhaI' ityatrArSakhAdekavacanaM bodhyam // 150 // bhagavAn uttarayati - 'aloe paDiyA siddhA' aloke - alokena, tRtIyArthe saptamI, kevalAkAzAstikAyarUpeNa pratihatAH - pratiskhalitAH siddhA bhavanti tatra dharmAstikAyAdyabhAvAt AkAzAstikAyAnantaryavatyeMna pratiskhalanaM bodhyam, tathA 'loyagge ya paiDiyA' lokasya AkAra hotA hai, vaha paudgalika zarIra ke kAraNa nahIM hotA, kyoMki zarIra kA vahAM sadbhAva nahIM rahatA / unakA AkAra AtmapradezoM se hI niSpanna hotA hai / ziSya prazna karatA hai - siddha kisa jagaha jAkara ruka jAte haiM ? kisa sthAna para sthita hote haiM ? kisa jagaha zarIra kA tyAga karake, kahAM siddha hote haiM ? ina praznoM kA uttara isa prakAra hai-siddha bhagavAn aloka ke dvArA pratihata ho jAte haiN| gati meM nimitta kAraNa dharmAstikAya hai, vaha lokAkAza meM hI hotA hai, alokAkAza meM nahIM hotaa| ataeva che. mamatvathI rahita tathA bAhya ane Abhyantara soMgathI mukta che. siddhomA je AkAra hAya che. te paudgalika zarIranA kAraNe nathI heAtA, kemake zarIrane tyAM saddabhAva nathI rahetA. temane AkAra AtmapradezathI ja niSpanna thAya che. ziSya prazna kare che he bhagavan siddha kaI jagyAe jaIne rokAi jAya che? kayA sthAna para sthita rahe che (hAya che)? kaI jagyAe zarIranA tyAga karIne kayAM siddha thAya che ? A praznonA uttara ApatAM prabhuzrI A prakAre kahe che--siddha bhagavAn alAkanA dvArA pratihata thai jAya che. gatimA nimittakAraNa dharmAstikAya che. te leAkAkAzamAM ja thAya che. aleAkAkAzamAM thatAM nathI. tethIja jevAja aleAkAkAza Ara bha zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #1014 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - 1000 prajJApanAstre dharmAstikAyAdi paJcakasyAgre-mUrddhani, pratiSThitAH-apunarAgatyA vyavasthitA bhavanti, tathA 'ihaM bo di caittANaM tatya gaMtUNa sijjhai' iha-manuSyaloke bondi-zarIraM cyutvA-parityajya, tatra lokAgre samayAntarapradezAntarasparzarahitatvena, gatvA sidhyanti-siddhiM prApnuvanti // 151 // atha siddhikSetra. prAptAnAM saMsthAnaM prarUpayitumAha-'dIhaMvA hassaM vA jaM carimabhave havijja saMThANaM / tatto tibhAgahINA siddhANogAhaNA bhaNiyA // 152 // dIrdhavA paJcadhanuzatapramANam, hUsvaM vA hastadvayapramANaM vA zabdAt madhyama vA vicitraM yaccaramabhave antimabhave bhavet saMsthAnam / tataH-tasmAt saMsthAnAt tribhAgahInA mukhakukSiprabhRtirandhrapUraNena tRtIyabhAgena hInA, siddhAnAm avagAhanA, avagAhante tiSThanti asyAmityavagAhanA svAvasthA ityarthaH, bhaNitA, mayA mahAvIreNa, anyaizca tIrthakudbhiH, etallokasya saMsthAnapramANA tribhAgahInaM siddhakSetrasya jyoM hI alokAkAza AraMbha hotA hai ki siddhoM kI gati meM rukAvaTa A jAtI hai / isa prakAra ve alokAkAza ke dvArA pratihata ho jAte haiM aura loka ke agrabhAga arthAt UparI bhAga meM sthita ho jAte haiN| ve isa manuSya kSetra meM zarIra kA parityAga karake, eka hI samaya meM aspRzat gati se lokAna meM jAkara siddhi prApta kara lete haiN| ___ carama bhava meM unakA jo bhI dIrgha arthAt pAMca sau dhanuSa kA yA hUsva arthAt kama se kama do hAtha kA AkAra hotA hai, usase tIsarA bhAga kama AkAra raha jAtA hai, kyoM ki siddha avasthA meM mukha, peTa, nAka, kAna Adi ke chidra bhara jAte haiM-Atmapradeza saghana ho jAte haiM / isI bAta ko spaSTa karane ke lie kahA gayA hai-bhava kA tyAga karate samaya, antima samaya meM, sUkSmakriyA'pratipAtI dhyAna ke bala thAya che ke siddhonI gatimAM avarodha AvI jAya che. e rIte teo alakA kAza dvArA pratihata thaI jAya che. ane lekanA agrabhAga arthAt UparanA bhAgamAM sthita thaI jAya che. teo A manuSyanA kSetramAM zarIrane parityAga karIne eka ja samayamAM aspRzata gatithI lekAmAM jaIne siddhi prApta karI le che. carama bhavamAM temane je paNa dIrgha arthAt pAMcase dhanuSa kAyane hasva arthAt ochAmAM ochA be hAthano AkAra hoya che tenAthI trIjA bhAga ocho AkAra rahi jAya che kemake siddha avasthAmAM mukha, peTa, nAka, kAna, AdinA chidro bharAI jAya che-Atmapradeza saghana banI jAya che. e vAtane spaSTa karavA mATe kaheluM che.--bhavane tyAga karatI vakhate, atima samayamAM sUma kiyA prati zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #1015 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.29 siddhAnAM sthAnAdikam 1001 saMsthAna mityAzayaH, tadeva vizadayati- 'jaM saMThANaM tu ihaM bhavaM cayaMtassa carima samayami / AsIya padesaghaNaM taM saMThANaM tahiM tassa' yat saMsthAnaM yAvatpramANaM saMsthAnam tu iha - manuSyabhave AsIt, tadeva bhavam - zarIraM tyajataH parityajataH kAyayogaM parijihAnasyetyarthaH caramasamaye sUkSmakriyA'pratipAtidhyAnabalena mukha kukSi pramRti randhapUraNAta tribhAgena hInaM pradezaghanamAsIt, tadeva pradezaghanaM mUlapramANApekSayA tribhAgahInapramANaM, saMsthAnaM, tatra - lokAgre, tasya siddhasya bhavati nAnyadityAzayaH // 153 // athotkRSTAvagAhanAdibhedena nAnAprakArakAvagAhanAM prarUpayitumAha- 'tinisayA tittIsA dhaNuttibhAgoya hoi nAyavtro / esA khalu siddhANaM ukosogAhaNA bhaNiyA // 154 // trINi zatAni trayastriMzati - trayastriMzadadhikAni, dhanuvibhAgazca bhavati jJAtavyA, eSA khalu siddhAnAmutkRSTAvagAhanA bhANitA anyatIrthadabhiH gaNadharaiH, mayA mahAvIreNa sAca paJcadhanuH zata zarIrANAm vijJeyA, atredaM bodhyam - yadyapi marudevyA bhagavatyAH nAbhikulakarapatnyAH siddhatvAt, nAbhezca paJcaviMzatyuttarapazJcadhanuHzatAni tanupramANam, tadevaca tanupramANaM marudevyA api AsIt tathAcoktam- 'saMghayaNaM saMThANaM uccattaM caiva kulase mukha udara Adi ke chidroM ke bhara jAne se jo tribhAganyUna saMsthAna raha jAtA hai, vahI saMsthAna vahAM siddhAvasthA meM banA rahatA hai / " aba utkRSTa avagAhanA Adi ke bheda se nAnA prakAra kI avagAhanA kI prarUpaNA kI jAtI hai jinake zarIra kI avagAhanA pAMca sau dhanuSa kI hotI hai, unakI tribhAganyUna hone para tIna sau tetIsa dhanuSa aura eka dhanuSa ke vibhAga kI hotI hai / yaha siddhoM kI utkRSTa avagAhanA kahI gaI hai / yahAM yaha bAta dhyAna dene yogya hai-nAbhi kulakara kI patnI marudevI siddha huI haiM / nAbhi kulakara ke zarIra kI avagAhanA pAMca sau 1 pAtI dhyAnanA baLathI mukha; uttara AdinA chidro bharAi javAthI je trIjAbhAga nyUna saCsthAna raddhi jAya che, teja saMsthAna tyAM siddhAvasthAmAM banI rahe che. have utkRSTa avagAhanA Adi bhedathI nAnA prakAranA avagahanAnI prarUpaNA karAya che--jenA zarIranI avagAhanA pAMcase dhanuSanI hAya che, temanI trIbhAga nyUna thavAthI traNase tetrIsa dhanuSa ane eka dhanuSanA tribhAga banI hAya che. A siddhonI utkRSTa avagAhanA kahelI che. ahi A vAta dhyAna devA jevI che-nAbhi kulakaranI patnI marUdevI siddha thaI che. nAbhikulakaranA zarIranI avagAhanA pAMcaseA pacIsa dhanuSanI hatI ane teTalIja avagAhanA marUdevInI paNa hatI, kemake AgamanuM A kathana che ke pra0 126 zrI prajJApanA sUtra H 1 Page #1016 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1002 prajJApanAsane garehiM samaM' iti, saMhanana saMsthAnam uccatvaJcaiya kulakaraiH samam, iti vacana prAmANyAt, tatazca tasyAH zarIramAnasya tRtIyabhAge hAsite sati siddhAvasthAyAH sArddhatrayadhanuHzatAvagAhanAyA eva prAptyA noktapramANA utkRSTAvagAhanA yujyate tathApi marUdevyAH nAbhyapekSayA kizcinyUnapramANatvena uttamasaMsthAnAnAM strINAm uttamasaMsthAnebhyaH puruSebhyaH svasva kAlApekSayA kicidanapramANatvAt marudevyA api paJcadhanuHzatapramANatvena na ko'pi doSaH, kizca karipRSThArUDhAyAH siddhAyAH saMkucitAGgayAH dehasaMkocasadbhAvena adhikAvagAhanAyA asaMbhavena paccIsa dhanuSa kI thI aura itanI hI avagAhanA marudevI kI bhI thI, kyoM kI Agama kA yaha kathana hai ki saMhanana, saMsthAna aura UMcAI kulakaroM ke hI samAna samajhanA cAhie / isa prakAra marudevI ke zarIra kI avagAhanA meM se tIsarA bhAga kama kiyA jAya to yaha sADhe tIna sau dhanuSa kI siddha hotI hai / aisI sthiti meM Upara jo utkRSTa avagAhanA tIna sau tetIsa dhanuSa aura eka dhanuSa kA tribhAga batalAI hai, vaha samIcIna siddha nahIM hotI hai| magara yaha kahanA satya nahIM hai, kyoM ki marudevI ke zarIra kI avagAhanA nAbhi se kucha kama honA saMbhava hai / uttama saMsthAna vAlI striyoM ke zarIra kI ava. gAhanA uttama saMsthAna puruSoM kI avagAhanA se apane-apane samaya kI apekSA kucha kama hotI hai| aisI sthiti meM yadi marudevI ke zarIra kI avagAhanA pAMca sau dhanuSa kI mAnI jAya to koI doSa nahIM AtA / isake atirikta marudevI hAthI kI pITha para baiThI-baiThI siddha huI thI ataeva unakA zarIra usa samaya sikuDA huA thA, isa saMhanana saMsthAna, ane UMcAI kulakaranA samAnaja samajavA joIe e rIte marUdevInA zarIranI avagAhanAmAMthI trIjo bhAga ocho karavAmAM Ave te sADA traNase dhanuSanI siddha thAya che. AvI sthitimAM Upara je utkRSTa avagAhanA traNase tetrIsa dhanuSanA trIjA bhAganI batAvI che, te samIcIna siddha nathI thatI. paNa A kahevuM satya nathI, kemake marUdevInA zarIranI avagAhanA nAbhithI kAMIka ochI hovA saMbhava che. uttama saMsthAna vALI strinA zarIra nI avagAhanA uttama saMsthAna vALA purUSanI avagAhanAthI pitapatAnA samayanI apekSAe kAMI ochI hoya che. Avi sthitimAM je marUdevInA zarIranI avagAhanA pAMca dhanuSanI mAnavAmAM Ave te kaI deSa Avate nathI. tenA uparAnta marUdevI hAthInI pITha para beThI beThI siddha thaI hatI, tethIja temanuM zarIra e vakhate saMkecAyeluM hatuM ekAvaraNathI adhika ava zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #1017 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.29 siddhAnAM sthAnAdikam / 1003 na prakRte kizcid virodhaH samApatati, tathAcoktaM bhASyakRtA-'kaha marudevA mANa ? nAbhIto jeNa kiMcidUNA sA / to kira paMca sapacciya ahavA saMkocao siddhA // 1 // iti, kathaM marUdevI mAnaM ? nAbhito yena kizcidUnA sA / tataH kila paJcazatoccayaH, athavA saMkocataH siddhA iti / samprati madhyamAvagAhanAmAha -'cattAri ya rayaNIo rayaNI tibhAgUNiyA ya boddhavvA / esA khalu siddhANaM majjhimaogAhaNA bhaNiyA // 155 // catasrazca ratnayaH, ratnizca trimAgAnAca tRtIyabhAganyUnA sA boddhavyA / eSA khalu siddhAnAm madhyamAvagAhanA bhaNitA, nanu Amame jadhanyapade saptAhastocchritAnAM siddharuktatayA iyamapi jadhanyaivAvagAhanA na tu madhyamA ? iti cedatrocyate tIrthakarApekSayaiva jaghanyapade saptahastAnAM siddherUkAraNa adhika avagAhanA honA saMbhava nahIM hai| isa prakAra Upara jo utkRSTa avagAhanA kahI gaI hai, usameM koI bhI virodha nahIM aataa| bhASyakAra ne bhI kahA hai-marudevI kI avagAhanA kaise saMgata ho sakatI hai ? isakA uttara yaha hai ki marudevI nAbhi se kucha choTI thI, ataeva usakI avagAhanA pAMca sau dhanuSa kI hI thI / athavA zarIra ke saMkocana ke kAraNa usakI avagAhanA kama ho sakatI hai / siddhoM kI madhyama avagAhanA kahate haiM-cAra hAtha aura vibhAga hIna eka hAtha kI siddhoM kI madhyama avagAhanA kahI gaI hai| zaMkA-Agama meM jaghanya (kama se kama) sAta kI avagAhanA vAle jIvoM ko hI siddhi kahI gaI hai, ataeva yaha pUrvokta avagAhanA jadhanya kI siddha hotI hai, madhyama nahIM / samAdhAna-sAta hAtha kI gahanAthavAno saMbhava nathI. e rIte upara je utkRSTa avagAhanA kahI che, temAM kaI paNa virodha AvatuM nathI. bhASyakAre paNa kahyuM che-marUdevInI avagAhanA kevI rIte saMgata thAya che? tene uttara A che ke marUdevI nAbhithI kAMI nAnA hatAM tethI ja temanI ava. gAhanA pAMcase dhanuSanI ja hatI. athavA zarIranA saMkecAvAnA kAraNe temanI avagAhanA ochI hoI zake che. siddhonI madhyama avagAhanA kahe che-cAra hAtha ane tribhAgahIna eka hAthanI siddhonI madhyama avagAhanA kahelI che. zaMkA-AgamamAM jaghanya (ochAmAM ochI) sAta hAthanI avagAhanA vALA ne ja siddhi kahelI che, tethI ja A pUrvokta avagAhanA jaghanya siddha thAya che, madhyama nahIM zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #1018 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1004 prajJApanAsUtre tatvena sAmAnya kevalinAM hInapramANAnAmapi siddhisadbhAvena, sAmAnyasiddhApekSayaiva uktAvagAhanAmAnasya prarUpitatvena doSAbhAvAt // 155 / / samprati jaghanyAvagAhanAmAha-'egA ya hoi rayaNI aTeva ya aMgulAI saahiyaa| esA khalu siddhANaM jahanna ogAhaNA bhaNiyA' // ekA ca raniH aSTau cAgulAni sAdhikAnI, eSA khalu siddhAnAM jaghanyAvagAhanA bhaNitA // sAca kUrmAputrAdInAM dvihastAnAm vijJeyA, tathAcoktaM bhASyakRtA-'jeTThA ya paMca dhaNusaya taNussa majjhA ya sattahatyassa / deha tibhAgahINA jahaNiyA jA bihatthassa // 1 // sattUsiyaemu siddhI jahaNNao kahamihaM vi hatthesu ? / sA kira titthayaresu sesANaM sijjhamANANaM // 2 // avagAhanA vAle jIvoM kI jo siddhi kahI gaI hai, vaha tIrthaMkara kI apekSA se hI samajhanA cAhie, arthAt tIrthaMkaroM kI jaghanya avagAhanA sAta hAtha kI hotI hai / sAmAnya kevalI to isase kama avagA hanA vAle bhI siddha hote haiM / Upara jo avagAhanA kahI gaI hai, yaha sAmAnya kI apekSA se hI hai-tIrthaMkaroM kI apekSA se nhiiN| ___ aba jaghanya avagAhanA batalAte haiM-eka hAtha aura ATha aMgula kI siddhoM kI jaghanya avagAhanA kahI gaI hai| yaha jaghanya avagAhanA kUrmAputra Adi kI samajhanA cAhie, jinake zarIra kI avagAhanA do hAtha kI hotI hai / bhASyakAra ne kahA hai-utkRSTa avagAhanA pAMca sau dhanuSa vAloM kI apekSA se, madhyama avagAhanA sAta hAtha ke zarIra vAloM kI apekSA se aura jaghanya avagAhanA do hAtha ke zarIra vAloM kI apekSA se kahI gaI hai, jo unake zarIra se tribhAganyUna hotI hai // 1 // samAdhAna-sAta hAthanI avagAhanA vALA jIvonI je siddhi kahelI che te tIrthakaranI apekSAe ja samajavI joIe. arthAt tIrthakarenI jaghanya avagAhanA sAta hAthanI hoya che. sAmAnya kevaLI te tenAthI ochI avagAhanA vALa paNa siddha thAya che. Upara je avagAhanA kahevANI che, te sAmAnyanI apekSAe ja che-tIrthakaronI apekSAe nahIM have jaghanya avagAhanA batAve che-eka hAtha ane ATha AMgaLanI siddhonI jaghanya avagAhanA kahevAyuM che. A jaghanya avagAhanA kurmA putra AdinI samajavI joIe. jeonA zarIranI avagAhanA be hAthanI hoya che, bhASyakAre kahyuM che utkRSTa avagAhanA pAMcaso dhanuSavALAonI apekSAthI; madhyama avagAhanA be hAthanA zarIravALAonI apekSAthI kahelI che, je temanA zarIrathI vibhAga nyuna hoya che. 1 che zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #1019 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.29 siddhAnAM sthAnAdikam 1005 te puNa hoja bihatthA kummAputtAdayo jahaNNeNaM / anne saMvaSTiya satahattha siddhassa hINatti // 3 // iti / 'ogAhaNAi siddhA bhavattibhAgeNa hoti parihINA / saMThANa maNitthaMtha jarAmaraNa vippamukANaM // 157 // avagAhanAH siddhAnAm bhavatribhAgena caramazarIsya yA 'vagAhanA tasyAstRtIyabhAgena bhavanti parihonAH, saMsthAnam anitthaMsthaM jarAmaraNavipramuktAnAm jarAmaraNarahitAnAM siddhAnAM bhavatribhAgena manuSyazarIrattIyabhAgena, parihInAH avagAhanA bhavanti saMsthAnam anitthaMstham ittham anena prakAreNa tiSThatIti itthaMsthaM, na itthaMstham anitthaMstham, mukhodarAdirandhraparipUraNena pUrvAkArAnyathA bhAvato'niyatAkAraM ___ kahA jA sakatA hai ki mukti to kama se kama sAta hAtha kI avagAhanA vAloM ko hI hotI hai, do hAtha kI avagAhanA vAloM ko kaise ho sakatI hai ? isakA uttara yaha hai ki kama se kama sAta hAtha kI avagAhanA vAloM ko jo siddhi kahI hai vaha tIrthakara kI apekSA se samajhanA cAhie / tIrthaMkaroM ke sivAya zeSa jIva kUrmAputra Adi to do hAtha ke zarIra kI avagAhanA se bhI siddha hote haiN| agara koI apane sAta hAtha ke zarIra ko sikoDa le to usakI avagAhanA bhI kama ho jAtI hai // 2-3 // isa prakAra siddha jIva apane carama bhava ke zarIra se tribhAganyUna avagAhanA vAle hote haiN| jarA aura maraNa se hIna una siddha AtmAoM kA AkAra anityaMstha arthAt aniyata hotA hai / jisa AkAra ko isa prakAra kA hai aisA na kahA jA sake vaha anitthaMstha kahalAtA hai| mukha evaM udara Adi ke randhroM (chidroM) ke bhara jAne kahevAya che ke mukti te ochAmAM ochA sAta hAthanI avagAhanA vALAonI ja thAya che. be hAthanI avagAhanA vALAonI kevI rIte thaI zake ? tene uttara A che ke ochAmAM ochA sAta hAthanI avagAhanA vALAonI je siddhi kahI che te tIrthakaranI apekSAthI samajavI joIe; tIrthakaranA sivAya zeSa jIva kUrmAputra Adite be hAthanI avagAhanAthI paNa siddha thAya che. agara kaI potAnA sAta hAthanA zarIrane saMkecI le te tenI avagAhanA paNa ochI thai jAya che. 2-3 che e rIte ruiddha jIva pitAnA antima bhavanA zarIrathI vibhAga nyUna avagAhanAvALA hoya che. jarA ane maraNa rahita te siddha AtmAonA AkAra anitthastha arthAt aniyata hoya che. je AkArane "Aja prakAranA che evuM kahi na zakAya te anitthastha kahevAya che. mukha temaja udara AdinA randho zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #1020 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1006 prajJApanAsane bhavatIti bhAvaH, etena siddhAdiguNeSu 'siddhe nadIhe na hasse' ityAdinA dIrdhatvAdInAM kRtaH pratiSedho'pi pUrvAkArApekSayA saMsthAnasyAnitthaMsthatvAt apaseyaH, na tu sarvathA saMsthAnasyAbhAvAt iti siddham / tathAcoktaM bhASyakRtA-'musiraparipUraNAo puvaagaarnhaavvtthaao| saMThANamaNityaMtthaM jaM bhaNiyaM bhaNiyayAgAraM // 1 // ettocciva paDiseho siddhAiguNesu dIhayAINaM / jayaNityaMtthaM puncAgArAvikkhAe nAbhAvo" // 2 // zuziraparipUraNAt pUrvAkArAnyathA vyavasthAtaH / saMsthAnamanitthaMsthaM tad bhaNitamaniyatAkArAt // 1 // ita eva pratiSedhaH siddhAdiguNeSu dIrghatvAdInAm / yadanitthaM sthaM pUrvAkArApekSayA nAbhAvaH // 2 // iti athokta. siddhAnAM dezabhedAdinA avasthAnam prarUpayati-jattha ya ego siddho tattha aNaMtA bhavakkhayavimukkA / anno'nnasameogADhA puTThA savvevi logate / 158 // ke kAraNa zarIra kA pahale vAlA AkAra badala jAtA hai, isa kAraNa siddhoM kA saMsthAna anitthaMstha kahA gayA hai| saMsthAna kI isa aniyatatA ke kAraNa, Agama meM yaha jo kahA gayA hai ki siddhAtmA 'na dIrtha hai, na hUsva hai' Adi, vaha kathana bhI saMgata ho jAtA hai| meM saMsthAna kA sarvathA abhAva nahIM hai| bhASyakAra ne kahA hai-chidroM ke paripUrNa ho jAne ke kAraNa pUrva kA AkAra anyathA ho jAne se siddhoM kA saMsthAna anitthaMstha arthAt aniyama kahA gayA hai / isI kAraNa siddhoM meM dIrdhatva, isvatva Adi kA abhAva kahA gayA hai / siddhoM ke AkAra kI aniyatatA pUrvAkAra kI apekSA se hai, AkAra kA abhAva hone ke kAraNa nahIM / ___ aba jIvoM ke sthiti ke viSaya meM kathana karate haiM-jahAM eka siddhoM sthita hai vahA~ ananta siddha hote haiM / kyoM ki ve sabhI bhaya kA kSaya (chidro) bharAI javAnA kAraNe zarIrane AgaLane AkAra badalAI jAya che. e kAraNe siddhonA saMsthAna anivaeNstha kahyAM che. saMsthAnanI A aniyatatA ne kAraNe AgamamAM je kahyuM che ke siddhAtmA na dIdhuM che na hasva che vi. e na paNa saMgata thaI jAya che. siddhomAM saMsthAnano sarvathA abhAva nathI. bhASyakAre kahyuM che- chidro paripUrNa thaI javAne kAraNe pUrvane AkAra badalAI javAthI siddhonA saMsthAna anitthastha arthAt aniyata kahelAM che e kAraNe siddhomAM dIva, hasvatva Adine abhAva kahele che. siddhInA AkAranI aniyatatA pUkAranI apekSAo che; AkArano abhAva hovAnuM kAraNa nathI, have siddha jIvonI sthitinA viSayamAM kathana kare che-jyAM eka siddha sthita che, tyAM ananta siddha sthita hoya che. kemake teo badhA bhavane zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #1021 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 ru.29 siddhAnAM sthAnAdikam 2007 yatraca yasminneva deze, ekaH siddho niSyannastatra anantA bhavakSayavimuktAH saMsArabandhanirmuktAH siddhAH tiSThanti, atra bhavakSayagrahaNena yathecchabhavAvataraNazaktizAlisiddhAnAM vyavacchedo bodhyaH, anyonyasamavagADhAH bhavanti tathAvidhavicitrapariNAmasvabhAvatvAt dharmAstikAyAdivat tathA spRSTAH salagnAH sarve'pi lokAnte 'phUsai aNaMte siddhe savyapaesehiM niyamaso siddhaa| te'vi ya asaMkhijaguNA desapadesehiM je puTThA' spRzati anantAn siddhAn sarvapradezaH AtmasambandhibhiH niyamataH siddhaH te'pi ca siddhAH sarvapradeza spRSTebhyo'saMkhyeyaguNA vartante ye dezapradezaiH spRSTA bhavanti, atha siddhAnAM lakSaNa prarUpayati 'asarIrA jIvaghaNA uvauttA desaNe ya nANe y| sAgAramaNAgAraM lakSaNameyaMtu siddhANaM // 160 // azarIrAavicamAnazarIrAH azarIrAH audArikAdi paJcavidhazarIrarahitAH, jIvadhanA:karake vimukta ho cuke haiN| ve paraspara meM avagADha rahate haiM / amUrtika hone ke kAraNa unako eka dUsare meM avagAhanA hone meM koI bAdhA nahIM pdd'tii| jaise dharmAstikAya, adharmAstikAya, AkAzAstikAya eka dUsare se mile hue loka meM avasthita haiM, usI prakAra ananta siddha paraspara meM mile hue avasthita haiN| ve sabhI siddha lokAnta bhAga se spRSTa rahate haiN| niyama se ananta siddha sarva pradezoM se spRSTa rahate haiM, arthAt ananta siddha aise haiM jo pUrNa rUpa se eka dUsare meM mile hue haiN| aura jinakA sparza deza-pradeza se hai aise siddha to unase bhI asaMkhyAta guNA adhika haiN| aba siddhoM ke svarUpa kA pratipAdana kiyA jAtA hai-zrI siddha bhagavAn audArika Adi pAMcoM zarIra se rahita haiM / jIvadhana haiM arthAt mukha kSaya karIne vimukta thaI gaelA che. teo parasparamAM avagADha rahe che. amU tika hevAne kAraNe teonI eka bIjAmAM avagAhanA thavAmAM kaI vAdhe nathI paData. jema dharmAstikAya adharmAstikAya, AkAzasti kAya eka bIjAmA maLelAne lekamAM rahelA che. e ja prakAre ananta siddha parasparamAM maLIne avasthita che. te badhA siddha lekAnta bhAgathI pRSTa rahe che. niyamathI ananta siddha sarva pradezathI pRSTa rahe che, arthAt ananta siddha evA che je pUrNa rUpathI eka bIjAmAM maLelA che. ane jene sparza deza-pradezathI che, evA siddho te temanAthI paNa asaMkhyAta gaNuM adhika che. have siddhanA svarUpanuM pratipAdana karAya che. siddha bhagavAn audArika Adi pAMca zarIthI rahita che. jIvaghana che arthAt mukha udara Adi chidronA zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #1022 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1008 prajJApanAsUtre jIvAzca te ghanAzceti jIvaghanAH mukhakukSiprabhRtirandhrapUraNAt jIvaghanA vyapadizyante ayodhanavat upayuktAH darzane-kevaladarzane, jJAne ca kevalajJAne, tatra sAmAnyaviSaya darzanam, vizeSavipayaM jJAnamityAzayaH, tataH sAkArAnAkAraM sAmAnyavizeSopayo. garUpamityarthaH, tatra sAkAraM kevalajJAnopayuktam anAkAraM kevaladarzanopayuktam, siddhAnAmetattulakSaNam-tanmAtravRttirUpam lakSaNamavaseyam, atha kevalajJAnakevala. darzanayoH sarvaviSayatAM prarUpayati-kevalanANuvauttA jANaMtA savvabhAvaguNabhAve / pAsaMtA sabao khalu kevaladivihi'NatAhi / / 161 // kevalajJAnopayuktAH kevala. jJAnena upayuktAnnatu antaHkaraNena teSAmantaHkaraNAbhAvAt, iti kevalajJAnopayuktAH jAnanti sarvabhAvaguNabhAvAn-sarvapadArthaguNaparyAyAn , tatra sahavatino guNA ucyante, kramavartinaH paryAyA ucyante, tathA pazyanti sarvataH khalu-nizcayena, udara Adi raMdhoM ke bhara jAne ke kAraNa saghana AtmapradezoM vAle haiN| sAmAnya dharma ko viSaya karane vAle kevala darzana ke tathA vizeSa dharmoM ko janane vAle kevalajJAka ke sadaiva rahane vAle upayoga se upayukta rahate haiM / jJAna sAkAra arthAt vizeSa viSayaka aura darzana nirAkAra arthAt sAmAnya viSayaka hotA hai| yaha siddhoM kA lakSaNa kahA gayA hai| siddha bhagavanta kevalajJAna ke upayoga se samasta padArthoM ke guNoM aura paryAyoM ko jAnate haiM / aura ananta kevaladarzana se samasta padArthoM ko dekhate arthAt unake sAmAnya svarUpa ko jAnate haiM / guNa sahavartI aura paryAya kramavartI hote haiM / inako ve kevalajJAna-darzana se hI jAnate haiM, antaHkaraNa Adi se nahIM, kyoM ki ve antaHkaraNa Adi se rahita haiM / 'kevaladiTThIhi'NaMtAhiM' yahAM bahuvacana dene kA bharAI javAnA kAraNe saghana Atma pradezevALA che. sAmAnya arthane viSaya karavAvALA kevaLa darzananA tathA vizeSa dharmonA jANavAvALA kevaLa jJAnamAM sadaiva rahevAvALA upagathI upayukta rahe che. jJAna sAkAra arthAt vizeSa viSayaka ane darzana nirAkAra arthAt sAmAnya viSayaka hoya che. A siddhonA lakSaNa kahelAM che. siddhabhagavanta kevaLajJAnanA upayogathI samasta padArthonA guNo ane paryAne jANe che ane ananta kevaladarzanathI samasta padArthone dekhe che arthAt temanA sAmAnya svarUpane jANe che. guNasahavatI ane paryAya kramavartI hoya che. teone te kevaLajJAna-darzanathI ja jANe che, antaHkaraNa AdithI nahIM, kemake teso manta:4265 2mAhithI 2Dita cha. 'kevaladiTThihiNaMtAhiM' mahimAyana ApavAnuM kAraNa e che ke ananta siddhonA kevaLadarzana paNa ananta ja che. zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #1023 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU29 siddhAnAM sthAnAdikam 2009 kevaladRSTibhiranantAbhiH anantaiH kevaladarzanairityAzayaH, siddhAnAmanantatvena kevala. darzanAnAmanantatvAt, atha siddhAnAM niratizayamukhazAlikha prarUpayati-'navi asthi mANusANaM taM sukkhaM navi ya savvadevANaM / jaM siddhANaM sukkhaM avyAvAhaM upagayANaM' // 162 / / naivAsti manuSyANAM cakravartyAdInAmapi tatsaukhyam, nApi ca naiva kilAsti sarvadevAnAm anuttaraupapAtikaparyantAnAmapi, yat siddhAnAm saukhyam avyAbAdhAmupagatAnAma, avidyamAnA vividhA''bAdhA avyAbAdhA, tAm upagatAnAm prAptAnAm siddhAnAM nirUpama saukhyamiti bhAvaH, 'suragaNasuhaM samattaM savvaddhApiMDiyaM aNaMtaguNaM navipAvaI' muttisuhaM NaMtAhiM vaggavaggUhi' // 163 // suragaNasukhaM samastaM sarvAddhA piNDitam sarvakAlasamayaguNitam anantaguNam bhavati kAraNa yaha hai ki ananta siddhoM ke kevaladarzana bhI ananta hI haiN| aba yaha nirUpaNa karate haiM ki siddha bhagavAn sukha ke svAmI haisaba prakAra kI bAdhA-pIDA se rahita hone ke kAraNa siddhoM ko jo sukha hotA hai, vaha cakravartI Adi manuSyoM ko bhI nahIM hotaa| yahI nahIM, vaisA sukha sarvArthasiddha paryanta sabhI devoM ko bhI nahIM hotaa| deva-gaNoM kA jo sukha hai usa saba kA sampUrNa kAla ke samayoM ke sAtha yadi guNAkAra kara diyA jAya aura usako phira ananta guNA kara diyA jAya, ananta vargoM se vargita kara diyA jAya, to bhI vaha sukha mukti ke sukha ke barAbara nahIM ho sktaa| prakArAntara se yahI kathana punaH doharAte haiM-siddha jIva pratyeka samaya meM jisa sukha kA anubhava karate haiM, use kadAcit ekatra karake piNDita kara diyA jAya aura ananta vargamUloM se use kama kiyA jAya to kama kiyA huA vaha sukha bhI itanA adhika hogA ki - have te nirUpaNa kare che ke siddha bhagavana sukhanA svAmI che-badhI jAtanI pIDAthI rahita hovAnA kAraNe siddhone je sukha thAya che, te cakravatI Adi manuSyane paNa thatuM nathI. eTaluM ja nahi, evuM sukha sarvArtha siddha paryata badhA devone paNa nathI hotuM. deva gaNonuM je sukha che ke badhAnuM saMpUrNa kALanA samayanI sAthe je guNAkAra karAya ane tene pharIthI ananta guNA karAya te paNa te sukha muktinA sukhanI barAbarI nathI karI zakatuM. prakArAntare eja kathana punaHkarI kahe che-siddha jIva pratyeka samayamAM je sukhane anubhava kare che tene kadAca ekatra karIne meLavI devAmAM Ave ane ananta varga mUlathI tene ochuM karAya te ochuM karAyeluM te sukha paNa eTaluM pra. 127 zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #1024 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1010 prajJApanAstre tathApi nApi naiva tulanA prApnoti muktisukham siddhisukham anantaiH vargavarNaizva, anantaiH vargaH vargitam, tadeva prakArAntareNa pratipAdayati- 'siddhassa suho rAtI savvaddhA piMDio jai havejjA / so'Natavagga bhaio sabvAgAse na mAijjA // 164 // siddhasya sukharAziH sarvAddhA piNDato yadi bhaveta / so'nantavargabhaktaH - sarvAkAze na mAti, sarvathA sAvadhaparyavasitayA addhayA kAlena yatsukhaM siddhaH pratisamayamanubhavati tadekatra piNDIkRtam yadi bhavet anantairvargamUlairapavartitam etAvanmAtramapi sa yadA sarvAkAze na mAti tadA kimuta vaktavyam sarva siddhisukham ityAzayaH, atha tasyaiva nirupamatvaM pratipAdayati- 'jahaNAma koI miccho nagaraguNe bahubihe viyAgaMto na caei pariparikaheuM uvamAe tahiM asaMtIe ' // 165 // yathA nAma kazcit mleccho nagaraguNAn - gRhavAsa prabhRtIn, bahuvidhAn - anekaprakArAn vijAnan vanaM gataH san anyamlecchebhyo na zaknoti parikathitum, upamAyAM tatra asa sampUrNa AkAza meM nahIM samAegA / siddhoM kA sukha vAstava meM vacanAgocara hai / usakA pratipAdana karanA saMbhava nahIM hai, yaha batalAte haiM-jaise koI mleccha arthAt anArya jaMgalI puruSa gRhAvAsa Adi nagara saMbaMdha bahuta prakAra ke guNoM ko jAna- dekha kara vana meM gayA / anya mlecchoM ke pUchane para vaha unakA bakhAna karane meM samartha nahIM hotA arthAt anubhava karatA huA bhI kaha nahIM sakatA, kyoM ki usakI koI upamA usake sAmane nahIM hai| isI prakAra siddhoM kA sukha anupama hai / usakI koI upamA nahIM hai / phira bhI bAla jIvoM ko bodha karAne ke lie usa amanda Ananda adhika thaze ke saMpUrNa AkAzamAM nahI' samAya. siddhonA sukha vAstavamAM vacanAgeAcara che. tenuM pratipAdana karavuM asa'. bhavita nathI- e batAve che-jema koi mleccha arthAt anA jaMgalI mANasa gRhavAsa Adi nagara saMbaMdhI ghaNA prakAranA guNAne jANI ane joine vanamAM gayA. khIjA svecchAe pUchI jotAM te tenA vakhANa karavAmA sama nathI thatA arthAt anubhava karavA chatAM paNu kahi nathI zakatA, kemake tenI kAi upamA tenI sAme hAtI nathI, e prakAre siddhonA sukha paNa anupama che. temanI koI upamA nathI. tA pazu khAla jIvAne medha karAvavA mATe te ama Anada samUhanA zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #1025 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 2 sU.29 siddhAnAM sthAnAdikam 1011 tyAm, tatra upamAyA asad-bhAvAt, 'iya siddhANaM sokkhaM aNovamaM natthi tassa ovamma / kiMci visese Nitto sArikkhamiNaM muNaha vocchaM // 166 // idaMsiddhAnAM saukhyam anupamam vartate, nAsti tasya siddhAsukhasya, aupamyam, tathApi bAlAvabodhAya kizcid vizeSeNa, itaH asya amandAnandasandoharUpasya siddhasukhasya sAdRzyamidaM vakSyamANaM zaNuta mayA varNyate-'jaha savvakAmaguNiyaM purisobhottUNa bhoyaNaM koI / taNDA chuhA vimukko acchijjajahA amiyatitto // 167 / / yathA bhojanaM sarvakAmaguNitaM sakalopaskAropaskRtam, sAttvikasarvaprakAravyaJjanopetaM sarvottamadravyanirmitaM kiM bahunA nirupama, ko'pi puruSo bhuktvA tadakSudvipramuktaH tRSAkSudhArahitaH san amRtatRpto bhavati tathA-'iya sabakAlatittA atulaM nivvANamukgayA siddhA / sAsayamavvAbAhaM ciTThati suhI muhaM pattA' evaM sarvakAlaM tRptAH atulanirvANamupagatAH siddhaaH| zAzvatamavyAbAdhaM tiSThanti sukhinaH sukhaM prAptAH / ayaM bhAvaH-yathA kazcit puruSaH samastopaskArasaMskRtaM svAdAtizayasampannaM sarvottamaM sarvavyaJjanopetaM sarvotkRSTaM bhojanaM kRtvA kSudhAtRSArahitaH san amRtatpto bhavati tathA nirvANaM-muktimupagatAH siddhAH sarvakAlam-sAdyaparyavasitaM kAlaM tRptAH sarvathotsukatA nivRttilakSaNaM paramasantoSamupagatAH atulamananyasadRzaM nirupamatvAt zAzvataM pratipAtAbhAvAt avyAvAdham lezamAtramapi vyAbAdhAyA asaMbhavAt sukhaM prAptAH sukhinastiSThanti iti, tadeva vizadarUpeNa pratipAdayati- siddhitiyabuddhattiya pAragayatti ya / paraMparagayatti ummukkakammakavayA ajarA amarA asaMgA ya / 1159 // siddhA iti sittaM-baddham , aSTaprakArakam jJAnAsamUha ke lie upamA dI jA rahI hai, use suno ! jaise koI puruSa sarvakAma guNita arthAt sabhI prakAra ke masAloM se yukta, sabhI prakAra ke sAttvika vyaMjanoM se viziSTa bhojana karake bhUkha aura pyAsa se sarvathA mukta ho jAtA hai aura sukha pUrvaka rahatA hai, amRta bhakSaNa kI sI tRpti kA anubhava karatA hai| vaise hI nirvANa ko prApta siddha jIva sadA kAla tRpta rahate haiM / ve zAzvata tathA avyAbAdha sukha se yukta hokara virAjamAna rahate haiN| mATe upamA devAya che, tene sAMbhaLe jema ke I purUSa sarva kAma guNita arthAta badhA prakAranA masAlAthI yukta, sarva prakAranA sAtvika vyaMjanathI viziSTa bhAjana karIne bhUkha ane tarasathI sarvathA mukta thaI jAya che ane sukha pUrvaka rahe che. amRta bhakSaNa sarakhI tRptine anubhava kare che. e ja rIte nirvANane pAmela jIva sadAkALa tRpta rahe che. teo zAzvata tathA avyAbAdha sukhathI yukta thaIne virAjamAna rahe che. zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #1026 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1012 prajJApanAsUtre varaNIyAdikaM karma sakalaM dhmAtaM-bhasmarAzIkRtaM yaiste siddhAH pRSodarAditvAt siddha zabdaniSpattiH, nirdagdhIkRtAnekabhavakarmendhanA ityarthaH, te ca 'kamme sippe ya vijjAe, maMte joge ya Agame / attha jattA abhippAe, tave kammakkhae iya' karmaNi, zilpe ca vidyAyAM mantre yoge cAgame / arthe yAtrAyAmabhiprAye tapasi karmakSaye iti rItyA karmAdi siddhA api bhavanti, tatra karmAdisiddhanirAsAya Aha-buddhA iti kevalajJAnena avagatavastutattvAH avidyAnidrAprasupte saMsAriNi paropadezena jIvAdirUpaM tattvaM jJAtavanta pratibuddhAH sarvajJa sarvadarzisvabhAvabodhavantaH kAlatraya jJAnavantaH ityarthaH, teSvapi saMsAramokSobhaya parityAgena sthitavatAM sAmAnyasiddhAnAM nirAsAyoktam-pAragatAH iti, saMsArasya prayojanasamUhasya vA pAraM gatAH pAragatAH sImAnamullavitavanta ityAzayaH, tathA bhavyatvakalpita sakala ___ ve mukta jIva siddha hai arthAt unhoMne sita arthAt baMdhe hue jJAnAvaraNIya Adi AThoM karmoM ko dhmAta arthAt dagdha kara diyA hai / siddha kaI prakAra ke hote haiM, kahA bhI hai-'karmasiddha, zilpasiddha, vidyAsiddha, maMtrasiddha, yogasiddha, Agamasiddha, arthasiddha, yAtrAsiddha, abhiprAyasiddha, tapAsiddha aura karmakSayasiddha / ' yahAM jina siddhoM kA varNana kiyA jA rahA hai, ve karmasiddha Adi nahIM kintu karmakSayasiddha haiM, yaha prakaTa karane ke lie gAthA meM 'buddhA' vizeSaNa kA prayoga kiyA gayA hai / ve buddha' haiM arthAtU kevala jJAna ke dvArA unhoMne vastu ke svarUpa ko avagata (jAnanA) kara liyA hai, paropadeza ke vinA hI jIvAdi tattvoM ko jAna liyA hai arthAt ve sarvajJa aura sarvadarzI haiM, tInoM kAloM ke jJAtA hai / arhanta bhagavAna zrI buddha hote haiM, ataeva unakA nirAkaraNa karane ke lie 'pAragatAH' vizeSaNa diyA gayA hai, te mukta jIva siddha che arthAta teoe sita arthAta bacelA jJAnAva raNIya Adi ATha karmone mAta arthAt dagdha karI didhAM che. siddha aneka 542nA DAya cha, 4thu 5 cha:-bhasiddha, vidyAsiddha, masiddha, yogasiddha, Agamasiddha, karmakSayasiddha. ahiM je siddhonuM varNana thaI rahyuM che teo karma siddha Adi nathI paNa karmakSaya siddha che. e pragaTa karavAne mATe mAthAmAM "guThThA' vizeSaNane prayoga karAyela che. teo buddha che. arthAt kevaLajJAna dvArA teoe vastunA svarUpane avagata (jANavuM) karI lidhuM che. parapadezanA vinAja jIvAdi tane jANI lIdhA che arthAt teo sarvajJa ane sarvadezI che; traNe kALanA jJAtA che. ahaMnta bhagavAna paNa buddha hoya che, tethI ja temanuM nirAkaraNa karavAne mATe "pAragatA" vizeSaNa ApeluM che, jene Azaya e che ke zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #1027 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 29 sU.29 siddhAnAM sthAnAdikam 1013 prayojana samAptyA niravazeSakartavyena muktA ityAzayaH evaMvidhAnAmapi akramasiddhAnAm nirAsAya Aha-'paramparAgatA' iti siddhatvasamayAd dvayAdi samayavartinaH paramparayA darzanajJAnacAritrarUpayA mithyAdRSTayaviratasamyagdRSTi dezaviratipramattApramattanivRttya nivRttikaSAyodayarUpabAdarasaMparAyasUkSmasaMparAyo pazAntamohakSINamohasayogikevalyayogikevali guNasthAnabhedabhinnarUpayA gatAH paramparAgatAH, teSvapi anunmuktakarmakavacAnAM sAmAnyasiddhAnAM vyapohAya Aha unmuktakarmakavacAH, ut-utkarSeNa prabalatayA na punarbhavarUpatayA muktaM-tyaktaM karma kavacamiva karmakavacaM yaiste unmuktakamakavacAH, ataeva ajarAH-zarIrAbhAvena jarAyA asadbhAvAt amarAH-teSAM siddhAnAmAyuSo'bhAvAt maraNarahitAH zarIrarahitatvAdeva prANatyAgarUpamaraNAsaMbhavAt , tathAcoktam-'vayaso hANIhajarA, prANaccAo ya maraNamAdiDaM / sahadehami tadubhayaM tadabhAve taM na kasseva / vayaso hAnirihajarA prANatyAgazca maraNAdiSTam , sati dehe tadubhayaM tadabhAve tannakasyaiva, jisakA Azaya hai ki ve saMsAra se athavA prayojanoM se pAra ho cuke haiN| unake samasta prayojana samApta ho gae haiM ataeva pe kRtakRtya ho gae haiN| aise bhI jo akrama siddha haiM unakA nirAsa karane ke lie unheM 'pamparAgata' kahA hai arthAt siddhatva ke samaya se dUsare Adi samayavartI haiM / athavA paramparAgata kA artha hai apane yogya yathA saMbhava caturtha, SaSTha Adi guNasthAnoM ko pAra karake siddha hue haiM / isake atirikta ve karma rUpI kavaca se pUrI taraha aura sadA ke lie mukta ho cuke haiN| ataeva ajara haiM, kyoM ki zarIra kA abhAva hone se jarA kI saMbhAvanA hI nahIM hai / siddha amara bhI haiM, kyoM ki Ayu karma se rahita ho cuke haiM, zarIra rahita hone se prANatyAga rUpa maraNa saMbhava nahIM hai| kahA bhI hai-'vayas (umra) kI hAni honA jarA aura teo saMsArathI athavA prajanathI pAra thaI cukyA che. temanA samasta prajana samApta thaI gayAM che, tethI ja teo kRtakRtya thaI gayA che evA paNa je akramasiddha che. temane nirAsa karavA mATe teone "paraMparAgata' kahyA che arthAta siddhatvanA samayathI bIjA samayavatI hoya che. athavA paraMparAgata artha che pitAne egya yathA saMbhava caturtha, SaSTha Adi guNasthAnane pAra karIne siddha thayelA che. tenA sivAya teo kamarUpI kavacathI pUrNapaNe ane sadAne mATe mukta thaI cukelA che. tethI ajara che, kemake zarIrane abhAva hovAthI jarAnI saMbhAvanA ja thaI zakatI nathI. siddha amara paNa che, kemake AyukarmathI rahita thaI gaelA che. zarIra vinAnA hevAthI prANa tyAgarUpa zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #1028 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1014 prajJApanAsUtre iti, asaGgAH iti AbhyantarabAhyasaGgavarjitA ityarthaH, nicchinna savvadukkhA jAijarAmaraNabaMdhaNavimukkA | avvAvAhaM sokkhaM aNuhoti sAsayaM siddhA' // 160 // nistIrNa sarvaduHkhAH- nistIrNa samullaGghitaM sarvaduHkhaM yaiste nistIrNa sarvaduHkhA, tatra hetumAha - ' jAtijarAmaraNavandhanavipramuktAH tatra jananaM jAtiH, janmetyarthaH, jarAvayaso hrAsarUpA, maraNaM - prANatyAgarUpacaramaprANazarIrasaMyogavirahaH, bandhanAni - bhavabandhananibandhanakarmANi tairvizeSeNa niHzeSApagamena muktA: - jAtijarAmaraNabandhanavimuktAH, tasmAt nistIrNasarvaduHkhA bhavanti kAraNAbhAvAt kAryAbhAvaH, tadanantaram - anyAbAdham - avidyamAnA vividhA AbAdhA yasmin tat avyAvAdham, saukhyam - sukham, zAzvataM siddhAH anubhavanti ityAzayaH, 'atula muha sAgaragayA, avvAbAt ya NovamaM pattA / savvamaNAgayaddha cidvaMti suhI sukhaM pattA' / atula sukhasAgaragatA avyAbAdhe ca nopamaM prAptAH / sarvamanAgatAddhA tiSThanti sukhinaH sukhaM prAptAH' ityevaM rUpAH siddhAH prarUpitA iti // 029 // iti zrI vizvavikhyAta - jagavallabha - prasiddhavAcakapaJcadazabhASA kalitalalitakalApAlApa pravizuddhagadyapadyanaikagranthanirmApaka - vAdimAnamardaka-zrIzAhU chatrapatikolhApurarAjapradatta - 'jainazAstrAcArya' - padabhUSitakolhApura rAjaguru - bAlabrahmacAri jainAcArya jainadharma divAkarapUjyazrI - ghAsIlAla- vrativiracitAyAM zrI prajJApanA sUtrasya prameyabodhinyAkhyAyAM vyAkhyAyAM dvitIyaM sthAnapadaM samAptam ||2|| // samApto'yaM prajJApanAyAH prathamo bhAgaH // prANoM kA tyAga maraNa kahalAtA hai / deha ke sadbhAva meM hI ye donoM hote haiN| jisake zarIra hI nahIM usake jarA aura maraNa nahIM ho sakate / ' siddha asaMga haiM arthAt bAhya aura Abhyantara saMga se rahita haiM tathA samasta duHkhoM se rahita ho cuke haiN| isakA kAraNa yaha hai ki ve janma, jarA, maraNa aura bandhana se mukta ho cuke haiN| kyoM ki siddha maraNanA abhAva hAya che. kahyuM paNa che--vayarsa, (ummara) nI hAni thavI te jarA ane prANAnA tyAga maraNa kahevAya che. dehanI hayAtImAM A banne ane che. jene zarIra ja nathI tene jarA, maraNu nathI thaI zakatu. 'siddha' asaMga che arthAt khAdya ane Abhyantara soMgathI rahita che tathA samasta duHkhathI rahita thai cukelA che. te kAraNathI tee janma, jarA, maraNu ane mandhanathI zrI prajJApanA sUtra : 1 Page #1029 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA dvi. pada 29 sU.29 siddhAnAM sthAnAdikam janma, jarA, maraNa aura bandha se mukta ho cuke haiM, isI kAraNa samasta duHkhoM se rahita ho gae haiM, kyoM ki kAraNa ke abhAva meM kArya kA bhI abhAva hotA hai / ve saba prakAra kI bAdhA se rahita hokara zAzvata sukha kA anubhava karate haiN| siddha bhagavAn atula sukha ko prApta hai, anupama avyAvAdha se yukta haiM / ve sadA kAla sukhI hokara rahate haiN| zrI jainAcArya jainadharmadivAkara pUjyazrI ghAsIlAla vrativiracita prajJApanAsUtra kI prameyabodhinI vyAkhyA kA dvitIya sthAna pada samApta // 2 // mukta thaI gaelA che. kemake kAraNanA abhAvamAM kAryane paNa abhAva thAya che. teo badhA prakAranI pIDA rahita banIne zAzvata sukhane anubhava karatA rahe che. siddha bhagavAna atula sukhane pAmelA che, anupama; avyAbAdhathI yukta che, teo sadAkALa sukhI banIne rahe che. zrI jainAcArya jainadharmadivAkara pUjyazrI ghAsIlAla vrativiracita prajJApanA sUtranI prameyAdhinI TIkAnuM dvitIya sthAnapada samApta che 1che zrI prajJApanA sUtra : 1