Page #1
--------------------------------------------------------------------------
Page #2
--------------------------------------------------------------------------
________________ ja prathama AvRtti ja mArca 1972 >> kA za ke yogeza eDavarTAijhIMga sarvIsa bhAvanaga2-2 mudraka purUttamadAsa gIgAbhAI ha. vidyAvijaya prinTIMga presa, khArageTa, bhAvanagara, V$ sfL,s Jain Education Intemational For Private & Personal use only
Page #3
--------------------------------------------------------------------------
________________ - bhAratI , amitA - che. R tA . mArA mAtA - | S ( O)))))))))))))))))))))))))) che , Jain Education Intemational For Private & Personal use only
Page #4
--------------------------------------------------------------------------
________________ graMthanA salAhakAra surIe , mA , --- bhAIlAlabhAI bAvIzI. pAlItaNA jagubhAI parIkha. bhAvanagara karuNAzaMkarabhAI pI. madAsa mAsumaalIbhAI maracanTa, bhAvanagara rAmanArAyaNabhAI pAThaka, vAlukaDa ravizaMkarabhAI rAvaLa. amadAvAda Do.eca. Ara. godAnI. bacubhAI rAvata ramaNIkalAlabhAI dalAla. , ke. pI. zAha. jAmanagara bAlacaMdabhAI jI. dezI. muMbaI kulacaMdabhAI eca. dezI. ,, jayaMtabhAI ema. cAha, ,, hIrAlAla jeThAlAla zAha, , jamanAdAsabhAI tannA. , gokaLadAsa ema paTela, amarelI dolatabhAI pArekha. muMbaI govardhanabhAI dave, vallabhavidyAnagara janArdanabhAI dave. bhAvanagara manasukhalAla ke. pArekha puSkarabhAi gAkANI. ? | lAlabhAI . DelahAi vasAvaDA ::: Jain Education Intemational
Page #5
--------------------------------------------------------------------------
________________ T GLORY OF INDIA To A lkes EZONICA bhAratIya asmitA ( ApaNAM gauravabharyA mUlyanI jhAMkhI. ) gadi nola ) RTIST/ 10/2017 NILAii saM pA da ke naMdalAla bI. devaluka HTS RES. Jii karatI Jain Education Intemational For Private & Personal use only
Page #6
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratanA rASTrapitA jotajalAvI svAtaMtryanI paya darzAvya saMta ahiMsAnA nija nigama karyuM samarpijIvana zuM maLaze nahI kadI chAMya A yugadraSTAnI ? bhUle na koTI cAlIza je A naradevane bhAta lekhAze phero janama saphaLa e saMto pUjayuM mahAtmA gAMdhIjI bhAratanA vaDApravIne zrImati che dIrAbena gAMdhI Jain Education Intemational For Private & Personal use only
Page #7
--------------------------------------------------------------------------
________________ jeozrInI preraNA ane protsAhaka lAgaNIthI A samRddha prakAzana pragaTa thaI zakayuM che. jainAcArya zAsa-vizArada, sAhityasaMzodhaka pUjya AcArya zrI dharmadhuraMdhara sUrIzvarajI mahArAja sAheba. Jain Education Intemational For Private & Personal use only
Page #8
--------------------------------------------------------------------------
________________
Page #9
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratIya asmitA' smRtisaMdarbhagraMthanA udaghATaka mahArAja zrI ke. vIrabhadrasiMhajI sAheba bhAvanagaranA mahArAjA zrI che. vIrabhadrasiMhajI sAhebane janma tA. 14-3-192. bhAvanagaranA prajAvatsala marahuma nAmadAra mahArAjA sAhebazrI kRSNakumArasiMhajI sAhebanI dekhabhALa nIce teozrIne vikAsa thaze ane sInIyara kembrIja sudhI daherAdunanA duna (Doon) skula mAM vidyAbhyAsa karyo. pachI zAmaLadAsa kolejamAM dAkhala thaI gujarAta yunivarsiTInA grejyueTa thayA. pAchaLathI zrI akSayakumAra ramalAla desAInA mArgadarzana nIce elojI upara mahAnibaMdha lakhIne muMbaI yunivarsITInA Ph. D. thayA. sane 1956 mAM karelInA kuMvarI sAheba sAthe lagna thayA. 1965 mAM rAjyAbhiSeka thaze. bhAvanagara jillAnI janatAe apratIma prema batAvyA hatA. teozrI gohilavADa rAjaputa samAjanA pramukha che. zrI rAjaputa pAI kaMDa sesAyaTInA peTrana che. zrI acala bhAratIya tatva darzana saMsthAnA teozrI AzrayadAtA murabbI che. citra, saMgIta ane sAhitya pratye abhirUcI hovAne kAraNe- kalA piyaka pravRttiomAM emaNe rasa batAvyuM che. sAmAjika, sAMskRtika dhArmika, sAhityika prattiomAM uDo rasa batAvI samAra bhAmAM hAjara rahI bhAratIya saMskRtinI, jJAna ane bhakita jatane bhAvanAnuM vRta reDI vadhu cetanavantI banAvela che. emanI sadAprasana mukhamudrA, bhAva gaMbhIra-suvAsabhara draSTipAta, prajAkIya kArya karavAnI manabhAvanA temaja geyalakSI sadvyavahArane kAraNe emanI kati" suvAsa mahekatI rahI che. Ni Jain Education Intemational cation International For Private & Personal use only
Page #10
--------------------------------------------------------------------------
________________
Page #11
--------------------------------------------------------------------------
________________ ( "bhAratIya asmitA-graMtha zeThazrI ramaNIkalAla bhogIlAla zAha je bahudhA zrI bakubhAinA nAmathI jANItA che. temane janma amadAvAdamAM sane 1918mAM thaye hato. meTrIka sudhI abhyAsa karI pitAnA pagale cAlI temaNe kApaDa udyogamAM jhukAvyuM ane tene bhAvanagaranI mahAlakSmI mIlanA DIrekaTara ane janarala menejara tarike nimAyA. 1937nI sAlamAM kApaDa udyoganA abhyAsa mATe jApAnano pravAsa kheDaze. 1940mAM bhAvanagaramAM mAsTara siTaka milsanI sthApanA thaI tenA menejIMga DIrekaTara tarIke nImAyA ane temanI rAhabarI nIce mAsTara sika mIle apratima pragati sAdhI che. bhAvanagaranI sAmAjika, sAMskRtika ane dhArmika che pravRttiomAM zrI bakubhAIne hisso nAne sane nathI. bhArata sevaka samAjanA bhAvanagara jillAnA saMyojaka tarIke emaNe 1954 thI 1965 sudhI lAgalagATa sevA ApI ane bhArata sevaka samAjanI pravRttio vikasAvI. myunisipAlITI sudharAInI 1963nI cUMTaNImAM pracaMDa bahumatithI cuMTAi AvyA hatA ane nAgarika jIvanamAM paNa AgaLa paDato bhAga lIdho hato. *:*BESKRB*8BBETTERSS&GREEB: saMgIta maMDaLanA tathA abhinava saMgIta kaLA maMDaLanA pramukha tarIke saMgItanI pravRttiomAM teo AgaLa paDato zeThazrI bakubhAI bhogIlAla zAha bhAga le che. vyApAra udyoga kSetre paNa emane kALe moTo che. saurASTra cembara opha kaeNmasanA pramukha tarIke emanI sevA cembasane dhaNI upayogI thaI che. ola InDiyA menyuphekacarsa esosIezananA saurASTra rInala barDanA pramukha tarIkenI paNa emanI sevA ghaNI upayogI banI che. para Dara, koko nI re zrI bhogIlAla maganalAla vANIjanya vidyAmaMdira TrasTa ane zrI bhogIlAla maganalAla ejyukezana sosAyaTI dvArA keLavaNI vizyaka pravRttio calAvI rahyA che ane bALamaMdirathI mAMDI esa. esa. sI. sudhInI keLavaNI zrI bhogIlAla maganalAla komarsa hAIskUlamAM apAI rahI che. - teozrI dyogika kSetre ATha jeTalI lImITeDa kaMpanIomAM DIrekaTara tarIke che. leka zikSaNa TrasTa, gAMdhI smRti, saradAra smRti, zrI khoDIyAra maMdira TrasTa, zrI jaina bAla vidyArthI bhavana, zrI tAladhvaja jene vidhAthI paha, zrI tAladhvaja jaina zvetAMbara tIrya kamITI vagere saMsthAomAM TrasTI tarIke che. A uparAMta dhaNI jAhera saMsthAomAM teo sabhya tarIke sevA ApI rahyA che. saurASTra yunIvarsITI tathA veja barDa phora silka inDasTrI - vageremAM teo sabhya che ane sevA ApI rahyA che. zrI acala bhAratIya tattva darzananA AzrayadAtA murakhI che. emanI dharma bhAvanA jANItI che. jayAM jyAM lokahitanAM dhArmika kAmo thatAM hoya tyAM teo yathAzakti sahAya ApavAnuM potAnuM kartavya samaje che eTaluM ja nahi paraMtu sAhitya ane kalAnA kSetramAM paNa emaNe Aja sudhImAM asAdhAraNa phALo Apyo che. ugatA lekhakone ane kavione protsAhana ApyuM che ane hajI paNa emano e pravAha cAluM che. | gujarAta sarakAre zrI bakubhAinI sevAone lakSamAM laI onararI mejIsTreTa (je. pI.) banAvyA che. to Jain Education Intemational
Page #12
--------------------------------------------------------------------------
________________
Page #13
--------------------------------------------------------------------------
________________ jemane A asmitA graMtha prakAzanane hArdika sahakAra mAnyo che. zrI bAlacaMda gAMThAlAle dezI muMbuddha zrI khAsumaalIbhAI mayanTa bhAvanagara zrI ramabhAI yamI, amIna zrI trIbhovanadAsa durlabhajI pArekha bhAvanagara Jain Education Intemational
Page #14
--------------------------------------------------------------------------
________________ Jain Education Intemational
Page #15
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratIya asmitAne aMtaranA abhinaMdana purUSo ttamadAsa gIgA bhA i lA ha mika phena 3449, zarAphabajAra, bhAvanagara rAja PURUSHOT QABHAI SHAH f AGAR zALA-koleja * bI-eDa * * ArTasa + kemarsa * sTezanarI * sAyansa + TekanIkala * TekanIkala ane * e jI nI ya ra ) * dhArmika * Ayurveda * DroIganA sAdhane * temaja dareka pustaka dareka jAtanA kAgaLa suMdara ane surekha chApakAma mATe 4 vi ghA vi ja ya prinTIMga presa 8 kemazayala enDa ArTaprinTasa ( 573ra : 2TAra sinemA vALe khAMca, bhAvanagara, Jain Education Intemational
Page #16
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratiya asmitAne amArI hArdika zubhecchA che. mahendra TrAnsa porTa ku. a ma dA vA 6 - ma dA vA da bhA va na ga 2 - a DeIlI savIsa : haekIsa : lAtIbajAra, bhAvanagara, 04870 mahendra prAnsaporTa mu. 551/5 pAMcakuvA daravAjA sAme, = 52551 amadAvAda-1. ame nIcenA senTaranuM bukIga karIe chIe. dhaMdhA * bhaMDArIyA * taLAjA # ThADaca * kaLIyA * dAThA mahuvA * nAgezrI * DuMgara * rAjulA * jApharAbAda * unA dhArI * calALA * bagasarA * amarelI * khAMbhA * kukAvAva cittaLa mA lAThI * lIlIyA * sAvarakuMDalA * jesara kadambagIrI pAlItANA * gArIyAdhAra * dAmanagara * asA * gaDhaDA * boTAda TIMbI * gheLA * valabhIpura * raMdhoLA * sasarA * AMbalA sonagaDha * sihora varateja temaja bhAvanagara ane amarelI jillAnA dareka mukhya gAmoH nIcenI TrAnsaporTa ku. dvArA sArAe bhAratanA dareka moTA zaheranA bukIgane mAla sAmAna bhAvanagara jillAmAM amArA dvArA Ave che. gleba TrAnsaporTa ku. * dhI greTa iMDiyA guDajha TrAnsaporTa ku. seminAtha kerIasa * haMbala TrAnsaporTa ku. * hindustAna TrAnsaparTa ku. Dekakana kavIna TrAnsaporTa ku. * zAha TrAnsapoTa . * yAdava TrAnsaporTa keperezana * dhI bhArata TrAnsaporTa ka. * zrI rAjumaNI TrAnsaporTa kIrti TrAnsaporTa ku. * ravi TrAnsaporTa ko. * gujarAta guDajha kerIara kerAlA TrAnsaporTa . * mArAja TrAnsaporTa ku. * jI. dalAbhAI enDa ke. * janatA TrAnsaporTa ka. * surata amadAvAda TrAnsaporTa ko. * amara TrAnsaporTa sarvIsa * sInDIkeTa pAla savasa * pragati TrAnsaporTa ku. nyu dAgInA TrAnsaporTa ku. * maheza TrAnsaporTa * nIti parivahana sevA. Jain Education Intemational
Page #17
--------------------------------------------------------------------------
________________ Jain Education Intemational saMpAdakIya gAlDasmIthanA DephADIlsanI jema manamAM ghaNA spaMdanA, bhAvanA, taraMgA Uge che ane mUrajhAya che chatAM ApaNAM bhAratIya saMskArasauSThavatu, ApaNI raMgIna saskRti ane samRddhinu AcheruM citra rajU karavAnI jijJAsAe kalama calAvI che kalAsthApatyanA dhvajadhArI samA tIrthAdhirAja zatru jaya ane tAladhvajagirinI girikaMdarAo ane tenI taLeTI vacce bAlyakALanA e senerI divasA daramyAna sAhitya saravANInA jyAM pAna pIdhA, jyAM rASTrIyatAnA vicAra jhIyA tyAMthIja manamAM ApaNA rASTranI bhAtIgaLa asmitAnI sabhAnatAnI cinagArI pragaTI. sakrAMtikALanA AAjanA avasara je bhUminA annajaLathI A zarIra janmyuM, pASANu, ne jenA vAtAvaraNamAM prANAnA jhaMkAra sabhaLAya che. te sauthI priya pAvanakArI bhAratabhUminA pUnita caraNakamaLamAM sAhityika prayAsanuM amArU A namra RNu karatAM ame parama dhanyatA anu bhavIe chIe. ApaNA rASTrIya mUlyo, saMskAra vaibhava, saMskRtinA vaheMNA ane samAjanuM je kAMi ujaLu citra che te asmitA-jalatI mazAla Aje bhAratIya asmitA-smRtigraMtha vizALa vistRta phalaka para navI kSitija derIne taNAvANA vacce purUSAnI eka navIja keDI kaMDAravanuM sadbhAgya sAMpaDyuM che,
Page #18
--------------------------------------------------------------------------
________________ pazcima bhAratanA aneka sahadathI AkarSAIne bhAratanA mAnavIya saMskAra saurabhanI asmitAnI sabhAnatA ane tenuM rasadarzana karAvavAne A prakAzana dvArA namra prayAsa karyo che. snehio-mitro ane tajanA protsAhaka sahakArathIja A smRti saMdarbhagraMthanI yejanAne amalamAM mUkI zakyA chIe murabbIenI zubha lAgaNI vinA ekale hAthe ane khAlI gajave A kAma zakya ja nahotuM. unnatine zikhare paheluM prajA mattAka bhArata eka vaividhyapUrNa ane cittavedhaka svAdhina rASTra, che. aneka pacara gI prajAo ahIMyA saikAothI vase che. vistAramAM e yuropakhaMDanA be tRtIyAMza bhAga jeTale maTe che. enI bhaugolika viziSTatAe. AhavA sargika daLe, vanazrI, bhASAe, gAmone gedare ubhelA purAtana avaze, raheNIkaheNI ane sa rAmAThA prasaMgomAM rItarivAjonuM vidhya jovA maLe che, zirakalagI samAM manahara devamaMdiro ane marajade, abhedya gaNAtA pracaMDa kilAe, vizALa bAga bagIcAo, gaganacuMbI ImArate e badhuM prAcIna bhava vArasAne mUrta kare che svanAmaSanya aneka bhiSagara A bhUmi upara pedA thayAM. vartamAnakALamAM paNa evA keTalAe vyavahArakuzaLa zreSThIvaryonA satata paricayamAM AvavAnuM banyuM che jene AMgaNe sadAkALa mIThA kaneha jaLa ane amRtasamAM atizyanuM kaparUja pAmavAnuM maLyuM che. ApaNe suvarNa ItihAsa paNa e vAtanI gavAhI pUre che ke bhAratanI A dharatI para aneka zItala ane sumadhura jIvana jharaNuM daDavAM che jeoe ekamAtra zraddhAne baLe A dezanA aMdhakArane ulecaka che. evI keTalIe vibhUtioe potAnA teja jhabakArathI samAjane anokhI prabhA ApI che. hayAnI suvAsathI madhamadhatA aneka mAnavapue deza ane duniyAnA cekamAM neha ane birAdarInA pamarATa prasarAvyuM che. jijJAsuo ane rasane jemanA pAsethI skuti cetanA ane preraNAnuM puSkaLa bhAthu maLI rahe tevI pratibhAoe meyA bhAratInI kukhe janma laI rASTrIya amitAnA sabaLa satvane saudayamaMDita karyuM che. prasidhdha ane khamIravaMtI A bhUminA patthare ane ketara vacce vIratAnA zreSTha prasa genI ujajavaLa nedha kaMDArAyelI che dharmanI rakSA kAje meLAmAM khA5Na laIne keTalIe vIrakonA kAcA kuMvArA dudhamalIyAe punita dharatInI dhULamAM sadAne mATe piDhI gayA, nIti nyAyanA racAyelA maMcanI rakSA kAje javAMmardonI sAthe aneka virAMganAoe paNa kAyama mATe soDa tANI. anyAyanA pratikAra sAme ane bahena beTIonA ziyaLanI rakSA kAje viralAonI jAna phesAnInA prakaraNe itihAsane pane camakatA rAja che. AvI dharatInI yazojavala gAthAnI mUlavAna hakIkate graMthastha karatA pharIne mArI jAtane nasIbadAra gaNuM chuM. mAnavajAtinA vividha namanAo ekamAtra ahIM ja jovA maLaze uMcA paDachaMda kAzmIrIonI lAvaNyatA, sAhasika ane nirbhaya paMjAbIonI daDhatA, zuravIra ane TekIlA rajapUtonI khumArI, Jain Education Intemational
Page #19
--------------------------------------------------------------------------
________________ ratima sAhityapremI baMgALIonI kalA priyatA, kalApremI hAjaravAnI vicakSaNu pravAsIe, pazcimamAM khaDatala mahArASTrIya ane vyApAra kauzalyamAM nipuNa evA buddhivAdI gujarAtIo ane maNa bhAratamAM hiMdIbhASI janatAne samUha che. A badhIja kemane pita pitAnA avanavA paDake, bhinna bhinna bhASAe, prasaMgamAM rIta rivAje vigeremAM anektA chatA rASTrIya kaTokaTI vakhate A badhI prajAnI ektA svataH siddha thaI jAya che ane vizvanI prajA AzcaryamAM garakAva bane che. A dhamabhUmi paNa che. aneka dharma saMpradAya ahIM udaya pAmyA ane pAMgayAM. saddavicAra ane sukRtya dvArA mukti meLavIne mAnavajIvanane sArthaka karanArAone eka mATe samUha paNa ahIM vase che. ugra tapazcaryA ane sAdhanAne baLe AdhyAtmika pagadaMDI upara cAlIne dhama bhAvanAne baLavattara banAvanArA pragatizIla paribaLo paNa yuge yuge ahIM pedA thatA raddhAM. manuSyathI zreSTha A jagatamAM bIjI koI cIja nathI" ema mahAbhArata paNa bane che. manuSyatva ja zreSTha dharma che eja vizvanuM mahAna satya che ane te dvArA jagatamAM jIvanane viziSTa ane cArizIla banAvAya che, e dvArAja jagatamAM abhinava kAMti pidA thAya che, eja rASTrIyatA ane sAMskRtinuM nirmANa kare che. saMskRti ane ItihAsanuM sarjana kALabaLathI thAya che. potAnI dIrgha dRSTithI je mAnavasamAja ItihAsanA baLone pIchANI zake che eja mAnavasamAja utkRSTa stara para AvI zake che. dhanaM sarakAra ane saMskRti e mAla vaNI vilAsa nathI paNa eka mAna preraka baLa che, bhAratane saMskAra vAse bharama rahyo che, prajI sanA bhAta khA saMskAra vArasAnI yenane mAMhakatI 2AkhI vizvane Aga prasarAvI che paramAtmAnuM sarvottama sana e mAna ane sI -bAthI mAne potAnI saMskRtinA sarvottama tatvenuM satata sAvadhAna rahIne saMrakSaNa ane saMvardhana karavuM joie. vizvanI saMskRtinA pADyAM gula vanAra ane prAcIna deze ha5. rAma nI - bAlana ane grIsanI e pura NI saMskRtio kALanA sahAyaka vega AgaLa TakI zakI na.. A badhA saMskRtipradhA dezomAM bhArata ja ekamAtra evo deza che jenI hava saMskRtinA mULa eraNa Aje paNa kALanA pracaMDa vinAkabaLa same jhajhupane TakI rahyAM che ane , cha mana nika kiyA Dana , rItarivAjanA bhAga rUpe A 2 pramaH ) mAM saca I rahyAM che. A che tane, AMta bAhya AkramaNa sAme TakI rahela bhA tIya saMskRtinuM sAtatyanuM eka karaNa e paNuM che ke tenAM mUlya ciraMtana che. ane draDha patha para racAyelA che. kavi ika kAle sAcuM ja kahyuM che ke " Dara, bhAta 2 ja zafz fmatI nadI mA ! satro dvA he duzmana dorejaryA hamArA Itiha sakAre, samAjazAstrI, ciMtake, zarzaka rane rikSaNa kare ne eka madha, thaI paDe che ke temaNe A ci tana maLe paNa karI cAra vAra janatA pAne 1 potAnI dRSTie tenI rajUAta ja karavI joIe jethI vartamAna kA ane A ja peDhI paNa te thI paricita rahI pitAnI asmitAne samajaNapUrvaka sAcavI che ane samayAnusAra temAM sudhArA vadhArA karatI rahe. sadra bhAge ApaNuDa TAmAM bhAratIya saMskRtinI samIkSA kastA, samaja ApatA, tene puraka 2 ka.nA saMkhyAbaMdha graMthe vividha daSTi thI lakhAta 2hyA che paraMtu AvA prayatno potapotAnI rIte amuka viziSTa kSetramAM ja bhAratanuM bahumadhya pradAna zuM che teTalUja jaNAvatA deya che. ghaNIvAra temAM pote svIkArI lIdhelA matano Agraha paNa hoya che,
Page #20
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratIya rita ame A dizAmAM bhAratanuM sarvAgINa avakana ane mUlyAMkana, ApaNA samRddha bhAtIgaLa vArasAnI samIkSA dezabaMdhuo samakSa majU karI je te kSetramAM adhyayana-adhyApana karI rahelA potAnA kSetramAM A AgavA mUlyAMkananuM tagata jatana karI rahelA tajajJo pAsethI temanA viziSTa che viSe sahAya mAMgIne temanA niceDane rajU karavAne namra chatAM bhavyatAthI Apate paraSArtha karyo che. A prayAsa AthIja bhAratanuM eka navuM saMskaraNa, eka navo avatAra gaNuM. bhAratIya asmitA ramRtigraMtha bhAratanuM eka mAnacitra che jenA pAne pAne karaDene mA, bake che. A prakAzana eka sAragarbhita sAhasa che - bhAratanuM suMdara citra ramaNIya prAsAdika zailImAM AlekhAyeluM che. batakAlina bhavyatAnI nizAnIo jevI ke khaMDerAM, are, mArake itihAsane simAM cina samAM haju Aje paNa aDaga ubhA che. AMkha bharI bharIne jovA game tevA ahInA nisaga saudaryo sthApatyakalA, jJAnavijJAnanI siddhio, zAkharakhAvaTa 5saMta saMskAra sAhityanI sarjana gaMgotrIe paradezIone paNa rasataraboLa karI mUkyA che. bhAratavAsI kALI garIbImAM jIte to te paNa dilanI amIrAte pazI pravAsIone AzcaryamAM mUkI dIdhA che. bhAratIyajananA lehImAM vaNAyelI khAnadAnIe kekane mugdha karyA che. samagra yuropa-eziyAmAM AtmAne sAce AdhyAtmika AnaMda, zAzvata AnaMda ahIM sivAya bIje kayAMya nahI maLe evI A kami che. A badhA vividha kSetranuM Alekhana-vihagAvalokana pramANapata vidvAnone hAthe thayuM che jemAM bhAratanI tihAsika paraMparA vibhAgamAM SikALathI mAMDIne cheka vartamAna bhArata sudhInA kALanuM vyApaka darzana karAvatA vodikayuganA ajavALAM, jene saMskRtine prabhAva, magadhane pratApa, mauryakAlIna bhAratanI ujaLI rAjavI paraMparA gupta yugamAM kayA saMskRta sAhitya saMgIta zilpa ItyAdine sumeLabharyo vikAsa ane rAmanvaya, harSanA samayanA bhAratane mahimA ane te vakhatanI domadoma jAhojalAlI, bRhada bhArata. IslAmanA AgamanathI ane jIvanamAM paDela avanavI bhAta, pazcimanI prajAnuM bhAratamAM Agamana, sAMskRtika saMvarSanA ovAre bhAratIya prajAnuM AtmamaMthana, bhAratIya prajAnA svAtaMtrya saMgrAmanI jhalaka, bhAratIya lazkaranI traNe pAMkhanuM jhaLakatu nara ane khamIra cheka chellI sadInA itihAsamAM rASTrIyatA mATe, amitAne TakAvI rAkhavA mATe ekaMdara apAyela tyAga ane balIdAna, e balIdAna pAchaLanI samarpaNanI udAttamaya bhavya bhAvanA ane 11 chAvarIne umadA Adarza hate. AjhAdInA agradUtee vaherelI zahIdI pAchaLa kartavyaniSThA ane lakti lAbhAra paDayAM hatA A badhI vigate rapUrNa rIte je te vibhAgamAM AlekhAI che. hAnika paraMparA vibhAgamAM darzana zabdanI saMkalpanA ApI che. bhAratIya nAnuM saMkSepamAM vihaMgAvalokana - prakaraNamAM cAvAka jena. roya, nyAya hoSika, sAMkhya pUrvamimAMsA dhama saMpradAyanuM tatvajJAna, hama darzanamAM Adhunika bhAratanuM navaprathAna, zrI araviMdane bhAratIya darzanamAM phALe uparAMta vividha vega prakAre ane vedAMta dazanenI vigatavAra samIkSA karavAmAM AvI che. bhAgavata dharma, boddha dhama tathA jaina dharma e badhAe dhamena ahI aMdara samanvaya thayela che. A saMskRti jyAre soLe kaLAe khIlaze tyAre akhila mAnavajAtinI bhautika ane AdhyAtimaka atilASAo jara saMteSAze eTaluM ojasa A tatvomAM paDayuM che. are ! duniyAnA ghaNAkharA dharmonA agraNI anuyAyio bhAratamAM ja vase che jemAM moTAbhAganA leke hindudharmane mAne che. hindudharmanuM sAhitya atyaMta samRddha che. tenA tatvajJAnanA pra tha tarIke veda, bhAgavatagItA, rAmAyaNa ane mahA bhAratanA mahAkAvya agrasthAne che. bhArata e dazAne paNa deza ahI eka tarapha takSazilA, nAlaMdA, valabhI jevI zaikSaNika saMsthAo darzanIya che te badvIdhAma, pUrI, rAmezvara, dvArikA jevA cAra dhAma, bAra jyotili genA maMdira Jain Education Intemational
Page #21
--------------------------------------------------------------------------
________________ aviza prasidhdha zakritapIThe, jaina bo tIdhAme ane nUtata vikAsadhAmeAnAM tIrthaM sthAnAnA paricaya A vizvAgamAM thayA che. dakSaNamAM madrAsa ane tenI pAse Avela kAMcIpU mana maMdizanA zilpa ApaNI prAcIna kalA paddhatinA dhAtaka banela che. tyAMnu ke lAsanAtha zivAlaya ekAda hajAra varSa jUnu haze zrIra'gamamAM AveluM bhagavAna viSNunu maMdira paNa ghaNuja suprasiddha che. sAgarikanAre Avela kANAnuM bhavya sUryamaMdira jenuM kotarakAma joine AnaMdollAsa sAthe huM yuM nAcI uThe che erissAnA bhuvanezvara ma MdiranI eka hajAra varSI pahelAnI utkRSTa kalAnA darzana karatI vakhate ApaNI jAta dhanya manI jAya che. lalitakalAne kSetre paNa bhAratanuM vizvamAM AgavuM pradAna rahyuM che. maMdira sthApatyanI kalAnI khAkhattamAM bhArate viziSTa zailI vikasAvI che. ahInA aitihuAsika ane Adhunika sthaLe, saMskAritA ane kalApriyatAnA aneka saMsmaraNA cira kALa sudhI ApaNI smRtinAM jaLavAI rahe tevA che. bhAratanA nATayAzastramAM nRta-naTa ane nATaya zabdo ApavAmAM AvyA che e parathI nATayakalA, nRtya ane saMgIta bhAMratamAM kevA vividha strarUpe khIlyAM che teno khyAla paNa A vibhAgeAmAMthI maLI raheze, prema ane bhikata AlekhatI rAjasthAnanI citrakalA anupama ane cittAkarSaka che leAkAnA mizIla jIvananu temAM darzana thAya che-- rAjasthAnI kalA pradezanI sImAne pAra karI cheka himAlayanA giripradeza sudhI vistarI che. pahADI kalamanAM kAMgaDA, kulunA citrA tenAM raMga rekhA ne ziSTatA mATe Agavu sthAna dharAve che. teja rIte baMgALamAM ravindranAtha, avindranAtha vigere kalA svAmiee citrazailInA navA svarUpe ApyA che. Adhunika citrazailImAM husaina, enka vigerene saMbhAravAja joie bhAratanI citrazailInA tihAsika paricaya ame khIjA bhAgamAM lIdhA che. zilpakaLAmAM gAMdhAra zailI peAtAnI AgavI rIta mATe grIke bhAratamAM AvyA te pUrve paNa jANItI hatI. gAMdhAra zailImAM yathAtatha Alekhanane badale bhAvAbhivyakti ane vaicArika abhivyakita jANItA che. agnipurANamAM prAsAdanirmANu para suMdara chaNAvaTa jovA maLe che. citrakaLA pazu khANAsuranI putrI uSAnI sakhI citralekhAthI jANItI che. meghadUta, dazakumAra carciMta kAbarI vageremAM citrakalAnA ullekhA che. vAlmIkI rAmAyaNanA sudara kAMDamAM vividha AbhuSaNAnA ullekheA che. meAhana-jo-daDAmAM bhASAne badale pratyeAjAtA citrothI mAMDIne kAMgaDA, rAjasthAnI, muddAla vagere cAnI paripATInA vikAsa ane viziSTatAe sAthe cheka adyatana citrazailIe paNa vikAsa karyo che. ajaMTAnI guphAnA maMdiranI divAla paranuM citrakAma kharekhara adbhUta che. citrakalAnI sAthe sa'gItakalAnA pazu eTaleja vikAsa thayA. hiMndustAnI saMgItanA vividha zAstrIya prakAramAM rAgarAgaNIonA vividha svarUpo, karNATakI saMgItanI bhavya paraMparA, ravIndra saMgIta ane AjanA sugama saMgItanA avanavAM AsvAdya svarUpe che. A madhA svarUpo ane calacitra jagatane vistRta paricaya paNa nahI karavAmAM Avye che. AdivAsIonI nRtyakalA paNa bahuraMgIlI che. e nRtye najare jovA e paNa jIvananA lhAveza che. sthApatyakalAe paNa ApaNane, ApaNI saMskRtine yazakalagI caDAvI che. madhyabhAratamAM gvAlIcaranA sthApatyakalA ApaNI prAcIna jAheAjalAlInI yAda tAjI kare che. dilhImAM avekI megala sAmrAjayanA vakhatanI ImAratAmAM ApaNane bhabhyatA, suMdaratA ane nakazIkAmanuM. hRdayaMgama sa'mizraNa pa
Page #22
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAratIya asmitA jovA maLaze. saranAtha, sAMcI ane buddhagayAnA bauddhakAlina avaze nIrakhIne daMga thaI javAya che. madhyapradezamAM AvelA khajurAhonA maMdiranuM zipa ane nakazIkAma advitIya che. kapanAmAM na Ave tevI kalAkArIgarI tyAMnI e zi95kRtiomAM jovA maLaze. baMgALanA suMdara ramakaDAo, kalAtmakacitro ane zilpa, bharatagUMthaNa ane vaNATanA AkarSaka bhAtIgaLa namUnAo, gaurava samI hastakalAkArInI varatuo, rAjasthAnamAM jayapuranA pittaLanA vAsaNe jodhapuranI nakazIdAra mojaDIe, bIkAnera ajameranA hAthIdAMtanA ramakaDAMo, banArasa ane murzidAbAdane kinakhAba, dilhI ane jayapuranuM jhaverAta, maisura ane trAvaNakoranA hAthIdAMtanA sukama kalAvidyAna. murAdAbAda ane haidrAbAdanuM dhAtu paranuM jaDAvakAma phIrojhAbAdanI kAcanI baMgaDIoe tathA anya jUdA jUdA kathaLanI cIjavastuoe bhAre AkarSaNa jamAvyuM che samRddhi ane vyApAra vibhava vibhAgamAM paNa bhAratanI jaLasaMpatti, pazudhana, prANIdhana, baMdara, khanI, bhAratamAM audyogika krAMti. paMcavarSiya yojanAnI samIkSA, pazcimabhAratanA keTalAMka zAhasodAgarane paricaya evA dazeka prakaraNe AlekhAyA che. | zikSaNa saMskAra jagata vibhAgamAM paNa prAcIna gurUkuLathI mAMDIne Adhunika vidhAdhAmane paricaya karAvyuM che. A uparAMta samAjazanamAM bhAratamAM nAgapraja, AdivAsIo, rabArI, mera, vagere kema patra pradezanI jananatIo A deza komane potapotAnI viziSTa paraMparAo hoya che A uparAMta bhAratamAM pradezavAra thakanA rItarivArane temaja saMskAra, kuTuMbajIvana, lAgathAo, kuTuMba patie vagere samAja zAstrIya adhyayananA viSaya che. ApaNe tyAMnA tahevAramAM dazerA ane divALI dezabharamAM ujavAya che. muslIma mahorama ane jhiAo nAtAlanA tahevAra ujave che. mIjalaso, sagabhAe, AnaMda-bhajana maMDaLIo e bhAratIya prajAnI AgavI prakriAe che jenI A vibhAgamAM vistRta chaNAvaTa karavAmAM AvI che. rAjakAraNanA pravAhamAM bAratanA rAjadvArIpakSe, temanA abhigame, rAjakIya netAo, vartamAna bhAratanI samazyAo ane pragati uparAMta bhAratanI ano ane rASTra saMsthAmAM zuM zuM kAmagIrI che tenI rasaprada zailImAM chaNAvaTa karavAmAM AvI che. ane chelle vyakita vizeSa vibhAgamAM paNa evA paricaye mUkavAmAM AvyA che ke jeoe jIvanasaMgharSanI viSama paristhitimAM pazu Anada pamAnaMda ane divyAnaMdanuM darzana karAvyuM che. evA tejasvI pAnI maghamaghatI suvAsa ahI graMthastha thayela che jemanA jIvanavyavahAramAM atyatAnI jhAMkhI, nakhazIkha saujanyabharyo vartAva, Atithya satkAranI parama vizrata praNAlikAone pUrNa paNe amala, ane satyAnveSanI sarANe caDelA keTalAka karmalakSIo 1 vanasAdhanAe jagatane prAdhe uMmadA mA e A vibhAganI noMdhapAtra viziSTatA che. bhArata paNa Aje je saudarya, saMskRti ane samRddhi mANI rahyuM che tenI ImAratanA pAyAmAM paNa AzAbharyA koDabhaya mAnavaratna karamAyA che. dayAnaMda, zaMkarAcArya, vivekAnaMda ke mahAtmA gAMdhI tenuM udAharaNa che. avatArI purU, purANanA pAtra, aMte, na munivaryo, kaMpradAyasthApake, AcAryo, dharmadhuradhare, samAjasevA ke, dAnavIre, gItakAra, AgevAna vyApArIo ane je te kSetranI viziSTa vyakitaono paricaya amArI sUkti pramANe apAyo che. sAhityasaurabha prasarAvatI keTalIka tejasvI jIvanakavananI puSpapAMkhaDIo ane saMskArItAnuM anupama citra upasAvatI jIvanarekhAo AlekhAI che. Jain Education Intemational
Page #23
--------------------------------------------------------------------------
________________ skRtima saMbhava che ke A vibhAgamAM keTalIka AgevAna vyakita rahI gaI hoya. patravyavahAra ane jAtamulAkAtathI jeTalI vigato prApta karI zakyA chIe evI noMdhano samAveza karI zakayA chIe, A graMthanI anukramaNikA tayAra thaI rahI che tyAre ane samayanI paNa takalIpha che tyAre cheke chellI ghaDIe bhAratanA anya pradezomAMthI gujarAtImaMDaLa dvArA viziSTa vyakitaonI saurabhane dha ane saMsthAonI sAmAjika sevAnA je ahevAla maLyA che AvI thokabaMdha TapAla chellA divasomAM maLatA bhAratIya asmitA graMthane bIjo bhAga pragaTa karavA prerAyA chIe Izvara evI anukuLatA Apaze te e saghaLI hakIkate ane bhAratIya samAjajIvananA anya pacAseka vibhAgo rahI javA pAmyA che tene AthIe vadhu samRdharIte AvarI laIne pragaTa karIzuM, - saMkSepamAM bhAratIya asmitA eTale ApaNA saunI abhivyakita, ApaNA jIvananuM dhAra ane prerakabaLa, ApaNI saMjIvanI, ApaNI kulaparaMparA ane rASTriya cAritrayanuM zAbdika Alekhana. A graMtha nathI paNa graMthamaNi che. varSonI vidvAnonI sidhidhane paripAka che. jJAnakoSanuM pagaraNa che. A dhunika rasonA jIvananuM darbhagraMtha jevuM che. graMthanA pAne pAne jhaLakate bhAratIya prajAne garo raMga eka eka vibhAgane pUre abhyAsa karyA pachI bhAratIya prajAnA khamIra, khumArI gIra ane dAnAInI ApaNane pratIti thazeja. kalA-sadaguNe ane tyAga samarpaNa jevA zreSTha prasaMgenI hakIkatane thALa vizALa janatA sudhI A prakAzana dvArA pahoMcADavAnA A namra prayAsa vakhate gaurava anubhavuM chuM. A graMtharatnamAM amane tadvida vidvAnonA lekhe, bahumUlya saMpAdana ane mArgadarzana prApta thayAM che te amArU moTu sadabhAgya che. sAdhAraNa vijJAptipatra dvArAja nAmI vidvAne amane sahAya sahAnubhUti ane preraNA ApatA rahyAM che te badhAne bhAva ame zabda dvArA vyakta karIe evA amArA para vAgIzvarInA varadAna nathI chatAM aMta:karaNanA AbhArathI AnaMdelavAsa vacce chalakate haMce sanmAnapUrvaka A nipuNa vidvAnenuM abhivAdana karIe chIe. AmAMnA keTalAMkane RNa svIkAra karyA vagara cAle tema nathI. prakhara vidvAna janamunizrI dharma dhuraMdhara rizvarajI mahArAja sAhebanA AzirvAda ane sAhityakalAnA upAsaka Do. bhAIlAlabhAI bAvIzInI A samagra Ajanane maLelI preraNA, kalAguruzrI ravizaMkara rAvaLa ane vallabhavidyAnagaranI ArTasa kolejanA prinsIpAla zrI go. ka. dave sAhebanI zubhalAgaNI, sAhitya saMzodhaka Do. godAnIsAheba ane amadAvAdanA jANItA lekhaka zrI ramaNIkalAlabhAI dalAlanI mamatA bhUlAya tema nathI. mArA parama murabbI zrI kulacaMdabhAI dozI jemAe A prakAzanane vizvavyApI banAvavA keDa bAMdhI hatI ane kAmanA zrIgaNeza muMbaIthI karatAja temane akasmAta naDayo ane temane lAMbA rAmaya sudhI iMspITalamAM rahevuM paDayuM che-A pratikuLatA ubhI na thaI hatato A prakAzana ekaja bhAgamAM prasiddha karavAnI mahecchA hatI. temanA prabala puruSArthanI paNa seMdha lIdhA vagara rahI zakatA nathI. A uparAMta mArA paramagnehi mitra ane ItihAsa, sAhitya, rAjakAraNa tatvajJAna jevA vividha viSayamAM uDe rasa ane vizALa abhyAsa dharAvatA bhAvanagaranI ArTasa ane kemarsa kolejanA saMskRtanA pradhyApaka zrI janAni davene paNa temanA ahIM samAveza pAmelAM vibhAgo uparAMta prema maMtrIe sadabhAva ane mArgadarzana prApta thayAM che tene paNa ullekha kare ja raho. Jain Education Intemational
Page #24
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratIya aritA bhAvanagaranA abhyAsI vidvAnonI paraMparAmAM temanuM sthAna AzAspada che ne ujaLuM che. e mane temanA nikaTanA paricayathI vizvAsa che. jA, kha. dvArA A graMthaprakAzananA Arthika savAlane haLavo banAvavAmAM mahuvAyuvakasamAjanA muMbaInA sekaTarIzrI latabhAI pArekha. bhAvanagaranA udyogapatizrI manasukhalAla ke pArekha, ane salAhakA2 murabbIoe pitAnA samayazakitanA bhege ghaNIja madada karI che e saune traNa chuM graMthanA chApakAmane jhaDapathI samayasara pUrU karI ApavAmAM jANItA prakAzaka ane bukaselara me. purUSotamadAsa gIgAbhAI zAhanA vidhAvijaya presanA saMcAlakonI saujanyatA ane sahAnubhUti na maLyA hota kayAre A graMtha prasidhdha thAta te kahevuM muzkela hatuM. chApakhAnAnA kAryakara ane kArIgara sTAphanA dareka bhAIoe saMtoSa ane dhagaza sAthe kAma pUrU karAvavAmAM pUrI madadI batAvI che. anya keTalIka vyavasthAmAM zrI dhIrajalAla devaluka ane zrI ramaNIkalAla ke zAhanI sevAo nedhapAtra che. ATasTa zrI zivakumAra paramArane paNa yAda karavA ja rahyAM. A badhA umAbharyo protsAhanoe tathA marIo mitro ane Aptajanee je sAtha sahakAra Ape che teNe ja A prakAzanane saraLa banAvyuM che. A prayAsamAM je kAMI truTIo khAmIo jaNAya te saMbaMdhamAM vAMcake amArU dhyAna deze te bhAratIya asmitAnA bIjA bhAganA vizALa prayAsa vakhate evI bhUla pharI vakhata na thavA pAme tenI kALajI laIzuM. pharIne sone khUba khUba AbhAra. preraNA puSpo bhAratIya-asmitA-ramRti saMdarbhagraMthanI zubhayojanAne AvakAra ane preraNA ApatA dezabharamAMthI jUdA jUdA lagabhaga poNAbase jeTalA saMdezAo ( AzirvAda patro) amane maLyA che jemAM vidAne, sArasvato, rAjakIya AgevAne, sAmAjika saMsthAonA praNetAo, roTarI ane lAyansa pravRttinA agresara ane sevAbhAvI sadamRhasthano samAveza thAya che A badhA saMdezAo mATeja eka judu pustaka taiyAra karavuM paDe. AvelA saMdezAmAMthI kayA mUkavA kayA na mUkavA e AmArA mATe muMjhavaNane viSaya hate-eTale tevA koIpatro atre pragaTa nathI karatAM A prayAsane protsAhana ApanArA e saunA ame RNI chIe. Jain Education Intemational
Page #25
--------------------------------------------------------------------------
________________ hari re prastAvanA evI che che mAnavasaMskRtinuM ugamasthAna svAmi vivekAnaMde potAnI adhikAra yukata vANImAM ekavAra kahyuM hatuM ke jagatanA mahAna payagambare karatAM paNuM (0) jeo mahAna hatA evA satya zodhako himAlayanA aromAM himaprapAto vacce satyanI zodha arthe pitAnAM meghA jIvana samarpita karI gayAM. emaNe sevelA pAMca vicAro mAnavasaMskRtinA AdhArastaMbha hatA. jyAre vijJAnanAM koIpaNa sAdhana upalabdha na hatAM tyAre kevaLa pitAnI indriyo mana, hRdaya ane AtmAnAM aTala uDANomAM utarIne jemaNe satyanI zodha karI e ajJAta RSio jagate jANelA jagataguruo karatAM paNa mahAna hatA. ane bhAratIya saMskRti hajAro varSathI aneka AkramanI sAme jevI ne tevI aDIkhama TakI rahI che tenI pAchaLa paNa AvA satyazodhakonI tapazcaryA ja che. bhArata mAnavasaMskRtinuM bhAratanAM mahAkAvya rAmAsaMgamatIrtha che. aneka prakAranI yaNa ane mahAbhArata e bhAratasaMskRtio mahAsAgaramAM sari. varSamAM be phephasAM samAna che. tAo maLe te rIte ahIM rAmAyaNa e ApaNe kuTuMbaAvIne ekarUpa banI gaI tenuM jIvanane ane samAjajIvanane Adarza rajU kare che. jyAre mahAmULa kAraNa ApaNI vizva premanI bhArata samagra mAnava jIvanane vizALatama bhAvanA che. eka AvarI letA praznonuM vAstavika RSie kahyuM "vasudhaiva kuTuMbakama" darzana karAvIne tene ukela batAve che. te bIjA RSie AgaLa bauddhadhama ane jaina dharma vadhIne kahyuM " Atmavata e bhAratanI saMskRtinA be mahAna A sarvabhUteSa, prerAdAyI stotra che. bhAratamAM ugama pAmIne sIlena, jAvA, vizuddha hRdayanI AvI udA0 ratAthI bhArata jagata vijetA sumAtrA, brahmadeza, cIna ane > banyuM e mAtra AdhyAtmika jApAna sudhI lagabhaga aradhI kSetre ja nahIM paNa jIvananA tamAma duniyAne vyApI rahelA bauddhadharma A kSetra bhArata jagatagurUnA 58 e bhAratIya saMskRtinuM ja eka che sthApIta thayuM. zrI rAmanArAyaNa nA. pAThaka viziSTa aMga che. jaina dharmanuM tatvajJAna jIvananA mUlyone vaijJAnika paddhatithI jhINavaTabharI rIte tapAsIne jagata samakSa rajU kare che. temAMja enI mahattA ane zAzvatapradAna rahelAM che. tevI ja rIte nAnakagurUthI mAMDIne gurU goviMdasiMha sudhI dasa gurUvae pitAnAM jIvanakavana dvArA sthApita karela zIkhadharma duniyAnI vastIne hisAbe muThIbhara lokone dharma bane tevA chatAM e pitAnI vIratA ane svApaNane lIdhe jagatamAM ajeya banela che. IrAnathI hIjarata karIne AvelA agnipujaka irAnIne gujarAtanA rANAe AvakAryA ane pArasIo pitAnA che dharma sAthe ApaNI ujajavaLa asmitAmAM eka rasa banI gayAM. mogala AkramaNa pachI akabara jevA sarvadharma Jain Education Intemational
Page #26
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratIya asmitA | sahiSNu bAdazAhe hindu muslIma ekatAne je prayAsa karyo tene pariNAme ja nahIM paNa kabIra ane nAnaka jevA mahAna dharmasthApakoe pitAnA upadezathI bhAratIya saMskRtimAM sarvadharmasamabhAvane anivArya gaNya ane mahAtmA gAMdhInA tihAsika upavAsa ane temanuM balIdAna mAnavaekatAne pitAnA lohIthI sAMdhI gayAM. Aje bhAratIya saMskRtie pharI ekavAra mAnavarakSAne dhvaja bAMgalAdezanA mukitasaMgrAmathI laherAvyo che ane ApaNA rASTrapitAnI akhaMDa bhAratanI kalpanAne mUrta karI che. samrATa azoka, maurya ane guptavaMzanA mahAna samrATa harSavardhana vagere bhAratIya saMskRtinA e mahAna tidharonI paraMparA ravataMtra bhAratanA ghaDavaiyAoe paNa evI ja vizvapremanI bhavya bhAvanA sAthe mahad aMze sAcavI rAkhI che. bhAratane svAtaMtryane Are lAvI mUkanAra rASTrapitA mahAtmA gAMdhIjInA rAjakIya vArasadArasamA paMDIta javAharalAla naherU, vibhAjIta thayelA bhAratane pitAnA aditIya sAmarthyathI akhaDa banAvanAra lekhaMDI puruSa saradAra sAheba ane saMskRtinA mauMsamAM prathama rASTrapati Do. rAjendrabAbu. A vibhUtioe bhAratIya saMskRtinI viziSTa paraMparAne suyogya rIte sA rAkhI hatI. prAcIna bhAratanI sImAo e samayanA maryAdIta sAdhanane kAraNe bahu vistAra nahotI pAmI paNa Adhunika yuganAM vaijJAnika paribaLone pariNAme bhAratIya saMskRti pAMca khaMDamAM prasarI cUkI che. bhAratanuM prAcIna jJAnadhana yuropa amerikAnA vidvAne potAnA dezamAM laI gayAM ane tyAM tene pracAra karyo. prAcIna samayamAM mahAna cInI musApharo hyu-enasaMga ane sAhIyAna bhAratamAM AvIne bauddhadhane abhyAsa karI e jJAna samRddhine potAnA dezamAM laI gayAM eja rIte jarmanI ane yuropanA anya dezonA paMDito bhAratamAMthI jJAnagaMgAnA stotrane potAnA deza prata vahAvI gayA. | veda, upaniSada, mahAkAvyo ane sAhityanA vividhakSetrone saMskRta bhASAe alaMkRta karelA che. saMskRtabhASA bhAratanI lagabhaga badhIja bhASAonI mAtA che. hiMdI-baMgALI, marAThI, gujarAtI, tAmIla, telugu, kannaDa, malayAlama, uDiyA ema tamAma bhAomAM saMskRta sAhitya e mAtra chAyA nathI paNa e saMskRtanI suyogya putrIo che. saMskRta bhASAnA graMthe jagatanI sarvabhASAomAM anuvAdita thayAM che. ane tenI asaro vizvazAMti upara paDelI che, gItA e mukhyatve hindudharma graMtha hovA chatAM sAMpradAyikatAthI para che. bhAratanA saMto ane samaya vicAroe gItA upara bhASya racyAM che. zrImadda zaMkarAcArya ane saMta jJAnezvara emAM ziromaNIrUpe virAje che. gItA e sarva jJAnano sAra che. Aje paNa e graMtha AdhyAtmika sAhityamAM advitIya sthAna bhogave che ane temAMthIja asaMkhya mAM jijJAsuoe pitAnA jIvananuM samAdhAna meLavela che. mAnavajIvanane zAzvata sukha kayA mArge prApta thAya tene mATe prAcIna RSioe pitAnA jJAna anubhavanA darzane jagata samakSa rajU karyA che e darzananI paraMparA judA judA svarUpe Aje paNa bhAratamAM ane amuka aMze vizvamAM paNa potAnI asara pADI rahela che. bauddha ane jaina darzane 5Na jagatanA vicArakene preraNA ApI rahyAM che. bhAratamAM lalitakaLA paratvenI mamatA ane prema mAnavasaMskRtinA ugamakALathI jovA maLe che. gaMgA yamunA siMdhu satalaja, narmadA, brahmaputrA, godAvarI, kRSNA ane kAverI jevI mahAna lokamAtAone kinAre vasIne jema Aryoe dharmanuM rakSaNa karyuM temaja parvatanAM vana upavanamAM: lalitakaLAonI paNa sAdhanA karI. nRtya ane saMgIta zi95 ane sthApatya e bhAratIya saMskRtinuM vividha darzana karAve che. tene vikAsa prAcInakALathI Avaparyata kamita rIte vaijJAnika paddhatithI ane sAthIya Dhabe thato rahyoja che. bhAratIya nATaya ane saMgIta, citrakaLA ane zilpakaLA ema vividha kSetre bhAratIya saMskRtie navIna bhAta pADI che. bhAratanI eka viziSTatA che. veda upaniSadanA RSio, rAmAyaNa mahAbhAratanA Jain Education Intemational
Page #27
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtima kavi, sAhityakAmI, e badhAja mAnavahitA' potAnAM tana upAsanA buddhithI samarpita karanAra hatA tevIja rIte lalitakaLAnA vikAsa a" patha tenA upAsIe pAtAnAM jIvana apa karelA hatA eTale ke tenA vikAsa pAchaLa eka napAnI paraMparA rahelI jovA maLe che. mahAkavi ravIndranAtha ThAkura, citrakAra, nadazAla bojha, straDha viSNu digabara paluskara e badhAja pAtapeAtAnAM kSetre mahAna tapasvIe hatA. vijJAnakSetre paNa bhArate jagavikhyAta vaijJAnika zAkhA che. sara jagadIza' be maharSi prAcaMdra rAya, DA sI. vI. rAmana jevA pupara vaijJAnikoe jagatanA mahAna vaijJAnikomAM potAnuM viziSTa sthAna prApta karyuM hatuM. bhAratIya saMskRtine eka ane akhaMDa banAvanAra tenA tamAmA paNa che ane saMskAradhAmo pa che. kAzmIrathI kanyAkumArI ane dvArakAthI dibrugaDha sudhI 2000 mAilamAM pacAyelo eka upakhaMDa jevaDo ApanA A prAcIna deza aneka rAjadvArI AkramaNA sAme akhaMDIta banIne ubhA rahI zakayA che tenuM kAraNa tenI sAMskRtika ekatA che. brITIza sattAdhIzeAe seA varSa rAjya karyAM bAda bhAratane khaMDita karyAM hatA paraMtu tenI sAMskRtika paraMparAe khAMgalAdezanI svAdhInatA melIne pharI pAchA khakha'Dha banAvo tenI pALa pazu A sAMskRtika ekatAnuM paribaLa raheluM che. gALanI nIzA, patA, seDanAra bAMgalAnI bhUmi, sonAra bhUminA saMtAno, tenA vaijJAnikA, vistra, sUta sa'prAkatAnA vaDA sADIne eka banIne ubhA thayAM che. tenuM kAy pa bhAratanA napAmAM ane saMskAradhAme dvArA sekaDo varSAthI mAnava ekatAnu amRta si~cAyu. teja mukhya kAraNa che. sAdhu lagabhaga ATha putranI parAdhInatA pachI 1947nA para Agare bhArata svAdhIna banyuM paraMtu sAMbhAkALI rAjakIya gulAmIne pariNAme rAjakAraNa ane rAjAone vanamAM prathama sthAna mApavAnI eka mUrti ma gai tene parigArme svAtaMtrya prAptinA pacIsa varSa thayA chatAM haju rAjakIma vyaktieAneja chavananAM anya kSetrAmAM par pramukhasthAna ApavAnI paraMparA cAle che. je ApaNA sAMskRtika vikAzane varSI rahI che. prAcInakALamAM nihALokana karIne najara karatAM ApaNe joI yAe chIe ke jJAna ane cAritrya eja jIvanamAM prathama sthAne tA. jIvananuM dhyAna mA gugothI karavAmAM AvatuM, satyaniSThA, nisabatA, khavAya vagere ne kALo vyaktinuM sanmAna thatu mAre e samaya bhAvI pAmyA che. jyAre sattA ane kamI nahI" paraMtu jJAna, satyaniSThA, nikSamatA, govAya, sahiSNutA vagere guSThAne pratiSThA samAjamAM sthApita karavAmAM bAge. Ama thAya teja khAnA kALAyelA rAjakIya vAtAvaraNamAM praznanA sAMskRtika vikAsane cira ane aDaga badhA vikAsa pAme maLI ya. mahAbhAratakALamAM zrI kRm evA purUSa 2 kala kI
Page #28
--------------------------------------------------------------------------
________________ 22 thayuM ke jemaNe jIvanamAM tamAma kSetrAmAM khAsa karIne rAjakAraNamAM paNa satyane asthAna ApyuM hatuM. tyArabAda mahAtmAgAMdhI jevA yugapurUSanuM nirmANa thayuM jemaNe jIvanamAM dhamakAraNa, samAjakAraNa, arthakAraNa, rAjakAraNa, evA vibhAgomAM vaheMcI na nAkhatA eka ane mama, gaLyu. ane jIvanamAM sarvAMgIya vikAsane bhI' satyanA, niSa tAnA auAyanA, sahiSNutAnA pAyA para sthira karyuM. ane jema parvatamAM himAlayanuM gaurozara zikhara jagatamAM sarvocca che tema temanAmAM mAnavatA ane vizvapremanuM daCna sarvAMcca zikhara rUpe jagatane jovA maLyu uparyukata bhAtIya saMskRti ane saMskRtinAM vividha pAsAMmAne A graMthamAM AvarI levAmAM AvyAM che. mA graMthanA nidAna lekha pota potAnA viSayamAM niSNAta che. temanI pAse viSayane rajU karavAnI zailI ane khAvA pa che. sAdI saraLa bhASAmAM tAtAnA viSayone lekhakoe gAma rIte nyAya ApyA che. Aje sAmAnya janatA paN zALAkIya abhyAsa uparAMta sAmAnya jJAna meLavavA cAhe che, tenI bhUkha ughaDI che, tenI upayAgItA samAI che. kharAka, pApAka ane gamatamAM je Anada rahe che tevAja mAnada bAvA sAi dvArA pathuM meLavI zakAya tevI samajaNa pedA thai hai. eTale janatAnI pachI bhUkhane satApavA mATe niziya vikAzane thai bhAgaLa vadhavA IcchatA puravA mATe A AvA samRddha gra Mtha-mATalI vividha sAmagrI sAthe bhAratIya asmitA titha mAgazaka paNa dhAro. taiyAra karavA e eka mahA bhArata kAma che. ekale hAthe e kAma pAra pADavuM e dubha che. jemane AvA kAmane anubhava che teo samajI zakaze ke tenI pAchaLa graMthanA saMpAdaka zrI naMdalAla devabuka bhAre jahemata uThAvelI che. zrI luka bALA jAnavaranA kAra meLavI zakayA che eja batAve che ke ekAgratA Rne satata parizramanu A phaLa che, tenI pAchaLa eka viziSTa dRSTi paNa rahelI che. sAmAnya janasamUha thALAnuM vRtA bIne parIkSA puratu vAMcIne o maLatAM bala bukkI jAya che paraMtu vanamAM uttara vAMcanathI jJAniyAmAM tuma karavAnI kiMga naMge tyAre bhAvI peDhIne bA ya bharekharA upayogI nivaDaze. zALA koleja grAma ane nagarapaMcAyateAnA pustakAlayeA A graMthI alaMkRta banaze ane gujarAtI bhASA vAMcanAra aune potAnA upayoganuM kAMI ne kAMI bApu mAMthI maLI raheze tevI mane khAvA che. AvA bahujana upayogI smRti saMdarbha graMtha nirmANakaravA mATe tenA saMpAdakane abhinaMdana dhare che. temanA pAsethI bhAthIne vadhu samRddha viSe bArbI prakAzana meLavavAnI Apaze abhilASA sevIe. astu. sa sa e
Page #29
--------------------------------------------------------------------------
________________ : 9 Tii :mA./.'lliptillfhat's wh: 1, 1 | ni ve da na | smRti saMdarbhagraMtha asmitAne pichANIe .....mUlavIe.....biradAvIe ! sava zA ? tatva kayA ? mahAva je svatvanA, bhAkhatI asmitA', bhAratataNu! (bhAratIya asmitA) sAhityarasika ne saMsakArapriya zrI naMdalAla devaluka saMpAdita "asmitA"nI jANe vaNajhAra cAlI saurASTra-gujarAta ane bhAratIya asmitA ema eka pachI eka saMdarbhagraMthe pragaTa thatA ja rahyAM jene zikSaNa sAhitya ane purAtatvanA saMzodhakoe ane vizALa vAMcaka vargo suMdara sahakAra ane ane AvakAra Ape e protsAhaka lAgaNuthI prerAIne ja bhAIzrI devaluke ApaNI pragati ane pratibhA para prakAza prerato paricaya A dharatIne caraNe dharyo. mAtra vyaktieja nahIM, samaSTie. AgevAnoeja nahIM samuha..saMsthAo ane sArAe samAje A prakAranI pravRttimAM lekhana, saMcAvana ane saMpAdanamAM je vAMso thAbaDyo che tethI protsAhIta banI | pitAnuM saMpAdana vaNathaMbhI preraNA ane tamannAthI karatAja rahyAM asmitAnA A smRtisaMdarbhagraMthamAM evuM te zuM satva ane tatva bharyuM paDayuM che ke ATalA badhA utsAha ane AnaMdathI sau koie tene umaLakAbharyo AvakAra Apyo? ( ja maMcanA pAne pAne najara nAkhatA vicAratA jAo tema tema zikSaNa sAhitya ane saMskAranI jANe saravANI vahI rahI hoya ema lAge ! enA uMDA abhyAsakane emAMthI itihAsa, bhUgoLa, purAtatva, ane saMzodhananuM puSkaLa bhAyu lAdhe. khAsa karIne dharma ane saMskRti, saMskAra ne keLavaNI jAti ane pravRti, saMzodhana ne citana, jJAna ne vijJAnanA anekavidha pAsAM evI viziSTa rIte saMgrahAyA-saMkaLAyA che ke pratyeka viSaya mATe judA judA graMthane saMdarbhone zodhavA, meLavavA ne vAMcavAnI mAthAkuTa ne mahenatamAMthI bacI, vAMcaka jijJAsu ne "sarvasaMgraha' samA ane "jJAna" A jevA A asmitAnA mRtisaMdarbhagraMthamAMthI sarvA gI vAMcana che, ne jANakArI maLI rahe che. keTalI saraLatA ne suvidhA sAMpaDe che e > jJAna-pipAsu vAcakane! zrI De. bhAilAla ema. bAvIzI dharmapriya vAMcakone vividha dharmo ane saMpradAyanA mULatatvo ane mukhya mudAonuM jJAna, sate mahatano paricaya tIrthadhAme, derAsare ane devamaMdironuM varNana ane anubhavI lekhakoe pIrasela sAhitya sAmagrI maLI rahe che. saMskAra jharatuM ziSTa sAhitya temaja pratyeka pradezanuM AgavuM satva Alekhatu lokasAhitya AkarSaka rIte rajU thayela che. sAmA jika praNAlikAo, vividha jAtIonA tarivAje, AgavI Adato ane vyavahAre jaNAvatuM, lagnAdinA gIto ne rIte rajU karatuM, mana mugdha kare tevuM vAMcana A graMthamAMthI maLI rahe che. samAja ke rASTranA koIpaNa kSetre viziSTa ne noMdhapAtra sevA ke kAryane phALo ApanAra pratibhAo vizenI jANakArI mATe to emAM bharapUra sAmagrI maLI rahe che. svara kaMTha ke gIta saMgItanA zokhIno mATe emAM rasa relAvatA pratika kA sAthe paricayAtmaka hakIkato bharI paDI che. samAjasudhAraNa ane rAjakAraNanA vidyA ane vighAyako aMge rahasyapUrNa bAbato najare caDe che. muMjhavaNa e thAya di che ke A graMthamAM zuM che ane zuM nathI ? kharekhara so tatvo ne jJAnavijJAna mATe eka jJAna che. huM chuM huM che 95 96 96 9 OSS S S phara, A Po phoka kare ( Jain Education Intemational
Page #30
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratIya asmita ra .. - mArA ka aka 99 rUkuM ? bakaravuM ; ; ; ; ; ; SSC pharI paNa saheje prazna thAya che ke AnuM ATaluM suMdara ne upayogI prakAzana-saMpAdana koNa? kema ? kevI rIte karI da% zakAya ? e jANuvAnI jijJAsA koI paNa vAMcaka vicArakane yAyaja, mane paNa thayela paNa mane te AnI jANa sulabha che. sahaja hatI. smRtigraMthanA saMpAdaka - saMyojaka zrI naMdalAla devaluka pAlItANAmAMja janmela-ucharela. sevA saMskAranI jayota temaNe ahIMthI ja pragaTAvI, 1963 sudhI jillAnA rAjakAraNamAM paNa rahIne yuvaka saMgaThThananI rAhabArI lIdhI. sAmAjika kAryakramo vakhate temanI kartavyaniSThAne huM sAkSI chuM. zrI devaluka vAMcana ne vaktavyanA paNa zokhIna kharA. samaya jatA tenAmAM paDelI suSupta zakitao ane gaLathuthImAM maLelA saMskAravArasAe sAhitya saMzodhananI prakAzana pravRttimAM ane tenA saMpAdanamAM praviNyatA batAvI. saMskArabhUmi ne vidyAdhAma bhAveNAne AMgaNethI e sarasvatI putra (brahmabhaTTa jJAtine vANInuM varcasva ne itihAsanuM jJAna vareluM che.) sArasvato ane vidyAno sahayoga meLavI kAMIka manomaMthane pachI ApaNuM gauravanuM viziSTa darzana karAvatu, vividharaMgI ne sarvAgI prakAzana asmitA smRtigraMthane nAme saMpAdita karI tajajJo pAse mahera marAvI prakAzita karyuM. emanI sAhitya sevAnuM A puSpa comera sugaMdha prasarAvazeja emAM zaMkA nathI. zrI devaluka kAMI ATalethI thAkaze kharA ? ene to racavI che guMcavI che graMthanI hAramALA ! mananI murAda bara lAvavI ja rahI. ene haju deza ane duniyA khuMdavI che. navuM jovA jANavA ane samajavAnI laganIe AyIe vadhu mATe prayAsa karavAnI temanI mahecchA che bhAratavAsIo temane dareka rIte protsAhIta karazeja. temanA A prayAsanI yogya mUlavaNI ne cakAsaNI thatAM mAgyA tyAMthI mAhitIsabhara lekho sAMpaDyA, sUcavyuM tyAMthI zubhecchaka jAherakhabara AvI paDI. vinaMtI karI tyAMthI saMsthAo ane sarakArI khAtAmAMthI temane mAhitI ane sAmagrI prApta thaI ane e AzAspadayuvAna pAsethI ApaNane viziSTa prakAzana sAMpaDayuM. pratyeka pradezanuM hIra-nUra, satva, tatva ane viziSTa gaurava prakAzita karatA AvA saMdarbhagraMthanuM yogya mUlyAMkana thayuM che ethI paNa vizeSa karIe-ene biradAvIe ne pUrU protsAhana ApIe tenA lekhakonuM sanmAna karIe teja to che tene paramapuSArthane puraskAra thaye lekhAze, ane A prayAsanI gya mUlavaNI thaI gaNAze. AvA saMdarbhagraMthanI AvazyakatA ane upagItA bahumukhI gaNAya. sAhityarasiyAo to tene vAMcI prasanna praphulita thazeja. paNa ApaNI bhAvI peDhIne paNa prAcIna arvAcina yuganI upayogI jANakArI ne mahAmUluM mArgadarzana maLaze ne e saMdarbhamAM kAMIka sakriya vicAraNA karavAnI preraNA maLaze, tamannA jAgaze. judA judA kSetre kArya karanArAone doravaNI ane puSTi maLaze. ane pustakAlayone eka mAhitIpUrNa graMtha prApta thAya che. - uparokata saMdarbhamAM huM IcchuM chuM ke samAja A sAhityika prayAsanuM yogya sanmAna karI tenA saMpAdanakAryanI yogya mUlavaNI kare to AvA viziSTa kSetre kArya karavA ghaNuM yuvako ane sevakone preraNA ane protsAhana maLaze. aMtamAM AvA sAMskRtika prakAzana mATe zrI naMdalAla devalukane dhanyavAda ApuM chuM. ane samAjanA pragatizIla baLane A pravRttine protsAhita karavA vinaMti karuM chuM li. sAhitya sevaka. pAlItANuM Do. bhAlAla ema, bAvIzI presIDenTa-pAlItANA meDIkala esosIezana 28-2-7ra kArobArI sabhya-ola inDIyA jena vetAmbara konpharansa. puSTi maLaze. ane pustaka che ke samAja A sAhityika rAta sarakAlayone eka ja maLaze, te ane preraNA ane protsA Jain Education Intemational For Private & Personal use only
Page #31
--------------------------------------------------------------------------
________________ viSaya aitihAsika paraMparA prAgaidika bhArata bhAratamAM vaidika yuganA ajavALA Rgaveda- yajuve da- sAmaveda- atha vaida bhAratanI yAdagAra tavArIkha gupta yuganA suvarNIkALa guptayuganI zAsana vyavasthA-sAhityakSetre suvaN yuganuM darzIna-kalAkSetre suvaNa yuga-citrakalA- vijJAnanA kSetre suvarNa yuga-dhama-janakalyAN--samAja jIvana zikSaNa-samApana. havana samayanuM bhArata suvarNa yuga rAjakIya paristhiti sAmAjika paristhiti-dhArmika paristhitizrI hanuM rAjyata Mtra bRhada bhArata madhyayugIna bhAratanuM saMskRti darzana bhinnatAmAM ekatA rAjya vyavasthAsamAja vyavasthA-samAjamAM strIonu sthAna-sAhitya ane kalA-citrakalA racApatya ane mUrtikalA. Jain Education Intemational a nu kra ma 215 233 ek escolace 243 8888 247 213 259 888888 8888 R 8888 CIR 888888 ? 8888 zrI puSkarabhAi gAkANI 888888 ? 888 zrI puSkarabhAi gAkANI 888888 888888 zrI sI-jigara vAMkAnerI zrI manubhAi-zrI zAhu 888888888 zrI ramaNIkalAla-je-dalAla zrI prahalAdabhAI paoNla poooooooo zrI sureSacadra-kanaiyAlAla-dave 8888 88888888
Page #32
--------------------------------------------------------------------------
________________ 30 bhAratIya asmitA prA manubhAI bI-zAha svAtaMtrya sidhdha mATe bhAratIya prajAne prabaLa purUSArtha " bhAratano svAtaMtrya saMgrAma" pahele tabakko [ I. sa. 1885 thI 1920] 1857ne svAtaMtrya saMgrAma-surendranAtha benarajIne ye anahada anyAya. rASTrIya hiMda mahAsabhAnI sthApanA 1885-udaLanI racanA ane suratamAM bhAgalA-baMgALanA bhAgalA ane dezamAM vyApele reSa-ugra krAntikArI caLavaLa(TerarIsTa muvamenTa) male-minTo sudhArA, 1909-jahAla-mAlapakSanI ekatA-koMgresa-lIMga vacce sahakAra (lakhanau karAra, 1916 ) hemarUla caLavaLa (1916)menTagyunI tihAsika jAherAta 1917-monTegyu -cemsapharDa sudhArA 1919- 1920 sudhInA anya banAve. prA. manubhAI.bI.zAha bhAratanA svAtaMtrya saMgrAmadvitIya tabakako-i.sa. 1920-1947] roleTa ekaTa 1919 - jaliyAvAlA bAga hatyAkAMDa 1919; asahakAranI caLavaLa 1920, sAyamana kamizana 1927 :- naheru ripaTa, 1928 :pUrNa svAtaMtryanI jAherAta- 1929, savinaya kAnUna bhaMganI caLavaLa(1929 thI 1932) dAMDIkUca, 1930 :- traNa goLamejI pariSada (1930-32) hiMda sarakArI kAyado - 1935 :bIjA vizvayuddha daramyAna svAtaMtryanI laDatanAM mukhya banAve :- kriTasa yejanA-1942 - 1942nI "hinda choDa" (kavITa InDiyA) caLavaLa - * * AjhAdI tarapha prayANa :- hinda svataMtratAne kAyado-1947. IN - ka vartamAna bhAratanI siddhio ane samazyAo zrI indravadana ema trivedI Jain Education Intemational Education Intermational For Private & Personal use only
Page #33
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha lalitakalAonI upAsanA bhAratavarSanA zilpa sthApatya che. eca.Ara gaudAnI bhAratIya mUrtividhAna ane prAsAda zilpa zrI prabhAzaMkara AsemapurA zrI prabhAzaMkara somapura bhAratanA guphA maMdire bhAjAnI guphAo vAgha guphAo (verUla) hiduguphA" kalA ane sthApatyamAM bhAratIya saMskRti ane muslima saMskRtino phALo- zrI ravizaMkara ma. rAvaLa bhAratIya saMsthAmAM kaLA - zrI ravizaMkara ma. rAvaLa bhAratIya raMgoLI- - zrI kheDIdAsa paramAra bhAratamAM ziSTa-saMgItano uddabhava ane utkrAMti- niraMjana vAmanarAva bhAratanuM calacitra jagata 2maNIkalAla ja dalAla bIjA traNa jaNa-sAmrAjya-bhASAne saMgharSa-TuDiyo-yuddhanA oLA-nUtana prabhAta-hiMma udyoga-sarakAra sAme jhagaDo vizALa citra-upasaMhAra bhAratIya lalitakaLAomAM vallabha saMpradAyanuM yogadAna- zrI. mAdhavarAyajI mahArAja dArzanika paraMparA bhAratIya darzana- bhAratIya darzananI jhAMkhI kRti sAhi 2 377 pro, janArdana ja. dave Jain Education Intemational For Private & Personal use only
Page #34
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratAbha basmitA tyamAM darzana-gItA darzana-puruSottama tatva (6) AtmatatvanuM pratipAdana(4) jagatanuM pratipAdana paramAtma prAptinAM sAdhano cArvAka dasana-jaina darzana-jaina dharmanI paraMparA-darzanasAhitya-dArzanika siddhAMto (8) jIva svarUpa (4) a-jIvavibhAga () karmone kAraNe jIvanI avasthA :- jJAnanuM svarUpa ane tenA prakAre :- syAdvAda jaina dharmamAM jIvana - vyavahAra-bauddha darzana-bhagavAna buddha;- bhagavAna buddhanuM darzana-bauddha saMpradAyamAM thayelA cAra dAna bheTo :- (1) vibhASika (2) sautrAtika (3) yugAcAra (4) mAdhya mika, SaDa darzane - nyAya darzana :vizeSika darzana sAkhyadarzana-ogadarzana pUrva mImAMsA darzana-utAra mImAMsA athavA vedAMta darzana bhAratamAM pracalita vividha dharma-paMtha ane sAMpradAya prA.sI. vI. rAvaLa dharma eTale zuM? sAco dharma kone kahevo? paMca ke saMpradAya, dharma ane saMpradAya, hindu dharma, zaiva saMpradAya, pAzupata-zaiva saMpradAyanA paMthe-daMDI ane dazanAmI, kAnaphadAjagI, saMnyAsI. adherIurvabAhu, AkAzamukhI ane nAkhI nAgA-vIrava athavA liMgAyata patya zAkata saMpradAya-vaiSNava saMpradAya puSTimArga-caitanya mahAprabhu-zrI svAmInArAyaNa saMpradAya-bauddhadharma-hInayAna ane mahAyAna-jarastIdharma-khristI. dharma- proTesTaMTa paMtha-islAmadharma-NiyA suphImata-zIkhadharma-nAnakapaMtha-khAlasA paMtha-rAdhAsvAmi saMpradAya-dharmomAM AMta rika kalaha dhArmika zikSaNanI Adhunika yugamAM agatya bhAratanI prAcIna jJAnuM sAcuM navajIvana zrI ke. DI zeThanA Jain Education Intemational For Private & Personal use only
Page #35
--------------------------------------------------------------------------
________________ amiM : Adhunika bhArata ane dharmadarzanamAM navaprasthAna zrImatI vimalAbena paTela ja ... bhAratane sAco rASTravAda 171 zrI ke. DI. zenA AB gadarzana ane vividha prakAre- prA. caMdrikAbena 8888 bhAratIya darzanamAM araviMdano phALo- zikSaNa saMrakAra jagata saMskRti ane sabhyatA narema vALaMda bhAratamAM mahezvaranI tAmrapASANayuganI saMskRti zrI eca. DI sAMkaLiyA bhAratIya saMskRtimAM strInuM sthAna zrI jitendra jeTalI paMDita sukhalAlajI jenayuganI saMskRti saMskRtinuM jharaNuM-jena saMskRtinA be rUpajene saMskRtinuM bAhyasvarUpa-jaina saMskRtinuM hadaya nivakadharma dhamenuM vagIkaraNa- anAtmavAda pravartakadharmanivartaka-samAjagAmI pravartakadharma vyakitagata nivataMkadhama nivaka dharmane pabhAva ane vikAsa-samavaya ane saMvarSa-tivataMkadhamanA maMtavya ane AcAra-nigraMtha saMpradAya-anya saMpradAyane jene saMskRti para prabhAva. jaina baMskRtine bIjAo upara prabhAva jena paraMparAnA Adarza-saMskRtine uddeza-niti ane pravRti nivRti lakSI pravRtti-saMskRtine saMketa. ravIndranAtha TAgora ane bhAratIya asmitA: kumArapALa desAI 88888 5888 Jain Education Intemational Jain Education Intermational
Page #36
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratIya asmitA bhAratanAM praNAlIgata mUlyo ane zikSaNa (vartamAna ane bhAvine paDakAra) zrI drasena manuSya vizenA yuropIya khyAlazikSaNa ane pUrNa mAnava-samanvayanI dizAmAM. mAnava saMskRti ane bhArata : | zrI ravIndra bhAratamAM zrI vidyAnI upAsanA 1 sureza vakIla bhAratamAM zaktinI ArAdhanA : | narezattama vALaMda bhAratamAM sUryapUjA ane rAMdalapUjA : zrI naretama vALaMda bhAratIya prajAnA lokautsavo ane manoraMjane - 475 zrI jorAvarasiMha jAdava rAdhAkRSNanI rasamastInuM leka parva janmASTamI-hoLI AvI dharatI para navAM rUpa-raMga DhALatI AvI vasaMtaRtu. madhya pradezanA muDA AdivAsIomAM vasaMtotsava. akhAtrIja. nAnA moTA vato. nAgadevanI pujA. bhAratIya "AdivAsIonA manoraMjana -lekautsavo." N'THW kaMkAlI devIne khuza karavA ujavAto maDaIne utsava. seharAya parva. bihune utsava. naMga mane utsava. dezIlA, begA ane kahAdevanI pujAne utsava. khetInI rakSA mATe DamarIyA ane erAkane utsava. bhAratIya AdivAsIenuM manoraMjana lekanRtyo. avanIndra kumAra vidyAlayakAra kahe che-geDanuM karamAya. gAMTha lokonAM be naM. nAgA lekonAM nRtyo. khAsI lekanuM tAMDava nRtya. bastaranuM parajA nRtya. muDAnA jatarA. muNAnA karamA. muLuDAnuM japI nRtya. rAjasthAnamAM Jain Education Intemational For Private & Personal use only
Page #37
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtimaMya gaNagoranuM parva. vrajanAM hiMDala ane rAsalIlA. rAsanI utpati. bhAratIya prajAnA raMgaberaMgI karivAje. lagnanI anokhI prathAo. varasAdane bolAvavAnI vicitra prathAo. aMtima saMskAranI anokhI prathAo. zrI jorAvarasiMha bhAratIya lokajIvanamAM vastrAbhUSaNe : gujarAtanI lokanArIonAM vastrAbhUthaze. vaNajhArA nArInAM vastrAbhUSo. ADeDiyA yuvatinA vastrAbhUSaNe. mAravADI, rAjaputa yuvatinA vastrAlaMkAra bharavADaNa nArInAM vastrAbhUSa chuMdaNA ane cUDalA. bAreyA nArIne vastrabhUSaNe vAgharI nArInA vastrAbhUSaNe. banAsakAMThA AdivAsI nArInAM vastrAbhUSaNe. rUpanI rUDI rabAraNanAM vastrA bhUpa. DAMga pradezanA AdivAsIonAM vastrAbhUSaNo. kacachanI kaLaNanAM vastrAbhUSaNe. bhAratanA AdivAsIonA AbhuSaNe. vALane zRMgAra. zarIre paherAtAM anya AbhuSaNe. cUDIo ane muMdarI. kaDAM ane zIMbaDA.kaDIne alaMkAre chuMdaNAne sAce zaNagAra. rAjasthAnanI prajAnA vastrAbhUSaNo. dakSiNa bhAratanI strIonAM alaMkAro. SW TITLE EDED EDGE ED (c)(c)(c)E) FORECLECTEREN FREEVD) FR EEVELES EDEESEE da) ED DEEDED E ' FREOVEEDED OE EN 6e BacLOLJETOLEOEDDELELEJEDEDEEL DEREVERENDISVERDLYETDEDEMAND (c) EI S 108 da) EEC 03 EF Eii da) (c)i(c)(c)(c)E) ED ELa rUE REJEWEDED 9 r(c){ che ? is (c)(c)(c)EDED EIE ED 3 (c)i(c)(c)(c)(c) ESE) DCERERE (c)EOSEED EE) CENTE ENVED ? bhAratIya loka saMskRtimAM rAjasthAnanI eka jhalaka bhAratamAM jAtA meLAo zrI sI. jigara vAMkAnerI .Eii 6i3 vijJAna ane zAstrIya paryeSaNA daOT (c) PS (c)(c)3.6.[36] $ (c)i3 6 4i mA Do, narasiMha zAha svAdhIna bhAratane vijJAna vikAsa ApaNI vijJAna saMsthAo , nezanala kemikala leboreTarI eka iDIA-5nA. daE Jain Education Intemational For Private & Personal use only
Page #38
--------------------------------------------------------------------------
________________ cratIya prati ja jI neMzanala kiMjhIkala heriTarI dilhI sa, senTrala seTa ane marIna kemikalsa - risarca insTITayUTa bhAvanagara. 4; phijhIkala risarca leboreTarI amadAvAda 5 aTIrA 6 insTITayUTa opha nyu kalIara phIjhIkasa-kalakattA, bhASA ane sAhitya 678 prA, janArdana ja. dave (6) gopaya brAhmaNa AraNyako ane upaniSado sUtrakALa ane vedAMge (1) zikSA (2) ka5 (3) vidika vyAkaraNa (4) nirukta vaidika sAhitya (1) saMhitA (2) brAhma (3) AraNyake ( upaniSada (1) Rgaveda saMkiMtA (2) yajurveda saMhitA (3) sAmaveda saMhitA (4). atharvaveda (1) sa saMhitA (2) zukala yajurveda saMhitA () sAmaveda saMhitA (4) atharvaveda aveda saMhitA yajurveda saMhitA sAmaveda saMhitA atharva saMhitA brAhmaNa graMthe. (1) tareya brAhmaNa (2) kauzitakI brAhmaNa (3) taittirIya brAhmaNa () zatapatha brAhmaNa (5) tAMDava brAhmaNa (6) tiSa purANa sAhitya purANone viSaya ApaNuM paurANika sAhitya keTalAka viziSTa purANe (1+ agni purANa (2) viSNu purANa (3) kaMda purANa (4) matsya purANa (5) brahmavaivarta purANa (6) garuDa purANa (7) zrImad bhAgavata aMtihAsika mahAkAvya rAmAyaNamahAbhArata . saMskRta bhASA ane tenuM praziSTa sAhitya 689 prA. janArdana ja. dave saMskRtanA mahAkALe (1) kumAra saMbhava (2) karAtAjunIyama (3) raghuvaMza (4) zizupAlavadha (5) naiSadhIya caritama (6) buddha carita (7) sauMdarAnaMda (8) patracUDAmaNI (9) rAvaNAjunIyama- (10) hayagrIva vadha (11) bhaTTikAvya (12) jAnakI haraNa (13) haravijaya Jain Education Intemational
Page #39
--------------------------------------------------------------------------
________________ atipraya (14-15) dayAzraya ane triviSTi zalAkA puruSa caritasaMskRtanA laghukAvyo, gIti kAvya-rastotro meghadUta ghaTakarpara kAvya. anya saMdeza kA. Rtu saMhAra - zuMgAra tilaka amaru zataka bhatRharinA traNa zatake. caura paMcArikA gIta goviMda saMskRtanA stotra kAvya zyAmalA daMDaka gaMDIstotra gAyA kalyANa maMdira stotra bhaktAmara stotra sUrya zataka caMDI zataka AcArya zaMkarane srota AcArya rAmAnujanA stoto. be rAjavI kavionAM prasiddha stotra - kRSNa karNAmRta, AcArya vallabhanAM ane puSTi mArganAM sta. nArAyaNIyamapaMDitarAja jagannAthanAMlaharI stotro. kathA-AkhyAyikA, dazakumAra caritam vAsavadatta. hacarita. kAdaMbarI, itihAsa kathAnA kAvyo. (1) nava sAhasaka caritama (2) vikramAMka deva cariMtama rAjataraMgiNI. kumArapAla carita nItikayA ane vArtAgraMtha paMcataMtra hitopadeza bRhakayA vetAla paMca vaMzativikrama carita prabaMdha ciMtAmaNI prabaMdha koza bheja prabaMdha saMskRta nATaka bhAsanAM nATaka kAlidAsanAM nATake vizAkhadattanuM mudrArAkSasa nATaka-- zudrakanuM mRcchakaTika harSavardhananI nATayazvI bhaTTanArAyaNanuM-veNIsaMhAra nATaka-- bhavabhUtinAM traNa nATake keTalAMka anya nATaka zrI nalina rAvaLa bhAratIya sAhityanI amara kRtio sarasvatIcaMdra ane gorA aDadAsa ane gabana zrI puSkara caMdaravAkara bhAratIya lokavArtAnA saMzodhanano yakSa prazna gujarAtI kavitAmAM rASTriya amitA ardhamAgadhInuM sAhitya 707 zrI janArdana pAThaka prA vAsudeva pAThaka pratibhASA ane sAhitya prAkRtanI utpattine samaya prAkRtanuM mahatva, prAtanA prakAre Amabheda-prAkRta prasaMsA-ardhamAgadhI 597 zrI. ke. sI. zAha prAkRta sAhitya-nATaka-kAvya kathA caritra-chaMda-alaMkAra keza-anya viSaye. Jain Education Intemational
Page #40
--------------------------------------------------------------------------
________________ va tamiLa : bhASA sAhitya ne saskRti hiMdI sAhitya--vikAsa patha kALavibhAjana--AdikALa athavA vIragAthAkALa dhArmika sAhitya - jainasAhitya - siddhasAhitya nAthasAhitya-vIragAyAsAhitya-anya prasidhdha kavio bhaktikAla-mukhya saMta kavie-anya sa`takavi sUphImata (premamArgI zAkhA) sAhitya-pramukha kavie malayAlama ane tenuM sAhitya kazmIrI sAhityanI jhalaka AsAmanA sAhityanI rUparekhA-- paMjAbI sAhityanI rUparekhA sUphI tathA hitamAtranI-kavitA: baMgALI sAhityanI vikAsarekhA- madhyayuganA prathama pava - madhyayugIna dritIya pava -madhyayugIna tRtIya pava-Adhunika yuga- bhAratamAM gujarAtI sAhitya gujarAtI bhASAne prabhUtrakALa - gujarAtI bhASA vize vidyAneAnA mata-gujarAtI bhASAnuM zabdabhaDALa-sauthI prAcIna racanA-bharatezvara bAhubalirAsa prAga-narasi'hukALanI--traNa sattvavaMtI racanAo (1) vasa tavilAsa (2) kAnhaDade prabaMdha (3) gujarAtI ' kAbarI ' madhyakAlIna premalakSaNA-bhaktinAM praNa zRgA. 603 175 607 zrI naTavaralAla upAdhyAya saguNAbhakti (rAmabhaktizAkhA) mahAdeva tulasI sAhitya-kRSNabhaktizAkhA anusaMdhAna pAnA naM. 163 upara zarU rItikAla-rItikALanA mukhya kavie-dhanAnaMda rItikALanI keTalIka vizeSatAe AdhunikakALa bhAratendu yuga-dvivedI yuga-pramAda yuga 613 19 25 631 630 bhAratIya asmitA zrI navanIta madrAsI. zrI ena ve'kaTezvarana madrAsI zrI kRSNavadana jeTalI zrI kRSNavadana jeTalI zrI zrI kRSNavadana jelI (I. sa. 1800thI), ravIndrayuga :- samasAmiyakayuga :- navalakathA sAhitya. kRSNavadana jeTalI zrI rameza trivedI (1) Adikavi nararIyA, (2) harInI lADalI mIrAMbAI (3) garavI-kavi, bhakta dayArAma gujarAtI-madhyakAlIna sAhityanI khIjI seraH jJAnamAgI kavitA:-- jJAnanA garavA vaDalAM akhA gujarAtImAM zakti bhaktinuM sAhitya: trizna bhaktinu sAhitya prema ane AnadanA-gujarAtI kavi premAnaMda saMsArI rasane vArtA-kavi zAmaLa madhyakAlIna svAmInArAyaNa saMpradAyanuM mulyA
Page #41
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtimaM5 vAna pradAnaH dharatInuM dhAvaNa loka sAhitya lokagIta, loka kathAo, madhyakAlIna sAhityamAM gadhanA aMkura. madhyakAlIna gujarAtI sAhityaeka sarvagrAhI daSTi- arvAcIna sAhityane udaya. gujarAtImAM aMgrejI keLavaNIne prabhAvasaMsAra sudhArA kALa - prabaMdha kALa-svAtaMtrya saMgrAma kALanuM sarjana-arvAcIna gujarAtI sAhityane pahele zaike. (1) kavitA (2) navalakathA (3) navalikA (4) nATaya sAhitya svAtaMtryottara kALanuM gujarAtI sAhitya : (1) kavitA (2) navalakathA sarjana (3) navalikA sarjana (4) nATake. ApaNuM vivecana sAhitya. gujarAtI sAhitya: eka sarvagrAhI mUlyAMkana. 1065 zrI kuMdanabena khAMDekara marAThI bhASAnuM sAhitya navalakathA-vArtA-navalikA-caritra-Atmacaritra - naTaka. siMdhIbhASA ane sAhityano ItihAsa prastAvika- utpAnakALa-madhyakALa- bhakitakALaarvAcIna sAhitya- prathama utthAnakALa. arvA cIna sAhitya-ditIya utthAnakALa, arvAcIna sAhitya-tRtiya utthAnakALa-saMkaTa kAlIna sAhi zrI jayaMta relavANI tya; nUtana sAhitya-prathama dasake, nUtana sAhitya-dvitIya dazake; upasaMhAra ane siMdhI sAhi. tyanI mULabhUta samasyAo samRddhi ane vyApAra vaibhava ka21 zrI hiMmata pola paMcavarSiya yojanAo ane Arthika vikAsa yojanAo ane pragati bhIjI yojanA-trIjI janA AyojananAM keTalAMka prazna 75 zrI hiMmata paTela bhAratamAM audhogika krAMti jinAo daramyAna Arthika vikAsanAnA udyoga audyogika nikAsa 729 zrI kapIndrabhAi mAdhavalAla mahetA bhAratanuM prANIdhana The Distribution of Mamals. (1) bhAratamAM thatAM vAMdarAo Macaque. Langur. Loris (1) The Tiger (a) The Lion. The Leopard or Panther. The Snow Leopard or Qunce. The Clouded Leopard The Carcal. The Lynx. Pollas's Cat.. The Cheetay or Hunting Leopard civets. The Binturong or Bear cat. Elephant Gif. Antelopes and Gazelle. DEER-211042 pariziSTa 1- pariziSTa 2 - Jain Education Intemational
Page #42
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratamAM jANavA jevu' (1) vinI sAbanAya maMdiranI tavArIkha kendra zAsita pradeza tame navA ! ! cAMdInA jInAmAM junA mijhA. TapAla no che ! "bhAratanu pakSI jagata" AmukhaH [2] pachI-vijJAnanA bhAmanI jarUriyAta[4] tyAre pachI kAne kahevAya-pakSInI va tarInI viziSTatA !-- pakhAnAM evA pIchAM tathA tenuM bhara gIta:- AnI bIjI keTalIka vaidyakIya tathA kArI upayogitAH pakSInu" prathama pAlana athavA mAnava jAte prathama kayuM pakSI pALyu haze - pakSI thAo ane tenuM vargIkaraNa (1) kAgaDA The House-Crow (2) garanArI kAgaDI H (3) kherakhaTTo makheDA (4) Tit eALakha phlA (5) The Yellow-Cheeked Tit bhAratanI hastaprata saMpatti bhAratamAM graMthAlaya-pravRtti (eka vihaMgAvalAkana) nAzIyA-nAyadA-nipIyA vALI bhAratanuM naukAdaLa 1 prAcIna bhAratamAM sAmudrika sAhasA 2. prAcIna bhAratanI naukA prA. 3 yugamAM bhAratIya naunA pravrutti. x prAcIna bhAratanuM sAhasika samudra abhiSAna dharaNA naukAdaLa, bhAratanu vatamAna naukAdaLa bhAratanI vAyusenA-- 741 jANeA che ! mA tame jANA che ? mahApurUSAne maLelA upanAma. A tame jANA che! ! bhAratanI rASTrIya sa'pitta. upasaMhAra 757 (i) White Winged Black Tit (7) The Chesnut-bellied-Nuthatch (8) Velvet-Fronted Nuthatch (9) mAM-ALakha. -: bulabula : The Red Whiskerad Bulbul The White Browed Bulbul 515 vIya aphizanA zrI vazarAmabhAI vAdhelA --: Chats :-- phIddAo tharA, kALATana, cA, zAmA The Malbar Whistling Thrus-The Large Cuekoo Shrike kALA kAzi The Racket--Tailed Drougo. Conjugal Relation ships. :- Among Birds : --pakSI sagIta-- pakSIJAnI mA iyAtrA ( Migration of Birds } para zrI pindrabhAi mAdhavalAla mahetA paracha 541 zrI Ara. je. dalAla " yuddha jahAja " dilhI * AI. e. esa. meM sara. AI. ena. esa. vikrAnta, nau nitino trIjo kAra- ( panaDukhkhI ) bhAratIya jayasenAnI rakSA-mUna. zrI jItendra jeTalI zrI ke, je, majamudAra ane zazI paTela bA ramaNIkAla ja. lAla
Page #43
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratanI bhUmisenA- * : 181 zrI ramaNIkalAla jadalAla che. eca. Ara. gaudAnI 554 zrI umina mahetA bhArata varSanA sauMdarya dhAmo daMDakAraNya, saMdhAvAya, naimiSAraya, upalA vartaraNya, abudAraNya, dharmAraNya. prAcIna bhAratamAM parivahana- zakaTa ane ekko-rathane vividha prakAra-rapanA vAhake ane aMge. raNabhUmimAM rathane upayoga vAhaka pazuo. jaLamArganA vAha. bhAratamAM relve papa7 zrI Ara. eca. dara 559 zrI madhusUdana bI. zAha 569 zrI pukara khAI gokANI bhAratamAM sahakArI pravRtti- jaMgala kAmadAra sahakArI maMDaLIo. bhAratanA baMdare- (1) kalakattA (2) pArAdIpa (3) vizAkhApaTTama () madrAsa (5) tutIkorIna (6) kocIna (7) meMgalora (8) gAvA (8) muMbaI (10) kaMThalA (11) bAMdhrapradezanAM baMdare (12) tAmIlanADunA anya baMdaro (13) kerAlAnA anya baMdaro (14) mAyasoranA anya baMdara. (15) mahArASTranA anya baMdare. (16) gujarAtanA anya baMdare. bhAratanA baMdare upara pesenjara TrAphIka bhAratanA jahAje-hindustAna zIpayArDa guja. rAtanA keTalAka chellA pragati sopAne sana1968-69 samAjadarzana bhAratIya samAjajIvananA preraka baLa 585. zrI aMbAlAla , zApa 584 zrI jayaMtIbhAi dhokAI bhAratanI vividha prajAo gujarAta - mahArASTra - madrAsa-madhyapradeza bhASAprajAnuM 5chAtapaNuM-upasaMhAra zrI mULazaMkara prA. zae mAnava jIvananAM pa (soLa saMskAra ) garbhAdhAna-pusaMvana-sImaMtonnayana-jAtakarma-nAmakamanimaNa- annaprAzana-caulaka -upanayanacAravedatrata-caukriya thAkakavara vAti, - niSada- zAMta-samAvartana vivAha-vadhupananyAdAna pANigrahaNa-lAjAma. Jain Education Intemational
Page #44
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratIya amita ka73 zrI hasamukha paMDayA rAjakAraNanA pravAho yunemAM bhAratanI kAmagIrI- saMkrAMtikALanuM bhArata ane tenI samasyAo nagaro-tIrthadhAmo bhAratanA tIrthadhAma (prAcIna-arvAcIna) t zrI hasamukha paMDayA 781 prA. janArdana ja. dave 788 781 781 781 788 788 788 781 788 789 781 781 782 782 79 78 789 782 782 782 782 783 783 783 790 790 790 790 790 783 amaranAtha uttarAkhaMDanA cAra tIrtho gaMgotrI-yamunotrI kedAranAtha-badrInAtha cAretIne yAtrA samaya cAretIrthone mArga varNana- yamunotrI uttarakAzI gaMgotrI gaumukha kedAranAthajI badarInAtha jorImaTha jIvanatIya haradvAra ane RSikeza kanakhala dakSezvara mahAdela saptadhArA RSike kAzmIranAM tIrtho pavitra tIrtha kurukSetra sAta nadIo pazUdaka (pahelA) vrajamaMDalanAM tathA vRndAvana-mathurA gokula-mahAvana-baLadeva naMdagAva-barasAnA govardhana-vRjabhUminAM anya tIrtho-namiSAraNya kAnya muja tIrAja prayAsa citrakUTa-adhamathatI muktipurI kAzI ayodhyA gorakhapura magahara luMbinI zrAvastI vArAhakSetra jamaiyA devIpATana kapilavastu-janapura mithilA; paTalA rAja5ha (rAjagira) nAlaMdA-pAvApurI guNAvA-nAthanagara pitRtIyaM gayA badhigayA zrI baijanAtha dhAma vAsukI nAya sametazikharajI (pArzvanAtha ) kalakattA (1) AdikAlI (2) kAlImaMdira : (3) dakSiNazvara belUrameTha-jaina maMdira gaMgAsAgara-navadIpadhAna kAmarUpa (kAmakhyA) kAmAkSI maMdira (AsAma) bhuvanezvara udayagiri siddhakSetra koNArka jagannAthapurI sAkSI gopAla-datiyA khaMDebA ujajaina caMpAraNyaamarakaMTaka ane anya narmadA tIthe.. nAsika cuMbaka, rAyagaTha-koparagAMva ziraDI-bhImazaMkara mahAdeva. mahAbaLezvara-paMDharapura tulajApura-akkalakoTa N 70 790 783 784 784 791 784 785 781 791 79 792 792 785 785 786 786 786 786 786 786 787 792 cha82 792 792 792 787 793 788 73 Jain Education Intemational
Page #45
--------------------------------------------------------------------------
________________ spatima 77 797 77. 77 798 73 793 794 794 794 74 794 794 794 795 is95 75 785 795 795 798 798 798 badAmI-vRzvara ajaMtA-hampI-gaka belura-bragerImela cidaMbarama guruvAyUra-zrIraMgapaTTana zravaNa belagelamahilakAjuna-siMhAcalama bhadrAcalama-tirupalura pakSitIrtha-mahAbalIpurama madurAntakama tirupati-bAlAjI kAlaharatI tiruvaraNamaho (aruNAcalama) ramaNAma-pioMDicerI kAMcI-zivakAMcI-viSNukAMcI cida barama kuMbhakeNuma tajora-zrIraMgadhAma rAmezvara madurA-mInAkSI maMdira kanyAkumArI vivekAnaMda smAraka zilA janaMdana tIya Abu-ArAsurI aMbAjI 788 siddhapura-hATakezvara (vaDanagara ) bahucarAjI gaDhaDA ( svAmInArAyaNa ) zrI siddhAcala-zatru jya tAladhvajagiri [ taLAnA ] dvArakA-beTadvArakA sudAmApurI (ribaMdara ) somanAya jUnAgaDha giranAra ( revatagiri ) amadAvAda - zAmaLAjI kheDabrahmA - DAkora guptaprayAga una ane tulasIzyAma vIrapura - jalArAmabApA akSaraderI - goMDala tAraMgAjI. senagaDha - zrI kahAnadhAma nArAyaNa sarovara ( kaccha ) keTezvara nAkoDA pArzvanAtha rANakapura - kesarIyA nAmadAra - kAMkarolI ekaliMgajI - citoDagaDha 798 799 799 789 799 799 799 786 796 799 800 800 800 77. 99 bhAratanA jaina maMdira 801 zrI ramaNIkalAla jayacaMdabhAI dalAla - - - i (07 + ( 7 807 tu (07 bhAratIya maMdira ane zi95 siMdhu saMskRti - prAcIna bhArata maurya, suMga ane karavavaMza jaMgalIone jamAne saMskRta bhArata gupta sAmrAjya guptayuga pachI madhyayuganuM bhArata : muslIma bhArata muslIma vijaya muslIma vasavATa vijayanagara prakIrNa - A pahelAMnI kalA bhAratIya kalA - pahelo tabakko mauya - saMga - karavavaMza guphAo -- grIka bauddha yA gAMdhArakanA kucANa kalA u amarAvatInI kalA guptayuga ane pachI ImAratI zi95 caulukya kalA kalAne ethe tabakako dravIDavaMze davIDamaMdira caulatsA - pAMDayakalA vijayanagara - nAyakakalA hinduAyeza lI - orIssA lI caMdelA kalA vAlIara zailI rAjasthAna ane janadhAme prAMtiya za lIo - hAyalakathA kAkatIya kalA - prakIrtha za lIo 8 07 < 807 < 808 * * 808 818 808 805 89 Jain Education Intemational
Page #46
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratIya asmitA bhAratamAM puSTi saMpradAyano vikAsa ane suprasiddha maMdire- 811 go. zrI mAdhavarAyajI mahArAja 811 nAthadvArA AcAryazrIo anya maMdiro kanakAI mAtA 812 mUrti ane maMdira mAtAjInA anya maMdire kAmaLIyAne nesa bhaMDArIyA dharmanagarI kapaDavaNaja 814 85 815 813 bhAratamAM ahiMsaka krAMtinA mazAlacIo 818 zrI jayaMtIbhAI dhokAI bhAratanI jUnI peDhInAM keTalAka tejasvI pAtra 89 zrI rAma nArAyaNa Thaka viziSTa tejasvI pratibhAo zrI mULazaMkara, prA. bhaTTa (24 825 821 82, 825 m 23 825 82 * 822 b bhAratanA rAjadvArI netAo ane prajAkIya pratinidhio (zrImatI) acazmA jahona mathAI 821 amyuta menana 821 ajayakumAra mukharjI ajitaprasAda jaina 821 aTalavihArI vAjapeyI atulya ghoSa 822 appAsAheba bAlAsAheba paMta alIyAvara jaMga bahAdura azoka mahetA AtmArAma goviMda khera AbIdaalI Ara. ke. khADIlakara Ara. sI. cittana jAmara I. ema. esa. nAmabudrIpAda IkabAlasiMdha IndrakumAra gujarAta indirA gAMdhI ucharaMgarAya na. Dhebara e. ke. gepAlanA b b b ena. zrI kAnta nAyara ema. karUNAnidhi ema. bhakatavatsalama ema. moIla hakaka caudharI esa. Ara. vyaMkaTarAmana esa. ke. pATIla esa cubatothI jAmIra esa. nijaliMgappA esa. mAdhavana e. pI. ramaNa kamalanayana bajAja (zrImatI) kamalA viSNu nimbakara (zrAmatI) kamalAdevI caTTopAdhyAya kalApati tripAThI karaNasiMdha kAmAkhyaprasAda tripAThI kAbulAla zrImANI ke--kAmarAja ke. ke. zAha ke. pI kezava menana ke. brahmAnaMda reDDI b b 826 b s bh 824 827 827 827 827 827 e. bI. nAyara 824 ena. jI. raMgA. 824 Jain Education Intemational
Page #47
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha 834 ke 834 835 85 (35 835 35 835 829 829 35 * , * che VVVV ja cha cha ke. raghurAyA 828 kezavadeva mAlaviya 828 ke. sI. reDDI 828 ke. hanumaMyA 828 kRSNacaMdra paMta 228 khaDubhAI kasanajI desAI 828 (zrImatI) khadIjA phI taiyabajI 828 giradhArIlAla DagarA gulajhArIlAla naMdA gulAma mahamada bakSI 829 gulAma mahamada sAdika 829 (zrImatI) gulistAna rUstama balimorIA 829 goviMda nArAyaNa siMgha 829 ghanazyAmadAsa biralA cakravatI rAjagopAlAcArI caraNasIMdha. 830 caMdra rAjezvara rAva caMdrabhAnu guptA jagajIvanarAma jagannAtha khosalA jagannAtha rAva jayaprakAza nArAyaNa joti basu jahena barake jAkI jahona mIcala che. rAmAnujam jIvarAja nArAyaNa mahetA jI. zaMkara kurUpa cha ' ' 837 0 vvvvvvvv 0 0 0 837 837 837 837 ' 837 837 2 N 0 N 4 N damaNa rAmakRSNa hegaDe : dolatarAva zrIpatarAva desAI (zrImatI) dhanavantI rAmarAva narendra mahipati tIDake nArAyaNa gaNesa gere nArAyaNa dAMDekara nityAnanda kAnugo nirmaLacaMdra ceTarajI nIlama saMjIva reDDI parazurAma kRSNarAva sAvaMta pitAmbaradAsa pI. jI. khera pI. rAmamUrti (zrImatI) pI. vI. cerIyana pI yu. zamukhama puraNacandra jozI prakAzacaMdra zeThI prakAzasiMdha bAdala pakulakumAra caudharI praphullacaMdra sena prema bhAzIna (zrImatI) premalIlA viThThaladAsa ThAkarazI phakarUdIna alI ahamada katehasiMharAva gAyakavADa phronka rejinAHDa enyanI barakatatullAkhAna ! basavayA rAsIyA baMsIlAla bI. esa. mUti bI vI. kekara bI. DI. jatI bAbubhAI jazabhAI paTela bAbulAla mANekalAla cinAI bhagavata dayAla zarmA bhAnuzaMkara maMchArAma yAjJika bhAvarAva devAjI khobrAgaDe bhUpeza guptA madhukara dhanAjI caudharI manubhAI ma. zAha manubhAI vi. mahetA mahamaMdaalI karIma cAgalA mahamada ayubakhAna mahAvIra tyAgI mANekajI nAdIrazAha dalAla 0 N * ba = N 837 8 38 838 838 i N ' + N 838 + N + N + N che , N ja o N i o N 838 nA 838 838 839 839 839 839 839 839 (40 o N o N N o je. bI. kRpalANI je vI. narasiMgarAva jeAma AvA josepha mundAsarI TI ena. aMgAmI tIrUvalura caDhAI kRSNamAcArI traMbaka zivarAma bhaDe" divakumAra caudharI (zrImatI) zrITIlAmI jahAMgIra tAliyArakhAna dayAnaMda bI. bAMdeDakara dAjIba balavantarAya desAI dArogAprasAda roya (De. zrImatI ) durgAbAI dezamukha de. prasAda ghoSa devAna gama rAmacandrana N * 84 833 833 834 834 - 834: 834 834 834 { 0 2 - 2 Jain Education Intemational For Private & Personal use only
Page #48
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratIya asmitA 81 841 841 845 845 846 846 ja 841 (46 846 84ra 842 846 - 87 je - ke 5 5 che ja 5 mInu barajorajI desAI mInecara rUstama masANI mIrakAsIma mujhaphara ahamada ( zrImatI ) merIkalabavALA jAdhava merArajI raNachoDajI desAI mohanalAla tulasIdAsa mahetA (pAna) mehanalAla sukhaDiyA thazavaMtarAva baLavaMtarAva cohANa ( zrImatI ) ratana zAstrI raphIka jhAkarIyA 2mAkAnta kezavalAla udAlakara raMganAya rAmacaMdra divAkara rAjanArAyaNa rAjArAma anaMta pATIla rAmakRSNa dAlamiyA rAmasubhaga siMdha ( zrImatI ) reNukArAya ( zrImatI ) lakSmI majumadAra lalita nArAyaNa mizrA ( zrImatI ) lIlAvatI munazI varada rAjula kalAsa suthA vasaMtarAva phulasiMga nAyaka vijaya mAdhavajI maracanTa vijayAnanda paTanAyaka (zrImatI) vijayAlakSmI paMDita (zrImatI) vijayArAje siMdhiyA 5 i vinadAnana jhA vidyAcaraNa zaMkala vinobA bhAve vI. ke. kRSNamenana vIrendra pATIla saradAra guranAma siMdha sarvapallI rAdhAkRSNana sI. subrahmaNyama (zrImatI sucetA kRpalANI (zrImatI) sudhA roya surendrakumAra jaina suzIla bhaTTAcArya zAMtArAma sAvalarAma mirajakara zAMtilAla raNachoDadAsa zAha zeSarAva kriSnarAva vAnakheDe cAmAcaraNa zukala zyAmaprasAda rUpazaMkara vasAvaDA zrIdhara mahAdeva joSI zrIpAda amRta DAMge zrImannArAyaNa hariviNu kAma harihara paTela harekRSNa mahetAba hitendra kanaiyAlAla desAI hema bharUA hadayanAtha ke jharU jJAnI gurUmukhasiMdha musAphira che 5 847, 847 847 47 847 848 848 848 848 848 848 5 843 844 844 84 848 844 844 849 844 845 845 849 849 849 849 845 845 849 85? zrI gaurIdAsajI mahArAja 851 851 853 853 853 854 854 854 854 bhAratanA saMta ratna maharSi araviMda saMta ekanAthajI saMta kabIra gorakhanAtha gotama zrI caitanya mahAprabhu tukArAma gosvAmI tulasIdAsajI dadhIvi dayAnaMda sarasvatI saMta narasIMha mahetA gurU nAnakadeva saMta nAbhAjI zrI nAmadevajI nAradajI nimbArkAcArya pataMjali svAmI prANanAthajI bahaspati zrI madvAcArya maharSi vaziSTha mIrAMbAI yAjJa vakaya ramaNa maharSi rAmakRSNa paramahaMsa samartha rAmadAsa svAmI rAmatIye svAmI rAmAnujAcArya rAmAnaMda saMta rahitadAsa zrI vallabhAcArya vAmIka 851 851 851 852 852 852 85ra 852 853 853 853 853 853 853 854 854 854 855 855 855 855 855 855 Jain Education Intemational
Page #49
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha zukadeva . 56 857. zrI vivekAnaMda vizvAmitra vedavyAsa sanakAdikumAra svAmI sahajAnaMda sUradAsajI 855 856 856 856 856 (56 zukrAcArya za karAcArya svAmI hemacaMdrAcArya saMta jJAnezvara 2pa 145 145 jainAcAryo-munivaryo pUjya zrI vijayanemisurizvarajI vijayadharmasUrizvarajI vijodayasUrizvarajI vijayapremasUrizvarajI amRtasUrizvarajI pUNyavijayajI vijaya makitasUrizvarajI vijayadharmasurizvarajI vikAsacaMdrasurivajI 146 146 15ra 147 17. 149 150 150 pUjya zrI vijayadharmadhUraMdharamUrizvarajI 151 zAtivimalasUrizvarajI 151 IndradinasUrizvarajI 152 yazovijayajI tapa-saMyama ane jJAnanI trimUrti 153 samudrasUrizvajI 154 nyAyavijayajI 155 karoDapatine sanyAsa 156 vijayavallabhasUrizvarajI 157 859 881 861 862 863 864 64 865 867 868 * bhAratanA saMgIta ratnA- abdula karImakhAM alAuddInakhAM allAdiyAnAM alI akabara khAM AdiyarAma * bAsAheba mujumadAra inAyatakhAM imadAdamAM omakAranAtha kudasiMha girajAzaMtara cakravatI vaMda ravAnI gavAmI dvArakezalAlajI gedarA burahAnapurakara vAriyAbAbA caMdanajI caule tAnasena bhAgarAja dalasukhara ma ThAkora daya' rAma dInAnAtha ma gezakara narasiMha mahetA nArAya rA khe nArAyaNarAva vyAsa 859 Da, muLajIbhAi pI. zAha nArAyaNarAva rAjahaMsa (bAlagaMdharva) 879 nAsarakhAM gosvAmI bAlakRSNalAlajI pannAlAla ghoSa 881 yAjhakhAM baDe gulAmaalI khAM 883 bAlakRSNa bhuvA icalakaraMjIkara :- 884 bI. Ara. devadhara 884 bismilAmAM baijubAvarA bhAskara bhuvA bakhale mustAka husenakhAM molAbakSa rajabaalIkhAM 2jhAhusenakhAM 892 ravizaMkara rahematamAM rAmakRSNa buvA vaDe 886 vADIlAla nAyaka vilAyatakhAM vilAyata husenakhAM vizu digaMbara palurakara viSNunArAyavya bhAtakhaMDe 886 889 868 869 * 870 892 81 87ra 872 87) 874 875 Jain Education Intemational
Page #50
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratIya arimatA svAmI vahelabhadAsa svAmI haridAsa hajharata InAyatakhAM hIrajIbhAi DokaTara bhAratanI strI lekhIkAo 909 zrImatI kAntAdevI pATaDIyA 909 909 912 912 912 dha 90e. 999 910 913 9. o 913 913 913 o o rAjakumArI amRtakara kumArI aMjalIdevI Alu dastura zrImati indubena cImanalAla uSA mahetA kuruvaMtI dezapAMDe gaMgAbena paTela jayAbena ThAra taraNikA dahejIyA tArakezvarI sihA tArAbena moDaka sva. zrI dipakabA desAi bhaginI niveditA panA nAyaDu rAjamAtA praviNakuMvarabA ku. priyabALA zAha kumArI paurU cistI zrImati baMDAranAyaka De. madhurIbena zAha mRNAlinI sArAbhAI moMghIbena badhekA ramAbena rAnaDe lattAmaMgezakara zrImati lIlAM majamudAra vinodinI nIlakaMTha zAMtAgaurI dave sarojInInAyaDu sarojInIbena nANAvaTI saralA jagahana snehalatA dasturakara suzIlAbena naiyara zrI suzIlAbena jhaverI sucitrA mitra saudAminI mahetA harSidA paMDita o Eir 911 911 914 914 914 911 912 912 912 915 15 zrI kezubhAi ema. bAroTa kavi kamAla 918 kavi kamAla (bIjA) 918 kavi karaNa kavi karNasiMhajI 918 kavi karaNudAna 919 kavi ka9yANa kavi kavindra kavi kavirAja kavi kALIdA kavi kAzIrAma 819 kavi kAdara kavi kizAna kavi kizora 916 bhAratanA prAcIna loka kavio kavi akabara zAha kavi ajana kavi ananya kavi anaMta kavi dha athavA madhya prasAda kavi ahamada kavi Alama kavi alarAja kavi InDa athavA bAlamukuMda lAlajI kavi bhakata IzaradAnajI kavi udhava athavA evA kavi udayabhANa kavi umaradAna kavi aMbikAdA kavi karane kavi kAna (pahelA) kavi kAna (bIjA) bhakta kavi mahAtmA kabira 919 816 916 917 920 82* 917 917 917 929 92* 910 420 920 17 918 kavi kevala kavi kezaladAsa kavi kezavalAla kavi kecarAjI rAThoDa 921 921
Page #51
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha kavi zrI dAnache. bhakata kavi karazanadAsajI chIpA kavi kezarI athavA kezarIsI'hu kavi kRSNa ziva sa zive raMgada kavi gumarAva kavi gIgAbhagata kavi gIbhara ( pahelA ) kaviM gIradhara ( bhInna ) kine gulAba ke zakALasIya kavi gopa kavi hiMda kavi gaga Si gAma kavi mAnasI ha kavi gvAla kavi dhanAnaMda kavi ghanazyAma vi ghAsIyAma kavi da kavitrI caMdrakalA kavi jazurAma kavi jIvana kaviM jugala kirAra mAru ki jhaveracaMda medhANI ziva lAva kavi TeADaramala kavi ThAkura kavi nAnasena kavi trIkama bhakata kavi saMta tulasIdAsa kavi teja kiM mata hAryuM. kavi dina daraveza kavi dina dayAlagIrI kArtti duSTata kavi dula kavi devadatta kavi vIkAsa kiMka dUrasAi AhI vi devasahAya kavi devIdAna kavi nathurAma kavi . narahara 921 921 921 922 922 22 922 922 922 922 923 923 923 923 923 923 924 924 924 924 924 924 925 925 25 925 925 25 925 926 92 926 92 92 926 926 927 927 7 927 57 927 928 928 928 karA kavi naga kavi navAnagara jI kavi navanIta kavi nAgara ke nAgaradAsajI kavi vizvanAtha kavi nAya kavi vRMda. kavi nAya kavi niSTha nIrajana kavi naMdadAsa kavi navAja kavi patranesa kavi padmAkara vi parameza kavi piMgalasI. kavi prIyAdAsa kavi pRthvIrAja kavi pradhAna viM banAvI vi baLA kavi balabhadra kavi majIda kavi bAlakRSNa kavi bihArI ( pA ) kavi bihArI ( mInA ) kavi khIrabala ( brahma ) kavi banI kavi vaitAva ziva vIjadharAva kavi bhASA athavA buddhisena kavi dAnaH kavi bANa kavi bhAvanAdAsa kivI "rIdAsa kavi bhUdhara kavi bhUdarajI kavi bhUkhaNa athavA bhUSaNa kavi jodhA kavi bAjarAja tijona karti pratikrama kavi mayArAma kavi manIyAra kavi masta ( jIvAbhAI ) kavi caMdana kavi mamada 928 928 929 929 929 929 929 929 930 930 930 930 93. 931 931 931 931 931 931 931 932 932 932 232 932 932 933 933 933 933 933 934 34 934 934 934 936 934 935 935 935 935 935 935 935 936 ' 4 .
Page #52
--------------------------------------------------------------------------
________________ pa0 bhAratIya mahilA 936 936 94ra 943 943 943 943 943 943 944 che. 937 937 937 94 937 937. 937 94 94 94 938 94 ja 938 98 944 945 18 8 945 945 945 79 kavi mAna athavA khumAna kavi mAnasIMhajI bhakata kavItrI mIrAMbAI kavi mubAraka kavi murAda kavi mukatAnaMda kavi murArIdAna kavi merAmasIMhajI kavi matIrAma kavi maujI kavi maMDana kavi raghurAja kavi raghunaMdana kavi rasakhAna kavi rasanidhi kavi rasarAja kavi raghusIMs kavi ratanadAsajI kavi rasalIna kavi raNachoDajI kavi ravIrAja kavi ravIrAma (bAditamAma) kavi rahIma kavi rAja kavi rAmacaMda kavi rAziMga kavi panArAyaNa kavi lakhIrAma kavi lakhapatajI kavi lAla (pahelA) kavi lAla (bIja) kavi zAlIgrAma kavi zIvasIMha kavi zIvanAtha kavi kavi zIvadAsarAma. kavi zivaprasanna kavi zItala kavi sanama kavi suMdara ( pahelA ). kavi suMdara (bIjA). kavi svarUpadAsa kavitrI zIratAja kavi zrImatI bhakta kavi sUradAsa kavi hanumAna kavi hamIra kavi harajIvana kavi harIdAsa (pahelA ) kavi harIdAsa ( bIjA ) kavi haradAna kavi harakeza kavi harIcaraNadAsajI kavi harIcaMda kavi harIsIMha kavi haricaMdra kavi harIrAma kavi harasura kavi hAphija kavi hAlarAya kavi edila kavi ekara kavi aMbuja kavi kAnta kavi kanIlAla kavi kanaiyAlAla kavi kamanIya kavi kamalakAMta kavi kAdara kavi kezava kavi kRSNalAla kavi khemakaraNa kavi gajAnaMda kavi gajendrazAhI kavi gIradhara (trIjA) kavi gIdha kavi guNudeva kavi guNavaMta kavi guNAkAra kavi gurUdatta kavi gurUdIna kavi gulAmI kavi gulAla kavi gokala kavi gokha kavi gopa (bIjA) kavi gopAla kavi gopAlalAla kavi gopAlAnaMda kavi gopInAya 9 946 che { 946 . { o = o = o 946 946 = - 4 3 946 = 941 941 941 941 941 94ra 942 942 947 947 947 947 947 947 947 942 988 948 Jain Education Intemational
Page #53
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha 948 848 948 948 948 948 948 948 948 para 952 para 952 upara 953 953 957 853 953 953 953 953 953 953 954 954 949 949 949 949 949 949 949 949 954 949 954 954 949 950 kavi goviMda (bIjA) kavi goviMda (trIjA) kavi gaNezapurI kavi goviMdacaMdra kavi daMgAdA kavi gopAlAcaraNa kavi catura kavi caturasiMha kavi cImaneza kavi rAmala kavi caMdana kavi chitipAla kavi jalAla kavi jaTamala kavi jamAla kavi jayakRSNa. kavi jayakarNa kavi jazavaMta kavi DuMgarasIMha kavi tehI kavi toSa (bIjA) kavi dayArAma kavi dIhala kavi devIsahAya kavi hRjarAma kavi ghanIrAma kavi droNa kavi dharmadhuraMdhara kavi dhamasIMha kavi dhuraMdhara kavi zravadAsa kavi nararA kavi nAyaka kavi nIlakaMTha kavi pavAra kavi prabInarAya kavi prAga kavi prema kavi phakarUddIna kavi pherane kavi banArasI kavi valabha kavi bAlacaMda kavi baMgopAla kavi bhagavaMta (pahelA) kavi bhagavaMta (bIjA) kavi bhagavaMta (trIjA) kavi bharamI kavi bhArata kavi bhAvanAdAsa kavi mAkaDa kavi mIra kavi RSIkeza kavi RSinAtha kavi raNamalasI hajI kavi rAmakiMkara kavi rAmanAtha kavi rAjArAma kavi lAla khagagamala kavi locana kavi zIvaprasAda kavi zekhAdI kavi zeheriyAra kavi zeSa kavi zyAmadAsa kavi zyAmasuMdara kavi zyAmalAla kavi sakala kavi sIkhI kavi sItArAma kavi senA kavi senApati kavi sahana kavi saMga kavi saMtadAsa kavi haridatta kavi harIlAla hirAlAlA kavi hema kavi kSema kavi raghunAtha kavi bhUrAbhAI kavi kahyuM kavi dAhAbhAI kavi dAnasIMga kavi raNamala 3 954 954 954 950 950 954 5 950 855 955 9. 950 950 950 950 950 951 951 955 855 955 955 9i55 951 955 951 95 95 951 9pa1 951 952 9para 952 952 956 956 956 ha52 Jain Education Intemational
Page #54
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratIya asmitA : ja : na. * 962 che 964 7 6 6 7 TTTTTTTTTTTTTTTTTTTTTTTTTTTTT bhAratanA jyotidhara bhAratanA rASTrapitA bhAratanA lokamAnya 958 bhAratanA "saradAra" bhAratanA rASTrakavi bhAratanA "dezabaM' bhAratanA AbhAra bhAratanA ghaDavaiyA bhAratanA cakravatI bhAratanA tatvavettA bhAratanA rASTrapati 968 bhAratanA svapna sipI panAratanuM bulabula 71 bhAratanA svayaMsevaka bhAratanA svAtaMtryavIra 973 bhAratanA rASTravIra 974 bhAratanA kAntivIra bhAratanA pArlAmenToriyana 77 bhAratanA elacI ka78 bhAratanA pitAmaha bhAratane "sevaka bhAratanA 'lAla' bhAratanA dInaba 984 bhAratane nAgarika 986 bhAratanI asmitA 988 bhAratanA vAstavavA bhAratanA paNa bhAratanA preraNAmUrti bhAratanA jApharAra bhAratanA paramahaMsa 997 bhAratanA rASTravAdI 1001 bhAratanA maharSi 1002 9pa7 zrI ramaNIkalAla jayacaMdabhAI dalAla bhAratanA udhaka 10:4 bhAratanA dharmavIra bhAratanA mahAprabhu bhAratanA bhojana 1999 bhAratane vaiSNavajana 111 bhAratanA saMta 1012 bhAratane kirtanakAra 1913 bhAratanA zrI rAmabhakata 114 bhAratanI rahasyavAdI 1916 bhAratanAM siddhapurUSa 1017 bhAratanI bhaginI 1 18 bhAratanA samAjasudhAraka 10 bhAratanA sArasvata 12 bhAratanA zikSaNazAstrI 1022 bhAratanA sAhityakAra 1924 bhAratane navalakathAkAra 1025 bhAratanA itihAsakAra 1026 bhAratane ijanera 1028 bhAratane kalAvida 1 29 bhAratanA vanaspatizAstrI bhAratanA rasAyaNazAstrI 1. 22 bhAratanA raMgadazI 135 bhAratanA saMgItasamrATa 1035 bhAratane svarasamrATa 1916 bhAratanI svarakirI 107. bhAratane abhinayasamrATa 1039 bhAratanA aNuvaijJAnika 103 bhAratanA sarasenApati 143 bhAratanA naukAdhyakSa bhAratanA havAbAja 981 1931 43 - ja . 1063 1053 zrImatI kAntAdevI che. pATaDIyA N 1054 saMgIta kakSAnA kSetre bhAratIya nArI zrImatI mahayAbhAI 1053 amIrabAI karNATakI 1053 bhajanIbhAI lalekara 1050 zrI aMjanIdevI herA 153 kacachanabAI 105 mArI AzA pArekha 15 (jANItA abhInetrI) mAjhamabAI 15: ehamadI coparA uSA khannA prajhiyA becama kamaLAbAI karNATakI kamaLA jhariyA kAnana devI kAlI jAna kizorI parIkha 1054 1054 1 54. 1054 1054 1 14 1054 Jain Education Intemational For Private & Personal use only
Page #55
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha 53 gaMgabAI gaharAbAI karNATakI ciMtAmaNI chaganAne jAnakI bAI johara jAna ku. jharIna dArUvAlA tAjakhInI de. atnI jAna nAjuka kuMvara nUrajahAMna zrI nIlimA lAhIrI gemakumArI baDI menA baDI motIbAI benarajIbAI begama akhtara ke. bhAratI zeTha maniSA malakA jAna 155 1055 1055 155 1055 155 1055 155 1055 1955 156 156 1056 1056 1956 1 57 157 1057 1057 1057 mAnakuMvara mRNAlinI sArAbhAI rahImanabAI rAmapyArI raNubAI zrI rUpamati lakSmIbAI vatsalA kumaThekara zAradAbena mukarajI zAradA dhuLekara zAtA Ape zirInabAI DokaTara zrImatIbAI nArvekara saradArabAI kAragekara sImA sItAdevI suMdarAbAI jAdhava ku. saudAminI rAva hastI 1057. 10575 1958 1058 1058 1058 1058 158 1059 1059 1059 1959 10pa9 1059 1059 1959 1059 1059 1060 1060 hAMzIbAI zAhasodAgara-TheSThIva-dAnavIro 1071 1972 1177 17ra 1073 1973 1073 zrI abhecaMdabhAI gAMdhI , amRtalAla popaTalAla - amRtalAla chaganalAla , amarazI motIbhAI amaracaMda hakamacaMda amRtalAla devIsiMha brahmabhaTTa >> anaMtarAma vRjalAla zeTha , anaMtarAma hIrAcaMda zAha , IndulAla durlabhajIbhAI bhuvA , IzvaralAla cImanalAla , ujamazI nAnacaMda zAha. , kayANajIbhAI narotamadAsa , kapuracaMda rAyazI zAha , kAntilAla pI. zAha , kAntilAla ratilAla zAha , kAtilAla mohanalAla kapAsI , kAntilAla DI boTAdakara , kAntilAla nyAlacaMda koThArI , kAntilAla bhagavAnasiMga , kAntilAla sI. mahetA , kAtilAla nAraNadAsa zrI kAkubhAI jeThAbhAI pitroDA 1078 , kAntilAla vRjalAla 123 , kizorabhAI kAntIbhAI meMdI 1078 kezavalAla bulAkhIdAsa zAha 1079 kezavalAla manasukhalAla 1221 khImacaMda muLajIbhAI 1080 khuzAladAsa je. mahetA 1981 , gIjubhAI mahetA 1081 gIradharabhAI haragoviMdadAsa kANakIA 10 82 , gIradharala la chaganalAla vasANI 1082 (cerITebala TrasTa) muMbaI >> gulAbacaMda gapALadAsa sirAja 1 83 ,, gulAbacaMda lallubhAI , goradhanabhAI harIbhAI konTekaTara 1083 gautamabhAI cImanalAla zAha 1226 , caturabhAI amIcaMda dozI 1083 caMpakalAla cunIlAla dAdabhAvALA 1984 caMdulAlabhAI ema. gAMdhI 1084 , caMdulAla TI. zAha. 1085 , caMpakalAla nAgaradAsa desAI 1218 che. cImanalAla khImacaMda mahetA 1086 1074174 1974 1075 1076 1075 1005 107 1128 1076 1177 177 1077. 178 1219 Jain Education Intemational
Page #56
--------------------------------------------------------------------------
________________ 54 zrI cImanalAla ribhAI zAhe cunIlAla khI. mahetA cunIlAla kezavalAla 33 33 33 35 " .. ,, 33 ', ,, jagajIvana bhagavAnadAsa zAha ', jagajIvana gAvida" gAMdhI jagajIvana kezavajIbhAI dAzI jayaMtabhAI mAvajIbhAI zake 33 jayaMtIlAla bhImajIbhAI viThalANI 33 zrI jayaMtilAla prAgajIbhAI pArekha ,, * pUrtigAla gokuladAsa pArAnA sva. zrI jaya zilAla kezavalAla mahetA zrI janasAI urphe bacubhAi ema. jasavaMtasIMhuM. me|tIsI huM rAva jesIMgabhAi kAlIdAsa zeradalAla jAdavajI lallubhAI zAha jIvarAjabhAI geAradhannadAsa pArekha jIvanalAla geAradhanadAsa gajjara - jIvatalAla paratApasIbhAi >> jugaladAsa dAmeAdara medI 23 "3 35 jIgalIsa gAmamA rAzI jeThAlAla chaganalAla vaLIyA jeThAlAla vRjalAla saMdhavI ThAkarasI jasarAja veArA * > DAhyAbhAi jesIgabhAi chaganabApA khIlabhAI amRtalAla zAhe kaiTAvAya rUganAtha dANI jayaMtilAla amRtalAla zAha yaMtilAla vAya mahetA jayaMtIbhAI sI. dozI 39 DuMgarathI mudarajI pArakarIbA 33 kA nAdambarI bhAyaDAna dy 1086 1087 187 1087 1088 1088 jamanAdajI mAdhavajI vizrAma tannA jagame hanadAsa mAdhavajIbhAI saMdhavI 1089 189 190 1090 1091 1091 ', - dalapatabhA zivalAla kapAsI dAme:daradAsa :majIbhAI dAvaDA anAdarabhAI vArasA wr ,, dvArakAdAsa viThaladAsa zAha talakacaMda dAmeAdaradAsa talakacaMda jagajIvanadAsa pArekha pharIda naDIdAsa mahetA dalIcaMda lakSmIcaMda kAThArI "3 trIbhovanadAsa du bhajI pArekha trIbhAvanAmAM mAnavAsa tA tulasIdAsa kAnajIbhAI koTha 1218 185 1086 1086 1217 9ra 1092 mahetA 1093 1222 1094 1094 1094 1094 3095 1095 196 196 109 1-96 1097 1097 197 198 193 1098 199 *99 1099 1100 1100 1100 1101 sva. zrI dvArakAdAsa dhanajIbhAi kAkI zrI dIpacaMda esa. gArDI sva. .. ,, sva. ' 33 dhIrajalAla sI. dozI nagInadAsa kasturacaMda zAha 35 sva. zrI nagInadAsa chaganalAla zAhe " nagInadAsa viThThaladAsa naTavaralAla zAmajIbhAI pArekha sva. navanIdharAya harajIvanadAsa mahetA nA . 33 33 .. dw naMdalAla rUpacaMda zAha nAnubhAI ke. jhaverI nAgajIbhAI khetANI ,, nAraNabhAi zAmaLabhAi paTela ,, nAgaradAsa muLajIbhAi desAI nAnaMda tArAcaMda zAha ,, 33 !! 27 duSyaMta caMdulAlabhAi dulerAya stIlAla matA dulabhajIbhAI khetANI zakara gabharUbhAI banA cIkAza nAgabhAI paTela dAlatarAya jayaMtIlAla paTela pasAbhAi paTela ,, sva.,, paramANuMdadAsa kuMvarajI kApaDIA sva.,, pratAparAya gIradharalAla mahetA # pratAparAya khuzAladAsa mahetA zrI pratAparAya nAgaradAsa mahetA pratAparAya bhogIlAlabhAI pratApasIMha vAghajIbhAI brahmabhaTTa ,, navInacaDatA navInabhAI zeTha nananuM bhogIlAla jhArI narAttamadAsa vIThaladAsa . ,, prabhudAsa bAlubhAi mahetA 39 nAnaMda juhAbhAI devI nAraNadAsa haragoviMdadAsa vaLIyA pAnAcaMdabhAi DuMgarazI turakhIyA ,, ,, pItAmbaradAsa jhaveracaMda zAha popaTalAla nAttagAma mA .. nAnAlAla kAnajIbhAi nautamalAla ThAmI mahenA ,, |tecaMda jhaverabhAI phatecaMda kesarIcaMda zAha phulacaMda parazotama takheALA acubhAI zeka bAbubhAI amarasIMhu brahmabhaTTa khAvAcaMda gAMDAlAla dozI bhAratIya asmitA 1101 1101 1104 1102 1302 1102 1103 1214 1103 1104 1104 1104 1104 115 1105 1106 1106 1106 1214 1107 1107 1108 1218 119 1109 119 1109 1110 1110 1110 1111 1112 1112 1112 1112 1113 1113 1114 1115 1218 1115 1115 1116 1116 1117
Page #57
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtimA zrI bAbubhAI mAyanA pAtA bAbubhAI harIyAya mahetA bIpInabAda subhAna ,, bhagavAnajI suMdarajI nathavANI bhogIlAla maganalAla maganalAla lAlajIbhAI . na maNIlAla Tena khetANI "" 35 33 "" 23 "" maganalAla na`dalAla kANukIyA - dIvAla popaTalAla mahetA ,, manasukhalAla maganalAla verA sva. manasukhalAla pIlAla mahetA manasAsa gopAlabhAI " "3 33 ,, mammubhAi maracanTa sva. mAvajI harIbhAi pArekha mAdhava vajIbhAI sathavI ka 23 zrI mAdhavajIbhAi saMdhavI 37 >> mANekajI dhanajIbhAI *, . ,, mULajIbhAI jIvanabhAI cAnakI mULajIbhAI harIbhAI paTela 29 "" "" 112: manasukhalAla gIradharadAsa vasANI 1120 mastarAmabAI haragoviMdadAsa pama 121e 1121 1121 maganalAla kAkujI brahmabhaTTa maulA becaradAsa zA sva. meghajI pecarAja 77 ,* 1122 1122 1122 1122 1123 1123 1123 1124 1223 1221 1124 1124 1124 1125 1125 1125 1127 1127 1127 mohanabhAI mAvajIbhAI bAmaNIyA 1127 mAmA zamabhAI kapAsI 1127 1128 1128 1221 1129 1130 1130 1130 113: 1131 1131 1131 1132 112 23 mAvajIbhAI dAmajIbhAi zAha w 59 pAnika gabhAI nuM darajIbhAI mALIbhAI maracanTa tIlAla bAvuM che zI ramaNabhAI bArA abhAI amIna 33 1. rasikalAla nAcIyA ratanathI jIvanabhAI rAjA raniMdyAla trInovanadAsa ,, ratilAla becaradAsa mahetA ratilAla maganalAla mahetA mohanalAla popaTalAla kahetA mehanalAla prabhudAsa rAva mohanalAla dAsa paza ' ,, ramaNIkalAla chaganalAla paTela ,, ramaNIkalAla mAlajIbhAi ,, ramaNIkalAla bhogIlAla zAha ratilAla cImanalAla kAThArI raNachoDa vRjalAla pArekha rAmalubhAyA maheAtrA 1117 1117 1118 1119 1119 1119 33 sva. ,, vRjalAla jIvarAja zeTha .. *, vRjalAla prabhudAsa pArekha ,, vRjalAla ratilAla cAha vADIlAla devacaMda zAha sva.,, vADIlAla devajIbhAI zAha vADIlAla maganalAla nArA vI. DI. Thakakara (kharaDA benkanA kasToDIyana)1211 #1 vinakumAre ajJAAna AjhA vikAsa manabhA mAgI viThaladAsa narmarAma soMpavI 29 ;; zaradabhAI jayaMtilAla zAha zAntilAla mithila ana 33 "" 27 37 zrI zAmajIbhAI mAvajIbhAi pArekha zAmajIbhAI mahetA "" 23 HH OM "" * "" "" ,, sudhAkarabhAi sAha 25 "" samajIbhAI bI. buAra rAda maganalAla zAha lakSmIcaMda dula bhajIbhAI zAha lakSmIcaMda rAyacaMda saravaiyA lakSmIcaMda suMdarajI vallabhabhAI paTela 17 vRjalAla popaTalAla mahetA .. 37 23 zAntilAlabhAI bhraprabhada zanivAdha sudarama sapha zrIkAntabhAi dozI zivabhAI bhagAbhA vikAsa gALadAsa sAdra cinubhA vasanajIbhAI kAThIyA savAIlAla maganalAla meAdI sArAbhAi jesIMgabhAi zeradalAla sItArAmabhAI hasyAbAI prama harijhAva suMdarana bhuvA viMdadAsa vizadAsa goMsA harakIzanadAsa chaganalAla mahetA ,, harilAla narItamadAsa sadhalI rAma anAnasa khArAta harniyAsa vaida cAMpI sumatIcaMdrabhAi zAha saralAbena sAthe moja rAnaiyA sudhAkarAI maNIbAbhAI sAnathI kAsamanI cakAnta beza. zA seva tIyAla samaya thA gava 1133 1133 1134 1134 1135 1135 1136 113 1136 1137 1130 1138 1139 1139 1139 1139 14. 1224 1140 1140 1141 fixt 142 1143 (i43 1144 1145 1220 1146 1231 1146 1146 47 1140 1148 1148 1149 1149 1149 1224 15. rajI 1111 11
Page #58
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratIya mahilA , harIcaMda mIThAbhAI - hasamukha pipaTalAla vorA - hIrAlAla jeThAlAla zAha 1232 122 122 , hIrAlAla bhogIlAla zAha - hIrAlAla mohanalAla kapAsI 1226 115 1153 1154 1154 1154 1155 155 1155 1155 1156 1156 1217 1163 1216 1163 1261 1212 1263 1229 1263 1224 1263 1164 sAmAjika kAryakaro zrI anupacaMda rAjapAla zAha - arUNAbena zaMkaraprasAda desAI - amRtalAla kA. zAha amRtalAla jeThAlAla bAroTa , aMbAzaMkara gaurIzaMkara paMDayA arisiha bhANAbhAI DoDIyA izvaralAla ema. zAha , ukAbhAI sIdIbhAI jhAlA , kalyANabhAI rAyakA >> kanubhAI jIvaNadAsa laherI , kapIlabhAI talakacaMda koTaDIyA ,, kAtilAla bhIkhAbhAi mahetA , kantilAla IzvaralAla paTela , kALubhAI manajIbhAI godhANI , kALAbhAI raNamalabhAI jhAlA ,, kisanadAsa purUravANI , kizorasiMha dolatasiha jhAlA , gIgAbhAI bhAvubhAI gohela , gIgajIbhAI avicaLabhAI paTela guNavaMtarAya sAkaralAla purohIta ,, gulAbasiMha vIramasiMha vAghelA goradhanabhAI chaganabhAI paTela , gokaLadAsa mohanabhAI paTela , goviMdabhAI dharamazIbhAI paTela , cImanabhAi dAdAbhAI desAI , chabIladAsa mahetA , ganabhAI nAraNabhAI paTela zrI choTubhAI ke. paTela : choTAbhAI raNachoDabhAI paTela , choTubhAI raNachoDabhAI paTela jagubhAI parIkha jAvaMtabhAI mahetA jayavaMtasiMhabhAI DI. jADejA , jayasiMhabhAI sAmatabhAI paramAra , jazavaMtasiMha jI. bhATI ,, je. Ara. bhaTTa ,, jayaMtilAla vI. rAvaLa ke, jamAlakhA murAdakhA 157 1157 157 1158 fi58 1228 1228 1158 1158 1212 1217 1165 , je. ena. gohela , jazubhAI bhAIcaMda , jayAnaMda prabhujI nAnI , jayAnaMdabhAI jAnI ba jAdavajIbhAI ke. modI , jIvarAja nA. mahetA - jesIMgalAla bhIkhAlAla jevI DolaraprasAda ema. vasAvaDA prabhudAsa khuzAladAsa paTela dalasukhabhAI jerAmabhAI paTela dArakAdAsa mohanalAla paTela dulAbhAI AtAbhAI dharamazIbhAI ThAkarazIbhAI paTela dhIrUbhAI dAmajIbhAI dhAbalIyA nagInadAsa maNIlAla zAha - navalabhAI zAha >> paramANaMdadAsa ojhA , pratApabhAI zAha. purUSotamabhAI je. vaDIyA zrI palAbhAI bhagavAnabhAI bAraDa baLavaMtarAya mahetA " bacubhAI zeTha " bAbubhAI ke vaidha " bhAilAla maganalAla zAha bhANabhAI savAbhAI - bhupatarAya vRjalAla desAI manubhAI zAha, masarIbhAI jagamalabhAI , manaharasiMha TI gohela * mahIdAsa bhImajIbhAI , maganabhAI 5 paTela , manubhAI dave , mohanabhAI ela paTela mohanalAla padamAbhAI mAvANI zrI ratubhAi adANI , rasikalAla u. parIkha sva , raNachoDadAsa trIkamalAla , ramaNIkalAla ke. dhAmI (1159 1159 1159 1159 1159 210 1160 1161 1212 1165 1165 1166 1166 1213 1222 1211 1261 1162 1222 1167 1167 1230 1167 12** 1213 123 1167 1168 1230 162 Jain Education Intemational
Page #59
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1203 1168 1168 1169 1172 1173 1170 1229 1103 - 1974 , rasikalAla AcArya , raNachoDabhAI zanAbhAI solaMkI ravizaMkara narotama vyAsa rasikalAla bhUdaradAsa zeTha rAmasiMhabhAI nAraNabhAI vALA trikamalAla nihAlacaMda zeTha , dAdubhAI prabhApasiMha jADejA , dayAzaMkara vizvanAtha trivedI TapubhAi unaDabhAI lakSmIrAmabhAI pAlIvAla lakSmIcaMda pAnAcaMda zAha lallubhAI zeTha vallabhabhAI khuzAlabhAI paTela vallabhabhAI ravajIbhAI paTela - lAbhazaMkara muLazaMkara jozI, , lAlaparI mAdhurI varajIvanadAsa nAgaradAsa goraDIyA , vRjalAla haragoviMdadAsa mahetA , vijayakumAra saMghavI rAzIkAnta jaTAzaMkara vyAsa zaMkaralAla khu. purohita , zaMkaralAla kALIdAsa paTela ,, zAntilAla tribhovanadAsa , zAntilAla kAnajIbhAI modI , sAkaLacaMdabhAI paTela , suragabhAI kALubhAI varU - harisiMha bhagubAvA mahIDA , haraviMda kALIdAsa zAha , harilAla rAmajI na 1171 1175 1172 125 1176 udyogapatio-agraNI vyApArIo zrI aMbAlAla kAzIdAsa cekasI 1198 , anepacaMda ena dozI 1180 , amRtalAlabhAI zAha 1217 , amRtalAla raNachoDadAsa 1225 , uttamacaMda vRjalAla dIyorA 1231 ,, kanaiyAlAla muLajIbhAI kApakIyA 1177 , kasturacaMda karasanajI mahetA 1216 karUNAzaMkarabhAI je joSI 1216 , kapuracaMdabhAI sutarIyA 112 - kAntilAla bhagavAnajI tAjAvAlA 117 ,, kAkubhAI mahetA 1178 ,, khemajI hemarAja cheDA , khuzAladAsa kurajI pArekha , goviMdajI kalyANajI 1179 , caMpakalAla giradharalAla mahetA , sI. pI. vyAsa 1225 , jamanAdAsa nAnacaMda mahetA 1179 jayaMtilAla ke. zAha 1226 , cImanalAla prabhudAsa , jayaMtilAla vanamALIdAsa 1180 , jIvanadAsa maganalAla herI >> dharAzI jAdavajIbhAI vorA 1223 , nagInadAsa premacaMda dozI 1195 >> nAnajIbhAI kALIdAsa mahetA 118 paramANaMdadAsa bhagavAnadAsa gAraDIyA 1195 , pAnAcaMda maradAsa zAha 1183 che, bacubhAI pI. dozI bAlubhAI gulAbabhAI brahmabhaTTa 117 , bAbubhAI devacaMda zAha 1225 , bhImajI rUganAtha mahetA 1183 , bhegIlAla trIbhovanadAsa Thakakara 12 09 , manaharabhAI bhagata 1199 zrI manasukhabhAI oghaDabhAI zAha 1184 , manasukhalAla ke. pArekha 1199 , manasukhalAla talakacaMda dozI 1215 ramaNIkalAla talakacaMda dozI ramaNIkalAla amRtalAla ratilAla muLajIbhAI gAMdhI lAlajIbhAI kAnajIbhAI visanagara 126 vallabhadAsa kayANajIbhAI tAjAvAlA , vADIlAla catrabhuja gAMdhI zazIkAntabhAI pArekha 1207 , zAdIlAlabhAI jana 1208 zAmajIbhAI mAlAbhAI 1215 harakhacaMda vIracaMda gAMdhI 1186 harSavadanabhAI je. zAha 1208 - hiMmatalAla catrabhUjabhAI gAMdhI 1186 Jain Education Intemational
Page #60
--------------------------------------------------------------------------
________________ jAstAka zasmAtA 115 125 1188 1273 1187 1Na 1220 1188 121 1229 1196 1189 1198 1227 11. 1219 1199 1200 1213 1229 1190 1202 vividhakSetranI pratibhAo- zrI alokajhAMDara phArabasa rU. 5 amRtalAla dANI , amaracaMda ema. zAha * Ara. e. gulamahamada (kasToDIyana denA benka) umAzaMkara joSI , udayabhANasiMsajI kakalabhAI koThArI - kapindrabhAI mahetA >> kanaiyAlAla vAghANI che. kRSNaprasAda dezI zrImatI kAntAbena bAvIzI , De. kezubhAI joSI A khImacaMda cAMpazI zAha khImajIbhAI rAjAbhAI giradhararAma harirAma govardhanabhAI dave , caturabhAI bI. paTela caMdulAla becaralAla paTela >> cimanalAla vI. rAvaLa , cunilAla vardhamAna zAha ,, caMdrakAnta zAha , chAyA kezavalAla , janArdana pAThaka , jamiyatarAma paMDayA , jayendranA trivedI >> jagajIvana vI. jhaverI , De. janakarAya nANAvaTI a Do. jayaMtilAla jamanAdAsa ThAkara , jasubhAI rAvaLa je. ke. zAstrI (rAjA ) jeThAlAla pATaDIyA , jorAvarasiMha jAdava , jhaveracaMda meghANI , dalapatabhAI paMDayA , dAmodarada sa boTAdakara , vIbhAI dave : narotamabhAI mAdhavalAla , natama nAthAlAla mahetA , De. narasiMha mu. zAha , naTavaralAla maganalAla ,, ena. ena. yArelA , nItinabhAI ke. mahetA - prabhAzaMkarabhAI veva , praviNabhAI vI. gaDhIyA prabhudAsa becaradAsa pArekha prANalAla vI. verA puSkarabhAI caMdaravAkara , purUSotamadAsa gIgAbhAI zAha puSkarabhAI gokANI De. pipaTalAla vaidha * kulacaMda haricaMda dozI , bIpInacaMdra rezamIyA , Do. bhAIlAlabhAI ema. bAvIzI bhUpatarAya ema. pArekha - manubhAI bI. zAha mAdhavarAyajI gosvAmI mukundabhAI nAthAlAla zeTha mohanalAla cu. dhAmI medhANaMda kheMgAra gaDhavI Do. mehanalAla bI. zAha Do. Ara. pI. desAI - ramezacaMdra Ara. jAnI , Ara. pI. vyAsa che. ratilAla vI. koTaka razminabhAI mahetA , ramezacaMdra ema. trivedI - ramaNIkalAla jayacaMda dalAla , ravizaMkara rAvaLa zrI lAlacaMdabhAI gAMdhI , bhAlA va zAkhIlAla (bhagata). , lIlAvatI ema. modI , lIlAbahena kapAsI , vazarAmabhAI vAghelA , vAlajI khImajI zAha , vijaya gupta maurya , vimalAbahena paTela vIracaMda phulacaMda thAya , zAtilAla purUSomadAsa zAha. , sItArAma urphe lamaNudAsabApu che sukhalAla saMghavI , sundarama De. haribhAI gaudAnI .. harizaMkara ke. rAjyagurU 1200 119 1204 1192 1205 12.6 1223 1219 1142 1193 1204 1205 1204 1206 126 1241 1194 1213 1194 1205 1208 127 1195 12 14 1185 1214 Jain Education Intemational
Page #61
--------------------------------------------------------------------------
________________ mRtigraMtha 59 CALICO INDUSTRIAL ENGINEERS CHAKALA WORKS. ANDHERI, BOMBAY-69 ENGINEERS OF MERIT Manufacturers of TEXTILE WET PROCESSING MACHINERY (1) OPen width and / or rope form Continuous, & Seml-continuous Bleach ing Plant including * Flash Bleach' range. (2) Continuous Dyeing plant. (3) Thermosol Dyeing plant (4) Chainless Cloth Merceriser. (5) High efficiency open width washing & soaping m/c. (6) Automatic & Semi Automatic Dye Jiggers. (7) Eduard Kusters Aqua Roll mangles & Squeezing nips. (8) Curing or Polymerising Machine. (9) Hot flue drier, Cylinder drying ranges & Float air drier. (10) All types of pneumatic pressure mangles for Dyeing. Finishing & Sizing. (11) High speed Singeing Machine (12) Bleachers washing machine. Phone : 574381-82-83 Grams : WET PROCESS Andheri-Bombay-58. Jain Education Intemational For Private & Personal use only
Page #62
--------------------------------------------------------------------------
________________ Quad ! Vijay Tanks & Vessels Private Ltd. Designer & Constructors of : CRYOGENIC & REFRIGERATED TANKS FLOATING ROOP TANKS CONE ROOF TANKS PRESSURE VESSELS SELF SUPPORTING VESSELS STAINLESS STEEL CYCLONES KETTLES & VESSELS DRUMS & BARRELS Registered Office : HAJI ADAM MANSION. HOMJI STREET, FORT, BOMBAY-1. Grams: "STRUCT SHOP Phone : 268552 Telex : 011-2045 Madras Office : 4, HABIBULLA ROAD, T. NAGAR, MADRAS-17. Grams: "PANSTEEL" Phone : 444717 Telex : 041-518 Mulund Works : (Structural Fabrication) Ayra Road. Mulund, Bombay-so Phone : 593008 Powai Works : (Drums & Barrels) Saki Vihar Lake Road, Powai, Bombay-72 Phone : 581782 Madras Works : (Drums & Barrels) 643, Tiruvottiyur, High Rd Tiruvottiyur, Madras-19 Phone : 51654 Jain Education Intemational
Page #63
--------------------------------------------------------------------------
________________ mRtigraMtha zubhecchA pAThave che. pAlItANA tAlukA sahakArI kharIda vecANa saMgha pAlItANA A sahakArI saMsthA kheDUtone khetI upayogI anya cIjavastuo vyAjabI bhAve pUrI pADe che. SAGAR Ships between 1400 and 3800 D. W. Tonnes for quick movement of your cargoes on West Coast and the adjacent trade of India. The Merchant Steam Navigation Co. Pvt. Ltd., And The Africana Company Private Ltd., 289/93, Narshi Natha Street, Masjid Bridge, BOMBAY-9. | Tale 36451/52 Gram : 'OMFLAG' Telex : 2335 Jain Education Intemational
Page #64
--------------------------------------------------------------------------
________________ kara WITH BEST COMPLIMENTS FROM : SHAH BROTHERS Specialist in : BOILER QUALITY PLATES Contact for: Iron, Steel, Hardware Pipes, Pipe Fillings, Boiler Dube, Stainless Steel Plate & Sheets. SALES OFFICE : 4, BARODA STREET, IRON MARKET, CARNAC BUNDER, BOMBAY-9. Phones 328440327832 Raj Industrial Corporation 404, GIRIRAJ, IRON MARKET, CARNAC BUNDER, BOMBAY-9. Associated Companies bhAratIya abhitA Meshco Enterprises 404, GIRIRAJ, SANT TUKARAM ROAD, BOMBAY-9 Mehta & Mehta BARODA STREET, IRON MARKET, CARNAC BUNDER, BOMBAY-9.
Page #65
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtiga FOR ANY TYPE OF LIAISON BUSINESS AT AHMEDABAD OR FOR YOUR SALES PROMOTION IN GUJARAT CONTACT M/s. Sagar Agencies (P) Ltd., Telephones: 66775 & 65555 Telegram: 'SAGAR' WITH BEST COMPLIMENTS. Chandrakant Shah & Co. 248, Nagdevi St. BOMBAY-3. 323648 : 325652 Tele AUTHORISED REGO DEALERS FOR COATED AND 'Firdos', B.-Mehta Road, hahibaug, AHMEDABAD-1. RONDED ABRASIVES MFG. By M/s. Carborundum Universal Ltd. kAThIcAvADa IlekTrIka sTorsa Telex 012-334 ilekTrIkala enjInIyasa ane DIlasa' adhIkRta vikretA :- bajAja ilekaTrIkalsa lI. phona naM. 3346 ema. jI. rADa, bhAvanagara. krUra : 3345
Page #66
--------------------------------------------------------------------------
________________ gharatIya parivatA pAlItANA brahmabhaTTa yuvaka maMDaLa pAlItANAnA vatanI ane muMbaI vasatA brahmabhaTTa jJAtinA agraNI ane keLavaNI premI zrI bAlubhAI gudAbabhAI bAroTa jJAtinA bALakone zikSaNa abhyAsane lAbha maLe, kalA sAhitya taraphanI abhIrUcI keLavAya ane saMpa saMgaThThananI bhAvanA dArA saMskArasiMcana thAya tevA zubha AzayathI eka varSa pahelA pAlItANAmAM sthapAyela brahmabhaTTayuvaka maMDaLane preraNA ane prasAhana ApyuM. maMDaLane kAryavAhaka pramukhazrI vIrasIMgabhAI bI. devaluka, javAnasAMga che. haramANI, raNadhIrakumAra IndrANI ane paribhAI bI. devaluka ane anya bhAIone utsAha maLyo. prAthamika ane mAdhyamika zALAmAM abhyAsa karatA jJAtinA tamAma bALakane pustakonI sagavaDatA karI ApIne zikSaNanuM suMdara kAma karyuM chebALakomAM keLavaNInI bhUkha jAme che tyAre jJAtinA agresaroe ane jaina samAjanA dAnavIe A pravRtine vadhu baLa ApavAnI tAtI jarUrata che. zrI durgApura gujarAtI samAja gujarAtIo jyAM jyAM gayA che tyAM tyAM vyavahAramAM ane vyavasAyamAM, vyApAramAM ane saMskAramAM sAhasa ane sabhyatAnA darzana karAvyA che. dhaMdhArthe varSo pahelA gujarAtamAMthI vesTa baMgALamAM gayelA ane judA judA sthaLoe patharAyelAmAMnA ghaNuM kuTuMba durgApuramAM paNa thira thayAM ane vyApAra kauzalya batAvyuM. durgApuramAM vasatA gujarAtIone sparzatA sAmAjika savAle, sAMskRtika pravRtio ane zikSaNa sAhitya pravRtine vega ApavA durgApura gujarAtI samAjanI 1960mAM sthApanA karI je prati Aje phAlImulIne vaTavRkSa banI che. lAIbrerI, mahilA maMDaLa, atithI58 vigere calAvAya che. A saMsthA akhila bhArata gujarAtI samAja dilhI tathA pUrvabhArata gujarAtI samAja kalakattA sAthe saMkaLAyelI che. A saMsthA dvArA cIna-bhAratanI laDAI vakhate rokaDA temaja suvarNadAna-gujarAtamAM puragrasta vakhate gujarAtanA mukhyamaMtrIne moTI rakamane kALo, baMgALa bADha vakhate baMgALa rAjyapAlazrIne sArI rakamanA phALe arpaNa karela hato. bhUtakALamAM paNa sAmAjika sevAne kSetre A saMsthAnuM sArU evuM pradAna rahyuM che durgApura khAte 59muM akhila bhAratIya koMgresa adhivezana bharAyuM tyAre gujarAtI samAja drArA sevA kempa kholavAmAM Avyo hato jemAM paMdarasethI be hajAra bhAIone rahevA jamavAnI sagavaDa karavAmAM AvI hatI. prasaMgopAta gujarAtanA agraNI netAonI sarabharA ane svAgata dvArA temanI sAthe vicAra vinImaya karI preraNA meLavatAM hindustAna sTIva jI, tarAthI A saMsthAne vArSika moTI rakamanI grAnTa maLe che. prAdezika kAryakramamAM paNa gujarAtI samAja AgaLa paDato bhAga le che. A saMsthAnA ceramenazrI esa. paTela ane presIDenTa zrImatI premIlAbena zeDanI kArobArIne te sabhyane vizvAsamAM laIne kAma karavAnI paddhati prazaMsA mAgI le che. - namra apIla pUjyapAda AcArya pravare-pUjyapAda muni-paMga, pUjyapAda sAdhvIjI mahArAje, samAjanA da vIra, samAjanA keLavaNapriya sajajane, samAjanA ghaDavaiyAo, pragativAcchuM bhAI-bahene, jagajajananI mAtAo, bahenanA mAtRchavananI mahatA, pavitratA, akhaMDita rAkhavA sadupadeza, dAnajharaNuM ane sevAnI saurabha dvArA zrAvikAzramane sakriya sAtha Apazo. prasage prasaMge zrA kAma mane yAda karI madada kare, madada ApavAne prakAre :rU. 500 ApI eka bahenanA zikSaNadAtA bano. rUA. 25* ApI AzrayadAtA bane. rUA. 2001] ApI saM thAnA peTrana bane. . 1001 ApI saMsthAnA bIjA varganA A. sabhya bano rU. 5* ApI trIjA vargane A. sa ya bane. rU. 1001 ApI miSTa bhojananI eka TaMka kAyamI tiyi noMdhAze. rU. 50 | ApI sAdA bhajananI eka TaMka kAyamI tiyi nadhA. sA. 20Apa dudha-nAstAnI kAyamI tithi noMdhAvo. citra gelerImAM baheno ja phoTo mUkAze. saMsthAnA navA makAnamAM mukarara karela rakama Apa ApanA nAmanI ArasanI takatI mUkAvo zrI siddhakSetra zrAvikAzrama-pAlItANA (saurASTra) Jain Education Intemational
Page #67
--------------------------------------------------------------------------
________________ pUrva bhAratanuM eka ati bhavya maMdira beDa maTha- kalakattA. rAmakRSNa mizananA A maMdiramAM koI paNa prakArane dharma ke jAtibheda rAkhavAmAM AvyA nathI. muslima sthApatyamAM geLadhummaTa sAthe sIdhI AkRtinA minAra mUkIne je abhinava zobhAnuM nirmANa karAya che tenuM suMdara dRSTAMta AgrAne tAjamahela che. kAMkarelImAM rAcasAgara para Arasane evA - nAsikathI 8 mAIla dUra parvatanI taLeTImAM gamatI taTe AveluM ebazvaranuM zivamaMdira Jain Education Intemational
Page #68
--------------------------------------------------------------------------
________________ devagaDhanA zilpasamRddha maMdiramAMnI zeSazApI viSNunI suMdara pratimA * uttara bhAratamAM kAzI vizvanAthanuM je mahattva che eTaluM ja mahattva dakSiNamAM mInAkSInuM che. madurAmAM mInAkSIde pInuM jagavikhyAta maMdira che. tyAMnA A zi95mAM mInAkSI mahAdevanuM lagna karAvatA viSNunuM suMdara zilpAM kana che. ziva * dakSiNa bhAratanA cALa rolInA pAchalA kALanI eka suMdara kAMsya-pratimA sAranAthane prAcIna bauddha-sUpa keNAkanI eka prasannamukha viSNu-mUrti Jain Education Intemational For Private & Personal use only
Page #69
--------------------------------------------------------------------------
________________ === bihAramAMthI maLelA 6 phUTa 10 iMca UMcAI ne A bhavya vRSabha azokastaMbhane eka eka bhagna avazeSa che. trIjI sadInA maryakAlIna zilpane e eka uttama namUna gaNAya che. (vacce)gujarAtamAM dAhoda pAsethI maLelI I. sa.nI 13mI sadInI kALA paththaramAM kotarelI gaDanI paruSavaMtI mUrti. (jamaNI bAju cheDe) I. sa. 1000nI tAMjoranI pArvatInI eka lalita suMdara kAMsya mUrti. abhaya mudrAvALI bAdhisarva padmapANinI uttara madhya kALanI nAlaMdAnI eka suMdara dhAtumUrti. sAMcInA zi5khacita (pUrva dizAnA) taraNanA thAMbhalA paranuM buddha kathAnakanuM bharacaka ane joradAra zilpa. 4 ehaLe (da. bhArata)mAM bhAratIya zi95sthApatyanA vividha kALanAM uttama udAharaNa jovA maLe che. temAMthI 8mI sadInI eka ziva-pratimA, Jain Education Intemational For Private & Personal use only
Page #70
--------------------------------------------------------------------------
________________ upara DAbI bAju : mA ane bALaka. trIjI sadInI mathurAnI zilpakaLAne eka suMdara namUne. (jamaNI bAju) gaDhavAlanA eka kAThe maMdiranA jharukhAmAM karaluM navamI sadInuM zobhana zilpa-AkAzacArI gAMdharva. V bAdAmInuM eka AvegapUrNa zilpa. AkAzamAM vikarALa rAhune saMhAratI trivikrama (viSNu)nI pratimA. temAM aMtarIkSamAM kaMpI rahelA de, yajJakuMbha dhAraNa karI bhagavAna baTukane dAna ApatA rAja purohita zukrAcArya ane bhagavAnanA ugra svarUpathI bhaya pAmI emanA page bAjhI paDelA rAjarSi balinuM suMdara zilpAMkana che. 7 bhArahutanA kaTheDAnI sUci paranA zi95mAM bhagavAna buddhanI mAtA mAyAdevInA svapnanuM Alekhana, jemAM AkAzamAMthI sapheda hAthI UtarIne potAnI kUkhamAM pravezyAnuM tene svapna Ave che. I. pUvenI bIjI sadInI bauddhakaLAnA prAthamika svarUpanuM temAM nidarzana che, A mahesuranI cAmuMDI TekarI para eka akhaMDa paththaramAMthI kere vizALakAya nahI. Jain Education Intemational For Private & Personal use only
Page #71
--------------------------------------------------------------------------
________________ pAlItANu nagarapAlikA pAlItANA (ji. bhAvanagara) 1, nagarapAlikA janatAnI che ane nagarapAlikAnI milakata janatAnI mIta che. e bhikatane koI prakAre nukazAna na thAya te jovA vinaMtI che. 2, svAsthanI rakSA mATe jora rAja mArge ravacha ane sughaDa rAkho. 3, dharane kacarA-pUje vagere nagarapAlikAe nakI karelI jagyAeja rAkhe. Y, nagarapAlikAnA karaverA niyamIta bharavA ane vahIvaTamAM sahakAra ApavA vinaMtI. 5, janmamaraNanI noMdha sAta divasamAM nagarapAlikAnI kacerImAM noMdhAvavI Avazyaka ane pharajiyAta che. 6, bALakenA svAstha mATe zitaLA TuMkAvavA, triguNI rasI tathA bALalakavAne rokavA pilIyAvakasIna nagarapAlikA dvArA apAya che tene lAbha le. 7, sukhI ane samRddha jIvana mATe kaTuMba niyojananI yojanAno lAbha . dArUnA daityane nAza karavA sahakAra Ape. 8, pANInA sadaupayoga mATe tathA anya savalato mATe kALajI rAkhe. 9, nagarapAlikAnA kAna-peTA kAyadA kAnune mujabanI kAryavAhImAM nagarapAlikAne sahakAra ApavA vinaMtI eca. yu. dave ke che. purUvANI cIpha kAphirAra pramukha nagarapAlikA pAlItANA nagarapAlikA pAlItANA - mahesANA jIllA sahakArI kharIda-vecANa saMgha li. - rAjamahela roDa-mahesANA tAraH- " sahakAya ? 13 zerabhaMDaLa :2,81,518-00 kula upale 2,20,00000-00 rIjharva tathA anya kaMDa 7,62,713-00 saMdha e naphe 138,000kAmakAjanuM bhaMDoLa 36,77,4 2-00 oDITa varga a, 1. kheta utpAdana vadhAravA chalAbharamAM kheDUtone uccatama kakSAnA eIla ejIne jevA ke kapara, rasTana achata, vijaya, raNajIta, zivAjI ane kompaTana ane ti, bATalI beya meTasa tathA sabamasabala paM5 kiphAyata bhAve purA pADe che. 2. varSa dahADe eka karoDa rUpiyA uparAMtanuM khAtara kheDUtone samayasara puratA pramANamAM purA pADavAmAM Ave che. kheta viSayAMka jaMtunAzaka davAo tathA zuddha biyAra kiphAyata bhAve purA pADe che. ' 3. kheta utpAdananA vyAjabI bhAva maLI rahe mATe saMgha mArkeTayArDamAM kharIdI ane saMgrahanI vyavasthA kare che, 4. kheDUtone khAtrI dAyaka ejIna ane sperapArasa tathA pAIpa phITIMgsa kiphAyata bhAvethI maLI rahe te | mATe kheDUtahaTa calAve che. 5. " apanAhATa" temaja anAja vecANahATa calAvI kiphAyata bhAve grAhakane daraka prakAranuM kApaDa vI. jhansa mAla ane anAja purA pADI grAhakonuM rakSaNa kare che. 6. nAmadAra sarakAra taraphathI sopavAmAM AvelI levI aMgenI kAmagIrI tathA niyaMtrita cIjavastuonI vahe caNInI vyavasthA kare che. 7 pAka saMrakSaNa davAo ane sudhArelI jAtanA biyAraNanuM vecANa kare che. kAntIlAla DI. vaLa. bAbubhAI ha. paTela. kalayANabhAI rAyakA, menejara mAnadamaMtrI pramukha Jain Education Intemational
Page #72
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratIma smIta WITH BEST COMPLIMENTS FROM :BHARAT COAL-TAR SUPPLYING CO. Sole Agents & Distributors THE BOMBAY GAS Co LTD 1 Dealers in : Coal-tar Coal-Pitch & Empty Steel Barrels Works : Behind Tejpal's Saki Naka Andheri Kurla Road, Bombay-72 office Union Bank Building Dalal Street Bombay 1-BR Phone office 255915 Works 551501 Teligram PAVITRATA Jain Education Intemational
Page #73
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtima ya 13863 citramAM khIce khIca kAraNI ane pUtaLIonA aMbArathI bharapUra dharavihArane meghanAdama Dapa tathA ratA najare paDe che. final 21+050_3%8 Hi918455) (beka-vijaya prathamALAnA saujanyathI ) y?
Page #74
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1< khAkhI AvA keTalIka viziSTatAo Anma sAdAgara bhuja-garabADA (madhya pradeza ) AdivAsI prajAmAM vaparAtA dhAsanA tathA lekhanA AbhUSaze| desAi kanyA AdivAsInI jAna kacchI bharavADaNa bhAratamA pATaNanA prAcIna udyoga ( zrApa tarI |
Page #75
--------------------------------------------------------------------------
________________ 69 For Private & Personal use only smRtigraMtha tejapALa ane anupamAdevI-Abu. Jain Education Intemational ( bleka yavijaya graMthamALAnA saujanyathI ) jaina madadakarartAnI mUrti-voDesvAra. Abu
Page #76
--------------------------------------------------------------------------
________________ 70 vaDavAnu sUpa niMra TE (svastika stana bhAInI vADI) dIvAdAMDI-dhAbAbara bhAinuM maMdira-bena cakezvarInI mUrti bhAratIya amitA gALaJAkhAnanArAne-meDAyA
Page #77
--------------------------------------------------------------------------
________________ Jain Education Intemational muslIyugI dIpagavAkSa moDAsA sadevaMta sAvaLIMgAnA navaDerA piLe vijayanagara ( 1918&h11 ) Te Pj Blended l-allk1181891 vaijanAtha mahA vanuM maMdira (vaDAlI ) bIpurUSa paMcAyatana maMdira (jhAlAvADa ) Unalle 11 lalka lkele lhe aleah
Page #78
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratIya aramatA jhADane chAMyaDe bapora mAnava ane tene vaphAdAra mitra zvAna bane sAtheja baporane reTalo vaheMcIne khAya che. (tasvIra-jamitrInA saujanyathI ), rAmezvaramamAM zivaliMga lakSmI ..... (tasvIrakAra De-gaudAnI) jIvana belaDAnI saMgAthe kheDutane mana tenA jIvana saMgAthI eTale tenA haLane kheMcanAra baLado tenA paranI mamatA tenA sagA dIkarA karatAMya vadhu hoya temAM zI navAI ? (tasvIra-bajamistrInA saujanyathI ) Jain Education Intemational
Page #79
--------------------------------------------------------------------------
________________ mitha citoDanA jayacaMbha. cAcara dhArINI mathurA. ( phoTA-De. gaudAnInA saujanyathI vi & konAka Tempalano eka bhAga katubaminAra-dilhI. (tasvIra-kRSNavadana jeTalInA saujanyathI ) Jain Education Intemational For Private & Personal use only
Page #80
--------------------------------------------------------------------------
________________ Jain Education Intemational ADI Bala th " harakI paiDI-haradvAra (tasvIra vajamIstrI) AgrAne ki-megalajamAnAnI bhavyatAnA darzana thAya che. (tasvIra-vRjamistrI) For Private & Personal use only javA pitA chataraDIe-Amejara-(madhyapradeza) (tasvIra. 3. gaudAnI) gaMgAnA jaLamAM snAna karatAeka saMnyAsI (tasvIkAra - vrajamistrI)
Page #81
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha kANakAma mAtA lekamAtA gaMgA rAmezvaraguphA ilerA varadalamI melayha5-dakSiNa bhAratanA kAle elana kAma mRdaMga vAhinI Jain Education Intemational For Private & Personal use only
Page #82
--------------------------------------------------------------------------
________________ ka bhAratIya arikatA For Private & Personal use only vimaLavasahInA pIlaranA eka bhAganuM dazya ( bleka yazovijaya graMthamALAnA saujanyathI ) Jain Education Intemational vimaLavasahInA raMgamaMDapa uparane eka bhAga
Page #83
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtima jina kIrtirataMbha citoDagaDha Aja tA guphA naM. 14 kedAranAtha himAcala pradeza [( phoTo- che gaudAnInA saujanyathI ) kacchanA jaina maMdira- tasvIrakAra si-jigara vAMkAnerI) biMdaDA zrI Adizvara bhadra zvara-zrI mahAvIrasvAmI muMdrA-zrI zItalanAtha rApa^_^ mRtakIla pasAya maMtvI-zrI rAtinA nAnIkhAkhara zrI caMdraprabhu ) Jain Education Intemational
Page #84
--------------------------------------------------------------------------
________________ 9: bhAratIya arimatA zrI dhara vihAra prAsAda-samukhadarzana rANapura vikA (leka yazovijaya graMthamALAnA saujanyathI ) kuMbhArIyAjInA manahara maMdiranuM manoraMjana dazya (bloka-yazovijaya graMthamALAnA saujanyathI) Jain Education Intemational For Private & Personal use only
Page #85
--------------------------------------------------------------------------
________________ E - zubhecchA pAThave che zrI bhegIlAla trIbhavanadAsa Thakakara tathA temanA putra saMcAlita vyApArI peDhIo ane laghuodyogika ekama Thakakara dolatarAya cunIlAla TImbara maracanTa phona 121 lAtIbajAra-bhAvanagara AzA plAsTIka InDasTrIjha menephIlAmenTa thananA utpAdaka vaDavA talAvaDI phena 6209 bhAvanagara gautama InDasTrIjha gerAbo spInIMga (koTana vesTamAM prakriyAthI thatuM... sutara tathA doraDA) kuMbhAravADA, phena naM 5925 bhAvanagara vikama InDasTrIjha gerA spInIMga kuMbhAravADA bhAvanagara nevIkema sIgheTIka InDasTrIjha sInthaTIka basa saLeTIka rejhIna sArtheTIka gama lezana nevIla) ne utpAdaka esa. vI. roDa, pArekhanagara IsTrIala esTeTa muMbaI-67 AzA InDasTrIjha gerA spInIMga vaDavA talAvaDI-bhAvanagara che eTeksa rejhInsa enDa kemIkalsa sIgheTIka rejhInsa ane kemIkalsanA utpAdaka okaTroyanAkA kuMbhAravADA bhAvanagara Thakkara zAMtilAla bhegIlAla sI-pa-plAyavuDa-DekoreTIva TIkabuka sanamAyA ane TImbara maracanTa lAtIbajAra bhAvanagara Jain Education Intemational For Private & Personal use only
Page #86
--------------------------------------------------------------------------
________________ WITH BEST COMPLIMENTS, BHARATIYA AROGYA NIDHI Daya Mandir, Mumbadevi Road, BOMBAY 3. FREE X-RAY COMPAIGN Mobile Hospitals For Domiciliary Treatment of T. B. GROUP OF HOSPITALS AT PATAN (NG) Bharatiya Arogya Nidbi 7 Rail View Central Rly Dader 1 69 Jawahar Nagar Bombay 62. Diagnostic Centre. 8 Streehikarini, Dadar. 17 S. K. Patil Arogyadbam, 204, Dadabha! Navroji Road. 9 Dharavi - Sion. Malad (Fast), Bombay 64. Bombay 1. 10 Navpada Bandra Fast. 18 Kandivli Borivli Taluka) 2 Mumbadevi Tank Compound, | 11 Bandra West Welfare Association, Kandivli Pydhonie, Pombay 2, 12 Juhu Tara, Bombay West, 19 Kurla (Thaklar Bappa Colony 3 Kumbharwada - 124 North Rotary Club, Bombay 54 AS. Kurla Stn Road. Kuria (East) Bruce Street 13 Dr. C. P. Bhatt's Dispensary, 20 Ghatkopar, 4 Awami Adara, Mominpura, Mclaviya Rd.(East), Bombay 57 21 Chembur. (Janata Colony). Milk Street, Byculla. Bombay8 14 St Catherine's Home. 5 Worli B, D. D. Chawl No. 5. Andheri (west), Bombay 58. 6 Crown Spg. & Mfg Co Ltd, 13 Jogeshwori Bombay 13. 16 Goregaon, Sarvajanik Polyclinic Our Mobile Hospitals operate at It is a FREE X-RAY CLINIC ON WHEEL visiting YOUR HOME. COME ALONG and have X-Ray of your chest. Chest X-Ray is the most effective means of detecting Tuberculosis, Lung Cancer, Enlarged Heart and other chest diseases. OVER EIGHT MILLION of our countrymen suffer from B. in Bombay alone there are over 100,000 active cascs of T. B. a majority of them are infectious. Our Magnificently Equipped X-Ray Van-a gif from the FEDERAL REPUBLIC OF GERMANY CHEST X-RAY NOW DELAY IS DANGEROUS If your X-Ray is declared not clear I. e. You are not free from T: B. DO NOT WORRY you can COUNT ON OUK CURATIVE SERVICES either by our MOBILE CLINICS which operates at above mentioned centres or at your door-steps or at our HOSPITALS which cost little CAUGHT EARLY, T B. CAN BE AND MUST BE CURED
Page #87
--------------------------------------------------------------------------
________________ 14 bhAratIya zilpavidhAnanAM cAra utkRSTa udAharaNA, anukrame: (1) pArakhama (mathurA jillA)nA cakSu-I. sa. pUrve 200 varSa pahelAMnuM pauruSasabhara zilpa; (2) I. sa.nI pahelI sadInuM sAMcInA tAraNa-staMbha paranuM zilpa; (3) I.sa.nI bIjI sadInuM bhArahutanuM eka zilpa--'culakAkA devatA', ane chelle (4) e ja kALanuM amarAvatInA eka stUpa uparanuM zilpa. bhAratIya zilpakalAno kharo unheM ane vikAsa tA gupta samayamAM eTale ke IsavIsananA cothA pAMcamA saiAnA avazeSomAM dekhAya che. madhurA, sAranAtha, devagaDha, udayagira, bhramarA, bhItaragAMva, ajiDA ItyAdi sthaLe bhAratIya mUrtisaMvidhAna kaLAnAM samRddha klAkendro hatAM. enI kArIgarIna hATI uttama keTanI che. paNa jene AdarapUrvaka joI rahIe te te temanuM bhAvadarzana.
Page #88
--------------------------------------------------------------------------
________________ Jain Education Intemational anukrameH (1) cAmaradhAriNI cI: bihAramAM didAragaMja pAsethI maLelI I.sa.nI pahelI sadInI pUrNa kadanI suMdara ane samamANa, epayukta pASANumUrti.(2)bIjI sadInuM kuzana rAjyakALanuM mathurAnuM lAla paththaranuM zilpa ane (3) gupta rAjyakALamAM mathurAmAM pUrNAvasthAe vikaselI zilpakalAnA eka utkRSTa udAharaNa samI lAla patharanI buddha pUrti. 7 varuNa, sUrya tathA viSNu anukrame 9mI, 8mI ane 12mI sadInuM bhAratIya zi95 For Private & Personal use only ri5-jalamAMthI pRthvIne bahAra lAvatA bhagavAna varAha, guphAe citra ane zilpathI samRddha che. tyAMnuM eka AvegapUrNa karNATakamAM AvelA bAdAmInI I. sa.nI chaThThI sadInI vaiSNavI
Page #89
--------------------------------------------------------------------------
________________ Jain Education Intemational spatima mUDha maMDapa- aMbaranAtha-ullAsapura nAlaMdA vidyApIThanuM eka khaMDera. (phoTA-kRSNavadana jeTalI ) For Private & Personal use only jihAjamahela-mAgaDha" (madhya pradeza) (pheMTA-zrI che ca Ara gaudAnI ). kUlezvara mahAdevanuM maMdira-zrInagara.
Page #90
--------------------------------------------------------------------------
________________ Jain Education Intemational IN rANakadevInuM maMdira vaDhavANa | asTAstra sUryamaMdiranuM tAraNa (piluM drA) lAkhezvara mahAdevanuM maMdira (parAkoTa) For Private & Personal use only SADY THEUSVAD FramanA dAmAjaLE. KACADW, CKHAMANDAL bhAratIya asmitA munasarataLAvakAMThAnI rIo-vIramagAma sUrya-navamI sadI-kacchIgaDha kadalI kevaDAtaMbha-hiMDoLA-DAkera
Page #91
--------------------------------------------------------------------------
________________ mRtigraMtha kAbara tu jA re ja kare che' ( jaLamArga-kerALA (phaTA-kRSNavadana jeTalI ); Aja tAnI guphA. naM. 4. (phaya-De. godAnI ) Je = Mayom Lake Resort Tourist Shack in panaji (Photo- information & Tourism department of goa) Jain Education Intemational
Page #92
--------------------------------------------------------------------------
________________ Jain Education Intemational haThIbhAInI vADInA derAsane AgalebhAga-amadAvAda dazAvatAra maMdira (kadavADa) soraTha DAkora pAse gaLatezvaranuM maMdira For Private & Personal use only = tripurUSaprasAda maMdira (banA kAMThA) darIdharanuM maMdira - DhImA (banAsakAMThA) cAnuM ? maMdira - kizanagaDha (sAbaraka (I)
Page #93
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRSi ch KHAJURAHO Dulahdeva Temple Kanoariya Mahadeo Temple Lakshman Temple Devi Jagdamba Temple Ghantai Temple Dulahdeva Temple Vishwanath Temple Jain Education Intemational
Page #94
--------------------------------------------------------------------------
________________ Jain Education Intemational seli'kAyugI gavAla 12 meM rokA jeThAbhAInI vAva -- (amadAvAda) senakaMsArInuM paMcADI maMdira, 8mI sadI-dhumalI -baMraDe | bhaDezvara mahAdevanuM maMdira aMjAra For Private & Personal use only ekalI ubhelI dvArazAkha sAraNezvara (sAbarakAMThA.) mahAgurjara zailInA zAmaLAjInA sUrya maMdiranA ratuM bhIkAovALe trizAkhI gavAkSa-AThame rau ke. uttara madhyakAlIna gavAkSa 1pamAMau ko (aDAlajanI vAva) (tasvIra-De gaudAnI)
Page #95
--------------------------------------------------------------------------
________________ Jain Education Intemational kuberezvara mahAdevanuM maMdira-karanAlI svAmI nArAyaNanuM maMdira vaDatAla kapaDavaNaja pAse ukaMThezvara kuMDhaDIyA mahAdevanuM maMdira For Private & Personal use only harisiddha mAtAnuM maMdira-miyANI e tihAsika sahaalI ga taLAva-pATaNa rUdra mahAlayanI zRMgAra kI-siddhapura
Page #96
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratIya asmitA === 1 2 ==== s : ELEha zA IT : XXX GS. E BE nA ja rA kuMbhArIyAnA maMdiranI ArasanI chatamAM AlekhAyelA suzobhane zrI neminAtha bhagavAnanA divAla uparanuM kotaraNIvALuM kAma (bleka yazovijaya graMthamALAnA saujanyathI ) Jain Education Intemational For Private & Personal use only
Page #97
--------------------------------------------------------------------------
________________ ( mArAja tIrSamAM neminAtha bhagavAnanA maMdinI divAla uparanuM manorama zie5. '? TE dia Otaka E- : chaaayvaka ' * | ArasanI chatamAM Alekhele zrI nemInAtha bhagavAnanA jIvananI ghaTanAne citAra Apatu' dasya-kuMbhArIyAjI - (blekasa-yazovijaya graMthamALAnA saujanyathI) Jain Education Intemational
Page #98
--------------------------------------------------------------------------
________________ sava' gaMdira - amRtasara (paMjAba) (rUATA-kRSNavadana jeTalI) hiMDAlA mahela-mAMDugaDha (madhyapradeza) mAmerUprasAda-somanAtha siyAranI prAcIna DIja lI geiTa ve opha inDIyA muMbai dAvI ganu zaika drazya
Page #99
--------------------------------------------------------------------------
________________ Jain Education Intemational devamUrti-kAmezvarInInALa (paMcamahAla jille) ' ga gebrivAhanuM ciTapa dudhezvara mahAdeva (aDIyA) bhaDezvaramahAdevanA cagAnanI parabaDI (aMjAra) , | HEBEIT ATTITUDE ke (lezvara mahAdeva-vAva ( banAsakAMThA ) lakSmInArAyaNanuM maMdira-Dira - mahAkALInuM maMdira-pAvAgaDha
Page #100
--------------------------------------------------------------------------
________________ hAtha mila dharaNavihAranI bhavyatAne khyAla ApatuM pAchaLanI DuMgaramALA sAthenuM vihaMgama dama mukhya devI samakSa nRtya karatI devIe ane tenI sAme utsuka vadane jatA haMsatharanuM dRzya (rANakapura) | (blekasa- yazavijayagraMthamALAnA saujanyathI) Jain Education Intemational For Private & Personal use only
Page #101
--------------------------------------------------------------------------
________________ umimAM mAtAnuM maMdira - uMjhA giranAranA zikharanI bAjumAM toLAI rahelA bhairavajapane patthara lezvara maMdira muMjapura (uttara gujarAta) AsoDA devaDAnuM mukhya maMdira. (tA. vijApura) darara bharI sArI - manAyanuM maMdira sutrApADAnuM sUryamaMdira khImezvara maMdira-kuchaDI. Jain Education Intemational For Private & Personal use only
Page #102
--------------------------------------------------------------------------
________________ bAlavIya arikatA zrI pAzvanAtha jinAlayanA apUva karaNIthI bharyA zikharanA madhyabhAga (rANakapura), sa) (blekasa yazovijaya graMthamALAnA saujanyathI ) dharaNavihAranA mULa prAsAdanuM gaganacuMbI bhavya zikhara nI (rANakapura) Jain Education Intemational
Page #103
--------------------------------------------------------------------------
________________ ki samipera mAsanI puSna karyAM pI piine nacA zrIjI hajAra rANIoe jahata karyu hatuM. bhagavAna pArzvanAtha bApAvara madhyapradeza narasiMharasiMga devanA ( madhya pradeza ) (kaiMThA- gaudAnA ojanmathI ) brahmAjI-mahiSA
Page #104
--------------------------------------------------------------------------
________________ " bhAratIya amitA LAST) VILpapada vikaTArIyA memorIyala-kala ka % - che (tasavIra- dana jeTalI ) garUDe rayaMbha-dita (tasvIra Do. gaudAnI ) For Private & Personal use only BUT 'T janamaMdira (rAjasthAna ) (tasavIra Do. gaudAnI) 3 - banArasa dhATa (tasvIra : kRSNavadata jeTalI) Jain Education Intemational
Page #105
--------------------------------------------------------------------------
________________ Jain Education Intemational koI agIya gamate pitAnA nRya ane mRdaMga dvArA tAla ApatI eka nartikA (rANakapura) staMbhanI jADAI, temAMnI suMdara kataraNI, cakronI hAramALA, haMsayara vagerethI aMkita staMbhane ekabhAga ( bleka yazavijaya graMthamALAnA saujanyathI che.
Page #106
--------------------------------------------------------------------------
________________ TuvATImbAnA garama pANInA kuDo (paMcamahAla ) mahAkALI maMdiravALe bhAga-hIrAbhAgoLa phaI. diMva kiTale giranAranA jaina maMdire sarasvatI maMdira-dvArakA bu maThanuM maMdira jhAlAvADa zvALaMgapura maMdiranA daravAjo gApa hAlAra Jain Education Intemational For Private & Personal use only
Page #107
--------------------------------------------------------------------------
________________ www.jainullbrary.org ITE te ja ho paga no khyAla kApatI rIMmAM bhagavAnanI nimna mUrti Ape deva devIonI bhAvanArI ktinuM dazya ( be-ze.vijaya dhamALAnA saujanyathI ) nikAnA bhAva bharyAM magaranuM surekhacitra ( rANapura ) smRti
Page #108
--------------------------------------------------------------------------
________________ jainadharmanA jAtirdharo jainAcArya zrI vijayadhamasarIzvarajI pUjya AcArya zrI vijayavallabhasUrIzvarajI AcAryazrI bhakitasurIzvarajI AcArya pravarazrImada vijayadhama surIzvarajI Ama prabhAkara muni pUNyalijayajI munizrI yazovijayajI mahArAja - Jain Education Intemational
Page #109
--------------------------------------------------------------------------
________________ Jain Education Intemational nyA. nyA. munizrI nyAyavijayajI mahArAja pUjyazrI samudravijayajI mahArAja AcArya zrI vija premasUrIzvarajI For Private & Personal use only pU. vijayavikAsacaMdrasUrIzvajI mahArAja - AcArya zrI zAnivimalasUrIzvarajI eltelka ocks P-3543 M
Page #110
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1971nA mArca mAsamAM anaMtarAya hIrAcaMda zAhanA kuTuM be taLAjAmAM jaina maMdiramAM dhAmadhumathI mUrti pratiSThApana karela te dazya citramAM najare paDe che. tyAgI vezamAM saMsArI vezamAM pU mahArAja zrI jInabhadravijayajI rakA. - mA ja che nara nA makAja ka ya che - { la ma na kare zrI buddhi sAgara surIzvarajI mahArAja pU zrI manasAgarajI mahArAjanA AcArya deva zrI 36dhIsAgarajI mahArAja pU zrI amRtasUrIzvarajI mahArAja saMta ziromaNIzrI sItArAmabApu ga.mAdhavarAyajI mahArAja mathurA-pera baMdara zrI harIdAnajI mahArAja methI Jain Education Intemational For Private & Personal use only
Page #111
--------------------------------------------------------------------------
________________ atigraMtha amarelImAM sva. zrI javAharalAlajInI bAlasaMgrahAlayanI mulAkAta vakhate temanI sAthe svazrI pratAparAya gIradharalAla mahetA citramAM najare paDe che. zrI mehanalAla pipaTalAla mahetA tathA zrImatI kalAvatI mohanalAla mahetA (saurA TramAM AvA ghaNA kapoLa kuTuMbe dAnadha mane kSetre yazanAmI banyA che.) zrI vI. DI. Thakakara ( kasTaDIyana baDA benka) zrI karuNAzaMka che. jethI pramukha, madrAsa gujarAtI samAja zrI ena. ena. yArelA agraNI roTerIyana (porabaMdara) Jain Education Intemational
Page #112
--------------------------------------------------------------------------
________________ 803 zrI pratApasiM vAgA lekhA zra khImacha TemarAja ThA bhaI vividha kSetranI pratibhA zrI mehanalAla zrI zAha dhanapurA zrI dIpaca'bhAI mubhAI zrI memanalAla pArekha muMbaI zrI krAntikAla bI. zeTha zrI vAdhera DhADhI subha mA chabhAI dhanajIbhAta porabadara zrI harvilAla vailajI gAMdhI muMbaI zrI nikAla viThaladAsa gAma yA zrI vallabhadAsa kalyANujI bhAvanagara zrI narotamabhAI nI manA
Page #113
--------------------------------------------------------------------------
________________ vividha kSetranI pratibhAo zrI manasukhalAla talakacaMda dozI muMbaI zrI kezavalAla manasukhalAla muMbaI zrI naMdalAla rUpacaMda zAha muMbai zrI zaradabhAI je zAha muMbaI) che. ke Ara dozI bhAvanagara | zrI vADIlAla devacaMda amadAvAda zrI bhogIlAla TI Thakkara bhAvanagara zrI muLajIbhAI haribhAI paTela DemAI zrI phatecaMda kesarIcaMda muMbaI zrI kAtilAla ema kapAsI muMbaI Jain Education Intenational For Private & Personal use only
Page #114
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratIya asmItA zrI harilAla suMdarajI bhUtA muMbaI zrI jamanAdAsa mAdhavajI tanA muMbaI zrI jezIMgabhAI kAladiAsa muMbaI For Private & Personal use only O) 106 Jain Education Intemational zrI sArAbhAI jezIMgabhAI muMbaI zrI ThAkarazIbhAI jasarAja verA muMbaI zrI trIbhovanadAsa mAnadAsa bhutA muMbaI
Page #115
--------------------------------------------------------------------------
________________ vividha phonanI pratibhAe ' zrI IndulAla bhuvA zrI jayaMtilAla viThalANI viThaladAsa ena saMdhavI ratilAla sI koThArI zrI trIbhavanadAsabhAI pArekha muMbaI amarelI muMbaI muMbaI bhAvanagara zrI lakSmIcaMda sarahayA muMbaI che. popaTabhAI vaidya zrI jagajIvana ke dozI zrI jagamehanabhAI saMdhavI jugaladAsabhAI dozI - DemAI muMbaI) muMbaI taLAjA zrI jagajIvana bhagavAnadAsa narotamadAsa vI. zrI nAnubhAI jhaverI thI je karabhAI dIkSIta zrI nAgaradAsa narotamadAsa bhAvanagara valasADa - muMbaI bhAvanagara valasADa zrIkAkubhAI upa vaDA muMbaI zrI catrabhUja amIcaMda zrI khImacaMda muLajIbhAI zrI kulacaMdra taMbhaLI goradhanabhAi chaganabhAI muMbaI 4 phlesADa jAmanagara avidhA Jain Education Intemational
Page #116
--------------------------------------------------------------------------
________________ vividha kSetranI pratibhAo zrI amaracaMda ema zAha taLAjA zrI bhAIlAla ema zAH lIMbaDI zrI jazubhAI ema zeTha muMbaI zrI sukhadeva rAjerA. amadAvAda zrI choTubhAI mahetA jApharAbAda zrI caMdulAla lakamIcaMda koThArI zrI nagInadAsa kasturacaMda zrI vRjalAla popaTalAla mahetA zrI zAnubhAI medI zrI talakacaMda je pArekha surendranagara mahuvA muMbaI zrI dulAbhAI (bhAdroDa) zrI nAnAlAla kAnajI bhAI zrI Indravadana trivedI zrI ke. Ara jhAlA sihora vaDodarA jhAlA zrI ke. ema. bAroTa jUnAgaDha, 2 vAva zrI goviMdabhAI dharamazIbhAI zrI zivadAna bhAI bAroTa zrI prabhudAsa khu paTela zrI gAMdhI jagajIvana goviMdajI zrI kRSNavadane jeTalI morabI vaDodarA muMbaI beTAda kheDA Jain Education Intemational For Private & Personal use only
Page #117
--------------------------------------------------------------------------
________________ vividha kSetranI pratibhAo zrI DAyAlAla. je bAreTa zrI jIvanalAla jI. gajajara zrI ratanazI je rAjA. zrI vinodarAya ema. kapAsI zrI prabhudAsa bAlubhAI mahetA. muMbaI porabaMdara kalakattA muMbaI muMbaI zrI rasikalAla bI. zeTha zrI IzvaralAla ema zAha boTAda pAlanapura javA zrI devazaMkara jI ojhA. sva. zrIkAMtabhAI dejI muMbaI. zrI savAIlAla ema modI muMbaI zrI ThAkorabhAI, valasADa ema. DI. paMDayA amadAvAda zrI jayaMtIlAla Ara mahetA zrI jayaMtIlAla pI. pArekha zrI dhIrajalAla sI dezI muMbaI muMbaI mu baI zrI prANalAla vorA muMbaI rAmajIbhAI bI mistrI zrI dulerAya ratilAla mahetA zrI sI. ema. gAMdhI - bhAvanagara kubae! zrI kizorabhAI modI muMbaI muMbaI Jain Education Intemational For Private & Personal use only
Page #118
--------------------------------------------------------------------------
________________ 10 7 thatumu kha prAsAdanA be mALa Vimla Vasahi adome in the Nava choki jAtIya bhUSita (blejharI vijaya graMthamALAnA saujanyathI )
Page #119
--------------------------------------------------------------------------
________________ gujarAtanuM kASTakama - (dharanA oraDAnI chata ) jumA majIda - khaMbhAta DAla sarovara - kAzmIra : khetIpradhAna A bhArata dezamAM mahenata karyA pachI tAjagI meLavavAno A zramajIvI pAse kImI che. cama raMgaberaMgI naukAdhare ane kAzmIrIone jevA eka bharIne tenI kuMke kheMcavI e tene mana praphulatA prApta jIvatanI smRtimAM eka umere yavA jevuM che. karavAnuM sAdhana che. or tasvIra - Aja mizrInA saujanyathI) Jain Education Intemational
Page #120
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratIya auitA For Private & Personal use only 1 zrI nemInAtha jInAlayanI bhIMtamAM kaMDArelA devIonA nartana prakAre rANakapura vakANa- zrI pArzvanAtha jinAlayanA uttarIya balAnakanA uparanA mALano vistAra (blekasa- yazavijaya graMthamALAnA saujanyathI ) Jain Education Intemational
Page #121
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhuvanezvara maMdira-samUha. temAM pAyathI te Toca sudhI zilpazAbhanethI khacita vacce dekhAtuM 127 phUTa UMcuM zikhara liMgarAjanuM che. ziva, viSNu, zakti Adi dui dharmasaMpradAyanAM vividha deva devIonAM Azare je trIseka maMdire Aje khajurAhomAM UbhAM che temAMnA eka vibhAganuM vaividhya darzAvatuM samUhadarzana. nAlaMdAnA bauddha mahAvihAranA bhagnAvaze nAlaMdA eka kALe eziyAbharamAM ajoDa evuM vidyAdhAma hatuM, keNArkanA sUrya maMdiranA sabhAmaMDapa. jagannAthapurIthI 20 mAIla dUra tephanI sAgaranA pavananI thapATe khAine tenuM 700 varSa jUnuM maMdira te nAza pAmyuM che paNa A bacI rahele maMDapa paNa prAcIna bhAratanI sthApatyalamIne eka zreSTha alaMkAra che. Jain Education Intemational
Page #122
--------------------------------------------------------------------------
________________ tricInApallIne prakhyAta raeNka khaDaka upara killo madurAnuM eka gepurama TIT AmA pAse sikaMdarAmAM zahenazAha akabarane roje dIvAne khAsa-dilhI cAra minAra -haidarAbAda zaheranuM eka lAkSaNika sthApatya lakhanaunA meTA ImAmabArAnI masjida. bhAratamAM muslima sthApatyakaLAne eka umadA namUnA madurAnA maMdiranA pudumaMDapamamAMnA eka staMbha paranI naTarAjanI mUrti Jain Education Intemational For Private & Personal use only
Page #123
--------------------------------------------------------------------------
________________ jainAcAryo-mUnivaya ) , " or zrI surisamrATa AcAryazrA vijayanemisurIzvarajI mahuvAmAM dozI kuTuMbamAM janma thayo. bALaka nemacaMda bhaNavA karatAM ramatanAM zokhIna hatA. yauvanane AMgaNe vezavALanI vAto cAlatI tyAM eka avanavo prasaMga bane che. saTTAne zokha lAge ane eka divasa jemAM hArI javAthI jIvana hArI javA jeTaluM saMtApa thaye ane nemacaMdabhAInAM aMtaramAM dharmane nAda guMjavA lAge mAtA pitAnI rajA maLe tema nahotI. yukiMtapUrvaka rAto rAta uMTa upara savAra thaI mitra sAthe bhAvanagara pahoMcyA zAsananA zaNagAra zAMta murti sAdhu puMgomAM zreSTha zrI vRddhicaMdrajI mahArAjane dIkSA mATe prArthanA karI mAtA pitAnI rajA sivAya e munirAja dIkSA ApatA nahotA. pote saM. 1945nAM jeTha sudi sAtame svayaM sAdhu veza paherI lIdho ne gurUnA AzirvAda mAMgyA. muni nemavijayajI gurU sevA ane abhyAsamAM lAgI gayA vidvAna banyA. 1960mAM baNipadathI vibhUSita karavAmAM AvyA saM. 1964mAM zrI jene zvetAMbara konpharansanAM adhivezana samaye bhAratabharanA jainonI hAjarImAM munizrIne AcArya padavIthI vi duSita karavAmAM AvyA. janasaMdhanA ghaDataramAM teozrIne mahatvano phALo che. zAstra vizArada jainAcArya zrImad vijya dharmasUrIzvarajI AcArya zrI vIrakSetra mahuvAnA ratna hatAM. jugArane pATalethI vyAkhyAnanI pATane zobhAvI jaina dharma ane jaina zAsananA nyAtirdhara banyA. zAntasUti gurudeva pujaya zrI vRddhicaMdrajI mahArAjanA maMgaLa AzIrvAda, ApaNA AcAryazrI para utaryA hatA. vidyAne taiyAra karavAnI dIrdhadaSTithI AcAryazrAe mAMDalamAM pejanA karI. keTalAka vighAthI maLI AvyA. paNa kAzI vidyAnuM dhAma hovAthI AcAryazrIe kAzImAM jaina dharmanA vidvAne teyAra karavAnI bhAvanAthI kAzI padhAryA kAzImAM zrI yazovijayajI pAThazALAnI sthApanA karI. jena dharma vize ane tenA sAdhuo viSe kAzImAM bhAre ajJAna hatuM. paNa ApaNA prasiddha vakatA ane jaina dharmanA siddhAMtonA vizArada AcAryazrIe brAhmaNa vidvAnone prema saMpAdana Jain Education Intemational
Page #124
--------------------------------------------------------------------------
________________ 146 bhAratIya asmitA karyo. kAzInA mahArAjA paNa gurUdevanA sudhA pravacanethI prabhAvIta AcAryazrInuM sAcuM smAraka jaina dharma ane jena siddhAMtone thayA. saurASTra ane gujarAtathI vidyArthIo AvavA lAgyA gurUdeva pracAra hoI zake ? samAjanA ghaDavaiyAo, dharmanA uaota mATe pate vighAthIonA abhyAsamAM bhAre rasa levA lAgyA. sametazikhara racanAtmaka kArya dvArA sakriya janAo kare ane tene samunnati AsapAsanA pradeza ane kalakattAmAM ahiMsA no saMdezo pahoMcA- darzaka banAvavA prANa pAthare te dharmasurIzvarajInI yazagAthA amara DA. kalakattAmAM pAMca vighArthIone dIkSA mahotsava khUba dhAma- banI rahe. dhUma pUrvaka thaye. pujya AcArya zrI vinodayasurijI A pAMcamAM eka zrI bhakti vijayajInA saMsArIbhAI zobhAgacaMda pUjya AcAryazrI vijayodayasUrijI jaina zAsananA aNamola ane bIjA cAra te bhAI becaradAsa, bhAI maphatalAla, bhAI guNacaMda rana hatA. jhaLakatA dipaka ane jyotirdhara hatA. ane bhAI narasIdAsa hatA. tenA dikSAthI nAme anukrame muni siMhavijayajI vidyAvijayajI, mahendravijayajI, guNavijayajI ane 1944, khaMbhAtamAM piSa vada bArase e puNyavAnane janma nyAya vijayajI ApyA. tha. "putranAM lakSaNa pAraNAmAM, ne vahunA bAraNamAMA A ziSyoe paNa dhama prabhAvanA sAhitya pracAra, samAja kahevata anusAra ujamazIbhAInuM mana zizuvayathI ja saMsAra pratye virakta ane saMyama pratye Asakta banyuM. yuvAvasthAmAM AvyA, anu. utthAna ane zikSaNa pracAra mATe avirata kArya karI, gurUdevanAM nAmane yazasvI banAvyuM. mati mAMgI, jene AtmA vairAgyanA kesariyA raMgathI raMgAya che. te koIneya kAvyo rahuM khare, aTakAvyo aTake kharo ? e to gurUdevane parama pUjya mahAmahopAdhyAya zrImadda yazovijayajI pahoMcyo devA mukAme (mAtara tIrthanI pAse). dIkSA laI lIdhI. mahArAja pratye khUba ja bhakti bhAva hato. zrImada yazovijayajI pU. udayavijayajI ma. have to pU. nemisurIzvarajI ma. nA ziSya mahArAje vidyA abhyAsa mATe ghare samaya kAzImAM gALyo hato. thayA. ane A bhAgyazALI paNa jJAnavArinA jharaNumAM snAna karavA teozrIe gaMgAtIre sarasvatIne prasanna karyA hatA. kAzInAM vidhAna lAgyA. khuba khuba abhyAsa dvArA e jJAnI banyA. aneka zAstrone paMDitAe teozrIne " jJAna vizArada " ane " nyAyAcAya" paragAmI banyA. temAM jyotiSavidyAmAM atinipuNa banyA. vina- e be pavIethI vibhUSita karyA hatA. yAdi guNothI namra ane jJAnI banelA e mahApurUSanI yogyatA jANIne pU. gurUdevazrIe kapaDavaNaja mukAme saM 1969nA aSADha ApaNu gurUdeve jagyAe jagyAe ane saMsthAe saMsthAe suda pAMcame gaNi padavI ane eja aSADha suda navamIe panyAsa zrImada thazevijayajI nuM nAma amara karyuM che. prAzcAtyaka vidvAnane padavI apaNa karI jJAna ane tapathI pUrNa yogyatA jaina dharmane paricaya karAvavAnuM zreya AcAryazrIne phALe jAya che. 72nA mAgazara vada trIje mAravADamAM sAdaDI mukAme "upAdhyAya" temaNe A kArya jIvanabhara cAlu rAkhyuM. ane tenA phaLa svarUpa padavI prApta karI. zAsananA gharI banyAM zAsananA staMbha banyA. Aje ghaNA pAzcAtya vidvAne jaina dharmanA abhyAsI thayA che. keTalAya ane AtmahitArthe zAsananI sevA karavA mAMDI. aneka vidhi viThAne gurUdevanA darzane AvatA hatA. ane keTalAya vidvAne gurU- thAnaprabhAvanA kAryo karatAM saMyama yAtArthe dezavideza vicaratAM, devanuM mArgadarzana meLavatA hatA. nija AtmAnuM kalyANa karavAM sAdhanAnI pagadaMDIe paga mUkIne gurUdeve jaina samAjane je vidyAne ApyA che. te teozrInA e adhyAtmanI banyA. adbhuta smaraNazakita, athAga sahiSNutA nAmane yazasvI banAve tevA aditIya gaNAya che. ane sarva pratyenI mIThAzathI teozrI saunA aMtare rasthAna pAmI cukayA hatA. AvI rIte kSamA Adi viziSTa guNe dArA pitAnuM zIvapurImAM cAlatI zrI vIra tatva prakAzaka saMsthA ane mahA- Atmahita sAdhIne ane anya upakAra karIne saune vahAlA gurUdeva vidyAlaya gurUdevanuM amara smAraka che. te saMsthAe paNa vidvAno AnazvasaMsAra nI mAyA choDIne phAnI duniyAne tyAga karIne 83 ApyA che. paNa tenA vikAsa vardhana mATe jaina samAje joIe varSanI bujharga vaye bhAvanagara mukAme saM 2026nA che. vada 11 teTaluM dhyAna ApyuM nathI. gurUdevanI janmazatAbdI AvI gaI. rAtrinA 11-35 miniTe zrI namaskAra mahAma tranA pavitra zabdonuM paNa tenuM cIra smaraNIya mAraka ApaNe karI zakyA nathI jena zravaNa karatAM ArAdhakonI ArAdhanAne pAmatAM, ane AmAgamAM dharmane ane tenA vivAti preraka siddhAnta jagatanA cokamAM ekatAra banatA "e puNyavaMtA mahApurU" AkharI vIdAya lIdhI. mUkavAne Aje anukuLa samaya che. zAntamuti AcArya pravata zrImad pUrva AphrikA, amerIkA, jApAna, jarmanI vigere dezomAM jaina dharmanA siddhAnto mATe bhAvanA jAgI che. tyAre ApaNA pUjya vijayapremasurIzvarajI mahArAja AcArya pravare, prahastha, munivaryo, jaina sAhityanAM pracAra mATe bhAI pannAlAla ane bhAI zeSamala mULa mAravADanA paNa preraNA Ape to jaina zAsanano jayajayakAra thAya. pitAjI ghaNA samayathI mahesANA AvyA hatA. banne bhAIone, Jain Education Intemational
Page #125
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtima 1 147 mAtApitA dArA dharmanA saMskAra maLyA hatA. pUjA, devadarzana, che. jyAM jyAM teo padhAre che. tyAMnA saMdhamAM ullAsa pragaTe che. dhArmika abhyAsa, sAmAyika ane munirAjanuM vyAkhyAna sAMbhaLa- ane upadhAna Adi dharma prabhAvanAnA kAryo thAya che. hajAre vAnAM dharmasaMskAre, evA to maLelA, ke banne bhAIonI dhama bhAI oMnenA hRdayane, chatI levAnI kaLA, temane varelI che. tape.. bhAvanA vadhatI cAlI. mAtAjI to vAraMvAra preraNuM ApatA ke A nidhigurUdevabhakti sUrIzvarajInI bhAvanA panyAsa prema vijayajIne manuSyabhavanuM sArthaka karI levA, saMyama ane tyAgane mArge ati AcArya padavI ApavAnI ukaMThabhAvanA hatI. ane temaNe ja temane uttama che. AvA mAtAjInAM manora, baMne bhAIonAM hRdayamAM zAsanadIpaka banavAnA maMgaLa AzIrvAda ApyA hatA. tethI be hajAra guMjatA ane dIkSA mATe bhAvanAo uTI AvatI. paMdaranA zaizAka suda 6 nA roja pATaNamAM temane AcArya padavIthI vibhuSIta karavAmAM AvyA. pUjyapAda paM.mahArAja zrI bhakita vijayajI mahArAja mahesANA | muMbaI mAM teozrIe judA judA upAzrayamAM cAturmAsa karIne padhAryA. ane temanI vairAgya rasa jharatI vANIe, bhAI pannAlAlanI dharmanA ajavALA pragaTAvyA che. temanI bhAvanA siddhakSetra pAlItANAmAM dIkSAnI bhAvanA jagADI. bhAI pannAlAla gurUdeva pAse pahoMcyA. vRddhasAdhu bhaktisadana jJAna maMdira ane pune madhamadhata bagIco ane pitAnI dIkSAnI bhAvanA darzAvI. panyAsajIe bhAI pannA- ane temAM ApaNA na dharmanA kA ane temAM ApaNA jaina dharmanA kalAtmaka zIlpo ApIne hajArone lAlane sAdhanA AcAro batADyA ane vicAra karavA kahyuM. bhAI dhamadha ApavAnI che. pannAlAle potAnI dIkSAnI ukaMTha bhAvanA darzAvatAM jaNAvyuM | (zrI zAMtilAla maNIlAla zAhanA saujanyathI) "kRpA sAgara te huM jANuM chuM. dhaNA samayathI nAnI hoTI tapasyAo karU chuM. pratikramaNa Adi paNa karU chuM. huM Apane prANa AcArya zrI amRtasarizvarajI pyAra ziSya thaIza ane ApanA nAmane ujajavaLa karIza. mArA mahArAja sAheba mAtApitA bane dharmAtmA che. mArA pUjya mAtAjI to tyAga mATe mane preraNA Ape che. " beTAdanA vatanI 18 varSanI vaye jaina dharmanI dikSA lIdhI dezamAM ghaNA bhAgomAM pharavAne prasaMga sAMpaDe che. sAhitya, nItimahesANAmAM dIkSA ApavAnI muzkelI hatI. tethI amadAvAdamAM zAstra vyAkaraNa ane jyotiSanA prakhara abhyAsI ane vidhAna che. AgaDhAraka AcArya zrI sAgarAnaMda sUrIzvarajI pAse bhAI pannAlAlane Aje betera varSanI umare paNa eka yuvAnanI mAphaka cauda kalAka dIkSA ApavA mATe AzirvAda ApI, mekalI ApyA. saM. 1987nA kAma kare che. preraNA ane AdezathI pAlItANA-boTAda-amadAvAda prathama aSADa suda 6nA roja amadAvAdamAM jaina vidyAzALAnA muMbaI vigere sthaLoe upAzraye, jaina derAsarA ane dharmanI ImAupAzrayamAM AcArya zrI sAgarAnaMda sUrIzvarajIe bhAI pannAlAlane rata ubhI thaI che. hAlamAM pAlItANAmAM zatruvihAramAM bIrAje dIkSA ApI ane muni premavijayajI nAma ApyuM. che. teoe muMbaImAM jaina sAhitya vardhaka sabhAnI sthApanA karI nUtana munizrIe muninA badhA AcAro jANI lIdhA. sAgarA che A sabhAe Aja sudhImAM 51 paMthe pragaTa karyA che. naMdajInI nizrAmAM, zAstrane abhyAsa karavA lAgyA. jJAnatapasvI zratazIlavArIdhI mahesANAmAM upadhAna tapa zarU thayAM. ane bhAi pannAlAlanA Agama prabhAkara munizrI puNyavijayajI bhAI zeSamalajIe upadhAna tapamAM praveza karyo. suyaDAMga sutranA vivecananuM, amRtapAna karyuM. vairAgya raMge raMgAyA. bhAI zeSamale, prabhAkara mUrti pUNyavijayajI gujarAta ane rAjasthAnanI dIkSA mATe gurUdevane vinaMtI karI. gurUdeve anumati ApI. ane te tavArIkhanA khUTatA aMkeDA ekatra karI ApanAra e eliyAe bhAI zeSamalajIne Abha nAcI uThaze. karelI sevA sadA jIvaMta raheze jena graMtha bhaMDAromAM vera vikhera avasthAmAM paDelI ItihAsa sAmagrIne saMkhyAbaMdha nAnA moTA cAturmAsa pachI gurUdeva vIramagAma padhAryA. ahiM dIkSAnI graMthamAM agocara banI gayelA pUjamAMthI vALI cALI sApha karIne vAta sAMbhaLI, saMdhane AnaMda thaze. bhAI zeSamalajIne dharmapremI tavArIkhanAM navAM nizane sajI ApanAra jaina sAdhue emanI mAtA ratanabene cAMdale karI, maMgaLa AzIrvAda ApyA. saM 1988 prajAne prakAzavaMtA banAvI che. jesalamIra pATaNa ane chUTA nA piSa vadI 10nA divase, maMgaLa prabhAta, zrI saMdhanA AbAla chavAyA bhaMDAronI navaracanAnuM mahAkArya bajAvI jANanAra munizrI vRddha mAnava medanInI hAjarImAM, bhAI zeSamalane dIkSA ApI, saMghe jiMdagIbhara " tavArIkhanAM tapasvI " banI rahyA. nUtana munine vadhAvyA. nUtana mutinuM nAma subodha vijayajI rAkhyuM. saMpradAya ane vADAna ke saMdhANAnI talabhAra bhedarekhAne vacce ane potAnA ziSya banAvyA. Aje te e baMdhana belaDI eka lAvavA dIdhA sivAya munizrI pUNyavijayajIe bhAratanA itihAsane AcArya zrI premasUrIzvarajI mahArAja, ane panyAsazrIjI subodha ajavALavAnuM puNya kArya hAtha dharI jANyuM che, vijayajI gaNIjI, gAme gAma dharmaprabhAvanA karI, zAsanane jaya Aje gujarAta pAse ThIka pramANamAM kahI zakAya teTalA pramANamAM jayakAra karI rahyA che. AcAryazrInI mIThI madhurI vANImAM camatkAra purAtattvavettA tathA itihAsavida upalakSya che temAM paMDita purUSa (mahuvAnA vijayadharmasUrizvarajInI jIvanasaurabha noMdha zrI zAntilAla maNIlAla zAhanA saujanyathI pragaTa thaI che.) sAhitya sabhA nuM A jAe Aja Jain Education Intemational
Page #126
--------------------------------------------------------------------------
________________ 148 bhAratIya ajiyA : pUNya vijayane bahu moTo phALo che itihAsanAM agocara paDene puNya vijayajI mahArAje zAne ddhAranA kSetramAM kareluM kArya eTaluM ukheLIne tenuM samanvaya karavAnuM kArya jarAye saraLa na hatuM. jyAre virATa che. ane teozrInA svargavAsathI A kSetramAM eTalI moTI ItihAsa pratye ApANI daSTi AjanA jeTalI vikasI na hatI. kheTa ubhI thaI che ke te kayAre, kevI rIte pUrI thaze tenI kalpanA tyAre. AjathI 50 varSa pahelAM tavArIkhanA tANAvANA goThavavAnA karavI paNa Aje to muzkela che. eka satata kAryazIla, saMsthA kAryamAM guMthAI javuM e eka virala kArya hatuM emAM bhAre bhAre karI zake eTaluM moTuM kArya teozrIe karela che. teozrInA jIvana duraaMdezI ane ANaMdaSTa hatI. sAthe vaNAI gayelI, utakaTa zrutabhaktinuM ja A supariNAma che. munizrI puNya vijayajIe karelA kAryo gujarAtanuM gaurava janmabhUSi kapaDavaMjamAM e 1952nA kArataka suda pAMcama ApAvyuM che. ekaluM je jagata nahIM paraMtu samagra gujarAta ( (jJAna paMcamI) nA roja mAtA mANekabenane tyAM putraratnane janma munivaryanuM RNI che. emanA AdaryA hacha adhUrA rahyA che. 2. pitA DAyAbhAI dharmaniSTa hatA. bALaka maNIlAla cAreka mahinAnA hatA tyAre mAtA bALakane gharamAM mUkIne taLAve kapaThA teone AcAryanI padavI ApavAnI vAraMvAra vinaMtI thavA jovA gayA. pAchaLathI gharane Aga lAgI ane e kadI herA chatAM temaNe vinaya ane namratAthI tene asvIkAra karIne tyAganI 5the sAhasa karIne bALakane bacAvI lIdho. nAnI uMmare pitAne bhAvanA mUrtimaMta karI hatI AvA nispRhI jJAnInI nirmaLa vicAra svargavAsa 2. dhamanA raMge raMgAyeluM mANekabenanuM mana saMyamane paraNIne lAbha maLavA badala ApaNI jAtane dhanya mAnavI joIe. jaMkhI rahyuM. potAnA prANa samA putrane paNa saMyamane mArga daraprAtaHsmaraNIya Agama prabhAkara munirAja zrI puNyavijayajI vAne kaha5 kaye. mahArAjInuM sthAna ane mAna bhAratIya vidhA jena vighAnA deza vi . 194panA mahA vadI 5 ne divase chANI mAme videzanA vidvAnomAM ananya hatuM. baDabhAgI mAtAe putrane dikSA apAvI. maNIlAla muni puNyavijayajI jenazratanA teo pAragAmI vidhAna hovA uparAMta samagra jena tarIke pravartaka zrI kAtivijayajI mahArAjanA ziSya, muni pravara vAMgmayanA paNa mama mAhI ane sarvazI" vizeSajJa vidvAna hatA. zrI aravijayajI mahArAjanA ziSya banI gayA. ne beeka divasa uparAMta teoe bhAratIya sAhityanuM paNa khuba Adarza ane pachI mAtAe paNa rAtre jyanI pavitra chAyAmAM pAlItANa zaheramAM bhakitathI avagAhana kayu" hatuM. zAstrIya temaja Itara sAhityanuM dIkSA lIdhI. nAma sALI 2nazrIjI. teozrInuM adhyayana tathA saMzodhana, sAMpradAyIka kahAgrahathI sarvathA pitAne putrano jJAna ane cAritranA sAdhaka, eka Ada' dharma mukta thatuM. gurU tarI zatadalAmanI jema vikAsa joIne A sAvI 2022 teo vihavaTa jagatamAM khuba cAhanA ane Adara meLavI zakayA nA svargavAsI thayA. hatA. teo sAcA ane saMpUrNa aryamAM jJAnoddhAraka hatA. prAcIna jJAnopAsaka vidvAna hovA uparAMta mahArAjazrI zramaNadharmanA jJAna bhaMDAranA samuddhAranuM prAcIna jINuM viralapratAne ciraMjIvI udde ane sArarU5 Atma sAdhanAmAM 5Nu evAja magna ane banAvavAnuM. jaina AgamasUtro temaja anya dugama prAcIna graMthonA satata jAgarUka hatA. nirmaLa saMyamanI ArAdhanA teonA jIvana saMzodhana saMpAdana karavAnuM ane deza videzanA vidvAnane pUrI udA. sAthe sAva sahaja paze evI otaprota banI gaI hatI ke enI ratA ane sahAyatA sAthe dareka prakAranI sahAya karavAnuM mahArAjazrInuM madhura ane pavitra chApa tenA vicAromAM, kacanamAM ane vartanamAM kArya Adarza, benamUna ane zakavatI kahI zakAya evuM hatuM mahA- jevA maLatI hatI. nirbhayapaNuM, nidezapaNuM, nirabhimAnatA, sararAjInuM jJAnoddhAranuM A kArya teozrInA parama pUjyadAtA gurU LatA, nikhAlasatA, sau niyatA, samabhAva, karUNAparAyaNatA prazAMtamUrti prarvataka zrI kAtivijayajI mahArAja tathA parama pUjya paropakAritA, namratA, vivekIlatA jevA anekAneka guNethI AjIvana vidyAsethI gurUvarya zrI catura vijayajI mahArAje zarU karelI teozrInA jIvana ane vyahavAra phaTikasamA vimaLa banyAM hatAM. vatabhaktinI paraMparAnuM khUba gaurava vadhAre evuM hatuM. pUjyapAda teo AdarI" sAdhutAnI mUrti ane zramaNa chavananA zreSTha pratIka hatA. @ thI mukita nilaya jena dharmazALA zi samarpaNane yajJa talATI-roDa, pAlItANuM nA saujanyathI samarpaNanA yajJathIja Arya saMskRti TakI rahI che. A yajJa ghI reDIne nahi, paraMtu ahama, mAyA, lebha' ane krodhane hemIne karavo joIe. teja sAce jJAnayajJa pragaTe teja Atmadeva prasanna thAya. Jain Education Intemational
Page #127
--------------------------------------------------------------------------
________________ rasUti dha zrI mahAvIra vidyAlayanI pavitra mULa AgamasUtrone pragaTa karavAnI gerI rojanAnI javAbadArI tenotrIne, ubrAsa pU. kArI hatI. te rIte mahArAjazrIe mahAvIra vidyAlaya ane jaina samAja upara bhAre upakAra karyAM che. kharI rIte ethI jainavidyA ane bhAratIya vidyAne deza videzanA vidyAne jIjJAsue paNa upakRta banyA che. satapakRtInAM AvA jJAna tapasvI, jJAnagarImAMthI zAzvatA, AvA ghana tapathI, jJAnagarImAMthI TobhatA, satapatInAM prabhAvaka munivarane muMbaImAM vIrsa, 2027nA je vadI 6 tA. 14-6 71 sAmavAranA rAja svargavAsa thatAM bhAratabharanA jainasaMghane ane dezavidezanA vidvavata samAjane bhAgyeja purI zakAya evI meTI khoTa paDI che. nAna trithI zAbhatI AvI ucca kArInI vikRti tAbdimAM ekaja kAve che. ane zramanA ajavALA pAtharI jAya che. tapeAnidhI AcArya zrI vijaya ati zIvAjI jaina zAsana meTAmAM moTI zAzvatI oLI tapazcayanI ArAdhanAnA magaLa divase sa'. 1930nA Aso suda AThamanAM rAja dhaniSTa mAtA hastu khAIne putra ne janma ApyA mAtA pitAe mA ratnane putraka bhAganuM nAma mohanalAla rAkhyuM. mAtA pitAnAM vA'ika saMskAra meAhanamAM utarI AvyA. buddhi prabhAnAM camakArA, abhyAsamAM dekhAvA lAgyA thoDA vakhatamAM paMca prati maN smaze| sudhI pAMcI gayA. yuvAvasthAmAM ja tapacanI kara lAgI vidhi caDita zrI sthAnaka tapa cosaTha pahArI pauSadha, cAra varasa sameA saraNu tapa, ane siMhAsana tapa Adi tapasyA karIne dIdha tapasvI anI gayA. ! paMjAba dezeAAraka AcArya zrI AtmArAmajI mahArAja zrI samI padhAryA nAnA evA gAmamAM jaina zAsananA zIrAmaNI gurUdeva padhAryAM. ane saMdhamAM AnaMda AnaMda chavAI gayA ApaNA tejasvI mAhanabhAI gurUdevanuM vyAkhyAna sAMbhaLavA hu mezA vahelAM pahoMcIjatA. AcArya zrInAM amRta vacanAe jAdu karyuM. meAhanabhAI gurUdevanAM amRta chAMTathI ma tra mugdha banI gayA. evAmAM munirAjazrI dhama' vijayajI samI padhAryA. gurUdevanI vANIe zuM karyo. vairAkhatA Aga prabhA banI gayA. pavitra AtmA jAgRta banI gayA. samInA saMghanI bhAvanAthI pAtAnA panAtA putra meAhanabhAinI dIkSAnA mahAtsava samImAM zarU thaye| sa. 1957 mahAvadI 10ne divase munirAja zrI dhama` vijayajI mahArAje sadha samakSa dIkSA 149 bI. bhAnee caibAI nAkhyAM bAi mohanalAlanuM nAma bhaktivijyajI tarIke rAkhavAmAM AvyuM ane potAnA ziSya tarIke sthApyAM. munizrI bhakita vijayajI dIdha tapasvI hatA. jyAM jyAM padhAratA tyAM tapazcaryA ane dhama bhAvanA jagADavA, madhura madhura padeza ApatA. ane jagyAe jagyAe AyakhIla khAtA zarU karAvatA hatA sa. 1970mAM kapALa ja padhAryA, ane khacAya zrI vijayasurIzvara e pragaTa prabhAvI zrI saMkhezvarA prA nAthajIthI pragaTamAM AvelAM. 1975nA aSADasuda khIjanA roja gaNI padathI ane aSoDasuda gujarAtanAM vaDhIyAra pradezanAM sakhezvara gAmathI sAtagAu dUra rAMdhanapura pAMcanA panyAsa padathI vibhUSIta karyAM sa. 1989 mAM zeTha rAjyanuM samIgAma rUnA vepAranuM mATuM mathaka gaNAya che. vIsA jIvanabhAI pratApI tathA zeTha nagInadAsabhAInI AdinI AgevAzrImAlI jJAtimAM zrI vastAya 6 prAgajIbhAInu dhara dharmiSTa gaNAyacheteAnI vinaMtIne mAna ArmI mubaI padhAryAM sa. 1989 tuM cAturmAMsa lAla bAgamAM yAdagAra banI gayuM. sa. 1992 mAM zISya samUdAya sahita pAlItANA padhAryAM. vIramagAma tathA samI Adi saMdhanA ArgavAnanI bhAvabharI vinaMtIthI AcAya pravara zra sAgarAnaMda sUrIzvarajIe sa. 992 nAM vaizAkha suda 4 ne zanivAranAM prAtaH samaye vizALa mAnava samudAyanI hAjarImAM panyAsa zrI bhakti vijayajIne AcAya padadhIthI vibhUSita karyAM. munIzrI bhakita vijayajIe zAstra abhyAsa zarU karyAM. sArasvata vyAkaraNa zIkhyAM. pUjya mahArAjazrI kamaLa vijayajInA sahayoga sAMdhAnArI Aga munidhIbe uttArAdhyana cAmArAMganA cogA 6 taiyAra karavAnI bhAvanAthI yaro| vijayajI pAThazALAnI sthApanA vahana karyA, gurUdeva tA kAzI dhAryAM hatA. ane tyAM vidAya karI hatI. garadevanAM dazananI bhAvanA thai. lAMbA Airo karIne kAryo poMcyA. gu didhanu Aina gama jatuM. nUtana muni zrI bhakitavijayajIe gurUdeva sAthe sameta zIkha ranI yAtrA karI. AgrA jayapura. pAlI thaI sa. 1968mAM janma bhUmi sabhAmAM padhAryAM. uparIyAlA tIyanI tItha kameTI tathA ghaNA gAmeAnA AgevAnAnI bhAvanAthI taponidhI kArravanA adha tAbdi mAva bahu dhAma dhUma pUrvaka ujavAyA. AcAya zrItapeAnidhI hata; dasamIne vAparavAno niyama niya mAtrAmAM paNa tapa cAlu thaya ane zraddhALu bhAi baheneAne tapazcaryAmAM joDAvAnI preraNA Apata hatA. bhAgAdhIne khembara tIrthaM tarapha khUba bhikabhAva hato. mane pArzvaprabhunAM dhyAnamAM lIna thaine tInI zItala chAMyaDImAM sadAne mATe peADhI gayA. vadhamAna tapanA prANapreraka dhama prabhAvanAnA dyotaka, `kayatAnA rAgI uparIyALA tIyanA uddhAraka, ghaNAya rAja purUSonAM pUjya ane vizALa ziSya samudAya nA taponidhI gurUdeva hatA. evAtA puNyarAzI baDa bhAgI hatA ke temanA samudAyamAM 21 ziSyeA, 42 praziSyA ane brA sAdhvIjIteA vizALa samUdAya che. AcAya
Page #128
--------------------------------------------------------------------------
________________ 150 bhAratIya amita yugadaSTA AcArya pravara zrImada pravara saha kriyA bhirUcI vALA dila tapasvI, zAtamIM, dhamapra- vijayanemisUrIjIe hajAronI mAnava medanInI hAjarImAM upAdhyAya bhAvanAnI satata jhaMkhanAvALA, puNya prabhAvaka potAnI jIvana padathI vibhUSIta kayo. yAtrA tapomaya kalyANakArI pUrNa karI jena jagatane dhamarananAM muMbaImAM upadhAna tapathI mALAropaNanA maMgala avasare ajavALA ApI. jIvana dhanya banAvI gayA ane jaina zAsanane muMbaInA saMghanI vinaMtIthI bhAyakhalAmAM saM. 2007nAM poSavadI jaya jayakAra bolAvI gayA panAM divase 50 hajAranI mAnava medanI vacce dhAma dhUma pUrvaka (zrI zAntilAla maNIlAla zAhanA saujanyathI) gurUdevazrI vijaya pratApasUrIjIe temane AcArya padavIthI vibhUSIta karyA hatA. teozrI jayArathI muMbaI padhAryA tyArathI daravarSe dharma prabhAvanAnA nAnA moTA aneka kAryo thaI rahyA che. teo vijayadharmasUrIzvarajI zrInI vANImAM evo to divya prabhAva che ke navA navA prasthAno vaDhavANa zahera vardhamAnapurI kahevAya che. saM. 1960nA zrAvaNa thAya thAya che. ane lAkho rUpiyAnA dAnanI varSA thAya che. vadI 11 nA roja mAtAjI chabalabAe eka putra ratnane janma upadhAna tapanI vizALa ArAdhanAmAM nAnA moTA bhavya ujavaNI A. pitA hIrAcaMdabhAI dharmanika ane sevAkiya hatA. putranAM sAdharmika bhakita kaMDa temaja cembura, dahIMsara ane ghATakopara jevA "lakSaNa pAraNIe "e ukti pramANe mAtAe hAlaraDAmAM dharma sthAnamAM bhavya AlIzAna tIya dhAma samA deva maMdire vaividha bhAvanAthI putra bhAIcaMdane harAvyo hato. bhAIcaMdabhAInAM mArA pratiSThAe lAla bAganI suMdara dharmazALA, bhojanazALA, kalIna ka bhAInuM nAma dhIrajalAla hatuM nAnAbhAInuM nAma vRjalAla Aje A teozrInI preraNAnA pratika che. vidyamAna che. bhAIcaMdabhAIne pAThazALAmAM dhamanA bodhapATha maLyA. gujarAtI abhyAsa pUrNa karyA pachI amadAvAdanI suprasiddha saMsthA, zrI mAtAjI saparimA sAhitya nirmANa ane prakAzana mATe paNa eTalI ja jha khanA zrI. cI. na. vidyA virATamAM dAkhala thayA. bhAIcaMdabhAInI buddhi seve che. sala prabhA tejasvI ane dharma saMskAra paNa uMcA. teo zrIe lakhela bhagavatIsUtranA pravacane navatatva prakaraNa upara mAtA chabalabAnI aMtaranI IcchA potAnA lAlane dharmaparAyaNa sumaMgalA TIkA vaLI lachukSetra samAsa, paMcama kamacaMya, praznottara jovAnI hatI. tethI tene vAraMvAra Atma kalyANa sAdhavA preraNA mehana mALA, zrAddha pratikramaNa sUtra vagere aneka graMthonuM saMpAdana ApatA rahetA. karI pitAnI prauDhatvadvattAno paricaya karAvyo che. saMyama ane sAdhanA, tapazcaryA ane paThana pAThana jaina saMgha ane soLa varSanI tarUNa uMmare pU. gurUdeva AcAya pravara zrI vijaya madhyama varganA bhAI bahenane samuka mATenI jhakhanA ane karma, mohana surIzvarajI pAse saM. 1976nAM mahA sudI 11 nAM roja bega tathA jJAnaga nA dhAraka sAdhu samAjanA jatidhara ane mahesANA najIkanAM sAMgaNapuramAM dIkSA lIdhI. teozrInAM mukhya yuga daSTA juga juga jIvo ziSya munizrI pratApavijayajI (hAla AcArya)nA ziSya munizrI (jaina saMskRti kalAkendranA saujanyathI dharmavijayajI (dharmane vijaya karavA) tarIke jAhera karavAmAM zrI mahendra jaina paMcAMganA praNetA AvyA. mAtAnA AnaMdano pAra nahato chabalabAe pote paNa AcAryazrI vikAsacaMdrasUrIzvarajI 980mAM bhagavatI dIkSA lIdhI sAdhvInA kuzaLathIjI tarIke saMyamanI rAdhanapuramAM dharmani zrI kezarIcaMda jasarAjane tyAM 1914nA suMdara sAdhanA karI. 1997mAM siddhagIrInI zItaLa chAyAmAM samAdhi bhAdaravA suda 11nA roja mAtA pArvatInI kulae putra ratnane pUrvaka kALadharma pAmyA. janma thayo. phaIbAe bhogIlAla nAma rAkhyuM bhAI bhegIlAlane pU. munizrI dhama vijayajI mahArAja tejasvI buddhiprabhA, vinaya be bahene jekerabahena ane zakarIbahena tathA eka bhAI maNIlAla zIlatA ane akhaMDa parIzramathI zAbAbhyAsamAM pAragata thayA. hatA. 196pamAM pitA svarge sidhAvyA. bhAI bhegIlAlane pitAnA avasAnathI saMsAranI asAratA lAgavA mAMDI. 1966mAM ! pU. zAsana samrATanA padAlaMkAra A. zrI, vijayasUrijI munirAja zrI valabhavijayajI (AcArya) rAdhanapura padhAryA. temanA tayA AgamoddhAraka pU. zrI AnaMdasAgarasUrijInA samAgamathI sudhA bhaya vyAkhyAne sAMbhaLI bhegIbhAIne tyAga mArganI bhAvanA uccattara zAstronuM avagahana karyuM A abhyAsa mATe amadAvA jAgI paNa kuTuMbanI javAbadArI mATe ciMtita rahevA lAgyA. damAM 6 mAIla jeTale vihAra karI haMmezA pU. A. zrI sAgarA vaDodarA kalA bhuvanamAM sIvIla enajInIyara thayA 1970 mAM mAtAjInI naMdasUrIjI yazarAja pAse jatA hatA. vInavaNIthI maNIbahena sAthe temanA lagna thayA. siroTI rAjayamAM ane saM. 199ramAM pAlItANAmAM AcAryazrIe gaNI ane panyAsa pAlaNapuramAM suparavAIjharanuM kAma karyuM" ane yaza maLe. 1973mAM padavIthI vibhUtIta karyA. saM. cAramAM zAsana samrATa pU. A. zrI. patnIne svargavAsa ya. patIjIvana roLAI gayuM. muMbaI kAma Jain Education Intemational
Page #129
--------------------------------------------------------------------------
________________ tima 1 151 coga sAdhaka AcArya zrI zAnti vimalasurIzvarajI mATe gayA. tyAM pu. AcArya zrI vijayavalabhasarijInA vyAkhyAnethI cheka AkaSAyA. 1981mAM mAtAjI paNa svarge sIdhAvyA. tyAga bhAvanA daDha thaI. 1982ne jeTha suda 3nA bIlImAM pu. AcAryazrInA maMgala raste dIkSA thaI. temanuM nAma vikAsavijayajI rAkhavAmAM AvyuM. jayapuranI zALA ane yaMtrarAja joIne gaNita ne jodhapura rAjyamAM jesalamera gAmanAM jamInadAra mAladevajI ane jayotiSane abhyAsa karyo. 1935mAM gurUdevanA AzIrvAdathI temanA suzIla patnI yamunAdevIne samaya dharmadhAna japatapa AdimAM prathama mahendra jaina paMcAga zaru karyuM. 35 varSathI te mATe avi temaja lakSmIne sadupayoga dAnanA jharaNuM vahevaDAvavAmAM thato hato. rata kA karatA rahyA. mahendra chepacANano khatarata heva temane be putro ane eka putrI hatAM. putrInuM nAma dharmAdevI ane zrImAna zeThazrI kasturabhAInA pramukhasthAne amadAvAdamAM ujavAyo. putramAM meTAnuM nAma umAzaMkara ane nAnAnuM nAma khemacaMda hatuM temane abhinaMdana patra ApavAmAM AvyuM. vidvAnoe temanA A jyAre bALaka khemacaMda sAta varSane thayo, tyAre mAtApitA advitIya kAryanI bhUri bhUri prazaMsA karI. temane amadAvAdamAM svarge sidhAvyA. traNe bALake nirAdhAra banI gayAM. AcArya padavI ApavAmAM AvI 2027mAM sAdaDImAM 73 varSanI uMmare teo kALadharma pAmyA. (zrI bApAlAla amulakhabhAI AjAdara gAmamAM yativarya zrI lakSmI vijayajI birAjatAM hatA. jhoTAnA saujanyathI) benane mAmAne tyAM mokalI. umAzaMkara tIrthayAtrA mATe gayA, te pAchA AvyA nahi. bhAI khemacaMdane yati zrI pAse vidvAna banAvavA mukI gayA. khemacaMdanI buddhi tejasvI jaIne bhaMDAranA jJAna vRddhi yati zrI viveka vardhana zrI pAse mokalyA. mahArAja sAheba sa. 198nA mahA suda 10nA roja khemacaMda ane cunIlAlane saurASTra bhUmi sadA sohAgaNa che. teNe Aja sudhImAM aneka samAhapUrvaka yati dIkSA ApI khemacaMdanuM nAma kSamA vijayajI vaMdanIya vibhUtione janma Apyo che. ga. adhyAtma tatvaci. ane cunIlAlanuM nAma caMdravijayajI rAkhyuM. yati zrI kSamA tana, dharma, nIti, sAhityakalA Adi kSetramAM Aje paNa vijayajIe aneka tIrthanI yAtrA karI. sAro anubhava meLA. thayelI jovAya che. te A vibhUtio ne AbhArI che Ara evI AnaMda pUrvaka gAdIne zAbhAvavA lAgyA. paNuM vairAgyanI bhAvanA ja eka vibhati AcArya zrI vijaya dhama dhara dhara sITa uDe uDe dhaNI hatI. gAdI saMpattine jAgIra hovA chatAM Atma mahArAja e tyAgI che. saMta che, jJAnanI gaMgA che ane namratA kalyANa tarapha vizeSa kheMcANa rahetuM hatuM. tathA prasannatAnI jIvatI jAgatI mUrti che. e sahune samabhAvathI gurUdeva panyAsa zrI hiMmata vimaLAjInA darzana thatAM dIkSAnI nihALe che. sahunA kalyANanI kAmanA kare che. ane nAnI moTI bhAvanA jAgI. gurUdeve yati dhamanI jAhojalAlI_ane sAdhudharmanA aneka vyakitaono saMzayonuM nivAraNa karIne temanAmAM apUrva AkarA evA AcAra viSe temane samajAvyA. paNa pativarSa AmazraddhAnuM baLa reDe che. pitAnuM saMsArI nAma dhIrajalAla hatuM. kSamAM vijayajI dIkSAne mATe bhAre utsuka hatA. tethI gAdI, saMpatti janma bhAvanagaramAM thaye temaNe tera varSanI bALavaye saMsArane e badhAne tyAga karIne, saM 1983nA jeTha suda trIja meha che. pujya pitA pItAmbaradAsa sAthe zramaNAvasthAne ne gurUvAranA reja, gurUdeva zrI hi mata vimaLAjI pAse saMgI ravIkAra karyo ane zAstra dhyayana tathA cAritra nirmANamAM potAnuM dIkSA lIdhI. temanuM nAma zAntivimaLa rAkhavAmAM AvyuM. cittA parovyuM. dAdA gurUzrI vijayanemisUrIzvarajI mahArAja dIkSA guruzrI vijaya amRtasUrIzvarajI mahArAja tathA gaNivarya zrI puNya gurUdeva maha zrI hiMmata vimalagaNI, tapobhUrti, tyA tIrtha jayajI mahArAjanI pavitra nizrAmAM temaNe jJAna ane kriyA yAtrAnA premI hatA. tAMtara to aThThAinI tapazcaryA karI hatI. baMnene anupama vikAsa sAthe teo zAstra siddhAntamAM pravINa jagyAe jagyAe pIstAlIsa Agama, cauda pUrva tayA akSayanidhi thayA. vyAkaraNumAM vizArada banyA. kAvya racanAmAM kazaLatA darzAvatA vigara tapa karAvI, hajA2 bhAI bahenone tapamAM joDayA hatA. lAgyA. darzanazAstramAM ajoDa pratibhAno paricaya ApavA lAgyA. paMcAzI paMcyAzI vane dIkSA paryAya pALIne, be hajAra dasanA tayA jotirAdi anya vidyAomAM paNa puNyane cama kAra darzA. vaizAkha suda 13 nA roja eka ATha varSanI umare svarga vavA lAgyA. koIne ka9panA na hatI ke saurASTra bhAnagaranA eka sIdhAvyA. gurUdevane hIraka mahesava ane zatAbdi samAroha bahu sAmAnya sthitinA vaNika kuTuMbamAM janmela dhIrajalAla bALavayamAM ThAThamATha pUrvaka ujavAyo. saM. 1997mAM gurUdeve muni zrI zAnita tyAgI-vairAgI banIne TuMka samayamAMja pAMDityanAM kSetramAM ATalo prabhAva vimaLane caturvidha saMdhanI hAjarImAM panyAsa padathI vibhUti pAtharaze? paNa kharekhara tema banyuM ane te hajAre haiyAne jItI lIdhAM karyA. panyAsa zrI zAnti vimaLajI gurUdevanA prANapyArA ziSya temanuM sAhitya sarjana dhaNuM vizAdA che ane te vividha viSayone banI gayA. ane gurUdevanI sevA suzruSAmAM, rAta divasa lIna rahetA. vizadatAthI sparzanAruM che. ane AnaMda mAnatA hatA. gurUdevanI bhAvanA, pitAne mArA Jain Education Intemational
Page #130
--------------------------------------------------------------------------
________________ para k ziSyane, AcAya padavI ApavAnI bhAvanA, dhaNA vakhatathI hatI. * teozrIne 22nA mahA rAdI nIjanA upariyALA niyamAM meTA mAnava samudAyanI hAjarImAM AcAryazrInI padavI ArpI. A prasage hAma mahAkava, siA gA puna, ari snAtra ane traNa naukArazI AdinA kAryakrama thayA hatA. '' bhAcAyo zAnti kiMmaLIe daivane pagale pagale, dhama prabhAvanAnA ajavALA karyAM che. teo yoganiSTa ane sAdhaka che. gurUdevanA nAmane bagara karavAne mATe, siddhakSetra pAlItANAmAM namrabha vidvAranI bAjumAM, hiMmata piMDhAranuM sarjana karyu che. temAM jInAlaya, upAya, mAna maDI, ane dhamazALA mA khAnI yojanA karI che. ane gurUdevanu sAcu smAraka hiMmata vihAra banI raheze. (eka gubatanA saujanyathI) paramAra kSatrIyanA sauthI prathama AcAya pravarazrI IMdradinasUrI sAlapurA gAmanAM bhAIjI ne nabhAi dhaniSTa sAmaya dasApanI preraNAthI jainadhama mAM joDAyA. jaina pAThazALAmAM pAMca pratikramaN, cAra prakaraNa ane traNa bhASya zikhyA. dIkSAnI bhAvanA jAgI ane saM. 1998nA phAgaNa suda panA ThAThamATha pUrvaka dIkSA lIdhI. tenuM nAma muni dravijayajI rAkhavAmAM AA. mahendra jaina paMcAganA zetA vikAsamadrasUrIzvajInAmu jArI karavAmAM AvyA. sa 2005mAM AcAya'zrI vijayavallabhasUrIzvarajInI sevAmAM mAnasa mAnyA. zrI" vyAkaraNa, kAvya, sAhitya, nyAya vigere abhyAsa karI taiyAra thayA bhAratIya asmitA rajInI yAtrA karI, paLamAM AyA zrI vijayasamudrasurIzvarajI pAse pahoMcI gayA, ane sevA kArya kA murnivI nijI bIe mAmAnuSThAma dvAra karI, khUba pracAra karyAM. ane temanA zikhyAmAthI, ATha thriI nA pAra kSatrIya che. te gauravanI vAta che. paMjAba ArI, gAya uparIparachanA rAkhI mahatsava prasaMga, khAcArya zrI vijaya samuIvAla sAthe, bI canya gIrIrAja tathA za khezvara pAzvanAthanI yAtrA karI, mubai AvyA. bhAyakhalAmAM cAtumAsa mu. zatAbdi mahatmAmAM kasAya pUrvaka bhAga lIdho. mubaIne bhAge zA mAva mAra banI gaye. valInA nUtana maMdiranI pratimA samaye, lAcAryoe temane, bAgAya pauthI vibhUSita karyAM, za, 227 nuM mAnuSTha vaDAdarAmAM karI, boDelI tarthasthAnamAM, munipuna dhI inavijayache nAM, kAyane vega ApavA kheDelI gheADI gayA. AcAya zrI IMdradInasUrInA, rAjasthAna zubhAnA tapasvI bhAinI dIkSA, mu Mbai lAlabAgamAM thaI. A prathama ziSya munizrI kAra vijayajI mahAna tapasvI nikaLyA, khIjA ziSya muni amRtavijayajI trIjA avicala vijayajI, ceAyA ratnAkaravijayajI, bAlamuni jagataca'dravijapa, munizrI gautamavi, muni ratnaprabhavijaya, munizrI virendravijaya, munizrI vaiivijayajI tathA munizrI camahendravijayajI, AcAyaeN zrInI sAthe saMyama yAtrA, adhyayana, tAM, karIte tana zAka karI mA che. (nAmI bAtanA sauthI) sAhitya kalAratna muni puMgava zrA cAvijayajI mahArAja bhASAma'zrI vijayasamudrasurIzvarajI pAse yogAna karyo. sa. 2011mAM phAgaNa vada 3nA surata vaDA cauTA upa,zrayamAM, temane bIpada padavI mApavAmAM AvI. murdonI khAdhI ta namAM AvyA. aneka bhAiene vyasana mukta karI, jaina dharmomAM joDayA. A kAmAM, ghaNAM kaSTa veThayA. jADA juvAranA roTalAthI calAgyuM. Aje te vIseka hajAra paramAra kSatrIe jainadhama gujarAtanAM itihAsamAM suprasidgha prAcIna darbhAvatI - DabhAi munizrInI janma bhUmi. DabhoInA zramALI vAgAmAM zrI nAthAlAla, vIracaMda zAha dharma parAyaNa, kApaDanA prasiddha vyApArI vIsA zrImALI pAlava karI A chaeN. sAdhu samAjanA jayati jevA, yAjJAtinA mukhya AgevAna hatA. temanA dhama' patnI rAdhikAbahena zAMntibhUti sainAnA mekhadhArI munizrI navijayajI mahArAja kheDelImAM, paramAra kSatrIonAM samuddAra mATe, hAvasthA hAvA chatAM jIvanabhara besI gayA. kheDelI mahAtIya banI gayuM.muniratna para mAra kSatrIya jaina prathama yAgI, gaNII drivijayajI mahArAja paNa, temanI sAthe, sevAmAM esI gayA. paNa dhama parAmaNa ane vinamra hatA. saM 1972nA poSa zudi rane divase eka putra ratnane janma Apyo. mAtA ane bhAio-bahe- nAnA khAnano pAra nadAtA, pitAto paDelA sva mapAvI gayA hatA. bALa jIvalAlane pitAnI chatra chAyA teA na maLI mAtAjI pazu pAMca varSanA bALa jIvagulAlane muphI vage` sIdhAvyA. vaDIla bhadhu nagInabhAIe temanA uheramAM mAnada mAnyA talAlanI buddhi tejasvI hatI. pUrvajanmanA sakArAne lIdhe sa MgIta ane nRttvanA nAda mAgyA. temAM prArviSTha meLakhu gadA daza hajAranI mAnava medanIne potAnA saMgIta ane nRtyathImaMtra mugdha karI hatI. gaNIvazrI IMddhijayajI, paMcAsarA pArzvanAthanI pratiSThA mATe pATaNa gayelA. munipuMgava zrI chanabha-vijayajIe gaNIvaryaMta kheDelI AAsapAsa, pracAra karavA khelAvyA ane gaNIvaye AsapAsanA gAmAmAM saMgaTTuna mATe ane kurIvAjo kADhavA mATe vyAkhyAna ApyA ane haLavA kukhe, jaina dhamamAM joDAyA. ane pa'nA samama, sAdhanA mATe bhAvanA jAgI ane saM. 1987nA makSaya AcAya pALavA lAgyA. munizrI vijayajInI zikharajI yAtrAnI tRtIyAnA maMgaLa divase kada giri tI'mAM pU. zAsana prabhAvaka bhAvanA kavAthI sa. 2014nuM cAturmAsa mukha karI, anaitizabhAcAya pravara zrI vijaya mana mUrtijI mahArAjanA prasiMdha dha
Page #131
--------------------------------------------------------------------------
________________ saparimaMca 153 munizrI dharmavijayajI (hAla AcAryazrI) mahArAjazrIe temane bhAgavatI dIkSA ApI muni yazovijayajI nAma ApyuM. mahuvAmAM tyAga vairAgya ane tapa saMcama vaDI dIkSA dhAmadhUma pUrvaka thaI jJAnanI trimUrti - - pU. gurudevonI nizrAmAM zAstrAbhyAsa karavA lAgyA. buddhiprabhA evI ke vyAkaraNa kAvya, keSa, karmaya tathA Agama AdimAM pAra bhArata varSamAM jaina zAsanamAM vIra paMthe vicaratA aneka AcArya gata payA. zAbhyAsanA viziSTaphaLa rUpe zrI bRhata saMgrahaNI satra munivaro dhama udyonI proSaNa jagAvI rahyA che. 5. pu. A thAne - leAkaya dipIkAnuM saMpAdana karyuM. kalA ane khAsa karIne devazrI buddhisAgarajI mahArAja sAhebanI jIvana jyota adyApI jIna citrakalAne e to anere zekha ke pitAnA graMthamaNInA citro zAsanamAM prabhAvakuMja pAtharI rahI che. svayaM doratA ane temAM navI bhAta pADI hatI. (1) bIjApuranA rahIza pATIdAra zivajIbhAi temanA pitA aMbAbena mAtA ane temano janma 1930 mahAvada 14 nA ya tala spaNa abhyAsa, viziSTa buddhiprabhA tathA suMdara vivecana hato. saMsArI nAma becaradAsa hatuM. traNa mAsanI uMmare temanA rAtine lIdhe teozrIe TuMka samayamAM jaina dharmanA eka uccakoTinA pAraNA upara phaNIdhare chatrachAyA karela ane teo mahAtmA hatA vidvAna; kalA 2 saka ane saMskRtinA jyotirdhara tarIkenuM sthAna tenI gavAhI purela yuvAna vaye eka jaina munirAjane emaNe bheMsanA prApta karI lIdhuM che. upadravathI bacAvela. te jJAnimunie temane jaina dharmane upadeza ci95 ane sthApatyanA UMDA abhyAsI ane sAhitya sarja. ka karyo. ane tenA AbhAmAM vairAgya ane jJAnane raMga lAgI gayo. nanA prANa preraka che. teozrI e pu. gurUdevanA sahakArathI karAvela dararoja niyamita jaina pAThazALe bhaNavA lAgyA. jainadharmanuM pAlana muMbai khAdevInA medAnamAM vizva zAMti jaina ArAdhanA satrane karavA lAgyA ane ane bijApuranA jenee temane ArAdhanamAM samAroha muMbaInA ItihAsamAM cira smaraNIya banI gayo che. suMdara sahakAra Apyo. 27 varSa sudhI abhyAsa karI vahevArIka temaja dhArmika ane saMskRtanuM jJAna upArjana karyuM. mAtApitA bhAratA lokazAhI taMtrane suvarNanI jarUra paDatAM te vakhatanA devaloka thatAM 17mAM pAlanapuramAM dikSA lIdhI. 24 va dikSA bhAratanA vaDA pradhAna zrI lAla bahAdura zAstrIe zrI morArajIbhAInI paryAya pALa kula 2500 graMthane abhyAsa kartho ane 150thI salAhathI geDa benDa nI yojanA raju karI te vakhate pU. muni vadhu mahAna graMthonuM sarjana karyuM. temanA karmavega graMthanuM lekazrIe rASTrIya jaina sahakAra samiti sthApIne jAhera sabhAmAM paha mAnya tilake khUba abhivAdana karyuM. 1970mAM teone AcArya maMtrI zrI naMdAjane 17 lAkhanI kiMmatanuM suvarNa arpaNa karAvyuM padavI pradAna thaI. teoe graMtha uparAMta stavane-pujAo-gahelIo te kAryanI dezamAM purepurI prazaMsA thaI hatI. te vakhatanA vaDA vi. nI kAvya sudhA vahevaDAvI. AcAryapada pachI 11 varSa bAda pradhAnazrI zAstrIjI e khUba dhanyavAda ApyA hatA. ane bIjIvAra jeTha vada 3 nA teo amadAvAdamAM kALadharma pAmyA temane zikSaNa zAstrIjIne bolAvI eka karoDanuM sonuM ApavAno nirNaya thaye pratye paNa cAhanA hatI. tethI saM yAo borDige vi. nI temaNe hatA. teozrIne rASTrIya netAo sAthe paNa saMparka thaye che. guja. ghaNI sahAya karI amadAvAda lallura yajI beDiMga. bijApuramAM jJAna rAtanA pU. ravizaMkara mahArAja sAthe temano AtmIya sneha. maMdira pAlItANAnuM gurUkuLa baroDAnI dazA zrImALI beDiMga. saMbaMdha che. jaina samAjamAM paNa teo ghaNuM Adara pAtra che. muMbaI jJAna prasAraka sabhA. temaja mahuDImAM zrI ghaMTAkarNa mahAvIranuM yazobhAratI jaina prakAzana samiti " nA saMkhyAbabdha, vidda bhogya maMdiranuM. dharmazALA vi thApanA karI. zAsana sevA ane e thenuM saMpAdana teo karI rahyA che, aneka graMthanuM saMpAdana karI samAja ukamAM mahatvano phALo Apela chegurUdevanA adbhuta kAryo paNa cUkyA che. paNa zAstrIjInuM tAdamAM avasAna thatAM ane hajI avirata suvAsa phelAvI rahyA che. koTI vaMdana he pujya gurUdevane cIna sAthe saMdhi thatAM e prasaMga baMdha rahyo hato. ' (2) pa. pu. A. devazrI buddhi sAgarajI mahArAja sAhebane ahiMyA muti bhagavAna paTAvI svAmInA jIvananA kalAtmaka janma vaDhavANa sITI zaheramAM subAvaka TokarazIbhAinA pahe jhakalabena citronA munizrI prANapreraka ane sarjaka che. kalA - jana saMskRti mAtAnI rana kulie thayela. saMsArInAma lakSmIcaMda bALavayethI kalA kendranA saMsthApaka munizrIe jaina jagatane grAmophonanI dhArmika ja saMskArI, vinamra ane vairAgyavAsI AtmA bhaNataramAM stavane nI rekarDa ApIne navA navA prasthAna karI hajAro hRdayane abhUtapurva gyatA, trAdhavarya kuTuMba eTale dhArmika saMskAra aTala. bhAvolAsamAM taraboLa karI vRddha-bimAra ane yuvAna peDhIne zIta. devadarzana pUjA sAmayIka pratikramaNadika niyamita evAmAM ja LatA ApavAnuM purva kArya varSo sudhI yAdagAra banI raheze. khAMtivijayajInA riASya ratanazrI mohanavijayajIne samAgama thayo. jaina saMskRti ane sAhitya kalAnA navA navA prasthAna karavA temanI vANI prabhAve AMtaradRSTI khulI gaI. emanA bena godhAvI munizrI dIrdhAyu bane e 8 abhyarthanA. rahetA hatA tyAM javAnuM thatAM pujya ravi sAgarajI sAthe milana (jaina saMskRti kalAkendranA saujanyathI thayuM. tenA upadezathI cAritra levAnI tIvra bhAvanA jAgI. ane Jain Education Intemational
Page #132
--------------------------------------------------------------------------
________________ 154 bhAratIya asmitA mehanuM tinI mAM mahAvada nA roja ja thayA tathA anukaMpA nA evA bhakita rasa ma mAlanuM timIra dara gayuM. emane tyAga pravara sukhasAgarajI pAse vakhatanA paricayathI kadI temane bhUlI zake nahi evA emanA mAkavA. tyAM saMdha samakSa 1964mAM mahAvada 6nA roja pravajyA vinAdI ane satyapriya svabhAva kAryakAraNa ane nimIttane samajIne dhAraNa karI. ane muni rUddha sAgarajI banyA. tyArabAda uMjhA zrI dayA tathA anukaMpa yukata AtmA. ane zAsananA udyota pratApa vijayajI pAse godavahana karI vaDI dIkSA vavada 6nA khAtaraje jIvana samarpaNa karyuM che. evA bhakita rasa mahAtmA AcArya buddhI sAgarajInA ziSya tarIke jAhera thayA. gurUjI tathA potAnA vizaThI jIvana ane spaSTa vakRtva thI anekhe prabhAva pADA dAdA gurU pAse vidyA abhyAsa cAlu rAkhyo ane apurvajJAna rahyA che. kheDA-bharUca-godhAvI-vaDodarA vi. zaheromAM gurUdevanA kAmamAM sa pAdana karI jAmanagara cAlu mAsa prasaMge temane gurU nizrAmAM temaNe pUrti mATe sakhata parizrama uThAvyuM che. ane gurUpada bhokatamAM gaNIpada temaja panyAsa pada arpaNa thayuM. prAMtijamAM prarvataka pada emanI aTala zraddhA tasamI prajaLI rahI che. hAla adhunA arpaNa thayuM. pAlItANA tIya kSetramAM zrI ghaMTAkarNa mahAvIra prAsAda ane nutana jinAlaya-talATI roDa upara naMdA bhuvanamAM nirmANa karyuM che. 1981mAM gurUdevazrI buddhI sAgarajI kALadharma pAmyA sakhata AvA ya. gurU virahanuM duHkha asahya thatAM tyAMthI IMdroDA pratiSThAne bhavya prasaMga saM. 2028nA kArataka vadI 11 thI ATha vijApura-amadAvAda-sANaMda godhAvI vigere aneka gAmomAM dharmA divasa nutana jinAlayamAM ujavAI gayo che. rAdhana ane zAsana prabhAvanA karI. ane amadAvAdamAM AcArya pada saMdhanI vinaMtithI grahaNa karyuM. temanI virAgya vAhInI vANIne nutana jinabIMba temaja zrI ghaMTAkarNa mahAvIra nI bhavya prabhAva. zAMtatA-saumyatA ane bIlakula saraLa nirAbhimAnI svabhAva. pratimA vidhi vidhAna sAthe pratiSThAna karavAmA AvI che. zrI temaja ochuM bolavuM viguNethI jaina zAsanamAM ajaba prabhAva pAMcubena-naMdA bhuvanamAM jagyA maLI. tathA pAlItANuM ne ajoDa draSyamAna thaze. sANaMda-boDelImAM pratiSThA aMjanazalAkA vigere zilpI rUpakAma ane nakasI kAmanA apUrva nirmAtA lAlapurA duga kAryo karyA AcArya kIti sAgarajI ane AcAryazrI kalAsa prasAda mULazaMkara mIstrIe avirata zrama uThAvI nutana maMdiranuM sAgarajIne AcAryapara emanA varad haste apaNa thayA. vaDodarA bhavya sarjana gurUdevanI rAhabarI pramANe karela che. je siddhagIrInI tathA bharUcamAM temanA upadezathI anekavidhi zAsaNotinA kAryo thayA. yAtrAe 5dhAratAM yAtrikonuM eka anokhuM tIrthadhAma banaze ane bharUmAM bhejana zALA-dharmazALA AyaMbIlazALA tathA zrI ghaMTA bhAvi jIvone ArAdhanAmAM bhavya AlaMbana banI pAlItANAmAM zrI karNa mahAvIranuM maMdira vigerenuM nirmANa thayuM. je samAjamAM dhaMTAkarNa mahAvIranuM jina maMdira nahatuM tenI khoTa dUra karI che. keLavaNI pratye paNa teo uttejanApUrvaka upadeza ApatA. dIkSA ane AnaMda maMgaLa varatAI rahyo che. pujya zrI mane sAgarajInI paryAyamAM temaNe aneka graMthonA abhyAsa bAda 118, nutana saMskRta nikhAlasatA zAMtatA ane saupatA bannegurUdevonI yAda apAvI jAya bhASAmAM graMthanuM sarjana karyuM. saM. 2024mAM zrAvaNa vada 3nA tevI che. ane ApaNA jaina zAsanamAM kharekhara eka mahAna yogya bharUca mukAme rAtanA 11 vAge zAsanane jagamagata jJAnadipaka mahAtmA che. tenI pratitI karAvI jAya che. pataMjIva vaMdano AvA apUrva ArAdhanA sAthe samAdhigrasta-mahAvIra raTaNa sAthe bujhAI jatAM parama jyoti prakAza gurUdeva zrI mane sAgarajIne. saMdha temaja ziSya samudAya temaja vaivAvastI zAMta jJAnI munirAja zrI manojJa sAgarajI vigere e sakhata AghAta anubhaLe. paMjAba kesarI, yugadraSTA, AcAryazrI vijayavallubha bhavya aMtima yAtrAmAM lAkho bhaktajanoe zraddhAMjalI apIM gurU sUrizvarajInA paTTaprabhAvaka zAtamUAta devanuM apUrva smRti sthAna racyuM. lAkha lAkha vaMdana heje evA AcAryazrI samudrasurizvarajI jJAnI parama punyAtmAne 5. pujya zrI manojJa sAgarajI mahArAja sAhebane janma saMvata saM. 1948nA mAgazara suda 11, mauna ekAdazInA maMgaLa 1969mAM samAgegA mukAme zeThazrI sojapAlabhAInA "he mAtA zrI divase rAjasthAnanA pAlInagaramAM mAtAjI dhArINIdevInI kakSe sukhadamanabenanI rana kukSIe thayela. yuvAnavayamAM vahevArIka temaja bhaNa- rAjajIne janma thayo. pitAzrI esavAla kula bhuSaNa zrI zobhAtara egya rIte meLavI muMbaI lAkho rUpiyAne dhIkato dhaMdho caMdajI nAgacA mahetA gotrIya dharmaniSTa ane sevApriya hatA. zrI jamAvyo. ane samAjamAM evI ja mAna pratiSThA saMpAdana karI. sukharAjajI mAtApitAnA lADamAM paNa nAnapaNuthI AcAryabhagabharUce mukAme AcAryadeva zrI rUddhI sAgarajInA samAgamamAM AvatAM vaMtonA sudhA bharyA pravacana sAMbhaLI dharmabhAvanAthI raMgAyA ane emanI vairAgyavAhInI vANIthI saMsArane raMga sarpa kAMcaLI utAre saMsAranI asAratA jANIne yuvAnavaye saM. 1967nI suratamAM bhAgae rIte utarI gayo. Atma Aradhana ane tapa saMyamamAM joDAvA dharmanI dIkSA lIdhI ane muni samudravijaya banyA. gurU upAdhyAya kaTIbaddha banyA ane gurUdeva pAse pravajyA dhAraNa karI. pUjya sohana vijayajI kAMtIkArI vicAranA, paMjAbamAM AtmAnaMda jaina AcAryadevanA vinamra zAMta ane abhyAsI ziSya ratna zrI manejha mahAsabhAnA prANapreraka ane paMjAba kesarI yugadraSTA pUjya AcA- , sAgarajI tarIke jAhera thayA, pUjyazrInA samAgamamAM AvanAra eka yama vijayavahAba mUrizvarajInA aMtevAsI hatA. Jain Education Intemational
Page #133
--------------------------------------------------------------------------
________________ mRtigraMtha saM. 2009mAM thANAnagaramAM 60 hajAranI jaMgI mAna medanI phaLarUpe rU. aDhI lAkhanuM phaMDa karAvyuM ane 70,000 phuTa jagyA ane zrI cunarvidha zrI saMgha samakSa paMjAba kesarI yugadaSTiA pU. paNa kharIdAvI lIdhI che. makAna mATe cAra pAMca lAkha rUpiyAnuM gurUdeva AcArya bhagavaMta 1008 zrImad vijayavalalabha sUrizvarajI phaMDa karavAnuM che je teozrInI preraNAthI jarUrane jarUra thaI jaze mahArAja sAhebe teozrIne " AcArya " padavIthI vibhUSita karI pitAnI pATa para sthApanA karatAM pharamAvyuM ke " paMjAba saMbhA Ama 80 varSanI A uMmare paNa teozrI pU. gurUdevanA bAnAane A vacana zirodhArya karI pU. gurUdevanA svargavAsa adhurA kAryone pUrNa karavA Ahaleka jagAvI rahyA che. samAjane pachI teo gaNivara zrI janakavijayajI ma. aAdi sAdhu samudAya prANavAna ane zaktizALI banAvavA zAMtamurti AcArya zrIdIrdhAyuM sahita rAjasthAnamAM upakAra karI cha-sAta varSa paMjAbamAM visaryA bane eja abhyarthanA. na ane pU. gurUdevano bAga haryobha karyo. ane pU. gurUdevanA preraka sAdhutAnA Adarza saMdeza vAhaka temaja samAja kalyANanA prANapreraka banyA che. - eka vakhata saradAra pratApasiMhajI kerAnI sarakAre hama karyo pUjya munirAja zrI nyA nyA zrI ke vidyArthIone baLavAna banAvavA dareka vidyArthIne bapore nAstAmAM nyAyavijyajI mahArAja be be IDa ApavA A jANI teozrIne duHkha thayuM ane sthAne sthAne gaNivara zrI janakavijayajIma Adine sAthe rAkhIne jabara mAMDala coyA sekAmAM dharmAraNyanAme oLakhAtA pradezanuM eka jasta virodha karyo ane karAvyo ane chevaTe saphaLatA maLI. sarakAre agatyanuM tIrthadhAma hatuM. mAMDale aneka savArIo joI che. ane pitAne hukama pAchA kheMcI lIdhe. tenA ghA paNuM jhIlyA che ane samayAnukula kema parIvartana karI levuM. e pramANenuM mAnasa baMdhAyeluM lAge che. 2 20mAM hoMzIyArapuramAM comAsuM karyuM tyAre sthAnakavAsI A mAnasane kAraNe, mAMDalanA lohImAM kAntibIja naMkhAtA jaina samAja zrI saMgha taraphathI saMcAlita paMcakulA jaina gurUkuLanI rahyA ane bhInamAMthI utarI AvelA jaina vaNIkee, mAMDalane najIkamAM rakAre jabajasta kasAIkhAnuM khelavAnuM nakkI karyuM . A vyApAra dhAma banAvyuM. ane gujarAtanA tIrthadhAmamAM mAMDala eka vAta mukuLanA kAryakartAoe karI tyAre sarakAra sAme virodha karI agatyanuM tIrthadhAma banyuM hatuM. che sarakArane nirNaya baMdha rakhAvyuM ane kasAIkhAnuM thatuM baMdha thayuM. AvI pavitra bhUmimAM eka anamola ratna vizvane ahiMsAno ghaNAone mAMsa, dArU, parastrIgamana Adi kuvyasanano tyAga saMdeza ApavA mAMgayuM. emane janma saM 1946nA kArataka suda karAvyo che. ane mAtA-putra, sAsu-vahu Adi kauTuMbIka jhagaDAomAM 3nA roja mAMDalamAM thaye hato. muLanAma narasI, pitA chaganalAla saMpa karAvyuM che. ghaNA garIba baMdhuone tathA vidyArthIone sahAya vakhatacaMda mAtA divALIbAInuM eka mAtra saMtAna hatuM. svabhAva apAvI che ane apAvI rahyA che. saraLa, maLatAvaDo ane hetALa. aMjanazalAkA, pratiSThA, upadhAna, navIna maMdira, navA upA mAMDala jIbhAi paMDayAnI khAnagI zALAmAM cAra dhoraNane zraya Adi kAryo paNa teozrInA upadezathI thayA che. abhyAsa karyo. prasiddha jainAcArya zrI vijayadharmasUrIzvarajInI prerateo pote varSothI akhAdInA vastro dhAraNa kare che ane sAthI mAMDalamAM rathapAyelI. yazovijaya jaina pAThazALAmAM dAkhala sAdAI, saumyatA ane namratAnA saMgAthI che. thayA. pAThazALAne banArasa laI javAmAM AvI. be varSa bAda ghera AvyA. najIkamAM mAtApitAnuM mRtyu thatAM, sagapaNa thayu hevA rAjasthAnamAMthI, zatru jya, zaMkhezvara pArzvanAthanI yAtrA karI chatAM, pAlItANA javAnuM bahAnuM kADhI, kAkA popaTalAlanI rajA lokagurU samayajJa, samAja kalyANadAtA, AcArya pravara AcArya zrI , lIdhA vinA, sIdhA banArasa pahoMcI gayA. vijayavalabhasUrizvarajIno zatAbdi utsava muMbaInagaramAM ujavavA munima DaLamAM sAthe padhAryA ane teozrInI nizrAmAM muMbaIe abhyAsamAM evA te dattacItta thaI gayA ane gurudevanI sAthe, apUrva bhavya ane zAnadAra rIte zatAbdhi usa { ujajo. zatA- saMmetazIkhara jaIne, kalakattAmAM tyAga mAgathI raMgAyelA narasIbdi samArohanA racanAtmaka kArya tarIke uccakoTInA vighAthIonI bhAIe cAra mitro sAthe dIkSA lIdhI, jaina saMghe apUrva mahotsava sahAyatA mATe bAra tera lAkhanuM phaDa paNa thayuM. madhyama varganA ujavyo ane banArasamAM, cAra varasanA parizrama pachI saMskRtanA ukaLe ane rAhata mATe " mahAvIranagara" nI ye janAne amalI prathama paMDIta banyA. ane kalakattAnI nyAyatIya nyAya vizAradanI svarUpa ApavA 80 varSanI jaipha uMmare pratijJA laIne samAjanA padavI prApta karI. zAstronI uMDI pAragAmItA meLavIne adhyAtma ghaDavaiyA che ane dAnavIne jAgrata karI dIdhA che. 2017nuM comAsuM tanavAleka tathA nyAya kusumAMjalI, je graMtha saMskRta tathA prAkRta punA zahera mAM karI zatAbdi pUti mahotsava dhAmadhumathI ujavI bhASAnA kAvyamAM racyA. ane tenAthI prabhAvIta thaIne nAgapura hA tAbdi smAraka tarIke " AcArya vijayavallabha hAiskula 'nA ane ujajenInA brAhmaNa paMDItoe Ato azvaghoSa ke kAlIdAsa che nirmANa mATe preraNA ApI punAnA saMdhamAM jAmatI lAvyA ane evI prAratI sAthe mAnapatra arpaNa karyuM.. Jain Education Intemational
Page #134
--------------------------------------------------------------------------
________________ 156 bhAratIya asmitA jaina darzana je uttamottama graMtha ApIne jana jAtane eka jhaverI banyA. temAM pAlItANAnA darabAra bahAdurasiMhajI, morabInA amulya bheTa ApI, tenI dasa dasa AvRttio thaI. hiMdI, darabAra lakhadhIrasiMhajI sAheba, jAmanagaranA jAmasAheba raNajItasaMskaraNa thayuM ane aMgrejI mATe AraMbha thayo che. eto evA siMhajI tathA digavijayasiMhajI, lIMbaDInA darabAra daulatasiMhajI, mahAna suprasiddha graMyakAra hatA, ke jemaNe saMskRta prAkRta kAvya, jAMbudhoDAnA darabAra raNajItasihajI, bIkAneranA rAjA gaMgAsiMhajI, sAhitya uparAMta, hiMdI, aMgrejI tathA gujarAtimAM graMthe lakhyA vaDodarAnA rAjA sayAjIrAva gAyakavADa mukhya hatA. e badhA emanA che. vinobAjI ane vidvAna paMDItAe emanI kAvya pratibhAnI mitro banI gayA hatA. sayAjIrAva gAyakavADa sAthe eTalo badhe mukta kaMThe prazaMsA karI che. emanI sarala, madhura, bhASA hovA chatA abhiyabhAva hato ke banne yuropamAM sAthe hoya ane sayAjIrAvane zabdomAM eka prakArane jema ane tejasvItA pragaTI rahe che. teo dezI bhajana khAvAnI IcchA thAya tyAre sayAjIrAva sAmethI jIvana rASTrabhakata paNa hatA. rASTrayajJamAM emaNe phALo Apyo che. saradAra zeThane kahevarAve ke huM tamAre tyAM bhojana laIza. vallabhabhAI paTelanA adhyakSa pada nIce muMbaI TAuna holamAM | muMbaImAM jyAre gaNatrInI ja moTo hatI te vakhate eka yuromaLelI sabhAmAM rASTraprema upara vyAkhyAna ApIne jaina munio pIyana hIrAnA vepArIe jIvana zeThane bheTa ApelI 60 horsapAvaranI mATe, eka navuM dvAra kholI ApyuM che. teo satyanA zodhaka, mAnava samAnatAnA himAyatI, javalaMta krAMtikAra, bALadIkSAnA meTara AkhA muMbaInuM dhyAna kheMcatI ane muMbaInI polIsane kaTTara virodhI, nispRhayogI, bALaka jevI saralatA, niramodazA, paNa sAvadhAna rAkhatI. polIsa eTalI takedArI rAkhatI ke jIvana zremALasaMta saurabhane maghamaghATa ane guNavazinA bhaMDAra. zeThane baMgale savAramAM puchAvatI ke zeTha kayAre gherathI nikaLavAnA che ane kaye rahate nikaLavAnA che jethI rastAomAM TrAphIka kaMTrolanI temaNe saurASTra rAjasthAna mALavA zIvapurI pAlItANA pATaNa sAvacetI rAkhI zake. polIsanA aMgreja ophIsaro paNa emanA ane mAMDalamAM cAturmAsa karIne dharmanA ajavALA karyA hatA, jIvananI tarapha premabharyo Adara rAkhatA. chellI ghaDI sudhI temaNe jaina samAjane navanavA saMdeza ApatAM graMtha vyApAramAM lokone vizvAsa eTale badhe meLavela ke vyArana ApyA che. ane teo potAnI jIvana yAtrA zAMti pUrvaka pArIo-ajANyA Araba vyApArIo paNa lAkhone mAla emane mastImAM rahIne purI karI ane janmabhUmi mAMDalamAM kula pathArImAM tyAM jhAMgaDa mUkIne potAne deza pAchA jatA. rasIda-pahAMca levAnI cIra zAMtithI piDhI gayA. paNa darakAra na karatA. evA eka motInA vyApArI Araba hAjI ApaNA svargastha Agama prabhAkara muni puNya vijayajI mAMDala abbAsa 18 lAkhano matIne mAla emane tyAM mUkIne haja karavA gayA. haja karIne pAchA AvyA tyAre jIvanazeThe kahyuM "tamAre gayA ane temanA prazAnta mastI bharyA AnaMdI snehALa svabhAvane joIne cakIta thaI gayA. aneka vidvAna jana janetara paMDItoe mAla tapAsI le." hAjI abbAse kahyuM "tamAre bharose mUkele temane zraddhAMjalI ApI che. ane jAmanagara vidyApiThanA mahaMta zrI mAla khudAne bharose mUkyA barAbara che." zAntiprasAdajIe temanA jIvanacAritranI prastAvanAmAM temanA jevA AvIja pramANiktAnI zAkha yuropIyana kaMpanIomAM paNa saMtanI bhurI bhurI prazaMsA karI che. hatI. kAlika nikasana, volesa bradharsa, jemsa phInale, ivATalAkama, I DI. sAmUna, DeviDa sAsuna, vAI vanI' vagere kaMpanIo (hemacaMdrAcAryasabhA-pATaNanA saujanyathI) lAkhone mAla jIvaNazeTha pAsethI letI. koI vakhata mAla lIdhA vagara paNa. temaja vyAja ke kamizana lIdhA vagara paNuM lAkho pAMDanI karoDapatino saMnyAsa kreDITa ApatI. vAI vana kaMpanIe mAla lIdhA vagara ke vyAja "Aje amadAvAdamAM traNa sAdhuo vicAre che. temAMnA eka lIdhA vagara eka lAkha paDa-paMdara lAkha rUpIyAnI beMka kreDITa ApI jIvaNacaMda jhaverI. oLakho cho ? eka kALanA karoDapati, pro. hatI evI ja rIte kilIka nikasane traNa lAkha paDa-45 lAkha rUpIyA gajajaranA eka veLAnA motInA vyApAranA bhAgIdAra, motInA kAMI paNa vyAja ke mAla lIdhA vagara beMka upara sIdhI reDITa mokalI. vyApAramAM lAkhone pAse khelanAra, sUratanA jhaverI. Aje aDa- ane sAthe lakhyuM ke tamAre je kAMi mAla amAre tyAM Avaze vAze page gocarI mAgatA amadAvAdanI zerIomAM kare che. jANo enA upara ame kamIzana nahIM' laIe. AvI zAkha emanI vArebharatharI ujajainamAM Avyo." pIyana kaMpanIomAM hatI. kavi nAnAlAla-"pArthivathI para' pustakamAMthI jIvaNacaMda zeThanI peDhI taraphathI dharmAdAnA kAMTAne piDhInA uparanA zabdo kavi nAnAlAle zeTha jIvaNacaMda jhaverI mATe vecANanA motInuM vajana tolavAnI Avaka vArSika pa lAkhathI kahyAM che. pitAnA parigraha parimANa vratane lIdhe pitAe vyApAra eka lAkha rUpiyAnI hatI. te rakama sIdhI ApavAne badale hisAba mAMthI nivRtti lIdhI eTale pitAnI caudavarSanI umare dharamacaMda karatI vakhate chavagucaMdazeTha dharmAdAnA kAMTAne vyAja sAthe ApatA. udayacaMdanI peDhIne kArabhAra jIvaNacaMdazeThe pitAne harataka lIdhe. ATale badhe vaibhava, mAna-sanmAna ane dhanasaMpatti hovA chatAM emaNe ghaNuM sAhasathI vyApAra vadhAryo. moTA moTA rAjAonA kIrtinI lAlasA vagaranI kirabhimAnavRtti ane namratA eTalI badhI Jain Education Intenational
Page #135
--------------------------------------------------------------------------
________________ 11. hatI ke sarakAra jyAre emane je. pI. ne khItAba ApavAnI kavA vagere pravRtti zarU karI. temanA chokarAone bhagRAvavA mATe darakhAsta mUkI tyAre emaNe vinayapUrvaka kahI dIdhuM ke mAre je. pI. boDelImAM beDIganI sthApanA karI. temAMthI je vighAthIo thaIne zuM karavuM ? mAre je. pI. ne khItAba joItA nathI. tauyAra thAya temane vyApArIvarga sAthe dhaMdhe lagADavAmAM Ave che. lagabhaga seeka vidyArthIo AvI rIte muMbaI ane suratamAM bIjAne sahAyaka thavAnI udAratA paNa evI hatI ke emanA enA hIrAnA dhaMdhAmAM lAgelA che. eka mitrane dhaMdhAmAM khoTa AvI tyAre sAmethI vagara mAge eka - lAkha rUpiyA laIne gayA ane kahyuM ke meM sAMbhaLyuM che ke tamAre A rIte emanuM sAMsArika jIvana vividhalakSI, udAra ane dhaMdhAmAM uthala pAthala thaI che eTale jarUra hoya tevuM lAkha rUpiyA leka tarapha sahAnubhUti bharyuM rahyuM che. tevIja rIte temanuM sAdhu laIne AvyuM chuM. pahelAnA rUpIyA paNa emanI pAse leNa hatAM jIvana paNa tyAgamaya, nirIha ane lokopakAra karanAruM rahyuM che. tene paNa vicAra karyA vagara uparathI bIjA lAkha rUpiyA ApyA. ane e rIte te je pujA te dharma purA'nI kahevata jIvanamAM caritArtha thaI che. e yuro5 gayAM tyAre be rasAyA ane nekara sAthe laI gayelA paNa tyAMthI pAchA AvyA tyAre makAna rasoyo nokara tyAMja rAkhIne temane janma saM. 1936mAM thayo hato. saM. 1950mAM emaNe AvelA ane je koI jANItA mANase ahIMthI yUrepa jAya temane peDhIne kArabhAra saMbhALyo saM. 1952mAM emanuM lagna thayu. saM. utAre emane tyAM ja rahe ane nokare emanI sarabharA kare ahIMthI 1997mAM emaNe dIkSA lIdhI ane 2026mAM ekANuM varSe emane bhaNavA jatA vidyArthIo moTe bhAge yuropamAM emane svargavAsa thayo. dharaja rahetAM. (metIcaMda chavaNacaMdanA saujanyathI) sAmAjika ane dhArmika kAryomAM paNa emaNe eja utsAha ane udAratA batAvyA che. sAthe kAyA che. navANu yAtrA karI virakta karmacAgI zrI vijayavallabhasari che. derA upAzraya vidyAlayomAM dAna karyA che. dezamAM AvelA le. kAntilAla DAhyAbhAI kArA (mahAmAtra-mahAvIra jainavighAlaya) derAsaronA jIrNoddhAra mATe I.sa. 1902mA "jaina jIrNoddhAra kaMDa" AcAryazrI vijayavallabhasUrijI eka evA mahApuruSa hatA tathA vidyAthIone yuropa mokalIne vizeSa abhyAsa karavA mATe I.sa. 1917mAM "ejyukezana phaMDa" potAnI peDhI taraphathI zaru karyA - jemaNe jaina samAjane dharma mArge vALavAmAM ane samAjano sarvAMgI jemAja sudhI madada pahoMcADe che. e phaMDanI madada laIne samAjamAM - ukarSa sAdhavAmAM potAnA jIvananI paLepaLa khacI hatI. emanuM AgevAna gaNAtA lIDare toyAra thayA che. konpharansanA kAryomAM paNa jIvana aneka vyaktio mATe mArgadarzaka dIvAdAMDIrUpa banyuM hatuM. phALo Ape che. sAmAjika pepara paNa kaDhAvyA che. sAthe sAthe A gujarAta, saurASTra, mevADa, mAravADa ane vizeSarUpe paMjAbamAM pagazAmajI kRSNa varmA jevA krAMtikArIone paNa temanI chUpI ane pALA saphara karI temaNe TheraThera zikSaNa saMsthAo sIbhI karI, saMgaughADI krAMtimAM yUropamAM ane hindustAnamAM chUTe hAthe sAya : Thana sAdhavA upadeza Apyo, matamatAMtare choDIne jaina samAjane Apyo che. ane sarakAramAM potAnI lAgavaga lagADI emanI muzIbato ? 'eka thavAnI preraNA ApI ane jJAnanI javalaMta jota pragaTAvI. ochI karavAmAM ke madada pahoMcADavAmAM sAro phALo Apyo che. AcArya zrI vijaya vallabhasUrinA janma vaDodarAmAM vi. saM - 1927nI kArtaka suda bIjane divase thayo hato. emanA pitA zrI A rIte dhArmika sAmAjika rASTrIya pravRttiomAM emaNe dIpacaMdabhAI ane mAtA IcchAbAInuM jIvana dharmaparAyaNa hatuM. dAna ane madada karI che. jIvaNazeThanA eka mitra che. mAre eTale AcAryazrI vijayavalalabhasUrimAM paNa bALapaNathI ja dharmavaDodarAmAM gujarI gayA. te pachI tarataja bIjA eka mitra saMskAra paDyA hatA. zizuavarayAmAM bALakanuM nAma chaganalAla lIMbaDInA darabAra dolatasiMhajI gujarI gayA. e banne emanA rAkhavAmAM AvyuM hatuM. chaganalAlane mAtApitAnI nehamaya zItala parama mitra hatA. banne majabUta bAMdhAnA sazakata ane chAyA lAMbo samaya maLI nahI. nAnapaNamAM ja emaNe prathama pitA taMdurasta hatA. e bannenA javAthI emane u che AvAta ane pachI mAtAne AdhAra gumAvyuM. mAtAnI aMtima ghaDIe lAgyo. e AghAte emane saMsArathI virakita tarapha vALyA. emane chaganalAle enI pAse jaIne pUchyuM ke A saMsAramAM kone sahAre vicAra Avyo ke AvA kadAvara mANase paNa je cAlyA gayA tuM mane choDIne jaI rahI che tyAre dhamaMparasta mAtAe jarAye te mAruM zarIra to bIlakula mAMdaluM jarjarita che. ene acakAyA vinA pitAnA pyArA putrane javAba Apyo ke "tanuM bharese ? A vicArathI emanuM valaNa dIkSA levA tarapha vadhyuM. zaraNa svIkAraje, mAtAnA zabdoe bALakane enA bhAvi jIvananI eTale saMsAra choDI dIkSA lIdhI. dizA batAvI dIdhI. dIkSAvAmAM ema AdiMvAsI ane paramAra jAtinA lokonA chaganalAlane nAnapaNathI AtmakalyANanI laganI lAgI hatI. mANanuM kAma zarU karyuM. temane dArU, mAMsabhajana vagere vyasanathI evAmAM paMdara varSanI uMmare eka mahAna krAMtikArI jaina muninA choDAvavA, temane chokarAone bhAvavA, temane sArA dhaMdhe lagA- vyAkhyAnarUpa amRtanuM pAna karavAne emane avasara mane emanA Jain Education Intemational
Page #136
--------------------------------------------------------------------------
________________ 158 bhAratIya asmitA eka eka zabda enA hRdayamAM Asana jamAvI dIdhuM. jene muninI AcAryazrIe vastutaH potAnA 84 varSanA jIvanakArya daramijAdubharI vANIe ganane eTalo badhe jakaDI rAkhe ke vyAkhyAna yAna AtmakalyANanI sAthosAtha jaina samAjanA utamATe pUruM thatAM AkhA hola khAlI thaI gayo tyAre te te tyAMja beThe anokhuM kAma karyuM hatuM. jaina zAsanane unnatinA aneka mAge rahyo. gurUdeva zrI AtmArAmajI mahArAje A kizorane joyo. batAvyA hatA ane anekavidha saMsthAo sthApavAnI preraNA ApIne emane thayuM ke kaI duHkhI sAdhanahIna yuvAna pitAnA keI abhA- jaina samAjane AgaLa laI javAnuM ati mahatvanuM kAma karyuM hatuM. vanI pUti karAvI ApavAnuM kahevA mATe beThe lAge che. paraMtu aMta sudhI teo A kAmamAM rata rahyA hatA vRddhAva-thA paNa jyAre e navayuvake gaMbhIratAthI kahyuM ke, ene to AtmakalyANarUpI emane parAjita karI zakI nahotI. chevaTe vi saM. 2010mAM dhananI AvazyakatA che tyAre dIrghada chavALA e mahAmAM tarata ja muMbaImAM navakAra maMtrano jApa karatAM emaNe potAnA bhautika dehanI pAmI gayA ke A navayuvakanA aMta.karaNamAM sAcA vairAgyanI jyota tyAga karyo ane amaratva prApta karyuM. prakAze che, jenA sonerI kiraNe samAja, deza ane duniyAnuM hita karaze. chevaTe aneka avarodha pAra karIne chaganalAle guru AtmArAmajI mahArAja pAse vi. sa. 1943mAM rAdhanapuramAM dIkSA lIdhI. emane valabhavijaya nAma ApavAmAM AvyuM ane munIzrI harSavijayajI emanA gurU banyA. gAphela nA raheze! AvatI kAlanI aNadhArI dIkSA lIdhA pachI tarataja teo zAstronA abhyAsamAM lAgI gayA. bhagIratha parizrama, naichika vinaya ane tanmayatAthI emaNe zAstronuM adhyayana karyuM vi. saM. 1953mAM AcArya zrI AtmA rAmajIne svargavAsa thaye emaNe aMtima samaye munizrI vijayavallabhane paMjAbamAM jaina zAsananA saMrakSaNa ane saMvardhananA kAmamAM lAgI rahevAnuM temaja paMjAbanI saMbhALa levAnuM sepyuM hatuM. e sAthe zikSaNa pracAra mATe TheraThera sarasvatI maMdiranI sthApanA karAvavAmAM sahAyaka thavAne Adeza paNa gurUvarSe Apyo hato. | beMka oNpha bareDAmAM bacata karavA mAMDe ja ApanI samRddhinuM pratIka gurUdevanA A Adezane zirodhArya karIne munizrI vijayavalabhajI potAnA nirdhArelA kAryakSetramAM kUdI paDayA. emaNe bhAratanA judA judA prAntonI padayAtrA karI ane satya ane ahiMsAnI jAtinAM darzana lokone karAvyA. jenadharma ane jainasaMgha para thatAM prahArothI enI rakSA karI, dezamAM Thera Thera zikSaNa saMsthAonI sthApanA karavA mATe preraNA ApI. sane 1947mAM dezanA bhAgalAM thatAM paMjAbamAM je hatyAkAMDa thayo emAMthI janasaMdhane sAMgopAMga bahAra lAvavAnuM kAma paNa emaNe nirbhayatAthI karyuM. thoDA samayamAMja teo pitAnI sevAbhAvanAthI saMdhanA hadayasamrATa banI gayA ane saMghe pitAnI kRtajJatA pragaTa karavA mATe lAhoramAM emane vi. saM. 1981mAM " AcArya" nI padavIthI vibhUSita karyA. bhAratamAM tathA paradeza--briTana, pUrva AphrikA, morIziyasa, phijI TApuo ane ziyALAmAM-maLIne 625 uparAMta zAkhAonuM jUtha. ',/?! kATa , , ; , , , , I ho AcAryazrIe tapa ane vairAgyanI mArAdhanAnI sAthesAthe best.eN3rbwNfees e Serge-- . :::..' , ' samAjanA ukaLa mATe upayogI, lAbhakAraka, racanAtmaka pravRttio paNa karI hatI. emaNe Thera Thera zikSaNa saMsthAonI sthApanA karAvavA uparAMta navA maMdiranuM nirmANa jIrNoddhAra temaja sAhitya prakAzana para paNa dhyAna ApyuM hatuM. eka vizeSa kAma emaNe phaLa, 0 7 pIDita madhyama varganA utkarSanuM, asahAya vidhavAone ane bekarone madada ApavAnuM karyuM hatuM. - - rAke rs 64 : * * Jain Education Intemational For Private & Personal use only
Page #137
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha dhI mAsTara silka milsa prAIveTa limiTeDa bhAvanagara saurASTranI agragaNya mIlanI suMdara, AkaSa ka ane raMgaberaMgI jAte :TerIvIssAsa zIga, TerIvIskAsa sADI, TAphTA, brokeDajha, geAlDasIlvara, sATIna pyAsa, parameTA, eseTeTasATIna phulAvara vagere mAsTara phebrIkasa vAparA te vAparavAmAM TakAu che mAsTara mIlanI uparanI badhIye jAtA mAsTara mIlanI rITeIla zApamAMthI maLaze. sthaLa : mAsTara mIlsa pAse, tAra : MASTERMILL office 3219-5650 Gram:- "IRONMAN" Resi 4557 Estd-1948 THE BHARAT IRON & STEEL INDUSTRIES Re Rollers M. S Round, Square, Flat Bars & Gate Channels, Angles etc All Size & Section of Girders Channels, Angles available from ready Stock Agricultural B S Steel Our Speciality. RUVAPARI ROAD, BHAVNAGAR. mAsTara mIla rITeIla zepa 19 menejIMga DIrekaTara ramaNIkalAla bhogIlAla zAha phezana 6243 gujarAta rAjya mArga vAhanavyavahAra kArpArezana ApanA parivAra ane mitrA sahita pravAsa mATe 19 ArAmadAyaka eDakAvALI esa. TI. mInIbasa bhADethI meLavI yAtrA-Anada paTanA ane viziSTa sAmAjika prasa Mge| mATe viziSTa pravAsanuM AyeAjana karaza. vadhu vigata mATe upeA menejara amadAvAda, naDiAda, vaDodarA, surata junAgaDha, bhAvanagaranA saMparka sAdho. rAjakoTa,
Page #138
--------------------------------------------------------------------------
________________ tfo WITH BEST COMPLIMENTS FROM: DIPCHAND & COMPANY. 413 g Kalbadevi Road Vasant Wadi BOMBAY-2 Associates: Nitin Silk Mills, New Islam Mills Compound, Currey Road BOMBAY-13 Manufacturer of Rayon Fabrics - Exporters, Importers & Commission Agents Grams: "PRAGNA " Phones K. J. JOSHI & CO. office; 34490 Res 31596 Dealers in ELECTROPLATING & POLISHING MATERIALS 20, VENKATACHALA MUDALY STREET MADRAS-3 bhAratIya khacita
Page #139
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtipraya * koI paNa pravRtti karatA sahakArI pravRtti mane vadhu priya che. | zubhecchAo sAthe :kAraNa ke te eka jIvanarAha, manovRtti ane kAryapaddhati che. A pravRtti vadhune vadhu vikase ema huM IcchuM chuM, kAraNa ke te daridranArAyaNane sAco sAthI ane lokazAhI samAjavAda prasthApita karavAnuM uttama sAdhana che." -sva. javAharalAla naherU. mANekalAla enDa sansa, 115, nArAyaNa dhu sTrITa, muMbaI-3 zubhecchA pAThave che habUkavaDa sahakArI maMDaLI muka habakavaDa esosIeTasa eTa muMbaI, madrAsa, kalakattA, ane amadAvAda (tAluke taLAjA) (ji. bhAvanagara) Call 33380 Cable " PRABHUMAYA" With Best Compliments From Dimond Sales Corporation 98 Mint Street MADRAS-1 (Proprietor: KaPurchand N Sutaria) Jain Education Intemational For Private & Personal use only For Private & Personal use only
Page #140
--------------------------------------------------------------------------
________________ R utsava prasaMgoe AnaMda raMgaberaMgI vastromAM savizeSa mANo Jain Education Intemational. khIju` varSa jUnA vacanAne paripUrNa karavAnA avasara mahArANA TekasTAIlsa paNa peAtAnA vacanAne paripUNu kare che. mahArANA DIjhAinA ane raMgAmAM navI bhAta pADatu seAhAmaNuM, muSakara, prasannakara, adbhuta pAtavALuM ane svapnasRSTinI mAhaka ramyatA samu anerU' ane alaukika kApaDa banAve che. ma hA aa NA mahArANA milsa, peArabadara = * sADIA, prinTasa, blAujha, phroka, vagere mATenu elAna, 0 Asilka ane sutarAu kApaDa, suTiMga ane ziganu Terina, Terina kATana, ane sutarAu kApaDa amAre| mAla tamAma agragaNya vikretAone tyAM maLI zakaze bhAratIya bhasmitA
Page #141
--------------------------------------------------------------------------
________________ mRtimaMca hiMdI sAhitya-vikAsa paMtha padmAkara, kezavadAsa vagerenAM nAma ullekhanIya che. e sivAya paNa kulapati mizra, surati mizra, zrIpati, rasa( anusaMdhAna pAnA 19 thI zarU ) lIna, dUlaha, Alama, ThAkura, bedhA, vageree potAnI racanAothI A yuganA sAhityane samRddha karyuM che. rIti kAla ( saM. 1700 thI 1990 ) uparokta badhA kaviomAM sauthI vadhu lokapriyatA mahAkavi rItikAlanuM sAhitya eka navo vaLAMka le che. AdikALanuM bihArIne maLI che. bihArI mija rAjA jayasiMhanA Azrita sAhitya vIrarasa pradhAna che. bhakitakALanA sAhityamAM dharmanI kavi hatA. mahArAjA pitAnI priya rANInA premamAM magna thaI pradhAna rahI, jyAre rItikAlIna sAhityamAM dharmabhAvanA ke vIratA. rAjya vyavasthA pratye bedarakAra banavA lAgyA tyAre bihArIeja ne badale zuddha kalA ane bhAvukatAnAM darzana thAya che. ene bhauti temane eka deha lakhI mokalI temane jAta karyA hatA. dohAmAM katAvAdI sAhitya" e nAma paNa ApI zakAya. zuddha kAvyakalAnAM mahArAjAne mIThe vyaMgya karIne kavi kahe che ke - darzana ApaNane A yugamAM thAya che. hindImAM "rIti' zabdano prayoga kAvyazAstra athavA lakSagraMtha nahiM paNa huM mayura madhuM nate fala if I II mATe thAya che. saMrakatamAM A zabda kAvyazAstranA sidhAtAne mATe mAruM jI hAM hAM hai NAM vAta gvA | prayukata thayo che. mahArAjAnA anurodha para bihArIe rasapUrva evA sAta hindI rIti-sAhiMya moTe bhAge saMskRta kAvyazAstra para dIhA che para duhA lakhyA, je bihArI satasara nAmathI prakhyAta thayA. AdhArita che. hindInA AcArya-kavioe bharata, bhAmaha, mammaTa, bihArIe dohA chaMda apanAvIne nAnakaDA A chaMdathI pitAnuM AnaMdavardhana jevA saMskRtanA prasiddha AcAryonA graMthonA AdhAra para lakSaNa graMtha racyA che. chatAM jayadeva kRta "caMdrAleka" ane kAvya kauzala batAvyuM che. eka eka dohAmAM pUrNa citra a kita karyuM che. mAtra be paMkitamAM AvAM citra upasAvavAM e kavinI apaya dIkSita kRta "kuvalayAnaMda ne teo vadhu anusaryA che. uMcI kAvya pratibhA banAve che. bihArIne aneka viSayanuM talae samayamAM kavie AcArya thavuM paDatuM. AcArya thavA spazI jJAna hatuM vividha viSayonA A jJAnane emaNe pitAnI mATe koI lakSaNa graMtha paNa lakhavo paDato, AthI emanA rIti racanAmAM suMdara upayoga karyA che. graMthamAM AcAryavane badale kavitva zaktinAM darzana vadhu thAya che. satasaI" emane mukhya graMtha che. rIti-baddha kaviomAM koIpaNa kavine kavi ane vidvAna tarIke tyAre ja Adara maLatA bihArI zreSTha kavi kahI zakAya. jyAre e koI rIti-a ya lakhe. eTa ja A yugamAM zRMgAra, rasa, alaMkAra, chaMda, nAyaka-nAyikA bheda, nakha-rikha vagerenAM varNane vizeSa karIne emaNe saMyoga zRMgAranI racanA karI che. khUba jovA maLe che. viyoga varNana karatAM saMga varNanamAM kavi khUba khile che. kavi nAnakaDA dehAmAM evAM citro upasAvI kADhe che rasika pAThakanA A kALanA badhA kavione mukhya traNa vibhAgomAM vahecI dilane caTa karI jAya. bhale emanI kavitAmAM premanI anubhUtionAM zakAya. - (1) rIti-bRhada (2) rIti-siddha (3) ane rIti-mukta uMDANa na jovA maLe vaNa milananAM sajIva citra uDIne AMkhe vaLage evAM banyAM che. A yuga rAjanaitika, sAmAjika ane dhArmika kRtie patanane yuga che. vilAsitAnI atizayatAne kAraNe kalA, sAhitya, ane rItikAlanA sarvAdhika lokapriya kaviomAM bihArInuM sthAna saMgItanuM bAhya kalevara A yugamAM khUba kaMDArAyuM che; hRdayano haMmeza raheze. bhAnAM UMDANa kadAca eTalAM na jovA maLe, paraMtu bhASAnI pragati kAvyazAstranA sidhAntone anusarIne kAvya sarjana A yugamAM khUba dhanAnaMda sArA pramANamAM thayuM che. dhanAnaMda rIti - mukata kavi che. teo kAryastha hatA. mogala ritIkALanA mukhya kavio bAdazAha muhamadazAhanA mIra musta hatA. kavinA virodhIoe bAdazAhane ekavAra kahyuM ke dhanAnaMda khUba sarasa gAya che. bAdazAhe rItikALanA mukhya kaviomAM cintAmaNi tripAThI mahArAja acAnaka ekavAra Agraha karyo tyAre temaNe AnAkAnI karavA mAMDI jasavaMtasiMha, bahArI, matirAma, bhUSaNa, deva, dhanAnaMda bhikhArIdAsa darabArIoe kahyuM emanI premIkA sujAna kaheze te jarUra gAze. sujA Jain Education Intemational
Page #142
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratIya asmitA nane darabAramAM lAvavAmAM AvI. dhanAnaMde potAnI premikA tarapha Adhunika kALa (saM. 1900 thI AjasudhI, mukha karIne evuM to bhAvavAhI rIte kavitA gAna karyuM ke viredhIo daMga thaI gayA. paratuM bAdazAha tarapha pITha karIne gAyuM hindI sAhityanA Adhunika yugano prAraMbha sana 1850thI eTale bAdazAhe nArAja thaI emane zaheramAMthI cAlyA javAne cA, Adhunika hindI sAhityanA janaka bAbU bhAratendune A hukama karyo. dhanAnaMda cAlI nIkaLyA. sAthe sujAnane paNa AvavA janmakALa che. kahyuM, paNa sujAna na gaI. AthI dhanAnaMdane virAgya Avyo ane nimbArka saMpradAyamAM dIkSA laI lIdhI. paraMtu dhanAnaMda kavitA ane sana 1857nA baLavA pachI aMgrejo ahIM sthira thayA. sujAnane eka kSaNa paNa bhUlI zakayA nahiM kavitAmAM sujAna ane bhAratanAM nAnA moTA rAjyanI svata tratA sattA naSTa thaI je rAjaya sujAnanA premane emaNe aMkita karI dIdho. bacyAM temaNe aMgrejI sattAnuM Adhipatya svIkArI lIdhuM. sujAna sAgara, virahalIlA, rasa kelivalI emanA mukhya graMtha sAmantI-yuganA asta sAthe nava jAgaraNane yuga ahIM zarU thAya che. yuropamAM 5Nu A jAti AvI rahI hatI. paristhitio che. zRMgAranA A kavi saMga karatAM viyogamAM khUba khilyA che. emane viga zRMgAranA mukta kavi kahI zakAya. AcArya zukala evI pedA thaI ke lokomAM navIna cetanAne udaya thayo. emanA vize lakhe che. aMgrejo bhAratanI prajAnuM aneka rIte zeSaNa karatA rahyA. paraMtu sAthe sAthe vijJAnano vikAsa thavAne lIdhe samAja jIvanamAM "de viyoga zRMgAra ke pradhAna muktaka kavi hai| prema kI pIra / lekara inakI vANI kA prAdurbhAva huaa| prema mArgakA jaisA ' navIna parivarta. AvyAM. pravINa aura dhIra pathika tathA jabarbAdAnI kA asA dAvA rItikALanA aMta sudhInuM sAhitya padyamAM jovA maLe che. gag vAtrA 27 mAvAnAM phusA vi na duar ! lakhavAnA prayatno thayA che paraMtu te nahiMvat gaNAya. Adhunika yuganA prAraMbhamAM mudraNa kalAne vikAsa thavAthI ane samAja jIvananuM premanuM keTalu marmaspaza citra emanA A savaiyAma jovA mALakhuM badalAvAthI gadhanI anivArya AvazyakatA ubhI thaI. A maLe che - AvazyakatA anAyAse AkAra pAmI. eka tarapha khristI mizanarIo ati sUdho saneha ko mAraga hai jahAM ne ku sadAnapa bAMka nhiiN| pitAnA dharmane pracAra karavA arthe bhAratIya bhASAone upara ta ja sarva vana tava mApana , brina da = ninAna karavA lAgI. to bIjI tarapha ravAmA dayAne da sarasvatIe hiMdu ghanAna vAra juvAna junA aa teM tu nahaf dharmanA punautpAne mATe kArya upADayuM. khristI pAdarIoe ane tuma na sI TI pade aa carA, mana ra u rada kAMi sadhI hiMdu dharmanA pracArakee hiMdI bhASA apanAvI, gadya mArge temaNe hindI khaDI belIne svIkArI. trijabhASAnI madhuratA dhanAnaMda kavitAmAM sahaja rIte vaNAI che. Adhunika kALane ApaNe A pramANe vaheMcI zakIe - rIti kALanI keTalIka vizeSatAo (1) bhAratendu yuga (2) divedI yuga (3) prasAda yuga (4) prasAdettara kALa. sthaLa saMkocane kAraNe rItikALanA badhA kavionI kavitAno rasA svAda mANuM muzkela che. eTaluM cakakasa kahI zakAya ke bhAratendu yuga rItikALanA sAhityamAM zRMgAranI abhivyakti khUba cai che. tarakAlIna rAjanItika dhArmika ane sAmAjika paristhiti ne jyAre gujarAtI sAhityamAM kavi narmadano praveza thaI rahyo hato. tyAre kAraNe zRMgAra pradhAna sAhitya khUba racAyuM. kAvyakalAnI dRSTie eja arasAmAM hindI sAhityamAM bhAratenduno praveza thaI rahyo hato. bhAra A yuganI kavitA khUba samRddha thaI tendu Adhunika hindI sAhityanA pitA eTalA mATe gaNI zakAya ke hi. ndI sAhityanI vividha zAkhAonA vikAsa emanA dvArA ya. padyanI bhASAnA vikAsanI dRSTie A yuga mahattvano gaNI zakAya bhASA vraja hatI. gadya mATe tatkAlIna lekhakoe hindInA khaDIbola svaravRjabhASA A yuganI sAhityika bhASA hatI vrajabhASAnuM lAlitya ane svIkAryuM. aMgrejonA Agamana pachI pAracAtya sAhityano prabhAva ane abhivyaMjana zakita A yugamAM khUba vikasyo. paNa hindI upara paDe. keLavaNInI dizA badalAvAthI hindInuM rUpa paNa badalAyuM saMkSepamAM A yuganI kavitAmAM bhAvAnubhUti, rasAtmakatA, kaLA kauzala. saMgItAtmakatA, bhASA sauSThava vagere badhA kAvyagu aMgrejonI dhAka hatI. paraMtu aMdarathI asaMtoSane agni suMdara rIte vikasita thayelA jovA maLe che. saLagato ja hato. lekhaka ane kavio khullaMkhulA aMgrejonI Jain Education Intemational
Page #143
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRti pa TIkA nadezanA karI zakatA. paraMtu khAkatarI rIte A asaya emanI racanA kramamAM pragaTa thai jatA. mA sApa tatkAlIna sAkimAM sthApaze joka rAmAe chIe. aMgreja rAja sukha sAja, sabai sukha mArI / dhana videza cali jAta, yahai ati khvArI // bhAratendunA prabhAvazALI vyaktitvane laIne navIna lekha paNa emanI tarapha AkarSAyA. emaNe navAdita lekhako pAse lakhAvyuM prabhAhana ApyuM. rAte paNa nATako kavitAmbA ane nivA vagere sukhI hiMdI sAhityane navI dizA ApI. temaze pAda 'kiva vacana sudhA' ane 'risya augajIna' nAmanAM me mAsikA rAru karyAM baMgALI bhASAnA pustakAnA anuvAda paNa e arasAmAM thavA mAMDaLa. ave ane dha gAyanAM pustakonA anuvAda paN e arasAmAM jovA maLe che. A badhAnuM pariNAma e AvyuM hiMdImAM padyauparAnta vividha zAkhAomAM lakhavAnA prAraMbha thayo. hiMndInI paDelI navalakathA 'parIkSA gusa' gaNI zakAya. nATaka bhArate jInA pahelAM lakhavAnA prayAsa thayA che paNa tene Adhunika nATa nI kasoTI para kasI zakAya nahiM. bhAratendjInA pitAzrIe 'nahudha' nAmanuM nATaka lakhyu' che, 'nahuSa' pachInA vyavasthita prayAsa temanA putra bhAratendue karyAM. emanne nATakAnA vikAsa mATe kAzImAM nATaka maMDaLInI sthApanA karI. eja rIte vivecananA kSetramAM prathama vakhata zrInivAsadAsanA A vaigitA svayaMvara " nu vivacana thayuM, ane virdhacanA Araba thayA. nibaMdhanA kSetramAM paNa bhArateradu, prabhAvanArAyaNa mitra, bAlakRSNa : vagere lekhakAe praveza karI nibaMdha sAhityane vita karavAnA prayAsa karyAM. nATaka, kavitA navalakayA, nibaMdha Adi zALAonA e sama yanA aneka lekhakoe vikAsa karavAneA prayatna karyAM che jemAM rAjA marasiMha, rAjA siMhaprasAda, bAlakRSNu bhare, pratApanArASaT mitra, badarInArAyaNa caudharI, rAdhAcaraNa gAAmI, bhAratendu kizorIlAla gosvAmI devanaMdana thI, zyAmasuMdaradAsa, svAmI dayAna, rAdhA mundAsa vagere mukhya che. hrI yuga AcAya mahAvIra pramAda biDInA bAganathI hiMndI sAritvane navI dizA maLI. hindI gadyanA vikAsamAM ane ene pUrva svarUpa ApavAmAM divAno to kALA che. vaiido te bA nibaMdhakAra hatA. 'sarasvatI ' nA saMpAdakra paNa teo pote hatA. 165 emanuM sArA lekha taiyAra karyA. rIti kALa sudhI daLa sugArI kavitAnuM sarjana thatu pru. viThI kuLamAM deza prema, dayA, samAja sura Adi viSayo paNa ciMtAnA kSetramAM umerAyA. hindImAM khIjI paN aneka patra patrikAo prakAzita ya. khA patrikAoe paNA lekhakone prAsAdana mApyuM, hindI gaDhane sthira rupa ApavAnA thaze baLa dIne ja phALe jAya che. A yugamAM hindI sAhityanA mAdhananA vaijJAnika prayAsa jovA maLe che. bhAratendu sudhI kALa rajabhASAmAM kavitA lakhAtI hatI. temA veidI kuLamAM bhAvI navA vaLAMka lIdho. kharI bhAsImAM kavitA lavAno prayAsa thayo. A prayatnane pUrva saphaLatA sAMpaDI meciMtI zaraNa gupta A kALanA pratinidhi kavi che. A kALanA khIjA kavitamAM siyArAma zaraNa gupa, gopALa smRti, hariodha, satyanArAyaNa kavirAma eka bhAratIya AtmA vagere mukhya che. va ane travanA kSetramAM vidA, mAdhava niya, padmasiddha zarmA, AcAya zakata, puni, gopAlarAma gaharI sena, premacaMda, viyeAgI hari, susana, gaNezaza kara vidyArthI', prasAda, mAdevI varSo, janarI pramAda trivedI vagere pratibhAzALI kavio ane lekhakAe peAtAnI amulya pratibhA hindI sAhityane caraNe apane hiMdI sAhityane samRddha karyu. pramAyuga hiMdI sAhityanA A kALa navayauvananeA kALa kahI zakAya. hiMdI sIbApu thaI cukI hatI. tekavidha vikAsa bhege sAdhyo hato. svataMtratA dikane tenA vikAsamAM manano kAya ApyuM. A yuganA sAhityamAM Apanne sAhityakaLAnA suMdara paripAka jovA maLe che. vinitra zAkhAmAmAM aneka kavio ane lekhA peAtAnI AgavI pratibhA laine AvyA. navalakathA ane vArtAnA kSetre premacaMda, caturasena, vRMdAvanalAla varmA, ecana zarmA, ilAcaMdra tethI, kApAtra, bhagavanI varmA vagere navalakathAkAra ane vArtAkArA AvyA. kavitAkSetre chApAvAdanA cAra mahArathIo-prasAda, paMta, nirAlA, ane mahAdevI, AvyAM. hRdayanA sUkSmabhAvAne A mahAkavioe chApAvAdI kAvyamAM kaMDAryAM. prakRtinAM mAhaka citrA ane premanI sUkSma abhivyakita, A kavionI racanAomAM maLe che. kavi pana prakRtimAM masta thai ka che. choDa dramokI taru chAyA toDa prakRti se bhI nAtA, vAle tere bAla jAla meM jhAlocana chor3a bhIsI simase jagako!'
Page #144
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratIya asmitA e sAca nimAnita thayAM che ane badalAtAM mana to bIjI tarapha nirAlAjI "kudI rahI' mAM viyoginI taru kavitA uparAMta, navalakathA, vArtA, rekhA citra, AlocanA, NInuM mArmika citra aMkita kare che. - nibaMdha, DAyarI, patravArtA, Adi aneka sAhitya vidyAono vikAsa 'vijana vana-vallarI para A yugathI zarU thaze. sotIthI suhAga bharI sneha-svapna-magna svataMtratA pachI hiMdIne dezanI rASTrabhASa ghoSita karI. hiMdInA Amala kAyala tanu taruNI juhI kI kalI! ' svarUpane pUrNatA pradAna karavAno prayana tyAra pachI ya che yuni. Adhunika yuganI mIrAM mahAdevI potAnA ajJAta priyatIyanA emAM hiMdI aMge saMzodha zarU thayAM. bahumukhI vikAsano yuga deza viyegamAM evAM te gIta gAi uThe che ke hatha bhAvenA dina. AjhAda thayA pachI zarU thaye gaNI zakAya. jIvananAM badalAtAM mUlyonI sAthe mana khulI uThe. - " tA rA nava nama zat vistRta sAhityanAM navIna mu pratiSThita thayAM che. samAjanA nava nirmANanI hAsa rudana se dura aparicita sAtho sAtha hindI sAhityanuM paNa nava nimArNa thaI rahyuM che. vaha sUnApana ho unakA, eka tarapha navIna nirmANanI AkAMkSA AkAra laI rahI che te yaha sukhadukhamaya spadana mere ho! bIjI tarapha viSamatAo ane jIvananI kaMThAo sAhityane vaiyakitaka jharate nita locana mere hoM! ane anImukhI banAvI rahI che. Ajano mAnava vyakita vadhu banyo che. eja prabhAva sAhityamAM paNa pratigocara thAya che. sAthosAtha mArkasavAdI vicAradhArA hiMdI sAhityamAM pragativAda hiMdI sAhityane Adhunika yuga eTale vizALa che ke enuM laine AvI. muDIvAda viruddha je sUra jAgyo hato e sAhityamAM pragativAda banIne pAMgaryo. majura tathA garInI kaccha dazAnAM saMpUrNa citra raju karavuM thoDA zabdomAM azakya che, patu eTaluM citro kavio aMkita karyA. kahI zakAya ke Adhunika hiMdI sAhitya khUba vikAsa pAmyuM che. enuM bhaviSya ujavaLa che. AgAmI thoDA varSomAM hiMdI bhASA Aja yugamAM kavi baccana umara khaiyAmanI 'hAlA' laIne ane sAhitya eTalAM vikasita thaI cUkyAM haze ke saMsAranI avatIrNa thayA. temaNe jIvanagata sauMdaryanI mastI pitAnI kavi suvikasita bhASAomAM enuM khUbaja pratiSThita thAna haze. 'dIne tAmAM ANI. A sthAna apAvavAne bhAra bhAratanA pratyeka mAnavane mAthe che. A yuga svataMtratA AMdolanane hato rASTrabhaktinAM ane hiMdI sAhitya mArA navIna mUlyone jagatanA mAnava samAja AgaLa ekatAnAM gIta paNa cImanalAla caturvedI, dInakara, subhadrAkumArI mUkI bhAratane ane bhAratIya saMskRtine uccatama sthAna apAvavA cauhAna, rAmezvara zukala aMcala jevA kavio gAyAM Apa pratyeka jaSNu prayAsamAM ta5ra thaI e. ane anokhI banAvI rahI | vicAradhArA hiMsA BRIMCO MACHINES BRIMCO THERMOPLASTIS EXTRUDERS AND EQUIPMENTS ARE AVAILABLE FOR MANUFACTURING POLYTHYLENE TUBULAR FILM, BL ACK PIPES, PVC TUBES. SLEEVES AND FOR THE EXTRUSION OF PLASTIC RODS AND CABLES, HDPE LACE FOR WOVEN SACKS, RIGID PVC PIPES AND FILM AND CONTAINERS, ETC. ETC. MANUFACTURERS BRIMCO PLASTIC MACHINERY CORPORATION, Plot No. 55, Govt. Industrial Estate, Charkop, Kandivli West, Bombay - 67. Telephone No. 692818 and TELEGRAMS: BRIMSEAL, 693133. KANDIVLI, BOMBAY-67 Jain Education Intemational
Page #145
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratanI prAcIna prajJAnuM sAcuM navajIvana ke. DI. cheThanA vartamAna sarakAra che ane sAmAnya janama nI adhUrAM che ane ApaNe bhAratanI vartamAna samayamAM aneka kAraNone laIne samagra jagatamAM AdhyAtmika tarIke biradAvavAmAM Ave che. tenAthI paNa para thaI mUlyabhAvanAnI avanati thaI che ane sAmAnya janamAnasamAM thaze jaIne', AdhyAtmikatAnI bAbatamAM ApaNuM vartamAna khyAlA ghaNA gUMcavADo pravarte che. bhAratamAM A paristhiti kyAMya na banyuM agharAM che ane A adhUrapa, e ApaNe je ghoDApUrane khALavAnuM hoya evI asAdhAraNa kakSAe pahoMcI che. eno artha e nathI ke tene ja eka aMza che. ApaNe bhAratanI prAcIna pratAnI vAta ke anya prajAonI tulanAmAM bhAratavAsIo vadhu avanata thayA che. karIe chIe paraMtu e aMgene ApaNe khyAla ene jarA paNa ItihAsamAM bhArata gahana abhIpsAonuM tathA satyama, zivama nyAya karI zake ema nathI. AthI ApaNe jyAre A prastAne navaane sundaramanI ghanISTa sAdhanAnuM dhAma rahyuM che, AthI bhArata- jIvana ApavA temaja samakAlIna jIvanamAM tene sakriya karavA vAsIonA hRdayane pAvaka ThaMDe paDato jAya ke temanA mukha uparanuM IcchIe chIe tyAre kharekhara to nIti ane dharmanA khyAlathA teja osaratuM jAya e eka ghora karatAne viSaya bane che jene ApaNe leza paNa AgaLa vadhatA nathI. bhAratanI asala prajJA zuM khAsa sAmane kara joIe. kAraNa ke bhAratavAsIo je pitAnI che e jANavAne ApaNe yatna sara karyo nathI. eto eka asala pratibhAne pragaTa karI zakaze to te ThArA vizvanI avanatine nirvivAda bAbata che. ke A aMgenA ApaNA praznanA uttara che paNa aTakAvI zakAze. bhAratanA navajAgaraNa ane punarutthAnamAM upaniSada ane gItA. A dharmazAstronA aneka bhASya racAyo che. paraMtu : bhAvi mATenI AzA nihita che. ane evA bhAratane prabhAva paNa zAMta ane asIma bhAgavata sattAnI pratyakSa ane sadhana anubhUtina adhika zakitazALI haze kAraNake tenI pratibhAmAM eka viziSTa jIvanamAM mUrti karavAnI vAta te bhAgyamAM rahelI na hoya to temanuM adhdhAbhAvAdI AdarzamayatA rahelI che. eTaluM ja nahi enI kaI mUlya rahetuM nathI mAnasika nItiparAyaNatAthI A anubhUtinI AdarI mayatA aneka rAonA AtmAonuM kAMika mayavAta tatva bhinnatA ApaNe jANavI joIe. eka mahAna yogI nItiparAyaNa potAnI aMdara dhAraNa kare evI bahumukhI che, ane te eka evI paNa hoI zake paraMtu nItimaya jIvana AcaranAra vyakita, bhale nIti grahaNazIlatA sAthe kAma kare che jethI te potAnA maLa prayajananI aMgenI tenI saMka9panA keTalAya ucca koTinI hAya, anivAryapaNe bAbatamAM jeTalI ekaniSTha che eTalI ja abhivyakitanI vividhatA megI banI jato nathI. brahmanA, AmAnA ke IzvaranAM nAtA paNa te dharAve che. te tamAma manuSpone temane mATe Avazyaka evuM banavuM tayA e atibauddhika jJAnane atimAnuSa cetanAnA prakAzamAM sarvakAMI ArmI zake che tethI tenI uMkAraka zAketa satra sajana. jIvAtA jIvanamAM pragaTa thavA devuM e bAbata dhyApaka ba ghubhAvanA zIla bane che. ane Aje tenI aMdara rahelI A sarvasidhikAratA apanAvIne saMka95zakitanI sahAyathI thatAM naitika siddhotAnA anuvadhu ekAgra banI che kAraNa ke ene bhUtakAlina agreja zAsako saraNa karatAM anekagaNI mahAna che. naitika jIvana svayaM eka sArI dvArA pazcimI mAnasane je sudI ane sarvavyApI prabhAva te bAbata hoya zake che. paraMtu yaugika jIvananI mahAnatA sAthe, zrIkRSNa, jhIlyA che tethI te pUrva ane pazcimanI milanabhUmi banyuM che. je tanya ke mIrAMbAInA jIvana sAthe athavA rAmakRSNa ke vivekAnaMdanA cetanAmAMthI e karma mAM pravRtta bane che te gahana rIte eziyana jIvana sAthe tenI sarakhAmaNI karI zakAya nahi. ane upaniSada tathA hovA chatAM eka UMDA yuropIya bhAvathI paNa te raMgAyelI che. gItAne Adaza paNa A yaugika AdhyAtmikatA che, e ja bhAratanI pRthvI upara pharI vaLelAM avanati ane vinipAtanA ghoDApura sAme prAcIna prajJAnuM tejomaya sAratattva che. aNanama rahIne te vijayane vare e hakIkata sarva rIte samagra mAnavajAtinA vijayanI sUcaka che. ApaNe A nItiparAyaNatAmAM dhArmikatAne umere karIe chIe tyAre avazya keTalIka vadhAre mUlyavAna bAbata bane che. paraMtu kevaLa dharmane paNa izvarano sAkSAtkAranI samakakSa mUkI zakAya nahi. paraMtu A beDapUrane sAmane karIne ene kevI rIte TAvItha dharma e vadhumAM vadhu to zAzvata ane anaMta evA Izvarane kevaLa athavA A bAbatane kAMIka vadhAre vidhAyaka rIte mUkIe te mAnasika ane bhAvanAtmaka svIkAra che. ane naitika sagunA ApaNe kevI rIte AdhyAtmika vikAsa sAdhIzuM? ene uttara A AcaraNanI jema dharma paNa sAcAM AdhyAtmika jIvananI sArI taiyArI karAvI zake. paraMtu dhArmika banavA mAtrathI-bhale e dhArmiche je jarA virodhAbhAsI lAgaze: "je kAMI AdhyAtmika virodhI nA game teTalI uMcI kakSAnI hoya te paNaIzvara sAthe ekatA lAge tenAthI ja kevaLa para thaIne nahi paraMtu AjakAla jene dharAvatuM jIvana siddha thatuM nathI, mAtra mAnasika ane bhAvanAmaya Jain Education Intemational For Private & Personal use only
Page #146
--------------------------------------------------------------------------
________________ 168 bhAgavatabhAvamAM na AvarI zakAya evA prakAza, mAnada, ane prema jenAthI prApta thAya che evuM atimAnuSa divya sattA sAthenu sAyu. ya e zuM che te enAthI jANI levAtu nathI. izvaramAM zraddA hAya, ' aMtaranA avAja' paN saMbhaLAtA hoya enAthI sAmAnya dhArmikatA ke naitikatAnA anuzamAM vega maLe che kArTinA puo A bAbatamAM asAdhAraNa viMkAma paNa sAdhI zake che, paraMtu A vikAsanI tIvratA chatAM temanA prayatna dhArmikatA ane naitikatAnI sImAmAM ja rahe che tathA izvaranA sAkSAtkAra ane temanI avasthA vaccenu aMtara dUra thatu nathI. sAmAnya leza paN aMgIkAra thaI zakatA nathI. ahI IzvarasAkSAtkAra na meLavyo ya tene mATe mahAnatAnA kAra karavAnA Azaya nathI, paraMtu e mahAnatA prAcIna bhAratamAM jenI sarvocca samRddhi tarIke ArAdhanA karAI hatI evI mahAnatA te! nathI ja e tA kahevu sAdhAraNo che. bhArata bhAre mAnavatine kAMka bhApavAnuM gama nA te A ja jJAna haze je Adhunika mAMgane pUrI karI AjanA sajogAmAM upayogI bane evAM anukULa rUpamAM mUkAyeluM haze tamA keTalIka cokkasa dizAmAM potAnI zakitane bhAgaLa paranuM rI, AvA jJAnanA abhAvamAM ApaNe ApaNI aMdara je kAMI mahAnatA siddha karI haze tathA anyamAM enA saMcAra karavAnA je yatna karyo hato te prAcIna bhAratamAM je be saba sidi tarIke Adara karavAmAM Avyo hateA tenI samakakSa AvI zakaze nahi ane Adhunika bhArata potAnA aMtarAtmAthI tenA sarvocca mUlya tarIke puraskAra karI zakaze niha. vI" keTalAka zabdonA hAmAnyapaNe thatAM durUpayAganI vAta karavI joIe. emAMthI eka zabda che. ka yAga krama gAga viSe bhAratanAM dharmazAstromAM enAM ucca sthAna viSe ghaNI chUTathI vAte cAya che. sAmAnya rIte evuM mAnavAnAM Ave che ke kama yAga eTale izvaramAM vizvAsa zakhIne tIvra kamAvanAmAMthI zaya meLa nima te krama karatAM va, mAnavanatinI sevA e AnAM rahIne kama pAchaLano tu yA joie. paraMtu nI" mApaze e pUrvI zIze ke Avu krama yAtra ka rIte bane che? kAraNu yogadvArA teA izvara sAthenA sAyujyanA nirdeza thAya che evAM sAyujayamaya jIvana mATe ahI koi avakAza che kharA ? Ama kama yAgane nAme AdarAyelAM kamAM kharekhara to dhArmikatA ane naitikatAnuM mizraN ja jovAmAM Ave che. sAcA karmayogI tA zAzvata ane asIma sAthe eka banI rahevAnI abhIpsAthI pradIpta thayelA hAya che. mAnavasevA ene mATe e RtunI siddhi mATenuM eka sAdhana che. potAnA kamaobane sacina khathI para laI jaI AdhyAtmika anubhUti tarapha gati karavAmAM e sahAyaka banI zake che ane jyAre e anubhUti prApta thAya che tyAre enI abhivyaktinuM sAdhana paN mAnavasevA banI zake. paraMtu A sevA e ekaluM ja AvuM sAdhana nathI. ane sAco ka yAga tA kharekhara eka pAyAnI trividha kriyA dvArA sadhAya che : (1) UMDA bhaktibhAva sahita pAtAnAM karmAnu kacarane AMtarika samarpaNuM karavuM tathA prazvanuM satata smaravuM temaja temane Atmanivedana karavu. (2) kaeNjA potAnA kAnI AbatamAM ja nihaM paraMtu svayaM kanI bAbatamAM paNa AMtarika anAsati keLavavI, AtmAnI, niSa zAMta tathA sAta ane dRSTA avA vizvAtmAnI nispRhA temaja nivaiyaktim zAMti prApta cAya ane sahaja atimAnavIya anAsakti zakaya bane te hada sudhI vize pAmatI rahe evI anAsati keLavavI, (3) A upAMne dArA, izvarane peAtAnA tamAma prAkRta azeAnA pUrNa samarpaN dvArA bhAgavata zakti ane vizvAtIta sattAmAMthI anusyuta sarvoparI vaizvika saMkalpane peAtAnAM krarmsamAM pragaTa karavA. bIjA tamAma yAgAnI mAphaka kapALanA sAra paNa vara-sAkSAkAra ja chaeN, A Izvara sAkSAtkAra vinA koipaNa manuSya bhAratanI prAcIna prajJAne samakAlIna samayamAM navajIvana kha zI nahiM kArakuM enA vinA e prajJAno enI vizudi ane gahanatAmAM bhAratIya asmitA baLata dhA. mANase purepuro yogI banI zaoN nahiM, paraMtu asala bhAratIya AdezanI spaSTa samajaNa te| temaNe keLavavI joie ane e sAthe temanu sAmAnya jIvana paNa eka yA bIjI rIte e khAvAnA 'pa'mAM gAyu AI e tamA jo A AdarzanI siddhimAM varSothI saMlagna thayelA che temanI aMdara thatAM A AdanA prAkaTayane hRdayapUrNAMka pichANI lai rAnuM mAnasa evA virala AtmA pratye unmukha thavu joI e. bIjI tarapha e paNa kALajI levAvI joie ke A izvarAbhimukhatA bhautika jIvananA saMpUrNa niSedhamAM na pariName bhautika jIvana mATenI ciMtA ke vizvayojanAnA ja eka bhAga . jenI yAjanAmAM jIvana anargaLa yAtanAeAmAMthI pasAra thAya che, e anekavidha mAmA kare che ane jhujhe che, kayAreka avanata cAya che ane kaMca paDyuM pAme chaeN ane keyare dhvanA prakAthI AkarSAIne ke AMtarika preraNAthI te kAi rahasyamaya pUrNatA taraph AgaLa vadhe che evA A virATa vizvanI racanA e paramAtmAnI saka zakitathI ke nivamanISa bhramaNA ke dukha evI kAmutranuM pazcima te nathI ja. saMsAranI anekavidha AvazyakatAonA tyAga jIvanane apatama mAtrAe kevaLa TakI rahe e hada sudhI cImaLAvI devu e ja ne AdhyAtmikatAnA kharA bama tarIke levAmAM Ave so ma yAmikatA ane pratikSAmAM tene sImita karI detA tenu mUlya dhare che tema ahIM kAMIka bIjI rIte enuM mUlya traNa ghaTADI devAmAM Ave che. mAnavanuM bhagavAna pratyenuM prazno gamana ane bhagavAnanuM mAnavamAM thatu pramakSa Agamana glekhananA eka sAthe AdhyAtmikatAmAM samAveza thAya che. vA Apo bhAratavAsIo si~vacamAM enI gaLa vadhavAnA kesae tathA koI anya prajA siddha na karI zake e mIzana paripUrNa karavAnA Apaze te ApaNI pratimA vizvarUpAMtarakArI AdhyAtmikatAnI ti dharAve che jenI prIti meLavavI joIze je prati pU sattA, caitanya ane bhAnadanA. sana zapa'mAM tathA sAbunyamAM
Page #147
--------------------------------------------------------------------------
________________ aMtima zra nivAsa kare che. Aja eka mAtra dhAraNane anulakSIne tamAma pravRniMgA ne nAganuM mUlyAMkana thavu joze. khA khAtA AdhyAtmikatAnI abhivRddhi pratye vaLe che kharI - bhale pachI e valaNa ke tenuM daranu gAya ! a yaMga game teTaluM dUrana ? hAya' e zabdo mahattvanA che. kAraNa ke badhA banAvA AdhyAtmika satya sAthe saraLatAthI pratIta thAya evA saMbaMdha dharAvatA hotA nathI. evA aneka vidha bhaukiMka prazno ane sAmAjika temaja Arthika samAna tathA aArthika ane hoya che. je AdhyAtmikatAthI taddana bina evI bAbatA lAge. A binanAnA bhAbhAsane kAraNe A tathyAne ApaNe AdhyAtmikatA mATe aprastuta bAteA lekhavAne tathA saMkucita dibiMduthI tema ja alagatAnA bhAvane anulakSIne karAtI vicAraNA dAza temanA aMgenA niyama jevAne gherAie chIe. jo javAna e khatita mAtranuM kendra kAya to vizvavatuLanI sarano paridhi para paN evuM kazuM thaI zake nahi jene bAnI trijyA benka nA ToDI jatI na hoya. na ApaNuM e trijyA zodhI kADhIne paridha paranA padAya kayA biMdue spaSa che te jANI levAnuM raDe chaeN. A biMdu nakkI karavAnuM kA saraLa vatu' nathI. paraMtu e biMdu tA. cokkasa hAya che ja ane evA keTalAka AchApAtaLA saketA paNa hoya che je gAmane bhA kAryamAM sahAya karI zaoN. bhagavAnamAM astitvanI je traNa vyavasthAnA eka sAthe dhAraNa karAyelI Dema vidhAtIta, che: trika ane naitika, muktinI ke sarva kApanArthI para kevI varNanAtIta sattAnI bhAvanA dvArA athavA tamAma tathyA aMgenI bacata pakAraNa ke parizuM tALI rekhAone potAnI aMdara bALa karavA chatAM jemAM koi aMtane avakAza na hoya evI nirapekSa paripUrNatAnI bhAvanA dvArA vizvAtItane eLakhI zakAya che. vizALatA ane samatAnI bhAvanA tathA vividhatAmAM ekatAno athavA anekavidhatA vacce paN eka vyavasthA OM krama sacavAi rahetA hovAnI bhAvanA sAmAnyataH jaivika sattAnA nirdeza karatI dekhAya che. ane vaiyaktika tsitAne nirdeza mRdutAnI baMdhavA samatulA gAyA vinAno sAhasika ne niSkapsa tAnI bhASanA dvArA ke pachI spardhAmAM utaravA chatAM parasparanA nAthane TALatAM evA nekavidha prayAso aMgenA taravarATanI bhAvanA dvArA maLI rahe che. bhagavAna ahI A sRSTi upara potAnI eka avasthAmAM athavA eka karatAM vadhAre ke chI eka sAthe traNe avasthAomAM sAmAnya vidyAra karI rajA hoya che. A vidyAnA tathane piAmavAnI STi bApo keLavavI be, ane A keLavavI joie, ane A trividha samagratA ghaTanApravAhamAM je pramANamAM upasthita hoya tene anubrAne temanA aMganA niya evA e abatta sapATI paranA bAvAsane AdhAre ja hUMkI joie. mAna mUmAMkana patra oNe nahiM, kAma huM ApavAnI pumimAM aneiya paribaLA paNa ekaThA thayelA hAi zake e ja rIte hakIkatAnA vividha bhAgono. tene trama hastIo hoya te rIte nihaM paraMtu samayAtmaka rIte abhyAsa karavA jo vibhinna hakIkatAnuM mAnavanartinA mAdhyAtmika lakSyo sAthenuM saMpa ke biMdu bhale e game teTaluM sUkSma prema na yache ke ni e rodhI kADhavA mATe narAnabhUtijanya anvavacana jeTalI bhAvazyakatA che eTalI ja AvazyakatA maurdika anveSaNanI paNa che. ApaNA kAryakSetrane koI maryAdamAM bAMdhI dIdhA vinA ApaNaeN A prakAranA dvividha prayAsamAM lAgI javA mATe kRtanizrayI banIe. Luo # 88 bhAratIya asmitA smRtigraMthane zubhecchA sAthe. dhI egrIkalcarala pADyusa mArkeTa limiTa eTAda. ( jIlllA-bhAvanagara ) mArkeTa kamiTi eTAda uttarottara pragati karatA karatA nava varSa purA karI tA. 1-10-1971thI dasamAM varSamAM praveze che je vepArIbhAie tthA kheDutabhAione AbhArI che. kherAta tAlukAmAM rAja vizALa pramANamAM kapAsanuM utpanna thAya che. temaja phI nu bhAra paNa vizALa pramANamAM I bhArata bharamAMthI kapAsa rUu nI kharIdI arthe sIjhana daramyAna vepArIbhAie Ave che. mArkeTa kamiTi yArDamAM evarI ve brIja kAMTA 20 Tana kepesITIneA phITa karAvela che. A kAMTA 20 Tana kepaisATIneA vasAvavAmAM Avela hAI sau vepArIbhAie! kapAsanA khaTArA tyA rUnA khaTArAnuM vajana tenA upara karAvI lAbha lye che. temaja anya cIja vastune tela paNa karI ApavAmAM Ave che. A kAMTA sivAya gADAeAneA tAla karavA mATe 3 Tana kepesITIne ve brIja kAMTo vasAvavAnuM kamiTie vicArela che. je phITa thaI jatA tAla aMgenI sadhaLI muzkelIe haLavI thaI jaze. temaja yArDa mAM kimiTae jarUrI saghaLI savalateA ubhI karela che te paikI gADAunanI savalate purI pADavA cAlu sAle kimiTae vicArela che. je thaI jatA dhaNIja rAhata ubhI thaI jaze. mArkeTa kamiTinA dareka kheDUta pratinidhio thA haze. vepArIpratinidhio zAnu mate pArkanA vikAsa cAya te mATe nAnA kaMganI bano bhoga bhApI paNa samaye taiyAra ja rahe che je ghaNuMja pramasanIya che. temaja bhAThA tAlukAnA sarve vepArIbhA tyA te kheDuto A mArkeTane " potAnuja mArkeTa " gaNI je addabhUta sahakAra Ape che jevIja A samA uttarottara pragatinA sopAna sara karI dasamAM vamAM pravezata anumAi bI. vAchANI. seMTarI. mArkeTa kamiTI boTAda. goviMdabhAI dharamazIbAi paTela. pramukha. gADha kimaTI boTAda. 169
Page #148
--------------------------------------------------------------------------
________________ 10. bhAratIya asmitA zatruMjayatIrthanI yAtrAe ke pravAsa paryaTane padhAro tyAre zuddha ane sAtvika Apano moTo AbhAra amArA grAhakoe amArI 75 varSanI sevAmAM A varSanA divALI ane nAtAla aMgenA vecANene sarvotama banAvavA mATe ApelA mahAmUlA sahakAra badala ame amArA sarva grAhakone AbhAra mAnIe chIe. amArA utpAdake ane vepArIo taraphathI maLelA bhUta sahakArane kAraNe ja A vastu zakya banI teonA paNa ame AbhArI chIe, muMbaInI adUbhUta janatA ane amArA utpAdaka ane vepArIone hAdika Teko ane sahakAra cAluja rahe evI ame AzA rAkhIe chIe amArA grAhakene saMtoSa thAya te pramANe sevA karavAnI amArI pratijJAnI ame pharIthI khAtrI ApIe chIe, bhejana mATe pA cItANAmAM ekamAtra ajoDa ane Adarza sthaLa jena nyu Kwarallus abieralli bhejanazALA ucita bhAvano DIpArTamenTa sTora, saMcAlaka zrI bharAI lAkhAjI pAlItANA 45, vIra, narImAnaroDa. mubaI: 1 (sArASTra) kaNumAMthI maNuM dhAnya, te ja hariyALI krAMti ane te ja ApanI tathA dezanI AbAdI. A mATe Apane jarUra cheHzudhdha ane saMpUrNa kuraNa zakitavALA hAibriDa biyAraNe. ke nAITrojana, pherapharasa, piTAsa, mizrita rAsAyaNika khAtara, yurIyA, DIepI, e. esa. * A uparAMta keIpaNa prakAranA supara phAskeTa, mora, suphalA, tathA tAjetaramAM zarU thanAra kaDalA pharTIlAIjharsanA judA judA greDamAM Iphaka khAtara. * pAkanA saMpUrNa saMrakSaNa mATe gujakomAsola uparAMta prakhyAta kaMpanIonI jatunAzaka davAo. + uparAMta saMghamAM IlekaTrIka moTara, paMpaseTa, lAITa DIjhala, oIla, kerosIna, tathA pazu mATenA pauSTika evA rAjadANa paNa maLI zakaze. -: vadhu mAhitI mATe saMparka sAdhe - zrI bhAvanagara jIllA sahakArI kharIda vecANa saMgha lI., AMbAeka darabAragaDha pAse, bhAvanagara phena naMbara, 4843 jorUbhA ena. gohila umezakumAra bI. ojhA pramukha T menejara Jain Education Intemational
Page #149
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratano sAco rASTravAda bI. ke. DI. zeThanA navajAgaraNa ane punaruthAna pAmatAM eziyAkhaMDamAM "rASTravAda hato. A sthitimAM sarjanazIlatA mATe koI avakAza ja nahoto. e zabda khUba pracalita banyo che. A mahatvapUrNa zabdamAM bhArata tyAre bhArata ane IgleMDa vaccene saMdha' astitvamAM AvI gayA. karyo aya mUke che adhevA bhAratIya rASTravAda zuM che e prazna hato, paraMtu saMsthAnavAdI nIti sAmenA bhAratanA A saMgrAmanI ApaNe ApaNI jAtane pUchavo joIe; kAraNa ke e praznanA doravaNI te IgleDanA pitAnA ja gharaAMgaNe vikaselI lekazAhI uttara upara ApaNA bhAvine tathA vizvanA ItihAsamAM ApaNe mAnavatAvAdanI paraMparAmAMthI maLatI hatI. bhajavavAnA bhAgano AdhAra che. bAdamAM eka vicitra ghaTanA banI. vikAsa pAmatA aTakI bhAratIya rASTravAda e kaI sAdI ane saraLa ghaTanA nathI. gayelA nathI. gayelA chatAM asaMskArI nahi evA dhArmika rUDhicusto dvArA jyAM enA artho aneka che ane aneka dizAone te AvarI le che. mA kAlInI pUjA arcanA thatI hatI. evA eka maMdiramAMthI eka jemaNe jemaNe bhAratanA hRdayamAM agni prajavalita karyo che ane manuSya pragaTa thaye enA bAhya raMgaDhaMgamAM te vahemI ane jeo ApaNA dezanI svataMtratA mATe jhUjhayA che e tamAma vya ajJAna prajAnA ja pratinidhi jevo lAgato hato chatAM enI aMdara kitaoe A rASTrabhAvanAmAM vividha raMga pUryA che. paraMtu prAkRta kheDuta prAkRta kheDuta ane rUDhicUsta paMDita e baMnenAM lakSaNo kAMIka ochAM ApaNe je enA yathArcatama rahasyane pAmavuM hoya to je vyakitane hatAM. e eka evo dhArmika saMdeza laIne Avyo hato jene zamalIdhe ApaNuM rASTrIya jAgRtie sarvaprathama suspaSTa ane sabhAna rU5 javA mATe paMDito asamartha hatA. enI pAse koIja bhaNatara meLavyuM hoya tenA upara ApaNe ApaNuM dhyAna ekAgra karavuM nahotuM, chatAM kheDutanI ajJAnatAthI enI sthiti sadaMtara bhinna joie. hatI. te pazcimI siddhAMtathI saMpUrNa paNe aNajANa hato ane tenI aMdara kevaLa bhAratIyatAnI ja jhAMkhI thatI hatI chatAM tenA vicAre sAco rASTravAda e videzI zAsako sAme kevaLa vidroha nathI. tatakAlIna bhAratavAsIothI ghaNuM judA paDatA hatA ane temanI emAM rASTranA asala mAnasanI abhivyakitane samAveza paNa thavA aMdara atyaMta vijayazAlinI sarjanAtmakatA hatI. pariNAme baMgAjoIe. kayAreka videzI prabhAvamAM AvelI tamAma bAbatone tyAga LanuM suMdaratama puSpa tenA caraNomAM namI paDayuM. e puruSanI aMdara karI devAmAM Ave temaja rASTrIya zakitane enA khulA svarUpamAM pazcimI banatA pazcimI banatAM jatAM bhArata vAsIoe asala bhAratane udaya pragaTa karavAno prayatna thAya tyAre A asala mAnasanI enI pAmatuM joyuM, jenA para pazcimanA tamAma raMge ja nahi paraMtu te sarvottama kakSAe pratIti maLI rahetI dekhAya che. yugamAM bhAratanA cetanApaTa upara paDelI anya chAyAo paNa dhovAI gaI hatI. e puruSa rASTrIya jIvanamAM gupta sAratattvano temaja bha ratane enI vinipAtanI dazAmAMthI udaya thavAne prAraMbha dezanA zaktipUrNa AtmAno ja pratinidhi hato. ane prAdurbhAva ogaNIsamI sadImAM thayo. A vinipAtanuM e eka pariNAma pAmatA rASTravAdane enA dvArA eka jhapATe ene mULa artha hatuM videzI humalAo sAme ene parAjaya ane bIjuM ene ane sAcI dizA maLI gayA. pazcimI karaNane AkarSaka paDade gulAma banAvanAra videzI prajAnI saMskRtinI enA upara aMkita AMkha sAmethI sarI paDe, aMgarla pAMgAnI pAmaratA daDha mudrA. ogaNIsamI sadImAM bhAratanI rASTrIya cetanA pUrepUrI osarI gaI ane bhAratane pitAnI asmitAnuM bhAna thayuM, jAta tathA gatizIla thaI nahotI. emAM anukaraNanuM tattva hatuM, eNe pitAnA AtmAnI mULa zakitane pichANI lIdhI. e pazcimanuM anukaraNuM hatuM. bhAratanA punarutthAna mATenuM tathA rUDhigata pUjA arcanAnA dhAma evA A kAlI maMdirane abhaNa aMgrejonA zAhIvAdI paMjAmAMthI chUTavA mATenuM sAmarthya meLavavA pUjArI rAmakRSNa e AdhyAtmika anubhUtine vaividhyapUrNa bhaMDAra mATe bhAratanuM pazrimIkaraNa thavuM joIe evI mAnyatA tyAre prabaLa hato. enA jIvanamAM IzvaranI pratyakSa anubhUtinI eTalI to hatI. A pazcimIkaraNanI pravRttine bAda karI detAM bhAratanA ghaTanA vividhyapUrNa tIvratA hatI ke tyAM bhAratane samagra AdhyAtmika pravAhamAM prAkRta kheDutonI vahemazIla ajJAnatA zeSa rahelI dekhAtI itihAsa abhUta rIte ekarUpa banI jato dekhAto hato ane hatI ane e pravAhanI sarvocca kakSAe jovAmAM Ave to tyAM enA caherA upara mAnava AmAnA navIna yuganuM prathama kiraNa sAmAnya paMDitanI dhArmika rUDhIcustatA rahelI hatI jemAM Ama jhaLakatuM hatuM. te puruSa aMgrejI vAMcI ke lakhI zakato nahoto, eka kaI asaMskAritA to nahAtI ja chatAM tene vikAsa rUMdhAI gayelo paNa aMgrejI bhASAne zabda tene samajAto nahoto baMgALI paNa Jain Education Intemational
Page #150
--------------------------------------------------------------------------
________________ 17ra bhAratIya asmitA e mAtra belI ja zakato hato. e kayAreya nizALamAM gayo bhAratIya rASTravAdane janma ApanAre AghAta e rAmakRSNanA jIvanahotA. enI pAse mAtra eka vastu hatI ane te Izvara, para. nanI kevaLa zuddha adhyAtmikatA ja hota to kAI a95 koTinI mAtmAnI sarvajJatA sAthe te sAyujya keLavI zakato hato. zAzvata rASTriya abhIpsAthI saMtoSa mAnI levAnuM valaNa pedA thatA jenAthI e tenA hadayanuM paraMdhAma hatuM ane e niraMtara bhagavAnamAM ja ApaNe cetavA jevuM che. paraMtu rAmakRSNa je viziSTa vizuddhikArI nivAsa karato hato. prabhunI sattA ane temanI zakita jene te mA AghAta Apyo e baMkimanA gIta vaMdemAtaramAM, va demAtaramanA tarIke oLakhato e UrdhvanA parama vizvAtIta lokamAMthI utarI sUtramAM je bhAva che tenI sAthe meLa dharAvanArUM tathya che vaMdemAtatenI samakSa tenA aMtartama pradezamAM ane tenI AsapAsa ramanAM nAda sAthe zarU thatuM samagra AMdolana maLata dhArmika che, sarvatra vidyamAna rahetA. tenI bhAvanA sAmAnya rItanI lAgaNI zIlatAnI e Izvara pratye laI jatuM AMdolana che. A AMdolanamAM dezanuM nahAtI paraMtu te paramAtmAnA nitya prakAzavaMta raphaliMga ane eka devI tarIke darzana karAyuM che je devI A dezane sAmudAyika vizvajananInA saMtAna evA AtmAnA sahaja AkathI jhaLahaLatI AbhA ja nathI, e jagajajananInuM, jagaddhAtrInuM eka rUpa che. hatI. enA vicAre skUla mAnasanA vicAro nahotA paraMtu AMta- dezanuM svabhAvagata valaNa ja je AdhyAtmika hoya to eno ta - bRhya saMsparzamAM rahetAM AMtardazanathI te pradIpta hatA. bahArathI varATabharyo dezaprema paNa Izvara tarapha ja vaLe ane jyAM sudhI dezane ajJAnI jevA dekhAvA chatAM apUrva jJAnI, prayama darzane nirbaLa paramAtmAnA eka AvirbhAva tarIke anubhavI na zakAya tyAM sudhI ane asahAya jaNAtAM chatAM sakaLa vizvane halAvI de evo zakita A taravarATa rASTrajIvanane sArthakatA tarapha dorI jaI zakAze nahi bhaMDAra, nirdhana ane saMnyAsI jevo lAgatAM chatAM amara saudayane A che vaMdemAtaramanuM darzana. dhAraNa karato A puruSa dakSiNezvaramAM kalakattAnA atyaMta zikSita manuSyo ane bhalAbhoLA grAmINujane e baMnene pitAnI AsapAsa - eka bIjA prakArano rASTravAda paNa che je pratyakSa rIte ekaThA karIne temanI vacce besato, tenA A vicitra vyaktitvamAMthI AdhyAtmika nathI, paraMtu bhAratanI AgavI paraMparAthI prabhAvita bhAratanA asala rASTravAdane janma thaye, ane je bAbatanuM khare- thayela to che ja. ane bhAratanA itihAsane enI AdhyAtmika khara punaruthAna thavuM joIe tenI sabhAnatA AvI tayA bhAratane mojathI alaga karI zakAya ema nahi hovAthI pahelA prakAranA baMdhanamAM rAkhatI athavA enA udAratama pAsAMmAM tene potAnI rASTravAdanI jema ahIM paNa vizvajananInI bhAvanA sadA jIvaMta kRtrima jhaLahaLATa bharI dejanAnA eka bhAga tarIke vikasAvavA che. paraMtu ahIM divyatAnI hAjarI upara kAMIka ocho bhAra mayatI pazcimanI chIcharI prANazakitanI sAme e sabhAnatA aNunama mUkAya che. ane mukhya preka che dezanA paraMparAgata Adaze ane ubhI rahI saMsthAonA temaja enA visiSTha rItirivAjo ane parvonA rUpamAM alabatta bhAratanI pratibhA sIdhIsAdI AdhyAmikatAmAM ke : e divyatA dezanA sAmudAyika AtmAmAM je viziSTa AkAra pAme pachI jIvananAM anya pAsAMone avagaNatI hoya evI bahumukhI che tenI upara; TUMkamAM, samagra ItihAsagata cetanA upara A AdhyAtmikatAmAM paNa sImita thatI nathI. rAmakRSNa potAnA vizvakAryo tArA tika rASTravAda anusAra laukika dharmamAM rAjakAraNanA mULa hoya che. mA mATe vivekAnaMda jevI saMkula, bhAvanApradhAna ane vizleSaNAtmaka mAnasa dharAvatI, saMgaThana ane vyavasthA zakitanI susaMskRta svAmI ane sudA rASTravAdano trIjo prakAra nItiparAyaNa rASTravAdane che. jemAM sArIrika bAMdho dharAvatI vyakita pasaMda karI e ja hakIkata e darzAvavA dezabhaktanA mArgadarzana mATe satya ahiMsA jevA keTalAka naitika mATe pUratI che ke bhArata mAtra svagane ja nahi. paraMtu pRthvIne siddhAMto prastuta karAya che. bIjA prakAranI dezabhakita ahIM avIpaNuM pitAnI pakaDamAM levA mATe AvegapUva agrasara thaI rahyuM kArya bane che. je dezabhakti potAnI kAryavidhi aMge koI bacAva che. vivekAnaMda dvArA samagra dezanA jIvananuM Izvara - sAkSAtakArane karavAno mijAja dharAvatI hotI nathI ane je sarva prathama dezanI prakAzamAM navanirmANa karavuM e ja rAmakRSNano khAsa Aya hato. mukita ane tenA itihAsagata svabhAvanI abhivyakita siddha karavAnA zuddha AdhyAtmikatAne pitAnI aMdara sAkAra karI dezanA jIvana mATe hetuthI yukata hoya che ane e hetu mATe te potAne koI daDha saddhAMto atyaMta jarUrI evI pariddhi mATenI zastrakriyA emaNe karI. ane paddhationA cokaThAmAM pUrI detA nathI svarAjya mATe janma siddha hakka che. evI cheSaNa karIne hiMsaka krAMti ane asarakArI ApavaDAI ane AchakalAInI, bhrama ane bhrAMtionI, aMdaranI gupta caLavaLano mArga apanAvavAmAM leza paNa saMkoca anubhavatI malinatA ane agrAhya evA bAhya dravyanI saphAI karavAnI hoya nathI vaMdemAtaramanA prakAranA rASTravAdanA AdhyAtmika AhavAnanI tayA emane bhAratIya rASTravAdanA vikAsane avarodhatAM ane DhAMkI detAM aTakAvavA hoya to ema karavuM jarUrI hatuM Ama rASTravAdanuM jema ahIM mukhyatve ApaNI sAMskRtine bauddha prasthAnathI prerita eka viziSTa koTinuM natika AbhAnuzAsana dezabhaktinA kendramAM kendrIya tatva sajIva banI aDakhama banI ubhuM rahyuM ane A rIte hoya che. paNa e bannemAM eka taphAvata che. e to spaSTa che ke alaga tarI AvIne e svastha rIte sakriya banyuM. vaMdemAtaramanA rASTravAdamAM eka vizALatA ane RjutA temaja dezanI aMdara pitAnI AgavI pratibhAnI cetanA pragaTAvIne mRdutA che, temAM Adarza mATenI vaphAdArIne sAcavI rAkhI pratyeka Jain Education Intemational For Private & Personal use only
Page #151
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtima ane kAmavAdanI divAleA tUTe che ane jyAM jyAM kharekharAM pragatizIla tattvA rahelA hoya che temane grahaNa karavAnuM tathA pUrva ane pazcimamAM je kAMi zreSTha che. tene AtmasAta karavAnu AMtiraka sAthya' paN te dharAve che. jyAM niyajananInI dhULanA thAya che tyAM sakUcita vADAmAM pUrAI rahevuM zakaya nathI. A vizALa kSaNe apanAvavAnA rAhe aMgenI jINuAvaTa bharI kuneha che. uparAMta e pAtAnI preraNA mATe ati mAnasane saheja evA AdarzothI para evA prakAza pratye mITa mAMDe che. jyAre nItiparAyaNa rASTravAda e rIte thayelo nathI. e eka yA bIjA sosa ane eka mAgI' siddhAMtane vaLagI rahe che. alabatta emAM enA Adaza'vAdanI sImAmAM rahIne kAvidhinI vividhatAne mATe ane zanizALa uddAtAne ArAdhatI veLAe rASTrIyatAnu sArata khAna puSTha vaiziSTaya ratAne mATe kAMIka avakAza rahe che. paNa khAi devAtuM nathI, kAraNake ahIM sarvane ekatAmAM saMkalita karatAM mAtRbhUminA bhAmarUpe vizvananInA darzana karavAmAM Ave che. mIna ahI rASTravAdanA gurAnuM cothA prakAranA guya sAthe miyama pAya che, pachI ethI ya e para jAya che ane trIjA prakAra sAthe paNa meLamAM Ave che ane chevaTe ethI meM para sava" naitikatAnA pratinainikone saNI te tti kare che. Ama temAM cAra prakAranA lAkhono emanA karatAM Ama prakAranA rASTravAdane eka cAtheA prakAra paNa che je trIjA prakAranA rASTravAda pratyenI sahAnubhUtimAMthI ane enA lanamAM eka mA khIje tabakake je asara*ArakatAnI pratitI thAya che temAthI prAdubhavi pArge OM ane avicIna pazcimI dezomAM jenI khelavAlA che te buDhivAdI bhAnamanu par emA viSNu thayu che. A rASTravAda nItiparAtAne mAdhyAtmikatAthI taddana vikhUTI pADI re. bInakhvanA evA mULanA pAyA upara samaya thAya che, prakAramAM kayAya dhArmika vadhunA satara bhAva TAtA nathI. jo ke temAM potAnA premanA mAgadazana mATe manamAtita zaktinuM AhvAna karIne te zaktine manuSyeAmAM kriyAzIla karavAnI rIte nahi paraMtu ApaNuM mana je deravaNI Ape te mujaba karavAmAM AvatI mAnIvA dvArA prabhusevA mATenuM pakSanuM rahe che. paNa rASTravAdanA cothA prakAra saMpuNaeN paNe bina-dhArmi ka athavA dharmanirapekSatAvAdI che. deza e paramAtmAnuM eka pa nathI, e mA eka sAmudAyika AtmA paNa nathI jene mAtA tarIke samedhI zakAya sivAya ke kevaLa eka upamA tarIke ema karavAmAM Ave. deza tA vyaktionA, mAnavajIvAnA eka samudAya che, samAna pradeza ane samAna paraMparA dharAvatuM eka prajAnuya che. A prakAranA rASTravAdamAM paNa premanA taravarATane huM umadA kampanA unmatranA abhAva hoya e jarUrI nathI. paraMtu cyA dhanirapekSa rASTravAdI peAte game teTalA udAra DAMya te| paNa peAtAnI bhAratIyatAmAM niMta mA tene AkuLavyAkuLa tarI karo kAbuka maLe tene rASTrabhakti zvirabhAvathI pradIpta thayelA na hAvA chatAM temAM dezanI gaDhana dhArmikatAnu pratiAmaLata bemAthuM che. baMne bIcha tA budvizIla vAstavavAdanu rasaiddhAMtika AkaSaNu paNa che. bIju A rASTravAdanI basarakArakatAne keTalIka anivAsa maryAdAo paNa rahelI che, kAraNa ke te peAtAnI jAtane bhAratanA samagra vikAsapathI alaga karI de che ane bhAratane kharekhara bhAratIya banAvatAM veda, upaniSada ane gItAmAM vAryA vicAra tathA anubhUttinA mana manya bhAgane potAnA vicAramAMthI pheMkI devAno prayAsa kare che. ene eka mAtra lAbha eTale ja che ke A rIte te jhAna rUDhicustatAne enI dRSTinA vicAraNAmAMthI DAvIne vaizvika paribaLA pratye unmukha kare che ane AMtararASTriya dRSTibiMdunuM paN temAM prere che, teA A uSNatara mUlya ghaNI sAcI rIte bhAratIya pratimAnA paDadA pADe ja che tathA e dArA enI sArAmAM sArI pragatinI rAkamatA siddha kare , paraMtue sAthe e evI eka zakitanuM nirmANuM paNa kare che je bInakArDa dezane mATe potapotAnI vAta dvArA zakaya che tenAthI kayAMye mahAna evA bhAvi tarapha bhAratane derI va che ane mAnavamAM A utkrAMtinA netA tarIke bhAratane vizvaratha upara ArUDha karI Ape che. 888 89 zAphsa #p sTIla tathA vuDana pharanIcaranA utpA zAha sTIla kArpArezana rUkhaDIA hanumAna pAse, bhAvanagara phrAnaH- esi resI 88 3600 3671 dhArAbajAra, jaina derAsaranI sAme, 173 tA. ka. paraMtu sAcA AdhyAtmika rASTravAda dvArA pa A lAbha aa lekhaDanA kabATa e amArI khAsa vizISTatA che. meLavI ja levAya che; temAM AMtarika vizALatA dvArA saMpradApavAda Trena na. pa332
Page #152
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratIya asmitA Cable : STEELWORTH. Phone : 374126 : 374696 Telex : RAAJEN 011-2984 INDIAN STEEL CORPORATION EXPORTERS IMPORTERS B. P. T. Plot No 52, Victoria (Overbridge ) Road. MAZGAON, BOMBAY 10 DD Jain Education Intemational For Private & Personal use only
Page #153
--------------------------------------------------------------------------
________________ hiMdI sAhitya vikAsa paMtha bhAratane svataMtratA maLyA pachI rASTrabhASAnI mahattA vadhI dareka dezane peAtAnI rASTrabhASA hoya che ja. ApaNA deza aMgrejonI eDI taLe rahyo tyAM sudhI rAjabhASA tarIke aMgrejI rahI. videzI zAsana phagAvI bhArata svataMtra banyuM. svataMtra thayA pachI bhArata rASTrabhASA tarIke hindI svIkArI. ApaNA bahubhASI deza mATe eka bhASAnI AvazyakatA te| hatIjaH prAnta prAnta vacce bhAvAtmaka ane sAMskRtika ekatA sadhana bane e mATe paNa Ama jatuM hatuM. eja haryo hA mArata UnanI nu mUrtimaMta svarUpa hindI dvArA pragaTa thaze e nizrcita che. hindIbhASA ane sAhityanA vikAsanA itihAsa lagabhaga eka hajAra varSa purANAmAM kahI zakAya. jo ke hindI sAhityanA sarva mukhI vikAsa AjhAdI pachI thayA che ema kahIe tA jarAya khATuM nathI. kavitA kSetramAM-hindInA bhatikALa tathA rItikALamAM ThIkaThIka pragati thayelI ApaNane jovA maLe che. pazu hindI-gadyanA vikAsa 19mI sadIthIja sAcA arthAMmAM zaru thAya che. kALa vibhAjana hiMdI sAhityanA vikAsanAM vividha pAsAMne lakSamAM laI nAe samagra hiMdI sAhityane cAra samaya-khAmAM vaheMcyuM che. 1 AdikALa athavA vIragAyAkALa-saMvata 105 thI 130 5 2 pUrva madhyakALa athavA bhaktikALa-saMvata 1375 thI 1700 3 uttara madhyakALa athavA rItikALa-saMvata 1700 thI 1980 4 AdhunikakALa-saMvata 1900 thI Aja sudhI. vIragAthA sAhityanA racayitA kavi vizeSa karIne cArA hatA. cArazeA rAjAnA darabAramAM rAjakavie ke Azrita kavienA rupamAM rahI sAhitya sarjana karatAM. ecIja A vIragAcA sAhityamAM rAjAeAnAM parAkrama varNanA, yuddha vanA, rAjAvidyAnI prazna kayAonAM sajIva citrA, ane paraMparagata Rtu vanA vizeSa karIne AlekhAyelAM che. vIragAthA sAhityanI racanAemAM mukhya rasa vIra ane zRMgAra rahayA che. tatkAlIna dhArmika sAhityamAM paNa dharmanA pura sAthe zRMgAra rasa jovA maLe che. samagra hiMdI sAhityane samaya-khAmAM vaheMMcavA pAchaLanA hetu nizrcita samayamAM sAhityae karelI pragati temaja parivatanA tathA rAjakIya, sAmAjika ane dhArmika vaLAMkone sAhitya upara keTalA pramANamAM prabhAva paDayA tenA kacAsa kADhI sAhityane zuddha sAhitya nI kasoTI para mUlavavAnA rahyo che. uparokta samaya-khaDAne dhyAnamAM rAkhI ApaNe hindI sAhi tyanA vikAsa-paMca upara najara mAMDIe. AdikALa athavA vIragAthAkALa hiMdI sAhityane AdikALa rAjanaitika dRSTie pataneAnmukha ane sAmAjika temaja dhArmika dRSTie paNa khUba ucala- pAthalanA gaNAya. A yugamAM jaina munIe nAya-satA, ane siddhoe dhArmi ka sAhitya racyuM. emanI sAhitya preA. naTavaralAla upAdhyAya racanAnI pAchaLa peAtapAtAnA dhArmika siddhAntAnA pracAnA uddezya rahayA. A badhuM sAhitya 'apabhraM'za' ane 'apabhraM'ca mizrita purAnI hindI'mAM racAyela jovA maLe che. dhArmika matAnA pracAra arthe lakhAyela A sAhityamAM sAhityika utkRSTatA bahu na jovA maLe e svAbhAvika che. tema chatAM bhASAnI uccatA ane pragati noMdhapAtra kahI zakAya. A apabhraMza bhASA ja AgaLa jatAM hiMdInI janmadAtrI bane che. apabhraMzanA A aMtimarupamAM enAM lakSaNeA spaSTa-aspaSTa varatAI Ave che. dhArmika sAhitya uparAMta A yugamAM laukika sAhitya paNa khUba racAyuM che. De; lakSmIsAgara vArSoMya ukta sAhityane bhASA- sAhitya, DA. rAmakumAra varmA ete cAraNa-sAhitya ane AcAya zukala ukta sAhityane vIragAthA sAhityanA nAmathI sa Mbodhe che. AdikALanI pramukha racanAe A pramANe che (1) pRthvIrAja rAseA-caMdabaradAI kRta (ra) paramAla rAseA (3) vidyApati padAvalI (4) kAtilatA (5) kIrti patAkA (6) sa Mdeza rAsaka-abdula rahemAna kRta (7) pama cira--svayaMbhUkRta rAmAyaNa (8) visapA kayA--dhanapAlakRta (9) parimAtmA prakAzara joIndu kRta (10) bauddagAna aura dehA (11) svayaMbhU chaMda (12) prAkRta paiMgala lagabhaga gaSAja graMthA apabhraMza bhASAmAM lakhAyelA che. 'vidyApati padAvalI ' khemilI bhASAmAM lakhAyelI che. keTalAka
Page #154
--------------------------------------------------------------------------
________________ jAya asmitA - siddhAne anura* dharmanA re ga ma sAdhanA mAgane vidvAne A graMthamAM hiMdInA udabhavanAM cinha jue che to ane vAmAcArane pracAra tAMtrika yogIoe karyuM. A tAMtrika keTalAkanA mate zAlibhadra sUrinI " bharatezvara bAhubali rAsa" yegI 'siddha ' kahevAyA. mahApaMDita rAhulanA matAnusAra AvA (124o vi. sa.) mAMja hiMdInA rUpane aNasAra che. siddhonI saMkhyA coryAzI gaNAya che. emAM sarahapA, zabarapA, bhUsukA, luIpa, virupA vagere maLI kula bAvIsa siddho mukhya che. dhArmika sAhitya siddhonI vANI pazcimI apabhraMzanA mizraNavALI pUrva apabhraMza 1 jana sAhitya che. keTalIka vANI pazcimI ane zaurasenI apabhraMzamA paNa maLe che. jaina munIoe apabhraMzamAM ThIka ThIka racanAo karI che. A siddhoe yoga upara khUba bhAra mUkyo che. veda upaniSada potAnA dharmanI rItinItine pathamAM AlekhI che. keTalAka jaina ane varNabhedanI AlocanA paNa karI chesAmAjika vidrohanI kavioe rAmAyaNa ane mahAbhArata jevAM mahAkAvyAnA AdhAre bhAvanA emanI vANImAM jovA maLe che. teo bAhyADaMbare ane upara potAnA dharma siddhAntone anurUpa racanAo temaja leka rUDhibaMdhanane dhera virodha kare che. sidhdhanI racanAomAM yoga ane pracalita ItihAsa prasiddha AkhyAne jaina dharmanA raMge raMgI taMtra-maMtra jevA viSayanAM vaNane uparAMta prema paNa AlekhAyela AlekhyAM che A jIna sAhityamAMthI dhArmika aMza bAda karIe che. prema sAdhanA mArgane bAdhaka nahiM paNa sahAyaka che ema teo to emAM mAnava hRdayanI svAbhAvika kamaLa anubhUtio sarasa mAne che. guMDarIyAnI racela eka kaMDikAnuM udAharaNa basa thaze. aMkita thayelI che. saMkSepamAM jaina sAhityamAM purANuM sAhitya emAM skUla bega dvArA alaukiMka anubhava Alekhyo che - caritra kAvya, kayA kAvya rahasyavAdI kAvya, vyAkaraNuM graMtha, zRMgAra, zaurya, jAti ane anyokti saMbaMdhI racanAo maLe che. joini tai binu khanahi na jIvami / purANa saMbaMdhI AkhyAnanA racanAkAromAM svayaMbhU, puSpadaMta, to muha cumbI kamala rasa pivami // haribhadra sUri, vinacaMdra sUri, dhanapAla, joIndu, tathA rAmasiMha vagere mukhya che. A kavioe bhale potAnI racanAone dhArmika arthAta he yoginI huM tArA vagara eka kSaNa paNa jIvI zakIza pura ApyuM hoya paraMtu kavitAnA bhAva pakSa ane kalApakSanI daSTie nahi. huM to tArA cuMbana dAra kamaLa rasanuM pAna karyA karuM chuM. paNa temanI racanAo suMdara che. ApaNe svayaMbhU kavinI racanAnuM ja udAharaNa laIe * pauma cariu" A kavinI racanA che. pauma A siddhonI vANI paNuM kAvya kalAnI daSTie ochI mahatvacariu eTale padma carita. A graMthamAM rAmanI kathA che. kavie pUrNa nathI. nArI pAtro pratye keTalI sahAnubhUti darzAvI che te nIcenI kaMDikAmAMthI jovA maLaze. (3) nAtha sAhitya devI sItAnI agni parIkSA pachI rAme kSamAyAcanA karI tyAre nAya 5 ya paNa bauddha dharmanI vajamAne AkhA para parAmAM sItAe AzvAsana ApatAM kahyuM - utpanna thayeluM che. nAya saMpradAyamAM gorakhanAtha ane majyendranAthanuM sthAna mukhya che. A nAthenI saMkhyA nava mAnavAmAM Ave che. emahi tiha karomi puNu rahuvaha / paraMtu A saMpradAyamAM paNa caryAzI siddhonI saMkhyA gaNAvavAmAM jiha Na hAmi paDivAreM titha maI // Ave che. "ata emAM tamAre ke lokone doSa nathI. doSa te dukRta karmane che. A doSathI mukta thavA mATe eka ja upAya che. nAya paMcanA matAnusAra ga sAdhanA dvArA kuMDalinI jAta karI ane te e ke evuM karma karavuM joIe ke strI yonimAM punaH zarIra ane samasta vizvamAM rahelI virATa cetanAnI ekarUpatA janma na levo paDe" nArI hadayanI uMDI vedanA kavie A sAdhI sAkSAtkAra karavAmAMja mokSa rahele che A paMcano sauthI paMkitamAM aMkita karI che. mahatvapUrNa graMtha "siddha siddhAnI paddhati che. gorakhanAthanA racelA graMthamAM "gorakhabodha', "narabaMdha', "mahAdeva gorakha saMvAda, - bIjA jena saMyakAromAM AcArya hemacaMdra samA prajAsUri, gorakha sAgara vagere mukhya che. mesatuMga, ane zAkaMdhara ulekhanIya che A graMthakAroe racelA graMthamAM siddha hema vyAkaraNa, kumArapAla carita kumArapAla pratibaMdha bere mukhya che. emanI racanAomAM kAvya sauSThava ane suMdara A paMthanI paraMparA AAgaLapaNane jatAM saMta sAMyama hA kra95nA subhaga sumeLa jovA maLe che. jovA maLe che. A nAnI vANI sAdI ane saraLa che. bhASA paNa saraLa banI che. gorakhanAtha kahe che- (2) sidhdha sAhitya kAlAntare bauddha dharmanA je be vibhAga vajapALa ane hInayAna dariyA ki ja vana ghauM 1 ftvA saMjJA paDyA temAMthI bauddha dharmanuM vikRta rUpa sarjAyuM. yoga, taMtra-maMtra, zivA sTivA javA natA vidya kari ura ApanA vita Jain Education Intemational For Private & Personal use only
Page #155
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraM'ca arthAt haseA, khale, masta rahe paraMtu kAmakreAdhane saga di paNa na karI. vasA, belA ane gIta gALA pazu potAnuM mana dRDha rAkheA. A prakAre vividha saMpradAyonuM' dhArmika sAhitya AdikALamAM khUba sajAyuM che. kAvyazAstranI dRSTie khUba ucca koTInuM na gaNI zakAya paraMtu samA kAvyazAstrIya gurNonA abhAva che ema paNa na kahI zakAya. vIragAthA sAhitya vIragAthA athavA laukika sAhitya DhiMgala ane pagala ema e nAmeAthI hindImAM pracalita che. DiMgaka sAhityanI pramukha e kRtie che zrIdharakRta rakhAmala chaMda ane kalAla kavikRta DhAlA mArA dohA. A laukika sAhityamAM je rAso prathama che te badhA A te vivAdAspada che. sadIe vItI gai, ane tethI mULa graMthAmAM khUba khUba pavitanA manAM vAM dAvAnI sa Mbhava che. karI cAraNa kavioe gAyAM che. AvA ghaNA rAsA graMthAnA DA. - vAdhdhayi kare che, paraMtu mukhya cAra prayA -1 mAnarAmo, (2) khIsaladevarAseA (3) pRthvIrAjarAsA ane (4) paramAlarAsA. A vai. enA mULarUpamAM mA dIvAno bahu AA sa Mbhava che chatAM je svarUpamAM A maLyA che emAM paNa kALa sau e nathI. muddonAM sava vadhune, prakRti varNano ane vIr ane zRMgAra vanA suMdara citro A prathAmAM adbhuta rIte AlekhAyelAM che. tA. rAmakumAra varmA, vidyApatinA prema saMcArane A pramANe Alekhe che. - " vivAdo aa mamAra rI dhUmalo carca saruM ja maMjita dha puana to te ziNA varta hI haiN| phUla haiM para unameM kAMTe nahIM hote| rAdhA rAtabhara jAgA karatI hai| asake netro meM hI rAta samA jAtI hai / zarIra meM 'rAsaka' vIragAmA sAhityamAM rAso graMtha mukhya che, TAso zabda uparathI bhAkhyo. bhA sAmaya cita kAvyeAnA rUpamAM che, ati-gujAya che rovA , ama ma muktAya che, kara jhuma dAsika vyaktionAM caritrA Aisa ane purANu zailInuM mizraNa zrI zukAyA sAsacAra thI mukhayamaya 25 jInane malAyame sautha ke sivAya yuddha mAM nahI hai / patha hai mukhama' nI haiM phUla phUlate hai phaTikA astitva nahIM hai| yauvana zarIrake usake hai / Ama te gAma na vIrarasanuM papikava svarupa te hindInA paravatI kAvyamAM kayAMya jevA nathI maLatu. vIstAne Adarza kevI babbe rIte nIcenI kaDikAomAM raju karAyA che ! bAraha barasa le kUkara jiye aura teraha hai jiye siyAra / barasa aThAraha chatrI jiye, Ago jIvanako dhikkAra || anya prasidhdha kavie bArdikALanA anya pradikaviSeAmAM kharabUrA ane vidyApatinAM nAme. ullekhanIya che. amara khUsAnI bhASAmAM to hiMdInAM spaSTa rUpe che. A eka kharekhara Apa kahevAya. lagabhaga navAsa prayA rAtre vevA . A mamAMthI bharIza lA che. khUsarAnI paliyA, mukariyAM vagere prasiddha che. enI ananu eka udAharaNa khasa co. pAya jelA mULa pahelI - Utta thAru mAtIne mA sanasira para lodhA dharA cAro ora vaha thAlI phire moMtI asase aka na gire // khInA prasiddha kavi che vidyApati. vidyApati khUbaja Akapriya kavi hatA. emanAM hiMgata pAne kAraNe kaulikarkiza ' nA nAmathI prasiMha hatA. saskRta, Avaka ane naithilI ema pa AyAmAM evA maLe che. hiMdI sAhityamAM temanA padAvalI ', bASALA upara emanA asAdhAraNu kANu hatA. temanA camatraya kIrti latA ', ane gra Mthane lIdhe teo vizeSa leAkapriya banyA. rAdhA * kArti sattA ke, ane " prati" patAkA * madhA prasiddha che. padAvalI ane kRSNanI 8 17 ama lIlAbAnu manahArI thayuMna temaNe lalIta paramAM padAvalI' mAM AlekhyuM che. zRMgAranA banne pakSa| sapAtra ane vipatranAM nA eTalAM to bhAvapUNa ane zarama ke hiMdanA temA jayadeva gaNI zakAya. rAdhA ane kRSNanI prema ta-mamatAnuM kevuM anupama citra A timAM maLe che. anukhana mAdhava mAdhava sumarita, sundari me macAI / rAdhAnA mukhethI vAraMvAra rAdhA zabda nIkaLe che ane kRSNanA mukhethI kuSNa kRSNu tA meM ke rAdhAnA zyamAM kRSNe beThalA UMDe vasI gayA che ke eja UMDe vasela kRSNa rAdhAnA mukhethI rAdhA rAdhA pukAre che ane kRSNa ? emanuM hRdaya eTaluM rAdhAmaya banI gayuM che ke uranA uMDANe vaselI rAdhA niraMtara kRSNamukhe pakhA kRSNu kRSNanI pukAra karatI rahe che. premanI parAkASThAnuM kevu uccatama svarUpa ! zeSamAM ArdikALamAM TvinsI sAhityane NI racanAo kaSTa kaeNTino maLe che. sAmi sosa ane bhAvikAmanI khie paNa A kALa khUba mahatvanA che. A kALanI hajI vaijJAnika cakAsaNI karavI jI che vivAdAspada pracAnI prAmANika cakArAthI anivAya banI rahe che. dhaNA graMthA rAjasthAna ane madhyapradezanAM pustakAlayAmAM paDayA che. jemanA viSe saMzAdhana karavuM jarUrI che, tema chatAM dhanano khA dizAmAM bAki ne mAtra pragati thaI che. DA. vica, DA. vIra bhAratI, DA. vaiza
Page #156
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratIya asmitA. tripAThI, Do. rAMgema rAghava, tathA DA. TIkamasiMha takhara vagere dakSiNanA AlavAra bhakatAe je bhakita dhArA madhura pade dArA vidvAnoe AdikALanA sAhitya saMbaMdhamAM khUba khUba saMzAdhana vahAvI te uttaramAM jaIne puSTa thaI. siddha saMtane prabhAva bhaktinA kAma karyuM che. kSetramAM jo ke pahelethI hatA paraMtu AdikAlanI ane A bhaktikALanI dhArAmAM khUba aMtara paNa hatuM. kevaLamAtra duSTanuM bhakita kAla (saM. 1375 thI 1700) damana karavA mATe ja avatAra nathI paraMtu bhakato para kRpA karI anaMtalIlAnuM rasapAna karAvavAne hetu paNa che. Aja hetu mukhya bhakti kALa hindI sAhityane suvarNa yuga" kahevAya che. A che evI bhAvanA daDha thaI. zrImad bhAgavatamAM "ekAtika bhakti' kALamAM nirguNa ane saguNa bhakita dhArA, pUNya salIlA mukhya viSaya rahaye che. bhAgirathInI jema samAjanAM sarva kaluSa dUra karI svachaMda rUpe be bhinna jAtio - hiMdu ane musalamAnanI potAnI mAnyavahI jatI dekhAya che. tAo, rItarivAjo, dhArmika siddhAMto ane potAnI paraMparAo vacce khUba khUba saMdha paNa thayo. emAMthI eka sAruM pariNAma A yugamAM bhakita adelana pUrA vegathI prasaratuM jovA maLe e AvyuM ke dhArmika ane sAmAjika kSetre navAM mUlya pratiSThita che. prAraMbhathI ja evI paristhitio utpanna thaI jene kAraNe thayAM. ane jAtimAM samanvayanI bhAvanA pedA thaI. kabIra jApasI, kAvyanuM kSetra samuLagu badalAI gayuM. vIragAyA kALanI zaya bhAvanA . vAragAyA kALanI zaya bhAvanA dAdU dayAla Adi saMta kavioe A samanvayane sAhitya-rupa lupta thaI gaI. enuM kAraNa videzIonAM AkramaNa hatAM, musala- Apa parasaparanI katA dUra karavAnA prayatna karyo dhArmika kaTaTaratA mAnee AkramaNa karyo eTaluM ja nahi' vijetA thayA pachI ahIM pratye A saMta kavioe potAnA kAvyamaya upadeza dAra virodha te sthira paNa thayA. hiMdu janatA para manamAnyA atyAcAra karI jaNAvyo. bAba ADaMbarane A eka lalakAra hatI. hindu nirmulA janatAnI naitika hiMmata toDI nAkhI. rAjAe mogala darabAranA vAda ane IslAmI ekazvaravarane samanvaya thaye, eka brahmanI khaMDiyA banyA. AthI pariNAma e AvyuM ke kavione hiMdU pratiSThA thaI. hiMdu ane islAma dharmamAM alaukki premanI mahattA rAjAonA darabAramAM je protsAhana maLatuM te eAchuM thayuM. kavitA prasthApita karavAno prayana hiMdu saguNa bhakata ane niNA darabAramAMthI khasIne sAdhu saMtonI kuTiramAM Azraya pAmI. bhakti bhakto ane muslIma suphI saMtoe karyo. sAhityanI A prabaLa dhArA kevI rIte ATalI jhaDapathI pravAhita A bhakti AMdolanamAM judA judA AcAryo jemAM zaMkarAcArya, para tu eka anumAna karI zakAya ke rAmAnujAcArya, vAcArya, nimbArkAcArya, vallabhAcArya vagera AdikAlanI dhArmika sAhitya paraMparA jayAM parivartana sAthe mukhya che - te khUba kALe che. rAmAnujanA ziSya rAmAnaMda vikasita thaI. sAthosAtha nirAza janatAe pitAnI nirAzAjanaka rAmabhakitane tathA caitanya mahAprabhu ane vahelabha svAmIe kRSNa bhAvanA khaMkherI nAkhavA IzvaranA lIlAmaya rupane Azraya lIdhe. bhaktine pracAra karyo. hadaya madhuratama bhAvo sAthe AdhyAtmika bhAvanA navapalavita bhaktikALanA A Adelanane ApaNe saMkSepamAM A pramANe vahecI zakIe - bhakita niya sagAtha satata sUphImata rAmabhakita kRSNabhakita musalamAnI prabhAva vAratIya prabhAva nizA bhakti (AnavAgAgA) Jain Education Intemational
Page #157
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha 179 AdikALanA siddha sAhityamAM niNAne saMketa maLe che. karma. rAmAnaMda pAsethI lIdhI hatI. sahaja samAdhinI kakSAe pahoMcelA kAMDa ane bAhyAcArane virodha emAM paNa jovA maLe che. A saMta saMsArI hatA. emanA vize aneka camatkArI vAto sAMbhaLavA maLe che. kahe bhAratamAM musalamAnonA Agamana pachI ApaNA samAjanuM che ke emanA avasAna pachI hiMdu ane musalamAna ziSyo vacce mALakhuM badalAyuM. dhArmika mAnvayatAomAM paNa samanvayanI bhAvanA zavanA aMtima saMskAra bAbate jhaghaDo paDayo. paraMtu jyAre ziva AvI. kabIra jevA samanvayavAdI saMte siddhonI paraMparAmAM cAlI uparathI kaphana dura karyuM. tyAre saunA Azcarya vacce zabane sthAne AvatI tyAga ane Atma sAkSAtkAranI vAto to svIkArIja, sAthe kevaLa phUlano Dhagalo jovA maLyo. bane dharmanA anuyAyIoe sAthe islAmanA ekezvaravAda ane hiMdudharmanA atavAdane paNa kula vaheMcI lIdhAM. pitAnA avasAna pachI paNa A saMte be svIkArI lIdhA. eka izvaranI mahattA temaNe gAI. jAtimAMtinA dharmo vaccenA kalahane TALavAno prayAsa karyo. janmathI mAMDIne bhedabhAva bhullaka gaNAvyA. A nirguNa saMtonuM jJAna anubhUti mRtyu pachI paNa teo samanvayavAdI rahyA ane bAhya bhedabhAvonI janya hatuM. eTale emanA sAhityamAM sahaja pravAha temaja AdhyA jajara divAlane toDavA prayAsa karyo. tmika anubhUti jovA maLe che. A saMto nirakSara hatA eTale kAvyazAstranA niyamonuM pAlana bhale emanA sAhityamAM jovA na sAhitya-kabIranuM sAhitya gurugraMtha sAhaba, kabIra graMthAmaLatuM hoya paNa temanA sAhityamAM hRdayanA sarasa bhAvo khUbaja valI, kabIra bIjaka vagere graMthomAM graMthastha thayuM che. nirakSara svAbhAvika rIte abhivyakata thayelA jovA maLe che. kabIrane anubhUti pUrva upadeza emanA ziSyoe noMdhI lIdho ane tyAra pachI graMtharUpe e statvamAM AvyuM mukhya saMta kavio kabIrane bhASA upara akhA dhAravA kAbu jovA maLe che. khADInAmadeva-jJAnamArgI zAkhAnA pahelA kavi saMta nAmadeva bolI, vraja, banArasI, paMjAbI Adi bhASAonA zabdono gaNI zakAya. te mahArASTramAM janmyA hatA. saMta jJAnezvaranA emanI bhASAmAM samAveza joyelo che. 2aunI, dohA, sAkhI, sabada samakAlIna A saMta mahArASTra ane uttara bhAratamAM khUba prakhyAta vageremAM emanI bhASAnuM A "hindavI" rUpa jovA maLe che. hatA. kabIra nirAkAravAdI che. svAmI rAmAnaMda pAsethI rAmamaMtra svIkAryo paNa e maMtra maryAdA purUSottama rAmanA arthamAM nahiM nAmadevanA gurU nAthapaMthI saMta visabA khecara hatA. saguNo blake niguNavAsathI paNa para evA parabrahmanA arthamAM apanAvyo. pAsaka nAmadeva dikSA lIdhA pachI niraMjananI sAdhanA tarapha vaLyA. saguNa ane nirguNathI para evo emane rAma che. alA akai nUra upanAyA tAkI kaisI niMdA / tA nUra the jaba jaga kIyA kauna bhalA kauna madA / / sAhitya-nAmadeva racita sAhitya marAThI temaja hiMdI bane bhASAomAM jovA maLe che. hiMdu ane IslAma dharmane bAhyAcArone teo virodha kare che. eka mAtra niraMjana nirAkAranI upAsanA karavAnuM teo upadeze che. "di tu lAnA, kuvo te jJAnI sattAnA " hindU pUja* deharA, musalamAna masIta / / nAmA vahIM sediye jahAM deharA na masIta // kabIrano brahma sAmAnya janatA mATe durbodha na bane eTale e brahmanA sAkSAtkAra mATe ananya premanI mavA gAI. sAdhanAmArgamAM utakaTa premanuM mahattva temaNe svIkAryuM. eTaleja to emanAM keTalAMka pado mAdhuryabhAvathI bharyA bharyA che. 'hari mAra pIu meM rAmakI bhuriyaa|' kabIra - bhaktikALanI nirguNa saMta-kAvya paraMparAmAM kabIranuM sthAna mahattvapUrNa che. sAcA arthamAM kabIrane ja A paraMparAnA pravartaka mAnI zakAya. sikaMdara ledInA samayamAM janmelA A saMtanA janma viSe aneka daMtakathAo pracalita che. ghaNAkharA vidAnone mata e che ke teo brAhmaNa vidhavAnI kukhe janamyA ane musalamAna vaNakarane ghera ucharyA. emanA janama ane ucheramAM paNa be dharmone adbhuta samanvaya sadhAyo che. 'jAgu piyArI aba kyA khAve rana gara dina kAhe ko khove|| kavitAnA kSetramAM kalpanA, bhAvuktA ane anubhUtimaya prema e mane rahasyavAdI banAvyA che. jyAre ciMtananA kSetramAM eja kabIra zuddha jJAne laIne Ave che. emanI vANI anubhavanI vANI che. kabIre aneka sAdhu saMto pAsethI prabhakSa jJAna meLavyuM hatuM. temaNe rAmanAmanI dikSA svAmI hama bhI pAhana pUjate hote bana ke rojha / satagurukI kRpayA bhaI sira teM utara yA bojha / / Jain Education Intemational
Page #158
--------------------------------------------------------------------------
________________ 180 bhAratIya asmitA kabIre bane dharmonA bAhya vidhi vidhAnanI nirbhaya rIte sAhitya nirarthakatA siddha karI che. mUrti pUjAnI vyarthatA viSe kahe che - suphI sAhityamAM aneka graMtho maLI Ave che. A badhA graMthamAM pAhana pUje hari bhileM to maiM pUjU pahAra / koIne koI prema kathAne taMtu joDAyela hoya che. puruSa arthAta tAte yaha cAkI bhalI pisa khAya saMsAra / / bhakatanI priyatamA arthAta Izvara mArganI vyAkuLatA ane milana dinabhara rojA rakhata hai rAti hanata hai gAya / mATenI tIvra jhaMkhanA aMte saphaLa thatI varNavAI hoya che. yaha to khUna vaha badagI kaise khuzI khudAya // - sUphI kALI dhArAnA zreSTha kavi jAyasI suphI kAvya paraMparAmAM pitAnA pahelAM racAyelA " svAnAvatI', 'mugdhAvatI ', "mRgAvatI , anubhavanI kasoTI para kasatAM karatAM potAne je satya lAgyuM " khaMDarAvatI ', "madhu mAlatI , ane premAvatI' Adi graMthAne te nirbhaya rIte rajU karatAM kabIra jarAya acakAyA nathI. "AMkha ullekha karyo che. na dekhI' vAta paraja emane bharose che graMthanI vAta upara nahiM. kabIranI vANImAM eTale ja saraLatA ane svAbhAvikatA che. kabI pramukha kavio ranI prazaMsA karatAM DA. hajArIprasAda divedI kahe che - "fii mahAkavi jAyasI, kutubana, dAmo, maMjhana zekhanavI, kAsima zAha sAhityake hajAra varSA ke aitihAsameM kabIra jaisA vyakti ane nUra mahammada vagere A paraMparAnA kavio che. A kaviomAM tva lekara kA lekhaka utpanna nahI huaa|| mahimA meN| na ja khUbaja khyAti meLavanAra mahAkavi jApasI che. ghaNuMkharA kavioe yaha vyakitatva kevala aka hI pratiddhandI jAnatA hai - avadhI bhASAmAM racanAo karI che. suratIvAsa" mahAkavi jApasI pitAnA "padmAvata" nAmaka mahAkAvyathI khUba prasiddha che. zerazAhanA vakhatamAM teo jamyA hatA. emanA anya saMta kavi vize paNa keTalIka camatkArI vAto prasiddha che. jJAnamArgI zAkhAnA anya saMta kaviomAM svAmI rAmAnaMdanA "padmAvata" emanI prauDha racanA che. jApasI sivAyanA kaviziSya 2 dAsa, kabIranA ziSya dhamadAsa zIkha saMpradAyanA guru oe potAnI racanAomAM kalpanAne AdhAra lIdhe hato jyAre saMta nAnaka, dAdu paMthanA saMsthApaka saMta dAdU dayAla, dAdUnA ziSya jApasIe kalpanAnI sAthesAya itihAsane paNuM vaye che. A saMta suMdadAsa, dAdUnA pAlaka putra garIbadAsa saMta bhalukadAsa, kAraNe jApasInuM kAvya vadhu utkRSTa thayuM che. "padmAvata" mAM kezavadAsa, yArI sAheba, pala sAheba, bhIkhA sAhaba sarajabAI, citoDanA rAjA ratanasena ane siMhaladipanA rAjA gaMdharvasenanI dayAbAI, dUlanadAsa, zekha pharIda, akSara ananya, dharaNIdAsa, gulAba 51 " putrI padmAvatInI prema kathA che. bhASA avadhI che. avadhInA sAhaba, prANanAtha Adi aneka saMtoe potAnI vANIthI saMta grAmINa svarUpane apanAvyAne lIdhe jApasInA A graMthanI bhASAmAM sAhitya samRddha karyuM che. svAbhAvika mAdhurya ane AgavApaNuM dekhAya che. kAvyakSetrane rahasyavAda eTale laukika premamAMthI alokika prema A saMta paraMparAnA keTalAka saMtoe pitAne alaga saMpradAya taraphane abhigama che. A graMthamAM kavie poteja e viSe spaSTa sthApyuM che. Aje paNa A paraMparAmAM keTalAka saMpradAyo asti - saMketa karyo che. tvamAM che. tana citaura mana rAura kInhA sUphI mata (premamAga zAkhA) hipa siMhala budhi padamini cInhA bAramI sadImAM sUphI matane praveza bhAratamAM che. paMdaramI kAvyazAstranI dRSTie A eka paripakava racanA che ema kahI sadI sudhImAM A saMpradAya sAro evo bhAratamAM phelAya. sukI zakAya. zRMgArane saMga temaja viyega pakSa prakRti citra vA kavioe leka kayAonA AdhAra upara ghaNAM prema kAvyo lakhyAM. pAtronuM caritra citraNa vagere khUbaja kavie viziSTa zailImAM lAka pracalita premakathAonAM pAtro pratIka rUpe laI temaNe AdhyA- vaNyAM che. emAM paNa viraha varNana vadhAre hRdayahArI che. naLAmatI tmika premanI mahattA gAI pitAnA patine asahaya viyegAvasthAmAM je saMdeza mokale che emAM sUphI mata anusAra Izvara eka che. sUkI loko ene "haka kavie kevI sarasa kalpanA karI che. kavi kalA sarasa kathanA nAmathI saMbodhe che. A hika' mAM ane AtmAmAM koI bheda piu seA kahu saMdesaDA, he bhauMrA he kAga nathI. jIvAtmA ananya prema da rA ja 'haka' ne prApta kare che. so dhani virahe jari muI, te hi ka ghuA hama laag| sUphI saMpradAya udAra che. IslAmanI kaTTaratA emAM nathI. eTale "padmAvata" mAM bhale tulasInA " rAmacarita mAnasa " ja keTalAka tene IlAmanI kadaratAnI pratikriyA rUpe utpanna thayAnuM jeTalI sAhityikatA na hoya, paraMtu saraLatA ane madhuratA mAne che. sUphI saMpradAye IslAmanA prabhAva uparAMta atatA avAya che. avadhIne sAhityanA kSetramAM pratiSThita karavAnuM zreya be viziSTa tavAda ane navIna premamaya vicArene grahaNa karyA che. (anusaMdhAna pAna naM. 197) Jain Education Intemational
Page #159
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratanI bhUmisenA zrI ramaNIkalAla jayacaMdabhAI dalAla hAsika kAraNone prajAnA keTalAka vargo anya vargo karatAM sArA sainike ApI zake evA hatA. paMjAbanA uttara rAjyamAM zIkhe, rAjasthAnamAM rajaputa ane dakSiNamAM marAThAo cheka aMgrejonA bhAratanI yuddha paraMparA cheka purAtana kAlathI utarI AvelI Agamana sudhI rAjakIya saMdharSo ane lazkarI pravRtti o calAvatA eka zaurya gAthA che, emAM vIratA che. parAkrama che, Adarza mATe ja rahyA hatA. pariNAme temanAmAM laDAyaka praNAlikA ane kaThora prANa nyochAvarI karavAnI tamannA che. bhAratamAM pazutAnA pradarzana jIvana prati anurAga pragaTo hato. tethI vyApAra dhaMdhA jevI mATe yuddha khelAtAM nathI. pArakuM paDAvI levAnI badadAnatathI jaMga pravRttiomAM rokAyelA prajAjano karatAM A vargo sArA sainike pedA jAmatA nathI. bhAratamAM to siddhAnta khAtara : prajAnA, pArakAnAM kare e svAbhAvika lekhAtuM. Ama laDAyaka pravRtti dharAvatA vargokalyANa khAtara laDAI laDAI che ane te paNa eka prAcIna mAMthI moTe bhAge tainyanI bharatI karavAmAM AvatI eTaluM ja nahi paNa kALathI vartamAnayuga sudhI. e dharmayuddo hatAM. sAMskRtika rIte paNa pachAta hoya ane rAjakIya tamannAo. prAcIna kALamAM de ne dAna vacce saMgrAmo thatA kAraNa ke jAgrata na thaI hoya evA AhIra jATa ane DagarA vagere dAnavo prajAne tapasvIone raMjADatA. hiraNyAkSa, hiraNyakazipu. jAtIomAMthI paNa tenA mATe pasaMdagI thatI paranuM 'TalA zIkhone vRtrAsura Adi enAM udAharaNa che. pachI rAmAyaNayuga Avyo ne paMjAbI kuTuMba ucca varNamAM gaNatA te, vadhumatI komanA hinduo parastrIkaraNa karanAra rAvaNa virUddha jaMga khelAze. AvatamAM gayA AlatamAM ane rAjakIya mahatvAkAMkSA dharAvatA prajAjane lazkara mATe dharmanI sthApanA mATe bhagavAna zrIkRSNanI rAhabarI nIce mahAbhAratanA sainiko pUrA na pADI zake ema mAnavAmAM AvatuM. dakSiNa bhArasaMgrAma khelA. aDhAra arthaNI senAne vinAza thayo. pachI tIA ane ba gALIe.mAM zikSaNanuM pramANa vadhAre hatuM ne meMgole, zrIko, dago vagere Akramakone bhAratanI pUNyabhUmithI rAjakIya jANakArI paNa hatA emane mATe te lazkarI sevA AkAza dUra rAkhavA yuddha khelAyAM ne zrI harSa, kaniSka caMdragupta, samudra kusumavata hatI. eTale A pasaMda karAyelI vyakitao mAtra raoNnike gupta yazodharma, pururavA vagere hinduonuM saMgaThana sAdhI videzI yA sipAhIo hatA. aphasare to badhAja aMgrejo. pAchaLathI AkramaNakArone hAMkI kADhayA ne bhArata varSanuM sAmrAjya akhaMDa thoDA ghaNA dezIo pasaMdagI pAmyA paraMtu emanI saMkhyA ghaNI ja TALyuM pachI muslImonA dhADAM utarI AvyAM ne pANIpatanA medAnamAM jAja hatI. cheka IsvIsana 1939mAM paNa AvA dezI aphasare traNa traNuM khUnakhAra jaMga khelAyA ne maganA sAmrAjya pachI bhAratamAM nI saMkhyA mAtra 5, 8 hatI. te ye aMgreja sarakAranA ekanika ne keI ekacakrI zAsana rahyuM nahi. paMjAbamAM zIkha, rAjasthAnamAM rajaputo ne vaphAdAra jamInadAranA kuTuMbomAMthI athavA ucca pAzcAtya DhabachabathI dakSiNamAM mahArASTrIane sivAya anya prajAjanomAM laDAyaka vRtti rahetA bhAratIya janemAMthI khAsa kRpA prasAda tarIke varaNI pAmatA osarI gaI. chevaTe aMgrejo AvyA. pharIthI hindustAnane akhaMDa Ama briTIzaroe eka bhAratIya sainya ubhuM karyuM hatuM. temanI bhArata tarIke vikasavAne avasara Avyo. ekataMtrI zAsana maLyuM. nikAne sahakAramAM e grejone saMpUrNa vizvAsa hatA. ne chevaTe svarAjya prApta thayuM. keTalAMka Arthika kAraNe ane briTIzaree sainiko para lAdelI aMgrejo AvyA tyAre bhAratamAM nAnAM nAnAM aneka dezI rAja apratima zista paNa videzI rAjakartAo prati vaphAdArInuM kAraNa hatAM. pratyeka rAjya pita pitAnA gajA pramANe nya sajAvatuM'. bhUta hatI. ghaNAkharA to Arthika bhIMsane kAraNe ja lazkaramAM aMgrejo e bhAratamAM eka pachI eka pANAM thApavA mAMDyAM tyAre joDAtA. kAzmIranI yuddha baMdhInI hola para ke cinAI sarahadane dareka yANAnA rakSaNa mATe aMgreja sainyanI eka eka TukaDIne sparzatI girimAlAmAM kartavya bajAvatA javAnemAM deza bhakitanI nibhAve thato. jema jema vistAra vadhato gayo ema A garA tamannAnI sAthe sAthe karI jALavavAnI laganI vadhAre che. A senyanI saMkhyA paNa vadhatI gaI chatAM sainikonuM saMkhyAbaLa ochuM javAnane mAsika doDhase rUpiyA pagAra maLe che. bhArata svataMtra lAgyuM tyAre aMgreja rAjakartAoe dezI vastImAMthI sainike nA thayuM e pahelAM to javAnanA pagaranuM dhoraNa ethI ye nIcuM hatuM pasaMdagI karavA mAMDI. briTIza rAjakIya hita sAcavavA AvA kadAca vizvabharamAM bhAratanA javAnane ochAmAM ocho pagAra maLatA sainyanI pasaMdagI Avazyaka banI. te samayanA rInyanuM kada jotAM haze chatA e bhAratIya sarahado para ja nahi paranuM deza dezAvara hajAre AvI pasaMdagI zakAya paNa hatI. brITIzaroe bhAratanI laDAyaka mAIla dUra AvelA yuddhamaMca para pitAnI pharaja adA karavA hamezAM kemomAMthI javAnuM pasaMda karavA mAMDayA keTalAka kamI ane aMti- aDIkhama ume che. e bicArAne bIjo vika9paja nathI. Jain Education Intemational For Private & Personal use only
Page #160
--------------------------------------------------------------------------
________________ 182 enI Arthika paristhiti ja ene A badhu AvakAravA pharaja pADe che. enI pAse vananamAM thoDIka jIna taiya che. temAMthI peTapUratI zASana vArSika AmadAnI paNa maLatI nathI. jarI purAmA sAja ane khetI pati ene dudhAja AvavA ? tema nathI eTale ene bIjo vipa apanAvyA sivAya chUTazAja thato nathI. moTe bhAge sainika potAnA vatananA mArA bhAga vanana mekalI Ape che. te temAMthI ja enA DabInAno niddhi cAlatA hoya che. bhArata sarakAre ke brITIza sarakAre bhAratamAM karavA lakkI tAkIma lazkarI bharatI dAkhala karavAnuM munAsa" dhAryuM nathI. ATa ATalI kaTokaTIme AvI gaI chatAM kendra zAsakonuM A AvazyakatA praii lakSya derApu ja nathI.vaLa Arthika vAstavikatAo ApaNA javAnAne pharajIyAta sainika banAvI rahI che. ke A paristhitimAM bhAratIya dhAramAM vizvapAlana neza huM kaDaka rahyuM che. brITIza sani je zista Acare che enA karatAMya bhAratIya javAnA vadhAre kaDaka zista pALe che. bhAratIya javAna kevaLa laDatu yaMtra banI gayA che. e mAtra kare! pALI jAge che. prazna pUchyA ene adhikAra nathI. e koI prazna pUchatA paNa nathI; arvAcIna yugamAM pracalita rIte upayegamAM levAtA vANI kalabalATamAM hAlanI mazkarI tAlImane navIe nA vAnane be maMtra vyApavAmAM Avyo che. emanA magajamAM ThAMsI hAMsIne bharavAmAM AvyA che; vaphAdArI ne AjJAdhInatA ene laDavAnu che. kAI khAsa dhyeya ke khAvA mATe nahiM ke kevaLa enA uparI adhikArInA hukama che mATe AvA valaNane kaDakAimAM javAnA nAtra emanA adhikA- rIkhonA sadbhAvane sahAnubhUtithI ja rAhata meLavI zake. keTalAka a Mgreja aphasarA AvI kumAza dAkhavatA. vartamAna bhAratIya adhikArI paNa A nAnA zAthe AtmIyatA kare che. caurIya hatA gALAmAM bhAratIya senAne rAjakIya vAtAvarathI Ave baliSTha rAkhavAmAM AvI hatI. lazkarI chAvaNI atre zaheranI najIka haya chatAM zaherI vAtAvarathI tene eka adRzya divAlathI chUTI pADI nAkhavAmAM AvatI. keTaleka sthaLe divAnI vahIvaTa chAvaNInA vistAramAMthI calAvavAmAM AA nAM kalA kalekTarane chAvaNI upara bIlakullR kumata detI. chANInA vahIvaTa mA te mATe nImAyelu e khAsa phaLa karatu rAjakIya pravRttinI dUra dUrathI gaMdha Ave evI tamAma pravRttio kaDaka hAthe dAkhI devAmAM AvatI. lazkara mATe alaga sinemA vyApAra ghaTako, krIDAkendrone 'kalame' vineAda sthAne ubhAM karavAmAM AvatAM. khaMmAM lazkarInA Aiya anya koine pradeza nakAmA ne bakarInAne prajAnA vidyAdhAmomAM prIma ravAnI latA nahAtA. lazkarI tAlImazALAmAM dAkhala thAya tyArathI Or javAna ke lazkarI akasarane amuka vyakitatva upasAvanAruM prAtsAhana maLatuM. e mArA javAna banatA. khAtA pIteA ne ramate. sAhasika te rAmAMcaka sAhitya vAcatA Ama janatAthI ene banatA sudhI dUra bhAratIya amitA ne dUra rAkhavAmAM AvatA. sAmAnya prajAjane potAnAthI halakA te gadA che evI mAnyatAnI chApa enA dilamAM UbhI karavAmAM AvatI. emanAM pustakAlayo navala kathAe, zikAra ne nizAnabAjInA acA ne surapiyana viSNunee lakhelAM pukhta vartamAno ne pracI ubharAtAM svAta'trya prAtri pahelAM A pustakAlayomAM zrI javAharalAla te naherunI AtmakathA ke kavivara ravIndranAtha TAgoranA kAvyonAM 37 kada sAciMdhIpraveza ja maLavA muzkezananA badheTAgore vizva vikhyAta nabhe InAma prApya daya paranu rASTrapremathI prerAi emadhu karyu bITIza sarakAre ApegA 'nAITeDa' nA mAna zyAmanA parityaga nahAtA karyAM ? lazkarI vAcana pUratuM tyArathI emanuM lekhaka tarInuM nAma kALI yAdImAM mukAI gayuM. vartamAna baMgAnI paNa kara mATe sArI cakAsaNI mAgI letAM, rAjyataMtranA mujJAna kare evAM bhauTIza mArAnA vamAna patro ke e vAcanAlayanA sthAna hatuM. bhAratIya hAya ke brITIzara hAya. lazkarI aphasara mATe e vAcanaja yAgya lekhAtuM. rASTrIya surA relAvatAM vatamAna patrA para pratibaMdha hato hAra hitInuM 'sTeTasamena' kharI? paNa huM hiM stAna TAimsa na kharIdI zake. muMbaImAM TAImsa ge prakriyA kharIdAya paNa 'krAnikala' nA teA sparza sudhdhAM na thAya. lakhanaumAM pArmeni' pasaMdagI pAme paga narkanuM. nezanala heDa' vana la gaNAya zrI javAharalAla naherUe paNa svAtaMtra prApti pachI lazkarIne rAjakAraNathI lipta rAkhavAnI nItija svIkArIhatI, emAM emanu zAvyu ja kAma karI gayuM hatuM ke lI zuM vAMcanA ke Ama janatA sAthe kevI rIte bhaLatA e prati jhAjhI suga rAkhavAmAM AvatI nathI. e zakaya nathI te Avazyaka paNa nathI. parantu rAjakAraNa ke rAjakAraNamAM paDelI vyakti sAthenA vadhAre paDatA saMparka ke sumeLane prAtsAhana ApavAmAM AvatuM nathI. lazkarI adhikAra karatAM navA pAnI adhIkAra Ave che. ema. naheru mAnatA ne e mAtA emake kendriya saMsadamAM ghaNIvAra spaSTa paNa karI hatI. sainikane deza sevAmAM mahatvanA bhAga bhajavavAnA che parantu rAjakIya niNya levAnA kAnA emAM samAveza thatA nathI. bhAratIya muktisenA' prati naherUe je valaNa lIdhu hatu. te parathI A vAtanI pratIti thAya che. bhAratane svataMtratA mo bAje pacAsa varSe lazkarI; bhAratIya senAne anya prajAjanAthI rAkhavAmAM Ave che. banne vacce eka abhedya ne khI rI devAmAM AvelI che. A divAla Aje agAu jeTalI uMcI nathI. emAM meATA meTAM bakArA paNa paDayAM che chatAMya enI hasti hajI phITI gaI nathI. A lazkaranu rAjakAraNIya alagatA svIsana 1960mAM zrI kRSNamenana jyAre saMrakSaNa maMtrI hatA tyAre lazkarI adhikArIone khUbaja sAlI hatI. potAnI phariyAdo mATe teo kAi hamadardI sasada sabhyane pazu saMsaga ke saMparka sAdhI zakayA nahAtA : ne sa'rakSatu dhaMdhAna maMDaLa bakarI kasoTImAMthI ugarI gayuM hatuM. pUrAM thayAM che chatAM aghArpi alaga adRzya divAla
Page #161
--------------------------------------------------------------------------
________________ skrutika ca brITIza amala daramaiiyAna bhAratIya senAnA aphasara banavA mATe jenI pasaMdagI karavAmAM AvatI tene lazkaramAM kiMgjha kamIzana maLyuM ema kahevAmAM AvatuM. pasaMdagI pAmela vyakitane tAlIma mATe dhInAM se membavAmAM AvI Ama paradezamAM tAjIma levAthI ane pachI vITIza sarInA saparkamAM AvavAthI AvA 'jAgjha kamIzanDa hIrA divAnI hakumatanI sarvenA svIkAravAna IkITa vala svIkAratA thaI jatA. teo rAjakAraNa ane kAramAM uMjhAnI karatI vAtA hatA. kAya uparaMtu dhyAna paNa ApatA. parantu rAjakAraNIemane paDakAravAnI vAtane bhAgyeja gabhIra rIte dhyAnamAM dhyAnamAM letA. DhotA. rASTrIya nis pe levAnu kAma lazkarIonu nathI e vAta emanA haiyAmAM uMDI kotarAI gI hatI. eTale AvA kIMgjha kamIjhanDa' asara| jyAM sudhI bhAratIya sena nA vaDA tarIke virAje che tyAM sudhI bhAratamAM anya deze peDe lazkarI baLavA thavAnI saMbhAvanA nathI. hA. IsvIsana 1958 mAM pArkAstAnanI jevI paricita hatI ane baMdhU khAne bakarI LA karavAnuM sama karyuM hatu. evI paristhiti bhAratamAM utpanna thAya temaja kadAya evuM ane bAkI evI bhIti rAkhavAnuM kAMIja kAraNuM nathI. kAraNa ke bhAratanI paristhiti khInnakula unnatI che. za taMtra thayo tyArathI rAjakIya netAgIrI taMtra para saMpUrNa kAbu dharAve che. vaLI Ama janatAne paNa taMtrane majabUta Teko che e vAta paNa bIlakula spaSTa che. A narunuM pratibhAzALI vyaktitva ane bhAratanI khAma janatAmAM emane prApta thayelI kalpanAtIta leAkapriyatA koi paNa lakhI adhikArIne natra sAme carco uThAvatA pamAM viMgAra karatA karI mUke ema hatu. jaMgI lazkarI sarA " niMbaLa hatA. zrI kRSNa kenananI rakSaNa pradhAna tarIkenI kArakIrdinA varSanA gALAmAM lazkarI agresarImAM mata bheda paNa ghaNA hatA. svAtaMtrya prapti pachI bhAratane ATha lazkarI senAdhyakSA sAMpaDayA emAM pAMcamAM tA saramukhatyArInI mATI ja nahetI rAjakIya netAe nirmUla hota ne praznamAM paNa amAnInA gata chatAM be lIkha karI zakatA nahi. emAMnA sAta tA kAI sainika tarIkenA vyaktigata guNa sabArane lIdhe Ama sthAne pahoMcyA nAnA sauthI jUnA hatA. tethI temane lazkarI vaDA banAvavAmAM AvyA hatA. vaLI paraspara adekhAI karatA eneAja zrI kRSNa menane pUro lAbha kAyA hatA. aMgata nilatAe lakSamAM na laie teA paN bhAratIya bhUmisenAnA baMdhAraNamAM ja keTalIka bhAgalAnI pidma aMtagata ja che. bhAratIya DAnA dhAja UMvedha vargomAMthI dardI javAnAnI ne asarAnI pasaMdagI karavAmAM Ave che. have zrIzAnA samayanA " laDAyaka ' ae * bina laDAyaka ' varganA bhedamAvA rahyA nathI. lArIo dezanA judA judA bhAgamAMthI Ave che. eTaluM ja nahiM paNa judI judI bhASAe khele che. judA judA dharmo paNa pALe che. chellA be dazakAthI pazcima baMgALanA pUvamAM AvelA kuLanA nairUtya pradezamAMthI kAranA paMjAba ne dakSiNamAM pahAca lea vistAramAMthI bhAratIya sainye lazkarI adhyakSe apanAvelA che. atyAranA havAIdaLanA vaDA uttara pradezanA hindu che. emanA purA AgAmI zIkha hatA. emanI pahelAM muMbaInA pArasI hatA. e paN pazcima baMgALanA hindunA anugAmI hatA. Ama bhAratIya bhUmi senAnI vividhatA ane bhArata dezanI vigatA lazkarI khaLavA jevI ne asati banAve che. vaLI lazkarI sattAnuM cAra kendromAM vikendrIkaraNa karavAmAM Ave che ane pratyeka kendranAM mathako beMka bIbadhI bhAI gAna mAtra dUra che. eTale bhAratamAM ravAmAM ekatA che. nyAre pAtAnamAM e nathI. brITIrA rAjataMtranA gALAmAM bhAratIya bhUmisenAnuM saMkhyAbaLa ghaNuMja echuM hatuM. tyAre raziyAnA bhayajhajhUmatA hatA chatAMye bhAra tIya bhUmisenAnI sakhyA vadhAremAM vadhAre be lAkhanI harI. bhArata nAvi tAra lAmAM laIne teA enA bacAva mATe ke sAmrAjyanI salAhatI mATe ATalI echI saMkhyAnu bhUmidaLa rAkhavu vicitra ja lekhAya vAta trya prApti pachI ane isvIsana 1962nA cinAi dhAbu che. A atyAre e saMkhyA daza lAkhanI AsapAsa che. A ma pachI bhArate bhUmisenAnuM saMkhyAbala vadhAravuM munAsabha tIkhA karatAM bAgIya munisenanuM sakhyAbaLa zya geDu che. emanI pAse badhe sArAM zastro ni ya paNuM taravAnuM tho divasanuM vIDIya taMtra no~dhe bhAratIya bhUmidaLa eka vasAhanI rInya jevuM hatuM. videzI mAtrAtmyavAdI sattAnAM ciMtA jaLavavA te tenA bacAva karavA eja tenuM eka mAtra kavya hatuM. emAMthI e svamAnI mAvAma rASTranI majabUta pAMkha tarIke grupanI Alpha e paN eka camatkAra ja chene! bhAratIya bhUmidaLa prajAkIya taMtra: gapurAnA pAdara kare che divAnI kAbu ne netAgIrI pa svIkAre che ane rAjakIya saoNMparitA mATe kadIya valakhAM mAratuM nathI. eziyAbharamAM kadAca bhAratIya bhUmisenA jevuM vyavasthita lazkarIA ekaja haze. tethI ja kadAca bhAratamAM lazkarI baLavAnu zamaNuM ya AvyuM nathI. ya [2] : cheka bAramI sadI sudhI akhaMDa bhAratanuM hindu sAmrAjya astitva dharAvatuM" pachI muLIma bAkramo ApyA. te e bi bi thaI gayu. po. bhAratamAM AvyA bhAratamAM bhAratIya banIne vasyA. emaNe akhaMDa bhAratanuM muslIma sAmrAjya ghaDavA prayAsa karyo. parantu enI dhanyatAe ene mArI bhASI nihaM. khAne AvyA zramanuM bAranI ekatra nIce AvavuM parantu ratamAM bhAratIya banI rahyA na ha. eTale bhAratIya prajAne videzI dharAvI sAlatIja rahI. eTale A agamatI dhUMsarI phagAvI devAnA paDelA prayAsa bhAratIya bhUmidaLe ja karyAM. dezI rAjAonA rInyAne aMgrejonI tAlIma pAmelA javAnA e i. sa. 1857 mAM krAntinI pahelI javALA pragaTAvI
Page #162
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratIya amitA. parantu tAlIma, zistane adyatana zastronA abhAve emane A bhAge paradezI dhUMsarI phagAvI daI mukitanI havA mANI paraMtu maraNiye prayAsa paNa niSphaLa gaye. chatAM. pahelA vizvayuddhamAM briTIzarone bhAratanI vidAya vasamI lAgI hatI. lAga Ave to bhAratIya bhUmidaLe brITIza taMtranI eka niSThAthI apratima sevA punarAgamananI paNa khevanA hatI. eTale pharIthI bhArata niHsahAya bajAvIne bhAratanA zIkhane gurakhA raNamorace mokhare ja rahyA. paristhitimAM mukAya ne emanI pAse uddhAra mATe yAcanA kare e dazA jovAnI temanI nIti hatI. e nItinuM paheluM sopAna emaNe bhAratamAM krAMtine bIjo saphaLa prayAsa mahAtmA gAMdhIjInI bhAratanA muslImone bhaMbherI sara karyuM* akhaMDa bhAratanA be bhAga saradArI nIce thaye. IravIsana 1942mAM mahAtmA gAMdhIe brITIza thayA : bhArata ane pAkIstAna zAtimaya mArge prApta thayelI A na 'bhArata choDe ' ne Adeza Apyo. bhAratabharamAM rAjakIya siddhine briTIza samrATanAM abhinaMdane sAMpaDayA. prajA have ghelI aMdhAdhudhI vyApI gaI. badhAja agraNI rASTrIya netAo jelanA banI. jaliyAvAlA bAganI IvIsana 1919nI kaleAma ane saLiyA pAchaLa pUrAI gayA. tyAre bhAratIya bhUmidaLanI AkarI IsvIsana 94ranI 'hiMda choDo' AMdolananA AgevAnonI sarva kasoTI hatI. paraMtu lazkarI prAlikA anusAra A bhUmisenA grAhI dharapakaDa visarAI gaI. bhArata vasAha bharI rASTra banyuM. rAjakIya hilacAlathI alipta hatI. eTale lazkarIe brITIza brITIza komanaveltha'nuM sabhya banyuM. keneDa ke osTreliyA jevuM rAjataMtrane ja vaphAdArI jALavI rahyA. paraMtu TUMka samayamAM ja bhArate sArvabhauma banyuM. parantu e vijalAsa mAvA rASTrapitA svataMtratA meLavI eTale enI eja bhUmisenAe dezane rAjakIya mahAtmA gAMdhI dIdhImAM nAtA. kayAMthI hoya ? emane dilamAM agraNIone vizvAsa saMpAdana karI lIdhe. vivAda hato. hindu muslImoe AdarelI kaTapI na zakAya evI hiMsAthI e vivaza banI gayA hatA. eTale sudhI ke cheka dehatyAga paraMtu bhAratIya bhUmisenAnA eka nAnakaDA vibhAge AjhAda hiMda ja bIjA vizvayuddhamAM bhAratanI muktinI uMDI tamannAthI karIne ja e chUTayA. ne bhAratanI mukti mATe marI phITavAnI bhAvanAthI pUrI sahRdayatAthI kevaLa hindu ane muslIma vacce mAnasika ne bhAvanAgata vaimanasya ucca AdarzathIja prerAIneja zrI subhASacaMdra bojhanI doravaNI nIce jApA vikasAvavAmAM brITIzaronI "bhAga pADo ne rAja kare' nItija nI lazkara sAthe sahakAra karyo. chatAM bhAratane svataMtratA maLayA pachI lazkarI ekalI javAbadAra hatI ema nahotuM. kAyade Ajhama jInnAha jevA lebhI praNAlikA anusAra ekavAra jApAnI kedI banelA bhAratIya lazkarI netAoe paNa mahatvano bhAga bhajavyo hato emane bhAratIya muslIpo enI e bhAvanAne vadhAvI levAmAM na AvI. yuddhakedInI trAsajanaka mATe juduM rAjya joItuM hatuM. IsvIsana 1930mAM lakhanau muslIma lIgaparisthitimAMthI chUTavAnI IcchA karatAM, bhAratane videzI dhUMsarI nI beThaka maLI tyArathI mazahUra urdu kavi mahamada IkabAle pAkIstAna' nI phagAvI devAmAM sahAyarUpa thavAne emane vadhAre IrAdo hato chatAM vAta vahetI mUkI hatI. caudharI rahemataalI ane mahamadaalI jhInnAha jApAnIonA hAthamAM ramakaDAM banyA e lazkarI dRSTie vyAjabI ene AkAra Apyo. brITIza rAjakartAoe bhAratanA bhAgalA na lekhAyuM. vizvayuddha bIjAmAM mitra rAjyone vijaya thayo pachI karyA chatAM hindu muslIma praznanuM nirAkaraNa AvyuM nathI. bhArelo bhAratanI prajAe A bhAratIya rASTrIya senAne mukatakaMThe biradAvI agni dhuMdhavAto ja rahyo che. paraMtu je anusAra rASTrIya mahAparantu emanA mukhya agresare para brITIza korTa mArzale kAma sabhAne bhAgalAno prastAva svIkAryA vinA chUTake ja nahAta; calAvyuM. bhAratanI rASTrIya mahAsabhA emanI paDakhe aDIkhama rIte kAma bhArata ' nI bhALa AgamAM emane mane paristhati ubhI rahI ane e agraNIone rASTravIra tarIke biradAvyA. paMDita apanAvI lIdhI hatI. paraMtu bhAratIya netAonI e nirbolatA javAharalAla naherue emanA vakIla tarIke ubhA rahI bacAva karyo hato. paraMtu svAtaMtrya prApti pachI pati javAharalAlanuM ja bhAratIya rASTrIya senA pratinuM valaNuM ThaMDu paDI gayune e vIra sainikone brITIzaronuM " bhAga pADe ne rAja kare" nItinuM bIja bhAratIya bhUmisenAmAM to kadIye dAkhala karavAmAM AvyA nahi. sarjana bhAratanA dezI rAjA hatA. kula 6 1 dezI rAja hatA emane bhAratIya bhUmi senAmAM praveza ApavAmAM Ave to lazkarI ne bhAratIya vistArane cAlIsa TakA pradeza emanI hakumata nIce zistano bhaMga thAya. jApAnIonA chatra nIce eka navI bhUmisenA hatA. maitrI jIMbaMdha bAMdhIne emane brITIza chatra nIce ANavAmAM racavA emaNe rAjakIya nirNaya lIdho hato. ane eka sainikane AvyA hatA, bITIza aphasaranI doravaNI nIce e pata pitAnAM rAjakIya nirNaya levA kadIye adhikAra ApavAmAM Avyo nathI. lazkare nibhAvatA. zrITIza taMtra bhAratIya vistAra karI kumakathI emanI dezadAjhanI bhAvanA game tevA ucca prakAranI hatI paraMtu sAcavavAne kharcamAMthI ema bacI gayuM. ramakaDA jevA dezI rAjAo sarakArI dRSTie e lazkarI zista bhaMga hato ane lazkaramAM brITIza taMtrane biradAvatA rahyA. paraMtu jyAre vAta ya prApti zistabhaMga te kadIye nabhAvI levAmAM Avato nathI. samaya Avye tyAre A " ramakaDAM' nI hastI bhAratane nirbaLa banAvavAmAM sahAyarUpa thAya e mukhya zrITIza hetu hato ne e IsvIsana 1947nA ogasTanI paMdaramI tArIkha. bhAratamAM hetuthI dezI rAjAone kAyama rAkhavAnI vetaraNamAM hatA bhAratanA doDhaso varSa sudhI ekacakrI hakumata calAvI briTIzaro vidAya thayA. aneka bhAgalA paDI jAya e temanuM lakSyAMka hatuM. zrI jInnAha paNa pharIthI akhaMDa bhArata rASTra banyuM. mAnavajAtanA ekapaMcamAM dareka dezI taMtrane svataMtra banAvavAnA matanA hatA. sArvabhauma jAe tyAratA rahI gayu Jain Education Intemational
Page #163
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtimaya 185 sattA bhAratIya prajAne maLatI hatI; dezI rAjAone nahi - evuM tyAgIe saMrakSaNa khAtA tarapha lakSya ja ApyuM nahiM. balake potAnA rASTrIya mahAsabhAnuM maMtavya hatuM. pariNAme dareka dezI rAjya pote maMtrIo ne salAhagharone potAnI IrachAmAM Ave tema vartAvA dIdhA. hindustAnamAM rahevuM che ke pAkIstAnamAM rahevuM che e pariNAme svAbhAvika viSamatAo ne eka bIjAne samajavAnI nakkI karavuM ema TharyuM. saradAra paTele e kArya kuzaLatAthI pAra niSphaLatAthI pradhAnamaMDaLanI nokarazAhI ne lazkara vacce saMdharSo pADayuM ne atyAranuM bhArata sajAyuM. paraMtu kAzmIranA rAjA hindu ubhA thavA lAgyA. A matabheda eTalA badhA kadara banI gayA ke paraspara hatA chatAM tyAM muslIma bahumatI hatI eTale pAkIstAna tene bolavA-cAlavAne paNa vyavahAra rahyo nahi. A paristhitimAM nANuMpitAnAmAM bheLavI devA Atura hatuM. paraMtu kAzmIranA rAjA hari. khAtuM bacAvakharca aMge vadhAre kaDakAI dAkhavatuM thayuM eTale si he bhAratIya rASTramAM joDAvA nirNaya lIdho eTale kAyadesara rIte sudhI ke bhUmisenAne adyatana banAvavA keTaluM kharca karavuM tene pAkIstAnanI IcchA bara AvI nahi. pariNAme kAyado hAthamAM nirNaya paNuM nANAMkhAtuM karavA lAgyuM eTaluM ja nahi paNa kayA laI kAzmIra sara karavA pAstAne aNadhAyuM AkramaNa karyuM. prakAranAM hathiyArone sAmagrI kharIdavI ene nirNaya paNa nANAM khAtAe hAthamAM lIdhe. atyAra sudhI bhAratane lazkarI saraMjAma A vakhate bhAIonA bhAga paDe ne hisso bhAgamAM Ave brITana pUruM pADatuM. paraMtu AMtara rASTrIya rAjakAraNanA pariNAme ema brITIza taMtra vakhate hastI dharAvatI bhUmisenA ane lazkarI nANAMkhatuM maMjUra kare eTalI sAmagrI paNa pUrI pADavA dekhIto askayAmatone bhAratanA bhAgalA thayA tyAre bhAga vahecAyA. saMkoca dAkhavavA mAMDaze. isvIsana 1947 mAM bITIzaro vidAya thayA tyAre bhAratanuM eka nAnakaDuM sainya hatuM. e bIjA vizvayuddhamAM mAna akarAma prApta pariNAme zrI kRSNa menana jayAre saMrakSaNa pradhAna thayA tyAre karyA hatA. enA bhAgalA thatAM enI samagra zakitamAM avazya ghaTADe temaNe saMrakSaNa zastra saraMjAma bhAratamAM ja upanna karavAnI rAjathayA chatAM e jamAnAnA dhera pramANe bhAratIya bhUmisenA sArI nIti akhatyAra karI. e tArkika, prAsaMgika ne Avazyaka hatI. rIte zastra sajaja hatI ane sAre e zatra saMjAma paDyuM tenA paranuM zrI kamenananA aMgata pUrvagrahone potAnA prItipAtrane bhAgamAM Avyo hato. brITIzaroe sthApelAM lakarI saraMjAma khuzAmatakhorone khuza karavAnI nItie ene dhULamAM meLavI dIdhI. banAvatAM kArakhAnAM ghaNAM kharAM bhAratanA bhAgamAM AvyAM hatAM. bhArate "oTomeTika rAyaphalsa', Tekasa, 5, dArugoLe ne laDAyaka vizvayuddha pUruM thayuM eTale brITIza ane temanA mitrarA vadhelA vimAne paNa poteja banAvavA joIe e nIti pAyAmAM bIlakula lazkarI saraMjAmane sAro evo ja paNa pAchaLa mUkatA gayA hatA. sAcIne saddhara hatI. sAmAnya rIte udyoga khAtu A badhI utpAdana vaLI brITIzaroe bhAratIya javAnone adhikArIone paNa ThIka ThIka bAbate saMbhAtuM paraMtu ene saMrakSaNuM utpAdananuM kAma soMpavAmAM tAlIma ApI uMcI uMcI pAyarIe caDhAvyA hatA eTale brITIza aphasa- ja AvyuM nahi saMrakSaNa khAtAe e vastu pitAne hastaka rAkhI, ronI vidAyathI bhAratIya bhUmisenAne jhAjhI khoTa khamalI paDe pariNAme saMrakSaNa khAtA pitAnuM AgavuM audyogika ekama tema nahotuM. eTale saradAra paTelanI duraaMdezI bharI rAhabarI ubhuM karyuM ane zrI kRSNamenane enA saMcAlanane kAbu pitAnA nIce bhAratIya bhUmisenAe pAkistAnI AkramaNane sajajaDa sAmane hAthamAM rAme kAryavAhaka zakita na hoya paNa hAjI hA kare karyo ane pAkIstAnI sainikone cheka emanA pradezamAM haDaselI evA pitAnA mANasane enuM saMcAlana sepyuM. Ama te sarakAra mUkyA hatA paraMtu saradAra paTelane avagaNI zrI javAharalAla naheru kAMto potAnAM ekamo sthApe che athavA Avazyaka kAma karatI nyAya meLavavA rASTrasaMdhamAM phariyAda karavA gayA pariNAme yuddha virAma hoya evI khAnagI peDhIone utpAdana sepe che. TATA masIDIjha' rekhA mAthe paDI ne kAzmIra prazna saLagato ja rahyo. suMdara Traka banAve che. chatAM zrI kRSNamenane TATA sAme aMgata pUrvagraha hate. tethI hadabahAra kharca karI jabalapuramAM navuM sarakArI kArakhAnuM ubhu karyuM. paradezI sahakAramAM paNa zrI kRSNa menanano pUrvagraha kAma karI jato. amerikA ne raziyAnI vAta hoya to zrI kRSNa menana paraMtu tyAra pachI bhAratIya bhUmisenAnI sthiti kathaLavA mAMDI. riyAne pasaMdagI Ape paNa brITana rariyAne paDakAratuM hoya tyAre sarakAre padavInI agrimatA upara vadhu paDato bhAra mukavA mAMDayo. raziyAne pasaMdagI Ape e behuduM ja lekhAya ! AvADInuM Tenka pariNAme potAnI zakitane para na batAvyo hoya evA aphasare utpAdana mATenuM kArakhAnuM te kAnapuramAM evo vimAnI sAmagrInuM bhUmidaLanA agrima sthAne zAMtithI uco hoddo bhogavavAnI nirAMta kArakhAnuM ene jIvaMta udAhara che. anubhavI rahyA. pariNAme javAnone protsAhana maLyuM nahi ne aphasara nibala banyA adhUrAmAM pUra saMrakSaNa khAtuM saMbhALanAra pitAne prIti pAtrone nabhAvI levAnI zrI kRSNa menananI vRtti saMrakSaNa pradhAnomAM lazkarIone zuM joIe ane emane mATe zuM khUba ja hAnikAraka nIvaDI che. tethI zastra saraMjAma utpAdana kSetramAM karavuM joIe tenI kazIja gatAgama naDatI. emanAmAM rAjakIya khUbaja geravyavasthA vyApI gaI. pariNAme IzApuranA kArakhAnAnuM jema nahatuM tema zArIrika zakita paNa nahotI. saradAra baladevasIMga, utpAdana aDhAra mahInA me zarU karyuM ne evo vimAnI sAmazrI kailAsanAya kAju, zrI gopAla svAmI AyaMgara ne zrI mahAvIra strInA kArakhAnAne ejIna vinA kATakhAvo paDayo. agAunAM saMra [3]. Jain Education Intemational
Page #164
--------------------------------------------------------------------------
________________ 186 bhAratIya asmitA kSaNa kArakhAnAmAM paNa geravahIvaTanAM bhAga banyAM utpAdana kAya mATe pogya yojanAbAra na maLe. pariNAme temane jyAre ba sAmagrInI khAsa jarUra hatI tyAre sarakArI kArakhAnAM kAMtA kAma karatAM nAtAM yA bIna jarUrI utpAdana karye rAkhatAM hatAM. zrI kRSNamenane potAna mAseAnI niSphalatA prati AMkha ADA kAna karyAM cyA daSTinuM ja vighna paDe che. anAlIya nanI hA pADIstAnane bhAratanAM sapATa medAna mATe ja hatI. nephA laDAkha ke bArAtImAM ekA Ape tema nahotI. pAkIstAna sAthenA saMgharSane dhyAnamAM rAkhIneja javAnAne paNa ta.lIma apAtI bhArata pAse ekapaNa giziza mATenuM karI ema nahotuM. ucca pra badhuja yojanA bahu thayAM ja kare che evI khATI havA ubhI karIzamAM khelavAnA jAnA praznonA pUrA abhyArA paNa karavA N AvyA nahotA. ne zrI javAharalAla naheru paNa zrIkRSNa menananI bhUrakIthI aAyA pariNAme janarala thApare lazkara sajja nathI evI zrI naherUne khabara ApI chatAM emake kApu' nahiM, bhAratanI cakarI taiyArI bIvAya nathI e hakIkata prati cha cha kAgaLe lakhI janarala cApare sarakAranuM dhyAna kheMcyu bhumidaLanuM saMkhyAbaMla ekalAba ja nAnuM hatuM paraMtu emanI pAse Avazyaka zastro, sAmagrI ne dArUgALeA hatAM ja nahi. rAto rAta cAlIsa uttara hatI. DAyaba jarI purANa hatuM. zatruvimAna dilhI para mAmbamArA karI bhAgI jAya hAya emAM dekhAya ema nahatuM. Ama catra samapI putI nAnI. temAM zrI kRSNanananA maMtrIpade traNe pAMkhanA lazkarI vaDAemAM be vibhAga pADI nAkhyA hatA. moTA bhAge zrI kRSNaoNnananA tumAkhI pANI ThaMDA paDI hatA. ne tenI mATIthI vinipAta mathI rahyo hato. haste. pariNAme javAnone tema te juththo paD kamAvA pAmyAM hatAM. taMtra viMcArakAne sAMbhaLavAnI zrI menanane phurasada nahAtI. ulaTTu e ucca prAdhikArInAne mAM mAnavaga karavAmAM gAya mAnatA tenAM aNatAM kaDhAyA banI paDe sUcatA. vaLI purI karI enI avagaNanA karI nIcenA tharanA mAnavIe ne vizvAsamAM lete ne uparI adhikArInI phariyAda prati dhyAna ApatA nivaDe. potAnI rati dAkhavavA ne AjJAdhInatA bara lAvavA e avikArIe para meTAM deSAropaNa karatA ne tapAsa paMco nImA. janarala thIyyA AvA prakAranA zikAra banyA hatA. janarala theArATane nivR1 thatAM evA chAMTA uDayA hatA. atyAranA senAdhyakSa janarala mALekarA paNa IlIzana 1966mAM zrI genananA jhapATA kaMpI jamavA pAmyA nahatA. janarala bI. ema. kaula na jhaDapAyA kAraNake e zrI penanana mAnItA hai vizvAsu asara hatA. bAkI janarala kolamAM yuddhanI bAstA ke vItA hatI nahi. kSetramAM mA rahevAnI taka ja muLI nathI. chatAM paMDita javAharalAla naherunAM zamaNAM virATa hatAM. emane saddhara eziyana rASTra samR racavA hatA pAAtya gerI dharI sAme ADaca ubhI karavI hatI emaLe e hetuthI eziyana rASTronI pariSada elAvI zrI cAu ena lAIne bhArata mAlAvI hiMdI cInI bhAi bhAI nA nArA gaLavyA. bAntuMga piSada yojI. parantu kAI emanI paDakhe thayuM nahi. mAna nA prathamavIja kAcanI khAjI khelI rahyuM hatuM, chatAM enA vazvAsamAM aMdha banyA. ' cIna ApaNuM mitra che. cIna ApaNA para kadI AkramanuM kare nahi e kramamAM rahyA. sImana kaMpAmAM cIne rAkezanA o lo. bhArate DhAla sameAvaDuM mitra rAjya gumAvyuM, chatAM cInanA bhayanI kalpanA na AvI. bhAratIya senAnA traNeya vaDAe palaTAyelI paristhiti para sarakArane eka khAsa noMdha mekalI. chatAM sarakAranI uMdha uDI nahi. cIne bhAratIya sarahada upara chamakalAM karavA mAMDayAM, bhAratIya prajA sAdha banI. cInAI zatrutA spaSTa thai chatAM bhArata sarakArane khAsa karI zrI kRpenane AMkha ADA kAna karyAM. ucca stara para maMtraNAo karyA karI, keDa yAdIe lakhAI sarahada para teApanA gALA chUTavA mAMDayA. sekaDA cInAe gAlavAna khINamAM thai laDAkhamAM peThA. egaNatrIsa sIpAhInI eka nAnakaDI cokI gherI lIdhI chatAM zrI naherune zrI kRpenane dilhImAM hAjara rahevAnuM munAsaba na dhAyuM. videza kacerIe madhyarAtrIe cInAI elacAne bolAvyA. kaDaka yAdI ApI. naherue sarakAranI ucca staranI maMtraNA para alabata mUkayu. menane ratrya rarUDha mATe adhikArIone po ApyA paraM tu cIta para vizvAsa rAkhI uttara sarahadanA bacAvanI sarakAre upekSA karI hatI e hakIkata praznane vartamAnapatrA AgaLa chatI thai gai pekAga vahIvaTa vagaranA vi tArA kabaje karatu ja rahyuM. cheka isvIsana 961nA sapTembaramAM bhAratIya praderAmAM cInA AAno AgekUca dhAvavAnuM bhAratane munAmaLa chAyuM tyAre laDAkhamAM dAna bhega AhaDInA NiAmAM cAra mArkaga dara sInAI sakare potAnI cokI sthApI dIdhI tI. eTale i paNa bhAratIya cAkiyAtAnI dharapakaDa karavA mAMDI hatI. tyAre janarala kaula e vibhAganA lazkarI vaDA hatA ne zrI mallika bhAratIya guptacara vibhAganA vaDA hatA. gAlavAne khANa ne pegeAMga sarovara hatAM. pUrvamAM pAkpAdana lAIna para bhAratIya cokIo svAtaMtrya prAti pachI paDataMtra vArDiyAmAM kAzmIra pratye pAkIstAna sAthe saMgharSa no pa oTo bhAratIya marAmatIne pAkIstAnanA bhaya che beSa bhAratanA o mAnatA thaI ya. vaLI pAkIstAne yunAyaTeDa sTeIsTa joDe mitrAcArI vadhArI ne kAzmIramAM sagukhArI paNa cAlu rAkhI eTale A mAnyatAne vadhu joma maLyuM. zrI kRSNamenanane pAkIstAna ne yunAiTeDa sTeiTasanA pUrA AvazvAsa hateA eTale pAstAna sAme pAva karavAthI ja evataraNamAM mAMDI hatI. zastrasaraMjAmanI sajAvaTa ne tAlIma kAryakrame paN pAkIstAnI Ane anuloteja kALanA. bhArata pAte kAnu utpAdana karatuM yA brITana yA raziyA pAsethI kharIdatu emAM paNa sAbadI karavAnI AvazyakatA hatI. tyAM zastra pradarzanathI cInamAM kazA ja pratyAdhAta nahi paDe ema temanuM mAnavuM hatuM. paraMtu e bhayaMkara bhUla hatI. naherue bhayaMkara bhUla hatI. naherue ke proma nIti'nI pApaNA karI
Page #165
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRti ya parantu lazkarI adhikArIoe enI upekSA karI. lazkarI sattAAe pIya pAko cAvI pALanI rAma sAbuta paNa hAla sAbuta karavAnI darakAra karInassi. emane meTA cInAi pratyAghAtanI kalpanAja nahotI. pazcime bhAratIya sainye tAranI vADa nAkhI. Ibhara sIpAhIo vALI nAnI nAnI sAo ubhI karI. nahotI emanI pAse pUratI zasra sAmagrI ke nahetI emanI paDakhe cAlu vahAra. kaDIbaMdha sa MdezA vyavahAra nahAtA khArAka ne zastra sara jAma vimAna mAraphata pahAMcADavAmAM AvatA. cInAe A bhAratIya upa pArakhI gayA. athaDAmaNamAM na utaravAnI navarunI sUcanA visarAI ga ne sapanA AAbha thaze. isvIsana 962nA sapTembaranI teramI tArIkhe cInAoe laDAkhanI dheAlA cAkI gherI lIdhI tyAre paNa bhAratIya janatAne bhAratIya sa tenI bAcArInI mAhitI maLatA. bhANa pramANI vartamAna patrA ne adhikArIo tu gALavAI gayA hatA. nitA zrInA Ane koNA pradezamAMthI hAMkI kADhavAno nibhUya na levAyA hota. A paristhatimAM tu keTalAMka rAjakIya dukhAvo ne gata kAraNAthI zrI kRSNapenane potAnI nIti cAluja rAkhI tethI bhAratIya prA karI zako jaina zrI mArUM maino nivAmAM. pAlI mIe baLatAmAM ghI homyuM. tAM zrI nainana prazika, desAI ne zrI naherU cInanA sAcA pratyAghAtanA bhramamAM ja rahyA avaLA niyA letA gayA. gupta niye akALe pragaTa thaI javA lAgyA. zatrune sApha karavA navI TukaDI ubhI karavAmAM AvI. tArikha pAMcamI ArAkhare tenuM muAna kaulane suprata karavAmAM AvyuM. paraMtu kokane pahena bhIlakula anubhava nahoto. vaLI lakhI rA parathI sIddoja hAjara thayA hatA. eTale sAcI paristhitinA paNa khyAla nahAtA, AraMbhathIja janarala tarIkenI enI nAlAyakI chatI thai. cAgalArIja ane mekameAhana rekhA paraMtu ghelA e be sthaLA sApha karavA enI be TukaDIo kaI pazu e karyAM gaI tenI baMne mAhitI nahotI. ziyALA besI cUkayA hatA. chatAM jayAne pAse purAM vastro nAtAM pUratA zastra sara MjAma nahotA vyavahAranA sAdhanAnArtA. cauda hajAra Ta uMcA e laDavAnuM hatuM A saMjogAmAM eka mahinAmAM ja cInAI dhADAM dhelAthI cheka embaDIlA sudhI ghasI AvyAM. AsAmanI taLeTI kabaje karI vIsamI navembare hatA kaula sInA raunya tejapuramAM pradeza kare enI AkhI rAta vATa joi peAtAnA khaMDamAM bharAI rahyo. pazcima kSetre paN cInAee bhAre dhasAro karyAM parantu tyAM nekA karatAM paristhiti judI hatI. laDAkhamAM javAnAnI sa MkhyA te sAmagrI ne jaththA e hatA chatAM emanA senAdhyakSA anubhavI ne saMpIlA hatA te javAne! zista badu hatA eTale bhAratIya sainye pIdehaTha karI nahiM. parantu cInAi Amaze rASTrane nelaskarane bhayakara AMcako Apyo. e AcakA paNa AzIrvAda rUpe nIvaDayeA sarakArane prajA jAgrata thai. lazkaranI saDI gayelI hAlatanI pratIta thaI menana cApara ne kaulane pheMkI devAmAM AvyA. lazkarane zastra sajja rAkhavAmAM sarakAra 187 cIkAza karatI hatI e vRtti paNa esarI gaI. vahIvaTI uNapA paNa dura thai. (4) saunA ma bhAratIya netAJaka ne sarakArI rAnI AMkha ughaDI gai. have videzI sahAya svIkAravAmAM temane koI aMtarAya rahyo nahi. nAnAM huciyArI pUrAM pADI yunAITeDa sTeTasa ane pIThane bhAratane protsAhana ApyuM. parantu cInanuM mAkramama esarI gayu eTale e preAtsAhana paNa DhIluM paDayuM. bhArata sakhaLa thAyateA bhArata pAkIstAna praznomAM jora kare ne ! eTale presIDanTa keneDI ane vaDA pradhAna mekemIlane bhArata pAkIstAnane sarakhI zastra sahAya ApavAnuM nakkI karyu. chatAM amerikAe te cha ajaba DAyarane badale e abaja DAlara nI ja sahAya ApI. bhiAnA yudhdha mATe che DIvIjhana zastrasajja thAya eTalI sAmagrI ApI. dhvIo maLI bhAratamAM lazkarI sAmagro banAvavA cha kArakhAnAM sthApavAmAM sahakAra ApavA vacana ApyuM hatuM. paNa ekaja sthapAyuM. parantu lazkarI tAkAta vadhAravAnA bhAratanA potAnA niyaMdha jarAya meLeA paDayA nahi. menana gayA enI sAthe emanA meAchalA maLatIyA paNa gayA. je rahyA tene dhAyu" kAma ApavAnI pharaja paDI pariNAme zApura rAkala karI ne vADInI TaeNnka oNkarI jhaDapathI utpAdana vadhAravA lAgyA. nANAM khAtuM paNa have Avazyaka rakamA maMjura karavA lAgyuM. pariNAme zastronI videzI AyAta paNa vadhI amerikAne brITananI paLazI karavAne badale rAstra sahAya mATe bhArata raziyA tarapha vaLyuM. mIga 21 suparaseAnika vimAnA meLavyAM. uparAMta korA, TrAnsaporTa vimAno tathA nAnAM peDhAM sa paNa meLavyAM uparAMta mIga vimAna banAvavAnuM kArakhAnuM paNa nAkhyuM ! Ama bacAva saddhara karavAnI bhAratanI vetarathI pAkIstAna coMkI uThayuM. pAkIranAnane naitrikI A sahAya maLatI hatI te karatAMya bhArata svAzrayathI AgaLa vadhI cayuM. bhAratanI saMrakSaNa pravRttie pAkIstAnane AkramaNa taiyArIe lAgI. bhAratanA bhayathI amerikA sahAya vaDe pAkIstAne potAnI lazkarI tAkAta khUbaja vadhArI mUkI. lazkarI tAkAtamAM bhArata pAkIstAna nuM kharAkharIya ca galuM hatuM eTale ja nAce paNa potAnI lArI nAkAta vadhAravAna ane sainyane adyatana zastrothI sAvavAnA potAnA IrAdo paNa bhArate jAhera karI dIdhA hatA. chatAM pAkIstAne bhAratanI yudghabadhI darakhAsta phagAvI dIdhI. kAzmIra prazna para laDI levAne pAkIstAnI niradhAra spaSTa thaye! IsDIsana 1965 nI grISmamAM pAkIstAna TAimse lakhyu. paradezI sattAe bhAratamAM DhagalAbaMdha zasro ThAlavI rahyA che. pAMcavarSa mAM tA bhArata khUbaja zakitazALI banI jaze.' e paDelAM yuddha khelI levuM evuM emAM garbhita sUcana hatuM ! parantu pAkIstAne teA kacchanA raNanI sarahada para chamakalAM AraMbhI ja dIdhAM hatAM. pAkIstAnanI IcchA bhAratane caNA cAMpI
Page #166
--------------------------------------------------------------------------
________________ 188 bhAratIya asmitA vAIla ja nA antamabhAge dasamA thaze jovAnI ja hatI. A aMge cha varSa pahelAM bhArate phariyAda noMdhA- tAkAtane upaga nahi kare ne kevaLa bhUmi paraja laDhaze. kacchanA vailI paNa pAkIstAne javAba ApavAnI paravA karI nahotI. eTale yuddhamAM bhArate bIjo morace na ughADa tethI sainyamAM jaMga khelaAvA najIvA kAraNasara pAkIstAna kaTokaTI sarjAve e zakya vAnI hiMmata paNa nathI ema mAnI lIdhuM. nahotuM. pAkIstAnane bhAratanA pratyAdhAtonI kasoTI karavI hatI eTaluM ja nahi paNa kAzmIramAM raNe caDhavA pahelAM pAkistAna amerikAnA pratyAghAta paNa samajavA mAMgatuM hatuM. amerikA senTo karAra nIce pAkIstAnane zastra sahAya ApatuM hatuM e zastro IvIsana 1962 mAM bhArata cIna yuddha thayuM tyArathIja bhArata bhArata viruddha nahi vaparAya enI pramukha AIjhana hovare paMDita pAka vaccenA bhAvi yuddhanAM bIja ropAIja cUkayAM hatAM. Aja naherane khAtarI ApI hatI koIpaNa vastI vagaranA ne mUlya sudhI sAmyavAda viruddha laDavA pazcimI sarakAre ekalA pAkIstAnanIja vihoNA jamInanA TukaDAne jhaghaDo upADI bhArata ne amerikAnI pITha thAbaDatA. huM emane pIDa pAbaDavA bIje deza maLI gaye. kasoTI karavAmAM pAkIstAnane protsAhana maLyuM. aNadhAyuM AkramaNa amerikA ane brITane have bhAratane paNuM hathiyAra ApavA mAMDayAM. thavAthI bhAratIya sainya mAnasika darabaya dAkhavatuM jaNAyuM. nAna- tethI pAkIstAnane pattA thavA lAgI. cIna sAme laDavA je zastrakaDA paDozIne paDakAra para jhIlavA bhArata asamaya che evI chApa saraMjAma ApavAmAM Ave che tene bhArata pAkistAna sAme ugyAga ubhI thaI. hakIkatamAM kacchanI sarahada gujarAta rAjya polIsanI kare to ! tema nahiM thAya evuM amerikI videzamaMtrI DIna razke eka nAnakaDI TukaDI sAcavatI. eTale pAkIstAnI lakare bhAratIya tArIkha 11 jUna 1963 nA roja AzvAsana paNuM ApyuM. paraMtu pradezane eka TUkaDo kabaje karI karI lIdho ane bhAratIya pratyAghAta ethI pAkIstAnanA bhayanuM nivAraNu zI rIte thAya ! cInanuM bahAnuM mATe taiyArIo paNa ApI. pAresthiti traNa varSa agAunA kADhI bhArata viruddha vAparavA pote ja amerikI, zastrasaraMjAma meLavyuM cInAI AkramaNa jevI ja hatI. pAkIstAnI lazkarI mayake bhAra- hato. bhAratane pachADavA pAkIstAne je dAva khelyo hato eja have tIya lazkarI mathake karatAM sarahadanI vadhu najIka hatAM. siMdhanI malera enI sAme khelA. eTale pAkistAne bhAratanA duzmana cIna sAthe chAvaNI tyAMthI phakata pacAsa mAIla ja dUra hatI. jyAre bhAratIya vATAghATa karavAnI zarU karI dIdhI. pariNAme bhArata pAkItAna relve so mAIlathIye vadhAre dUra hatI. vaLI menA antamAM e raNa vaccenA saMbadho taMga bane e te svAbhAvika ja hatuM paraMtu pradeza pANImAM DUbI jato hato. DUbI jato pradeza moTebhAge dakSiNa eziyA mAM amerikI raNanIti ni phaLa jAya evo saMbhava bhAratIya hato. paNu rIbho thayo hato. eTale pAkIstAnI gata amerikAne gAThI nahi. amerikAmAM pAkIstAna viruddha TIkAo thavA mAMDI. jema eprilanI sAtamI tArIkhe bhAratIya sainyane kacchanI sarahadano jema amerikI palluM bhAratanA pakSe namatuM gayuM tema tema pAkIbacAva karavAnuM kAma soMpavAmAM AvyuM. pAkIstAne pitAnA zeramene stAnanI becenI vadhavA lAgI. vaLI cInAI AkramaNa pachI bhArata lukamAM utAyA. tyAre bhAratIya bhUmisenAnA vaDA janarala codharI pAkIstAna sAthe pitAnA saMbaMdho sudhAravA mAgatuM hatuMhave te vadhAre ne hatA. emaNe bhAratIya Tenka yuddha mAM utAravAnuM sAhasa na karyuM. vadhAre akkaDa banatuM gayuM. kAzmIra prazna para paNa have bhArate okhA nahi te bhAratIya Te-kone jalasamAdha levI paData. pAkIstAne pasaMda kADhavA mAMDI. karelA kSetramAM yuddha Apavu nakAmuM che. ema janarala caudharIe zrI lAlabahAdura zAstrIne salAha ApI. pachI to zrI heralDa vilsana tArIkha 2 mArca 1963 nA roja pAkIstAne cIna sAthe sarahada vacamAM paDyA ne hindane yuddhamAM na utaravuM paDayuM paraMtu samagra samajAtinI ghoSaNA karI pariNAme pAka adhikAra nIcenA AjhAda vizvamAM ne khAsa karIne pAkIstAnamAM evI chApa paDI ke bhAratIya kAzmIranI be hajAra carama mAIla vistAra cInane bakSisa ApI senAmAM laDavAnI tAkAta nathI bhArata pitAne paNa jANe niSphaLatA devAmAM Avyo. Ama cIna sAthe do tIne madirAjAma pI. sAlI hoya ema thayuM. pAkIstAna eTaluM to madamasta thaI gayuM hatuM ke bhArata sAthe saMyamathI vAta paNuM karI zakatuM nahotuM. cIne paNa pAkIstAnane karachakSetramAM amerikana zaba sAmagrI ne Tenka vaparAyAM hatAM e bhArata viruddha uzkeravAnuM zarU karI dIdhuM hatuM. je bhArata Aropa amerikAe muMge moDhe svIkArI lIdho, e aMge pAkI- pAkIstAna para AkramaNa karaze to eziyAnA sauthI moTA dezanI stAnane yAdI lakhI paraMtu pAkIstAne enA prati dhyAna ja ApyuM kSetrIya akhaMDitatAnI salAmatIne prazna paNa ubhuM karAze. cIna nahi. amerikana lazkarI adhikArIone yuddhakSetranI mulAkAte paNa paNuM pAkIstAnane eriyAnuM mahAna rASTra ne zAtinuM puraskartA javA na dIdhA. chanAM amerikana videza khAtuM cUpa rahyuM. eTale gaNAvavA lAgyuM. cIna pAkIstAnanA netAo ekabIjAnA dezamAM pAkIstAne bhArata sAme zastro vAparavAmAM harakata nathI ema mAnI uDavA lAgyA. phebruArI 1964mAM cAu-ena-lAIe vaNA lIdhuM ! karI 'vizva ne eziyAnI zAti mATe cInane pAkIstAna khabhekhabhA cinAI AkramaNathI pAkIstAne ema paNa tAravaNI kADhI ke milAvI laDaze." mAla-ena-cI e paNa "muzkelInA samayamAM jo pAkIstAna kAzmIrane jaMga mAMDaze to bhArata pitAnI levAnI cIna pAkIstAnane nirAza nahi kare evuM AzvAsana ApyuM. Jain Education Intemational
Page #167
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtima cIna pAka coMtrIMgAMDathI bhArata-pAka yuddhanA mAtra meAkaLA thatA hatA. khIjI bAju pAkIstAna pazcimI grastra saraMjAma meLavatu hatu. raziyA sAthe paNa saMbaMdhI sudhAravA aize prayAso AdaryA hatA pariNAme bhArata-pAka yuddhamAM raziyA taTastha rahe. Ama pAka videzanIti traNa prakAre kAma karI rahI hatI. raziyAe pAka prastAvanA svIkAra karyAM. kAraNa ke e pAkIstAnane pazcimi nAgacUDamAMthI cheDAvavA mAMgatuM hatuM. eTaluM ja nahi cInanI yugA mAMthI paNa bacAvavA mAgatuM hatuM. bhArata-pAka ne pAka aphadhAnanA meLa sAdhI raziyA peAtAnI dakSiNa sarahada surakSita karI hindI mahAsAgaramAM prabhAva jagAvavA mAgatu hatu, pariNAne svIsana 1962 pachI pAkIstAna ane sAviyeTa saMdha vacce Arthika ne sAmAjIka samajUti prA. banne dezo rAjanaitika hiMdI paNa nikaTa AvI jA. bhAratane AthI cintA thatI parantu raziyana RNabhAra eTalA hato ke kAM mATe kayiAda karyuM ! kAsmIranA bhASa niSNumanA adhikAranA prazna paratve rariyAe pAkIstAnanu samAna paNa karyuM. Ama pANInAne pAnAnA videzanItinAM mArA goThavyAM. bhArata sAthe yuddha phATI nau tA kAI bhaktanI marda na Ave. have pAkIstAnane bhArata sAthe kone koI bahAnuMja zAdhavAnuM rahyuM. ghATAmAMthI pAkIstAna parasta tatvAne daDhatApUrvaka ukheDI nAkhavA joItAM hatAM. kAzmIra praznane rASTraghamAM laI javAnI bhIMsakura jarUra nahetI. surakSA pariyada haMmezAM pakSapAtI rahI rahI che ane pAkIstAne rASTrasaMdhanA maMcanA durupayoga karI bhArata virUddha jhera ujhabuka. 19 stAnanA rAya rIthI bI UThayo. pAkIstAnI netA, vamAna patrA, ne reDiyA bhArata sAme jhera uchaLavA lagyAM. surakSA pariSadamAM kaI navuM nahi eTale pAkIstAnanA pradhAna maMtrI ayubakhAnane lAgyuM ke have yuddha sivAya kAzmIrane kabajo meLavavA azakaya che. parantu kAzmIra sivAya enI pAse bIju kAi vajanadAra ahAnuM hatu Mja nahiM. eTale pAkIstAne pharI kAzmIra carcA upADI. carcA niSphaLa banAvI grAma uThAvatA bApu emAM pAkastAnane kAMI khAvAnuM te hatuM ja narSi. kharka samaya vizvanuM dhyAna punaH kAzmIra prazna para kendrita karyuM. Ama bhArate nAhaka kAzmIranuM suteluM bhUta jagADayuM. bhArata sarakAre teA prathamathIja kAzmIranAstAnI caDhIyAtI lazkarI tAkAtanI Da MphAsa te ghaNI mAratA parantu dhandha janatAne bharamAvavI eka vAta hatIne vAstavikatAnA sAmanA karaveA e bIjI vAta hatI eTale kAzmIra mA pabanA mAsa khAtAM pahelAM eka kaDhanA mAM potAnI sainya zaktinuM parANa karavA prayatna karyAM. AMtara rASTrIya kAnuna pramANe jo koi e pradeza vacce kAI jala pradeza hoya teA vaheMcaNI vakhate ane dezAne tene ardhAM ardho hisse maLe. eTale kacchanA raNanA ardhAM pradeza para bhArate adhikAra vinA kabajo karI lIdhA che. evA dAvA karyAM. pAkIstA dAvA aneka aitihAsika pramAthI khAsa TharAvI zakAya tema hatA chatAM mukhya vAta tA kacchanA khAre| pATa jalapradeza ja nathI e hatI. eTale to IsvIsana 1956mAM bhAratIya pAkIstAnI sipAIone bhagADI mukyA hatA. parantu hakIkatamAM sa bhAratanuM bhaulika vibhAjana karanAra reDI DAyane kampAnA raNa aMge koI niNaeNya lIdho nahAtA te bhArate laDAkha te nephrA peThe A mahatvanA pradeza a Mge khedarakArI dAkhavI hatI. eTale kacchamAM pharIthI DAbanuM punarAvartana thayuM. svIsana 1965nA jAnyuArImAM pAkatAnIka sarakamAM nirakuTa ghUmavA kaccha mAMDayuM, tethI bhAratIya sainya temane rIthI bagADI mUkyA. parantu vIzana (haka panA eprilamAM pAtAne amerikA peTana TenDonA sahAre kaMjara keTa, saradhAra, biyAraeTa, vigeAkeATa, chADabeTa vagere bhAratIya cAkIe para tApamAro karyAM. Ama pUrI taiyArI pachI ja zrI javAharalAla naherunA avasAna pachI temanA uttarAdhikArI zrI sAsAdura zAne kAgIranA bhArata sAthenA saMpUrNa vizIkaraNa mATe jhaDapI pagamAM bharyA. bhAratIya saMvidhAnanI kaMpa6-3para thI kalama kAsmIrane lAgu pADI. pariNAme anya rAjyeA peThe kAzmIra paNa saMpUrNa rIte rASTrapa te zAsana nIce AvI gayuM. 370 mI phalamanuM mahatva paNa dhIme dhIme ghaTADavA yeAjanA thai eTale pAkI guDa mATe pAstAne raMgamAM roja goThavI ja rAkhI hatI. A have dezamAM paNa mudde si~vAya chUTA na rahyo. AMtarika daSTie pAkIstAna vyAkula vyacita ne vibhAjIta hatuM eTale ja ekatA pedA karavA acyutakhAne bhArata virAdhI pracAra zarU karI dIdhA. isvIsana 1964 mAM zati cUMTaNImAM akhUbakhAne tiAsIbAne zikasta ApI eTale pAkIstAnanI janatA pAtAnI paDakhe che evA dAvo karyo chatAM kAMIka karI batAvavAnuM dabANa enA para cAkhethI vadhatu ja gayuM. ayyaba sarakArane lAgyuM ke zrI lAlabahAdura zacI hajI bhAratamAM jAmyA nahI. bhASAkiya jhaghaDA cAlI rahyA che. audyogika vikAsa aTakI gayA che. rUpiyAnuM avamUlyana thatu che. samagra dezamAM asthiratA vyApI gaI che. boDuka garama che. dhA karavoja joie ne pAkIstAne niSa lIdhA-yu Ama bhArata pAka carcA niSphaLa nIvaDI eTale pAkIstAne kAzmIranAM pAkIstAna parasta tatvAne havA bharavA mAMDI ne surakSA pariSadamAM bhArata para Akramata mAMDayuM. Ama yudde naramananA vinA bhArata virUddha nA Araba karI dIdho. IsvIsana 17kukamAM hajharata bAlanI corI thaI tyAre paNa pAkIstAne potAnA dalAle mAraphata arAjakatA phelAvavA koziza karI e bahAne surakSA parAmAM paru bumarANa macAvyuM. " surakSA pariA tAkIde pagamAM nahi le teA bhAre anartha thaze.' (6) pAkIstAnanI AMtarIka ane bhAva sthitine kAraNe adhUMsarakAra pAse yuddha sivAya bIjo koI ja vikalpa nahAtA. zyAmatA bacyumakhAM pANI
Page #168
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratIya asmitA pAkIstAne kacchanI laDAI cheDI hatI. kharuM jotAM bhAratIya sarakAre kherI vadhavA mAMDI. chatAM cheka ogasTa sudhI pAkIstAnanA chUpa jAnyuArImAM ja pahela karavI joItI hatI paraMtu e besI rahI. suniyojIta AkramaNano khyAla na Ave. bIjI ogasTe janarala kacchanA parAjya mATe keTalAka lazkarane doSa kADhe che paraMtu 196panA caudharIne anya senAdhikAe pAkistAnane tatkALa koI bhaya me mahinAmAM janarala caudharIe pote zrI zAstrIne zrI havANune nathI ema jAhera karyuM. satya paristhitithI vAkepha karyA hatA. pAkIstAnI senA nakkara pradeza para rahI Tenka ne bhAre topone upayoga karI zake tema hatI. ne pAMcamI ogasTanA saMdhyAkALe 470 mAIla lAMbI yuddhavirAma havAIkumaka mATe bAdita havAImathaka paNa najIka hatuM je rekhA para pAkIstAnI dhvaja pharakavA lAgyA. eTalI moTI saMkhyA mAM bhAratIya senA eprila me mAM AkramaNa AraMbhI deta to raNapradeza ghusaNakhore bhAratamAM piDA ke bhAratIya sainya paNa daMga thaI gayuM. pANImAM DUbI jAta ne emane prayAsa niSphala jAta. senAnI salAha pakaDAyelA dhusaNa khera pAsethI dastAvejo maLyA. AThamI ogasTe Ama virUddha hatI chatAM sarakAra yuddhano nirNaya jarUra laI zakata. dastagIranA meLAmAM zrInagaramAM ghera ghera ghusI javAne emane parantu junanI madhyamAM laMDananI eka AlIzAna hoTelamAM bhArata Adeza hato. navamI eraTe zrInagaramAM virohanI ghoSaNA karavAnI ne pAkIstAnanA rAjanetAo hA pItAM pItAM yuddhavirAmanI vAta hatI keMntikArI samitie zrInagara kabaje karI navuM taMtra sthApI karI rahyA hatA. brITananA pradhAnamaMtrI herADa vilsananA dabANathI devAnuM hatuM. paraMtu akhUba ne bhUtanI mananI manamAM rahI. kAzmIranI tArIkha 1 julAI 1965nA roja to temaNe yuddhavirAmanI ghoSaNA janatAe ghusaNakhorone sAtha na Ape. bahuke emane pakaDavAmAM sahapaNa karI dIdhI. banne dezanI senAe IsvIsana 1965 jAnyu- kAra Apyo. ghaNu pakaDAyA ghaNuM marAyA paNuM pAkIsanI senA yuddhavirAma ArIe jyAM hatAM tyAM haThI javuM ne jhaghaDAno nikAla paMcathI rekhA para topamAro karatI rahI. chevaTe paMdaramI ogasTe bhAratIya karavo evo TharAva paNa karI dIdhe Ama kaccha samajutI bhAratanI senAe kAragIlanI uttare traNa pahADI cokIo kabaje karI. lakarI akSamatAne paricaya ApI gaI eTaluM ja nahi paNa sarakAre pariNAme zrInagara tera mAga khaMDita thato bacI gayo. paraMtu itihAsane paNa Thokare caDhAvyA. kAzmIranA mAmalAmAM surakSA pari. bhAratIya saMsadane eTalAthI saMtoSa na thayo. eNe AgekUca vadamAM jaI bhArate AMgaLI dajhADI hatI. AMtarika jhaghaDAnuM AMtara 5DakAra karyo tArIkha 24 ogasTe tiyavAla enI be cekIo rASTrIyakaraNa karavAno kaDavo anubhava maLyo hato. rASTrasaMdha mahA- kabaje levAI. 25 ogasTe urI kSetramAM be cokImAMthI pAka renizaktizALInI chAyA mAtra che ne e mahAzakitao ne zakitazALI kene bhagADI mUkavAmAM AvyA. aThThAvIsamI ogasTe hAjIpIra bhArata AMkhanA kaNA peThe khUMce che. sAmyavAdano sAmano karavA kabaje karyuM. Ama ghusaNakhorInI yojanA nila banAvI. apAyelAM eja zo pAkastAna bhArata virUddha vApare che ne kacchamAM vAparyA chatAM AIjhanAvara karArane bhaMga thato keie pariNAme pAkIstAnanuM nagna svarUpa spaSTa thayuM. tArIkha pahelI rokayo nathI. chatAM kaccha samajutinI kaDavI gALI bhArata sarakAra sapTembare vahelI paroDhe akhanUra chaMba kSetre poNI Teko ne topa AMkha mIMcIne gaLI gaI. kadAca ApaNA rASTrIya karNadhAra udAratA sAthe AkramaNane AraMbha thaye. nevuM Tenkone samajeTa ne sTAra dAkhavI haze. game tema kaccha yuddhavirAma zAntine saMdeza vAhaka na phAITaronI sahAyatAthI pAkIstAnI phoje 5 sapTembare riyA banyA bhaTake yuddhavistArane protsAhaka nIvo, abakhAne zakti kabaje karyuM . e mane IrAde akhanUra jammu para adhikAra sthApI parIkSaNane ja A prayoga karyo hato. prayoga saphala thaze. apUba kAzmIranA pahADI pradezane bhAratathI chUTo pADI devAno hato phasAkhAnane lAgyuM ke bhAratanA saMkhyAbalane pAkIstAnanuM yogyatA thalI bhAratIya senAnA bhukakA uDADI devA hatA. bhAratIya senA bala parAjaya ApI zakaze pAkIstAnI rAjanIti ane pAse yuddha sAmagrI khUTI gaI hatI. tyAM bhAratIya vAyu senA emanI sainya bala banane vyApaka yuddhane mArga mokaLo karI rahyAM kumake AvI ne pAkIstAnI senA para jIvaleNa AkramaNa karyuM. hatAM. bhAratane mAra mAravAnI pUrI taiyArI pAkIstAne karI lIdhI pAkIstAnI phoje jammu tarapha AgaLa vadhatI hatI eTale bhAratane hatI vaLI kAzmIrane viyeTanAma banAvavAno paNa e mAonA lAhora riyAlakoTa mAro dhikato karI devAne ekaja upAya bAkI ziSyane IrAdo hato. kAzmIramAM gerIlA mokalI AMtarika vivAha rahyo hato ne bhArate thiI 5 jAna para gAjate karI dvArA zrInagarane kabaje karI le hato. eTalA mATe AjhAda paNa dIdho. kAzmIramAM hajajAro gerIlA taiyAra karyA hatA zekha abdulAe paNa pekIga paDI paDayaMtra racavA IsvIsana 1965 nA mAryAnI IsvIsana 1948mAM A saMcAra naLI upara bhaya toLA hatA. chatAM chaMba eriyAmAM A vakhate paNa bhArata sarakAre pUratI 3 mI tArIkhe cAu ena lAInI mulAkAta lIdhI hatI paraMtu mArI karI nahotI e hakIkata hatI. senAnA mukhya kAryAlayane cIna jAya te pahelAM AThamI me nA roja emane pharIthI giraphatAra A bhayane pUrato khyAla naDate eTalA pUratI Tenke tyAM kilakarI levAmAM AvyA hatA. eTale pAkIstAna 5rastoe zekhane vAno prabaMdha karyo to tema na karyuM te emaNe vimAnI choDAvavA nA bahAne alana zarU karI dIdhuM. kAnunabhaMga saMrakSaNa mAga le joIto hato paraMtu bhArata paheluM kayAra che? vadhavA lAgyA. kAramIranA dUranAM gAmomAM hathiyAra baMdha AdamIo tArIkha 6ThThI sapTembare bhArata jAgyuM tyAre bhAratIya dhUmavA lAgyA. pAkIstAnI sImA parathI bhAratIya sImA para ghusaNa senAe paho phATatAM ja icachogIla nahera para traNya jagyAe AkramaNa Jain Education Intemational
Page #169
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRti ya AraMbhI dIdhu. gIla nahera 14 pheTa pALA 15 ne 47 mAIla lAMbI che. e bhAratanI sImAne samAMtara che. koI sthaLe bhAratIya sImAthI traNa mAIla dUra che. teA sthaLe nava mAIla dUra che. A antara kApI bhAratIya nara sudhI pAMcavAnuM ne pachI nahera pAra karavAnI. pachIja gAAra ke kAsaura pahAMcI sakAya. phuTa uMDI AvelI keTaleka senAe lephTenala kanTUla hAIDanI netAgIrI nIce bhAratIya senA savAre sADA daza vAge hogIza nahera sudhI pahoMcI gai. nara eLI lAhAra tarapha Ageksa mAMDI. agiyAra vAge bhAraye sTezana na buddho khelAvI dIdho. kALubhAra bAga neTa kathaLa sudhI pAMcIne gayA. janarala posTa ophIsa phakta cAra mAila dUra hatI. karnala hAIka sAthe phakta baso javAnA hatA. pAchaLa kumaka nathI. gherAI javAnI pUrI saMbhAvanA hatI. eTale emane pAchA vaLavuM paDayuM. pAkIstAnIoe ematA pIcho pakaDayA ne je jaMga lAAramAM khairAna ke niSana ne muja nAmanAM bhAratIya gAmomAM khecAyo. ne lAkoramAM ugale bhAratIya vanya 5 pAMja bApanI mo A pIchehaTha mATe javAbadAra koNa ? janarala caudharInA pramArga yAthI tA bAra meM saMcAlaoNDa para jo karI bahuja utsuka hatA temaNe 'bhale thavAnuM hoya te thAya ' te paDakAra ApI pemAna ApyuM. parantu bhAratIya sainyae tema kyuM nahi, lAhoranI rakSA mATe mhomAtra nara ne lazkarI bakarI eTala majabUta hatAM ke ai ya ra Ana. ne brADoranI dama vA banI vastInA mALA pIvAnI vyavasthA karavI paData bhAratIya guptacara vibhAgane sainya kAryAMvamAM ghAghara pradezanI pUrI mAhitI hatI. e mAhitI 1. pUrepUro upayoga karavAmAM Avyo hota to brikeTa, kAra ne kAstera para avazya kabajo jamAvI zakAta ne pAkIstAna 'kAzmIra', kArabhAra pokAravAnuM bega mArca sudhI ta parantu bhAratanI sainyanIti sadAya rakSAtmaka rahI che. bhAratIya senAe AgaLa vadhI kadIye AkramaNa karyu nathI. akhanUra ne jammu hAthathI chaTakI javAnI taiyArImAM hatAM. tethI pAra merA khAlavAmAM Avyo. hatA kAkI dazamI sapTembare jyAre bhAratIya senA kharA pAMdhI tyAre kone lAhora vacce eka paNa pAstAnI sanika nAtA. eTale te yuddanI javALAe lAhArane simADe pahoMcI tyAre bhAratamAM buTaphATa karavA pAratA rAviMdamAM ekaDA karelA pAMca hajAra paDAze! lAAranI vastI para tUTI paDayA. lADAra kabaje karavA phakta eka halakA dhakkAnI ja vAra hatI. 191 A pramANe gudAsapura yiAmakoTa kSetramAM paNa bhAratIya senAe apratima zauya ne cAturyanuM pradarzIna kayu` hatu' jevI rIte khemakaraNa kSetramAM peTana TenkonuM kathrastAna banAvyuM hatuM evIja rIte siyAlakoTa pAse philaurA ne cAvidha eTalI Tenkone bhUkko khelAvI dIdhA ke bIjA viSNunA kaTha kayo bAra pe ziyALazoTa paNa khADI hatuM. bhAra tIya senA phakata cAra mAIla dUra hatI ziyAlakoTa chAvaNInu hAtheAvA relve sTezana bhAratIyasenAnA baLamAM AvI gayuM hatuM jema!gya kSetramAM bhAratIya senA jyAre mA~ jamAvI duzmane A phAvI rahI hatI. pUnarala caudharIe ekhate sApha mArkasa dhIcheTha karI vya.sa nadI para jamA karavA Adeza dIdhe| satA. lephTenanTa janarala harabansasiMha ane janarala dhIlene e ADherA prati AMkha ADA kAna karyAM, nahi te jaDiyAlA pAse amRtasara jatI saDake pAkIstAnIe kArDI nAkhata te AkhA pukhtatamAM phelAI jAta, Ama bhArata pAka yuddha bhAratIya sainiko mATe apUrva zauya 1 sAyamanuM prAnanuM kAraNa banyuM tAM e ucca rInyu adhi rone rAjkIya navacA mATe khati mana, diMta vacana hA eka pAkIratAnI sIpAhI traNa bhAratIya sIpAhI barAbara che. kahevAne pAkIstAnI hathiyArA utkRSTa che. e acUbakhAnanA bhrama bhAMgI levA gayo vAstavika rIte na bhArata koI pATha zIkhyuM ke na pAka tAna. zatrutA ne kAzmIra teA ubhAM ja rahyAM. khaDaMta kanuM pratika banyuM tArIkha 3 sapTembare je pAnamaMtrIzrIe- bhArata eka yuddha rAmathI bIjA yuddhavirAma sudhI saphara nadi kare e vizvAsa bhApyo hato teja pradhAnamaMtrIe viSya prApta karatAM karanAM paDatAM ja sapTembaranI madhyamAM ja yuviAmanI yuti vIcAravI Ara bhI dIdhI. kharIvAta teA e hatI ke pAMdara divasa laDhI laDhI banne deza khUba ja thAkI gayA hatA. tArIkha cha sapTembare amerikA te bIne bhArata pAkIstAnane apAtI Arthika mAM ronika sAyanA badha karavAnI ghoSaNA karI hatI. bIjI bAju raziyA paNa A yuddha vadhu lakhAya tema nahatuM hatuM. kAraNa ke ene cIna sattA jamAvaze evA Dara hatA. khAma traN mahAsattA rASTrasadha mArate yuddabadhI mATe vAraMvAra dabANa karI rahI chevaTe tArIkha 23 sapTembare banne pasAne virAmanA svIkAra karyA. A yutivarAma bhArata mATe khUbaja hAnikAraka hatA. bAkI yuddha lAMbu cAlyu hota teA bhArate pAkIratanane sarasa pATha ApyA hota. kamanasiba che ke ApaNe laDAkha naiphAnA eka yudda virAmathI kacchanA khIjA buddhirAma sudhI te tyAI aa jaina yuddhavirAma sudhI sara karanA Fe 5. ne godhA yuviAma co tAlukanAM bhAratane zuM maLyuM? jItelA pradeza pA ApA paDayA. ghusaNakhAra mukhArA bhAratamAM svA. garIba bhArate pIsa divasa laThThI, rAjanu paccIsa karoDa rUpiyA kharca karyuM te dasahajAra javAnAnu trijJAna ApyuM. zA mATe ? kAgaDuM mAratanI avastha para mahAtionA sAko DAyalA che ne e sAko dUdha nahi pAchI thAka ne camanInA mA pariMgane bhAratanA gorInenA thAya tyAM sudhI bhAratanA bahAdUra maMtrIne paNa jhUkavuM paDaze...vATAzrI lAlabahAdUra zAstrInA jIva gayA. chatAM bhAratanI samasyA tA ubIja rahI. zrI zAstrIne nyAya karavA kahevuM joie ke pAkIstAne kaccha para bhaya kayuM" ke turataja emanuM kairAnA niradhAra saMgrahamAM prazna !.
Page #170
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratIya amita karI dIdho hato. pAkIstAna bhAna bhUlaze ne Akramaka pravRtti cAlu vAmAM Avyo che. nAnAM zastro ane tenA bhAgonA utpAdanamAM rAkhe to ApaNI senA svadezanuM jarUra rakSaNa karaze ne pitAnI ApaNe svAvalaMbI banyA chIe. IzApuranuM kArakhAnuM ardha svayaM AgavI bhUha racanA goThavI leze. e pramANe emane janarala caudha- saMcAlIta rAyaphale, parvatIya topa, kArbAIne, moTare ne raNagADI rIne dukame paNa ApI dIdhA hatA. brITane lAdele virAma yuddhakarAra ne bhede evI 106 mIlI mITaranI ArasIela topa temaja vijayamaMjura rAkhe emAM paNa dUradezI hatI. pAkistAnanA kAzmIrI vaMta raNagADI mATe 15 mIlImITaranI topa taiyAra kare che. te AkramaNa vakhate paNa lazkarane lAphera para AkramaNa karavA Adeza uparAMta 81 mIlImITara nA moTera beba, jaMpIMga mAInasa, saba ApI pitAnI svataMtra nirNayazakita ne AtmaviMzvAsa dAkhavyo marInane bhede evAM pakSo pAstro ane kupamenapula mATenA sAdhanavALA hato. pAkIstAnI paDakAra hIMmatathI jhIlavAne emAM daDha niradhAra navAM zastrone dArugo paNa banAve che. IrIsana 1969 thI hato. tAtkaMda karAra te emanI zreSTha niyazaktine nAdara namUne sainike utAravAnI havAI chatrIonuM paNa utpAdana AraMbhaLyuM che. hato. emaNe aspRbakhAnane yuddhavirAma rekhA akhaMDa rAkhavAnA brAnDa mArTara be ne zela mazInIMga bhAganA ekatrIkaraNa mATenI kRtanizcayI joyA. kosIjana paNa apavAda na karavA makakama hatA. plAnTa ne yaMtra sAmagrI ubhI karavAmAM AvI che. topa ne tenA eTaluM ja nahi paNa sAtha choDI devAnuM emanA belamAM garbhita vAhananuM vikAsa kArya pUruM thayuM che. nirIkSaNa sAdhananuM utpAdana sUcana hatuM. tAraka da kara rane asvIkAra karyo hota to bhArata paNa cAlu che. jabalapura khAte eka Tana, traNa Tana ne peTrolIMga zAstrIne vIra netA tarIke vadhAvI leta paNa yuddha bhaDakI uThata vAhane taiyAra karavAnuM kArakhAnuM nAkhavAmAM AvyuM che. avADIne ne baMne deza para Aphata utarata ne raziyana lazkarI sahAya baMdha kArakhAnAe bakhtariyA vAhananuM utpAdana zaru karyuM che. bhArate vAta e bhAratane pAlavata nahi eTale pitAnI ja agAunI navI vijayaMta raNagADI banAvI che. mAtra egaNacAlIza TananI dhaSaNa jatI karI. A khyAtinI lAlasA para harI. zrI haLavI tenI kAyA che. enA para 105 mIlImITaranI tope che. tenA zAstrIe Ama balidAna dIdhuM. chatAM. bhAratane "jaya javAna gaLA aDhAra mAIla dUra jAya che, enA DrAIvara ne topacI ne 'jayakisAna' sUtra ApI bhAratanI AbAdI temanA paraja avalae aMdhakAramAM joI zake evI vyavasthA che. bhArata pAse atyAre traNa che e spaSTa karatA gayA. vijayaMta Tenka che ne te zreSTha pUravAra thaI che. tene cesIsa para besADavA preSTa topa paNa che. ane bhAga le pachI nika Ama eka coka khA bhAratIya va pradhAnane bhoga laI bhArate hindustAna erAneTIkasa lImITeDa bhUmi para AkramaNa karanAra IsvIsana 1962mAM cInAI AkamaNathI gumAvelI pratiSThA pAchI jeTa laDAyaka vimA eca epha. 24 jemAM ataranArAM supara maLavA, IsvIsana 1962 pachInA bhAratanA saMrakSaNa prayAso kAragata sAnika vimAne mIga 2, laDAyaka jeTa vimAne neTa, tAlimI jeTa nIvaDayA che enI khAtarI thaI bhUmisenAnuM Amaravane Ama. vimAna, ecajeTI 16, esevaTI helIkrAphaTa ne eca. esa vizvAsa vadhyAM ne daDha thayAM. pachI te bhArate bhUmisenA, naukAsenA 74 mAlava:uka vimA niyAdane , ne vAyusenAne samartha banAvavA jhaDapI prayAso AdaryA. traNeya be glArakhAte paNa keLavI ! lazkarI sevAonuM saMkhyAbala Aje dasa lAkhanuM thayuM che. enI teyAra thavA mAMDayAM che. vadhu prahArazaktivALAM sudhArelAM mIga 1 tAlIma meM sajAvaTa adyatana banyAM che. svAtaMtrya prApti pachI vimAne mIga DIvIjhane zaru karI dIdhuM che. lakhanaukhAtenuM DIvIjhana Aje bhAratanuM eka zakitazALI yuddhataMtra nIvaDayuM che. tenA bhAgo ne sAdhanonuM utpAdana kare che. bhAratanAM bhUmidaLonI kSamatA vadhAravA bhArate pALI, bakhta - bhArata IlekaTonikasa lImITeDa adyatana vaijJAnika upakaraze.nuM riyAdaLa ne pAyadaLanI prahArazakita vadhAravA tamAma prayatane karyo che. moTI saMkhyAmAM utpAdana kare che. tyAM saMdezA vyahArano tamAma rajJADInA yuddhamAM zakita vadhAravA khAsa misAIla ekame raca- sAdhana bane che. gajhIyAbAda khAte raDAra ne mAIkrova sAdhanAnA vAmAM AvyA che. zanI tAlima ne yuddha paristhitinI tAlImanI utpAdana mATe kArakhAnuM ubhuM karavAmAM AvyuM che, majhameva gAdImAM vI paddhattio apanAvavAmAM AvI che. sazastradaLAnuM saMkhyAbala lInDara prakAranAM Adhunika laDAyaka jahAjanuM utpAdana thAya che. A TocamaryAdAnI aMdara ATha lAkha aThayAvIsa hajAranuM che chatAM tenI jahAjete vimAna virodhI ne sabamarIna virodhI kAmagIrI mATe tAkAta vadhe te mATe tenI AMtarika vyavasthAmAM satata pheraphAro kara- pakSepAstro ne helI DorothI susajaja rAkhavAmAM Avaze te uparAMta vAmAM Ave che. navI IlekaTronika sAdhana sAmagrI vasAvI navI bhArate radiyA pAsethI cha rekeTadhArI pakSo kharIdI che temAM saMdezA vyavahAra paddhattio dAkhala karI che, sazaramadAne zastro, jahAja virodhI TacukaDA roTo hoya che, te dasamAIla dUra sudhI dArugoLo khorAka vagere pUrA pADavAnI vyavasthA kAyaeNkSama banAvavA kAma Ape che. dareka beTamAM 'piyA ' varganuM eka raMDAra hoya che. navAM vAhana ne sAdhana sAmagrI vasAvavAmAM AvyAM che Ama temAM TapakA rUpe daramana jahAja dekhAya ke ' nukha' rAkeTa choDabhAratIya senAnI saM rakSAtmaka zakitane prahArazakita ghaNuM vadhI che. vAmAM Ave che te ardhacaMdrAkAra banIne sIdhuM durmana jahAja para videzamAMthI zastra kharIdI mATenI zakyatA o maryAdita che. paDe che. pANInI sapATI nIce jahAjanA paDakhAmAM nukha vAge to tethI chellA pAMca varSamAM saMrakSaNa utpAdanane pAye vizALa banAva- jahAja khyA vinA na rahe. tevI ja rIte bhAratIya sainya Teka Jain Education Intemational
Page #171
--------------------------------------------------------------------------
________________ ramatimaya virodhI devya banAvaTanAM rekeTa paNa meLavyAM che te pAkIstAnane ema che bhUmidaLanI sakalatA mATe naukAdaLa paNa eTaluM ja mApazcima jarmanInI peDhIe pUrAM pADelAM "kobA' karatAM bamaNuM antara ka che ne te paNa bhArate sArI rIte khIlavyuM che. kApe che eTale te be mAIla dUra ubhelI Tenkane pheMkI mAre che. bhArate have AvAM rekeTanuM utpAdana AraMbhya che. bhAratIya rokeTe "kobA" thI kadamAM (8) meTAM che bhArata pAse TacukaDAM Tenka virodhI rokeTa paNa moTI saMkhyAmAM che e jIpa gADImAM nahi paNa khabhe uMcakI laI jaI zakAya che. be mAIla svAtaMtraya prApti pachI bhArata virUddha sadeva jhera okatA pAkIdUra ubhelI gatizIla Tenkane pheMkI mAre che. te uparAMta bhArate have stAnane paNa tArakaMda karArathI kAMIja maLayuM nahi. bhArata para navatara zI gAIDa lAIna 2, banAvyu che. bhAratanAM neTa phAITara vijaya meLavyAnI gulabAMge nakAmI gaI. kAzmIra prazna abhaNa vimAno sAthe nIcI sapATIe baMdha yuddha karavAnuM hoya teja phAvI AmajanatAne uzkeravA kAyama rahyo. pariNAme ayubakhAnane vidAya zake che. evA InTara sepTara vimAna na phAve tyAre vimAna virodhI levI paDI yAzAkhAnane tenI lazkarI maMDaLInA hAthamAM pAkIstAtApa pAse kAma levAya che. paraMtu emAM goLA cheDatAM pahelA topa nanuM sukAna AvyuM ke teNe kAzmIranA bahAne bhArata virUddha je cIe cekasa nizAna levuM paDe che, topacI cokkasa nazAna le te hAda cAla rAkhI. eka kalame nirAzana levuM paDe che, tApagyA cAkasa nazAna la ta hAda cAlu rAkhI. eka kalame samagra kAzmIra AMcakI levAnI vetapahelA to vimAna bhAgI chUTe che, vaLA tapanA havAi amIgeLA raNamAM paDayA duniyAmAM jyAMthI paNa zastro maLe tyAMthI meLavI paNa bahu uMcAIe paDatI zakatA nathI tethI bhArata 'gAIDa lAIna 2' pAkIstAnamAM khaDakavA mAMDayA. muslIma deze te sahakAra Ape nAmanAM nAnAM avatana vimAna virodhI rekeTo pitAnA havAIdaLane paraMtu bhAratane raziyAne sAtha sAMpaDo tethI cheDAI paDI brITana ApyAM che. ekalAkha phUTa uMce uDatA vimAnane paNa gAIDa lAIna amerikAe paNa pAkIstAnanI pITha thAbaDavA mAMDI ne lazkarI maracuM 2 pheMkI mArI zake che. vaLI dumana vimAna aThThAvIsa mAIla dUra ene saddhara banAvI devA bAMthadharI ApI. amerikAthI peTana Tenko hoya tyAM sudhI gAIDa lAIna 2 ene AMbI zake che. ene nizAne AvyA. suparasonika vimAne AvyAM hAnsathI mInAja 3 maLyo levAnI paNa jarUra paDatI nathI. raDAranI madathI e ApameLe pitAnuM yuddha tayArIo cAlyA ja karI nizAna zodhI le che. pachI tenI pAchaLa pAchaLa ghasI jAya che. duzmana vimAna nuM pageruM ekavAra hAtha lAge pachI enA nArA paraMtu lokataMtranA yuganI havA pAkIstAnamAM phelAtI hatI. cakkasa che. gAIDa lAIna 2 paccIsa mAIlanA vege ghase che. phakata aDhaLaka kharaca karatI lazkarI maMDaLI sAme virodha sura gAjatA nIcI sapATIe uDatA vimAna mATe e kAragata nathI nIvaDatuM tyAM thayA hatA...lokataMtranI mAgaNI jora pakaDatI jatI hatI. lokonI neTa ja kAma karI jAya che. ekatA jALavavA kAzmIra prazna garama rAkhavAne hato. tyAM ivIsana 1971nI sAlamAM pote medAna mArI jaze e khyAlathI yAhyAkhAne IsvIsana 1965 mAM pAkIstAnanI navI nakora raNagADIo pAkIstAnamAM cUMTaNInuM nATaka karyuM. paraMtu kamanasibe pAsA sAme ApaNI khaDakhaDATa pAMcama Teke medAna mArI gaI ne ema avaLA paDyA. avAmI lIge bahumatI meLavI. zAhIsarA lazkaranA karaNa vistAramAM nevuM Tenkono bhUkako uDAvyo enuM kAraNa bhAratIya hAthamAMthI pazcima pAkistAnanA mAMdhAtAonA hAthamAMthI sarI javAnI javAnI bahAdurI ane pAka sainike nI ane AvaData ane paLa AvI. e kema pAlave ! maMtraNAnAM sAyA nIce pUrva baMgALamAM mukhaI bharI bhUla hatI. tyAre bhArate pAMca prakAranI lazkara khaDakavA mAMDyuM. keIne kalpanA paNa Ave te pahelAM damananA ragADIo vAparI hatI - zeramena, TuarTa, e ema. ekasa darano AraMbha thaze. 13 ne IglIza banAvaTanI se-curIana mukhya hatI. senyuriana moTI hatI paraMtu emAM peTana Tenka jevAM svaya. saMcAlita astro tArIkha 25 mArca 1971nA roja avAmI lIganA netA ne na hatAM. e. ema. ekasa. te ramakaDA jevIja lekhAya. enuM Ama pAkIstAnanA vaDApradhAna thavA nirmAyalA zekha muchabUra rahe. lekhaMDI bakhtara mAtra 40 mIlImITara jADuM hoya che. paraMtu IvI. mAna ne pakaDI levAmAM AvyA. pUrve pAkIstAnamAM hinduo;baMgAsana 1965 pachI bhArate ghaNI navI raNagADI vasAvI che. temaNe LIo nuM varcasva toDI pADavA kale Ama zaru thaI. duniyAe bakhtariyA daLone kAyAkalpa karI nAkhyo che. Aje bhArata pAse dITho na hoya evo hatyAkAMDa maMDAye. pariNAme jIva bacAvavA niraTI 54 ne TI 55 rUsI raNagADIo moTI saMkhyAmAM che. be zritonAM ToLAM bhAratanA sarahadI pradezomAM utaravA mAMDayAM bhArate saMpUrNa bakhtariyA daLa ubhAM thaI zake. paTanathI cha Tana halakI tAbaDatoba pagalAM laI A paradezI ToLAMne pitAnA parantu vadhu jhaDapI ne vadhu maTI 'pi dharAvatI vijayaMtanuM utpAdana dezamAM praveza meLavatAM thaMbhAvI devAM joItAM hatAM pArakI pIDA vahorI te bhArata teija kare che te uparAMta bhArata pAse pI. TI. 76 peTa coLI pIDA ubhI nahatI karavI ema duniyAMnA DAhyAnuM kahevuM che nAmanI raNagADIo che. e pANImAM tarI zake che. eTale pAkI. paraMtu damananA keraDAne prathama bhAga hinduo banyA stAnanI Iccha.gIla nahera have bIlakula atarAya rUpa banI zake hatA......zaraNugatane Azraya ApavAnuM bhAratanA lehImAM hatu... tema nathI uparAMta bhArata pAse 15 neTa, 150 haTara, 25 eca, uDe uDe kadAca paradezane sAtha meLavI pAkIstanane zikasta Apaepha. 24, 120 mIga 21, 140 sukheya.7 ne 5 kenaberA vimAne vAnI kalpanA paNa hoya....game tema nirAzrito ne praveza maLe... che. jethI chI nIce bhAratIya senA saphalatAthI bhumayuddha khelI zake dhIme dhIme khyA vadhatI gaI. eka karoDa sudhI AMkaDe pahAM... Jain Education Intemational
Page #172
--------------------------------------------------------------------------
________________ 194 bhAratIya asmitA rojIMdu kharca asatra banyuM... mAcAkhAnanI nema paNa eja hatI. mAnyatA ApI. tamAma morace Agekuca cAlu rAkhI. tArIkha 9 bhAratanuM arthataMtra baTakAI jAya e kaTokaTInI paLe kAzmIra para DIsembare komIlA kabaje karyuM. chaba vistAramAM khUnakhAra Tenka yuddha trATakavuM, e lakSyAMka bara ANavA eNe pAkI taiyArIo mAMDI thayuM. baMgalAdezamAM pAka havAI tAkAta saMpUrNa naSTa thaI paNa dIdhI hatI. saMcAranalika chaMba vistAramAM trIsa hajAranI senA tArIkha 10mIe siMdha nagarapArakarane kabaje lIdhe. tArIkha khaDakI dIdhI hatI. bhAratanI akaLAmaNathIH baMgalA dezamAM hatyAkAM- 12mIe bAramerakSetrane kabajo meLavyo. chAMbamAMthI pAkadaLane pAchuM DathI pazcimanA dezanuM rASTrasaMdhanuM paNaH rUMvADuM pharakatuM nahotuM. haThAvyuM. DhAkAthI cAlIsa mAIla dUra bhAratIya chatrIdaLe utaryA. paristhitine paradezane yAla ApavA bhArate maraNiyA prayAso karyA. amerikAe potAnA sAtamA kAphalAne baMgALI upasAgaramAM javA deza dezamAM elacIo mokalyA. kAMina vanyuM tyAre khuda pradhAnamaMtrI Adeza ApyA tArIkha 14mIe bhAratIya vimAnoe kherapurane zrImatI IMdIrAgAMdhI sattara dezanI uDatI mulAkAta laI AvyAM paNa peTrokemIkala plAnTa uDADI dIdhe tyAre surakSA samiti jAgI. yuddhapariNAma zUnya AvyuM... virAmanI darakhAsta karI. raviyAe traNavAra vITo vAparyo. tArIkha 15mI DIsembare pUrva pAkanA gavarnara ne karmacArIoe rAjInAmAM sadbhAgye baMgalAdeza jAgyo hato. saMgaThita banyo hato. ApyAM. sarakArI taMtra tUTI paDayuM. naukAkAphalA ne vimAnonA pitAnI hastI kITI jatI aTakAvavA mukitavAhinIe kamara kasI bombamArAthI cirAga bhaDake bhaLI rahyuM. tArIkha 16mIe pUrva hatI. bhArate enA prati sahAnubhUtinAM pagalAM lIdhAM hatAM. bhAratane pAkanA lazkarI vaDAe yuddhavirAma bhAgyo. soviyeTa yuddhajahAja nirAtritonA praznano jhaDapI nikAla A ha. pazcima pAkI- hidI mahAsAgaramAM AvyA. chevaTe pAkadaLe zaraNe AvyAM tArIkha stAna ne pUrve pAkIstAna vacce sAru aMtara che. pUrve pAkIstAna 17mIthI DhAkA mukatabaMgalAdezanuM mukatapATanagara banyuM. eTale zrI mAM vyavasthA jALavavA lAkhekanI senA hatI ne baMgalAdezanA saha indirAgAMdhIe eka taraphI rIte samagra yuddhavirAma jAhera karyo. kArathI e puravaThA mATe pazcima pAkistAna para ja nirbhara hatI. tArIkha 18mIe yAhyAkhAne paNa yuddhavirAma ravIkAryo. bhArate havAI uDDayana para pratibaMdha mukyo eTale pAkIstAnane dariyA mArgo pUravaTho pahoMcADavAmAM muzkela bhAga levo paDe. muktivAhinInuM A yuddhamAM pAkistAnanI nema pUrvamAM nirAbita khaDakI bhArajoma vadhatuM gayuM. pAkistAnanI kaleAma vadhatI gaI tIya arthataMtra toDI pADavAnI ne patro IjharAyela peThe ocinu zrImatI IndirA gAMdhI videza pravAsethI pAchA pharyA tyAre AkramaNa karI kAzmIra pacAvI pADavAnI hatI. bhAratanI nema phakta mukitavAhInIe gaNanApAtra siddhi hAMsala karI lIdhI hatI. pUrva nirAzritone pAchA 12 bhegA karavA, bAMgalAdezanI mukitavAhinIne pAkIstAnamAM pAkIstAnI sainike para bhIMsa vadhatI jatI hatI, sahakAra ApavAnI ne pazcimakSetre sarahada sAcavI rAkhavAnI ja hatI. e rokavA yAghAkhAne jalada pagalAM levA nirNaya lI. bhAratane pAkIstAnanI eka tapu paNa jamIna joItI nahotI temaja kAzmIra marace chamakalAM cAlu karyA. mukitavAhInI jesaranA bhAratane jagatanI mahAsattA banavuM nathI. eTale mULa hetu siddha sImADe pahoMcI tArIkha 23 DIsembare pahelIjavAra pAka vimAna thatAM eka kSaNanI paNa vaTa jayA sivAya eka taraphI yuddhavirAma karI pUrvanI bhArata sarahade ghusI AvyAM. bhAratIya neTa vimAnee sAmata Ate zrImatI indirAgAMdhI yudhdha zetaraMjamAM AbAda vijayIdAva khelyAM ne pAkIstAnanAM traNa sebara jeTa vimAne toDI pADayAM. te agAu zatrune hatAza ne lAcAra banAvI dIdho. svArthanI bAjI khelatI mahAsattAjesora sekaTaramAM svabacAvamAM 13 pAkIstAnI guphI" Tenkone nAza ene avagaNa sajajaDa lapaDAka mArI... rASTrasaMdhanI mahA samitie kya tArIkha 27 navembare yAhyAkhAne bhAratane yuddhanI dhamakI ApI. virATa bahumatithI yuddhavirAna TharAva pasA karyo. chatAM tene asvIkAra raMgapura komIlA sihaTamAM mukitavAhInInI AgekUca cAlu ja hatI. karI ApameLe svecchAthI yuddhavirAma karI bhAratanI yaza patAkA tArIkha 29 navembare pAke pharI topamAro karatAM beluraghATa hIlI pharakAvI bhArata pAkistAna pacAvI pADavA mAge che evA videzanA vistAramAM traNa pAkIstAnI Tenkane nAza karAve. tArIkha 3 sAdhana ja A AkSepane juko TharAvyuM. duniyAnI samagra janatA sAthe suleha mAna satra DIsembare pAkIstAnI vimAnoe agaratalA zahera para bombamAre savA che, para che ke saMpathI rahevAnI pitAnI avi la nItine puraskAra karyo. karyo eTale bhAratamAM rASTrIya kaTokaTI jAhera karavAmAM AvI nArate zrImatI " IndirA gAMdhIne " "bhArata ratna ' banAvI tArIkha 4 DIsembare pAkIstAne bhArata sAthe yuddhanI the paNa karI. bahumAna karyuM. pAkIstAne yAhyAkhAnane vidAya karyA. bhAratanA ekI sAthe amRtasara, avaMtIpura, paThANakoTa, zrInagara, AgrA, bhUmidaLanA vaDA janarala mANekazA, havAIdaLanA vaDA zrI pI. sI. aMbAlA ne jodhapura para seLa vimAna kAme lagADI havAI humale lAla ane naukAdaLanA vaDA zrI esa. ema. naMdAe apratima karyo javAbamAM bhAratIya vimAnI daLe tetrIsa havAI vimAnane yuddha kauzalya dAkhavyuM. eTaluM ja nahi paNa bhAratIya mAnavatA khurado karI baMgalA dezamAM pAka havAI tAkAta naSTa karI. bhAratIya amalamAM mukI bhAratanuM nAma rozana karyuM. pAkIstAna hajI naukAdaLe cha vyApArI jahAje ne be ganaboTa DUbADI dIdhI. yuddhanI vAto karI rahyuM che. paraMtu bhUtakALanA anubhavo parathI cirogegi riphAInarI saLagAvI. rAjasthAna amRtasara kSetre Age. pATha laI bhArata spaSTa nirNaya akI leze ne eka yuddha virAmathI kaca cAlu karI. karAMcI naukAyukamAM traNa pAka jahAje DUbI gayAM. bIna yuddha virAma sudhI DhaLI paDavAnI nIti phagAvI deze emAM apUrA kabaje karI DhAkA tarapha Agekuca AdarI. tArIkha 7 DIse- zaMkA nathI. mbare kacchamAM chADabeTa kabaje karyo. bhArate baMgalA dezane Jain Education Intemational
Page #173
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtimaM5 15 MANBLKEN khetIvA mATe oIla enajIna AphrikAnI jANItI kegenI davAo phAyado na jaNAya te paisA pAchA maLe che. utama kavolITI zaradI - phalu - kapha TakAu ane dama - zvAsa ane bharosApAtra peTanI garabaDa, kenI saMteSakAraka zuLa - gesa - dukhA jIvana-saMjIvanI kAmagIrI vagere uparAMta pAyorIyA ane dAMtanA rasI phakata be ja TIpA pIvAnA ane dukhe tyAM paDavAnI. amAre tyAMthI ja oIla enajIna kharIdavAno Agraha rAkhe | traNaja dahADAmAM phAyado na jaNAya to pAchI Apo. bhu 5 ta rA ya enDa kuM te eja davA pazuonA vale raza vagere mATe dazagaNe Dejha vIza TIpAM (haNelavALA) meMgenI bAma ekasTrA sTroMga 3-40 vA - kaLatara - sAMdhAnuM tela "umiyA" - 2-90 kapiLavADI, sTezana roDa, badhA prakhyAta davAvALA rAkhe che. na maLe to lakhe poTeja phrI pAlItANuM (saurASTra) jIvana saMjIvanI kAryAlaya jAma - lAlapura (saurASTra) With Bests Complimeat From PANACHAND MANORDAS SHAH & Co. AMIT Jewellers Luster industries 305 USUF Meherali Road, 43 Krishna Nivas Bombay-3 JAYMIT P. V. B. A. ANTWERP ( BELGIUM) Phone : Office :- 328760 326071 Resi :- 368186 Jain Education Intemational
Page #174
--------------------------------------------------------------------------
________________ 196 bhAratIya basmita Grams: WIRESTRIP Telex No 343-WIRES BG WITH BEST COMPLIMENTS FROM Deepk Insulated Cable Corporation Ltd. hariparA sevA sahakArI maMDaLI mu: hariparA - tAluko mahuvA zera bhaMDoLa - 17000 sabhya saMkhyA - 46 maMDaLI khAtara-bIyAraNa-nANA dhIradhAranuM kAma kare che. savajIbhAi bha pAMcANI gopAlabhAi mAlAbhAI prajApati maMtrI pramukha. Regd. Office ; Coffee Board Building 1, Vidhana Veedhi Bangalore-1. Manufacturers of: bhANavaDa sevA sahakArI maMDaLI mu: bhANavaDa tAluke mahuvA SUPER ENAMELLED COPPER WINDING WIRES, AND MULTILAYER PAPER COVERED COPPER WIRES AND STRIPS TO ANY SPECIFICATION sthApanA tA. 26-3-55 noMdhaNI naMbara 1219 zera bhaMDoLa 45000/- sabhya saMkhyA 126 maMDaLI khAtara bIyAraNa-nANA dhIradhAranuM kAmakAja kare che. Ofice 75023 75024 Phones 3147 Factory { 3148 | savajIbhAI bha pAMcANI kAnajIbhAI raNachoDabhAI prajApati maMtrI pramukha. With Compliments From : - SNYOG COMMERCIAL CORPORATION Telegrams : NIPDIP Bhagwan Bhuwan Samuel Street Bombay. With Best Compliment From Gram : ELENCO ( Mandvi ) Phones : Office : 326917 337153 339422 Works: 592064 591730 Godown: 339205 Electro Engineering Corporation 172, Nagdevi Street, Bombay - 3 Sole Selling Agents of Electro Metal Industries 172, Nagdevi St, Bombay-3 Manufacturer of All kinds of Accessories suitable for AAC, ACSR from Mole to Moose Conductor, Ground Wire Accessories, Aluminium Bus Bar Accessories, L. T & E. H. V. Line Hardware fittings upto 400 kv for Single & Double Suspension & Tension String and Sub-Station Clamps and Connectors and EMI 100 Tons Hydraulic Compressor and Die Sets. Freight Brokers Transport Contractors Dealers in Hardware Ball Bearing and Ship stores Jain Education Intemational
Page #175
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtimaM5 97 hiMdI sAhitya-vikAsa paMtha mahAkavi tulasI (pAnA naM. 180 nuM cAlu) saguNabhakita dhArAnI be zAkhAnA be mahAkavio che-tulasIdAsa ja mahA kavione phALe jAya che ane te che mahAkavi jApasI ane suradAsa. tulasIdAsa rAmabhakata kavi che. ane mahAkavi tulasI. A banne kavionI prazaMsA aneka lokoktiomAM jovA maLe chesaMkSepamAM sUphI kavioe hiMdI sAhityane khUba sArI gaNI zakAya evI keTalIka racanAo ApI che ene svIkAra karavo ja tatva tatva sUrA kahi tulasI kahi anUThI / rahyo. bacI khucI kabIrA kahi aura kahi saba jUThI / / " saguNa bhakita bhakata tulasIe potAnA viSe khAsa lakhyuM nathI eTale emanA rAmabhakita zAkhA janma ane jIvana viSe bAhyasAkSya ane antaH sAkSya upara AdhAra rAkhI je kaMI sAmagrI maLe che te parathIja anumAna karavAM soLamI sadI hiMdI sAhityamAM suvarNa yuga" Ave che. rahyAM che ke tulasInA jIvana ane kavana vize ghaNuM vidAnee A zatAbdImAM ja tulasI, sUra, kezava vagere prasiddha kavio thayA. saMzodhana karavAne pramANika prayAsa karyo che. A prayAsanA phaLarUpe emaNe potAnI viziSTa pratibhA dArA hindI sAhityane samRddha temanA viSe ghaNI vAto jANavA maLI che. karyuM. tulasI ucca jAtimAM janmyA hatA. temanI mAtAnuM nAma zAMkara atanA AdhAra upara rAmAnujAcAryae viziSTAda tanA hulasI hatuM, janma nAma rAmabelA hatuM. AgaLa jatAM teo matane pracAra karyo. bhakita mArgane vadhu saraLa banAvyuM. A tulasIdAsanA nAmathI prakhyAta thayA. bhaktie janatAne AkRSTa karI. viSNunI upAsanA pracalita thaI. rAmAnujAcAryanI paraMparAmAM svAmI rAmAnaMda AvyA ane emaNe temanI patnI ratnAvalI upara temane khUba prema hato. asahya rAmAnujanA keTalAka siddhAnto grahaNa karI bhagavAna viSNune sthAne viyegAvasthAmAM maLavA gayelA tulasIne ratnAvalIe je vacana kahyAM emanuM ja avatAra svarUpa "rAma" ne apanAvyuM. rAma nAma enAthI temane gabhraSTa AtmA jAgI uThaze ane ghara choDI cAlI emane mULa maMtra bane, " saguNa bhakti manuSya mAtrane mATe nIkaLyA. temaNe rAmabhakita phalakArI jIvana parya"ta teo rAmanI che ane koIpaNa prakAranA bhedabhAva vagara bhagavAna rAmanI bhakti lIlAnuM gAna karatA rahayA. sahu koI karI zake che. " evo upadeza temaNe Ape. saMskRta vraja ane avadhIbhASA upara emane asAdhAraNa kAbu' | rAmAnaMdanA bhakti-siddhAnta udAra hatA eTale eka tarapha to hato. A traNeya bhASAomAM emaNe racanA karI che. paraMtu temanI kabIra, dAdU, pIpa vagere nirguNa paMthI saMto paNa emanI ziSya vize khyAti avadhI bhASAmAM racelA rAmacarita mAnasa' ne lIdhe che. paraMparAmAM AvyA to bIjI tarapha zeSa sanAtana ane naraharidAsa A graMtha uttara bhAratanuM te bAIbala kahevAya che. AMkha " ekaja jevA bhakate paNa emanI riSyi paraMparAmAM thayA ke jemaNe tulasI- the hiMdu samAjane suvyavasthita karavAmAM mahatvapUrNa phALo Apyo dAsa jevA ananya rAmabhakta meLavI rAmabhaktinuM pUNuM va5 che. ApaNuM rASTrapitA mahAtmA gAMdhIe emanA A graMthanI vikasita karavAmAM aparokSa phALo Apyo. mukta kaMThe prazaMsA karI che. rAmabhakita zAkhAmAM ghaNuM bhakata kavio thayA che. emane tulasInA guru bAbA naraharidAsa hatA. graMthanI racanA paNa karI che. chatAM rAmabhakita zAkhAnA mukhya ane sAhitya zreSTha kavi bhakata tulasIdAsa che. DAkaTara mAtAprasAde gupta A vize lakhatAM cha- " hindI rAmabhakti dhArAme aneka kavi huA kintu bhakta kavi tulasIe kula cauda graMthe ApyA che. emAM cha jAma-mati para A sAhityika patra najare tadanIyAsa mATA graMtho che ane cha nAnA. A bAra graMthomAM rAmacarita mAnasa je dvArA hai" ane vinaya patrikA mukhya graMtha che. kRSNa bhaktinAM iMca paNa ema lakhyA che. paraMtu emanI zreSTha pratibhA rAmabhaktimAM pAMgarI che. saguNabhakita zAkhAnA bhaktakaviomAM koI kadara sAMpradAyikatA nathI paraMtu pitAnA iSTadevanI bhakti karavAmAM teo vadhu tallIna potAnA samayanI badhI raulIo ane badhA dhaMdonA prapaDA banyA che eTaluM ja, kRSNabhakta kavi suradAse paNa rAmanI lIlAnAM temaNe kAvya racanAmAM karyA che. vidhApati ane suranI gIta-paddhati pade gAyAM che. paraMtu kRSNanAM pade gAvAmAM teo jeTalA tamaya temanI 'vinaya patrikA" ane " gItAvalI " mAM maLe che. kavitta dekhAya che eTalA rAmanAM padomAM gAvAmAM nathI dekhAtA. ane savaiyA paddhati " kavitAvalI " mAM jovA maLe che. dohA Jain Education Intemational
Page #176
--------------------------------------------------------------------------
________________ 18 bhAratIya asmitA pAI paddhati "dehAvalI" ane "rAma carita mAnasa' mAM vaiSNava saMpradAyamAM lIlAvAda ane rUpopAsanAnuM khUba mahatva apanAvI che. che. vajeza kRSNa rasa-rAja zRMgAra adhiSThAtA che. lIlAgAna dArA A bhakta kavioe zrI kRSNanI kRpA prApta karavAno yatna karyo. rAmacarita mAnasa avadhI bhASAmAM lakhAyela adabhUta graMtha che. eTaleja badhA kaSNa bhakata kavioe zrI kRSNAzrita zRMgAranAM padI che. emanI bhASA viSayane tayA bhAvone anukULa banI che. bhoja gAyAM che. navadhA bhaktinAM rUpe A saguNa bhakata kavioe vividha purI budelakhaMDI ane pracalita arabI-phArasI zabdonA prayogathI rIte potAnA padomAM varNavyAM che. nArada bhakita sugamAM bhaktinA emanI bhASAnI abhivyaMjanA-zakita khUba sabaLa thaI che. varNavelA agiyAra prakAra vaiSNava saMpradAyanAM kAvya sAhityamAM tulasInA graMthamAMthI aneka rana kaNikAo ApaNane maLaze paripakava rUpa pAmyA che. kRSNabhakata kavioe vizeSa karIne vAsabhASA, bhAve, alaMkAra, chaMda, rasa, ane prakRti samAna rUpe emanA haya, ane kAntA bhAvanApada suMdara lakhyo che. graMthamAM vikherAyAM che. zrI mahAprabhu vallabhAcAryajIe puSTimArganI sthApanA karI. "kavitAvalI' mAM rAma ane sItAnA snehanuM keTaluM mamaLa temaNe ' ANubhASya' nAmane prasiddha graMtha lakhe. vallabhAcAryajIe ane suMdara citra ApaNane A sayAmAM jovA maLe che - pitAne zuddhAdvaitavAda nAma mata sthApyo. puSTimArganA mata anu sAra cAra prakAranI puSTi che. kevaLa prema ane anurAga bharI kRSNane jala ko gaye lakkhana , lalikA parikhau piya chAMha dharIka tyau TADhe / anugraha prApta kare e zuddha puSTi che. pAMchi pasera bayAri karauM aru pAMya 5kha rihau bhUbhUri DADhe // tulasI raghuvIra priyA zrAma jAni kaThi vilaba lau kaDaka kahe / / kRSNa kAvyanI paraMparA Ama to vidyApatithI cAlI Ave che jAnakI nAhakA neha lalyA pula kA tanu bAri bilAcana bADhe // kRSNakAvyanA prathama kavi tarIke Apavo vidyApatinuM nAma laI zakIe. emaNe rAdhA ane kRSNanAM premamaya svarUpanuM bhAvapUrNa bhakitakALamAM aneka kavi thayA che para tu tulasI jevI sava- varNana karyuM che. tema chatAM temaNe mAtra bAhya saudaryanuM ja vizeSa tamukhI pratibhA keI kavimAM jovA maLatI nathI. jIvanane ema varNana karyuM che. A kAraNe sthULa zRMgAra adhika AvyA che. be samagra rUpe joyuM vyakitagata pakSa ane loka-pakSa bannene samavaya parNa karyo. tulasIe zIla ane zakitanA pratIka rAmanuM sarasatA ane bhAvanAM UMDANa ApaNane sUranAM padomAM jovA pAvana kArI svarupa janatA samakSa dharyuM. TUMkamAM kahIe to bhArane maLe che. kRSNabhakitane vadhu lokapriya banAvavAnuM zreya sUradAsane phALe tIya saMskRtinuM suMdara rUpa emaNe pitAne sAhityamAM pragaTa karyuM. jAya che. bhakata kavi tulasInA sAhityanuM rasapAna karIe teTaluM suradAsa-puSTimArganA aSTachApa kaviomAM sUradAsa prathama ochuM che. bhAratIya sAhityakAzamAM je aneka kavi rane amara paMktinA kavi che. sUranA hAthe vrajabhASA uccakoTinI sAhityika tAne varyA che emAM tulasI haMmezAM raheze. bhASA banI. rAmabhakitazALAnA bIjA kaviomAM mahAkavi kezavadAsanuM emanA janma vize hajI keTalIka vAto aspaSTa che. tema chatAM nAma ulekhanIya che. joke kezava bhakata ja hatA, eTale emanI racanAo bhakita-sAhityamAM na mUkI zakAya. tema chatAM temaNe ja saM. 1883nI AsapAsa emane janma thayAnuM mAnavAmAM Ave che. rAmakathAne viSaya laI suMdara racanA "rAmacaMdrikA' lakhavAno prayatna teo janmathI ja aMdha hatA. vallabhAcAryanA saMparka mAM AvyA karyo che. temaNe rasika priyA, kavi priyA vagere bIjA paNa keTalAka pahelAM teo vibhAvanAM pado gAyA karatA. dAsyabhAvanI graMtha lakhyA che. A badhA graMthamAM sabhAna paNe pAMDitya pradarzanane bhaktimAM lIna sUradAsa khUba pratibhAzALI hatA. Izvara prayatna thayeluM dekhAya che. pradara kAvya zakti ane kaMThanuM mAdhuya emane janamathIja varelAM kezava uparAMta rAma-kAvya paraMparAmAM kRSNadAsa, payahArI, hatAM. zrI mahAprabhunA saM5rka pachI teo puSTimArgamAM dIkSita agradAsa, prANuca dra, nAmadAsa vagere kavio paNa thayA che. thayA. sUradAsa racita traNa graMthe - "sura sAgara ', "sUra sArAvalI', ane sAhitya laharI" - mAM sUrasAgara mahattvapUrNa kRSNabhakita zAkhA graMtha che. zeSa be graMthanI racanA viSe vidvAnomAM matabheda che. bIjA paNa keTalAka graMtha emaNe lakhyA hovAnuM mAnavAmAM Ave che. saguNa bhakitanI bIjI kRSNa bhakita zAkhA che. bane zAkhAnA paraMtu sura sAgara graMthathIja emane suyaza maLe. ArAdhya devatA saguNa che. A zAkhAnA kavioe bhakitane khUba mahattva ApyuM. saguNa saMpradAya dakSiNanA AlavAra bhakatoe zrImad bhAgavatanA kathAtaMtune laI kRSNalIlAnAM aneka pade vikasA. rAma ane kRSNanAM lIlAmaya rUpane pitAnI emaNe racyAM. kula savA lAkha pade ramyA hovAnuM kahevAya che. kAvya pratibhA dvArA kaMDAryA. paraMtu sUra sAgara graMthamAM temanAM racelAM pAMca hajAra pado maLe che. Jain Education Intemational For Private & Personal use only
Page #177
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtimaya 199 vAtsalya, lakSya ane mAdhurya bhAvanAM pade eTalA rasa ane bhAvathI rasakhAna, narottamadAsa, rahIma. senApati vagere kavionAM nAma paripUrNa che ke emanA paravatI kavioe mAtra emanAM ja bhAvonuM ullekhanIya che. anusaravA karyuM hoya ema lAge che. naMdadAsa, mIrAMbAI ane rasapAna nAM pado ane savaiyA emanA vAtsalyanAM pado kALI sauSThava ane bhAvanI samatAnI khUba bhAvapUrva che. mIrAmAM nArI sahaja bhAvenI komala daSTie vizva sAhityamAM anupama gaNAya che. adha saradAse bALa abhivyakita te rasapAnamAM kRSNanI rU5 chAnuM adbhuta varNana kRSNanI nAnA vidha ceSTAonuM varNana eTalI addabhuta rIte ApavAne maLe che karyuM che ke ApaNane Azcarya thAya bALa mAnasanA zreSTha abhAsI DemoganI mIrAM virahAnubhUti kevI sAhajika rIte vyakata tarIke ApaNe sUrane svIkAravA ja rahyA, nimnapadamAM bALa-kRSNanI kare che- kevI adbhuta chaTA varNavI che ! 'savIrI merI nIMda nasAnI ho| "mita ra navanIta kiye ! piya ko paMtha nihArata girI reNI bihAnI he // ' ghuhuruna calata, renu tana maNDita, mukha padhi lepa kiye !' jyAre rasapAna potAnA ArAdhya devatA nI kevI suMdara chabi aMkita kare che- sara vAtsalya rasanA khUNe khUNe pharI anupama bhAva ane dhUri bhare ati sobhita syAma nu taisI banI sira muMra cottii| nAnAvidha bAla kIDAone pitAnAM padomAM bharI lAvyA che. naMda khelata khAta phire aMganA page paijanI bAjati porI - kchottii| ane yazodAne kRSNa prati ananya vAtsalya bhAva emaNe tanmayatA vA chavikA rasakhAni bilAkta vArata kAma kalA nija kaattii| pUrvaka chata karyo che. nAnA kanaiyAnuM naTakhaTapaNuM ema caturatA kAga ke bhAga bar3e sajanI hari hAtha se le gayau mAkhana rerATI / / pUrvaka rajU karyuM che. kRSNa bhakita zAkhAnA hiMdu kavio uparAMta je musalamAna ThIka evIja rIte rAdhA kRSNanI yugala lIlAonA varNanamAM kavio thayA che ema ja emaNe pitAnI badhI pratibhA rahI che. saMga ane viyegazagA- saMkSepamAM kRSNa bhakitazAkhA ane rAma bhakti zAkhAnA aneka ratAM emanAM pada khUbaja marmaspazI banyAM che. painAta vize kavioe je aneka kAvya saMthe AvyA enAthI hiMdI sAhitya nana ii !' mAM prathama daSTine prema sahaja rIte vyakata thayA che. khUba samRddha thayuM. gIti - kAvyAne sarasa kAla ApaNane A jyAre eja sUra vigamAM niraMtara AMsu paNa vahAve che. - yugamAM maLe, bhASAnI proDhatA ane kalAtmakatA vadhI sAthesAtha A yugamAM hindI graMtha lakhavAno prAraMbha paNa thaze. * nisi dina barasata naina hamAre / Ama kavyakalAnAM badhAM rupanA vikAsanI dRSTie tema ja bhASAnA sahA rahata paraSA stui hama para, jaba teM sthANa sidhAre / vikAsanI dRSTie paNa hiMdI sAhityane A yuga khUba ja mahatva pUrNa banyo che. saMkSepamAM A mahAkavinAM pade bhAva5kSa ane kalApakSa ema rItikALamAM vrajabhASA vadhAre sakSama, temaja kAvyanA kalApakSanI ane rIte atyuttama banyA che. kRSNa bhakitanA anya kaviomAM daSTie vadhu vikAsa pAmI tenuM kAraNa tene A pUrve kALa naMdadAsa, mIrAMbAI, aSTa chApanA anya kavio, hitaharivaMza, gaNI zakAya rAjakeTathI pragaTa thatu anubhUti mAsika jemAM Arthika sAmAjika ane anya sAmAnya jJAna aMgenI sAmagrI pragaTa thAya che. saurASTrabharamAM A sAmAyika khUbaja Adara pAmyuM che. tenA saMpAdakanI sUjha ane kalApriyatAe anubhUtine gujarAtanA agragaNya sAhitya patromAM sArU evuM sthAna apAvyuM che. vArtAo-navA darzAvatA lekho - gajhala - bAla vibhAga dareka parivAre vAMcavA ane vasAvavA lAyaka A sAmAyika che - A abhiprAya bahoLA vAMcaka vagarano che. taMtrI- bharata paTela anubhUti kAryAlaya, 34 nyu jAganAtha pi. che. 234, rAjakeTa Jain Education Intemational
Page #178
--------------------------------------------------------------------------
________________ 200 bhAratIya arimatA zrI pATaNa jaina maMDaLa -yazagAthAjaina jagatamAM AjathI cha dAyakA pahelA pATaNanA yuvAna sevApriya pragativAhU bhAIoe pATaNanA jaina samAjanA utkarSa ane kalyANa mATe zrI pATaNa jaina maMDaLanI sthApanA karI tyAre kalpanA nhotI ke A saMsthA eka mahAna vaTavRkSa banIne pATaNanA sarvAgI vikAsa mATe vividha jana karIne pitAnI yazogAthA gAtI raheze. A vikAsa kathAnA ghaDavaiyAoe pATaNanA dAnazUra bhAIoMnenA dAnanA jharaNuM meLavIne pitAnA dhyeyanI dizAmAM uttarottara pragatine paMthe prayoga karIne aneka zAkhAomAM bhAre vikAsa sAthe che. jaina samAjamAM A zrI pATaNa jana maMDaLanuM sevA kArya - parizrama purUSArtha ane dIrdha daSTi advitIya gaNAya che. maMDaLe potAnI rajatajayaMti - savaNajayaMti zAnadAra rIte ujavI ane be varSa pachI hIraka mahotsava ujavavA bhAgyazALI banaze. e pATaNanA ItihAsamAM gaurava levA jevo anupama prajaMga haze. maMDaLa saMcAlita saMsthAo - vizALa jJAnavRkSanI zAkhA - prazAkhAo pATaNa jaina chAtrAlaya zrI cunilAla khubacaMda bAlAzrama 3 zrI bhogIlAla dolatacaMda sArvajanika vidyAlaya pATaNa zrI bhegIlAla cunilAla vidyAthIgruha 5 zrI dIvALIbAI udyogazALA zrI sArvajanika bAtha 7 zrI madhyamavarga mATe nivAsagRha 8 zrI maphatalAla bhogIlAla davAvALA sArvajanika pustakAlaya vAMcanAlaya 9 zrI marInA bAlazikSaNa maMdira pATaNa jaina maMDaLe AjasudhI A vidhavidha saMsthAo dvArA hajAro vidyArthIonA zikSaNa ane saMskAranuM siMcana karIne teonA jIvana ujALyAM che. hajAro kuTuMbane aneka rIte madada pahoMcADIne teonA AzIrvAda meLavyA che. Aje hajAra yuvAne pATaNa jena maMDaLanA A sevAnA dIpane prajavalita rAkhavA umaMga dharAve che. dara varSe 35 thI 40 hajAra rUpIyA vidyArthIone skelarazIpa tathA tenA mATe Ape che. saMsthAnI mIlkata lAkhanI che. Aja sudhImAM lAkhanA dAna meLavI lAkha kharcAne mukhyatve pATaNanA ane bahAranA hajAre haiyAne zItaLatA ApavAnuM pUNya kArya karyuM che. tenI yazogAthA - kIrtikathA amara amara banI rahe muMbaI Agama prakAzane mATe rU. 135566 nI rakama pATaNa jaina maMDaLe mahAvIra jaina vidyAlayane Apela che. Jain Education Intemational
Page #179
--------------------------------------------------------------------------
________________ samRtigra ca 271 zu be cchA pAThave che - Gram : SAKHA Phones : 323698 Office 32.1126 337769 Resi. 1376308 zrI raNachoDa vRjalAla pArekha zA. naMdalAla gopALajInI ku. ramezacaMdra raNa choDadAsanI ku. ma hendra kumAra enDa bradharsa 310, khAre ka ba jA 2, mu ba I -9. Tel No. 316690 Phone : 23579 REGAL SAFE MANUFACTURING CO. Mfg. of Steel furniture OMEGA Steel Industries Mfg. of Steell furniture and SOFA - CUM - BEDS Show Room : 248, Kalbadevi Road, Hira Mahal, BOMBAY-2. Workshop : Thakurdwar Road, Parmanand Wadi, BOMBAY-4 Show Room : 1308, Relief Road, Near State Bank, AHMEDABAD. Workshop : Near Gandhi Bridge, Shahpur, AHMEDABAD. Jain Education Intemational
Page #180
--------------------------------------------------------------------------
________________ 202 HTT mahAtmAgAMdhI roDa, sagha sahakAra zrama pragati dhI prAMtija grupa malTIparapajha sarvisa kA-e sAsAyaTI lI. prAMtija (ji. sAbarakAMThA) sthApanA tA. 1946 vArSika Tarna ovara bharapAI zera kaMpITala kAmakAjanuM bhaDALa rIjhavaDa tathA anya phaMDa thApaNa sabhAsada bIna. sa. sabhya sakhyA ADITa varga a * AtheArAijhaDa DIlarsa : bhAvanagara mazInarI saplAya kuTuM maganabhAi ma. paTela pramukha Jain Education Intemational za. 3899,614 64450 8,55,485 1.42379 5,42:574 +3 .. " 31 482 ApaNA dezamAM khetI utpanna vadhAravAmAM sahakArI pravRttie dhAja agatyane phALA Apela che have pachI paNa A sivAya khIjo koI sArA mAtra nathI. rajI. na. 9236 95 hariprasAda sI, paMDayA mAnadamaMtrI hIrAbhAI mA, paTela maMtrI kro nTa na pa Te la TarabAIna 55, oIla enjIna, mahesANA bhAratIya aramitA dhara [4748 phezana eksi4148 krosTana mATara sTArTara pakhA lempa krosTana pampIMga seTa kepesITasa TrAnsaphAma sa hArdika zubhecchA pAThave che bhAvanagara. ghara (724 phezana eksa 14pa8 ma zI na rIsTA sa temaja samamasI ala 55 IlekaTrIka mATasa, sTArTa sa 3" thI 14" vyAsanI lAkhamAM dareka jAtanI berIMga pAipAnA vahepArI tathA 3" thI 14" nI sAijhanA saphaLa Tayubavela khAtrIpUrvaka anAvavA paNa amArA saMparka sAdhe The. rAjamahela roDa (u, gujarAta)
Page #181
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha 103 phena -380 pazcima bhAratanuM moTAmAM moTuM adyatana kArakhAnuM 55 5| TreDa mArkanA naLIyA tathA mobhIyA banAvanAra | bhaDIAda poTarIjha pisTa bega naM-9 morabI (saurASTra) Jain Education Interational
Page #182
--------------------------------------------------------------------------
________________ 204 bhAratIya aramitA gujarAtanI sarvaprathama sTIla phAunDrI sTIla ane eleya sTIla kAsTIMgsa, koI paNa spesIphikezana jarUriyAta mujaba tvarita banAvI ApIzuM. Phone : 144 Gram : Steelcast sTIla kAsTa koraporezana rUvAparI roDa, bhAvanagara. Jain Education Intemational
Page #183
--------------------------------------------------------------------------
________________ mRtigraMtha sva. zrI jayaMtilAla kezavalAla mahetA sihora Jain Education Intemational
Page #184
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratIya asmitA With Best Compliments From saurabha nayana ne kahe jyAM jyAM najara paDe tyAMthI satya zodhaje. kAna ne kahe jeje sAMbhaLe temAMthI bedha leje. | MISRIMAL NAVAJEE vAcAne kahe jeje uccAre tenAthI satyanuM sauMdarya pragaTAvaje. kAyAne kahe jyAM jyAM tuM hAjarI Ape tyAM sevAnI saurabha prasarAvaje. 'citrabhAnuM" Importers Exporters Phone 8 8 8 8 8 4 Hem Prakash 5th floor 90-92 Kaji syeed Street, BOMBAY-3 BR Jain Education Intemational
Page #185
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRti 1 pov SIRHIND STEEL ROLLING MILLS Specialists In Re- Rolled Steel Sections [ Bars & Light Structurals ] Pro :- RAMLUBHAYA MALHOTRA Telephone P. PS51188 FI 5 3 4 5 3 ODH A V ROAD, NEAR ODHAV VILLAGE, Ahmedabad MALHOTRA Steel Corporation IRON MERCHANTS & COMMISSION AGENTS Phone No. Clo 54880 POSTAL ADDRESS Gupta Chambers, Outside Sarangpur Gate. Ahmedabad-2 Jain Education Intemational
Page #186
--------------------------------------------------------------------------
________________ 208 bhAratIya arimatA. dhyAnastha ziva-mAMDugaDha (madhyapradeza ) aSTabhuja kAli (dakSiNabhArata) aSTabhujA viSANu harikerA maMdira (rAjasthAna ) durgA-aMbaranAthanuM maMdira u9hAsapura (mahArASTra ) ( phoTA-De. eca. Ara. gaudAnInA saujanyathI ) Jain Education Intemational For Private & Personal use only
Page #187
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha zivama`dira-barAkara (baMgALa) R Jain Education Intemational Pough rUcakastha'bha- saAmalaka ( ilerA ) bahAdaravaramadira - takhtara tistha bha - citA 200
Page #188
--------------------------------------------------------------------------
________________ 10 bhAra take mI ke sa nu navu sA he sa saurASTramAM amarelI jillAnA pachAta gaNAtA rAjUlA pAse peAvikaTaramAM mAtabara rakamane kharce bhAratI kemIkalsa nAmaka eka audyogika ekama zarU thayuM che. zarU thanArA A udyogomAM marIna kemIkalsa, phAIna kemIkalsa, phArmAsyuTIkalsa maTIrIyala ane phTIlAIjharane upayAgI evA judA judA rasAyaNA taiyAra karAze. maiM bhAratamAM TATA pachInu A jAtanuM A sauprathama sAhasa che. A udyogamAM rUpIya para10 lAkhanu` rAkANu che je dazeka varSe eka karADa sudhI paheAcI jaro, paradezImadada ke TekanIkala sahAya levAI nathI paNa ApaNA dezanA TekanIzyane ane sAdhanA dvArA mAdhavANI grupanA sahakArathI ja A udyoga ubhA thAya che. jenAthI mATu' huMDIyAmaNu khacAvI zakAze. bhAratI ke mI ke sa keTarI pATa-vikaTara (saurAsTra) bhAratI enDa ka.. 444 gaumukha galI muLajI jeThA mArakeTa mu MbaI-ra bhAratIya asmita esi rAjulA sITI (saurASTra) zubhecchA pAve che
Page #189
--------------------------------------------------------------------------
________________ atima 211 With Best Compliments From bhAtuM janma dharIne, janadharmI thaIne keNa evAM nara-nAra haze jeNe zAzvatA tIrtha zrI zatrajayanI yAtrA karI nahi hoya? anaMta yugothI mAnava-vaNajhAra Adidevane bheTavA dhasI rahI che, ne babbe mAIlanA pahADanI vATa umaMge kApI, chAtIsamANu haDA caDI, ajaba halAse yAtrA karI rahI che. je divasanI vAta karIe chIe, tyAre aneka yAtrIo pahADa parathI UtaratA hatA. kALe UnALo hato. mAravADanA eka bApa-dIkarA yAtrA karIne utaryA hatA. dIkare khUba bhUkhyo thayA hatA. bApa pAse dIkarAne khavarAvavA kAMI nahotuM. dIkare to rahe nahi. pAse vaDa hatuM, nIce saMtI vAva hatI. bApe vaDanA TeTA lAvI dIkarAne ApyA. khavarAvyA ne pANI pAyuM. vimalagacchanA eka sAdhu tyAMthI jAya. temaNe A dazya joyuM. murasIdAbAdanA eka zeThane vAta karI teeAe caNAnA kethaLA apAvyA, yAtrA karIne nIce AvanA rane taLeTI para mUThI caNuM ApavA zarU karyA caNAmAMthI zeva-mamarA thayA. emAM eka vAra nagarazeTha hemAbhAIne munivara laI AvyA taLeTInA bhAtAnuM puNya samajAvyuM. tyArathI lADave ane gAMThiyA cAlu thayA. Aje aneka vAvAo yAtrA karI taLeTIe bhAtuM khAI amInA oDakAra khAya che. je aMtaranAM AzIrvAda Ape che. Nyalchand Kothari & Others BOMBAY Jain Education Intemational
Page #190
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratIya asmitA ApaNu gujarAtI dAnavIre zrI mAdhavajI ravajI saMghavI muMbaI zrI harakizanadAsa chaganalAla mahetA zrI kAntilAla nyAlacaMda kaMThArI zrI prajalAla prabhudAsa pArekha Jain Education Intemational For Private & Personal use only
Page #191
--------------------------------------------------------------------------
________________ mRtigraMtha 213 sugaMdhano rAjA tapakInI duniyAnA baheLA anubhavI zreSTha tapakIrenA utpAdaka mi. pItAMbaradAsa ANaMdajI mahetA sugaMdha sAgara gulAba chApa tapakIra (rajIsTarDa TreDarmAka) aNamola bheTa vizeSa mAhitI mATe lakho, pikIMga 10, 25, 50, 100, 400 AkarSaka TIna pekIMgamAM dareka jagyAe maLe che. guNene rAjA jenI mIThI madhurI zItaLa ane AhAdaka siheranA gauravazALI utpAdaka sugaMdha guNavattAnuM pratika phena : 151 mAnasika zrama dura karI tAjagI Ape che. nirmAtA : pItAMbaradAsa ANaMdajI mahetA che. dhI sugaMdha sAgara snapha varkasa sihera (gujarAta) Jain Education Intemational
Page #192
--------------------------------------------------------------------------
________________ 217 bhAratIya amitA Nirlon * The largest manufacturers of Nylon filament yarn. Nirlon Synthetic Fibres * Pioneers of Polyester & Chemicals Ltd., filament yarn. 115, Mahatma Gandhi Road, # One of the leading exporters Bombay 1. of synthetic fabrics. INTER PUB/NIR/1210 Jain Education Intemational
Page #193
--------------------------------------------------------------------------
________________ prAthaidika bhArata mAnava zamA gho tyAthI pote kyAMthI Avyo / pAnAnA pUvo kevA hatA. mA jagata DaeNma banyuM, A jagata zuM che, vAte temAM kema gAThavAyA vagere prazno tenA manamA uThayA. A svAbhAvika jIjJAsAe bhUgaLa, itihAsa, vijJAna, gati, samAjazAstra vagere vidyAne janma Apyo. mAnavajAta potAnA pUrvajone zeAdhatI zodhatI utkrAMtInI gaMgotrI sudhI pAMcI. kAravInanA gopane batAvI. bApu tema eka pei ta eka kArya banatA banatA haLavAsI; vAvAsI; jaLa-sthaLavAsI ane chevaTe sthaLavAsI thayA. temAM paNa dhIre dhIre tene karoDa rajaju prApta thaI, AgaLa jatAM temAMthI vAnara ane pachI mAnava co. mIna rIyo banAvI ApyuM ke prathama mAnava lagabhaga pAMca lAkha varSa (Dilabagane prathama mAnava jaDabAnA avazeSa maLyA te eTalA junA gaNAya che) upara thayA haze, tenA paganI chApa uparathI ane azmIbhUta avazeSanI sthiti para te zailI cAlu che. hAla che tevA mAnavanI khAparI prathama navAmAM maLI lagabhaga 75000 pahelAM tyAM mAnava vasAhata haze tema tenA uparathI jaNAya che. tyArapachI pekIMgamAM mAnava azmIbhUta maLI AvatAM junAmAM junA te mAnava avazeSa gaNAya che. te mAnava mAnavabhakSI hateA. rakhaDatA, pharatA, mAnava hateA. paNa te khArAka rAMdhIne khAteA ema jAya che. teno gAI paNa pAMceka phUTathI vadhAre natI. te himayuganA mANasa hatA. tethI khe.rAkanA abhAve manuSyabhakSI bUro karI jamanImAM eka prakAmAM noMnDaka pAse) mAnana avazeSo maLyA che. himayuganA aMtamAM Azare 35000 varSa pahelA A mAnava thayA haze. hAlanA manuSya ane jAvA manuSya vaccenI A jAta gaNAya che, samagra yurepa, AphrIkA, ane madhya ezIyAmAM A mAnava vasyA haze. tyAre te guphAmAM vasateA hateA teNe guphA dArelA citrA paNa maLI Ave che; te mATImAMthI prANIonA bhAkAra paNa banAvatA jene kAraNe te gAma badhIone zikAra karatA pahelAM prANInuM varNana khApI zake bhAma mAnava samaskRta banato sApa. gAyanamAM prAcIna saMskRti ArmIkA, bheMzA ane pesiphika TApuo jara temaja madhya ane di AphrIkAmAM phelAelI hatI. tene heliyolicika saMskRtinA nAme oLakhavAmAM Ave che. te saMskRtinA mukhya vasomAM, sUpUna paththaranA moThA maya, pirAmIDa ane nagatinI prathA vage hatAM; tyArapachI sumerIna kRti AvI te samaye bhAratamAM haDappA saMskRti hatI. (I. sa. pUrve 3000 thI I. sa. pU.15 varSa sudhI) te A kverIane saskRtine maLatI Ave che. zrI puSkarabhAI gokANI kherIana zarakRtinI samakrAntA akherIkAmAM 5%, ( Mayas, Tultees, Iness, Artect. Mochis Quechua$; } }ish, AjhaTeka, meca, InkA, kalecuA vagere leAkeAnI prAcIna saMskRti hatI karAvasu maiIkAmAM (ma) rahetA hatA ane pAniya jillAnA AdhAre potAne anukuLa pradeza bakA zodhI ( khakharakITaka pAse / tyAM rahevA AvyeA hatA, evI mAnyatA che ) A saMskRti pachI iThinA thayA hatA. te samayanI AsapAsa AMe kAspIana samudra pAsethI bhAratamAM sthaLAMtara karyuM hoya tema lAge che, kAzmI vamAM medana nadI pAse paNa baja junI mAnava saMskRtinA avazeSo maLI AvyA che. AryoM AvyA heAya te pahelAMnA te avazeSo che. A prajAne AM e dasyunA nAme ullekha karyAM che. bhAratamAM Aryo. mAlyA te pahelAM je saMskRti bhAratamAM vyApta hatI tene kalpA saMskRtinA nApe oLakhavAmAM Ave che, te purAtatva avazeSa, (1) pazrima paMjAbamAM menTagAmeArI jillAmAM thI nadInA prAcIna na upara haDayAmAM, (2) sindhunA prAcIna taTa upara, sidhamAM lArakhA jillAmAM meAhana-jo-daDAmAM ca daDAmAM, (3) rAjasthAnamAM prAcIna sarasvatIne kAMThe ( hAla vagarane kAMThe, bhAvalapuranI uparanA bhAge) kAlI bhaMganamAM, (4) kacchamAM koTaDAmAM, (5) saurASTramAM becamAM, raMgapuramAM (6) nA kAMThe tavAdamAM (7) tApInA mukha AsapAsa mAlavaNa vagere sthaLeAethI maLI AvyA che. I. sa. pUrve 2400 mAM A saMskRti Toca upara hatI ema vaijJAnIka sAdhanAthI tapAsa karatAM jaNAI Ave che. A samaye meATA nagarA vasyA hatA. jemAM makAne agAuthI yojanA karyA mujaba banAvyA hoya tema jaNAya che. te samaye gaDhanu bAMdhakAma thatu makAno kAca ane pAchI kaTanA banatA gaDhanI bhIMtamAM Thera Thera ceArasa jIro bAdhavAmAM AvatA-nadInI najIka uparavAsamAM koThArA bAMdhavAmAM hatA. kAMDArAmAM hAlanI avarajavara mATe suMdara vyavasthA rahetI. loko dhAnyane kara rUpe ApatA hoI AvA koDAro dareka nagaramAM banAvelA jovAmAM
Page #194
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratIya amitA ] karavAmAM Ave che. te samaye suMdara snAna [ Swimminy pool ]AnuM pariNAma hatuM tema chatAM rAme tyAre vAnara prazna vananara banAvavAmAM AvatA, mela pANI bahAra kADhavA mATe dareka gharama te dakSiNanA pATA meleIjha athavA levinonI muvamanI gaTaranI vyavasthA hatI. dareka gharamAM urjAsa mATe vacce gAya ratA. tevI ja rIte dareka mAM prAprANa patinA saDAsa khAdhaiyA evAmAM ja bhAve che, AmAMthI meluM" bahAra mATInA ghaDAmAM eka bhAvatu dareka paramAM bheMkA gA ma yaja. te sivAya nagaramAM teA te dhALA, dukAno resToranTa vagere banAvelA jaNAya che. dareka nagaramAM maMdira teA hoyaja temAM cunAnA paththaranI ke AlAbAsTaranI mAnava AkRtio temanAM ravo ! ] mukAmAM AvatI. te samaye loko pattharanA, tAMbAnA ane kAMsAnA ejArA vAparatAM hatA. teeneA baMdarI vyavahAra mATeA hateA. bAlakoTa, suddhAjana--deDA sukAkAha vagere balucistAnamAM karAMcIthI makarAna tarapha samudra kinAre AvelA baMdaro hatA leAcala paNa khaMbhAtanA akhAtamAM dhIkhatuM baMdara hatuM. tAMbAnA dAgInA, jeDAITa ane enAiTa vagere kiMmanI pathA, kirAnI mALA vagere DI'thI maLI AvatAM, ema jaNAya che ke tene AvA bada mAraphata IrAna, ijIpta dakSiNa bhArata vagere sAthe vyApAra hateA. jamInamArga paNa te madhyaezIA, uttarapUrva aphaghAnistAna, IrAna, gujarAta ane ciratAna sAthe ApArI saMbaMdhamAM hatA. 216 teriyAe prAcInakALamAM AphrikA ane DezIyAne bhAratanA oiNabAga sAthe kokanA pATA paDe to prAcIna kALa vizva tihAsa-Do. vAlA prasAda siMdhAla) (vana+naro sAthe bra rAvanI asara mUrtine parAsta karI hatI. bAge ke Ama sadhIme Ayoe tavu, vAnara ane asarAne apanAvyA hatA. eTale ma dAnave arjunane madada karI hatI. mahAbhArata kALamAM .i sa. pUrve 15 mAM Ave ane nAga praha vacce dANa puo thayAM hatA have A saMskRti kudaratI Aphata, pUra ke dharatIkaMpane kAraNe nAza pAmI hoya tema jaNAya che. tyArapachI badhI gaelA le ke haratA pharatA vasavATa karatAM ane jaMgalamAM rahetA hoya tema jaNAya che. tekhanuM hatu ane kavana kudaratI khAvAne kAraNe nAza pAmyA hatA. te samaye AryA bhAratamAM Avyo. siMdhune kAMThe vasavA lAgyA. teMcyAnuM te prahasApe dalu sAthe ane pachIthI nAga ane drAvIDIana prajAsAthe yuddha thayu hatu tema purANe uparathI jANI zakAya che. kAvIDIana prAcIna ijIptanI bhASAnA maLatAvaDA paNAne kAraNe kadAca haDappA saMskRti superIana saMskRtine maLatI gaNI rAkAya. hAzmIranI khINamAM vastI praz dasyuenA nAme eLakhAya che. te ane siMdhu saMskRtino aoSa prajA Aryo sAthe saMghamAM AvI hatI; tevA sukatA vAdamAM paNa maLI Ave che. Ama Az AvyA tyAre kAzmIra pradezamAM dasyu, haDappA saMskRtinA avazeSarUpa asurA, siMdhunA mukha AgaLa pAtAla, kaccha, kAThIAvADa, ANu ane namadAne kAMThe vasatAM nAgA ane nama dAnA saMgamasthAne uttara pradeza gejherIspara) tathA dakSiNamAM vasatA hArvika loko samagra bhAratamAM vasatAM hatA. teemAM paNIe ane asura vaNarAonA maezImA sudhInA vadAya vepAranA kAraNe A bhAratamAM AvavA mATe AkarSAyA hAya tema jaNAya che. Aya sivAyanI A anya prajAekane anAya nA` prAcIna sAhityamAM eLakhavAmAM AvI che. zarUAtamAM AryAM te prajA tarapha tiraskArathI vyavahAra karatAM hatAM, ane te kAraNe te ane Ape. vacce noTA sudhI thA che. jemAM anAmAM vanI vizvAmitra ane Adha vatI viziSTanA saMdhA bhiSaNa hateA. parazurAma paNa dasyuene ravIkAryA hatA. rAma ane rAvaNanuM yudda e paNa A banne saMskRtinA gaNataMtrI yAdaveA pachI bhAratamAM nAgaleAkeAmAM prajAtaMtra khUbaja vikAsa pAmpu hatu A prA nAgane pUratI hatI. eTale kadAca "nAga' nAme ALakhAI haze. nAga leka saMskRtinA pUjaka hatA. dhAka hatA. adhakAra yugIna bhArata bhA-1 ke pI. jayasvAla kAzImAM dazAzvameghaghATa jyAM daza azvaye karavAmAM AvyA hatA. tenA prayojako nAgarAjanyA hatA. sagIta, zilpa ane citrakaLAnA suMdara vikAsa te samayamAM thayo hatA. kalAnA tee saMrakSaka ane pUjaka hatA zilpazAstramAM nAgara, vasara ane dravIDa e traN kolI mukhya gaNAya che. temAM nAgara zailI nAga prajAtaMtramAMthI ja udbhavI che te samaye nAga sikkAo maLI AvyA che. jemAM nAga pUjA spaSTa AlekhI che. arjunanA putra parIkSita rALane takSa nAga mubAe mATI nAkhyo hato. ane tenu hera vALavA tenA putra janmejaye nAga leAkeA upara humaleA karI hajArA nAgAne nAza karyAM hatA bauddha jAtaka kathAmAM bhagavAna mud eka bhavamAM nAga rAjA hatA na kAzI rAjAe cheDAvyA hatA evI kathA che. A prasaMgatu eka myurala ajaMtAnA guphA maMdiramAM paNa che. i. sa. pUrve 300 varSa sudhI A nAga prajAe bhAratanA judA judA pradeze upara rAjya karyuM hatu. te praderoAmAM baMgALa, namadA kAMThe lATa mukhya gaNI zakAya. sva. kanaiyAlAla bhAiza kara dardI kRta aMbikA, koTezvara ane ku bhArIA te sivAya madha, prayAga, bimAra viSNu pradeza, bhASA, vadha, budelakhaMta, madhya pradeza, rajaputAnA ane pUrva paMjAba paNa nAga AdhipatyanIce rahyA hoya tema jaNAya che A gaNatAnA itihAsamAM kAlIya, vAlukA, taNA, kAMTa, biMdunA, padmanA, nAsena vagere rAjanyo [ nAgamukhIe ] kAlakrame thayA A saue A sAthe sudhA karyAM hatA. bhAratamAM khAnALa prazna sirAjanA samaya sudhI itihAsanA pR-De. upara jhaLakA gaI che. mathurA, mALavA ane sikaMdare siMdhunA mukha upara nAga aMdara pAtAlamAM pe!tAnA samaya naukA saunI sakhAkhyu hatuM. grIka evI meM panI yu A nAga baMdara poAlanagara / ullekha si kAMDe karela che. bee co!Ira (1-6) I. sa. pUrve 190mAM teDara caDI khAto tyAre paNa nAga na tenA saMgharSamAM AvI hatI.
Page #195
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraM ca Ama vizA zvAku, Rgveda kArbIna mAMdhAtA, riddhi, duSyaMta, suzaya rAjAe pachI parazurAma, rAma ane zAntanuthI janmejaya sAtheAsAca yAdava gaNutA (kRSNa ane pachI) vagerenA kartidAsa TALyAyo maLI khAdhe che. I. sa. pUrve pachI I. sa. pUrve 3300 sudhInA A kAlakrama gaNI zakAya che. tyArathI buddhu-mahAvIra nA kAla sudhI AryAM ane anAryAM mukhyatve nAga prajAnA saMghanA kALa rahyo. temAM parIkSitanA putra janmeya tenA prapautra adhi sIma kRSNa ane tenA putra nicakSune rAjya kALa nAMdhapAtra beya jAya che. niSNue hastInApurathI rAjadhAnIne vadeza kromAMLImAM pheravI hatI. te samaye magadhamAM bhASAza nA senA chata ane khAdhamAM vAvAno zA divAkara rAjya hatA. tee sarvane nAga prajA sAthe saMdharSa rahyo hateA. dhIme dhIme karatA nagaprajAe tenuM kALe karIne adhipatya svIkAyu` hatuM. te paNu nAnA yoTA vidrohatA thayAja karatA hatA. bhArata prAg aitihAsIka kALa viSe vicAratAM vicAratAM ApaNe tenI bhUgALa viSe paNa vicAravuM rahyuM. bhAratanuM hAlanuM svarUpa che tenI karatAM dhae badala,eluM svarUpa bhAratanuM hatuM. tema jANya che. Aya. upanISada brahmaNa ane vaidIka mAM tenA ullebA gaLe . tenA AdhAre ane bhUstara sImAnI bAja zAstrIonI khAja ane sarAdhananA AdhAre bhArata no ja judA dAvAnuM pramANa maLe che. eka evI mapada dhAraNA ke rAmAtamAM pRthvI upara jamInastara ekatrIta hatA ane tenI AsapAsa samudro hatA. pRthvInI dharI AsapAsanA bhramaNane kAraNe A jamIna dUra khasavA lAgI ane ema khA banI gayA. ( Continental drift ) khAdIkAnA pazcima kinArAnA khAMcAmAMthI dardinuM amerikA chUTA paDI dhIre dhIre dUra khasatA gayA ane IMglenDa ane uttara yuropa tathA AphrIkAnA uttara pazcima bhAgethI uttara amerikA chUTA pakSo taiya tema tenAM bhUstara khAto vagerenI racanA ane vistAra tathA AkAra jotAM jaNAya che. vaLI AphrIkA ane amerikA ekabIjAthI vaSe amuka aMtare dUra jaI rahyA che tema vaijJAnika saMzodhanA uparathI phalIta thayu che. himAlaya teA vidhyAcaLanI hatImAM eka khAlaka gaNAya teTalA pachIthI cA taiya tema butha che. gInA pahelA moMDhAmAM tenuM samuM varNana maLI Ave che. RgvedanA dazamAM maMDaLanI 75mI 217 kyA A bogolIka sthitine vistAre che. temAM jaNAvAyu che ke gaMgA yamunA ane sarasvatI samudramAM paDI ane satalaja, rAvI ane cinAba temAM bhaLI tethI jaNAya che ke rAjasthAna ane gaMgAnA pradezAmAM samudra hateA. kALe karIne A nadIenA kAMpa ThalavAtA ane bhUstarIya hilacAlanA kAraNe rAjasthAna upara AvyuM. ga MgA yamunAnuM kAMpanuM medAna banyuM ane uttara bhAratanA pradeza vidhyAcaLa nIcenA TApu sAthe joI gayA. uttaranI dasyuM, harakhAma, niSAda, akhuTa vagere prazno oiganIyAra, tIDa ane gIdha prazname sAthe bhA gaI. lagabhaga te samayathI ja cyArthInA samudA mukhya ezIomAMthI bhAratamAM AvavA zarU thayA. uttara pazcima razIAnA lIthunI prAMtamAM tApti (tApI ) temunA (yamunA ) srobatI (sarasvatI ) nara (na dA) nAmanI nadIo bAra pazu che. AkhA prajAnI - lIMka kopeA kurU, purU, yAdava, sudeva evA nAme e!LakhAya che. emanA dezamAM paNa IMdra, varU, purakanyA jevA nAmeA che. (bhAratIya sa MskRti pR. 93 2. va. desAi) tevIja rIte bIkAnA pUrva kinArAthI kerIo nAme khaDa dUra thatA gayA ema paNa jaNAya che. dhaNeA samaya sudhI AphrIkA ane terIkhA joDAyelA A matema paNa thAya che. khA lemurIzmAba'Da te mADAgAskara, mAresIasa, dabhiArata, silona, khAM, navA, mAyA, khAlI, go, philIpAnsa ane suzrI zAha pItAMbaradAsa jhaveracaMda ghIvALA lenDane kahetA hatA. ema cuMbakIya mApa patie pAmatAM pazu jaNAyuM che. tyAre vicaLa ane mAya vacce samudra hatA. AryA AvyA te samaya uttAra ane dakSiNanA pradezonI saMdhInA samaya hatA te jAvuM rasaprada banaze. eTale ja agatya munI paNI sAthe dakSiNamAM gayA nIkaLyA ne mahatva apAyuM che. I. sa. pu29 sudhInA kALane bAga thyanAhiMzaka gaNI zakAya. bhAkInA di pUrve 600 sudhI kALa ne vaidika kALa gaNI te viSe have joie. (sa pu) zubhecchA pAve che (maracanTa enDa kamIzana ejanTa) coTIlA (gujarAta) Phone Office } 25 Resi | 45
Page #196
--------------------------------------------------------------------------
________________ 218 bhAratIya amitA prAgaidika ane vaidika bhAratanI kAlagaNanA pAMca lAkha varSa pUrve - pekIMga mAnava. mAnava vikAsanA tabakakA Ich likih 1 kherAka meLavavA bhaTakato mANasa, himayugane aMta hoI mAnava bhalI hato. 2 dhIme dhIme pazu lakSI banyo. zikArI banya. pASANu ojAro banAvato thaye. 3 agnine zodhI zakya. (pikIMga mAnava) 4 guphAmAM Azraya lete the. ( jAvA mAnava) 5 guphAmAM citro banAvato, mATInI mUrtIo bahuja sAdI pratikatImAM sAdhAraNa AkaravALI banAvatA zIkhe. (jarmanI mAnava) 6 anAja utpanna karatAM zIkhe. (ToLImAM raheto) 7 gAma vasAvavA zarU karyA. (I. sa. pUrve 2500) 8 kAMsA ane trAMbAna yuga. nagara racanA 75000 varSa pUrve - jAvA mAnava. 35000 varSa pUrve - jarmanI mAnava (Arya pUrvaja ) I. sa. pUrve 2500 -- harappA (paMjAba) mohe - je - daDo ( siMdha) mAM sAMskRtika vikAsa thayo. -- I. sa. pUrve 2300 -- harappA saMskRti rAjasthAnanA uttara bhAge, baMgALanA uttara bhAge ane kacchamAM vikasI, AryonI AvavAnI zarUAta thaI -kAMsya yuga I. sa. pUrve 2100 -- saurASTramAM siMdhu saMskRti AvI. lothala baMdara vasyuM, kAMsA ane trAMbAnA ojAre banyA, Aryo AgaLa dhapyA. Jain Education Interational
Page #197
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigrasa rA I. sa. pUrve 1800 raMgapura (saurASTra) ane dakSiNa-gujarAtamAM siMdhu saMskRti nAga saMskRti rUpe parINamI. A sapta siMdhunA pradezamAM vasavA lAgyA. I. sa. pUrve 1500 I. sa. pUrve 1400 - Aryo gaMgA yamunAnA pradezamAM vikasyA. - saurASTra gujarAtamAM A vasavATa, yAdavoe dvArakA vasAvyuM. vate saurASTra pharI vasAvyuM. Ich *3] 1200 na- Aryo-nAga saMgharSanI carama sthiti. I. sa. pUrve 1900 -- bhAratamAM gaNataMtra vikasyA, janapado thayA, zi95 sthApatyonI zarUAta thaI. I. sa. pUrve 600 -- bhagavAna buddha ane mahAvIra thayA. graMtha saMdarbha : 1 siMdhu saMskRti H De. hasamukha sAMkaLIA. 2 Indian Archeology to-day : Dr. Hasmukh Sankalia. 3 The Prehistory of India : Gordon D. H. 4 prAcIna bhArata bhAga 1 : Do. hariprasAda zAstrI. 5 aMbikA, koTezvara, kuMbhArIA : zrI kanaiyAlAla bhAIzaMkara dave. 6 bhAratIya saMskRti H 2. va. desAI 7 prAcIna kALane vizva ItihAsa : De. jvAlAprasAda siMdhAla. 8 Rveda maMDaLe. 9 aMdhakAra yugIna bhArata : ke. pI. jayasvAla. 10 uttara pradeza ane bebe gejheTIaTara / bane che ? Jain Education Intemational For Private & Personal use only
Page #198
--------------------------------------------------------------------------
________________ 120 With Best Compliments from With Best Compliments From PRATAPRAY N. DESAI ( Phone AJAY 360/64 Jay laxmi Building Kalbadevi Road BOMBAY-2 (B.R.) 311366 3 1 4 8 37 REFRACTORIES 4. als ee Manufacturers of : High Quality Refractories Insulating Bricks Castable Refractories Saurashtra Ceramic Industries Wankaner-2 bhAratIya bhasmitA Specia Refractories Cup Saucers Pouring Sets saurASTra sIremIka inDasTrIjha vAkAnera
Page #199
--------------------------------------------------------------------------
________________ vartamAna bhAratanI siddhio ane kamAno zrI. indravadana ema. trivedI bIjA vizvayuddha pachI svataMtra thayelA badhA ja rAjyAe jhaDapI pa1 thI 56 nA samaya prathama yAjanAne, 5 thI 6 mA vikAsanA mukhya dhyeya rAkhyA che. bhArate Ayojana dvArA jhaDapI Arthika samaya bIjI yAjanAnA ane 61 thI 66 nA gALA trIjI Arthika vikAsa ane samAjavAdI DhabanI samAjaracanAnA uddezo yAjanAnA gaNAya che. jyAre 66 thI 69 nA gALA vArSika rAkhyA che. bhAratanA baMdhAraNamAM mAga dazaka siddhAMtA jaNAve che ke, AyeAjananA gaNAya che. ane '69 thI 74 nA samaya ceAthI "rAjya, badhA nAgarIkate, strI ane purUSane samAna rIte jIvana yeAjanAnA che. prathama yojanA tA mukhyatve vizvayuddha ane bhAgalAnI nirvyAnA pratA sAdhano mATenA adhikAra hoya, rASTranA bhautikasarAmAMthI aArane sthira karavAnAM vacavALI hatI. chatAM sAdhanAnI mAlikI ane aMkuzanI vyavasthA janasamUhanA kalyANanI draSTie cA, Arthika nIttinuM sAyana evuM na hoya ke jethI saMpatti upAdananA sAdhano muhane avagaNIne mAtra thoDA lokonA hAthamAMja kendrita thAya, te rIte nItinu vatara karaze." pariNAme ApaNe Ayojana dvArA jhaDapI Arthika vikAsa, rAjagArInA takonuM vistA, ane Avaka ane saMpattino mArbikAmAM samAnatA lAvavI te ApaNA pAyAnA dhyeyeA rahelAM che. paraMtu ApaNu Ayojana sAmyavAdI DhabanuM vaijana nathI. bane ApaNe khAnagI kSetrane phALe jaga sAruM evuM kSetra rAkhe che. eTale Apaze ja ane khAnagI kSetranuM astitva svIkArela che. te mitra avasthA paNa huM ke vaLI khAnagI kSetra vikAsa mAtra khAnagI lAbhA khAtara nahiM paraMtu samAjanA kalyANa mATe karavA devAnA che. ane arthakAraNanA agatyanA kSetrA rASTra hastaka raheze tevuM paNa audyogika nIA dvArA spaSTa karAyuM che. e noMdhavuM jarUrI che. A svAtaMtrya pahelAM paNa bhAratamAM Ape. jana dvArA vikAsa sAdhaveA joie tevA vicAre vyakata thayA hatAM. ane keTalIka kAnAo rajU thaI hatI. 1918mAM pani naMdunA kaNo nIce cese rASTrIya Ayojana samitinI nimaNUka karI hatI. ane taMtra upayogI vAto bahAra hatAM. A uparAMta muMbaI yAjanA, janatA yojanA, gAMdhIvAdI yeAjanA paNa rajU thaI hatI. bhAratanA AyeAjana upara paMDita neharunA viyArAnI uMDI chApa che. dezane AyAjita mArge vikA- sane dhe vALavA te temanu svapna hatu, ane Arthika samRdina sAtheAsAya dezamAM samAjavAda sthApavA te paNa temanA vicAramAM spaSTa abhivyakata thAya che. alabatta ApaNA dezane anurUpa mAsvAda cAkhavAnI dimApatA karatAM baMne pAire samAjavAdI banI samAjayanA e vicArane koMgrese svIkArela hatA. Ayojana paMca ane paMcavarSIya yojanAe te neharUnI dezane nakakara bheTa che. paMDita paNa utpAdana ane rASTrIya Avaka vadhArI lokonuM jIvana paNa uMcu laI javAnA dhyeya paNa hatA. bIjI vaijanAthI bhAge AyojananI gaMbhIra zakhAta karI tema kahI zakAya, ane zrApamAM kopA vAsIya AvakamAM vadhArA karave, te uparAMta mukhyatve sA pAyAnAM ane bhAre udyogonA vikAsa, anAjanI bAbatamAM svAvalakhI, rojagArI vadhAravI, AvakanI asamAnatA ghaTA vigera rahyA che. trIjI yAjanAnI khetInAM kSetre gaMbhIra niSphaLatA pachI bhAluM goLI konAmAM khetIvADI tarapha khUba ghaNa ApyuM che. kramanA siddhAMtane mAnavAvALA, vaLI aMskRtino A virATa nasAyane temanI praNAtrikAta phiTa, mAnyatAo ane vadha gAmAM pheMkArA karI temane vikAsa abhimukha banAvavA e khUba kaparUM kAma che. samagra samAjanA kalevaramAM pheraphAra anivAya banI jAya che. jJAti prathA, saMyukata kuTuMbanI bhAvanA, dhArmika mAnyatA vagere aneka paribaMLA vikAsane abhimukha mAnava valaze! sajavAmAM aMtarAyA ubhA kare che. cIlAcAlu utpAdananI patimAM pheraphAra karI utpAdana kSamatA vadhAravI e Arthika vikAsa mATe khUba mahatvanu che. ane A mATe ApaNA dezane anukULa hoya tevI TekanolAjI vikasAvI ane tenuM prasaraNa karavu e anivAryapaNe Arthika vikAsanu agatyanuM paribaLa che. A uparAMta dezamAM chUTIchavAyelI bacatAne ekaThI karI AyeAjananAM dhyeya pramANe mUDI rokANa tarapha vALavI e paNa khUba ja jarUrI che. yAjanAnI sidhdhio Apane kalA 1 varSamAM nALamAM eka mi prApta karI te agatyanA savAla che. ane ahIM Apaze saMkSiptamAM ane TIka bAjuonI ja sidibhAnuM vadhyuMna karIzuM, (ane tyArabAda vartamAna bhAratanI samAcyate krimamAM samasyAna prayatna karIzuM'.) paraMtu te pahelA ApaNe keTalIka sarakhAmaNIe karIza.
Page #200
--------------------------------------------------------------------------
________________ 222 bhAratIya asmitA pa0-11 mAM mUDIrokANa Avakano gutrAnA pu hato je vadhIne '60-61 mAM 11.5% thayA. ane '68-69 mAM te thoDeka ghaTIne 11.3 thaela De, khacata ane Avakano gura hera'-51mAM 5 hatA. je vadhIne 6-66mAM 7.8% thayo ane 'Ta-69mAM te ja hato. videzI sahAya ane AvakanA sugI nara 60-61mAM 33 hato ane te 6-hamAM mAtra 25 hatA. na kSetranuM prathama kAnAnuM kuze ma ka ka rUA. nu thayu . te vadhIne khIjIyeAjanAmAM 4672 kareADa, trIjI yojanAmAM 8577 karoDa ane vArSika AyojananAM gALAmAM 67pa7 karoDa nuM thayuM. Ama 18 vanAM Ayojana daramyAna kSetranA kula kharca 21966 karoDa rUA. nA thayA. eka a MdAja mujaba khAnagIkSetranA kharce prathama ye!janAnA 180- karoDane bIjI yojanAnA 3100 karoDanA ane troja yAjanAnA 4100 karoDanA hatA. ceAthI yAjanAne jAherakSetrane kharcanA aMdAja 15902 karoDa vA. ane khAnagIkSetranA aMdAja haTa kAranA che. prathama penAnAM kula kharcamAM mAnagIkSetranA hiMsA ja ghaTIne bIjI yAjanAmAM 40% thayA. jyAre trIjI vaTIne 3 thaye.. hatA. te yAjanAmAM te pracama yAjanAmAM 189 karADa za. nI videzI sahAya hatI. je vadhIne khIjI mAnAmAM 1049 karoDa 3 nI thaI ane trIjI yojanAmAM te 2423 kAma 2 nI thaI. jyAre navA vinimaya dara gaNIe tA . AyojananAM gALA daramyAna 24 6 karADa rUA. nI videzI sahAya prApta thaI. yojanAnAM kula naherakSetranAM sAdhanonAM TakAvArInIdhio joI e nA videzI sahAya prathama yejanAmAM 9.6, bIjI yAjanAmAM 22.5%, trIjI meMojanAmAM 282 ane nAbeMke yAnanAM gALAmAM 359 thavA jAya che. bhAga vaijanakALa daramyAna Apaze vizA sahAya upara dhase| evA AdhAra rAkhavA paDayA che. bhAratane dhaNAM deze| ane saMsthAe dArA sahAya maLI che. AmAM amerikA, raziyA, briTana, osTreliyA, jApAna vagere dezomAkhare che. jyAre AID India Club te pazcimI dezeAnI bhAratane sahAya karanArI ahiMyAnI sarahyA che. A uparAMta vizvabeka maLe paNa bhAratane dhaNI sArI sahAya karI che. dhara AMgaNAnAM sAdhanAmAM karaverA, leAna vageree sArA phALA ApyA che. paraMtu karaverAnI bAbatamAM zo karatA kendra vadhAre saphaLa nIvaDayuM che. cAlu bhAve| e rASTrIya Avaka '50-5mAM 9530 karoDa rUA. nI thai. jayAre '68-69nA aMdAja 29070 karoDanA che. mAthAdITha Avaka cAnubhAvoe 'pa-51mAM 267 rUA. hatI je vadhIne 61 mAM 36 za thaI. ane Taka mAM te cAlu bhAveAe papara rUA. hatI. prathama yAjanAmAM rASTrIya AvakamAM 18.5% te vadhAre| thayA, jyAre bIjI yojanAmAM 21.2%, trIjI yAjanAmAM 13 % nA vadhArA thayo, mAthAdITha AvakamAM prathama pAnAmAM * * bIka yoja 8.7 % nAmAM 9 % nA vadhArA thayA. jyAre trI yojanAmAM mAcAdITha AvakamAM kazeja vadhAro thayo nathI. kAraNa ke vastI vadhArAne dara ane rASTrIya AvakanA vadhArAnA dara baMne sarakhA hatA. benIna kSatraH- bAstIya kAraNamAM khetI sauthI atratyanuM kSetra che. 70 % vastI potAnAM nibhAva mATe khetI upara AdhAra rAkhe che. ane rASTrIya Avakane 4 % jeTale phALe khetInAM kSetramAMthI prApta thAya che. vaLI udyogone jarUrI kAcA mAtra pUro pADavA ane nikAsanAM kSetramAM khetInA phALA khUba agatyane che. khetInAM kSetre 18 varSanAM AyAjana daramyAna jAhera kSetranuM kula rokANa 95 karaze, tu thayuM che ane te kusa jAhera kSetranAM rAkANAnAM 14.1 % thavA jAya che. anAjanuM utpAdana 50-51mAM 58 3 M, T. tu', vadhIne 60-61 mAM 82 M. T. thayuM, ane 65-66 mAM 100 M. T. nAM lakSyAMka nI sAme chara M, T. tuM anAjanu upAdana thayuM. Ama 15 varSanAM AyeAjana daramyAna anAjanAM utpAdanamAM 41.6 % nA vadhArA thayA. paraMtu vastImAM 37.4 kadAca matadArathI rAjya sarakAra vadhu pAse ane kendra sarakAra vadhu dUra hAvAthI kendra sarakAra vadhu kara ugharAvI zakI haze. vaLI vadhu sAdhanA Ape tevA karaverA kendra pAse che. te paNa kAraNa hAI zake che. AyAjanakALamAM nANApaMcanI bhalAmA pramANe vadhunevadhu sahAya kendra rAjyAne karI zakayuM che te A hakAkata sAbita kare che. prathama yAjanAmAM karaverAnA hissA ane grAnTa thaine kendra taraphathI rAjyAne 786.21 karADa phA. maLyA. je vadhIne khIjI yojanAmAM 876.5 karoDa rU. thayA. ane trIjI yojanAmAM 1548.31 karoDa rUA. thayA. ane vArSika AyAjananAM gALA daramyAna 1749.62 karoDa rUA. kendra taraphathI rAjyAne maLyA. yojanAnAM sAdhanAmAM khAdha pUravaNI e paN agatyanA bhAga majavyeA che. prathama yAjanAmAM ka33 karoDa rUA. nI khAdha pUravaNIthI khetInAM kSetre hariyALI krAMnti zarU thatA AyAtA ghaTI che. bIjI yojanAmAM 954 karoDa, trIjI yojanAmAM 1177 karoDa rU|. ane vArSika AyeAjananAM gALAmAM 682 karoDa rUA. nI khAdha pUravaNI karavAmAM AvI hatI. nA vadhArA thayA. eTale anAjanAM utpAdanane vadhArA vatI vadhArAthI thoDAka ja vadhAre che. A uparAMta jAhera kha nAM meTA mUDI rokANa kAryakramone lIdhe lokonI nANAMkIya Avaka khUba vadhI hatI eTale anAjanI mAMga vadhatA anAjanI khUba achata vartAvA lAgI. pariNAme anAjanI AyAtA anivArya banI gaI prathama yAjanAmAM mApo karyo chaOM M. T, bIjI yojanAmAM 20.3 M.T. trIjI yojanAmAM 32 M. T, ane vArSika AyojananAM gALAmAM 18.07 M. T., anAjanI AyAte karavI paDI paraMtu '67-68 ane 30mAM te 44 M. T.nI hatI. e noMdhavu jarUrI che. ke AyAjananAM prathama dasakAmAM anAjanAM utpAdanamAM 61.7% vadhArA thayA. paraMtu trI vaijanAnI niSphaLatAne lIdhe 15 va
Page #201
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha 223 ane rahAne te * hariyALa daramyAna 46% vadhAre che ane 60-61thI 68-69bhAM mAtra vikAsa, mArga vAhana vyavahArano vikAsa, vahANavaTAne vikAsa, 19.5% vadhAro thayo, jyAre A samaya daramyAna vastImAM saMdezA vyavahAra, zikSaNanI suvidhAo, tabIbI sAravAranI suvidhAo 21.3%no vadhAro thayo hato. dezanuM mUDI bajAra, nANAM bajAra vagerene samAveza thAya che. A sAthenAM koSTakamAM keTalIka vigato ApavAmAM AvI che. je ema koSTakamAM darzAvyA pramANe zaNa, zeraDI, telIbIyA, rU, tamAku, darzAve che ke ApaNe AjanakALa daramyAna pAyAnAM mALakhAnI ate zaNanAM utpAdanamAM TakAvArI vadhAre 50-5thI 60-61 racanAmAM ghaNuM noMdhapAtra pragati karI che. ane 60-6 thI 68-69 daramyAna ghaNe judA paDe che. zeraDI, telIbIyA, rUnI bAbatamAM pahelA gALAmAM vikAsa vadhAre che, hakIkatamAM to 18 varSanAM Ayojana mAM kula jAherakSetrane jyAre zaNa, tamAka ane rahAne vikAsa bIjA gALAmAM vadhAre che. kharca 21996 karoDa rU ne thaze. tethI temAMthI 17058 karoDa ekaMdare hariyALI krAtie A kSetramAM pravezI nathI tevuM jaNAI rUA. to pAyAnAM mALakhAnI khAchaLa kharcAyA. jene pariNAme bhAraAve che. ane rUnI bAbatamAM te anAjanI jema ApaNe tIya arthakAraNane suMdara pAyAnuM mALakhuM prApta thayuM che. vaLI AyAta karavI paDI hatI. 'pa1mAM 8 lAkha gAMsaDInI AyAta thaI kekamAM uparachalI najara karavAthI ja mAluma paDaze ke ahIM khatI hatI, jyAre '61mAM 11 lAkha gAMsaDInI AyAta thaI hatI. ane udyoga karatA vikAsanI dRSTie paristhiti judI jovA maLe udyoga kSetre. - aughogika cIjavastuomAM ApaNA dezamAM che. eTale ke ahIM 'pa0-51 thI 60-61 nAM dasakA karatA 60- ane e utpAdana vadhyuM che ane strIe navI cIna 61 thI 68-69 ne vikAsa ekaMdare vadhAre lAge che. ane jAhera dezamAM banavA lAgI che. paraMtu ahIM paNa keSTakamAM darzAvAyela e kSetrane kharca A vAtanI sAkSI pUre che. 50-51 thI 60-61 che te pramANe moTA bhAganI cIjavastuonA vikAsamAM TakAvArI khyAna bhara sa nA pAyAnA mALakha mATenA kula kharca 1411 vadhAre 50-51thI '60-61nAM dasakA daramyAna vadhAre rahyo che. karaDa rI. thayA. jayAre 60-61 thI 68-69 nA samaya mATenA jyAre "6 0-6 1thI 68-69 daramyAna TakAvAdI vadhAre pramANamAM ke kula kharca 11647 karoDa rU. ne 1 1:47 karoDa ra* nA thayA. Ama . Ama kharca bevaDA karatA ocho rahyo che. alabatta, ahIM khAtaranI vaparAza e dekhIto va hovA chatAM bhAvavadhArAne lIdhe vadhelA kharthane pariNAme tarI Avato apavAda che. AnuM mukhya kAraNa "66 pachI ApaNe bhautika siddhio abhUtapUrva lAgatI nathI chatAM paNa te khUba khetInA kSetre je navI yUha racanA apanAvI tene pariNAme khAta. nodhapAtra che te hakIkata che. rano vaparAza gha vadhI gayuM che. samagra rIte audyogika kSetranI vidyuta utpAdana zakti, grAma vIjaLIkaraNa, siMcAInA paMpanuM je vigato Apo ApI che te 60-61 thI 68-69 ne vIjaLIkaraNa vageremAM ApaNe noMdhapAtra pragati karI che. paraMtu relvenuM vikAsa; 50-51 thI 60-61 nAM vikAsa karatA vadhAre darzAve che vistaraNasaMtoSa kAraka nathI. ane alabatta, DIjhala enjina ane tenuM eka agatyanuM kAraNa tAjetaramAM e ghogika kSetramAM AvelI vIjaLIthI cAlatI TrenonI pragati noMdhapAtra che. rastAnI bAbatamAM maMdI che. IjanerI udyoga vageremAM maMdI AvatA audyogika kSetrane ApaNI pragati ghaNI lAge che, paraMtu jarUriyAtanA pramANamAM te ghaNI vikAsa dhIme paDI gaye. vaLI 60-61 thI 68-69 nAM gALA ochI che. vahANavaTAnI bAbatamAM ApaNI pragati ghaNI dhImI che. daramyAna videzI hUMDiyAmaNanI paristhiti muzkelabharI rahetAM ApaNe atyAre ApaNAM vahANe videza vyApAranAM 14 % jeTaluM vahana jarUrI kA mAla vagerenI AyAta karavAmAM muzkelIo veThavI kare che ke je ghaNuM ochuM kahevAya. ane ApaNuM lakSyAMka ApaNa paDI, jene pariNAme udyogamAM vaNavaparAyelI zaktimAM vadhAro videza vyApAranAM 50 % ApaNuM vahANamAM laI javAnA che. 2. bIjA zabdomAM kahIe to audyogika vikAsa dara dhI rahyo. A uparAMta gAvAnI paristhiti e bacatone vAstavika siMcAI heThaLanI jamIna pragati paNa ghaNI dhImI lAge marI rokANa ne badale zekhanI cIja to e che. "50-51 mAM 22-6 NhekaTara jamIna siMcAI heThaLa hatI. vageremAM ke, ame vALA hoya tema lAge che A vAta je vadhIne 68-69 mAM 36 M hekaTara thaI. paraMtu kula kheDANa majUronI haDatALa vagere kAraNa hoI zake che. ane trIjI ja. heThaLa nI jamInano A huM ja che. ane haju paNe ApaNI khetI nAnI khetInI niSphaLatAne lIdhe audyogika kAcA mAlanI achatane mahadaMze varasAda upara ja AdhAra rAkhe che. 18 varSanA AyelIdhe paNa A samayane audyogika vikAsa dara dhIme hoya tema je daramyAna Apaze jAuMrakSatramAM vidyutanA vikAsa pAchaLa 3 lAge che. karoDa rUA. siMcAI ane pUraniyaMtraNa pAchaLa 1985 karoDa rUA. ane vAhana vyavahAra ane saMdeza vyavahAranAM vikAsa pAyAnA mALakhAne vikAsa:- have ApaNe pAyAnuM pAchaLa ApaNe 5130 karoDa rUA. kharcela che. mALakhuM (Infrastructure) nAM vikAsanI vAta karIzuM. pAyAnAM mALakhAmAM e badhI ja suvidhAono samAveza thAya che ke jemAM zikSaNa sahitanI sAmAjIka sevAo pAchaLa ApaNe kulle AdhAre bIjI Arthika pravRttione vikAsa thaI zake. eTale 3813 karoDa rU. ne kharca karela che. Arthika vikAsa e pAyAnAM mALakhAmAM vidyutanuM utpAdana, siMcAinI sagavaDo, relvene utpAdana kSamatA vadhArI sAmAjIka mALakhAmAM parivartane lAvI Jain Education Intemational
Page #202
--------------------------------------------------------------------------
________________ 224 bhAratIya amitA che , bhayane agatyanukrame mA, 50-51 thI che saMkhyAmAM pAro nI saMkhyAmAM uMcu jIvanadhoraNa prApta karavAnI prakriyA che, ane temAM zikSaNa che. ane bacatane agatyanukramo pramANe vALavAmAM khUba upayogI khUba agatya kALe Ape che. AyojanakALamAM (50-51 thI che. dezI zarApha R. B. nAM aMkuza heThaLa nathI, pariNAme teTale 68-69) prAthamika skUlanI saMkhyAmAM 90%, mAdhyamika skUlenI aMze bhAratanAM nANAMbajAranI sucitatA ochI thAya che. R. B. saMkhyAmAM pa07.7%, sekanDarI skUlonI saMkhyAmAM 31 1.6%, e A mATe vakhatevakhata prayatna karyA che, paraMtu tene haju saphaATasa, sAyaMsa ane komarsa kolejonI saMkhyAmAM 262%, LatA maLI nathI. vyApArI e-kenI zAkhAo kule '50-51 mAM meDIkala kolejanI saMkhyAmAM 210% ema noMdhapAtra vadhAro thaye 2689 hatI je vadhIne '68-69mAM 8262 thaI. teja pramANe che. Aje dezamAM 70 jeTalI khetIvADInI kolejo che. ane beMka thApatro 822 karoDa rU. mAMthI vadhI 4669 karoDa rUA. ane yunivasITIonI saMkhyA 27 mAMthI vadhI 74 thaI che. saMsthA- dhirANa ane vaTAva 580 karoDamAMthI vadhI 3522 karoDa thayela che. enAM A vadhArA sAthe vidyArthIomAM paNa vadhAre ya che. Ama zikSagunI suvidhAo vadhI che. chatAM paNa '60 nAM sensasa yojanAnAM agatyanukramo pramANe zAkha pUrI pADavI te vyApApramANe bhAratanI kula vastInAM 24% ja zikSita hatA. jyAre rIbeMkanI agatyanI pharaja gaNAya. ane vyApArI beMkenI A '51 nAM sensasa pramANe 16.6 zikSita hatA. ane aMdAje bAbatamAM kSati mAluma paDatA ane bIjI paNa keTalIka kSatio 1 nAM sensaza pramANe kula varatInAM 29.75% ja zikSita che. mAluma paDatA 19 julAI 1969nAM roja vyApArI beMkonuM vaLI samAja kalyANanAM kAryakramo jevA ke dArUbaMdhI, apa gene rAkaraNa karavAmAM AvyuM. ane tyArabAda brAnca vistaraNa, nAnA sahAya. bALakone poSaNayukata khorAka vagere pAchaLa paNa Ayojana- kheDAne dhIrANa. jAte dhaMdho karanArAone dhirANa TekSI DAIvara. kALamAM ThIka ThIka lakSa apAyuM che. moTara Traka calAvanArAo vagerene dhIrANa-Ama aneka kSetre khUba tabIbI sAravAra ane kuTuMba nijana e mAnava kalyANa noMdhapAtra pragati thaI che. 30mI jUna 1970nA roja beMka zAkhAvadhAravA mATe upayogI che, eTaluM ja nahIM paNa mAnavInA kArya. enI saMkhyA 10171nI thaI. ane atyAre dara mahIne lagabhaga kSamatA vadhAravAmAM ane jIvana dhoraNa sudhAravAmAM khUba upayogI 140 zAkhAe kholavAmAM Ave che. jemAMnI ke jeTalI rAma che. jAhera sukhAkArImAM melerIyA nAbUdI, zItaLA nAbUdI koTa vistAramAM hoya che. rASTrIyakaraNa pachInA eka varSane aMte bekenI nAbUdI vagere aneka kArya hAtha dharavAmAM AvyA che. 18 varSanAM kula thApa para 69 karoDa ane dhIrANuM 42 12 karoDa rU.nuM thayuM. Ayojana daramyAna jAhera sukhAkArI pAchaLa lagabhaga 770 karoDa rUA. ane khetIne maLatI sahAyane AMkaDe 98 karoDa upara pahoMcyA. no kharca karavAmAM Avyo che, ane heltha senTaranI saMkhyA 60-61mAM ane nAnA kheDUtone apAtuM dhirANuM 148 karoDamAMthI vadhIne 216 2.8 hajAranI hatI. je vadhIne '68-69mAM 4.44 hajAranI thaI karoDa rU.nuM thayuM. Aja pramANe daradIo mATenI pathArIonI suvidhAo atyAre lagabhaga 2.5 lAkha jeTalI che. ane DokaTaronI saMkhyA pada paraMtu e noMdhavuM jarUrI che ke atyAra sudhInA pAyAnA mALahajArathI vadhI 1.03 lAkha thayela che. pariNAme Doka 2 dITha vastInI khAne vikAsa mukhyatve zaherI vistArone anulakSIne thayo che ema saMkhyA 61mAM 61 0 0 hatI te ghaTIne 68-69mAM pa pa thaI kahevAmAM atizayokti nathI. eTale have pachIne A kSetranA che. vaLI tabIbI sAravAranI suvidhAo vadhatA sarerAza AyuSyamAM vikAsa grAma vistAramAMja thavo joIe. ahIM* grAma rastAonuM paNa noMdhapAtra vadhAro thayo che. '50-51mAM puro mATe sarerAza bAMdhakAma, nAnI siMcAI janAo, grAma vIjaLIkaraNa siMcAAyuSya 32.5 hatuM te vadhIne '68-69mAM pa3.2 varSa thayela che. InAM paMpiAnuM vIjaLIkaraNa vagere aneka bAbato sUcavI zakAya. jayAre strIo mATe 31.7 varSa mAMthI vadhI 5 2 vA thayela che. bIjI eka bAbata e neMdhavA jevI che ke bhAratamAM AjanakALa Aja mANe tabIbI sAravAranI suvidhAone pariNAme maraNa daramyAna pAyAnA mALakhAmAM bhAre mUDI rokANa thayuM che tene pramANa dara hajAre 'pa0-51mAM 27 hatuM te ghaTIne '68-69mAM pariNAme eka gera samajaNa pravartatI hoya tema lAge che. A 16 thayela che. eTale ke 40% ghaTADe ya che. jyAre janma pAyAnAM mALakhAnuM vistaraNa khAnagI kSetra hAtha dharata nahIM', paripramANa 40 mAMthI ghaTI 39 thayela che. eTale ke ghaTADe mAtra sAme jAhera kSetre te hAtha dharavuM paDyuM che, eTale keTalAka leka 3% ja che. kadAca ApaNI vastInI samasyAnuM A mULa che. Ane samAjavAdane nAme rAjyane hastakSepa tarIke jue che. ane pro. bI. Ara. zIya Ane Statism tarIke oLakhAve che. ane mukta vastI niyaMtraNanuM mahatve bIjI bejanA pachI khUba samajAyuM che. pariNAme phemIlI velaphera plAnIMga kendronI saMkhyA 56-57mAM sAhasanI pragati avarodhAI rahI che tema keTalAka mAne che. ane samAjavAda 168 hatI je vadhIne '68-69mAM peTA kendro sahita gaNIe to mAM mAnanArAo Ane AvakAre che. paraMtu pAyAnA mALakhAnAM 28949 thaI. vikAsane samAjavAdanAM vistaraNa tarIke ke mukata sAhasane avarodhaka paribaLa tarIke jovuM te yogya nathI. A savidhAone AdhAre ja pAyAnAM mALakhAnI suvidhAomAM beMkIMga khUba agatyanI khAnagI kSetre pragati karI zakayuM che te hakIkata che, ane bhaviM yanI bAbata che. beMkIMganI suvidhAo bacato ekaThI karavAmAM madada kare pragatine AdhAra paNa tenI upara ja che. Jain Education Intemational
Page #203
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha 225 saMkSiptamAM 1 kamI thavAnI che te AgaLa joyuM ke upabhokatAne ja badhI AvakavALA mAM . mANasoe, 1 upara Apaze saMkSiptamAM 18 varSanA AyojananI pragati sekenI apekSA pramANe kema sudhAro thayo nathI ? AnA javAbamAM joI. tene pariNAme ApaNane evI chApa ubhI thavAnI zakyatA be traNa te sauthI agatyanAM kAraNe darzAvI zakAya tema che, eka che ke ApaNo moTI haraNaphALa bharI che. paraMtu upabhokatAnI cIja to AgaLa joyuM tema mUDIrokANa mukhya pAyAnAM mALakhAnI vastuonI mAthAdITha prApyatAmAM kaMI khAsa phera paDaye nathI. eTale racanA mATe thayuM che. eTale upakatAne jarUrI evI cIjavastune ApaNe keTalIka mAthAdITha prApyatAo ane AMtara rASTrIya pUravaThA vadhI zakyA nathI. bIjuM, gAvAne lIdhe bAMdhI AvakavALA sarakhAmaNI karIzuM. khUba muzkelImAM mUkAyA che ane AvakanI asamAnatA vadhela che. ane bekArInI samasyAo moTA bhAganAM kuTuMbane satata ciMtAmAM anAjanI bAbatamAM mAthAdITha prApyatA 50-51mAM 340 rAkhyA che ane chelle vastI vadhAro thatAM AgaLa joyuM tema grAma hatI. ane te 65-66 mAM mAtra 404 grAma hatI. jyAre cIjavastuonI mAthAdITha prApyatA upara neMdhapAtra asara thaI kApaDanI bAbatamAM mAthAdITha prApyatA "pa--51 mAM 10,98 M zakI nathI. hatI ane "64-65 mAM te vadhIne 16,72 M thaI paraMtu 69mAM te mAtra 13-50 M. hatI paraMtu ApaNe AhAra khUba asama- ApaNI vastI 1951 mAM 363 M. hatI. je vadhIne tola che te dRSTie jotA anAjanI prApyatA ghaNI ochI kahevAya. 61mAM 445 M. thaI. ane 71 mAM 550 M. thaI che. A vadhArAno dara tAjetaranAM varSomAM vArSika 2.5 % ne rahyo che. jAhera 50-51mAM bhAratamAM mAthAdITha vidyutane vaparAza 14 KWH sukhAkArInAM kAryakramone lIdhe maraNadaramAM 40 % ghaTADo thayo che. hato te vadhIne mArca 1969mAM 77 KWH thaye. paraMtu 1967 jyAre janmadAramAM mAtra 3 % ja ghaTADe le che. ane pariNAme mAM IrAkamAM 179 K WVH, IrAnamAM 173 KH, ghAnAmAM vastI vadhArAno dara khUba ciMtAjanaka banela che. kuTuMba niyojana 195 KWH hatA. 1967mAM meTara ane Trakasa vi. ne bhegA nAM kAryakramone vadhu vyApaka banAvavA ane badhA ja kuTuba gaNIe to amerIkAmAM dara 2 mANasoe 1 vAhana, keneDAmAM svIkAre tevI jhuMbeza upADavI anivArya che ane te ja lAMbe gALe dara 2.7 mANasoe 1, IglenDamAM 44 mANasee 1, jApAnamAM 10 mANasee 1, raziyAmAM 40 mANasoe 1 ane bhAratamAM mAthAdITha Avaka vadhAravAmAM ApaNe saphaLa thAI zakIzuM. kuTuMba niyojananAM kAryakramonI asara kula vastInI dRSTie joIe to pa50 mANasoe 1 vAhana hatuM. Aja pramANe dara 100 se. tarataja te ochI dekhAvA zakayatA che. paraMtu AvA kAryakramo pAchakI. mI. nAM vistAramAM rastAnI dRSTie joIe te 1967mAM Lane kharca ekaMdare lAMbe gALe vadhu phaLadAyI nIvaDaze tevuM Aje amerIkAmAM 63.6 K. M. , IgleMDamAM 142.5 K. M., badhA svIkAre che. eTale lokone e spaSTa samajAvavuM jarUrI che ke silonamAM 56.4 K.M., jyAre bhAratamAM 27.1 K.M. rastA che. kuTuMbanuM kada e mAtra aMgata prazna nathI paraMtu samagra samAjane bhAratamAM vizvanI kula vastInA 15% vase che paraMtu vizvanAM sArA asara karato gaMbhIra prazna che. vadhu vastI nIcuM jIvana ghaNuM rAkhe rastAonAM mAtra 4% ja bhAratamAM che ane vizvanAM Traka ane che, eTaluM ja nahIM paNa Arthika vikAsanI siddhio ne basanAM 1% ja bhAratamAM che. 1967mAM bhAratanI mAthAdITha Avaka dekhAvA detI nathI ane bacata ochI thatA bhaviSyane vikAsa paNa 548 rUA. hatI jyAre amerIkAnI 24773 rUA. IleMDanI 11700 rU. silenanI 990 rUA. pAkistAnanI 81 3. jApA avarodhAya che. ativastI ane dhImAM Arthika vikAsane pariNAme bIjI eka gaMbhIra samasya ubhI thAya che ane te che bekArInI. nanI 6908 rUA. ane osTrelIyAnI 1365 rUA. hatI. dara hajAranI vastIe samAcAra patronI pratonI daSTie joIe to ApaNe AyojanakALamAM rojagArI vadhAravI te dhyeya rAkhyo 1966mAM osTrelIyAmAM 37 , phrAnsamAM 1964mAM 245, bhAratamAM hovA chatAM bekArI vadhatI gaI che. pahelI yojanAnI zarUAta mAM 1966mAM 13, jApAnamAM 465, amerIkAmAM 312 ane IMgleMDamAM 33 \, bekAro hatA. ane janAkALamAM 9 M. (M=mIlI488 prato prakAzita thatI hatI. chApAnAM kAgaLane mAthAdITha ana-10 lAkha.) rojagArInA kSetre navA pravezyA. jyAre 7 M. vaparAza e vikAsanuM agatyanuM nirdoSaka parIbaLa gaNAvuM joIe ke te ja jagArI ApI zakAI. eTale pahelI janAne aMte 1967mAM bhAratamAM 0.2 kIle, osTrelIyAmAM 32.3, keneDAmAM 53 M. loko bekAra rahyA. Aja pramANe bIjI yejanAne aMte 27. silenamAM 1.3, amerIkAmAM 40.2, IleMDamAM 24.8 ane 71: M, bekAro, trIjI yojanAne aMte 9-6 M. bekAra ane jApAnamAM 13.4 kIlane vaparAza thaye hato. Aja pramANe kAcA cothI yojanAnI zarUAta mAM 12.6 i. bekAro hatA. vaLI lokhaMDane vaparAza, baLataNuzaktine vaparAza, TelIphona, reDIye ane A bekAramAM zikSita bekAranuM pramANa paNa ghaNuM uMcuM che. beMkIMga suvidhAo vagere dRSTie bhArata bIjA deze karatAM ghaNuM ja 1969 nAM aMdAje 18 lAkha zikSita bekAro hatA. ane temAM pAchaLa che. pa Ijanere ane grejyueTonuM pramANa sArU evuM che. kadAca au ogika maMdIne lIdhe IjaneranI mAMga ghaTI hoya te zakya che. ApaNI vartamAna samasyAo : paraMtu je dezamAM zikSiNanuM khUba hoya ane je dezamAM vikAsa - 18 varSanAM Ayojana daramyAna ApaNe je kAMI pragati karI mATe zikSItanI khAsa jarUra te ja dezamAM IjaneronI bekArI che tenAthI saMtoSa kema lAgato nathI ? athavA jIvanadhoraNamAM ApaNane AzcaryamAM mUkI de che. zikSaNa paddhatimAM sudhArA dho Jain Education Intemational
Page #204
--------------------------------------------------------------------------
________________ 226 bhAratIya asmitA tamAM rAjya che. je ubho gika vikAsa mATe jarUrI pagalAM ane samagra arthakAraNane vikAsa bacato ekaThI karavAnI phUgAvAnI zakti maryAdita che. jyAre te eja ane sAro upAya che. grAma vistAranI bekArI ane khAsa svaicchika bacatone vIparIta asara kare che. vaLI bacatane bina karIne adhakArInI vizvasanIya mAhitI maLI zakatI nathI. paraMtu utpAdaka pravRttio tarapha vALe che. ane AjanamAM kharca vadhatA A saMkhyA 150 lAkha upara haze ema paNa keTalAka mAne che. kAM te bhotika siddhio ochI thAya che athavA to nANAMkIya ane jema jema harIyALI krAnti siddha thatI jaze tema tema yaMtrone kharca vadhAre karavo paDe che. ane tema thatAM kugAvo cAlu rahe che. vadhAre upayoga thatA grAmavistAramAM phAjala zrama zakitanuM pramANa vaLI leNadeNanI tulA upara tenI viparIta asara paDe che. AvadhatuM jaze ema lAge che. ane pariNAme grAmavistAronI bekArI jana kALane ApaNe Avo ja anubhava che. gaMbhIra banaze. eTale A bAbatamAM pagalA levA jarUrI che. e noMdhavuM jarUrI che ke phagA Arthika vikAsane avarodhe sarakAre grAmaudyogane vikasAvavA AjanakALa daramyAna che. paraMtu keTalAka ema mAne che ke Arthika vikAsa daramyAna 363 karoDa rU. ne kharca karyo che. ane khAdI ane vIleja phUgAvo udbhave te zakaya che. ane tema thAya to tene kAbUmAM levA InDasTrIjha kamIzane keTalAka grAmaudyogonAMvi kAsanAM prayatna karyA che. keTalAka pagalAo anivArya banI jAya che. vaLI rUrala varkasa progrAma dvArA grAmavistAromAM rojagArI pUrI pahelI janAmAM 17 % bhAvo ghaTayA. khetInAM kSetre sAnukULa pADavAnA kAryakrama hAtha dharAyA che. paraMtu samasyA eTalI moTI che ke teno sAco ukela grAma vistAromAM vaikalpika rojagArInI take paristhiti, vastI vadhArAne dhImodara, ane khAdhapUravANI lejanAnAM pAchaLanA varSomAMja hAtha dharavAmAM AvI hatI-vagere kAraNe hatA ubhI karIne ane samagra rojagArInA mALakhAmAM parivartana lAvIne ja lAvI zakAya tema che. jema jema khetImAM yaMtrono upayoga bIjI yejanAmAM bhAva vadhAre 35 % thayo. bhAre ane pAyAnAM ughogomAM mUDI rokANu, nANAMnAM pUravaThAmAM thayelo vadhAro, khAdhavadhato jAya tema tema A yaMtrone calAvavA, tene durasta karavA vagere kAmamAM rojagArInI take vistarI zake A uparAMta grAma pUravaNI vagere kAraNe A mATe ApI zakAya. pahelI yejanAmAM vIjaLIkaraNa vadhatA vAyaramena vagerenI mAMgamAM paNa vadhAro thaze. mAtra 333 karoDa rUA.nI khAdhapUravaNI karavAmAM AvI hatI. jyAre bIjI yojanAmAM 954 karoDa rU. nI khAdhapUravaNI karavAmAM AvI eTale jarUrI tAlIma ApI A kSetramAM paNa phAjalazramane hatI. ane nANAnAM pUravaThAmAM lagabhaga 23 % vadhAro karavAmAM rokI zakAya. A uparAMta hariyALI krAnti siddha thatA Avyo trIjI yojanAmAM bhAvamAM 32 % vadhAro thaze. bIjIkAcAmAlanI prApyatA vadhaze eTale grAma ghogikaraNanI janA nAM 35 % ne bhAva vadhArA upara A 32 % ne vadhAre zakayatA paNa vadhaze. paraMtu A badhA mATe hunnara vidyAnuM jJAna lokone khUba Akaro lAge. trIjI yojanAmAM khAdhapUravaNIne ApavuM jarUrI che. vaLI khetInAM kSetranAM vadhArAnAM utpAdanane aMdAja 150 karoDa rU. no hato. paraMtu vAstavamAM 133 karoDa audyogika zahera tarapha pahoMcADavuM ane khAtara vagerenI khetInAM rUA. nI khAdha pUravaNI hAtha dharavAmAM AvI. ane nANAMnAM pUravaThA kSetramAM lAvavA A badhA mATe paNa vadhu mANasanI jarUra paDaze. mAM 49 % jeTalo vadhAro thayo. alabatta cIna ane pAkistAna Arthika vikAsa mATe rojagArInA mALakhAmAM pheraphAra anivArya che. ane te uparanAM pagalAo laine lAvI zakAze. sAthenA saMgharSane lIdhe vadheluM sarakSaNa kharca paNa khUba agatyanuM paribaLa hatuM. A uparAMta vastI vadhArAno uMdara ane khetInA Apaze IjArA nivAraNanI nIti apanAvI che. ane tene kSetre maLelI gaMbhIra niSphaLatAe phUgAvAne vadhu gaMbhIra banI che pariNAme meDA ekamone vikAsa na thavA de tevI nIti apanAvI '65-66mAM anAjanAM utpAdana ne lakSyAMka 100 M. T. ne che. paraMtu ApaNe e na bhUlavuM joIe ke Arthika vikAsa ane hato. paraMtu vAstava mAM 72 M. T. anna utpAdana thayuM. vArSika rojagArInI tako vadhatI hoya to moTI audyogika peDhIonAM Ayojana daramyAna bhAva sapATImAM 26 % vadhAro thaye ahIM vistaraNa sAme sUga na rAkhavI joIe. ane IjArAo sthapAya paNa '66-67 mAM khetInA kSetre maLelI niSphaLatA ane vadhe to tenuM niyaMtraNa anya pagalAo jevAke rAjakIya vagere dvArA nANAMne pUravaTho vagere javAbadAra che. vArSika Ayojana daramyAna karI zakAya che. 335 karoDa rU. nAM khAdha puravaNInAM aMdAja sAme vAstavamAM 682 karoDa rU. nI khAdhapUravaNImAM thaI ApaNI vartamAna samasyAomAM jhaDapathI vadhatA bhAvo eTale ke phUgAvo e gaMbhIra samasyAmAMnI eka che. lokazAhImAM sarakAre bhAratanAM bhAvamAM mALakhAmAM anAjanAM bhAvo khUba agatyanAM karaverA nAMkhatI vakhate lokonAM pratyAdhAtono vicAra karavo paDe che. che. khetInAM kSetre saphaLatA maLatA bhAva sthira rahevAnuM valaNa eTale sarakAra khAdha pUravaNI dvArA sAdhane ekaThA karI Arthika ubhuM thAya che. ane khetInAM kSetre niSphaLatA maLatA bhAvo vadhe che. vikAsa sAdhavo tevuM valaNa apanAve che. paraMtu tema karavA jatA prathama janAnAM bhAva ghaTADAmAM khetInI saphaLatAe phALo Apyo phUgA thAya che. ane phUgAvo e sAdhane ekaThA karavAnI khUba che teja pramANe trIjI yojanAnI khetInI niSphaLatAne pariNAme kharcALa ane vivekahIna paddhati che. tenAMthI AvakanI vaheMcaNI bhAve khUba uMcA gayA che. eTale bhAva sapATI sthira rAkhavA asamAna bane che. ane garIba vadhu garIba bane che. vaLI pharajIyAta mATe anAjanuM utpAdana vadhAravuM jarUrI che. 68-69 thI khetInAM Jain Education Intemational
Page #205
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMka 227 kSetranI saphaLatAne lIdhe "69-70 mAM ekaMdare bhAvo sthira rahyA bIju hariyALI krAnti moTA bhAge moTA kheDUtone ja asara hatA. bhAva sapATIne asara karanArUM bIju paribaLa che nANune karI zakI che. je kheDUto thoDAka sAdhana saMpanna hatA teoe ja pUravaThA eTale utpAdana vadhatA ane nANAMkIyakaraNa vadhatAM nANAMnI sudhAreluM bIyAraNa vagerene lAbha lIdho che. Ane pariNAme be jeTalI jarUriyAta vadhe tenAM pramANamAM zAkhI nANAMne lakSamAM laI samasyAo udabhavela che. eka to grAma vistAromAM AvakanI nANAMne puravaTho vadhAro joIe. A mATe khAdha pUravaNInI asamAnatA vadhI che kAraNa ke nAnA kheDUtone hariyALI krAMti nakkI karelI maryAdAne oLaMgavI joIe nahIM. te ja bhAva sparzI zakI nathI. ane bIjI samasyA jemanI samRddhi vadhI che te aMkuzamAM raheze. tema chatAM paNa keTaleka aMze bhAvo vadhe to samRddhine bacatanAM svarUpe Arthika vikAsa mATe kema meLavavI te che. ochI Avaka vALAne rakSaNa ApavAnAM vividha pagalAo hAya dharavA joie. pahelI samasyAnA ukelamAM ApaNe ema sUcavI zakIe ke sahakArI maMDaLIoe ane vyApArI beMke e sudhAreluM bIyAraNa ApaNe AgaLa joI gayA ke anAjanuM utpAdana e aneka vagere kheDUtone pUrA pADavA joIe. ane TrekaTara, bIjA yaMtra dRSTie mahatvanuM che. paraMtu ApaNe trIjI yojanAmAM anna kSetre vagere kheDUtone bhADe maLI rahe tevI suvidhA pUrI pADavAnI saMsthAniSphaLa gayA chIe. pro. cInoya A mATe ema mAne che ke kIya jogavAI karavI joIe. vyApArI bekenI lIDabekanI yojanA ApaNe ApaNe pAyAne udyoga zuM che te oLakhavAmAM bhUla karI A badhI bAbatomAM ghaNuM karI zake tema che. ane nAnA kheDUtone che ane khetInAM kSetrane ApaNe pUratI zAkha ane mUDI pUrA pADayA hariyALI krAti spaze te mATe zAkhanI jogavAI vagere pagalAnathI. teo ApaNAM pAyAnAM ane bhAre udyogonAM mUDI rokANa e paNa levA joIe. ane pAyAnAM mALakhAnAM mUDI rokANu tarapha sahAnubhUtithI jotA kheDUtone vadhelI samRddhine Arthika vikAsa mATe bacatanAM nathI. ane khetI pAyAno ughoga che mATe te tarapha vadhAre dhyAna ravarUpe pAchI kema meLavavI te kharekharI kaparI samasyA che. beMkomAM ApavuM joIe tema jaNAve che. pra. dAMtavAlAnAM maMtavya anusAra vyAjano dara nIce hoya ane zAhukAra vyAjano dara uMce ApatA khAtara, sudhAreluM biyAraNa, khetI viSayaka sAdhanAne abhAva, hoya to svAbhAvika che ke kheDUto potAnI bacatane zAhukArane tyAM sicAI vagerenI apUratI pragati vagere khetInAM kSetranI sthagitatA rAkhe, ane te bacata Ardhika vikAsane badale pAchI kheDUtomAM mATe javAbadAra hatA. vaheMcAya ane upabhogamAM veDaphAI jAya te zakya che. athavA to samRddha kheDUto potAnI vadhelI samRddhine mejazekhamAM veDaphI nAkhe te 1966 pachI ApaNe khetInAM kSetre navI vyuharacanA apanAvI che jene sadhana khetI kahe che. ane A nItine pariNAme ApaNe paNa zakya che. vaLI beMkomAM nANuM mUkavAthI sarakAra ane samAjanI najare caDI . vAthI kadAca bhaviSyamAM karaverA paNa AvI paDe te anAjanI bAbatamAM noMdhapAtra pragati karI che. eTale keTalAka bhaya paNa hoya che. eTale grAma vistAronI beMka zAkhAo vadhu Ane hariyALI krAnti paNa kahe che. '66-67mAM anAjanuM utpAdana DIpojhITo ApI zake tevA vyAjano dara rAkhavA jarUrI banI 74.23 M. T hatuM te vadhIne '67-68mAM 95.6 M T thayuM jAya che. athavA to A bacatane ekaThI karavA karaverAnA mArga jyAre '68 69 mAM Ayojana paMcanAM aMdAja mujaba 98 M T. le sala habharyo gaNAyaH ahIM rAsAyaNika khAtara upara ekasAIjha jyAre '69-7 mAM 99.6 M. T. ane ' -71 mAM sarakArI yUTI, siMcAInAM daramAM vadhAro vagere sUcavI kAya. paraMtu tema aMdAja mujaba anAjanuM utpAdana 100 M T no AMka vaTAvI karavA jatAM tene vaparAza ghaTe to hariyALI kAni avarodhAya te gayuM che. zrI dAMtavAlAnAM mate A kAnti mATe vadhelo sudhArelA bIyAraNane upaga, vadhelA khAtarano upayoga, paMpanuM vijaLI zakaya che. eTale khetInI Avaka upara Avakavera nAMkhavo te kadAca DahApaNabharyuM pagaluM gaNI zakAya karaNa paribaLo javAbadAra che. hariyALI krAntinI trIjI maryAditatA bhaugolika che. te dezanA paraMtu ema lAge che ke hariyALI krAntinuM kSetra traNa rIte ane satra 2) sani paga amuka ja vistArane sparzI zakela che, tene badale badhA ja jillAone maryAdita rahyuM che. eka to amuka ja pAkamAM hariyALI krAti = sahI levI che paraMtu A mATe jyAM siMcAinI suvidhAo AvI che. ane sauthI vadhu noMdhapAtra pragati ghauMmAM ja thaI che. nathI.ne vistAromAM nAnI siMcAInI yojanAo hAtha dharavI joIe. bhAratamAM ghauMnuM utpAdana ', 4-65 mAM 11 M. T. hatuM te ane jamInane khetIlAyaka banAvavAnAM kAryakramo hAya dharavA vadhIne '69-70 mAM 20 M. T. thayuM. paraMtu cokhAnI bAbatamAM joIe. Ama vividha pagalAo laI hariyALI kAtinAMkSetrane pragati saMtoSakAraka nathI. '64-65 mAM cAkhAnuM utpAdana 38 badhIja rIte vistRta karavuM joIe. M. T, hatuM jyAre 68-69 mAM te 40 M. T hatuM. Ama cekhAnI bAbatamAM ApaNe haja hariyALI krAti siddha karI zakayA ApaNI vartamAna samasyAomAM udyogonI vaNavaparAyelI nathI. te ja pramANe kaThoLa ane rokaDIyA pAkonI bAbatamAM paNa zakita paNa tAkIdanI samasyA che. vaNavaparAyelI zakitane lIdhe pragati sAdhavAnI bAkI che. samAjane tenA mUDIrokANanA badalAmAM yogya vaLatara maLatuM nathI. Jain Education Intemational
Page #206
--------------------------------------------------------------------------
________________ 128 bhAratIya asmitA ane teTale aMze ragArI paNa ochI prApta thAya che. ane jarUra 18 00 kelerI jeTalI che. ane A rIte gaNIe to zaherI eAchA utpAdanane lIdhe Avaka ghaTatA lokonuM vartamAna jIvana vistAromAM rojanuM mAthAdITha 472 grAma anAja joIe. ane dhoraNa nIcu rahe che. A uparAMta Avaka ochI thatA bacate paNa grAma vistAromAM rojanuM mAthAdITha 518 grAma anAja joIe. ochI thAya che. ane tene pariNAme mUDIrekANuM eAchuM thatAM ane AnAM karatA ochI prApyatA ne garIbI gaNI zakAya. bhAra- bhaviSyanI Avaka ane vikAsano dara nIco rahe che. eTale vaNa- tamAM '64-65 mAM mAthAdITha 404 grAma anAjanI prApyatA thaI vaparAyelI zakti jema ochI rahe tema sAruM. hatI. - bhAratIya paristhitimAM vaNavaparAyelI zakita rahevAnAM aneka kula grAma vastInA A rIte gatA para % garIbAInAM dhorakAraNo che. AmAM kAcA mAlano abhAva, majUronI haDatAla, NanI nIce che. jyAre zaherI vistAranAM 8 % garIbAInA bhAgamAM AvatA parivartana, vAhana vyavahAranI muzkelIo vagere che. dhoraNanI nIce che. ane temane garIbAInI rekhA upara lAvavA mATe rIjharva beMkanA aMdAja mujaba '63 thI 67 nAM gALAmAM udyogomAM temanI Avaka vadhAravI joIe. ane te mATe rojagArInI take vaNavaparAyelI zakita 17.7% thI vadhI 21.4% thaI che. paraMtu vadhAravI joIe. paraMtu grAma vistAranAM moTA bhAganA loko kaMI judA judA udyogamAM vaNavaparAyelI zakita judI judI che. khAsa hajAra vidyAnuM jJAna dharAvatI nathI. eTale temane rojagArI IjanerI udyogamAM vaNavaparAyelI zakita 12.7% thI vadhI - 3.2% pUrI pADavA mATe mukhyatve zrama pradhAna kAryakramo hAtha dharavA thaI. A ja pramANe rasAyaNa udyogamAM paNa vaNavaparAyelI zakti joIe ahIM taLAva bAMdhavA, pALA bAMdhavA, rastA banAvavA dhaNI che. je pUNa upAdana zakitae utpAdana thAya to audyo- vagere kAryakrama amalamAM mUkI zakAya. paraMtu hariyALI krAMntinI gika utpAdanamAM 5 thI 6 ne prativarSa vadhAro thaI zake tema che. sAthe sAthe hujAra vidyAnuM jJAna vagere vikasAvI grAma rojagArInAM ane A mATe samayasara kAcAmAlanI prApyatA, vidyuta ane mALakhAmAM AmUla parivartAne lAvavA jarUrI che. baLataNano pUravaTho satata maLato rahe vagere bAbatamAM yogya karavuM joIe. ane haDatAla ubhave te pahelA ja nivAraNanI tAjetaramAM zrI dAMDekara ane rathe 'bhAratamAM garIbAI e viSaya vyavasthA karavI joIe. vaLI badhA ughogene samatulita upara eka mahatvane saMzodhana lekha lakhe che. teonA aMdAja vikAsa jarUrI che. kAraNa ke je tema na thAya to koI mujaba grAma viratArAnI vastInAM 40 % ane zaherI vistAranI eka udyogamAM vaparAyelI zakita rahe te zakaya che. vastInA 50 % TakA garIbAI nI rekhAthI nIcuM jIvanadhoraNa 60kAraNa ke eka udyoganI pedAza e bIjA udyogane kA mAla 61 mAM jIvatA hatA. je nIcalA tharanI garIbAI dUra karavA mATe hoI zake che. eTale badhA udhogane samatulita vikAsa thAya te bhUmInI ke mUDInI pUna vahecaNI jevA upAye svIkRta na hoya jovuM jarUrI che. grAma vistAronI rojagArI vadhAravI te ja upAya che. ane temanA aMdAja pramANe A mATe 80 thI 1000 rU. nuM rekANuM jarUrI AvakanI asamAnatA nivAravI te ApaNe eya hovA chatAM che ane dhanikoe AbhAra sahana karavuM joIe. je sauthIvadhu ema lAge che ke Ajana kALamAM AvakanI asamAnatA vadhI 5% tavaMgaranAM upabhoga kharcamAM 15 % jeTalo ghaTADo karavAmAM che ane nIcalA tharanAM leke vadhu garIba banyA che. R. B. nAM Ave ane tyAra pachInA 5 6 tavaMgaronAM upaga kharcamAM 7-5 aMdAje jaNAve che ke "53-54 thI "56-57 daramyAna sauthI ja dhaNa karavAmAM Aveto ATalA sAdhane maLI zakaze. ane TocanA 5 6 kabAe kula khAnagI AvakanAM 20 % prApta prazna ukelAI jaze. alabatta, A badhA aMdAjonI cekasatA karyA hatA. paraMtu grAma vistAramAM A pramANa 17 % ane vagere carcAspada che. zaherI vistAromAM A pramANa 26 % nuM che. TUMkamAM grAma vistAra karatA zaherI vistAromAM AvakanI asamAnatA vadhAre Ama ApaNe joyuM ke ApaNa noMdhapAtra siddhi pAyAnAM che. paraMtu e zakya che ke hariyALI krAtine pariNapa grAma mALakhAnI racanAmAM che jyAre ApaNI samasyAomAM vastI vadhAre vistAromAM paNa AvakanI asamAnatA vadhI hoya. paraMtu AvakanI bekArI, phagA vaNavaparAyelI zakita vagere tAkIdanAM che. paraMtu asamAnatAne pariNAme vadhelI garIbAInuM sAcuM mApa to bhAratIya umara sucavelI nItio ne amala karavAmAM Ave te AvatA paristhitimAM anAjane upabhAga che. '64-65 nI mAhitIne 10 vAmAM ApaNe ApaNAM dezamAMthI garIbAIne jAkAro ApI AdhAre je badhI ja khAdya sAmagrIne bhegI gaNIe te grAma zakIza. ane nyAyI ane sukhI samAja nI racanA karI zakIzuM. vistAromAM kula AvakanAM 70 % kharca tenI pAchaLa thatuM hatuM. jyAre zaherI vistAromAM 60 % kharca khAdya sAmagrI pAchaLa thatuM hatuM. ane jema AvakanI sapATI nIcI tema kharcane moTo bhAga khAdya sAmagrI pAchaLa vaparAto hoya che. bhAratamAM sarerAza mAthAdITha 2250 kelerInI jarUra paDe che. AmAMthI anAja vageremAMthI 1500 kelerInI jarUra paDe ane grAma vistAromAM tenI Jain Education Intemational
Page #207
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtiprayatA ke - mita 1 50-51 thI 68-69 daramyAna keTalIka cIja vastuonA utpAdana ane pheraphAra darzAvatuM koSTaka thI vigata 50-51 5-51 thI 60-61 thI 50-5 ekama 6 0-61 686 utpAdana utpAdana utpAdana 0 - 60-61 68-69 68-69 _%pheraphAra pheraphAra pheraphAra vastI mI. 363 , 445 540 22.6 51.3 499 37,4 anAja mI. Tana 50.83 82 98 61.3 19.5 41.6. 21.3 zeraDI telIbIyAM 5.7 1.2 8.5 37.2 21 mI. Tana mI. gAMsaDI lAkha , hajAra Tana 3.3 4.1 24 51.2 53 13.2 88 107 45.6 tamAku cAM 23.7 30.1 52 mI. mI. 261 275 40 3727 1013 299 307 321 6716 4649 2067 546 380 418 7800 4400 3400 82.7 17.5 16 41 25 104 82 18 235 2.7 -5.3 64 8 562 -4.2 - 32 4 ja 225 363 74.3 14 3.029 1.13 170 12.5 2.9 450 550 340 167 10 0 1022 101 611 sutarAu kApaDa kula mIla kApaDa henDaluma-pAvaraluma nAyalona rIlIna sImenTa mo. Tana khAMDa mI. Tana' vanaspati hajAra Tana khAtara utpAdana nAITrojana N phAMTIka-P2 05 khAtarano vaparAza . nAiTrejanasa-N phAMpheTIka-P2 05 , pATAza-K2 02 , kelasA elyumInIyama hajAra Tana viziSTa jAtanuM pilAda , 22 53 210 488 425 2344 34** 100 566 70 470 18* 337 225 , para 2400 215 112 2900 55.7 18.2 40 355 - 56 23. 43 (65-66 thI 8273 , 766 . 350 61 1 303 818 mazIna Tulsa (ki. lAkha rUA.) 700. 2500 2233 kAcu lekhaMDa mI. Tana 11 plAsTIka hajAra Tana | 9.5 pepara ane pepara beDa, 114 640 207 82 tela zuddhI karaNa zakatI mI. Tana 29 bAIsIkala naMga hajAra - 1071 1900 980 77 sIvavAnA saMcA , 600 32 vidyuta paMkhA lAkha naMga 10.59 457. 41.6 reDiza hajAra naMga 282 25 422 224 33 re vagana (dhara hajAra 2.9 14.4 17.6 396 22 AMgaNunuM utpAdana). kAsTIka soDA hajAra Tana - 101 314 811 210,9 noMdha:- A koSTaka judI judI yojanAomAMthI banAvela che. mI = mIlIana = dasa lAkha, Tana = 1000 kIlo, gAMsaDI = 18. kale, mI-mI' = mIlIana mITara 31 1819 112 689 1613 56.9 54 11 2754 Jain Education Intemational
Page #208
--------------------------------------------------------------------------
________________ 230 bhAratIya amitA kASTaka-2 50-51 thI 68-69 daramyAna pAyAnA mALakhAne vikAsa a.naM. vigata ekama 50-50 mAM utpAdana 60-61 mAM utpAdana 68-69 50-51thI 60-61thI 50-51thI mAM utpAdana 60-61mAM 68-69mAM 68-69mAM % pheraphAra % pheraphAra % pheraphAra = - 145 157 ' 530 1871 632 167. 926 5.9 5.65 14.5 25630 69000 192000 1069000 56247 5956 0 203 78 111 10600 1151 28200 32731 156. 30.1 8.67 341 484 41.9 236 317 34 380) 21.4 225 8.57 27.9 77.3 4.65 119 23 102.9 1 1 vidyuta utpAdana zakita mI. KW 2.3 grAma vIjaLIkaraNa gAmaDAM saMkhyA 3500 siMcAI paMpanuM vIjaLIkaraNa saMkhyA 18709 relve kI. mI. 53955 5 relvedvArA parIvahana mI. Tana 6 re dvArA pesenjara parIvahana hajAra mI. kI.mI. - 7 eno cAlu hAlatamAM saMkhyA 8500 8 utAruonA Dao saMkhyA 20500. 9 vegane DambA saMkhyA hajAra 222 10 pAkA rastAnI laMbAI hajAra kI.mI. 157 11 Traka ane basa hajAra 116 12 vahANavaTuM jI.Ara.TI. lAkha 3.90 13 siMcAI heThaLanI jamIna mI.hekaTara 22. 14 posTa ophIsa hajAra 36.1 15 TelIphona lAkha 16 reDIo sTezana saMkhyA 17 prAthamika skula hajAra 18 prAthamika vidyArthI mI. 18.3 19 prAthamika zikSako hajAra 20 mAdhyamika skulo hajAra 21 mAdhyamika vidyArthI 4.3 22 mAdhyamika zikSake lAkha 1.48 23 sekanDarI skUle saMkhyA 7288 24 sekanDarI vidyArthI lAkha , 25 sekanDarI zikSako 2.12 26 yunIvarsiTIo saMkhyA - 27 27 ArTasa sAyansa kormasa koleje saMkhyA 542 28 TekanIkala DIgrI koleja saMkhyA 29 DIplomAM kelejo saMkhyA 30 ArTasa sAyansa kAma ...." 210 330 35 56 57 91.2 19.3 284.6 138 642 1600 149 50 58 mI. 1233 5.20 83.6 3.44 17000 132.4. 133.3 51 76.47 206 1974 507.7 186 251.35 311.6 1169 147 174 3000 5.2 477 12 lAkha 2.94 5.25 45 176 12 195 262 1976 138 284 16.9 219 Jain Education Intemational
Page #209
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha 2 " - T 13.8 25 245 pa25 : 93 120 8 0 che 0 & je A 4.84 2.56 113 64.6 126 . 31 TekanIkalaDIgrI kolejomAM vidyArthI hajAra levAnI zakita 32 meDIkala kolejo saMkhyA 33 khetIvADI keleje saMkhyA 34 veTaranara kaleje 35 prAthamika heltha senTaro hAra 36 dardIo mATe pathArIo lAkha 37 DokaTaronI saMkhyA hajAra 38 DIplomA korsamAM vidyArthIo hajAra levAnI zakita 39 sarerAza AyuSa puruSa 32.5 4. sarerAza AyuSa strI 31.7 41 maraNuM pramANa dara hajAre 42 janma pramANe dara hajAre 40 43 phemIlI velphara lAnIMga senTara saMkhyA (56-57) 168 1.86 70, 25.8 103 25 816 710 48.6 41.9 64 varSa 53.2 51.2 39 28949 2136 17131 44 kuTuMbaniyejana oparezane hajAra (56-57) 8 46 1650 19625 1255 (56-57 thI 60-61). 475 3487 (56-57 thI 60-61) -2002 53 112 166 167 71 -24 8262 - 100 45 vargIkRta vepArI benko saMkhyA saMkhyA 46 vargIkRta vepArI benkanI zAkhAo ,, 47 benka thApaNa karoDa rUpiyA 48 dhIrANa ane vaTAva karoDa rUpiyA 94 2689 822 58 * 89 4116 1746 1319 27 467 352 127 507 neMdha : A AMkaDAo judI judI yojanAo ane rIjharva beMkanA buleTInamAMthI lIdhA che. mI= mIlIana= lAkha jI. Ara. TI. gresa rajIsTarDa Taneja ApanI rakama kyAM jamA rAkhaze? jA jA managara jIllA sahakArI benka lI. mAM rAkhavAthI Apane vadhu vyAja maLaze ane dezanA kheta utpAdanamAM vadhAre karavAmAM ApanI thApaNa upayogI thaze. heDa ophIsa :- sahakAra bhavana, raNajItareDa, jAmanagara, zAkhAo :- lAlapura, bhANavaDa, jAmajodhapura, joDIyA, dvArakA, jAmakhaMbhALIyA, kalyANapura, kAlAvaDa dhoLa, alIyAbADA, latIpura, bAlaMbhA, khareDI ane khaMDherA. bI. ke. kekArI ke. pI. zAha menejara. ceramena Jain Education Intemational
Page #210
--------------------------------------------------------------------------
________________ 232 bhAratIya amitA 50-51 thI 68-69 rakama % rakama 3095 3035 1985 14.1 13.8 526 kASTaka-3 jAhera kSetranuM bhAratIya Ayojana daramyAna pAyAnA mALakhAmAM rokANa anu. vigata prathama yejanA bIjI rojanA trIjI yojanA vArSika yojanA 4 rakama % rakama % rakama % 1 khetI 290 14.8 pa49 11.8 109 12.7 1167 17.3 2 vidyuta 149 7.6 4para 9,7 1252 14.6 1182 17.5 3 siMcAI ane pUra 434 22.1 7.7 4pa7 niyaMtraNa 4 vAhana vyavahAra 518 26.5 1261 27.0 2112 24.6 1239 ane saMdeza vyavahAra i relve 113,3 1326 15.5 ii rastA ane rastA 143 7.3 5.4 362 5.4 vAhana vyavahAra ii bIjA vAhana vyavahAra 74 3.8 212 3.1 iv saMdezA vyavahAra 125 1.4 139 5 sAmAjIka sevAo 473 1493 17.4 992 14.7 i rikSaNa 149 7.7 374 5.5 ii tabIbI sAravAra 98 251 2.9 3.2 ii bIjI sevAo 226 11.5 582 6.8 403 6 pAyAnA mALakhAne 1864 95.1 3547 6610 50 37 74.6 kula kharca 7 jI. sTrakacarane kharca 96 4.9 1125 24.0 1967 23.0 172 0. 25.4 8 jAhera kSetranI 1960 100 4672 100 857 100 6757 100 vejanAno kula kharca noMdha : A koSTaka kema vArSika aMka 1969mAMthI lIdhela che. 15 - 2. 0 24.1 17058 4908 21966 22.3 100 21144 : DILINSTIL' BOMBAY ) 3 2 36 2 2 phona 53 2 1 2 9 4 J 3 2 1 3 7 8 zubhecchAo sAthe jayaMtI lAla caMdulAlanI kAM. kolDa sTekIsTa : Aryana ane sTIla Ayarna mArakeTa, karaNuka baMdara muMbaI-9, Jain Education Intemational
Page #211
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratamAM vaidika yuganA ajavALAM " vedA ' khilA dharma mUlam zrI puSkarabhAi mAkANI be nukastAnamAM paNa grIsa tarapha gayA ane cheka hAlImAM vasyA te prAne sthApako mana kI pa tra prA mULa khe paNa traNe ekaja saMskArane lai janArI hatI, tethI tenI prAcIna yAgmAmAM eka sarakhI hakIkata maLI Ave che ane te traNa prajA traNa 'meTAM dharmAMnA udgamanuM kAraNa banI. kAzI, zImAM mustAna ane pelesTAIna sudhI sanArI prajAnA moTAbhAge khristI dhama A ciMtanIya ane saune ciMtA upajAve tevA praznanAM javAba ApaNI vaidika paraMparA vAthI maLI AvI, ane tyAreja vizALa nukastAnanA pUrva pradeza, kAka, kAna, Akha samajAze ke ApaNe sAcA sAca pragati karI che kharI ? ajJAnIstAnamAM prathama pArmika ane pachI DhAne pArasI ane IslAma dhama tarIke vikasyA. IslAmanA varIta vikAse pArasIene bhArata AvavA pharaja paDI. tevIja rIte kAzmIra thaI saptasi vasanAra Ae hiMdudharmAM prasarAvyA, tee ahIM'nI mULa dasyu, drAvIDa, vAnara,rAkSasa vagere prajAnA sa Mdha mAM AvyA ane saMskRtInA saMdha mAM sadhI karI tenI sAthe eka banI rahyA tyAre hatu. veda racAtA hatA, A bA ane pArasI ArSI (mulIMgasahita-kAraNake tyAre IslAma dharma haju sthApAye nahete) vacce vicAra dhArAmAM meTA saMdhaSa thayA tethI khannenI prAcIna kathA eka hevA chatAM tenA anya phuTI gayA. pArasIoe asuranA a "pravitra devA" ema karyAM che ane * devane halakI koTInA gaNyA che. jyAre hiMdue daivane pavitra garAya che, ane basune 1. halakI koTInA gaNyA che, tema chatAM bannenA vAmAM bahu jAJA phera nathI. AjanI viSama pariripati hatAM mAnavInuM mAnava ne Avu paramANu thIbArA gAMdhI karI cadra vapara pahoMcI che, to tenA durupayoga karIne A pRthvIne sArI teA nahi nAkhene ? bhAvi kevuM haze ! sadupayoga mAnava jAto itivAsa letAM te junAmAM nA mAnava kadAca pekIMgamAM maLI AvyA hoya ke jAvAmAM, jamanImAM ke uttara dhruvamAM ? paNa eka vAta cAkakasa che teNe peAtAnu sthira jIvana teA madhya ezIyAmAM prApta karyu ane saMskRti prApta karI. kAzmIama samudrane kinAre, tyAMthI jekavIlAe sthaLAMtara karI gayA te moMgolIane khADInA hatA ema vAva dhAre che. haju zikAra upara jIvana jIvanArA e kabIlAe nadI kAMThe. vasAvatA mAMDa zIkhyA hatA. kudarate bakSela vanaspati janma khArAka zodhAye jatA hatA. khetI bahuja Adya sthitimAM hatI. grAma tyAre tyAM sthira hatI mana anukuLa sthAnano kALe meLavavA mATe adarA aMdara laDAImAM utarI hoya tema jaNAya che. baLavAna prajA tyAM vasI ane bAkInI prajA dhIme dhIme kekesasa parvata tarapha utaratI kaDI (kavAna) paramAmAM para ja nA keTalIka mu snAna taraphathI grIsa tarapha vaLI, ane tyAMnI praznamAM baLI gaI. hiMma prapAta ane pralaya jevA mahApuramAM prajA sthaLAMtara karatI gai. ( pRthvInI uthala pAke pazu temAM meya bhAga bhajavyo) ane kAzmIranA sarAvarane kAMThe te prajA vasI. (tyAre kAzmIramAM meTuM kAzmIranA sarovarane kAMThe te prA vasI. (tyAre kAzmIramAM moTo avara hatu ,, muLathI ja zaMkara prA tro dizAmAM pharI vaLe ane tyAMnI prajA sAthe vasI gaI. tethI te traNe prajAnA mukhya saMskAro ekaja rahyA. ApaNe kAzmIra tarIthI AvanAra prajAne gAya gaNI, jeo bhAratanI mULa prajA sAthe baLI gai ane tenI eka saMmizrita saMskRti banI jemAMthI hiMdudhama-pradAya thayA. je prazna payiAbhamAM kAnamAM yu TImA ane TAIaunadI kAMThe gamI te praznane khApa pArasI prajA gaNI je paNa kALe karI bhAratamAM AvyA, paNa te pahelAM lAMbA samaya sudhI kAnamAM ja vA. kAnamAM bharAtAM ratAM dhama ane kAra Ape tene lAMbA saMpa karyAM. che, pArasInA dharma pustaka aMda avastAmAM eka kathAmAM jaNAvAyu che ke--"rAjA vizvavatanA putra 'dhIma' bhagavAna ahuramajhad pAse ane jaNAvyuM ke, emanI sahanI saMkhyA ghaNI vadhI gaI che. ane tyAre ahuramajhaTe AgAhI karI ke jabarajasta ThaMDI ane himayuga vasavATa mATe dhaNA vistAra vadhAryAM chatAM bhUmi pUrI paDatI nathI" AvatA hAI yIye prajA mATe navuM Azraya sthAna alavuM ane khAvaja kathA kAMIka manapurANamAM che. RimAM vivasthAMna (su) nA putra tarIke yama manAya che ane tene maLI sAthe pAve che. te anukrmaN nA 'jhaMda avatA' pustakamAM vizvata nA putra mane maLatI AvatI kathA che vaLI pAmanI patnI tarIke pIka paathI batAvI che. 1 rava pArasImAM che eva (1) RgvedamAM joke asUrane parama zaktimAna tarIke vA pALI kAryo karIne anura zabda dhama thI hA sAvaca
Page #212
--------------------------------------------------------------------------
________________ 234 bhAratIya asmitA uparokata kayA jevI ja kathA grIka purANomAM paNa AvelI atharvavedamAM manuSyanuM je rogane kAraNe maraNa thayuM. hoya te roga che. temAM jaNAvAyuM che ke- "pRthvI upara atizaya anyAya thavAthI anusAra uparanI cAra prathA mujaba zaba saMskAra karavA jaNAvyuM khase ( voka-vIsa ) atizaya vRSTi karI te pradezane pANImAM DubAvI che. vedanI AjJA mujaba je manuSyanuM dhanaMjaya vAyunI vikRtIthI nAkhe temAMthI dhulIyana pitAnA pitAnA upadezathI eka naukA mRtyu thayuM hoya tene yaMgIne pakSIone bhakSa banAvavA jaNAvAyuM banAvI temAM sarvane bacAvI gaye." che, ne zItalAthI mRtyu thanAre dATavAnuM jaNAvAyuM che. mAtra veda mAMthI ja sarva dharmo prajA prajA vaccenA kusaMpa ane jaDatAne ahIM musa te ja vausa ke ghoH nuM samAntara che ane ghauH | kAraNe thayA che. vedanA deva che. grIka purANomAM krayaviya nA sAdhana tarIke khakAsa' zabda kahe che, RvedamAM tene mATe "zuka" zabda che. vedane bhagavAnanuM svarUpa gaNavAmAM AvyA che, ane tenA saMskRtamAM "za" ne "kha" bebhAnI prathA che. Ama zukamAMthI pAThane maMtro kahevAmAM Ave che kAraNa ke veda paramAtmAe RSikhakAsa ane evI rIte bIjA zabdAtta thayA che. jemake - ene saMbhaLAvyA tethI tenI "mRti bhagavatI" nAme paNa pUjA saMskRtamAM kavitAne "pada' avestAmAM "padha" ane prIkamAM pasa thAya che, ane maMtra kRSya RSioe tene karNa paraMparA ziSya Adi zabdo che. dvArA jIvatA rAkhyA tethI "zruti' tarIke gaNAvAyA che. vaLI vedamAM jyAre zrutio ekabIjAnI viruddhamAM jatI hoya to bannene # pitara- (kadanA deva) = yupITara (grIkanA deva ) pUraka gaNIne vyavahAra ane svarUpe sAkSAtkAra mATe tenuM mArgadarzana sAmya juo = (romana deva) pupatera ( Zev alep ) meLavAya che. cheda paMdaramI sadI sudhI te vedane pramANu gaNIne ja zAstrArtho thatAM. (2) vaidika zabda atharvaNa te avestAmAM teja arthamAM agravana zabda che. "aMgirasa' zabdane vyutpatti niyamanA AdhAre grIka cAda-gadya-padya ane gIti mannothI vyavasthita thayA hAI akilAsa'-- (Aggilos) - dUta ane paziyana "aMgara' De- tene "vedatrayI" gaNyA che. veda zabda "vida " dhAtu uparathI svAra sAthe saMbaMdha che. (3) AvyA che.-jJAna, lAbha, sattA ane vicAra evA enA cAra artha thAya che. Ama paNa veda manuSya mATe kAryakArya hetu, AtmaAma grIka, pArasi ane AryaprajA mULa eka prajAnA saMskAra sAkSAtkAra hatuM; vyavahArahetu ane sarva prakAranA jJAnaturUpa banyA . laI traNe dizAmAM jaIne vasI hatI te samayane I. sa. pUrve 3500 che. va AtanI mAtra te rItI ane ghaTanA mATe vedamAM upara thI 4000ne sva.tilake ane Do. javAlAprasAde siMdhAla gaNyo che. veda cAra che. (1) Dapha (2) yajaH (3) sAma (4) atharvana te bIjA purAvAothI sAro lAge che. A che RdanI racanAne - A cAre veda cAra vibhAga A cAre vedane cAra vibhAgamAM samAvAyA che. (1) saMhitA kALa; tyArathI racAtA vedomAM chelle atharvavedanI racanA I. sa. - (2) brAhmaNa (3) AraNyaka () upaniSada saMhitAmAM pUrve 1500 thI 20.0 sudhImAM thaI. vedone samajavA mATe vedo- vedanA maMtro bhakti pradhAna raheluM che, brAhmaNamAM kamagonI racanA to cheka IsanA janma pachI ekAda sadI (4) sudhI pradhAna ane AraNyaka ane upaniSadamAM jJAnapradhAna rahyA che. cAlI ane te samayamAM ja vedanA keTalAMka darzanane racAyA haze. (5) manuSyajIvana mATe bhakti, kamara ane jIvana nA aMgarUpa rahyA che, vedane sarvadharmanuM mULa kaheluM che. te AvA ja kArathI prAtaH bhakita, pAra divasa caDayAthI sAMja sudhI karma ane rAtrIe jaNAvAyuM che, vedamAM guhya sUtramAM "zabane bALavAnuM, dATavAnuM tayA brAhma muhurta jJAna-vicAra karavAnI vedAjhA mujaba vedanA che pANImAM vahAvI devAnuM ane yaMgavAnuM jaNAvyuM che" khristI ane 0 2 vibhAga che. vedane samajavA mATe che vedAMga racavAmAM AvyA che. muslImee zabane dATavAnuM svIkAryuM*- pArasIo e zaba kuvAmAM (1) zikSA (1) zikSA- varNasvara AdinA uccAra-prakAra-pratipAdaka ubhA rAkhavAnuM (caMgavAnuM eka svarU5) ane hiMdaoe zabane 2. judI judI zAkhAo anurUpa te trIsa : bALavAnuM, samAdhi ApavAnuM ke pANImAM jala samAdhi ApavAnuM zikSA che. _ (2) ka5- matra viniyoga pUrvaka yAga tayA prayogonuM tathA saMskAronuM nirUpaNa karanAra graMtho temAM traNa (2) Biographies of words by Maxmuler 44-164, prakAra che. 189 juo. (1) zreta sUtra (yAsabaMdhI) (3) zrI tilanuM "vedamAM Ane uttaradhruva nivAsa" pustaka (2) pRhyasUtra (garbhAdhAnathI agni saMskAra ane juo pR. 173 jIvana vyavahAranuM nirUpaNa) (4) pANinIe vyAkaraNa racyuM. (3) dharmasUtra (varNAzrama upagI dharma ane (5) paMtajalIe gadarzana racyuM : niyamanuM nirupaya). Jain Education Intemational For Private & Personal use only
Page #213
--------------------------------------------------------------------------
________________ myunika () vyAkaraNa - vijJAna ane prakRti tathA jJAna spaSTa karavA thaelA (2) nyAyadarzanaH gautama RSinuM nyAya ane kARSinuM vizikSika zabda prayoga ane zabda sAdhutvanI racanAnuM baMnemAM prakRtinA mULa svarUpe ta nirUpaNa niyamabaddha nirUpaNa - te che karI tarkayukta rIte sAkSAtakAra tarapha prere che. prAti zAkhya nA rUpamAM maLe che. (3) miMmAsA darzanaH jaimini pUrva thiMmAsAmAM karmane prAdhAnya (1) Rpha-prAti zAkhya ApI paramAtmAne meLavavA prayatna karyo tenA (2) zukala yajuH- prAti zAkhya uttAramAM bhagavAna vyAse uttara mimAMsA cI (3) sAma-prAti zAkhya brahmanuM darzana karAvI karoLIyAnI mAphaka jagata (4) ayarva-prAti zAkhya ane jIvanA nimittanA upAdAna kAraNuM brahmane (5) caturA dhyAyI (saMpAdana W. D.Whitney) (6) tattarIya prAti zAkhya. gaNI sAkSAtkAra mATe tanuM pratipAdana karyuM. A cAra vedota cha aMgo dvArA samajI traNa rIte darzana karI AcArya pANinie A vyAkaraNane sAta vibhAgamAM (1) varNa (Adya purUSa ane prakRtI tathA temAM prakRtInuM nIrUpaNa ane purUSatA sAmnAya (2sandhi (3) pracahya saMjJA (4) svara bheda (5) saMhita karmane eka brahmamaya jovAnI dRSTi ApI) RSimunIoe manu yanA pATha (6) pATha niyama (7) alaMkAra-uccArabheda ema beMcI tenuM samAja ane vyavahArane niyama karavA dhama zAo viSada varNana karyuM che- jarmanImAM mephaDAnale 1910mAM tenA viSe racyA A dharmazAstro te smRti ane purANo. purANomAM suMdara graMtha bahAra pADayo che. mAnavajAtano ItihAsa ane vaMzAvaLI dvArA sArA samAjanuM (4) nirukata - vaidika zabdonuM upa5ri sahita-nirvacana. dA. ta. AyeAjana karavAmAM preraNA ubhI karavAmAM AvI. ane smRtimAM ahama = huM athIha sudhI AvatA dareka samAjane vyavasthita karavA AjJAe karavAmAM AvI. svara vyaMjanathI je vyakata karI zakAya tevA sarva viSayane grahaNa karanAra te arthAt "huM" nirukata ( purANe 18 thayA ane smRtio thaI paNa purAmAM bhAgavata ane smRtimAM manusmRti pracalita ane sAthe rahI che. Ama vinA veda bhaNavA ane samajavA muzkela che. nivaTu (nighaMTu) nA bhASya svarUpa vAskanuM nirakata cAraveda + vedAMga + traNa darzana yugala + dharmazAstro maLI cauda vidyAne saMskRtinI dhAraka gaNavAmAM AvI che. hiMduoe to te hAla maLI zake che, jAvI joIe. paNa anya mAnava mATe pitAnA uddhAra mATe te (5) chanda - vedanI racanAnI mUlabhUta vidhA. tenA sAta vibhAga bhaNavA mATe joIe. che. (1) atichanda (2) gaNa chanda (3) mAtrA chanda da: mAM e kavIza zAkhA upalabdha hatI. hAla e. (4) akSara chanda (5) yativRtta (6) laukika chaMda zAkhA zAla ane bAkkala maLI Ave che. vedano pracAra kara(7) gAyA. atyAre akSara ane mAtrA chanda pracalita che. akSara chandanA pa6 prakAra gAyatrI nAra-bhaNanAra Rvi-kulapatinI judI judI prathA anusAra zAkhA banI che. kula daza majula 128 sUkatomAM 105para AcAo anuSyapa AdI che. piMgala RSi dArA tenI racanA karavAmAM AvI che. hAla upalabdha che. jenAM 4,32000 akSaro che. sadanAM be brAhmaNo upalabdha che: (1) e tareya (2) kautikI vedanAM be (6) jyotiSaH- vedika kriyAonuM niyata samaye Ayojana karavA araNyaka upalabdha che: (1) aMtaraya (2) zAMkhAyana kadanAM 10 tiSanI racanA karavAmAM AvI, temAMthI upaniSada upalabdha che. temAM etareya ane mukitakepaniSada mahabhaviSya jANavAnuM sAdhana upalabdha thayuM eTaluM ja tvanAM che. TvedanAM be zrotra sUtro upalabdha che. (1) AzvalAyana nahi paNa yogya samaye kArya karI bhaviSya ghaDavAne (2) zAMkhAyana ane teja nAme be gRhyasUtro paNa upalabdha che. puruSArtha paNa prApta thaze. kapha-pratizAkhya, Rga anukramaNI ane zaunaka vicIta A cha aMge vedanA abhyAsamAMthI udbhavyA ane tene vedanI bRhadevatA RgvidhAna bRhama pariziSa Adi bIjA paNa azvedanAM svarUparakSA, aryarakSA ane anuSThAnarakSA mATe vistAra thayo. sabaMdhita graMtha upalabdha che. A vedanuM traNa rIte darzana karI RSimunIoe temAMthI yajurveda:-(1) zukala yajurveda (2) kRSNayajurveda (a-vyavasthIta) artha tAravyA. Apa vAjasaneyA saMhitA zukala yajurveda nAme oLakhAya che. ane tArIyA sahiMtA kRSNa yajurvedanA nAme oLakhAya che. (1) gadarzanaH kapalanuM sAMkhya ane pAtAMjalinuM gadarzana purUSa ane prakRtinI zakitaone nirUpaNa karI, kara Na yajurvedanI 109 zAkhA che: temAM 4 zAkhA hAla upalabdha temAMthI Abha sAkSAtkAra karavA preraNA Ape che. che. (1) rIya (2) kaTha (3) maMtrAyaNI ane (4) kapiDhaba kaTha Jain Education Intemational
Page #214
--------------------------------------------------------------------------
________________ 236 bhAratIya asmitA zAkhAM. tau tarIya zAkhA mAM te nAme saMhitA, brAhmaNa. AraNyaka sthira thato hoi A veda prANa sthira karanAre, keganAM mULamAM ane upaniSada che tathA tasUtra ane 2aa sUtra che. rahelo che. tenI aMdara zAkhAo mukitake paniSadamAM batAvAI che. paNa hAla paipalAda ane zaunakIya ema beja zAkhAo prApya che. kAThaka zAkhAmAM, te nAme saMhitA brAhmaNa kaTha upaniSada ane gopaya brAhmaNa A vedanuM prasidhdha brAhmaNuM che. tenA 31 upaniSada sUtra upalabdha che. maitrAyaNI zAkhAmAM, te nAme saMhitA, AraNyaka : paikI prazna, muMDaka, mAMDukya upaniSada bahuja pracalita che. kauzika ane sUtra upalabdha che. kapichala kai zAkhAmAM phakta saMhitA ja vitAna, nakSatra, ka95, aMgirasa ka9pa ane zAMti kalpa upalabdha che. zukala yajurvedanI 15 zAkhA hatI paNa temAM mAdhyandinI nAme tenA pAMca sUtragraMtha che. tenuM kauzika putra bahuja pracaane kava mukhya che (kAtyAyanI lIta che. mAdhyandinI zAkhAmAM te nAme saMhitA tasUtra ane gusutro dareka vedanA eka eka upaveda che. avedane Ayurveda, yajuane pratizAkhya che. jyAre prakhyAta zatapatha brAhmaNa ane vedane dhanurveda, sAmaveda gAMdharvaveda ane atharvavedane arthazAstra bRhadAraNyaka upaniSada paNa A zAkhA mAM bhagavAna yAtavayanI (rAjanItizAstra) upada che. gepatha brAhmagumAM atharvavedanA pAMca apratIma deNagI che. karva zAkhAmAM-te nA saMhitA, zatapatha brAhmaNa upaveda gaNAvyA che. temAM uparokata arpazAstra sAthe sarpada, ane AraNyaka upalabdha che. A vedanI lupta zAkhAomAM zaMkha pizAcaveda asurada ane ItihAsa neda vavAyA che. paNuM hAlamAM likhita zvetAzvatara, mAnava, vArAha, vakhAsa ane bAdhUla zAkhAnuM kevaLa itihAsa ane purANuM bAkI rahyA che. vedanuM darzana karanAra thoDuM sAhitya upalabdha che. temAM te sivAya A pataMba, badhAmana, satyASADha, hiraNayakezI ane bhAradvAja zAkhAnA kaya maLI Ave che. mahAna RSiemAM vasiSa, yAjJavalkaya, agatya vizvAmitra, bhRgu, manu, atri, yaMca, aMgirasa, kavi, kulsa, uSanA, ItyAdi RSiA zAkhAomAM vetAzvara ane Iza upaniSada bahuja prakhyAta o che. tevI ja rIte mathI, kAtyAyinI, lopAmudrA, aruMdhati, che. A vedanA upaniSado bahumUlyavAna gaNAya che. gAgI ityAdi (28) aThThAvIsa strI maMtradRSTAo paNa hatI. vedomAM - sAmaveda - temAM saMhitA be prakAranI che; (1) chaMda saMhitA ghosa, varUNa, mitra vasa, varUNa, mitra, sUrya, savitu, pujana, viSNu, vivasvata, uSasa, (2) gAna saMhitA. azvinIkumAra, Adi dIvya devatAonA AvAhane jovAmAM Ave che. temaja prakRti deva tarIke iMdra, trIta (avestAna thIta) bhAta- sAmavedanI eka hajAra zAkhA hatI. jemAMthI 16 zAkhA rahI rikSA, ahi, aja, rUdra maphata vAyu, apAM (jala-varUNanA putra) hatI paNa hAla traNa zAkhA upalabdha che. - parjanya (para kunasa-grIka) AdinI zakitao sAthe aikaya sthApaa (1) kauthuma zAkhAH temAM te nAme saMhitA ane AraNyaka vAne prayatna karavAmAM AvyuM che. pArthiva devatA nadI, pRthvI, agni, bRhaspati ane soma temaja amUrta devatA kartA, vaNA maLI Ave che. vizvakama, prajApati, maLyuM, zradhdhA, aditA, dIti Adi . (2) rANAyanaya zAkhAH temAM paNa te nAre saMhitA AraNyaka devatAnA AvAhana dvArA prakRti ane tenA karmakAranuM maLI Ave che. vijJAna sthApIta karavAmAM AvyuM che. A sivAya uSA sarasvatI, rAtrI, puraMdhI (krIyAzIlatA) urvazI, rAkA, kauthuma saMhitA uttara bhAratamAM ane rANAyanIya zAkhA dakSi sinIvAlI, kuda Adi devIo tathA mitrAvaruNa ghumhIMtara (yupITara) NamAM pracalita che. sAmavedanA uparokta zAkhAnA brAhmaNa graMtha IdrAgni, ghAvAputhvi Adi yugala devo ane 11 rUdra, 8 vasu, 1 upalabdha che. tAMya, SaviMza, mandra, daivata, sAmavidhAna, ArSeya, 1 Aditya ane traNa Rbhu maLI te trIsa deva samuha vedamAM batAvyA vaMza ane saMhitopaniSad nAme te prakhyAta che. tenuM upaniSad che. azva. vRSabha, gAya, aja gadarbha, zvAna, vArAha kapi AdI pazu, chAMdeva nAme suprasiddha che. ' garUDa, spena, Adi pakSI tathA keTalAka kITakane paNa vedamAM vyavahAra mATe jaiminIya zAkhAH temAM te nAme saMhitA, brAhmaNa ane upa- upayogI gaNyA che. asura, paNi, dAsa, vRtra, datya, aMbara, namuvI niSada upalabdha tenA mAthaka lAvyAyana kAtyAyaNa, anupada, kusuma, rAkSasa, pIzAca temaja apsarA, gaMdharva kinnara vAstu, kSetrapAla, nidAna ane jaimini nAme sAta zreta mUtra maLI AvyA che temaja urvazapati (idra) sItA Adi sarvanI zakitane svikAra karI temanA gobhila, khAdira, pitRmeva ane jaimini RAvo paNa pracalita AzirvAda ane madada rUpa zakitao tarapha aMgUlinirdeza karavAmAM AvyuM che, mRtaka saMskAra, AmA, svarga, paraloka jIvana, pitRgaNa, yama, punarjIvana, vagereno paNa temAM svikAra karavAmAM Ave che. atharvaveda - arvaveda veda paMkitamAM uccatama sthAna dharAve che. temAM jJAna, dhyAna, jAdu, TucakA, davAdArU, maMtra maMtra, Ama vedamAM prakRtti, purUSa ane samagra jagatanAM mU ane taMtra ityAdi badhuM ja samAyeluM che. mRguRSie A vedanuM prathama amUrta svarUpano abhyAsa karI tenA upaganuM vijJAna ane darzana karyuM hoI tene bhagvAMgiro veda kahe che. atharvane. atha paramAtmAnI prApti mATe saraLa mArga darzAvavAmAM Ave che. zari Jain Education Intenational
Page #215
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha 237. ramAM chupAyelI ane mananI apratima zakti o dvArA RSimuni- saMdarbha graMtha :-- oe jIva ane jagatanAM samagra vyavahArane spaSTa AlekhI samAjane sugrathIta karavAno suMdara prayAsa karyo che. (1) saMskRta sAhityano ItihAsa-mehanalAla pArvatIzaMkara dave (2) vedamandira pravezikA-udAsIna pravara RSirAmae vijJAnamAM apratima baLavALI anyAstra medhAsa, brahmAstra, ne upayoga batAvAya che. te saMmohana, uccATana, vazIkaraNa, (3) vaidika mAIlejI-e. e. makaDaunala. mAraNa, AdI prayoga darzAvAyA che tema chatAM sRSTine nAza 2 (4) jagatanA dharmo-zrI AnaMdazaMkara bApubhAI dhruva. nathI ane samAja sthira rahyo che to Aje aNu astro zodhAyA (5) prAcIna bhAratIya paraMparA-rAMgeya rAghava hoya to bahu nirAza thavAnI jarUra nathI. (6) vedonI prAcInatAno vicAra-tilaka (7) prAcInakALane vizva ItihAsa-pro. javAlA prasAda siMdhANa AvaDuM vizALa kArya karanAra lekhaka dRSTA ke zeAdhaka vedanA kartA tarIke potAnuM abhimAna kayAMye darzAvyuM nathI tethI veda (8) kaMda avestA-vendiAda prakaraNa upaniSada AdinA lekhaka ke kayAkAranuM nAma ApaNane kayAMye jovA (9) prAcIna bhArata-De. hariprasAda zAstrI. jANavA maLatuM nathI. veda saMpUrNa vidyA che, tene hAla vijJAna dvArA AviSkAra karavAno prayatna cAlI rahyo che. paNa jyAM sudhI tenA zodhakamAM dharma ane cArItrya nahi hoya tyAM sudhI e prayatna suphalIta the zakaya nathI. AjanuM vijJAna dhamane sahAre pragati karaze temaja pUrNatA meLavI zakAze. anyathA e prayatna AMzika vinAza tarapha samAjane dhakelI deze. * * SCIENTIFIC vedane cArItraya vinA samajavAnA prayatanamAM pAchaLanI prajA bhautikavAdane kAraNe niSphaLa banI, ane samAjane kabajAmAM rAkhavA teNe jAta jAtanA vidhi vidhAna karI aneka saMpradAyone janma Apyo parINAme jagata aneka dharmo vikasyA. paNa te darekanA mULamAM vedanAja sidhdhAMto varNavAyA che. to pachI cAla, ApaNe te sarva bhedabhAva mUkI, vedane pharI lokabhAgya banAvI vizvadharma sthApI sarvanuM hita karavA kaTIbadhdha thaIe, jethI samAjamAM zAMti ane bhakitane paramAtmAne anubhava thAya. OM zAMti, zAMti, zAMtiH By Far The Best INDIAN Clock A veda darzana karanAra RSimunIo gRhasthajIvana jIvatA hatA. nadI kinAre parNakuTImAM rahI, nispRha jIvana gALatAM hatA. sAdAI, saraLatA ane sadAcArI jIvanamAM bhautika kaSTa tene duHkharUpa lAgatuM ja nahotuM. AvA RSionA vidyApIThamAM dazadaza hajAra riAgo, rAjAthI raMka-varNa, paMkti ane jAtIne bhedabhAva mukI vedanuM adhyayana karatAM hatA. samAjamAM jatAM pahelAM AvA RSimunIonuM vyavahAra ane adhyAtmajJAna meLavI vyakti kRtakRtya thatA ane tethI samAja sugrathita bane. Manufacturers rAjA ke samrATa paNa AvA RSino dAsa banIne raheto ane RSio paNa temane megya saMmAna ApatA ane tenA daMDAdhikAramAM rahetA. Ama paraspara sanmAna ane sakha upara racAela e samAjanuM Apa sarjana karavAnuM che. vizvamAM A kArya bhArata ja karI zakaze. te rIte ApaNI javAbadArI moTI che. The Scientific Clock Mfg Co,. P, 0. Box No. 12 Station Road, MORVI (Gujarat) Jain Education Intemational
Page #216
--------------------------------------------------------------------------
________________ 238 With Best Compliments from BOMBAY METAL SYNDICATE 166, Kika Street, Gulalwadi, BOMBAY-4 Telegrams: B RASIVE' Telex : BMS-2030 carabI vagaranA zuddha Y zAradA sAbu : utpAdaka zAradA sopa phekaTarI phezana : 385 mArI Gram: Copperwire 2140 Mahakali Street, Secundrabad-3. Telephone: 335 (ESTD. 1962) bhAratIya asmitA Telephones: 331873 333601 332550 CHAMPION Engineering Stores Phone No. 320124 MILL GIN STORES, ENGINEERING TOOLS & RUBBER GOODS, FOOT VALVES, HOSE COUPLING, W. C. PUMPS "NSK" PADESTALS. Sold Distributor of Maharashtra FOR "VASUDHA" Centrifugal Pump. 122, Narayan Dhuru Street, BOMBAY-3. (BR) BHARAT METAL CORPORATION Nonferros Metal, Winding Wire & Electrical Goods Dealers. Tele. 76012 Tele. 30980-31980 Gram Brassbar 138 B. Jail Road, Coimbatore-18 Associate Concern: CHAMPION SALES CORP. M/s. Dhanjee Dholabhai AMRELI (Gujarat) BOMBAY-3 Champion on-C Lower Parel Gram: TRACTOR
Page #217
--------------------------------------------------------------------------
________________ munizraya thI bhAvanagara vejITebala proDakaTasa lI. prakhyAta ba nA va Te kiraNa rIphAInDa zIMgatela 3 3 2 5 3326 3327 prabhAta vanaspati dhI bhAvanaga2 vejITebala DakaTasa lI. baMdara bhAvanaga2. Jain Education Intemational
Page #218
--------------------------------------------------------------------------
________________ 240 S T 88 88 FOR 88 88 88 GOVT. APPROVED CONTROLLED STOCKISTS IRON & STEEL PHONE 88 bhAratIya arimatA 88 88 88 88 OFFICE 322942 328629 471860 RESI. GRAM IRONBEAM SHAH TRADERS Chhabildas A. Shah CARNAC BUNDER, IRON MARKET, BOMBAY-9.
Page #219
--------------------------------------------------------------------------
________________ mRtigraM 281 PHONE { 328726 SONS STOCKISTS & SUPPLIERS OF IRON, STEEL & SPECIAL STEEL 40, Carnac Siding Road, Carnac Bunder, Bombay-9 Jain Education Intemational
Page #220
--------------------------------------------------------------------------
________________ 242 SOHILRAT INDUSTRIES BOMBAY OFFICE SOHILRAJ Industries The Hotel Bombay International 29, MARINE DRIVE, BOMBAY-20 (BR) Jain Education Intemational Refined Oils Refined Groundnut Oil Refined and Medicinal Castor Oil Cable SOHILRAJ Phone: 5007-5008-5009 bhAratIya asmitA Factory & Registered office: Nirmalnagar, BHAVNAGAR-1 (Gujarat) Cable SOHILRAJ Phones Office 298248 Resi. 362803
Page #221
--------------------------------------------------------------------------
________________ I. sa. pUrve I. sa. pUrve i. sa. pUrve i. sa. pUrve I. sa. pU I. sa. pUrve I. sa. pUrve i. sa. pUrve I. sa. pUrve I. sa. pUrve I. sa. pU I. sa. pUrve I. sa. I. sa. i. sa. i. sa. i. sa. bhAratanI yAdagAra tavArIkha 300. 3000 1800 2007 2000 1350 557 447 447 407 355 272 150 200 390 400 4311 vedo racAyA Ape. uttara gujarAtamAM vasyA kAtAkIya sahasrAju nane digvIjaya karyA. jo tamAnya dArakAmAM mA bhAratanuM huM dha bauddha sAdhue gujarAtamAM pahelIvAra ma AvyA. sthApyuM. gautama buddhanA janma. gautama budhdha nirvANa pAmyA. paDelI kopa thavA bhAratamAM maLI. phAhiyAna bhAratanA pravAse AvyA ane khuddanI ghaNI pratimA, gra MthA, ane khIjI ghaNI smRtie cInamAM laI gayA. dvArakA lIpInA maLI. sakhAdAneTamAMthI lakhANavALI ThIkarIA i. sa. bIna agI ( vikramAditya ) mAtrathI saMvatanuM nAma badalI vikrama saMvata nAma ApyuM. gujarA bhAratamAM AvyA, ane bhAratamAM traNa sthaLe thANA nAkhyA. lATa pradezanA gupta samayamAM pATamAM vakarA rezamI kApaDa vaNatAM hatAM. I. sa. viTInA rAjastha yajJa vakhate kha'DaNI rUpe kApasivao bheTa tarIke I. sa. mesIDeAniyA mAlavAhaka uMTa para esI bhAratanA sihAnA zikAra karatA. azoka gAdIe beThA. biMganAra upara bhAre meca tUTI paDayo. I. sa. ne sudarzana taLAva tUTayuM. pAro I. sa. I. sa. i. sa. I. sa. I. sa. I. sa. I. sa. A sI. jigara vAMkAnerI 6 30 674 1024 25 1178 1211 1231 1298 1308 1420 13para 1469 1485 1498 mekalyA hatA. hinyasega nAmanA cInI musAphara hindumAM Avye. zIlakumAra jeThavAe ajAvelI mahavanI sevAmAM dilhInA zAsaka anaMgapALe peAtAnI putrI paraNAvI. mahamAnIe grAmanAma para savArI karI ane aDhaLaka dhana saMpatti luTI gayeA. 30 hajAranA sainya sAthe, gujarAta ane bhArata upara musalamAneAnA AkramaNu zarU thayA. 1211 thI 1238 jagannAthanuM maMdira amadAvAdamAM naga bhAga bInae bAbu kutubaminAranuM nirmANa. 1298 thI 1758 sudhI muslIma rAjya bhAratamAM rahyuM. 1758 pachI marAThAe teADayu. rA navadhaze sAmanAthanI navesarathI pratiSThA karI. tulasIdAsano janma aMge pavitra graMtha rAmAyavyu lakhyA. mAtA tulasI devI. pitA AtmArAma, vatana kanAja sa. 3para kArataka vada 13 madhyAna kALe jIvatA sata jJAnezvare samAdhI lIdhI. (21) va. paMjAmamAM nAnaka nAmanA satane! janma thayA te hindu-musalamAnanA bheda gurU nAnake rAkhyA. caitanya prabhunA bagALamAM nadhiA gAme janma thayA. paDelI sara vAstuza-DIgAmAe bhAratamAM karI ane kArtIkaTa paDa utaryAM tA. 22-me. 1498
Page #222
--------------------------------------------------------------------------
________________ 244 I. sa. I. sa. I. sa. i. sa. I. sa. i. sa. I. sa. I. sa. I. sa. I.sa. i. sa. I. sa. I. sa. I. sa. I. sa. I. sa. I. sa. 1400 1526 1529 1535 1543 1650 1727 1770 1778 1779 1781 1811 1812 1814 1819 1812 1821 1822 1824 rA' mAMDIka mRtyu pAmyo. pANIpatanI prathama laDAi saMta tulasIdAsane janma sadAsanA janma dha hAvAtAM. jeNe zrI kRSNanA padeAnI racanA karI. I. sa. I. sa. jAmanagara zaheranA pAyA nakhAye i. sa. ( saurAT ) I. sa. bhAratIya sAhityamAM pratihAsa sArdi tya pradAna zarU thayuM. hindumAM dukALa tathA dharatIkaMpa lAkheka mAnavI maraNa pAmyA. mahArAjA naMdakumAre kAgaLa upara banAvatI A karI che. tevA juTho AkSepa karI muddha calAvyo ane 1576nI pAMca bhAganA rAja naMdakumArane kalakattAmAM phAMsI ApI. mArakhImAM Aya subhedha nATaka maMDa. I. sa. ganuM sthApana dvArA raMganInA pAtro nakhAyA. I. sa. I. sa. i. sa. 1779mAM kApaDa vaNATamAM navA kAMThalAnI zodha thai ane gujarAta kApaDa vaNATanA udyoga sthagita thayA. vanada svAmInA janma thayo. manu bhAkAzamAM dekhAya. sorASTramAM moTA dukALa paDayA. saurASTramAM meTI marakI phATI nIkaLI; ghaNA mANasA rogamAM sapaDAyA ane bharAyA. kacchamAM prathama dharatIka pathayA. amadAvAda agrejoe samAnyuM tyAre tenI vastI 20 lAkhanI hatI I. sa. pazu mAhAnA dIvathI cusAyela. sa. zahera * jAranuM banI gayuM. punAmAM una benkanI pApanA amadAvAdamAM zarakITa hAusamAM gAMdhInA tihAsika mudo cAyA. I. sa. I sa i. sa. I. sa. I. sa. sa. i. sa. prathama baramAM yudhdhanI zarUAta. arvAcIneAmAM Adya kavi sudhAraka vIra narmadanA janma sUratamAM 24 I. sa. ogaNa TakAmAM 1833 1835 1836 1839 1848 1852 1853 1857 1857 1857 1572 1869 1875 1885 1887 1858 1889 1889 bhAratIya amitA vAmanamAM Armi sudhAraka vIra namadanA janma suratamAM 24 gotra 1923mAM kalakattAnI meDIkala kaoNlejanI sthApanA zikSaNanuM mAdhyama aMgrejI thayuM. 1836 thI 1842 cIna vigraha ane ajJAna vica bhAratamAM thayuM. bhAratamAM sarva prathama TapAla khAtuM jemsa gAmo zarUAta kI. bhAratanI TapAla TIkITamAM kAMgarI pADavAnI zarUAta thai. bhAratamAM TapAla TIkITanI zarUAta thaI 1 julAI 1852 prathama TIkITa bahAra paDI AnA upara InDIyA kaMpanIne gALa sIkko hatA. kiMmata nA AnAnI hatI, 20 mArkasanI prathama rahave bhAratamAM leADa DelahAusIe nAkhI. aMgrejI tathA gujarAtI zabdakoSa aradezara pharAmajI ane nAnAbhAI rUstamajIe racyA. 50000 zabda hatAM. jhAMsInI rANI lakSmIbAie zastrA zrAvaNa karI aMgreja sAme laDI. 1857 nA baLavA carcA. 15 ogaSTa arivaMda gheyanA janma. 2 jI okaTAbara gAMdhIjIne janma. svAmI dayAnaMde . A samAjanI sthApanA karI. koMgresanuM prathama adhivezana. zrI gA. mA. tripAInI prasidhdha kRti, "sarasvatI caMdra"nA sarjana kALa. 7-11-88mAM sI. vI. rAmanane kisIkkA pI.mAM janma thI. bhAratanA prakhyAta vaijJAnika hatA. 14 navembara javAharalAla naherUnA janma. gAMdhIjInuM paheluM sAvajanika bhASaNa thayuM.
Page #223
--------------------------------------------------------------------------
________________ I. sa. 1893" " baMgALa sAhityanI sthApanA rameza " , caMdra dara karI. 1897 3 jAnyuArI subhASacaMdra bojhane 1897 1912 1912 1913 1914 1917 1918 1921 sa. 1921 1 1925 hindabharamAM plega zarU thaze. bhAratamAM duSkALa paDe. dilhI hiMdanI rAjadhAnI banyuM. sAhitya mATe nobala prAIjha rU. 1 lAkhanuM gItAMjalI pustaka mATe ravindranAtha TAgorane maLayuM. paheluM vizvayuddha rAjendrabAbu sAthe gAMdhIjIne pahelA paricaya tha ane ca pAraNa sabhApaha bharAyuM. lega ane InphalyuenjhAno rogacALo bhAratamAM phelAye. akhila bhArata yuvaka koMgresa adhivezana (rAjakoTa) nuM gAMdhIjIe uddhATana karyuM. asahakAranA AMdolananI zarUAta. dhArAsabhAmAM hindI pramukha prathama sva. zrI vallabhabhAI paTela hatA. 'hinda ane iMglenDa vacce havAI sarvisanI zarUAta thaI. pU. mahAtmA gAMdhIjInI AtmakathA "satyanA prayogo" nuM prakAzana. saMpUrNa svAtaMtryane TharAva thayo. 26 jAnyuArI bhAratanA svataMtra dinanI pratijJA. 12 mArca 1938 nA prasiddha dAMDI kUcane prAraMbha. savinaya kAnUna bhaMganI caLavaLa laMDanamAM goLamejI pariSada bharANI bhagatasIMhane 24 mArce phAMsI gAMdhI IravIna karAra laMDanamAM bIjI goLamejI pariSada bharANI AmAM gAMdhIjI bhAga levA gayA. vIra bhagatasIMhane 24 mArce phAMsI 23 mArcanA roja vIra bhagatasIha rAjyagurU ane sukhadeva traNene phAMsI ApI. . . . bhagatasIMhane bena amRtakera uMmara 70 jIve che. mAtA vidhArvatIjI uMmara-90 jIve che. phAMsInA mAMcaDe caDatAM pahelAM lenina nanuM jIvana caritra vAMcatA hatA. jelara Avyo. cAlo-traNa miniTa che. bhagatasIMhe pustakane chelo phakaro vAMcatA-vAMcatA hAya uMce karI bolyA, "jarA thobho" eka mahAna AtmAnuM bIjA mahAna AbhA sAthe milana thaI rahayuM che." prakaraNa purU thatAM ja kaMIka lAba jhIndAbAda" nA nArA sAthe phAMsI de lapeTAI gayA. 4 miniTa pachI phAMsInA mAMcaDethI utAratA vAha-vAha nA svara saMbhaLAyA AthI aMgreja sarakAre tenA TUkaDA karAvI tenA dehane satalaja nadInA - kinAre peTrola chAMTI bALI nAkhe. a hatI aMgrejonI kuratAne eka dAkhalo. 1934 - bihAranA dharatIkaMpa 16 jAnyuArI nA roja hajAronI khuvArI. . 1937 akhila hinda sAhitya pariSadanA kavi khabaradAra madrAsa khAte svAgata pramukha hatA. 1939bIjuM vizvayuddha temAM bhAratane paNa AMco lAge. ke . 1942 mahAtmA gAMdhIe "hinda choDe nI caLavaLa upADI. "bhArata choDo TharAva. * : - 1943 baMgALane bhayaMkara duSkALa. ' 1945 AjhAda hinda phojanI sthApanA. 1947 15 mI ogaSTa prathama svAtaMtra dinanA zubha maMgala prahasthAna. 1947 bhAratane AjhAdI maLI tyAre 600 jeTalA rAjavI bhAratamAM hatA ne - 100 jeTalA jAgIradAra hatA. 1926 Isa - 1927 I. sa. sa. I. sa. 1929 1930 I. sa. I. sa. 1930 I. sa. sa. sa. sa. . 1930 1930 1931 1931 1931 . I. sa. I. sa. 1931 Jain Education Intemational
Page #224
--------------------------------------------------------------------------
________________ 21 I. sa. I. sa. I. sa. i. sa. I. sa. I. sa. I. sa. I. sa. I. sa. i. sa. I. sa. I. sa. I. sa. i. sa. 1948 1948 1948 1948 1950 1950 1951 1951 1961 1961 1962 12964 1965 1965 3 jIna mAunTabeTane be bhAgalA pADayA hinda-pAkistAna 3 jAnyuArI mahAtmA gAMdhI sAMjanI prArthanA karavA jatA hatA e vakhate nAma goDasee gAMdhIna gALIthI ThAra karyAM ne gAMdhI he rAma" nA zabdathI DhaLI paDayA. AkhA bhAratamAM koMgresa sattA para rAjya karavA lAgI. ane aMgrejonu nAma sadA bhuMsAyuM. asa vyavahAranA rASTriya karaNanI zarUAta pUnA-ahamadanagarathI thaI 26 mI jAnyuArI pahelA prazna sattAka dinanI ujavaNI. 15-12-1950 saradAra vallabhabhAI paTelanuM avasAna zAMtiniyanamAM vizvabhAratI yuni. sITInI sthApanA thaI. bhAratanA prathama rASTrapati rAjendra prasAde kAmanAtha mahAdevanA lIMganI pratiSThA karAvI. ha mAya go mahArAjAe bhagavadromaMDalanA 9 bhAga ramyA hatA. tenA uparathI zAkha baho mAMDaNanI racanA karI. trIjI paMcavarSiya yojanA ghaDAi AkaTobara mAsamAM cInanuM bhArata upara pracama AkramaNa hajArA zahIda thayA. bhAratanI janatAe vIra sainika mATe rUpiyA karekhAnA DagalA karyo. tA. 27 me 1964nA roja bhAratanA prathama rASTra pramukha vaDApradhAna javAharalAla naherUnuM avasAna pAkistAnanuM bhAratapara AkramaNa lAi mAsamAM naLiyA ( kaccha ) khAte pAstAnanI laDAI vakhate 19-9-65nA rAja gujarAtanA mukhyamaMtrI zrI baLavaMtarAya tathA temanA patnI mAlenanuM avasAna. pAkistAnI sainikoe A vimAnane uDAvI dIdhuM I. sa. I. sa. I. sa. I. sa. I. sa. I. sa. I. sa. I. sa I. sa. I. sa. I. sa. i. sa. i. sa. . sa 1966 1966 1966 1968 196 8 1968 1969 1970 1970 1973 1973 1971 1961 1391 bhAratIya bhasmitA tA. 24 jAnyuArI bhAratanA trIjA vaDApradhAna zrI IMdIrAgAMdhI banyA. bhAratanA prathama "strI" vaDApradhAna che. tA. 5 janIti hIrAe rUpiyAnuM avamulyana jAhera karyu. julAI-6 6 lAlabahAdura zAstrI bhAratanA bIjA vaDA pradhAnanuM tAraka da khAte avasAna. bhArata-pAkanI laDAI baMdha karavAnA kAla karAra upara sahI karyA pachI avasAna. gujarAtamAM nI la mATe sI. tA. 9. 11 jAnyuArI 1968mAM haidrAbAda mukAme IndIrAnA TekAthI nijalI gappA kaoNMgresa pramukha banyA 3jI me rASTrapramukha trIjA De. AkArahusenanuM avasAna. jAnyuArImAM baMgALanA zrI kamarUjhamAMe muMbai-kalyANumAM dasa divasa mATe ane dasa rAta mATe satata sAikala calAvI hatI. kerisanuM niMbhAna madhu, sAhitya sarjana mATe phorAka gorakha purIne prAijha maLyuM. 21 navembara bhAratanA vaijJAnika nebala vijetA sI. vI. rAmananuM beMgloramAM avasAna thayuM. umara-82 sI. vI. rAmananI DIgrInA traNa pustaka mAya teTalI DIgrI meLavI che. bhAratanI vattI gatarI thatAM bhA tanI vastI pa4 karoDa 97 lAkhanI vastI thaI. hAla bhAratabharamAM mAtra saurASTra gIranAranA jaMgalamAM 202 ( so che) siMhAnI vastI che. 17 me gaDhavAla himAlayamAM Avela 1992 UMcuM " kAkabhuSa'DI " nuM ajaya zikhara sara karyu je.esa, namIe. bhArata raziyA vacce zAMti karAra.
Page #225
--------------------------------------------------------------------------
________________ guptayugano suvarNakALa kALanI avirata cAlatI zRMkhalAmAM eka yuga pachI khIjAM yuganA akoDA vadhA ja kare che. pratyeka yuga asta pAme che, potAnI pAchaLa ciraMjIva smRti mUkIne. navA yuga udaya pAme che, navI AzAe, nUtana cetanAe ane navIna preraNA laIne. teneA paNa kALakrame vilaya thAya che. e saMdarbhamAM ja koI eka yugamAM paNa pratyeka sadIe dezanA khUNe khUNAmAM rAjavaMzeAnI ghaTamALa cAlyA ja kare che. temAMnA keTalAka baLavAna heAya che, teA keTalAka nibaLa. parantu, zakitazALI rAjye peAtAnA sAmrAjayathI, sudRDha zAsanavyavasthAthI, dhana, sattA, kIrti ane pratibhAthI dezanI saMskRtimAM pradAna kare che, peAtAnuM viziSTa, bhAtIgaLa ane maulika sarjana ? guptayuganI zAsana vyavasthA: kAIpaNa sAmrAjayanI sthiratA, samRdhdhi ane pragatinA AdhAra tenI zAsana vyavasthA para rahele che. gupta sAmrAjaya paNa tenA mahAna rAjavIonI kAryakSama zAsana vyavasthAne lIdheja samRdhdhinA zikhare paheAMcI zakayuM hatuM. mahAna gupta samrATAe prayeAjelI zAsana vyavasthAne pagale pagale anugAmI gupta samrATAe paNa peAtAnuM vahIvaTItaMtra goThavyuM hatuM. alabatta, temanI zAsana vyavasthAmAM mauya vahIvaTI taMtranAM ghaNAM badhAM lakSaNo pravata mAna prA. manubhAI khI, zAha hatAM; ane temanI rAjakIya saMsthAo tathA agA jaLavAI rahyAM hatAM. Ama, suvarNa yuga' nA sanamAM gupta rAjavIenI sudRDha, saMgIna ane kACkSama zAsana vyavasthA ja kAraNabhUta rahelI che, e ApaNe rakhe bhUlavuM joie. gupta samrATAnA zAsanakALane bhAratIya ItihAsamAM 'suvaNuM yuga' (The Golden Age) tarIke biradAvavAmAM AvyA che. A yuganA aneka udAttA, medhAvI ane zakitazALI rAjAee samagra uttara bhAratane potAnA ekacakrIpaNA nIce ANIne-magadhanu vizALa sAmrAjaya sarjIne, tenuM saMgaThana sAdhavAmAM mahatvane phALA ApyA; eTalu ja nahi paraMtu, vahIvaTIta Mtrane saMgIna banAvI samagra dezamAM zAMti ane samRddhi hAMsala karavAnA prayatna saphaLa banAvyA. rASTrIya ane AMtararASTrIya-vyApAra A rAjakuLanI rakSAmAM khUba phUlyAiAhyA. ane tene, pariNAme dezanI tatkAlIna saMpattimAM anekagA vadhArA thayA. ravAbhAvikapaze ja banatuM prAcIna hindanA sauthI meATA ane vizALa A sAmrAjayanA vahIvaTItaMtranI mAhitI chUTI chavAi lekhA, lakhAze!, sikkAo, tatkAlIna saMskRta sAhitya, zilAlekhA ane cInI yAtrALu phAhi AvyuM che tema, surakSA, zAMti ane samRddhinA triveNIsa Mgame yAnanI noMdhapothI mAMthI maLI Ave che. temaNe vahIvaTItaMtranI saraLatA khAtara samagra sAmrAjayane vibhinna vahIvaTI ekameA-bhukita (prAMta) viSaya (jille), vici (tAluko), nagara (zahera) grAma (gAmaDuM)mAM vaheMcI nAkhyuM hatuM, dezanI aMdara, e yuganI samakAlIna kalA, sAhitya, dhama tathA vijJAnanA vividha sAMskRtika kSetrAmAM abhUtapUrva pragati ane unnatinA eka pachI eka uccattama zIkharo sara karyA. gupta yuganA A 'suvarNa kALa' daramiyAna vibhinna rAjakIya, sAmAjika, Arthika ane sAMskRtika kSetrAmAM je tepu ja patharAyA, tenI saheja jhAMkhI meLavI laie. gupta samrAToe uttare himAlayathI dakSiNe narmadA sudhI ane pUrve baMgALathI pazcime arakhI samudra sudhInA samagra bhAratadezane eka chatra nIce ANIne bhaugAlika ane rAjakIya ekatA sthArpI hatI. temaNe bhAratamAMthI videzIone hAMkI kADhI bhAratane sa`pUrNa svataMtra banAvyuM hatuM. bAhya AkramA ane AMtarika azAMtine bhaya dUra thatAM samrATAe ane prajAe paraspara sAthe maLIne sahakAra dArA dezanA-sAmrAjayanA vikAsa tarapha purNa lakSa ApyuM. dakSiNanA vAkATaka rAjya sAthe lagna saMbadhA sthApIne temaNe (gupta sannATAe) uttara bhArata ane dakSiNa bhArata vacce sAMskRtika ekatA sthApI Ama samagra dezane bhAgeAlika, rAjakIya ane sAMskRtika rIte ekamULe gUMthI lIdhA bAda guptoe vahIvaTItaMtrane cirasthAyI ane prajAlakSI banAvavA tarapha savirodha dhyAna kendrita karyuM". samagra sAmrAjayane sarvAMcya vahIvaTI vaDA 'samrATa' gaNAtA. tenu pada vaMzaparaMparAgata hatuM; tema chatAM guptayugamAM eka AvakAradAyaka praNAli zarU thaI hatI ke, samrATanA mRtyu pachI jayeSTha putra nahIM, paraMtu zreSTha putrane gAdI soMpAtI hatI. rAjA prAMtika kakSAe ane kendroya kakSAe vahIvaTI adhikArIonI nimaNuMka jAte ja karatA. temaja je te viSayAmAM tajajJa maMtrIenI nimazuMka paN teja karatA. lazkara khAtuM, vepAra-vANijaya khAtu, 'sula ane nANAkhAtuM, yudhdha, zAMti ane pararAjya saMbadhAnu lagatuM khAtuM, nyAyakhAtuM, jAsUsI ane peAlIsa khAtu, vagere mahatvanA khAtAo dvArA sAmrAjayanA vahIvaTa cAlatA rAjA pratyeka khAtA upara vyakitagata dekharekha rAkhatA; tema chatAM temanA AMtarika vahIvaTamAM hastakSepa karateA nahIM.
Page #226
--------------------------------------------------------------------------
________________ 248 bhAratIya asmitA samagra sAmrAjaya judA judA maMDaLe athavA bhakitaomAM bhAratanAM praziSTa saMskRta sAhityanA itihAsamAM guptayuganu' che. vaheMcI nAkhavAmAM AvyuM hatuM. bukitane artha "prAMta thaI zake. vahIvaTI ristharatA, ane Arthika sadharatAnA pariNAme guptayuga tene vaDo uparika, mahArAja, bhagika athavA bhegAditya kahevAtA. daramyAna sAhityanA vikAsane sAro evo vega maLe. tethI ja prAMtane vaDo judA judA khAtAnA adhikArIo dvArA vahIvaTa De vinsanTa smitha A samayanI baudhika jAtine tathA calAvato. A vahIvaTamAM vepArI-mahAjane paNa madada karatA. sAhityika pravRttione kAraNe tene iMglenDanI rANI IlIjhAbeca jyAre viSayane (jillAna) vaDe adhikArI viSayapati tarIke ane TuarTa yuganI sAthe sarakhAve che. e hakIkata nirvivAda che oLakhAtA, viSayanuM vaDuM mathaka adhikAna tarIke oLakhAtuM. A ke A yuga daramyAna aneka pratibhAzALI ane medhAvI vidA " mathakamAM nyAyanI adAlata rahetI. viSayapatine kuLanAM vaDAo, vaDIle, thayA, ke jemanA sakriya sahagane kAraNe bhAratIya sAthine aneka grAmika (grAmavaDo). nagara zreSTha (nagara pati), sArthavAha (vepArI zAkhA-prazAkhAomAM vikAsa thaI zakaze. ane sarva zAkhAo . mahAjanane vaDA prathama kalika (kArIgara mahAjanano vaDo) temaja anya samRdhdha banI zakI. khAsa karIne kalA ane sAhityakSetre kavi khAtAnA adhikArIo madada karatA hatA. A uparAMta vidhi kulaguru kAlidAsanuM nAma eka tejasvI nakSatranI jema jhaLahaLe che. (tAluke)nuM zAsana vicipati karate. tene madada karavA mATenI te gupta samrATa caMdragupta bIjAnA ( vikramAditya) ne ane kumAra - salAhakAra samitimAM mahAjananA vaDAo rahetA. jyAre dareka gupta pahelAnA samakAlina hatA. temane bhAratanA zekasapiyara vidhayamAM AvelA saMkhyAbaMdha moTA nagarAne vahIvaTa purapAla ke gaNavAmAM Ave che. brAhmaNadharma ane temAMya khAsa karIne vaiSNava nagaraSTI karatA. dA. ta. kaMdagupta samrATana samayamAM saurASTranA dharmo saMskRtabhASAne khubaja prAdhAnya ApyuM. pariNAme te bhASA sunA puNaMdane pitAnA putra cakrapAlitane giripurane nagara rakSaka rAjabhASA banI. te bhASAmAM punaH jAgRti AvI. rAjyanA nImyo hato. teNe sudarzana taLAva samarAvI tyAM cakadhara (viSNu) Adarzo, zilAlekho, tAmrapatro, staMbhalekho paNa saMskRta bhASAmAMja nuM maMdira baMdhAvyuM hatuM. ane chelle gAmaDAone vahIvaTa grAmika kaMDArAvA lAgyA. rAjAe pote paNa brAhmadhamI hovAthI saMskRta kAra athavA grAmodhyakSa dvArA cAlato. tene madada karavA mATe brAhmaNa, bhASAnA vidyA ane kavione Azraya maLa hato. samagra mahatta (gAmanA vaDIle) ane kuTuMbanA pratinidhio hAjara saMskRta sAhityamAM eka prakAranuM mAdhuya ane kamanIyatA jevA ' rahetA. ' maLe che. "brAhmaNa dharmanA punaruddhAranI sAthe sAthe ja saMskRtabhASA paNa jIvaMta ane pragatizIla banI uThI. tene upayoga ane - Ama, uparathI cheka taLa sudhInuM samagra vahIvaTataMtra kaDIbaddha prabhAva vadhate ja gayo. jo ke rUdradAmanathI saMskRta bhASAnA punaruane kAryakSama hatuM eTaluM ja nahIM paNa sAmrAjyanA dareka nAnA AdhAranuM kArya zarU thayuM hatuM. tenuM tenA junAgaDhanA zilAlekha meTA vibhAganA vahIvaTamAM vepArI mahAjane, vaDIle ane parathI pratyakSa thAya che. tema chatAM guptayugamAM A bhASAne nagaranA AgaLa paDatA zredIone sIdhe vahIvaTa hovAthI prajA- gauravabharyuM sthAna upalabdha thayuM ane te rAjyabhASAnuM pada grahaNa janane pratyakSa vahIvaTI tAlIma maLatI hatI. samrATanI vyaktigata karI zakI. sarakArI abhilekho ane sikkAomAM haMmezA saMskRta dekharekhane kAraNe vahIvaTItaMtra khUba kAryakSama ane saMgIna banyu bhASAne prayoga thavA lAge; eTaluM ja nahi paNa vasubaMdhu tathA hatuM. A vahIvaTItaMtre ja lagabhaga be saikAo sudhI hiMdane diDanAga jevA suprasidhdha baudhata citake ane graMthakAra paNa rAjakIya, vahIvaTI ane sAMskRtika ekatA apI'. A be saikAo, pAlIbhASAne tyajIne saMskRtamAMja kRtie racavA lAgyA." daramiyAna rAjakIya saMsthAo pagabhara ane kAryakSama banI. ane teja bAbata zAsanataMtrane vadhu vyavasthita ane cirasthAyI kavi kulagurU kAlidAsa te zreSTha sAhityakAra gaNu.ya che. temaNe banAvI zakI. sAmrAjyamAM pravartatI zAMti, salAmatI, zAsana te saMskRtanA vikAsane parAkASTAe pahoMcADaze, temanI kRtiomAM taMtranI kSamatA, prajAnI sukha sagavaDo pratye prajAnI aharniza nATa, mahAkAvyo, ane khaMDa kAvyo mukhya che. mahAkAvyamAM jAgarUkatA, ItyAdine kAraNe guptayugamAM vepAra, vANijya, khetI, (1) raghuvaMza (2) kumAra saMbhava ema be che. udyoga ane judA judA vyavasAyane khUba sArI rIte vikAsa | nATaya kRtiomAM thaye; pariNAme AthiMka samRddhithI uddabhavelA utkRSTa phaLa sAhitya, kalA, jJAna-vijJAna ane sAMskRtika pravRttionA kSetre ApoApa (1) mAlvikAgnimitrama ' : utarI AvyAM. (2) vikramorvazIyama ane (3) abhijJAna zAkuntalam atyaMta prasiddha che. sAhitya kSetre suvarNayuganuM darzana: kAvyamAM- (1) RtusaMhAra ane (2) meghadUta ema be mukhya che. bAneTa nAmanA yuropiyana vidvAne gya ja kahyuM che ke, "je kAlidAsanA traNe nATakomAM abhijJAna zAkuntalam to dunisthAna grIsanA ItihAsamAM perikisanA yuganuM che, ane IMglenDanA yAmAM sauthI vicakSaNa vivecake dArA paNa mukata kaMThe prasaMzA ItihAsamAM ilijhAbeyanA yuganuM sthAna che; teja sthAna prAcIna pAmyuM che. kAlidAsanI khara medhAnA unnata zuM ne AMbavA Jain Education Intemational
Page #227
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRti dha mATe hajI sudhI koI kavi saphaLa thayA nathI. mAnavanA aMtastatramAM rahelI praNayanI nAjuka bhAvanAne temaNe janabhASAmAM sahaja rIte abhivyakata karI che. hariSeNa ane vatsabhaTTa pazu caMdragupta-ra ane kumAra gupta-1 nA samakAlina hatA. gupta samrATAnI prazadinA svarUpamAM aneka kRtio ane abhilekho khAs upalabdha thAya che. eja rIte amarakoSanA raciyatA amarasiMha prakhara budhdhizALI vaidha dhanvaMtarI ane baudhdha tatvaciMtako paNa Aja yugamAM thai gayA; parantu e savamAM kavi kulagurU ka.lidAsanI viSNuzarmA racita paMcataMtra, duniyAnuM zreSTha vArtA pustaka gaNI zakAya. 50 thI paNa vadhAre bhASAomAM tenuM bhASAntara thayuM che. tathA lagabhaga badhA maLIne 200 jeTalA anuvAdo paMcataMtranA maLI Ave che. grIka, leTina, jarmana, phrenca, aMgrejI, speniza kavitA potAnA AgavA sauMdaryAM, saraLatA, RjutA, cArutA ane vagere bhASAomAM thayelA tenA bhASAntara noMdha pAtra che. vicArA tathA kalpanAonI uccatAne kAraNe jainata ane suprasida khanI che. temanI upamAe suMdara, sAnukULa ane vibhinna prakAranI che. prema ane karuNAnA bhAveAne vyakata karavAmAM temanI zailI utkRSTa che. temanI suMdara bhASAmAM keTalAye gUDha tavA che. A uparAMta thaI gayelA sAhitya svAmIomAM bhAsa nAmanA nATayakAra asthAne che. niyamanA tenA 14 nATakamAM (1) madhyama Arya (2) dUta vAkaya (3) bAla carita (4) pratimA (5) abhiSeka (6) ahiM mAraka (7) pratijJA yAgandhrarAyaNa (8) svapna vAsavadattama (9) cAra na (10) taghaTAtkaca (11) kahyuM bAra (12) iMdubaLa (13) pasa rAtra vagerenA samAveza thAya che. lekhaka * mRccha kaTika athavA * Little clay cart ' nA rAhaka bagabhaga I. sa. nI cothI sadImAM thaI gaye. kardika mRccha saMskRta sAhityanA adhadha roka nATakomAMnu eka che. vizAkhAdatta nATayakAra mudrA-rAmanA kartA ho; temAM vadhu lI krAMti, caMdragupta moja nada sattAne upasAvI pADI gAdI meLavI hatI. tenI sAthe chaMda esatI Ave che. * eka 'dhanala' nAmanA nATakanuM kartutva paNa bhAsanu manAya che. * TUMkI caMdraguptam ' nA lekhA paNa tene mAnavAmAM Ave che. A pachI nATayakArAmAM bhaTTI lekhaka Ave che. bhaTTI racita rAvaNavadha ane bhaTTIkAvya (rAmanI kathA ane vyAkaraNanA niyameAnu jJAna ) e banne anupama kRtie che. keTalAka bhaTTIne bhatRhire mAne che; je kramazaH sAdhu, darabArI, vyAkaraNazAstrI ane kavi anyA. 249 teNe prasiddha traNa zatakA' nI racanA karI hatI. A uparAMta mAtRgupta; bhatRmedha, nATayakAra zaumila ane kavi putra paNa A yuganA ja sAhityakArA hatA. manA A daramyAnaja, pUrve` racAyelA purANA ne adyatana vavAmAM AvyAM. I. sa. 350 sudhInA kaLiyuganA vaMzanA itihAsa lakhavAmAM AvyA, tathA viSNu ane zivanI prAthanAe temAM joDI devAmAM AvI, mAnava, nArada, kApana, bRhaspati vagere smRti paNa A yugamAM racAI hatI. A uparAMta kAmandakanuM nItisAra pazu Aja savakALa daramyAna sAdhu, gupta samrATAnA kAmadaka nAmanA maMtrIe A nItisAranI racanA karI hatI. Aja yugamAM 'hitApadeza' paNa racAyu. kAvya sAhityamAM paNa yuga daramiyAna noMdhapAtra beTha thayuM hatuM. izvarakRSNa nAmanA lekhake peAtAnuM prasiddha pustaka 'sAMkhyakArikA' (Sankhya System of Philosophy) racyuM. ane muni vAtyAsyane 'nyAya--bhASya' athavA 'nyAya paddhati' (Nyaya 5ystem of Philosophy) A yugamAM lakhyuM, prAtapAda lekhake dAya dhama samaya va IrSika nyAyapaddhati) upara peAtAnI kalama calAvI, yogadAna upara vyAsa bhASyanI racanA karavAmAM AvI. khoyAna, vaya ane bhatu prapanna jevA tattvaciMtako paNa A yugamAM thai gayA. baudhdha lekhaka AsaMge yogAcArabhUmi-zAstra' ane mahAyAna sariprahaNa'nA graMtha lakhyA kAvyA ane kumAra girina'nA rSinA daDI paDyuM. A yugamAM thaI gayA. temanuM padalAlitya praza MsanIya banyuM che. eja rIte vamukha nAmanA khau vidyAne nizAna ane mahAyAna ma banne paMdhAnA naciMtana upara vAcavA janmyA, jyAre dinAge 'pramANa samuccaya'nI racanA karI. paramArthe vasubaMdhunu jIvanacaritra lakhyuM ane gArmina nAmanA baudhdha vijJAne baduMbanI racanA karI, guptakAlIna sAhityane vividhalakSI ane samRdhdha banAvyu. A sarvemAM-kAvya, nATaka, tatvaciMtana, vyAkaraNa zAstra kathA-vArtA... vageremAM bhAratIya nATaya ane vArtA sAhitye vikImAM jabbara khAkar janmAvyuM hatuM. bAthI ja zrI daka temanA bApA vALA ne tuM bhavamAM noMdhe che ke, -- " hiMdustAna mAtra temanA badhA ke vatrAnI ja nikAsa karavu na hatuM, paraMtu vArtAnI paNa nikAsa karatu hatu jenI pacatatra ane jAtaka kayA sAkSI pUre che. ' kalAkSetre suvarNayuga: gupta yugamAM jesI rIte sAhitya sALe kaLAe khIlela teja
Page #228
--------------------------------------------------------------------------
________________ 250 pramAe lalitakalAo pazu navA sAja ane zaNagAra A yugamAM 4 sajyAM hatAM. mukhI, samRdda ane saMtuSTa prajA kalAsarjana tarapha vadhe che; te tihAsika satyano purAvo guptayuganI koupAsanA pUrI pADe che. zilpa, sthApatya ane citrakaLAe A yugamAM mahatvanA zikharo sara karyAM hatA. grIka kalAnI chApa dhIre dhIre esaravA lAgI hatI. ane zudhdha bhAratIya kaLA aneka svarUpe khilI kadI hatA. bhAratIya kaLA mAtapradhAna che. e yuganI kaLAmAM AdhyAtmika sadaratA che, temaja nAjukatA ane ganImatA che; ane teja bhAratIya kalAnI sAcI viziSTatA che; DA. Ara. sI majamudAra guptayuganI kalAne 'viziSTa rIte bhAratIya ane pratyeka onI vacce pratiti' gaNAve che. mukhagIna kalAnI dezI ane videzI kalA vivecakoe mukata kaMThe prazaMsA karI che. ajantAnA kalA mAMDo temaja tenAM citra jANe dezarAyA hoya tevA AbhAsa cAya che. mata pramANe " antA Agane koi dUranI nAM atyaMta tavika duniyAmAM laI ya che, " haju gaI kAleja pati no nA ane svapnasamI * * zrI dazyaka jaNAve che ke " manamAM je bhAveza jAge tene zabdomAM mukavA sahelA che, raMga ane rekhAmAM utAravA muzkela che. paraMtu tene paththaramAM kaMDArIne sajIva karavA te atyaMta muzkela che." A yugamAM racAyelA silpa sthApatya kalAnA uttameAttama namunAonI sAthI pUrve . sAranAtha pAsethI maLI AvelA gIttamanI murti nAlaMdA ane sulatAna gajanI chAnI tAka mUrtio ane mathurAnI jaina tIya karanI pratimA A samayanI zuddha bhAratIya kalAnA uttama namUnA che. tethI eka Deniza kalAkAre teAMdhyuM che ke, ajanTAnA gupta samayamAM gAma siddha sthApatyu ane citrakaLAmAM advitiya pragati sadhAI hatI. tenI sAthe sAthe saMgIta ane nRtya kalAe paNa sidhdhionA zikharA sara karyAM hatA. gupta samrATanA suMdara sikkAo temanI kalA priyatAne ane sikkA pADavAnI kalAmAM thayelI pragatinI AchI pUre che. citrakalA :-- citrakalAnA kSetramAM paNa gupta yuga daramiyAna dIkarIka unnati thaI hatI. bhAnuM praddA udAharaNa haidrAbAdanI sthitimAM Avela a'tA I levAnI guphAkhA pUrU pADe che. tenA divAla paranAM citro abeba ane suMdara che. A guphALA i. sa. nI paDelIthI sAtamI sadI daramyAna racAI hatI. AthI temAnA keTalAka citro bhAratIya a mitA guptayuganA che. eka vijJAnanA matAnusAra "citrakRtinne kRtinI daSTie bheMTalI badhI puchyuM'tA, paraMparAnI daSTie eTalI badhI saheja nirdoSatA ane abhiprAyanI dRSTie eTalI badhI sajIva tathA jaividhyapUrNa temaja AkRti tathA raMgakalAnI dRSTie eTalI badhI suMdara ane prasanna che; ke jethI temane jagatanI sarvottama ane zreSThatama kRtiemAM gaNanA thavI joie." gvAliyara riyAsatamAM AvelI bAganI suggonA citro paga ajaMtA--lIne bI badhI rIte maLatAM bhAve che. ** citro zuddha bhAratIya kalAe sidhdha karelA sarvocca zikharanA pratinidhi che.' majamudAranA mate " A citromAM sapUrNa citrathI mAMDIne nAnAmAMnAnA meAtI ke phUlanu badhuja uMDApUrvakanuM avabekana karIe. nA temAM kalAkAranI kuzaLatA digAra thAya che," kailAsanA maMdiranu na karavuM paNuMja muzkela che. je sthapatie . Abu' mahAna kAvya kaya, upAya ane paNa tenI karIyuta karyuM. garIne te! vaMdana ja karavA rahyA ne !' vijJAnanA kSetre suvaNaeN yuga tenAthI bahu prAcInakALathI bhAratamAM gati, bhUmiti, khagoLazAstra, jayAtiSa zAstra, rAjya zAstra vyAkaraNa vagere viSayeAmAM ghaNI caya janaka pragati thai hatI. gaNita, bhUmiti ke bIja gati nA kSetre je abhUtapUrva zeAdheA thaI. mahAna gaNitazAstrI AryabhaTTa prathama ja vAra dazAMza padhdhatine upayega karyAM hatA. zUnyanI zodhe te AkaDA zAstramAM jabbara krAMti ANI gaNitane eka vijJAna tarIke khUba vikAsa thayA. AkAzIprahA ane tArAnI gaNatrImAM sau prathama ja vAra dazAMza padhdhatinA upayoga thayo. pRthvI potAnI dharI upara phare che tenI zaiAdha A yugamAM ja thaI hatI. caMdragahaNane sAcuM kAraNa rAhu nahiM paraMtu pRthvInA paDachAyA che. tevu kahenAra AryabhaTTa nAmanA vijJAnI tA. mAna jyotiSa sAI varAhima hare sthAniya zaane traNa vibhAgamAM vaheMcyuM hatu. ane temaNe khageALa zAstra viSe bRhatsaMhitA ' nAme praca lakhyA. tyArabAda thaI gayelA mahAna gaNita zAstrI brahmamurkha prasidhdhAMta' mAM nyUTanathI sA pahelAM gurUtvAkaSanA niyamanI zodha karI hatI. A uparAMta vaidakazAstramAM paNa khUba vikAsa thayA. navA auSadho banAvavAmAM mahAna rasAyaNa zAstrI caraka hatA. ane tenA anugAmI tarIke Avyo. carake be hatjhara uparAMta vanaspatinI auSadhionu varNana ane vivaraNa karyu che, jyAre zuzrute judI judI jAtanI zastrakriyAnA ullekha karyA che. A uparAMta varALanI khAphanA upayoga karI dhA ne jaMtu rahita karavAnI padhdhati temaNe ApI che. vanaspatinI mAphaka rasAyaNa ane auSadhA mATe baudhdha sAdhu nAgAjunanuM nAma mAkhare hatuM. lAha ane semalanA upayoga sau prathamavAraja auSadha tarIke thaye! TuMkamAM rasAyaNa ane dhAtuvidyAmAM A samaya daramiyAna Azraya janaka pragati thaI hatI. dA. ta. nAdAmAMthI maLI AvelI khudanI 80 phUDa vadhI nAkhata prApta thaI che. te rasAyaNazAstranI apUrva siddhi gaNAya che. teja rIte dilhInA sAta Tana vajanavALA leAhastaMbha samrATa vikramAditye ubhA karAo. karAvyo. "ATalA badhA lAMbA samaya sudhI (15500 varSa sudhI) garamI ke ThaMDI ke varasAdamAM paNa A lokastaMba para kATa caDI ke nathI, te Azcaryajanaka bInA gaNI zakAya. gaIkAla sudhI surApanA kArakhAnAmAM AvA cabha banAvAyA nathI. A pramANe koDha na lAge tevI rasAyaNa kriyAnuM sa MzAdhana AjanuM vijJAna cheDI zakayuM :1
Page #229
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRti dha nathI." tema zrI dA kare che. ASabhAi vAmihira ane mama guptane A duniyAnA sau prathama ane sarvottama khagoLazAstrIe ane gaNitazASavI zakAya. mAya 'spesiAMta lakhyuM jemAM mukhya ane cAinAM sAcA kAthA darzAmAM. tenuM zyuna karavAmAM ApyuM che. samAja jIvana: guptayuganA samAja zrama dhama dvArA niyaMtrita hato. jenI jhAMkhI ApaNane liAlekhomAMthI thAya che. AMtarajJAtIya lagna paNa catAM hatAM brAhmaz2A tapa, svAdhyAya ( vedonuM adhyayana) maMtra, putra, bhASya ane pravacanonA anamAM tIna rahetAM. . jemAM sau prathama ja bhAratIya khageALazAstrI hatA. jeNe sau prayama darzAkyuM ke pRthvI pAtAnI dharI baMpara kare che. temabe nakSatro ane cAnA paribhramaNa ane pavitananuM viSNu ApyuM. varAha mihire bRhada mahinA khAne namo, vanaspatizAstra, pArtika itihAsa, pa.kRtika bhUgoLanA viSayA para carcA karI. temaNe paMca siMddhAMta, bRhannataka tathA laghujAtaka graMthonI racanA karI. brahmagupta A yuganA goLazAstrI ane gatita hatA. temaNe na karatAM varSo pUrve zAkanA niyama prati prAEita karyA hatA. piMtema Ana ane ciMtananA kaccatama AdarzanA pratika jevA hatA teo yogIe kahevAtA ane sidhi tathA mecanI prApti mATe ekasa ciMtananI aMdara DUbelA rahetA. keTalAka munio tema tepAM karI puSThanuM upArjana karatA hatA. bau yAALuomAM kAAina pezAvarathI gALanI khADI sudhI satra gayo, parantu teNe rAjya, zAsana, Arthika sthiti vagere vArtAmAM koIja rasa na lIdhe. te bauddhabhikSu hovAthI, baudhdha dharmanA tIsthAnAnA darzana tathA dhArmika gra MthAnu adhyayana ane parrazIlana karavAne ja tene mukhya hetu hatA, tethIja tenuM vivaraNa A dhArmi ka vadhu che; Ane pariNAme gupta samrATonA zAsanakALanA koIja paricaya ApaNane temAMthI maLatA nathI. para Mtu phAhiyAnanA nIcenA vivaraNu parathI guptayuganA pratna pAnI sukhAkArInI nA mita thAya che. mAthAnI aMdara navanIta' nI racanA guptapuramAM prayAga, sUtreA ane upacAra vidhie ApavAmAM AvI che palakAC nAmanA vidvAne sau prathama pazu-cikitsA upara hasyA purve lakhyuM dha: ' sva brAnuM dhama, vaita, zaiva, sAta ItyAdi rUpeAmAM pallavita thayelA hatA tema chatAM dhArmi ka udAratA ane sahiSNutAnA e yugamAM baudhdha ane jaina dhama paNu vikasita thaI vo hatA. baudhdha dharmanu mukhya kendra e samaye sAMcInA kAkanAda kheta vihAra hatu, jene gupta samrAya taraphathI puratA pramANamAM dAna maLatuM hatuM. kumAragupta bIjAnAM samayamAM sAranAthanI aMdara dAh kalAtmaka baudhdha pratimA paNa sthApita karavAmAM AvI hatI jaina dharma viSe vicArIe te mApyuM. pahelAe ugirInA eka guphAmAM pAnAya ( 27mA tIrthaMkara) nI eka bhavya mUrti sthApti karI hatI. zrutanAM samayamAM eka staMbhanA khUNAo upara pAMca tIya karatI mUrtionI pratiSThA karavAmAM AvI hatI. ane tene paNa anudAna ApavAmAM AvyuM hatuM. jaina dharmagurUAnI pratimAo paNa mAM sthApita karavAmAM AvatI hatI ane dhama gra MthAne upAsanA mATe maMdirezamAM prasthApita karavAmAM AvatA hatA. jana kalyANuMH vyakitagata paropakAranI bhAvanAthI prerAine vividha prakAranI saMsthAnA mAdhyama dvArA lAkakakSANunA zubha kAryo karavAmAM AvatAM hatAM. AvA AMkhe dekhyo ahevAla phAhiyAne peAtAnI pravAsa noMdhamAM A yo che. to dhamamA joi katI, jemAM cAvALukhAte hima" khAna, pAna, bhojana, vastra, raheThANa vagere sagavaDatAo pUrI pADavAmAM bAvanI, no viniAvo paNa ullekha karyo che. jemAM rAgIenI maphata sAravAra, tA ane khAna-pAnanA prazna karavAmAM AvatA hatA. virodhatA te 1kAyAnA kAmano ullekha ApaNane gapta samrATonA zilAlekho gAMdhI paDe che. tenAM vatumAM AvatA yA TI (1) 51 vApI (vA) (2) nAyaka (nAvA), "dira, jaLAyo, ughAna, upavana, sAvarA, khArIo, A prasAda, mazinA samAya, vizvAsa vimAnamAvA, mAnI hAramALAkhkho ) jevA ( prajA saMpUrNa sukhI che, vyavahAramAM laukhApaTTI tathA paMcAyata vagere kazuM nathI. teo zAnI bhUmita kheDe che, te te bhAga Ape che. teo jyAM DhimAM rahe rAkha na che prANa Ape che, ku prANadaMDa Ape che, ke na tA zArIrika na tA cArIrika ... aparAdhIne avasthA anusAra uttama sAhasa, madhyama sAhasane da'Da ApavAmAM bAve che. vAraMvAra yuga karavA mATe liMnuM kada karavAmAM Ave che. rAjAnA pratIhAra ane sahacarA vetanabhAgI che, samagra dezamAM mAMDA sivAya koI hiMsA karatu nathI. dArU pItu nathI. ane lasaNa ke DuMgaLI khAtu nathI. gulAAne cAMDAla kahe che. tee nAta te gAma bahAra rahe che. ane nagaramAM jyAre Ave che tyAre sUcanA ApavA mATe lAkaDI kAkIne cAle cheH ke jethI leke temanAthI bacIne cAle; ane temane aDakI na jAya. janapadamAM suara ane muga, koI pADatA nathI. temaja jIvaMta pazuvecatA nathI; ane kayAMya dArU ke jUnAgaranI dukAne nathI. vinimayanA mAdhyama tarIke koDIone vyavahAra che. phakata cAMDALA ja zikAra kare che. dArU veMce che ane mAchalIe mAre che.' zikSaNa :-- 46 zilAlekhAmAM rikSakAne AcAya ane upAdhyAya tathA vidyAmAne siMdhdha tathA gArI kahevAmAM AvyA che. vidyArthIo
Page #230
--------------------------------------------------------------------------
________________ 25 bhAratIya asmitA yuga hato. uttama zAsaka zravaNa, manana ane rAjAonI viki pAna karavuM paraMtu te pote vibhinna vidyA zAkhAo anusAra vaheMcAI jatA adhyayananA anupama ane aditiya siddhio hAMsala karI pariNAme samagra vimAM cAra vede, cha vedAMga, purANa, mImAMsA, nyAya dharma bhAratanA itihAsamAM eka avismaraNIya yuga sajAve. Ama gupta (kAnUna) ane zAlAturIya nAmanuM pANinInuM vyAkaraNa vagerene yuganA samagra abhyAsane aMte ema lAge che ke, guptone samaya samAveza thato hato. saukAo sudhI zikSaNapraNAli maukhika rahI. saMskRti ane samRddhine mahAna yuga hato. uttama zAsanakhuda phAhiyAne paNa lakhyuM che ke, "vidyAthIone adhyApakenA za donuM, paddhati, rAjAonI viziSTa rAjyanIti, vyApAra, udyoga ane upaniSadamAM darzAvelI paddhatio pramANe zravaNa, manana ane vyavasAyane urojana, kalA pratyenI abhirUci, sAhitya paratvenI ciMtana karavuM paraMtu te pote bauddhagraMthono saMgraha karavA Avele rasikatA, zI ane vijJAnamAM UDI zodhakhoLa ane sarjana paratu jJAnopArjananI prakriyA maukhika hovAthI tene bhAgye ja koI dhArmika punarUtthAna, sAMpradAyika udAratA jevA aneka viziSTa graMtha maLI zakayo haze ! kevaLa pATalIputra jevA ekaja sthAne eka tatvoe bhAratanAM ItihAsamAM eka navIna chatAM mahAna prakaraNane vihAramAM tene vinaya, sUtra ane abhidhammanA thoDAka bhAge umeyuM. gupta samrATonA samaya daramyAna, ApaNe agAu joI gayA upalabdha thayA hatA. tema, vipula tathA zreSTha koTinuM sAhitya sarjAyuM hatuM. Arthika samRddhi aneka gaNI vadhI hatI ane ghaNI badhI lalita kalAomAM samApana : abhUtapUrva pragati thaI hatI. A samagra samaya daramyAna dhArmika sahibaNutA darzAvAI eTaluM ja nahi paNa kalyANakArI zAsanane guptakAlIna saMskRtinA siMhAvakana parathI sahaja rIte prazna prayoga paNa sau prathama thayo. gupta yuganA samrATo ane prajA uThe ke, A bauddhika ane kalAtmaka abhyatyAna pAchaLa kayAM kAraNe samastanA purUSArthane paripAka sarvAgI vikAsamAM pariNamatAM bhArajavAbadAra hatA? vinsenTa micanA mata pramANe AnuM kAraNa, tenA ' tanA ItihAsamAM guptayuga "suvarNakALa" arthAta "The Golden "bhAratane paradezI sattAo sAthe saMparka hato." alabatta e Age'nuM birUda pAme; hakIkata niHzaMka che ke, bhAratane te samaye cIna tathA pazcimI duniyA sAthe satata saMparka cAlu rahyo hato. phAhiyAnanI jema cInI yAtrALuone pravAha tathA gatanI bhUmimAM darzanArthe cAlu rahyo hato. ane eja rIte kumAra jIva (I. sa. 383) jevA baudhasAdhuo paNa cInI sAmrAjyamAM dhArmika pravAha arthe gayelA. Ama bhArata paNa pitAnA dharmapracArakane videzamAM ekalatuM hatuM. sAbarakAMThA jillA sahakArI saMgha A uparAMta gupta sImA para AvelA saurASTra ane gujarAta sudhI sTezana reDa, hiMmatanagara, ji. sAbarakAMThA pahoMcyA bAda te bhAratane pazcimanA dezo sAthe vyApAra moTA pramANamAM vadhe hato. AthI ema mAnI zakAya ke pazcimI jagatanA saMghanA sabhAsada bane ane........ vibhinna vicAro sAthe bhArata haMmezAM saMparkamAM AvatuM rahyuM.] 1. gujarAta rAjya sahakArI saMgha prakAzIta "sahakAra" sAptAhika ane bhAratIya saMskRti para tenI asara thatI rahI paraMtu e hakI- jenuM lavAjama rUA. 8- che te mAtra rUA. 3- mAM meLavo. kata nirvivAda che ke, A sarvotamukhI unnatti mATe je protsAhana jillA saMdha prakAzIta "sumana saMcaya" pustaka bheTa meLavo. joIe te to gupta samrATonI sAMskRtika nItieja pUruM pADyuM. 3. saMgha saMcAlIta sahakArI saMsthAnA maMtrI menejara tAlIma kalAnA sarjana tathA vidhAnA upArjana paratvenI temanI udAratA vargo, vyavasthApaka samiti vargo ane mahilA vargonA lAbha ane surakSitAne kAraNe ja A prakArane tejasvI ane dedIpyamAna meLavo. yugane prAdurbhAva thaI zakya. 4. dharmAdADhanI rakama vAparatA pahelAM jillA saMdhanI maMjurI le | 5. zikSaNaphaMDanI rakama DIvIDanDa vahecatAM pahelAM saMghane mokalI bhAratIya ItihAsanI aMdara aneka AreThI ane avarohanA Ape. avanavA palaTA AvyA karyA che. tema chatAM tene samRddhi ane saMdha chata sahakArI pariSado, semInAre, ane sabhAomA sarvAgI vikAsanA zikhara paNa sara karyA che. bIjI bAjue, pratinidhI prekSako mokale. teNe jAtIya, prAMtIya, komI, dhArmika ke sAMpradAyikatAnA saMkucita 7. maMDaLanI racanA vakhate temaja muzkelInA prazno aMge jillA | vamaLomAM purAI jaIne chinna bhinna thatI ekatAne ane adho- saMdhanI mulAkAta laI mArgadarzana meLave. gatinI khAIone paNa te nIhALI che. bhAratIya prajA A rIte vividhya pUrNa anubhavo pAmI che. prAcIna kALanA itihAsamAM nAnAlAla je. upAdhyAya kapilabhAi TI. keDiyA sauthI bhinna tarI Ave tevo ane je yuganI sidhdhIonA thaze upAdhyakSa adhyakSa gAna gAtA thAkI jaIe tevo eka mAtra yuga hato; prAcIna jeThAbhAI zA. paTela bhAratane "gupta yuga" e yuge mAnava jIvananA vividha kSetromAM mAnadamaMtrI 2. Jain Education Intemational
Page #231
--------------------------------------------------------------------------
________________ zrI harSavardhana samayanuM bhArata zrI ramaNIkalAla je. lAla mahAkhyAnI prA karI. mAvatanI ne anya sAgara kAMThe eka balavAna rAjya rAkhuM. enA putra senApati dharmasiMhanA bhAI drosiTe mahArAjyanuM bhita dhAraNa karyuM. mA samAnya che. mADhavA sudhI vistayuM. A rAjAe rovadhamI hatA. phakta rAjA dhArapata ekaleAja sUrya bhakta hatA. suvarNa yuga isvIsana: bIjI sadIthI sAtamI sadI saMskRta sAhityano bhAratamAM suvarNa yuga. IsvIsana pAMcamI sadIthI sAtamI sadI : gupta sAmrAjayane hA sAmrAjaya vaccenA gALAH bhAratamAM saMskRta yuga. dharmanI mahatI, eTale maskRta sAhityanuM navajIvana. cama vikramAditya nA samaya jevAja javalaMta sAhitya vikAsa zrI harSoMdevanA samayamAM paNa thayA. zrI, ha` : IsvIsana 606 thI 648: sarasvatIne mahAna AzrayadAtA : mahAkavi ne nATyakAra. vikhyAta kavivare|. bhAg ne mayUra : enA 6 bAramAM, bhatu hire paNa kharA. mahAna vyAkaraNa zAstrI caMdra yA caMdragAmina tyAre ja thayelA. pallavAnA rAjAsiMha vikramavAra putra vikramamAM zrI nA samakArthIne svIsane chatamAM mahAna nAmadAra bhavati co badhuM. vAmana, bhaTTI, mAdha ne bhaTTa nArAyaNa paNa Aja gALAnA rAjkIya paristhiti chaThThI sadI pahelAM bhAratamAM guptAnuM anupama sAmrAjaya hatuM. cadragupta mauryanA samayamAM bhAratanI prAcIna sa MskRti enI TAMce hatI. cInI yAtrALu kAthAna ne hyuena sa`ge A samayanIja tavArIkha noMdhelI che. guptavazanA chellA mahAna rAjA narasiMha gupta. enA samayamAM dRz saradAra teAramAze AkramaNa karyuM.. gupta sAmrAjya nA mAlavA prAMta pacAvI pADave tyAM konuM svataMtra satya sthApayuM. gupta sAmrAjyanI paDatIne prAraMbha thayo. pATanagara pharatA gheDA vistArA sivAya bIjA vistArAmAM emanu jora narama paDI gayuM. mahArAjA dhruvasena bIjAnA IsvIsana pachan mAM lakhAyelA tAmrapaTa pramANe senApati bhaTTArake mahiyata sAmenA sAmA yuddhamAM mihiragulanA parAjaya pachI uttara bhArata pharIthI aneka nAnAM rAjyomAM vaheMcAi gayuM. enA 2 kAya pratiSThAma Ave A vividha rAjakarabanI parasparanAM kartAnI paraparA. bhAratanI rAjakIya ekatA vicchinna thaI gaI. caMdragupta jevA koI samrATa mATe sAmrAjaya racavA eka uttama taka ubhI thaI. sAmAjIka paristhiti gumanA mAmA mA nAMkhurI rAkha mA gAvAma laDayA karatA. IzAna varmA maukharIne kumAra gupte harAvelo. enA islAmanA prathama vijayane alakherUnI agAunA koIpaNa gALA mAM zrI hranA samayanI bhAratanI piricartinuM citra putra nAma gupte patu e ya cAlu rAkhaze. eka moTI senA-beganI anubhava vize viSenIne ApaNI samo rajU karyuM sAtamAM stInA ziyAlekho paNa samaya piitinA spa citAra Alekhe che. pattio. ne mArI nAkhato. pAsena gupta kAmarUpanA sacina varmA sAthe yuddha mAMDeluM. kAmarUpa eTale arvAcIna AsAma. e kALe kAmarUpanI kAlI hatI. enA rAkho bAdha dhamA hatA. kAmarUpanA rAjA bhAskara varSAM zrIhA nA mitra, bhAskara varmAnA pitA sumita vAra e ena maganA mitra koTho kAmarUpa thI nuM mirAnya thI utaratI honuM rAjya karyuM tuM e pho paNa pAma che zradharmIonI kvela karatA. uttara bhAratanAM mA nAnAM rAjyomAM zra kaMTha janapadamAM Avela mAnIparanuM pR. eka nAnA rAjya hatuM. jyanA rAjAe sAmAnya DhAkArA jevA hatA sthAvIzvara AjubAjunA keTalAka pradeza para e rAjaya calAvatA, emanA pUrvajomAM eka puSpa bhUti nAmane mahArAjA thaI gayA. purAtana rAjAomAM e tiya samAna hato. mA. puSpatti pachI je vadhA zarU thA temAM mahArAtane eka lAMkhA vaMza utarI AvyA. A rAjavIe sUryapUjako hatA, emAMnA prabhAkara vadhane mahArAjA parama bhaTTAraka' upanAma dhAraNa karyu onAM TALAMne anekavAra mArI haTAvyA mALavA jItI lIdhuM. gujarAta para AkramaNa karyuM. aneka yuddo laDI harA yA. enne sArI khyAti sapAdana karI. eka mahAna sAmrAjyanA pAyA nAkhyA. e gALAmAM bhAratanI vastI kevaLa hinduonI ja hatI. udhama prakAze cAra varNa, pAya, triya vaizya ne zraddhA e anokhuM baMdhAraNa tUTI paDatAM be varSo paNa aneka nAnAmAmAM vaheMcAI gayA. A jJAtie hiMdu sAmAjIka jIvananA pAyArUpa no karI ne gALAmAM jJAti budhanI AtmAnAM navAM ja ka hatAM, lagna, bheAjana ne aspRzyatA jevAM baMdhane paNa e gALAmAM meAjuda hatA.
Page #232
--------------------------------------------------------------------------
________________ 254 bhAratIya amitA A gALAmAM vaNInA prasAra sArA hatA. pAMcamI, chaThThI ne sAtamI sadInI bhAratIya pragatinuM mukhya aMga keLavaNInA pracAra hatA. AkhA jagatamAM tyAre bhArata kadAca sauthI vadhAre vidyA maMtrInA deza haze samagra eziyA khaMDanI vidyArasika sRSTinuM kendra sthAna bhArata hatuM. cIna, jApAna Adi dUra pUrvanA deronA utsuka vidyAdhI bhAratanA vidyAlayomAM Ara bhAi bheMsanAM. mumavAnA ronI vivi" damiyAna viDAM vikAramAM navajIvana reDA' caSa bIjAnA samayamAM vidyA vikAsanI parAkAAca bI sAdhue jJAnapracAramAM khUbaja rasa letA. pratyeka dhAgAramAM nUtane vidyAthIe zA mATe saMparka vapa rahetI. garSe navaramAM AvA aeka sAgArA sthapAnA, gapeka dhAgAramAM dhAvaNa e zIkhAvAmAM AvatI. niSThAmAM paNa AvatI. taba | zrIkA,naNa ya Arya nAmanune parjitra ne pramANa vana vavA bAda dhA e yugamAM bAlakone vidyA cIle caDAvavA prathama eka bauddha vastu nAmanuM bhAtra prAmanuM pustaka vibhaLavAmAM AvatuM. sata bhAlacane paMca vidyAmAM dhIme dhIne acu praveza karAvavAmAM AvA prathama vyAkaraNazAstra zIkhavAtuM. eka eka zabda para vivecana thavu. pachI te pramAke paNa zIkhavAnuM paDI gAmanAM maLatA tuvidyAne jAtiya zAstra zrAvanuM trIjuM vaidakazAstra zIkhavAtu, gopA vibhAgamAM nAma raNamAM maho dharAvanArane zAstronI viruddha manavAdIonAM navA carcA, so asatyanuM pUrepUruM sasedhana thatu. pAMcamA vibhAmagAM AdhyAtma vidyA AvatI. kamAya paNa te dhArmika sahitanI pAMca bhAratanA che. gALAnAM tamAma vidyAmaMdiramAM nAlaMdA vidyApIDa sarvamAnya ne sarvazreSTha hatI. magadhanA za dipe enI sthApanA karI hatI. enA nibhAva mATe pa paNa pUratI jogavAI karavAmAM AvI hatI. zAdityanA vaMzoe paNa A dizAmAM arasImAM ja vistArI tA. na kare evI zilpakalA A vidyA-vihArAmAM ThAMsI ThAMsIne bhara-vAmAM AvI hatI. nAlaMdAnI viziSThatAthI rAjyane Avaka paNa sArI thatI. nAlaMdA vidyApIThane grAmadAna ApavA rAjA mahArA jAe hariphAi karatA. lagabhaga ase| gAmanI Avaka nAlaMdA tripIThanA nANAMbhAmAM prartivA mAM kahI A vidyApIThamAM asaMkhya vidyAthIe abhyAsa karatA. so nAgakAMDe ne gAya tivALA hatA, meDAnI mArti dezadezAnamAM prasarI hatI. bhemanuM jIvana parviMga hatu. tiyAstranA niSabena teo pramAdunAthI pAna karatA. niMdyApIThanA niyA paNa khUbaja kaDaka hatA. sau koI te pALavA baMdhAyelA hatA. savArathI sAMja sudhI carcA cAlyAM ja karatI. AbAla vRdu sau temAM eka sarakhA bhAga letAM, paraspara sahAya rUpa paNa thatAM. deza paradezanA vidyAnA zako samAdhAna mATe nAlaMdA AvatA. A vidyApIThamAM praveza meLavavA mATe prAcIna tathA samakAlIna graMthenA uMDA abhyAsanI jarUra rahetI. nImudri, uDe! abhyAsa, anupama zakita maiM UjavAto AdithI khyAtanAma gAya tema AviAvanA mAtra ke caMdrapAla nAvAmAM AvatA DIlara dhama jevA vidyAnAnI saMkhyA gaNI gamAya tevI nAtI. zIlabhadra nAlaMdA vidyAlayanA pramukha hatA. prabhAvita saceSTa carcAo dArA khyAtanAma thayA hatA. cu ena saMgadha pAtrane sidhya hatA. mitra jenI vA ti mATe vikhyAta teno. para vasa sudhI nAlaMdAmAM vItyu pena sage vividha prathA abhyAsa karyAM hatA. nAlaMdA eka bauddha saMsthA hatI. chatAM tyAMnA zikSaNamAM kemI ke sAMprAviDa evA nAnA. oTha dhamanI tamAma zAkhAonI A vidyApIThamAM pratinidhitva ApavAmAM AvyuM hatuM. brahmavidyAnI paNa tyAM avajJA thatI notI. A patimAM vyAvasAyika ne saMskRta vidyAnuM mizraNa hatu prAthamika zikSaka mukhyAne sAMsArika ta. jo sAmAnya jene samAjanA vidyAthI o ucca adhyAtama vighAnA paMthe paLatA. brAhmaN dharmanA uMcA abhyAsanA krama jarA judo hatA; mAtra brAhmaNAneja cAra vedanu jJAna ApavAmAM Avatu vidyArthI ene amuka siddhAMtanIja keLavaNI ApavAne badale temanI mAnasika yogyatAnejA ta vAnA bAkI che ane paga vaDApa hatI. bhaNa mA pALI ne Dane paNa keLavaNI levA cAhAhana chApavAmAM AvatuM. ALasu vyaktiene paNa khaMtathI zikSaNa ApavAmAM adhyApako gaurava samajatA. bhAratamAM mAtra pUratA sAdhu sanyAsImAnI 16 AjanI peThe tyAranA bhAratanA vidyArasika jIvanamAM asara paDatI. emanuM agAdha jJAna ne AtmabhAganI bhAvanA paricayamAM AvanAra darekane kiMga karI daitAM. vaibhavazALI puranA nabIrAo paNa nAnA cAnu jIvana vyavasthAno tyAga karI, jIvana nirvAhAthe dezadezAntara vihAra karatA. mAna apamAnathI para 2hetA purAtatvanA uMDA abhyAsa karatA jJAnaprApti arthe jIvana paNa vItAvatA. garIba ke tavagara koipaNa jJAna pitrune sahAyarUpa thavA mayatA. sau koI emanu sanmAna karavuM. vaLI A vidyAno vidacarcAmAM bhAratabharamAM digvijaya karavA paNa nIkaLI paDatA. nAlaMdA ne vArANasI jevAM viAdhAmonI tee avazya mulAkAta letA. dhane adhyAtmavidyAno kama kalpanAenA mAsamAM to maDI kA khAtI. cama bhAgama banatI. samayadezanA vidyArazika vAtAvaraNa upara enI aspR chApa paDatI. zrI he putrAnA samayamAM paNa sa~no pati rAja mAna dAkhavavAmAM AvatuM. uccavaNanI vanitAgemamAM keLavaNI sa sAmAnya hatI. mahilA vartulamAM sAhitya zikSaNanA A aMge tA. zrI harSanI lona rAjyabI guNa paNa eka kaLI e jamAnAmAM samAjanI sara katAmAM paNa ekathI vadhAre patnI karavAno rivAja pracalita hateA. strIe bahu bahAra nIkaLatI
Page #233
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMya 255 eka dhArmika heta ena saMge eka divAna ne nahi. e gALAmAM vyakitagata pasaMdagInA lagna eka dhArmika A rAjamArgo para pravAsa karavAmAM koIpaNa prakArane bhaya AvazyakatA lekhAtI. strIone punaHlagna karavAnI chUTa nahotI. satI nahote huM ena saMge ekalA salAmatIthI samagra bhAratane pravAsa thavAne rivAja cAlu hato zrI harSadevanI mAtA yazomati citA kheDayo hato mAMDalika rAjAo divAnI ne phojadArI sattAo para caDhI satI thaI hatI. emAM apavAda paNa hatA. zrI harSanI bhogavatA. rAjya taraphathI sAmAnya polIsa khAtuM nibhAvavAmAM bahena rAjyazrIe vaidhavya prApta karyuM hatuM chatAM e satI nahotI AvatuM. bhikSuke, yAtrALuo ne saMnyAsIonAM ToLe ToLAM deza thaI te paNa tenI prati prajAne ghaNoja Adara hato e rAja- bharamAM dhUmatAM jaNAtAM. "corAddha raNika" corane vidhvaMsa karanAra kAraNamAM paNa bhAga letI. aphasaro rahetA. corane rakSaNa ApyA badala AkhA gAmane daMDa karavAmAM AvatA. hinduonuM sAmAnya jIvana paNa atyAranA hinduonA gRha jIvana karatAM kAMI khAsa judu paDatuM nahotuM. saMyukata kuTuMbanI tyAre paNa bhArata khetI pradhAna deza hato. IjanerI kAma paNa prathA e hindu pRhajIvananuM mahatvanuM aMga hatI. aneka patnItva ThIka ThIka najare paDatuM. rAjAe pote nahera khodAvavA ne baMdha vidhavya ne bALalagna jevAM aniSTa to ghara ghAlI beThAM hatAM. zrI baMdhAvavA parizrama uThAvatA. hapanI bahena rAjyazrIne bAlyAvasthAmAM ja paraNAvavAmAM AvI hatI. e vidhavA thaI tyAre ene mAMDa cauda varSa thayA hatAM. kArIgarone kalAkAronAM mahAjana hatAM. vyApArI mahAjane paNa hatAM. IndrapuranA telI mahAjanA nibhAva mATe khAsa jamIna anulema ne varNAntara lagna paNa e kALamAM pracalita hatAM. kADhI ApavAmAM AvI hatI. dezapuramAM vasatA vaNakara mahAjanane paraMtu pratiloma lama dharmane rAjya kAnUna bane dArA niSiddha hatAM. rezamI kArIgIrI mATe evI ja sanada ApavAmAM AvI hatI. sabhya samagra bhAratamAM e samaye pramANamAM ThIka ThIka zAnti pravartatI. vacce jhaghaDA mahAjana cUkavatA. sahakArI maMDaLanA tamAma adhivyApAra rojagAra paNa jAmela hato. caulukya rAjya ne IrAna kAra mahAjana bhAgavatAM. vacce dariyA mArganA saMbaMdhe ajaMTAnA maMDedaka citroe tyAranAM zaheranuM bAhya darzana paNa atyAranA nagare jevuM ja amara karyA che. bhAratanA pazcima kinAre eka prAcIna hatuM. zerIo, mahelAo ne rastA vAMkAcUMkA hatA. rAjamArgo samayathI ijipta phiniziyA ne anya bhUmadhya samudranA pradeza gaMdA hatA. zaheranA keTanI aMdaranA bhAgamAM bhaMgI, kasAI, sAthe vyApArI saMbaMdha rAkhato. sUryapUjAno pracAra A vAtanI cAMDAle Adine rahevA devAmAM AvatA nahiM. sudharAInI hadamAM sAkSI pUre che. surata, kAlikaTa, caMdranagara, kavIna vagere arabI praveza karatA temane pharajIyAta DAbI bAjue cAlavuM paDatu. dareka samudranAM baMdare pRthvInA tamAma bhAgo sAthe dhamadhekAra vepAra gAmamAM drAMgika raheto. te arvAcIna myunisipala pramukhanI tamAma calAvatAM. pharaja bajAvato mahattaro ene madada karatA. AMtarika vahIvaTa paMcAA jamAno bhAratamAM navA pradezanI zodhakhoLano sAgarakheDu yata calAvatI. pravRttino yuga hato. jAvA-sumAtrA ne hiMdIdipa samUhonI zedha dhArmika paristhiti IsvIsana pahelI sadImAM thaI. zrI havenA samayamAM saurASTrathI jAvA ne kamboDiyA prati videzamAM vasavATa karavAnI paddhatti AraMbhAI pAMcamI sadInA guptavaMzI rAjAonI kAliMda daramiyAna virATa hatI. buddhi viSayaka pravRttine udaya thayo chakI ne sAtamI sadImAM e dhIme dhIme pAMgaryo. [Na lokonA AkramaNe enA para kazI ja mAThI baMgALanA upasAgaramAM paNa sAgara kheDavAnI pravRtti cAlatI asara karI nahi. bhAMga phaDiyA caLavaLe vacce paNa saMskRtine hatI. caula samrATo mahAna nAvika hatA. teo eka virATa naukA- punarjIvana maLyuM. aneka tejasvI vidyAnoe cha saikAnI rAjakIya sainya paNa nabhAvatA. tAmralipta pUrva kinArAnuM moTuM baMdara hatuM. aMdhakArane prakAzita karyo. ' bhAgo sAthe dhamadhokAra para praveza karatA temane rAkhavatA nahi. sudharAInI hadamAM bhAratanI taLabhUmipara rAjamArgo ne vAhanavyavahAra sArI zrI. gautama buddha nirvANa paMthe paravaLe. TuMka samayamAM ja sthitimAM nabhAvavAmAM AvatA. banebAju vaTavRkSo ropavAnI emanA sAdA dhame paNuM anya dharmAne svAbhAvika rAha grahaNa bhAratIya vicArake paisA himAyata karatA. zakanItimAM paNa e karyo. sthApita hito dharAvatA keTalAya vibhAge mAM baudha dharma ullekha che. vacamAM uMcI kamapITha jevA rastA bAMdhavA ne jarUra paDe vahecAI gaye parantu badha dharmanA mukhya vibhAga be ja hatA;' tyAM pula nAkhavA, rAjamArganI sudhAraNAnuM kAma kedIone mAthe hinayAna ne mahAyAna, cAra Arya sonI mULa bhAvanAnAM darzana nAkhavAmAM AvatuM. rAjamArgo para pravAsIo mATe dharmazALAo ne pAmI nirvANa sAdhI zakAya, e hInayAna saMdhanuM manta.... enA prANIo mATe tabelA ubhA karavAmAM AvatA. zrI have to sthaLe mukhya vibhAga be budhdha ne zrAvaka, A paMtha manuSyanA AcAra sthaLe khAnapAnanI vyavasthA paNuM karI hatI. jyAM pula nahotA, upara vadhu paDato bhAra mUkato. mahAyAna saMdha pAchaLathI astitvamAM mAM naukAo bhADe pharatI. A emAM bhakitabhAva vadhAre hato. enuM mukhya tava budhanI Jain Education Intemational
Page #234
--------------------------------------------------------------------------
________________ 256 pUjA, ajJAna, tRSNA ne astitvamAMthI mekSa meLavavA yuddha bhagavAnanA svarUpa aMge tamAma jJAna prApta karavuM. e tene mukhya hetu. budhdhanA ja tamAma guNa keLavavA e tenuM mukhya sUtra. dArAnika rIte emAM adbhUtabhAva vizeSa enI brahmavidhA anekezvaravAda prati spaSTa DhaLatI. mahAyAna paMca pAchaLathI e bhAgamAM vaheMcAyA. tayAna ne sthAna vaidyanA sava dhamanuM be ke gAramAM A spaSTa rUpAMtara hatuM. hindu dharmanI spaSTa asara temAM vartAtI. pAMcamI sadImAM AryAMvamAM baudhdha dharmanuM sArUM evuM be hatuM. samasra dezamAM gAye gAma vaibhava se cAro hatA. ekalA mathurAmAM vIsa sethAgArA hatA. emAM traNeka hajAra paritrAjakA vasatA. A saMcAgArA dvArA dhama ane vidyA pracAra thatA. chaThThI sadImAM bhAratanA dhArmika pratihAsamAM palaTo AvyA. priyA Ade bhau. dhamane rAdhAya Avyo. tyAM sudhI baudhdha dhamanuM" kahI aura rahyuM. parantu marokanA AsAna pachI khIca dharma hindu dharmathI nirALAM bhevAM pAnAnAM bhAgavAno vadhAre pApyAM. AAma nA baudhama' bindudharmanI ja aneka dhAraka zAkhA emAMne eka hatA. jema jema bhAratanA mukhyadha tarIke enA pracAra thatA gayA tema tema bhagavAna khulye pravartAvelA sidhdhAnta te AdhamanI sAmAjika AkhyAyikA vaccenuM sAmya Rtu thatuM gayuM. e paristhitimAM rAjA mahArAjAe para dhArmika lAgavaga kamI rahe ! baudhdha parivrAjakonI ke dharmophTa brAhmaNonI ! e saMdhanA prazna banyA. zrI nayanA pUrvane dhAdharmanA surata pAmI tA. mALavAnA pamAM vibhakta hatA. vAvanA sthApaka paga mAibarano mata hato. enA vo paNa vikramanA pA anuyAyIo tAkALanA mahAratna gaumanA kAra virAdhIe| hatA. kAmarUpamAM prathamathI ja brAhmaNadhama svIkAryuM hateA Ama bhArata kadI baudhdha anya nAnuM baudhamAM hiMdanA karAya narano upara anicanIya mata dharAvatA mAvA tAM ane zrI hava. vi. kAkae ja dhamane rAjya ma tarIke apanAvyA nahotA. bhopu bhAratanA tiAsamAM rAparASTra ne zAnuM poSaNa che eka sAthe bhogavyAM nAtAM. prajAnA meATA bhAga upara brAhmaNadharmanI hakumata asala peThe ja cAlu rahI hatI. saMkhyAbalamAM paNa kadAca brAhmaNa dhama baudhadhamAMthI vadhI jatA hatA. paraMtu zrAvaNa premamAM suvyavayita madiza ke bhAratIya asmitA dhArmika samAcAra jevI koI yojanA nadInA thI prANamanI bhAratIya prajAjane uparanI asara khAdyajagatane ArI lAgatI. zrIharSanA samaya baudhdha pAMDityaneA kALa hatA. baudhdha sarvoparitAne maga na hiMdudharmanI vividha mantAo samaya sAthe pavarAnI ja rahI che. tethI ja hiMdu sAmAjIka racanAe asAdhAraNa sthiratA dAkhavI che. hiMdu sa'spAe~ jhonI e ja strI che, chatAM tenAM dhamA bhainI bhASanAgAne vAMkonA rIta rivALemAM cA" svapAMtara thatu ja rahyuM che. pAMcamIthI sAtamI sadInA gALAmAM bhAratamAM brAhmaNa dharmanA be mukhya vibhAgo vaijja soMpradAya ne vasa'prAya mukhya pA hatA. tenA vistAra eka sarakhA hate. Ama te vaiSNavadharmanA prArabha svIsana pUrve sAcA sAthI thayo che chatAM zrI kAnA kALa paDelAM enuM jora vadhAre hatuM. guptavayanA vaiSNava paMthI hatA. cakragupta vikramAdityanA diA para 'parama bhAgavata' kotareluM che. skaMdaguptanA zilAlekhamAM zrIkRSNa madiranI ApavAmAM AvelA utArAno ullekha che. saurA paNa viSNu bhakata hatA. zrI nA harIka beganA kAkA magaleze. eka viSNu maMdira baMdhAvI tenA nibhAva mATe eka gAma bakSisa karyuM hatuM. zrI haSa caritamAM paNa viSNubhakata bhAgavAnA ullekha che. mahAmalapuranAM zivAlayemAM paNa sarajanahAra viSNunI ArasamAM kerI kADhelI aneka pratimAe che. gupta vaMzanA saMgrAmanuM valaNa bhAga prati hatuM'. chatAM dha paradharmI e prati te! kadIye zatrubhAva dAkhavatA naheAtA chatAM emanA kALathI ja gaudhaNano prabhAva ghaTavA mAMDato hato. dudhanAM rAjyAzrama maLayA hatA. pachI teA brAhmaNadhame bauddhadharmanI upe ja rAdhavA mAMDI beThake bAdhyamanI sattA putrI ja vadhI javA pAmI. Ama r3A sakAze. mahAna dhati anubhavI. hiMdudharmanA sava mAnya tatvanuM punaHpratipAdana thayuM. A be zAkhAo uparAMta hindu dhamanI bIja khasakhya zAkhAmAM hatI. emAMnI eka khyAtanAma zAkhA jAnI sUrya hato. zrI havanA vaDavAe pAro mA custa panhA hatA. nAyam' zabda prayogathI ja 5 pukhta caiva sa MpradAyana ja sUrya eka aMga che e vAta spaSTa thAya che. cakra, garuDa ne sapa nu nizAna banI loka askRtinuM pratika che. viSNunuM ga ne thI ja pratikRti che. viSNunuM cakra sama jevuM ja svayaMprakAza viSNunI patnInu nAma padmA ne suya patnInuM nAma kamaLA. banne nA artha ekaja che. viSNu hAthamAM zaMkha dhAraNa kare che. e zaMkha sUya pujaka paMcanu eka tatva che. che. zrI kanA samayamAM mAraka ka astitva dharAvatA, na dha boma 1 jaina krama nAma : pAsIna tenI digaMbara zAkhA : uttara bhAratamAM bahu pracAra pAmI nahotI. tribara jaina sAdhana na akaniyALa lekhAtuM dhAbu dhamane darzana te baudra dharmanuM sarakhuM ema hatu. dha hiMdu bau dhamane dhikkAratA. evuM kAMI hatu ja nahi. prajAjanA eka dhama mAMthI khIjA mAM pIntara kare te temane kA tanI kanaDagata karavAmAM AvatA nAM divAkara nitra prathama barvedanA hoAtrInA abhyAsI te chatAM cavAnImAM ja tene baudhama aMgIkAra karyo hato. enuM baudgha valaNa Ama jANItu hatu chatAM zaivA. bhAgavatA, jana, paurASThiA, mAMsa vagere paraspara virodhI konA
Page #235
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigra ya 257 vamaLAmAMthI satya zodhavA sau divAkara mitra pAse ja jatA. bANa zrI harSe A unnata praNAlikAnuM akSaraza pAlana karyuM hatuM. custa brAmaNa dhamI hato. chatAM rAjayavardhanane enA custa bauddha prajAnI satya paristhiti pArakhavA, prajAne samajavA ne prajAnA dhamI valaNane achaDato kayAsa kADhatA nathI. rAjyazrInA sAthI- dukhe dUra karavA zrI harSa enA vizALa sAmrAjayamAM hamezA pharadArone paNa saMkaTa samaye buddhadevanI prArthanA karatA AlekhavAmAM ja raheto. pratyeka mahatvanI bAbata para pote jAte ja dhyAna AvyA che. Apo. Aya praNAlikA anusAra enuM rAjataMtra pradhAnamaMDaLane havAle hatuM. zrI. harSa potAnA bhAI rAjyavardhanano pitAnA zilAlekhamAM paramAsaugata' tarIke ullekha kare che. potAnA pitA karatAM paNa zrI harSa pitAne ghaNakharo samaya pravAsamAM ja gALato. badhI rAjya vardhAna prati zrI harSa vadhAre AdarabhAva dAkhave che. rAja- sAo pradhAnamaMDaLa ja bhogavatuM. kaTokaTInA samaye A amAtya kuTuMbamAM paNa amuka devatAnI pUjA karavI ke amuka dharma pALavo ma DaLa khUbaja sattAdhArI banI jatuM. zrI harSanuM rAjyataMtra ekaevuM kaI khAsa baMdhana nahotuM. zrI harSanA najIkanA traNa haththu sattAdhArI kahevAya chatAM enI rAjasattA svAyattA ne aniyaMpurva paramAdityabhakta hatA. zrI harSanA dUranA pUrvaja puSpabhUti nita he hatA ta, apabhata trita hatI. emAM mAMDalika rAjAe na sAmato paNa pUrepurI zivabhakata hatA. prabhAkara vardhana jAte hamezA kesuDAMnA phalathI sUryo- sati! pAsanA karatA zrI harSanI sonapata rAjamudrAmAM nandInuM cihana che jyAre jyAre zrI harSa vijaya yAtrAe nIkaLo tyAre tyAre rAjataMtra calAvavA kAbela rAjasevakane moTo samUha zrI harSa prathama e ziva pUjA karato. je gAmamAM e prathama mukAma karatA pAse hato. enA sAmrAjyamAM rAjapurUSonI ghaNIja suvyavasthita e gAmanA mukhI zrI harSane nandInuM mastaka DhALelI suvarNa mudrA sanuM astitva dharAvatI. ene mukhya rAjapurUSa mahA amAtya ke mahA saMvivigrahika kahevAto. mahAla adhikArI eTale lazkarI arpaNa karatA. Ama brAhmaNa dharma ne bauddha dharma yA eka devatAnA pUjArI yA bIjA devanA bhakata vacce jhAjhe gALo nahato. keTalAka sarvopari sattAdhAraka. mahAlapaTalika e rAjyanA nidarzana mULabhUta vicAra, cokakasa vicAra saraNIo ne jIvananI sAmAnya patrone saMrakSaka. te uparAMta kaMcukIone pratihAro e eka rIte pratyekane sarvamAnya hatI. prabhAkara vadhane aneka virATa yajJo prakAranA aphasareja hatA. rAjapAla yA kumAra maliya prAto upara karyA hatA. bANanA mitra sudRSTie bANane vApurANa saMbhaLAyuM hakumata calAvatA nagarapati dragika nAme oLakhAto. e zahera hatuM. paura Nika zekAla vyakitane sAtvana ApavAmAM pAvaradhA sudharAIna vaDe hato. hatA. strI vargamAM mahAbhArata khUbaja mAnata graMtha hatA. zrI prabhAkaravardhane pitAnI antima paLomAM hindu dhArmika yAkAMDa zrI. harSanuM zAsana narama ne dayApaNuM hatuM. mAMDalika rAjAo pitA potAnA pradezamAM pUrepUrI sattA bhogavatA. zrI harSane mahArAjApramANe ja dhArmika vidhio karAvI hatI. kavivara bANa brAhmaNa dhirAja tarIke khaMDaNI bhare eTaluM ja zubha avasaroe zrI harSanA hato chatAM vicitra minI saMgatamAM harato pharate. enA be darabAramAM emane hAjarI ApavI paDatI. khAsa mitro to zudra mAtAnA putra hatA. Ama vyavahAramAM dharma ke jJAtine bAdha naDa nahi. zrI harSanA yuganuM dhArmoika jIvana zrI harSanA samayamAM eka moTuM zastrasajaja sainya hamezAM arvAcIna yuganA dhArmika jIvana jevuM ja hatuM. vividha saMpradAyanA sauyAra rahetuM. A sainyamAM pAMca hajAra hAthI, vIsa hajAra hayadaLa, vikhyAta AgevAne vacce dhamika carcAe jAtI. caMdragupta ne pacAsa hajAra pAyadaLa hatuM. A sainya kAmagIrIthI kadI navaruM vikramAdityanA samayamAM brAhmaNadhama ne bauddha dharmanA samathaeNnakAre paDatuM nahi chatAM anya bhAratIya samrATonA pramANamAM A sainya vacce indriya daSTi' para paNa carcA thaI hatI jagataguru zaMkarA- nAnuM hatuM. parantu eja zrI harSanI prakhara rAjya padariAne purA cA pote nirapela ati vedAntanAM tatvone pracAra mATe aneka hatuM. zrI nI kArakidInAM chellAM dasa varSa saMpUrNa zAMtimAM carcAo karI hatI. ane samaye zrI harSacusta bauddha dhamI banI vItyAM hatAM, AMtarika rAjya pati ke baLavAnuM nA nizAna ga hato. dara pAMca vare te eka poTo samAroha karato ne potAnI nahetuM. tamAma saMpatti dhamadAmAM vAparI nAkhato. zrI. harSanA rAjataMtranI sthiratA A prabala zainya para ja zrI harSanuM rAjyataMtra nirbhara hatI. chatAM e senA enI jinItinuM eka aMgaja hatI. zrI hare pitAnA sAmrAjayanI sarahado maitrI saMbaMdha ne lagnagraMthIthI hinduomAM rAjAnuM sthAna ApyuM che. enA dharmonuM svarUpa surakSita banAvI dIdhI hatI. virATa che. prajAnI AbAdI eja rAjAnuM prathama kartavya. emAM ja enuM sukha. brahmAe rAjAne paricAraka banAvyo che. rAjyanA kara, dhArmika matamatAMtara prati samabhAva e zrI harSanI rAjyaene pagAra enuM prabhutva, saghaLe prajAnA rakSaNa mATe ja che. prajAnA nItinuM mukhya lakSaNa hatuM. zrI harSanA samayamAM prajAnuM sAmAnya sukha mATe kAma karyA ja karavuM. e sarvazreSTha rAjAnuM eka lakSyAMka valaNa ja evuM to samAhAraka hatuM ke sarva dhati samabhAvanA Jain Education Intemational
Page #236
--------------------------------------------------------------------------
________________ 258 bhAratIya asmitA naisargika rIte ja pragaTatI. sarva dharmanA anuyAyIo prati samabhAva bhayuM vartana rAkhavAmAM AvatuM. badhA dharmanA zAstra vettAone AmaMtrI temanuM sanmAna karavAmAM AvatuM. sahakArI maMDaLI lI. zrI harSe aneka devAlaya baMdhAvyAM hatAM. aneka davAkhAnAM cAlu karyA hatAM, vizrAmagRho, dharmazALAo ne anya bhautika sAThaMbA sukha sagavaDonI te enA rAjayamAM kamInA ja nahotI. ji. sAbarakAMThA zrI harSa enA yugamAM bhAratane sarvazreSTha rAjavI hatA. eka | eDITa varga A prabuddha samrATa hato. zera bheLa 269510 sabhya saMkhyA 1249 rIjharva phaMDa 164437 maMDaLI kAmakAjanuM bIjA De 366929 ekaMdara bhaMDoLa rUA. 6805965 jeThAlAla ema paTela sekreTarI ThAkorathI sUrasiMha Ara ceramena menejIMga kamITInA sabhya zrI raNajItabhAI jazabhAI zrI maNIbhAI zaMkarabhAI ,, raNachoDabhAI becarabhAI ,, IndravijayasiMhajI esa. , jAdavabhAI kodarabhAI ,, mohanasiMhajI je. "vinA sahakAra nahi uddhAra" zrI DeDANa sevA sahakArI maMDaLI lI. mu. : DeDANuM te tAluke : rAjulA cha99 : amarelI (gujarAta rAjya) savaMta 2026 2jIsTara naMbara se. 8792 sane 1969/70 sthApanA tA. 11-10-68 oDITa vaga 1 tA. 30-9-69 (1) adhikRta zera bhaMDaLa...................... rUA. raR000-00 (2) bharapAI thayela zera bhaMDaLa .... ......rU. 116590-00 (3) anAmata Oaa bIjA phaMDa ... ... .. rUA. 65691-00 () kula kArya bhaMDoLa....... .... ... rUA. 707375-86 (5) kula Tarna ovara....... .............. rUA. ra694232-32 (1) kArya vistAranA gAmo 4 sabhAsada saMkhyA - 335 amarelI jIllA madhyastha sahakArI beMka lI. amarelI DITarsa zrI. spezyala oDITara sAheba, sahakArI maMDaLIo amarelI maMtrI zAMtilAla tribhovanadAza harIyANI pramukha TapubhAI unaDabhAi keTalA
Page #237
--------------------------------------------------------------------------
________________ bRhad bhArata prA. prahalAda paTela (ema. e.) AryonA agraNI bharato parathI jene bhAratavarSa nAma maLyuM te evI bhAratIya saMskRtinuM ejisa jagatanI anya prajAne kema na AvartamAM prAcInakALamAM siMdhukinAre vikasela saMskRtinI sugaMdha AMjI zake ? bRhada bhArata kema na sarjAya ? pAmanAra IrAnanA vatanIoe siMdhune hiMdu kahI tenI AsapAsa nA pradezane (siMdhustAnane) hiMdustAnanA nAme oLakhAvyo che. te ekakALe bhAratamAM siMdhunadIne kinAre, IjimamAM nAIlane ApaNe bhAratadeza prAcInakALamAM paNa eka mahAna derA hatA. jenI tIre, cInanI he AMga nadIne kinAre ane mesopoTemIyAmAM saMrakRti tenA bhe gelika sImADA vaTAvI dara se dara vistarI hatI. yukreTisa-TAIgrIsane kinArAnA medAoe mAnavInI prAthamika jarUtenI vizALatAe anya prajAone AkarSa ane te bhAratIya saMraka. riyAta sArInI riyAta roTIne prazna hala karyo ane mAnavI AgaLa vadhyo. teNe tinI huMphALI godamAM samAI rojI-roTI mATe Avela prajA u.mA. saMskRtie tene ghaDo. gape tema paNa jagatane caraNe A cAra bharyo AvakAra pAmI te vaLI digvijaya athe Avela zrIka jevI mahAna saMskRtio janmI saMskRti vikAsa sAthe mAnava jarUriyAto prajA prabhAvita thaIne pAchI pharI eTaluM ja nahi paNa jayAM jayAM vadhI ane te mATe te bIjA pradeza para ghumavA lAgyuM, ane bhAratIyajana pahoMce tyAM tyAM te saMskRtinA vistAra sAdhI mAnava milana sAthe saMskRtimilana thayuM, ke konI saMskRti bRhad bhArata sajaryuM. A mATe na to e lehI vahAvyuM ke na apanAve che tenI bemAMthI ekeyane khabara nahotI. kALakrame suvikasita apane te koIpara dabANa karyuM che. premane vazavatI jagata tenI pAse saMkRti vadhAre prabhAvaka banI, ane teNe bIjI saMskRti pitAnI chApa doDatuM AvyuM che ane tene vAraso pAmIne tRpta thayuM che. skI. siMdhukhINanI saMskRtine vistAra A rIte vadhato cAle ane bRhada bhArata sarjAyuM. joke kALakrame A sImADA paNa badaparadezI AkramaNonA vAvADAmAM nija astitva TakAvI lAtA rahyA che. rAkhanAra A saMskRtie potAne vAraso gumAvyo nathI. temaja Aryana prajA hamezAM rathaLAMtara karatI rahI che. ane nadIo anya saMskRtinA saMtone svIkAravAmAM saMkoca paNa rAkhe tathA parvatAe paNa emanI sAthe musApharI karI che. vedomAM jaNAnathI. vidharmI Akrama samaye teNe kAcabAnI jema pitAnA vela sarasvatI eka vakhata aphaghAnistAnanI IlamAnDa hatI. pachI aMgAne saMkelI rakSA karI che to zAMtinA samayamAM sarvatra vi . te pUrve paMjAbamAM hatI. bhAratamAM vasela Arya prajAnA jUtha sAthe tarI paradezanA sImADA sara karyA che. tenuM kAraNa tenuM AMtara saMkaLAyela paradezI Aryanajaya parlIyAmAM hatAM AthI pazIyana caitanya che. ane cheDejhanI AryanalI saMskRtInI najIkanI che. inDo-Aryana devane pUjata samUha IrAnamAM lAke ame leha AsapAsa sthira thaye e kA Aja saMskRtie bhAratanA tetrIsa karoDa mAno ne temanA deva irAna, varuNa, mitra vagerene parayane jhoe dUra tetrIsa karoDa devatAmAnI temanI zakita ane gauravanuM bahumAna na karyA tyAM sudhI I.sa.nI chaDI sadI sudhI pUjatA AvyA. pAchakaryuM ane eja mA mAMthI gAMdhIjI jevA mahAma ane bhagavAna LathI mAtra IDo Ayana deva agni baMnenI pUjAmAM sAmAnya buka jevA paramAmAM pAmyA che. Aja saMskRtie thama- DA vALA rAnIyana ke rAjayamAnA yuddhanI vAta jaNAve che nibhAna kendramAM rAkhI vargavyavesthA sthApI te vaLI Azrama- ke mAre potAnAM mANo rikSAmAMthI bacAvIne ene mAtane vyasthA dvArA tenuM kArya zetra nakakI karI ApyuM Ama pratyeka bheTa che hatAM. A junA pUjakALanuM mRtyu-Izvara te hAla paNa .S. ''mAM mAnavInI mAvajata karI tene preraNAiipayuSa pAyuM che ane yA ka o : upekistAnanA soviyeta sthapatio have tene sakhA:bhimukha banAve che. eka cokakasa paraMparA jALave che te yamanuM laMbAI vagere mApa IrAnA dhArmika graMtho pramAne rAkhe che. saMyama temaja tana ane mananI zuddhi Aha rAkhatI A saMtie paDaze saMkArathI mAnavIne saMkArI banAvyo che. tenI eririyA sAthe kadAca bagadanA asuro paNa saMkaLAyelA kadI pramAdI ke InDiyanadAsa banyA dIdho nathI. te te tyajIne hoI zake. I.sa. pU. 150 0 thI 60 0 nI vedakAlIna Arya saMrajogavatAM zIkhavyuM, kema aAira samajAvyo ane nirALa kRtinA kALanI bhArata, IrAna ane yuropanI prAcIna bhASAonA pakSaprApinI vAta karI. je saMskRtie satyama zivama suMdaranI tulanAtmaka abhyAsa parathI phalita thayuM che ke e bhASAo ke bhAvanA para tirasI mAnI parama kartavyano bodha Ape che. sAmAnya bhADAmAMthI utarI AvI che. bhAratanA veda ane IrAnanI Jain Education Intemational
Page #238
--------------------------------------------------------------------------
________________ 260 avestA sAthenuM vipula sAmya temaja irAna ane bhAratanA AryAMnI samAna dhArmika mAnyatAe parathI nakakI thAya che ke te samaye eriyA taraphathI Avela A mAnavA eka hatA te pachI chUTA paDayA chatAM temanA saMskAravinimaya cAluM rahyo, jenI sAbitI Aje utkhananA dvArA maLI Ave che. je parathI vizALa bhAratanA khyAla AvI zake che. dvitIyakalpa daramyAna bhAratanI bhUmi AphrikA ane yAnI bhUmi sAthe joDAyelI hatI ane jamIna mArge sAMskRtika vyavahAra cAlu hatA jyAre himAlayanI jagyAe samudra hateA te vakhatanA maLI Avela prAgaitihAsika kALanA mAnave ghaDela pASAno Akaro parathI bhAratIya saMskRtinAM vistArano khyAla AvI zake che. purAtatvanI caLatapAsa ane utkhanana pravRtti dvArA bhAra- tanI tAmra--kAMpa yuganI aneka mUla aitihAsika saMskRtie para prakAza pADayA che. te kALanI mATInAM vAsaNeAnI lAla ane pILA rgathI ThIkarIe parathI zrI hariprasAda zAstrI jene pAMDubhANDa saMskRti ane mRdabhANu saMskRti nAma Ape che jemAM saMskRtiomAM devaThAnI saMskRti, khAparA-tAla aMskRti ane kullI saMskRti noMdhapAtra che. siMdhanA AmarI ane khacitAnanA nAla pAsenA A mRbhAjInA avazeSo Aje paNa maLyA che je bRhad bhAratanA vistAra sUcave che. pAMDubhANDa bhAratanA atiprAcIna badhAno vicAra karatAM bhASAnA sAgaranI gujarAtamAM khAvela senAnI saha dArAvatI bane esTreliesiriyA vacce vepArI saMbaMdha hatA. arabastAnamAM Avela zoNitapuranA rAjA bANAsuranI putrI uSA-ekhA dvArakAnA zrI kRSNanA pautra niruddhane varI hatI. teA vaLA mahAbhAratanI gAMdhArI gAMdhAra-kadahAranI hatI. zrI yuTanA kahevA mujaba I. sa. pU. 30 varSanI ijiptanI kamarAmAMthI nIkaLela siMdhu nAmanI malamala ane gujarAtanI gaLIparathI te sAthenA bhAratIya prAcIna sabadhA spaSTa thAya che. meAhana-jo-daDA ane harappAnI saMskRti cheka pazcima eriyA sudhI vistarI hatI. tenI sAbitirUpa avaze! prApta thAya che. gujarAtanA prAcIna baMdara leAcalanA mesopeTamIyA ane bInna baMdaro sAthe gADha vepAra hatA. utkhananamAM maLI Apela harappAne maLatI poTarIjha tenI rAkha pUre che. dakSiNa mesopoTemIyAmAM maLI Avela sikkA ane mehana jo-derAnA sikakAnI kalAmAM sAmya jevA maLe che. bheMsApe TemIyAnA ura zaheramAM je utkhanana thayuM temAM maLI Avela vepArIsarAma, vagere te dezanA prAcIna bhArata sAdhanA sAMskRtika jeDAnu ja mana padmA, ApaDAM, mAnI pAMkhamAM savAnA ga pratika che. nIcAM ziMgaDAMvALA AkhalA tathA eka laMgaDAva chuM kAlpanika jAnavara jevAM kettarakAA viziSTa bhAratIya DIjhAinanAM che. vaLI kAnA mAdhya trikAlekhAnI kipiduikhayamAM maLe Avela lekhA jevI ja che. paurANika bhUgoLamAM eka svataMtra ekama tarIke chavAyela ja khudIpamAM kendrasthAne rahela bhArate pazcimamAM eziyA-mAInara ane purve vA mALa sudhI enI saMskRti temaja khAdhyamika arI vistArI hatI beriyA pAnAmAMthI yugovila khA kADhela i. sa. pU. 1400 AsapAsanA miTAnI rAjavIonA zilAlekhAmAM indra, maya, varUNu ane nAsatya vagere devAnA nAma maLe che. jyAre pUrvamAM siyAma, hindIcIna, koDIyA, jAvA ane sumAtrA vagere sthaLe maLI Avela zilpasthApatyanA ane kasAvavAmAM saMskRtabhASA ane hiMdu dharmanI khAsara cAya che. agayana samudrapAna karI gayA te porANika yikAnA atha samudrapAranA dezamAM thayela bhAratIya saMskRtinA vistAra hoI zake devA ane dAnavAnA samudramaMthana dvArA pragaTela rastAno AArSika AA ane anApue eka simapAtra ane te kAraNe meLavela aDhaLaka samRddinuja sUcana kare che. avaze na | - I tihAsanA pUrvakALamAM sAtaso utAjhmAne laI jaI rAke tevaDAM vahANeA bAMdhavAmAM AvatAM ema zrI laMkAnA prAcIna graMtha mahAvA parathI havA maLe che, kAr3e tyAM bhAratanI sau pahelI Aya vasAhata sthApanAra rAjakumAra vijaya A gra MthamAM jaNAvyA pramANe I. sa. pU. nA chaThThA saikAmAM gujarAtanA baMdara bharUkacchathI si Mhaladipa gayA hatA e jamAnAmAM gujarAtanA sAgara kAMDAthI pazcima tarapha e dariyAI mArga jatA hatA. eka gujarAtanA vAthI khIlAnIjAmAM uddAtu puvaeNrIma) nadInA jo gujarAtanA baMdarethI rAtA samudrane mArge bhAratIya amitA jyAre jamIna mAga bhAratanI gaMgAne kAMThe kAMThe ane pachI paMjAbamAM thaI takSazIlA, puSkalAvatI vagere sthaLe thaI madhyaeziyA jatA mahAmArgane maLI jatA hatA. A mahAmArgAe bhAratanI kSitijo dUra dUra sudhI vistarI hatI. mukhasudhI ane ijipta sudhI TAigrIsanA pUrvamAM Avela Tela asamAranA I.sa. pU. 240 nA chApa, phUladAnI vagere avarodhe. harappA ane pAhanajo-Dene maLatA che. A uparathI mAnI zakAya ke bhAratane paradeza sAthe vepArI raste! Tela asamAra ane IrAnanA ucca pradezamAMthI pasAra thatA haze. kAza, laza, adaLa, ura, khaphAjI ane marI vagere sthaLethI maLI Avela I. sa. pU. 3jI sadInA avazeSo maLI AvyA . AvA ja keTalAka khavarAvI pADI cistAna ane pAyAmAMthI maLyA che. paNa te gADImAM nava karI heAya tevA che. meAhana-te DerA ne harappAmAM maLI Avela devIonA grAmyazati sAthe nitAno nAto che. te duptAnI sImA che. vastra paherela AgaLa paDatA ratanavALI, UMcA mAthA pAsAka dhAraNa karela devIe sIriyA ane kreTa sudhI vistarela che, jyAre pazcima eziyAnA anya bhAgAmAM bhInna prakAranI dalIo che. jipta ane supera devIe je pAchaLathI ekhIleAnamAM paNa koIkavAra kAlpanika ane vArnIna AkAranI cAlu rahI hatI. sIe uttara dharAna ane uttara mesapepTemIyAmAM maLe che. pAchaLathI bhAratamAM
Page #239
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha 26 mauryakALathI devIo ghasthaLe maLI che jemAM eka nAnI maLe che. vaLI azokanA mutsadIbharyA saMbaMdha siriyA, sAyarInakA bilakula nagna strInI AkRti ke je eka vakhate vedakALanI devI ijipta, meseDonIyA ane IpIrasa athavA kerInya sudhI vikasyA gaNAnI te che. keTalIka cihanavALI siriye-kena prakAranI devIo hatA. te rAjakIya ekatA joradAra vadhArI hatI, ane saMskArabhAratamAM maLe che. A devIe kabUtara sAthe joDAI che. te kaI sApa tAnI chApa tarIke bauddhadharma vistaryo hato. grIka vasAhatA temaja sAthe saMkaLAyela che je khAsa karIne keTa ane tenI vRkSa pUjA sAthe sIlenamAM bauddhadharmo pakaDa jamAvI. brahmadeza, cIna, tibeTa ane dhaniSTarIte saMkaLAyelAM che. A badhAM lakSaNe harappA ane mohana- cheka kerIyA-jApAna sudhI bauddhoe bRhada bhAratanI sImAe jo-DeromAM joI zakAya che. pahoMcADI hatI. 5 A badhAparathI ema nakakI thAya che ke bhArata ane pazcima bhAratamAMthI cInamAM gayela ane cInamAMthI bhArata Avela eriyA vacce I. sa. pU. 2800-1800 vacce sIdhuM joDANu yAtrIonA vRtAMte parathI jaNAya che ke madhya eziyAmAM dukhAra, hatuM. madhya eziyAmAM eka kALe bhAratIya, cInI ane grIka e traNa badakSAna, kAsthara, phI, khotAna, tuMraphAna vagere bauddhadharmano kendro mahAna saMskRtiono samanvaya thayo hato. vepArI dRSTie madhyamAM hatAM. purAtatva anveSaNathI Ane Take maLe che. gAMdhAra-kalA ane Avela A sthaLa kuzArAjAo mATe rAjakIya dRSTie ghaNuM agatyanuM ajaMTAnI kalA sAthe sAmya dharAvatA kalA avaze, alaMkAro, sthAna dharAvatuM hatuM. ro, sikakA temaja tu ane maMdiranA avaze e daTAyela saMskRtimAMthI maLyA che. A sivAya keTalAya viralagraMtha athavA cokkasa samaya nirNaya e etihAsikakALanuM mukhya lakSaNa graMthonA TUkaDA madhya eziyAnA khaMDeromAMthI maLyA cheH azvaghoSanuM hAI bhAratanA aitihAsika kALane AraMbha gautama-mahAvIrane nATaka "zAripatra prakaraNa" tathA saMkhyAbaMdha mahAyAna graMtha, cAyA kALathI karIe to te samayamAM 16 mahA janapadomAM AjanA sa kA AsapAsano Ayurvedano davAmizraNane saMgraha "nAvanItakanI bhArata bahAranA pradeza gAMdhAra ane kaMbojane samAveza thato hato. pithInA TUkaDA kAccaramAMthI maLyA che. A pUravAra kare che ke eka kALe vepArI kAphalAe kapilA (kAbula) thaI madhyaeziyA thaIne bauddhadharma sAthe bhAratIya saMskRtinI suvAsa dUra dUra pahoMcI ane bahAranA moTAbhAganA loko mATe bhArata mAtra buddhanIja bhUmi gayA che. cIna jatA bauddha sAdhuo ane dharma pracAraka paNa eja mArge lAgI. eziyAmAM paNa bauddhadharmIonI bahumatI hatI, barmA, thAIlenDa, kerIA, jApAna ane cIne temaja duniyAnI kalA tathA I. sa. pUrvenI zatAbdimAM madhya eziyA mAraphata bhArata zipe bhAratanA bauddhadharmanI asara jhIlI che. silena, barmA, sAthe cIna saMparkamAM AvyuM. I. sa. pU. chaThI sadInA manAtA thAIlenDa ane InDo-cAinAnA loko phakata boddha saMpradAyane anu- lAosenA 'tAo-taha-koMga' tathA upaniSadanA tatvajJAnamAM nodhasaryA ja nathI paNa te AdhAre temane prAthamika itihAsa ghaDAyo pAtra sAmya jovA maLe che. cinAI rezama ane cinAI banAvaTanI pAcatA-chaThA sudAmA bhAddha sAdhuoe cAnanA Ayika vikAsa- vastuo madhyaeziyAnA vepArI kendro mAraphata bhAratamAM AvI. mAM agatyano phALo noMdhAvyo che. eka kALe pUrvanA deze karatAMya che. akakALa pUrvanA dezo karatAya bhAratIya zrama kAzyapa, mAtaMga ane dhamarana I. sa. 65nI pazcimanA dezomAM bauddhadhama vadhAre phelAye hato. madhya eziyAnA sAlamAM cInanA samrATanA AmaMtraNathI cIna gayA hatA. asaMkhya nAza pAmela stupa tenI sAkSI pUre che. bauddhadharmo AbadhAne gheluM lagADayuM hatuM, eTaluM ja nahi paNa eka kALe khristI paurANika bhUgoLamAM varNavela 'triviSTa5' [tibeTa] mAM bauddhadhama dharmanA ghaDataramAM paNa phALo Apyo che. Dead Sea scr lls prasaryo hato. tibeTane eka rAjyakartAe bhAratIya lipinA abhyAsa nA lekhaka baudhdhonA mULanI viziSTatA darzAvatAM lakhe che ke vihA- mATe tathA bauddhadharma graMthanI nakale tibeTamAM lAvavA mATe eka ramAM rahevAnI temanI paddhati pAdarIone maLatI hatI. izunA giri vidvAna rAjadUtane bhAratamAM meka ne bauddhagraMthanuM tibeTanI pravacananA siddhAMto bauddhone sArI rIte jANumAM hatA krAIsTanA bhASAmAM bhASAMtara thayuM. camakAre jevAke te pANI upara cAlatA tevAja camatkAro buddhanA jIvana aMgenA sAhityamAM rahelA che ane khristI jIvanakathA pAdarI- vAyavya sarahada ane aphaghAnistAnane pradeza paNa ekavAra onI daMtakathA "Barlam And Josabhat" buddhanI jIva- bauddhastupa ane maThAthI vyAma hatuM. eka tarapha bhAratIya ane bIjI nakathAmAMthI sIdhI lIdhI che. Aja batAvI Ape che ke eka kALe tarapha grIka ane IrAnanA kalAsaMpradAyanA saMmizraNathI janmela bauddhadharma jagataupara eka cakrI zAsana karyuM che. gAMdha, raulI nAme oLakhAtA bauddhakalA saMpradAyane janma paNa tyAM thayo hato. vaLI pragautihAsika gAmanA avaze khAsakarIne jagatanA moTA bhAgamAM baddhadharmane vistAravAnuM kAma samrATa balacitAnamAMthI maLyA hatA te lagabhaga harappAne maLatA che. azoke karyuM. teNe A dharmane rAjyAzraya Ape azokanuM rAjya uttara pazcima bhAratamAM aphaghAnistAna sudhI vistareluM hatuM. tenA bhArata ane IrAka vacce paNa vyApArI saMbaMdhe vikasyA hatA. purAvAmAM tene eka zilAlekha thaDA samaya agAu kaMdahAramAMthI ane A vepAra vinimayanuM mukhyakendra pazayana akhAtamAM Avela Jain Education Intemational
Page #240
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratIya asmitA bahArIne beTa hato. tyAM bIja' magana athavA makAna nAmanuM AkramaNanI paraMparA jALavanAra prakaminanDara je elekajhAnDrIyAmAM madhyasthI vopArakendra hatuM. irAkanA utkhananamAM bhAratIya sikakA temaja ja hatA. teNe bauddhaupadezane chelsAhita karyA hatA. ane anya vastuo maLI AvI che, te A saMbaMdhenI khAtrI karAve che. potAnI jAtane Dhammalsa nAma dharyuM hatuM ane pitAnA sikakApara dik ios nAma dhAraNa karyuM hatuM. A baMne pAli ane I. sa. pU. sadImAM siMhapura (zihAra) ne rANukumAra vijaye eka zabdane arthe nyAyI Jus) che. hamaNuM pAchaLathI maLI. silonamAM vasAhata sthApI hatI ke e samaye pUrva - pazcimanA 241944 "The Questions of king Menunder 'Hi ? jaLamALanuM makAnuM sthaLa hatuM. vaLI samrATa azokanA putra mahendra buddhimattAvALA bauddhonA saMvAdo che. tenAthI te jIvata thayA che. ane putrI saMghamitrAe silenamAM bauddhadharmanA pracAra karI tene A badhuM grIka ane bhAratIya saMskRtinA saMbaMdhane vadhu spaSTa bauddhadhamanuM kendra banAvyuM hatuM. A saMbaMdhe spaSTa karatI ApaNI kare che. loka kahevata "laMkAnI lADI ane ghoghAne vara' be dezo vaccenI sAMskRtika ApalenI sUcaka banI rahe che. periplasane AdhAre paNa kahI zakAya ke I. sa. 150 AsapAsa paNa bhArata dariyAI vepAranuM agatyanuM mathaka hatuM. vaLI romana agni eriyAnA deze siyAma kaMboDIyA ane caMpA athavA sAmrAjyakALamAM bharUka-chathI kapAsa bebIlonIyA, ijipta vagere anAmamAM seMkaDo varSa pUrva bhAratIya saMparka ane saMskRta bhASAmAM dezamAM jato je 10 mAM saikAsudhI cAlu hato. I. sa. nI chaThThI praveza kare che. siyAmanI bhASAnA mULamAM saMskRta bhASA 2 'lI sadI pachI kSapae jAvAmAM saMsthAna sthApyuM. A vakhatamAM hiMdI che. jAvA, sumAyA ane bAlinAM seka sthaLa\nAme ane vize panAmA kArIgarone hAthe javAnuM prasiddha bebudUranuM bauddha maMdira baMdhAyu. saMtamAnAM che. A badhA pradezomAM Thera Thera sthApatyAvaze re Aja samaye soraThane verAvaLa baMdarethI silena sAthe vepAra hatA. verAyela paDyA che. jAvAnuM barAbuduranuM bauddhamaMdira teno purAvo che. vaLI jAvA sAthenA samRddha vepArane spaSTa karatI lakakaDevata mArko polone samakAlIna merIne tenuM lakhe che ke hiMdanAM be je jAya jAve te kadI pAcho na Ave ane je Ave to pariyAnAM moTA baMdaromAMnuM eka khaMbhAta hatuM. khabhAne mAla pazcimamAM pariyAM cAve eTaluM lA" zuM sUcave che ? IrAna, arabastAna ane AphrikAmAM sephalA baMdare jato te vakhate khaMbhAtanuM vahANavaTuM AkhA eriyAmAM sarvoparI hatuM. bhAratanI paDozamAM Avela brahmadezamAM pAli ane bIjA AryazilAlekhe I. sa. nI pAMcamI chaThThI sadIthI maLe che, ane te pahelI sahastrAbdhinA cAcaraNa daramyAna pratihAra rASTrakUTa pahelAM sakAothI magadha ane brahmadeza vacce jaLamArga saMparka hato. saM kRtine vicAra karIzuM to videza sAthe jamInamAge temaja brahmadezanI pAlibhASA tene purAyo che. brAhmIbhAdhAne temAMthI zabda- dariyAI mArge vepAra cAlato hato. cIna tibeTa mAraphate keLa maLe che. vepAra . arabastAnanA Aro hiMdImahAsAgaranI dariyAI mA hiMda, cIna, hIMdIcIna vagere deze sAthe dhamadhokAra vepAra A uparAMta cIna ane tibeTamAMthI koriyA ane jApAnane kheDatA khaMbhAtanAM pAnAM eDana ane makakA jatAM. siMdhamAM dekhaLa, bauddhadharma ane kalA mayAM. I. sa. nI 4thI sadImAM paDArAnA cInAI gujarAtamAM khaMbhAta, kAkaNumAM saMjANuM sepArA ane thANa ane rAjyamAMthI janme tibeTana bauddhasAdhue jApAnanA komuryanA rAnane malabAramAM kolama (kilena) e pazrimati danA bhara dUra baMdara hatA buddhanI martio ane dharmagraMtha mokalyA ane bauddhadharma savIkAravA je dArA bhAratane AsapAsanA dezo sAthe saMbaMdha cAlu rahyo vinaMtI karI te rAjAe bauddhadharma svIkAratAM tene thayelA kalAkRddhi ane sauthI vize to takSazIlA nAlaMdA ane vallabhI zrI nAna. joIne paDozanA pAkanA rAjAe paNuM eka vidAna AcA- pIThAe gatapara prakAza pAtharyo ane moTI saMkhyAmAM videzI yaMnI cInanA samrATa pAse mAgaNI karatAM te samrATe mArAnaMda vidyArthIo ne jJAnapradhyuM che. nAme bhAratIya bauddhasAdhune mokalyo. koriDAnA rAjAnI vinaMtIthI chaDAkAmAM jApAnanA rAjAe potAnA dezamAM bauddhadharma AvakAryo. I. sa. 97ramAM bhAratanA 44 mikSa cIna gayA. bIje bauddhadharma ane kalA pahelAM cIna ane koriyA mAraphata jApAnamAM varSe nAla dAnA bhadanI dharmadevanuM cInanA zahenazAhe bahumAna karyuM AvyuM. tyAM ajaMtAlanAM bhIMtacitro diyuMjI nAmanA sthAne che. bhAratamAMthI aneka bauddhagraMtha tyAM maMgAvI bhASAMtara karAvyuM. cInI 8 mAM saikAne jApAna samrATa zemu pitAne bauddhadharma ane saMghanA bhikSa bhAratanI yAtrAe AvyA. tibeTa bauddhadharmane rAjadharma dAsa tarIke oLakhAvate hato. banAvyA musalamAna jagatanA kendra samAM bagadAdamAM siMdhathI ela coe jatA. Ama bauddhadharmanA phelAvA sAthe bRhabhAratanA sImADA vadhune vadhu vistAra pAmyA. bauddhadhame deza kALa ane jAtinA bheda bhUMsI 11mI sadInI zarUAtamAM AberUnI somanAthanA baMdarane nAkhyA hatA. azokane dhamarakhItA nAmane bauddhasAdhu aphaghA- AphrikAnA saphAlA ane cIna sAthenA vepAranA kendra tarIke varNave nistAnanI pele pAranA zrI hato. IsunI bIjI sadImAM bhArata para che. gujarAtanA guptAnA sikkAo AphikA javA Adi deze. Jain Education Intemational
Page #241
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha 263, mAMthI maLI Ave che. mogalayugamAM surata jagatanA sodAgarone A uparAMta maurya sAmrAjayanA pATanagaramAM rahela grIka * naphAkAraka visA hatuM. AthI te 84 baMdarano vAvaTo gaNAtuM. elacI megesthanIsanI 'inDikA " grIka lekhaka TolemIe lakhela bhUgoLa, IjipatanA keI grIka pravAsIe lakhela perIplesa Ama bhAratanA videzo sAthenA vepArI ane sAMskRtika saMbaM- ane kAthAna, dha ena saMga, I-siMga jevA cInI yAtrIe eja bRhada bhArata sarjAyuM che. emAM bhAratanI vizALa saMrakR- temaja alabephanIe lakhela ' tArIkhe hiMda ' jevA pustako bRhada tie anya dezonI jAtio para pitAne prabhAva pADIne satAmAM bhAratane vadhu spaSTa karI zake tema che. nathI mA paNa anya saMskRtinAM prabhAvaka tatvone potAnAM banAvyA che; jene pariNAme Aje zrI dvArikAdhIzanA maMdiranA ApaNI prAcIna gaNataMtra prayAne 1947 bAda punaH prApta zilpamAM grIka ane IrAnI DhabanI zilpakRtio tathA yunAnI DhabanA karI yuddhanA bhayAnaka mukha tarapha dhakelAI rahelI jagatanI prajAone ziSa-mugaTavALI parIo ane pAMkhALAM prANIonI zilpakRtio satya-ahiMsAno dharma prabadhI pUjya bApujIe je mAnava jAtinuM najare caDe che. IrAnanA magabrAhmaNoe Agela sUryapUjAne kAraNe kalyANa sAdhyuM che, ane duzmanane paNa premathI jItI mAnavIne okhA maMDaLamAM ane anyatra ubhAM thayela sUryamaMdira ane okhA sAco mAnava banAvato mAnavadharma prabadhI samagra jagatane tenI maMDaLanA AraMbhaDA ane garIjA jevA gAmomAM Avela 48 phUTa asara taLe ANI bRhada bhAratanAM sImAbaMdhana toDI "vasudhava jeTalI lAMbI sikathIana asaranI kabara temaja anya smAraka kuTuMbakama" ne maMtra Apyo che je samagra visva svIkArI te Aje paNa e bRhada bhAratanA sAMskRtika AdAna-pradAnanA mUka bAbatamAM bhAratanuM RNI banyuM che. jagatane e mArgeja kaIka sAkSI banI rahyAM che. rIta-rivAja raheNIkaraNI ane khAnapAna parama satya lAdhaze. vageremAM paNa bRhada bhArate udAra banI Apa-le karI che jene kAraNe bRhada bhAratano ItihAsa gauravavata che. Phone At. : 328627 Tele: Office : 1 2 9 2 2 9 Resi.: 3 5 8 8 71 Grams: "SURSHAH" Suryakant Shah & Co. SHAH KAPURCHAND VELJI & CO. EXPORT-IMPORI Authorised Distributors : J. K. Synthetics Ltd. Art Silk & Cotton Yarn Merchants & Commission Agents SPICES OILS & HILL PRODUCE. 41/45, Nakhoda Street 1st Floor | B 0 M B A Y-3. 289, BHAT BAZAR, BOMBAY-9 (BR.) Jain Education Intemational
Page #242
--------------------------------------------------------------------------
________________ 24 With Best Compliments From B. V. P. STEEL CORPORATION EXPORTERS IMPORTERS 2nd Lane, Darukhana, BOMBAY - 10 (India) co. & DWARKADAS 28 30, Dr. Wilson Street, BOMBAY-4. Phone : 354039 MADHUSUDAN * Merchants & Commission Agents Government & States Contractors * Import-Export Piecegoods Cotton, Woollen Silk, Art Silk & Yarns * Kariana, Spice, Drugs, Seeds Mil Stores * Starches, Sizing & Finishing Products General Merchandise Specialists in all Sorts of Head-Wears, Brass Buttons & Badges (rAjUlA tAlukA) dhI cAtarA sevA sahakArI maMDaLI lImITeDa. mu : ceAtarA bhAratIya asmitA Phone : Office - 376841 Resi, - 475202 anAmata phaMDa dhIrANa Cable : PERSUADE Telex : 011-2919 sthApanA tA. 6-12-1969 zera bhALa (amarelI jillA) hi'matalAla nAnAlAla mahetA maMtrI 10,360-00 198-06 40,000-00 noMdhaNI naMbara se. 8802/1969 sabhya saMkhyA 17 kheDUta 45 bIna kheDUta 12 DAyAbhAi savajIbhAI pramukha miTinA sabhyA H zrI raNacheDabhAI jAdavabhAI jeThavA zrI karasanabhAI kezavabhAI zrI bacubhAI jAdavabhAi zrI lakhamaNabhAI cakubhAi zrI zAmajIbhAI mAvajIbhAI zrI lAkhAbhAI bhavAnabhAI
Page #243
--------------------------------------------------------------------------
________________ madhyayugIna bhAratanuM saMrakRti darzana zrI surezacaMdra kanaiyAlAla dave koIpaNa dezanI ke kALanI prajAnAM sAMskRtika vArasAnuM mUlyAMkana phUlyuM kADhyuM che. enI chAyA nIce karoDo bhAratavAsIo Aje e kharekhara ghaNuM ja kaparuM kAma che. kAraNake sAMskRtIka paraMparAone paNa zILI dUka anubhave che. havanAM samayanuM bhAratamAM viriSTa AdhAra je te bhUmikhaMDanI naisargika paristhiti ane anya prakAranI sahIyArI saMskRtInuM bhArata hatuM. bhAratamAM AvelA aneka bAhya kAro upara AdhArIta che. samAja zAstrIoe e saMskRtine paradezI Amane sAcA arthamAM bhAratIe banI gayA hatA. ane te artha samajAvatAM sAcuM ja kahyuM che ke saMskRtI eTale mAnava mananuM vakhatanAM traNa mukhya dharmo - hindu, baddha ane jainamAM samanvayanI bhAvanA kheDANa It is nothing but a cultivation of mans daDha thayelI hatI tyAra pachInuM bhArata IslAmanAM Agamanane kAraNe judI mind. jemAM bhautika kSetre, bauddhikakSetre, AdhyAtmika ane ja paristhiti anubhavavA lAgyuM. e zAMtinAM kALane badale saMdha sAmAjikakSetre udabhavelI paristhitimAM koI paNa dezanA koIpaNa kALanAM ane mathAmaNano kALa banyo. paNa saMskRti dRSTie te mAnavIo potAnA jIvanastrota kevIrIte vahAvI zakyA tenuM spaSTa mahAna kasoTIno kALa hato. ane temAMthI pasAI thaI bahAra darzana thAya che je ApaNe koI paNa dezanA sAcA vAtAvaraNathI AvelI bhAratIya saMskRti jagatanAM ItihAsamAM amara saMskRti ajANa hoIe to dahezata che ke ApaNe tenI saMskRtinA mUlyAMkana tarIke khyAta banI. namAM anyAya karI besIe. madhyakAlIna bhAratIya saMskRtinuM darzana karatAM pahelAM te kALanI rAjaya vyavasthA paristhitinuM mUkSma avalokana khUba jarUrI che. bhAratanAM madhya yuganI zarUAta samrATa have pachInA kALathI eTale ke sAtamI paradezanA mukAbale bhArata ghaNuM ja suMdara hatuM. AthI sujalA sadIthI gaNI zakAya ane tenI avadhI che ke soLamI sadI sudhI suphalA ya zyAmalA bhAratathI AkarSAI varSothI aneka paradezIoe laI jaI zakAya. A gALo ja evA prakAranA che ke tyAre pitAnI najara bhAta para TheravI hatI. madhyayugato Ane kAraNe bhArate rAjakiya kSetre sthiratA prApta karI na hatI. zarUAtanA mahAna saMgha yuga bane. A kALamAM dezamAM kAyamI sthiratA TakAvI hiMdu varcasvavALA rAjaputayuga ane te samayathIja muslI nA zake tevo koI cakravartI rAjA thayo nathI. bhArata nAnA nAnA Akramo, mu. lIma rAtanI sthApanA ane mukhaya muslIma aneka rAjamAM vahecAeluM hatuM A rAjAnA rAjAonuM rAja - sattAnA prabhAvavALe yuga hato. temAM aMtara kalA, rAjakiya pada vaMzaparaMparAgata hatuM keTalIka vakhata leAka saMmatI ke brAhmaNonI saMdha va. ne kAraNe sAmAjika ane dhArmika aritharatA vize saMmati laIne ke rAjAnI pasaMdagInA thoDAka dAkhalA nAMdhAyA che. pramANamAM hatI. ane varSothI cAlI AvatI hindu, bauddha ane rAjAomAM aMzanI daDha mAnyatA hovA vikramAditya, harSa jaina saMskRti upara muslImenI asara jovA maLe che. saMskRtinuM bho , pahele rUdrAbA va. rAjavIo prajA kalyANa mATe khUbaja pradhAna lakSaNa e che ke je eka yA bIjI rIte sAMpaDelI saMskR- tatpara hatA. teo potapotAnA rAjyone savizeSa AbAda banAtinI asare pUrNa rIte jhIlIne pitAne pravAha jIvaMta banAve vavA prayatna karatA. Ane kAraNe temanAmAM paryAnI bhAvanA paNa eka saMskRtinAM sArA mo bIjIne ApavuM ane bIjInAM sArA jAgI hatI je dhIre dhIre IrSyAne AMtarakalahamAM paNa pariNamI grahaNa karavAM temaja saMskRtInI taMdurastI che. ane jo ema na hatI keTalAka rAjAe laDAyaka netA hovA chatAM kakSA ane sAhithAya to saMskRtI agatizIla tatva gharAvatuM baMdhIyAra sarovara yanAM paNa sAcA cAhako ane upAsaka hatA kAMcIne palava banI jAya che. ane ApaNe vikAsa pAmatI vahetI nadInuM navuM mahendra varmA, rASTra phiTa rAjavI amodha varSa pahele, ghArAnagarIne gumAvI bese che. madhya kALanI bhAratIya saMskRtIno abhyAsa ne bhAja paramAra kalyANIne sezvara trIjo, ajamerane vigraharAja kALanI samaviSama paristhitImAMthI pasAra thaI. bhAratanI prajAe cA, ane baMgALano balAlasena AnA udAharaNo che. muslima sAMskRtika dRSTie bhAratanI zAna vadhAravAmAM ke phALo Apa rAjAo pramANamAM ochA sAhityopAsaka hatA paNa pAchaLanAM che tenuM darzana karAve che. muslImenA sthiratAnA kALamAM evA noMdhapAtra rAjAo thaI gayA. hindu rAjAe potAnA rAjane vahIvaTa mukhyatve manusmRti. Unity in Diversity kauTilyanuM admazAstra ane zukanIti. va.mAM ApelA Adeza [ bhinnatAmAM ekatA ] e bhAratIya saMskRtinuM mahatvanuM pramANe calAvatA hatA. bhogavilAsanuM pramANa paNuM savizeSa hatuM. lakSaNa che. A guNane laIne ja A saMskRtinuM vaTavRkSa sAruM evuM paNa tenI sArI bAju ja joIe tenAthI lalita kalAone sArU Jain Education Intemational
Page #244
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratIya asmitA evuM protsAhana ApavAmAM AvyuM hatuM. muslIma rAjA paNa moTI rakamanI mAMgaNI mukato. ane te lAcArI pUrvaka svika' ravo AmAMthI bAkAta na hatA. I lAmamAM saMgIta vaye hovA chatAM paData. jANe temanI koI darakAra karanAra. na hoya tevI paristhiti A kalAne khUba ja uttejana maLeluM jovA maLe che. kahevAya che hatI. duSkALa jevA samayamAM ne. hajAro loko gaMgA yamunAnA ke malika kAphara jyAre dakSiNa para savArI laI jato hato tyAre jaLamAM DUbI jaI prANa tyAga karatA A kALanI sAcI paristhiti alAdIna khIlajIe tene dakSiNamAMthI hiMdu gAyakone laI Ava- te amIra khuzaronA A zabdothI joI zakAya che. vAnI AjJA karI hatI sulatAna A hindu gAyakonA saMgItane AnaMda mANo. 'sulatAnanA tAjanuM dareka patI e garIba kheDUtanI AMsu bharI AMkhamAMthI paDelA leTInuM thIjI gayeluM TIpuM che" jo ke samAja vyavasthA che. kurezIne kahe che ke te kALamAM paNa uccavarganA hiMduo dilhI jenI rAjadhAnInI nagarIomAM paNa khUba ja samRddha hatA. A yuganA katibhAzALI rAjavIoe sama jane uMce lAvavA paNuM A saMkhyA AMgaLIne veDhe gaNI zakAya teTalI ja hatI. mATe potapotAnI rIte karelA prayane madhyayuganA pahelA tabakakAmAM jovA maLe che. pAchaLano kALa atharatAne kALa samAjamAM strInuM sthAna savizeSa hato. A yuganAM pratibhAzALI rAjavIe e jJAti pracA bhAratIya samAje A kALamAM aneka caDatI paDatI jogavI che TakAvavA paNa prayatno karelA jovA maLe che. dareka varga potapotAnA ane tethrI A kALamAM strIonuM sthAna kramazaH pheraphAra thatuM rahyuM nizcita kAryo kare tevA nIti niyapo ghaDayA haze ema Adi che. veda kALa jevuM ucca sthAna naSTa thayuM hatuM. [I-purUSa sanemadhyayuganA prApta abhilekhe zilAlekhe va. uparathI jANI zakAya vaDI manAtI lagabhaga baMdha thaI hatI. ane dareka kSetramAMthI strIche. A kALamAM kula cAravaNamAMthI anujema ke pratima vivA- AnA adhIkAro chInavI levAyA , nA. moryakALathI palALI rASTra hAne kAraNe ke dhaMdhAone kAraNe aneka jJAtie moTA pramANamAM thayelI bahu patnItvanI prathAe kuTuMbanAM vAtAvaraNane visaMvAdI astitvamAM AvI hatI ane jema jema samaya jato gayo tema banAveluM hatuM. strIo darajaje halake thato hato strIonI keLatema temAM saMkucitatAnuM !mANa vadhavA mAMDayuM hatuM. jo ke vaNI ane temanA sAmAjika daraja upara viparita asara thayeT samagra kALamAM brAhmaganuM varcasva to vizeSa hatuM ja, brAhRA nA hatI. kanyA vanamAM praveze ke tarata ja lagna karI nAkhavuM te A varcasva kalAne lAgevaLage che tyAM sudhI keTalAka anicchaniya smRtio e Adeza Apyo hato. apariNita jIvana gujAranI parINAme AvyA hatA tema che. Ara. sI. majamudAra Do. dattanAM kanyA mA bApane bhAre paDI zarama lekhAtI saMya yugathI ja phImaMtavyonI noMdha letA jaNAve che. jJAti prathAnA aneka ani Ta nA pata ne saMkAtI1La gaNAvI zakAya. paNa A kALamAM to paNa hatA. bhAratane vizALa samudrakAMThe hovA chatAM bhAratIemAM tenI parAkASTA AvI gai hatI strIe purU nA manoraMjana karaprAcInakALa ane bauddhayuga sivAya gauravapUrvaka kahI zakAya tevo nArI manAtI hatI. keTalIka strIe jee. , gIta, saMgItane jIvana samudra kheDa nathI. kAraNa ke jJAtinAM jaDa niyamo ne mATe bAdhaka vyavasAya banAvatI teoe e saha kalAmAM paNa nipUNa banavA pra"na hatA. jJAtiprathAnAM A aniTa ne kAraNe jo koI lAbha tha karatA paNa temanuM samAjamAM sthAna ekaMdare be ja hoya to e che ke pAchaLanAM aMdhAdhuMdhInAM kALamAM grAma- nIcuM hatuM. pAchalA rAjakiya atharatAnAM kuLamAM te samAja vyavasthAne TakAvavAmAM moTI madada karI grAmasamAjamAM karIne iTathI haravA pharastAnuM paNa muzkela hatuM. te samayanAM TIkAkAaneka jJAtIe hatI Adama ane yuddhothI aneka rAye e paNa thI purU ponI sAmAjika ane dhArmika rIte u-ratI che. AvyAM ane gayA paNa ama samAja jJAti prathAne kAraNe tevA vidhAna karela che. je enA gera vartana ane badarika mATe TakI rahe cheAjanA hinAnuM astitva TakAvavAmAM tene mATA dehAMta daMDa sudhInI zikSAe paga pharamAvAyelI che, tema miH 'tamAM phALo che. eniHzaMka pa kahI zakAya. madhyayuganAM pAchalA kALamAM paNa bhAga na hote. mAtra mArI vayaja te bhAga aApakAne anuane vizeSa karIne muslIma rAjakartAonA amala nIce di' prajAnI ridha kare che. paNa te mAtra pati jIvana gALatI vidhavAne ja. paristhiti dayanIya hatI. temane potAnI zakitao batAvavAnI koI sAmAnya rIte 11nI A paristhiti che. vA chatAM sImAnI taka ja na hatI. koI paNa rAjyanAM senApati subA ke vajhIra pada ugratA, zakita, rAjyavahIvaTanuM na' na, vagere darzAvatA keTalAka da:khasudhI lAyaka hiMduone bhAgye ja AvavA devAmAM AvatA keTalAka lAo ane prasaMge A kALamAM noMdhAyA che. rAjapta yuganI rAjayomAM dhArmika rIte temane vakhato vakhata dhArmika vidhIo strIo temanA patione yuddhamAM madada karatI, ane na chUTake AvI paNa karavAnI manAI hatI. temanI sIonI salAmatI paNa ochI paDelA parAjya samaye vijetAonA hAthamAM paDavAne badale joharane hatI tethI jJAtinAM vADAo bALalagna lAjanI prathA sarU thaI strI sthAna ApatI. dakSINa praderAmAM keTalIka strIoe amuka ne zikSaNane sAva nAma zeSa thaI gayuM. Arthika dRSTie sAmAnya hiMdu vahIvaTa kartA tarIke zAsanamAM bhAga lIdho hovAnuM noMdhAyuM che. prajAjana lagabhaga pAyamAla thaI gayuM hatuM. temane jayAverA sahita keTalIe vIrAMganAoe kAmI puruSone paNa jabarI zikasta ApI aneka verAo paDanA gare yAre gaNe te saradAra AvIne gAma pAse ziyaLa sAcaH yuM che. eTaluM ja nahI paNuM bhAtuM prema darzAvI devAne Jain Education Intemational
Page #245
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtipatha paNa bacAvyeA che. paNa AvA prasa Mge ane udAharaze! khUbaja jUja che. eka dare strIonu sthAna khUbaja nIcuM hatu. te niHzaMka che. sAhitya ane kalA A yuganA prathama dAyakAo sAhitya racanAnI daSTie khUbaja mahatvanA che. dezanA judA judA bhAgamAM prAMtIya bhASAmAM loka bhASAe sArA pracAramAM hatI paNa saMskRta sarvoparI bhASA hatI. rAjabhASA hatI. dAna patrA, zIlAlekhA, ane rAja AjJAe paNa A bhASAmAM lakhAtI hAvAnA ullekheA maLe che. sAhitya racanAnI dRSTie A mahatvanA kALa hatA. jo ke mahAkavi kAlIdAsa jevA ati ullI kAkInA kavie virodha nathI. nAM papratibhAzALI uccakoTInuM sAhitya A kALamAM sarjana pAmyuM. aneka rAjye hAvAthI eka athavA bIjA rAjavI vacce sAhitya kalAnI unnati mATe taMdurasta hariphAI hatI. AthI ucca kakSAnI kRtiyAnA maMDA thayAM. mALavAnA bhoja paramAra, mahimUranAM gaMga rASTrakUTa rAjavI apeAdhavA ke kAMcInA pAlava rAjA mahendra varmA jevA kalama calAvavAmAM kuzaLa rAjavIe A yugamAM thayA. pariNAmerAmAnA A prAtsAhana ane rAjyAzrayathI A yuga sAhitya kSetre racanAnI dRSTie parAkASTAe pahoMcyA. A yuganA kaviomAM kirAtanA . mAvI, zizupAlanA carSinA mAva, auSadhanA zrI tA, nATakakAra bhavabhUti, vizALadatta bhaTTa nArAyaNa vagere jANItA che. mahAkavi bhAgu ema, deva, bharI, thoDa, soya paNa A samayanA ja amara sAhitya kArI che. kRtibhAnI oi vizvAse za kiMmata, zizupAla ane naiSadha jevAM mAkAoM, amara taka gIta goviMda, zRMgAra zataka, jevA dhama pradhAna gAra kArbo, uttara rAma cati, mAlanimAdhava, veNI mAra, mudrArAkSasa, kapUra marI jevA lokaDhabe sthAna pADelA nATako, bhUtamA marI ane kathA sahisAgara jevA amara vArtA graMthA harSacarita, vikramAMka va cani gauDA nava mAM carita, bhojaprabaMdha, kumArapAla carita pRthvIrAja rAse, rAjataraMgiNI jevA aitihAsika pAsAM catA saM kRta ane prAkRtamAM lakhAyelA caritra graMthA, rAjakAraNa ane nItinyAyanI carcA karatA arthazAstramAM nItisAra, zaMkranIti jenI uttama racanAe A kAmanI dena che. saMskRta sAhitya kArAe uttama koTInA gra MthonuM pradAna karI sAhitya byAmamAM amara sthAna prApta karyuM che. A kALa eTale vidvattAnA madhyA na kALa gaNAvI zakAya vaiSNava, jaina ane bauddha AcAryane paNa peta paitAna siMddhAMtA nirupatA darzana cacAnI kerIkAnI racanA karIne bhAratanA AdhyAtmika darzananI jhAMkhI A yugamAM ja karAvI che. tad uparAMta vaidakazAstra, kAmazAstra, nATayazAstra, saMgIta, sthApatyanA prathAnI paNa racanA paNa thaI che. A yuganA pAchalA dAyakAomAM aMdhAdhuMdhI, rAjakiya asthira nAne kAraNe ganei kAMika mada thaI paNa sAhityanuM beDaluM te cAlu ja rahyuM. saMskRta bhASAnuM mahatva ghaTI gayuM paNa prAMtIya bhASAnA 267 sAhityanA sArA evA vikAsa thayA. muslImeAnA AgamanathI phArasI sAhitya paNa sArU thAya eTaluMja niha. bhAratIya tathA islAmI saMskRtinA samIlanamAMthI urdu bhASAnA janma ane vikAsa thayA saskRta canAo prAMtIya bhASAnomAM utAravAmAM AvI ke enI anukRti jevI ja bIjI racanAo thaI. A kALamAM thaI travA bhatA sa tAo prAMtIya bhAmAM bhakti sAhitya samAja AgaLa raju tu; ane e dvArA dharmane vata rAkhyA kula bhASAe siddhahasta kavio na ApyA chatAM te kALanA jANItA saMskRta kaviemAM jagannAtha, appaya dikSIta, sUryanArAyaNa, nIlakaMTha, rAmacaMdra vagere khUba khyAtanAma kavie che. citrakalA: sAhityopAsanAnI sApe sAthe citrakalA no paNa A yugamAM sArA evA vikAsa thayA che. prAcIna yugathIja hidudhame citrakalAnA vikAsane poSaNa ApI samRddhi karyAM che. paNa A kALamA te kalA paNa che. pAkI ema kalAmAM jarApaNa atizakti nathI. bhAratanA jUdA judA bhAgo mAM citra, tenA rA vagere banAvavAnI pati alaga alaga hatI te dareka patine eka zailI tarIke samajAvI zakAya eTale je dezamAM rANIe e. paNa A jJAmAM ane kalAnA navA umerA karyAM. eTalu ja nahI paNa citrakalAne mRtaHprAya banatI aTakAvI, Ama vinA A kALamAM tenA TA kSetramAM rAjya ane nikonA jIvana kSetrAmAM vikasI paNa tenA lakSaNeAmAM jarApaNa upa AvI nathI. ulaTu tene vikAsa thayo che. sthApatya ane mUrti kalA citrakalAne mukAbale sthApatya ane mUrti kalAmAM A yuge dhIja pragati karI che. guptakALa e bhAratanI bautika, sAMskRtika AdhyAtmika pragati mATe khUbaja jANItA che. bhAratane sadezIya pragati darzAvatA A suvarNa kALa hatA. A kALamAM hindu dharmanA aneka devadevImeAnA tathA jaina ane bauddha sa pradAyAnA AlayA ke stUpAnI racanAnI zarUAta vizeSa pramANamAM thaI. jo ke madirA ke AlayA badhavAnA rivAja pahelethI te!ja evu prApta ullekha uparathI jANI zakAya che paNa A kALamAM citra, nRtya ane na Taya kalAnA niMdAnonA pAlanamAM mahemAna rvakanA ApI kAryo tatkAlina OiAmAM paNa tenI asara spaSTa varatAya che. A pahelAnA sthApatyeAmAM naisargikatA ane sAdAI virodha hatAM jyAre A yugamAM te alaMkRta banyA. thApatya kalAnA zAstra graMthaiAnI racanA paNa A kALamAM ThIka ThIka thayelI che. ane racanAe paNa zAstrAmAM kahelA niyameAne anurUpa thavA mAMDI hatI. madhyayuganA rAjaputa yugamAM dareka rAjya tAnA saMpradAya prabhAtranA vizALa AyatanA badhAvavAmAM ja jIvananI pratizrI mAnanI vaLI aneka zreSDIe paNa dhama prAsAdA pAchaLa aDhaLaka sa MpattinA vyaya karI jIvanamAM kRtakRtyatA anubhavatA ane Ama bhAratanA dareka bhAgomAM kalAtmaka suMdara prasAde citrA tA yAra thayA hoya athavA jyAMthI te prApta thayA hoya te
Page #246
--------------------------------------------------------------------------
________________ 268 bhAratIya amitA bhAganA citrone te pradezanI zailI tarIke oLakhavAmAM Ave che. zikhare garbhagRhathI jema jema uMcA thatA jAya che. tema tema te bhAratIya citrakalAne be mukhya bhAgamAM vaheMcI zakAya. uttara bhAra- vadhAre ne vadhAre sAMkaDA thatA hoya che. ane temanA mathALe gaLacaka tIya ane dakSiNa bhAratIya. dakSiNa bhAratIya cikalAmAM bhinI Amalaka) tathA tenA upara kaLaza hoya che. A melInA udAharacitronuM mahatva ane sthAna vizeSa che. bhirI citrakalA A zomAM bhUvanezvara purI ane koNArkanA maMdiro jemAM bhuvanezvaranA kALamAM pUrNa ukaya pAmI hatI. rAjapUta yuga ane tyArapachInA mukatezvara rAjarANI ane liMgarAja (jenuM zikhara 160 phuTa uMcu muslIma yugamAM bhirI citrone sthAne lai citro vizeSa pramANamAM che.) te maMdira savizeSa jANItA che. AThamI sadIthI maMdiramAM pracAramAM AvyAM. moTA mahAla, maMdiro rAjadarabAro, janana- bhegAsanonA zilpo kaMDAravAnI zarUAta thaI. purI keNArka ane khAnA vageremAM suMgAra pradhAna ke prakRti nirUpatA suMdara citro khajurAhomAM AvA zipanuM pramANa moTu che. gujarAtamAM delamUkavAmAM AvatA hatA. AmAM dhArmika citronuM pramANa savizeSa vADAnA adbhUta devAla moDherAnuM sUryamaMdira, saurASTranA girIhatuM. chatAM mAnavabhAva ane rasane vyakata karatAM jIvananA aneka maMdiro siddhapurano rUdramahAlaya vagere jANItA sthApatyo gaNAvI prasaMge jevA ke prema, viraha, mIlana vagerene paNa cina) vi zakAya somanAthanuM prAcIna maMdira pazu AvA ja prakAranI banelA joI zakAya che. vaLI te kALamAM chApakAma kaLA astitvamAM utkRSTa kRti hatuM. Abu pAse caMdrAvatI to maMdirana hatI, lahiyAo dArA sAhityakatio utAravAmAM AvatI. A AvA kalAmaMdironuM dhAma hatuM. sthApatyanI daSTie kRtione uttama banAvavA prasaMgone anurUpa raMgaberaMgI citro A suvarNa yuga hato. jemAM A kalA tenAM ucca zikhare mUkavAnI prathA paNa astitvamAM AvelI joI zakAya che. ane virAjatI hatI. AvA badhA ja maMdiro kalA bhAva ane paNa rAjakiya asthiratAe asara to karI ja hatI chatAM tenA rasanI pratitI karAvatA ja saMgrahasthAne jevA hatA temAM vega jarApaNa aTako na hato. nepALa, tibeTa, dakSiNabhArata ane prema karatA yugale viziSTa bhAvabhaMgI dharAvatI mAnavAtio orisA pramANamAM ochA asthira hatA, tethI tyAM AnA vikAsa AliMgana, saMjoga ane anya AsanonA zilpo mukhyatve hatA. vizeSa joI zakAya che. A kALanA citronI viziSTatA e che ke maMdiramAM garbhagRha uparAMta sabhA maMDapa, ane nRtya maMDapa paNa citrabhedanA cha lakSa rUpabheda, pramANa, bhAva, lAvaNyajana, banAvavAmAM AvatA A maMDapanI chatonI kotaraNI paNa abhUta sAdRzya ane vaNikabhaMga pUrNatayA jovA maLe che. muralImaDALanA muslIma hatI. AbunA delavADAnAM maMdiro AvI kalA kRtionuM uttama baMdhAyA. bUta paratImAM mAnatA keTalAka muslIma Akramake ne bhoga udAharaNa che. A kotaraNImAM kamaLa pAMdaDIo, anya nAnA banyA hovAnA kAraNe Aje te badhA ja kalAmaMdiranA darzana karI zilpa, ati bArIka kotaraNIvALA asAdhAraNa dhIraja ane uttama zakatA nathI. chatAM keTalAka TakI rahelA ane keTalAkanA bhAgna vize jJAna mAgI le tevA prAkRtika sauMdaryathI mAMDI paurANIka kathA vArtA tenI jhAMkhI karAve che. AlekhatA jIvaMta zi nRtyAMganAo abhi yati pAmatA maMdira uparAMta killAonA daravAjAo paNa suzobhita banAva A kALamAM lAvaNyamaya kalAmaya mAnavA kRtio dezonI prati vAmAM AvatA Dabhoi kilo ane jhIMjhuvADAne kiTale tenAM mA kho vagere nirUpaNanI paddhati khUba ja pracalita banI hatI. hindu udAharaNa che. A be zailIo uparAMta dakSiNanAM e dala, dharmanA aneka deva devIonI pratimAonI temanA pairANika vaNa. vAvALI ane pAdakalanAM maMdiromAM draviDa ane uttara bhAratIya nene dhyAnamAM rAkhI pratimAM vidhAna anusAra banAvavAmAM AvatI salAnuM sAmaNa jovA maLe che. AmAM zailInuM saMmizraNa jovA maLe che. AmAM tAMjoranuM dasamI AmAM te keTalIka mAnavakadathI paNa maTI banAvatI tenA uttama sadImAM baMdhAeluM rAja rAjezvaranuM maMdira madurAnuM mInAkSI maMdira udAharaNomAM IlerAnAM baudhdha, jaina ane kauva guphAmaMdiramAMnA ane huM pInA maMdiro jANItA che. te uparAMta zipa che. vizALa kada dharAvatI ethIkAnI va zAmAMnI hepImAMthI prApta vijayanagaranAM maMdiranAM avaze cidaMbarama, trimUrti ane nAnAmAM nAnA kadanuM auraMgAbAdanuM guphAmAMnuM 8i5 zrIraMgama, kuMbhakoNam ane veluranAM maMdire paNa AvI ja noMdhapAtra che. dakSiNamAM mahAbalipuramanAM zilpa paNa AvA ja uttama sthApatya kalAnAM benamuna namunAe che. A prakAranAM anokhA che. maMdiranAM zilpa sthApatyamAM jANItI traNa lIo maMdiramAM gopurama (daravAje taMbha yukata maMDapa mATe draviDa, nagara ane vesara paikI dakSiNa bhAratamAM sapATa ane vaLAMka saLaMga paththaranAM staMbhe divAla tathA AsapAsa hAthIo vALA suMdara zikhara vALI (vimAno vALI) draviDa kalI pracAramAM jevA vizALa prANIonI AkRtionA ripe! ane staMbhane Teko hatI A zailInA sthApatyonuM UMDuM nirIkSaNa karatAM jaNAya che ke ApanAra azvo ke rAkSasanI pratimAo mukhya hoya che. dakSiNanI kalAkAra nAnAmAM nAnA bhAgane paNa alakRta karavAnuM cUkayo nathI. aya zilpAkRtiomAM naTarAjanuM zilpa uttama che. A pratimA AnA utkRSTa namUnAomAM ke lAsa maMdira ane mahAbalipuramanuM paMcakRtya nRtya karatA zivanI pratimA che. A pratimAnA jamaNA racamaMdira gaNAvI zakAya. mahAbalipuramanuM rathamaMdira mAtra eka ja khaDakamAMthI kotareluM che. A bhavya maMdiranA hAthamAM Damaru DAbA hAthamAM agni, bIje DAbo hAtha abhaya e ke eka ri95 suMdara sapramANa ane AkarSaka che. uttara mudrAmAM ane paga nIce pramAdane dAbela hoya che. A zipanI bhAratamAM AnAthI judA ja prakAranI kalI jANItI hatI. AmAM kAMsInI pratimAo paNa maLI Ave che. Jain Education Intemational
Page #247
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtimaya phU zilpa sthApatyanA suvaN yugamAM muslImeAnA AkramAne pravAha satata cAlu hatA tethI dhArmika ane kalA vikAsane khUbaja sahana karavuM paDayuM navA maMdire aMdhAtA lagabhaga baMdha thai gayA ane keTalAka maMdire AkramakAnA bhoga banyA. muslIme jema jema sthira thatA gayA tema temane paNa suzAbhita zi`! dharAvatA muslIma sthApatyo racavAnA nAta lAgyo. teeA mukhyatve sAijhA mAnA bhAgane ja AvA sthApatye bAMdhavAmAM upayogamAM letA khathavA jUnA hindu ke jaina maMdi rane islAmI sthApatyamAM pheravatA ane kalAnI STie teo je sUjha dharAvatA hatA tenu temAM umeraNa karIne vadhu AkarSaka banAvavA prayatna karatA, pariNAme muslImeAnA sthiratAnA kALamAM bhAratIya temaja muslIma sa'skRtinA mIlananA suMdara vaLyA. ubhA thavA mAM.. sona mAsanA zabdomAM hIcenA mAnava kSatinA itihAsamAM musalamAna ane hindu saMskRti jevI ATalI vistRta ane khATI surata mAM eka bIjAthI tadna vidhAbhAsI tionAM milana ane sa MmilananuM dRSya bhAgye ja jovA maLayu haze." AmAM mukhya kAraNa upara kahyuM tema masjido vageremAM bhagna karavAmAM Avela dizanA bhAgeA vAparavAnI paddhati uparAMta AvA sthApatyo bAMdhavAnuM kAma muslImAne hiMndu kArIgaro ne sAMva paDatu eTale teo muslIma zAsakonI niyatamAnI nIce kAma karatA heAvA chatAM jayAre temanAM TAMkaNAM kAma karatAM tyAre hindu sthApatyanA rAgAra temAM ke bAga AvI jatA. mele masjido vagere sthApatyeAmAM kalaza, pAMdaDA, pUN kamaLA vagere jovA maLe che. tad uparAMta judA judA vibhAgeAmAM tatkAlina prAdezika vizeSatAbo paNa che ana AvI jatAM te saMmilana saMskRti dharAvatA uskoTInA sthApatyeA banI zakayA che. islAmIka sthApatya zailI sArI hatI. temAM vizALa puSTha, aNIALI mAtA ane uMcA pAtaLA kinArAe tenI mukhya viziSTatA hatI. AvA prakAranA sthApatyeAmAM bakhAna dina aMbakAtamAM tumizanA suprasiMha sthApatye minAra, jituba sliAma ane ajameranI DhAi dina kA jhoMpaDA gaNAvI zakAya. kutuba minAratA mULa hiMndusthApatya vAna prA. enuM maLyuM che. A mATenA temanA vicAra| carcAspada hovA chatAM khUbaja mahatvanA che. ane samagra paristhiti jotAM te muslIma sthApatyamAM pheravAeluM hindu thApatya hoI tA navAI nahi. AmA e suMdara viSa nAnA kAma kADIno nanA che. tenI cAI Azare 242 phuTa che ane paheALAI 48 phuTa che. jaunapuranI masjida paNa koI nuM sthApatyanuM spaSTa parivartana che. gujarAtamAM amadAvAda muslima sthApavAnuM mukhya kendra hatuM. ahIM paNa baMnemAM sthApa pomAM hindu mAM spaSTa che. maDaeNAmazA badhAyelI jumA mi jada che AjanA maMdiranuM nukacyuM che ema pra muzkarAja Anada noMdhe che. dakSiNa bhAratanA sthApayAmAM khAsa karIne ahamanI sulatAneAnA preAtsAhanathI racAelA sthApatyeAmAM bhAratIya, tuma IzIana ane IzanI kaLAnu samizraN che. 69 Ama madhyayuga e bhAratanA khUbaja mahatvanA yuga hatA. te kALa mATe mathAmaNano kALa hovA chatAM sAMskRtika dine bhAratanA ujajavaLa kALa kahIe teA jarApaNa asthAne nathI astu -pAda nAyo 1 pre. esa. Ara. zamAM. The Cresent of India P. I H. 2 . DI. sI. rAvarI An advance history of India P. 192 ff. OM preA. DI vI. bhaTTa bhArata ItihAsa darzana pA. 1034 uparanI pAdanoMdha 4 viddha mATe turbhe. hA mapAyyAya DaoN. pI. vI. ko dharmazAstravA kRtiTTAsa (hindI) prathama mALa pA 109 ff pa. DaoN. Ara. sI. majamudAra Ancient India P. 504 ff 6. DA. kurezI Administration of the Sultanate of Delhi P. 211 vizva mATe juna cha. mahA maheApAdhyAya DA. pI. vI. kAze. hindu dharma zAstra jA kRtima adhyAya 11 pAna 312 ff 8. ejana pAna 324 ff 8. rUpabheda: pramANAni bhAva lAvaNya yoganama | sAdRzya kA bhaMga metaha para citra lakSaNam // 10 DaoN. muzkarAja AnaMda Introduction to Indian Art P. 66 ane pra. panubA nadI bhAratIya ziSTa-pApAnanA paciya ema. zrI zAradApITha smATamAM vejA kanaiyAlAla . dvArakA
Page #248
--------------------------------------------------------------------------
________________ 270 bhAratIya asmitA gujarAta rAjya sahakArI jamIna | dhI sAThaMbA gRpa ke-- jInIMga vikAsa benka lI. enDa presIMga sosAyaTI lI. 489 Azrama roDa, amadAvAda-9 sAThaMbA (tAluko bAyaDa ji. sAbarakAMThA) gujarAtanA kheDUtenI temanI khetI viSayaka nANAMkIya jarUrIyAta 181 zAkhAo dvArA purI pADanArI rAjyanI TocanI saMsthA. maMjura thayela zerabhaMDoLa 500000/- dareka rUA.100/-zeremAM bharapAI thayela zera bhaMDoLa 2206 00/nA. sarakArazrIne zera phALe 500 0/ bharapAI thayela zera bhaMDeLa sabhya saMkhyA kula dhIrANu rUA. 7,48,97,542 8,46,466 rUA. 137,51,00,000 sabhya saMkhyA 1111 rIjharva phaMDa 15423 Ittara dhasArA phaMDa 465861 kAmakAjanuM ekaMdara bhaMDaLa 2369704 maganabhAI ra. paTela upa-pramukha udayabhANasiMhajI pramukha ha. ma. joSI lalubhAI ema. paTela purUSotama esa. paTela AI. e. esa. menejIMga DIrekaTara sekreTarI pramukha kuMbhArIyA sevA sahakArI maMDaLI AMgaNukA-khaDasalIyA sevA sahakArI | kuMbhArIyA - vAyA taLAjA maMDaLI lI. AMgaNukA ( tAluke mahuvA ). ( bhAvanagara jIllo ) (mahuvA tAluko ) (bhAvanagara jillo ) sthApanA tArIkha - 1964 noMdhaNI naMbara se. 6828 zera bhaMDoLa 8920 sabhya saMkhyA 50 sthApanA tA. 24-10-63 kheDUta anAmata phaMDa noMdhaNI naMbara se. 6746 - 396 48 zera bhaMDaLa - 36 320 anya phaMDa sabhya saMkhyA 94 - 4150 bIna kheDUta 2 anAmata phaMDa- 11293 bIna kheDUta 28 da, du. paMDayA ja. va. rAvaLa pramukha ma nI vya. ka. sabhyaH jabaradAna kALubhAI rAmabhAI pAtAbhAI kALAbhAI pUnAbhAI - bhA. ma. joSI meghAbhAI pAtAbhAI paMcoLI nathubhAI galAbhAI maMtrI pramukha maMDaLI khAtara- bIyAraNanuM kAmakAja kare che. Jain Education Intemational
Page #249
--------------------------------------------------------------------------
________________ svAtaMtryasiddhi mATeno bhAratIya prajAnA prabaLa purUSArtha prA. manubhAI. bI. zAha bhAratane svAtaMtrya saMgrAma_pahelo tabakako [. sa. 1885 thI 1920] zipila karI nAkhI ! vIrAMganA jhAMsInI rANI to zahIdI vahorIne amara thaI gaI. rASTravAda, lokazAhI ane svAtaMtrya mATe yuropanI prajAo * baLavAnI nizcita tArIkha 31 mI me, 1857 hatI; paraMtu jema 19mI sadImAM jhajhUmI hatI, tevI ja rIte vIsamI sadImAM pachAta baLavAnI zarUAta 10 me nA roja thaI gaI hatI. ane alpa vikasita gaNAtA eziyA tathA AphrikAnA vividha dezamAM atyAra sudhI zoSAyelI prajAoe rASTravAda ane AjhAdI hidanI mukita mATe aneka netAo ane sainikoe balidAna mATe caLavaLa ane laData zarU karI bhArata, cIna, jApAna ane ApyA. paraMtu megya mArgadarzananA abhAva. vahelI zarUAta. eziyAnA anya dezanI yuropIyana prajAonI sAmyavAdanI eDI zAkhA zIkho-aphaghAne-nijhAma vagerenI niSkriyatA, AjananI khAmI nIce kacaDAtI prajA jAgI uThI ! teo potAnA hakako ane jIvana ane hinda karatAM vipula pramANamAM lazkara ane adyatana zo jIvavA mATe jarUrI sagavaDatA meLavavA mATe kaTIbaddha banyA dharAvatA A rojAna vagara kAraNane lIdhe prajAno A prathama svAzarUAtamAM eziyA khaMDanI ane pAchaLathI AphrikA khaMDanI prajA- saMgrAma niphaLa gaye. tenI niSphaLatAe hindanI janatAmAM ene virATa juvALa jAgI uThaze. AjhAdInI mazAla pragaTI uDI! thAra nirAzA ane hatAzA bharI dIdhI. surendranAtha benarajIne thayelo anahada anyAya aDhAramI sadInA aMta bhAgamAM hiMdustAna aMgrejonI kAramI gulAmInI jaMjiromAM jakaDAI gaye. I. sa. 1857nA lAsInA zrI. surendranAtha benarajIe IglenDamAM jaIne AI. sI. esa. ' yuddhathI aMgrejonI zarU thayelI sAmrAjayavAdI nItie, eka pachI nI parikSA pasAra karI chatAM, temane vahIvaTI adhikArI tarIke eka hiMdanA sarve rAja, prAnto ane vibhAgone pitAnA nImavAmAM AvyA nahi. AvI ucca kakSAnI ane khUba agharI adhipatya nIce lAvI dIdhA. e pachI barAbara 100 varSe parIkSAmAM uttIrNa thavAnuM mAna eka mAtra A hindIne ja phALe yAtanAo, judama ane anyAya bhogavatI hindanI prajAno asaM. jAya che. ane chatAM temane cheka mahArANI vikaToriyA pAse apIla teSane agni pragaTI uThayo. e hato 1857nA prathama svAtaMtraya karavAnI jarUra paDI ! AthI temane nokarI para levAmAM AvyA. saMgrAma, jene aMgrejo e sipAIonA baLavA tarIke oLakhAve. paraMtu thoDA ja samayamAM bahAnuM kADhI-AkSepa mUkI temane nokarI mAMthI padabhraSTa karavAmAM AvyA. temane padabhraSTa karavAthI dezane eka 1857ne svAtaMtrya saMgrAma : mahAna netA maLe. AthI temaNe dezavyApI AMdolana zarU karyuM 1. C. S. nI parIkSA hiMdamAM paNa levAya ane besanAranI vayaplAsInA yuddha bAda barAbara 100 varSe hi tenI janatAmAM maryAdA 21 varSathI ghaTADIne 19 varSa karavI joIe tevI mAMgaNIo , AvelI jAgRtinI juvALa pahelI ja vAra nihALyo. tenA gherA karI ane te mATe AMdolana paNa zarU karyuM. asaMtoSanA paDaghA pracama ja vAra paDayA. varSonA anyAya ane rASTrIya hiMda mahAsabhAnI sthApanA, 1885: julma ane yAtanAonI hisAba sAmaTo cUkavavA hindanI bhUmiparathI aMgrejone kAyamane mATe vidAya karavA hindIo medAne paDayA. briTiza sAmrAjyavAda ane Arthika zoSaNa temaja komavAdane A saMgrAmamAM nAnAsAheba, tAtyATope, kuMvarasiMha, bahAdUrazAha apAtuM viNa joIne hiMdanA netAo samasamI uThayA. i. sa. maulavI ahamadazAha, jhAMsInI rANI, lakSmIbAI, maMgala pAMDe vagere 1882 sudhImAM to lokamAnya TiLaka, Agarakara, cipaluNakara vagedezapremIoe ghaDIbhara to samagra dezane zvAsa addhara karI dIdho * ree e navA yugano prAraMbha karyo. A kAryamAM surendranAtha benarajI hiMdanI janatAe sau prathama kahevAtA baLavAmAM rASTrIya cetanAno e paNa sAtha ApTe, AryasamAja, prArthanAsamAja, ane ciosaMcAra nihALo. toDI paDAtI jela, bhaDake baLatAM zahere ne sophikala sosAyaTI vagere saMsthAoe paNa sakriya sAtha Apyo. gAmaDAo, goLIonI ramajhaTa, satata dhamasANa ane "cala dilhI' dezabhakato ane aMgrejoe maLIne eka saMsthAnI sthApanA tarapha nA nArAoe ghaDIbhara to hindanI varSo jUnI gulAmInI beDIone caro gatimAna karyA. A kAryamAM eka aMgreja amala Jain Education Intemational ducation Intemational
Page #250
--------------------------------------------------------------------------
________________ 272 bhAratIya asmitA dAra elana ekaTeviyana hyuma AgaLa paDatA hatA. temaNe jaNAvyu ke - (mavALa athavA narama jUtha briTiza adhipatya heThaLa ja svazAsabhAratIya prajAnA mAnasika, naitika ane rAjanaitika punarUtthAna nanI mAMgaNI karatuM hatuM jayAre ugra jUtha (jahApakSa saMpUrNa mATe eka akhila bhAratIya saMsthAnuM saMgaThana kare." hyumanI AjhAdI meLavavAnI mAMgaNI karatuM hatuM. mavALapakSanA netAo janAe bhAratIya netAoe vadhAvI lIdhI. ane I. sa. 1885 gokhale, phirojazAha mahetA ane surendranAtha benarajI hatA ; jayAre mAM koMgresanI sthApanA karI. tenI prathama adhivezana tA. 28-12 lAla, bAla, ane pAlanI tripuTI jahAla pakSanA netAo hatAM. 1885nA divase muMbaImAM maLyuM, tyAre 7ra pratinidhio hAjara parantu 1906nA kalakattA adhivezane pachI temanI vacce matabheda hatA. A saMkhyA vadhIne bIjA adhivezanamAM 450; trIjAmAM TaLI gaye. 609 ane cothAmAM 1200 thI paNa vadhu hatI. vyomezacaMdra benarajI agALanA bhAgalA ane dezamAM vyApelA roSa :prathama pramukha surendranAtha benarajI bIjA, badarIna taiyabajI trIjA, ane krijhazAha mahetA evA pramukha hatA. paraMtu dAdAbhAI navare lorDa karjhane I. sa. 1905 mAM baMgALanA pUrva ane pazcima ja A sau pramukhomAM sarve parI hatA. 'hiMdanA dAdA" tarIke ema be bhAgalA karyA. baMgALanI vastI te samaye kula 8 karoDa jANItA banelA A mahAna netAe sau prathama " svarAjaya" jeTalI hovAthI AsAma paNa keTalAka pradeza temAM AvI jato bda Apyo hevAthI ane tene vistAra vizALa hovAthI lorDa karjhane vahIvaTI saraLatAnA bahAnA nIce be bhAgalA karyA hatAM. paraMtu Ama karIne koMgresa tarapha zarUAtamAM aMgreja aphasaroe sArI ane bhalI to pATI rAjakIya AMdhIne te janma ApyuM. baMgALanI rASTrI lAgaNI batAvI. leDa Dapharina jevA e to adhivezanamAM AvelA ane sAMskRtika ekatAne toDavAno prayatna karyo. lorDa karjhanane A sabhyone prIti bhajana paNa ApyuM hatuM. keTalAka sarakArI apha- bhAgalA pAchaLa rahele uMDe Azaya samajI gayA. muslIma bahumatI saroe to adhivezanamAM hAjarI paNa ApelI. paraMtu jema jema dharAvatA pazcima baMgALane alaga pADavAne aMgrejone spaSTa Azaya A saMsthAnI lokapriyatA vadhatI jatI cAlI tema tema aMgrejo hiMdanA netAo pAmI gayA. hindu muslIma ekatAnI ImAratanA gabharAyA AthI kogresane "bhayaMkara saMsthA" gaNatA lAgyA. ala- pAyAmAM ja te ghA karyo. AthI baMgabhaMgathI lokenI rahI sahI barA A saMsthAnA sabhyonA mukhya zikSako, DokaTaro, vakIla, dhIrajane paNa aMta AvI gayuM. baMgALI paraMparA bhalA, itihAsa patrakAro, udyogapatio ane vepArIo hatAM; chatAM koI paNuM ane saMskRti upara A temanuM sIdhuM AkramaNa hatuM. pUrva baMgALanA dhama ke nItinA bhedabhAva sivAya A eka "rASTrIya saMgaThana" navA racAyelA prAMtamAM 18 miliyana (1 miliyana=dazalAkha) sAbita thayuM. tenA zarUAtanA pramukho IsAI, pArasI, muslIma, muslI ane 12 miliyana hinduo hatAM. leDekajhananuM A hindu ema vividha dharma ke konA hatA. pagaluM komavAdane uttejana ApanArU hovAthI baMgALI prajAe A ugradaLanI racanA ane suratamAM bhAgalA: bhAgalA sAme prabaLa AMdolana upADyuM; jenI asara samasta dezamAM thaI ane te rASTrIya AMdolana banI gayuM. karjhananI navI jaDa chaThThI kogresanA ghaNA sabhyomAM evI tIvra lAgaNI pravartAvA lAgI ane murkhAibharI nIti ajANatAMja hiMdanI rASTrIya asmitA ke mAtra yAcanAo ane prArthanAo karavAthI aMgrejo pAsethI ane ekatAnI preraka banI. hindanI prajAthI aMgreja sarakAra khuba ApaNane kaMI maLavAnuM nathI. AthI mahArASTranA kesarI bALa dUra haDaselAI gaI ! chevaTe I. sa. 1911mAM kajhanane nA chUTake loka gaMgAdhara TiLaka jevA uddAmavAdI netAoe parata makApe bharAyelA lAgaNIne mAna ApIne baMgALanA bhAgalA rada karavA paDayA, hindI adhivezanamAM bhAgalA pADayA. TiLakanA skRtibharyA vyakitatva rASTravAdanI saphaLatAnuM A prathama sopAna pAra paDayuM ane teNe janatAmAM hiMmata, rASTrabhAvanA ane balidAnanI bhAvanA bharI rASTravAdI caLavaLatA mahAna dhayeyane hAMsala karavA navuM khamIra ane dIdhI temaNe " kesarI " nAmanuM patra zarU karI hindabharanI navI preraNA pUrI pADI. janatAmAM potAno paigAma paheMcADe. mahArASTramAM dukALa ugrakAntikArI caLavaLa:- TererIsTa muvamenTa) paDatAM ane pUnAmAM lega phATI nIkaLatAM temaNe lokone kara na bharavAnuM sUcavyuM; AthI aMgrejoe temane giraphatAra karyA. Ama ugra athavA jahAla pakSanI nItitI preraNA pAmIne hindamAM prathama januM AMdolananuM kendra hatuM. punA ane tenA adhiSThAtA hatA gupta rIte pratikArI samitio racAvA lAgI. A samitie taka lokamAnya TiLaka. A krAntikArI AMdolanamAM netAgIrI lAla maLatAM aMgreja aphasarenA khUna karavAnA kAvatrA racatI ane amane (paMjAbanA lAlA lajapatarAya) pAla (baMgALanA bipIna caMdra lamAM mukatI jemAM pAla) ane bAla (mahArASTranA bALa gaMgAdhara TiLaka nI tripuTIe (1) midanApura pAse 1907mAM gavarnaranI AkhI TreInane uDAvI lIdhI. lAlA lajapatarAye hiMdIone jaNAvI dIdhuM ke, "Apaze ? - devAno prayatna karavAmAM Ave. aMgrejone batAvI daIe ke, ame bhikhArI nathI. amAro uddeza Ama nirbharatA che, bhikSA mAMgavAno nathI." tilake kahyuM ke, (2) DhAkAnA mAjI mejIsTreTa mi. elanane goLIthI hAra kara"Apaze rAjakIya hakake mATe saMgharSa karavo paDaze." vinIta vAmAM AvyA. Jain Education Intemational
Page #251
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha 273 na mAravA hidanI prajA rAva samaye jAma svarUpa hiMdamAM mAra hetu (3) mujhapharapura jillAnA nyAyAdhIza kiMgsa phorDana mAravA e samayanA gavarnara janarala leDa minToe amala karyo. mATe SaDayaMtra racAyuM paNa tene badale be aMgreja mahilAo mRtyu hindanI prajAe saMpUrNa javAbadAra rAjyataMtra mAgyuM hatuM; pAmI. paraMtu leDamolee TharAva samaye ja kahyuM hatuM ke, "rakhene kaI ema mAnI le, A sudhArAnA pariNAma svarUpe hiMdamAM pArlAmenTarI (4) mahArASTramAM zrI. reDa ane riharsTa nAmanA be aMgrejo. banI sarakAra sthApavAne huM prayAsa karI rahyo chuM; mAre hetu nA khUna karavAmAM AvyA. tevo nathI ja." Do. jhakariyA A sudhArAnuM vivecana karatAM kahe che (5) eka bIjA jillA mejIsTreTa jekasanane 1909 mAM ke. "e je je ApatuM te tarataja arthahIna banI jatuM." AthI gaLathI vIMdhI nAkhavAmAM AvyuM. vatu" nahi, paraMtu tenI mAtra " chAyA" darzAvato A sudhAro (6) lorDa minTo ane temanA patnI je TrenamAM besIne hiMdanI prajAe tarataja phagAvI dIdho. A sudhArAmAM komI matadAra amadAvAdathI pasAra thavAnA hatAM temanA upara eba nAMkhI maMDaLanI racanAnI jogavAI hovAthI; aMgrejonI "bhAgalA pADo uDAvI devAne prayatna thaye; paraMtu samayasara leba na karatA agI ane rAjya kara" nI nItine pragaTa karI dIdhI. gayA. A sivAya to aneka khUna thayAM. A Akhoya yuga jahAla-mavAla pakSanI ekatA :-- bebanI ArAdhanAna yugatarIke oLakhAyo. A krAMtikArI caLavaLamAM bhAga lenArAomAMthI keTalAka pakaDAI gayAM. suzIlakumAra I. sa. 19 9 nA maleminTanA sudhArAone harSathI vadhAvI nAmanA 15 varSanA taruNane ughADe zarIre koraDA phaTakAravAmAM lenAra mavAla pakSane paNa A sudhArAo pikaLa pragatine rUMdhanArA AvyA ! khudIrAma bojhane phAMsIne mAMcaDe laTakAvI lIdhe; prala che, tema jaNAtAM. te pakSa paNa avAka banI gaye. gekhalejI cAue svahasteja goLI mArIne AtmahatyA karI paraMtu temanI jevI malAla paranA ati jevA mavAla pakSanA netAone ceDAMka ja samayamAM bhAre zahIdI eLe na gaI. baMgALanA rASTravAdIo mATe A zahIdo nirAzA sAMpaDI. kAmasanA jahAla ane mavAla pakSA nirAzA sAMpaDI. koMgresanA jahAla ane mavAla pakSanI ekatA anukaraNIya vIra banI gayA. khudIrAma bejhane giraphatAra karanAra mATe zrImatI enIbesanTa ane subbArAve prayatna karyo. vaLI sara saba InspekaTara naMdalAlane gaLIthI vIMdhI nAMkhavAmAM AvyA. ane phirojhazAha mahetA ane gekhalejInuM avasAna thatAM mavAla pakSanA sarakArI vakIla banIne Avela AsutoSa vizvAsane pagu gaLIthI agraNIo cAlyA gayA; pariNAme koMgresane samagra dora muMbaI vIMdhI nAMkhavAmAM AvyuM. Ama krAntikArI beba caLavaLe vega adhivezanathI jahAla paThAnA agraNIonA hAthamAM AvI gaye; pakaDo. Ano pavana laMDana sudhI pheMkAya. laMDanamAM madanalAla ane Ama koMgresamAM saMpUrNa paNe ekatA racApita thaI. dhiMgarAe inDiyA ophisamAM kAma karatA poliTikala ejanTa vili kegresa-lIga vacce sahakAra: (lakhanau karAra, 1916) yama vAyalIne bhara bapore ThAra karyo. madanalAla dhiMgarAne phAMsInI sajA pharamAvavAmAM AvI. ane tenA sAthI vinAyaka sAvarakarane kALA eja rIte ke gresanAM muMbaI adhivezana samayeja muslIma pANInI sajA karavAmAM AvI. lIMganuM paNa adhivezana bharAyuM. AthI baMne pakSanA agraNIo tyAra pachI te AvI ugra krAntikArI caLavaLamAM bhAga lenAra nikaTa AvyA ane vicAra vinimaya thaI zakayo. te samayanA lIganA vIra bhagatasiMha, caMdrazekhara AjhAda, jitendranAtha dAsa mokhare rahyA. rASTravAdI netAo mA madaalI jhINA (pAkistAnanA sajaka) maulAnA vinoda kinArIva''nA [ gujarAta koleja amadAvAda ane rasika ahamadaalI ane temanA bhAI zaukataalI vagere e hiMdanAM mahAna dave [ kALupura polIsa cokI ] ne aMgrejoe hAra karyA. vIra rASTravAdI eya javAbadAra rAjyataMtranI ane AjhAdInI prApti bhagatasiMha, AjhAda, dAsa, amadAvAdanA zahera sukha jayaMti, tarapha kesa ane lIMga ane sahakAra ane sumeLa sAdhI kAma kare, ThAkora, vagerene 5ka vA mATe te aM ge hajAro rUpiyAnA InA tema nirNaya thaye: je lakhano adhivezanamAM (1916) svIkArAye. jAhera karelA......! temanA chaTakI javAnA romAMcaka prasaMge vAMcatAM Aje paNa ApaNe AcherI dhrujArI anubhavIe chIe. hemarUla caLavaLa (916) | mele - minTo sudhArA, 1999 jahAla ane mavAla pakSanI ekatA sadhAi, chatAM ghaNAM badhA baMgabhaMganA rASTrIya caLavaLe dezabharamAM je kAntikArI caLava- kAyakarone kesa eka niIva saMsthA lAgatI hatI. AthI keMgre sane Lane janma Ape, tenAthI briTiza sarakAra cekI uThI. aMgreja dera TiLaka-enIbesanTanA hAthamAM AvI jatA lekamAM navuM joma, sarakAre e caLavaLa dabAvI devA muratApUrvaka damana Ada, jase ane navI cetanA temaja skuti bharI devAnuM temaNe hemarUla ane chatAM temane lAgyuM ke je hindunI pUjA upara zAsana karavuM (sva-zAsana) jevI pragatizIla caLavaLa zarU karI A baMnee sthAhaze, te tenI prajAne vizrAmamAM lIdhA sivAya chuTa nathI. AthI pilI hemarala caLavaLa daramyAna zrI TILake janatAne jaNAvyuM. mavAla pakSane potAnA vizvAsamAM letA I. sa. 1909mAM e samaya "zvarAya e mAro janmasiddha hakaka che. ane tene huM laIneja nA hindI vajIra loDa bolee eka TharAva [ sudhAro ] jaMpIza." sarakAra AthI gabharAI gaI. hemarUlanuM AMdolana kacaDI briTiza pArlApATamAM rajU karyo, jene svIkAra tha aaN, nAkhavA zrImatI enI besaMTane madrAsa bahAra hadapAra kya; keTalAkane Jain Education Intemational
Page #252
--------------------------------------------------------------------------
________________ 274 bhAratIya asmitA najarakeda karyA keTalAka para lAThI cArja thayo AthI to homarUlanI thaI, paraMtu prAMtamAM svAyatta zAsananI hiMdIo dvArA thayelI caLavaLane dAvAnaLa jorazorathI bhaDakI uThayo. mAMgaNI saMpUrNa paNe saMtavAI nahiM. alabatta thoDe ghaNe aMze, " javAbadAra rAjyataMtra " ApavAnI dizAmAM A sudhArA dvArA mogyanI autihAsika jAherAta. 1917:- mahatvanuM pagaluM bharAyuM; chatAM prAntomAM vahIvaTanI aMdara soMpAyelA ane anAmata khAtAM e be vibhAga pADI "dirAjya paddhati " | svazAsananI ugra mAMgaNIne kAraNe 20mI ogasTe (1917mAM) ne amala thaze. prAntanA gavarnarane eTalI badhI vyApaka aMgrejo taraphathI jAherAta karAI che, "hiMdamAM javAbadAra rAjayataMtra sattAo hatI ke, prAntonA pradhAnone saMpAyelI khAtAviSayaka dAkhala karavAnA hetuthI svataMtra sattA meLavanAra sthAnika saMsthAo sattAo sAva bina asarakAraka banI gaI ! vaLI A sudhArAmAM ne krame krame vikAsa karAze." A jAherAta Ama to "raMgamaMca para goThavelA nATaka" jevI ja banI rahI; kema ke pahelAM monTegyue komI tathA khAsa hitone maLela pratinidhitvanI jogavAI to rASTravirodhI ane anicchanIya sAbita thaI. prAMtanI dhArAsabhAo jAherAta karI ane pachI hindanI paristhiti jANavA nIkaLayA gavarnaranI sattAo AgaLa sAva yaMtra jevIja banI gaI; ane hatAM, kharekhara kiMmatane aMdAja kADhayA vagara ja TAvara bAMdhavAne temaNe prAraMbha karI dIdho hato ! AthI te mahatvAkAMkSAnI ImA suMdara nAmavALA pradhAne vAstavamAM to gavarnaranA sekreTarIo jevAja banI gayA. sAMpAyelA ane mahatvanA badhAja anAmata ratanI kabara ja racAI gaI! rakhAyelA khAtAothI prajA kalyANanA kA ulaTAM raMbhe paDayA. menTegyu cemsapharDa sudhArA-1919 : 1920 sudhInA anya banAvo gujarAtamAM 1918mAM zarU thayelAM kheDA satyAgraha ApaNI A sudhArAthI hiMdane javAbadAra rAjyataMtra ApavAnI dizAmAM rASTriya laDatamAM vadhu joma ane jusso preryA'. ativRSTine kAraNe gati karavAne badale temAM vilaMba karavAnI DhIla - picI nItija kheDUta mahesUla bharI zake tema na hatA AthI hidanA lekhaMDI najare paDavA lAgI. A sudhArAothI muSya taMtramAM ane prAMtIya purUSa saradAra vallabhabhAI paTele temane "" nAkaranI laDatane " Adeza vahIvaTamAM pheraphAra acUka thayA; gavarnara janarala ane hiMdI vajI- Apyo, ane game tevA jame sahIne paNa kheDA jillAe pitAnI ranI sattAomAM pheraphAra thayAM ane narendra maMDaLa" nI paNa sthApanA laDatamAM khamIra batAvyuM. zubhecchA pAThave che zrI jhagaDiyA tAlukA ko-o jInIMga presIMga sosAyaTI lI. jhagaDiyA (jillo bharUca) enDa sthApanA 1956 * A saMsAyaTImAM jhagaDiyA tAlukAnA 1100 agIyAro kheDuta bhAIo ane 15 paMdara maTIparapajha sosAyaTIo sabhAsada tarIke joDAela che. 9 sabhAsada bhAIonA kapAsanuM ekatrIkaraNa karI tenuM pIlANa karI rU ane kapAsIyAnuM vecANa kArya kare che. * bIjanA kapAsIyA temaja anya sudhArelA biyAraNanuM vitaraNa kArya kare che. * saMjita maTIparapajha saMsAyaTIo temaja vyakti sabhAsamAM kapAsanuM rUpAMtara kArya ane vecANakArya A saMsAyaTInI sthApanA samayathI ekIkaraNa paddhatithI thAya che. nagInabhAI bI. pArekha menejara. goradhanabhAI chaganabhAI paTela pramukha Jain Education Intemational
Page #253
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratano svAtaMtrya saMgrAma vittIya nabI I.sa. 127-1997 ] dasA dADama nI kAramI mukAmInI jasTine teDavA hiMdavAsIoe 1857nA prathama svAtaMtrya saMgrAma laDIne, hinda rASTrIya mahAsabhA (koMgresa ) nI sthApanA karIne, bhagaMganu AMdolana samagra dezamAM jagavIne ane krAntikArI tathA membanI ArAdhanAnA yuga sajIne prabaLa purUSAtha karyAM. A caLavaLeA, latA ane krAMtisthA dvArA 1920 sudhI samagra hinda eka rASTrIya bhAvanAne tAMtaNe baMdhAI cUkayu. hindavAsIomAM sva. zAsana, javAbadAra rAjyataMtra ane mAbhomanI muktinA nAda gAjatA thaI. go. dAdAbhAi navarojajI, vika, gAmo, benarajI, lAvAya, bipinacaMdrapAla, rAjArAmameAhanarAya, vivekAnaMda, araviMdyAya, khudIrAmaeAjha, praphulacAkI vageree dezabharamAM svArpaNa, balidAna ane tyAganI bhAvanA pragaTAvI dIdhI hatI. eTaluM ja nahi paraMtu temaNe hindanI prajAne AjhAdInA mahAna dhyeya mATe sarvAMgI rIte taiyAra karI ane e svAtaMtryanA mahAyajJamAM peAtAnA prabaLa purUSAya reDavA 1920 mAM mahAtmA gAMdhIjIe praveza karyAM. te dakSiNa AphrikAmAM asahakAranI laDatanA saphaLa prayoga karIne ahIM AvyA hatA. rAtreTa ekaTa 1919H-- 36 hajAramAM mAnavamedanI vacce bharAyelA amRtasaranA keMgresa adhivezanamAM gAMdhIe havA bhAga banyA. adhimAna parpho thayuM na thayuM; tyAM te sarakArI damanacakra jhaDapathI pharavA lAgyuM. hiMda saMrakSaNadhArA presa ekaTa jevA kALA kAyadAe pasAra thayA. maulAnA AjhAda ane alIbhAI enI dharapakaDA thaI, baMgALamAM traNa hajAra jevA svayaMsevakA keda karavAmAM AvyA. ane zrImatI esanTane muMbaImAM pravezavA mATe manAI pharamAvavAmAM AvI; ATaluM adhUrU hAya tema sarakAre roleTa ekaTa I. sa. 1919mAM pasAra karyAM. A kAyadA anusAra traNa nyAyadhIseAnI banelI khAsa adAlata racavAnI jogavAI hatI; je adAlata dezanA koipaNa bhAgamAM maLI zake ane kAryavAhI karI zake tema hatu. prAntAnA gavana rA tathA sarakAro zakamaMda zakhsAnI dharapakaDA karavAnI jarUra paDe vAra TA kADhavAnI, amuka vistArAmAM pravezavAnI manAI pharamAvavAmAM AvI AthI roleTa ekaTanA hiMdabharamAM sakhata virodha thayA. samagra deza A kAyadA sAme bhaDakI uThayA. gAMdhIjI jevAnI paNa aMgrejomAM rahelI zraddhA DagI gaI. A kAyadAnA virodha karavA gAMdhIjIe satyAgraha sabhA karI. 30mI mArce dezavyApI haDatALa paDI. dilhImAM prA, manubhAI bI. zAha bhavya saradhasa nIkaLyuM, sarakAre uzkerAIne geALIbAra karyAM; pariguAme pAMca svayaMsevako mRtyu pAmyA. ane aneka ghAyala thayAM. AnA gherA pratyAdhAte paDayA. sarakAranA makkama mukAbale karavA janatA tatpara banI. hindu ane muslIme peAtAnA bhedabhAve! bhUlI A caLavaLamAM kharA hRdayathI lAgI gayA. paMjAbamAM De. satyapAla ane hiMgala nAmanA rASTravAdI netAone mejharTreTa calAvI gUma karI dIdhAM. AthI samagra paMjAbamAM sanasanATI macI gaI. AthI paMjAbanI janatAe saraghaseA kADhayAM. geALIbAra thayeA. IMa, paththaraAjI ane gALIbAra thayA. lokoe nezanala beMkane Aga lagADI ane baeNnDa mejharanI mArI nAkhyA, relve sTezanane paNa lokoe khUba nukazAna pahoMcADayuM A samAcara sAMbhaLI gAMdhIjI mubaIthI dilhI tarapha javA ravAnA thayA; paratu prajAe temane pakaDI mubaI pAchA makalI dIdhAM. AthI amadAvAdanI janatA roSe bharAI. amadAvAda, naDiyAda ane viramagAmamAM khUba kAnA mAM, zAka bIja adhikArIone jAnathI mAravAmAM AvyA amRtasaranI paristhiti evI vasI ga ke te zahera lazkarIja moMpI devuM paDayuM. jaliyAnavAlA bAganA hatyAkAMDa-1919; 2.leTa ekaTanA virodha karavA premano nazara zaheramAM bhayaMkara dAvAnaLa pragaTI uThayA. sarakAre paNa meTA pAyA para mAla leAnA amala karI lAThI cArja, gALIbAra ane TIyara gesane upayAga karyAM. 12mI eprile relve sTezanane thayelAM nukazAnathI tyAMne janarala DAyara khUba UkaLI UThayeA. 13mI eprIle jaliyAnavAlA bAgamAM sAMje cAra vAge 16thIra0 hajAra mANasA nI jaMgI sabhA bharAI hatI, te samaye agAuthI kazIye cetavaNI ApyA sivAya veranI vasUlAta karavAM mazInaganA sAthe DAyara tyAM AvI paheAMcyA. tene mukhya praveza dvAramAMthIja mazInagananA upayoga karI 303 kAratuseAnA mAtra 10 miniTamAM 1650 rAunDa cheDayA ! Akhare mazInagana khalAsa thaI tyAreja aTakI. A gALIbArathI sannATo chavAI gayA ! bAganI cAra divAlo khUba uMcI hovAthI kUdIne AvuM azakaya hatuM. 200 jeTalA mANusA te jIva bacAvavA tyAM AvelA jUnA purANA avAvaru kUvAmAM kUdI paDayA. paraMtu koI na bacyuM. cAre bAju mRtadehonA Dhaga khaDakAyA, janarala DAyaranA A kALA kera na joyelI ane kapelI aitihAsika hakIkata banI rahI. Aje paNa enI divAlo gALIonA nizAna potAnA sInAmAM mAhIne
Page #254
--------------------------------------------------------------------------
________________ 276 bhAratIya asmitA DAyaranI kuratAnI karUNa kahANI karI rahI che ! jaliyAnavAlA banI rahI. gAMdhIjIe vyaktigata ane sAmUhika savinaya kAyadAnuM bAganA hatyAkAMDathI samagra paMjAba hacamacI uThayuM ! ulaMghana calAvavAno nirNaya karyo. bAraDolI satyAgraha ane maMtra ranuM Tekasa virodhI AMdolana pUrajozamAM cAlyuM. samagra deza saphALo beTho asahakAranI caLavaLa-1920 thaIne jAgI uThayo hato. lokone lAgyuM hatuM ke Ama janaAMdolana cAlu raheze te svataMtrA ekAda varSamAM ja prApta thaI jaze. paraMtu, jaliyAvAlA ane paMjAbamAM TheraThera thayelAM bhayaMkara hatyAkAMDathI 1921 mAM uttara pradezanA gorakhapura jillAnA caurIerA gAme samagra dezamAM asaMtoSa jAgye hato. briTiza sarakAranA kALA vipharelA lokoe polisa cekamAM 21 jIvatA aMgreja polIane narAdhama dukRtyathI prajA khUba roSe bharAI hatI; AthI koMgrese mahAtmA gAMdhIjInA netRtva nIce I. sa. 1920mAM dezavyApI sone pUrIne saLagAvI mAryA ! AthI gAMdhIjInuM dila badhAthI bharA cUkayuM. gAMdhIjIne lAgyuM ke, "prajA satyAgrahanA ahiMsaka sAdhana asahakAranI caLavaLa zarU karavAno kAntikArI nirNaya lIdho. sa prathama javAra aMgrejone A dezanI prajAnA duzmano gaNI temanI ne upayoga AtmabaLathI karatAM zIkhe e pahelAM meM e zastra sAme sakriya kAryavAhI karavAno nirNaya levAze. bIjI bAju prathama temanA hAthamAM mUkIne moTI bhUla karI che ! temaNe tarataja asahakAvizvayuddha (1914-19) pachI mitra rAjayoe (jemAM briTana paNa ranI laData pAchI kheMcI lIdhI. ahiMsaka satyAgraha ane caLava bAne badale hiMsA tarapha vaLelA lokone joIne gAMdhIjIne lAgyuM ke, sAmela hatuM.) muslIma rAjya tu rAjya para AkarI zarato lAdI hatI; AthI hindanA muslImo paNa khUba re bharAyA. temaNe piote "himAlaya jevaDI bhUla karI che. aMgrejo virUddha hiMdamAM "khilAphata caLavaLa" zarU karI. A baMne sAyamana kamizana, 1927:kemoe aMgrejo sAme pota potAnI rIte morace mAMDa. zAsana taMtranI kAryakSamatAnI tapAsa, briTIza bhAratanA prAMtamAM asahakAranI caLavaLanA nakArAtmaka kAryakramamAM aMgreja sarakAranI zikSaNanI pragatinI tapAsa mATe sAta sabhyonuM banuluM eka kamizana skUla-kolejone tyAga, sarakArI IlakAbe ane khitAbene tyAga, hiMdamAM AvyuM. AmAM eka paNa hiMdI sabhya na hovAthI badhAja sarakArI samAraMbhone saMpUrNa bahiSkAra, dhArAsabhAo tathA rAjakIya pakSoe teno virodha karyo. 1919 nA enTapharDa sudhArA cUMTaNIone bahiSkAra, karaverA bharavAno InkAra ane kAu pachI 10 vA pachI AvuM kamizana nImavAno zo a5 ? ke sIlemAM cUMTAyelA sabhyone rAjInAmAM ApavAnI pharaja pADavI vaLI hiMdane lagatI bAbatonI tapAsa mATe eka paNa hiMdI sabhyanI vagere bAbatono samAveza thato hato. jayAre racanAtmaka nimaNaka temAM karavAmAM na AvelI joI, hiMdavAsIo AzrayamAM kAryakramamAM videzI banAvaTanI vastuo vAparavAne Agraha paDI gayA ! dezanA netAe e te Ane "jANI bujhIna hi nuM rASTrIya keLavaNI ApatI vidyApIThonI sthApanA, aspRzyatA karavAmAM AveluM apamAna" lAgyuM. 1922 thI 26 sudhI zAMta raheluM nivAraNanA kAryakramano amala hindustAnanAM sarakArI karmacArIoe hiMda pharIthI jAgrata banyu je divase A kamizana muMbaI utaryuM, rASTrIya AMdolana ane jAhera sabhAomAM nIDaratA pUrvaka bhAga teja divase dezabharamAM vyApaka haDatALa paDI madrAsanI hAIkorTe levo. * TiLaka," mAM eka karoDa rUpiyA ekaThA karavA, 20 hajAra pAse lokonAM ToLAne vikheravA polIsee geLIbAra karyo, jemA reTiyA dezabhara mAM pharatA karavA ane madyapAna niSedhanA kArya mane traNa mAryA ane aneka ghAyala thayA. AthI tenA gherA pratyAghAte. amala karo......vagere bAbatono samAveza thato hato. dezabharamAM phelAyA. A kamizana dilhI gayuM to tyAM "sAyana pAcho jA' ge beka sAyamana kamizana) nA sUtro sAthe virodha karatAM uparokta kAryakramane dezabharamAM amala thayo. Thera Thera videzI saraghaso nIkaLyAM. kamizana lAhora gayuM to tyAM paNa "inDIyA phera kApaDa ane vastuonI hoLIo thavA lAgI ! lokee sarakArI IDIyansa" nA sUtra sAthe virodha che. saragharanI AgevAnI lenAra zALAo ane koleje samUhamAM choDI dIdhI. kAzI, banArasa, gujarAta, nezanala jAmiyA miliyA, alIgaDha vagere sthaLoe lAlA lajapatarAya paMjAba kesarI) ne khUba mAra paDyo. ane e mArane kAraNe temanuM avasAna thayuM. dezabharamAM AnA gherA pratyAghAta rASTrIya vidyApIThanI zarUAta thaI. jamanAlAla bajAje (jemanAM paDyA ! kamizananA sabhyone keIpaNa (20 nAITanA IlkAbe putrI zrImati madAlasAbena che.) te evI jAherAta karI ke, jeo vakIlAta choDIne rASTrIya caLavaLamAM jhUkAvaze. temanA gujarAna mATe dharAvanArAo paNa) maLavA gayuM nahi. ! dara varSe huM 1 lAkha rUpiyA phALAmAM ApIza. gAMdhIjI, TAgora, kamizane prAMtone saMpUrNa javAbadAra rAjyataMtra hiMdane ApavA, vageree sarakArI khitAbene tyAga karyo. kegresanA 40 lAkha nANu, kAyado tathA vyavasthAne lagatAM khAtA prajAmAMthI cUMTAyelA svayaMsevakoe dezabharamAM asahakAranuM AMdolana gAjatuM karyuM. pradhAnane soMpavA, garvanara nI khAsa vadhArAnI sattAo cAlu rAkhavA saradAra paTela ane mahatmA gAMdhIjIe A caLavaLano saMdeza hiMdanA akhila hiMda samavAyataMtranI sthApanA karavI, cUMTaNI prathA ADakagAmaDe gAmaDe pharIne pahoMcADe. sarakAre paNa pitAnuM damanaka tarI rAkhavA ane kendra kakSAe hAlanA rAjakIya saMjogo jotAM cAlu che. -..1 mahika dharapakaDa, kegresanA tamAma agraNI majabUta ane sthira aMgrejonI sarakAra cAlu rAkhavI vagere mATe netAonI dharapakaDa, lAThIcArja, goLIbAra va... : batrAmago karI. Jain Education Intemational
Page #255
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtipraya ja sthApanA jevA pagapALA 3 riporTamAM naheru riporTa, 1928: jAherAta thaI, A divasa hiMdanA ItihAsamAM avismaraNIya banI rahyo. Aje paNa 26 mI jAnyuArInA divasa hiMdabharamAM baMdhAraaMgrejo ema mAnatA hatA ke, hiMdavAsIomAM ekatA che ja NunA amalanA saMdarbhamAM ujavAya che. nahiM; ane ethI sarva pakSe saMmati Ape tevuM baMdhAraNa racavuM azakaya che. AthI A paDakArane upADI laIne zrI motIlAla dAMDIkUca, 1930:naheru (svarAjya pakSanA netA ) nA pramukha pade hiMdanI 29 judI judI saMsthAonA pratinidhio maLyA. A saMmelane taiyAra karela pUrNa svAtaMtryanI jAherAta bAda rAjakIya banAvAnuM cakra a'vAla (baMdhAraNa) 1928 ne sarvapakSIya rASTrIya pratinidhi hiMdamAM jhaDapathI pharavA lAgyuM. amadAvAdanI sAbaramatI Azrama para saMmelanamAM raju karavAmAM Ave. pariNAme A ahevAla naherU te samaye samaya hiMdanI mITa maMDAyelI hatI. mahAtmA gAMdhIjI ripoTa' tarIke oLakhAya che. A riporTamAM bhAratanI binasAMpra savinaya kAnUna bhaMganI caLavaLane prAraMbha mIThAno kAyado teDIne dAyikatA, pratyakSa ane parokSa ane saMyukta cUMTaNI prathA, sarahadI karavAnA hatA. A mATe vinaMti karatA patre temane vAIsaroya vista ronI surakSA, sAMsthAnika darajajAnuM svarAjya, akhila hinda para lakhyA; paraMtu temanA baherA kAna upara athaDAIne gAMdhIjInI samavAyataMtranI sthApanA, kendra temaja prAMtamAM javAbadAra rAjaya vinaMtIo pAchI pharI. jIvana jarUriyAtanI atyaMta jarUriyAtanI taMtranI racanA, kendrIya (madhyastha) dhArAsabhA diygI rAkhI, upalA vastu mIThA upara rahelo sarakArane Ina dUra 'ravA 12mI gRhanI cUMTaNInuM parokSa Ajana, ala" matAdhikAranI nAbUdI, mA gAMdhIjI pitAnA 79 sAthIo sAthe laIne valI savAre laghumatIo-pachAtavargo majUre, strIo vagerene rakSaNa ApavAnI sAbaramatI AzramathI pUrata pAse dariyA kAMThe AvelA dAMDI gAma jogavAI prajAnA mULabhUta adhikArIonI yAdI banAvI tene javA pagapALA kUca AdarI. temanA pagale pagale rASTrabhAvanAnI baMdhAraNamAM sthAna ApavuM ane hindamAM suprima korTanI sthApanA lahara prasarI gaI. tema caMDALA taLAva pAse pratijJA karI ke, karavI. vagere bAbato muvya hatI. naherU riporTamAM rajU thayelI "hu vanevana rakhaDIza, kAgaDA kUtarAnA mee mRtyu pAmIza; paraMtu jogavAIo jotAM tene niHzaMkapaNe "baMdhAraNanI pratikRti ' kahI svarAjya lIdhA vinA have huM AzramamAM 5 cho paga mukanAra nathI" zakAya. ApaNuM bhAvi baMdhAraNane pUNe khyAla tenA ghaDavaiyAone vizALa briTIza sAmrAjyane haMphAvavA eka phakIra saMpUrNa ahiMsaka 2 varSa pUrve paNa hato. e hakIkata temane mATe mAnanI lAgaNI zastro vaDe pedAne paDe che. temanI nItirItI jANavA dezavidezI ubhI kare che. paraMtu zIkho, harijana, muslIma vagere Ane virodha patrakAronAM ToLe ToLAM umaTayAM. 7mI eprile gAMdhIjIe dAMDInA karyo, AthI tene kamabhAge svIkAra na thayo. dariyA kinArethI capaTI mIThuM laI mIThAne kAyade te; ane pUrNa svAtaMtryanI jAherAta-1929: A chatAM sarakAre temanI dharapakaDa na karI. AthI janatAe A ca4 kala upa DI lIdhe. Thera Thera loko ne mIThA kAyo kalakattAnA 1928nA adhivezanamAM pUrNa svarAjyanI 15 tA. Thera Thera sabhA saraghase, pIkeTIge, kAyadAnA svAtaMtryanI prAptI mATe carcA vicAraNA thaI. zrI javAharalAla naherU vAharalAla naura ulaMdhane, haDatALa vagere kAryo pathI deza gUMjI UDaze. "zara jAve ane subhASacaMdra bojhe paNa svarAjyanI bulaMda mAgaNI karI. te jANe, paNa AjhAhI ghara Ave nuM sUtra ghera ghera gUMjI rahyuM ! yuvaka javAhare to pitAnI viruddhamAM jaIne maMtrIpadethI A saMda dezabharamAM rASTrabhAvanAnI bharatI AvI, "eka ama na, eka Adarza, bhamAM rAjInAmuM paNa e 'pI dIdhuM ? e savaMja nI eka alaga eka keDI, eka ca... zAdAIne, zakitanA ane saMkalpanA gauravasaMsthA paNa racI. pAchaLathI mahAtamAjIe samAdhAna karAvyuM. gIta samI A dAMDIpathanI yAtrA Aje paNa hadayamAM navA umaMga 1929mAM lAhora mukAme etihAsika adhivezana bharAyuM. A ane taraMgo laherAve che. sarakAre paNa kantina A bhaDakI uThelA adhivezanamAM lelADIlA ane asarakAraka vakatRtva zaktithI vanine TAravA kamara kasI, sAmuhika dharapakaDa, lAThIca', TIyara tAjanone AMjI nAMkhana 2 zrI javA kara na rUnA adhyakSa paNa gesa, goLIbAra, cheka mAra... ema vividha prakAranA upAya nIce pUrNa svarAya Thara va pasAra thaze ane corIcoTAnA manAta va parI karatA a carI. khuda koMgresa saMsthAne ja ge kAyadesara jAhera pachI mulatavI rahelI asahakArI caLavaLa punaH zarU thaI gaI; jenuM karI. dezabharamAMthI vINI vINIne badhAja netAone pakaDI jela bhegA nAma apAyuM savinaya kAnUna bhaMganI caLavaLa. karI dIdhA. AthI te janatAnA A AMdolana ugra svarUpa dhAraNa savinaya kAnUna bhaMganI caLavaLa (192@I1lDara) karyuM, gAMdhIjI ane javAharanI dharapakaDane kAraNe A laDatone maLatuM mArgadarzana baMdha thayuM. AthI A caLavaLa dhImI paDI gai. 26, jAnyuArI 1931 nA divase savinaya kAnUna bhaMganI caLavaLanA zrI gaNeza maMDAI cukyA. dezabharamAM saMpUrNa AjhAdInI Aja arasAmAM AMtara rASTrIya rAjakAraNanA keDe paNa prANI mATe Thera Thera pratijJAo levAI ane e pavitra tathA hiMdanI mahatvanA banAvo (mahAmaMdI, jApAnanI yuddha lelupatA, raziyAnI janatAne AbAdhita hakka meLavavA sapUNa ahiMsaka sAdhate vaDe cInamAM ghusaNakhorI, jarmanImAM hiTalara tathA nAjhIvAda, ITAlImAM sarakArane vinAza karavA ke badalavA ame sau te yAra chIe, evI musolinI tathA phAsIvAdane udaya ane vikAsa vagere) ne kAraNe Jain Education Intemational
Page #256
--------------------------------------------------------------------------
________________ 278 bhAratIya asmitA aMgreja sarakArane hiMda paratvenA pitAnA valaNamAM pheraphAra karavAnI bajeTanI 80 % bAbato upara to gavarnara janaralano pharaja paDI; jenA phaLa svarUpe gAMdhI irvina karAra thayA, ane caLava- abAdhita adhikAra hato. pAkistAnanA sarjaka mahamadaalI Lane aMta Ave. jhINAe ja jaNAvyuM hatuM ke, "A kAyade saMpUrNa paNe saDela, mULabhUta rIte kharAba ane saMpUrNapaNe asvIkArya che." jyAre zrI traNa geLamejI pariSada (190-32) naherUe to te kAyadAne "enjina vagaranA, paraMtu majabUta brekahiMdanA badhAja rAjakIya pakSo vacce sumeLa sAdhavAnA hetuthI vALA yaMtra" sAthe sarakhAvyuM hatuM. ane AvI vikaTa paristhitimAM laMDanamAM prathama goLamejI pariSada, 1970mAM thAIAmAM paNa protAmAM rAkhelAM koMgresI pradhAna maMDaLe e prAthamika keLavaNI koMgrese bhAga levAne I-kAra karyo. AthI muslIma, zIkha, khristI, dArUbaMdhI, grAmavikAsa, gRha udyoge, pachAta vargone ukarSa, khetI, jamInadAro, vepArIo, hindu vagerenA pratinidhio laMDanamAM ughoge, majUre ane bhADuAta vagerene sparzatA kAyadAonuM maLaya'. A pratinidhionI pasaMdagI vAIsaroyeja karI hatI. nirmANa... vagere prazna paratve hiMmata pUrvaka kAryo hAtha dharyA. cacIna ane briTIza prAMti ane dezI rAja sahita hiMdamAM muMbaImAM te, satyAgrahanI caLavaLa samaye jemanI jamIne AMcakI samavAya taMtra sthApavuM ema nakakI thayuM. madhyastha sarakAramAM aMzataH lavAI hatA te pAchI ApI. mAtra vAyavya sarahadanA ane me ane prAteAmAM saMpUrNa javAbadAra rAyataMtra sthApava tema TharAva. prAta sivAya badhAM ja prAMtAnAM gavarnaroe vahIvaTanI uttama vAmAM AvyuM. paraMtu komI prazna para vikhavAda jAgatAM maMtraNAo praNAlikAonA nirmANa mATe. sAlatAbhara " paDI bhAMgI: vaLI di'nA sauthI moTA deza zI rAjA e be prAMtamAM gavanarenAM Apakhuda tatvoe tarakhATa macAvya. kAra pariSada mulatI rahI; jethI 1972mAM bIjI goLamejI pari. Do. ku palenDa jaNAve che tema, " kAMgresI pradhAna maMDaLa jAhera pharaja pada yAnI samaya dinA pAvatI e dhI palavidhi ane javAbadArI pratye ucI bhAvanAvALAM kAryadakSa ane mahenatu tarIke pasaMda karIne laMDana mokalyA; paraMtu vATAdhATo paDI bhAMgatAM puravAra thayAM." gAMdhIjI nirAza hRdaye ane khAlI hAthe pAchA pharyA. eja arasAmAM vIra bhagatasiMhane phAMsI apAtAM ane gAMdhIjInI dharapakaDa thatAM paraMtu bIjuM vizvayuddha (1939mAM) zarU thatAM iMgle-De bhAratanI pharIthI hiMdamAM pUrajozathI laData cAlu thaI gaI. trIjI goLamejI saMmati vagara bhAratane yuddhamAM ghasaDayuM. AthI deza prema vyakata paripada pahelAM 932 mAM komI cakA bahAra pastA karavA ke sI pradhAnamaMDaLAe rAjInAmAM ApyAM. gAMdhIjI khUba khinna thayAM. temaNe punA jelamAM 21 divasanA upavAsa karyA. Akhare harijana tenA bIjA vizvayuddha daramyAna svAtaMtryanI laDatanAM gAMdhIjI sAthe samAdhAna karyuM. ane gAMdhIjIe upavAsa | mukhya banAvo:- cheDayA. 1932nA sapTembaramAM laMDanamAM trIjI goLamejI pariSada bharAI A pariSadamAM paNa pratinidhionA rUDhigata, svAyI ane bIju vizvayuddha zarU thatAM, hiMdane mAthe dharma saMkaTa AvI komavAdI valaNane kAraNe goLa goLa vAto karI A paripada paNa paDayuM. yuddhamAM aMgrejonI sthiti bagaDatI cAlI. AthI A saMjepUrI thaI. paraMtu pUrNa svAtaMtryanI mAgaNI eTalIja jorazorathI gomAM bhArata je svAtaMtryanI caLavaLa cAlu rAkhe to saramukhatyArone cAlu rahI. ADakatarI rIte Teke ApavA briTanane muzkelImAM mUkI rahyuM che, tema gaNAya; jyAre te laData baMdha kare te briTananAM zAhIvAdane pi paNa hiMda sarakArI kAyado-1995 : maLe, tema gaNAya. AthI gAMdhIjIe A samaye madhyamamArga pasaMda chevaTe briTIza pArlAmenTa 1935mAM hiMda sarakArane kAyado karyo. temaNe vyaktigata satyAgraha ( 940-41)ne Adeza Apyo. (Government of India Act 1935) pasAra karyo. A A eka navuM zastra hatu . vyaktigata satyAgrahane prAraMbha vinobA kAyadA dvArA hiMdamAM samavAyataMtranI sthApanA karavAnI jogavAI bhAvethI thaye. gAMdhIjInI pasaMdagI taddana yogya hatI. te pachI karavAmAM AvI tene amala thatAM; prAMtamAM dhArAsabhAnI cuMTaNIo javAharalAla naherU, saradAra paTela, maulAnA AjhAda, De. khAnasAheba, thaI. cUMTaNImAM bahumatI meLavI. keMgresa pakSe prAMtIya dhArAsabhAno madhya pradezanI strIo sarojinI nAyaDU, bhUlAbhAI desAI vageree beDako hAMsala karI. gavarnara e pitAne maLelI viziSTa sattAone bhAga lIdhe. A caLavaLamAM bhAga lenAre zAMta, ahiMsaka ane upayoga nahi kare tevI khAtrI maLavAthI keya sa pakSe I. sa. 937 zistabaddha rIte ane AtmabaLane sahAre bhAga levAno hato. A ne julAImAM pradhAna maMDaLa racyAM. 11 prAMtamAMthI 8 prAMtomAM mATe sabhAo ane saraghaso dArA aMgreja sarakAranI prapaMcalIlAnI koMgresI pradhAnamaMDaLa racAyAM koMgresa ane muslIma lIga sAthe athaDA- jANakArI prajAne ApavAnI cAlu rAkhavAnI hatI; temaja prajAne maNe zarU thaI. 1935nA kAyadAmAM raju thayeluM samavAyataMtra sAva usAha moLA na paDI jAya te paNa javAnuM hatuM. sADAcAra varSa kRtrima hatuM, temAM dezI rAjayone joDAvA mATe pharaja pADavAmAM jeTalAM lAMbAgALA daramyAna prajAne utsAha, joma ane juse AvI nahotI. vaLI; gavarnara ane gavarnara janarala TakAvavo e aghara hatuM. tema chatAM vyaktigata satyAgraha daramyAna nI Apakhuda sattAone upayoga thato ja rahyo. kula 30 hajAra vyaktio jelamAM gaI. ane temaNe 6 lAkha Jain Education Intemational
Page #257
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigra tha 279 rUpiyAno daMDa bharapAi karyo. A kAryamAM AcArya kRpalANI, potapotAnA vatanamAM cAlyA gayA. ane "hiMda choDo caLavaLa" mahAdevabhAI desAI, rAjendraprasAda vageree satyAgrahanA saMcAlanamAM ne prAraMbha thaI cUkaye. gAMdhIjIe jaNAvyuM ke, "A mArI AkharI khUba jahemata uThAvI. A laDatanI sAthe sAthe vANI svAtaMthanI laData che, ane huM svarAjya meLavI ne ja jaMpIza." "kare ge yA laData paNa cAlI. A laData 1941 nAM aMta sudhI cAlI. mare ge" nA nArAthI samagra hiMda gUMjI uThayuM ! saradAra paTela guja rAta bharamAM ghUmIne bhApo dvArA navayuvakomAM joma ane juse kisa cejanA-1942 : pU. gulAmInI jaMjine teDavA A dezavAsIo kaTibaddha banyA. 9 mI ogasTe dezabharamAM haDatAla paDI. zALAo, kolejo, karyo, jApAnI je vaNathaMbhI bIjA vizvayuddha daramyAna Age kUca rele, tAra, TapAla, Teliphona, baMdhuye baMdha thaI gayuM. sarakArI karI rahI hatI, tyAre DAMgakoMga, siMgApura" raMguna ema eka pachI saMsthAo paNa baMdha rahI, samaya hiMdanA kArebAra 35 thaI gayo. eka gaMjIphA nA pAnAonAM ubhA karelAM makAnanI jema paDatAM sarakAre paNa damanacakrane dara chUTo mukyA. joI ne hiMdanA lekone lAgyuM ke, IraphAlamAM paNa jApAnanI mukitaphene trATakaze ane silena upara Adhipatya jamAvaze. jApAnI Aja samaya daramyAna subhASacaMdra bojhe "AjhAda hiMda pheMja phoe maNipura, ane IkAlanA daravAjA khakhaDAvyA tyAre dArA aMgrejo sAme Takkara jhIla. yuvAna netAoe paNa bhUgarbha aMgrejoe baMgALa, bihAra orisA ane AsAmanA sarahadI pravRtti upADI lIdhI. vistAra khAlI karavA mAMDayA. hiMdamAMnI aMgreja sarakAra eTalI badhI bhayabhIta banI gaI che, ne Take hiMdIo sAthe temane samA aMgreja sarakAre 538 vakhata goLIbAra karyo, 980 mANase dhAne karavAnI pharaja pADI. samAdhAnanI phormyulA laI ne AvanAra zahIda thayA; 16 30; vyakitao ghAyala thaI, 6 hajAra vyakitao aMgreja hatA sara sTepharDa Disa; jeo carcilanA pradhAnamaMDaLa mAM keda pakaDAI ane 28 thI 29 lAkha mANasene daMDa phaTakAravAmAM hatAM. temanI vaijanA pramANe ne hiMdIo jApAna nI sAme yuddhamAM Avyo. A ripeTa te eka aMgreja lekhakane ja che. A cAsAya sAtha-sahakAra Apaze te yuddha pUruM thayethI tarataja hiMdane vaLa bihAramAM sauthI vadhu bhayaMkara svarUpa dhAraNa karyuM. tyAM thoDA sAMsthAnika svarAjyanI darajajo Apaze. samaya mATe te janatAe sattAne dora hAthamAM laI lIdhe. paTaNA, naDIyAda, gAMdhIra, muMbaI, bhAgalapura, amadAvAda vagere paraMtu temAM hiMdanA bhArata ane pAkistAna ema be bhAgalA sthAe ugra laData cAlI. relve sTezano, TrAma, saDako pADavAnI ejanAnI bhUmikA hovAthI, saMrakSaNa jevA mahatvanA ane pUno, nahero vagerene khUba nukazAna pahoMcADayuM InakamaTekSa khAtuM ane potAnI pAse anAmata rAkhaze. temaja gavarnara pATa sara kArI ephisa, zALAo, kolejo, relvenA gAdA vagejanaralane baMdhAraNIya udhAna tarIke svIkAra, vAIsaroyanI 'vIro re { Aga lagADavAmAM AvI. sacivAlaya upara haju paNa humalA sattAne cAlu rAkhavI....vagere bAbatothI aMgreja sarakAra nI temAM karavAmAM AvyA. 2lI bada dAnata vio khAtrI thaI cU!. gAMdhIjI to bhagalAnI jherI vAtathI khUba roSe bharAyA. bhaviSyanI tArIkhano ceka athavA devA- A caLavaLanA pratyAghA jambara paDyA. aMgreja sarakAranI LiyA beMkanI vItI gayelI tArIkhanI daMDI tarIke kisa yojanAne hiMdamAMnI ImAratanA pAyA mULamAMthI hacamacI gayA. temaNe biradAvI. ane krisa jevI vyaktine ta'nanA vakIla tarIke jaNAvyuM ke moDAmAM moDA jUna, 1948 sudhImAM hiMda choDIne jaNAvI nALa pAchA pharI javAnuM kAma saradAra paTela amadAvAda cAlyA ja Do. nI ela. DI . eca. ela kolejanA vidyArthIone kahyuM ke, risa mizana ne e ka pa ri kare che." enA ghaDanArAonI Ama ogasTanI patnie Adhunika bhAratanA itihAsamAM dAnata kALI che. yuddha pUruM thAya te 5chI sidamAM sattA sthAne che ke navA yugane janma Ape. dArUnI mahAna tinI jema, cITakI ravAnI temAM prapaMcI sagavaDa rahelI che. AthI kisa e eka janatAnI mahAna dAnita hatI. je zAhIvAda ane sattAmirAna pAi gayuM. dhArI videzI sarakAranI sAme janatAe je kAti jagAvI te khare. khara bhAnanA ItihAsamAM abhUta'! banI rahI. 1942 nI "hinda choDe" (kavITa inDiyA bAdI tarapha prayANa : caLavaLa :8 mI ogasTa, 1942nA roja muMba mAM bharAyela adhiza. mahamadaalI jhINA 1942nI "bhArata choDo' krAntithI AzranamAM rASTrapitA mahAtmA gAMdhIjIe agana jharanI vANImAM kahyuM yaMmAM paDI gayA. temane thayuM ke hindanA mullI A AMdolanathI ke "aMgreje ! tame ahIMthI To, hiMda cheDo. hinda choDI cAlyA Apaze to, lauganI zakita ghaTI jaze AthI muslIma lIge, jAva ! " temaNe rajU karele harAva sarvAnumate pasAra kare tenA pitAna' ane DivA rA dava tha. 9 mI ogasTe A saMdeza laIne sabhya paNa sattA nuM AMdolana zarU karyuM. AnI viruddhamAM gAMdhIjIe 21 Jain Education Intemational
Page #258
--------------------------------------------------------------------------
________________ 280 bhAratIya aramitA divasanA upavAsa karyo. paraMtu muslIma lIga ane mI. jhINA upara hinda svataMtratAne kAyado 1947:AnI koI asara thaI nahIM, tyAra bAda 194pamAM vevelojanA jUna, 1946 thI 1947 sudhI hiMdamAM Thera Thera kemI ramakhANo AvI. A mATe simalA kenpharansa jAI. Aja arasAmAM phATI nI:nyA, AnuM kAraNa rASTrIya sarakAranI racanAmAM custa (1946mAM) muMbaImAM nevIgezana AmIe baLavo karyo. ane e pAkistAnapaMthI muslIpone samAza no karyo. chevaTe mArca naukA-karmacArIonA baLavA e aMgrejo ne jagADI dIdhA. 1947mAM lerDa mAunTa beTa (chelA briTIza vAIsaroya) hiMdanA bhAgalA sahitanA svataMtratAno kAyado je briTananI pArlAmenTa pasAra e pachI 1946mAM kebineTa mizana yojanA rajU thaI. ane karyo hato; tenA amala karyo. A kAyadAthI 14 mI AriTanI 1946mAM baMdhAraNa sabhA mATe cUMTaNIe paNa thaI. kebineTa madharAte hida varanI gupha AmInI ja'jirAmAMthI mukana thayu. alabatta kizana yojanAmAM zarIranA badhAM ja aMge hatA. paraMtu temAM hiMdanA bhAgalAnI vejanApI ma AtamAM gAMdhIjInuM hRdaya mAM ghavAyuM . jIvana zakita (AtamAM) no ja abhAva hato. eka vidyAne to paraMtu koMgresanA netAo nI ja hidanA bhAgalA * bhArata TIkA karatAM tyAM sudhI kahyuM che ke, "A mizana te kalamanA eka ane pAkistAna sahitanI svataMtratA svIkAravI paDI. ja lasarake hiMdanA nAnA-moTA 622 vibhAgo kAyamane mATe tenAM Ama varSonI laDatane 1940mAM aMta Avyo. bhAratanI vizALa nakazAmAM kaMDArI dIdhA. A rIte briTana ApaNA mATe sAre janatAnA svapna sAkAra thayAM. ra ! vidhAtA mahAmAM gAMdhIjI ane vAraso (!) cheDI gayuM " temanA sAthIonI saphaLa rAhabarI nIce aneka avare che ane muzkelIo sahana karIna, prabaLa puruSArca AdarIne ane potAnA A pachI 16 mI jUna 1946nA divase hiMdamAM kendrakAe beya sunI janatA pahoMcI zakI. jhaMjhAvAtanI jema mAtRbhUminA kAmacalAu rASTrIya sarakAranI racanA mATe zrI javAharalAla naherUne sAda sAMbhaLIne, ene AjhAda karavAnI eka mA | dhUnAmAM bhArata nA nimaMtraNa apAyuM. jemAM saradAra paTela, rAjendra prasAda rAjagopAlA vIra svayaMsevako lalijanI pele pAradhI Agekadama baDhAvatA vaguthaMbhyA cArI, Do. jona mathAI, saradAra baLadevasiMha, jagajIvanarAma. AgaLa dhapeja 2aa ! hiMdanI samagra ja mAne, A mahAna laData saiyadaalI jahIra, zrI bhAbhA, asaphaalI, zaradacaMdrabAjha ane 2 mATe hiMda rASTrIya mahAsabhA (Indian National Congress) rAphAta ahamadakhAna vagere pasaMda thayA hatA. A sarakAra hiMdanA e vividhalakSI kAryo mA ApIne teyAra karI hatI. eka mAtra vibhAjana sudhI (gareTa 1947 sudhI) sane rayAne rahI. jo ke sa yAe dezabharamAM jAgRtine juvALa asaro hatA; ane aMte muslima lIge potAnA pAMca sabhyone Agraha rAkhatAM uparanA tenIja rAbarI nIce'hiMdanI 2,jAe prabaLa purUvAthe dArA sabhyomAMthI pAMca sabhyone rAjInAmAM ApavA paDelA. - vAtaM ya siddhi hAMsala karI. vinA sarakAre "ha 9ddha 2 mabalaka pAka meLavavA gujarAtamAM banatA dhI tArApura sa. kha. vecANa saMgha lI. ajoDa ejIna muM. tArApura | (tA. khaMbhAta) sthApanA tA. ra8-pa-1994 na. 36 rajI. na. 999-e zera bhaMDe na rU. 300 rIjharva phaMDa rU 8963-3 nA. sarakA2zrene lya nuM prakhyA.... 402 | zera pha nA 10.00 saMta nI pravR ttae kheDUto tathA anya sarvanI jIvana jarUrIyAtanI cIjo jevI ke phesa pAvaramAM hAjara sTokamAM maLaze. sudhArela bIyAraNa dareka jAtanAM rasAyaNika khAtaro, pAka saMraNa davAo, ge nAIjha patarAM, sI -, khetIvADInAM ojAro tathA nA. pra ke za ma zI na rI sTe sarakAravatI levI DAMgaranI kharIdI tathA sattA anAjanI dukAna calAvavAmAM Ave che. khetIvADInA mAlanA utpAdana upara dhIrANa grAma kaDIyA bilDIMga tathA sIdhI kharIdInuM kAmakAja tathA khetI utpAdanane mAla ummIda rIlIpha roDa 2266'' kamIzanayI vaicI ApavAmAM Ave che. amadAvAda-1 zrI are jazubhAI a. DAbhI zrI choTAbhAI e. paTela upa pramukha pramukha zrI maNI bhAI za. paTela reIna bo pampa vAparavAne khAsa Agraha rAkhe che menejara ha para karaNa, Jain Education Intemational For Private & Personal use only
Page #259
--------------------------------------------------------------------------
________________ mRtigraMtha 281 "golDa meDAlIsTa" mesarsa goradhana haribhAI enDa ko. bIlDIMga kekaTarsa : ophisa : 215 kuMbhAravADA bIjIgalI, muMbaI-4 (B. R.) Te. naM. 533829 R nivAsa sthAna : zAMtInivAsa ploTa naM. 6 pAMcame rastA, zAntAkrujha (pUrva) muMbaI-55 (e. esa.) jha ESTD : 1940 Call on : 313759 kalAne kAMgare motInA toraNa veratI raMgaberaMgI sADIonAM avanavI jAto jevI ke, avaragaMDI, keTA, nAyalona, vaza enDa vera lIne borDara tathA avanavI verAITIjha svadezI mArakeTanI zAna vadhAratu ane vepArI AlamamAM AgavuM sthAna dharAvatI pramANIka saMsthA Bharat Vastrala ya ja A TRUSTED NAME IN MFG, OF ARTISTIC NYLON, GEORGET DECRON, WASH & WEAR, COTTON CHEKS & POWER LOOMS SAREES. 33/34, Shami Gully, Swadeshi Market, BOMBAY-2 vvvvv wwww www ...www wwwwwwwww Jain Education Intemational For Private & Personal use only
Page #260
--------------------------------------------------------------------------
________________ 282 bhAratIya asmitA With Best Compliments From : M/s. Saurashtra Minerals Pvt. Ltd. East Kadia Plots. PORBANDAR. Mine Owners & Mineral Suppliers Our Speciality "BEST SUPERGRADE CHALK POWDER" For Paint & Rubber Industries. Jain Education Intemational
Page #261
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha phona : 379358 - kartavyane dIvaDe :Aje zabdo sAMghA banyA che, kartavya maghu banyu che, paNa yAda rAkhajo ke kartavyane dIvo pragaTaze to ja prakAza maLaze kartavya vagaranA bhASaNathI te, che enA karatAMya aMdhAru vadhaze. -citrabhAnuM mesasa amRtalAla popaTalAla enDa sansa, dArUkhAnA, majhagAMva, muMbaI-10 Jain Education Intemational
Page #262
--------------------------------------------------------------------------
________________ 284 zrI kezarIyAjI-vIraparaMparA maMdira AdinI bhavya yAjanA. pAlItANAmAM talATI: atyaMta najIkamAM nivRtti nIvAsanI sAme, traNa mALanu' sundara maneAhara derAsara temAM ekAvana IcanA zrI kezariyAjI bhagavAna tathA bIjA bhavya bibA tathA bhagavAna mahAvIranA zAsananI AcAya para'parAM vigerethI sabhara madira ane tenI bAjumAM vizALa upAzraya, zeTha zrI prAgajIbhAI jhaverabhAI jaina dhama zALA tathA bhAjanazALA vigere khukha sundara ceAjanA AkAra pAmI che. AvanAra yAtrikone AnA sundara lAbha levA amArU hArdika AmatraNa che li. TrasTIe mahetA sAmada rAkaralAla zAha dhIrajalAla cunIlAla vasaLIyA DAkarazIbhAI chaganalAla zAha manasukhalAla edhabhAI zAha zAntilAla meAhanalAla desAi ca'dulAla kasturacaMda zrI rAmezvara pArzvanAthanI peDhI dAlatanagara merIvalI muMbai da zAkhA - Gitesh Textiles Wholesale Dealers in : All Kinds of Fancy Sarees bhAratIya amitA zrI zatru Mjaya vihAra pAlItANA Phone : 312892 Chagpar Khimji Bulding, 3rd Floor 343, Kalbadevi Road BOMBAY-2
Page #263
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha 264 With Best Compliments From : For Efficient Handling, Quick Despatch and Early Clearance of your Cargo IMPORT or EXPORT At Saurashtra Ports CONTACT M/s. H. K. Dave Clearing, Forwarding & Shipping Agents and Transport Contractors Head Office : KHARGATE, BHAVNAGAR. 2331 : Phone : 3786 Talegram ; HEMPYARN BRANCH OFFICES NEW KANDLA : DEZ-S 158A, Gandhidham Tel : 2154 NAVLAKHI : Government Clearing Agents, Navlakhi Tel : 29-30 MAGDALLA : 4F, Resham Bhuvan, Lal Darwaja Surat Tel : 24525 VERAVAL : 59, Commercial Building, Veraval Tel : 192 & 414 BARODA : 505 'Yashkamal Tilak Road Baroda Telegram : ALL PLACES 'HEMPYARN' Jain Education Intemational
Page #264
--------------------------------------------------------------------------
________________ 286 bhAratIya asmitA leke caka chApa naLIyA zA mATe pasaMda kare che ? zubhecchA pAThave che. zrI sarvodaya jUtha sevA sahakArI maMDaLI lI. | mu. khaMbhALIyA (tAluke khaMbhAlIyA) (ji. jAmanagara) sthApanA tA 31-3-56 seMdhaNI naMbara 1382 zerabhaMDoLa 47000/- upara sabhya saMkhyA 480 kAraNa ke te majabuta, suMdara ane bharosApAtra che. amAre keDamArka cakachApa rajIsTarDa karAvela che. adhatana mazInarIthI jaMgI utpAdana dharAvatu gujarAtanuM mAnItu kArakhAnuM. A maMDaLI sabhAsadone dhIrANa kare che dhIrANa rUA. 90,000nuM che. maMDaLI taraphathI rAsAyaNIka khAtara, jaMtunAzaka davA, sudharela hAibrIja kharIda vecavAnuM kAma kare che, zrI sarakAra mAnya pramANita karela che. sastA anAja kendra calAve che, hAtha vaNATanuM kApaDa vecANa maMDaLI dvArA thAya che. -: maMDaLInA kAryakSetranA gAma :khaMbhALIyA, koTA, mejhA, lalIA, kuvADIA ane hAsthaLa che. otamacaMda sI. zeTha harilAla rAmajI nakuma maMtrI, pramukha, * zrI prajApati TAIlsa ku. rameza keTana mIlsanI bAjumAM, po. bo. naM. 30 morabI, (gujarAta) zrI devagANuM jUtha che. vi. vi. kA. saha. maMDaLI lI. mu. devagANu tAluke sihora, ji. bhAvanagara. sthApanA : 27-10-1949 rajI. naM. ra92 zerabhaMDoLa rUA. 78000rijharva phaMDa , 45000/anya phaMDa ,, 21000/ kAyamaMDaLa , traNa lAkha upara lakSmIrAma sukhadeva pAlIvAla , velajIbhAI dhanajIbhAI maMtra, pramukha, vya, ka. sabhyo : mohanabhAI gokaLabhAI bhavAnabhAI muLubhAI vajerAmabhAi vanamALIbhAI rUpazaMgabhAi ajAbhAI prabhAzaMkara jIvanabhAI motIbhAI rANA jIvarAmabhAI sukhadevabhAI mAdhavajIbhAI kAmezvara - ^^ ^^ - ^ - , - ^^^^ - Jain Education Intemational
Page #265
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha 287 Estd-1938 With Best Wishes With Best Compliments from from Ratilal Tribhovandas (chemicals) MALIWADA ROAD, Post Box No. 8 JUNAGADH JAYANTILAL Brothers Cloth Merchants Mission Street Agents For BURMAH-SHELL Ltd. MANGALORE (Mysore State ) Indian Explosives Ltd. I. C. I. India Ltd. dalAla rAmajI phattecaMdanI kAM. para kesaranA dalAla 26, semyuala sTrITa, apanA ghara, mAMDavI muMbaI-3 phona ephIsa C/o 3ra3658 raheThANa : rAmajIbhAI 443540 , phattecaMda 873348 Jain Education Intemational
Page #266
--------------------------------------------------------------------------
________________ 288 bhAratIya asmitA Te. naM. 368407 zuddha khAdyapadArtho mATe che janatA udyoga gRha vAlakezvara muMbaI (madhyama varganA utkarSa mATe prayAsa karanAra) saMcAlaka - navInacaMdra bhogIlAla jhaverI The Bombay Mercantile Co-Operative Bank Ltd. 78, Mohamedali Road BOMBAY--3 Working Capital. Rs. 9,98,00,000 Annual Turnover. Rs 2,46,00,00,000 Last Dividend Paid (Free of tax inclusive of special Bonus) 9 Percent. Government Audit Classification A + OUR SPECIAL SERVICES SAFE DEPOSIT VAULT : Lockers of various sizes available in the Air-conditioned and most modern safe deposit vault in the building of the Bank at Ahmedabad and at our Mahim Branch: POCKET HOME SAVING SAFES : These are issued in book form to Savings Account holders for collecting their savings from day to day yielding 4.1/2 0/0 interest of being looted overnight. NIGHT SAFE : This is a unique service rendered by the Bank, at the Head Office. The members and constituents can deposit their days collection after banking hours in the night safe and thus be free from the risk of being looted overnight. UTILITY ARTICLES : Sewing Machine, Washing Machines, Refrigerators, Domestic Spin Dryers, Electric Fans and Window Type Room Air-conditioning Machines can be acquired by borrowing from the Bank at concessional rates. ALL KINDS OF BANKING BUSINESS TRANSACTED ZAIN G. RANGOONWALA Managing Director Jain Education Intemational
Page #267
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraM ca ....zrI jaina zvetAmbara konpharansa saMcAlita..... zrI jaina udyoga kendra-pAlItANA zrI jaina zvetAmbara konpharansanI preraNAthI ane zrI jaina pragati zeTha gAvIMdajI tulasIdAsa gAraDIcA dha zALA maMDaLanA prayAsathI pAlItANAmAM " zrI jaina udyoga kendra " chellA sattara varSoMthI madhyamavarganI sAdharmika jaina aenAne Arthika rAhata ane audyogika tAlIma ApI, svAzrayI banAvavA vyavasthita cAlI rahyuM che. zaheranA agragaNya jaina satkRsthA sevAbhAve kAya karI A kendranuM suMdara saMcAlana karI rahyA che. rAjIlAsITI, DI amarelI ( saurASTra ) uparAMkata kendramAM samiti" dArA zuddha ane sArUM anAja kharIdI, kendranI baheneA pAse ja sApha karAvI, ghauMnA sAdA ane masAledAra khAkharA, svAdiSTa mAMgarALI khAkharA, maga aDadanA pApaDa, sALavaDA, vaDI, khere, athANAM vagere kALajIpU`ka banAvI bajAramAM kendranI dukAne vecavAmAM Ave che. ApaNI sidhAtI A dhArmika bahenone svAzrayI banAvavA ane sahAyabhUta thavA, jainasamAja ane yAtrALubhAI-bdene! A saMsthAnI mulAkAta lai kAya` nihALI sa MtoSa vyakata kare che. ane vastue kharIdI uttejana Ape che. Do. bhAIlAla ema. AvIzI M B. B S. pramukha kendra sthaLaH-- zrI jaina udyoga kendra-pAlItANA meAtIzA zeThanI dhama zALA, vecANa kendra-- mukhya bajAra, pAlItANA. A dharmazALAmAM utaranArAone spezIyala rUme jemAM palaga gAdalu, cAdara, esIku, maccharadAnI, pANI, lAITa, khurazI Tebala tathA phaeNnanI sagavaDA maLe che. cApANI mATe kenTIna, jamavA mATe bhojanAlaya paNa che. vizALa kampAunDamAM traNa devamaMdiza che. temaja AsapAsanA gAmeAthI AvanArA ane havApheranI jarUrIyAtavALA kuTumbeA mATe saMpurNa sAdhanA sAthenA seneTarIyamanA cAra bleka garIba madhyamavarganA kuTumbe! mATe nAmanA bhADAthI apAtA kAyamI bAra nivAsthAne lAITa ane pANInA naLanI sagavaDe vagerenI dareka suvidhA maLe che. With Best Compliments from Standard Sales Agency 47 Ali chambers, Medows Street, Phone Importers for Dyes, chemicals & Drugs etc. Fort, BOMBAY-1 321278 254474 189
Page #268
--------------------------------------------------------------------------
________________ 290 bhAratIya asmitA zrI bagaDANuM jUtha che. vi. vi. kA. saha. maMDaLI lI. jIvananI mahattA bagaDANa (ji-bhAvanagara) (tAluko-mahuvA) jIvananI mahattA kAMI mALA, japa, dIkSAnA varSo ke tapa upara nathI akAtI paNa enI mAnasika sAdhanA upara avalaMbe che. sthApanA tA. : 3-5-50 zera bhaMDoLa ; 43700 anAmata phaMDa : 11,040 anya phaMDa : 3275/ noMdhaNI naMbara : 386 | sabhya saMkhyA : 199 kheDUta : 181 bIna kheDUta : 18 -citrabhAnuM khetI viSayaka dhIrANa khAtara, bIyAraNanuM kAma kare che. zrI muLacaMda chaganalAla pArekha jazavaMtarAya bhA. dozI maMtrI lavajIbhAI kAnajIbhAI pramukha kalakattA-nA saujanyathI zubhecchA pAThave che (Ayurvedika ane yunAnI kAcA dravyonA vepArI) jAdavajI lallubhAi enDa ke. 245, kAlabAdevI reDa, muMbaI-2 Jain Education Intemational For Private & Personal use only
Page #269
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha 291 zubhecchA pAThave che zubhecchA pAThave che zrI IzvarIyA sevA saha.maM. li., [. " | zrI amaragaDha sevA sahakArI maMDaLI | mu. IzvarIyA (tAluka-zihora) (ji. bhAvanagara) su. amaragaDha (sihora tAluko) (ji. bhAvanagara) sthApanA tArIkha : 23-2-26 noMdhaNI naMbara : 43 zera bhaMDoLa ; 537ra0-00 sabhya saMkhyA : 125 anAmata phaMDa : 31545-00 kheDUta : 110 anya kaMTha : 12,000-00 bIna kheDUta ; 15 zerabhaMDoLa-30720 anya bhaMDoLa-12758 maMDaLI khAtara-bIyAraNa vigerenuM kAmakAja kare che. kALIdAsa trIbhovanadAsa bhIkhAbhAI hIrAbhAI maMtrI, vya. ka. sabhyo bhIkhAbhAI hAmAbhAI maNIzaMkara premajIbhAI pramukha, maMtrI, vya. ka. sabhyo zrI mAlabhAI bhagavAnabhAI, zrI chaganabhAI hAmAbhAI zrI harajIbhAI dharamazIbhAI, zrI pAMcAbhAI dAnasaMgabhAI maMDaLI khAtara biyAraNa ane jIvana jarUrIyAtanI cIjonuM vecANa kare che. maMDaLIne pitAnI mAlIkInuM makAna che. jazubhA devIsiMha jAdavabhAI premajIbhAI bhagavAnabhAI premajIbhAI zubhecchA pAThave che Shop : 315064 KTele> Resi ; 475315 SHAH MANILAL BECHARDAS -CLOTH MERCHANT zrI AMbalA sevA sahakArI maMDaLI | mu. AMbalA ( tAluke sihora) (ji. bhAvanagara) zerabhaMDoLa pa1pa40 sabhya saMkhyA 190 anya bhaMDoLa-17356 82, Vithalwadi, (Kalbadevi) FOMBAY-2 zAha maNulAla becaradAsa kApaDanA vepArI maMDaLI nANadhIradhAranuM ane sabhAsadone jarUrIyAtanI cIjavastuo pUrI pADe che. sastA anAjanI dukAna che. gAviMdabhAI vAlajIbhAI maNIzaMkara premajIbhAI maMtrI, vya. ka. sabhya jasavaMtasiMha mAdhavasiMha gohela DAhyAbhAI mAdhAbhAI jhaverabhAI nAraNabhAI bhIkhAbhAI jAdavabhAI 82, viThThalavADI, (kAlabAdevI) muMbai-2 Jain Education Intemational
Page #270
--------------------------------------------------------------------------
________________ 282 bhAratIya amitA wwwwwwwwww sarvatra prasaza nI ya va prApta naM. 22 aura naM. 705 TRADEMARA vijalAmagItAnADaka AdivajI baDI aura TukaDI biDI pijIye aura pilAjoye 1709 Special Quality GONDIA.CP AJALMANLAL ECE dArjilIMga speza viDI vajalAyA nirmAtA : vRjalAla maNIlAla enDa kaMpanI 414141 ran34 biDI tathA ghiDI patteke vyApArI. posTa boksa na. 22 goMdiyA (mahArASTra) SMS phona 21 ophisa 47 nivAsa tAra: DEERBIDI PRATIMA INDUSTRIES MANUFACTURERS OF TEXTILE BOBBINS RUVAPARI ROAD, POST BOX No. 110 BHAVNAGAR. Telegram : MAYUREX Telephone es Office : 3688 | Resi. : 5616 Ajit Textile & Engineering Co. Manufacturers of TEXTILE BOBBINS & PIRNS AND MILLS FURNISHERS. RUVAPARI ROAD, POST BOX No. 70. BHAVNAGAR-1 Telegram : MAYUREX Telephone ! es Office : 3688 Resi. : 5616 MAYUR ENTERPRISERS SALES & SERVICE AGENTS OF FIREX ___FOR KUTCH & SAURASHTRA. RUVAPARI ROAD, POST BOX NO, 70. BHAVNAGAR-1 Jain Education Intemational
Page #271
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha 293 With Best Compliments from MISTRI R. R. BROTHERS LATEST DESIGN FURNITURE MAKERS Diwanpara Road, BHAVNAGAR. (Gujarat) With Best Compliments from GRAMS : CHANDUCO PHONE : 328138 Kirtilsumar Chandulal & Co. 50, Isaji Street. Ist Floor Vadgadi, BOMBAY-3 Jain Education Intemational For Private & Personal use only
Page #272
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratIya amitA wwww dhUpasaLI pote saLagIne dUrgadha dUra karI sugaMdha phelAve che kASTa jAte baLIne TADhane haThAvI uSmA Ape che. zeraDI kelumAM pilAIne mIThe rasa Ape che. A badhA karatA mAnavI to zreSTha che, chatAM e jagatane kAMI ApyA vinA jAya to? - zrI kRSNa oila mIla (ji. amarelI) (saurASTra) Jain Education Intemational For Private & Personal use only
Page #273
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha 295 tAra:- venIlA sthApanA : 142 TelIphena. 3758 bI. TI. zAha enDa kAM. (kArbonIka gesa ku. lI. nA ejanTa). heDa ophisa - dANApITha, bhAvanagara. brAnco :- gAMDala, boTAda vigere. saradAra ke. nA soDAvATarsa henDa mazIna, tathA gyAsa bharelA sIlInDaro tathA jhaMDAchApa saDATaranI khAlI bATalIo rabararIMga-opanarsa buca esensa, kalarasekarIna vigere jaththAbaMdha vyAjabI bhAve amAre tyAMthI maLaze. maLo yA lakhe saradAra gesa haMmezA vAparavAno Agraha rAkhe. eka bI. TI. zAha enDa ku. eka dANApITha, bhAvanagara, brAnca gareDIyAkuvA reDa, rAjakoTa, zrAca macI coka mahuvA. Jain Education Intemational
Page #274
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratIya asmitA : Gram : ROUNDSHAFT Telex "DALCO " 3467 Phone : Office : 370836 Resi : 522897 Dalichand & Co. IRON & STEEL MERCHANTS * Heavy marine Propeller Shafts #M. . Rounds # Plates. Flats * Squares Ascle Forgings * En-s Speen Bars Darukhana, Mazgaon, BOMBAY-10 Jain Education Intemational
Page #275
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhArata varSanAM-zilpa sthApatyo [ -Do. eca. Ara gaudAnI ] I. sa. pUrve traNa hajAra varSa pahelAM makarANa balUcistAna vibhAga bIjo siMdhu nadIne jamaNe kAMThe vasela mahina- je. tathA siMdhanA mulako hAlanA jevA sUkA nahonA. e samaye e daDo vibhAga ane trIjo saurASTranA pUrva bhAgamAM khaMbhAtanA pradezamAM ghADA jaMgale AvelA hatA. e jaMgalamAM vasatA loko akhAtathI thoDe dUra Avela leyela saMskRtine vibhAga A baLataNa mATe temaja mATInA vAsaNo, ITa vigere pakavavA mATe traNa vibhAga kIparAMta siMdhu saMskRti cheka paMjAbathI saurASTra joItuM baLataNa jaMgalamAMthI meLavI letA, maLI Avela avazeSo sudhI ane dvArakAthI mALavA sudhI phelAyelI hatI. tema uparathI jANI zakAyuM che ke A pradezamAM vasatA loko pAkI ane maLI AvelA avazeSo uparathI lAge che. A saMskRtinA lekee kAcI ITAnA makAna bAMdhI zakatA. gAma bAMdhI kabIlAmAM vasI harappA ane mohana-jo-daDo jevA AjIta nagare bAMdhyA hatA. zakatA. taduparAMta kAcI mATInI devadevIonI mUrti banAvI e e nagaromAM gaMdA pANInA nikAla mATe gaTaro banAvI hatI. tadumUtione pakavI jANatA. e yuganA ukhAnAmAMthI hAlanA kaTA uparAMta moTA sabhAgRha ane jAhera snAnAgAra paNuM bAMdhyA hatA. nagara pAsethI ziSma ane yoninI mUrtionA nAnA pratIke maLI sauthI vadhAre ajAyabInI vAta to e che ke A saMskRtinA AvyA che. tadauparAMta e pratIka sAthe naMdInI nAnI mUrtio lokoe khaMbhAtanA akhAtanI saurASTra taraphanI bAjue levala maLI AvI che. A prakAranI mUrtionA keTalAMka namUnA nAme oLakhAtA TIMbAnI jagyAe suMdara nagara tathA e nagara balucistAnanA kUlI ane raNavUDAImAMthI maLI AvyA che. tethI najIkanI samudranI khADI upara surakSita baMdara bAMdhyuM hatuM ane e A saMskRtine kUlI ke phUlu saMskRti kahevAmAM Ave che. saurASTra, baMdare utaratA mAlanI heraphera mATe temaja jALavaNI mATe bAMdhakAma kaccha, ane gujarAtamAM keTalAMka bhAgomAM vasatA kebI loko A karyA hatAM. purANI kulI saMskRtinA vArasadAra hoya tema kahevAya che. paNa A eka grIka lekhake karelI noMdha mujaba jyAre sikaMdaranuM lazkara bAbatanu haju pUruM saMzodhana thayuM nathI. hiMdustAna upara caDI AvyuM tyAre e lekhake siMdha ane paMjAkUla saMskRtinA loko suMvALA, leTIyA paTamAMthI nAnI bamAM keTalAMka yojanApUrvaka baMdhAyelA nagaronAM khaMDiyero joyAM hatAM piTIo banAvI jANatA hatA tema maLI Avela keTalIka paTIonA siMdhu saMskRti pachI kALane vedakALa gaNavAmAM Ave che paNa namUnA uparathI lAge che. A ja prakAranI peTIo IrAkanI purANI A bAbata haju cakkasa thaI zakayuM nathI. bhAratavarSanI pazcima saMskRtinA ukhAnanamAMthI maLI AvI che kUla saMskRtinA leke dizAmAM vasatA loke siMdhu saMskRti sthApanAra hatA ane e ja mATInA vAsa upara jevuM ciTAmaNa karatA hatA tevA samaye himAcala pradeza, kAzmIra, pAmIra, tibeTa, jajIAnI A citrAmaNuvALA vAsaNe IrAkanA susA nagarane ukhAnanamAMthI ane pUrva tUrkastAna vigere pradezanA leke vaidika saMskRtinI asara maLI AvyA che. A badhA uparathI ema anumAna karI zakAya ke nA hoya tema paNa banI zake. pachI vaidika Aryo ane siMdhu balUcistAna, siMdha ane makarANanI kula saMskRtinA lokone purANI saMskRtinA loko vacce koI saMgharSa thayo hoya ane e saMskRtinI IrAkanI saMskRti sAthe gADha sabaMdha haze. prajA hAra pAmatAM bIje kayAMka cAlI gaI hoya tema bane. kUla saMskRti pachI nAIla, yukeTIsa ane siMdhu nadInI pahADI mulakamAMthI medAnamAM AvelA Aryo potAne pazu khINAmAM eka sAthe judI judI saMskRtine ubhava ca. siMdhu ucherane dha cAlu rAkhI kAmacalAu makAna bAMdhatA thayA. AvA saMtinA loko nAIla saMskRti ane IrAka saMskRtinA lokonI prakAranA kAmacalAu mAre moTe bhAge rASTra, vAMsa, ane lAMbA jema marelA mAnavInI kabara upara moTA bAMdhakAma karI zakatA pAMdaDAnI guMthaNIothI thatI sAdaDIonA mathI banAvavAmAM AvatAM nahotA. pa upara lekha lakhI zakatA na hatA, paNa dhAtune eTale e vakhatanA koI makAne maLI zakatA nathI. dhIme dhIme sIla upara TUMkuM lakhANa kotarI jANatA hatA. AvA ghaNAM Arya prajA gaMgA ane jamanA tathA saptasiMdhunA pradezamAM sthira lakhA siMdhu saMskRtinA avazeSomAMthI maLI AvyA che. paNa e thavA lAgI. pachI e ja kAchanA ghare bAMdhI gAmaDAmAM samUhamAM lakhAte Aja dina sudhI vAMcI zakyAM nathI. rahevA lAgI. dhIre dhIre nagaro paNa baMdhAyA ane nagara tathA siMdhu khINa saMskRti daraNa vibhAgamAM vaheMcAyelI hoya tema mAnI AjubAju kAra ane vAMsanI vADe baMdhAvA lAgI. dhIre thayelA khedakA uparathI lAge che. siMdhu saMskRtine eka vibhAga dhIre A kAkAmamAM pAvaradhA banavA lAgyA. kASTanA makAnamAM dakSiNa paMjAbanA rAvI nadInA baMne kinAre vasela harapAna jALIo jharUkhA karatA thayA. mAte babbe ane kaNa traNa majalA AM kAja Jain Education Intemational
Page #276
--------------------------------------------------------------------------
________________ 298 bhAratIya asmitA vALA banAvatA thayA. cheka naMdo ane caMdragupta mauryanA samaya sudhI baMdhAyA kuzAna kALanI sAdI guphAone badale have kotarakAmavALI Aja zailInA makAna banatA hatA tema keTalAMka paradezI musApharanA guphAo kotarAvA lAgI A samayamAM khAsa karIne mahAyAnapaMthI lakhA uparathI jANavA maLe che. magadha dezanI rAjadhAnI pATalI- bauddhaguphAo kotarAI guphAomAM bhagavAna bauddhanI mUrtio mUkAtAM putranI cAre bAju kASTane bAvana daravAjAvALA dile hatA tema guphAnA zuMgAra vadhyA. khAsa karIne saMvatanA pAMcamA saikAthI kahevAya che. e jamAnAmAM rAjamahelathI mAMDIne sAdhAraNa manuSyanA saMvatanA sAtamA saikA sudhInA gALAmAM bhAratabharamAM aneka makAne paNa kAinA ja banatA. pATalIputra nagaranA avazeSo uparathI mahAyAna paMthI guphAo katarAI ajaMtA IlerA, auraMgAbAda sAbita thAya che ke e nagaranA purANuM kilAnA pAyAe paNa vigerenI guphAomAMnI amuka guphAo A samayamAM baMdhAI. kAchanA pATaDAothI baMdhAyelA hatA. saMvatanA chaThThA saikAthI navamA saikA sudhImAM mahArASTra, gujasamrATa azokanA samayamAM sau prathama bauddha dharmanA dhArmika rAta ane madhya pradezamAM mahAyAnapaMthI guphAo kotarAI. A samabAMdhakAma bAMdhavA aMgenI eka vidyApITha zarU thaI. e vidyApIThamAM yamAM kotarAyelI guphAomAM elIphanTAnI zivaguphA I lerAnA daiva tUpa dharmAstaMbha, kIrtistaMbha, vihAre, saMghArApo tathA dhArmika tathA jaina guphAo badAmInI viSNu tathA zaiva guphAo saurASTranI lekha lakhavA aMgenuM zikSaNa ApavAmAM AvatuM hatuM. taduuparAMta khAMbhaloDAnI bauddha guphA, madhyapradezanI bAghanI guphAo ane anaM. A vidyApIThanA snAtakoe khAsa saMzodhana karI mUrtio dharma tAnI keTalIka bauddhaguphAo vigere noMdhapAtra gaNAya. staMbha ane khArA paththaranA bIjA bAMdhakAmo upara khAsa aThArane saMvatanA navamA saikA pachI guphAonuM kotarakAma aTakayuM paNa lepa lekha zodhI kADhyo. je bAMdhakAma upara ane mUtio upara e sAthosAtha A samayamAM devamaMdiranuM bAMdhakAma saMpUrNapaNe vikAsa lepa karavAmAM AvatA te bAMdhakAme ane mUtie upara rokAe pAmyuM. sAMgI, devanI morI, nAgArjunake DA, chImarAvatI vigeremAM sudhI havA tathA bhejanI asara thatI nahotI. e samayanA keTalAMka saMvata pUrvenA doDha sekAthI mAMDIne saMvatanA cethA saikA sudhImAM bAMdhakAmo viziSTa prakAranA lepane laIne Ajadina sudhI jevA ne baMdhAyela svapanA bAMdhakAma uparathI maMdiranuM bAMdhakAmanI preraNA tevA jaLavAI rahyAM che. maLI. rAjagRhI tathA vArANasInAM uMcA stUpane AdhAre bauddhagayAnuM azokanA samayamAM thayela khArA paththaranA bAMdhakA veda tathA bauddha maMdira baMdhAvyuM. eja rIte hindu tathA jaina maMdiro baMdhAyA naMdakAlIna kAinA bAMdhakAmonI sIdhI nakala jevA banyA hatA. veda stUpanI cAre bAju cAra dizAmAM mUkAtA daravAjAo eTale ke ane naMdakAlIna gAkhonuM rakSaNa karatI kAkanI vADo ane daravAjAonI taraNadArone AdhAre hindu tathA jaina toraNa baMdhAyA Ama tU pratikRtio sAMcInA tathA amarAvatInA stUpanI cAre bAju ane amuka guphA maMdiree, maMdiranA bAMdhakAmanI preraNA baMdhAyela 5tharanI vADa ane toraNe hoya tema rapaSTa dekhAya che e ApI. ema ghaNA kharA purAtattvavidonuM mAnavuM che. paNa mArI samayanA kilAonA bAMdhakAma paNa killAnA pAyAthI paMdareka dhAraNA mujaba I. sa. pUrve sAta varSa pahelAthI nadInA kALamAM phUTa sudhI kASTanA killAnA sAla joDaNAvALA baMdhAyA hatA tema kAchanA ketara kAmavALA saMpUrNapaNe kASTanA ke kASTa sAthe spaSTa dekhAya che. IMTo ke paththaranA devamaMdire baMdhAtA ane e devamaMdirane maurya sAmrAjyanA patana pachI madhya eziyA ane bhAratane AdhAre saMvatanA ceSA saikAthI mAMDIne Ajadina sudhImAM aneka varSanA keTalAMka bhAga upara phelAyela kapALa sAmrAjyanA ghaNAM devamaMdira baMdhAyA hoya. junA maMdiranA kAMsavALA chAparAe zilpa sthApatya bhAratavarSamAM jovA maLe che. kASTanA purANA devamaMdironuM pratIka hoya ke nakala hoya tema A sAmrAjyanA samayamAM kotarAyela guphA maMdira bhayarAo, mAruM mAnavuM che. vihAra, sabhAkhaM, pANInA TAMkAe vigerenuM vaijanA pUrvakanuM dakSiNa dipa795mAM saMvatanA chaThThA saikAthI mAMDIne dasamA saikA kotarakAma ghaNuM sAruM gaNAya. A sAmrAjayanA samayamAM kotarAyela sudhImAM palavenA rAjya kArabhAra daramiyAna dakSiNanI drAviDa guphAomAM muMbaI pAsenI kenerInI guphAo, jogezvarInI guphAo zailIne gho vikAsa thayo. A kALamAM dakSiNa dipaka9pamAM ghaNA nAsIka pAsenI pAMDava guphAo, saurASTranI sAthe, taLAjA nera tathA guphA maMdira khaDakemAMthI ketarAyelA AkhA maMdira ane paththaronA TAMkanI keTalIka guphAo vigere noMdha pAtra gaNAya. bAMdhakAmavALA maMdire baMdhAyA. madrAsa pAsenA mahAbalIpuramanAM kuzAna kALa pachI guptakALa e bhAratanAM zilpa sthApatya maMdire dakSiNAya khaDakomAMthI kotarAyelA maMdiramAM sauthI sauthI mahatvane kALa gaNAya. A kALamAM aneka guphA maMdire mahatvanA gaNAya. pallavarAja mahendravarmA ane sihavarmAnA samayamAM maMdira, mahelAta, tu ane killAo baMdhAyA. savaMtanA cothA moTAbhAge guphAma'diro ke khaDakamAMthI kotarI kADhavAmAM Avela saukAthI mAMDIne sAtamA saikA sudhInA guptakALamAM bhAratavarSamAM sau maMdire ketarAyA. tyArapachI palarAja rAjasiMha ane naMdivamananA prathama maMdiranuM bAMdhakAma zarU thayuM. sAthesAtha guphAonuM kotarakAma samayamAM dakSiNAtya drAvIDa raulInA maMdire baMdhAyA saMvatanA paNa cAluja rahyuM. A samayamAM dakSiNa bhAratamAM cAlukayavaMzI dasamA saikAthI bAramA saikA sudhImAM dakSiNa dipaka9pamAM caula rAjArAjyakArabhAra daramiyAna cAlukayavaMzIya devamaMdira baMdhAvyA. enA samayamAM maMdiranA bAMdhakAmamAM ghaNo vikAsa thaze. bihAra, orissAmAM paNa A samayamAM devamaMdira ane guphA-maMdire saMvatanA bAramA saukAthI cadamA saikA sudhImAM pAMDayarAjAonA Jain Education Intemational
Page #277
--------------------------------------------------------------------------
________________ mRtigraMtha 299 samayamAM tenAthI paNa vizeSa vikAsa thayo. ane saMvatanA caudamA maMDara, ekalIMgajI nAgadA vigerenA maMdire, gujarAtanA moDherA saikAthI soLamA saikA sudhImAM vijayanagaranA mahArAjyanA samayamAM Abu, dvArakA, ghumalI, sejakapura, giranAra AsuDA devaDA, pilundarA e vikAsa parAkASThAe pahoMcyo. e vikAsanI TocamaryAdAe kheravA, delamAla baDedarA vigerenA maMdira ane somanAthanA jIrNa saMvatanA seLamAM saikAmA madurAnuM maMdira baMdhAyuM. maMdire vigere gaNAya. pizAstranAM pustakomAM AryazailI nAgarazailInAM nAme jANItI bhArata varSamAM muslimonA Agamana pachI bAMdhakAmamAM cUnAne thaI ane dakSiNa dezamAM drAviDenI drAviDa zailanA nAme jANItI thaI. upayoga vizeSataH cavA lAgyo ane dhArmika bAMdhakAmomAM moTA A baMne zailInA milana sthaLe ethI eka navIna lI pAMgarI jene ghUmaTo baMdhAvA lAgyA. sau prathama muslima bAMdhakAmamAM bhAratamizra zailI ke vesarazailI kahevAmAM Ave che. varSamAM aphaghAna saulInA makarabAo, masjido ane rajA baMdhAyA, samayanA vaheNa sAthe nAgaraulInA bAMdhakoSomAM prAMtiya pheraphAra tyArapachI mogala sAmrAjyakALamAM madhya eziyAnI megela zailI thavA lAgyA. orisA tathA baMgALanA maMdire ekAMDI baMdhAvA ane bhArata varSanI rajapUta zailInA mizraNavALI eka navI zailI lAgyA. sattara mALavA gujarAta, mahArASTra madhyapradeza rAjasthAna utpanna thaI. ane A zailInA phaLarUpe humAyune makabare, tAjaane kIttara bhAratamAM ane kAMDI maMdira baMdhAvA lAgyA. A mahAla ane bIbInAmakabarA jevA makabarAo ane cAMdaminAra samaya saMvatanA navamA raudAthI zarU thayA pachI to saMvatanA jevA tathA amadAvAdanI masjidonA minArAo jevA ketara agyAramA saikAmAM nAgarazailInA maMdire mAM vadhAre paDatA prAMtiya phera kAmavALI minArAo baMdhAyA. kAra thavA lAgyA. saMvatanA dasamA saikAnA aMtabhAgathI mAMDIne muslima bAMdhakAmAM paNa keTalIka jagyAe prAMtiya asaro paMdaramA rokA sudhImAM orissAmAM nAgara kalInA paNa risAnI thayelI jovA maLe che. gujarAtanA mahemUda prasAdanA bAMdhakAma prAMtiya zailInA vadhAre jokavALA bhuvanezvara ane koNAkanAM gujarAtanI hindu tathA muslima zailInA phaLarUpa hoya tema lAge che. maMdira baMdhAyA. baMgALamAM barAkara ane mujapharapura vigere A relInA bAMdhakAmamAM amadAvAdanI rANI rUpamatinI masjida nagaramAM baMgALanI prAMtiya pheraphAravALI paraMparAnA nAgaraulInAM husenI majida khaMbhAtanI jumA masjida dhoLakAnI majido. maMdire baMdhAyA. cAMpAneranI majida vigere gaNAya. madhya pradezanAM uttara bhAgamAM saMvatanA dasamAM raukAthI zarU samaya jatAM hindu-muslima zailInA saMlagnathI udbhavela thaIne agiyAramAM saikA sudhImAM caMdelA rAjAonI rAjadhAnI aulInI asaravALA keTalAka hindu maMdira baMdhAyA. A prakAranA khajurAhomAM nArakalInA paNa prAMtiya pheraphAravALA saMkhyAbaMdha sAbarakAMThA jIllAnA rAyagaDhanuM maMdira, nAnApozInAnuM jaina maMdira, maMdira baMdhAyA. e maMdiramAM eka jaina maMdira sivAya vAsaNunAtha ane berajanA maMdira vigere gaNAya. bIjA badhA anekAMDI baMdhAyA. A sthaLanA maMdiromAM kauMdarya mahArASTramAM marAThA rAjya amala daramyAna hindu muslima mahAdevanuM maMdira sarvottama gaNAya. zilpa sthApatyanA saMlagnathI eka navI raulI TIbhI thaI. A zailInA mAlavadeza uttara mahArASTra, pUrva rAjasthAna ane pUrve gujarA keTalAMka maMdiramAM nAsikanuM godAvarInuM maMdira, DAkoranuM raNachoDatamAM saMvatanA dasamA rIkAthI teramA saikA sudhImAM bhamijA rAyanuM maMdira, paMDharapuranuM paMDharInAthanuM maMdira vigere gaNAya AsAma zailInA maMdiro baMdhAyA A kaulInA maMdiromAM mALavAnA tayA baMgALamAM saMvatanA soLamA saikA pachI hindu-muslima raulInA udayapuranAM maMdira rAjasthAnanuM raNakapuranuM sUryamaMdira gujarAtanuM saMlagnathI keTalAMka maMdiro baMdhAyA A prakAranA maMdiramAM kalakattAnuM gaLatezvaranuM riAvamaMdira mahArASTranA aMbaranAtha sijara tathA kAlImaMdira, belUramaThanuM maMdira, jorabaMgalAnuM maMdira maNIpuranuM jegaDAnAM maMdire vigere A zailInA gaNanApAtra maMdira rItama zaktimaMdira, salahaTanuM zakita maMdira ane cerApUMjInuM zivamaMdira gaNAya. pazcima rAjasthAna (mAravADa) mevADa, gujarAta vigere gaNAya. ane pazcima mAlavadeza vigere pradezamAM nAgaraulInAM paNa kAzmIramAM gAMdhAra eTale aphaghAnistAnamAM udbhavela zailInI gujarAte vikasAvela viziSTa mahAgurjara zailInA maMdire baMdhAyA asaravALA keTalAMka maMdira baMdhAvyA. A gAMdhAra zailI, grIka saMvatanA dasamAM ane navamA kAmAM A kalIne vikAsa thayo kaulInI vArasadAra kaulI hoya tema dekhAya che. A zailInA maMdiremAM mahAgurjara kalInA maMdiramAM gujarAtanAM kaccha pradezanAM koTAInA kAzmIranuM mAtaDa maMdira anaMtanAtranuM zivamaMdira ane pezAvara maMdire jhAlAvADanuM trinetrezvaranuM maMdira paMcamahAlanuM kALezvarInuM najIkanuM zaMkarAcAryanuM maMdira mukhya gaNAya. maMdira kacchanuM koTAInuM maMdira mevADanuM jagatanuM maMdira, mALavAnuM himAcala pradezamAM mahada aMze Arya saMskRtinI asaravALA kAlIghATanuM maMdira, mAravADanA AsiyAnA maMdire vigere gaNAya. nAgaraulInA ja maMdire baMdhAyA paNa A zailInA maMdiranA saMvatanA agiyAramA saikAthI caudamA saikA sudhImAM gujarAta sabhAmaMDapa kAMIka aMze gAMdhAra kaulIne anusaratA hoya tema mevADa ane dakSiNa mAravADamAM selaMkI zailI jene keTalAka lekhake dekhAya che AzcaryanI vAta to e che ke A prakAranA keTalAMka mArU gurjara zailI kahe che e kaulInA saMkhyAbaMdha maMdira baMdhAyA sabhAmaMDape saurASTranA pazcima bhAganA pradezanA maMdiromAM paNa e zailInA maMdiramAM rAjasthAnanA AsiyA kirADa jesalamera, jovA maLe che. kedAranAtha badrInArAyaNa ane saurASTranuM purANI Jain Education Intemational
Page #278
--------------------------------------------------------------------------
________________ 300 dhUmalInuM dai'vigaranA bhAmaho bA zailInA gAya. saMvatanA paMdaramA saukAmAM bhArata varSa mAM pAgAjhA, vakhAo, phreMcA ane a Mgrejo vigere vepAra arthe AvyA pachI dhI`dhIke A le e vAMka khristI devaLA bAMdhyA. e badhAM devA ane bIjA keTalAMka bAMdho. yuvApano viSaya zailInA pAirUpa DAya tema dekhAya che. Ama bhAratavamAM adharmI dezama diza budhAyA che. tadupa bhArata varSamAM hantareka varSa pahelAM pArasI kema AvI vasI.rAMta bIjA aneka prakAranA dhaDAdhe thayA che. e badhA AMdhakAe premanA keTalAMka mahiM gujarAtamAM che. e bAMdhakAmo kAnanA AmAM uttara bhArata, pazcima bhArata, madhya bhArata ane baMgALa tamA pArasika saMskRtinA pariMka rUpa hAya tema vAge che. chellA chaseA varSathI bhAratavaSa mAM keTalAMka yIe! AvI vasyA che. yIee bhAratavaSa nA keTalAMka bhAgamAM peAtAnA devama rdiza (seteMgega) bAMdhyA che. yanA senegega (devamaMdira) mATe bhAge pazcima gApika zailInI asaravALA gaNAya. chellA saikAmAM bhAratavaSa mAM bhArata bahAra bauddha dhama pALanAra prajAe yAtrA arthe AvavA lAgI eTale bahArathI AvanAra bauddha dharmIe bhAratavarSanA purANA bau tAthI saranAya tathA bau gayAmAM pauravIya saskRtinI asaravALA bauddha maMdiza khAMdhyA che. saurASTramAM mAMDala ane drAbAda niA begamapeTanA tathA Grams AUTHORITY Bombay. Sales Office : 251, Aryle Road, Carnac Bunder, bhAratIya asmitA gujarAtanA jApharAbAda ane jajIrAmAM AphrikAnA sIdIe AvI vasyA che. A sadI che. bhAratavaSa mAM AvI mUrtiyamama svIkAryo che. chatAM sIdI prajAe khUllA cArasa eTalA upara sIdI kolonA DaeNTAMka nAnA barAno bAMdhyA je bAkaDAnA AdI vAsIemanA namaniA pratika daI zake. ETSD : 1931 CHUNILAL B. MEHTA BOMBAY-9. Phone : 321795. erissAmAM baMdhAyela hindu tthA jaina mazinA bAMdhakAmeA khUbaja noMdhapAtra gaNAya. gujarAta, rAjasthAna, mALavA, uttara bhArata, mahArASTra ane pya pradezanA madarA samAja upayogI zradhArA, kilo dizanA bAMdhakAA tathA Itara bAMdhakAA paNa eTalA ja bhavya vigerenA bAMdhakAme! sarvAMgasuMdara gaNAya. eja rIte dakSiNanA devaane suMdara gaNAya. te vidharmIe dhArmika kAraNosara dhArmIka bAMdhakAmeA tADayA na heAta te! atyAre zilpa sthApatyanI bAbatamAM bhAratavaSa duniyAbharamAM sauthI AgaLa gaNAta chatAM je purANA bhAMdhakApe, macI javA pAmyA che tenAthI bhAranayanu yukti vidhAna ane sthApatya uttama kArTinu tema duniyAnA dareka bhAganA bekA rA Phone : 47 2 8 0 3 (Residence) Main Office : 216, Loha Bhavan, P. D'Mello Road, BOMBAY-9 Phone : 321572. FACTORY : follow-Ware Shed, Kamani Engineering Compound. Agra Road. Kurla North, BOMBAY-70 Phone : 555657.
Page #279
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha 301 -- With best compliments from harizA "talavAra chApa sTenalesa sTIlanAM vAsaNo vAparavAno Agraha rAkhe banAvanAra tathA vecanAra Ratilal Vithaldas Gosalia PROPRIETOR THE MAHARASHTRA TILES & TIMBER SUPPLYING COMPANY mesarsa HALLELLE P AELLEL MADHAVNAGAR (Dist-Sangli) ( Maharashtra ) phena : 322756 65, mAravADI bajAra grAma : "NAITIK" At the Telephone Telephone 258 muMbaI- 2 Telegram TILEWALA TILEVALA phonaH grAma : "lAladheDA saubhAgyacaMda enDa ka. 29, bhAta bajAra, muMbaI naM. 9 ATe, meMdA, sojI, ravo, sAkara vigerenA jaththAbaMdha vepArI bhAratanI kaIpaNa mIlano bhuse maLI zakaze. Jain Education Intemational
Page #280
--------------------------------------------------------------------------
________________ 302 Phone : 371208 SAIMAN MFG. COMPANY FOR QUALITY WIRE PRODUCTS 19. TARDEO BRIDGE L/L. DIANA CINEMA LANE, BOMBAY-34 (WB) GRAMS : "SONSIRAJ" Gram: "PAINT SHOP' Phone:- 316130 TM svastIka sADI sTorsa amAre tyAM holasela bhAve ja rITela kuvAyala, nAgIna cArajeTa, sutarAu tathA a nA ra sI bharatakAmanI temaja prInTeDa sADImA nathA moMga blAujha pIsIsa tathA peTIkoTa maLaze. dareka jAtanuM bharatakAma karI ApavAmAM Avaze. eDresa :- jayahinda bIlDIMga na. 2 dukAna naM. 4, bhUlezvara muMbaI-ra bhAratIya asmitA M/S. SIRAJ SO N S 86-3, NETAJI SUBHASH ROAD, GOBIND MAHAL, BOMBAY-2. (INDIA) EXPORTS OF COTTON PIECEGOODS-ARTSILK AND NYLON FABRICS SPICES AND PULSESSANDAL WOOD AND ESSENCIAL OILS, STAINLESS STEEL UTENSILS-ENGINEERING GOODS-NOVELTIES AND SUNDRIES To ADEN, SUDAN, PARSIAN GULF PORTS, ETHIOPIA, KENYA, TANZANIA, UGANDA AND CONGO REPUBLIC, MALAVI, MAURATIOUS, EAST AND WEST EUROPEAN COUNTRIES, U. K. AND FAR EAST COUNTRIES. TELEPHONE: 244056,57
Page #281
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha 303 YOU'LL FALL IN | zrI ekalerA sevA sahakArI maMDaLI LOVE WITH saH ekalerA lIlIyA moTA ( ji. amarelI ) hakoba sthApanA tA. 28-11-25 zerabhaMDoLa-22480/| anAmata phaMDa 3370/ seMdhaNI naMbara 37 sabhya saMkhyA 122 EMBROIEDERED FABRICS pAMcA mAvajI paTela maMtrI parabata bhurA pramukha Manufactured by FANCY CORPORATION LIMITED 16, Apollo Street, Bombay 1. vya, ka. sabhya devarAja bhurA, bhImajI rAmajI, muLajI raNachoDa, kAnajI ThAkarazI sAtvika, phUrti ane zakti arpatuM svAsthaya caitanya mATe viTAmIna yukta kRSTa jayaMta ekasTrakazana inDasTrIjha beDezvara-jAmanagaranI -: AgekUca : MOON VANAIPATI muna brAnDa vanaspati "DEOILCAKES" 945, 1212 1434 186, 646 * ANANDCO'' "PRANHAR" mukhya vikretAo :jayaMta ekasTrakazana InDasTrIjha, beDezvara-jAmanagara-2. ma, kizanalAla mulacaMda ghAnamaMDI udepura Thakara prANajIvana haragoviMdadAsa kAlupura, cekhA bajAra, amadAvAda-2 me, jagajIvana hakamIcaMda enDa ku. dANApITha, rAjakoTa. me, pramAda enDa kAM, greIna mArakeTa, jAmanagara, dozI vRjalAla lavajIbhAI eDa kAM, hetA mArakeTa, surendranagara. "MEGHGURU" 22papa4, OFFICE 2557 RESI. 23329 OFFICE 25466 RESI. 2581 OFFICE 1582 RESI. 299-47 OFFICE RESI -TRADER" Jain Education Intemational
Page #282
--------------------------------------------------------------------------
________________ 304 bhAratIya asmitA sapheda ane mehaka kapaDAM mATe - jalajyoti gaLI | sarvatra maLe che utpAdaka : = nilasIna inDasTrIjha vaTavA. phona :- 50654 (ji. amadAvAda) With Best Compliments From : 310643 phene C/o : B hai66354 repaS SHREE JAYLAXMI TEXTILE 86, Chikhal Gally, M. J. MARKET, BOMBAY (Art Silk Piece Goods Merchants) Jain Education Intemational
Page #283
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratIya mUrtividhAna ane prAsAda zi95 zrI prabhAzaMkara e. semapurA bhAratamAM prAcIna kALamAM maMdire prAyaH kAinAM banatAM hatAM. AvyAM che. bhAratanA pUrvAcArya RSimunioe zilpanA aneka hAla paNa nepALa, tibeTa, cIna, jApAnamAM tevAM bane che. paraMtu graMtha racyA che. pratyeka viSayamAM temaNe sthApatyanA niyama bahu evA prAcIna kALanAM maMdiranA avazeSa maLavA durlabha che kAraNuM jhINavaTathI pramANo sAthe varNavyA che. cakkasa mApanA pITha (4. ke kAka dravya a9pajIvI padArtha che. plIya)nI UMcAInAM pramANa mahApIThanA pratyeka tharanA ghATa tathA ziva tathA zaktinAM maMdire ja vizeSe karI prAcIna kALamAM UMcAInA pramANa, dvAranAM pramANa, staMbhanI UMcAInAM pramANa tathA baMdhAtA hatA. prathama zivanI pUjA nirAkAra rUpe thatI. sAkAra tenA pratyeka vara-kuMbhI-staMbha, bharaNuM-zarU-pATa (4. linTala)nI mUrti pUjAno AraMbha to pAchaLathI thayo. apamati, nAstika, UMcAInAM pramANa ema darekanAM varNana mApa sAthe A graMthamAM ApyAM che. vidharmIo A nirAkAra zivapUjAne bibhasa mAnI tene pAsa kare che. pRthvInA AdikALamAM prakRti ane purUSa be ja hatA. puruSarUpe zi95nA aneka graMthamAMthI zrI vizvakarmA racita "aparAjIta', nirAkAra zivapUjA zarU thaI te pachI dIrdhakALa bAda prakRtirUpe "kSIrava', 'dipArNava', 'vRkSArNava, "jJAnanakoSa" ItyAdi graMtha zakti pUjA pracalita banI. hAla upalabdha che. mAlavapati bhejadeva racita "samarAMgaNa sUtradhAra' kALAMtare vaiSNava AcAryo tathA saMtonA prabhAvathI viSNunI temaja paMdaramI sadImAM mevADanA kuzaLa somapurA zi9pAcArya maMDaupAsanA paNa khUba vadhI Ama riva, zakita, viSNu e traNa deva nA graMtha "prAsAdamaMDana', 'vAstumaMDana", "rUpamaMDana', 'vAstuuparAMta pAchaLathI sUryopAsanA paNa dAkhala thaI. kahe che ke bhAratamAM sAra', rUpAvanAra' che tyAdi graMtho paNa maLe che. uparAMta anya kuzaLa sUryopAsanA bahAranI prajA laI AvI che. ane A dezanI prajAe zi9pIone paNa thoDA graMtho maLe che. A graMthamAM maMdiranI apanAvI lIdhI che. purAtatvavido mAne che, ke A sUryopAsanA racanA uparAMta sAmAnya mR, rAjabhavane, jaLAzaya, duge, nagara prathama zeka loko sAthe ahi AvI che. vedamAM tene bIjarUpe mAnI ItyAdinuM sthApatya varNavyuM che. A pratyekanI racanA A graMthamAM che. tethI te matane puSTi maLatI nathI. suryapratimAnAM paga jAMga sapramANa savistara varNavI che. uparAMta yaMtrazAstra- Ayudha-vAdina- citra sudhI upanyathI vibhUSita hoya che. ane paganI AMgaLIo muddala chaMda-nRtya-gIta-kAvya ItyAdi kaLAnAM vaNane paNa temAM che. temaja kaMDArelI hotI nathI. A vastu parathI sUryadevanI A muti bhArata vijJAnazAstra, bhUmigata jaLa vijJAna jevA viSayonI carcA paNa te tanI bahArathI AvI che. evuM anumAna che paNa A mAnyatAne 2thAnI jAvAmA Ala che. koI ullekha zilpagra mAM maLato nathI. pratimA vidhAnanA graMmAM "rUpamaMDana', 'rUpAvatAra', 'devatAmUrti amerIkAmAM mekasIke pradezanAM maya loko hAla paNa mUryapUjA prakaraNa" jevA svataMtra graMtha racAyA che, temaja anya graMthenA peTA kare che. sUryamaMdiranA vizALa meTA vaMzAvazeSa e dezamAM jovAmAM vibhAga pratimAnA svarUpa para ja lakhAyA che. vaLI taMtrazAstranA Ave che. keTalAka dezamAM sUryopAsanAmAM narabalInI paNa prathA hatI. graMthamAM paNa A viSayanI vistRta carcA karelI jovAmAM Ave che. - sArAye bhArata varSamAM goza upAsanAmAM gauNarUpe prasarI che. "zrI tanidhi' nAme graMthamAM aneka deva-devIonA svarUpa-vargagaNezapUjAnuM vizeSa mahAgya mAharASTramAM che. ziva, zakita, viSNu, vAhana-Ayudha AdinAM savistara varNana che. madrAsanA gopanAtharAva sUrya tayA gaNeza e pAMca mukhya deva uparAMta sRSTikartA brahmAnuM racita hindu IkonogrAphI" nAmanA cAra meTA aMgrejI graMthamAM paNa purANamAM ghaNuM mAhAmya che. kiMtu pradhAna rUpe brahmAnAM maMdire A dezanI devamUrtio uparAMta anya dezanI murtionAM paNa savistara bhAratamAM javalle ja maLe che. A uparAMta anya devomAM zivapUtra veNa na Apyo che. kArtika svAmInI pUjA drAviDa dezamAM vizeSa thAya che. ane te skaMdha ApaNA devatAonuM paNa vargIkaraNa sAvikarAjasa-tAmasa paDamukhaM- subrahmaNya, ItyAdi nAme e pradezomAM te vikhyAta che. prakRti mujaba karavAmAM AvyuM che. mukhya traNa guNanA pratinidhirUpa vaLI purAzamAM vaNavelA vividha avatAronI devamUrtinI pUjA anape brahmA, viSNu tathA ziva gaNAya che. bhairava kSetrapALa, kAli paNa bhAratanA bhinna bhinna pradezamAM thAya che. ItyAdi ugradeva che. viSNunA daza agara covIsa avatAra rAjasa maMdironI racanA bhAratavarSamAM zi95graMthanA AdhAre karelI manAya che. keTalIka devIo rAjasa temaja tAmasa prakRtinI gaNAya che. tenAM pratyeka aMgopAMga zipadmayAnusAra niyamitarUpe racavAmAM che. cesaTha yoginIo to sarva tAmasa manAya che, zivajInA mukhya Jain Education Intemational
Page #284
--------------------------------------------------------------------------
________________ 306 bhAratIya asmItA parivAramAM pArvatI-gaNapati ane kArtikasvAmI che. kArtikaravAmInuM (5) zipIonI kutUhalavRttinA kAraNe ane A anumAnanA samapUjana uttara bhAratamAM bahu pracalita nathI. rthanamAM ukalakhaMDa, agnipurANa, bRhasaMhitA tathA matsyaziva liMgAkAra tema sAkAra bane rUpe hoya che, liMgamAM purANanA keTalAka ullekha TAMkavAmAM Ave che. kSIrAva jevA paNa bheda che. svayaMbhU, bANaliMga, rAjaliMga, mukhaliMga ItyAdirUpe zi95graMthomAM yugmarUpanI racanA varNavI che. mithuna zabdano te jovAmAM Ave che. A mukhaliMganA eka, traNa, cAra ke pAMca maithuna artha ghaTAvI kadAca A prakAranI azlIlatA peThI mukha kaMDArelA hoya che. uttara bhAratamAM sAkAra zivajInA vAmadeva, hovAno paNa saMbhava che. aghora, IzAna ityAdi agiyAra rUdrarUpanI pUjA thAya che. jyAre vikhyAta rAjakuLoe baMdhAvelAM prasiddha maMdiranA nirmANamAM draviDa dezamAM naTarAja, bhikSATana, dakSiNAmUti ityAdi aTAra rUpe bhAva pradhAna che. pratyeka bhAvika bhakta bhagavAnanAM sAkAra rUpano zivanI ArAdhanA thAya che. pUjA-arcana karIne pitAne dhanya mAne che. mUrti eka prakAranA - pratyeka sAkAra mUrtine be, cAra, cha, ATha ke vadhu hAya hoya Adeza ApatI dekhAya che, je dvArA bhakta pitAnI sAdhanA pUrI che. temaja mukha paNa eka, rANa, cAra, pAMca agara vadhAre varNavyAM che. vaLI cokkasa devatAonA paga paNa be athavA vadhAre kahyA che. pratimA matIthe Su devobhavane gurau|| dareka devanI mUrtinA raMga-vaNa paNa vividha kahyA che. temaja dareka yAdRzI bhAvanA yasya sidhdharbhavatI taadRshii|| devanAM vAhana paNa pRthaka pRthak vaNavyAM che. koIne garUDa te koIne vAstavamAM A sarva bhAvanAnAM khela che. jenA kALamAM phInIhaMsa ke mUSaka ke makara agara hasti hAthI jevAM ' 1NIonAM vAhana zyana loko nAnI nAnI mUtio mAraNa-abhicAra vagere kAmanAnI zAstrIya rIte ApyAM che. vaLI dareka devanAM Ayudha paNa cokkasa ja siddhi athe banAvatA hatA evA ullekha maLe che, paNa A kahelAM che. zaMkha, cakra, gadA, kamaLa (pA), kamaMDaLa, sara -e dezamAM te mukhyatve Atmonnati arthe ja che. sarva Ayudha sAtvika agara rAjasa gaNAya che; jyAre khaLa, DhAla, dhArmika sthApatyanI daSTie sAdhaka, sAdhya ane sAdhanAmAM pAza, kuThAra, chUrikA, trizULa; aMkuza jevAM Ayudhe tAmasa manAya sAdhaka bhakata, sAdhya pakSa ane sAdhana mukti- pratimA lekhAya che. che. trIsa pradAranAM AyudhonAM varNana si5graMthomAM pramANa sAthe ane A pratimAnI sthApanAthe ja maMdiranuM sthApatya racAyuM che. savistara ApelAM che. jJAnI puruSe dhyAnayogathI prabhune prApta kare che. paNuM sAmAnya bhAratIya tathA pAzcAtya zilpIonI mUrti vidhAnanI dRSTimAM mAnavIne to dhyAnayoganI sidhdhi arthe pratimAnI AvazyakatA che, ja jambara bheda che. jema kAlidAsa, bhavabhUti ItyAdi mahA kavi - tethI ja mUrtipUjA jarUrI gaNAya che. vedamAM paNa mUrtipUjAnAM mANa e strI-sauMdaryanAM rUpaguNanI gItA gAI che tema uparanA bane maLe che. A mAnyatAne mULa pAyo nirAkAra liMgapUjAthI ja zarU paddhatinA zilpIoe strI - sa dayane jagata samakSa khaDuM karyuM che, thayo che. ane te pachI ja sAkAra munionI racanA thayelI lAge che. paNa pelA yuropI zipIe vAsanAnA phaLa rUpe strI sauMdaryanuM maMdira -- kAsAdanA prAMgaNamAM jaLAzaya, sarovara, kuMDa, vAva pradarzana karyuM che; jyAre ApaNA bhAratIya zilpakAre tene mAtRbhAva AdinI racanA Avazyaka mAnI che. ethI sauMdaryavRddhi AdinanI racanA mAlika mA ' pradarzita karavA prayatna karyA che. sAthe yAMtrikane paNa snAna karI pavitra banI maMdiramAM praveza karavAnI keTalAMka prAcIna temaja madhyakALanAM maMdiramAM azvIya aC sugamatA prApta thAya che. vAva ke kuvA jevA jaLArAmAM utaravA najare paDe che. khajurAhonAM vizALa caMdela maMdiramAM, bhuvanezvaranAM sAe aMdara pANI paththaranI ramaNIya sIDI bAMdhatA hatA. temaja tathA jagannAthapurInAM maMdiramAM, koNArkanA svarata pUrya maMdiramAM, sarovaranA kAMThe ArA bAMdhI pratyeka tIrthanAM devamaMdire tyAM bAMdhI kAzInA nepAlI maMdiramAM, dhumalI tathA muTerAnA maMdiramAM, rANa tenI zobhAmAM vRddhi karatAM hatA. vaLI jaLanI sapATI sudhI pahoMcavA kapuranA jaina maMdiramAM ane AvAM anya keTalAka madiramAM AvI mATe pahoLAM pagathiyA tathA ramaNanuM suMdara sagavaDabharyuM bAMdhakAma azlIla mUrtio cokakasa sthAna para jovAmAM Ave che. sAmAnya thatuM. AvI racanAnuM prasiddha dRSTAMta pATaNanuM sahastraliMga taLAva yAMtrika A maMdira baMdhAvanAra rAjAne temaja te bAMdhanAra TipIra Aje paNa joI zakAya che. bAramI sadImAM gujarapati mahArAjA AmAM akSamya doSa jue che, paNa AvI kRtinA cokkasa kAra ronAM sidhdharAja jayasiMhe aNahIlapura pATaNanA pAdaramAM A sahastraliMga nIcenAM anumAna keTalAka vivecakee ApyA che. sarovara bAMdhIne potAnI kItine kaLaza caDAvyo hato. (1) dachidoSa na lAge arthAta suMdara vastune najara na lAge te A sarovaranAM kAMThA para pharatAM 1008 riAvAlo racI pratyeka hatuthI, dAkhalA tarIke remana kethelIka maMdiramAM A hetathI ArA para maNa maMdira bAMdhyo hato. AvA bhavya vizALa sarenavA bAMdhelA bhAga para jhApu agara vRkSanI DALI bAMdhI rAkhe che. varanI maMtramugdha kare tevI addabhuta racanA ja kevI kalpanA ratha (2) vIjaLI, vajapAnAdithI tenA rakSaNArthe, svarga samI dIse che ! cerasa achAMga, goLa ItyAdi AkAra parathI zilpAcAryoe A sarovaranAM pRthapha pRthapha nAma ApyAM che. (3) pratyeka sAMsArika lIlAnA maMdiramAM darzananA hetuthI, vApikA-vAva mATe goLa UMDo kuvo racI temAM UtaravAnAM (4) prajAddhinI zAstratA pALavA, ugra vairAgyabhAvanA nAzanA hetuthI. pagathiyAM bAMdhatA ane vacce vacce visAmAM mATe ramaNa goThavatA Jain Education Intemational For Private & Personal use only
Page #285
--------------------------------------------------------------------------
________________ mRtigraMtha 307 hatA. keTalIka vAvamAM kotaravA sArU pagathiyAMnI racanA eka tarapha, maMdiranI racanA, taLa, plAnanuM varNana paNa eTaluM ja Akate koImAM be tarapha, koImAM traNa agara to cAre bAju AvAM paMka che. je bhAgamAM pratimAnI sthApanA thAya che tene "garbhagRha" ramya pagaciyAM bAMdhI AvI kayeka vAvanAM nAmakaraNa zilpAcAryoe kahe che, tene nijamaMdira" paNa kahe che. orissAmAM tene 'vimAna" ApelAM che. vaLI tenA nAnA moTA pramANu parathI paNa tenAM nAma kahe che. vaLI tenA karatI dIvAla hoya tyAre tene prAsAdamULa-maMdira pADavAmAM Ave che. kRpa-kUvA mATe paNa evI ja vividha racanA kahe che. Ama te maMdirane mukhya pradhAna bhAga 2. tenAthI kahI che. vaDhavANanI mAdhAvAva, amadAvAdanI dAdA harinI vAva AgaLane bhAga aMtarALa'-'kalI - kavalI' ityAdi nAmathI oLaItyAdi vAvo Aja paNa darzanIya che. purAmAM temaja zi95- khAya che vaLI tenAthI AgaLanA bhAgamAM "maMDapa race che, jene zAstramAM AvAM jaLAza baMdhAvanArA anaMta puNyanuM bhAgI bane bArathI mAMDI sai staMbha sudhI racIne DhAMkI de che. AvA je che evuM siddha karyuM che. ApaNA jaLAzayanAM bAMdhakAma paNa maMDapanI pharatI dIvAla hoya che tene "gUDhamaMDapa' kahe che. je maMDasthApatyanI dRSTie bhAre kaLayukata banAvyAM che. panA adha bhAga sudhI beThaka racIne staMbho upara ghUmaTa bAMdhe che maMdira racanAno bhUminaLathI prAraMbha thAya che. tenA pAyAnI tene "strIphamaMDapa' kahe che. vaLI je maMDapamAM kaMbI sAthenA staMbha UMDAI vize zilpAcAryo kahe che-graiAnta kAnti vA tataH bAMdhe che tevA khulA maMDapane "nRtyamaMDapa' kahe che. AvA gUDha, maM: nirAta | arthAta pANI agara paththara Ave tyAM sudhI strIpha, agara nRtya maMDapamAM traNa agara be athavA eka maMDapa paNa maMdira sAthe joDI zakAya che. orissAmAM AthI paNa eka vizeSa muLamaMdirano pAyo UMDe khadavo, ane tyAM kurmazilAnuM sthApana karI maMdiranA caNatarano prAraMbha karo. pRthvI taLathI ATalA maMDapa "bhagamaMDapa" bAMdhe che ane te sthaLe bhega dharAve che. A sudhInI UMcAIne "jagatI' kahe che. bhegamaMDapa chelle alaga paNa racAya che. jyAM A traNe maMDapa race che tyAM te traNe eka sAthe mULa maMdirane lagatA ja bAMdhe che. bIjA arthamAM prasAdanI bhUtimaryAdA agara tenI AsapAsa gUDha maMDapanI sanmukha mukhya eka agara bAju paranAM be maLI bAMdhelA keTa sudhInA medAnane paNa jagatI kahe che. prAsAdanI bhUmi traNa pravezadAra mUke che. pravezadAra AgaLa "catubikakA-cakI (parya) maryAdA rUpa vizALa prAMgaNa mULa maMdirathI pAMca-cha gaNuM moTuM rAkha racI maMdiranI suMdaratAmAM bhAre vRddhi kare che. vizeSataH mULa maMdira vAnI dIrdhadarzI zAstranA siddhapacaMcamAM AvelI che. jagatI-eTalA para ja zikhara bAMdhavAmAM Ave che. jyAre maMDapa upara aneka parathI thatA bAMdhakAmane "pITha' kahe che, jemAM dareka gharamAM vividha aMDakonA samUha sAthenA saMvarNo race che, paNa a9pa dravya vyaya ghATa thAya che. vaLI tenA ghare tathA UMcAInAM paNa pramANe ApelAM karavA ya tyAre tyAM sAde ghUmaTa ja bAMdhI le che. zilpamAM che. gharamAM bhika parathI 'jAba", "kaNI", "grAsapaTTI', 'gajathara', dhUmaTane "vitAna' kahe che. tenA gharamAM suMdara ghATa rUpanuM kAma thAya che. azvathara', 'narathara' ItyAdi eka para bIjA para anukrame bAMdhe che. vaLI a9pa dravya vyaya karI maMdira racavuM hoya to ochA caranI maMDapanI AgaLa catuplikA racI khullAM coka choDI AgaLanA racanA paNa karela che. mULa maMdiranI dIvAlanA bahAranA pIThathI bhAgamAM be staMbhonA toraNarUpa "pratolyA" banAve che. je prAMgaNamAM khUba vizALa chUTI jamIna hoya che te tyAM jaLAzayakuMDa jevI chajA sudhInA bhAgamAM dareka ghATavALA tharanAM paNa varNana che. mukhyataH racanA karI maMdiranI suMdaratAmAM vRddhi kare che. maMdira sthApatyanI pRthaka pRthapha AkAranA tera thara varNavyA che. "khuraka', "kuMbhaka', "kaLaza', aMtarALa', "kevALa', 'mavikA', 'jaMghA', "udgama', "bharaNI', racanA-janA dravyanI vipulatA mujaba ochA vattA pramANamAM thAya che. zirAvatI', 'mahAdevALa", "aMtarALa' ane 'chaju'. A sarvemAM ijA aMtarALa ane pachI e savamAM pazcima bhAratamAM mULa prAsAda para UbhA ghATanuM zikhara ghaNuMthara ucA hoI temAM devIo, digapALo, devAMganA, tApase, munio mAri kharUM bAMdhavAmAM Ave che ane te pachI maMDapa para nAnA aMDako kharU ba AdinAM suMdara rUpa- mUtaonI racanA vaNavI che. cokkasa maryAdAmAM panA samUha rUpa 'sava' race che. dArakAnA jagata maMdiranA maMDapanI rahIne thoDA dravyane vyaya karanAra mATe AvAM mUrtione rUpakAma racanA A prakAranAM che tripaTa' nAme eka bIjo prakAra che. jemAM vagaranI sAdI jaMdho bAMdhavAnuM paNa vidhAna che. maMdiranuM zikhara pAtaLA thara vaDe bAMdhI upara jatAM te saMkucita banatuM jAya che. orissAnA jagannAthapurInA maMdiranA tathA kaNachajA parathI uparanA bhAgane "zikhara' kahe che, jenA rUpa AkA- nA maMdiranI maMDapa para A prakAranAM zikhara che. ranA paNa aneka prakAra kahyA che. kayA maMdiranA zikhara para keTalA raMdhara prAsAda'nA svarUpanuM varNana paNa ri95 graMthomAM ApeluM aMDaka caDAvavA tenuM varNana paNa ApyuM che, ane te parathI te che muLa garbhagRha pharate pradakSiNa mAga racI tene prAsAdanI aMdara prAsAdanuM nAmakaraNa thAya cheH "zailokaya suMdara', 'maMdana', 'sarvata- AvI che samAvI le che, tene "mahAprAsAda' kahe che. jenuM rikhara pradakSiNa bhadra', vRSadhvaja' ItyAdi. mAga saha vistAramAM cheTuM hoya che, te "sAdhAra prAsAdInuM sva| mukhya maMdiranI tathA maMDapanA pharatI dIvAle sIdhI hothI nathI. rUpa che. tenA AgaLanA bhAgamAM gUTha, strI agara nRtyamaMDapa tenA paNa eka, traNa, pAMca, sAta ke nava, ema aMga tathA upAMga echA vadhatA aMze racelA hoya che. khAMcA kahyA che. A aMge paga mahApITha parathI uparanA bhAgamAM ApaNA pradezanI nAgAdi riA5 racanAnA svarUpanuM TUMkuM rekhAsamAI jatAM hAI zikhara ekAkAra banI jAya che. citra upara varNavyuM che. bhAratanA bhinna bhinna pradezamAM bhinna bhinna Jain Education Intemational For Private & Personal use only
Page #286
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratIya asmitA pratika prasthApita karyAM che; ane janatAe paNa potAnA pikAkAranI akSaya ti anirdeza AvI che. zilpa paddhati kahI che ane tenA bAhya svarUpanI alaga alaga AkRrtinAM yuMna ApyAM che. rjita rezanI zAkRtika sudI ja che. te madirA eka nAnA zahera jevA vizALa dvAya che. maLa di paNa AjanA pAzcAtya keLavaNI pAmelA IjanerA upara varNavI karatA prAptinA bhAga tathA vizALa coka mUlA vaidha che. madina te prAcIna zilpa paddhatinA jJAtA pratye dhRNA tathA bedarakArI seve kadamAM ja javArA bhajana- tananA kApA kapAsanA mATenA che e bhAmA dezanI kaLAnuM durbhAgya sUcave che. khAvA. mithyAsAyinI dukAno kayArDa mAM ja bAMdhelA hoya che. bhari pharatA bhimAnI kaLAnA zatru samA ijanerA prAcIna zilpajJAtAne potAthI du mAM ja A sava jovAmAM Ave che. madiranA bahAranA duga mAM UtaratA mAnatA dekhAya che. adhikAra para beThelA lokomAM aMgreja eka, traNa cAra agara vadhAre pravezAra-gAma bAve che. A rAjyakartAnA mattAno mada tathA jo tamanA mAnavAnI kurtikatAnuM draviDa zilpanI cokkasa paddhatimAM mULa madira unnata heAya che, viSa reDAyuM che, jyAre sarakAra temaja samAja prAcIna zilpajJAtAne pUjA padaranI sadI pachInAM maMdiromAM muLa maMdirane gauNa mAtA- paNa ucca darajjo tathA rAjya mAna ApatAM thaze tyAre ja pelA prapeza-dAra gopurama khUba UMcA bhAve . uttara pradezanI apekSAtre puIAnA AvA khyAle dUra para prAcIna pizailInA jJAtAne A beMka vikRti Aya chaeN. dina sukha ke maLa Ara karatAM samAje udAratAthI apanAvI levA jaze. AvA premabhAvane abhAve pratyezabhAJa-lI nAkhI ja bAMdhavI e; paNa dakSiNa bhAratamAMnA sthapattione svAbhAvika ja be pA ovAmAM Ave che, pADhyA yugamAM A paddhati vikRta zrIzI dIse che. gAma pAMca, kemake temane AvA karyuM anubhava vanamAM thatA TAya che. sAta, nava, agiyAra ke khAra majalA UMcA bAMdhe che. tenA pratyeka majalAnA dareka gharamAM meTA suMdara ghATa tathA aneka deva-devIe tathA rAmAyaNa ane mahAbhAratanA prasaMgo pUrA manuSyamApanAM kaMDArelA che. draviDa, madirAnA maDAnA staMbhA bhAta bhAtanA race che, te para DAlI devanio mAnavInI kAyAthI paNa pADI kahevAmAM Ave che. vi. madirAmAM pradakSiNA- mAtra bahu pILA ane uparathI DhAMkelA gAya che tenA be staMbho vaccenuM aMtara pacIsathI trIsa phuTanu hoya che ane cA paNa teTalI ja hoya che. maMdiranA UtsaveA veLA abADI sAthenA hAthI paNa A mArga para sahaja pharI zake che. tenA banne bAjunA gAmAM kaiTA hAthI, kaiADA, virATA (vA) ISAdi nATAmoTAM prANIonAM UbhaDaka rUpa temanA mu kada jevaDAM ja ahIM khullA kuMDArelAM che. A sarvanI bhavyatAnA khyAla te| mAtra tenA pratyakSa darzanathI ja AvI zake che. misaranAM madirA kadAca A dakSiNa bhAratanAM mazinI zailI para ja mAAM ya tema lAge che. e virAnA DrAbAga paNa gAmanI pratikRti jevAM dekhAya che. da prAcIna zilpamra theAmAM bharelA vizALa suMdara ratna samA sAhityanA uddhAranI atyAre jarUra che. ApaNA prAMtamAM je be-cAra rahyA sahyA zipI che temanA jJAnaneA lAbha levAze, teA ja A vidyA jIvatI jAgatI raheze, khAsa karI ApaNI rASTrIya sarakAra A prAcina vijJALAnI mA izAmAM upanna karavAnA prayatna karavA jaze. vAna nIti rItithI tA A vidyAnI badhAnAM mazANa thaI mAM dekhAya che. tethI ApaNI sarakAre ja A kArya hAtha dharavAnI jarUra che, jema Ayurvedane apanAvI levAnA prayatnanA pahela madrAsa rAjye karI ane pachI anya rajyA tene anumAM temaja zilpAnA nAkAlika kAra karavAnI agatya samaja sarakAre ja tenA uddhAranI pahela karavI joie. A mATe bhAratanAM pratyeka zilpa-sthApatyanA namUnArUpa sthAneAnAM darzana mATe pratyakSa mulAkAta laI tenA thAnu paThana karI tenA marma samajavAnA prayatna karavA joie. prAcIna zilpanuM sakriya kAma karanArA abhyAsIenuM eka madhyastha maMDaLa pratyeka rAtyamAMthI cukIne mAthuM e ane samarata bhAtanA kAcane mAyAnA avavekanAce phATApArAnI sagavaDa sAthe A mAnA sabhyone melavA kaLAne dezano akhUTa sapatti mAnanAra ApaNA prasiddha utsAhI karela kaLAvivecaka zrI ravibhAI rAvaLa jevA samabhAvI rakta vivecakone paNa A pravAsI sabhyomAM sthAna ApavuM joie ane A sa pravAsanI sagavaDa tathA kharca sarakAre ja upADI levA joIe ane A pravAsanA phaLarUpa anubhava-jJAnane pustakarUpe pragaTa karI samAjane paNa tene lAbha Apaveza joIe, zrI ravibhAI jevA utsAhI Dharela vivecaka purUSanAM RNa nIce ApaNA kalAkArA temaja samAja sadA raheze ema huM mAnuM chuM. ApaNA sunna dezahitaiSI rAjyaradharA A vastu satvara hAtha dharI A svargIya-alaukika sthApatyakaLAne sajIvana rAkhe tevI a MtarathI abhyarthanA ! e 309 bhAratIya zilpIe dezanuM jIvana-darzana tathA saMskRtinA Adarzane ja sarvottama mata mAguM . rASTranA saudaryabharyA pavitra sthAna pasaMda karIne tyAM ja potAnu jIvana arpaNa karI temaNe evAM vizALa bhavana nirmANa karyAM che, ke vizvanI zilpakaLAnA itihAsamAM tenuM sthAna aniya banyuM che. temaNe pAyAnA dUdhiyA, magiyA, ratuMbaDA, cunALavA, retALavA ItyAdi vividha raMganA dICkAya paththara-zilAo khAzeAmAMthI kADhIne bhUkha-tarasanI koI paravA vinA svadharma-mahattAnI bhAvanA AvAM ajaba maMdiranI racanA dvArA rASTrane caraNe dharI che. janatA janArdananAM bhavAnAM garbhagRha ane gUDha maMDapA dvArA temaNe dezanI saMskRti tathA dharmanA
Page #287
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha 300 "EXELART" Te. naM.. ww Oy 0 0 WO 70 eca. hiMmatalAla enDa kAM. 572 suMdaracoka, muLajI jeThA mArakeTa, muMbaI-2. With Best Compliments From : S. Mansukhlal M. J. MARKET, CHIKHAL GALLI, BOMBY-2 Dealers in :- Raghuvanshi Fabrics BOMBAY Jain Education Intemational For Private & Personal use only
Page #288
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratIya asmitA gaganacuMbI ImAra, bhavya vidyApIThe, vizALa phekaTarIe tathA adyatana hospITalamAM Aja nA nakha bAtharUmanI garama-ThaMDA pANInI adyatana sagavaDatA ane seneTarI phITIMgsanA dareka kAmakAja mATe maLe athavA lakhe :ophIsa : Te. naM. : 333326 ja pAnakAraka ja mohanalAla enDa ku. pahelI sutAragalI muMbaI-4 resIDenTa zIvatIrtha naM. ra, veTa vaga, bIje mALe, phaleTa naM, 206, nezanala gerejanI sAme, bhUlAbhAI desAI roDa, muMbaI-26 " Architect designs for gracious living and Engineers shape them to reality. Structures like factories, Hospitals, Schools, etc can not be complete for occupation without Scrupulous care of healthy sanitation & water supply at Finger tip. We have been bestowed with fabulous outstanding jobs at our credit over decades. Our Experience & Skill is a matter of attraction to Architects & Engineers." CONTACT : Phone : No. 333326 * * * * * MOHANLAL & Co. Plumbers of repute & sanitary Engineers *** * * 54-55, Ist Carpenter Street BOMBAY-4. Jain Education Intemational
Page #289
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha - zubhecchA pAThave che - kaDaka - vIrajI zIvadAsa enDa sansa - (maracanTa enDa kamizana ejanTa ) amarelI ( saurASTra ) Phone Office 321 351 tAra :REPUTATION | Resi. 3 641 646 (mazInarI oIla ejana, rAsAyaNika khAtaro tathA ejIna spera pArTasanA vepArI) brAnca ophisa ra7, kamarsiyala cembara rAjakoTa ( sIMgatela-sIMgadANunA kamIzana ejanTa ) phena : ophisa23519 : resI-2692 Jain Education Intemational
Page #290
--------------------------------------------------------------------------
________________ 312 bhAratIya asmitA Te. naM. 311460 1 bhogIlAla enDa kuM. te 430, gopAlaka galI, mu. je. mArakeTa, muMbaI-2 (ArTa sIka TerelIna maracanTa) : brAMca : # vi. dha meM ndra e nDa ku. ka. zrI mahAlakSmI Ayarna enDa brAsa phekaTarI- presa reDa : bhAvanagara. vAsaNa banAvavAnA kArakhAnA mATe dareka kepesITInA pAvara presa banAvanAra oIla mIlsa mATe dareka sAIjhanA phIlTara presa oIla pampa paranALanA ejITeTara, epanaranA bITara seTa, temaja dareka prakAranA sperapArTasa banAvanAra temaja dareka prakAranuM veDIMga kAma karI ApanAra, phona naM. : 2476 Jain Education Intemational
Page #291
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratanAM guphA maMdiro zrI prabhAzaMkara o. semapurA bhAratanA judA judA sthAne parvate jyAM che ane je parvata ekAda phalaMga upara TovIsa guphAo banelI che temAM kotarI zakAya tevA che tyAM guphAo karAI che. AvI prAgaitihA- keTalIka tyaH (pUjAaha) rUpe keTalIka vihAra rUpe che te AMbavaMzI sika kALanI guphA greITa Dakana roDa para mijApurathI revA jatA rAjAonI kotarAvela che temAM moTA lekhe paNa vidyamAna che te rastA para mirajApurathI pIstAlIzeka mAIla para laheriyAdaha nAmanA guphAo vikramanI baso varSa pahelAthI mAMDI bIjI sadI sudhImAM gAma pAse saDakanI pAse katarelI che. jyAM nAnA nAnA pahADomAM banAvela che. temAM eka moTuM maitya ane traNa moTA vihAra che te lagabhaga soeka guphAo che. temAM lAlapILA ane sapheda raMganA jovA lAyaka che. A guphAomAM pratimAdi je karelA che te te cI cAra-pAMca hajAra varSa purANA kALanA haju paNa che. tevI samayanA AMdha rAjAonA kALanI vezabhuSA Adi jovA maLe che eka guphAna kAranI aMdara eka cAMcavALI purUvAti beThelI batAvela kazAtakarNI rAjAo ane pulagAvI rAjA vagerenA varNana tathA lekha che. tenI sAthe be vyakti tenI pUjA karatA hoya tema batAvela che. vizeSa rUpamAM jovA maLe che. A guphAomAM bauddha matanA hInayAna kAzmIranI suprasiddha amaranAtha guphA kudaratI jevI che. amaranA saMpradAyanA sAdhuonI sArU banAvela temAM buddhanI koI mUti thanI yAtrA varSamAM phakta eka ja divasa thAya che. e guphAmAM uparathI maLatI nathI paNa buddhanA smAraka rUpe tenA pAghaDI vagere maLe che jaLa TapakavAnA kAraNe amuka prakAranA baraphanuM zIvalIMga zukalapakSamAM pAchaLathI mahAyAna matanI guphAomAM anekAneka mutie banAvela maLe che. svayaM nimita bane che ane kRSNapakSamAM pIgaLI jAya che. e eka vicitratA che. bhAjAnI guphAo :barAbara pahADanI guphAo gayAthI paTaNA jatI relve lAIna | mAlavalI sTezanathI ardhAka mAIla pazcime bhAjAnI guphAo para belA sTezanathI ATha mAIla pUrva tarapha che tyAM sidhezvaranAthanuM parvatapara nIce saDakathI thoDe upara karelI che te vikramanI be traNa prAcina maMdira ane pAtAlagaMgA nAmanA jharaNAM che. A sthAnanI sadI pahelAnI banAvela manAya che. ahIMnI aDhAra guphAomAM vacalI guphAo moTA moTA khaMDanA (oraDAonA) rUpamAM sAta-ATha banA- caityaguphA ghaNI prAcina ane dekhAvA lAyaka che. A guphAo vela che. temAM "vajalepa"nI cunAthI suMdara polIza karelI che. azoka seka varSa sudhI mATIthI daTAyelI hAlatamAM hatI ahIM ghaNAM staMbha para jevI polIsa che tevI ahIM che. temAM potAnuM mukha jAo teTalI vihAra suMdara AkRtimAM che. temAM mUtie ghaNI vicitra che. hAthI camakadAra che. ghaNI kharI guphAomAM, purANuM lekho brAhmIlIpanA para beThelI IndranI mUrti che. moTI pAghaDI bAMdhela eka sUrya mUrti ane bALabodha akSaranA che. temAM azoka, sAmrATa dazaratha vageree rathamAM beThela che. nIce de karela che. ghaNI matie tyAM Tharela che. Achavaka brAhmaNa sAdhuonA nimitte guphAonuM nirmANa karyAnA ahIMnuM pratimAvidhAna uttama che. ullekho che. te guphAmAM sudAmA, lomazaRSi, rAmAzrama, vizvajhuMpaDI, orissA uDIyAmAM bhuvanezvarIthI cAra-pAMca mAIla pIe gopI vedASika vagere nAmo che. tyAMnI nANAnI pahaDa satadharavA nAmathI udayagirI khaMDagirI ane nilagirI nI guphAo ghaNI prAcina belAya che. A guphAo vikramanI ghaNA kALapUrvanI manAya che. kahevAya che. temAM vizeSa jaina guphAo che be parvata para maLIne 66 kAlinI suprasiddha guphA muMbaI punA lAIna para malavalI sTeza- (chAMsaTha) guphAo che. A guphAonA mukhadAra eTalA nAnA banAvela nathI traNa cAra mAIla para Avela che. A guphA pahADanA madhyamAM che ke temAM kaSTathI praveza thaI zake bAkI eka be sArI guphAo saDakathI eka pharloga uMce kotarelI che te caityanA AkAra banI che che A guphAo vikramanI pahelA traNa varSa pahelAnI kotarelI che tenI bAjumAM nAnA nAnA vihAro paNa banAvelA che temAM aMdara ahIM pahADomAM ghera jaMgala che. rANI guphA ane gaNeza guphAmAM e stUpa banAvela che. A guphAmAM cAre tarapha suMdara staMbho kata- pArzvanAthajInA caritranA keTalAe dastha karelA che hAthI guphA relA che aMdara pradakSiNa pharAya tevuM che. AgaLanA bhAgamAM rAjA- nAmanI guphAmAM samrATa khAravelane eka moTo lekha I. sa. 155 rANInI mUtio banAvela cheguphAnI bahAra eka suMdara staMbha varSa pUrvane che te bhAratIya ItihAsa para dhuM prakAza nAkhe che. pattharane banAvela che je guphAmAM ghaNA lekhe karelA che tenA parathI jaina samrATa khAravale 117 guphAo kotarAvyA lekha che. mAlama paDe che ke A guphA vikramanI be sadI pahelA uzavadare A udayagiri khaMDagirinI guphAomAMnI ghaNI to vikramanI pahelI guphAo kotarAvI che ajamitro sthaMbhanI sthApanA karI A guphAo zatAbdInI che DIka guphAo dazamI agyAramI zatAbdInI che AMdhravaMzI rAjAonA samayamAM karAI che. sAdhAraNa rIte A guphAomAMnI ghaNI sAdI che temAM beeka guphAo pAMDaletA" nAmaka suprasiddha guphAo nAsikathI pAMca mAIla ekavIsa varSa pahelAnI orIsAnI zilpakaLAnA utkRSTa namunArUpa AgaLa saDakanI DAbI tarapha trirazmi parvata para prAya saDakathI che temAM rANI guphAnuM zilpa avarNanIya chekathAnaka mRgayA-rAja Jain Education Intemational
Page #292
--------------------------------------------------------------------------
________________ 314 bhAratIya asmitA dizA pallavara, 1 thI 681] ane darabAra nRtya pUjA jevA paraMparAgata alaMkaraNa zilpa karelAM che viMdhya pRSTha para vAdha nadInI upara kotarela che. tyAM vAghezvarI devInuM zilpa sthApatyanI paraMparAmAMthI orissAnA maNyakAlina maMdiranA eka prAcIna devAlaya che. tyAM nava guphAo hatI. temAMthI traNanI sthApatya ane zi95 utarI AvyA che tenuM prAcinatama upalabdha chata paDI javAthI baMdha thayela che. A guphAomAM ajaMTAnI jema svarUpa ApaNane ahIM jovA maLe che. khaMDagIrI para vIza ti". suMdara citrakAma thayela che. A guphAone pAMca pAMDavanI guphAo kahe karo yakSa yakSaNIo sAthe mUrtio kotarela che dIgaMbara mUrtio che. bauddha dharmanA mahAyAna saMpradAyanI guphAo che, te vikramanI khaDako para adhara nIrAdhAra karelI che. sAtamI AThamI zatAbdInI manAya che. A guphAo vihAra (maTha) rUpe che. kaleka guphAmAM pAchalI bAju nAnA evA caitya (maMdira) udayagirinI guphA bhilasAnI pAse sTezanathI cAra mAIla che. banAvela che. bauddha bhikSuone rahevAnI koTaDIo bAjumAM banI che. che jemAM vIza guphAo che te badhI brAhmaNa dharmanI guptakALanI che. loko A guphAone gesAInI guphAo-hAthIkhAna vagere nAmathI nAnI nAnI koTaDIomAM mUtio kotarelI cheahIM traNa lekho saMskRtamAM che temAM prasiddha gupta rAjAonA ullekha che. brAhmaNa oLakhe che. ahIM ziva tathA zeSazAyI viSNunA maMdira paNa bAjumAM che. dhamana deva devIonI kRtio ahIM ghaNI suMdara kotarela che. pAMca madrAsathI vINeka mAIla dUra mahAbaLIpura (mAmallapurama) nAmanA naMbaranI guphAmAM eka vizALa kArya varAha bhagavAnanI mUrtinA deta sthAne kAMcInI sAme samudrataTapara pallavavaMzanI rAjadhAnInuM zahera che. para pRthvInI mUrti che DAbA pagamAM zeSanI mUrti che ane aneka pahalavamUrti vidhAnanA namunAvALI aneka guphA maMdira che. emAM dene kaSi munio prabhunI stuti karI rahyA che. AvI paDI pAMca pAMDavanA ratha athavA maMdira tathA trimUrtivarAha, durgAnA maMdira mUrti kayAMya nahi hoya tera naMbaranI guphAmAM zeSazAyI viSNunI paNa banelA che. ahIM eka bhekhaDa para gaMgAvatArano prasaMga bhagIratha ghaNI moTI muti che te varasAdanA kAraNe koIka bagaDela che. gupta nA tapa sahIta kotarela che. kAlIna zi95 8LAne ahIM uttama namunA che. bhekhaDe kApIne vizALa maMdira ratha pAMca pAMDavane chaThThA draupadInI ajaTAnI guphAo khAnadezamAM jaLagAMva sTezananI pAse che karI banAvela che. te jagatanI prAkRta vastuonA gaNAya che. tenI athavA pAMcerA jAmanera lAIna para mahura nAmanA sTezanathI sAta raulI jAvALI vastunI che. tenA sAta maMdiranA eka samuhane mAIla dakSiNe che. ajaMTAnI pAsenuM gAma pharghapura che tyAMthI cAra "saptarathama" kahe che. te maMdire palavarAja mahendravarmA [ vi. sa. mAIla cheTe sahyAdri parvatanI suMdara ghATImAM 29 (ogaNatrIza) 656 thI 6 81 ] ane tenA putra narasihavarmA e banAvela che. gakAo kotarelI che mukAo pAse saMdara vana che nIce vAdherA nadI temAM AdivarAhanA ratha maMdiramAM mahendra ane tenI paTarANInI vahe che A guphAonuM nirmANa kALa vikramanI bIjI zatAbdIthI tathA dhamarAjanA ratha maMdiramAM narasiMha varmAnI mUrti banAvela che. mAMDI ekama pachInI chI zatAbdI sudhI manAya che. A pahADa dharmarAja ra5 [ vi. saM. 72 6-756] zauta saMpradAyanA sarvottama ardhacaMdrAkAra che pharatA pahADa che A 29 guphAomAM 9-10-19 me dirane namunA che. bhImaratha sAtamI sadIne eka utkRSTa vAstu udAane 26 naMbaranI guphAo bauddha cayanI che ane bAkI bauddha haraNa che. tene be majalA che, grenAITa pattharanA khaDaka kApIne karelA vihAra che A guphAomAM suMdara cItro karelAM che mATI-bhUsa vagere che. tenI laMbAI 48 kuTa, pahoLAI 25" ane uMcAI 24 kaTa che. meLavI patharanI dIvAla para lepa plAstara karI te para cItro dorelAM paraMtu bIjA sthAnI apekSAe A ratha paNa rahI gayo che. rathane che boddhanI jAtaka kamAonA citro che temAM suMdara strIonA bAjumAM pIDA che. mahiSa maMDapama guphA maMdiramAM zeSazAyI viSNunI citro tenA vicitra AbhuSaNo kezakalApa nemudrA hastamudrAo vagere mUrti para AkramaNa karatA madhukaiTabha daitya batAvela che. eka bIjA suMdara rIte dorelA che. AzcaryanI vAta e che ke eTalI strI citro sthAna para mahiSamardinI durgAnI eka bhavya mUrti karela che. dekhatAM paNa citramAM kiMcita vihAra bhAva utpanna na thAya kula jevo draviDamAM A mAmalapurathIja paththaro kApI guphA maMdire banAnirdoSa bhAve che hAthI, vRSabha, kamaLa ane bIjI AkRtio ghaNI vavAnI prathA pracalita paheloe karI A sthAna samudranA kInArA suMdara rIte dorela che ezIyAnI kaLAnA mukuTa rU5 bhAratanI A para Avela che. ahIM sAtamI zatAbdInI pallava mUrtikArIne bahu ukRSTa kaLA che A citromAMnA be hajAra varSa thayA chatAM keTalAka suMdara namUnA maLe che. evA suMdara che kayAMka pipaDA paDela che naMbara 1-2-9- 10-1216-17-18 ane 26 naMbaranI guphAo jovA lAyaka che. tenAM ahIM acaLa, vastuo che tyAMnuM bhavya zilpa sajIva khaDakomAMthI citrakAma mUrtikAma ane ripakaLA vizeSa rUpe adhyayana karavA pAMca pAMDava ne cha draupadInA ratha kotarI kADhayA che doDha hajAra varSa yogya cheujajaina pAse ebaLInA stUpa nAnI guphAmAMthI kotarI paranI A ajaba kaLA, zirmIone mATe bahumAna karAve che. pratyeka kADhaye che. jemAM buddhanI pratimA mUkI che. ' ratha jemAM tenA nAmathI oLakhAya che temAM tenI bhArya (upa sAvelI mUrtio yudhiSThira, arjuna, bhIma, nakula, sahadeva, draupavAgha guphAo : diInI suMdara mUtio kotarI kADhela che. vAlayara rAjyamAM mAMDuthI 30 mAila pazcime che guphA sudhI saDaka A sthaLathI beeka phalaMga che. ajakALanuM eka zivAlaya che tyAM che. maha sTezanathI meTara vagerene prabaMdha thaI zake che. A guphA aneka mUtio paDI che mahAbaLIpuramAM purANonI kavitA zipI che nIce vAdhero tA
Page #293
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha 315 e saMbhALa pUrvaka sajIva kerI che emanI sarjaka zakitanI be evI che ke jemAM praveza karatAM ja jANe ema lAge che ane prasaMzA vagara rahevAya nahi tevuM suMdara kAma chINIe dharma ane bAjue purUSa ane strIo beThelAM che. purUSAkAra mUrti buddha bhagakaLAne bahenapaNIo mAnIne karela che. vAnatI pUjA TharatI batAvela che tenA kezakalApa judA ja prakAranA che eka guphAmAM avalekitezvaranI moTI mUti' kotarelI che tenI baMne (verUla) bAju nAnI nAnI mUrtio vividha prakAranI dekhADelI che. IlerAnI guphAo nijAma rAjyanA auraMgAbAdathI soLeka dhArApurI elIphanTA-yogezvarI karI mala ane maMDapezvaranI mAIla para Avela che tyAM javAne suMdara saDaka che. A sthAna para guphAo muMbaInI pAse che. pahelIvAra guphAo bauddha saMpradAyanI pachInI sattara guphAo brAhmaNa dhArApurI elIphanTAnI guphAo muMbaIthI pUrva tarapha samudrapAra dharmanI ane chellI pAMca guphAo jaina dharmanI che ajaMTAnI elIphanTA TApumAM che. A guphAonI racanA kALa AThamI sadIno che guphAo ubhA pahADamAM banI che. tethI tenI AgaLa ceka jevuM tyAM roja moTara lAMca jAya che tyAM eka patharane vizALa kAya sthAna nathI paNa ilerAnI guphAo dhImA DhALavALA pahADa kApIne hAthI hato tethI piorTugIjoe te TApunuM elaphenTA nAma rAkhyuM, banAvI che. tethI guphAonI AgaLa corasa AMgaNuM coka che. A A hAthI hAla muMbaI vikaTorIyA gArDananAM myujhIyamamAM che A guphAo daMtiduga vagere rASTra kuTa rAjAonA samayamAM vikramanI TApunuM prAcina nAma giripura che. kahevAya che ke pAchaLanA gupta rAjAchI sAtamI zatAbdImAM banelI che. bauddha guphAomAM eka traNa enI rAjadhAnI hatI, TApupara aitihAsika avaze ghaNA maLe khaMDano vizALa mahela che. jemAM mahAyAna saMpradAyanI aneka che irAnI guphAnA samayamAM eTale vikramanI sAtamI AThamI mUrtio kotarelI che. pUjAnA sthAna para pratyeka guphAomAM vizALa zatAbdImAM banela hindu guphAo dekhavA lAyaka che kula pAMca guphAmAM buddha murti banAvela che. eka to ghaNI moTI che tenuM mati vidhAna ane zilpakaLA prazaM"hindu guphA" zanIya che kayAMka kayAMka citrakAma paNa avazeSa rUpe maLe che. ziva pArvatI vivAhanuM drazya ilerAthI caDI jAya tevuM che. pArvatIne hiMdu guphAomAM kalAsa maMdira" prasiddha che. bhAratanI badhI AtmasamarpaNa bhAva, rivano tene sAdara grahaNa karavAnuM drazya ketaguphA maMdiramAM A kailAsa maMdira sarvazreSTha che. tenI laMbAI ravAmAM zilpI pUrNa rIte saphaLa thayA che. 742, poLAI 62, uMcAI 100 phITa che. keTalAMka 150 phITa uMcu kahe che. Akho pahADa khodIne temAMthI moTuM vizALa maMdira cAra ahIM pratyeka guphAmAM zivalIMga sthApana karela che porTugIjhoe khaMDanuM TAMkaNAthI kotarIne AkhuM maMdira nakhazIkha kAryuM che. temAM A guphAomAM teDI phADIne ghaNI mUtionI toDaphoDa karelI 42 [betAlIza] paurANika kathAonA drazya kotarelA che. rAvaNa kalAsa guphAmAM thAMbhalA vicitra banAvaTanA che, ahIM pANIno prabaMdha ghaNo parvata uThAvI rahyo che, bahAra cAre tarapha haraNa, haMsa, siMha, hAthInI sAre che. A guphAomAM bhagavAna zaMkaranI lIlA aneka sthAna para moTI moTI suMdara AkRtio Abehuba moTI moTI kotarelI che tenA mahAyogI naTezvaramairava pArvatI pariNaya gaMgAkarela che. ziva-zaMkaranI lIlAonI aneka mUrtio vataraNuM ardhanArizvara pArvatImAna kelAsanIce rAvaNu tathA maheza karelI che. maMdiranI aMdara citrakAma karela che. tene thoDabhAga mUrti ziva jene bhramathI trimUrti kahe che te brahmA, viSNu zivanI bacela che. rAmezvara tathA sItAjInI nahANI vagere mukAo prasiddha trimUti nathI paraMtu zuM karanA traNa svarUpa A mUti'mAM batAvela che. che. muMbaI pAsethI elIphaMTA guphAo jevI sItAjInI nehANInI gezvaranI guphAo jogezvara sTezananI pAse che. A guphA bhurgabha guphA che. jaina guphAomAM cheTA kailAsa IsabhA ane jagannAtha rUpa kotarelI che eTale tene keTaleka bhAga bhUmimAMthI kotarela che sabhA jovAlAyaka guphAo che. temAM gomaTezvaranI suMdara mUrti tene pASANa bharabharo che tethI tenI keTalIka mUtione thAbhalA banAvela che. te dhyAna magna avasthAmAM hatA tyAre tenA pagane kALanI gatIthI nakharUpa thayela che. A guphA brAhmaNa dharmanI dhArApurInI jhADa pAna lapeTAI gayela. guphAnA kALanI eTale sAtamI-AThamI zatAbdInI karAyela che ilorAnI guphAmAM dazAvatAranI brAhmaNa guphA suMdara che. A guphAomAM pANInI AyAta nikAsane bahu suMdara prabaMdha karela che. maMdiranA dIpastaMbha darzanIya manorama che. nRsiMhAvatAra drazya bhairava marolInI guphAo bhegezvaranI guphAnI pAse parvatanI bIjI bAju tripurAdAha IIdrANI zivapArvatI vivAha mArkaDeya udhdhAra vagere. che te vIzeka guphA narama patyaranI hAI keTalIka vasta thaI gaI che paurANika drazya kotarela che. keTalAkanI mAnyatA che ke kailAsa A guphAo bauddhasaMpradAyanI che. maMdiranuM nirmANa rAphaTa rAjA (lagabhaga vi.saM. 816thI maMDaLezvaranI guphAo mAunTa piTAsara nAmane sTezananI pAse 831) karyuM hatuM. kalAsa maMdiranI mUrtio vagere drazya abhyAsa che prANa prakAra che brAhmaNa guphAo AThamI sadInA katare hAla kahevAya che soLamI pUrNa avalokana kare to te mahAna paMDita thaI jAya. sadImAM romana kethelIka lokoe A sthAna para pitAnuM khrIstI paMcakakI nAmanA sthAnanI guphAo auraMgAbAdamAM che tyAM devaLa bAMdhela che tyAre tyAM pa0 yogIo rahetA hatA temane tyAMthI nAnI nAnI bauddha guphAe nava katarelI che te jovA lAyaka che temAM khaseDyA. aMdara mUrti te kotarelI che eTale hatA tyAre Jain Education Intemational
Page #294
--------------------------------------------------------------------------
________________ 316 suprasiddha kanvInI zAkho honDA tathA borIvalI sTezanathI pAMca mAtra para muMbaI pAse che. gAma navamI zatA dImAM banelI kahevAya che. ahI 109 bauddha guphAo che temAM eka guphA mukhya che. temAM mahAyAna sapradAyanI mUrti vidyamAna che. temAM saMnna citrakAma varodha pa De. barAbaranI guphAnA polIzI ajaMTAnI guphrAnuM viSThA khairAnA gALAnuM mArga vidhAna kharekhara adabhUta che, joyA pachI ya paTathI vismRta na thAya tevuM tenuM kAma che. saurASTramAM junAgaDhanA roDa paranA khAparA-koDIyAnI guphAe ghaNI prAcina kALamAM maThanA rUpe upayegamAM levAI dvAya tevI che. uparakoTamAM eka-be khaMDavALI guphAe paNa agyAreka phUTa U~yAIne nIcenA khaMDanI jevI uparanA khaMDamAM suMdara sthA mAru" TAMku-tALava che. tenI cAre tApha nALa che. ahIMnI guphAomAM tabhAnI kArIgarI eTalI suMdara che ke evI paddhatinA kayAMe mALatA nathI gIranAra parvata para jAvAnA rastAnI tarapha vAghezvarInA dAra para bAvA pyArA nAmanI guphA, azeAkanA samayanI kotarAyalI hovAnI ke tethI paNa purANI mAnyatA che. ahInA uparakoTanA pASANu ghaNI narama jAtaneA lAima sTona che saurASTramAM taLAjAnA nAnA pahADamAM paNa nAnI moTI guphAma che. temAM ebhala ju ane hi kahetAnA nazALa tarIke oLakhatI guphA moTI che. A gAma ne ke sAdA rUpamAM che paraMtu te baudonA pAMcamAdhI DI sIdhI vazI gaNAya che. saurASTranA rAMka ane kharaDAnA pahADamAM nAnI nAnI grAma che. temAM DhAMkanI jainAnI guphA jaNAya che. bharaDAmAMnI guphAo kudaratI jevI . te jaina matanI che. bhAratIya asmItA che ke IMTa . jyAM lakhela che ke " & baka dhAtu ke tInA upayoya vInA brahmA viSNu maheSanI murti padharAvavAne sArU A devAlaya vicitra citte ( mahendra vANe ) dhAryuM che. " saMbhavIta che ke guphA zilpanI A padhdhati AMdhra dezamAMthI dakSiNamAM pallavee ANI ane tenA namunA tarIke mejhavADA najIka uMdAvalInA jevA khaDakomAM karI kADhela devasthAnA temaNe lIdhA haze. uttarabhAratanA junA baudha AkAra je AMdhra lekAe prathama veMgI dezamAM utaryA tenI sAthe dakSiNano A paddhatine! Ama meLa jApela lAge che, RN mALeteA baudha vihAra je dhama rAjane ratha che, temAM uttara bhAratanI padhdhati sAthe dakSiNanI rItanA meLa dekhAyela temaja nakuLanA tathA sahadevanA ratha ucca rekhAvALI pITha sAthenA che. je ucca rekhAvALA uttara bhAratanA caityanA namunArUpa lAge che. che. mI. phyusana ThIka kahe che ke " A rathA prathama vIDInA rUpanI tathA baudha zIlpanA pAchaLathI udbhavela rUpanI avasthA darzAve A ratha temaja bhImane gaNezanA ratha tenA hastI pRSTha ke kubI pRSTa zIkharavALA che. te vesara prakAranA devAlaya che. jenA maneAraMjaka dAkhalArUpe cajharsAnuM ( cothI sadInuM ) katezvara ane durgAdAsanuM { navI sadInuM) yAmAcara maMdira che. pasavAnA junA khaDakamAMthI korela devasthAna vikasela svarUpamAM uttara ArkiTane TIMgAnApAllI javAmAM ghaNA sthaLe che. dAkhalA tarIke lA vika gAI pallavaram, dalavAnura, maheMdravADI-magala rAjapuram-bhairavakAnDasAma gama, cinI poLanu khaDamAMdhI kArela devasthAna mahAle puramanI trisuti guphA, AmAMnA ghaNAkharA rAjA mahendra varmAe ( I. sa. 600-625 ) khAdAvela che. joke ekAda-be tenA pItA uttara bhAratanI jema devAlayA dhAyA agAu khaDakamAMthI siMha viSNu karApAnuM kahevAya che. AA mahendranI padhdhattinI pahelava kArela devasthAnane gAmo thatI hatI. jemAM pavarUpa khaDakALAMdhI guphAnA devasthAnamAM samacorasa garbhagRha ane temAM lIMga AgaLa kArI kADhela pattharavALI guphAo che. jemAMnI keTalIka para brAhmI jADA cArasastaMbhovALI AsarI ke maDapa madhye samapAda dhana hoya kopImAM rasa che. je jaina sAdhuo mATe khAlI kaDavAya che. te che. tenI pita pI pratihAsa kSavAmAM pAvApAle bhAre pAMDavanI pathArIe 'evuM lokaprIya nAma apAya che. kALakuzaLatA vAparI che. A vikAsanuM bInu pagathIyuM nahi. va.-1 krama pramANe pachI junI kauva guphAmA thai jene ekala moleke je vAtApikAnDA je mAmalapuranA samudra kAMThA paranA nagara ke eka pattharanuM sthAna zopa banI pachava vazanA zamAnuM mahAvIra nA sthApaka hatA. tenI padhdhatimAM che, tenA bhAre baMdhAvela devAya che. mo mAMga konI aDhALamAM rAva thAMbhalAne sthAne geLa mathALAvALA nAjuka thAMbhalA eDelA siMhalai lIdhuM, rAma kASThanA pAMcane AzanA bA mAruM pI nacA bAmInA mAthA mAthe vAraMvAra kaDAI pAvI hatI. dakSiNa hiMdamAM patthara para kAma karanArA prathama pallavA jaNAya che. kemake zilpa kaLAnuM pUrvAMrUpa lAkaDA para ke mATImAM havA joie, ke je vAta maMnDagapaTTaranI guphAmAM pallave lekha parathI nizcita thAya t para laMbhA karela che, beDezA e pallavAnu cinDa kuM. kAMcipuranA rAjyane khaDakamAMthI kAraNa guphAnebadale mahAbaLa puramanA dariyAkAMThAnuM devAlaya che. tevA caDela pracaranA mAdA badhAvyA.
Page #295
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha 317 vidyArthI baMdhuo tathA bahene ujajvaLa kArakIrdi mATe sArA mArkasathI uMcA naMbare pAsa thavuM Avazyaka che. magajane ThaMDakapUrNa praphUla rAkhI yAda zakti tIvra ane sateja banAvanAra svAdiSTa pINuM parIkSAnA samayamAM dararoja upayoga kara e vidyArthI ane vidyArthinIonA hitamAM che. vivAthI ane uMjhAnI hAthI chApa ... sIrapa zaMkhapuSpI * dareka davAvALAne tyAM maLe che. ' uMjhA phArmasI ... .... .... .... . . *** uMjhA (u. gujarAta ) brAnca :- belanagaMja, AgrA 4. bhulezvara muMbaI-4, nyu ItivArI roDa, nAgapura-2 ejanTa - gAMdhI meDIkala hAla praviNacaMdra roDa, bhAvanagara. jayaMta Ayurveda bhavana saralAkhAjIrAjareDa, rAjakoTa. prabhu bhuvana hoTala 60-62, majIda baMdara roDa, muMbaI-3 prajA vijaya hoTala 18, yusupha maheraalI roDa, muMbaI-3 ( hA-kephI-ukALo vigerenA spezyAlIsTa) Jain Education Intematonal
Page #296
--------------------------------------------------------------------------
________________ 319 zubhecchA pAThave che zrI lakSmI dugdhAlaya--ANaMda preAprAiTara : raNachoDabhAi zanAbhAi sAlakI lATiyA bhAgeALa, ANaMda ji. kheDA (gujarAta) phezana na. 13 Jain Education Intemational zrI bAbubhAi e. brahmabhaTTa pI. dAsabhAInI karyuM. ( keAla maracanTa ) gIradhara mAstara kampAunDa sarasapura amadAvAda bhAratIya asmitA zubhecchA pAThave che. zrI khetI utpanna bajAra samiti UnA sthApanA tArIkha 21-6--1956 bhAratIya athataMtramAM khetI sauthI mahatvanuM kSetra kahI zakAya. khetI utpAdakatA jagatamAM ochI hoya tevA dezo paikI bhArata eka che ApaNe game te adhiniyamamAM niyatre ghaDIe paNa Akhare ApaNuM mukhya dhyeya kheDUtAne vadhu utpAdana mATe preRRtsAhita karI tene vyAjabI vaLatara apAvavAnu che. tene mATe khetI utpanna bajAra samiti agatyanu ane eka ja aMga hoya je thakI kheDUtane amAre tyAM 100 % cekhkhu bheMsanuM geraMTIvALu ghI, | khullI hararAjI, kharA tAla ane rokaDA paisA...nA vidhAnA dUdha, dahIM, zrIkhaMDa tathA maskA chuTaka tathA jaththAbaMdha vAstavika lAbha maLe. bhAve maLaze. eDara upara khAsa dhyAna ApavAmAM Avaze Ara ApanAre uparanA saranAme patravyavahAra karavA. A kAryamAM sahakAra ApatAM kheDUte temaja vepArIo vizeSa rasa dAkhavI paraspara vya bajAvatA deza sevAmAM kALA Ape ane kAryane saraLa banAvI pragatinA paMthe dAre e ja abhyaya nA.
Page #297
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha 39EUR Phone : 3151361 Grams: "Nilusha" | Gram "DEVLABH" Phone : 315913 ALLIED & COMPANY GIVE & TAKE (India) IMPORTERS Suppliers To: Direct Importers of : Colleges, Research Pharmaceutical & Institutes, Hospitals, Laboratory ChemMunicipal Dispen icals, Reagents, saries, Sugar Fac Solvents Drugs tories and Industrial Medicines & Surgicals Laboratories MEDICINE TOILETS 81, Shamaldas Gandhi Marg, BOMBAY-2 BR. BOMBAY 2. 79, Princess Street, Devkaran Mansion, P.O. Box No.2331 With Best Compliments From : YASHVANT C. DADBHAWALA "Hotel King's International" Juhu, Bombay. office : 251620 Phones ... 251498 | Resi : 472448 Proprietor : YASVANT CORPORATION mm Managing Director: www ABHAY BUILDERS PRIVATE LTD. YASHDHIR HOTELS PRIVATE LTD HARIYASH THEATRES PVT. LTD. THE TEXTILE ENGRAVERS LTD. office No 61, 3rd Floor, Stock. Exch. Bldg, Apollo St. Fort, Bombay-1 Jain Education Intemational
Page #298
--------------------------------------------------------------------------
________________ 40 * bhAratIya arimatA hArdika zubhecchA sAthe zubhecchA pAThave che - - - - - zrI gomaTA jutha vi. kAryakArI sahakArI maMDaLI lI. | gomaTA zrI devIdAsa dvArakAdAsa enDa ku. | goMDala tAluke (rji. rAjakoTa) sthApanA tA. 25-10-48 noMdhaNuM naMbara 320 oIlamIlajInIMga phekaTarI zera bhaMDoLa 194340 sabhya saMkhyA 664 anAmata phaMDa 50117 kheDUta 600 sTezana roDa, unA anya phaMDa 18496/-08 bIna kheDUta 64 TelIphena naM. : 4 chaganalAla karamazI paTela valabhajI ANaMdajI paTela ( ji. junAgaDha) maMtrI, pramukha, ( saurASTra) lakhamaNa narazIbhAI paTela upa-pramukha zubhecchA pAThave che zrI guMdaraNA jUtha khevi. vi. kA. sahakArI maMDaLI lI mu : guMdaraNuM ( mahuvA tAluko ) ( ji. bhAvanagara ) noMdhaNI naMbara 417 sabhya saMkhyA 232 sthApanA tA. 7-9-50 zera bhaMDoLa 71600 anAmata phaMDa 29965 anya phaMDa 8682,73 maMDaLI khAtara, bIyAraNa, dhIrANa vigerenuM kAmakAja kare che bAbulAla ma. vyAsa maMtrI lAbhazaMkara muLazaMkara jevI pramukha Jain Education Intemational For Private & Personal use only
Page #299
--------------------------------------------------------------------------
________________ kalA ane sthApatyamAM- bhAratIya saMskRti ane muslima saMskRtino phALo zrI ravizaMkara ma, rAvaLa itihAsa joIzuM to jyAre jyAre be prajAone saMdharSa thAya nanA raNa pradezamAM sAhasikatA ane bahAdurI khIlatAM, tenA pramAche, tyAre prathama to baLane mukAbale thAya che, baLane prabhAva jayAre mAM nAgarika kaLAo ane zipane avakAza nahAtA pachIthI osarI jAya ke zAMta thAya tyAre mAnavatA pitAnI prAkRtika 11mA saikAmAM bhAratanA khUNethI gajhanInA kanya A deza para khAsiyata prakaTAve che, ane sAmya jue tyAM sumeLa sAMdhe che. ane AkramaNa karyA temanI sAthe bhAratanAM rAjaye aMdara aMdaranA kusaM 5 ekabIjAnAM sAMskRtika prakArano Adara karI pitAnAM jIvanamAM ane jhaveranA kAraNe eka banI zakayAM nahIM ane parAjaya pAmyA apanAvIne samRddha banAve che. bhinna samAja ane buta parasta prajAnA A pradezamAM AkramaNaAvI paristhiti prAcIna kALamAM Aryo A dezamAM AvyA kAre zakaya teTale saMhAra bane lUMTa karIne temanA vatanamAM cAlyA tyAre draviDa, nAgo, apUro vagere jAtio sAthe saMgharSa zAMta jatA. thayA pachI, sarjAI hatI, nisaga pUjaka AryomAM devadevIonI paraMtu 12mA saikA pachI dhorIvaMza, khIlajIvaMza tathA taghalakha pratimA ane pUjA draviDa pAsethI maLI evo vidvAno saMketa che. vaMza tathA muslima zAsakee dilhIne rAjadhAnI banAvI nabaLI emAM bhavana racanA ane zi95 kAryo kSo ane dAna karI rAja para vistAra karyo. te arasAmAM bhAratanI prajAmAM dhama se praApatA evA purANu ulekho paNa che. bhASA, vyavahAra, lagnajIvana dAyomAM taDAM paDatAM ghaNAM dezAMtare thayA. ane udyoga-dhaMdhAnA nirmANamAM paNa Aryo ghaNuM zIkhyA haze to | musilama zAsakoe e vakhate karelAM bAMdhakAma ane sthApatyo leha, azva, dhanurvidyA, yajJo, ratha AryonI AyAta che. haju pojuda che ghaNA tene zAhI zailI ke paThANa zailI kahe che vedakALamAM paNa aMdaroaMdara zairAgni saLagAvI rahelAM dazArApta kiTalA, buraje, koThAo ane muMbajavALAM makAna ane makarabA, yudhdhanI kathA paDelI che. parazurAma ane kSatriye vacce 18 yudhdho (zAhI kabaro, joI e chIe tyAre temAM kaLAtava karatAM bhaya ane khelAyAnuM rAmAyaNa kahe che. purANakAroe te badhA banAvone kAla- bheMkAra vAtAvaraNane bhAsa thAya che. nirmANa tarIke varNavI kathAomAM parovI dIdhA che. paThANo AvyA te pahelAM gujarAtamAM caulukaya sthApatyane soLe AvI ja rIte muslima sidhdhAntanA udaya pahelAM zake, do, kaLAe somapurA zilpIoe khIlavyuM hatuM. caMdrAvatI Abu, delavADA rIke ItyAdi paradezI yudha parasta prajAo AvI ane bhAratamAM giranAra uparanAM maMdire tenA sAkSI che, paradezI rAjasattAe ghaNI aneka jAtio rUpe TharI ThAma thaI. keTalIkanAM rAja sthapAyAM. te sArAM devamaMdirane vinAza karI tenA paththarane mariMjIdA ane pachI temane rivAja, saMskRti, mAnyatAo, devatAo ane zipa makarabA bAMdhavAmAM upayoga karyo paraMtu bAMdhakAmanA niSNAta karyo bhAratanI rItabhAtamAM bhaLAI gayAM che, ane bhAratanI vivi. somapurA ja hatA, eTale temanI ja pAse ghaNI marijadamAM kAraNa dhatAmAM vadhAro karyo che. aneka dhAtuo bhUmi premanA divya agnimAM kAma karAvI makAnanI zobhA vadhArI gujarAtanA staMbha, tAro, kALakrame eka rasa thaI temAMthI aneka zilpazakitao ane smAraka bArIo, jharUkhAne temaNe chUTathI marijadanI sajAvaTamo upagyAga nimaMyAM che. A rIte muslima prajAne bhAratane saMparka thatAM ubhayane je AvI ja rIte dilhImAM kutubaminAra pAsenI merijada pRthvIsaMsakAro ane lAbha prApta thayA che te paNa najaramAM levA joIe rAjanA samayanA koI mahAlaya ke maMdiranA staMbhomAMthI racAI che. bhAratamAMthI gaNita, jyotiSa tathA kathA sAhitya arabI bhASAmAMthI temAM kamA, hase, Amrapatra vagere bhAratIya AkRtio che. AvA grIsa sudhI pahoMcyuM tyAre yukilaDanA sidhdhAto arAe grahaNa suzobhane levAne muslima zAsakone jarA paNa bAdha jaNAye nathI. karI bhAratane ApyA hatA. bhASA, sAhitya, samAjanA vyavahAro mAnavasvarUpe AlekhavuM ke chetaravuM temanA saMpradAya virudhdha rAjanIti, tavadarzana, kAvyaruTio vagere bAbato para vidAnoe haze tethI jUnAM zipane upayoga karatAM jyAM jyAM mAnavazi95 UMDA saMzodhana ane vivecane karyA che, paraMtu AjanA mukata vAtA- dekhAyuM tyAM paththare cholI nAkhI nakazI karI athavA paththara ulaTI varaNamAM jayAre rUDhi ane samAjanAM dRSTibiMduo udAra thayAM che besADyo. paNa eka moTo lAbha murilama zipIe ApI zakayA tyAre punaH punaH e prajAnAM saMdha ane samAgamathI ekabIjAne te maMDapa upara canAkAmathI ghammaTa racavAne. hiMda sipIoe zo lAbha le che te vicAriye. badhAM prAcIna maMDapanI racanAmAM lAMbI zilAone staMbha upara bhAratamAM muslima anuyAyIo sau prathama AThamA saikAmAM aThAMza karI eka upara eka goThavI maMdironA saMvaro racyAM che. siMdhamAM pravezyA ane siMdhanAM pele pAra saMsthAne karyA. arabastAna tenI khUbI aMdara bahAra anerI che. jemaNe AbU delavADAnA Jain Education Intemational For Private & Personal use only
Page #300
--------------------------------------------------------------------------
________________ 322 bhAratIya asmitA maMdiranAM raMgamaMDapanI upara goLa kadarA bharI nakazI, pUtaLI, ane udAra rAjaya nIti grahaNa karI ane teNe bacapaNamAM citrakaLA devakanyAo ane chevaTa vacce jhUlatuM kamaLa vagere aThAMzane bhUlAvI ane saMgItanI tAlIma lIdhI hatI tene vikAsa karavAnI yojanA karI. stabdha karI de che. ane pachI bahAra AkAza tarapha caDa utara ItihAsa kahe che ke tenA pitA humAyune thoDo vakhata bhAratazikharonuM sAmaraNa meru AkArIne nakazIothI bharapUra goThavya che. mAMthI bhAgI IrAnanA zAha "jhAdanA darabAramAM Azraya levo paDe. tene jagatamAM jeTa nathI. hato. e kALe hirAta ane bagadAda paNa kaLAnA supradhi kendro paNa jyArathI muslima zilpIoe cUnAnA thara sAthe I Ta hatA. cInathI Avate dherI vepArI mArga madhya eziyAmAM A caDI goLAkAra ghUmaTo zIkhavyA tyAra pachI ghaNuM hiMdU maMdironA zaharA sudhI cInanI kaLA- zipanA namunA lAvI rAkaya maMDapa cUnA ITathI ja thayelA jovAmAM AvyA che. baMne pakSa dhama danI pAse mahApravINa citrakAra hatA. akabarane tenI pAse tAlIma siddhAntomAM virodhI hovA chatAM AvI racanA dharmakAryamAM aMtabhUta maLI hatI ane pote dilhInuM rAjaya pAmyA tyAre tenA mAnItA banI che. citrakAra AkArIjhAne sAthe lAvyA hatA. tene manasabadAra banAvI kacerImAM vaDIla tarIke sanmAnatA hatA. ane temanI doravaNuM nIce ghaNe bhAge muslima kALamAM ja nAnI ITa ane cUnAnA bhAratanA zreSTha citrakAranuM jUtha ekaThuM karyuM hatuM. caNatarane bAMdhakAmamAM prayoga dAkhala thaze jaNAya che. muslima saMpakane prajA jIvanamAM A phALo nAnosUne nathI. e kALe bhAratamAM rAjasthAna, mALavA, gujarAta baMgALa ane dakSiNamAM ajaMtAnI paraMparAmAMthI apabhraMza pAmelI citrakaLA laga| muslima zAsanamAM sthApatyamAM paNa eka noMdhapAtra navIna ane bhaga bhArata vyApI hatI. mahela, maMdira ane bhIMto para citro saMdara tatvane udaya thaye te paththaramAM jALIkAma che. kAma karanArA karAvavAno rivAja hato. hatA dezI kArIgare paNa AzrayadAtA hatA muslima zAsake. amadAvAda, khaMbhAta, cAMpAnera, bharUca vagere sthaLonI masjidamAMnAM dhAmaka temaja rasika kathAone socatra karanArA citArA paNa jALI ane kotarakAma Aje paNa vAhavAha kahevarAve che. amadA hatA. I. sa. 1556 thI 1605 sudhImAM akabare mugala zahenavAdanI lAla daravAjAnI sIdI saiyadanI masjidanI jALIo to zAhata daDha karI, hindu rAjAone mitra temaja saMbaMdhI banAvyA, vizvanAM rUpa-nirmAmAM ananya gaNAya che. akabaranI paTarANI jodhAbAine pATavI pUtra salIma citrakaLAno sulatAnI samayamAM citrakaLA pAMgarI nathI paNa 13mA saikAmAM mahAna Azaka hato, muslimoe bhAratamAM kAgaLanI banAvaTa zarU karI tethI pithacitro akabare hindamAMthI nAmIcA citrakArone ekaThA karyA. temAMthI temaja lekhana khatapatramAM tene chUTathI upaga thavA lAgyA. ghaNAM rAjasthAnamAMthI maLyA te uparAMta abulaphajhalanI noMdha pramANe 13mAM rasaikAnI pachI maLatA jaina kalpasU ane kalika kakSAnI gujarAtamAMthI 11 jeTalA citrakAre zAhajUthamAM hatA, 100 jeTalA hastapratomAM zAhIyuganI citrakAma para asara e thaI kesI kAra citrakAro zAhI kharca para nabhatA hatA. temane sarva prakAranI graMthamAM pAne pAne cokhaMDI phrema jevI zobhAmAM phale ane bhaumi. sahAya, sagavaDa, mAna, akarAma maLatAM. citrakAranAM keTalAMka mukhya ti nakasInI AkRti thatI. tevI ja pothInAM citrone hAMsiyA nAma-mIra saiyadaalI, abadurasamada pharaka, dazavaMta, basAvana, nAkhavAnI rIta dAkhala thaI. A prakAramAM ghaNI vividhatA bezaka mukuMda, miskIna, jagana, maheza, khemakaraNa, tArA, sAMvalA, harabaMsa AvI che ane muslima citrakAro paNa hAMsiyA cItaravAno dhaMdho ema hidu citrakAra eAcho nahoto. karatA. mALavAnI eka jaina hastapratamAM mahamuda citArAnuM nAma akabare pitAnA bApadAdAonAM caritronA moTA citragraMtho maLe che. kumArane bhaNavA citravALI anavArI svAhIla cItarAvI. mahAe samayamAM saMgIta prema kevo haze te bAja bahAdura ane bhArata rAmAyaNanA kALanA anuvAda sAthe citro karAvyAM. jahAMgIre vaLI citrakaLAne savizeSa Azaro Apyo. darabArI prasaMgo, rANI rUpamatInI lekakathA kahI Ape che. kadAca rAgonAM graMcacitro zikAra, pazu prANIonAM suMdara citro e samayanI tavArIkha paNa thayAM haze. banyAM che ane mugala jahojahAlInuM Abehuba pratibiMba gaNAya rAja sthiratA pAme ke turata prajA jIvanamAM kaLAonAM svarUpa che. ApoApa phUTI nIkaLe che tene para eka eka pradeza ane gAma | mugala darabArathI chUTA paDelA ghaNA citrakAro sAmaMtonA Apaze. rAjayomAM Azraya pAmyA. keTalAka rAjasthAnamAM pAchA gayA tyAM 15mAM saikA sudhI rAjasthAna, mALavA, gujarAta ke bhAratane temaNe apabhraza zailIne navA saMskAra ApI rAjasthAnI zailI Itara pradezamAM kaLAonA sAmAnya svarUpa gIta, vAgha, kAvya bhajana calAvI. keTalAka jamu-kAzmIra-gaDhavAlanAM rAjyomAM gayA. temAM ke bhIMtacitra vyApaka pracAramAM hatA emAM zaka nathI, kAraNa ke paMda- gaDhavAlanA rAjA, saMsAra caMda pAse molArAma karIne prasiddha ramA saukAmAM jayAre mugala samrATa akabare potAnI pratibhAthI citrakAra thayo teNe potAnI AtmakathA kAvyamAM lakhI che. teNe hindu muslima janatAnA dila jItI laI sarvadharma samAnatA, nyAya pracArelI citrazailI gaDhavAlI ke pahADI citrazailI che. saMskAra ane Jain Education Intemational
Page #301
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtipatha madhura bhAvAne suMdara rekhA ane raMgamAM AlekhelA tenAM citromAM tAnAe nAmacIna sthApatve racyAM che, hiMdu graMthAnI bhAvanA jhaLakI UThI che. khIjApura gAvaLakAMDAnA gALa guMbaja suprasiddha namUnA che. vadhu lakhANa nahIM karatAM kahevuM joIe ke bAjanA yugamAM pazu citrakaLAnA kSetre ghaNAM prasiddha nAmo ApaNI pAse che. brADoranA abadula rahemAna sudhatAI kRSNa'sInI suvaDha jevI satI surakhIvALA raMgo milAve che, sAraMgIno kAmaThInI adAthI rekhAmAM prema, viyega, zAMtinA bhAveA rAgaNI jevA rUpe Alekhe che. Aje bhAvanA te bhakata che. zrI sudhatAI rAdhAkRSNane AlekhatAM majahabI paNa tee ananya che. citrakArane vastumAM ke jAtimAM rasa nathI. manAI visAre pADe che. pU pAkIstAnanA AbAdIna vuDakTamAM hInAratanA mAnavInAM citAthI ANAmAM aneka pA upajAve che. mugala samaya sthApatyanAM aneka kAJA thayAM hatAM. tenA prAraMbha jyAre prasiddha kalAguru avanIMdranAthe umara khayyAmanI rubAI enAM babbare phatehapura sikrI bAMdhI zarU karyA temAM vadhu karavA ja suMdara citra karyAM che. hama husenA ane mahamada AlamanAM racanA ane nArI kAma karyA temaja DIsAvA upara nAmA muMbaInA naththa citArAmAM mitra ja che. vara maiDana amadAvAdamAM thayelA jALIkAmeAnI navA prakAre nakaleA utArI che. AmAM nAma karanAra zrI husenane te mena ArTanA bhAstIya zAhajahAMnanA samaye mugala sthApatya TAce paheAMcyuM hatuM. tenA utkRSTa pitA tarIke oLakhavAmAM Ave che. kalAnI sRSTimAM kalA nirmANa namUnA tAjamaheza che. babAmAM mAM mugala senA tathA samAviSTha ke kAthI para rahe che. A uparAMta mugala samayamAM leAkajIvanamAM paNa ghaNI navI kalA praNIo zarU ca patre bhAge varavADAnA rivAja muslima prakAra che navI vaparAza mATe vastune ane vAnI ghaNI AvI che. hA, tAsA, cInIkAma, kAca ane kAcanI cIjo badarIkAma, leAkhaDI sAmAna, ArAnI o, topa dArUgoLA, dUra, pAghaDIo, kaoNn khAba, kAzmIrI zAlA. cuMdaDI, kasidAkAma, cIkanabharata, attara, bhAtIgaLa vastro, cAsaNInI miThAI, jalebI, halavA, zaramatA, phUlajhADomAM lALa, parA vagere. sAgaromAM bhAra proTIna, viTAmInsa ane kSAro pUrAM pADe che. " pacavAnI kriyAne eka sarakhI manAve che ane gati Ape che. * tyata zakti Ape che. * sastuM che ane vizeSa dUdha Ape che. utpAdaka: mahesANA jillA sahakArI dUdha utpAdaka saMgha li. sAgaradANa kArakhAnuM: erIyAvI, (sTezana lI'ca) jI.mahesANA sevA sahakArI maDaLIone temaja anya sahakArI sasthAona vyAja bhAvathI vecANa mATe maLI zakaze. dvAra SIDY A 323 NAVNIT
Page #302
--------------------------------------------------------------------------
________________ 324 bhAratIya asmitA mAnavI mUjhAve, enI sAmenA praznathI. eka bAju yauvanane taravarATa, thanaganATa ane utsAha, ene pAMkha vIMjhate AtmA AkAzane AMbavA mathe che; jyAre bIjI bAju sAvadhAnIne sUra kADhatA paNa anubhava nItaratI vANIthI bujharga netAo ene breka mAre che. eka vRtti ene sAhasamAM jhukAvavA prere che; bIjI vRtti mAnavIne vicArazIla banAve che. karavuM zuM? mAnavI mUMjhavaNamAM mUkA. samAjane banenI jarUra che. mAnavIe toDa kADhaye. samAja mATe kAryarata saMsthAo sthApI - anubhavI pIDha bujharga netAgIrInI deravaNI meLavavA ane yuvAnanI sAhasika vRtti dvArA navA Ayojana no lAbha meLavavA. saMsthAo samanvaya kendra ane saMgamatIrtha banI. mahuvA yuvaka samAja, muMbaI paNa AvuM saMgamatIrtha che. Apa enA puruSArthayajJamAM sahabhaLI bano e ja abhyarthanA Jain Education Intemational
Page #303
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha 325 Gram : MERCHANT Groundnut Lic. No. 2/65 Office 371, 471 Phone ; Resi 361, 256 Pump : 461 Jayantilal Bhimji & Sons. MERCHANTS & COMMISSION AGENTS, Tower Road AMRELI (Guj. State) Gram : MERCHANT Phone : 3642 one R. : 365! Jayantilal Bhimji &Sons P. Box No. 269, RAJKOT. Phone : 9 Jayantilal Bhimjibhai Jayantilal Bhimji &Sons Phone 48 COMMISSION AGENTS COMMISSION AGENTS DHARI LATHI Rameshchandra Jayantilal Phone : 24 Rameshchandra Dineshkumar & Co. BURMAH-SHELL AGENTS AMRELI, DHARI & CHALALA tA. 0, 371,471 : R. 361,256 Phone AMRELI grAhakonI vyaktigata " ame 79 varSathI harahaMmeza kUdake jarUriyAta judI judI ne bhusake vikasatA jatA bhAratIya udyogane mATe vecANa ane sevA hoya che, karatA AvyA che, amArI pAse tema chatAM ATalIyano hAtha o narothI mAMDIne moTA pAvara lAnTa sudhInAM dhAgika utpAdaanubhavI selsa sTApha nonI atyaMta vizALa hAramALA lAMbA samayathI che." eka ucca adhikArI vicAra pUrvaka noMdhe che ane AzApurvaka 7 pAyAnI jarUriyAtonuM saMkalana karatAM jaNAve che. samarthana kare che. te to - " ame mAnIye chIye ke bATalIbadhA mATe sarakhI ja che. khaoNve haMmezA-asarakAraka rIte A jarUriyAtone vadhu sArI audhogika vastuonA grAhukane paddhatithI pUrI pADavA pratye potAnuM tenI kharIdImAM sauthI vadhu zenI dhyAna kendrita karyuM che. ame ema ja apekSA hoya che te vizenAM pharatA rahIzuM." A dRDha vizvAsa temanA maMtavyo A rahyAM : mATe sabaLa kAraNa che. kaMpanI rASTravyApI 24 ophiso, yaMtro ane sAmagrIo tene esosiyeTsa ane pratinidhio vyaktigata jarUriyAtane zyavasthA dharAve che. bATalIbaoNya tadana anurUpa, Aje 12pa thI paNa vadhu prasiddha vinavAsapAtra uraca prakAranI bhAratIya ane paradezI utpAdakonuM kAryakSamatA, pratinidhitva kare che. te bhAratIya khAtrI pUrvakanI lAMbI ane udyoganA dareke dareka kSetramAM vadhune muzakelI rahita chaMdagI, jhaDapI ane kuzaLa vaicANa vadhu vaparAtAM evA 500 thI paNa pachInI sevA, vadhAre prathama zreNInA guNavattA vyAjabI bhAva, dharAvatA utpAdanonI atyaMta saraLa rokANanI zarato ane vizALa hAramALAnuM vecANa karyuM [ samayasara paheAMca. kare che. hAthe kAma karanArA nAnAmAM nAnA mahattvAkAMkSI dhaMdhAdArIthI mAMDIne moTAmAM moTA jAhera kSetranA sAhasane mATe. maLatAvaDA ane bAhoza selsa ane saravIsa IjaneronuM ucca kakSAnuM ya kaMpanA grAhakone dareka kAma mATenA sattama masIna ane sAdhano pasaMda karavAmAM madada kare che. teo rokANunI saraLa zarato sucave che, mAlanI jhaDapI pahecanI vyavasthA kare che ane koi paNa sAnamaunI yogyatama kAryAnnatA mATe anivArya evI vecANa pachInI sevAo pUrI pADe che. have pachI jyAre tamane koika audyogika sAmAnanI jarUra paDe, tyAre bATalIbaoNyane pratinidhine bolAvI lo. kadAca tamArI samasyAnuM samAdhAna te pAse taiyAra hoya. - bATalIbaoNtha a yA phorsa raTa, muMbaI -1, amadAvAda, beMglora, bhopAla, bhuvanezvara, kalakattA, caMDIgaDha, koImbatura, dahI,' ernAkulama, indora, jayapura, kAnapura, ludhiyAnA, madrAsa, mujhaphapharapura, navI diMhI, nAgadevI ( muMbaI zahera, paTaNA, rAyapura, rAjakoTa, sikandAbAda, vizAkhApaTTama, vijayavADA, AATanej | Jain Education Intemational
Page #304
--------------------------------------------------------------------------
________________ 326 bhAratIya asmitA Rgvana "Even a single lamp dispels the deepest darkness." -Mahatma Gandhi. LET EACH ONE OF US PLEDGE HIMSELF TO LIGHT AT LEAST ONE TINY LAMP TO DISPEL THE DARKNESS OF IGNORANCE. A TO Z SPARES (INDIA) 30, TAMARIND LANE, BOMBAY-1. YOU'LL FALL IN LOVE WITH zubhecchA pAThave che zrI moTImAraDa jutha vividha kAryakArI sahakArI maMDaLI lI., meTImAraDa tA. dhorAjI jirAjaya rajI. naM. 486 tA. 9-12-50 eDITa varga a. re hakoba sabhAsada saMkhyA 1146 EMBROIEDERED FABRICS zrI zera bhaMDoLa zrI anAmata bhaMDoLa zrI bIjA bhaMDoLa zrI thApA rU. 2,45,86 0-00 rUA. 1,68,939-76 rUA. 73,095-80 rU. 2,17,860-00 Manufactured by FANCY CORPORATION LIMITED 16, Apollo Street, Bombay 1. mahIdAsa gAMgajIbhAI paTela maMtrI, chaganalAla khImajIbhAI paTela pramukha, Jain Education Intemational
Page #305
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha With Best Compliments From : GANDHI Construction Co. (C. M. Gandhi ) 34, Shroff Bhuvan 159. P. D'Mello Road, Carnac Bunder. BOMBAY-1 BR Tele Phone Gram 262894 267807 'CIAMGI' 327
Page #306
--------------------------------------------------------------------------
________________ 329 bhAratIya asmitA Grams: 'MIXTURE Office : 326753 Tel.: Works : 375847 With Best Compliments From : H. P. MODI & Co. Modi House' 177, Nagdevi Street, BOMBAY-3 (BR) W W WAAAAAAAAAAAAAAAAAAA Leading Manufacturers of : Industrial Drums, Kegs & Ghamellas.
Page #307
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratIya saMsthAnomAM kaLA zrI ravizaMkara ma. rAvaLa pratyeka mAnavasamAja potAnI anokhI rIte pitAnA AMtarika darzana karyuM che, ane parama caitanyane sAkSAtkAra sAthe che. e vyavahAra ane pitAnA saMbaMdhe vyakta karatI rUDhIo temaja saMskAranuM ane prasAda te kaLAnAM judA judA vighAna karI potAnI peDhIpradarzana karavA kaLAnAM svarUpa saraje che. hajAro varSathI hiMdavAsIoe ene ApyuM che eTaluM ja nahi paNa teNe jayAM jayAM vAsa karyo hiMdI bhUminI prakRti, padArtho ane samRddhine pitAnA jIvanamAM navI che tyAM tyAM tenuM acUka vAtAvaraNa sarajAvyuM che. navI rIta apanAvIne temAMthI vastro, alaMkAra, vAsa, zaNagAre e vAtAvaraNanuM rakSaNa karavA bhAratIya samAje atizaya kALajI ane chevaTe mahAla ane pratimAomAM prANuM pratika' karI che. ane puruSArtha sevyuM che. bhAratIya citra, saMgIta ane zilpakaLAe eka eka bhAratIya vastu ke AkAra joze to te para hajAra varSathI tenuM hArda saMdaramAM suMdara kRtie dArA saMdharI lIdhuM che. bhAratIya aneka yittanA saMskAranI eka saLaMga kArIgarI racAyelI jaNAze. saMnArIoe temanA vastro, vyavahAra ane gIta laherImAM gUthI kamaLanuM phala eka sarvottama daSTAMta che, devatAonA hAthamAM lIdhuM che. e hArdanA saMpUrNa vinA koI paNa bhAratIjana mAtRpaya pagha che. . devIo ane gIo pavAsana karI bese che. kavio vinA bALakanI je dazA thAya te zuSka ane avikasita rahe te pAnI upamAMthI temanA pAtrane sauMdaryanI prabhA arpe che. ane navAI nathI. kamaLa bhramara premIkenuM pratIka banI rahyAM che. mahele ane devAla- je je prajA samartha banI bahAra nIkaLI te badhI pitAnI thanA staMbhe, bAdazAhanAM siMhAsanamAM kamaLanI pAMdaDI ane dAMDI saMskRtine sAja laIne ja bIjA saMsthAne racI zakI che. tema na aneka manahara rUpe kaMDArAI gayAM che. e ja pramANe hiMdanA prANI karI zake te prajA kALanA pravAhamAM vilIna thaI che dareka sAmrApadArthomAM haMsa, pAMTa, hAthI, gAya, baLada vagere kaLAnI sRSTimAM jayanI rakRti tenI kaLA ane zilpakRtiomAM ja saMdharAI che sthAna pAmyAM che. himADInA dhavala zikharoe devAlayanA dhATa Ajane aMgreja, yuropiyana ke amerikana jayAM jayAM jaI vase che ApyAM che. Ama prajAjIvanamAM otaprota thaelI janmabhUmie tyAM ekale hoya te paNa pitAne vatananuM vAtAvaraNa jamAvavA bhAratanA darya svarUpomAM temanI lAgaNI ane asmitAne janma khUbaja Agraha rAkhatA hoya to tenuM kAraNa e ja ke tenI saMskRApe che. ane peDhI dara peDhI tenA vAtAvaraNamAM uchaLatI prajAe tinA pAnathI te baLa, AzA ane preraNa paLavI zake che asApUrvajonA prANane te dvArA saMsparza meLavyA karyo che. eTaluM ja nahi dhAraNa saMjogo sivAya te pitAnA pizAka thA khorAkamAM ke nivApaNu AryaprajAe hiMda bahAra jyAM navuM sthAnAMtara karyuM tyAM tyAM samAM bhAgyeja pheraphAra kare che. e pUrvajonI ApelI saMskRtine pavitra smRtirUpe ane janmabhUmi eTaluM ja nahi paNa vatananA beja mA maLe eTale temanA sAthenI amara prema zRMkhalAo rUpe pharI pharI tenI pratiSThA ane sAmAjika uM , AnaMda ane ISTa prArthanAmAM paNa eka sAthe sthApanA karI che. kare che, ane e rIte emanA prANane saMpuSTI ApI zake che, ane jagatanA itihAsamAM ajoDa e bhAratIya saMskRtine ane jAtIyatAnuM rakSaNa kare che A hakIkata bhAratIya janane jarUra prakaLAne vistAra AjanA saMzodhakonI najare paDaze. ane dharma analA joI e. to te dhaka banavI joIe. tene virATa bhArata ke sarahiMda evuM upanAma maLyuM che. gAMdhAra, ghaNuM Aje parataMtranI gheAMsarI nIce maLatI kevaLavaNIthI potAnI tibeTa, brahmadeza, kAMbaDIyA, jAvA, sumAtrA, bAlI, siMhaladIpa saMskRtinA mulya visarI javA lAgyA che. ane potAnAM nivAsamAM vagere pradezane AvaratI evI abhUta saMskRtine vArasadAra Ajane vyavahAramAM ane vivAhamAM paradezInI rItabhAtanuM anukaraNa karatA hiMdIjana che. ane Aje paNa jagatamAM apratima gaNAelA gurU thayA che. paraMtu temAMthI teo potAnA samAja sAthe ekaya, prIti deva TAgora, pu. gAMdhIjI jevA naro vAlmikI ane buddhanA ane cetanarasa pAmI zakyA nathI. potAnI samRddhinA baLe cheDe jamAnAno prabhAva pravartAvI rahyAM che. kALa teo samAja upara taratA dekhAya che. paNa vipatti ke pratikULa je prajA potAnI saMskRtimAMthI preraNA laI zakatI nathI, te te saMjogomAM teo aMtaranI hUMpha meLavI zakatA nathI. prajA mahAna banI zakatI nathI. vatananA sUre, vatananuM mAnavI, yugothI bhAratIya saMskRtie jIvanamAM zAMti, sAdAI ane vatananuM prANI ke vatananI nizAnI mAtrathI kavioe kAvyagaMgAo Izvara parAyaNatAnuM je amRta sicyuM che te meLavavA samAjanA vividha vahAvI che zUrAoe svArpaNa karyA che. satioe balidAna ApyAM prasaMgomAM sujJajanoe daSTi pheMkavAnI jarUra che. vepAra ane udyoga che. prAcInakALathI pratyeka bhAratIjana hiMdanI cAre sImAone pavitra samRddhi lAvI zake che paNa manuSyanA hRdayane jarUranA to lAvavAne pUNyabhUmi mAnI nitya tenuM stavana karato rahyo che. girinA zikhare te pratyeka mAnava bIja mAnavanI joDe kaDI meLavI zakaze tyAre ja nadIonA pravAhamAM ke mahAna nagarImAM teNe virATa purUSanuM sAdhI zakAze. Jain Education Intemational
Page #308
--------------------------------------------------------------------------
________________ 30 bhAratIya asmitA zake tyAM sudhI eka bhAratIya sAmAjika ke rAjakIya sa tra galita karyA che. hiMdusthAnanI nA pratyeka bhAratIyajana 'huM eka vizALa samudAyanuM aMga chuM" evI laya, gaMgA, Abu, giranAra, mahAna zilpa pratimAonAM citro bhAvanA keLavatA thAya ane tenuM vAtAvaraNa potAnA nivAsamAM ane hAvAM joIe. vyavahAramAM upajAve tyAre ja e kaDI meLavI zakAya. pratyeka bhAra- te kIparAMta vatananI nArI kaLA jevAM ke, tAra, cAkaLA, tIyajanane sAthe eka ja prakArane milana vyavahAra, sahakAra ane galIcA ane motIkAmanAM namunA game te sthaLe ajaba AnaMda vyavahAra sthApavAM jyAM jyAM bhAratIyajane vastA hoya tyAM ane mamatva hIpajAvaze. dhaMdhA ke vyahArane aMge rojiMdA kAmamAM bhAratIya utsava suzobhane ane kaLAnI pratiSThA thavI joIe. banI game te pizAka paheratA hoya paNa varSanA sAmAjika meLAvaDAmAM zake tyAM sudhI pratyeka bhAratIya janatA nivAsane ghATa bhAratIya pratyeka hiMdIjana sAphA ke pheMTAne pracAra kare to te kalAtmaka svarUpa darzAvato thAya. pratyeka bhAratIya sAmAjika ke rAjakIya saMsthAnuM svarUpa tarIke pratiSThA pAmaze. zeravANI ane acakana zrI javAhara darzana ja kahI Ape ke te hiMdanI che. rASTradhvajo Aje sarvamAnya paMDite pracalita karyA che. hiMdusthAnanI nArIne nArIne dhanya che ke pratika banela che. paraMtu pratyeka bhAratI saMsthAnamAM bhAratIya zikSaNa tevo pitAnI sADIne sAcavI bhAratanuM gaurava rahyuM che. saMsthAo hoya tyAM bhAratIya nararatnonI citrAvalI ane bhAratI romana sAmrAjyanI ramaNIo sADIothI vibhUSina hatI ane kalA zilpanuM citrAlaya temaja saMgrahasthAna hovuM joIe. te uparAMta citra ane zilpamAM tenuM saudarya amara thayuM che. paNa AjanA sArA saMgItavettA na hoya te bhAratIya saMgItanI UMcAmAM UMcI grAmophona rekarDone to avazya sAra saMgraha hovo joIe. uparAMta navayugamAM nArIo paNa mAtra bhAsthAne rahe tevuM koI nahi Icche rASTronyAnanA mokhare te sthAna meLavyuM che. ane te ghaNIvAra tyAM mejika lenTarsa dvArA bhAratanA phoTo dasya prANIo ane vividha pragati ane AkramaNanAM kAryomAM joDAvuM paDaze. paraMtu tene mATe jJAna ApanArI saMsthA paNa hovI joIe. tene videzI pozAkanAM anukaraNanI jarUra nahi rahe. hiMdanA aneka ATaluM hovA uparAMta saMsthAnamAM bhAratIya janonA lattAmAM prAMtonI nArIo pAse vividhatA ane sauMdaryapUrNa paridhAnanA vakhato vakhata bhAratIya parvo para satsa thavA joIe. ane namUnAnAM bhaMDAra che. te paNa prajAne UMcI chApa paDe evI vidhi ene suvyavasthApUrvaka jo ApaNe yUrepiyana pipAkamAM vividhatA mANavAne teyAra thavA joIe. thayA chIe to eka bhAratIyajana ke sannArI vakhatovakhata baMgALI, A pachI pratyeka bhAratIya jananA mRha suzobhanamAM ane gujarAtI ke marAThI ke madrAsI yA paMjAbI pizAkanA rUpAMtaromAM bhavana nirmANamAM rAkaya teTalI bhAratIya rU5 samRddhi goThavavI joIe hAle te khoTuM zuM che? bhAratIya kaLA aneka prAMtamAM navAM navAM mulAkAtanA khaMDamAM UMcI pATa rIpara gAdI takIyAnI suMdara beThaka rUpe vikasatI hovA chatAM te eka ja saMskRtimAM janmelAM hoI tenuM hoya ja, bhIMtapara mahAna bhAratIya jananAM citra hoya, sAthe himA- eya ane dhyAna eka ja che. | vicAronA puSpabhaNele mANasa te ene kahevAya ke jenA vicAra, uccAra ane AcAra suMdara hoya bagIcAmAM jema phula khIle che tema bhaNelAnA magajamAM suMdara vicAronA puSpa khIlavA joIe. -citrabhAnuM. pATIdAra TesTAIla DAIMga enDa prinTIMga inDasTrIjha jetapura (saurASTra) Jain Education Intemational
Page #309
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratIya raMgoLI zrI khoDIdAsa paramAra gujarAtamAM to noratAM utare ke tarataja gRhiNIe dikALIne racanA kare che. rAtre tenA para koDIyAM mUkI dIvA kare che. A rIte saparamA di Ave e pahelAM potAnuM ghara vALIjhUDIne tathA laupI- amuka divasa sudhI A raMgoLI rAkhIne pachI piluM anAja sAdhu gUMpIne sApha kare che. Aso vada bArasa pahelAM to neNune TADhaka bAvAone ApI de che, ke paMkhIone caNa mATe nAkhI de che. vaLe evuM rUpALuM ghara e gRhiNIo banAvI de che. kumArIkAo, saurASTramAM divALInA saparamA parabe grAmanArIo kaMku, cokhA vadhUo ane yuvatIe divALImAM bArasathI mAMDIne paDavA sudhI tathA juvArathI bhAtabhAtanAM pratIke racIne navAja prakAranI 2 goLI vahelI savAre raMgoLI pADavAnI zarUAta karI che. pUre te e raMgALI gharanI gRhiNI gharanA mukhya dvAra sAmenI ezabhArata varSamAM sau vane anurUpa parve prathamathI ja nakakI rImAM bhIjAvelA kaMkuthI AMgaLIo vaDe dore che. temAM samacorasa thayAM che. brAhmaNanuM parva baLeva kSatriyanuM parva dazerA, vaizyanuM parva gaDha AlekhI gaDhane cAra daravAjA kare che. temAM lakhamIjInAM pagalAM, divALI ane zudranuM parva raMgabharI hoLI. gujarAta vepArIone deraDI, sAthiyA ane sepArI mUkI, tenA para koruM kaMku bhabharAvI ane vasyone prAMta hovAthI divALInuM mahatya gujarAtamAM adakerU pachI sopArI upADI le che. eTale suMdara gaLa cakaraDuM paDI jAya che. eka rIte to diLALIne gujarAtanuM " saMskArapava kahI che. AjubAju juvAra tathA cekhAnI nAnI nAnI DhagalIe paNa zakAya, kemake strIo potAnI mujha pramANe ghara zaNagAre che, kare che. avanavI rasoI kare che ane gharaAMgaNe lIpIchAMTIne cIraDIthI pArasIo potAnA ghara pAse chApA chApe che., lakhaMDanA raMgoLI pUre che. pAtaLA patarAmAM pazu, paMkhI ke phUlavelanA AkAre cItarIne tenA paNa raMgeLA pADavAno saMskAra to samagra bhAratamAM lagabhaga upara khIlIthI pAse pAse jhINuM jhINAM kANuM pADe che. pachI te badhe ja che. pachI bhale te judAM judAM parvo ane gata vakhate patarAnI kinArI cAre bAjuthI uMcI caDAvI de che. Ama bIjuM hoya. paNa zobhana, maMDana ane sajajAnI rIto te badhe ja lagabhaga taiyAra thayA pachI temAM game te eka raMganI cAreDI bharI, pANI chAMTI eka sarakhI che. sApha karelI jamIna para te bIbAne pocA hAthe chApe che eTale gurAtajamAM strIo jhINI raMgIna cIroDIthI prathama sapheda TapakAM pilA patarAmAM karelI kANAvALI bhAna cIre DIthI jamIna upara karI, tenA upara raMgoLI cItarI, pachI AvanavA raMgabharIne te chapAI jAya che. gherA raMganI jamIna upara jhINAM jhINAM TapakAvALo pUrI kare che. Ane sAciyA pADyA ke raMgeLapurI' kahe che. raMgIna AkAra bahuja suMdara lAge che. gujarAta tathA saurASTramAM ghaNI gujarAtI strIone khabara nahi hoya ke A raMgoLI prakAra Ane "chApA pADavA' kahe che. AjathI be dAyakA paDelAM pArasIe mULa to mahArASTramAMthI gujarAtamAM AvyuM che. paNa ApaNe tene tathA nAgare Ane kIpaNa bahuja karatA, chApAnI zobhanavalaapanAvIne ane ApaNe potAno eka viziSTa svAMga sajAvIne rIo saLaMga cAlatI rahe e mATe vAMsa ke patarAMnI goLa bhaMgae raMgoLI prakArane Apo pitIja banAvI dIdho che. atyAre LIo banAvI, temAM khIlIthI kANAM pADIne vele banAvAtI, pachI to gujarAta, saurASTra ane kacchamAM ghera ghera geLI pUrAya che. temAM cIraDI bharI, TAMkaNuM baMdha karIne e bhUMgaLIone goLa deDaA geLI mIMDA pADI, gaNatarI karIne karavAnI hovAthI khAsa vavAmAM AvatI eTale kANuomAMthI cIDI bahAra paDatI ane citrakAma na jANatI hoya evI sAmAnya strIo paNa AvI jyAM sudhI bhUMgaLImAM cIraDI hoya tyAM sudhI saLaMga rIte zobhanaraMgoLIne sahelAIthI sajI zake che. jo ke raMgenamAM temaja bhAta paDatI jatI. bharatacItara vageremAM kevA raMga kema goThavavA vagerenI sAdI samajaNa to moTe bhAge dareka gujarAtI gRhiNImAM hoya che. eTale | gujarAtanA pADozIe emAM mahArASTranA loko sAdA, saMskArI tathA kalApriya che. utsava prasaMge mahArASTranI gRhiNI cIDI, gujarAtI gRhiNI gharaAMgaNanI raMgoLI zobhAsajajA, maMDana, sAviyA cokhAno loTa, haLadara, kaMku vagerethI raMgoLI pUre che. Ane teo vagere sArI rIte dorI zake che. " rAMgelI " ke " sAmAkahe che. gujarAtIono pekeja | gujarAta tathA saurASTramAM raMgoLI kane eka khAsa prakAra amuka amuka aMtare nakakI karelA mApano moDo karIne pachI te hato. tene eka pUro" kahe che. tenI joDe vrata temaja dhArmika upara gaNatarI karatAM karatAM prathama AkhI raMgeLI sapheda cIraDIthI mAnyatAo saMkaLAyelAM che. strIo nImadhArI agiyArasa kare che. cItarI kare che. pachI temAM raMgIna cIroDIthI suMdara rIte raMgo pUre e vrata pUruM thayA pachI tenI ujavaNI veLAe savA pavAla che. pazcAdabhU ne gherA raMganI hoya te cItarelAM kUlapAna ke bhomidANAthI mAMDIne zakti pramANe savA maNuM sudhInA dareka jAtanAM tika AkAromAM AchA raMga pUre che. raMgasarakhA pUrAI gayA pachI dANA tathA kaThoLa laIne vyavasthita raMga pramANe tenI raMgoLAnI AkhI raMgeLAne pharatI rekhAo sapheda caMDIthI bAMdhI devAya che. Jain Education Intemational
Page #310
--------------------------------------------------------------------------
________________ 332 bhAratIya asmitA lIMpIne svaccha karelI bhoM para AvI raMgoLI bahuja suMdara lAge che. AlIpanamAM bhaumitika AkRtione temaja mukata hAyanAM AlevaLI hamaNAM hamaNAMmAM to mahArASTramAM puruSa kalAkAro paNa mukata khanone paNa samAveza thAya che. mAchalIo tathA mAnavakRtio hastAlekhana, dacitro, vyakticitro, gAlIcA vagerenI Abedba savizeSa dorAya che. vacce vacce kyAMka tAMtrika saMjJAonAM pratIka nakala karI cIroDIthI raMgoLIe dore che. mukta hAthe cItarAyelAM paNa najare paDe che. jo ke sAmAnyataH to phUla, pAna, paMkhI, sApa buTTAo, kulavelo ke zobhanatarehanAM pazupaMkhIo vagere raMgoLImAM sUrya, vagere cItarAya che. sArAM lAge, paNa dezanetAonI mukha chabIo, dRzyacitro ke calaNI ADA taraka paNa baMgALI 'apanA'nI Dhabe 2 goLIo neTo cItaravAmAM Ave che ene sAcI raMgoLIne prakAra na kahIM cItarAya che. temAM tyAMnA pahADI lokonI lokakalAnI thoDIka choTa. zakAya, eto mAtra kalAkAranI siddha hastatA ja dekhAya che. A bhaLI che. emAM mUkata hastanuM Alekhana, suzobhana, bhaumitika uparAMta gujarAta tathA mahArASTramAM lAkaDAnA verane raMgIne gAlIcA AkAro vizeSa hoya che. evI bhAtone tyAM "ApanA' kahe che. banAvAya che, kapAsiyA ke anAja raMgIne raMgoLIo pUrAya che. uttara pradezanA amuka bhAgamAM tyAMnI lekaraulIe cItarAyelI temaja elacI, laviMga, marI vagere goThavIne zobhanavelIo paNa , raMgoLIne enarakhanA' kahe che. tyAMnA kapUraNAmAM to avanavA racAya che. raMge vaparAya che. uttara bhAratamAM 'sAMjhI' nAme tyAMnA eka utsava rAjasthAnamAM zubha prasaMge e, parvo Ave tyAre ane gIranA prasaMge ghera ghera raMgoLI pUrAya che. utsava prasaMge "mAMDaNa" cItarAya che. e rAjasthAnI raMgoLI che, chApA jevAM chatAM tenAthI judA paDatAM pAtaLAM patarAMnA temaja saMskRta zabda "maMDana" parathI ja "mAMDaNa" zabda Avyo che. rAja pUThAnA pharamAM banAvI, tenA upara AkAro cItarI e cItarAyelA sthAnanI lekakalAne e Agavo prakAra che. gRhiNIo lIMpelA AkAre kapAI na jAya e rIte nareNIthI ke tINuM pAnAthI e AMgaNAmAM ke gharanI bhIti upara e cItare che. temAM khaDI, gerU pharamAne chetaravAmAM Ave che. tene "enasIla" ke "kaTAInAM citro" ke lAla hiMgaLakano upayoga thAya che. mora, tela, bAjoTha, lakhamI kahe che. AvA citra nAthadvArAmAM puSkaLa pramANamAM sarjAya che. jInA pagalAM, AgagADI, avanavI zobhana tarA, zobhanAka pachI AvAM citrone bhe mUkI temanA upara korI raMgIna caroDI vagere rAjasthAnI nArInAM mAnItA temaja ka95nA vaividhyabharyA bhabharAvIne e kotarela pUMThA laI levAmAM AvatAM temAM je AkAro zobhane che. mATInI gArathI lIMpelAM baraDAnI bhIMto para temaja 2 kotarelA hoya tenI chApa jamIna para paDe che. temAM mora, popaTa, jamIna upara "mAMDaNa" khUba Ape che. abhaNa lokanArIonI gAya, hAthI, jhADa temaja kRSNajIvananA ghaNA prasaMge kotarelA hoya kalpanA sabhara Alekhana zakita A "mAMDaNa" jenArane mugdha karI che, AmAM moTe bhAge dhArmika citro ja AlekhAtAM hovAthI de che. geru vagere palALIne AMgaLIthI athavA to vAMsanI saLI maMdiramAM A raMgoLI prakAra vadhu pracalita che. upara kapaDuM lagADIne teo mAMDaNA dore che. baMgALanI raMgoLIne "a5nA kahe che. sapheda khaDIthI ke cokhAnA dakSiNa bhAratamAM paNa palALeLA cokhAnA leTathI AMgaLI vaDe lIMpelI jhuMpelI jamIna para raMgoLIo cotarAya che temAMnA bAhma leTamAM pANI nAkhIne "a5nA AlekhAya che. suMvALA gAra-lIMpaNa . AkAro to bhaumitika hoya che. jyAre vacce mukata hAthe karelAM upara jamaNe hAthanI trIjI AMgaLI anAmikA upara raMga nItaratA zebhane dorAya che temAM sAgara taraMga : va tIka kalpavRkSa maMgaladhaTa kapaDAMne aMgUThA vaDe dabAvIne raMgane AMgaLI UparathI nIce vahAvavAmAM vagerenI mAMDaNI maMDAya che badhAja AkAro sapheda cokhAnA loTathI ' Ave che. jevA AkAre AMgaLI pharate AkAra gAra upara Ale dorIne temAM vacce vacce kaMkunA cAMdalA karI khAsa prakAre maMgala khAte jAya che. temAM phUlavele, kamaLa, pagalAM, mAlI, zaMkha raMgoLI zambhArAya che. temaja anyAnya AkAre cItarAya che. kaththAI raMganA gAra upara dhaLI khaDIthI ke cokhAnA leTathI pADelI "apanA" jhaLahaLI uThe Ama lagabhaga samagra bhAratamAM lekacitraNane A prakAra che. kadIka emAM lAla raMga paNa pUrAya che. "apanA'nI IdalIlA astitvamAM che Alekhane pAchaLanI mi te badhAja pratAnI goThavaNI ane rajuAta tathA tenA viziSTa vaLAMka temaja moTAM lagabhaga sarakhI che, zobhana, sajAvaTa ke ghATamAMDaNImAM huM bahu phera ceka bharIne dorAyelI raMgoLI jonAranuM mana harI le che. have to nathI, mAdhyama paNa badheja lagabhaga eka sarakhuM che. mAtra AkAromAM dhIre dhIre gujarAtamAM paNa 'a85nA jANItI thaI che. gujarAtI ane bhAtamAM thoDo phera paDe che A badhI raMgALI sajajAmAM to citrakAro zAMtiniketanathI A "a5nA" zIkhI lAvyA ane samagra bhArata jANe eka ane akhaMDa hoya evuM lAge che. ane gujarAtane tene paricaya karAvyuM. raMgoLI temaja Adhunika bhAta' je zobhana bhAtanA arthamAM baMgALanI "apanAnI' e ja paNa kAMIka grAmINa AkAramAM vaparAya che te beu zabdo "raMgavelarI" tathA "bhakita" e be saMskRta bihAramAM pUrAtI raMgoLAne "AlIpana' kahe che, brAhmaNa, kAyastha zabdo uparathI utarI AvyA che. saurASTramAM to atyAre tene tathA lokanArIonAM AlIpane vacce mAtra raMgane ja thoDe phera "raMgoLI' (raMgoLI) paNa kahe che raMgoLI eTale raMgathI banAvelAM hoya che. cokhAnA loTamAM pANI nAkhIne AMgaLIthI gAra upara phUla ane velanA zebhane, je gharanI bhIMto ke gharanuM AMgaNuM zobhAstrIo e dore che. rekhAMkana sAthe TIlA TapakAM kare che. A vavA mATe strIo cItare che raMgoLImAM kALo raMga nathI vaparAto Jain Education Intemational
Page #311
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha 333 kemake e raMga azubhanuM pratIka lakhAya che dhoLe raMga zubhratAnuM gaNeza, hAthI, mora, popaTa, deva, pazu, pakSI, mAnava vagerene tathA lAla, pILA ane lole e raMge mAMgalikatAnA pratIka manAtA ka9panAmaMDita, alaMkArika tathA suzobhita AkArono samAveza thAya hovAthI vizeSataH e raMgone ja upayoga thAya che. che. e AkArane raMgapUraNIthI vizeSa baLa lAdhe che. moTe bhAge raMge"bhUmisajajA" raMgoLI karavAno rivAja bahuja june che. veda- LImAM vAstavika mAnavane ke pazu-paMkhIne AkAra bahu suMdara lAgato kAlina samayamAM paNa raMgILIne rivAja hato. e samaye yajJavedInI nathI. AkRti pradhAna AkAra jeTalo vadhAre kAlpanika ane ochI AsapAsa pUpothI tathA cokhAnA leTathI raMgoLI sajAvAtI e vigatavALe hAya teTale e suMdara lAge che. rekhAonI zRMdAvalIthI vedamAM ullekha che. baddha bhagavAnanA samaya pahelA temaja pachI dareka raMgenI vadhu suMdara ane gatimAna lAge che. dAkhalA tarIke apanA'nA vihAra ane rathanI bhIti para citro thatAM, jemAM vizeSataH vela- avanavA AkAranI rekhAthI ja dorAyelI raMgoLI nathanaraMjaka lAge buTTAo ja cItarAtI evo jAtaka kathAmAM ullekha maLe che. A che. jyAre koI mAnava AkRtinI raMgoLI sthira lAge che. raMgoLInI paraMparA te gujarAta tathA saurASTramAM pAMca-cha dAyakA pahelA lAkSaNikatA emAMthI cAlI jAya che. ane raMgoLI karatAM e mAnava caNAyelAM ghaNuM makAna upara jovA maLe che. A prakAranuM kAma AkRti citra jevI vadhAre lAge che. karanAra lokone kamAnagarA' kahe che, 'kamAnagarA'nAM keTalAka kuTuMbe gALIAlekhananA bIjA prakAramAM saMjJAo ke pratIke Ave Aje paNa saurASTramAM vase che. che. e saMjJAo tathA pratIke bhAratanA sAmAjika lekajIvanane kavi kAlidAsanA samayamAM paNa raMgoLInI temaja pratike Ale. tathA dhArmika saMketone sAdAIthI pragaTa kare che. temAM svastika, khavAnI padhdhati pracalita hatI. "meghadUta'mAM yakSa potAnA gharanuM deraDI, trizaLa, zaMkha, khaDaga vagereno samAveza thAya che. e pratyeka e dhANa meghane Ape che. temAM bhIte AlekhAyelA citra-pratikonuM sattA pAchaLa koIne koI viziSTa bhAvanA rahelI hoya che. dAkhalA edhANa paNa Ape che. ajaMTAnI guphAomAM to vallarIo tathA tarIke zaMkha tathA svastikamAM mAMgalyanI bhAvanA, kamaLamAM suMdaratAnI kamaLanI chaMda lIlAne keI sumAra nathI ! e zobhane bhaumitika bhAvanA ke prakRtinuM pUjanIya mAtRtva, deraDImAM unnati ane lAbhanI AkAranAM 5NuM che, ane mukata hAthe dorAyelAM alaMkArika zebhane bhAvanA tathA trizuLamAM devadevIonI zaktinI bhAvanA vagere. paNa che. e pachInA samayamAM temaja madhyakALamAM zobhana paraMparA A adha cItaranAra ke zAstrIya kalAkAra nathI. e to che te cAlI ja Ave che. AvaData pramANe leke bIte, pothIo gharagharanI kulanArIo, jemanA kumAzabharyA hAthe e badhAM Alekhaane aAMgaNa supere zaNagAre che. maMdiramAM paNuM rItasara raMga ane nene suMdaratA apI che ane eka prakAranuM karmikAvyaja saryuM che. zobhAnA utsava racAya che. Ama IsvIsana pUrvethI cAlI AvatI A prathA hajI atUTa jaLavAI rahI che. emAM bahu phera thayo nathI. bhAratane sAce saMskRtivArasa, e enI lokakalA ja che. hajIye eja jUnI saMjJAo eja junA pratike ane eja purAtana ke ApaNe jeTale aMze lokakalAnA A amulya vArasAne jALavI phUlavelo najIvA pheraphAra sAthe jaLavAI rahyAM che. rAkhIzuM teTale aMze ApaNI saMskRti jaLavAI raheze. raMgoLI e raMgoLI AlekhananA be prakAra che. pahelA prakAramAM bhaumitika bhAratIya lokakalAne eka Agavo prakAra che ane sajI sudhI samasta bhAratamAM te jaLavAI rahyo che e AnaMdano viSaya che. temaja rU5paraMparAgata zaibhana AkRtio Ave che. temAM phUlavela, Gram asmitA graMthanA yAjakane hArdika abhinaMdana EVERINDCO ophisa. 23635 resI. 66781 evaresTa inDasTrIyala koraporezana mIlasTora maracanTa enDa kamIzana ejanTa eraMDA hAla, kapAsIyA bajAra, amadAvAda-2 Jain Education Intemational
Page #312
--------------------------------------------------------------------------
________________ 33% bhAratIya asmitAM. Tele. : 253871 J. M. BAXI & CO. STEAMSHIP AGENTS AAAAAAAAAAAAAAAA STEVEDORES A AAAAAANA Head Office: : 16, BANK STREET, BOMBAY-1. Jain Education Intemational
Page #313
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha 334 Phone No 252 & 205 Telegram KANTI' The Kanti Cotton Mills Private Limited SURENDRANAGAR. Manufacturers and Exporters of; GREY LONGCLOTH, SHEETINGS CANVAS AND YARN SINGLE AND FOLDED. Managing Agents : CHANDULAL RATILAL & co. SURENDRANAGAR (Saurashtra ) With Best Compliments From : The Associated Auto Parts Private Limited 445, DR. BHADKAMKAR MARG, Bombay-4 Jain Education Intemational
Page #314
--------------------------------------------------------------------------
________________ 334 bhAratIya amitA *www zubhecchA pAThave che zubhecchA pAThave che. zrI mALIyA tAlukA sahakArI kharIda vecANa saMgha lI. zrI jAmakaMDoraNu mahAla sahakArI mALIyA (mIyANAnA) kharIda vecANa saMgha sTezana roDa, morabI, ( jile : rAjakeTa ) jAmakaMDoraNuM sthApanA tArIkha 21-4-65 noMdhaNI naM. se. pa759 ( ji. rAjakoTa) zera bhaMDoLa 7pa300 sabhya saMkhyA 103 sthApanA tA. 27-5-1966 noMdhaNI naMbara se. pa818 | anAmata phaMDa para830-65 kheDUta 80 zera bhaMDoLa 39870 - sabhya saMkhyA 79 anya phaMDa 50051-94 maMDaLI 22 anAmata phaMDa 29959-57 sarakArazrI 1 jaMtunAzaka davA, nAITrojana khAtaro, koTAnI 103 khAMDa, sudharelA bIyAraNa ane khetIviSayaka cIja- saMgha khetI temaja jIvana jarUrIyAtanI vastuo purI pADe che vatunA vecANanuM kAmakAja kare che. jazamatabhAI devajIbhAI paTela menejara lAlajIbhAI ukAbhAI paTela goradhanabhAi ukAbhAI paTela menejara pramukha gIgajIbhAI avicaLabhAI paTela pramukha. sahakAra eTale bIju kaMI nahIM paraMtu samAjavAdanuM sudhareluM svarUpa~-- gAMdhIjI, khAtara pAka saraMkSaNa davA uttama biyAraNa mATe haMmezA sahakArI saMsthAnuM nAma yAda rAkhajo kAraNa ke sahakArI saMsthAmAM zeSaNanechetarAvAne ke vadhu bhAvane keAI bhaya raheto nathI. - rAjakoTa jillAnuM mukhya mathaka :- rAjakoTa jillA sahakArI kharIda vecANa saMgha lI. bhupendra roDa, rAjakeTa. dayALajIbhAI paTela, menejara ramaNIkabhAI dhAmI. pramukha Jain Education Intemational
Page #315
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratamAM ziSTa-saMgItano udbhava ane utkrAMti mAnave je saMskRti sajja che temAM saMgItane hara hameza beMka meAkharAnuM sthAna ApyuM che. saMgIta vIhIna mAnava saMskRti kaeNpavI muzkela che itIhAsa ane saMskRti vIzeSa zAkha purI jAya che. pRthvIne pATale aneka mahA saMskRtio kasI ane nAza pAmI IjIpta, bebIna, sIrIyA, bheMsopArIyA, nA, kIka ane romana smRtio phalIphALuM ane nAza pAmI ane vIlIna thaI gaI paraMtu be mahApurANI saMskRttio hRSNa vata che eka cInanI ane bIjI bhAratanI banne saMskRtioe pote potAnI AgavI rIte mAtAjI bharI rAkhyuM che, ane banne saskRtirbhe Aje vata ane gatI zIghra che. bhAratanI saMskRtine jaMgama kyAre thayA e viSaya aa vize nAmAM carcAspada banelA che pazcimanA vidvAneA vacce A aMge matabheda cAlyA kare che. kALa mAnavImAM temanI vacce paNa krUra paDe che. paraMtu kAniMga mane dhe ghaNI navI hakArA paNa bahAra AvI je sAhitya, sazodhana, prAcya vidyA ane purAtatva vipAse A dizAmAM ghaNuM mAgadazana karelu che ane have eka samAnya hakIkata che ke bhAratanI zAti ja purANI che. ApaNI purANI sa'skRtimAM saMgItanuM zuM sthAna hatuM. A praznanA uttara kIna nathI. purANA kAvI nAdI brahmanuM svarUpa gaNAveluM che. brahmanAdanI kalpanA hajArA varasathI bhAratamAM svIkRta che. deve ane gAMdharvA saMgItanI upAsanA karatA. e sava vidIta hakIkata che. sa'gItanA parama upAsaka devAnA deva mahAdevane mahAsaMgIta svAmI tarIke agrasthAna ApavAmAM AveluM che. vedomAM sAmaveda, e saMgIta ane nAdabrahmanI parama upAsanA che. purANa prasiddha nAradamunine 'bInanA parama upAsaka tarIke paisA che. sarasvatIne vINA vAdaka tarIke jaNAvyA che. A uparathI bhAratamAM saMgItanuM keTaluM ucca sthAna haze te saheje kalpI zakAya tema che. zrI nira'jana vAmanarAva dhoLakIyA taMtra tathA cIttatatrane sparzatA aneka bhAveAne saMgIte AvarI lIdheluM. Ama mAnavAnuM eka sabaLa kAraNa e che ke "rAga" nI eka vizISTa sUra yeAjanA ane saMgIta rItI bhAratIya saMgIte utpanna karI che, ane saMgItakSetre te eka anekhu ane vizISTa pradAna che, A prakAranuM AdabhUta pradAna bIjI koI pazu saMgIta patiLe ApyuM rUmAM nathI. je raMjana kare che, te rAga evI samAnya vyAkhyA rAganI baMdhAI che. rAganI patiggAmAM banetenA prakAromAM purANA kALathI ka matA pravatA hatA. rAya, zatrI, putrA ane mA aiz aneka cAra vibhAgA saMgItA e karelA che. dareka rAganuM eka viziSTa AgavuM kenava che. dareka rAyane eka bhAva che. ane A rIte dareka rAganuM eka alaga citra che. ane je te rAgane eka rasa che. koI paNa vidyAnA kSetramAM matamatAMtara tA hovAnA ja. kha rIte purA samayamAM sagIta te mukhyatve cAra mA pravartatA hatA. pahelA mata zIva mata tarIke jANIteA hateA, je mahAdevanI viziSTha saMgIta paddhatimAMthI uddabhavelo che. bIjo mata kArlonAtha mata tarIke jANIteA hateA je kRSNa bhagavAnanI viziSTa saMgIta paddhatimAMthI uddabhavyA che. A paddhatithI sAva manamAM thoDI dhAma lago umeravAmAM AvelI trIje mata hanumAnamata hatA je rAmasanA parama bhakta hanumAnakanI viziSTa saMgIta paddhatimAMthI banyo che. cothA mata bharata mata che. bharatamunInI saMgItanI parama upAsanAmAMthI A mata uttapanna thayo che. zIvamata ane kAlInAtha mate huM mAtra ane 36 rAgINI ane te putrA gaNyA che. hanumAna mata ane bharata mate 6 rAga, 30 rAgINI (8 putro ane 6 bhAryAM) (putravadhue) gaNyA che hanumAnamatamAM bhakatI bhAva tarapha vizeSa joka che. A rItanA cAra paurANIka mate saMgItamAM hatA. A uparathI bhAratIya saMgItamAM saptasura ane bAvIsa zrutIe hajAre. vara- eka prakrIyA paNa spaSTa jaNAya che ke bhAratanuM zISTa saMgIta sathI svIkAravAmAM AvelI che. tAla ane layanuM paN uMcu sthAna kALanI karavaTa eka pAnAnuM svarUpa bhavatu hatu vaLa bIcha eka svIkArAyeluM che. mata karana jorDana mukeza paNa saMgItanA e hakIkata jaNAya che ke ziSTa sa'gIta mukhyatve devasthAnAmAM sacavA sAdho che. surAnuM preraNA sthAna paNa puNA saMgItanAkhela ane bhAratIya ziSTha saMgItanI paraMparA jaLavAI rahelI nakkI karyuM che. dAkhalA tarIke paja beThake mAranA nAda, pratyeka suparatu zatra ane nAzanI karAvAmAM aneka matamatAMtarone lIdhe ziSTa ane suravraMdanI Rtu upara asara noMdhavAmAM AvI che. saMgItamAM nizrita ravarUpeA AkAra lai zakatA na hatA A prakAnI paripati thayA. khara jayAre gAdI upara AvyA tyAre hatI. bhAratanA katihAsa batAve che ke paDelAM saMgIta dharAbhimukha hatuM, paraMtu saMgItanI pAze jeTalI dhArIe chIe teTalI mAMdIna na hatI. sva. gAMdhI ane asAstranA varNana koparathI 12 kahI zakAya ke mAnava jIvananA aneka pAMsAMeka ane mAnavanA hRdaya bhAratanA ziSTa saMgIta aMge akabaranA rAjyakALa paDelAM saMgIta kSetre je sAAiyu hatu. tenA ullekha A spAne jarUrI che.
Page #316
--------------------------------------------------------------------------
________________ 338 bhAratIya asmitA sAmaveda, sAmasutra gAMdharvaveda e purANuM sAhitya che. bhAratanA enuM sarjana thayuM che. "rIsAle tAnasena" pachI saMgIta kSetre ziSTa saMgItane pAyAnA vaijJAnIka siddhAMto A sAhityamAM che. amulya pradAna amIra khuzaronuM che. "rIsAle amIra khuzaro" e ane e pAyA upara ja bhAratanA ziSTa saMgItanI AkhI ImArata emanI cIraMjIvI kRti che. ubhI che. puMDarIka vIThale aneka saMgIta mImAMsAo lakhI che. 1610nI saMgItane manuSya jIvanamAM ane keLavaNImAM ghaNuM agatyanuM sAlamAM "rAmavidhanAme eka prasidhdha saMgIta mImAMsA prasidhdha sthAna ApavAmAM AveluM tenI pratItI A sAhitya karAve che. thayelI. saMgIta darpaNa nAme eka saMgItamImAMsA somanAtha mizra buddha bhagavAnanA dehotsarga pachI amarakoza nAme eka prasiddha sane 125mAM prasidhdha karelI. saMgIta vivecana bahAra paDeluM. saMsaranI ghaNI ja laMbANa pUrvaka "saMgIta pArIjAta" nAme eka prasiddha mImAMsA tyArabAda vivAda ane vaijJAnIka Dhabe carcA temAM karavAmAM AvelI che. bharata prasiddha thayelI aneka muslima saMgItAe saMgIta kSetro gho moTo munInA Agamana sAthe saMgItane nATaka joDe paNa sAMkaLavAmAM phALo Ape che mahamadarAjhanuM vivecana saMgIta upara eka suMdara AveluM ane nATakamAM saMgItano kalApUrvaka upayoga bharatamunIe vivecana che dhrupada pachI khyAlanI paddhatIe tajanuM dhyAna doryuM projela. A rIte saMgIta devasthAnamAMthI bahAra nIkaLIne nATaya ane kalAkAre A navI paddhatIne apanAvavA mAMDelA. khyAlanI ane kalAkAra A navI paddhatAne apanAvavA mADa kSetre paNa pravezelu'. amarakoza pachI bAramI sadImAM ragataragINI" gAyakI zarU karavAnuM ane vikasAvavAne yaza mahemaha zAraMgIlAnA nAme eka saMgIta mImAMsA prasIdha thaelI, tyAra pachI 13 mI darabAranA prasiddha gAyaka adAra ga tathA sadAragane phALe jAya che. sadImAM prasIdhdha thayela saMgIta ratnAkara nAmanI sAraMgadevanI kRtie " ghaNuM uMcu sthAna prApta kareluM che. A saMgItamImAMsA ane vI TapAnI paddhati vikasAvavAmAM ane pracalIta karavAmAM zarIrane cana upara ghaNI TIkAo paNa thaelI che. mukhya hase che ThumarI aMga banArasa, rAmapura tathA lakhanaumAM vikAsa pAmeluM che. A pramANe akabaranA samaye sAhitya upalabdha hatuM. akabarane saMgItaprema jANItA che, tAnasena to bhAratanA gharadharanuM nAma che. - saMgItakSetro mahamadazA raMgIlAnuM nAma prasiddha che. temanA paraMtu bIjI eka hakIkata evI che ke tAnasena mahAna gAyaka hovA Azraya heThaLa saMgItamAM ghaNo vikAsa thayela che, ane paraMparA jaLavAI rahelI rajavADAoe AmAM ghA mahatvane bhAga bhajavelo uparAMta vidyAne mahAna upAsaka asaka ane racayItA hatA. che paraMtu tyArabAda pharIthI nIrAzAnuM moju saMgItakSetre pharI vaLeluM temanA samayamAM aneka mata pravartatA hatA. AthI saMgItanA vikAsa rUMdhAvA mAMDele aneka matamatAMtaronAM jALAMmAMthI bhAratanA aneka vADA ane matamatAMtarene lIdhe tathA ziSTa saMgItanI muDI zISTa saMgItane bahAra lAvavAnuM bhagIratha kArya tAnasene kareluM. je kalAkAra pAse hatI te saMgItakAronI samAjamAM pratiSThA nahI rahyAthI saMgItanI avadazA thavA mAMDelI bhadra samAjamAM saMgIta lagabhaga 16000 rAga ane 360 tAlano talasparzI abhyAsa karyA pratye dhRNAne abhAva utpanna thavA mAMDele je kalAkAro pAse pachI temaja khuba anveSaNa ane prayogo karyA pachI tAnasene kalA hatI temAnA moTA bhAganA kalAkAre pAse adhIkRta 200 mULa rAga ane 92 mULatA prasthApita karelA. saMskAranI muDI na hatI ane temAMnA keTalAka vyasanothI gherAyelA tAnasenanA abhutapUrva abhyAsa ane niSThAne parINAme bhAratIya hatA AthI ziSTa saMgIta guMgaLAI gayeluM ane teno vikAsa ziSa saMgItanuM svarUpa surekha ane spaSTa thaeluM . " rIsAle 'dhAI gayeluM ane ziSTa saMgItane lagabhaga nAza thaI jAya tevI tAnasena " e tAnasenanI siddha kRti che je bhAratanA saMgItanA saMbhAvanA utpanna thayelI paraMtu A mahAmule vArasa nAza thavAne itihAsamAM eka sImAcinha banI rahI che. mogala samaya daramiyAna ziSTa saMgIta maMdire, ane rAjadarabAramAM sthAna pAmeluM. aneka sajA na hato be bhekhadhArI mahAsaMgItajJoe saMgItane phIcuM lAvavA bhagIratha prayatno karyA te hatA paMDIta zrI viSNudaNaMbara rAjavIoe saMgItakArone rAjyAzraya Apela ane A rIte ziSTa 12 ane paMDIta zrI bhAtakhaMDe. saMgatanI paraMparA jaLavAI rahelI. zrI. bhAtakhaMDee samagra bhAratamAM paryaTana karIne aneka kalAkatAnasenA yuga pachI mukhyatve rAjadarabAramAM ja vikAsa pAmyuM. rAne maLIne saMgItane amUlya vArase zabdastha karyo. jyAre paMDIta devamaMdiramAM saMgItane abhyAsa ghaTavA mAMDe. moTe bhAge para 5- zrI vinudIgaMbare saMgIta sAthenI je suga pravartatI hatI te dura rAja jALavI rAkhavAmAM devamaMdire saMtuSTa pAmelA. paraMtu purANI karavA pracaMDa jhubeza AdarI temaja kalAkAronI pAse cArItrya ane saMgIta paddhatiomAM paNa navA navA prayogo thavA mAMDelA ane saMskAranI muDI hovI joIe evI eka pracaMDa bhAvanA pedA karI. khAsa karIne irAna ane arebIyAnI saMskRtinI asara nIce judI AthI bhadra varga pAcho saMgIta sAme joto thaze ane ziSTa saMgIta padhdhattio ane prakAro atItvamAM AvavA mAMDelA. pAchuM sajIvana thavA mAMDayuM. A baMne mahAnubhAvonA saMgItane sura, zratI, grAma, raNa padhdhatti vigere aMge je pAyAnA pitAnA asala sthAne prasthApita karavAmAM ghoja pATe phALeA che, sidhdhAMto hatA te pUrvavat rahelA paraMtu navI padhdhattio vIkasAvA ane temanI sevAo apUrva che. paMDIta zrI bhAtakhaMDee "lakSya mAMDelI tAnasenanA kALamAM dhrupada e mukhya pracalita padhdhatI hatI. saMgIta"nA pAMca khaMDe lakhIne saMgItakSetre eka mahAkArya karyuM che. tyArabAda dhamAra, khyAla, herI, DamarI vigere ane saMgIta padhdhatI- ane A kRti sadA saMgItanA abhyAsIo sArU mArgadarzaka thaI Jain Education Intenational
Page #317
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha 339 raheze. A baMne saMgItanoe mRtapAya thatAM saMgIta upara amI kesarabAIe ziSTa saMgItanA zira Toca samA kalAkAro thayA che. chAMTaNA karelAM. saMgIta have vyApaka thayuM che. jagatanI saMskRtio ekabIjAnI rajavADAone rAjayAzraya nabaLo paDavA mAMDyo tyAra pachI pUrI najadIka AvI gaI che ane AthI ekabIjA upara anya kaTokaTI utpanna thaI. "kalAkArone jIvADIe tAja kalA jIvaMta rahe" asara thavAnI ja che bhAratanuM ziSTa saMgIta A yugamAM eka navA A kaTokaTInA kALe reDIoe kaLAnA kSetramAM praveza karyo. saMgIta- tabakkAmAM praveza karI rahyuM che. pazcimanuM saMgIta sugama saMgIta, ne jIvaMta rAkhavAmAM reDIoe ghaDyo moTo bhAga bhajavyo che. A lokagIte vIgere prakAra pracalIta thatA jAya che ane loka uparAMta rAjyAzraya gayA pachI saMgItapraya janatAnI karaja kalAkArane cAhanA meLavatA jAya che. Ama hakIkata hovA chatAM ziSTa saMgIta piSavAnI ApeApa banI rahe che. reDIo uparAMta rekorDIMga paNa pitAnuM anokhuM sthAna ane vyakitatva jALavI rAkhyuM che. pAyAnA kalAkArane poSavAmAM mukhya bhAga bhajavI rahyuM che. keLavaNInA kSetramAM siddhAMtAmAM bAMdhachoDa vagara ziSTa saMgItane kadAca kalevara badalavuM paNa zALAo banI zake teTalI saMgItanI sevA karI rahI che. paDe prasiMdha sItAravAdaka zrI. ravizaMkara A mathAmaNamAM paDayA che je kalevaranAja badalavuM emaja Agraha rAkhavAmAM Ave to pharIthI bhAratanA ziSTa saMgItane A rIte ghaNe lAMbo ane rasaprada pAchI kaTokaTI utpanna thAya tevo saMbhava che mULa sidhdhAMtone bhoga ItIhAsa che bhAratanI saMskRtInuM viziSTa lakSaNa che "samanvaya" ApyA sIvAya vAghA badalAya temAM vAMdhAjanaka kazuM ja hoI zake teja pramANe bhAratanA ziSTa saMgItanuM viziSTa lakSaNa che "samanvaya" nahi kalAne koIpaNa pradeza sthira rahI zake nahiM. pAyAnA sIddhAMtone bhoga ApyA vagara kAlanA vahana sAthe saMgIta mAnava cetanAnA vyApAre jIvaMta che. ane kalAne koI paNa paNa kadama mIlAvyAM che. ane tethI ja bhAratanuM ziSTa saMgIta Aje * pradeze sanaya sAthe tAla mIlAvavA ja rahyA. kalAkSetre custapaNue paNa cetanavaMtu, jIvaMta bhavya ane AnaMdadAyI che. kaMTha saMgIta nAzane ja AmaMtraNa che. A vidhAna pratyeka kalAkAre samajI ane vAdyasaMgIta banne kSetreAe kalAkAroe navA navA prayogo levAnI jarUra che. pazcimamAM bhAratIya saMgItanuM vaividhya, bhavyatA karavA mAMDayA che, sItAranI ane tabalAnI pazcimane Aje laganI ane uMDANanI pratItI kalAkArone ane janatAne thavA mAMDI che. lAgI che bhAratanI tAlanI yojanAo ane tenuM cekakasa paNuM vaLI cittane zAntI ApanArI pracaMDa zakita bhAratanI ziSTasaMgIta jeIne pazcimanA vijJAnIo tathA kalAkAre Azcarya pAme che. paDelI che, tenI paNa pratItI jagatane thavA mAMDI che. AthI bhAratanA chellA cAlIsa varasamAM gAyako tarIke mahema khAM sAheba phayA- ziSTa saMgItanuM bhAvi ujaLuM che. kAraNa teno vyApa vadhyo che. ane jhakhAna sAhebe tathA khAMsAheba abdulakarIma khAM sAheba tathA jIvanane mane samajAvanAra tene saMdeza thAkeluM ane nirAzAthI paMDIta omakAranAthajI temaja khAMsAheba allAdInAkhAna ane gherAyeluM jagata jhIlavA taiyAra kIbuM che. With Best Compliments From u999999 ( 99 O. TIT B WIVU ILI IL 206, Jawahar Galli Swadeshi Market. BOMBAY-2. Jain Education Intemational
Page #318
--------------------------------------------------------------------------
________________ 34% bhAratIya asmitA kiMmata kavolITI ane kalAtmaka DIjhAIno mATe lokapriya nAma jagadIza prinTanI 'jagaphezana" sADIo utpAdaka :- jagadIza TekSaTAIla DAIMga enDa prinTIMga InDasTrIjha jetapura ( saurASTra) phona : 19 grAma : jagadIza javA kukA enDa kAM. dhI InaDIyana meDIkala sTorsa Dilarsa enDa ImporTasa Dragsa, meDIsIna, DAyajha, kemIkalsa vI. 54, prInsesa sTrITa, muMbaI-2 phena : 20971 grAma : kIkANI Jain Education Intemational
Page #319
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha 341 zubhecchA pAThave che zrI ha ra ma DI yA jA tha sevA sahakArI maMDaLI haramaDIyA. (keDInAra tAluka) (amarelI jille) sthApanA tA. 13-6-1907 noMdhaNI naMbara 18889-7-637 zera bhaMDoLa 144970-00 sabhya saMkhyA 278 anAmata phaMDa 48345-00 anya phaMDa 10677-47 maMDaLI rAsAyaNIka khAtara, kaDAIla bIyAraNa, vigerenuM kAmakAja kare che mIThubhAI hasanabhAI mAnabhAI hAmabhAI maMtrI pramukha -: vya, ka. sabhya : zrI anaMtarAya rAmazaMkara bhaTa zrI bacubhAI karazanabhAI , rUkhaDabhAI bhagavAnabhAI sulemAnabhAI abdullAbhAI i arajaNabhAI bhIkhAbhAI , gIradharalAla jecaMdabhAI Phone office:- 321876 Resi :- 572325 R. TULSIDAS CO. ChemicalsMinerals Sizing Materials 311, Samuel Street Bombay-3 BR. - - Jain Education Intemational
Page #320
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratIya asmitA audyogika sahakArI pracAramAM carotara grAmodvAra sahakArI maMDaLa limITeDa vallabha vidyAnagara-kheDA tAra : "sigrAma"? kenaH-31:7 ANaMda 1. prisTeDa konkrITanI bina kharcALa vastuo bimsa, paralInsa, slemsa, phensIMga, pilasa, uparAMta vijaLInA thAMbhalAo judI judI sAIjhanA jemAMthI lagabhaga 3,00,000 thAMbhalA gujarAta ane muMbaI vidyuta barDane ApyA che. 2. audhyogika mazInarI mATe joItA rabbara lAInIMga, rakhara riMga, gAmeTasa rola vi. 3. spana sImenTa pAIpa -3" thI 60" DAyAmITaranI pANI puravaThA, gaTaro temaja khetI mATe. 4. TAIsa- sADA ane meIka A sahakArI prayAsamAMnA sabhyo 2,27 sahakAra thI sevA cImanabhAI desAI mAnada maMtrI AnandabhAI amIna mAnada adhyakSa Jain Education Intemational
Page #321
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha 3X3 With Best Compliments From : *** *** * " BICYCLE CHAINS VELO " * *** VELO CHAIN A MOST COVETED ITEM IN CYCLE TRADE MANUFACTURED BY * * * VELO INDUSTRIES BHAVNAGAR. * * * ** : SOLE SELLING AGENTS : Associated Exp. & Imp. Syndicate 345, Kalbadevi Road, BOMBAY-2 Jain Education Intemational
Page #322
--------------------------------------------------------------------------
________________ 344 bhAratIya asmitAnA sarjanane hArdika zubhecchA Atma sAdhanAnuM navanIta "huM na jaina chuM, na bauddha, na vaiSNava," na zaiva, na hindu, na musalamAna. huM te vItarAga paramAtmAne zeAdhavAnA mAge vicAravAvALA eka mAnavI chuM. yAtrALu chuM. Aje sau zAMtithI cAhanA kare che, paraMtu zAMtinI zeAdha sauthI pahelAM peAtAnA manamAM ja thavI joIe " vallabha-vANI cheDA javelarI mATa ( erakanDIzana zerUma ) 40-42. dhanajI sTrITa, muMbaI-3 2. na. 321995-338530 bhAratIya asmItA cheDA ApTIkala mATa ( erakanDIzana zerUma ) 39-41 dhanajI sTrITa, muMbaI-3 Te. na. 328434
Page #323
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratanuM calacitra jagata zrI ramaNIkalAla ja, dalAla IsvIsana 1895. DIsembara mahinAnI aThThAvIsamI tArIkha. dazya paNa jhaDapI lIdhuM. pachI to pUrva amerikAthI pravAsa maMDaLIo pArIsanA grAnDa kAphenA beMyarAmAM eka camatkAra thayo. luI ne AvavA lAgI. philma sAmagrInI AyAta cAlu thaI. IsavIsana gara. be lumira badhuo pahelI ja vAra emaNe pitAne 1898mAM pUnAnI zaratone "muMbaI sTezana para TreInanuM AgamananI sinemeTogrApha janatA samakSa raju karyo. jhaDapI pracAra thAya te ja philmo jhaDapAI e yugane philma pradarzika jagatabharamAM "phoTogrAphara lAbha thAya. tethI lumiyara banyuoe vividha TukaDIonI racanA ekajhIbITara' banyA. dhIme dhIme philma pradarzake be traNa kAryakramanI karI. dareka TukaDIne sAdhana sAmagrIthI sajja karavAmAM AvI. dareka philmo vasAvavAM mAMDI eka lothI bIje lo, bagIcAmAM ke medATukaDI philmanA prayoga karatI. ethI lokonuM dhyAna kheMcAtuM. namAM ne ane vividha zahera ne gAmomAM philmanI rajuAta thavA dradhyApAjana paNa jAtuM. e draSya "kemerA" ne "chApavAnA yaMtra' mAMDI, grAma pravAsI sinemA paNa zaru thayA. mAM palaTI zakAtuM. ema sAmagrI sarjana vadhatuM gayuM. zrI jamazedajI pharAmajI mAdana. isvIsana 1856mAM emane evI eka TukaDIne AgevAna jelIziyana Ta limithera jama. muMbaI choDI emaNe kalakattA vasavATa karyo. pArasI kuTuMbanA badhuone mitra ne jAdugara. IsvIsana 1896 kabarInA vIsamI e nabIrA. kAcI vayathI ja raMgabhUminuM AkarSaNa IsvIsana tArIkha. e divase phelIziyane laMDanamAM sinemeTAmAkanI pahala vahelI 1830thI 2 gabhUminA punarutthAnane AraMbha thaI cukI hato rajuAta karI. isvIsana 1 menA sattaramI tArIkha bIjA eTIe kalakattAnA kerIyana hAlamAM mAdane 'prepa beya" tarIke potAnI seInTa piTarsabagamAM sinemeTogrAphanI rajUAta karI. eja sAlamAM kAki nI e ja kArkidIne AraMbha karyo bhAratabharamAM naTa tarIke pravAsa kheDyo. je limAryaranI trIjI TukaDIe muMbaImAM sinemeTogrAphanI rajuAta karI kaMpanImAM kAma karatA e kaMpanIja pite kharIdI lIdhI. voTasana hoTelamAM ene prathama prayoga thaze. evI to saphalatA IsvIsana 1902. mAdane 'pAye phrejha' pAsethI philma maLI ke caudamI julAIthI novelTI thieTaramAM sinemeTogrAphanI sAmagrI kharIdI. kalakattAnI madhyamAM eka nIlavaNuM medAna che tyAM rajuAta thavA lAgI. tArIkha 27 julAI e "TAImsa eka ema taMbu nAkhyo "bAyoskopa" pradarzana zaru karyuM. bhArata, IDiyA' e lakhyuM " bhAre varasAda hovA chatAM vizALa janasamudAya brahmadezane silonamAM je philma utpAdana pradarzana vitaraNuM sAmrAjaya sinemeTAMmApha jevA thieTara para umaTe che. emAM vIsa prasaMgenI ubhuM thayuM ene A adane prAraMbha. rajuAta thaI. " dha sapanTa, dha erAIvala epha e TreIna,' paradezamAMthI kiTamonI AyAta thavA lAgI. philmanI laMbAImAM sI beIdhasa' 'laMDana gala Densasa' "TarIMga dha gArDana' ItyAdi jhaDapabhera vadhAre thaye jeImsa viliyamasananI philmanI laMbAI A prayogoe be siddhi hAMsala karI. 'paradezI mahilAone 60.75 phUTa hatI. IsvIsana 1899nI e sAla IsvI- kuTuMba mATe khAsa vyavasthA thaI.cAra AnAthI be rUpiyA sudhInA sana 1902mAM philmanI laMbAI 288 phuTa thai. sAthe sAthe saMgIta vaga rAkhavAmAM AvyA. chatAM muMbaImAM vasatA gerAo ane DAka vastu raju karavAnI preraNuM ne Adezane protsAhana maLyuM. IsvIsana bhAratIone ja AkarSaNa thayuM. zrI harizcaMdra sakhArAma bhATavaDekara. 1901. nAtAla. muMbaInA geITI thiyeTaramAM krAIsTanA jIvanane IsvIsana 1880nI sAlathI muMbaImAM eka phoTogrAphIka suDiye bhavya sinemeTogrAphika kAryakramamAM rajU thaye "mahArANI vikaToriyAnI calAve. IsvIsana 1896nA limira pradarzanathI e prabhAvita thayA smazAnayAtrAne "pramukha mekIlenuM khUna jevA prasaMge paNa bAvIsa gInI kharco emaNe eka mizana pikacara kemerA' laMDanathI batAvavAmAM AvyA. maMgA. muMbaInA 'gIra gArDanamAM eka kustInuM daMgala javAmAM mAnya sAritika graMthane anulakSI philma utpAdana hAya AvyuM hatuM. e dRzya bhATavaDekare jhaDapyuM. philma prosesa thavA dharAyuM. IsvI sana 1907. raMgabhUminA naTone citramAM rajU laMDana mokalI. eka projekaTara paNuM magAvyuM. philmo AyAta karI. karavAne yuga AraMbhAye. raMgabhUminAM nATako sAme prahasanee paNa khullA medAnamAM prayoga zaru karyA. sviIsana 1901 DIsembara AkarSaNa jamAvyuM. IsvIsana 1912, sapTembara mahine muMbaInuM mahinAzrI Ara. pI. parAMjape siniyara raMgalara' thaI bhArata IpIrIyala sinemA. "pUryadeva' : "dha geDa opha dha sana' ane pAchA pharyA. bhAratIya havAmAM rASTrIya gaurava pragaTayuM, bhATavaDekare pAthenI bIjI mAhitI philma sAme be dhUma hasAvanAra prahasane emanA samAna samAraMbhanI phi9ma jhaDapI. prathama "samAcAra citraeka aThavADIyA sudhI rajUAta pAmyA paMkhAnI sagavaDa ApanAra tarIke e philma pitAnuM sthAna jamAvI dIdhuM. pahelA thiyeTara 'amerikA IDiyAe dha misTarI opha eDavIna IsavIsana 1903 sAtamA eDavarDanAM rAjayAbhiSekane darabAra jhaDa, zivanuM tAMDava nRtyane traNa dhUma hasAvanAra prahasano rajU karyA. bharAze. patya zaibhavanI jhAkajhamAva jovA maLI. bhATavaDekare e geITIe laMDananA e-brAri, myubIna, niTogrApha, amerikana Jain Education Intemational
Page #324
--------------------------------------------------------------------------
________________ 346 bhAratIya asmItA bArakopa, nArIraka, arbana, pAye ane bIjI philma kaMpanI- saMvAdo mUkavAne pahela vahele prayoga karyo. "gaMgAvataraNa" nAme oe citronI hAramALA rajU karI. Ama bhAratanuM phi9makSetra eka bolapaTa paNa taiyAra karyuM* IsvIsana 1944 mAM nAsikamAM bIla AMtarASTrIya rahayuM. emanuM avasAna thayuM. jIrAja goviMda phALake. dAdA sAheba phALakenA vahAlasoyA bIjA vaNajaNa. nAme e muka mazadara che. nAsika jIllAnA eka purohita kuTuMbamAM IsvIsana 1893 kalakattAmAM dhIrena gaMgulIne janma yo. emane janma isvIsana 1870 zAstrI banavAnA saMskAra, saMskRtanA kalakattA yunivarsiTImAM abhyAsa karyo. kalAnA abhyAsa mATe e vidvAna tarIke tAlIma bAlyakALathI ja citrakAma, raMgabhUmine jAdu prati pitA muMbaI ephInsTana kolejamAM adhyApaka nImAyA zAntiniketana gayo pachI haidrAbAda vinayana vidyAlayamAM joDAze. eTale phALake kuTuMba muMbaI AvyuM. abhinaya ne phoTogrAphIne prathamathI ja zekha. IsvIsana 1915 mAM ! ! ke tuM che ! AmAM praveza meLavyo. aneka kalAonI sAdhanA karI. kuzaLa jAdu ene eka phoTo Albama pragaTa karyuM. ene pahele graMtha zrI je. epha. mAdanane mokalI Apyo mAdane ene protsAhita karyo. gara paNa nIvaDayA vaDedarA gayA. tyAMnA kalAbhavanamAM tAlIma lIdhI gavarnanTa ArkIolojIkala DipArTamenTamAM phoTogrAphara banyA IsvIsana 1918 nI e sAla tevAmAM kalakattAnA eka zreNI zrI pI. bI. dattane philmakSetramAM nANAM rokavA dila thayuM, emaNe kalAtmaka chApakhAnuM kADhavA sahAya sAMpaDI chApakAmane raMgakAmamAM mAdana taMtramAM kAma karatA zrI ena. sI. lAhirIne navuM ekama adyatana anubhava meLavavA jarmanI upaDayA. IsvIsana 1910mAM zaru karavA samajAvyA. zrI dhIrena gaMgulI paNa e navI maMDaLImAM bimAra paDyA aMdhApo Avyo ne dRSTi punaH prApta paNa thaI. joDAye "IglenDa riTanDa' philma utArI. IsvIsana 1920 eiTara nAtAlanA sinemA pradarzanamAM "IsunuM jIvana' citrapaTa joyu phasAmAM e rajuAta pAmI. dharakhama saphaLatA varI. e dhUma zrI kRSNanA jIvana para philma banAvavAnI preraNA maLI. panIe saha- hasAvanAra komeDI hatI. kAra Apyo sesila hepavatha racita "e. bI. sI. epha sineme pachI gaMgulIe kavivara ravindranAtha TAgoranA kuTumbamAM lagna TegrA' kharIdI anubhava meLavavA iMglenDa upaDyA. IMglenDa jaI kayuM potAnuM svataMtra sAhasa karavA haidrAbAda pAcho pharyo kalakattAnA hepavane maLyA paNa kharA. keTalAya philma kArIgare sAthe lIdhA, beTasa philma kaMpanIne IsvIsana 1912 phALake bhArata pAchA pharyA sAthe viliyamasane janama thaye isvIsana 1922. A kaMpanIe potAnI svataMtra kemerA ne paraphoreTara kharIdatA AvyA 'TAIma lesa phoTogrAphI" dvArA prayogazALA ne be sinemAgRho cAlu karyA saMkhyAbaMdha philma eka TuMkI philma banAvavA nirNaya lIdhe zrImatI sarasvatI phALake utArI. IsvIsana 1924mAM "rajhIyA begama' rajU thaI. nijhAmane kAkI'e mATInA eka pAtra para kemerA goDa phALakee InTara- roSa una, gaMgulI ane tenA sAthIdArone covIsa kalAkamAM mITanTa pheTogrAphI mATe eka yaMtra banAvyuM" "vAlanuM bIja rAkhI nijhAma pradeza cheDavA pharamAna thayuM badhA kalakattA pAchI vaLyA. temAMthI choDa thAya' tyAM sudhInuM citra banAvyuM prekSako Azcarya cakita thayA. phALakene Arthika sahAya maLI gaI ene janma. IsvIsana 1898. IsvIsana 1920mAM eNe pachI emaNe "harIzcaMdra' nI kathA para pasaMdagI utArI, kalakattA yuninarsirI choDI. asahakAranI caLavaLamAM joDAyA. enA IsvIsana 1912 mAM "rAjA harizcaMdra' pUrI thaI. 3700 phuTa lAMbu pitAe ene vArasA hakamAMthI bAtala karyo. bardavAna jaI eNe e citrapaTa IsvIsana 1913 mAM e bombe korporezana cieTaramAM hAtharUmAla vecavAnI dukAna kADhI. rASTrIya mahAsabhAnA sAptAhika rajuAta pAmyuM, gajaba saphaLatA maLI. vIsa varSamAM phALake phise zakitane taMtrI banyA. tyAM dhIrena gaMgulI bardavAna AvyA nAnAM moTAM so uparAMta citrapaTa ApyAM. "bhasmAsura mahinI navI philma kaMpanI ubhI thaI. zrI devakI bejha 'phaleImsa opha laMdana" "zrI kRSNa janma' adbhUta camakAra rUpa banyo. utpA- phalezanI skrIpTa lakhI. briTIza Dominiyana philma kaMpanImAM mAsika daka phALake pachI pradarzaka paNa banyA. gADAmAM prAjekaTara, paDado ne phime trIsa rUpiyAnA pagAre kAme lAgyo potAnI skrIpTa mATe eNe nAkhIe gAmegAma pharI vaLe phALake phimsa kevaLa bhAratamAM ja nahi nAmanuM pAtra bhajavyuM philmanI rajUAta vakhate paDadA pAchaLa beThe paNa brahmadeza, sIMgApura ne pUrva AphrikAmAM paNa batAvavAmAM AvI. revAne kolAhala ne ghoDAnI kharIajanA avAjanI asara upa Ama paurANika philmamAM keTalAMya varSo sudhI bhAratIya citraphalaka jAtI Ama enA philma jIvanane AraMbha thaze. sara karyuM. IsvIsana 1920 thI sAmAjIka philmo mahatva dharAvavA zrI devakI bojha vaiSNava hato bhakata hato philma mAdhyama viSe lAgI. aitihAsika philmane paNa udaya thayo. mudraka mazahura svataMtra vicAra dharAvato snehanuM sAmrAjaya kevI rIte sarajAya e siriyala" ne DaglAsa pherabenkasanAM citrapaToe sTeTa citro'ne samajato bhAratIya daSTibindu rAkhata pachI bolapaTa AvyA cAnaka ApI. saMgItanI kumaka maLI zrI devakI bejhane bhAratanA noMdhapAtra digdarzaka IsavIsana 1917 phALakenA sAhasamAM pAMca bhAgIdAra umerAyA. banavAnI taka sAMpaDI gaI. hindustAna philma kaMpanI' evuM navuM nAmakaraNa thayuM. IsvIsana zrI caMdulAla zAha IsvIsana 1898mAM janma. jAmanagaranA 1927 phALake nivRtta thayA. IsvIsana 1931 "setubandhana 'mAM vatanI muMbaI sIDanahAma kolejanA vidhAthI. grejayueTa thayA.
Page #325
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha moTAbhAI sAthe dhaMdhe vAgyA. e moTAbhAI muMbaInA e utpAdakane paurANika kathAo lakhI ApatA. caMdulAlanuM hiMga ge raMgAyuM. IsvIsana 1924 Ida AvatI hatI ImpIriyala sinemAne bhAratIya philmanI khUba ja jarUra hatI. zrI. caMdulAle e khIDuM jhaDapyuM. eka mahinAmAM eka sAmAjIka krima taiyAra karI paurANika philmanA jamAnAmAM e daza aThavADiyA cAlI zrI. caMdulAla philma utpAdaka banI gayA. mana bhAvana vRtta citrA sthApavA mAMDayAM. IsvIsana 1926-27 mAM jIvana bhAratamAM batAvAtAM jiMtrAmAM phakta paMdara TakA ja bhAratIya vidyA hatAM. IsvIsana 1926 mAM maThi ne rakta 26 citro banAvyAM isvIsana 1929 mAM e utpAdana 128 citronuM thayuM. IsvIsana 1934 mAM vArSika 153 citrapaTA taiyAra carcA. varasAinA karAra pachI heAlIvuDa jagatanI philmanuM pATanagara banI gayuM. phrencAnA saMgrAma patI gayA AMtara rASTrIya philma saMgrAma AraMbhAyA briTIza philma udyogane amerikana gaDha durbhedya jaNAyA briTIza --nca ane bIjA utpAdakone philma udyogamAM ghara AMgaze. pagA jamAvavA muzkela banI gayA IsvIsana 1925 mAM briTIza paDadA upara paMcANu DhakA amerikana hiMdarbhe batAvAtI. yunAI TeDa sTeTasanAM khArA dubhava ma gAya. berikAmAM magahana cAyu'. migneTaranI hAramALA 'dhA, utpAdo viSeTA kharIdavA lAgyA. philmanagara sara karavA aneka prayAsA thayA. zrI kohInUra philma kaMpanI IsvIsana 1918 philma utpAdananA prAraMbha kiMkarI gAma eka hiMdanuM kAma adhe raste AvyuM tyAM heAmI mAstaranA paganI ghUMTI utarI gaI. zrI caMdulAla emane jovA hospITalamAM gayA. heAmI mAstare e philma pUrI karavA emane hu samauhara emAM kAma karatA. zrI cadulAlane mIrA goramAM bhAre rasa hatA evuM ImpIrItanA karAra pUrA karavA mAthe lIdhuM. eja rAtre eka navI kathA lakhI nAkhI bIjA diva-kha thatuM. adAkArAne trIsa rUpiyAthI eka hajAra rUpiyA sudhI bhAratIya philma utpAdakA vArSika bAra citrapaTA taiyAra karI zakatA. eka citra cha aThavADiyAmAM taiyAra thatu, vIsa hajAra rUpiyA che pagAra maLatA adAkArI mATe pAbIo sudhaigya dekhAtA kalakattAmAM kulina kuTuMbanI mahilAoe citrapaTAmAM utaravAnA Ara Mbha karyAM. sathI philma utAravAneA AraMbha thaye| dararoja kAma cAlatuM rAtre eDITIMga thatu. zarIramAM 104 tAva chatAM zrI caMdulAle samayasara philma pUrI karI 'aMdI" bhAratIya sAmAjIka citromAM sImA-dareka kaMpanIne potapotAnI prayogazALA hatI, paNa kharuM kAma cihna banI gaI zrI caMdulAlanI philme bhAratIya kuTumbajIvananAM saryAM dAkhavatI. khullAmAM ja thatuM. pachI kAcanI chata vALA sTuDiyA baMdhAvA lAgyA. sAmrAjya IsvIsana 1914mAM paheluM vizvayuddha phATI nIkaLyuM. phrAnsa, TAlI, jamanAmAM philma utpAdana thaMbhI gayuM IglIza utpAdanamAM achata ne pratiba Mdho naDayA paraMtu jagatabharanA prekSako tA philmamAM hamezA ja svA. anaitrikana utpAda DhAbIDamAM TharIThAma thayA galla jhaDapathI philma utpAdana vadhI gayuM cAlI` cepalIna ne merI vikAsa jevA sinetArakonA nAma jagatabharamAM pUjAI rahyA sa MpattinA DhagalA thayA. tA apekina utpAdaka paNa go ja kamAI letAM paradezI kevaLa naphA mATe ja hatAM, moDale bhAratIya philmane nA pasa hajAra rUpiyA bhAratamAMthI ja kamAI levA paDatA amerikana vitarako bhAratabharanA vitaraNuM hakako khuba ja najIvI kIMmate kharIdI zakatA. IsvIsana 1916 mAM yunivarsale potAnI pahelI zAkhA bhAratamAM nAkhI. IsvIsana 1920 sudhImAM vArthiMka para mitraparA, para AsanA 347 greITa briTana briTIza IMDIyAnA bAramAM paNa potAnuM sthAna nakakI karI levA mAgatuM hatuM. IsvIsana 1927 ekaTAmbaranI DI tarIkha. gavanabenka opha InDIyAe bumina sinemAka kamITI' nAme eka tapAsa samitinI nimaNuka karI, sensarazIpa dvArA yAgyayeAgyatAnA abhyAsa karavA sUcanA apAI. IsvIsana 26 mAM purI phaeNrI rAva karyoM sAmrAjyano phinA pradarzana mATe sAmrAjayanA vividha dezane protsAhaka pagalAM bharavAM. IsvIsana 1918. iMDiyana sinemeMTAgrApha ekaTa pasAra karavAmAM AvyA. isvIsana 1920 maiM 1921mAM emAM sudhArA vadhArA thayA. e prAMtiya anAmata viSaya gaNAyA. polIsa hakumata nIce vAmAM AvyA. sIzana 1020mAM muMbaI, kalakattA ne madrAsamAM beDa eka semasanI nimaNUka thaI. IsvIsana 127 paMjAba eDaDa vyavasthita karavAmAM AvyuM. pratyeka philmane bhAratabharamAM batAvavAnuM lAyasansa maLatu khAtu baMdhAraNa ne kAryakrama cAlu valaNanuM pratibiMba pADatAM. sensarazIpane kaDaka amala karavAmAM AvatA. IsIsana 1928 me mahinA. IMDiyana sinemAprAr kamITIe hevAla rajU karyAM. emAM sensarazIpa mATe zAnta valaNa hatuM. badhI ja paradezI philmeAnI bhAratIya janatA para eka sarakhI asara paDatI. eTale sAmrAjyanI philmane prathama pasaMdagI ApavAnA prazna uDI gayA. bhAratIya philmAne prAtsAhana ApavA bhalAmaNa thaI paraMtu gavarmenTa era InDiyAe badhI ja balAmo abharAI para gaTAvI dIdhI. IsvI sana 1927 dha jAjha siMgara' jagatanuM prathama belapaTa nyuyArka mAM rajuAta pAmyuM', citrapaTAnA putranA mRta Avyo. IsvIsana 12 yunivarsalanuM paheluM popaTa dha melaDI eka jIva' bhAratamAM rajUAta pAmyuM. bhASAnA sagharSa : bhAratIya utpAdakonuM aAra bhArata uparAMta brahmadeza ne silena paNa hatuM. keTalAMka citrapaTA malAyA, pUrva AphrikA ne dakSiN AphrikAmAM paNa rajuAta pAmyAM. parantu bevapara AvatAM bApA
Page #326
--------------------------------------------------------------------------
________________ 348 kiMga mAdhyamo aMtarAya UbhA thayA. kiMtu mahatva vadhyuM. parantu khAvapanuM vadhI gayuM. mUka jamAnAnA philma eka pAse sa Mpatti nahotI. jJAna paNa nahatu pariNAme bhAratamAM hindI pariNAme bhAratamAM hindI utpAdana kharca khUba ja adRzya thayA. emanI navA yugane paDakAravA eNkalI mAdana cieTasa limiITeDe ja khIDu jhaDapyuM zrI je. je. mAne nyUyorkamAM 'jha siMgara ' mAM ala jonsanane AyA. philma udyoga para elapaTanA paDatA pratyAvAtA nihALyA. amerikana philma jagatane navA svAMgamAM punaHvyavasthita patu' taiya zrI mAdanane paNa tyAMnI iMkamAM lAgIemae trapaTa utpAdananI sAmagrI kharIdI lodhI, kalakattAnA sImA pradeza TAlaga MjamAM mAnDa para mAnakriyA badhA mAna viSema mAtra utpAdata karatI prathama saMsthA banI. prathama emaNe saMkhyAbaMdha nAnAM nAnAM bhAvaparA banAvyAM. Ina 1931 caudanI evAM ekatrIsa TuMkAM khAlapaTAne kA krama rajU thayeA. e ja divase muMbaInA utpAdaka pIsa trima kaMpanIe potAnuM" pahelu' galapara kharadezara ema IrAnInu' 'bAlamakhAza ' peAtAnuM pahelu lapaTa aradezara ema IrAnInuM 'AlamaArA rajU karyuM". mAdane IsvIsana 1931 mAM A ane IsvIsana 1932 mAM seLa khAlaparA taiyAra karyA. parantu pachI enA utpAdanamAM eka AvI. mAdana philama sAmrAjya sakelAI gayuM. nyu thiyeTarsanA nejA nIce zrI devakA ejhanu pahelu lapaTa, DIyasa bagImAM soLamAM sthAnoe vaiSNo bAta kahuM. emAM A desI bojha pAzva saMgItanAM kamAno sara karyA pachI mAsina 1933mAM bAju pUrabhakta, hiMdImAM, aMge bhAratabharamAM Do vagADayA, pustakane ba Ara zarmAne kAnaka zrApI, enDru amRtasarathI kalakattAnA pado gAmanA pravAsa kheDa, devakI bAta ne kAma karavu, e eka ja tamane borDa ciMtasvA lAgyA ekasTrA tarIke kAma karyuM". enuM citrakAma birendranAthanI najare paDatu' vakhAN ka, zarmA boLyA Apa A pAchI laI le. kalama mUko pachI juo zu thAya che ? birendranAthane ramuja paDI ne zrI kedAra zarmAne pI devA no enA mAnA gurunA hAtha nIce kAma karavAnI taka maLI, te 'devadAsa' mATe hindI soMvAdo lakhyA, daivadAsa'nA khva dha vAgyo ne digdarzaka kumAra nu udaya thayA. prAMtiya dRSTie IsvIsana 1931mAM bagALImAM traNa, tAmIlamAM ne telagumAM eka eka elapaTa taiyAra thayAM. IravIsana 1972mAM ATha marAThI ne che. gujarAtI. navA utArAmAM. vasIsana 1933 mAM pacAvera kiMnDI bApA sApa. kezara utpAdanamAM AgekUca tA. namenTa opha IMDiyAe vATA parathI rakhkhu ne AMkha te lapaTAne Ape Apa maLI gayuM. Alama ArA' mAM bAra gItA hatAM. prAraMbhanI eka hindI philmamAM cAlIsa gItA hatAM. prAra MbhanI tAmIla philmamAM sApha gIte hatAM. ghaNAkharAmAM nayA paNa Aja karavAmAM AvyAM. pUrelI ja kSaNathI bhAratIya melapaTe gIta nATaya svarUpa aMgikAra karyuM. khAlapaTe mahatvaneA tAra jhaMkAra AdaryA ne e jha MkAre e hAra varSa pahelAMnA yuga kheDA karI dIdhA. karADA varSanI nATya eArkikAthI saMgIta pravA utarI AvyA. navAM sapane e saMgItanuM' svarUpa badalyuM. pAcAya kelane praveza meLavaze. bAgIne apanAvAyAM. sTuDiyA IsvIsana 1930 kalakattA TolIMga mAdana thiyeTasanI rAkhamAMthI nyu ciyeTasa limiTeDane prAdurbhAva thayA. enA sthApaka zrI birendranAca sarakAra, baMgALanA eDavokeTa janarala niraMjananAtha sarakAranA e putra. vIsa paccIsa varSanA yuvAna, IsvIsana 1901 bhAgalapuramAM emanA janma, laMDana yunivarsiTImAM enjIniyarIMga grejyueTa makAne bAMdhA e bhArata AOA. pahela kAna bAMdhavAnuM maLyuM. eka sinemA hiMjagatane sa' che. enA ne judA ja vAMka bhAratIya asmitA lAvo. pAtAnu lIdhA. peAtAnuM ja sinemAghara bAMdhyuM, e mukacitrAnuM utpAdana paNa karyuM, pachI melapaTa utAravA eka maMDaLI sthApavA niNaeNya lIdhA. isvIsana 1931 eze eka sAdhanasaMpanna sTuDiyA ne prayogazALA khAMdhI, vividha kuzaLatA dharAvatA sAdhIe ekaThA karyAM. kaTAkSamaya sanakAra ne digda"ka dhAna gagulI mane AvI maLyo. nyu cirdeTarsanA nejA nIce aneka prahasanA utaryA. bIjo sAthI maLyA. zrI bharavI ja pAra gaMbhIra yuvAna rASTravAdI, riMgaNaka nI sAcI zakitae melapaTamAM khIlI UThThI, vaiSNava praNAlikA ne saMgIta ghelachAe umikayAone bhakitakathAomAM ane pAra'gata banAvyo. prabhuza caMdra bacyA. gaurIpuranA rAvInAkumAra sviIsana 1903 emanI janmasAla, gaurIpura janmasthAna, IsvIsana 1924 presIDansa kolejanA grejyueTa, yurApanA pravAse upaDayA, kalArasika banyA, philmakSetre khAsa dhyAna kheMcyuM. renekalera ne arnsTa lyubInsa khAsa AkaSa NuM. bhArata pAchA pharyAM. AsAmanI dhArAsabhAmAM nAkarI karI kalakattA sthApI cA. siMhabhagatamAM gUcAI pA. kAnDiyana sinemA sa spAI enA bhASaNamAM miMtramAM bahuAeM sanAyAnI bhUmikA karI. zrI ga'guglInI vitIya DArminiyana philmsa'mAM adAkArI karI. parINAme emane philmanA mAdhya roga lAgu paDyo yuropa upaDyA. laMDananA esTrI sTuDiyomAM sanA nikALyuM. pANI gayA prakAza sAmagrI kharIdI kalakattA AvyA. bahu pikacarsa limiTeDanI sthApanA karI. sudhi paNa bAMdhI lIdhe gagujIne rASTrI tha paranuM zrI jhAnA pitA rAghe bharAyA. sAco InkAra karyo. pariNAme bahuA nyu thiyeTasa mAM joDAI gayA. 'devadAsa'nu nirmANa karyuM . digdarzana saMbhALyuM. bhAratIya sAmAjIka kula pAna draSTimAM samULI krAnti ANI, devadAsa' baMgALImAM utAryuM. emAM zrI bahue haidAsanI bhUmikA saMbhALI, jinDamAM dAkAra zrI kuMdanakAla ApaNe hAsa' tarIke kAma bhAkhyuM. IsvIsana
Page #327
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha 349 1935. IsvIsana 1936 mAM devadAsa' tAmIlamAM raju thayuM. enA belapaTa " amara jayoti" venisa philama mahatsavamAM sthAna kemerAmena yuvAna baMgALI zrI bimala roya. IsvIsana 1956mAM zrI pAmyuM. isvIsana 1936 mAM "saMta tukArAma'. ne venisa philama bimala roye AgavuM 'devadAsa" raju karyuM, dilIpakumAra ne raujayaMti mahotsavamAM pAritoSika meLavanAra prathama bhAratIya bolapaTa lakhAyuM. mAlAne camakAvyA, Ama eka AkhI peDhIe devadAsa pAchaLa IsvIsana 1933nA antabhAgamAM be yuvAne laMDanathI muMbaI AMsu sAryA. utarI AvyA. eka hatAM zrI devIkA rANI caudharI, pUrva baMgAzrI kuMdanalAla sAyagala TAIpa rAITara vecavAnI peDhImAM kAma LamAM volTara emanuM janmasthAna, emanA pitA karnala caudharI karatAM, eMzI rUpiyA pagAra maLato emanA mIThA gaLAthI birendra- madrAsanA sarjana janarala. kavivara ravIndranAtha TAgora emanA mAmA nAtha AkarSAyA. base rUpiyAnA pagAre rAkhI ladhA, paraMtu deva- nava varSanI vaye ja emanA pitAe IMglenDa jatA vahANamAM dAsa'nA gIto gAvA vAre Avyo tyAre emane zaradI thaI. e abhyAsArthe ravAnA karI dIdhelAM. pitAnAM ja paga upara ubhA rahehaDI ja nahi, pariNAme ema dhImI halakathI mRdula svare gIta vAne Adeza, dakSiNa henasTeDanI zALAmAM praveza meLavyo. virala gAvA prayAsa karyo. e abhinaya zailIne besato Avyo. mAIkro- sauMdarya emanI mUDI. riyala ekeDemI opha DrAmeTika ArTanI phonanA svaragaMjIrava elapane sImIta banAvyA, Ama akasmAtathI ziSyavRtti maLI. zipamAM rasa paDaye, zilpakAranA abhyAsamAM eka navIna gItazailI AkAra pAmI, pAzcAtya "mAIkraphona karIne nyAyAM, eke briTIza TekasaTAIla kaMpanI mATe 'peIjhalI DijhAInsa maLatI thaI bhAratabharamAM prasarI gaI banAvyAM, tyAM zrI himAMzu royanA saMparkamAM AvyAM, e baMgA LamAM ja pelA, kuTuMbanuM eka khAnagI ciyeTara kalakattA yunivaAma nyu ciceTarsa sAthenA pahelA dasakAmAM zrI bahuAe siTImAM kAnUnI padavI meLavI, zAnti niketanamAM abhyAsa karyo. zreSTha kAma ApyuM. IsvIsana 1840 mAM dha ve opha ola phaleza'nA berIsTara thavA laMDana mokalavAmAM AvyAM, paraMtu svabhAvathI ja mahatvakAMkSI bhAratIya sarjananI pejanA karI paraMtu e adhUrI kalArasika, raMgabhUmi ne phimsanuM bhAre AkarSaNa, jagatanA mahAna rahI. dArunI batathI enuM Arogya kathaLI gayuM. IsvIsana 1951 dharmo para philmonI hAramALA sarjavA tamannA jAgI, IsvIsana mAM enuM avasAna thayuM. 1924 myunicanI eka philma kaMpanIne eka mahatvAkAMkSI bolapaTanA AraMbhanA jamAnAmAM bhAratIya philama para bhAre yojanAmAM prerI, AMtararASTrIya sahautpAdanano e pracama prayoga, eDavIna ArnalDanI dha lAITa opha eziyA'ne pAyAmAM rAkhI, asara jamAvanAra bIjuM jUtha zrI prabhAta philama kaMpanI." IsvIsana emekAe digdarzaka chabIkAra ne sahAyaka AvyA, tamAma sAdhana 1929 mAM kolahApuramAM enI sthApanA IsvIsana 1933 mAM sAmagrI pUrI pADI philma prosesIMga ne saMpAdana kArya paNa upADI sthAnAMntara zrI rAjArAma vAMku zAntArAma enA agraNI. bahI. zAntArAma tarIke e mudraka mazahUra banyA. IsvIsana 1901 mAM 1 lIdhuM. himAMzu roye bhAratIya adAkAro pUrA pADavAnAM ne badhuM a - bhAratanuM kharca upADI levAnuM. emane jama kelahApuramAM. vIsa varSanI vaya thatAM pahelAM te e bhAna thaya che renA samArakAmamAM nokarI lIdhI. savAranA AThathI sIjanA che himAMzu roya bhArata AvyA, nevuM hajAra rUpiyAnuM bhaMDoLa sudhI sakhata majUrI pagAra mAsika paMdara rUpiyA e kAmamAMthI eka yu", himAMza re buddha'nI bhUmikA karI remI ramItha eka paravArI e pAsenA patarAnA sinemAgRhamAM jatA, je kAma maLe engala InDiyana chokarI, ene "sItAdevI' nAma ApI mukhya e karatA. pagAra mAsika pAMca rUpiyA pachI DorakIpara thayA. nAyikA banAvI, jarmanIthI Avelo phrenca esTIna digdarzaka, utpApATIyAM citaravA mAMDayA, phoTogrApharanA madadanIza banyA. IsvIsana daka himAMzu roya pite. e phi9ma jInIvA, bana, viyenA, 1921 mahArASTra philama kaMpanImAM joDAyA, enA mAlika zrI adApesTa venisa ne braselsamAM eka sAthe rajuAta pAmI, bAbarAva penTArakara ema zAnArAmane philama upAdananA pratyeka pratyeka sthaLe himAMzu rAye hAjarI ApI. madhya kAmamAM parovI cakAsyA, prathama sAphasUphI saMbhALI pachI saMdezavAhaka yuropamAM ke vAge emekAnI nANu thelI chalakAI banyA, dayanuM citrakAma karavA mAMDayuM, pragazALAmAM madadanIza gaI. laMDanamAM karAyela kamAnDa paraphomansa'nuM zAhI mAna maLyuM. banyA pachI " speziyala IphekaTasamena' tarIke kAmagIrI saMbhALI kensarTa hAlamAM e cAra mahinA cAlI. bhAratamAM paNa sAro kemerA AsIsTaMTa thayA ne chevaTe adAkAra nIvaDyA. AvakAra maLe paraMtu bokasa ophise yArI ApI nahi AMtara rASTrIya utpAdana mATe bhAratIya mUDInA dvAra baMdha thaI gaye paNa IsvIsana 1929 bI. zAtArAma cAra bhAgIMdAno sahakAra zrI himAMzu royane videzI sathavAre sAMpaDayo pariNAme be jarmana meLavyuM. zrI prabhAta philama kaMpanInAM maMDANa thaze. DAMka mUcitro bhAratIya utpAdano astitvamAM AvyAM bhAratamAM ja utArAyA utAryA IsavIsana 1932 marAThI belapaTonI hAramALA cha pachI bhAratIya adAkAre eja pUrAM karyA kathA vastu zrI niraMjana pAle hindI lapaTonuM sarjana karyuM. lakhI IsvIsana 1920 pracaMma bolapaTa zirAjha. epekAnA nejA IsvIsana 1932 1Na mazahUra belapaTo ayodhyAkA rAjA ' nIce tAjamahAlanA sarjakanI kathA e kahI gayuM bIju bolapaTa mAM zrImatI durgAkhAne camakAvI IsvIsana 1936 AkarSaka hindI e che opha DAIsa' uphA kaMpanInA nejA nIce utAravAmAM AvI Jain Education Intemational
Page #328
--------------------------------------------------------------------------
________________ 350 bhAratIya asmitA zrI devIkArANIe emAM bhUmikA karI daramiyAna erIca pAmara dera mA digdarzako ne gItalekhako paNa moTAM vetane meLavavA ekamamAM tAlIma lIdhI bolapaTa AvyA bhAratIya sahautpAdanane lalacAyA. prazna rahyo nahi. zrI himAMzu rAyanI jarmana kAdine acAnaka aMta Avyo paraMtu IMglenDamAM AvakAra maLe pharI AMtararASTrIya - IsvIsana 1941 muMbaI e ekasaTha citronuM utpAdana karyuM saha utpAdananuM sAhasa kheDayuM "kAma"ne AraMbha thaye zrI himAMzu paNa moTI kaMpanIone kAbu eAsarato gaye. roya ne zrI devikA rANIe mukhya bhUmikA bhajavI. yuddhanI oLA isvIsana 1934 jAnyuArInI sattAvIsamI tArIkha kama"nI hindI AvRtti muMbaImAM rajuAta pAmI bhAratIya mUDI rokanAranA IsvIsana 1930 thI 1940 taMtra paristhinino gALe. dvAra pharI emane mATe khullA thayA bombe TokIjha limiTeDanI racanA : IsvIsana 1935 greITa briTane IDiyA bIla pasAra karyuM. IsvIsana thaI TuDiyo baMdhAyo adyatana sAdhana sAmagrI kharIdI IsvIsana 1937 mAM navI sarakAra astitvamAM AvI. gAMdhIjInA svAtaMtrya 1935 phrenja osTIna joDAyA. bombe TokIjha limiTeDanA hindI saMgrAmanI saMkhyAbaMdha vRtaphilma utAravAmAM AvI. philma upAdanane pravAha cAlu thayo varSe traNa citro utAravAno kAryakrama upAdakoe rASTrIya mahAsabhAnAM pratikono samAveza karyo. pAzva IsvIsana 1937 sAvitrI' hindImAM rajU thayuM IsvIsane 1936 mAM acanA saMgItanA sodo saMbhaLAyA. rASTragItanI mAM "achUta kanyA' sAmAjIka bolapaTanuM nirmANa thayuM. kaDIo gavAI IsavIsana 1939 nA sapTembaranI bIjI tArIkha bolapaTanA prathama dazakA daramiyAna be pravAho kAma karatA. bhAratanA vAIsaroye jarmanI viru yuddha jAhera karyuM IsavIsana pratyeka bhASAvistAra potAnAM AgavAM utpAdana kendra vikasAvatAM, 1940 sarakAre "philama eDavAIjharI borDa " nI racanA karI. ethI prAMtiya amitA pokhAtI. svIkArya svaroccAra ne niSNAta sarakAre vRttabeTa lapeTa taiyAra karavAnuM kAma AraM. venTIeca buddhi prayoge yojAtA, navA navA sine tArake pragaTatA, Ama securI phokase briTIza muvITona nyujha rajU karavA mAMDI, bhAratIya baMgALI utpAdanano IjAre kalakattAe lIdhe. muMbaI pUnA kolhApure praznonAM khAsa belapaTa paNa taiyAra thayA. "IDiyana nyujha pareIDa marAThI utpAdananuM kArya upADI lIdhuM dakSiNa bhAratamAM tAmIla ne navuM nAmakaraNa thayuM "inpharmezana phimsa opha IMDiyA. dastAveja telaguna saMdha jAmyo. tAmIla vistAranuM kendra madrAsa, Ama cinI rajUAta pharajIyAta karavAmAM AvI. kalakattA muMbaI ne madrAsa, traNa mukhya kendra banI rahyA. Ama potAnI IsavIsana 1940 audyogika pravRtti vadhI. thiyeTaramAM gIrdI bhASAnI khAsa suvidhA hovA chatAM darekanuM lakSya hindI bajAra jAmavA lAgI. philma udyogamAM kALAMbajAre praveza karyo. IsvIsana para ja rahevA pAmyuM. 1942 gAMdhIjI aMgenAM vRttapatro para kaDaka pratibaMdha mukAye chatAM IsavIsana 1975 philma jagatamAM vizvAsanuM vAtAvaraNa pragaTayuM. phi9ma upAdana kudake ne bhUsake AgaLa vadhyuM. kAcI krimanI taMgI eNe vyavasthita udyogane svAMga dhAraNa karyo. "mozana pikacara varatAI. sarakAre vitaraNa kArya hAthamAM lIdhuM. pratyeka philmanI sosAyaTI opha inDiyA' astitvamAM AvI, prAMtiya maMDaLIo paNa laMbAI agiyAra hajAra phuTa karAvI. dara traNa philae eka yuddha AkAra pAmI, darekane potAnI prayogazALA hatI. potAnA sTeDiyo prayAsanI philma taiyAra kare to ja kAcI philama maLe. pariNAme hatA. pitAnAM thiyeTara paNa hatAM. DokaTara kenisanI yAtrA" jevuM rasika ne saphala bolapaTa maLyuM. mAmbe TokIjha sTAphanAM bALako mATe zALA paNa calAvatI. naTo enA lekhaka khvAjA ahamada abbAsa prakAzamAM AvyA. mATe tAlIma zALA paNa hatI. tihAsika pAkonuM saMgraharathAna ne mArgadarzaka pustakAlaya paNa vikAsa pAmyuM. traNa hajAra pustakone ambAsa alIgara yunivarsiTIne grejyueTa jIvanabhara patrakAra hastaprato saMgrahavAmAM AvI. "prabhAta'mAM potAnuM prANI saMgrahAlaya boe kenikalamAM nokarI karI bombe TokIjhanI pablIsITI paNa hatuM. 'svImIMga pula paNa banAvyo hato. nyu ciTasa adA- sabhA maga pala paNa banAvyo hato , e adA saMbhALI. kronikalanA philma samIkSaka banyA. kenikalanI ravivAranI kArene ghoDesavArInI tAlIma ApatuM utpAdaka ne digdarzakanuM sthAna AzA nI 12 ke AvRttine taMtrI banyA kacarAtA patrakAranuM jIvana dAkhavatuM belapaTa mahatvanuM hatuM. tyAre adAkAronuM mAsika vetana sATha rUpiyAthI nayA saMsAra' nuM nirmANa karyuM, pragatizIla kathA vastu belaTonI traNa hajAra rUpiyA sudhI pahoMcyuM hatuM. navI duniyAM astitvamAM AvI. yuddha prayAsano gUMcavaNa bharyo koyaDe ukelatuM "kaTara kaTanIsanI amara kahANI" racAI zrI himAMzu roya eka virATa kauTumbika maMDaLIne utsAhI sva briTIzaroe ene yuddha prayAsa lage rASTrIya mahAsabhAe enuM pati hato. paraMtu IsvIsana 1940mAM emanuM avasAna thayuM. hamadardI preraka kArya vadhAvyuM. cinAI yuddha TukaDI hovAthI IsvIsana 1940nuM varSa AbAda hatuM. navI mUDIno pravAha sAmyavAdIoe AvakArI. amerikAne paNa rasa paDyo yunAITeDa cAlu hato navA utpAdano rAphaDo phATa. sitArakene citradITha TeITasanAM ArTa ciyeTaromAM rajuAta pAmI. Ama ene puraskAra ApavAnI prathA AraMbhAI tethI svataMtra adAkArIne chUTo sarvapakSIya Adara maLyo. Jain Education Intemational
Page #329
--------------------------------------------------------------------------
________________ mRtigraMtha 351 nUtana prabhAta : A bharatInA virodha pravAhi tarI janAra mukhya zrI abAsa hatA. IsavIsana 1949 emano philama "dharatIkA bAla" bhAratIya bhArata svataMtra thayuM. kendra sarakAra ne rAjya sarakAra nANAM philama tarIke pahelI ja vAra moskomAM rajU thaI IravIsana 1954 meLavavA navI kaDIo zodhI rahyA. pariNAme manoraMjana kara Avyo sudharAIoe paNa karI nAkhyA. seITasa Tekasa A. kAcI philma munnA' hindImAM utArI IsvIsana 1955mAM "munnA eDinabaro ne sarjananA sAdhana para AyAta vero naMkhAye. Inakama Tekasa, philma mahotsavamAM rajUAta pAmI. IsvIsana 1956 mAM moskamAM bhAratIya philama mahotsavamAM rajU thaI bIjhanesa Tekasa ne aMgata Tekasa te judA. pachI AvI abhyAsanI "AvArA" phormyulA pramANe ja IsvIsana 1947 lAyasansa paddhatti dAkhala thaI "sarakArI philma DivIjhana kAma karatuM thayuM ene dara aThavADiye deTa lakhAyelI khUba saphalatA varI. ene nAyaka "rAjakapura ' sitArakenI AgalI haroLamAM jhaDapathI besI gayo. vikhyAta naTa zrI pRthvIrAja rUpiyA thaI gayo, IsvIsana 1950 senTrala borDa opha phiTama kapurano e putra. bombe TokIjhana kalapara boya' sohAmaNo ne sensasa racAyuM'. muMbaI, madrAsa, kalakattAnI philma sensara penala te judI. IsvIsana 1951 sensarazIpanI sevA mATenuM vaLatara jomavaMte sarala prahasananI uMDI pujha niSNAMta tabalAMbAja bIjA vizvayuddha pachI Ara. ke. phimsa nAme utpAdana zaru karyuM, tenuM dara hajAra phuTe cAlasa rUpiyA thaI gayuM. Ama badhA kara cakAsatAM prathama citra "AvArA" emAM gItoe mahatvano bhAga bhajavyo. AvakanA sATha TakA karaverAmAM bharakhAI jatAM. 'AvArA' phArasI tUrkI ne erebikamAM maDhI levAmAM AvyuM. IsvI sana 1947 eprilanI pahelI tArIkha, muMbaI sarakAranuM rAjakapura ne naragIsanI joDI jagatabharamAM mazadara banI gaI pharamAna philmamAM madyapAnane prasaMga Arya ja nahi karAya' sarakAre IsvIsana 1958mAM bane gayAM. raziyana be" AvArA' jAte ja dastAvejI ci ne rici taiyAra karavA mAMDyAM. Ama vagADI emanuM svAgata karyuM. sarakAra ne philma udyoga vacce vividhalakSI saMgrAmane AraMbha thayo phormyulAnI bhAratanI sAme taranAra bIjo upAdaka, digdarzaka IravI sana 1949 'mi tapAsa samiti nImAI bhAratanA bimala roya IsvIsana 1952 bimala roya TeDakarAnsanI sthApanA cha mukhya zaheromAM pradazaka, vitaraka ane upAdakanAM praznane thaI. 'do bIghAM jamIna' mulaka mazadara banI. IvIsana 1954mAM abhyAsa karyo. niphaLa philmonI TakAvArI uMcI jaNAI. keIsa phi9ma mahesavamAM, prIkasa InTaranezanalane kArelevI verI IsvIsana 1948 vitaraka pradeza tarIke bhAratane pAMca bhAgamAM phi9ma mahAsavamAM ene pAritoSika prApta thaze. vaheMcI nAkhavAmAM AvyuM uccaka rakama laI pratyeka pradezanA hakko IsvIsana 1950-1960 muMbaInA suMdara ne taMdurasta tAranA vicAvA lAgyA. pagAra kudake ne bhUsake AgaLa vadhI gayA. nIcalA tharanA adAkAranI kamITIe "phitama phAInensa korporezana ne philma kAunsIla paristhiti ulaTI ja hatI. IsvIsana 19papa kAmadAronI paristhiti opha InDiyA' racavA sUcana karyuM. IsvI sana 1951 pheDarezana opha tapAsavA samiti nimAI. IDiyAnI racanA thaI. ema kendriya sarakAramAM philma udyogane prati IravIsana 1910mAM vArAMganA yA vezyAo paNa phimadhaMdhAmAM nidhitva maLyuM. paga mUkavA rAjI nahotI. phALakenI 'harizacaMdra'mAM solaMkIe 'tArAmatI' tarIke kAma kareluM. IsvIsana 1920mAM kulina kuTuMbanI mahIlAo philma udyoga eMglo inDiyana chokarIo A dhaMdhA tarapha vaLI. pachI durgAkho ne jagatanAM rASTromAM belapaTa utpAdana kSetre bhArata bIje naMbare devIkArANI paDadA upara camakyA. IsvIsana 1945mAM devIkA rANI AvyuM. yunAITeDa sTeITase 4pa9, bhArate 289 ne jApAne 1pa nivRtta thayAM. pachI naragIsa ne jayaMtimAlA maMca para AvyA. belapaTo banAvyAM. isvIsana 1955 juniyara ArTIsTone dalAla mAraphata nokarI bhAratamAM philma udyogamAM muMbaI kendra sthAna hatuM. ene meLavavA phAMphAM mAravAnA thayA. daza TakA kamIzana ApavuM paDatuM. eka "phemyulA' nakakI karI nAkhI, pradarzaka ne vitaraka, eka be "sAmAnya chokarI", "sArI chokarI, "vadhAre sArI chokarIema mahilA mukhya sitArake, cha sAta gIta ne ceDAMka nRtya pratyeka belapaTamAM adAkAronI kakSAo baMdhAI gaI, temanA vetana anukrame mAsika hovAM ja joIe. kathAvastunuM mahatva ghaTyuM. praNAlikAgata cekaDuM rU 17, rU 33, ne rUA 54 thI rUA 120 ne rUA 175 sudhI pahoMcyuM goThavAyuM utpAdakoe pAzcAtya vigato ghusADavA mAMDI pAzcAtya nRtya karanArane rU 194 maLatAM. nAITa kalaba" rajUAta pAmavA lAgI. madrAsa philma jagatamAM vizvayuddha pachI be to daSTigocara IsvIrAna 1950 pachI philmIgIto philmanI saphalatAnI mayA, dakSiNa bhASAkIya rASTrIyae hindIne uttara bhArata virodhI cAvI banI gayAM. pratyeka philmagItanI grAmophona rekarDa utaravA prAcIna kAviDiyana bhASA ne saMskRtinI yazagAthAo gAtuM emane lAgI. philmanI rajUAta agAuM enAM gIto havAmAM guMjI rahyuM. mane hindI' uttara bhAratanI sarvoparitAnuM pratika hatuM, ethI Jain Education Intemational
Page #330
--------------------------------------------------------------------------
________________ 352 bhAratIya asmitA aLagA rahevuM. bIjI tava hindI philma udyogamAM madrAsane praveza ravA mAMDyuM. yunAiTeDa riTeITasa InTaranezanala korporezananI sahAya uttaranAM hindI bajAra para vijayavaMta AkamaNa. hindI vistAramAM maLI. kAna kisa DIvIjhana paNa zarU karyuM. pharatI gADIo pagapesAro karanAra samaya vyakita zrI esa. esa. vAsana bhabhakA dvArA grAmajanone kime batAvavA mAMDI. IsvIsana 1954-55 mAM dAra bAlapaTanA himAyatI. pariNAme pragaTa thayuM 'caMdralekhA' trIsa bAlako mATenI eka philma sesAyaTInI racanA thaI. IsvIsane lAkha rUpiyAnuM mUDIrokANa, IsvIsane 1948 prathama tAmIlamAM 1954-55mAM philma adAkArone semInAra yojAyo devikArANIe ne pachI hindImAM eka karoDa rUpiyAnI kamANI thaI saMcAlana saMbhALyuM. pradhAnamaMtrIe pravacana karyuM. pahelI ja kendra madrAsanA utpAdakoe mazadara tArakane muMbaI karatAM vadhu pura- sarakAre phi skAra ApavA mAMDayA. bhASAkIya rASTrIyatvanA juvALathI madrAse isvIsana 185ra zrI bI. vI. kekara mAhitI, ne reDiyo khAtAnA dakSiNa bhAratamAM potAnuM sthAna majabUta banAvyuM. maMtrI banyA. e prAcIna bhAratIya saMgItanA bhakata. philmI gItonI parantu kalakattA pramAdamAMthI jAgyuM nahi. baMgALI bhASAnA TIkA karatA. philmIgIto prasArita karavAnuM baMdha karyuM. pariNAme mIramAM emanuM varcasva hatuM paNa tenA cAlIsa TakA prava pANI. reDiyo silenane lAbha thaze. saMgIta digdarzaka nauzAdaalIe snAna banI gayuM. pAkIstAne potAnA ugatA philma udyogane rakSaNa zAstrIya saMgItane gharagathu saMgIta banAvavAnA prayAsane vAhiyAta ApyuM eTale kalakattAna adAkArono pravAha muMbaI ne anya kendro gaNAvyA zAstrIya sa gati kadI tarapha vo bimala roya, nItIna bojha, devadAra zarmA Adi muMbaI madirAmAM udvava pAmI, mAsAma AvI gayA. chatAM kalakattAe baMgALI ne hindI ema bevaDAM arvAcIna bhAratanuM lokasaMgIta hatuM. IsvIsana 1957 muMbaIne utpAdana karavA mAMDyAM. 'ravIsana 1948-185ra sudhImAM , madrAsathI sugama saMgItane haLavA lokasaMgItanuM prasAraNa zaru thayuM . viyeTa saMkhyAbaMdha beDAM utpAdana karyuM. e aMgAmAM saphaLa thayAM chevaTe philmasamitie mAnya karelAM gIto prasArita karavA chUTa maLI. paNa hindImAM potAnuM sthAna jamAvI zake nahi. nyu vipeTanI A gALAmAM sensarazIpane jhaghaDo paNa cAlu hato cuMbana 'udane anna Aye. kaDaka hAthe nAbuda karavAmAM AvyuM. madhapAna para pratibaMdha mUkAyo chanAM kalaka ! hapazAM AnararASTrIya jAtinuM kendra rahyuM ja che. pAzcAtya asarothI bhAratane mukata rAkhavuM hatuM parantu videzI philamone chUTachATa apAI kaIpaNa rASTa karatAM bhAratanI sensarazIpa sarakAra sAme jhADe : bhArata sarakAre mAnya phila pharIyAta banAvavAnI prathA aMgI ( vizALa citra kAra karI. pharajIyAtta pradarzana sAme virodha jAo. pharajIyAta deNagI satyajIta re eka sAhasika vyakti che. phimapAdanamAM ne enA AMka sAme paNa vAMdhA paDayA chatAM phi9ma tapAsa samitie deNagI ne AMka bIlakula anubhava vinA e mane potAnI miTIrIne prAraMbha karyo. ke A tethI dastAvejI ci nA ravAM IsavIsana 1921 satyajIta re janma. asAdhAraNa buddhizALI upAdaka phiTamsa DIvIjhanane citrapaTa pUrAM pADanAra tarIke ja che ! kuTuMba, emanA pitA sukumAra re khyAtanAma baMgALI lekhaka. zake enA haripha tarIke nahi evI paristhiti UbhI thaI. phisa DIvIjhana potAnI philmanI kIMmata sattAvIsa rUpiye phaTa AMkatuM peInTIMga ne phoTogrApharamAM niSNAta. kavivara ravIndranAtha TAgoranA khAsa AgrahathI sAyajIta re zAMtiniketana gayA, IvIsana 1940 jyAre khAnagI utpAdakone bAra rUpiye phuTa pramANe nANAM cUkavAtAM daravIsana 1943 satyajIta DI. je. keyabharamAM jAhera khabara mATenA IsvIsana 1950 barmA zela kaMpanIe pitAnuM philma khAtuM kalAkAra banyA, pachI kalAdi dazaka thayA. khAlavAne nirNaya lIdhe emAM pila mIsa dizita kaTakaTAIlse satyajItane philma jovAnI gajaba ghelachA, IsvIsana 1950 isvIsana 1956mAM eDInabare philma mahotsavamAM pAritoSika keyara eDavarTAIjhIMga ejansIe vadhu tAlIma mATe laMDana pitAnA meLavyuM. phalI bilImoriyA digdarzita "vaNakoranuM gAmaDuM" pachIne mukhya kendramAM mekayA tyAM ghaNA dezonI navI jUnI philmo joI. varSa e pAritoSika pAmyuM. zrI haridAra mAM racita paMchapa' ITAlIana didaza thI prabhAvita thayA, ADakAma tarIke e graMthomAM baMgALanuM eka gAmaDuM" paNa AvakAra pAmyuM. IsvIsana 18 ci ne kavara DijhAIna banAvatA e mATe zrI vibhUti benarajInI mAM dastAvejI citrapaTa upAdakamAM kaTokaTI AvI. paNa slAIDajha "pArthara pAMcAlI" emane hAtha caDhI, emanA mAnasamAM enuM citra. ne jAherAtanI philmoe temane bacAvI lIdhA. phiksa DIvIjhana paNa paTa ubhuM thayuM. vicAra AvyuM te ja ghara karI gayo. e graMthanAM vyavasthita ka6 ne sAmarthya pAmyuM. eNe muMbaImAM vaDA mathaka sthApyuM. citromAM emaNe uDI kalA-jha dAkhavI hatI. tethI enA uparathI vArSika =Isa dastAvejI citro taiyAra karavA mAMDayAM. IsavIsana philma banAvavAnA hakako emane ja cha hajAra rUpiyAmAM vecavAmAM AvyA. 1955 sudhImAM vArSika bAvana citrapaTo taiyAra thavA lAgyAM. satyajIta re e kadI philma banAvI nahotI. chatAM A mAlapaTa dareka citra pAMca bhASAomAM kItaratuM. pachI te bhASA mAM jIta taiyAra karavA mAMDyuM. egya pAtro ne LanI zodha paraMbhI Jain Education Intemational
Page #331
--------------------------------------------------------------------------
________________ mRtigraMtha 353 nisargaka pArvabhUmi svIkArI adAkAra na hoya evI vyakitaone kArIgaro sAthe samanvaya sadhAryo A belaTa sTensI vovaTanI upayoga karyo. yogya pAtro meLavI lIdhAM. cogya sthaLa zodhI kADhayA, navalakathA parathI racAyuM IsvIsana 1961 mAM "reDa lAyana nANAMbhIDa veDI. tyAM aperikana digdarzaka jona haDasana kalakattA proDakarIne ' tarIke rajU thayuM. digdarzana mAka rabiMsane saMbhALyuM. AvyA. pAthe pAMcAlInA keTalAMka dRo nihALayA. tyAM nyuyekanA tyAM tenA para bhArata sarakAra ane vartamAnapatronuM gaMbhIra AkramaNa ArvAcIna kalAsaMgrahAlayanA mAlika manare bahIlara bhArata AvyA. utarI AvyuM ke. e. abbAse virodhamAM mahatvano bhAga bhajavyuM. jahona haDasane mano vahIlarane vAta karI tyAM pazcima baMgALa sarakAre be lAkha rUpiyAnI sahAya karI, IsvIsana 1954 ubhA thavAno saMbhava jaNAze. chatAM AvA ADa sAMskRtika sAhasa Ama AMtara rASTrIya saha utpAdanamAM ghaNA tophAnI taraMgo pArthara pAMcAlI " taiyAra thaI. hIlare pitAnA saMgrahAlayamAM cAle ? cAlu rahevAnAM ja. prathama bhAratIya citra tarIke rajU karavA AmaMtraNa ApyuM. jApAnI philmanA vitaraka eDavarDa herisana "pArthara pAMcAlI " thI prabhAvita - A AkramathI nakkI thayuM ke "jaise the" nI paristhitimAM thayA. satyajIta renI philmanA vitaraka banyA. tyAM keIsa mahotsava palaTo ANavo paDaze ja. ke. e. abAse te philma udyoganA A samIkSako A bhAratIya philma joI Azcaryacakti thayA. rASTrIyakaraNanI himAyata karI che e mATe eka samiti nImavAne mahotsavanA zreSTha mAnava dastAveja tarIke mahora mArI pachI paNa IvIsana 1962 mAM thayo. pArthara pAMcAlI " para pAritoSike varasAda varasyo khaMDa khaMDamAM upasaMhAra mazahUra banI. satyajIta re mahAna digdarzaka banI gayA. pachI asAdhAraNuM jhaDape re nI philmo jhabukavA lAgI, "aparAjItA" IvIsana 1963 bhAratamAM citrapaTa sarjananuM pacAsamuM varSa IsvIsana 1957 "jalasAdhara" ne "parAzayA" IsvIsana 1958 citrapaTa sarjanamAM bhArata jagatabharamAM bIjo naMbare. jApAna pachI, mAM "apUra saMsAra" 1959 "devI" 1960 "tIna kanyA" yunAITeDa sTeITasathI paNa AgaLa, A gALAmAM bhArate kuzaLa kAMcana saMdhA" ne "jAbhinIta' 196 1. digdarzake pedA karyA. phALake, zAntArAma, birendra sarakAra bahuA, himAzuM reya, vAsana, mahebUba, vijaya bhaTTa ItyAdi, sArA vArtAkAro sarakArI artha sahAyathI navA kuzaLa digdarzakone taka maLI ApyA. caMdulAla zAha, devakI bejha, kedAra zarmA, zrI hiMmAzuajItasene 1955 mAM " chalAtAla " taiyAra karI. zrI tapanasiMhAe royanI tAlIma zALAmAMthI kuzaLa adAkAro nipajyA. azokakumAra, IsvIsana 1956 mAM "kAbulIvAlA' banAvI, "kuditA pasana' rAjakapura, dilIpakumAra, ItyAdi. kalakattAe kalAkArane thALa dharyo, 1960 mAM AvI. baMne kavira TAgoranI kRtio. zrI rAjena bahuA, sAyagala, kRSNacaMdra ke ItyAdi. paMkaja malika jevA virala taraphadAre "gaMgA" taiyAra karI. eka mAchImAranI kathA, sthaLa saMgItakAre sAMpaDyA. durgAkho, devIkA rANI, kAnanadevI, jamUnA, upara ja utArI. venIsa philma mahotsavamAM 1961 mAM sthAna lIlA desAI jevAM mahilA kalAkAre e nAma kADhayuM. pacAsa varSamAM pAmI. Ama bhAratIya philma udyoga jagatanA philama udyoga sAthe sine jagatamAM bhAratanuM nAma rozana karyuM. saMkaLAI go. IsvIsana 1960- 1970nA dasakAmAM raMgIna citrone jamAne A yuga pRthvInI sAM pradakSiNAne hato, IsavIsana AvI gayo che. temAM paNa bhArate kudake ne bhUsake pragati karI che. 1951mAM nava philma kalAkArone esko javA nimaMtraNa maLyuM. raMgIna citrapaToe evI te mAhitI lagADI che ke have bleka isvIsana 19para bIja maMDaLI amerikA gaI. IsavIsana 1954 soviyeTa yuniyanamAM bIjo bhAratIya philma mahotsava yojAyo enDa hAITa citro janatAne jovA gamatAM nathI. manaraMjana kara bhAratIya pratinidhi maMDaLa cInanI mulAkAte paNa gayuM. IsvIsana vadhyA che, tenI sAthe TIkITanA dara vadhyA che chatAM sinemAgRhonAM mAnavamedanI ubharAyA ja jAya che. keTalAMka citro evAM te Aka1951 mAM seviyeTa philma mahotsava bhAratamAM jApo 195ra mAM rSaNa jamAve che ke pacIsa pacAsa aThavADiyAM kheMcI de che. A bhArate AntararASTrIya philama mahesava jAyo AntararASTrIya sahautpAdananI vAto vahetI thaI. IvIsana 1954 mAM rAjakapuranuM citromAM muMbaInA Ara. ke. Diye, rAjakamala TuDa, madrAsanA maMDaLa che ke gayuM tyAre sahautpAdananI vAta cokkasa AkAra jemInI stuDiyo, prasAda cheDakarAnsa vageree khUba khUba khyAti meLavI che ne suMdara citrapaTo ApyAM che. sarakAra taraphaLa karamukita lIdhe pariNAme paradezI' racAyuM. soviyeTa philama utpAdananuM mukhya ekama "saphilma ' ne abhyAsanuM "nayA saMsAra meLave evAM satyakAma jevAM sApha ci paNa rajuAta pAmyAM che. parantu hajI beo phormyulAmAM ja utpAdone nANAMnI TaMkazALa InTaranezanale " sahakAra karyo. e philama bhAratamAM IsavIsana 1957 mAM rajUAta pAmI. mizra AvakAra mane chatAM e bhavya dRzya paDe che. temAM madrAsanAM sAmAjIka citro mokhare che. satyajIta re ne satyena bojha jevA paNa sApha ci sarajAve che. khaDuM karyuM. murAgIrInI eka siddhi banI gayuM. A navA jamAnAmAM navA navA sitAro pedA thayA che. I vIsana 1961 venTIetha senacurI phekase "nAIna avasa azokakumAra, dilIpakumAra, rAja: 2, dhana, rAjakumAra, devaAnaMda, Tu rAma" no bahu gavAyalI jenA mATe bhAratamAM pagalAM mAMDyAM jevA mazadara kalAkAro hajI pura bahAramAM che. hAyarasika kalAkAro bhAratIya pAme te bhAratIya kalAne pAzcAtya adAkArone paNa AzAspada che. e mAM nara ne marada kapa nIvaDe che. Jain Education Intemational
Page #332
--------------------------------------------------------------------------
________________ 345 strI bhUmikA bhajavatI mInAkumArI, vaijyantimAlA, vahIdA rahemAna, padminI, hemAmAlinI, mumatAjha jevI kuzaLa abhinetrIe puN sAMpaDI che. Ama sineAlamamAM bhAratanuM bhAvi ujvala che. kendriya sarakArane prAtiya sarakAre paNa vabharanA zreSTha citra, zreSTha utpAdaka, zreSDa adAkAra, zreSTha digdarzaka, zreSTa saMgItakAra vagerene vArSika pAritASika ApI protsAhana ApI rahI che. pariNAme bhAratIya ne prAMtiya bhASAvAra citrane sArA phAla utare che dastAvejI philmakSetrane AvarI letI kaDavAza hajI aja pedA kare che. dastAvejI philmane eka madbhUta aMga tarIke vikasAvavA sarakAra hajI zaktimAna thaI nathI. khAnagI kSetrane dastAvejI philmakA vikasAvavAnuM sarakArI nItIthI sadaMtara baMdha thaI gayuM che. sarakArI indrarAAhI sthapAI che. thiyeTaro para lAdavAmAM AvelA 'blAka bukIMga konTrekaTAe te! daja karI che. navI philma udyoganA samagra kalyANa mATe vadhAre asarakAraka -: heDa ophIsa :ophIsa na'. 5970, TelIphAna: ghara na. 4637 junA baMdara . zAmaLadAsa reDa bhAvanagara bhAratIya asmitA elapaTo racAya e mahatvanuM che. atyAre khIlakula avyavasthita dazAmAM philma udyoga kAve tema DagalAM bharI rahyo che. te sarakAra saMkhyAbaMdha pagalAM laI ene sarAtre caTAvA mathI rahI che. sarakAre bIjI mahatvanuM pagaluM artha sahAyanu bharavAnu` che. te ja pAra pAMcAlI' jevAM sajanA astitvamAM Avaze. philma sudhArAnuM trIjuM mahatvanuM pagaluM philma InsTITayuTa eka IMDiyA che. sarakAre tAlImakAya pUrNa jvAbadArI sAthe upADI levuM Avazyaka che. atyAre pUnAne prabhAta sTuDiyo philma TekanIkanu zikSaNa ApanAra sarakArI kendra banyuM che. vaLI rASTrapati pateiASika ne rAjya pAritArSikA ApavAnI prathA paNa eTalI ja mahatvano che. IsvIsana 1954 thI e prathA dAkhala thaI che chatAM enI joI e teva asara paDI nathI. philmakSetra para prabhAva paDe evuM cothuM pagaluM sensarazIpa che. pantu e sArI philmanu utpAdana karI zake tema nathI. philmanuM ghaDatara te prajA kare che petAne zuM karavuM te e e samaje, e karavA mATe puratI taiyArI kare te enu kAya sAdhavAmAM pUrI svataMtratA maLe. eja mahAna kiTane a zake. 236 TelIgrAma :- skepayADa eca. manasukhalAla enDa kuM. epeTa IpeATa sa dareka jAtano lokhaMDano bhaMgAra lenAra -: brAnca ophIsa :AphIsa na. 376841 TelIphAna : ghara, na. 475202 bIjI galI 0 dArUkhAnA, muMbaI-10
Page #333
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha 355 With Best Compliments of THE BOMBAY DRUG DISTRIBUTORS, Dealers in Pharmaceutical Products of repute. "DRUG HOUSE" 54 B- Proctor Rd; Grant Rd, BOMBAY 7. PHONE : 352256 Gram : "NERVOBRIN' B'Bay 7. Phone, office 375813 Phone Resi 1471192 With Best Complements From THACKERSEY & CO. IRON & STEEL MERCHANT 3'RD LANE, DARUKHANA, MAZGAON, BOMBAY-10 Jain Education Intemational
Page #334
--------------------------------------------------------------------------
________________ 356 Telegrams: TRAMCAR'' prabhAvanA prabhAvanA eTale prabhAva paDe tevuM kAma. dharmAM prabhAvanA eTale dhama tarapha lokonuM AkarSaNa vadhe tevA kArya prakAra. dharmanI prabhAvanA cha rIte thAya cheH uttama jJAna, uttama vidyA, uttama kaLA, uttama vaktA, mahAna sattA ane ati dhana--e cha prakAra che. AmAMthI keI paNa prakAre dhamanI prabhAvanA karanAra puruSane prAbhAvika puruSa kahe che rAjarSi kumArapALa, maharSiM hemacadrAcAya, dAnavIra jagaDuzAha, zatrujayeAdAraka samarasiMha, vIra vastupALa vagere prAbhAvika puruSo gaNAya che. jaina dhamaitrI ane dhyAneA dhama che. vizvamaitrIe ene saMdeza che, ne jIvamAtra pratye anukaMpAbhAva e enuM lakSaNa che. A rIte je jIve e prAbhAvika kahevAya. Telephone : G. P. O. Box No. 878 LALSING BUILDING, LOHAR CHAWL. BOMBAY-2 CHHAGANLAL KASTURCHAND bhAratIya asmitA 312011 312012 312013
Page #335
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtipraya grAmasvarAja khAMDasarI sahakArI maMDaLI lI. viThalapura ( tAlukA-koDInAra ) zerabhaMDALa ; 1005 kAmakAjanuM bhaDALa : 28000 jayAnada jAnI pramukha. A maMDaLI pachAta vistAranA kheDUteAnI zeraDInA prosesIMga mATe zarU thayela che kheDUtAnI zeraDImAMthI gALa ane khAMDasarI banAve che. uparAMta kheDUtAne vyAjabI bhAve kruDaeIla vigere khetI upayAgI vastue pUrI pADe che. vyavasthApaka maMDaLa : nAraNabhAI bhagavAnabhAI kAnAbhAI pAlAbhAI goviMdabhAI bhagavAnabhAI karazanabhAI goviMdabhAI (ji.-amarelI) DAyarekaTarazaH sabhya saMkhyA : 246 pUMjAbhAi goviMdabhAI pAlAbhAi mAMDaNabhAI arajaNabhAI vijANu dabhAI zubhecchA pAve che. zrI taNasA grupa dhAbaLA utpAdaka saha. ma`DaLI mu. taNasA ( dheAghA tAlukA ) sthApanA tArIkha 3-2-65 noMdhaNI nakhara'- u. 1866 zerabhaDALa 2290 sabhya saMkhyAHanya phaMDa 136 63 15 garama dhAbaLAnuM utpAdana kAya` kare che. chaganabhAI paTela maMtrI. jerAmabhAi paTela pramukha. khaLabhadrasiMha gAhila vya. ka. sabhya zubhecchA pAve che. zrI alaga sevA sahakArI maMDaLI alaga. ( tAlukA-taLAjA ) sthApanA tA. : 22-6- 37 zera bhaDALa anAmata phaMDa anya phaMDa : 21005 : 12024/21 : 246 38 vIrajIbhAi vAjA maMtrI vya. ke. sabhyo 357 gabhIrasiMha satubhA gAhila pramukha noMdhaNI naMbara : 134 sabhya saMkhyA : 129 zrI bhIkhubhA pathubhAbhAI zrI vazarAma bhurAbhAi zrI rUkhaDa cAMDAbhAI zrI vIrajI bhIkhAbhAI zrI pUjubhAbhAI zrI dhIrUbhA gumAnazaga ( dhIrANuM, khIyAraNa ane khAtaranuM maDaLI kAma kare che.) zrI adhAra gRpa ko-e koTana sela sthApanA tA. 26-8-59 zerabha DALa 238500 anAmata phaMDa 42550/28 anya phaMDa 17942472 jInIMga presIMga seAsAyaTI lI. mu. rAmapurA viramagAma tAlukA ( amadAvAda jillo ) noMdhaNI naMbara 24474 sabhAsad saMkhyA 172 kapAsanuM jInIMga presIMga karIne vecANa karI ApavAnuM temaja khIjabIyAraNa, khAtara vigere purA pADavAnuM kAmakAja kare che.... kAntilAla izvaralAla paTela popaTalAla joitArAma paTela menejIMga DIrekaTara, pramukha,
Page #336
--------------------------------------------------------------------------
________________ 346 bhAratIya asmitA With Best Compliments from Phone : 325221, 323464 ROYAL HARDWARE MART 108, Nagdevi Street, BOMBAY-3 Distributors : DUNLOP BELTING-HOSES NEOPRENE OIL & PETROL HOSES Jain Education Intemational
Page #337
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha 82 hArdika zubhecchA sAthe zrI pAla gRpa ke-e keTana sela sosAyaTI lI. jahAMgIrapurAjana (rAMdera) (tAluka-cAryAzI) (ji. surata) noMdhaNI naMbara : 4462 sabhya saMkhyA : 2257 sthApanA tA. 5-8-1924 zera bhaMDoLa : 36200 anAmata phaMDa : 41564-94 anya phaMDa : 21867-01 zrI bAlubhAI mehanalAla junI hanumAna krosalena naM. 12/16 muMbaI naM-2 zaMkarabhAI ratanajI paTela menejara. che. kA. paTela pramukha. Phone No. 21 Grams : MAHAVIR zA. manoradAsa gopAlajInI ku. anAja karIyANAnA holasela vepArI ane kamIzana ejanTa. virAra. (jI. thANA) (mahArASTra) W. Rly. -: brAMca :... zrI mahAlakSmI rAIsa enDa pha le 2 mI lsa. ... virAra (w. Rly) Jain Education Intemational
Page #338
--------------------------------------------------------------------------
________________ 360 zrI upaleTA jutha vividha kAryakArI sAvarakuMDalA nAgarika sahakArI benka sahe. ma`DaLI upaleTA sAvarakuM'DalA ( tAlukA-upaleTA ) sthApanA tA. : 19-9-pa9 noMdhaNI naMbara : R.119/2223 zera bhaDALa ; 343010 sabhya saMkhyA : 1055 : 54840 : 1025 kheDUta bInakheDUta : 30 : 31627/ anAmata Da anya kuMDa lAlajI nAnajI paTela vallabhadAsa svajIbhAi paTela matrI pramukha zubhecchA pAThave che. jAtrADA vi. kA. sevA sahakArI ma`DaLI lI., jAtrADA ( lIlIyAmoTA ) (amarelI jillA) sthApanA tA. 11-10-23 zerabha DALa 61360/anAmata phaMDa 12397/ prAgajI ThAkarazI maMtrI, (ji.-rAjakATa ) vya. 3. sabhyA rAma bhagavAna, bhurAbhAi vIrajIbhAI, harIbhAI vAlA, ( magana caku-paTAvALA ) Jain Education Intemational neAMdhaNIna baracha sabhya saMkhyA kheDUta mIna kheDUta 133 130 3 bAlu bhagavAna pramukha parazotama precara, dudAbhAI bhAntabhAI DAhyAbhAi rAmabhAI sthApanA tA. : 1-3-56 zera bhaDeALa anAmata phaMDa anya krUDa prANalAlabhAi matrI ( ji. bhAvanagara ) : 76700 : 74000 : 21000 bhAratIya asmitA zrI dasADA tAlukA sahakArI kharIda vecANa saMgha lI. mu. pATaDI ( dasADA tAlukA ) -: surendranagara jIllA : 1. bhUpatabhAI va. desAI 3. kAMtIlAla kA Thakkara 5 sadAtakhAna a. maleka 7 sIvAbhAI cha. paTela noMdhaNI naMbara : 1571 sabhya saMkhyA H 2580 khIna kheDUta H 2500 sthApanA tArIkha 12-9-56 nAMdhaNI naMbara- 1549 zerama DALa pa4766 sabhya sakhyAH- pa anAmata kuMDa 84852 anya phaMDa 119433 zAMtIbhAi vI. parIkha menejara lallubhAi zeTha pramukha anya noMdha:-saMgha peTrolapa5 calAve che. jIvana jarUrIyAtanI kaTrolanI cIjonuM kApaDa DIjhala enjIna rAsAyaNI khAtara, ane hAibrIDa bIyAraNanu kAma kare che vya. kamiTinAM sabhyo. 2. raNubhAI ke. desAi 4. savadAnabhAI vI. kavI 6. kasturabhAI khI. prajApatI 8. nAraNabhAI ta. parIkha nAraNabhAI bha. paTela ceramena
Page #339
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratIya lalitakalAomAM vallabhasaMpradAyanuM yogadAna ^ ^^^ ^^ www w wwwww**^ ^^^^^^ -go. zrI mAdhavarAvajI mahArAja ratIya saMra ikalA, tyAre svAmI, to ApatA ka soLamA saikAmAM, ke jyAre bhArata upara vidharmIonI satrApUrNa samaye svAmI haridAsa, tAnasena, ge pAlanAyaba, baijubAvarA, bakanuM rUpamAM chavAI cukI hatI, hinduva ate bhAratIya saMskRti ne jaDa- vagere ghaNAya gAyakonI amaravANI uttarAkhaMDamAM gUMjatI hatI. mULathI ukheDI nAkhavAnA prayAsa thai rahyA hatA, ApaNI kalA, tyAre ja sUradAsa, kuMbhanadAsa, paramAnaMdadAsa, kRSNadAsa, govidasaMskRti ane AcAra praNAlI lupta thavA lAgI hatI, tyAre bIjI svAmI. chItasvAmI, caturbhujadAsa ane naMdadAsa e ATha bhakatabAju bhagavAne Adya zaMkarAcArya, mAdhya, nimbArka, rAmAnuja kaviyonI aSTachApa' tarIke sthApanA karIne zrI gusAMIjI e te vagere bhAratIya AcAryo temaja satae punarjIvita karelI vaidika ATheyane zrInAthajInA kItananI sevA sAMpa. ane e rIte bajamAM saMskRti paNa bhUMsAvA lAgI hatI. evA samaye vikrama saMvat "saMgIta' ne khUbaja pracAra thaye, to bIjI bAju ripakaLA, 1535 nA aitravadi ekAdazInA roja jagadagurU zrI vallabhAcArye sthApatyakaLA. citrakaLA pAkakaLA, vagere lalitakaLAne paNa puSTrimahAprabhu ca pAraNya kSetre avatAra pAmyA. teozrI bhagavAnanA vadanA- mArgIya maMdiramAM poSaNa maLyuM. aSTasakhAe sivAya tAnasena, vatAra eTale agnirUpa avatAra tarIke jagamAM oLakhAyA. vijaya- tAjabegama, alIkhAna, rasakhAna pahA, caturabihArI, gheAdhI, jana nagaramAM rAya kRSNadeva rAjAnI sAthe sabhAmAM mAyAvAdanuM pUrNa bhagavAna, muradAsa madanamohana, rAmarAya, bhagavAnadAsa, nArAyaNa zAstrIya pramANothI khaMDana karI, teozrIe mahAna to bavadharma vrajAdhIza, kaNajIvana lakhIrAma, padmanAbha, dAmodaradAsa, thoradAsa, vA phATasa madAyanA sthApanA karI, dhama vijaya rAjA AzakaraNa, hitaharivaMza, mANekacaMda, murAridAsa, zrIharie meLavela. ane jJAnamANa, kamaramANa Adi vedamAM batAvelAM sAdhane rAyajI, rasika prItama, gaMgAbhAI, dvArakezajI mahArAja, zrIbhaTTa ane kaliyugamAM naSTa thayAM hovAthI mAtra bhaktimAga ja atyAre Atmazreya tyArabAda ratnAkara, pAkara, bihArI, bhUSaNa, matIrAma, nA prApta karAvI zakaze, evI vicAradhArA jaganUne ApIne ApazrIe bihArI. gvAla, Adi seMkaDo bhakatakavio thayA jemaNe puSTibhagavAnanI sevA, premalakSaNAbhakita, bhagavAna nuM smaraNa, ciMtana temaja saMpradAyanA kAvya ane sAhitya bhaMDArane puSkaLa rasIlI trajabhASA kItanabhakitane mukhya sthAna ApyuM. bhagavAna sAthe jIvane daDha racanAo dArA samRddha karyo che. saMbaMdha karAvavA "brahmasaMbaMdha" pracalita karI prabhunI zaraNAgati temaja AtmanivedanarUpI sarAma bhakitane pracalita karI. bhAgavata zrI sUradAsajI ane paramAnaMdadAsanAM hajAre kIrtane temaja dhamane vizvavyApI " cAra kArya karavA mATe bhAratavarSanuM 3 vakhata bhAvagAMbhIryathI yukta "daSTikaTa pado" bhAratIya sAhityamAM mokhare virAje che ane "surasAgara" tathA "paramAnaMda sAgara" tarIke khullA caraNe pagapALA paryaTana karyuM ane e rIte bhAratanA pratyeka sthAe padhArI, beThake sthApI lokone zrImad bhAgavatane mahAna prasiddhi pAmyAM che. naMdadAsakRta "bhramaragIta" tathA "rAsapaMcAdhyAyI' saMdeza ApI, vaiSNavadharmano pracAra karyo, A rIte hindImAM kula temaja paMcamaMjarI" to vrajasAhityamAM anokhI bhAta pADe che. te sivAya goviMdasvAmI, kuMbhanadAsa chItasvAmI, caturbhujadAsa, zrImahAprabhujInI 84 beThako prasiddha thaI kRSNadAsa vagere pratyeka mahAnubhAvoe sahastrAvadhi bhAvamaya padonI ApazrIe veda, gItA, brahmasUtro ane zrIbhAgavatane pramANurUpa racanA karI che, je Aje paNa puSTisaMpradAyanA maMdiramAM prabhu gaNIne subodhinI (bhAgavata-rIkA) aNubhASya, tattvAryadIpa nibaMdha, sanmukha haMmezA gavAya che. patrAvalaMbana, SoDazagraMthe (puSTimArganuM pUrNa tattvajJAna) vagere aneka graMthenI racanA karI, ApazrI vrajamAM padhAryA ahIM girirAja zrI suradAsajI ane paramAna dadAsanAM hajAro kIrtana temaja gavardhanamAMthI zrInAthajIne prAdurbhAva thayo ane zrInAthajIne sevA bhAvagaMbhIryathI "daSTikUTa pado' bhAratIya sAhityamAM mokhare virAje prakAra" zrImahAprabhujIe pracalita karyo. saMvata 157ra mAM zrImahA- che ane surasAgara tathA che ane 'sUrasAgara" tathA "paramAnaMda sAgara" "rAsapaMcAdhyAyI" prabhujInA ditIyaputra gosvAmI zrI viThThalanAthajInuM prAkaTaya thayuM. temaja "paMcamaMjarI" to vRja sAhityamAM anokhI bhAta pADe che. zrI viThThalanAthajI soLamI sadInA mahAna AcArya thayA. teozrIe te zivAya goviMda svAtI, kuMbhanadAsa, chItasvAmI, caturbhudAsa, pitA zrImad vallabhAcAryajI mahAprabhue pravartAvela sevAprakArane badAsa vagere pratyeka mahAnubhAvoe sahastravRddhi bhAvamaya padonI khUba ja vistAra karyo. te vakhate mogalayuga hato. dilhInA rAjayA. racanA karI che, je Aje paNuM puSTisaMpradAyanA maMdiromAM prabhu sana upara kalApremI akabara hato. bAdazAha akabara dhamapremI, samukha gavAya che ane Aje A " achApa-sAhitya " upara kaLApremI tathA sAhityapremI hato, jethI te zrI vipralanAthajI-gusAM. dareka bhAratIya vizvavidyAlayamAM puSkaLa zodhakArya (thIsIsa) thaI IjInA saMparkamAM AvI temanAthI ghAja prabhAvita thayela. te rahela che, te vallabhasa dAya mATe gauravanI vAta che. Jain Education Intemational
Page #340
--------------------------------------------------------------------------
________________ 362 bhAratIya asmitA vIsamI sadImAM-puSTimArgamAM aneka prasiddha kavi thayA, jemAM temaja zivakumAra caturvedI (mathurA) thoDA varSo pUrve ja gAlAka sarvazrI go. ramaNalAlajI mahArAjazrI (mathurA), kavi navanIta pAmyA che. caturvedI, puruSottamadAsa hai. yAM, belA bhaMDArI, prItamadarA cazcana, saMpradAyanA anya dhuraMdhara saMgItanomAM sarvazrI kRSNadAsa ge. dArakezalAlajI mahArAja, goviMda kavi, devI dija, bAlamukuMda (burahAnapura) nAsIka, purUSettama pakhAvajI (nyU dilhI) premavallabha kavi, sumanezajI, bhagavAnadajI, rAmalalA, ke lAza kRSNa vagerene tabalAvAdaka (dilhI) mannAlAlajI sAraMgiyA (kAMkarolI), harivalabhajI samAveza thAya che. (jatIpurA-sAraMgI) gijaprasAda (jatIpurA) govindarAmajI kIrtanakAra saMgItane vikAsa to cheka zrI vilanAthajI guMsAIjInA (nAyakArA) vagere prasiddha kalAkAra mojUda che. Ama kAvya ane yugathI ja thaye che jemAM vIsamI sadImAM ghaNI ja vRddhi thaI hatI, saMgItakaLAmAM valabhasaMpradAya mokhare rahela che. sUradAsa Adi aSTachApa kavi, tAnasena vagere mahAna saMgIta- e sivAya pichavAIyomAM paNa vrajalIlAnI sUkama citrakaLAnI kAronI e bhavya bhaktisAdhanAne vIsamI sadImAM sarvazrI gopAla- jhAMkhI puSTimArgIya maMdiromAM thAya che. lAlajI (mathurA) ge. bAlakRSNalAlajI (kAMkarolI) ge. jIvanalAlajI (kAzI) ge. ghanazyAmalAlajI mahArAja, ge. kayAlAlajI (gokula) tathA pAkakaLA to annakUTa, chappanabhoga, kunavADA vagere utsavomAM vagere mathurAnA gesvAmI AcAryo tathA sarvazrI svAriyA bAbA, maMdiramAM vAraMvAra jovA maLe che. caMdanajI caturvedI, gaNezalAlajI, gaNapatajI, gaNezajI, lAlana zi95 ane sthApatyakaLAmAM haTaDI, baMgalA, nAva, sihAsana, kudasiMha, bihAdIna, kalAdIna (kathaka nRtyakAra vagere kalAkAro hiMDoLA palane, bilanA vagere vividha kalAtmaka nakazI sAthenI gAyaka, nartaka, vAdaka aneka saMgItakAroe khIlavI hatI. vastuo bahoLA pramANamAM saMpradAyamAM maLe che. A rIte ja tyAra pachInI peDhImAM sarvazrI go. dAdaralAlajI (mathurA) bhAratIya kalAo jevI ke saMgIta, sAhitya, kAvya, zilpa, sthApatya, khyAtanAma khUMdagavAdaka tarIke tathA ge. dArakezalAlajI (mathurA-para pAka vagere vividha kaLAone Azraya ApIneva labhasaMpradAye kharekhara baMdara) prasiddha hArmoniyama vAdaka take khUba ja prasiddhi pAmyA. kalAjagamAM mUrdhanya sthAna meLavyuM che. ane atyAre paNa A teozrInA pitAzrI ghanazyAmalAlajI mahArAja (mathurA) to bhAratane saMpradAyamAM A badhI lalitakaLAo sucArUrUpathI jaLavAI rahI che. varSanA prathama kakSAnA hArmoniyama-vAdaka tarIke paMkAI cUkayA ja hatA hArmoniyama-vAdanamAM taMtuvAdyane bhAsa karAvavo e temanI AgavI vizeSatA hatI. caMdanajI caturvedI tatkAlIna dhrupada-dhamAranA khyAtanAma gAyaka hatA. anya kaLAkAramAM sarvazrI zivakumArajI cAturvedI, 268 P. BX. 2x6 Line Telegram makhanacha pakhAvajI, chidrArAma TIkArAma, kIrtanakAra chabIladAsa 301 office, Mill & Resi *** BORICHA morArajI (pATaNa) devarAma jhINAbhAI, (verAvaLa) puruSottamadAsa sUradAsa (jAmanagara) bhAIzaMkara girinArA (muMbaI) karaMjI zrI kRSNalAlAjI tathA karaMjInusiMhalAlAjI (dvArakA) karaMjI baLadeva lAlAjI (dArakA) Adi kalAkAro saMpradAyanA bhUSaNarUpa hatA. vartamAna sAMpradAyika saMgItakAromAM sarvazrI ge. raNachoDalAlajI mahArAja prameya (jatIpurA) go. mukuMdarAyajI (muMbaI) vINAvAdaka, go. rasikarAyajI-mathurA, porabaMdara (hArmoniyama tathA sitAra) ge. jaramaNalAlajI-mayurA tathA ge. mAdhavarAyajI-mathurA (pakhAvaja) NUTAN OIL MILL temaja sarvazrI sva. karasanadAsa maliyA porabaMdara, caMpakalAla cha. TRADING CO. nAyaka-amadAvAda, valabhadAsa bApodarA-ribaMdara, viThThaladAsa bApAdarA-bhAvanagara, yadunAthajI zarmA-junAgaDha, puSpA chAyA-rAjakeTa, bhagavatIprasAda-dhrAMgadhrA, karasanadAsa sUradAsa-jAmanagara, bhagavatIprasAda-ghATakopara, mukhyA ratilAla amRtalAla-jetapura, bhAnuprasAda nutana oIla mIla TreDIMga kAM. Baharkot, vyAsa-supeDI, zrI bAlAjI caturvedI, lakSmaNaprasAda caturvedI, rAma mIlarsa enDa maracanTasa, candra bhaMgAjI, karaMbhA bAlamukuMdajI zarmA, AnaMdabihArI tailaMga, VERAVAL, vAsudeva dhurejI, murArIlAla caube, chaganalAla caturvedI, vagere bahArakeTa, verAvaLa saMpradAyanA saMkhyAbaMdha gAyaka kIrtanakAro tathA vAghakAre saMgI ( Gujarat ) tane vikAsa karI rahyA che. sarvazrI kRSNadAsa malIyA, trIkamajI pakhAvajI (porabaMdara) tathA prItamajI pakhAvajI, chidrAma TIkArAma Jain Education Intemational For Private & Personal use only
Page #341
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha 313 zrI bhAdroDa jAtha sevA sahakArI maMDaLI li. tAluko : mahuvA - ji. bhAvanagara bhAdroDa rajI. naMbara 288 - ehITa varga () kAryakSetra bhAdroDa tA. 30-6-70 bharapAI thayela zera bhaMDoLa anAmata bhaMDoLa anya bhaMDoLa khetI viSayaka dhIrANa rU. 59770-00 - rUA. 5721-12 * rUA. 3,776-95 rUA. 20,1098-63 sabhya saMkhyA 410 khetI utpanna sahAya, khAtara, biyAraNa, jaMtunAzaka davAo tathA sastu anAja bhaMDAra ane anya lekepagI sevA kare che. zrI naMdalAla becarabhAI joSI mohanalAla zIvazaMkara jozI zrI lAbhAI AtAbhAI maMtrIzrI mAnadamaMtrIzrI pramukhazrI zrI bhAdroDa sevA sahakArI maMDaLI li. zrI bhAdroDa sevA sahakArI maMDaLI li. zubhecchA pAThave che. zrI vIrapura jAya se. sahakArI maMDaLI mu: vIrapura ( tAluka-jetapura ) ( ji. rAjakeTa ) sthApanA tA. : 9-4-56 noMdhaNI naMbara : 1703 zera bhaDALa : 10,4370 sabhya saMkhyA : 414 anAmata phaMDa : 3425786 anya phaMDa : 64118/37 popaTalAla dayALajI gAMDAlAla jAdhavajI. maMtrI pramukha vya. ka. sabhya :zrI manubhAI caMdrasA, zrI nAnajIbhAI bAvAbhAI, zrI savajIbhAI jINAbhAI, zrI dharamazIbhAI lAkhAbhAI, zrI mehanabhAI pUnAbhAI, zrI velajIbhAI haradAsabhAI, zrI gAMDAlAla harajIbhAI zrI jagajIvana ANaMdabhAI zrI jIvarAjabhAI rANAbhAI zrI mehanabhAI ravajIbhAI zrI kezavabhAI ratanAbhAI zrI juThAbhAI manajIbhAI zrI pUnAbhAI canAbhAI zrI vAlajIbhAI muLajIbhAI Jain Education Intemational
Page #342
--------------------------------------------------------------------------
________________ 34 With Best Compliments from Gram SCRAPYARD M/s New Industrial Scrap Traders Mangaldas Compound, Dudheshwar Road AHMEDABAD No. I "Every Thing in melting scrap" PLASTICIZERS for the Plastics Paint and Perfumery Industries DOP Dioctyl Phthalate DIOP DAP Di-iso Octyl Phthaalate Dialphanyl Phthalate Dialfol 610 Phthalate 610P DBP DMP Dibutyl Phthalate Dimethyl Phthalate Diethyl Phthalate DEP available from Pioneers in manufacture of Phthalate Plasticizers INDO-NIPPON CHEMICAL COMPANY LIMITED Alice Bldg, 339, D. N. Road, Bombay-1 Gram: PLASTCIZER Telex INNIPON 011 (2081) bhAratIya asmitA Phones: 251723-252269
Page #343
--------------------------------------------------------------------------
________________ 365 smRtigraMtha yunivarsala sTIla TreDarsa mahuvAmAM adyatana AlIzAna chabIghara meghadUta - 2 junI sApaTIna, kelenDarsa rola 0 hevI mazInarI tathA junA lokhaMDI bhaMgAranA saMskArapriya sInerasikenuM AkarSaNa ArAmadAyaka beThakonI suvidhA sanemAskepa rUperI cAdara Ara. sI. e sAunDa sIsTama sAmAjika, saMskArika citronI rajUAta karatu lekapriya sInemA vahepArI enDa kamIzana ejanTa jahAMgIra vakIla mIlanI cAlI sAme dudhezvara reDa meghadUta sInemA amadAvAda mahuvA phena naM. 180 orIenTa sTIla korporezana baMdara roDa bhAvanagara dareka jAtane ane lokhaMDe bhaMgAra, lAITa patarA kharIdanAra tathA vecanAra phena ophIsa : 1975 grAma : TAIDA 5 : 4593 ghara : 4592 Jain Education Intemational
Page #344
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratIya asmitA bhejana te puti tRpti mATenuM aruNuM vanaspati vadhAraze ApanI bhojana pratye prati -: utpAdake : zrI jagadIza oila inDasTrIjha prA.lI. porabaMdara vinA sahakAra nahi uddhAra " zrI mahuvA tAlukA sahakArI kharIda vecANa saMgha lI. mahuvA re, pisTa bekasa naM. 28 TelIphona naMbara tAra : saMgha ekIsa : 55 oIla mIla : 284 mAnada maMtrI nivAsasthAna : 203 menejara nivAsasthAna : 269 sane 1969-70 tA. 30-6-70 tA. 30-6-70 bharAyela vyakitagata sabhya saMkhyA 1128 zera bhaMDoLa 2,29,610 maMDaLI sabhya saMkhyA anAmata bhaMDoLa 95,556 1969-70 nI sAlanuM kula vecANa 80,12,300 196970 nI sAlamAM khAtara biyAranuM vecANa 28,92,300 -: brAnco :meDIkala sTora, je kanjhayumarsa sTora, temaja cAra sastA anAjanI brAnca maLI kula cha cAlatI brAnco, chabIladAsa mahetA pramukha kIzanabhAI dezI ceramena zAnubhAI modI mAnada maMtrI Jain Education Intemational
Page #345
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha sadhanakSetra yojanA maNAra saMcAlita koTaDA sAMgANI tAlukA sahakArI kharIda vecANa saMgha lI. koTaDA sAMgANI ( ji. rAjakoTa) : maMgala bhAratI lokazALA vibhAga hAthaba baMgalA, hAthaba. ( ji. bhAvanagara ) sthApanA tA. 20-6-65 gheraNa 7 thI meTrIka sudhIno abhyAsa mATe samudra kinAre AvelAM ramaNiya sthaLa upara rASTrIya zikSaNa ApatI lekazALAnI mulAkAta avazya le. kheDutene samayasara khAtara, biyAraNa tathA pAka saMrakSaNa davA pUrI pADavAthI saMtoSa mAnela nathI. paraMtu te dareka vastune pramANasara jarUrIyAta mujaba upayoga thAya tevI yojanA batAvI kALajI rAkhavAmAM Ave che. mAla tAranI pravRtti agratA ApavAmAM AvI che. jerAmabhAI paTela jayavaMtasiMha jADejA maMtrI upapramukha saghanakSetra yojanA samitimaNara haMsarAja DI. paTela lIMbAbhAI bhAdAbhAI menejara upa pramukha dhIrUbhAI dhAbaliyA, pramukha zrI mahesANA tAlukA sahakArI kharIda vecANa saMgha li. sahakArabhuvana rAjamahelareDa, mahesANu sthApanA tA. 3-2-64 noMdhaNI naMbara 1438 zerabhaMDoLa rU. 70300 sabhya saMkhyA 124 anAmata phaMDa 30885 anya phaMDa 47095 ApanI jarUrIyAtanI tamAma cIjo jevI keH (1) oila ejIne : enarajI, kupara, paramazakita, kehasA, raTana vigere, (2) ilekaTrIka meTara : kIraleskara, (3) khAtaro : ema salapheTa, yurIyA, kelsIyama nAiTreTa, supara phosphaTa vigere. (4) mazInarI perapArTasa : paMpa -aMbIkA, zakita, jayazakita, varUNa, nyuvaSa vigere. paTTA - guDIyara, belaberIMga, pulIo, sATInapIsa vigere ejanane lagatA perapArTasa ane A uparAMta khAMDa, tela, sukomevo, khajUra, sImenTa, lakhaMDa, bIyAraNa, magaphaLI, saNa-bI, kuDa oIla ebIlanuM vyAjabI bhAve vecANa thAya che. khetI upayogI jaMtunAzaka davAo hAjara sTokamAMthI maLaze. .....ApanI jarUrIyAta mATe ApanA A saMghane saMparka sAdho..... gaNezabhAI zaMkaradAsa paTela pramukha
Page #346
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratIya asmitA Cable : SCRAPMART Phone Office 374024 376152 Resi : 534436 RATANKUMAR JAIN Proprietor : Makhanlal Jain, Manickchand Cooverji & Co. & Kumar Bros. President : Hussami old Iron Merchants! Association Chairman : Darukhana Iron Merchants Associaton, Ltd. Darukhana, BOMBAY- 10 Jain Education Intemational
Page #347
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRti za "HEXAMAR HOUSE" HEXAMAR Please contact: With Best Compliments from A well known place for Industrial Minerals of all varieties. A House offering well proven Pesticides used in Agriculture and for Health services. Also manufacturing in the name of "Pioneer Chromate Works" Versatile chemicals like: SODIUM BICHROMATE 98/99% POTASSIUM BICHROROMATE 98% Bharat Pulverising Mills Private Limited "HEXAMAR HOUSE" 28, Sayani Road BOMBAY-25 Shah Khimchand Muljibhai & Co. Tel. 457281, 457282, 457283 Telegrams: "HEXAMAR" Dadar Bombay Branches: MADRAS NEWDELHI BHAVNAGAR LUCKNOW GUNTUR With Best Compliments from BULSAR Gram: "WELCOME" Phone: 325 GLAUBER SALT GREEN CHROME OXIDE PIGMENT 369 Shri Laxmi Trading Co. BULSAR
Page #348
--------------------------------------------------------------------------
________________ 36. bhAratIya asmitA With Best Compliments from Phones S Office 315791 Resi. 472845 Telex 011-3431 SUMANLAL NIMCHAND Importers Exporters, Merchants & Agents *********************************** Mulji Jetha Bulding No. 1 8, Champa Galli, Cross lane, BOMBAY 2 Gram KUSMARA T. No. 318893 313547 With Best Compliments From Vishakha Textiles insist on Himson's Terila Polyester Shirting Prince Charmer 221, Krishna Chowk M. J MARKET BOMBAY-2. Jain Education Intemational
Page #349
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha : Gram : "THREAD" office: 323221 Phones Factory . 371973 Resi 332087 THE ACME THREAD CO. PVT. LTD. MANUFACTURERS & EXPORTERS Gram: NAVNITINS 45, NAGDEVI STREET TALAKCHAND J. 11 BOMBAY-3 Phone Office: 324559 : 321265 Resi. 474302 PAREKH & CO. SHIPPING & CLEARING AGENT Gaumukh Bhuvan, 2nd Floor, Opp. Masjid Station, BOMBAY-9. 371
Page #350
--------------------------------------------------------------------------
________________ 772 bhAratIya asmitA zubhecchA pAThave che sevA "vinA sahakAra nahi uddhAra" sarvodaya dhI tArApura ke-epa. arbana benka li. - phena naM. 565 (tAluke khaMbhAta) tArApura (ji. kheDA). zrI amRtalAla je. bAroTa (gujarAta) sTezana roDa-mahesANA cApaNa upara vyAjanA dara rU% thI 7% sudhI | 'zerabhaMDoLa rUA. 1,56000/- cApa rUA. 3558000 thI vadhu rIjharva phaMDa rU. 91000/- ' dhIrANa rUA. 800000 thI vadhu uttara gujarAta adhikRta viketA - anya phaMDa rUA. 45000/- kAryabhaMDoLa rUA. 40,00,000thI vadhu hindustAna okasIjana gesa ku. li. vinayI vartana ane jhaDapI levA e amArI pharaja che. dareka amadAvAda prakAranuM enkIMga kAmakAja karavAmAM Ave che. benkamAM lekasanI adyatana sagavaDa karavAmAM AvI che. gesa tathA ilekaTrIka veDIMganA sAdhanonI | jazabhAI je paTela choTAbhAI raNachoDabhAI paTela jarUrIyAta mATe amAro saMparka sAdho. menejara pramukha phAcarekasa ApanA rakSaNa mATe sarvazreSTha nAma bhAratabharamAM sauthI vadhu vecANa myunisipAlITInA - kAyadA pramANe ophIsa, dukAna, goDAuna, kArakhAnA vageremAM "phAyarekasa' jarUrI che kuMvarajI devazInI kAM. prA. lI. muMbaI, dihI, madrAsa Jain Education Interational
Page #351
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha 373 www zubhecchA pAThave che zrI kelIthaDa jUtha vividha kAryakArI sahakArI maMDaLI lI. muH kelIthaDa ( rAjakoTa jilla ) ( guMDala tAlukA ) sthApanA tA. 27-4-50 zera bhaDaLa : 3,24780 anAmata phaMDa : 1,07,707-62 anya phaMDa : 1,48240-00 noMdhaNI naMbara : 382 sabhya saMkhyA : 1161 kheDUta : 1083 bIna kheta : 78 maMDaLI oIla mIla calAve che temaja kheDUtonI kheta utpanna mAla maMDaLI mAraphata vecANa kare che. maMDaLI rAsAyaNIka khAtara, jaMtunAzaka davA, biyAraNa, khetI ojhAra temaja davA chAMTavAnA pampanuM vecANa kare che, eka Traka che temaja gAMDala mArkeTIMga yArDamAM kheDUtone mAla kamizanathI vecavAnuM kAma kare che. nAthAlAla kAnajI maMtrI lakSmaNabhAI popaTabhAI pramukha kamiTinA sabhya - ramezacaMdra vasanajIbhAI zubhecchA pAThave che zrI trApaja vibhAgIya go. khAMDasarI sahakArI maMDaLI lI. mu maNAra ( tAluke taLAjA ) ( ji. bhAvanagara ). :sthApanA tArIkha 20-7-66 sabhya saMkhyA - 353 zera bhaMDoLa 37700 anAmata phaMDa 31525-4* jayavaMtasiMha jADejA jerAmabhAI paTela manubhAI hadave menejIMga DIrekaTara pramukha menejara kamiTi sabhya - mA. zrI manubhAI paMcoLI mAnada salAhakArazrI zrI jayaMtizaMkarabhAI bhaTTa vya. ka. sabhya zrI aMbAzaMkarabhAI paMDyA ka. sabhya , jamanAdAsabhAI mathurIyA ., bahAdurasiMhabhAI gohila , goviMdabhAI ra. paTela , becarabhAI phakIrAbhAI , pratAparAya tArAcaMda mahetA , haragoviMdabhAI koThArI noMdha : rasAyaNIka khAtare, kuDa mazInarI, mazInarI sAdhane, oila, sudharelA bIyAraNa vagere meLavavA mATe A saMsthAne saMparka sAdhe. Jain Education Intemational www.ainelibrary.org
Page #352
--------------------------------------------------------------------------
________________ 374 - bhAratIya asmitA amArI banAvaTanI spezIyala : dhupela AmaLA tathA brAhmI telanI paDIo tathA telo avazya vApare. noMdha : jamaNavAra tathA pArTIone lagatA tamAma eDa re saMtoSakAraka rIte pUrA pADIzuM. 0 poSTikavardhaka dUdha masAlo 0 lakSmIchApa caNAno masAlo 0 suratI garama masAlo 0 suratI charALu 0 spezIyala pANIpurIne masAlo 0 spezIyala jalajIrAne masAlo 0 khaMDAnI khAMDelI bAMdhAnI hIMga uparAMta roja taiyAra thatI badAma purI, lasaNanI caTaNI tathA athANune taiyAra saMbhAra ane dareka prakAranA uttama jAtanA masAlAo ane sevAo | mATe avazya padhAre : harI lAla velajI masA lAvA lA TakAnA Te. naM. 33535 156, bhulezvara, kabutarakhAnA, muMbaI naM. 2. rahe. Te. naM. 472112 Jain Education Intemational
Page #353
--------------------------------------------------------------------------
________________ ramRtigraMtha 394 GANDHI SONS THE LEADING EXPORT HOUSE IN THE SPICES TRADE EXPORTING TO ALL PRINCIPAL MARKETS IN THE WORLD PEPPER, CARDAMOMS, GINGER, TURMERIC, CHILLIES, CELERY, CUMMIN, FENNEL, CORIANDER, and other SPICE SEEDS also CASHEWNUTS, TEA & COFFEE BRANCHES AND AFFILIATED CONCERNS AT COCHIN, ALLEPPEY. CALICUT BODINAYAKANUR. MANGALORE, SAKLASPUR, MERCARA, AMRITSAR, COONOOR, GUNTUR, DUGGIRALA, & CALCUTTA AMRITSAR. COONBODI NAYAKANUR, Kindly write to us for all your interests GANDHI SONS. GANDHI BUILDING 232, SAMUEL STREET, BOMBAY-3. Phone : 324116 (3 Lines) Telex Bombay (011) 2540 Cochin (046) 226 Amritsar (034) 212 Grams: "SONGANDHI" Gram: ' "ASHOKTIN" Byculla Phone office: 375631 376966 Resi : 537382 SHARADBHAI J. SHAH Dealers in : QIRON & TIN SHEETS CUTTINGS AND COMMISSION AGENTS Loliwala Building. 181, Upper Duncan Road. BOMBAY-8. (B-C) Jain Education Intemational
Page #354
--------------------------------------------------------------------------
________________ 376 bhAratIya asmitA * zubhecchA pAThave che , phena naM 587 zrI mahesANu vidyuta kAmadAra ane kArIgaronI sahakArI maMDaLI lI. sTezana reDa, mahesANA. // IlekaTrIka phITIMganA koIpaNa jAtanA nAnAmoTA || kAma mATe amAro saMparka sAdho IbrAhIma a. maleka maMtrI kAnajIbhAI ra. paTela ceramena zuddha sAtvika ane AlhAdaka bhejana mATe sarvottama bhojanAlayanI Aje ja mulAkAta lyo kRSNa nivAsa loja sTezana roDa, mahesANA. mAlika ane vyavasthApaka zAMtilAla sI. brahmabhaTTa Jain Education Intemational
Page #355
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratIya darzano prA. janArdana ja. dave bhAratIya darzananI jhAMkhI : oLakhavuM tene ja bhAratamAM mekSarUpa gaNAvela che. paramatatva sAthe darzana zabda saMskRtanA da dhAtu parathI siddha thayela che. tene ekAkAra thaI punarjanmAdinA baMdhanamAMthI mukta thavuM e moTAmAM sAdo saraLa artha jJAna thAya che. paraMtu paramatatvanA anubhava viSe moTI siddhi che. ApaNAM dezamAM RgredamAM paNa aspaSTa rIte A je zAstro mImAMsA karIne tene mArga darzAve che, tene " dana" tavASaNanI pIpAsA dekhAya che. jemake prakhyAta nAradIya sUktamAM graMtha kahe che. bhAratamAM A lokanI samRddhi ne ke nAzavaMta " fkAma: samavartatA mUtI rAtaH rilA yAsInU! svargAdi lokonA sukhane jIvananuM parama lakaya kadI mAnela nathI. vAdhAra gAmRtamAM ja levAtha gvavA vidheya, " paraMtu adhyAtmatatvanuM anveSaNa je mAnava jIvananuM carama lakSya A parama tatvanI jhAMkhI karavAmAM AvI che. brAhmaNa kALamAM manAyuM che. sarva prakAranI vidyAomAM AdhyAtma vidyA bhagavada A pravRtti jarA maMda paDI gaI paNa lUpta thaI na hatI. brAhmaNa svarUpa manAI che. bhagavadgItAnA dasamA vibhUtigamAM kaLAtma graMthamAM IdranAM lakSaNo ane guNenA varNanamAM brahmanAM ja lakSaNe vighA vighAnAm bhagavad vacanathI ane muMDaka jevA upaniSadamAM vAraMvAra varNavAyAM che, upaniSada kALamAM A tavAnveSaNa prabaLa sarva vighA ghaf. darzana zAstra ja che. ema bhAratamAM mAnyuM banyuM ane tavai sanatha jAdanA kALA vA vimudA" ja che. bhAratIya dRSTAoe manuSya mATe cAra purUSArthI prAptavya "te eka AtmAne ja jANI lyo bIjI badhI khaTapaTo cheDI do" batAvyA che, tene krama dhama artha kAma ane mokSa samajavA jevAM e vAta spaSTa zabdomAM vAraMvAra kahevAvA lAgI. zani tha che. manuSyoe dharma ane mokSane hAnI na pahoMce te rIte ja artha nava vava vagere maMtramAM AtmasattAnI vyApaktAnI vAta ane kAma sukha bhogavavAnA che. A dharma ane mokSa sAthe "darzana' samajAvavAmAM AvI. brahmanAM svarUpa lakSaNa ane kArya lakSaNe zAstrone sIdho saMbaMdha che. bhAratamAM darzanenI vicAraNA be cAra upaniSadomAM jovA maLe che. prazna ane mAMDa kaya jevA upaniSadomAM gaNyAgAMThayA ciMtake ke sAdhu saMnyAsIo pUratI ja sImita rahI OMkAranI upAsanA samajAvavAmAM AvI. ane jIvAtmAnI jAgrata, nathI, paNa ApaNA dezanA lokone sparzatI hatI. bhAratanA svapna, suSupti ane turIya avasthAone te dvArA samajAvavAmAM grAma pradezane kesa calAvato kheDUta ke khANamAM kAma karato khANIyo AvI. paNa bhAratIya darzananAM mULabhUta thoDA vicArone to jAte ja upaniSadanAM kALa pachI turata ja sUve AvyAM. sUtra graMthanI heya che. ane ghaNIvAra te moTA vidAnanA jIvanamAM je dArzanika racanA sAthe ja bhAratI* tavadarzane zAstrIya rUpa dhAraNa karavA sidhdhAMto utarelA jaNAtAM nathI te ekAda pheriyAnA ke zaheranI mAM sAMkaDI galImAM pustakonI dukAna dharAvatA dukAnadAranA jIvanamAM maharSi gautame nyAyasUtro lakhyAM. kaNAde vaizeSika sUtro lakhyAM, vyavahAramAM utarelA jaNAya che. A sidhdhAMta bhAratIya darzana kapilanAM sAMkhya. pataMjalinAM yuga, jaimininAM pUrvamImAMsA ane graMthamAMthI bhAratIya prajAnA mULa sudhI pahoMcyA che. bAdarAyaNanAM urAra mImAMsA sUtroe bhAratIya darzanone judA judA bhAratIya darzananonI eka moTI viziSTatA e che ke te mAtra viziSTa daSTiko ApyA. sAthosAtha lekAyatikAmAM cAvaka darzana paramArcane ja viSaya nathI paNa vyavahAra sAthe eTalAMja saMkaLAyelA paNa darzana tarIke ja oLakhAtuM hatuM, bIjI bAjue bhagavAna che. bhArata sivAyanA dezomAM dhArmika kahevAtuM jIvatI prajA tyAMnA buddha ane bhagavAna mahAvIranAM upadezo paNa bhAratamAM lokapriya thatAM dazane viSe taddana anabhinna hoya che ane dArzanikonAM siddhAMta gayAM. ane A baMnemAM pAchaLathI vyavasthita rIte tatvaciMtanane rojIMdA vyavahArathI vegaLA hoya che tyAre bhAratamAM AcArya dArzanika svarUpa ApavAmAM AvyuM. bhagavAna buddhanA nirvANa pachI AnaMdazaMkara dhruva jaNAve che tema vyavahAra ane paramArthanA be bhAvika, sautrAntika gAcAra ane mAdhyamika zALAomAM vipula kRtrima bhAga pADavAmAM AvyA nathI. rojanA jIvanane amuka pramANamAM prApAramitA mUtra', "mAdhyamika kArikA', "abhidhammusamaya paramArtha ciMtanamAM ne bAkIne vyavahAra mATe tevuM ApaNA kole, "pramANavArtika' vagere dArzanika graMtha upalabdha che. dezamAM banatuM nathI. ApaNA jIvananI kSaNekSaNa paramArtha sAthe te ja rIte jaina paraMparAmAM paNa uttama koTinAM AcArAMga, susaMdhu saMkalita hovI joIe e ApaNuM darzane ApaNane thAraMga, bhagavatI, didivAya vagere bAra Agatika graMthe paDelA zIkhavyuM che. ApaNAM darzane Ama jIvana sAthe vaNAyelA che. racAyAM tyAra pachI AcArya umAsvAritanuM 'tavArthAdhigama', AcArya dareka manuSya pote koNa che ! kayAMthI Avela che ! potAnuM sAcuM zAkaTAyananuM zabdAnuzAsana ane amodhariA, vagere saMkhyAbaMdha svarUpa zuM che ! ItyAdi ane vicArIne pitAnI oLakha prApta Lei tatvavimarza kare che. AcArya hemacaMdranA "pramANa mImAMsA', karavAnI che. parama cautanya sAthe saMkaLAyelA pitAne sva-bhAva devamurinA "pramANunamanavAta lokAlaMkAra" tathA syAdvAdaranAkara" ane sva-rUpa jANI sva-rUpane prApta karavAnuM che. A sva-rUpane haribhadrasurina paDradazana samuccaya', "nyAyAvatArAi AcArya Jain Education Intemational
Page #356
--------------------------------------------------------------------------
________________ 378 bhAratIya asmitA maliSeNasUrInI "sthAvAda maMjarI" rAjazekharasUrinI syAdavAda- che. te adhyAtma svarUpa kevaLa anubhavane viSaya che. te kArikA, yazovijayagaNinAM "nyAyapradIpa', 'tabhASA" "nyAyarahasya" zabdAtIta che tethI bhakatajano, upAsako tenA saguNa, sAkAra, A badhIja racanAo eka svataMtra lekhana vijaya che. paramadevI svarUpanI stuti upAsanA kare che, tenA lekanI have ApaNe bhAratamAM pracalita mukhya mukhya darzananA siddhAMto kalpanA karI che tene adhideva kahyuM che. vAstavamAM A ane tenAM sAhitya viSe saMkSepamAM avalokana karIzuM. traNe svarUpe paraspara abhinna che, paNa upAsanA mATe, stuti mATe temane traNa rIte jovAmAM AvyA che. jema ke viSNunA eka dRzyazrati sAhityamAM darzana : mAna svarUpe pArthiva lokonuM nirmANa karyuM. traNa krame bhuvanene bhAratamAM mukhyatve darzane ja pracalita gaNAya che. taduparAMta mApI lIdhAM A temanuM eka rU5 che paraMtu eka parama padamAM te cAvaka baudhdha ane jaina darzane paNa mahatvanuM sthAna dharAve che. viSNu nivAsa kare che jayAM temanA bhakato temanI sAthe AnaMdAnuparatu vedo viSe pazcimanA vidvAnoe bhAre gerasamaja ubhI karI che. bhava kare che. eTale saMhitAomAM darzananAM to kevI rIte jovA maLe che tene paNa vicAra karavo Avazyaka che. pazcimanAM vikAne mAne che ke, tad viprAso vimanyavo jAgRvAMsaH mabhinyate vaidika A dharmanI prAraMbhika avasthAmAM prAkRtika tamane ja vidatta paramaM vaI A maMtramAM viSNunA Adhi daivika pUjatA ne temanI stutIo karatA temanAmAM bahu devatAvAda' hato. svarUpanuM pratipAdana che vedanA eka prasiddha maMtramAM sUryanA utta, pAchaLathI temane vikAsa thatAM "ekezvaravAda' ane chelle chelle uttara ane uttama amRta adhyAtma ne adhi deva svarUpe A "sarvezvaravAda' Avyo, paNa pazcimanA-vidhAnoe vedanAM mAtra rIte varNavAyA che. bhASAMtaro (anuvAdo) karyA che. uda vayaM tamaspari jyotiH pazyanta uttaram / vaidika maMtronA tavAnusaMdhAna sudhI prayatna karavA chatAM temanI deva devatrA sUrya maganma jyotiruttamam // buddhi pahoMcI nathI. saMhitAkALamAM paNa RSio mAnatA ja hatA ' arthAta A bhuvananA aMdhakArane dUra karavAmAM samaya" je sUrya ke A jagatanA mULamAM eka ja zvaryazALI sattA rahelI che. jyoti te 3 che devonI vacce je devarUpa nivAsa kare che te A eka ja mahimAvAna tatvane ja judA judA nAmathI upAsanA uttara che paraMtu A baMnethI adhika tirmaya maMDalAkAra je karI tenI stuti karavAmAM Ave che. vedanA saMhitAkALa pachI adhyAtmaka rUpa che te uttama che. turata ja thayelA yAska potAnA nirukata zAstramAM spaSTa sthAne che. brahmanA sarvavyApI paNAne banAvatuM puruSa sukata je kaMI mamAcAkU devataNA pA paNa kAramA vaSA tU pRthvInA sthAvara jaMgama padArtho ane prANIo che eTale ja brahmane ghaNA maLe tevA mavatti | mahimA nathI paNa brahma to ati vAgusTama tenAthI sarvAtmaka sarvavyApI eka brahmasattA ja kAraNAtmaka che ne te ja e dasa AMgaLa zreSTha che. ema kahI te puruSAkAra brahmane avRttI jANe ke bhinna bhinna kAryAtmaka prapaMcamAM praviSTa hoya tema bhinna jJAnaH amRtavanA adhipati batAve che. te virATa puruSa ja bhinna svarUpamAM dekhAya che. paraMtu vAstavamAM niyattArUpa A RcAo, yajuSa ane sAmamaMtranA janaka che ema kahyuM che. eka ja zakita che ane bIjA badhA devo tenAthI sattA prApta "A aditirUpa brahma ja dhuloka, antarikSa, mAtA, pitA, karIne mahimA saMpanna dekhAya che. etareya AraNyakamAM spaSTa putra che, aditi ja niSAda sahitanA paMcavarNI manuSyo che, jaNAvyuM che ke "A eka ane aditIya tatvanI adIo aditi ja utpanna thayeluM ne utpanna thanAra che" A maMtramAM ja nA rUpamAM yajurvedI yAjJika agninA rUpamAM ane chaMdagAna vAsthafma sarvanA paDaghA saMbhaLAya che. atharvavedamAM A karanArA sAmavedIe tenI "mahAvrata' tarIke upavAsanA kare che." brahmane "kuMbha" samasta prANIonA Azraya ane kAraNarUpa saMhitAomAM A satya, avinAzI brahma sattAne "Rta' nA nAmathI gaNAve che. oLakhI che. A RtathI ja sRSTinI utpatti thaI. vizvanuM niyamana A aMbharUpa brahma sAthe a tAlubhava karanAra ja kRta kRtya che karanAra tenI pratiSThA ane dhAtArU5 Rta ja che. devatAo Rta- tene mRtyuno Dara rahetA nathI, evuM varNana karatA maMtra upaniSaddA mAMthI jamyA che. sema RtamAMthI utpanna thAya che. sUrya Rtane matro jevo ja che te juo - vistAra kare che. devonAM ja Rtane nadIo vahe che. akAmo dhIro amRtaH svayam - vaidika maMtramAM sthULa prakRtinAM tatvone devatA svarUpa apAyuM rasena tRpto na kutazcanA naH / che. e dhAraNA paNa bhrAnta che. vastutaH vedomAM devatA tatvanAM traNa svarUpe mAnya karavAmAM AvyAM che. ApaNuM netrane je viSaya, je tameva viddhAna na vibhAya mRtyo pratyakSa dekhAya che te devatAonuM sthaLa Adhibhautika svarUpa che rAtmAnaM dhIramajara' yuvAnam // paraMtu te Adhibhautika kSetragamya svarUpa pAchaLa atindriya, gUDha, brAhmaNa graMthomAM paNa Aja tatvajJAnane yajJakriyAnA rUpamAM samaane devI sattA che. tene RSio adhyAtma tarIke oLakhe jAvyuM che. upaniSadomAM A tatvane AtmA, brahma ityAdinA rUpamAM Jain Education Intemational
Page #357
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMya 378 asaMdigdha rUpamAM varNavela che. vizvanI parama mahattama sattAthI lakhAze. ApaNe to bhagavadgItA pratipAdita thoDA dArzanika jijJAsu ke mumukSu alaga nathI; te tene ja aMza che. amRtA sidhdhAntonuM saMkSepamAM avakana karIzuM. putrA: amRtatatvanA aMzo che. chavabhAvathI aMzarUpa lAgatuM caitanya paramAryataH teja "nihita zAma' che ane tene prApta karanAra puruSottama tatva :parama puruSArtha siddha kare che vrajavivAti para | teja bhUmA (1) gItAmAM varNavela sAMkhya darzanamAM sRSTinA mULa kAraNa tarIke che te ja hAthapaga vinA doDe che, cakSavinA jue che, teja mahAna acetana pradhAna ane puruSane gaNavela che. acetana pradhAnane teo puruSa che. teja vizvane kartA ane bhuvanone saMrakSaka che. te macchara prakRti ane Izvara tatvane teo puruSa tarIke oLakhe che. bhagavad jevo te hAthI jevo bhAse che paraMtu Atmadarzana karanArane to gItAmAM sAMkhyanA prakRti puruSa baMnethI vilakSaNa avyakata ane zAmaivAdhatAta sa 3vfq a afkSava: a vmataH atindriya eka sarvazreSTha sattA darzAvI che. ane sAMkhyanA pradhAna Atmeveda sarvam / ane puruSane to be prakRtimAM samAvI lIdhA che. paramAtmAnI be sarvatra Atamanubhava ja thAya che. te ja bhUmana che, te ja jAgRta, prakRtio che aparA prakRti ane parA prakRti aparA prakRtine kSetra svapna, suSuptine sAkSI che te ja turIya padamAM sthita che. tene ja athavA kSara purUSa kahela che ane parA prakRtine phUTastha akSara kahela che. kSara prakRtimAM cetana jIvAtmAone bAda karatAM badhA tatvo OM mitye tadakSaramida' sarvam / tasyopavyAkhyAna bhUta' bhavada / (jene sAMkhyamAM 23 ke 24 tarIke varNavyA che) ne samAveza thAya bhaviSyaditi / yatkiJca trikAlAtIta tadappomkAra pava // che. bhagavad gItAe tene ATha prakAranI gaNAvI che. A brahmamAM AtmAne aparokSAnubhava karavA mATe sAdhanA kevI bhUmirApoDanalo vAyu kha mano buddhireva ca / hevI joIe te paNa upaniSadoe batAvyuM che. ahakAramitiya me bhinnA prakRtiraSTadhA // praNavo dhanuH zaro AtmA brahma tallakSya mucyte| jyAre parA prakRtimAM cetana jevo AvelAM che. apramarona vedadhatya zakhat tanmayo bhavet / / aparayamitastvanyA prakRti viddhimehaparAm praNava dhanuSya che. AbhA bANu che, brahma lakSya che sAvadhAna thaIne jIvabhUnAM mahAbAho yayeda dhAryate jagat bANa caDAvanAranI jema lakSya para saMdhAna karIne tene vIMdhavAnuM che, AmatAnanI prApti guru jayAre tatvamari, amArA grAma , paramAtmA pite A baMne prakRtiothI vilakSaNa ane baMnenA prasAna bahma - Izvara che. A kSara ane akSara baMnethI para hovAthI tene pu ttama vagere mahAvAkayone upadeza kare che tyAre te upadeza sAMbhaLIne kahI che. tadanusAra manana nididhyAsa karatAM avidyAgraMthIo TaLI jatAM yasmAtkSaramatIto'ha makSarAdapi cottama / svasvarUpanI upalabdhi thAya che. tyAre evo vidvAna zoka rahita atADasmi loke vede ca prathitaH purUSotamaH / / ajara amara thAya che. sa aa ghauM ghana, ghauM acAna, pava' vijAnan AtmaratiH AtmakriDaH AtmamithunaH AtmAnandaH A puruSottama tatvanuM pratipAdana bhagavadgItAnu sarvathA maulika sa svarU maratA upaniSadomAM batAvela A svArAjaya padavIne pradAna che. prApta kare che. upaniSadomAM puvAna para' viDui nA TA sA paI gItA darzana : ti:. evuM pratipAdana hatuM paNa gItAe tene kSara akSarathI para puruSottama tarIke pahelI ja vAra ghaTAvela che. * upaniSado pachI mahAbhAratAntargata zrImad bhagavad gItA paNa darzana zAstramAM smRti tarIke pramANabhUta graMtha gaNAya che. vaidi, () AmatatvanuM pratipAdana :dhamamAM te prasthAnatrapImAM bhagavadgItAne samAveza thAya che. jIva pUrvakRta karmonuM phaLa bhogavavAnuM hovAthI zarIrane kSetra kahela che zAa revaputrajIta tarIke gItAe mAtra bhAratamAM ja nahi ne tene yathArtha rIte jANanAra AtmAne kSetrajJa kahela che. e kSetrajJa paraMtu samagra vizvamAM eka addabhuta dhArSika ane dArzanika graMtha AmA paNa parabrahma paramAtmAnuM ja svarUpa che tethI te janmato tarIke ananya sanmAna prApta karyuM che. gItAnA siddhAMtoe bauddha nathI, marato nathI, bhUtakALamAM janmela ke bhaviSyamAM janmanAra nathI. ane jainAcAryone paNa mugdha karyA che ane tenA para AcArya te ajanmA, nitya, zAzvata ane purANuM che. A AtmA haNato ziromaNIoe bhASya lakhyAM che to AjanA yuga puruSo nathI. te pANIthI bhIMjAto nathI, vAyuthI sUkAto nathI, agnithI mahAtmA gAMdhI, zrI araviMda, lokamAnya TiLake paNa gItAne pota baLato nathI, zAthI haNAto nathI te avikArI che. jema eka ja pitAnI rIte samajI samajAvI che. gItAnI pratyeka adhyAyana sUrya zamagra lekane prakAzita kare che tema kSetrajJa AtmA paNa samagra pupikAmAM tene upaniSada ane yogazAstra baMne kahela che. kSetrane prakAzita kare che. AtmA paNa ghaNuM nathI. te eka ja bhagavadagItA viSe svataMtra graMtha aneka lakhAyA che ane hajI che ane nitya, sarvagata, avicala, ane sanAtana che. Jain Education Intemational
Page #358
--------------------------------------------------------------------------
________________ 389 bhAratIya asmItA (6) jagatanuM pratipAdana : siddhAMta TUMkamAM nIce pramANe che:bhagavAna pote ja sarvanA kAraNa che. huM sarvastra pramava: (1) cArvAke pratyakSa pramANa ne ja mAne che anumAnAdi ane maraH sarva pravartate che bhagavAna pote ja adhyakSa rUpa che ane temanA zAstra pramANane mAnatA nathI. I dine padArthonA saMgathI adhyakSapaNA nIce prakRti carAcarane janma Ape che. A mahabrahma thatA jJAnane ja jJAna mAne che. yA avyakata evI prakRti jagatanA janmAdi mATe svataMtra nathI. (2) jagatane vyavahAra "saMbhAvanA' para thAya che. jemake siMha bhagavadgItAnI daSTie jagata satkAryavAda che mAyika ke kapita khorAka maLaze tevI saMbhAvanAthI guphAmAMthI bahAra nIkaLe che. nathI. kaTorAmAM sapheda dekhAtuM pravAhI dudha haze mAnI bALaka te A pramANe bhagavadgItA eka bAjue rojanA dharmonuM nirUpaNa prerAya che. karatuM dharmazAstra che to bIjI bAjue adhyAtma tatvonuM pratipAdana (3) jagatanI vicitratAonuM kAraNa "svabhAva che. dhamadhamathI karanAra eka anokhuM darzanazAstra che. manuSya sukhI duHkhI che. moranA raMga, koyalano hakAra, paramAtma prAptinAM sAdhana : jagatanI utpatti sthiti svabhAvathI thAya che. bhagavad gItAmAM koI eka ja mAgane Agraha nathI. vidvAnoe (4) teo pRthvI, jaLa, teja ane vAyu cAra ja to mAne che. gItAnA judA judA saMdeza karyo che. paNa svayaM gItAe to teonI prAcIna ANavika sthiti ja jagatanI utpattinuM sAMkhya, vega baMnene samAna gaNyA che gItAnA aDhAre adhyAyane kAraNa che. jagata, Indri, ane zarIra A cAra tothI eka eka pega batAvyo che. gItAmAM anAsakta kama, zaraNAgati ja bane che. jagata akasmAta rIte A cAra tanAM yukta bhakti, jJAnayoga, A badhAja samAna phaLavALA ane thayelAM saMmilanamAMthI thayuM che. Izvara prAptinA sarakhA mArgo che. gItA e virodha parihAranuM, (5) cAra tatvonuM zarIra je AbhA che. caitanyano saMbaMdha zarIra samanvayavAdanuM gAna che. tethI ja gItA upaniSad che. TUMkamAM - sAthe rojabarojanA vyavahAramAM paNa joI zakAya che. jatA guofttA #rtavA umachAtra vira ! gItAne ja (6) jagatanI utpatti vagere svabhAvathI thayela hovAthI teo sArI rIte gAo- bIjA vistRta zAstronuM zuM prayojana che.? Izvara" ne mAnatA nathI. cArvAka darzana :-- (9) cArvAka yajJayAgANi, pitRzrAdvAhi, devatAryanAhine mAnatA nathI. alaidika dazanAmAM cArvAka mata ghaNe prAcIna che. rAmAyaNa, dharmAdhama, pApapuNya vageremAM temane zraddhA nathI. jaina ane bauddha dazanonA aneka graMthomAM cArvAkanuM khaMDana jevA (8) kalezane bhogavanAra zarIranuM maraNa ja mokSa che. maLe che. A matanuM prAcIna nAma kApatika darzana che. tenA mAnanArAo zuddha buddhivAda ane pratyakSa pramANane ja mAnatA (9) kAmasukha ane asukha ja parama puruSArtha che. " devuM hevAthI temaNe pakSanI sthApanA para bahu dhyAna dIdhuM nathI karIne paNa ghI pIvuM; bhasma thayeluM zarIra pharIthI kyAM paNa temaNe vizeSa karIne vaidika, jaina ane bauddhamatonuM khaMDana janmavAnuM che ? " A temane AcAra dharma che. kareluM hovAthI temane "autaMDika " nAmathI paNa oLakhavAmAM (10) Ama chatAM cArvAka jIvanamAM uThThala ke udaMDa nathI. Ave che. bRhaspatinA zikhya cArvAke tene phelAvo karelo hovAthI manuSya sAmAjika hovAthI samAjane sukhI karIne sukha bhogavI tene cArvAka darzana kahe che. khAo. pIo ne ja uDAvo e zakAya mATe samAja vyavasthA teDavAmAM cArvAke mAnatA temane vyavahAra siddhAMta havAthI ca7 - khAvuM parathI paNa nathI. cArvAka nigraha anugrahanA zAsana dvArA rAjaya calAvanAra cAva nAma paDayuM hovAno saMbhava che. temanI vANI jana rAjAne ja Izvara mAne che. tethI cArvAke dhoratama bhautikasAdhAraNane atizaya AkarSatI hovAthI paNa tene rAja vALa vAdI hovA chatAM anuzAsana ane vyavasthA priya dArzaniko kahIne leke oLakhatA haze ne pAchaLathI tenuM cArvAka nAmakaraNa che. darzanane nAme palAyanavAda sAthe temane bhAre dhRNA che. thayuM haze. evI paNa zaMkA che. vartamAna jIvanane vyavasthita rIte vadhumAM vadhu sukhI banAvavuM - bRhaspati cArvAka nAmanA AcAryo tenI sthApanA karelI ane kevaLa taka parathI ja satyAsatya mAnavuM A temanAM hovAthI tene "bArhaspatya darzana' paNa kahe che, A vAta kApanika AgavAM lakSaNo che. nathI- bRhaspatinAM cArvAka sUno nirdoSa zrIdharI, nIlakaDI, jenadarzana :madhusUdanI vagere TIkAomAM ane zAMkara tathA bhAskara bhALyomAM jainadarzana Izvara ke vedamAM mAnatuM nathI tethI tene hiMduo : maLe che. A parathI cArvAka matanA pUrve pahelAM pracalita haze. nAstika darzana kahe che. paraMtu jainadarzana pitAne nAstika mAnatuM pataMjali mahAbhASyamAM "bhAnurI ' nAmanA cArvAka TIkA graMtha nathI kAraNa ke temanA mate nAstika te che je paralokamAM mAnatA ulekha che. bhaTTa jayarAzi racita-- "to paplavasiMha" nAmanA nathI ane kartavyA kartavya ke dharmAdhamane bheda paNa mAnatA nathI. graMthamAM paNa cArvAka siddhAMtanuM pratipAdana che. cArvAka darzananAM jene te karmanA prabhAvamAM mAnatA hovAthI paraloka, punarjanma Jain Education Intemational
Page #359
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha 381 ane dharmAdhama badhAmAM daDhatApUrvaka zraddhA rAkhe che tethI temanuM che. jenadarzana aneka jIvavAdI che. caitanya dareka jIvamAM sAra che, darzana nAstika kahI zakAya nahi. te pUrve samAna svayaMprakAza ane anyane prakAza ApanAra che jaina darzana cArvAkanI jema jaDavAdI nathI. paraMtu AbhavAdI dareka jIvana anaMtajJAna viziSTa che paraMtu karmone kAraNe tenuM che ane tethI ja adhyAmatava paNa jaina darzanamAM mahatvanuM sthAna anaMtajJAnarUpa skUTa thatuM nathI. zarIra, Idriya ane mane A dharAve che. badhA karmakRta AvaraNe jIvanA jJAnane sImita rAkhe che. samyapha ja na dharmanI paraMparA : cAritra dvArA jIva potAnA anaMtarAna rUpane prApta karI zake che. ane kaivalyane adhikArI banI zake che. jaina darzanamAM vividha jaina dharma evI tIrya kAramAM mAne che. pahelAM tIrthaMkara RSa jIvomAM tanya parimANu vividha svarUpanuM batAvyuM che. A bhadevathI AtmajJAnanI prAptino je mAga zarU thayo te covIzamAM siddhAMtanA AdhAre jIvonI paNa bhinna bhinna koTi hoya che. tIya kara kSamA zramaNa mahAvIra sudhI pahoMcyuM che. mahAvIra temanA mukata jIvomAM caitanya anaMta hoya che. baddha chamAM karyAvaraNane covIsamAM tIrthaMkara che. temaNe caturvidha saMghanI vyavasthA ApI. kAraNe sImita hoya che jJAna, darzana vagerenI dRSTie tAratamyathI A caturvidha saMgha eTale sAdhu sAdhvI, zrAvaka ane zrAvikA, Ama jIvonA bhedo che. jIvane koI nizcita parimANu ke AkAra nathI. chatAM bhaviSyamAM bIjA paNa tIrthaMkaro thavAnA che ane paraMparA zarIra sAthe jIvanuM parimANa vadhe ghaTe che. kIDInA zarIramAM janAra cAlu ja rahevAnI che. bhagavAna mahAvIrane janma . sa. pUrve jIva kIDI jevaDo ane hAthInA zarIramAM tenI barAbara hoya che. pa99 mAM thayo ane I. sa. pUrva pa27 mAM temanuM nirvANa thayuM. AthI chavamAM AkuMcana (saMkocAvu) ane prasaraNa dharmo mAnavAmAM temanuM mULa nAma vardhamAna hatuM. bhagavAna mahAvIre RSabhadevathI AvyA che. svAbhAvika rIte ja jIva sAvayava padArtha che. avayava zarUAta pAmela ane pArzvanAya sudhI pahoMcela paraMparAne vadhu zabda ne badale jaina darzanamAM "pradeza" zabdano upayoga thAya che. saMvardhana ApI temAM keTalAka parivartane karyA. ' AthI jIva pradezavAna che. sarpa pitAnI phaNAne uThAve che. ane darzana sAhitya : nIcI namAve che tevI ja rIte jIvana anaMta pradeza sAthe saMbaMdha che. bhagavAna mahAvIre svayaM koI graMtha lakhyo nathI. paNa emanA saMpUrNa dehamAM jIvanI abhivyakti thAya che tethI jIvane dehanA upadeze mukha paraMparAthI cAlu rahyA. I. sa. pUrve cothI zatAbdImAM parimANa barAbara samajavo joIe. vaLI jIva vyApaka hoI zake pATalIputramAM eka samiti maLI temAM jaina Agama graMthanI vAcanA nahi kAraNa ke guNa ane guNI alaga alaga rahI zakatA nathI taiyAra karavAnA prayatno thayA. tyAra pachI lagabhaga 800 varSa pachI jJAna maitanyAdi guge dvArA jIvanuM je jJAna thAya che te dehanI valabhImAM Agama graMthonI pramANabhUta vAcanA taiyAra thaI bahAra thatuM nathI mATe jIva vyApaka hoI zake nahi. jainonAM tAMbara mArgamAM corAzI graMtha pavitra manAya che jIvo anaMta che. jIvanuM caitanya jJAna ane darzanamAM vyakata temAM 41 putragraMtha che. 1 mahAbhASya, 12 niyuktio athavA thAya che. mukatAvasthAmAM jIvamAM anaMtatAna, anaMtadarzana ane TIkAo ane bAkInA prakIrNa graMtha che. jainonA prasiddha sUtragraMthomAM anaMta zakitao joI zakAya che. jaLa, vAyu badhAmAM jIvo rahelA AcArAMga, bhagavatI, uttarAdhyayana ane umAsvAtine "tattvAryA che. keTalAka jIvo pArthiva zarIravALA pRthvIkAya che keTalAka "apakAya" dhigama sUtra' mukhya chetattvAdhigama sUtra graMtha jaina darzananA keTalAka "vAyukAya" keTalAka vanaspatikAya che. keTalAka jIvo ekendriya che siddhAMtono bhaMDAra graMtha che. zvetAMbara ane digaMbara baMne saMpradAya keTalAka be, traNa, cAra, pAMca IdriyavALA hoya che. khanija padArtho A graMthane kamANu bhUta mAne che. svayaM umAsvAtie A graMtha ane dhAtuomAM paNa jIva che. keTalAka jIvo baddha hoya che. keTalAka upara bhASya lakhyuM che. A graMtha upara devanaMdIe sarvArtha siddhi, mukta. baddha jIvomAM paNa keTalAka siddha ane keTalAka asiddha hoya siddhasena divAkare gaMdhahasti, vidyAnaMde zleka vArtika vagere che, jJAna e jIvana guNa nathI paNa svarUpa che. kamapulanA bhASya lakhyA che. A pachI kuMdakuMdAcAryanA "niyamasAra', saMgathI jJAna pragaTa thatuM nathI. karmanA sarva aMtarAyo Avaro "paMcAstikAyasAra', "samayasAra" "pravacanasAra' paNa jaina dUra thatAM jIvanuM anaMtajJAna ane darzana phuTa thAya che. mokSa mATe darzanananAM mUlyavAna graMtha che. AmAMnA paMcAstikAya sAra, AthI ja IzvaranI mAnyatA jaina darzanamAM svIkArya nathI. samayasAra ne pravacanasAra jaina saMpradAyamAM nATaka trayI nAmathI (8) ajIva vibhAga :prakhyAta che. A graMtho para pravacane ApavA ane graMtha lakhavA caitanya zakitathI rahita saMsAramAM jaDa athavA a-jIvazakita e Adarane viSaya gaNAya che A uparAMta sidhasena divAkaranA nyAyAvatAra', maliNa ri kRta syAdavAda maMjarI AcArya paNa che. A jaDa tatvonA pAMca prakAra che. hemacaMdranA pramANa mImAMsA, haribhadrasuri racita "paDadarzana (1) kAla (2) AkAza samuccaya" vagere darzana sAhityanA ati uttama graMtha gaNAya che (3) dharma dArzanika siddhAMta:- (4) jIvasvarUpa:-- (4) adhama Asrava e saMsAramAM janmanuM ane saMvara e mokSanuM kAraNa (5) pudgala Jain Education Intemational For Private & Personal use only
Page #360
--------------------------------------------------------------------------
________________ 38ra bhAratIya amitA 1lI * AmAMthI kALane bAda karatAM bAkInA cArane astikAya kahe che. (2) baMdhaH- jIva ane karmanA saMyogane baMdha kahe che. parivartana pAmatA rahevuM ane parivartanamAM eka prakAranI sthiratA (8) saMvaraH-samyaka jJAna thavAthI kamapudgalanuM jIvatarapha javuM rAkhavIe-astitvavAna padArthone svabhAva che. satuM ane pradezavAna ba dha thAya athavA navIna kama utpanna thAya tene svara kahe che. padArthane astikAya kahe che. kALane avayava nathI tethI te astikAya (4) nirjarA dhIre dhIre kama paramANuo jIvathI chUTA thavA mAMDe nathI. have A pAMca prakAranA jaDa tanuM varNana saMkSepamAM nIce tene nirjarA kahe che. nirja saMvaranuM pariNAma che. mujaba che. (5) mokSa karmapudgalathI jIvanuM mukata thavuM ja mokSa che. mukatA(1) kALa :- apaudgalika che. te sat che paNa astikAya nathI vasthAmAM jIva anaMtadarzana, anaMtajJAna, anaMtazakitaothI kAraNake te pradezavAna nathI (niravayava che ) ApekSika saMpanna dekhAya che. kALane samaya kahe che. (6) pApa -je karmothI jIvanuM asala svarUpa jJAna darzana DhaMkAI AkAzAstikAya :- A astikA che tenAthI badhAne jAya tene pApa kahe che. avakAza ( sthAna ) Ape che. AkAza vinA bhIMtamAM khIle (1 (7) puNya-jIvane mokSanI tarapha laI jAya tevA karmone puNya ThokI na zakAya, dIpakanI jatanA kiraNe tenA vinA aMdhArAne vidArI paNa zake nahiM. AkAzanA je bhAgamAM jagata che tene kAkAza kahe che. tenAthI je para che tene alakAkAza jJAnanuM svarUpa ane tenA prakAro : samyapha cAritranA anuzIlanathI samyapha jJAna prApta thAya che. (3) dharmAstikAya :- A astikAya IdiyagrAhya nathI. te rU5 jJAnanA mukhya be prakAre che : rasa, gaMdha vagerethI rahita che, amUrta che. paraMtu gati ane (1) koInI apekSA vinA AtmAne je jJAna prApta thAya te unnatinA kAraNa rUpa che. pratyakSa che. (4) adharmAstikAya : - adharma eTale pApa nahi. paNa gatinA (2) I diya, mana vagerenI sahAyathI je jJAna utpanna thAya te abhAve thaI jatI sthiratAne utpanna karanAra adharmAstikAya parokSa che. pakSa jJAnanA be prakAra che matijJAna ane zrutijJAna. pratyakSa jJAnanA traNa prakAra che :(5) pudagalAstikAya :- badhA astikAmAM pagalAstikAya avadhi, mana:paryAya ane kevala. samajavA jevo ane sauthI mahatvanuM che. pugala athavA kamabaMdhanonA AriAka nAzathI bhUta, bhaviSya ane vartamAnanuM jaDatatva aMtima vizleSaNamAM paramANu che. A paramANu Adi- pratyakSa evuM je divya jJAna thAya che tene avadhi jJAna kahe che. antahIna ane tethI nitya che. paramANu amUrta che ke badhA avadhi jJAna paNa Akhare to adhUruM ne maryAdita che, avadhijJAnathI bhUta padArtho tenAthI bane che. pRthvI, jaLa, vAyu vagere badhA saheja utkRSTa mana:paryAya che temAM IrSA, krodha, masara vagere naSTa eka ja prakAranAM paramANuonAM rUpAMtaro che. bhinna bhinna prakA- thatAM anyanAM cittanuM jJAna thAya che. A badhAthI zreSTha ane prApta ranA paramANuomAM bhinna bhinna gu hoya che. jenAthI tenA karavA yogya kevala jJAna che. jJAnamAM bAdhaka samasta karmono nAza bheda paDe che. paramANuonA saMgathIja jagatanA dazyamAnapadArtho thatAM AtmAmAM pUrNa sarvajJatAM pragaTa thAya che. A mukta jIvanuM bane che. nAnA moTA paramANu samajAyo ne ska dha kahe che. jJAna che. ne te anaMta hoya che. AvA ghaNA badhA aMdhAnA milanarUpa jagata mahAraka dha che. avadhijJAnanA cha prakAra che. manaH paryAyajJAna be prakAranuM che. kama paNa jaina darzana pramANe pudgalanuM ja sUma svarUpa che. pratijJAna 336 prakAranuM che. kevalajJAnane koI maryAdA nathI. sArA narasA karmo karavAthI tevAja paramANuM jIvane vaLagI jAya che. A kAma pudgalathI mukata thavuM ja jIvanane udeza che. karmANa- sthAvAda - pudgalathI Atma jayoti TUMkAya che. karmo khapAvavAthI ane jaina tattvajJAnanI eka adbhuta vicAraNuM svAvAda athavA uttama karmo karavAthI burA karmonA pugalo jIvane choDI de che. anekAMtavAda che. eka ja vastumAM niyatA aniyatA Adi aneka ajJAnanuM AvaraNa hare che ane jIva mukata thAya che. dhanuM astitva anekAMtavAda che. pratyeka vastu anaMta dharmAmaka che. jIva ane ajIva sivAyanA padArthonuM varNana bahu Avazyaka vastumAM anaMtadha hovAne kAraNe viruddha dharmo paNuM saMbhave che. nathI chava ane a-chava vibhAgeja mukhya che. tatvamImAMsAnI dRSTie jainadarzana anekavAdI che. satyanuM eka ja rUpa nathI. aneka rUpa hoya che. ApaNuM jJAna ApaNe satya mAnIe (4) karmone kAraNe jIvanI avasthA: chIe paNa AvAM jJAnanAM badhAM kapano AMzika satya hoya che. (1) Asrava - jIva ane achavamAM kamapugalane kAraNe saMba- eka ja vastumAM anaMta dharmo hovAthI vastu amuka ja prakAranI dha thAya che. jIva ane paramANuonI gatine Astrava kahe che. che. evuM kathane AMzika satya che. koI paNuM vastunuM varNana amuka Jain Education Intemational
Page #361
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha 383 joIe. vAkyamAM karI zakAya nahi. dareka varNana e ekAMgI satya che. varanIya karmo, AtmAnA AnaMdane DhAMkIne sukhaduHkhanI saMvedanA ekAMgI jJAna athavA ekAMgI satya ne jaina darzana "naya' kahe che. nirmANa karanAra vedanaya karmo ane manane azAMta banAvanAra temaja A prakAranuM jJAna pragaTa karavA vAkyone paNa 'natha' kahe che. zraddhA ane vizvAsa thato aTakAvanAra mohanIya karmo A cAra A rIte svAduvAda eTale dareka kathana amuka apekSA vaDe ja ghAtI karme che. tene aMtarAya karmo paNa kahe che. A a ya satya che. ema darzAvatuM tatvajJAna koI paNa vAkya evuM nathI je kamathI kSaNe kSaNe sAvadhAna rahIne karma pudgalathI AmAne mukata sarvatra, sarva sthitiomAM vastune lAgu paDatuM hoya paDe chee. karavA mATe kaheNa sAdhanA, ugratA ane tapazcaryA jaina dharmanuM vAkaya pUrNa satya athavA nirapekSa satya nathI amuka apekSA e mahatvanuM aMga che, mahatvanuM ga che, ja te sAcuM che mATe jaina mata pramANe pAsti : ghara kahevuM jainadharmane caturvidha saMdha piotapotAnA kSetromAM ugra dharmArAdhana kare che. AmAMthI sAdhujane ane sAdhvIe je saMyamazIla, tapaA thAt athavA jAti zabda satya apekSAe karIne pUrNa ane dharmanirata tyAgI jIvana jIve che tene kAraNe ja che evuM batAve che. jena nyAya pramANe kathanane yAda lagAvIne jene zAsanane prabhAva Aje paNa bhAratamAM 'pratAparvata che ane sAta rIte kahI zakAya tene saptabhaMgI kahe che te nIce pramANe che vizvamAM paNa tenAM prabhAvapUrNa kiraNo phelAvA lAgyA che te tenA () sthAti (kadAca ghaDe che) ujajavaLa bhAvi mATe sUcaka che. (2) cAnAsti (kadAca ghaDo nathI) baudazana - bhagavAna budha(3) zArita nAsita (kadAca ghaDe che ke kadAca I. sa. pUrve 557mAM zAkyavaMzamAM zuddhodanane tyAM siddhArthane ghaDe nathI janma kapilavastu nagarImAM , janmapachInA jyotiSIonAM bhAvi (4) cA vatavya (kadAca ghaDe avakatavya che) kathanathI DarIne putra vItarAga na bane te mATe zuddhodane lIdhelA upAyo (5) sthAti = vatavyastra (kadAca ghaDo nathI ane niSphaLa gayA ane sArathI chana sAthe nagara bhramaNa mATe nIkaLelA avakatavya che) siddhArthe rogI, vRddha, zaba ane bhikSunA do jeyA ane teja rAtre siddhArthe mahAbhiniSkramaNa karyuM. zarUAtanA varSomAM ati ugra (6) thAnArata 4 vakatavya% = (kadAca nathI zarIra sukavanArI tapazcaryA pachI buddhatvanI prAptinA Are pahoMcelA ane avakatavya che.) tapasvI gauttamane madhyamamArga samajAya. temaja vaizAkhI pUrNimAe (7) sthaafeta ja nArita savaracahya (kadAca dhaDe sujAtAnI khIra ArogI vRkSa nIce dhyAna magna banatAM Amache kadAca nathI ane avakatavya che) jAtinAM darzana karyA. siddhArtha gautamane bodhijJAnanI prApti thaI jenadarzana pramANe tatva dhruva paNa che, nitya paNa che. chatAM te sthaLe Aje paNa bodhi gayAmAM asalanA bodhi-vRkSamAMthI banela tenI utpattine vyaya paNa che. dravyanI dRSTie varatuM vikata ane chaThTha kSa bhagavAna buddhanI preraka yAda ApatuM kharyuM che. budhe parivartanazIla che. Ama parivartana ane dhUvavane sAthe jANa sAranAthamAM prathama upadeza karyo. dhaNA varSe vicaraNa karatA ane tenuM nAma ja "nayanizcaya" kahI zakAya. upadeza ApatA budhe pitAnA nAme mUrtipUjA ke saMpradAya sthApavAnI nA pADI hatI temanA ja nAbuddhapUjA zarU thaI. saMpradAya ne taMtrajaina dharmamAM jIvana vyavahAra maMtra cAlyA ane hInayAnamAMthI mahAyAna ane mahAyAnamAMthI jena zabda saMskRtanA uttara zabda parathI banela che arthAta jAyAna thatAM bauddha bhikhu bhikhuNIomAM vyApaka anAcAra, Idriyone jItanAra AMtarika kaluSa kaSAone jItanAra jaina zabda madyapAna vagere thatAM bauddhadharma bhAratamAMthI lUpta prAya thaI gayo. ja tenA vyAvahArika siddhAMto batAvI de che bhagavAna budhe svayaM keI graMtha lakhyuM nathI paNa temanA sagavAna jJAna grAunALa kSA: || upadeza saMvAdanA rUpamAM suttapiTaka, abhidhamma piTaka ane vinaya samyapha jJAna samyak daza"na samyapha cAritrathI ja mokSa prApti paTaka nAmanA paNa prakAranA 'tripaTaka" zra thAmAM sacavAyelA paDayA che jenA darzanamAM jJAna ane zraddhA Avazyaka che paNa cAritra upara na che. piTaka ane paTAro, tIjorI thAya che. vizeSa lakSa ApavAmAM AvyuM che saccAritramAM mukhya ahiMsA buddhanA dArzanika siddhAMto samajavA mATe sattapiTaka graMtha dhama che jena dharmanA hisA nivedhAmaka nathI paNa yiAmaka, mahAvane che. jemAM pAMca vibhAge che. jene nikAya kahe che. temAMthI vidheyAtmaka che ja anaMta ane sarvatra hovAthI pitAne vyavahAra prathama khuddaka nikAmAM dhamapada' nAmane prasiddha bhAga Avelo che. calAvavAmAM "dhAtIya ka' na thAya tenA upara vizeSa dhyAna dhamamapadanuM sthAna hiMduonI bhagavadgItA jevuM che. ApavuM joIe. vinaya piTakamAM bhikhuonA vyavahAra dharma viSe mArgadarzana AmAnA jJAna svarUpane pratibaMdhita karanArA jJAnAvaraNIya ane abhidhamma piTakamAM buddha bhagavAnanA mane vaijJAnika ane ka, hRdayamAM satya ane jJAnanuM darzana na thavA denAra darzanA vyavahAra dharmanA siddhAMta samAyelA che. ' Jain Education Intemational
Page #362
--------------------------------------------------------------------------
________________ 384 bhAratIya amitA bhagavAna buddhanuM darzana: arthAt jyAM sudhI dIvo saLage tyAM sudhI jyoti eka samAna lAge che paNa A dIpazikhA telanA navAM TIpe TIpe badalAtI bauddha dharmane mULabhUta pAyo 'badhuM duHkhamaya che' e vicA rahe che. eka TIpAthI bIjA TIpAmAM tenuM saMdhAna e che. janma du:khamaya che, jIvana duHkhamaya che, vRddhAvasthA thAya che. A rIte AmAnI ekatA bahArathI jaNAya dukhamaya che, maraNa duHkhamaya che, jIvanane athaja duHkha zarIrane che kharI rIte te eka skaMdha saMdhAtathI bIjA skaMdha saMdhAtamAM sAcavavA, pitAnA vyaktitvanA rakSaNa mATe ane potAnA vicA- thatI sAMti che. paraMtu nANAna, De. rAdhAkRSNana vageree ronA rakSaNamAM kaSTa uThAvavA paDe che. IcchAonI pUrtimAM duHkha buddhanI vAtone vadhu vidheyAtmaka rIte mAnI che. nAgArjunanA mata che. vAsanAonuM pariNAma duHkhamaya che. jemAM ApaNe kSaNika pramANe buddha AtmAnAM nityatatvamAM paNa saMpUrNapaNe mAnatA na hatA sukhano anubhava karIe chIe temAM paNa zArIrika zaktio naSTa te AmAnA vinAzane paNa pUrNa paNe mAnatA na hatA kharekhara thatI ja jAya che ne pariNAme sukha paNa duHkha mizrita che. bhaga- to badhe AtmA ke IzvaranI bahu paravA karI nathI. tenuM dhyAna vAna budhe cAra mukhya sUtro ApyAM (1) saMsAra che (2) saMsA vaghAre pramANamAM caritra sudhAraNA ane mana ane I divyanI zuddhi para te hetu che, (3) saMsAramAMthI mukti meLavavAnI che. (4) tene hatuM. pariNAme buddhane ghaNAe anIzvaravAdI harAvyA che paNa buddha upAya che. saMsAra che paNa te du;khamaya che kAraNake saMsAranA IzvaranI ati nAstinI khaTapaTamAM paDyA ja nathI. sarva padArtho mAla lagabhaMgura ja nathI paNuM kSaNika ane nitya parivaMtanazIla che. duHkha ane kSaNabhaMguratA baMne paryA - buddha IzvarakRpAmAM mAnatA nathI teto " pitAnA dIpaka ja che. pote ja bane" siddhAMtamAM mAne che. pariNAme nirvANu mATe satya sarvam dukham duHkham, saMvam kSaNika kSaNikam / zraddhA, satya saMka95, saMyavANI, sakAyuM, satyavicAra, satyaprayana, nirvANamAM ja zAMti che. kAraNa vinA kArya nathI hotuM. kAraNa satyajIvana ane sadhyAnane Avazyaka mAnyA che." "mananI svayaM ekAkI rahI zakatuM nathI. te avazya kAryane utpanna kareja zuddhi ja ghama che' e temane prathama Adeza che. A mATe ahiMsA che. saMsAramAM duHkha che. paraMtu tenA kAryakAraNanI lAMbI kaDI che. Avazyaka che. paraMtu bauddhamatamAM jenA jevI AtyaMtika ahiMsAnI avidyA tenA AraMbhamAM che ane jarA maraNa duHkha tenA cheDe che. vAta nathI. AvI bAra kaDIo che. pahelI kaDI avidyA tenAthI saMskAra (mAnasika dharma) utpanna thAya che. tenAthI vijJAna athavA caitanyAbhUti bauddha saMpradAyamAM thayelA cAra darzana bhedo :utpanna thAya che. A cetanA mRtyu pachI paNa raDe che ne nirvANa buddhanA siddhAMto saMbaMdhe matabhedo temanAM nirvANa pachI turataja samaye tene lepa thAya che. te pachInI kaDI nAmarUpa che. paDayA. buddhanA nirvANa pachI rAjagRhamAM, te pachI vaizAlI mAM nAmarUpa vartamAna janmanI garbhAvasthA sAthe saMbaMdha dharAve sabhAo thaI paNa A base varSanA gALAmAM be pakSo paDI gayA che. nAmarUpa pachI paDAyatana arthAta iMdriya upanna thAya che. ane azokanA samayamAM trIjI sabhA thaI tyAre e matabhede spaSTa Idri vaDe bahAranA vizvanI sAthe thatA saMparkarUpa chaThThI kaDIne ravarUpamAM AvI cukelA A be matabhedo hInayAna ane mahAyAna sparza kare che A sparzathI vedanA utpanna thAya che vedanAthI tRSNA utpanna thAya che tRSNAthI upAdAna athavA Asakita utpanna hInayAna mUrtipUjAmAM ke IzvaramAM mAnato nathI. mahAyAnamAM thAya che tenAthI bhaviSyanA janmanI jAti nakakI thAya che ane buddha pratimAo ja haSNava maMdirane zobhe tevA jasA sAthe chele jarAmaraNarUpa duHkhato avazya Ave ja che. meTA maMdiramAM pUjAvA lAgI. pAchaLathI vayana zAkhA navI Ama duHkhanuM mULa kAraNa avidhA che buddha tene vyakitatva AvI temAM taMtra maMtrAtmaka bAbato vadhI paDI paraMtu dArzanika sA mAM che. vyakitatva ane avidyA parasparAzrita che. nirvANa rIti baddhadarzana pAchaLathI cAra zAkhAomAM vaheMcAyuM. eTale vyakitatvane nAza tha vyakitatvane nAza avidyAnA nAza vinA thAya nahi (1) prabhASika - buddha sthira Atmatatva ke IzvaramAM mAnatA nathI temanA mata saMsAranI badhI ja cIje kSaNika che. chatAM jJAna ane ya pramANe manuSyanA vyakitatvamAM zArIrika mAnasika badhuM ja pari bane sAcA che. AthI A matane sarvAstivAda kahe che. A vartanazIla kSaNika che. koI paNa be kSomAM manuSyanuM bAhma zAkhAnA mULa lekhako saMghabhadra ane kAtyAyana che. AcArya vasubaMdhu Abhyatara vyakitatva eka sarakhuM rahetuM nathI. buddha pAMca kaMdhanA paNa 5 tita eka sarakhe tethI paNa chevA 5NuM pahelAM daubhASika patanA hatA. samavAyane vyakitatva kahe che, rUpakaMdha, vijJAna skaMdha, vedanA kaMdha, (2) sautrAntika:saMjJA skaMdha ane saMskAra skaMdha A pAMca skaMdhane samanvaya - sautrAntike jJAnane satya mAne che ane jagatane paNa anumAna ne vyakitatva tethI alaga AtmA jevuM kazuM nathI. dvArA sAcuM mAne che. A zAkhAnA prAcIna lekhaka kumAralabdha che Ama AtmAmAM na mAnanArA bauddho puna janmamAM mAne che aibhASike ane sautrAntiko hInayAna zAkhAnAM darzana vize che. bauddha matamAM AtmA dIpaka jayoti je mAnavAmAM Avyo che. emAM vyakitagata nirvANa lakSya che.
Page #363
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha 385 paNa vastu (3) gAcAra : sarva duHkhono nAza che eTale mokSa prApti che. duHkhonA atyantA bhAvane nyAyavALA mokSa kahe che. A duHkhone atyaMtabhAva toA darzana zAkhA vijJAna (jJAna) ne ja satya mAne che tene nA jJAnathI thAya che. A tatvonuM jJAna takanI paddhattine barAbara vijJAnavAda paNa kahe che. A matanA mULa lekhaka AcArya asaMga jANavAthI thAya che. nyAyadarzanamAM soLa tatvonI mImAMsA che." ane maitreyanAca gaNAya che. dharmakatane "pramANavArtika graMtha mahatvane che. (1) pramANa:- yathArtha jJAnane pramANa kahe che. ane pramA zaraNam pramANa A pramANu cAra prakAranA che. pratyakSa anumAna, (4) mAdhyamika: upamAna ane zAbda. teo zunyavAdI be ho tarIke vadhAre oLakhAya che kAraNake 2 (2) prameya : pramANane vivava prameya che. pramANe dvArA je teo jJAnaya badhAne asatya-zUnya mAne che. viSaya jANavAmAM Ave che te prameya che. prameya bAra che. A zAkhAnA AcArya nANAjuna che. svayaM tathAgata buddhanA AtmA, zarIra Idriya, IdinA viSaye buddhi (jJAna), siddhAMta A matane vadhu anukULa jaNAya che. A zAkhAnA zreSTha aMtaHkaraNa, pravRtti (vANI), mana ane zarIranI ceSTAo, graMthamAM prajJApAramitAsUtra' che. dakSiNa bhAratanA mULa brAhmaNa paNa rAga vAdi doSe, pratyabhAva punarjanma), phaLa (sukhaduHkhAnubhava) pAchaLathI bauddha thayelA nAgArjune A sUtra para mAdhyamika duHkha ane apavarga (pakSa) kArikA' lakhI che. A graMtha dArzanika rIte abhUta gaNAya che. 'gaMDavyuha' ane 'tathAgata guhyaka' graMthe paNa A mata samajavAmAM (3) saMzaya:- ekaja viSayamAM aneka vikalpa thAya tyAre mahatvanA che. yogAcAra ane mAdhyamika mahAyAnamAM gaNAya che. saMzaya thAya che. AcArya dinAge bauddha dharmanA nyAyazAstrane samRddha banAvyuM. (4) prajanaH-- kAryanA udezane prajana kahe che. teo mahAna digvijaya paMDita, tArkika ane asAdhAraNa vakatRtva (5) dRSTAMta - koI siddhAMtane spaSTa karavA mATe daSTAMta apAya TA dharAvatA pratibhAzALI puruSa hatA. zabdo vaDe spaSTa thanA che. anumAna pramANamAM rasoDAmAM dhUmADAnuM daSTAMta prakhyAta che. sAmAnya vizeSa, jAti ke vyakita A sarva kSaNa bhaMgura che ne (6) siddhAMtaH- koIpaNa darzanamAM yathArtha ane chevaTane svIkRta vize tA rahita che. je bheda che te buddhi kapita che. koIpaNa vastu siddhAMta A zabdathI oLakhAya che. satu nathI ka9panA vaDe kSaNika padArthone ApaNe sthiramAnIe chIe. () avayava - avayava eTale aMga. paraMtu nyAyamAM anumAna temanA pramAM gusamuccaya hetucakra, nyAya praveza vagere graMtha prasiddha pramANamAM pAMca vAkayo dvArA nirNaya sthapAya che. A dareka gaNAya che. vAkyane avayava kahe che. Ama bauddha darzana paNa bhAratanuM eka viziSTa darzana jemAM (8) taka:yathArthatAnane siddha karanAra avinAta viSayane pAlI ane saMskRta bhASAmAM vipula sAhitya lakhAyuM che. kAraNo vagerenI upapatti dvArA pragaTa karanAra taka che. 5 darzana : (9 nizcaya :-- sAmA pakSane sapUNa vicAra karIne pramANe atyAra sudhI ApaNe veda viruddha ane IzvaranA astitvane dArA je nirNaya levAya te nizcaya kahevAya che. nivedha karatA cArvAka jana ane bauddha darzana ne vistArathI abhyAsa (10) vAdaH nyAyanA niya pramANe tarka ane pramANu pura:sara karyo. have pachI ApaNe zruti prAmAyane svIkAratA ane sAmAnya pratipakSane dhyAnamAM laIne nizcaya siddha karavA mATe je yathArtha rIte Astika darzananAM nAmathI oLakhAtA par3a darzanano paricaya carcA thAya che te vAta kahevAya che. .... ... meLavIzuM. A cha darzana nIce pramANe che. (11) ja95 - uddezyahIna, asaMgata baDabaDATa athavA vyartha vivAda karIne baLapUrvaka gametema pratipakSane harAvavA mATe je (1) gautamanuM nyAya darzana ayogya sAdhana apanAvAya te jalpa che. (2) kaNAdanuM vaizeSika darzana (1ra) vita:- pratipakSane samajAvyA vinA ja khaMDana karavAmAM (3) kapilanuM sAMkhyadarzana Ave te nyAya anyAyathI vegaLo tarka vitaMDA che. (4) pataMjalinuM yogadarzana (13) hetvAbhAsa anumAna hetu dArA siddha thAya che. paraMtu jyAM kharekhara hetu hoya ja nahi mAtra teno AbhAsa ja jaNAya (5) jemininuM pUrva mImAMsA darzana te hetvAbhAsa che. hetvAbhAsa pAMca prakAranA che. (6) bAdarAyaNanuM uttara mImAMsA athavA vedAMta darzana (14) chalaH- Ichita arthathI judA arthanI kalpanA karIne tenuM nyAyadarzana - chedana karavAne chala kahe che. nyAyadarzananuM mukhya sUtra che sarvaduHA tti (15) jAtiH- asthira takanuM nAma jAti che. Jain Education Intemational
Page #364
--------------------------------------------------------------------------
________________ che tevA prasaMge karAya athavA viparita svIkAravI paDe 386 bhAratIya asmitA (16) nigrahasthAnaH mULa arthane grahaNa na karAya athavA viparita makaravRtti, vAcaspatimizranI sAMkhya kaumudI, gauDapAla bhASya vagere ane grahaNa karAya tevA prasaMge takane paNa jyAM hAra maLe che. Ama chatAM sAMkhyanA siddhAMta chAMdogya, svetAzvatara svIkAravI paDe te nigrahasthAna kahevAya che. vagere upaniSadomAM ane kaMIka aMze bhagavadgItAmAM paNa ullekha nyAyadarzanamAM soLa padArthomAMthI pramANu yathArthajJAnanuM bAdhaka pAmyA che. hovAthI tene bahu mahatva ApyuM che. tenA vaDe yathArtha jJAna thatAM sAMkhyadarzana pramANe vyakata, a yakata ane jJAtA A traNanA ja mokSaprApti siddha thAya che. yathArtha jJAnane pramA ane acAne jJAnathI saMsArane vinAza thAya che. sAMkhya zabdane samajAvatAM apramA kahe che. ayathArtha jJAna smRti, saMzaya, bhrama ane tarka vidvAna saMtavA-te pALe mana ta rannakU jemAM vagere ghaNI jAtanuM hoya che. A badhAmAMthI bhramAtmaka jJAna upara jagatanA padArthonuM ( garI ) pRththakaraNa karavAmAM AvyuM che tene vadhumAM vadhu vicAraNA thaI che. naiyAyike mAne che ke bhrAMti viSaya sAMkhya kahe che. sAMkhyamAM kula pacIza tatvo gaNAvavAmAM AvyA mUlaka che. viSayamUlaka nathI. bhrAMti vipayagata nathI maNa jJAnagata che. prakRti ane purUSa mULa avinAzI, vataMtra to che ' kRtine che. A bhrAMti mImAMsA zaizeSika darzana, jenadarzana, rAmAnuja ane sAMkhyavALA "pradhAna' zabdathI oLakhe che. pradhAna jaDa-acetana che. kumArila jevA pUrvamImAMsakone svIkArya che. puruSa cetana che. prakRti puruSanA saMbaMdhathI jagatanI utpatti vagere nyAyadarzanamAM cAra pramANe uparAMta samAdhi, asamavAya thAya che. purUSa taTasya daSTA che. sAMkhyavALA ene niSkriya kahe che. ane nimitta vagere kAraNo viSe paNa vigatavAra carcA che. tenI upasthiti mAtrathI prakRtinAM samAnavasthAmAM rahelA satva, nyAyanI be mukhya zAkhAo che. soLa padArthonI carcA padArtha raja, tame e guNemAM kSobha utpanna thAya che. pariNAme sRSTi utpanna mIsAMsAtmaka praNAlI kahevAya che. jyAre pratyakSAdi pramANenI carcA thAya che. prakRti purUSanA saMgathI pahelAM mahata athavA buddhi upanna thAya che. mahatathI ahaMkAra, ahaMkArathI pAMca jJAnendriya karanArane pramANa mImAMsAtmaka athavA navya nyAya kahe che. pAMca kamendrio ane pAMca mAtrAo janme che. pAMca tanamAnIauzeSika dazanaH emAMthI pAMca to janme che. kaNAdanuM vaizeSika darzana nyAyadarzana karatAM paNa prAcIna gaNAya sthULa tatvomAM ardho aMza te taveto ane bAkIne bIjA che. A darzanane nyAyadarzana sAthe ghaNuM maLatApaNuM che. parama cAra to aMza hoya che. A paMca nirmANa kriyAne paMcIkaraNa satyanI zodha bAhya jagatanA vistArathI bhautika vijJAna vaDe chaNAvaTa karyuM che. koIpaNuM tunuM jJAna mane ane aha'kAranI sahAyathI karIne vaizeSika darzana karI che. zeSika darzanane saptapadAthI paNa kahe che. buddhimAM thAya che. prakRtine avyakta kahe che. prakRtinAM 23 vikAtemAMdravya,guNa, karma, sAmAnya, vizeSa, samavAya, ane abhAva A zAna vyakta karyuM che. puru jJAtA che. zrAddhanA dAyakAna che sAta padArthonI carcA che. AtmAnA jJAnathI ja mokSa che e vAta sAcI AbhAnA kArya mAnavAmAM Ave che sAMkhya darzanamAM veda prAmANya paNa AbhAne sIdhI rIte oLakhavAne badale AtmAthI bhina ke Izvara sattAne mahatva maLyuM nathI. vyakata ane avyakata ane badhA padArthone samajI levAthI ja AtmAnuM jJAna thAya che. A jJAtAnA svarUpanuM jJAna thavAthI niliptAvasthA prApta thAya che. darzana pratyakSa ane anumAna be ja pramANo svIkAre che. zaizeSi- tene ja sAMkhya mAkSa tarIke varNave che, bhagavad gItAe A sAMkhyanAM koe paramANvAdanI sthApanA karI che. emanA mata pramANe saMsA. siddhAMtamAM parivartana karI tene svIkAra karyo che. ranI pratyeka vastu paramANuonA saMmilanathI ja thAya che. pratyeka cogadAna :tatvanAM paramANuo bhinna bhinna hoya che. pAka athavA uSatAne lIdhe paramANuomAM parivartana thAya che. vizeSa'ne svIkAra karavAne maharSi pataMjalie gadazananAM sUtro lakhyAM che, thomzcitalIdhe A daza"nane vazeSika kahe che. A matanA prakhyAta graMtho che nirAdha cittanA akAgratA athavA te gfja nirAdha cittanI ekAgratA athavA samAdhi te yuga. A prazastapAda racita "padArya dhama saMgraha' zrIdharanI nyAyataMdalI nAmaka ekAgratAno saMbaMdha koI deva ke IzvaranA viziSTarUpa sAthe thAya ekAgratAnA sa ba dha kAI 8 TIkA paNa A siddhAMta samajavAmAM upayogI che. che. prakRti ane tenA vikAronA bhAva cittataMtra ane tenI sAMkhya dazana: vRtio para che. A vikArothI mukata thavA mATe cittanI vRttionuM niyaMtraNa jarUrI che. badhA ja darzananA mULa lekhakonAM sUtro maLe che. paraMtu yoganA ATha age che yama, niyama, Asana, prANAyAma, maharSi kapilanAM sAMkhya sUtro maLatA nathI. A dAnanI sthApanA tyAhAra, dhAraNA, dhyAna ane samAdhi dhyAna karanAra jyAre kapile karelI ane Asurine sAMkhyAdarzana prabodheluM. AsurinuM dhyAnavaDe eyamAM lIna thAya ane pitAnA rUpathI zUnya bane tyAre Aje mAtra nAma rahI gayuM che. AsurinA ziSya paMcazikhuM samAdhi siddha thaI gaNAya samAdhimAM paramadhyeyane lAbha (anubhava) chitaMtra' nAmanA graMthanI racanA karelI. Aje to te paNa u5- thAya che. sAMkhyanA 25 to uparAMta Izvara nAmanA chavvIsamAM labdha nathI. Aje je kaMI maLe che te IzvarakRSNanI "sAMkhyakArikA' tatvane gadarzanakAre svIkAra karyo che. Izvara kamavipAka, ArAya A pustakamAM 72 zlokamAM sAMkhyadarzana pUrvAcAryonA mate sAthe ane kalezAdithI mukata che. tenAmAM e svarya ane jJAnanI cara mAsamajAveluM che. izvarakRSNanI sAMkhyakArikAo para AcArya mAkaranI vasyA jovA maLe che, samAdhivaDe Izvara sAkSAtkAra thaI zake che. Jain Education Intemational
Page #365
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRti 380 samAdhinA saMprajJAta ane asaMprajJAta athavA savikalpa ane kriyAparaka ja che . evA temanA vizvAsa che temanu prasiddha sUtra che nirvikalpa evA be prakAre che. caitra sa'badhI racanAomAM pataMjalinA cALavA mukhya che. te cAra pAdAmAM vaheMcAyela che. prathamapAdamAM samAdhinuM svarUpa, bIjAmAM tenA sAdhanA, trIjAmAM samAdhi dvArA alaukika siddhienI prApti ane helA pAdamAM pUchyuM mArvivarDa prApta varSanuM varNana karavAmAM bAkhyuM che, yogasUtro para ANe bhALa lakhyuM che. vAcaspatibiMdha tattvavaizAdI' nAmanI TIkA lakhI che. vijJAnabhiAnI pAtaMjalabhASya vArtika nAmanI sarasa TIkA lakhI che. yoganA be mahatvanA prakAro che. rAjayoga ane yAga rAjayogamAM mananI ekAgratA keLavavA upara khAsa bhAra mUkela che jyAre haThayogamAM zArIrika zuddhi mATenA ukyArAnu vigatavAra vana che. nati, ti, basti vagere kriyAo uparAMta svastikAsana rAmana vagere saMkhyAbaMdha AmanA vaDe sArI saumpU sAthe mananI ekAgratA siddha karavAmAM vadhu bhAra ApavAmAM Ave che. cha A be paddhatio uparAMta kuMDalinI yoga paN eka viriSTa sAdhanA pati che jevA prajJAdhAramAM raoNla paramaata kujinIne jApata karIne jogika yiAbhAdArA zarIramAM jA judA sthAne rahela che cakA nIne bhustakamAM rahela vAramAM pU vAmAM Ave che jayAM riAvazakita sAthe adbhuta sadhAya che zarIramAM jUdA jUdA sthaLe AdhAra svAdhiSThAna, nahata, vizuddhi maNipura, tA, nAnA cakro baMdha sthitimAM rahelA hoya che. mahAzakita kuMDalinI jAgrata thane suSumhA mArge jema jema caDatI jAya tema tema A cakra khulatA jAya che. dareka cakramAM viziSTa rgane AkRtivALAM kamaLe! ane temAM mUlamaleAnA akSarA hAya che. kuMDalInI jAtrata thayA pachI sAdhakanA adhikAra pramANe tene vivadha dRzyA dekhAya che ane anubhavA thAya che. kuMDalinI gurUkRpAthI athavA IzvarakRpAthI ke pUrvajanmanA kama pramANe jAgrata thAya che. yoganI bIjI upAsanA paddhatiemAM nAyoga ane layayeAga paN che jemAM zarIramAM thatA anAhata nAda sAthe manane laya karavALa hoya che. zrI avidanA yogI nA pumabAga kahevAya che jemAM atimanasanuM vizvapara avataraNa karavAnA prayatna zrI vijJA pUrva mImAMsA daIna : pUrva namAMmAM dananI sanA minie karI . temanAM satrAmAM ma ya ma niAmA parvamImAMsA yAkAMDane ja khAMne dhAbADArvina dhama mAne che. paganA kiMpAmAM traNA thAya che tebe temAM bhAre che. paNanuM paya vede AmnAyasya kiyArthatvAt anarthakayama atadartha nAma vedone artha kriyA paraka ja thatA hovAthI kriyAparaka ana thaLe kAya tevA veda vibhAga nimaka che. pUrva moMmAMsAnA mate AthI upaniSadezamAM paNa anu pratipAdana nathI. paraMtu upaniSada vacaneA paNa kriyAvidhinA zeSarUpa che athavA yajJanA yajamAna yupa, daivatA vagerenI stutirUpamAmAM zvarane bahu kaSa ApatA nathI vidhi ka niyamaga yatA yajJathI ava utpana thAya che ne tenA vaDe ja kaphaLa prApta thAya che. pUrva maumAMsA gAma viSe lagabhaga mauna che. temake karmAnuSThAna dvArA prApta thatA svargAdi leAkanAM sukhA para vadhu dhyAna Apyu che. mImAMsA gare pokIya ane svataH pramANa mAne che. zrAvaNa dhA temanA AdhAra che. temantra rAkhyuMne niya mAnyA che. pUva nAmAMsAnA artha zI rIte karavA ! vaLI maTe pelA abhihitAnvayavAda ghaNA tarko pAchaLanA sAhityane paNa upayogI nIvaDayA che. vAkayane ane asthitAbhidhAnavAda paNa mULa te mArmila bhaTTa ane prabhAkara jevA mImAMsakAnI beMka che. pUrva bhImAMsA AmAM 12 aApe che. tenA para rAbara svAmInuM bhASya ati uttama gaNAya che. zrImad zakarAcAryane paNa bhASyaracanA mATe zakhara bhASyanI paddhati ghaNI kIpayogI lAgI che. A zAkhara bhASya para prabhAkare bRhatI nAmanI TIkA lakhI che tA kumArile zloka vArtika, taMtravArtika ane Tup TIkA ema traNa bAgamAM TIkA lakhI che. kumArisa atizaya pratibhAzALI paDiMta hatA. temanuM boddha thaI jodhamanAM rasto pakaDI pAchaLathI tenuM kaba khaMDana kareluM. bhAratamAMthI bhodhamanA astamAM kumArvila sa eka kAgarUpa hatA. pUnAmAmAM na karatAM dharmazAstra jevuM dara vadhAre jaNAya che. uttaramImAMsA athavA vedAMtana: - uparanA pAMse dasa nA nika darzana hovA chatAM temAM upaniSadonA jJAnakAMDanI beTe bhAge upekSA karavAmAM AvI che. vaLI Izvarane kAMtA niSkriya athavA gauNa eka padAtha jevA gaNyA che. bAdarAyaNa yAse (bAdAyaNa vyAsa ane kRSNa dra pAyana baMne eka ja hatA. (ema mAnavA mATe pUratA kAraNa che) 'brahmasUtra' nI racanA karI navA darzananI sthApanA karI. tene uttara mImAMsA darzana ane zArIraka dazana athavA meTe bhAge vedAMta darzana kahe che. A vedAMta dana eTaluM lokapriya thayuM ane tenA paDatAnI paraMparA evI sarvottama rIte sacavAI rahI ke khIjAM dazA janasamudAyanA manamAMthI lagabhaga lUpta thaI gayA ane darzana eTale vedAMta darzAna ja evI samaja pravatI rahI. mahi bhAdarAmanuM pAtra' hAza ke hanuaiA siddha karyAM. (1) vA vA upaniSadomAM eka vAkayanA siMha karI temanu bhAvamAM tApaNa siddha karI Apyu
Page #366
--------------------------------------------------------------------------
________________ 88 bhAratIya asmitA (2) vedAMta virUddhanAM sarva Astika nAritika ane sAMpradAyika (5) AtmA ekaja che te vibhu vyApaka che. matanuM khaMDana karyuM brahmasUtra graMthanA cAra adhyAya che. (6) AtmAnuM sAcuM svarUpa tatvamasi ItyAdi mahAvAkayo pahelA adhyAyamAM badhIja kRtione temaNe samanvaya siddha nA sAnathI ja thAya che. ' lAja yutieno temaNe samanvaya siddha karI spasTa brahmaliMga ke aspaSTa brahmaliMga vALA zabdonuM (7) jJAna ane sanyAsa vinA mokSa nathI. tAtparya brahmamAM ja che te siddha karyuM ane samanvayAdhyAya kahe che (8) teo jIvanamukti ane kaivalya mukitamAM mAne che. temanA bIjA adhyAyamAM sAMkhyAdi Astika darzana bauddha jena vagere maMtavyone temanA paramagurU gauDapAdanI mohakaya kArIkAo parathI nAtika darzane ane pAzupata vagere sAMpradAyika matonuM khaMDana ghaNuM baLa maLyuM che. karyuM che tene avirodha adhyAya kahyo che trIjA adhyAyamAM brahmAnubhavanAM sAdhane varNavyA hovAthI tene sAdhanAdhyAya kahela che zrI rAmAnujAcArya (1) brahmane sarva prAkRta guthI rahita paNa ane chelalAmAM mukatAtmAonI gationuM varNana hovAthI kalAdhyAya divyaguNa saMpanna viThane nArAyaNarUpa mAne che. kahe che. (2) jagata mAyika nathI paNa brahma pariNAmarUpa che. brahmasUtre ghaNuM saMkSipta ane suMdara che chatAM temAM kilaSTatA (3) brahma ci acit viziSTa che. paNuM che. pAchaLanA bhASyakAroe pita pitAnA maMtavya temAMthI (4) jIvo aMzarUpa che ne aNu che. siddha karavA mATe amuka sUtrane gauNa amukane mukhya gaNyA che bhASyakAronAM bhASya vAMcIe to vismayamAM paDI javAya tevA paraspara (5) jIvone paramAtma mokSa eTale vaikuMThAzrita nArAyaNanI che temAM jaNAya che. tethI koIpaNa bhAgyakArI pa sevAmAM saMlagna thavAnuM kartavya che. grahayukata thayA vagara ja svataMtrapaNe brahmasUtronuM adhyayana have (6) paramAtmAnA svarya jJAnathI saMpanna bhakita ja mukitanuM pachInA ane AjanA yuganI tAtI jarUra che. pAchaLathI A sUtronA sAdhana che. ane gItA temaja upaniSadono AdhAra laI zrImad Adi zaMkarA zrI vallabhAcAryanA mata pramANe cAryuM kevalAdaMta, AcAryazrI rAmAnuje zrI bhANadArA 'viziSTAdva ta', (1) brahmAnA traNa svarUpe eka ane ananya che. Adhidaivika zrImadvAcAryo, "pUrNaprajJa' bhAgadAra ta' AcAryazrI nibake rUpe te zrIkRSNa Adhibhautika rUpe jagata ane adhyAtma vedAMta pArijAta' bhASyadvArA daMtA ta" zrImad vallabhAcAryo 'aNabhASya" dvArA "zuddhA ta', zrIkaMThe zaivabhASya" dvArA viviziSTAdvaita tarIke akSara brahma rUpa che. tathA zrIpatie zrIkarabhASyadvArA vIra zaiva viziSTAdAta'nI sthApanA" (2) brahma pite ja jagatarUpe pariNAma pAme che chatAM temAM karI che. bhAkatIya vidvAna para Ama chatAM zrI saMkarAcAryanA vikAra Avato nathI. 'avikRta pariNAmavAda' temane kevalAdaita" ne ja prabhAva rahyo che. A sivAya amuka pradezamAM viziSTa siddhAMta che. zrI rAmAnujanA viziSTAdvaita ane zrI valabhanA "zuddhAta' ne paNa (3) brahmamAM sarva dharmonI upapari che eTaluM ja nahi paNa jabaro prabhAva che. vedAMtanA anya prasiddha graMthamAM surezvarano sarva viruddha dharmo paNa ghaTe che. khammasiddhi' vAcaspati mizranI "bhAmatI' TIkA, mAdhavanI paMca- (4) jIva aNu che ane aneka che. dI', zrIharSanA "kha DanakhaMDa khAdya, zrI prabhucaraNa viThThalezanuM (5) brahmA ane jIvane tathA brahmane jagatane saMbaMdha mAyika vikhaMDana" vagere graMtha prasiddha che, zrI za karAcAryanA abhiprAya nahi paNa zuddha che. prayAche. (6) nissAdhana bhaktibhAva pUrvakanA sevA smaraNa jIvane (1) brahma saMpUrNa dharmothI rahita kevala nidharmaka che. (7) prabhukRpA sAdhya che sAdhana sAdhya nathI. (2) teja upAdhi viziSTa Izvara che. bIjA AcAryonA mato vistAra bhayacI ApyA nathI. paNa (3) brahma ja jagakAraNa che. eka bAju zrI zaMkarAcAryane kevalA ta che to bIjI bAjue (4) paraMtu jagatanI sattA vyAvahArika satya che, kAraNa ke te bhakitamArgIya badhA ja AcAryonA mate ghaNe bhAge samAna rIte mAyika che. jamanA vivartarUpa jagata dekhAya che. maLatA Ave che. Jain Education Intemational For Private & Personal use only
Page #367
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha 389 LATHIA RUBBER MFG.CO.PVT.LTD. SAKINAKA, KURLA-ANDHERI ROAD, BOMBAY-72 [AS] 551925 Gram : UCANRELY Phones 551926 Bombay-72 Manufacturers of : Rubber/Ebonite Rollers Complete with shell as well as recoating on old Rollers for Textile, Paper, Rayon, Cement and Asbestos Industries. Rubber Blankets, for Cluett Approved and Controlled Compressive Shrinking Range. Rubber Lining of Tanks, Vessels and pipes-Complete fabrication and rubberlining. Evaset Rubber Sleeves for Evaset Machine. Industrial Moulded Rubber Articles. Another name for TWO SOLID DECADES OF DEVOTED SERVICE TO NATIONS TRADE & INDUSTRY Under Full Technical Supervision Jain Education Intemational
Page #368
--------------------------------------------------------------------------
________________ 30 bhAratIya asmitA zubhecchA saha dhI keDInAra tAlukA ke-opareTIva sthApanA : 21-5-1951 TelIphona naM. 3 benkIMga yunIyana lI. khetIvADI utpanna bajAra samiti, keDInAra hiMmatanagara rajIsTarDa naMbara 20259/7-64 tAra : yunIyana oDITa vaga A mukhya yArDa : hiMmatanagara phona naM. 16 sthApanA : tA. 23-11-1912 sabayArDa: vakatApura zera bhaMDaLa ane anya phaMDa jAhera hararAjI sAco tela adhikRta zera bhaMDoLa ... rU. 50,00,000 # rekaDA nANAM ke rojabarojanA bhAvanI prasiddhI ! bharapAI thayeluM zera bhaMDoLa.. , 34,09,300 * mAla vecANa prasaMge veca- " mAla vecANa prasaMge jhaghaDAnA rIjharva phaMDa 4,19,100 nArane kAyadAnuM rakSaNa nikAla mATe vyavasthA bIjA phaMDa 2,28,853 ke adhikRta mArkeTa cAIjha - bina adhikRta mArkeTa cAI. sarva prakAranI thApa .. , 42,78,109 jhanI manAI kula kArya bhaMDoLa 1,71,24,128 * jarUrI labhya sagavaDo ke vepArIone eka sthaLethI zrI pilAbhAI bhagavAnabhAI bAraDa zrI jodhAbhAI mAlAbhAI joIto mAla maLavAnI sagavaDa bI. e. (onarsa) eca. DI. sI, adhyakSa bajAra dhArAnAM A mukhya aMga che. temanA hitamAM kheDUtamenejara | bhAIo ane vepArIbhAIo yArDamAM ja mAlanuM kharIda vecANa kare. zrI bhagavAnabhAI kALAbhAI morI zrI naudhaNabhAI jodhAbhAI bAraDa ekAunTanTa ela. ela. bI. kanubhAI zAha jayaMtilAla je. zAha jeThAbhAI zAmaLabhAI paTela suprITenDanTa opha lensa | sekreTarI vAIsa-ceramena ceramena - vinA sahakAra nahi uddhAra :dhI amarelI jillA madhyastha sahakArI benkamAM tamArA bacatanA nANuM roke. heDa ophIsa :- amarelI phena naM. 402 -: zAkhAo :- (1) dhArI. (2) calAlA. (3) khAMbhA. (4) lAThI. (5) lIlIyA. (6) dAmanagara. (7) vaDIyA. (8) bagasarA. (9) bAbarA. (10) rAjulA. (11) DuMgara. (12) jApharAbAda. (13) kuMkAvAva (14) DeDANa bharapAI thayeluM bhaMDoLa : rU. 69,99,000 lAkha uparAMta kaMDaka : rU. 19,98,000 lAkha uparAMta thApaNuM : rU. 1,37,75,000 lAkha uparAMta kAmakAjanuM bhaMDoLa : rU. 3,89,51,000 lAkha uparAMta (1) benka maMDaLIo dvArA kRSikArone khetI utpAdana mATe udAra rIte dhirANa Ape che, ane khetI vikAsamAM mahatvano phALo Ape che, temaja 5ha udyoga-vaNATa vigere mATe paNa dhirANa ApI madadarUpa bane che. (2) jAhera janatA ane khAsa karIne grAmya janatAne temanAM bacata nANAM benkamAM rokavA vinaMtI che, benka taraphathI tamAma prakAranI thApaNe AkarSaka vyAjanA darethI svIkAravAmAM Avaze. vadhu vigata mATe benkano saMparka sAdhavA vinaMtI che. gujarAta tathA muMbaI rAjya agatyanAM zaheromAM ceka, huMDIo vigere vasula karavAnI tathA gujarAta rAjyanI sahakArI benko upara DrAphaTa lakhavAnI sagavaDa che. (4) dareka prakAranuM benkIMga kAma karavAmAM Ave che. manubhAI harilAla parIkha gokaLadAsa mohanalAla paTela menejara pramukha amarelI jIllA madhyastha sahakArI benka lI. amarelI. Jain Education Intemational
Page #369
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha 391 zrI amarelI sahakArI kRSi khAMDa udyoga lImITeDa, amarelI. rajI. naM. e-22 (1968) 31-8-68. phona naMbara : kAryAlaya-539 phekaTarI sAITa-208 kAryAlaya :- amarelI jyubIlI dharmazALA bIlDIMgsa, phekaTarI sAITa :- gAvaDakA relve sTezana sAme, sabhya saMkhyA 5453 bharapAI thayela zera bhaMDoLa sarakArazrInA zeraphALA saha. 60,99,750 gokaLadAsa mohanalAla paTela dvArakAdAsa mohanalAla paTela mAnada menejIMga DIrekaTara, ceramena, amarelI sahakArI kRSi khAMDa udyoga lI. amarelI. amarelI sahakArI kRSi khAMDa udyoga lI. amarelI. saudaryanA jakhama gulAba e kulene rAjA che. ene raMga, rUpa, sugaMdha racanA ane pAMkhaDIo badhuM ja apUrva! paNa gulane pitAnuM A sauMdarya prApta karatA pahelA mUka vyathAmAM kAMTAnA kevA jame sahevA paDayA haze, e nAjuka hadaya sivAya keNa jANe? -citrabhAnu ma hu vA-dA ThA tA lu kA ma jU2 karI ga ra sa ha ka rI maMDaLI mahuvA ji. bhAvanagara. seMdhaNI naMbara P/392 sabhya saMkhyA 61 sthApanA tA. 22-5-54 (Ara. sIsI. kuvAnA kAma, plAnanA makAnonuM bAMdhakAma, bIlDIMga ane roDanuM kAmakAja karanAra) naMdalAla DI. paMDayA maMtrI, devarAja goviMda vya. kesabhya ravizaMkara na. vyAsa pramukha, Jain Education Intemational
Page #370
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratIya asmitA zrI meATA khuuMTavaDA jUtha khe. vi. vi. kAryakArI sahakArI maMDaLI lI. jillA : bhAvanagara kAcotra : mAThA bhuvaDA, gArama 392 tAlukA : mahuvA rajI. naMbara 310 ******************* zrI dhavAya kA. modI maoNMtrIzrI zrI moTA khuuMTavaDA khe. vi. vi. kAya kArI sahakArI maMDaLI li. adhikRta zera bhaDALa... rUA. 200000 bharapAI thayela zera bhaDALa... rU|. 162000 upara anAmata bhaDALa... rUA. 38000 upara 25000 upara khetI viSayaka dhIrANuM... rUA. 6 lAkha upara anya bhaDALa... rUA. sabhya saMkhyA 447 khetI utpanna sahAya khAtara biyAraNa, jaMtunAzaka davA anya kaupayogI sevAgyA kare che. manahara jA. kANukIyA sekra TarI 33 27. na'. 1543 zrI haragAviMdadAsa kALIdAsa zAha jayaMtilAla maganalAla zAha 33 -- sAkaralAla maganalAla trivedI - mAdhavibhA jahubAbhAI (navA sagA) gabInika anubhAbAI (saMga) ,, ,, manubhAI nAnI (devI) rAvajIbhAI bhagavAnabhAI (devaLIyA) dhI taLAjA tAlukA sahakArI mArkeTIMga seAsAyaTI li sTezana reDa, tA. ( ji: bhAvanagara ) sthApanA tA. 19-9-56 dareka jAtanAM rAmANika khAtA, biyArabu, pAka saMrakSaNu havA, khAMDa, temaja dareka tatanA anAja vagere kheDUtone upayogI cIjavastunA vecAaenuM byAjathI bhAve mArkeTIMga kAmakAja kare che, pramukha vya. ka. sabhya 33 sane 1969-70 33 33 33 23 33 33 moTA khuMTavaDA AI varga 33 sastA anAja bhaMDAra ane zrI aMbAza'rabhA gorIza karavA (TImANI) vya. ka. sabhya karamazIbhAI gAMDAbhAI (zAbhAvaDa) pradyumanabhAI mathuradAsa (taLAjA) vajubhAbhAI haThIsiMhabhAI (bhAreAlI) karuNAzaMkarabhAI nAraNabhAI (pAdarI) Indravadana jamanAdAsa (benka pratinidhi) ,, lAbhaza'kara TI. badhekA menejara ,, zrI meghajIbhAI rUDAbhAI sukhathI zrI moTA khuMTavaDA be vividha kAryakArI sahakArI maMDaLI li. phona na. 24 "" ""
Page #371
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratamAM pracalita vividha dharma-paMtha ane saMpradAyo ~ ~ ~ ~~~~~~~~~~~~~ prA. sI. vI. rAvaLa dharma eTale zuM? sAce dhama kene kahe? karavI e dhama mAtrane sAmAnya uddezya che. jIvananI sAthe nikaTa dharma e manuSyamAtramAM janamathIja jaDAyelI vastu che. dezakALa saMbaMdha dharAvI je dhama vyApaka eTale ke sarvadezI hoya te sarvotkRSTa. anusAra vividharUpa dhama dhAraNa kare che paNa mAnava che tyAM sudhI dharma-adhamane bheda manuSyanA durAgrahathI paDe che. jaDavAdIo ghama to rahevAno ja. dharma e mAnavajIvananuM hArda che. vyavahArane mAne che ke dharma kadApi jaMgalI dazAmAM ane tyAra pachI keTalAka AdhyAtmika bhASAmAM je artha tenuM ja TUMkuM nAma dharma. Do. sudhAro prApta thatAM Avazyaka haze paNa vidvAnone ane sArI peThe rAdhAkRSNana kahe che tema "savatano niyama eTale dhama. mAnavI sudharelI prajAone to te nirarthaka ja che. paraMtu dharma e je mAtra mAtra dharmakArA ja anya prANIothI judo paDe che. saMskRtamAM ajJAna ane ka95nA e be nuM ja pariNAma heta to jJAnanI vRddhi kahyuM che ke sAthe enuM naSTa thavA tarapha ja valaNa hata-paNa divase divase jema ri nAM madhunanuM ja sAmAnyataH urjAminarALATM 1 jJAna vadhe che tema manuSyanI dharmavRtti vadhAre tIvra sateja ane paf hiteSAmayikA viSe ija hInA: grfma: samAnA gaMbhIra thatI Ave che. dharmanAM vyApaka agara pUrNa arcanAM cAra pAsAM che. (1) aMgrejI zabda Religion paNa saMskRta zabda "dhama jeTalo vyApaka artha dharAvatA nathI. leTina kriyApada Religare parathI sadAcAra-nIti (2) IzvaraniSTA agara upAsanA aMge mAnyatA, te bane che. jeno artha che pharIthI vAMcavuM, anusaMdhAna karavuM, (3) jIva-jagata ane Izvara viSe tAttvika vicAraNuM (jJAna) ane joDavuM, tenI sarakhAmaNImAM saMskRta zabda "dharma e dhuM (dhAti ) (4) sarvanA phalarUpe anAsakitarUpa vairAgyabhAvanA ane paramatattva dhAtu uparathI utarI Avela che. ane teno artha che je "samagra paramAtmA pratye bhUri sneha agara to gADha bhakitabhAvanA-Ama jIvanane vyakti, samAja ane rASTrane TakAvI rAkhe te zakti." dharmanA pUrNa arthamAM sadAcAra, jJAna, vairAgya ane bhakita ema mahAbhAratamAM dharmanI vyAkhyA ApatAM A ja artha ghaTAvyo che. maMgala catuSTayane samAveza thAya che. dharma e kevaLa jANavAno ja viSaya nathI. paNa jIvavAno viSaya che, De. rAdhAkRSNana dharma ane dhAraNAt dharma: iti Ahu: dharmo dhArayati prajA: jIvananuM e kaya samajAvatAM lakhe che ke "je dhamamAM kAMIka tAtvika dhamanuM zAsana e kaI bahAranuM zAsana nathI teto manuSya artha hoya to e che ke mANasa pradhAnataH AdhyAtmika prANI che. mAtranA AMtarika baMdhAraNamAM rahela zaitanya tattva che. jeminiRSi jyAM sudhI AdhyAtmikatA mANasanA svabhAvamAM vaNAyelI na hoya bhautika ane adhibhautika sukha ApanAra te dhama ema vyAkhyA tyAM sudhI koI paNa mANasa sAcA arSamAM netika ke dhArmika banI Ape che dhamane hatuM tenA kSetramAM AvatA samAjanuM zreya ane zake nahi...je dhama e sAkSAtakAranI-anubhavanI bAbata hoya to prema karavAno hoya che. te kevaLa amuka nizcita mAnyatAo DogmasnA jJAnathI ja manuSyane svAbhAvika rIte jJAnanA prakAzanI, kartavyabhAvanAnI, prApta na thaI zake. tene sAkSAtkAra to saMyama AdhyAtmika tAlIma ane AtmabaLanI jarUra che. e traNe AkAMkSAo jyAM sudhI pUrI ane naitika sAdhanAthI ja thaI zake. " AthI ja kavivara TAgora - na paDe tyAM sudhI dharmanuM prayajana saMpUrNa rIte siddha thayuM na kahe ke "dharma eTale prayAsapUrvaka svabhAvanI prApti arthAta gaNAya. dharma e mAtra vicArarUpa, jene zAstrIya paribhASAmAM taru svabhAvathI para thaIne svabhAvanI prApti " 5.sukhalAlajInA athavA parokSa jJAna" kahIe chIe te nathI; te mAtra kriyArUpa A zabdomAM ( prastAvanA-dharmonuM milana ) paNa nathI. eTale ke kartavya karavAmAM ja tenI parisamApti thatI " dharma eTale satyanI tAlAvelI ane vivekI samabhAva, temaja nathI; temaja mAtra hRdayanA bhAvarUpa eTale ke bhakti ke AnaM- e be tavonI doravaNI nIce ghaDAto jIvanavyavahAra, Aja dhama damAMja enI parisamApti thAya che ema paNa nathI. dharmamAM e pAramArthika che, bIjA je vidhi niSedha-krimAkoDA, upAsanAnA traNene abhUta saMgraha thAya che ane e rIte paNa dharmanuM sarva prakAre, va. dharmonI kaTimAM gaNAya che te badhAja vyAvahArika dezIpaNuM hovuM joIe manuSyane sa cA mAnava tarIke jIvana jIva- dharmo che. " dharmane kaI paNa kharo ane upayogI arya yato vAnI sUjha ApanAra aMtaH draSTi te dharma che. manuSya hRdayamAM hoya to tenI nirbhayatA sAthenI satyanI zodha che. AthI ja jIva-jagata ane Izvara saMbaMdhI je gaMbhIra prazna uThe che tathA pAzcAtma lekhaka hephaDiMga paNa mUlyanA saMrakSaNa arthe rahelI mAnyaAkAMkSAo jame che te sarvane khulAso karavo tathA paripUrti tAne dharmanuM vilakSaNatattva kahe che. Ama dharmane ApaNe prema, nekI, Jain Education Intemational
Page #372
--------------------------------------------------------------------------
________________ 304 bhAratIya asmitA saccAI, sadAcAra, va. jIvanano zAzvata mUlyone poSato sanAtana temAM rahelA AtmAne sAcavI, dehane paNa jALavavAnuM che. deha bhale ane akhaMDa jIvanadIpa kahI zakIe. aneka hoya paNa AmA to hamezAM sarvatra ekaja jovA maLe che. saMpradAyo aneka hoI zake paNa dharma to mAnavamAtrane mATe samAna paMtha ke saMpradAya - hovo joIe, kAraNa ke dharma e kayasAdhaka zAnti, AbAdI, IpaNa dhamane ItihAsa tapAsatAM jaNAya che ke samaya jatAM pragati, ane aMte "zreya' karanAra divya jIvanamaMtra che. AcArya temAM paMtha paDI gayA che. AnuM kAraNa e che ke manuSyabuddhinI AnaMdazaMkarabhAI dhruva kahe che tema "jagatanA vividha dharmomAM pradhAna zaktio maryAdita hovAthI te potAnI AsapAsa mAnyatAo ane gauNu bhAva nathI sarva indriyagocara laukika dhama eka IndriyAtIta AcAravicAra mATe nizrata cokaThAMo ubhAM kare che. A ekaThAM alaukika dharmanA AvirbhAva che. saMskRta subhASitamAM kahyuM che kemULa bhAvanAne vaphAdAra na rahetAM bAhya AcAravicArane mahatva sarvatra namajjAra: rAjya pratikAchati dharma ane paMca ApatAM hovAthI temAM saMkucitatA praveze che, ane bIjA anekA vacceno bheda paMDita sukhalAlajI temanA darzana ane ciMtana neka cokaThAM DIbhAM thAya che. paMca eTale dharmane nAme utarI AveluM pustakamAM suMdara rIte darzAve che. teo lakhe che ke "dharma e guNajIvI ane poSAyeluM ApaNuM mAnasika saMkucitapaNuM. saMkucita vicAra- hovAthI AmAnA guNo upara ja rahelA hoya che, jyAre paMya e daSTi manuSyane vivekahIna temaja aMdhazraddhALu banAve che. zrI kizo- rUpajIvI ane rUpAvalaMbI hovAthI tene badho AdhAra bahAranA ralAla mazarUvALA temanA jIvanazodhana nAmanA pustakamAM saMpradAya rUparaMga, jhAkajhamALa upara hoya che......dharmamAM ekatA ane abhedanA majhahaba ke Relcgion "anugama" zabda vApare che ane A anu- bhAvo UThe che ane samAnatAnI kamio uchaLe che, jyAre paMcamAM gamane mAnanArA loko te anugAmIo ke anuyAyIo kahevAya che. bheda ane viSamatAnI tarADa paDatI ane vadhatI jAya che. dharmamAM dharmanA AtmAne bhUlI jaI jyAre dharmanA dehane ja vadhu mahatva cAritrya upara ja pasaMdagInuM gheraNuM hovAthI temAM jAti, liMga, ApavAmAM Ave tyAre anuyAyIomAM AMtarakalaha thAya che. zAstra, ummara, bhekha, cihane, bhASA ane tenI bIjI bahAranI vastuone tene racanAra ane samajAvanAra paMDita ke guru, tIrtha, maMdira, sthAna ja nathI. jyAre paMthamAM eja bAhya vastuone mahatvanuM masjida Adi pavitra lekhAtAM sthaLe, amuka khAsa prakAranA kriyAne sthAna maLe che. dharmamAM vizva e ekaja coke hAI temAM AbhaDakAMDe, upAsanAnA prakAro vagereno samAveza dehamAM thAya che. temaja cheTa jevI vastu hotI nathI, jyAre paMcamAM cokAvRtti hoI temAM ekasarakhI mAnyatA dharAvatA tathA ekasarakho karmakAMDa AcaratA AbhaDacheTanI gaMdha Ave che...dharmamAM dunyavI takarAra zame che. janasamUhane eka vyavasthita baMdhAraNIya saMdha hoya che tene saMpra- jyAre paMthamAM dharmane nAme ja ane dharmanI bhAvanA upara ja takarAra dAya agara paMca nAma ApavAmAM Ave che. dareka paMthamAM guru UgI nIkaLe che. dharma e AkAzamAMthI paDatA varasAdanA pANI ziSya paraMparA jovA maLe che. ane gurune zaraNe javA mATe dIkSA jevo (zaddha, samAna ane poSaka ) che jyAre paMca e lokonA Avazyaka manAya che athavA dakSiNA ApIne gurakaMThI baMdhAvavI gaLAmAM paDelA pANI jevo (baMdhiyAra che. AthI paMthanA jhaghaDA paDe che, paMcavALA gurue ziSyone dharmalAbha karAvavAne bahAne cheDI daI sarva dharma prati samabhAva-mamabhAva keLavavo joIe. ardhalAbhamAM aTavAI paDatA hoya che. ane pariNAme samaya jatAM gAMdhIjI kahetA ke mArAmAM komavAda bilakula nathI kAraNa ke mArA gurugAdI mATe jhaghaDAo ubhA thAya che. AthI vivekabuddhivALA hindudharma sarvasahibagu che, ene nathI IslAmane virodha ke nathI mANasanI pharaja e che ke dharmanA sAcA hArdane oLakhI sAMpradA- khristI dharmanA virodha, ene to sarvadharma prati sadbhAva che. gItAmAM yika matamatAMtarothI para rahevuM. paraMtu zrI vinobAjI lakhe che tema zrIkRSNa kahe che ke huM to sarva bhUto (prANIone)ne samAna chuM. manuSyanI kaMIka evI rIte rahI che ke e dhamane pitAnA bheganuM mAre koI draSya nathI ke mAre koI priya nathI. koI dharmane TheSa sAdhana banAvI le che, potAnI sattA mATenuM ojAra banAvI kara e to AsUrI vRttinuM lakSaNa che. le che, ane pachI dhIme dhIme e pahelAM to parapravaMcanA kare che ane pachI AtmapratAraNA kare che. pahele bIjAne hindu dharma:chetare che ane pachI jAtane paNa chetare che. bIjAne chetaravA mATe ane bIjA para pitAnI johukamI jamAvavA mATe mAnavI dharmane hindu dharma e vizALa vaTajhakSa samAna che ane je vAparavA mAMDe che, ane tyAre ene hAthe dharma saMpradAya banI jAya prazAkhAomAM te vaheMcAyelo che. tenA saMpradAyonuM nirUpaNa karavuM e che, dharma jyAre saMpradAyamAM pheravAI jAya che tyAre dhama sattAnuM gAgaramAM sAgara samAvavA jeTaluM kaThina kArya che. aneka AcAryo dvArA prabhutvanuM ane upabheganuM eka sAdhana banI jAya che. pariplAvita, aneka nAmI anAmI sAdhu saMto dvArA puSTi pAmele dharma ane saMpradAya - ane aneka suzikSita dharmapremI vidhAna samAja sudhArako dvArA samaya samaya para paribhAjita thato rahetA A dharma sanAtana che. satya, prema, niHsvArthapaNuM. udAratA, ane vinaya viveka Adi veda kALathI mAMDI AjaparyaMta hindu dharmane vividha svarUpe sadaguNe te dhamane AtmA che, jyAre zAstra, guru, karmakAMDa, udagama, vikAsa ane saMvardhananI dRSTie jotAM ApaNane maLI upAsanA va. dharmane deha che, ApaNe dehane pheMkI devAnuM nathI paNa Ave che. paraMtu tene kALane kATa lAgyuM nathI. aneka peTA pathAne Jain Education Intemational
Page #373
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratamAM pracalita dhArmika saMpradAya vize sAmAnya mAhitI darzAvato kaTho dharmanuM nAma utpattine samaya athavA sthApakane janma samaya sthApakanuM nAma mukhya deva | mukhya graMtha graMthanI mukhya bhASA mukhya mukhya paMthe ke saMpradAya hAlamAM kayAM kayAM kula anuyAyIonI ! pracalita che. saMkhyA Azare-lAkhamAM devavANI hoI hindu dharma Azare I. sa. pUrve 4000 thI 2000 sudhImAM ! aneka devo eka koI nathI | mukhya deva brahma zruti ane tattva zrI kRSNa-1 mRti graMtha | trimUrti vagere vaiSNava zAkata bhArata, silena pUrva ane dakSiNa | 3000 thI 3500 AphrikA saMskRta paramatattva zvetAmbara jaina dharma sthApakane samaya I. sa. pU. 599 mahAvIra svAmI ne Agama zAstra | ardhamAgadhI bhArata asvIkAra digambara bauddha dharma I. sa. pU. 56 0 | gautama buddha tripiTaka pAlI hInayAna mahAyAna eziyA khaMDane moTo bhAga 3500 khristI dharma I. sa. pU. 6 Izvara (God) | bAIbala ] Izu khrista ! ja parama kRpALu pitA (navo karAra) leTina mana kethalika proTesTaMTa ] presmITariyana yurITana samagra jagatamAM vagere 7500 IslAma dharma I. sa. pU. 610 hajharata mahamada payagaMbara allAha | kurAne-zarIpha arabI | ziyA, sunI, sUphI | samagra jagatamAM 4500 jarathostI (pArasI) dhama I. sa. pU. 600 | a jarathuSTra ahuramajhuda avestA avestA | zahenazAhI kadI prathama IrAnamAM hAlamAM bhAratamAM 1.25 zIkha dhama , I. sa. 1469 guru nAnakadevajI) sata nAma saMtAna. ] graM ca sAheba ! saMmelanarUpa 'vividha bhASAmAM akAlI, khAlasA, udAsI vagere bhArata | 62
Page #374
--------------------------------------------------------------------------
________________ 396 bhAratIya asmitA pitAnAmAM udArabhAve samAvI letA te sArvabhauma daSTi dharAve che. samAM gALe che. moTe bhAge teo zivane bhairava svarUpe pUje che. gAMdhIjI kahetA ke mAro hindu dharma sarvasahiba che. ene nathI 3OM namaH zivAya e temane svIkRta maMtra che. IslAmano virodha ke nathI khristI dharmano virodha..ene to sarva zaMkarAcArye sthApelI cAra pIThe te badrI-kSetra, dArakApurI, dharmo pratye sabhAva che. jagatanA bIjA tamAma pracalita dharmo pratye jagannAthapurI ane kAMcIne zRMgerI maTha mukhya gaNAya che. ane sadbhAva che. gItAmAM zrI kRSNa paNa rAtre tathA mitra ane pratye A cAra pIThe sAthe temanA krama pramANe tIrtha, Azrama, vana, samAnabhAva dAkhavavAno bodha Ape che. vedanI RcA A hAya araNyagiri, parvata, sAgara, sarasvatI, bhAratI ane purI e ke upaniSadanA RSionI prArthanAo hoya ke bhakatanA ekatArA prakAranI upAdhio je saMnyAsIonA nAmanI sAthe joDavAmAM Ave para gavAtuM bhajana hAya sarvatra ApaNane prema tavaja vilasI raheluM che, te sanyAsIo potAnA te te pIThanA AcAryo sAthe saMbaMdhita dekhAze. abhIsA paNa asata taraphathI sat tarapha ja javAnI che. che, ane Adi zaMkarAcAryanA samayathI ja dazanAmI saMnyAsI ane AkAMkSA paNa mRtyunI pele pAra amRtattva tarapha javAnI che. saM! dAya prasiddha che. eka bIjA sAthe eka ja paraMparAmAM hovAthI badhAja sukhI thAya, badhA ja nirAmaya sukha ane zAti bhogave temanuM saMnyAsI nAma mAtra a ya pratyayamAMja juduM paDe che. A evI zubhecchA ApaNuM prAcIna kapimunioe dAkhavI che. dharmamAM AkhA kramane sAmuhika rIte dazanAmI' kahevAya che, temanA saMpraje saMkIrNatA praveze che te to bahArathI, tene AbhA to zuddha che. dAyamAM akhADAo (dharmanA saMrakSaNa mATe) paNa nakakI karelA che. hindudharmamAM mukhya traNa saMpradAyone ApaNe ahiM TuMkamAM dA. ta. paMcAyatI (prayAga) niraMjanI, aTala, bhairava, AnaMda, joIzuM temAM zaiva, zakita ane vaiSNava saMpradAno samAveza agni, amAna atyAre to nirvANI (paMcAyata) ane niraMjanI thAya che. mukhya che vagere. zaiva saMpradAya : kAnaphaTTA jogIzaivabhakitanI vizeSatA e che ke temAM bhakita sAthe veganuM A paMthanA anuyAyIonuM aMtima dhyeya vega mAraphata ziva tatva joDAyeluM che. trimUrtinI kalapanAmAM je brahmA, viSNu ane sAthe ekatA sAdhavAnuM hoya che. nepALamAM AvelA zaMbhunAtha ane mahezanI kalpanA che, temAM maheza eTale zivane saMhAraka deva mAnela pazupatinAthanAM maMdire A paMthanA manAya che. temanA paMcanA che. brahmA sarjana kare che. viSNu pAlana kare che. ane ziva aniSTa vaDA tarIke teo gurU gorakhanAthane "ne che, teo ekalA agara tattvane saMhAra kare che. A traNa vibhinna de rUpe bhale pUjAtA maThamAM rahe che ane AkhA zarIre bhasma dhAraNa kare che. paMcamAM hiAya paraMtu tAtvika satya to e che ke e ' nI pAchaLa ekatA dAkhala thanArane kAnavIMdhI temAM kaDI nAkhavAmAM Ave che. rahelI che. 1 Triunc unity Izvara to eka ja che. paNa vividha svarUpe te vyakata thAya che. ane leke rUci anusAra tenI sevA, saMnyAsI :upAsanA kare che. mahimna stotramAM kahyuM che tema- strInA m vairAgyanA tIvra ane tIvratA bhedone anulakSI saMnyAsanA cicyAt RjukuTilanAnA patha juSAm nRNAmeko gamya svamasi keTalAka viziSTa prakAre vedAnta graMthamAM jovA maLe che. tIvra virApy sAmarNavaiva. gyavALA sanyAsInA be prakAra che, eka kuTIcaka (2) ane bIje pAzupata : badaka, (1) nijana araNyamAM 'kuTI'mAM banAvI kArano japa kare che. zarIra chUTe tyAM sudhI prArabdha kama bhagave che. teNe tIrthaMbhramaNa A paMcanA AcArya lakulIza zivanA 24mA avatAra manAya tathA janasaMga choDI dIdho hoya che. (2) sthAna vizeSamAM mamatA che. A mata pramANe jIva (pazu)ne mAyAno pAza lAgatAM te baMdhana na baMdyAya mATe aneka tIrthomAM pharato paraMtu AtmAmAMja raheto avasthAmAM Ave che. paraMtu te baMdhana zivanI upAsanAthI dUra saMnyAsI. thatAM te jIva tanyAmaka siva (pati) rU5 thaI jAya che. A matanA anuyAyIo moTe bhAge phonaphaTTA jogIo va.nA paMcamAM tIvratara saMnyAsInA paNa be prakAra che. 1 hasa ane 2 bhaLI javAthI have bhAgye ja jovA maLe che. paramahaMsa, haMsa sanyAsInA hRdayamAM atyaMta tIvra berAgya jAgye hoya che. haMsanI mAphaka viveka buddhithI te nitya anitya padArthane zaiva saMpradAyanA paMtha : bheda pArakhI saMsAra choDI de che. tenuM zarIra chUTI jatAM tene daMDI ane dazanAmI brahmalekanI prApti thAya che. A paMcanA anuyAyIo Adi guru zrImada zaMkarAcAryane zaMkara paramahaMsane zarIra chUTatAM pahelAM ja AtmasAkSAtkAra thaI bhagavAnano avatAra mAne che. teo eka ja vakhata bhojana le che jAya che. paramahaMsa e kevaLa brahmanI zodhamAM ja magna thayele ane ane te paNa bhikSA mAgIne sAmAnyata: teo temane samaya dhyAna, saMsAranA zArIrika ke mAnasika sukhaduHkhanI jene paravA nathI gAbhyAsa tathA zAMkara vedAnta ane tene lagatA bhASyane abhyA- e sidhdha purUSa che. Jain Education Intemational
Page #375
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtipraya 397 paraMtu samaya jatAM saMnyAsa dharmanA A kaThina niyama tanuM adhiSThAna che. enI zaktinI kriyAthI e sthala (zivatattva)mAM ane vidhi vyavasthA zithila thatAM ane temAM daMbha ane pAkhaMDa vibhAga thatAM eka liMgasthala ane bIjuM aMgasthala utpanna thAya bhaLI jatAM anartha ubhA thAya che. te vize svayaM zaMkarAcArye temanA che. liMgasthala te upAsya riAva ane aMgasthala upAsaka chava. capaTa paMjarikAstotramAM jaTAdhArI, muDiyA, kuMciyA, bhagavAdhArI te ja prakAre zaktinA paNa be vibhAga thAya che-kelA ane bhakti va. vezabhUSAomAM vicitratA hovA chatAM, tyAga ane vairAgya uramAM temAM kalA" te sivanI zakita, ane "bhakti" te jIvanI zakti, nahi jAgavAthI vAstavika saMnyAsanA mArge javAtuM nathI' ema liMgasthalanA paNa bhAvaliMga, prANaliMga ane ISTaliMga evA traNa kahyuM che. bheda manAya che. je kramavAra sata, cit AnaMdanA rUpa che. aMga sthalanA paNa traNa bheda che. gaNa, bhegAMga ane tyAgAMga. agherI : bhakitanI traNa bhUmikA anusAra A traNa bheda paDelA che. tyAgAMga paramahaMsanI kakSAe pahoMcela paraMtu potAnI zakitaono A saMsArane tyaje che, bhagaga rivanI sAthe rahI AnaMda bhagave kavacit kavacit paricaya karAvI lokomAM bhikSA mAgato sidhdha che ane gAMga riAvanI sAthe ekatA sAdhe che. yogAMganI bhakitanA purUSa sauva saMpradAyamAM anAya to paNa bheLaseLa thavA pAmyA paNa "e ya" ane "zaraNa" evA vizeSa prakAra che, "e kaya'ne samaraNa che. avArIpaMca e AvA koI anArya tattvanA saMpUrNa vikAsanuM bhakita paNa kahe che. ane jIve prApta karavAnI parama ke uttama avasthA, phaLa jaNAya che. saMsAra paranI virakatA darzAvavA teo maLamUtranuM te sAmaraNya (samatAnA AnaMdanI sthiti) kahevAya che. zaraNa zarIra para mardana paNa kare che. hAthamAM mAnava khoparI paNa rAkhe bhakitamAM jIva, Iza agara liMgane potAmAM ane sarvemAM jue che. maLamUvane kavacita AhAra paNa kare che. A paMca hAla naSTa che. rivabhakitamAM zRMgArabhakitane bahu mahatva nathI paraMtu zuddha prAya sthitimAM che. bhakiMtapradhAna ye ne mahatva ApeluM che, A pancamAM yajJopavItanA sthAne kaMThamAM zivaliMganI mUrti emAM AtmasvarUpanA dhyAnapUrvaka urdhvabAhu, AkAzamukhI ane nAkhI :- paherAvavAne saMskAra karavAmAM Ave che, ane te strI temaja purUSa bannene karAya che, gAyatrInA chelA caraNamAM "tannaH riAvaH pracodayA " A paMthanA anuyAyI mAne che ke zarIranuM damana karavAthI ja ema pheraphAra karI levAmAM Ave che. ane * * namaH zivAya' e mokSa ', pti thAya che. mokSa sAdhanAmAM zarIra damana e ja uttama A prasthane sAmAnya dIkSAmaMtra che. sAdhana mAne che. zarIranA judA judA bhAgomAMthI hADakAM bahAra kADhI zarIrane beDoLa banAvI mUke che. teo zivanI mAphaka jaTA zAkatanuM pradAya :rAkhe che. ane kapALamAM zaivamAganAM vidrane dhAraNa kare che. vaidika dharmamAM devI athavA zakitanI upAsanA thatI jovA nAga : maLe che. zAkata upaniSado paNa jovA maLe che. kena upaniSadamAM umA haimavatIno ullekha che. zaiva saMpradAyanI jema zAkata saMpradAya nagna svarUpamAM rahetA zuM vasanyAsIe dADhI tathA jaTA vadhAre paNa sArA pramANamAM phelAyela chesaMskRta sAhityamAM paNa devInA che. teo moTe bhAge jamAta (samUha)mAM phare che. ane gAmegAma aneka stotro (caMDIzataka, pecazatI, saundaryalaharI ItyAdi) maLe che pharI koI vAra te haThAgRha karI karasvarUpanI jANe ke bhikSA ugharAve che. A zakita saMpradAyanuM tatva sAhitya ghaNuM vizALa che. zakitanI vIrazaiva athavA liMgAyata panya: ArAdhanA anekasvarUpe karavAmAM Ave che khAsa karIne durgA, kAlI, bhavAnI, aMbA vagere svarUpe tenI upAsanA thAya che A saMpradAA patthanA anuyAyI dakSiNa bhAratamAM ghaNuM moTA pramANamAM thamAM mAtAne saumya ane rUdra ema bane svarUpe bhajavAmAM Ave che. khAsa karIne karNATaka pradezamAM A mata vadhu pracalita che. je aMbAnuM svarUpa saumya che putrabhAve sevaka ke dAsabhA, mAjIne sAkSAt ka2nA nandI (2Sabha) avatAra manAtA zrI. basava bhakate bhaje che baMgALamAM vize pracalita mAtAjInuM je raudra(12mI sadI) A pa2nA sthApaka temaja pracAraka manAya che. kAnaDI svarUpa te kAlikAnuM che. sAkSAta kALanI mAphaka te saMhAraka zakita bhASAmAM temaNe gadya-padyA-maka racanAo karI che. A pathanA che de tyone nAza karanArI saMsAranA duSTa tattvone saMhAra karanArI anuyAyIo kapALamAM bhabhUti lagADe che, rUdrAkSanI mALA pahere che zakita tarIke te pUjAya che. brahmA, viSNu ane maheza e traNenuM ane nAnA sarakhA cAMdI ane tAMbAnA liMgane gaLAmAM agara kArya eka zakitamAMja kendrita thatuM hoya ema lAge che. ziva paNa zarIranA bIjA bhAga para rAkhe che. teo liMgane ja zivanA pUrNa zakita vagara adhUrA che, zakita eTale zivanI ardhAganA ahi svarUpa tarIke mAne che. A paMtha pAchaLanI bhUmikAmAM zaktivizi- ApaNane sAMkhya darzana (purUSa ane prakRti)nI bhUmikA dekhAya che. chA to siddhAMta che. kevaLa brahma ke kevaLa zakti satya nathI. te ja premAnaMda lakhe che ke "deva kahe che. zivA ravarabbI re, cho maMmAyA pramANe kevaLa padAtha ke kevaLa citta satya nathI. paraMtu je satya che prakRtirUpI re" zakitanA bIjA svarUpanI kalpanAmAM ApaNane zakita te be suMdara samanvaya-te zivazakti che, jema phulamAM sugaMdha rahI ja sarvasya banI jatI hoya ema lAge che. AnI pAchaLanI bhUmikA che tema jIvamAM brahmane vAsa che. riAvatattva A sacarAcara jI- adetavAdanI jaNAya che. zrI na. de. matA lakhe che ke " zAkana Jain Education Intemational
Page #376
--------------------------------------------------------------------------
________________ 398 ziAMta pASAmAM. aMda tamatanA che; ane zAMkaramata sAthe gADha sabaMdhavALA che... zAMkara a tavAda mAyAvAda upara ghaDAyA che, jayAre zAkata adre tavAda zakitavAda para ghaDAyo che" bhAratIya asmitA garabA gAvAnI navarAtra utsavanI gujarAtanI viziSTatA che. zakitamAtAnI upAsanAnA eka prakAra bhavAveza paNa gujarAtamAM paMcatrita che. jo ke temAM azlIla bhASAnA prayogA thatA jovA maLe che je STi nathI, ArAsuramAM aMbA, pAvAgaDhamAM mahAkALI, dakSiNamAM tulajA bhavAnI ane cuvALamAM bahucaramAnA sthAnako prasiddha che. nAgakAmAM zikata upAsanA vizeSa che. te zivabhakata tathA devIakata ya che. vAmamArgI gujarAtamAM haze paNa temanA deza vize mAhitI maLatI nathI. drauSNava saMpradAya : sAkata saMpradAyanA be vibhAgo che. jemAM trimArga ane vAma mAtra pracalita che. dakSiNa mArga Apaze upara joi gayA- vAma mAnI rUparekhA joie-strIne bALA (putrI) patnI ane mAtAnA svarUpamAM vAya che mAtAnA svarUpanI bharvita upara joI. bhALA svarUpane bahucarAjInuM che. trIna svarUpamAM (zrI suMdarI) zakitae kevI dhamabhAvanA utpanna karI che te joie kaliyugamAM vedAnta vagere granthAnA abhyAsa karavA mATenI buddhi sAmAnya janamAM nahi hama yAmamAgI mAne ke saMgAthI AcarI zakAya tevA krama paikanI ja jJAna sAthe gamatI Ni zAkhA siddhAMta che tema ahiM vizvAsa sAthemanA nidAMta joDAyA pa tema lAge che DAmIyA taiyAmAM jema mane mAre che ema manAyuM che. tevI ja rIte ahiM dharma sAdhanAnA e beTAM vighnA- mAhinI ane madirA-ne te vaDe ja jItavAnI vAta che temAM mAMsa, maithuna, madrA vagere maLI pAMca tattvo pAya che. A tattvAnI madada vaDe thatI sAdhanAmAM alabatta ghaNA ja anubhavI bhAgavata dhama upara racAyelA A zapradAye tenA bhakitatattvane lIdhe Aje meTA bhAganA mAnavasaSThane AkarSI che. viSNunI bhakita romAM kendra sthAne che. A saMpradAya tarIke paNa oLakhAya che. pAMrAtre sapradAya zrI durgAzaMkara zAstrI vaizva dharmanA sapti pratiSThAsa' nAmanA temanA pustakamAM vaizvadhanA zrama vageDa pADe che, prAcIna yuga, madhya yuga yA pairANika yuga ane arvAcIna athavA sAMpradAyika yuga trIjo yuga 11mI sadIthI zarU thayo gAya che. pAMcarAnA ullekha mahAbhAratanA nArAyaNIya parvomAM thayelA che. Rka, yajI tathA sAma ane buddhizALI gurunA ja rahe che. A mArganA anuyAyIonI emaNa vaidya tathA sAMkhya, gALa eka pAMganuM svarU jarUra A upAsanA kare ema mAnatA hoI temanA maMdira paNa gupta rAkhe che. A mArganuM sAhitya e tatra-mAhitya che. vilAsa ane dharmano meLa karAvI ApavAmAM naganatuM ke sahAyarUpa nIvaDe kAMTAne kAMTAthI kADhavAnI padhdhati sidhdhi prApta karavAmAM upayogamAM levAya che. sauthI uttama mA kavinI zarkiktane nata va che. "bhagavatI tripurA manuSyadehamAM kuMDalinI rUpe rahI che. te sUtI saMpradAyamAM che. evI aTakaLa che. A matavALA bhagavAna viSNunA pratIkarUpe 'zAlIgrAma'nI pUjA kare che. jagatanA uddhAra mATe viSNubhagavAne avatAro lIdhAnI kapanA sakAya che. A vanArAnI kula saMkhyA 24 che paNa temAM matsya, krUma, varAha, narasiMha vAmana, parazurAma, rAma, kRSNa, buddha ane kali (kaki) e dazAvatAra mukhya che. bhAgavat purANamAM A avatArAnA mahimA khuba vAya che. bhAgavat dharmanuM mULa bhale bhakitanI prAcIna vicAra dhArAmAM che mATe ApavuM ajJAnathI vyApana chIe, tene vrata karI, hAya paNa tenuM vyavasthita rUpa ApI paurANika kALamAM ja adaLa kamaLa sudhI laI javI, tyAM nizaktinuM zAbhaya cAma tema karavuM, tyAre avidyAnI pUrNatayA nitti thAya che. ane zane zivatA prApta thAya che." je A zakitane jAgrata kare che tenAM kAla ane kArAnAM baMdhana tUTI jAya che. ane aMte te zrI bhagavatInI jovA maLe che. bhagavAnanI ananya bhAve bhakita karavAmAM Ave che. bhakitanA prakAro nava mAnavAmAM AvyA che. zravaNa, kAtana, ramaraNa, pAdavana sana, vandana, dAsya, sabhya ane Atmanivedana, Ama navadhA bhakita che. bhagavAna eTale 'bhaga' uparathI jJAna, khela, sAthe beDarUpa thaI jAya che. A sAmano dhArmika gupta vidhibhAmAM gayuM, vIrya, zakti ane teja e che guNavALA paramAmAM che. saDeDa pesavAthI samAjamAM dhRNA utpanna karI che. baMgALa ane AsAma A e pradezA zAMkata saMpradAyanA mukhya pradeza che. ema manAya che ke jyAre dakSa yajJa prasaMge dakSa prajApatie sadAzivane apamAnita karyA tyAre satI pAradhIne TI zarama khAvI ane temanne prANa tyAga karyuM. mahAdeva nA zabane dharma ne caMda ane A paramAtmAnI bhakitanA upara gaNAvyA te nava prakAra A saMpradAyamAM mAnelA che. Atmanivedana dvArA bhikata karanAra bhakatane badhA bhAra izvara pAnAne zira laI le che. A saMpradAya ekAntika tarIke paNa oLakhAya che. bhakta nara, mAI ratanya, cukArAma vagerenA nAma AvA bhakatonI nAmAvartimAM suprasiddha che, lAkamAM bhamavA lAgyA tyAre citranuM raudra svarUpa eI devA gabharAI gayA ane devInA zarIranA pa1 TukaDA karI nAkhyA, A TukaDAo jyAM jyAM paNAM mAM tyAM mAtAjInI pITha UbhI thaI khAsAmamAM hAlamAM pAM kAmAkhyAnuM maMdira mAMthI zakti prANanA pracAra mukhyatve zarU thayo baMgALa ane AsAmamAM zaktinA raudrasvarupanI pUjA thAya che Aje paNa kAli mAtA samakSa bhoga dharavAmAM Ave che. khAvapa cAle che. gujarAtamAM vInI kalpanA saumya svarUpanI che, svIne bAgamAM beThImAMsanI jarUra paDatI nathI. mAtAnAM sthAnadhamAM bhAgavata sapradAyamAMthI khAgaLa jatAM rAmAnujanA viziSTAdra tara nimbArkAcAryanI premakarANA bhakita-kRSNa joDe rAdhAnI bhakita karavI tathA madhvAcAya Ave che. madhvAcAryanA mate upAsanA be prakAranI che, pahelA prakAra te zAstra vicAra ane bIjo dhyAna. A noMdhI te sAdhakane aparAkSa jJAna thAya che. ane pariNAme mukita maLe che. jIva eva che ane viSNu sainya che. vANI zarIra ane mana varka ema traNa prakAre bhajana thaI zake che. sAya tathA ciMtANI bolavu
Page #377
--------------------------------------------------------------------------
________________ ramRtigraMtha 399 ane svadharmanAM grantha vAMcavA e vANIvaDe bhajana che. dAna, sthAne bhakita vistAro', te uparAMta nityAnaMda, gosvAmIrUpa ane paritrANu (saMkaTamAMthI duHkhInuM tAravuM) ane parirakSaNa e zArIrika sanAtana paNa emanA ziSya maMDaLamAM joDAyA, cetanyane temanA bhajana che ane dayA, pRhA (prabhu pratye rUci) ane zraddhA e traNa saMpradAyamAM zrI kRSNane avatAra mAnavAmAM Ave che. bhAgavatu mAnasika bhajananA prakAra che. viSNuthI viSNunI zakita bhinna che dhamamAM kRSNabhakitanuM mAdhurya vadhAravAmAM caitanyaprabhune phALe ane Azraye rahelI tathA nitya mukata che. mahatvanuM che. puSTimArga : zrI svAmInArAyaNa saMpradAya :auSNavadharmanA itihAsamAM puSTimAga nA pravartaka zrImad vala A saMpradAyanA mULa sthApaka rAmAnaMda hatA. A saMpradAya bhAcArya (1473 thI 1531 (9) jeo madhyapradezamAM thaI gayA, uddhava saMpradAyane nAme paNa oLakhAya che. sahajAnaMda svAmInA gurU temanuM nAma amara che. nAnapaNamAM ja zaiva temaja vaiSNavadarzanane rAmAnaMda ane viziSTAtI rAmAnujAcAryanA ziSya rAmAnaMda ane uDe abhyAsa karI lagna bAda tIrthayAtrAo karI, bhAgavata parAyo rAmAnujAcAryanA tattvajJAnamAM mAnanArA hatA. virAgya mizrita dAre temanA puSTimArganuM pravartana karyuM. jyAM jyAM teo gayA bhakita ane upAsanAnA pracAraka hatA. sAmAjika samAnatA ane tyAM prabhujInI beThako thaI che. valabhAcAryane tattvajJAnanA sidhdhAMta dhArmika svAtaMtryanA payagaMbara hatA. rAmAnujAcAryanA ziSya rAmAnaMda s, v) e eLakhAya che temane 13mI ke 14mI sadImAM thayA jyAre sahajAnaMdasvAmInA gurU dhama anya viSNu bhakita--antargata kuNa bhakitane che. kama ane rAmAna de 18mI sadImAM thayA che, sahajAnaMdasvAmI ane rAmAnanda jJAna ane teo paramapada prApti mATe avAntara sAdhanarUpa narUpa bane uttara bhAratamAMthI gujarAtamAM AvyA ane haripada mATe mAne che. purUSottamanA caraNarUpa "akSara' tattvane to jJAnIo ja sarvane adhikAra che tema sthApana karyuM. rAmAnaMdanI asara taLe pAmI zake che paNa bhakato te e karatAM paNa adhika puruSottamane AvelA kabIra, camAra 2 dAsa, hajAma sena, khATakI sadanA va. pitAne pAme che. bhakita jema kAma ane jJAnarUpI sAdhana vaDe vividha kAmanA mANaso hatA. sahajAnaMda saMpradAye rAmAnuja temaja saghAya che tema paramAtmAnA anugrahathI paNa maLe che. paramAtmAne vallabhAcArya ema banne saMpradAyamAMthI thoDuM thoDuM lIdhuM che jemake anugraha-je jIvane amRta samAna-poSaNarUpa che--te "puSTi" kahevAya A saMpradAye viziSTAtanA tattvajJAnane svIkAra karyo che ane sAthe che. puSTi bhakitathI utaratI te maryAdA bhakita che jemAM bhakata svataMtra sAthe vallabhAcAryane paMcanI bhakita ane sevAnI paddhati paNa prayana vaDe karma ane jJAnarUpa sAdhana prApta karIne bhakita utpanna svIkArI che. bannenA sthApaka sAkAra IzvaranA upAsaka hatA. A kare che. saMpradAya vaiSnava saMpradAyamAM mAnatA hovA chatAM teNe ziva, gaNapati mUya va. devonI pUjA paNa mAnya rAkhI che. a ta padArtha brahma te sadA zuddha che ane te zuddha rahine ja adhama uddhAraka svAmI zrI sahajAnaMda (1781-thI 1830)ne jagatarUpe paraName che. jIvAtmA te paramAtmAno aMza che, aNu che. temanI zikSApatrImAM spaSTa jaNAvyuM che ke temane svIkAryuM mata agnimAMthI jema taNakhA nIkaLe tema brahmanI IcachA brahmamAMthI viziSTata che. jasTisa rAnaDee svAmInArAyaNane chellA hindu enA aMzarUpa asaMkhya nIkaLyA che. sudhAraka kahI aMjali ApI che. zrI kizoralAla mazarUvALAe A puSTimArgamAM prabhunI sevAnA tanuja (deha vaDe prabhunI sevA) saMpradAya saMbaMdhamAM nAnuM pustaka lakhI ghaNI upayogI mAhitI vittajA (va, alaMkAro va. dharAvavA utsavo ujavavA, maMdire pUrI pADI che. bhAI maNilAla pArekhe paNa aMgrejImAM sahajAnaMda bAMdhavA) ane mAnasI (prabhu smaraNamAM mana parovavuM) ema traNa svAmI para pustaka lakheluM che. teo eka Adarza jJAna bhakata hatA prakAra che. ane dharma, jJAna, vairAgya ane traNe aMge sahita ekAMtika bhakita ne pakSanuM aMtima sAdhana mAnatA. ananyAzrayathI bhakita karavI te cautanya mahAprabhu : eja zreya che. bhakita sAthe sadAcAra ane satsaMga para temaNe khUba ja bhAra mUkyo che. svAmInArAyaNa saMpradAyanuM gujarAtI vizva dharmanI AcArya paraMparAmAM caitanya (garega) mahAprabhu sAhitya cha samakAlina kavio 1. mukatAnaMda 2. brahmAnaMda 3. ke jemaNe kRSNanI zuddha bhakitana kIrtana dvArA mahimA gAI bhAga- premAnaMda . niSkuLAnaMda 5. devAnaMda tathA 6. maMjukezAnaMdanI vata saMpradAyanI amUlya sevA karI che. temanuM sthAna avismaraNIya kRtiomAM samAyeluM che. badhA ja kavio sahajAnaMda svAmIne pUrNa che. caitanya kevaLa baMgALamAM ja nahi paNa AkhA bhAratamAM ane pragaTa puruttama mAnatA ane temanI bhakita karatA. keTalAka haribalane maMtra gUMjato karyo che. teo Izvara bhakitamAM ane pado hindI bhASAmAM paNuM che. havAmInArAyaNu saMpradAyamAM dharma kIrtana gAvAmAM eTalA masta banI jatA ke pitAnA zarIranuM pracAra mATe kevaLa kathAo ja nahi paNa vArtAlApanI viziSTa paddhati bhAna paNa bhUlI jatA-teoe paNa aneka dhArmika sthaLonI yAtrA svayaM svAmIjIe apanAvelI je "vacanAmRta'mAM saMgrahAyela che. karelI ane temanA gurU a tAcAryo ane bAdanA ziSya, gaMgA kAMThe bhajananA ane kItana vagere thAya ane havAmIjI svamukhe je vArtAjaIne prAthanA karI ke "he prabhu pRthavI upara avatare ane kamane lApa karatA te saMpradAyanA cAra svAmIe 1 gopAlAnaMda 2 mukatAnaMda Jain Education Interational
Page #378
--------------------------------------------------------------------------
________________ 400 3 nityAnaMda ane 4 sukhAnaMda dararAja vyavasthita rIte nAMdhI rAkhatA hatA A vacanAmRtA svAmIjInA svamukhe nIkaLelA amRnavANIno mukhya tatA che. zrI. stananada svAmIe lokahradaya mAMthI kAma, kodha, meha, lAbha ItyAdi zatruone dUra karI temanI vanahiM. dvArA samAiDhi karavAmAM anya kA ApyA che. anya dharmI tarapha sahiSNuttie temanI khAsiyata che. nIcalA caranA lokone badIo ane vyasanamAMthI cheDAvI temanA uddhAra karyAM che gAme gAma pharI bhikata mATe mA baMdhAvyA che. strI-purUSa maryAdA bAMdhI alaga alaga upAsanAnI pavasthA ubhI karI haiM janahitanA ghaNAM kAryo karI Aje paNa temanA vAgyA svAmIjInI ujjavala kArya paraMparA cAlu rAkhI rahyA che. jo ke keTalAka tAttvika bhedone lIdhe A saMpradAyamAM paNa Aje taDA paDelA che, paNa temanA bAdarzI ucca I sAmAjika kama mATe lokopayogI kAryo karavAmAM badhA mane dharAve che. bIjo eka vaga ke jenA agresara sthUlibhadra hatA temaNe A samagra daramiyAna magadhamAM ja rahevAnuM cAlu rAkhyuM ane sajoga sAta bUDha svIkArI phakata sapheda kapaDAM paDavAnuM nakkI karyuM. taiyA A saMpradAya zvetAmbaranA nAmathI eLakhAvA lAgyA. duSkALanA samaya pUrA thatAM ja sthUlibhadre pATalIputramAM jaina vidvAnAnI eka pariSada bolAvI, pArabAda huM va pachI dIyanA prade mathurAmAM pharI eka pariSada maLI ane tyAM thayelI kAryavAhIne I. sa. pa13mAM viMganA pramukhapade saurASTramAM varganI khAte maLelI trIjI pariSade bahAlI ApI ane A pramANe chevaTe je hara dharmabandhA nakkI karyA tenA zvetAmbara pathae svIkAra kare che. zvetAmbara ane digambara e anne mukhya graMthAnA aneka rU. gaccha ane savo che. zvetAmbara pacamAM paNa murtika ane murtipUna virAdhaka evA be praznArA che. mUrtipUrjA vizvakapama kahe che ke tIrthaMkarA e kAMI mUrtipUjA karavA aMge vidhAna karyu va. jaina dharmanA mukhyatve be saMpradAyA che. eka zvetAmbarAya ema jAvAmAM nathI. maniSaba prathA ke jemAM ane bIje digabbara A vibhAgo paDavAnuM kAraNa ane AgamAM mUrtinI viSe va. Apela che tene uMcyA. prabhAta mAnatA A che. vadhu mAna (mahAvIra) pachInA samayamAM temanAM kheAdhavacana kAlanA pravAhamAM ghasaDAI gayA hatA. temanA nirvANa pachI bIjI sadImAM phakata bAhune ja e mAM sutronA khyAla hato. paraMtu madhamAM ekAeka dukALa paDatAM bhadrabAhu emanA anuyAyIo sAthe dakSiNa hindumAM cAlyA gayA. A leAkA rUDhivAdI hatA ane nagna avasmAmAM ja rahevuM tee vastranA parigraha karavA e A samata nathI ema mAnatA) ema mAnatA heAI diga Mbara kahevAya-dakSiNa bhAratanI AbehavA paNa AmAM kAraNabhUta hoya evA eka mata che paNa te bahu sIkAravA yogya jaNAtA nathI. nathI, sasAratyAgI jinenI pune naciMta ane jainadhamAM bhAvanAnI virUddha che, kharataragaccha, tapAgaccha, acalagaccha vagere pahelA prakAranA che-jyAre lAMkA (lumpAka) gacchamAMthI chUTA paDanAra sthAnakavAsI (cuMDhiyA-zeAdhanAra) ane terApaMthI-(13 uparathI) khIjA prakAranA che. sthAnakavAsI jaina derAsaramAM jatA nathI, mUrtipUjA karatA nathI. paNa tenI dhArika vidhio te upAsaramAM ka A vibhAga 32 dharma granthAne mAnya rAkhe che. vimaLA muLa bAda phimAMthI pAchA pharyA paraMtu tevuM zvetAmbarAe dharmagranthA sabaMdhI karelI vyavasthA mAnya rAkhI nahi teekanA mAnavA mujaba badhuM maLIne 12 aMgeA hatA paraMtu bAramA aMga sivAya badhA ja aMgAneA nAza thayA che. Ama be saMpradAyo vaccenA matabheda dharmanA pAyAnA mukhya sidghAMtA aMge nathI. tenA siddhAMte te samAna che, banne paMca vadhu mAnanA dharmane ja upadeze che, bhAratIya amitA digambarAnA matAnusAra sIne mekSa prApti mATenA adhikAra nathI tyAre zvetAmbaramane pracAruM te khAsa nathI. zrIe paNa mAsanI adhikArInI che. digambAnI mUrtio ke jemanI puta thAya che te ubhI, dhyAnamra ane nagna hoya che. jyAre zvetAmbarAmAM tArAnI mUrti vastra mA AvA vaDe gArelI ane padmAsananI mudrAmAM (pAMDIvALAnA kAma che, digambaro devAna dAmAMthI trizalAdevImAM mahAvIra svAmInA garbhanA parivartananI kathAnA svIkAra karatA nathI-taduparAMta tenI mAnyatA evI che ke mahAvIre pharI lagna karyAM ja nahotAM. che. jaina Agama-cAhe tezvetAmbara mAnya kAya ke digaMbaramAnya e bannenI rakSA pazcima bhAratamAM ja thaI che. paMDita sukhalAlajI kahe che ke chellA 1500 varSanA ItihAsa te spaSTa kahe che ke jaina darzananA pradhAnatama sAhityanI racanA, tenI puravaNI ane tene vikAsa e badhuM gujarAtamAM ja thayuM che. paraMtu jaina dArzanika siddhAMtAnI vyavasthAmAM dakSiNanA jainacAnA phALe jevA tevA nathI, mImAMsako ane vedAMtI enA virAdha sAme samanta bhadra, kAka, vidyAna jevA jaina hAnikAnI pratimAcamakI uThatI. kaLAnA kSetramAM jyAM pazcima bhAratamAM zatrujya, giranAra ane AbunA pava tA upara jaina derAnI racanA thaI che te dakSiNa bhAratamAM zramaNakSetragALAnA pahADa upara bAhubalInDanI bura jasta, manahara murti karavAmAM AvI che te duniyAnuM eka ananya khAsa manAya che. uttara bhAratamAM jainonuM prabhuttva rAdhu hoya tema jaNAtuM nathI. pazcimamAM tene rAjyAya sAMpaDayo. dA. ta. rAjya kumArapALanA samayamAM-samasta gujarAtanA sAMskRtika jIvananA ghaDataramAM janAnA phALA nAnAnA nathI, dakSiNa bhAratamAM razaivadharmI enA julamane lIdhe jainone vadhu na karyu paryuM hatuM. dakSiNa bhAratanI kannaDabhASAnA meTA bhAganA prAcIna graMthA jainA cA e rahevA kahevA maLe che. zrI kanukhabhAI mAvaLiyA temanA jainadharma ciMtana nAmanA pustakamAM lakhe che ke khedanI vAta che ke jAnA A che phirakA vitAmbara ane digambara)nA nAme eka
Page #379
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha 401 bIjAne paricaya joI e teTale keLavyuM nathI. bane maLIne jena haze 1956mAM bhArata sarakAre buddhanI 2500 nI janma jayaMtI dharmanI vicArasaraNIne punarudhdhAra kare to A samaya te mATe khAsa ujavavA apIla karI hatI ane pariNAme bauddha dharma viSayaka anukULa che. pustako vagere bahAra paDelAM A dharmanA yAtrA sthaLomAM bodhivRkSa (gayA), dharmacakra pravartana sthaLa (sAranAtha), nirvANa sthAna (kuzIbauddha dharma:- hInayAna ane mahAyAna nagara) va. no samAveza thAya che. A dhamamAM vaizAkhI pUrNimAnuM ghaNuM ja mahatva che. bhAvika bauddho te divase maMdiro saNagAre che, buddhanA nirvANa bAda banne paMthenI utpatti thaI che, "yA = bhikSuo sapheda tathA pILA ke (kesarI) raMganA jhabhbhA paherI javuM e dhAtu parathI, yAna vAhana, paramatattvane pAmavAnuM-pahoMca vihAramAM praveze che. bhakata saMghane dAna kare che gRhasthAzramane bhikSu vAnuM sAdhana matalaba ke jIvananA aMtima lakSya nirvANane pahe. banIne saMghamAM dAkhala thavA mATe 'upasaMdA' nAmane vidhi karavAmAM cavA mATeno mArga hInayAna-nAnuMyAna, yA saMkucita mAga. A a ve che jemAM zaraNayanA pATha karAvavAmAM Ave che. Do. AMbeDakara paMcane daSTikoNa vAstavavAdI che cAra Arya satya tathA tene prApta pe. rAhula sAMkRtyAyana vageree A dhamanA phelAvAmAM sAre phALe karavAnA sAdhanono A paMpanA tattvajJAnamAM samAveza thAya che. Apele. che. zrI mazarUvALA lakhe che ke "buddhanI ahiMsAvRtti, pAlI bhASAnA tripiTakamAM je dhama batAvela che te hInayAnane metrI, karUNA vagere sadbhAvanAone ApaNA hRdayamAM vikasAvIe svIkArya che buddhanI pUjA karavAmAM AvatI nathI, paraMtu temane mAtra eja emanA pratine Apaze kharo Adara hoI zake. emanA bodhisatva' tarIke svIkAravAmAM Ave che. A paMcanA anuyAyIo bodha vacanAnuM manana eja emanI avatAra tarIkenI kharI mAthe muMDana karAve che ane pILe jhabhbha dhAraNa kare che tathA bhikSA prA che." mAgavA jAya che teo mAne che ke manuSya pote nirvANa pAmavuM e temanuM parama kartavya che buddha paNa aneka avatArene aMte jarastI dharma :nirvANa pAmela che. sAmAnya loko mATe A paMca ocho AkarSaka nIvaDe che hInayAnane mAnanArAnI saMkhyA paNa ochI che. sikala dharmanA itihAsamAM A dharmane bahu saMgIna ane avismadIpa (silena), brahmadeza ane siyAmamAM A paMcana vizeSa pracAra raNIya che. A dharmanuM prabhava sthAna IrAna che. tenI prajA InDo jovA maLe che. yuropIyana kuLanI AN zAkhAnI prajA hatI ema manAya che. A dharmanA sthApaka IrAnanA mahAna payagaMbara aSo jarathuSTra (I. sa. mahAyAna :- mahAkaTuM, yAnaEvAhana peTo mArga athavA pU. 66 0thI583) hatA. atrapavitra athavA RSi e artha mukhya mArga A paMcanA anuyAyIo dharma" zabdane vizALa artha thAya che. teone janma tathA mRtyakALa I. sa. pU. 6 6 0 thI 583 ghaTAve che ane tenA zAstromAM tripiTaka uparAMta bIjA saMta gaNavAmAM Ave che. keTalAka vidvAnanA mate jarata=pILuM athavA mathe paNa temAM upere che. A paMthamAM bhagavAna ane Izvara mAnI gharaDu ane uSTra-3ITa-pILA athavA gharaDA UMTane mAlika te temanI pUjA karavAmAM Ave che. pote nirmANa pAmavuM enA karatAM jarathuSTra-to vaLI koI jarata=sonerI (harita) ane uSTra-uzatra bIjAne nirvANa pamADavuM e mahAne kartavya che. A saMpradAya Ada (caLakavuM) ema artha karI jarathuSTra eTale sonerI kAntivALA purUSa zavAdI daSTikoNa dharAve che. mAnavaprema, ahiMsA, sadAcAra, brahma evo artha paNa kare che. A artha kAMIka vadhu baMdhabesata ane caya madha-mAMsane tyAga, satyabhAvaNuM vagere paMcazIla tathA maitrI, AvakAradAyaka che. jarathuSTranA kuLanuM nAma sthItama hatuM. grIka prajA karUNa, muditA ane upekSA ema cAra bhAvanAone A paMcanA temane jhAronA nApe oLakhatI. jarathuSTranA jabhakALa pahelAM anuyAyIo anusare che. A prajA ane bhAratamAM AvelA A eka ja pradezamAM sAthe vasatA hatA, tema manAya che. ane prajAne dharma ane bhASA paNa buddhanA mULa siddhAMtamAM je ke nirIzvaravAda hato chatAM samaya samAna hatAM. AthI ja A dharmanuM sAmya prAcInaveda dharma vadhu jatAM loke svayaM buddhanIja mutio banAvI pUjavA lAgyA sthAna che. pArasa-Purs a-IrAnamAMthI utarI AvelI prajA te pArasI, A tathA upAsanA mATe buddhanI mUrti temane Avazyaka lAgI. hindu ke jAmAM vizeSa guga che. teo svabhAve sAlasa ane namra, udyamI dharmanI trimUrtinI kalpanAnI jema bauddha dharmamAM paNa bhagavAna temaja pramANika, zakitazALI ane AtmagauravazALI che. sAtakA buddhanA traNa svarUpe pUjAya che 1 maMjuzrI-jJAnanI mUrti 2 ava- saikAmAM Araboe IrAnanuM patana karyA bAda A prajA vikharAI lekitezvara jagatane jonAra buddha bhagavAnanuM sarvazakitamAna svarUpa gaI. ane temAMne mATe bhAga bhAratamAM AvIne vasyA. A prajAmAM ajanTAnI guphAmAM A svarUpa tyAMnI suMdara mUrtiomAM vyakata thAya eka ja Izvara (ahuramajada)nI bhAvanA jovA maLe che. teo che. 3 vajapANivajadhAraNa karanAra buddhanuM sarvazakitamAna svarUpe prajJAnA deva, jagakartA tathA tejomaya daSTi dharAvatA sarvotkRSTa deva A paMcane pracAra hAlamAM nepAla, tibeTa, cIna, jApAna, koriyA che. A prajAmAM yajJopavItane maLato navajota saMskAra karavAno rivAja va. sthaLoe vizeSa pramANamAM che. A dhamanuM janmasthaLa bhArata che. yajJopavItane "kastI' kahe che. sapheda sadara, sapheda paheraNa ane che paraMtu teno phelAvo videzamAM vadhu che ane svadezamAM te kastI e jarathostInA bAhya cihane che. zudhdhIkaraNanI aneka rIte asta thato jAya che. Aje bhAratamAM lagabhaga 2,60,000 bauddho ApaNane A dharmamAM jovA maLe che. svacchatA para khUbaja bhAra Jain Education Intemational
Page #380
--------------------------------------------------------------------------
________________ *** bhAratIya asmitA kavAmAM Ave che. A dhamamAM zabdane bALavA OM dATavAno rivAja nathI, paraMtu tene pakSIonA khArAka mATe UMDA kUvAmAM yA aa UMcA pa`tanI Taca para cheDI devAne rivAja che. A dhamamAM sanyAsane sthAna nathI. A dharma pravRttiparAyaNa che. kartavya eja sAcI pUjA che. A dhanA dharmAMpadezako dasturanA nAme eLakhAya che. dhArmika vidhi paNa temanA dvArA karAvavAmAM bhAve che. sasAramAM nIraja paramAtmAne pAmavAno A dhama bAza Ape che. jemanA nyAyane divasa A dhamamAM svIkArAyo che. je divase Izvara sakSa sArA ke kharAba karmAMne hisAMkha cUkavAnA hoya che, A dhamamAM Ataza ( agni ) ne pavitra mAnI pUjavAmAM Ave che. (khAradA)ne paramAtmAnuM pratika mAnavAmAM Ave che. axi, vagere bira nathI. paNa SinA pratika che. prakAzane pravati rAkhavAne mukhya udeza che. kAryo para vadhu bhAra mukavAmAM Ave che. pArasI lokonI udAra sakhAvatathI bhApage pati chIe. mRtyu pachI mAsanI be gati mAnavAmAM AvI che. puSpa zALI jIva mehata=svaga mAM ane pApI jIva dojhakha=nakamAM jAya che. paramAtmAnA cha guNeA che. je vaDe temanI zakitanuM ApaNane bhAna thAya che. A, gugNAne samaya jatAM devatA ke pAdo (pApaidA ) tarIke ALakhAvela che. jAtI dhama mAM be kAra che. eka bhalAI nA ane bIjo bUrAI ne e chApa khATI che. ) upAsanAmAM rRpa, dIpa, 1. nai Na upayoga kare che. pramALA, upavAsa, maraNa pAchaLanI zrAddhane maLatI kriyA (Mass) paNa kare che. A paMthamAM saMnyAsane mahimA che. saMnyAsI hoya teja dha - gurU ca zake che. jo dhamanI mAphaka sAdhu-sAdhvI (1) nA alaga vargo jovA maLe che. tyAga vairAgyanI kaDaka zistanuM pAlana karavAnuM hoya che. para nitya, anaMta, anAdaeNi ane saziktamAna savarNa che, tenI taka AithI 13 A jagata spela che. jagatanI racanA karavAmAM tene bahAranA kazA tattvanI madadanI jarUra lAgI nathI. paramAtmA traNa AtmAnA banelA che. eNma mAne che ane temAM pinA (svagamAM thatA kaMbara, parama dayALu pitA sUrya putra Isukhrista 5) ane pavitra mAmA (Holy ghostsu mAnava harSamAM vasA ane tene sAme raste doratA evA AtmA huM ema trono samAveza thAya che. AAma baMne virUpe mANasanI sarvaprathama utpatti thaI paNa zaitAnanI zAkhavaNIthI tenI svata IcchAnA mAse durUpayoga karyo ane tyArabAda tenuM adhaH patana zarU thayuM. manuSyamAM janmathI ja pApavRtti rahelI che. prabhu kRpA mATe AtmabalidAnanI jarUra che. isase AtmabalidAna dvArA AtmAviSkAra karela che. A dhamamAM paNa anya dharmAMnI mAphaka keTalAka sakArA karavAmAM Ave che. jemAM mukhya che- berijhama ( pAdarI ( dvArA thatA jaLa saMskAra jemAM mAsanA pApa dhAvAI jAya che tevI mAnyatAM ke benansa-prAtiyukeRi- dippa zakitanA saMcAra mAsanA zo ane hA A skAra ne chAne tsA vALu vakhate 'mArU zarIra ane boDI karela te, kanpharmezana dharmaguru dvArA eplijhamane maLate saMskAra prApta cAya che ne temAM vyakitanA mAmA para jAya mUrchA svIkRti ApavAmAM Ave che. lI erDara dha gunA adhikAra prANa karavAno skAra pavidha saMghanA khAdeza hImeTromanI lagnano pavitra gauthI badhAvAno sAra esTrIma A dharma'mAM samaya jatAM kadathI ane zahenazAhI evA be mukhya po paDI gayA che. jemAM mULa siddhAMta paratve koI vizeSa vika bheda janmyAto nathI. ma vyApAra, pArasI sayananI gI ya. bAbatamAM A me pathAmAM bheda paDe che. pArasIe Aja paryaMta pAtAnA dhanA AitAne suratapanne vaLagI rahyA che ane anya dharmIgmAne potAnA dhamamAM kheMcI lAvavAnI vRtti dAkhavatA nathI temaja ane dharma pariva'na karAvavAnI pravRttimAM panA nathI. mA temanu dhArmika audA anya dhamAdhyame keLavavA jevuM che. A panuMekazana- maraNa samaye karavAmAM AvatA aMtima saMskAra tenI sAhitya vastA, pahelavI, pAda ane phArasI ema cAra bhASAmAM sadImAM A paMthamAM paNa phrAnsiskana ane DAmInIna nAmanA be jovA maLe che. anuSAnI saMkhyAnI die joI e tA A vargo UbhA thayA che ane senTa phrAma tathA senTa mikana dhamamAM hAthI havAlAkha loko paikI, chatAM prAcIna kALamAM jagatanuM dvArA sthapAyelA . bannemAM vairAgya ane paropakAranI bhAvanA netRttva laI jatAhAraka dharma tarIkenuM mRma ApyuM nathI. gujarAtamAM jovA maLe che to paNa UrminIdana paMca paDelAnI sarakhAmImAM che A dharmAMnA mukhya sthaLe ( Ataza baherAme! ) surata, udavADA, ( kAMI vadhu custa che. navacArI tathA e zivAya paNa muMbaI, punA, kAMcI ya. cArthe AvelAM che. proTesTaDha paca : jana sAhasika ane sudhAraka mArTinacara (149-1546) A paMthanA praNetA hatA. paMdaramI sadInA yureApanA A kALa te punarUtthAna pachInA dharmo sudhAraNAnA kAma tarIke itihAsamAM prasiddha che. phyUcare popa sAme baMDa ke baLavA jagAvyA kAraNa ke pApanA abAdhita sattAthI leAkeA trAsI gayA hatA teNe kahyuM ke bu dhArmika karmAMkAMDathI nahi paNa sAcA dilanA vatanathI prasanna thAya che. mULa khAIbala eja pramANa che. sAdhu sAdhvImenA vacane aMdha zraddAthI mAnI levA karatAM mULane ja pramANa mAnI tene abhyAsa karave I. che bAyabala lekabhASAmAM vecAvu joI e ema mAnatA hAI phyUcare bAyabalanA bhASAntara karAvyAM. popanI khristI dharma : eka kuTuMbI jIsasa dvArA sthapAyelA A dharmanA mukhya pathAmAM rAmana kethelika tathA proTesTaMTa va. mukhya soMpradAyeA che. A sivAya anya peTA pathA paNa che. rAmanakaitheAlika sapradAya Apaze, eka pitAparicAra ' e sUtramAM mAne che. rezamamAM vasatA pApa'ne teo mukhya dharmagurU mAne che tee leTina bhASAmAM bAyabala vAMcavAnA himAyatI che ane pApe jete pramANa mAnyA hAya evA graMthAne paNa svIkAre che. Isu joDe tenI mAtA merI maiM tu sabhA pure che. kiMzune prabhunA avatAra mAne che, ane tenI k
Page #381
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha 403 sattA tUTI ane pariNAme daMbhI dharmagurUonA paMjAmAMthI lekanI ekamata na hovAthI temAM paNa hanaphI, sApheI, mAlekI, haMbala jevA mukita thaI. bhUyare kahyuM ke IsunA bAra ziSyane dhama eja mAre piTApaMthe paDI gayA che. sunnIonI vadhu vastI turkastAnamAM jovA dhama che. dhArmika vaDA tarIke popanI sattAne teNe asvIkAra karyo. maLe che. IrAna ane bhAratanA amuka TakA muslime sivAya dunije aniSTo dhamasaMghamAM (Church) phelAyAM hatAM te dUra karavA yAne badhA ja muslimo sunnI paMthamAM zraddhA dharAve che. mATe tene pAdarIone lagna karavAnI chUTa hovI joIe evI ziyA - "ziyA" eTale pakSakAra, hajharata mahaMmada payagaMbara himAyata karI. IsunI pUjAne badale (Cross) vadha staMbhanI ane pachI traNa khalIphAo beTI rIte gAdIe AvyA ema A paMcanA tenI pAchaLanA balidAnanI bhAvanAnI pUjA karavAno Adeza ApyA anuyAyIo mAne che. temanA mate cothA hajharata alI ja kharA A dharmanA anuyAyIonI saMkhyA duniyAmAM lagabhaga cha karoDa vArasadAra hatA. te Izvara nirmIta hatA. hajharata alI tathA temanA jeTalI thavA jAya che. agIyAra vaMza maLI kula bAra ImAma (dharmaguruo)ne riyA leke svIkAra kare che. hajharata alInA putroe e samayanA khalIphanI mana ketholika temaja TesTaMTa bane paMthe AbhatrInA IslAma aMgenI nItine paDakArelI, pariNAme karabalAnA medAnamAM sidhdhAMtamAM, avatAravAdamAM, tathA RNa-mokSa va. bAbatamAM mataukaya teo (hasana ane husena) zahIda thayA. A zahIdInI yAdamAM Aje dharAve che. proTesTaMTa paMcanA peTA paMthemAM prekSmITeriyana ( jahAna paNa tAjIyA kADhavAmAM che. te zokane divasa manAya che jyAre kevina) ke jeo bepTIjhama tathA kamyuniyana va. eja saMskAramAM IdanI ujavaNI e AnaMdane divasa che. A paMca pragativAdI mAne che tathA acala prArabdhatAvAdane Teko Ape che teo tathA tathA udAramatavAdI che. dhArmika vaDA (ImAma nakkI kare te (pariyurITane kevaLa cAritrya zudhdhi para bhAra mUke che, ane zreSTha naitika sthiti pramANe) dharmaputrone ace teo grAhya mAne che. A uparAMta jIvana jIvavAno Adeza Ape che. A uparAMta yuniTarIyana teo muAvIA-yajhIdanA pakSamAMthI teo hasana husenanA pakSane sudhAraNAvALe saMpradAya che jemAM jIsasane Izvaraputra ke IzvaranI svIkAre che. khilAphata pasaMdagI dvArA nahi paNuM vaMzaparaMparAgata avatAra mAnavAne badale e saMpUNa sadaguNI mAnava tarIke svIkA- hevI joIe ema A paMthanA anuyAyIo mAne che. ziyA musaravAmAM Ave che. Iza- mAnava-sevA-meNa e khristI dharmanI tamAma mukhya irAna ane AphrikAmAM vasatA jovA maLe che. vizeSatA che. bIjAnAM duHkha ane ajJAnanA nivAraNa mATe potAnuM temanA dhama para anya dhanI khAsa karIne chaThThara dhamanI asara jIvana arpaNa karavuM, sArA semerITananI kathAmAM kahyA mujaba~ thaI hoya ema jaNAya che. A uparAMta bIjA leko potAnA paDozI para prema rAkha, Izvara pApIone kSamA Ape che ema ImAma tarIke AgAkhAnane svIkAre che. je rayAna paraMparAgatanuM che. zradhA rAkhavI, veranI bhAvanAthI vaira zamatAM nathI. va. khristI dAudI vahorA loko potAnA ImAma tarIke vaDAmullAjIne svIkAre dharmane amulya upadeza che. A dhama Aje duniyAmAM lagabhaga 50 che ane temanA Adeza mujaba dhArmika vyavahAra goThave che. hajharata karoDa uparAMta loke pALe che. mahamada payagaMbaranAM purI phAtimA ane jamAI ha. alInA vaMzaja saMyada tarIke oLakhAya che. prathama traNa khalIphAnA vaMzajo zekha IslAma dharma : IslAmane artha che zAnti yA salAmati tarIke oLakhAya che. paramezvara eka che ane manuSyamAna sarakhAM che e sAduM paNa mahAna satya islAma urAma rIte ApaNI samakSa dhare che. nekI, dayA ane saphImana :saMpa e traNa cIjo antaH raNane zuddha karavAvALI hoI tenuM sevana karavA gya che. hajharata mahaMmada payagaMbara dvArA sthApita A "sUpha" eTale kIna ane "sUphI" eTale unanAM vastro ke kAmaLe dharmamAM paNa keTalAka paMthe paDI gayA che. sunI - "sunna'=mArga paranAra evA eka anya dhaTAvavAmAM Ave che. bAjA anya tamAruM yA smRti Tradition evA zabda parathI A zabda utarI Avyo "sIpha aTala eka bAjue thaI javuM mAravA jevuM-duniyA che. musalamAnone moTo bhAga sunnIo che. teo paraMparAgata taraphathI mAM pheravI alAhanI bhakita tarapha vaLI janAra jJAnI, saMpradAyane anusaranArA che. hajharata mahaMmada payagaMbare sAcavI rAkhelI makkAmAM AvelA kAbA najIka saphA nAmanI TekarI che, jyAM roja praNAlikAne anusaranArA che. teo hajharata mahamada ne ja namAjha, tapa va. karI jIvana pasAra karanArA leke te mUkI leke. mukhya payagaMbara mAne che. kurmAne ane hadIsamAM jagA yA pramANe saphAcakakhAI=vicAra, vANI ane kartavyamAM pavitra=AMtarika ja paraMparAnuM custapaNe pAlana karavAmAM mAne che. kurAnanA Ade. zuddhine laI ne teo "sUphI" nAmathI oLakhAtA e paNa eka zAne pharaja ane mahamada sAhebanI dinacaryAne sunata kahevAmAM meta che. A mata gUDhavAda tarapha mukele che-IslAmane A bhakitaAve che. A matamAM mukatecchAne sthAna nathI. paristhiti game te pradhAna saMpradAya che, ane addha tavAda tathA adhyAtamavAdanA tattvahoya paNa dharmanI AjJAnuM custapaNe pAlana karavAnuM che. jJAna para racAyelA ane svataMtra vicArasaraNI dharAvatA A saMpra dAyanI utpatti tathA tene vikAsa ane piSaNa musalamAna dezomAM mahaMmada sAheba pachInA dhArmika vaDA (khalIphAo)ne je thayela che. prema ane bhakita dvArA paramAtmAne pAmavAne e mArga etihAsika krama hato-jemake 1. abu bakra 2. umara 3 usmAna; nimna prakAranA sva Self ne ucca prakAranA svamAM lapa (nA) alI vagere ja yogya che. mahamada sAhebanI dinacaryA aMge paNa karavAne che. A saMpradAyamAM khudAne mAthaka ane bhakitane Azaka Jain Education Intemational
Page #382
--------------------------------------------------------------------------
________________ 404 bhAratIya asmitA gaNI Azaka-mAzakanA zuddhi premathI khudAne meLavavAno Adeza che. evA Izvarane zaraNe jaI zistabaddha jIvana jIvavAno Adeza Ape A matamAM vairAgyanI tIvrabhAvanA jovA maLe che. khudA eka che che. satya mATe jhUjhatI zIkha prajAne dharma zrI kAkA kAlelakara kahe che ane enuM ja nUra A sRSTimAM ane manuSyanA AtmAmAM pragaTa tema saMtamata athavA sapurUSadharma che. nirbhayatA ane sarvasvanI cAya che. prakRtinA pratyeka aMgamAM ane mAnavamAM ApaNane IzvaranA kurabAnIne A dharma che. A dharmamAM nAnA moTA vIsa jeTalA dana thAya che. tapazcaryA ane bhakitanA sAdhana vaDe sAmAnya mANasa paMthe paDI gayelA che. paraMtu temAM mukhya paMthe beja gaNAya che. paNa IzvaranuM rUpa dhAraNa karI zake che. je manuSya Izvara darzana kare pracAra sthaLanI dRSTie jotAM bhAratanA A dhama che ane pracArache te Izvara jevo banI jAya che. IzvaramAM bhaLI javuM, tenI joDe kALanI dRSTie jotAM te ati arvAcIna dharma che. mukhyatve tene ekarAga banavuM eja parama siddhi che. A matamAM pUrve thayelA pracAra paMjAbamAM thayelo che. jhAhida' ane 'ubAda' nAme oLakhAtA saMtA-tyAga ane virAgyane upadeza ApatA-garama kAma pAra re nAnaka paMtha :vIMTI, zArIrika jarUriyAtonuM damana karI teo bhogavilAsathI dUra (1469 thI 1578) jeo gurU nAnakane vaphAdAra rahI, temanA rahetA baudhika ane AdhyAtmika AnaMda tarapha vadhu AkarSAyelA upadezanuM pAlana karI nivRttiparAyaNa jIvana gALe che te nAnaka rahetA nadI samudramAM maLI jAya tema AtmA paramAmAMmAM maLI paMcamAM sthAna pAme che. gurU nAnake saMta rAmAnanda tathA kabIranI javo joIe-jIvananA aMtima dhyeya tarIke Izvara sAthe tAdAmya ekatAmUlaka ane samanvayAtmaka praNAlI apanAvI AcAra vicAranI sAdhavAnuM temanuM dhyeya hatuM. karmakAMDane badale allAha taraphanI zuddhi, zAMti, saMpa, samAnatA ane ekatAnuM temaNe mahatva zuddha lAgaNIne teo vadhu mahatva ApatA khubaja mahatvanA sUphI satAmAM alahalAja, Inga-ala-arabI, jalAluddIna rUmI aja samajAvyuM. kamara ane purnajanmanA siddhAMtamAM teo zraddhA dharAvatA. meranA rasaiyada moIyuddIna cistI va. no samAveza thAya che. hajIja A jagata kSaNika che, nazvara che, nirarthaka prabhunI tulanAmAM mAnavI kahe che "huM ja satya (Izvara) chuM." rUmI kahe che je ApaNI tuccha ane pAmara che. parAdhIna ane alpajJa che. mumukSu mATenI premikAnuM citra kaI maMdiramAM hoya to kAbAnI pradakSiNA nakAmI khAsa bAbatomAM satsaMga, satya, saMtiSa ane saMyama para teoe che. mahamadane siddhAMta hato ke Izvara e vyavahArathI taddana atIta khUba bhAra mUke. IzvaracitanarUpa sAdhanA-IzvaranAmano japa-eja chu. sUkI lekee IzvaranA avatarato siddhAMta svIkAryo temane yajJa che. hindubhakita saMpradAya tathA santapraNAlinI asara A paMca sarvazvaravAI sarva kAMI allAha che anya dezonA sAmAnya para paDelI jovA maLe che. mANasone IslAma pratye AkardhavAmAM suphIone mahavane phALo khAlasA paMtha :che. irAnamAM moTe bhAge sUphIonI vastI che. bhAratamAM paNa ghaNA muslima saMto (oliyAo) thaI gayA che. temAM keTalAka bahArathI dasamA gurU goviMdasiMhe (1675-1708) pracAramAM ANele ahi AvIne sthira thayelA. mIrA dAtAranA gaMjadAtAra sAheba, A pAM A paMca che. khAlasA eTale vizuddha yA mukata evo artha che. amadAvAdanA zAha Alama sAheba, nijhAmuddIna olayA, kube A paMcamAM zIkhone pAMca kakakA-keza (lAMbAvALa), kaMgha (nAnI Alama, lAla zAhabAjha, majura, zAha latIpha, khullezAha, hAphIjha kAMsakI), kira paNa be dhAravALI nAnI taravArakaccha ane kaDuM -- jAmI che. sUkI rahasyavAdIo thaI gayA. gasa (pIra)nI madada vagara dhAraNa karavAnA hoya che. musalamAnInA vadhatA jatA juma sAme suphI sAdhanA khamI nIvaDe cheAthI zarana mahatva teo vI. rakSaNAtmaka banavA tathA dharma parivartana rokavA mATe gurU goviMdasiMhe kAre che vedAntanA jIvata mukata saMnyAsIonI mAphaka A sUphI temanA anuyAyIone mardAnagIbharyuM jIvana jIvavA Adeza Apyo. saMto udAra draSTikoNavALA tathA vizALa vizALa dharma , temaNe kahyuM draSTikoNavALA tathA vizALa vizALa dhaja temaNe kahyuM-'tamAro dhama siMhane che, tethI siMhanuM nAma rAkho" dAkhavatA hatA tema svAmI zrI zivAnaMdajI yogya ja kahe che. De. temaNe masavanuM che ke temaNe dharmasaMdhanuM dhArmika, rAjakIya temaja sAmAjika kSetre mahatva tArAcaMda lakhe che ke suphI mata aneka zAkhA prasakhAomAMthI vRddhi dara 3. sa gad, le darzAvyuM. saMgata, laMgara va. sAmAjika ekatA sUcave che. zAMtipradhAna pAmele che. tenA mULa sAdhana tarIke kurAna ane hajharata mahaMmada dharmamAMthI tavAra pradhAna dharmamAM rUpAMtara thayuM ane laDAyaka jIvana payagaMbara che. jIvavAne Adeza ApavAmAM AvyuM. anya dharmonI jema A A uparAMta sattaramI sadImAM thayelA abdula vahAba nAmanA dhamamAM paNa amuka saMskAra che. eka saMskAra e che ke jemAM talavArathI halAveluM pANI leDhAnA vAsaNamAM patAsA va. aMdara saMte phelAvela vahAbI paMca paNa pracalita che te sudhAraka nAkhI halAvI temAMthI prasAdI tarIke levAnuM hoya che. A dikSAhatA ane temano mata sunnIonA matane kAMIka maLato Ave che vidhi bAda vyakita sAcA arthamAM siMha bane che. gurU goviMdasiMhe te hajamAM ke saMtapurUSanI kabaronI yAtrA karavAmAM ke temanA gurUnI pAchaLa vArasa nImavAnI prathA baMdha karI ane grantha sAhebaneja avarodhane pUjAvAmAM zraddhA dharAvatA nathI. gune sthAne gaNavA Adeza Apyo. Izvara balidAna mAge che, zIkha dharma : ane dharmanA rakSaNa khAtara balidAna ApavA koNa taiyAra che evA zIkha' zabdano artha che 'zi'-A dharma zaraNe javAne paDakAratA javAbarUpe guru goviMdasi ha zamakSa dayArAma khatrI, jATa ucca Adeza Ape che. eka sata nAmanA ziSya banI paramagurU ghananAI, hImatAha bhistI, sAhibarAma nAI, mohakamacanda ve. Jain Education Intemational
Page #383
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha sakrANu mA vRtti. dhama' A pAMca mAso hAjara thayA. gurue kharekhara tA tamAM Ijapane pAMca bakarAnA ja vadha karyAM hatA ane lehI nIMgaLatI talavAra sAthe bahAra AvyA hatA. lokonA manamAM ema ke uparanA pAMce lokAgye khaliMdAna ApeluM che, sarvaprathama A pAMca mAse dhi-AcanA karatAM dhama karyAM che? nAmanI paricaya pustikAmAM jaNAve vicAra prakaDhAvatA nathI ke vAvatA nathI ane AthI te tene AtmA gumAvI beTho che ane tenA deha vizenA jhadhaDA cAlu che AthIja 5. sukhalAlajI kaTu zabdomAM dAna mATe AgaLa AvyA mATe te pAMca prabhunA pyArA kahevAya che. dikSA vakhate A dharmanA pAMca piyArAe ja AMkha upara, meDhApara, vALa sa~para, va. cALe pavitra pANInatI ati chAMTe che. che ke padma jayAre Atma vinAnA maDadA jevA thaI kAhavA mAMDe che tyAre dharmanA AAmAnuM na lakhAya che tyAre kriyAkAMDa jaDa bane che tyAre kaLA Adhu bane che, tyAre mAnasa saraNa thAya che...... sanAtana dharmanA paDo kAzI ane gayAnu mahatva varNave che paNa bAjumAM AvelI sAranAtha ke rAjagRhane IrAdApUrvaka bhUlI jAya che koI pAdarI jezapremanI paDe makkA madInAne pavitra nahi mAne pAlItANA ane sakhetazIkharanuM mahatva varNavanAra koI gArajI gaMgA ke riMdAranuM mahatva bhAgyeja rArI, UlaTu potAnA akhAdI vane tema karatA roko' AmAM anuyAyI varganI matima datA temaja te jo hInatA paNa javAbadAra che. zuddha tti zuddha niSThAe nirvivAdapaNe dhama che vrata, niyaye! Adi dharmane upayogI ane poSaka kharAM paN te zubhanAmAMthI janmyA hoya te dhama -nadIne kinAre aneka tIrthaM ubhA thAya che, aneka paMcanA ghATA baMdhAya che paNa te zukra hoya tAja ema sAdhavAmAM madadarUpa nIvaDe. gurunAnakanA putra zrI candre udAsImatanI sthApanA karI che. gata upara vALa para gayelo che tevA yAtrI lene A paMtha che. A matamAM guru goviMdasiMhanI khAlasA patithI tadna nirALuM jIvana jIvavAnA Adeza che. A matamAM gurUgranya sAheba uparAMta hindu dharmanA daivIyALI pUnane pa8 pAna maLela che A uparAMta paNa A dhama mAM vastronA raMganI bAbatamAM, kapaDAMnI laMbAI bAbatamAM, vALa vadhAravA na vadhAravA bAbatamAM matabhedo paDelA che ane pariNAme aneka nAnA meTA peTA bhedo paDI gayelA che. kAlAtIta niSe pradAyanI pUtna karanArAne akAlI kahevAya che. taduparAMta sutra (rA. sAcyA divAne Adhu (kAranI mastImAM pAgala), niCle sAdhu (maLa vagaranA sAttvika brahmacArI) vagere bhAgalA paDelA che paNa pAyAnA siddhAMtA badalAyA nathI. rAdhAsvAmi kapradAya -- sAdhu satAno A saprAya :I. sa. 1866mAM astitvamAM Avyo. te zIkha dharmanA ArA nathI paNa tenA anuyAyIe peTI saMkhyAmAM zIkha prajAmAM jovA maLe che. temAM sAdAI, svataMtratA tathA vyavahAddi para vadhu bhAra mUkavAmAM Ave che. dareka dharma prati sambhAva dAkhave che. saMsAranA sarva prakAranA sAdhu satA, niyAmaka, nabIyA, paga barAne samAna mahattva Ape che. A matanA mukhya pravartaka parama guru svAmIka mahArAja (zrImAna zivALI chaeN. 'rAdhA svAmI' zabdamAM je 'rAdhA' zabda che. tenA saMbadha zrI kRSNanI rAdhA sAthe samajavAnA nathI rAdhA eTale jIvAtmA ane svAmI eTale paramAtmA ema basa karavAno che. pazcima patye bhaktibhAva rAkhyA, viSNa kAryAM karavAM ane ema mokSa prApta karavA. deha e svAmI eTale OM paramAtmAnuM pavitra mataeNra che, temAM beThelA devanuM pIpaLa maraNa karavuM oI e saMsAranA je kaTako che te ApaNe dUra karI zakavAnA nathI, Apanne majabUta pagarakhAM paheravA teja temAMthI acavAnA upAya che. satAnA pagale cAlI AtmAnuM tathA vizALa janatAnuM kahyAga karavAnuM che. bAda, dikarI, banArasa, magara, va. sthAe A matanA vizeSa pracAra thayA che. dharmamAM Antarika kalaha : Aje ApaNe dharmane aMdaro aMdara laDatA joie chIe AnuM kAraNa zuM? AnuM kAraNa sAMpradAyika sarpinA ane 45 dharmAMnA AMtarika kalahamAMthI nIkaLI ApaNe vizva dharmAM prati samabhAva keLavIe teAja vizvamAnavI banI zakIzuM zrI umAzaMkara teNe prAdha che tema ti marI nu vizvamAnavI, mAthe pa dhULa vasuMdharAnI." dhArmika zikSaNanI Adhunika yugamAM agatya : ane tattvajJAna e kapoLa kahita khyAlamAM kema khapavA lAgyuM dhanu nAma Aje tra vAvanA mAM pUrva pa che ke che ? e AjanA ciMtA upajAvanArA praznanA uttara dharmagurU, dharmazikSaNa, ane dhama saMsthAonI jaDatA temaja niSkriyatAmAMthI maLI jAya che. Adhunika yugamAM dhArmika zikSaNa ApavuM ke kema ? te bArAmAM keTalAka loko dhArmika rikSaNa ApavAnA ati AgrahI che te! vaLI keTalAka A bArAmAM tadna udAsI vRtta dAkhave che ae koI tA ulaTuM virodha paNa darzAve che. zrI, AnadazaMkarabhAI dhruva lakhe che ke-'ApaNI zALAmAM dhArmika zikSaNanA abhAvane lodhe bIka nathI upayA che. mAraphata mobaLa, po svAtyAga, bApanI Apyo e sarva simila ane manda thaI paDayAM che, enu eka mukhya kAraN dhArmika zikSaNanA abhAva eja che.' punivarsiTI, vasInI punaHgyanA paranA poDa mAM Do, rAdhAkRSNan paN ave mana pradarzita kare che ke " leAkazAhInA saphaLa prayogA mATe AdhyAtmika tAlImanI jarUra che, ane tethI bIna- sArSika rAjyamAM paNa zANA dhArmika hinDinI jarUra taiya 2 ja che...soMpradArSikanA pAtra eTale Ara ajJAna ne paNa uMDI AdhyAtmikatAne te mATe dhArmika zikSaNanI khate bAika keLavaNInI AvazyakatA che ja " AthI e vastu te| spaSTa thAya che ke Apa. nA acArika dhArmika ginI ma nathI
Page #384
--------------------------------------------------------------------------
________________ 406 bhAratIya asmItA paraMtu AdhyAtmika tAlImanI jarUra che. paMDita sukhalAlajI kahe che | With Best Compliments ke dharmanA kSetre vyApelA saDAne dUra karavAnI mAga e che ke dareka dhama-jIjJAsune dharmanuM jJAna autihAsika telaja tulanAtmaka dRSTie From ApavuM jethI dharmanuM zikSaNa mAtra eka paMcagAmI maTI sarvapaMcagAmI bane mAnavatAne je na sAMkaLe ke emAM anusaMdhAna padA kare evA gu na pragaTAve tevI koI bAbata dhArmika hoI ja na zake. sAmAjika kalyANanI dizAmAM jAya tyAre ja dharma yA saMskRti caritAryuM thaI gaNAya Aje dareka rASTra vizvazAntinI himAyata kare che paNa pAchuM vicAre che vyakitagata lAbhAlAbhanI daSTie AthI nathI vizvazAnti sthapAtI ke nathI rASTrIya, AbAdI sthira thatI-ApaNe zubhakAmanA dAkhavIe ke, mahAtmAjIne Central Tin Works sarvadharma samabhAva, naherUne paMcazIla, vinobAjIne sarvodaya ane banDa raselane zAntivAda ApaNane mAnavasahaja saMducitatAmAMthI uMce laI javAmAM madadarUpa thAya ane pariNAme sarvatra maMgaLa ane sukha zAMti tathA AbAdI sthapAya. Manufacturers of :zrI banAsakAMThA jillA madhyastha sahakArI beMkali.,pAlanapura Plain & lithographed Tin Containers Te. naM. 64:101 tAranuM saranAmuM:- banAsabeMka Chinchpokli Cross Lane dhI banAsakAMThA DisTrIkaTa ke-opa. beMka li. pAlanapurI (AMkaDA lAkhamAM) BOMBAY-27. (India) bharAyela zera bhaMDaLa rUA. 51.12 Gram :- TINBOXES T. No. 379456 rIjhavI tathA bIjA phaMDa rUA. 17.01 thApaNo rUA. 183.55 hArdika abhinaMdana pAThave che kAryabhaMDoLa rUA. ra78.53 zAkhAo:- (1) DIsA (2) dIodara (3) ziherI (4) vaDagAma (5) tharAda (6) rAdhanapura (7) dhAnerA (8) vAva (7) vArAhI (10) dAMtA (11) aMbAjI (11) chApI (13) tharA (14) bhAbhara (15) bhIlaDI zAha harIcaMda mIThAbhAInI ku. (16) gaDha (17) jaletrA (18) pAMthAvADA (19) junADIsA(20) pAMcaDA (21) vidyAmaMdira 258, bArA ImAma roDa, naLabajAra (pAlanapura) 1) seva thApaNa para 4 TakA ane bAMdhI mudata muMbaI-3 thApaNe para 7 TakA sudhI vyAja ApavAmAM Ave che. (2) A beMkanI mukhya ophisa pAlanapuramAM tathA DIsA ane rAdhanapura zAkhAmAM seIpha DIpojhITa lekarsanI sagavaDatA che. (3) dareka prakAranuM bekIMga kAmakAja karavAmAM Ave che. IzvarabhAI ema. zAha naMbakalAla je. paTela ceramena vAIsa ceramena. masAlA, sukA mevA, tathA ena. ema. paTela khAvAlAyaka raMganA vepArI menejara Jain Education Intemational
Page #385
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha Phones 321669 S321470 Harshad Steel Traders IRON & STEEL MERCHANTS ANAAAAAAAAAAAAAAAAA 415 Loha Bhavan, P. D'Mello Road, BOMBAY-9. (B.R.) || With Best Compliments from Tel. No. S 311319 258108 NAAANNNNNNNNN T. MANEK & CO. Builders & Contractors. 12 Alli Chamber - Medows street Fort, BOMBAY-1 Jain Education Intemational
Page #386
--------------------------------------------------------------------------
________________ Xoc bhAratIya asmitA Makes and 10 Saru ATUL Offers HOSTELD THADA MARE DIRECT DYES TULATHOLS * TULAGENES * FOOD COLOURS LEATHER COLOURS ACID DYES TULABASES LIME COLOURS # OIL COLOURS PAPER COLOURS Fluorescent Optical Brightners # SWETAK CT for Paper Industries SWETAK MNA for Textile Industries PLEASE CONTACT THE ATUL PRODUCTS LIMITED Post Atul, Via Bulsar (W. Rly.) (Gujarat State) Jain Education Intemational For Private & Personal use only
Page #387
--------------------------------------------------------------------------
________________ Adhunika bhArata ane dharmadarzanamAM navaprasthAna zrImatI vimalAbena paTela tamAM vimAne hAranI sa rAjA rAmamohana rAya Adhunika bhAratanA praNetA che ema kahevuM svIkAra kare che, ema mAnIne ke A vividhatA to ekatAnI piSaka aneka rIte yogya gaNAze, temanA samayathI bhAratamAM dhama ane banaze, bAdhaka nahIM. pariNAme saMpradAya saMpradAya vaccenI sahiSNutA dazananA kSetre eka navIna prasthAna thayuM je aMtatogatvA hindu ane samanvayalakSI daSTikoNa bhAratanA dhArmika vicAra sAthe sahaja jIvanadarzanane kALakrame emAM AvI paDelI maryAdAomAMthI mukata karI rIte vaNAyelA rahyAM che, ane dhArmika jIvana kAyama mATe saMkucienA aMtanihita sanAtana sUtrane AdhAre eka vaizvika darzananI tatAmAM na pUrAI rahe evI bhUmikA ahIM racAI che. * * * sthApanA tarapha laI jAya che A vaizvika darzanamAM pUrva ane pazcimanI dhArAonuM subhaga milana thatuM dekhAya che, jenA pariNAme alabatta ema to na ja kahI zakAya ke bhAratamAM lokavyavajIvananA tyAgane nahi paraMtu tenA AdhyAtmIkaraNane mAnavapurUSA e hAranI kakSAe dhArmika saMkucitatA ane asahiSNutAne sadaMtara nuM lakSya banAvatI ane e rIte saMsAra ane pAralaukika athavA abhAva rahyo hato. saMkucitatA ane asahiSANutA, bAtha lokAtIta satyane samanvaya karatI eka navIna AdhyAtmika jIvana rUpanI pakaDa ane te aMgenuM rUDha valaNa e to sAmAnya dRSTinuM maMDANa thayuM. parama satyamAMthI prAdurbhAva pAmelI A sRSTi mAnavaprakRtinI aMtagati maryAdAo che, je saraLatAthI dhArmika ane enA mULa satya vacce aMtara athavA bheda ke virodhanI kalpanA jIvanamAM praveza to pAme ja. dhArmika jIvana mAnavaprakRtine karavI e kharekhara to vadavyAghAta ja banI rahe che. parama satyanA takali badalI Apa avA koI camakAra saMjatuM nathI. e eka abatamAM tame tathA tenA nita na kramika gati che jemAM manuSyanI prAkRtta avasthA ane tenI uttameLavavuM e ja prabuddha manuSya mATenuM sAcuM buddhisaMgata valaNa hoI tama abhIpsAo vacce evA saMbaMdha racAya che jenA pacchiAme svarUpanuM zake. A dizA tarapha laI jatI pravRtti sahaja rIte samanvayalakSI prAkRta avasthAnuM saMskaraNa thatuM rahe. AthI dharmanAM bane che ane te paramasattA tathA ITalAkane joDato pula racI Ape che. mUlyAMkane koI viziSTa dhArmika jIvana-prakAranA vizleSaNa dvArA nahi paraMtu e sAme dharelI Adarza sthiti tathA tene pAmavAnA samanvayalakSI daSTikoNa eka rIte te bhAratIya AdhyAma- hetathI AdarAyelI pravRttine anulakSIne karI zakAya. bhAratIya praNAvidyAnuM, hindu dharma ane saMskRtinuM svabhAvata lakSaNa rahyuM che. likAmAM A bAbatamAM jAti sevavAnuM zakaya rahyuM che, pariNAme ahIM anekavidha dhArmika saMpradAyane prAdubhaoNva pate rahyo che, dhAmika jIvananA aneka vidha maryAdAo chatAM gharmaciMtananuM valaNa chatAM AcAra vicAranI daSTie eka 28 ane nizcayAtmaka temaja e maryAdAothI para rahetAM zAzvata satyane ja pakaDavAnuM rahayuM che. AtyaMtika dRSTikoNa dharAvatAM tayA cokakasa vidhividhAnAmAM ja bhAratamAM dharma ane tatvajJAna vacce viccheda nathI thaze. ahIM dhArmika jIvanane purI rAkhatA viziSTa saMpradAyanI dharma tarIke dharmane vedAMtanI pRSThabhUmi maLI rahI ane vedAMta dhArmika pravRttine gaNanA karAI nathI. dharmanuM dRSTibiMdu sadA vyApaka ane vikAsa- satata vizuddha karanAra paribaLa tarIke pratiSThA pAmyuM. zIla rahyuM che, ane enI pAyAnI niSThA sadA sanAtana ane zAzvata rahI che. AcAra ane vicAranA bAhya mALakhAnI, nitya Ama bAhmarUpamAM avAranavAra sAMpradAyika rUDhicustatAM AvI ane naimittika vidhividhAnanI vyakita ane samudAyanA jIvana upara jatI hovA chatAM bhAratamAM dhArmika paraMparAne aMta:strota vadhAre pakaDa hoya e svAbhAvika che. bhAratamAM paNa A bAbatamAM to sadA samanvayalakSI ja rahyo che, jenA pariNAme e bAhmarUpe valaNanI rUDhicUstatA pUratA pramANamAM jovAmAM Avaze. paraMtu dharma kAMIka saraLatAthI badalAI zakAya che tathA navIna pravAhane paNa aMgenI tAttvika vicAraNAmAM A tamAmanI dharmanA prANa ke AtmA e potAnI aMdara samAvI zakyA che. ahIM grIke, zake ane tarIke kadApi gaNanA karAI nathI. ATaluM ja nahiM dhamanI oLakha 67 - huzeH jevI aneka prajAonAM A krama AvyAM che. e AkramapaNa e bAhya vigatAne anulakSIne apAtI nahotI. hindu e zAnA sAmanA thayA che. para jyAre A prajAA A bhUmina nAma to pAchaLathI AvyuM. prAraMbhamAM bhAratanI dhArmika paraMparA potAnI karI ahIM kAyamI thaI tyAre ahIMnA sAMskRtika jIvane mATe zabda hato brAhmaNadhama athavA Aryadharma athavA kevaLa dharma. emane potAmAM samAvI lIdhAM. ahiM vibhinna sthaLakALamAM jIvana vyatIta karatAM vibhinna rUci ane A prakAranI samanvayalakSI saMskRtine mATe kevaLa IslAmI kakSAnA tathA vibhinna adhikAra dharAvatAM vyakitao ane samudA AkramaNanA AghAtane jIravavAnuM muzkela banI gayuM. IslAmetara mATe sArvatrika dharmanI eka evI vyApaka ane mULagrAhI saMkalpanA tamAma dharmo ane saMskRtine kAphara gaNAtI asahiSNutAthI prerAIne prastuta karAI che je adhikAra ane paristhitinI bhinnatAne anulakSIne caDhiyAtA zastrabaLa ane saMgaThana zakitanI sahAyathI baLAkAre dharmanA bAtharUpanI vividhatAne eka svAbhAvika tathya tarIke ahIMnI prajAne IslAmanA dhArmika ane rAjakiya nejA nIce Jain Education Intemational
Page #388
--------------------------------------------------------------------------
________________ 410 lAvavAne ane ema zakaya na ane tyAM tene naSTaprAya karavAne kiTabuddha aMtimavAdI ane adhamatAgrahI islAmI AkramaNakArAe samanvayanI pravRti mATe dha! e avakAza rAkhyA hatA. bIjI tarapha bhAratamAM rAjakIya ane sAmAjika kSetre ghaNI ciyitA AvI gaI hatI ane paitika tathA sAmudArSika rAgadhrAmAM aTavAIne ahIMnu jIvana evuM teA chinnabhinna I gayuM hatuM ke teNe sama racanAtmaka puruSA mATenI pAtratA ja kAMIka khAI dIdhI hatI. A saMjogAmAM bhAratIya saMskRtie TakI rahevA arthe ane peAtAnI ekarUpatA tathA svatva jALavI rAkhavAnI dRSTie eka saMrakSaNAtmaka kavaca apanAvyuM jeNe eka jaDa sAMpradAyika mALakhAnuM rUpa dhAraNa karyu ane dhama eTale rUDha sAMpradAyika AcAra vicAra e samIkaraNa dRDha thayuM. chatAM musalamAno jyAre AvI harIThAma thayAM ane A dezanA nivAsI banI rahyAM tathA temanI AkramakatAnA prAraMbhika AdhAta zamatA gayA tyAre bhAratanI pAyAnI samanvayalakSitA madhyakAlIna saMtapara - parAmAM punaHjIvita thaI. e vakhate peAtAnuM svatva jALavavAnA tathA AkramaNanA sAmaneA karavAnA prayatnamAM paN A samanvayalakSitAnA AdhAra levAyA. kabIra, nAnaka vagere sa MteA A samayanI ja upaja che, bhAratanuM sAMskRtika jIvana nI vAka ketu gayuM. chatAM A samanvayanI pravRttinA vyApaka janasamudAyane kAMIka ochI spI zakI hatI. IslAmI AkramaNanA AdhAtanI ene kaLa vaLI nIM tethI te potAnI DhicustatAne vaLagI raho. pachI aMgrejonuM Agamana thayuM. sAthe parcimano saMskRti ane keLavaNInA paisA dhR thayo. parreiNAne eka navIna sAMskRtika akhAnA prAraMbha thayo. pra zAmAnA niMdhya zapa'mAM a rahenAra athanA navIna AvI pAmelA eka vargane pazcimI saMskR tinA dhasamasatA pravAhane khALavAnu kAMtA binajarUrI athavA muzkela lAgyuM haze. A hakIkate pazcimI mATe eka saraLa bhUmikA racI ApI. bIcha tA eka evA vago hatA je parathI sAMskRtika prabhAtane khAvAnA hetuthI niyaMtraNe cuistatAne vaLagI rahyo. parantu A sti valaNa kAMIka navaNI banatu tu tu ane badalAtA samaya ane sogAmAM ene TakAvI rAkhavuM samAjanA kApaNIne muya lAgatu hatu hatu. je a rAjyakartAoe keLavaNInuM AyeAjana game te hetusara haze parantu kSetra pazcimI saMskRti ane sabhyatAnA, tyAMnA sAmAjika ane rAjakIya pravAhonA sIdhA paricaya mATenA khAlI ApyAM hatA. yuropanA navajAgaraNanA kALa bAda, IMglenDa phrAMsa ane amerIkAnI rAjyakrAMti bAda pazcimamAM vadhatA jatA bheMcADInA, vijJAnanA ane mukata tathA udAra vicArasaraNInA pratyakSa saMparkamAM AvavAnA avasaro prApta thayA, jemAMthI saMskRtinA pUrvAhitanulanAtmaka adhyayananI bhUmikA racAI. pariNAme eka navIna samayanI adAvananA prAra Mbha thaze. rAjya rAmamohanarAya A bAbanA protA banyA. bAraNA bhAratIya asmitA pAsA hatAM : samAjasudhAraNA ane dhArmika samanvaya. satiprathA jevI aneka aniSTa praNAlikAe dharmanA nAme tatkAlIna samAjamAM rUTa thaI hatI. emanI sAmenA vyAjakhI asateASa ane viMDo bhAvanAne rAjA rAmamohanarAye vAcA ApI. parantu temane rU vizvAsa hato ke samAjasudhAraNAnI AdhAra te sAco dharma ja banI zake. dhama sAMpradAyikatAmAMthI mukata banI mULabhUta tathyAne sparatA budiMgata tathA vizALa Anadhi dhavanA thAya che. tyAre e peAtAnuM sAcuM svarUpa prApta kare che. evA meM jagatanA kaMIpaNa bugathI AvanA vicArane potAnI aMdara samAvI hovA joIe, varSe evu biMdu rajU karavu joIe jenA dArA manuSya sAme manuSya ane tathA manuSya ane zvara vaccenuM aMtara ghaTe. evuM karavA mATe dharmamAM bAhyA yAMtrika vidhimAne dave jJAna ane bhAvanA daindramAM AvavAM joIe. rAjA rAmapeAhana rAyanA vicAramAM hindu, IslAma ane khristIdharmano ema baMnuM dhArAonA saMgama thAya che. hindu ane kiAmI 'parA. te bhAratIya vanamAM prasthApita thaI cUkI hatI. ane aMgrejonA Agamana sAthe khristI para parA paNa ahI kAyamI banavAnI hatI. A traAnuM kevaLa sahaastitva ja nahi paNa bhAratanI eka samanvita saMskRtimAM saMkalita thavuM e nahIMna yuganI AvazyakatA hatI. evA samanvaya sadhAtAM sAMpradAyika saMkupinanAthI para vizALa ane buddhisa`gata ane hiMgata khAdhAra upara eka thavA mAnavadhama nI sthApanAnI zakayatA udbhavatI hatI je koi vizeSa prajA ke jAtine ja dhama na hAya. Ama jevA dharmanI hatI je dhama dhama ane sadAya sAya vaccenA vizvadha ane vizvasaMskRtinuM svapna emaNe sevyuM. emanI sa'kalpanA bheTane mAtrAmAM 2. pUrva ane pazcimanA vibhAjanane dUra kare temaja AdhyAtma ane buddhi vacce samanvaya sAdhe. islAmanA badhugnumamAM ane suphIenA premadhama mAM emane ipsita samanvaya mATenI jarUrI preNA maLI. IslAmanA ekTara vAdathI tA teo vizeSa prabhAvita thayA hatA. bhAratane yAMtrika kriyAkAMDa tathA buddhihIna ane vomAM rIyA, temaja sAMpradAyika saMkucitatAmAMthI mukata karavuM haze te aMdhazraddhAyukata anekadevavAdanA sthAne beravADanI prasthApanA, karavAnI raheze ema emane lAgyu hatuM. ane TheTha veda tathA upaniSadonA kALathI vedAMta sudhI hiMdudhano sarvoparisiAMta tA apavAdI ja rahyo che, bhale pachI vyavahAramAM anekadevavAda pracalita thayA hoya. ane khristIdharmane paNa e siddhAMta mAnya che. te e mULa siddhAMtane ja dhAmika jIvananA kendramAM mUkI zakAya te bhAratane enI maryAdAemAMthI upara uThAvavAnI sAthe vizva samakSa mAnavaetAnA eka nAna Adaza paNa rajU thaI sake, tamAma manuSyo peAte eka ja prabhunA satAnA devAnI prIti sAthe laiMDA kha'premanI bhAvanA sahita nikatA ane mAnIyanA anubo ane sAcA hRdayathI zvanI upAsanA kare tathA enA AdarzanAM pAlana dvArA A sRSTi upara vizALa ane mavAdI mAnavasaMskRtinA nirmAmAM sahayogI bane rAjA rAmapeAhanarAyanI pravRttinA paraspara sabadhita evAM e e hatI emanI dRSTi.
Page #389
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRti dha bIjI tarapha emane hindudhamanuM gaThana kAMIka ciciva lAgyu jyAre khristIdhamanuM saMgaThana varjita hovA uparAMta bAdhunika raheNIkaraNI Ape. meLa dharAvatuM hatuM manuSye kharekhara dhArmika upAsanA karavI doSatA enA e dizAmAM praznanA saMyojita ane susaMgaThita hAvA joie, jemAM vyakitagata upAsanAnI viziSTatAne ve avakAza he parantu dhama kevaLa aMgata bAbata na rahetAM sAmAjika paraMparAmAM vaNAI jAya tenI kALajI levAya. eka evu vAtAvaraNa racavu joIe jemAM manuSyanI dhArmika cetanA jAgRta thAya ane tenA mukhyavi thata vikAsa cAya, temanI dharmabhAvanAnuM dhAma pANa thatuM rahe. khAma dhArmika nananA upAya paddhatisaranA navA joke evA bhApata sAthe emaNe brAhmosamAjanI sthApanA karI. bhAratIya, vizeSa bhaMgALanA prajIvanamAM kevaLa upalA vaga ja kharekhara pazcimI prabhAva heThaLa AvyA ane tyAM A trividha pravRtti rArU thaI. khIjI bAju A prabhAvanA atirekanA pratyAdhAta rUpe tyAM sanAtanI SiSyane vadhAre TanAthI vaLagI rahevAnI pravRttie paNa vega lIdhe! ane e pazcimI asaranA 411 mukAbalo karavAne kRtanizcayI banI. purAtana hindu AcAra-vicAra ane vana-bhUSAmAM je kAMI che te zreSTha che ane tene enAM mULa svarUpamAM vAgI nahIM rahIe to svAla mAlI nAmaya thaI aaiN evI zAvanA astitvamAM AvI. bhAranIya prajA potAna va gUmAve evI, pratti tA thakavI ja joIe, parantu hiMndu ne nAme pracalita jaDa rUDhiemAM sudhArA karI uddAma ane vyApaka dRSTikoNathI hindutvanuM punakathana karavAnI ane ema karatI veLAe aspardhAmAM je karyuM uttama che ene paNa apanAvavAnI viSAka dRSTi AkAra letI hatI tene paNa svatvanA rakSaNanA nAme daphanAnavAnuM pasaMda karAyuM. khAma dhArAvAdI ane sanAtanI vacce hoMga yanuM badhu thayuM. brAbhosamAjamAM dhama navIna deha dhAraNa karatA hatA. khristI ravAnI jema mAM visthita 'sarjaka'nuM khAvAjana thatuM, prathamanA, vividha dharmonA upadeze| ane bhajanakitanAnA kAryakramA tyAM dezanA. e sAthe junavANI karaNI ane abhitAmAMthI chUTI pazcimI javanadheAraNa tarapha AgaLa vadhavAneA sabhAna prayatna paNa zarU thayA. rAjA rAmapeAhanarAye upaniSademAMthI preraNA laI bhAratIya AdhyAtmikatAnA mULa siddhAMta emanA samanvayanA AtmA tarIke svIkAryAM. brahmasamAja' nAma ja enuM sAkSI che, parantu e samAjane bAhya deha pazcimanA prabhAva heThaLa ane khristI ravAnA upakramane baLaone cAyo. A samanvayana vyavahArika pariNAma aMgrejIkaraNa taraphanA valaNanA vistAramAM bAvyuM. bhAratIya prayAlInI vikRttiA virodha karavAnI sudhArovAdI pravRtti bhAratIya praNAlI mAtranI virAdhI banI ane e cirnimAM agrejI vAnANI AvakAra banI. e sAthe pistI dharma'nuM. bheMsANa paNa vadhyuM. Ape lAyasamAjanA bApa mALakhAmAM tathA tenA AMtaradarzanamAM khristIbharanA prApta prabhAva hatA. to pachI viSamanI nathI sadAya mAnavA karatAM mULa khristIdhamanA ja bagIkAra karavA ane vanamAM page veda ekezvaravAdanuM pratipAdana kare che ane temAM mUrtipUjJa ane vevalI bhakitamayatAne koI sthAna nathI. A badhu bahArathI Avyu jenA pariNAye hiMndradhama nabaLA paDayA. hiMdu vanapara'parAmAM je rIte rtio AvI. bahAranA vADIne potAnI aMdara bhaLavA baMne e potAnA zuddha ane rpita banAvI dIdhuM. ane vidharmIbAnI vALapraSTino sAmano karavA mATe je gAma pUrva kSetre apanAvyo enA pAine sakurmita rUDhicustatA emAM ApI. ane parriyape hinduo zakhyA ane sattvanI daSTie dhamAtA gayA. sAcA hindutvanI pratiSThA sanAtana satya upara thayelI che. AthI hinduee e pavitra mULa sAthe sabhAnapaNe peAtAnA saMbaMdha sthApI bhAvanI punaH sthApanA karavI joIA; ane zakya ane to padhama enI pAka mAnyatAe ke bhaNI nahi" parantu ya' paradharmIne ja mApathI Dara magAvI vadhAre pa ane baLavAna sthiti prApta karavI joI e. Ama Ayatva ane apane ApanI e eka vargamAM kAriyAna sAya manAtuM gayuM pariNAne pratavanamAM eka navIna vAnA udgama thayA. paNa sAthe eka trIjo pravAha paNa jamI rahyo hatA, jemAM pazcimanA pravAhI, tyAM vikatA jatAM vijJAnavAdI vayaMne vadhAre mAbApare svIkAravAnuM pasaMda karAya'. enA pariNAme dhArmikatAnuM khaMDana karanArI nAsti mata apanAvatI prati vistAravA lAgI, eka vartuLamAM nAstikatA ja mAnI saMsthA-naki temaja bAja sAmAthyanI prApti tathA samudAyanA vistAra e ritAnA paryAya banyA. Ama pazcimI prabhAva traNa pravAAmAM vahecAI gayA. mATeno prayatna zarU karyuM. A prayatnamAM pazcimINanA vizeSa hatA eTalo ja vizaSa sanAtanI rUcistAna paNa . alabatta JA navIna prattinuM valaNa eka rIte no niAtmaka hatuM. navAM sabhyAne samAvatA samanvayAtmaka dRSTikoNane emAM asvIkAra thayeA hateA. parantu samanvayAtmaka dRSTikoNane nAme pazcimanA anudAnA pravAhane to evuM zakayo. e enu viSApaka pradAna che. A me pratispardhI dhArAothI para eka trIjA prakAranI pravRtti e samaye janma pAmI rahI hatI.ene AraMbhadayAnaMda sarasvatIthI thAya che. ema bhAvasAra sthApI vizvanA punArano prayatna karyAM. hindudharmamAM kALakrame AvelI jaDatA, sa`kucitatA ane vikRtinuM khaMDana karIne emaNe batAvyuM ke A savA prAcIna ane sanAtana hidudhama nA siddhAMta sAthe meLa nathI. hindudharmAMnuM mULa tvamAM che ane kudamAM ci ane sanAtana jJAna bhareluM che. che vizvanA sava rahasyAnuM mULa paNa temAM che. AthI vedavANIne anusarIne jIvana ghaDatara ghaNuM koI
Page #390
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratIya amitA e AMtajIjIe kastAne pragaTa aMdarathI brAhmosamAja, AryasamAja ane sanAtanI rUDhicustatAnA A che teTalA dhare hovA joIe. kAraNa ke pratyeka manuSya pitAnI traNa pravAho ane temanA AMtarasaMdhae vadhAre daDha samanvayanI viziSTatA ane adhikAra mujaba, anyanuM anukaraNa karIne nahi bhUmikA racI ApI. samanvayavAdI daSTikoNa zAzvata satya mATenI paratu pitAnA svadharma anusAra pragati karavAnI rahe che. chatAM abhIsu evI bhAratIya saMskRtinI lAkSaNikatA che. kALakramanI sarvAnuM lakSya to eka ja che. pratyeka manuSya aMdarathI to divya ja mayadAne lIdhe Avela sAMpradAyika rUDhijaDatA e to mULadhama uparanuM che. A aMtanihita divyatAne pragaTa karavI e tamAma dharmonuM lakSya AvaraNuM mAtra hatuM. A sthiti AvA dharma mATe ghaNe lAMbe che ema svAmIjIe kahyuM hatuM. A mAtra bauddhika mAnyatA na hatI samaya TakI zake nahIM', aMgrejonA Agamana bAda bhAratane AmA e AMtarika sAdhanA ane anubhUtinA paripAkarUpe raju kareluM jJAne jAgI rahyo hato. rAjA rAmamohanarAyanA jIvana ane kAryamAM A hatuM. AthI ja e sAMpratajIvanapravAhane eTaluM badhuM prabhAvita karI jAgaraNane prathama pratiSa jovA maLe che. eka navIna pravRttine zakayuM. Ama emaNe samanvayAtmaka vizvadharma mATenI tathA mAnavaAbha che, je anekavidha saMghamAMthI pasAra thatAM chevaTe zrI ekatA mATenI bhUmikA racI ApI. rAmakRSNa ane svAmI vivekAnaMdanA jIvanamArgamAM sthistA prApta A pravRttine bIjo muddo pUrva ane pazcimanA valanA temaja AdhyAtmika ane bhautika jIvananA samanvaya hato. dhArmika zrI rAmakRSNa ane svAmI vivekAnaMdanA darzanamAM pAyAnuM tattva chavana mATe saMsArane parityAga anivArya nathI, ene dhArmikatAnuM eka tarapha vedAntanA vibhinna saMpradAye tayA sAdhanAmArgone sAdhana ane mAdhyama banAvavuM joIe. dhArmikatA bhaumikatAnI avagaNanA samanvaya che te bIjI tarapha sarvadharmasamanvaye tAdata ane jJAna karIne ke tenI ArAdhanA karIne siddha thaI zakaze nahi. pUrvamAM bhakitanA saMdharSothI para aMtima ane svIkAra karI jagatane bhautikatA ane sAmAjIkatAnI avagaNanA karIne AdhyAtmika jIvananA saMdhAnamAM jovA ane mUlavavAvI daSTi tema prastuta vikAsane prayatna . enAthI AdhyAtmika zikharo sara karAyA karI. je mujaba jagatamAM jagatanA nahi paraMtu brahmanA banIne, haze paraMtu saMsAramAM mAnavajIvana daridra ane jaDa banyuM, AthI Izvarane kendramAM rAkhIne jIvavuM e ja sAcuM jIvana che, jemAM AdhyAtmikatAne badala tyAga ane vairAgya svAbhAvika rIte AvI jatAM hoya A daSTie ane eNe dhArmika jIvanane paNa jaDaparaMparAomAM bAMdhI dIdhuM, jagatane spaSTapaNe mAyA ke mithyA kahevAnI jarUra rahetI nathI, ane chevaTe dhame khAdyAkhAdya ane parAri' chevaTe dharma khAdyAkhAdya ane sparzAsparzanA vivekamAM ja sImita thaI chatAM mAyAvAda vyavahAramAM je Irache che tenuM saraLatAthI pratipAdana gaye. dharmanuM nAma rahyuM paNuM vastRtaH jaDatA, daridratA ane anekathaI jAya che. bIjI tarapha jJAna, bhakita ane karma vacce koI virodha vidha vikRtio jIvanane hAsa tarapha dorI gaI. nathI. e tamAma brahmalakSI jIvana mATenA, mukita mATenA sAdhane bIjI tarapha pazcimamAM bhautika jIvananI ArAdhanAne kAraNe che pratyeka vyakita pitAnI yogyatA ane adhikAra anusAra pitAno samRddhi AvI, sAmAjika ane vayakitaka jIvananAM susaMgaThana maNa pasaMda kare. Ama mArgonI vividhatA rahe, paraMtu sAthe ota- dhANAM parata jIvana samRddhi ane saMgaThanamAM je rika ekatA jaLavAI rahe che. A hakIkata sarva maryAdAo ane aTavAI rahyuM. enI pAse koI vyApaka lakSya rahyuM nahiM. saMkucitatAothI para thavAmAM ane mAnava ekatAnA nirmANamAM pariNAme jIvana pUrepUrUM mANI levAnI AMdhaLI doDa zarU thaI sahAyaka bane che A bahArathI ladAtI ekatA nathI, paraMtu nasagika paNa temAM zAMti ane sthiratA dUra saratI gaI eka vyApaka vividhatAmAM sahajarIte rahelI ekatA che. A daSTi svAbhAvika rIte rikatatA ane dhyeyahinatAne lIdhe, sapATI para chavAtAM jIvananI jIvanane brAhmatAmAMthI AMtarika satya tarapha vaLe che AvuM thAya che yAMtrikatAne lIdhe, vadhatA jatAM saMdharSo ane mAnasika tANane lIdhe tyAre manuSya kALane bhoga ke sAdhana banavAne badale kALamAM rahevA ahIM paNa jIvanane hAsa thato dekhAyo. chatAM zAzvata sAthe saMbaMdha joDe che je tenuM sAcuM manuSyatva pragaTa karavAmAM sahAyaka bane che, eTaluM ja nahIM e manuSya manuSya vaccenA Ama pUrva ane pazcima e baMnenI paristhiti bhinna hatI. aMtara paNa ghaTADe che ane chevaTe nAbuda kare che. paratuM baMnemAM apUrNatA ane asaMtoSa vartAtA hatA. A muMjha vaNane sAce ukela svAmI vivekAnaMde zodhavAno hato. emane zrI rAmakRSNa sarvadharmasamanvayano mArga paNa khelI A pratIti thaI ke pUrvane pazcimanI jarUra che. ane pazcimane pUrvanI. tamAma dharmonI sAdhanA tathA upAsanA karI tathA enA dvArA prApta ane baMnenA milanamAM mAnavajIvananuM ujajavaLa bhAvi samAyeluM siddhine pratyakSa anubhava meLavI temaNe dharmonI ekatA siddha karI che. e milanamAMthI sAce mAnavadharma prAdurbhAva pAmaze. batAvI. A dhanuM maMDANa vibhiTA rIte thayuM hovA chatAM te sarva eka ja lakSya prati mAnava purUSArthane dorI jAya che A pravRttino chello muddo hato daridranArAyaNanI sevAne AthI manuSya dharmanI brAhmatAmAM baMdhAI rahe joIe nahiM. IzvaranI sAcI upAsanA; manuSyamAM vasatA devanI ja enI sevA enA sAratatvane eNe AtmasAt karavuM joIe. A daSTi dvArA ja thaI zake. samagra sRSTi IzvaranuM sarjana che. temAM tene svIkAra karatAM dhama dhama vaccenA bhedabhA ane virodho ogaLI vAsa che, enI upekSA karIne, ene piDAtI ribAtI choDIne IzvaranuM jAya che. svAmI vivekAnaMda te kahetA ke jagatamAM jeTalA manuSyo bhajana karavAmAM sAro dharma rahyo nathI, e zunyamAM Izvarane jovA Jain Education Intemational For Private & Personal use only
Page #391
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRti ya prayatna che. sAcI bhakitamAM mAnavaprema ane mAnava sevAnA svabhAvika rIte samAveza thai jAya che, ane emAMya je partita ane piDita che, je anyAyeAnA bhAga banyA che tenI sevAnu vizeSa mahattva che. jyAM jyAM manuSya Apattigrasta che tyAM tyAM paheAMcIne IzvaranI sevA karavAnA bhAvathI Apattine pahoMcI vaLavA pUrA dilathI prayatna karavAmAM sAcA dhama ane kayAga rahelA che. A vicAramAMthI 'dariMdranArAyaNanI saMkalpanA janmI. che. kharekhara te AdhyAtmika karuNAbhAvaneA ja vistAra che. A bhAvamAMthI ja zrI rAmakRSNe svAmIjIne samAdhImAM lIna thaI jatAM rAkayA, ane mAnavakalyANa ane daridranArAyaNanI sevAnA ane e arthe aMgata sutinA zvAnadamAMthI mukata rahevAnA Adeza Apyo. je jagatamAM sarva kAMI brahma che te e samAM ja brahmanI ArAdhanA karavI rahI. A navI daSTi ravindranAtha TAgAra ane mahAtmA gAMdhInA vana ane kAmamAM vadhAre paNa bane che. TAgora pNa mAnavamanA upAsaka ane ugAtA hatA, soMpradAyo ane dezathI para rahelI saMpradAya ane dezathI para rahelI mAnavatAnA cAhaka hatA. jyAM saMkucitatA che tyAM kaluSitatA che. dvapane eTaluM to vizALa karI devu" ne e ke te saDaLa sarjita potAmAM samAvI de. AvA hradaya vistAra dvArA, premanA vistAra dvArA mAnava mAnava vaccenA aMtarA dUra thaI eka vizvakuTubanI nA thaI zake, mAnavanuM mana kadAca bahAranI vastuo jotuM harI tathA ethI prabhAvita karyu haze, e stare baMdA ane sakucitatAmAM rAjya che, parantu tenu hraya zAzvatA saparka sAdhI zake che. be asImanuM gAna sAMbhaLI zake che. manuSyanA A hradayanA prabhAva enA samasta mana upara ane jIvana upara vyApe che tyAre e vizALatAmAM khilI uThe che. vijJAnanI pragatie jIvananI suvidhA bhale vadhArI dIdhI taidha ane bAhya rIte vyakitaone ane samudAyane nikaTa AvavAnA avasare bhale vadhavA pAmyAM hoya, paraMtu enI sAthe je yAMtrikatAM AvI che, sapATI upara jIvavAnI ane vadhArene vadhAre sagavaDo bhogavavAnI je parA ane janmAvI che. e vanane hAsa tarapha dorI jAya che. jIvananA AnaMda meLavavA mATe ane manuSya manuSya vacce sAcI nikaTatA ANavA mATe mAnavajIvananA aMtaHmane paDavAnuM rahe che, vananI sImAstramAM atanirhita asImanuM daCna karavAnuM rahe che, jIvanamAM je sauya che te asImanu' che ane manuSya tyAre e saunuM pAna kare tyAre enA sImAethI upara uDIne potAnuM sAcuM svarUpa prApta kare che, ane vizvAtmA jeDe peAtAnI ekatAneA anubhava kare che, ane e ekatAmAMthI sakaLa hine, tamAma manuSkAne cAhI rahe che, ane e cAhanAmAMthI bhAnavANanI bhAvanA ane pro janma che. ravIndranAtha TAgeAre vizvadharmanI utta bhAvanAnuM darzana karAblu, tema mahAtmA gAMdhIjIe jIvananI vigatAmAM kama dvArA e bhAvanAno saMcAra karavAnI mAga thI Apyo. emanA haMdu dhama bhAvanAne jIvananA saputrAmAM bhAga pADavAnA hatA. kharekhara tA samagra jIvana dharmaOmaya thai javuM joIe. ahIM jIvananI vAta karIe chIe tyAre kevaLa vyakitajIvana ja nahiM parantu sAmAjika 413 ane rAjakIya jIvanano paN aemAM samAveza thAya che. mAnavajIvananuM Isa pAma evu nA hovu oe je dhamathI. ApRSTha rahe. ane A dhama kevaLa bAhyA dekhAva ke vANInI ja bAbata na rahetAM jIvananAM valaNA ane AcaraNanu niyAmaka tattva banavuM joIe. Ama dhama bhAvanAe jIvanamAM vyApakatA ane saccAI nA bauddhika mAniAno saMcAra karavA joIe. Ama gAMdhIjInA matAnusAra dhArmikatA kevaLa vyakitanA jIvana pUratI sImita rahe e paryApta nathI. samAja ane rAjyanuM maMDANa paNa sAcI ane vyApaka dhA~bhAvanA upara thAya teA ja saMpUrNa mAnavakalyANa zakya bane che, divaeNDanArAyanI sevAne Ada' temaNe apanAbyA te khare, parantu sevA dvArA dalitA ane pIDitAne je sahAya pahoMcADAya che tethI temanI pIDA haLavI bhale thAya, nAbUda thatI nathI. e mATe tA e pIDAonA jyAM udgama che. e samAjavyavasthA ja bAdabAvI te. vartamAna vyavasthAmAM sattA ja ane saMpattinuM kendrIkaraNa thAya che ane tenA upayoga saMkaLa samAjanA hitArthe thavAne badale emane kabajo dharAvanAra amuka arjita ke samudAyanA sthAne poSavA mATe ja thAya che. parinAme bahujanasamAjanu zASaNa thatu rahe che. samAja oSaka ane zASita evA be vargomAM vaheMcAi jAya che. A sthiti vasadha ja janmAve che ane tethI samAjanI rAmAbA jaLavAtI nathI. sASitAne nAbUda karavAthI A paristhitinA ukela Ave ema nathI. e mATe patti ja nAbUda thavI jaIe, 'vidAya nahi. parantu vasAmajasya dvArA varSAM nAbUda thavA joie. upalA varganI mAnavatA jAgRta karIne ane nIcalA vargane vikAsa mATenI preraNA, avasare| ane sahAyatA pUrA pADIne A zakaya bane ema che evI emanI brahmA hatI emAMthI emanA TrasTIzIpo ciMti ane saudayI samAjanI saMkalpanA janmI. saMskRti ane sabhyatA eka nAnA va` pUratA sImita na rahetAM samagra mAnavajAtimAM vyApI jAya ane sauthI nIcenA ane khuNAmAM rahelA paba uMce Ava manuSyanA gaurava sAthe jIvI zake tathA prema ane pArasparika sahakAranA pAyA upara pavananuM nirmANa thAya evI emanI abha pyA hatI. khA taMtunI siddhi eka tarapha ma. nAmaka kAkrama bAkho ane bIjI tarapha anyAya pratikAraka kAma temAM emaNe sAdhanA ikhata roLye, mAnavajIvananA pAyAno praznanA kAyamI ukela sthULa pheraphArA dvArA AvanAra nathI e eka atyaMta sUkSma prakriyA che te e mATe sthULa khaLa kAmayAba nA nivaDI zake e spaSTa che. e mATenu kharU sAdhana che. AtmabaLa, je sAmI vyakitanA hRdaya ane mananu parivartana karavAnI kSamatA dharAve che. A rIte gAMdhIjIe dha bhAvanAne eka navuM paraMmANa ApyuM va va vaccenA, uMpo vaga ne bahujanasamAja vaccenA saMbaM yAno bAbo ja prazna ruM vatamAna yuganA prANa prazna banI go che tene gAMdhIjIe dhama dRSTithI ukelavAnA vikalpa sUcavyA. yuropamAM TAlasToya ane raskInanA vicAramAM A prakAranA prayatna dRSTigeAcara
Page #392
--------------------------------------------------------------------------
________________ 414. bhAratIya asmitA selI pravRttithI upADI vizvaka raDe ane vibhA che. enuM jene thAya che. e prathAnI preraNA khristI dharmanI viziSTa mAnavakaraNa che. racAvI joIe ke jemAM prakRti AtmAnuM AvaraNa ke avarAdha mera gAMdhIjI upara TolasToya ane raskInano, ane khristI dharmane paNa gaI hoya. eka umadA sarjanamAM bane che tema mAdhyamanA tirAbhAva uMDe prabhAva hato. pariNAme dhamane jIvananA vyApaka ratara upara thAya, sarjanazIlatAnI sarvocca kakSAe AtmA ane prakRti ekarUpa viniyoga karavAno emane prayatna karyo. banI rahe ane ahIM chevaTe pRthvI ane svarganA pUrNa milanamAMthI Ama rAjA rAmamohanarAyathI zarU karIne gAMdhIjI sudhI vika divyajIvananuM nirmANa thAya. selI pravRttimAM eka tarapha vyApaka samanvayalalitAe hindudharmane A jotAM vizvajIvanamAMthI chUTavAne manuSyane mATe prazna ja sAMpradAyika sImAothI upADI vistika daSTibiMdu ApyuM. e rIte uddabhavato nathI. eNe ene aMtima sAkSAtakAra vizvajIvanamAM ja dhama dhama vaccenA saMgharSone avakAza ja na rahe ane vizeSa meLavavAne che. vizvajIvana prabhunuM pragaTa rUpa banI rahe e ja enuM dharmothI para evA vizvadharma upara lakSya kendrita thAya, jemAM jIva bhAvi che. enuM jIvana e lakSya pratinI gati che. enI cetanAnuM nanA zreSTha munA, AdhyAtmika mUlyonA pAyA upara sakaLa sAhasa che. enuM sarjana sahetuka karAyuM che. e hetunI siddhi mAnavajAtinI ekatA sAdhI zakAya evI bhUmikA cAtI gaI. athe eNe potAnA caitanyanI sarvocca sapATIe pahoMcI javAnuM to bIjI tarapha vizvajIvanane paNa dharmanA kSetra mAM vadhArene vadhAre rahe che. e jyAMsudhI thatuM nathI tyAM sudhI enA jIvananA tamAma samAveza thato gaye, vizvathI para rahelA IzvaranI ja nahIM, prayAso adhakacarA rahe che, ane emAMthI ja manuSyajIvananI tamAma vizvamAM vasatAM, pragaTa thatAM IzvaranI upAsanA paNa dharmanuM laya samasyAo janme che AthI A samasyAone chelle ane kAyamI che e spaSTa thatuM gayuM. Ama Izvara ane vizva vaccenuM aMtara ukela mAnavaprakRtinA parivartana dvArA ja zakaya che. Ama chevaTe ghaTatuM gayuM. eno artha e thayo ke vizvajIvanane anivArya aniSTa eNe potAnI jAtane samajI laIne ene sAco vaLAMka ApavAnuM ke mAyA gaNI zakAya nahIM. jIvananuM lakSya kevaLa tenAthI para kArya karI levuM joIe. enuM dhyAna potAnA AMtarika jIvana pratye dorAvuM joIe, bAhyatAmAMthI mukata thavA arthe nahiM, paraMtu javAmAM ja rahyuM nathI, vizva paNa IzvaranA ja satyanA prAgaTaya mATe racAyuM che. Izvare khuda pitAnI aMdarathI ja evI racanA karI che. bAhyakSetranI saphaLa kAmagIrI mATe jarUrI sthira ane sarvocca kendranI zodha ane prApti arthe. eNe enA AtmA upara to vizvajIvanamAM Izvarane je hetuM che te siddha thavo joIe. pratiSThita thaIne visvajIvanamAM divya AvirbhAvanA kAryamAM sahaAma mAnavajIvananI sArthakatA sabhAnapaNe vizvajIvanamAM IzvaranA hetunI siddhinA kAryamAM sahayogI thavAmAM samAyelI che ema mAnavuM yogI banavAnuM che. joIe. paraMtu gAMdhIjI sudhInA tamAma ciMtakee samAjasudhAraNane manuSya e pazuvamAMthI vikasato deva che. pazunA niyamana ke tenI sevA athavA tene badalavAnA vicAra ane te aMge dArA ahIM mAnavajIvanano vikAsa thayo. A mAnavatA divyatAne niSThApUrNa pravRtti bhale karI hoya, chatAM e samagra pravRttinuM AMta sAkAra karavAnuM mAdhyama banI rahevI joIe. manuSya e kevaLa rika mulya che--ema svIkArI zakyA nahi. e pravRtti daramiyAna prakRtinuM sarjana nathI. e divyatAne aMza paNa che, jemAM sarjA katA aMtanihita che. e divyatA viSe e sabhAna bane che ane paNa mAnava jIvananuM aMtima lakSya to IzvaranI prApti ke pakSa ja ene e sakriya kare che. tyAre enI gupta sarjanazIlatAno prAduche evI zraddhA TakI rahI. pariNAme spaSTa thA aspaSTa rIte vizva bhava thAya che, ane tyAre vizvajIvana enA sarjanakAryanuM kSetra jIvananI gaNanA AMtarika ane aMtima mUlyanI rIte thaI zakI nahi, mAnavapuruSArthanA aMtima sAthamAM ene samAveza na thaze. banI rahe che, jyAM prabhune AvAsa racAI rahe. A kArya zrI araviMde karyuM ane rAjA rAmohanarAyathI zarU thayelI A vizva je IzvaranuM sarjana hoya to sAcI AdhyAtmi katAe potAnA prayAsamAM sakaLa vizvajIvanane AvarI levuM joIe. pravRttine enI paripUrNatAe poMcADI. pUrva vizvajIvananI avagaNanA karI kevaLa AdhyAtmikatAnI zodhamAM zrI araviMdanA darzanamAM AdhyAtmikatA ane vizvajIvanane vyasta banyuM; pariNAme ahIMnuM lekajIvana karAvyuM ane chevaTe aMtima samanvaya sadhAya che. Izvara ane prakRti e mULabhUta rIte tapathI gherAI gayuM. pazcime kevaLa vizvajIvanane ja potAnuM kArya virodhI hoya evAM to nathI. prakRti kadAca AtmAnuM AvaraNa kSetra banAvyuM, ene saMgaThita karyuM, vikasAvyuM, vilasAvyuM; paraMtu ke caitanyanI avarodhaka banatI dekhAtI hoya, paraMtu enA mULa temAM AdhyAtmikatAnI avagaNanA karAI hovAthI tyAM sthAyI AdhAra svarUpamAM prakRti e IzvaranI zakti athavA tenuM kAraNa che, tenA ane kendra prApta thaI zakayuM nahi pariNAme tyAM jyAre vadhAre prAgaTayanuM mAdhyama che. A mAdhyamadArA AtmAnA satyanA pragatika pragati thatI dekhAI tyAre e sauthI vadhAre TibhiTA paNuM thayuM, AvirbhAva thAya che. pariNAme jaDasRSTimAMthI prANu ane mana eka vyApaka asaMtoSa ane ajaMpAmAM e gherAI gayuM A pariudabhava pAmyAM, ane A kramamAM chevaTe manu yanuM sarjana thayuM. sthitine saMketa che ke AdhyAtmikatA ane vizvajIvanane saMga A prakriyA daramiyAna jaDatata svayaM rUpAMtara pAmatuM gayuM, e thavo joIe. rAjA rAmahanarAyathI zarU thayelI dharma samanvayanI caitanyanA dhabakArane jhIlatuM gayuM, pragaTa karatuM gayuM. Ama vizvajIvana pravRttimAM A saMketa jhIlA ane dharmadarzanamAM eka navaprasthAna e eka lagAmI prakriyA che ane e paripUrNatAe pahoMcavI thayuM, eka navIna pravRtti AraMbhAI je chevaTe zrI araviMde prabodhelA joIe. ahIM cAlI raheluM rUpAMtaranuM kArya pUrNa thaIne evI sthiti divyajIvananAM darzanamAM enI paripUrNatAe pahoMce che. Jain Education Intemational
Page #393
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha 415 sahIsalAmata ane niyamIta savIsa phona : ophisa 374108 resI 572776 bhAvanagarathI amadAvAda, vaDodarA, kalola, bharUca, aMkalezvara, rAjapIpaLA, sudhInI niyamIta savIsa gAMdhI enDa sansa - umA TrAnsaporTa kuM. | brAnca Ayarna enDa sTIla maracanTasa) bIjI lena-dArUkhAnA majhagAMva, muMbaI-10, heDa ophisa pAMcakuvA amadAvAda phona - 24156 26315 sTezana roDa bhAvanagara phona - 3886 zubhecchA sAthe........ ena sUryakAnta enDa ka. jaththAbaMdha cAnA vepArI dANApITha, J. B. bhAvanagara zubhecchA sAthe nareza TI sTora cAnA vepArI zarApha bajAra-bhAvanagara Jain Education Intemational For Private & Personal use only
Page #394
--------------------------------------------------------------------------
________________ 876 bhAratIya asmitA AVAUVA Phone : 324628 NATIONAL PLASTIC INDUSTRIES A AWANAN AANV A-Subhas Road, Vile-Parle Bombay-57. LALAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAA Sole Distributor for : NATIONAL SALES AGENCIES 40, Mirchi Galli, Opp. Jumma Masjid, Bombay-2. Jain Education Intemational For Private & Personal use only
Page #395
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha 417, 269131 Te. na. : 269132 269133 kasTamasa : 261804 ja beMkanA mukAdama - vera hAusIMga ke kalIyarIMga pheravaDIMga goDAuno 3ra4566 328518 phena : ( 26386 Grams : KEYBOARD ghara phena) 355881 nezanala TrAnsaporTa karyuM. ( pro. kanaiyAlAla enDa ku. ) mustaphA bilDIMga, sara pI. mahetA reDa, muMbaI-1 jaya sahakAra " vinA sahakAra nahi udhAra " jaya sahakAra zubhecchA pAThave che. zrI jena pragati maMDaLa--pAlItANA..... | zrI keDInAra tAlukA sahakArI kharIda jaina yuvAna ane pIDha kAryakarenA saMgaThThana ane sahakArathI " zrI jaina pragati maMDaLa" pAlItANAmAM AvelA 20 varSathI vecANa saMgha lImITeDa, keDInAra jaina samAjanI aneka vidha sevA karI rahela che. prati 4 varSa jAhera vyAkhyAna, jayaMti, utsavo, yAtrALu rajIsTarDa . 24411 oDITa varga bI phona naM. 5 one mArgadarzana, pracAra patrikAo, ane AMdolana pustaka prakAzana ane anya sAmAjika, dhArmika kAryakramo dvArA yatikacita sthApanA tA. 21-1-57 kArya karI rahela che. samAja Ane zAsananA utkarSamAM AvA sevAbhAvI maMDaLa sabhAsada saMkhyA suMdara phALo ApI zake, zahere zahero ane gAmaDe gAmaDe AvAM maMDaLIo tathA sahakArI saMsthA 63 279525-00 zerabhaMDoLa pragati maMDaLonI AvazyakatA zrI bhAratIya jaina svayaM-sevaka vyakitao 847 36736-00 anAmata phaMDa parISade paNa svIkArI che. AvA sevAbhAvI maMDaLone samAja protsAhana Ape. sarakAra zrI 1 676 31-56 anya phaMDa sthaLaH- zrI jena pra. muM. kAryAlaya, mukhya bajAra -pAlItANA zrI jagamAlabhAI ukAbhAI jhaNakATa li. sevaka Da, bhAilAla ema, bAvIzI menejara pramukha (M. B. B S.). zrI jayasiMhabhAI sAmatabhAI paramAra zrI mANekalAla khImaca da bagaDIyA B. S. C B. T. mAstara zAmajIbhAI bhAyacaMda zeTha pramukha Jain Education Intemational
Page #396
--------------------------------------------------------------------------
________________ 418 bhAratIya aramInA ! S 'T. N), N 10 c 1114 phona : 24620 jhaverAta jagatanuM jhaLahaLatuM jhaverAta ghara | C. s. T. No. 10 : 979 (i) and (ii) 50 varSanA anubhavane aMte sarvazreSTha kalAkRtio raju | mohanalAla prabhudAsa nI ku. kare che. hIrA-pannA-motI-mANeka, be koka-kacara cakakhA mIla jIna sTepa maracAsa 696, rIDa reDa, amadAvAda 2, gInI senAnA, mInAnA, phulaseTasa tathA anya alaMkAra mA. sTIla zAphTIMga vI. beTa asaMkhya DIjhAInomAM brAITa bAsa rabara beTIMga goLa, corasa peluM ledhara beTIMga kArbana sTIla hera elTIMga gALa, corasa beTa phAsTarna amArA bhavya saMgrahasthAnanI ekavAra avazya mulAkAta :- re. A pulIo kA. A pulIe rabara hajhapAIpa vI. beTa pulIo kenvAsa hejhapAIpa zAphaTa kalIMga hAjha kalIMga rIMga brAsa peDiTaTsa hejha kalempa bola berIMga peDesTasa pAvara blevara kezavalAla dalapatabhAI jhaverI moTara reITasa henDa blevara. | vAyare 25 pampa (sarkyuleTIMga) * ArTa javelarsa 26 5, jhaverI bajArake rabara Insarazana 55 (senTrIphyugala) * sthApanA 1915 6. vAva | bese bleDa e-10nIyarIMya Tula vi. * Te. naM. 326 331 muMbaI naM. 2 - ceIna pulI bleka vi. { upara mujabano mAla hAja2 TakamAMthI maLaze. maMmAdevI maMdira sAme, 2. pekIMga kumakuma prakAzananA prakAzano ozavAla abhyadaya -mAsika dara mAse pahelI tArIkhe prasiddha thAya che. jana zAsana - " , " dasamI = " " ) mitra jagata - , , ; evImI 5 x 5 ozavAla DIrekaTarI-vASika-dara varSe julAI mAsamAM prasiddha thAya che. prathama prakAzana julAI mAsamAM prasiddha thayuM che. jana DI re ka Ta phI-vArSika-dara varSe jAnyuArI mAsamAM prasiddha thaze. prathama prakAzana jAnyuArI 1972 mAM thaze. jaina enasAIklopeDIyA-dara varSe Disembara mAsamAM prasiddha thaze. - prathama prakAzana DIsembara 1971 mAM thaze. saMpUrNa mAhiti ane vigato mATe saMparka sAdhe.. kumakuma prakAzana ke. paTanI enDa sansa, 3 bI, gIDara lena, lemiMTana reDa, muMbaI-8. phona : 376827 Jain Education Intemational
Page #397
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha ********* Jain Education Intemational pyAra caNAnI dALamAMthI kalAke 3 thI 10 guNI uttama prakAranuM besana manAvavA mATe tadna adyatana mazInarI'' mA Te saMparka sAdhA monArka enjInIyarIMga varkasa 13, khAravA galI, muMbaI na. 4 Te. na. 333pa20 - 3316para Monarch Micro Pulverizer FOR Fine Grinding of deys, Chemicals, Pharmaceuticals, Pigments, Cosmatics, Sugar, Food Products Insecticides etc. AND For Wet Grinding of Slurries and Pastes. Contact Monarch Engineering Works, (Mill wrights and Constructing Engineers) Manufacturers of Palverizers, Machinery & Spare Parts. D. V. PARMAR. 13, Kharwa Galli, 6th Kumbharwada, BOMABY-4 Phone No. : 331652 and 333520. ******** 419
Page #398
--------------------------------------------------------------------------
________________ 420 bhAratIya amItA Telegram : 'GLAZEDWARE' Bombay-Sewri. Telephones : 441815 & 16 Telex GLAZWAR OIL 3329 NAVBHARAT POTTERIES PRIVATE LIMITED Tokershi Jivraj Wadi, Zakaria Bunder Road, Sewri, BOMBAY 15-DD Manufacturers & Exporters of FINE QUALITY CROCKERY which is non-crazing, Chip-Resistant, Vitreous and Translucent AND ELECTRO PORCELAIN FOR THE WORLD RENOWNED M. E.M. SWITCHGEARS Telephone . 326185 Cable : MARRYROSE Jyoti AGENCIES Dealers in :# Gum Accacia Powder, # Gum Tragacanth Powder, Gum Accacia Tears, # Gum Arabic Talha, Gum Arabic Kordofan Lumps and Tears, Sodium Cyclamate Impost d, + Citric Acid, Mercury and Pharmaceuticals Chemicals etc: "HEMPRAKASH" 2nd Floor, Room No. 12, 90-92, Kaji Syed Street, BOMBAY-3 BR. Jain Education Intemational
Page #399
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha Gram: TEJCO T. Jasvantrai & Co. Made from Art Silk Me chants 122, Radha Galli, Swadeshi Market, Kalbadevi Road, BOMBAY-2 (BR) and With Best Compliments from Terene Terene Wool Terene Cotton Woollen Cotton Office: 314671 Gram: "TEJCO" Phone Resi.: 291856 PANTS Phone Resi Office: 314671 : 443173 C. PRAVIN & Co. STEPIN STEPIN STYLE STYLE With With PAREKH PAREKH PANTS PANTS DON'T ASK FOR PANTS Ask For: Parekh In ART SILK MERCHANTS COMMISSION AGENTS. Pants Half Pants Coats Jerkins and Ladies Kashmiri Coats Manufactured by : PAREKH CLOTHING BOMBAY -28 (D.D) 829 185, Laxmi Galli Swadeshi Market, Kalbadevi Road, BOMBAY-2 (BR) Phone 451922 & CO;
Page #400
--------------------------------------------------------------------------
________________ 422 bhAratIya amitA visanagara tAlukA majura sahakArI maMDaLI lImITeDa che. darabAra reDa, visanagara ophIsa Te. naM. 11 vasopa Te. naM. 60 A pra gati nA se pA na 2 lAkha 30 juna 1970 sudhImAM purA karela kAma ... ... rUA 135 lAkha 30 juna 1970 sudhImAM kheDUta, paMcAyata ane gujarAta sarakArane Tayubavela naMga 157 karI ApyA rUA. 145 .. hAtha uparanAM cAlu kAma maMDaLIe purAM karela mukhya kAme : 1 vesTarna ekSapresa hAIve ( jAgezvarIyA dahiMsara reDa ) muMbaI 2 dAMtIvADA ane rA2 kenAla bAMdhavAnuM kAma maDANa (gaDha) pAlanapura 3 hiMmatanagara - udepura relvenuM kAma AsIyAvAva-zAmaLAjI pAse 4 hi. e. ke. lI. panavela ( sAITa levalIMga ) kAma rasAyaNa panavela kaccha ane saurASTrane joDate pula bAMdhavAnuM kAma surajabArI (kaccha) mIga vimAna mATe ranave ane TekSIpreka bAMdhavAnuM kAma e jhare (nAsIka) 7 ema. I. esa. nAM mIlITarI goDAuna bAMdhavAnuM kAma pulagAMva 8 borDara roDa bAMdhavAnuM kAma karacha ane banAsakAMThA 9 ukAI Dema upara heDa regyuleTara bAMdhavAnuM kAma 10 ukAI Dema upara spIve DAyavarajhana cenalanA bleka pADI goThavavAnuM kAma ukAI rUA. 12 11 mahIsAgara nadI upara kaDANA Dema bAMdhavAnuM kAma kaDANA ( paMcamahAla ) 12 porabaMdara brekaTara bAMdhavAnuM kAma porabaMdara rUA. 54 , 13 banAsa nadI upara pATaNa-sihorI reDane joDato pula bAMdhavAnuM kAma uMmarI (sihorI rU. 12 rUA. 10,41 lAkha rUA. 63 lAkha rU. 30 lAkha maMDaLI pAse reDa, pula, Dema vigere bAMdhavAnI kula mazInarI .... maMDaLI pAse Tayubavela mATe rIMga 1 amerIkana ane maMDaLInA vakapamAM banAvela rIMgo 9, kula rIMga 10 maMDaLInA judAM judAM bhaMDoLe H ri kepITala rIjharva phaMDa makAna phaMDa bIjA phaDo ... rUA0,5ra lAkha .rU. 35,4ra , ... rU. 6,14 ) . rUA. 13,43 . rUA. 55,51 lAkha maMDaLI bIlDIMga, pula. reDa, Dema, vimAna mATe ranave, baMdara vikAsa vigere dareka prakAranA kendrAkaTanA kAme rAkhe che. prabhudAsa bI. paTela | menejara narendrabhAI ena. vyAsa baLadevabhAI ema. paTela ceramena maMtrI Jain Education Intemational
Page #401
--------------------------------------------------------------------------
________________ Y23 GIRISH TEXTILE INDUSTRIES 251, Cawasjee Hormusjee St, Princess Street Ist Floor, BOMBAY-2. Phone { 320631 Grams: "SPRINGTAX" Colours for Plastic Industries Gold Bronze Powder Ultramarine Blue, Tinopal, Dyes & Chemicals. NATIONAL CHEMICALS & COLOUR CO. 267, Samuel Street, Vadgadi, BOMBAY 3. Jain Education Intemational
Page #402
--------------------------------------------------------------------------
________________ 424 bhAratIya asmitA The British India For Draughtsman and Engineers Rekha General Insurance Co. Ltd, Degree Pencil Transacts Equal to The World's Best : All Classes of General Insurance Business MANUFACTURED BY : Mehta House Lion Pencils Private Limited Apollo Street, Fort, BOMBAY-2 BOMBAY-1 LIONS DO NOT COMPROMISE ! SO ARE WE YOU ARE SAFE AND SECURE WHEN YOU USE "THREE LIONS" BRAND SODA ASH (LIGHT) SODA ASH (DENSE) CAUSTIC SODA (SOLID) CAUSTIC SODA (FLAKES) SODA BICARB AMMONIUM BICARBONATE SAURASHTRA CHEMICALS, PORBANDAR SYMBOL OF QUALITY. Jain Education Intemational
Page #403
--------------------------------------------------------------------------
________________ yogadarzana ane vividha yoga prakAro prA. ca drikAbena pAThaka maharSi yAjJa valkaya potAnI saMpatti e patnI (kAtyAyanI ane danane temaNe zabdadeha Apyo. A rIte zabdadeha pAmela, meM trIo vacce vaheMcavA lAgyA. viMdhai dhaitreyIne asthira maitreyIne asthira RSi cintana pote paNa 'darzIna' tarIke ja oLakhAyu' 'dAna' zabdanA saMpittamAM rasa na paDayeA. paramadAsanika patine pAmIne amaratvanI vyutpattilabhya aca joI e te rathate anena kRti vAnam / jenA sapanU pAmavAM teNe mana kayuM' ane maharSie maitreyIne AdhyAtmika jenA dvArA joI zakAya te dana mAnavane pazuthI judo pADatAM upadeza Apyo. gAmamo yAre dazana, jIvanana, maLyA, krama (dhAraNa karanAra)nA viveka, vicAra ane bAvara pArTa vijJAnana kAma vaga vijJAtamanA zrR. 15. 2-4-5 darzana upayukta che, prakAzaka che. 'vastutatra' (vastunA svarUpanuM" prati(mAnA darzana, zrava nana ane vijJAnathI banne badhI pAdana karanArA hovAthI A dazA zAstra tarIke paNa meLakhAyAM. zakAya che.) bhAratIya darzananA mUlAdhAra ane niSkapa A yAjJa AgapeAe zasanAt zAstram ema kahyuM ane te rIte paNa vastu valkaya vacanamAM che. mAnava jIvavanA carama lakSya tarIke Atma (paramAtma tatva)nA sAcA svarUpanA medhaka heAIne A dAnA paNa sAkSAtkAra ja manAyA. ane tene mATene mArga cIMdhatI vidyA zAstra ja che. parama vidyA kahevAMI, samagra vidyAnI vidyA tarIke A adhyAtmavidyA navajJAnanI eka viziSTa paddhati evA ayamAM kayA rUDha ne sthAna maLyuM, muMDakopaniSada tene sarva vidyA pratiSThA' (badhI darzana" zabda satya samajavAnA nirALA dRSTikoNane sUcave che. vidyAnA AdhAra) kahe che. gItA paNa vibhUti yogamAM 32 mA vicAra paddhatinuM vaividhya chatAM sulaya prApti ane 3. vasya blekamAM dhyAma vidyA vidyAnana' (vidyAmAM AtmavidyA Aira: (sukhanI atyaMta prApti ane duHkhanI atyaMta nivRtti) huM chuM) ema kahe che. e eka ja uttama lakSya hAine darzanAmAM pratipAdita che. navarata vibhAva varmA (duHkhAnI atyaMta nivRni te me che.) e gautama sUtra ke atha vadhavu:vAsthata nivRtti hyumsa puravA : / (traNa prakAranA duHkhanI atyaMta nivRtti parama purUSAya che. e kapilanuM sUtra paNa uttama lakSya mATenA uttama purUSAyane ja cIMdhe che. arthazAstra teA..... pradIpaH sarvavidyAnAM upAyaH sarvakapaNAma AzrayaH sarvadharmANAm zazvadAnvIkSikI matA // (24.211. 2-2) huM AnvIniA-AmavidyA badhI vidyAbho mATe dIpaka che. badhA karmonA anujAnanA sAdhanamAya che. ane bApAnA Azraya che. ) duHkhAt vizAsA tadapaghAtake / ( sAM. kA. 1 ) ( trividha duHkhanA trAsathI janmelA jIjJAsA tenA nAza mATe hetu che. ) e sAM. kArikAnA nirdeza mujaba trividha tApanI nivRtti mATe thayelA RSi ciMtananI niSpatti te A adhyAtma danA che, ane tethI ja pAzcAtya dezonI jema bhAratamAM nanuM mahatva mAtra anurAga pUratuM ja nahIM paNa nitAnta vyAvahArika banyuM. bhAratIya dharma, darzanazAstranA sucintita AdhyAtmika vicAra tathyA para AdhArita che. jevA vicAra tevA AcAra ( As we think so we becore ) e manovaijJAnika satyano svIkAra bhAratIya cintake karyAM, udAtta vicAranI apekSA sevI pariNAme, taMtra potAnI dine paramatatva tema ja rAkhI. khAvI daSTi sAthe AjIvana maMcana anubhavyA pachI samajAyelA satyane samAja mATe prastuta karIne RSi dhanyatA anubhavA lAgyA. "mane je kApyu te, jIvata chatAM amRtA ama! sau kAje muja jIvanane dhanya karavu'- e tenA jIvanamatra banyA. ane peAtAnA sADInI ti ane sara mati ane gati nRtti ane prakRninI bhinnatA hAI), vividha dhAne anurUpa bane tA dAyakAthI A dazanonI prati thaI che. yunAnI hAni pleTAe kahyuM ke vicAra zAstra (darzana zAstra) nI utpati Azcaya sAthe thAya che. (Philosophy Begining in wonder) paNa bhAratamAM darzananI prati judI ja rIte . khAtmika, adhiautika ane Adhidaivika tApanA AmUla ucchedanA AzayathI sAdhya manana nA nizcaya karIne, sAdhanamArganI vyAkhyAmAM bhAratIya dana prati che. ki ane pArkika tatvanA vizleSNu pachI ( cihna salamA kAryamAM budghinA upAya karavAmAM ja dardInanI sanatA che. pAbA darzananI jema mAtra viSNu pradhAna na rahetAM bhAratIya darzana saMzleSaNa pradhAna rahyuM che. temAM nAnAvidha daSTie vivecita tattvAnA samanvaya sAdhavAnA zlAdhya yatna thayeA che, bhAIya dAnikane to je kaI sArU ne sAcuM samajyuM tenA samanvaya ja upakAraka lAgyA che ane tethI ja A datAnI draSTi vidha vArika, kAribI, suvyavasthita ane sa gINa rahI che. bhAratIya jInajIvana ane dharma para A kAraNe ja danAnA vyApaka bhAva che. bhAratIya dArzanika para parAmAM darzana' evI saMjJA bahudhA saMbhaLAya che. paNa A cha dananI gaNatrImAM kayAM darzana samAviSTa
Page #404
--------------------------------------------------------------------------
________________ 426 bhAratIya arimatA che te para matabheda pravate che. uparAMta dazanonI saMkhyA paNa jANakArI ke khyAlane samyapha khyAti, vijJAna athavA sIkhya aniyata che. AcArya puSpadaMta sUcave che tema sAMkhya, ga, kahe che. sAMkhe sUcavela A thA alaukika sAkSAtakAra paNa pAzupata ane vaiSNavuM evA cAra darzana che, (afja gaMgaH tenAthI kAma na cAlyuM. ane tethI bIjAoe vyavahArika 25 GrAdfsama7 crafia mahimna-7) kauTilya sAMkhya, ga sAkSAtakAranI pUti ga" dvArA darzAvI. Ama sokhya ane bhAga ane lAThIyana evA :NuM ja darzana nidezyA che. - riddhi SaDradazana eka ja tattvajJAnanA be rUpa banI rahyAM. alokika pakSa te sIkhya samuccaya" mAM je na naiyAyika. zezika, pUrva mImAMsA, bauddha ane ane vyavahArika pakSa te yoga kahevA. sAMkhya evA cha darzananI carcA karI che. AcArya, jinadatta ane samagra draSTie vicArIe to paNa sAMkhyadarzana sAthe pAtarAjazekharanI paNa haribhadrane mata sAthe saMmati che. "sarva matasaMgraha' jala dana paNa)nuM ati sAmya che sAMkhya gaNAvelAM paccIse nAme graMthamAM mImAMsA, sAMkhya, taka, bauddha, ahaMta ane lokAyata tava rogane mAnya che. vizeSamAM eTaluM ja ke yoga matama. vivImatane paDadazanamAM samAvyA che. gurU gItA mujabanI gaNatrI tIta. vizva nirmAtA, sarvavyApI, sarvazakita evA paramezvaranA bahudhA viThana mAnya che. temAM gautama, kaNAda, kapila, pataMjali nA bIkArI ane te rIte dezamAM chavIsa tattva thayo. (6 vyAsa ane jaminInAM cha dAna--anukrame nyAya zIpiMka siddha groNg: rAjya pitA nI 11mRe: 9: / uttara bhAbhAsA svecchayA nirmANa kArya madhiSThAya laukika baudikaH sampradAya (brahmamImAMsA ke vedAMta)ne padarzana tarIke gaNAvyA che. veda upara 752 pravartakaH masArAMgAre tathyamAnAnAM prANamRtA anugrAhakazca |AdhArita hoIne A cha darzanane ja pUrNa Astika mAnavAmAM saMgaTha) gaNa darzananA IzvaravAdane carcAto; vijJAna bhinna Ave che. 'nAtA venika: . (manusmRti 2-11) (vedanI varane takartA, niyatA ane kamala pradAtA kahe che. gadarIne nidA karanAra nAstika che ) athavA netarAuna zAtrAuna (sava- IzvaranA astitvane apanAvyuM paNa pakSanI siddhi mATe tenA zAstra vedamUlaka ja che) ema mAnatI bhAratIya paraMparAe pratApa hIpAsanAne vaikalpika ja lekhI (ua gorgAnAtha vA paH : (manusmRti 2-13) (mRti eja parama pramANa che.) pA. . 1-23) ema svIkAryuM ane e rIte potAnAM viSaya vastunA pratipAdana mATe vedane AdhAra lenAra darzane ja Astika darzane gaNAyAM, A IzvaranA vIkAra dvArA nigUTanA abhyAsIo ane ciMtana eka mata mujaba A pradarzane ja veda-upaniSadanA samagra tattva ' parAyaNa vRttivALA Arita mATe zrega vizeSa AkarSaka banya. jJAnanuM saMkalita svarUpa che A cha darzanamAM sAmAnyataH be benA sAMkhyoe puruSa ane prakRtinA viveka dArA je mukti cIMdhI gadarzane darzAvyA; e tene jeDako jovA maLe che, eka rIte to e pratyeka jekAmAM pagatano te kaI rIte ''ti karavI tenAM sAdhana mArga sAMgopAMga cIMdhAyo che, be sAMkhya, menyAya, ane be mImAMsA mukhya uddezya bane. cittavRttinA nirodhane prathama ane aMtima ema maLIne A cha darona thayAM. sapAna tarIke svIkAra paNa tenA upara Adyanta bhAra mUke che. aSTAMgayoga dArA kramazaH buddhinuM mAlinya kapAtuM jAya, jJAna pradIpta be sAMkhya eTale-(1) jagatanA mULamAM purUSa ane prakRtinA dvatane mAnanAra nirIzvara sAMkhya ane (2) samAdhidvArA paramatatvanI thatuM jAya ane chevaTe puruSa prakRttino viveka saMpUrNa pragaTe prApti batAvanAra yogAGgA nuSThAdAda zudikSaye jagadIptirAzvika rvyaateH| ga' evI abhidhA pApela sezvara sAMkhya. (ganA aMga AcaravAthI (cittAnI) azuddhine kSaya thaI jJAna be nyAya eTale-(1) paramANu, jIva, IzvarAdi maMlika tatvone prakAze che. ke je chevaTe prakRti puruSanA vivekanA sAkSAtkAra rUpa mAnanAra bahatatvavAdI vaizeSika ane (2) pramANa zAstranI vizada thAya che. vyAkhyA karanAra nyAya. | gItA ane bhavetAzvatara upaniSada sAMkhya ane yoga e baMnenA be mImAMsA eTale (1) jemAM dhamanI mImAMsA karavAmAM AvI eka ja lakSyane darzAvIne kahe che ke jJAnamArga mokSa prApta karavA che te pUrvamImAMsA ane (2) jemAM brahmAnI mImAMsA che te uttara te sAMkhya' che ane kriyAmaka prayatna athavA anAsakti bhAve karma mImAMsA athavA vedAMta, tatvajJAnanA A cha brAhmaNa dazane nibaMdha karavAnAM mArga mokSa meLavo te ga" che, Ama jyAM sAMkhya takamUlaka vicAra pravRttinA dRSTAMta che. pratyeka vicAra dhArA pAta- tA, aSaNamAM vyaka che. tyAM ga bhaktiparaka sAdhanAeAnA svarUpa pitAnI rIte pUrNa havA uparAMta paraspara pUraka che. ane mAnasika nigrahanuM vivecana kare che. kadAca A kAraNe ja sAMkhya ane_ganI ja vAta vicArIe to A khyAla spaSTa yogadazana Izvaraparaka vicAra vyakta karavA mATe udAta che. Ama sAMkhya kevaLa eka vicAradhArA che. tatvajJAna che. jyAre | veda ane upaniSadoe "tatvamasi" jevAM mahAvAkyamAM tattva- vega A banne hovA uparAMta eka vyavahArU AcAra praNAlikA paNa jJAnane saMketa Apyo. tenI samIkSA karatAM keTalAMka dArzaniko jIva che ke je cittAriAnA nirodha dArA AbhAnuM AtmasvarUpa sAthe tayA jagata (puruSa tathA prakRti)nA paraspara vibhinna gunA na jANa- saMdhAna karI Ave che. sAMkhya ciMtana ane saMzodhana upara bhAra vAthI ja A saMsAra che; ane prakRti puruSanA svarUpane barAbara jANI mUke tyAre paga saMkalpazakitanI ekAgratAne mahatva Ape che letAM ja, tat tattvanI ekatA siddha thAya che, ema mAne che. AvI sAMkhya mata mujaba mokSa jJAna dvArA sAMpaDe jyAre ga mAne che. thaze. Jain Education Intemational
Page #405
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRti tha ke jJAnanA AdhAre ekAgratA, dhyAna ane samAdhidvArA ke vayapadanI prApti che. eTale A rIte pAtaLa na kArpiyananI pUrti daCna jevuM ja che. yAga sUtra paranI vyAsakRta nuM nAma sAMkhya pravacana bhASya' che, eja sucave che ke yoga ane sAMkhyA keTale dhaniSTha saMbaMdha che. brahmasUtra 2-1-2nA stana cepa: pratyu: e sUtra paNa badarAyaze sAMkhyanA jevI ja yoganI tamimAMsA hovAthI yAjyuM che. A banne dazanAmAM sAmya chatAM keTalAka sUkSmabheda paNa dekhAya che, jemake sabhya mAno vanane viSAdaeN chaeN, tyAre sAthe aSTAMga sAdhanA sUcave che, ane tenA dvArA ja paramapadanI prApti sUcave che. sAM ya vizvaSTA mAnatA nathI. tethI te nirIzvaravAdI che. tyAre yoga vinajananI prakiA mAMdhdhanA jevI ja ravA chatAM paNa jIvanI gati ane kRtimAM alaga paDe che. krama che ane te chUTavAthI tene zAMti maLe che. jIvapRthak pRthak che. ane kamane vaza che. tathA IzvaranuM astitva che ema batAvatA yoganu khAya te jaina dana sAthe teTalA puttu mAgya che. strI jIvane sAMkhye nirIzvaravAda Avyo. ane bIjI bAju naiti sabhya ravAda para bhAra dIdhA. sAMkhyAe nA pADI, tenI vedAMte hA pADI. pAtaLa darzana keTaleka aMze madhyama UMcuM yogya lAgatI rahyuM. vicAra svIkAryAM paNa mukhyatve kavAda ane pAtravAdanA siddhAMtane svAdima, satya,apIya acaya ! ati vAnane bAM ganA pahelAM ja aMgamAM lIMdhA, yama, niyama sivAya dhyAna, samAdhi zakaya nathI. ane te sivAya ni: zreya sacinama (meAkSa prApti) zakaya nathI. e tene uttama vicAra che. yAgakamanI mekSe javAmAM je upAdeyatA patajali samajayA che te bIjA bhAgye samajayA che. mAMkhyane amuka aMze vaLagI raDavA nAM pAnA mukhya iiAMta kama yAgane te bALa rAkhyo che, jaDa prakRtinI ja prathama niSpatti evu A citta paNa tAtvika rIta teA acetana ja che. teA paNa pAse rahelAM keTalAka ekalA zuSka jJAnane vaLagI rahyA, teA keTalAka akatRtvane AgaLa karIne zUnyatvane sevI rahyA jayAre pataMjalie jJAna patrakanA kadAca potAnA mAne samAvIte rama samanvaya Ape . pAtra " mAnavane prakRtinA baMdhanathI mukta karazevavAnA che. prakRtinuM uccatama rUpa cittA che. ane tethI ja yAga e. mALanA niza 32 4 ke jenA dvArA mAnava potAnA cittanAMcamano ke adhanAthI unmukta thAya. cittane tenA svAbhAvika vyApArAthI haTAvIne ja sAMsArika duHkha para vijaya ane samAthI mukti zakya che. thAja patine paziMga e cittane kendramAM rAkhIne vALa frr xfba vizeSa :| ( cittanI vRttinA niSa eTale potra ema potrI vyAkhyA karI che. yogasAdhanAnu mukhya prajana rajoguNa ane tame! guNanuM damana karIne cittane tenA mULa svarUpa (sarvavyApI kAraNa cittapaNuM) mAM lAvavAnu che. A rIte mULa svarUpamAM ciMkA Ave tyAre yogI samatA prApta kare che. ane cittu puruSanI jema niLa thatAM, puruSa mukta bane che. ) AtmAnA prati thI tana jevuM banI jAya che. citta jyAre kriyA dvArA pradeya pAyAthI prabhAvita thaya che. tyAre parivartana pAme che. tenAmAM pratibiMbita purUSanA caitanyathI evA AbhAsa sarjAya che. kharekhara tA cittAdRzya che. ane AtmA dRSTA che. padAya sAthe sabaMdha thatAMja citta te vastunA rUpane grahaNa kare che. puruSane (AtmAne) padAnA svarUpanu sAna cittanA pavitanA (vinA) ne kAraNe cAyache jema nadInA tara'gAmAM pratibiMbita cadra vAstavamAM sthira hovA chatAM calita lAge tema pariNAma iMnna cittamAM pratibiMbita purUSa paNa nA apariNAma zIla hovA chatAM, parivartana zIla lAge che, 427 gitamAM mukhyatve pAMca prakAranI vRtti jAge che.-pramANa, viAya kidha, niDA ane smRti nI mA ttie cittamAM jaIne kSaya pApe teA paNa sUkSma rUpe saMskAra tarIke rahe che ane yogya avasara sAMpaDatA pharIthI sthUla banIne vRtti svarUpe paripe che. Ama eithI sarakAra ane saMskArathI vRttionA udaya cAya che. phalata:, kriyAcakra cAlyA kare che ane tethIja sama sarakAra ane sthUla si ema yA nidha pAya soja pUrNa catra spAya vAhano sAra bIjanI sarpa prajJAnA Aka dArA jyAre uccheda thAya tyAreja prAga thAyo karavA. Aja rIte sAkSAta viSaya ane mithyA jJAna rUpa avidyA tathA tenIja niSpatti rUpa janmelA asmitA, rAga, drazya ane abhiniveza e paMca prakAranA kaleza cittane yAga mAga mAM pravRttA thatA roke che. mahat tatva ane ahaMkArAdinI paraMparAthI A deza pAiTe janmA che. ane arasaparasa banmAdaka banIne karmanA phaLa (nati, bApu, ane batrA pedA kare che. A karmothI karI kaveza janme che, ane kozathI karyAM janme che. aa para parAca paNa cAlu ja rahe che. A ane ekabIjAnA sahAyaka che. tyAM sudhI A badhI bAdhAgyo pravatanI hoya tyAM sudhI yogamAM gati ane miDhi, mAvita che. be ema dabAvavAnA dhana karavAthI te temAM vadhu vikRti Ave e zakaya che. sTIMgane jema vadhu khAvAya tema te vadhu cha pittanA vikAcanuM tu bAvuM ja che. ane tethI kramazaH yatna karatAM karatAM dhIre dhIre AdhAonI nivRtti zakya bane, rSi pataMtrie A kAro khAMdha mAtra dho che. jyAM sudhI khAtmAnA zarIra ane manane upara adhikAra na hoya tyAM sudhI tenAmAM evI zAMti ke nizri tatA AvatI nathI ke jenA AdhAre te prajJAnI prApti karI zake. zarIra, mana anendriyonI AvI yoganA nirdeza che. pazcita zuddhi mATeja A inDiyAnA viSaSathI prabhAvita nA cinI pAMca avasthAe OM hiMga, bhadga, vikSipta. ekA ne niruddha A pAMca avasthAmAM prathama traNa samAdhi mATe tama payogI che. chelI ke sUmikAmAM gavaLI hradaya thAya che. A avALAne anurUpa rIte cittanA cAra prakAranA pariNAma thAya che. kSipta ane mRta avasthAmAM yusthAna, vibiMdhamA prAraMbha ekAmAM aikAvatA samAdhi ane nirumAM niraidha lakSaNa thAya che.
Page #406
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratIya asmitA ja che. ' saMyama ' paraMparAe upakAraka che, sIdhe sIdhuM nahi. cyA aSTAMga yAganI prathA darzAvatA pAtaMjala yogadAnanA cAra pAda che. samAdhinA svarUpa ane lakSyanuM vivaraNa karatA prathama adhyAya te samAdhi pAda che. lakSya prAptinA sAdhaneA vaN vatA khIo adhyAya te sAdhana pAda che. yogAbhyAsa dvArA prApta thanAra siddhione varNavatA jo adhyAyate vibhUtipAda che. ane prakRtinA pAzamAMthI purUSanI sarvathA mukti ke varUpa tirUpa aSTAMga yoga tarIke oLakhAtA patatrinA prathama sopAna meMdAnuM niSkRta karatA vacyapAda che. ke mananuM niyamana canano lbama dhama enA thAya che. ahiMsA, satya, asteya, dharA- ane cittanI zaktinA vikAsa ke tenA viSayA che. gama, ane pariMpata e pAMca prakAre A zrama che. niyamanuM geMga nanA 195 sutromAM kaDaka mana niyamananI pati pAlana paNa pAMca prakAre che. zAca, sApa, tapa, svAdhyAya ane darzAvAI che. cittanI gaNAya ThakAvI meM tenI bekAra thavAnI dhira pravidhAna. AAsana-vid suravAsana cira ane sukhakti vadhAravA goga parama upayogI che. zarIra ta mananI ati dUra karI nirvikalpa samAdhi prApta karavA mATenA rAjamAga darzAvatA A pataMjalinA graMtha prAcIna praca manAya che. ApanAruM Asana kahevAya che. sAdhake zArIrika sukha ane mAnasika zAMti ApanAra Asana svIkAravuM joie. Asanajaya karavAthI indrajanya pIDA ke caMcalatA rahetI nathI. prANayAma zvAsa pravAsanA gativicchedanuM nAma prANAyAma che. pataMjalIe cAra prakAranA prANAyAma sUcavyA che. bAhya, (recaka) Abhyantara (puraka) sTampsana (kubhA) ane caca prANAyAma athavA mAtra kuMbhakAra prakAranI prANAyAmanI sidhi thatAM cittanI ekAgratA AvatI jAya che. pratyAhAra prati eTale pratimULa ane dvAra eTale vRtti. bhAva viSayothI pratikULa rIte indriyA jyAre aMtamukhI ane tyAre pratyAhAra thAya che. pratyAhAranA abhyAsathI indriyA mananAM kabajAmAM AvI jAya che. 428 Ama samAdhi mATe teA aMtima e ja dazA che. samAdhi sudhI laI jatAM, pataMjalicce darzAvelA, bhAgamAganA ATha aMga eTale yama, niyama, Asana, prANAyAma, pratyAhAra, dhAraNA, dhyAna ane samAdhi. prathama seApAna yamathI AraMbhIne samAdhi paryaMtanA siddhapadma para yAtrA karIne vyakti mekSa mATe pAtra bane che, saMpUrNa manovaijJAnika rIte sUcavelA A mAma kharekhara to razake ke pAtratAI prApta karavAnA ja mAtra che. upara darzAvelA yoganA pAMce AMga bahiraMga sAdhana kahevAya che. aMtima traNa aMgane ataraMga sAdhana tarIke eALakhAvyA che. kAraNa ke A traNa ( dhAraNA, dhyAna ane samAdhi ) nI viveka khyAtinI jeTalI upayeAgitA che teTalI prathama pAMcanI nathI. mArA pherAva cittastha dhALA ( yogasUtra 3-1 hradaya kamala jevA koI eka dezamAM athavA ISTadevanI pratimAmAM cittane lagAvavuM athavA sabadhdha karavu te dhAraNA che. prathama pAMca aMganA saphaLa abhyAsane pariNAme sthira baneluM cittA saphaLatApUrvaka dhAraNA kare che. - dhyAna taMtra pratye sAnatA dhyAnam ( yogasUtra 3-2 ) dhyeya vastunuM jJAna jyAre ekAkAra rUpe pravAhita thAya che ane tene dabAvanAra bIju kAI Ana hetu nathI tyAre tene kahe che. dhyAna satrAdhi - vikSepone haTAvIne cittanuM aikAma thavuM e samAdhinA vyutpatti labhya apa che. sabhyapIyate jAtrI vitta vizeSapaNa pamiyatra samAdhi samAdhimAM dhyAna, dhyAtA ane dhyeya pAMinI ekatA jevuM thaI jAya che. / " dhAraNA, dhyAna ane samAdhi e taMtra ganu sAmuhika nAma * sayama 'che 'saMyama ' dvArA viveka khyAtinA prakAza prApta thAya che sayamanI dRSTie aSTAMga yoganA prathama pAMca aMga barniMga che. teja rIte nija samAdhi mATe saMyama paNa bagi yama niyamAdi aMgAnA anuSThAna dvArA cittatAnI vRttione nirodha thatAM purUSa pUrNa caitanya rUpane pAme che. nirodha mATe abhyAsa ane gaeNrAgya Avazyaka che. cittA jayAre vRtti rahita thaI jAya tyAre tene te dazAmAM pratiSThita karavA sAdhake satata yatna karavAnA rahe che. AvA A yatnanuM nAma ja abhyAsa che. ane A abhyAsane dRDha karavA mATe utkaTa bairAgyanI jarUra che. gItA paNa ampAsena tu nArAya kothaLa = grupane ema / cittAnA nigraha mATe abhyAsa ane vairAgyanI jarUra darzAvatAM kahyuM. eka manAvaijJAnika anubhUti che ke vairAgya AvavA mathanAra ne pralaMbana vizaya Ave che. (na bhAge tu Ave yoganA abhyAsI sAdhakanI sAme paNa AvI ja pralekhana rUpa kriyA sAve che. (1) aNimA (lU samAna nAnA thI dasa banavuM.. (2) rdhimA halakA aI javuM) (3) hiMmA (ti jevA bhAre thavu (4) prApti (kAIpaNa vastune game tyAMthI prApti karavI) (pa) prApya (cchiA zaktinuM khAdvaitatva ane mApa siMDhi (6) vavava (anyane vaza karavAnI yogyA) hu kona (bA pAryA para potAnA adhikAra jamAvavAnI zakti ) (8) vAmmAvasAviyA deva kahAnI pUNatA kI) A ATha prakAranI siddhi sAdhakanA mAga mAM svayaM upasthita thAya che ane tene lalacAve che. sAdhaka jo siddhionAM camatkAramAM ja rata thaI jAya te! Aja siddhie tene aMtima lakSyanI prAptimAM vighnarUpa bane che. ane sAdhaka aTavAI jAya che. AtmadarzananuM tenuM lakSya dUra rahI jAya che. AthI AvI siddhie paratve vairAgyavRtti dAkhavIne sAdhake aMtima lakSya mATe satata jAgarUka rahevu joe, ema cAnI sA karyuM che. ma pa cAveSa, citta viSeyA mavAdyanI| e zrIdhara svAmInA kacanamAM athavA anAmata : jema ke hAva ma ta ya:| ma
Page #407
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha 429 saMjI AnI jA e gItA (6-1)nA kathanamAM AvA ja mAva jAti sAthe mana di na ra jJAna padhAro athae ane eja rIte thana kArA tAna : hai sAdhana aa mAnasika rija tArA nAma 1 OM kathA vAvaTA tavA thaT raw --tAna vanati ema 3ra vathaI zaUTI Rs = che, gItA ra-pa3nA bhASyamAM kahyuM che. "lakSya' jeTaluM ( keTalAka mATe vega saMbhava nathI ane keTalAka mATe jJAna u'. tyANa teTale vadhAre. 'siddhi jeTalI udAsa, tapa teTaluM saMbhava nathI ) pitAnA A kathananA samarthanamAM temaNe gItAnA vizeSa." A sUtro samajanArane vegamArga vadhu anukULa paDe 6-29 zlekanA bhASyamAM gavAziSThanA zloka TAMkayA. kSullaka sidhdhio to pega mArgamAM sahaja che. paNa dvo kamo cittanAzasya yogo zAna' ca rAdhava / yogo amRtavarUpa aMtima sidhdhi ( garUDapurANa 27-28 kahe che tema tenAthI zAna saMsthA saUTY akSaNa karavA nA vAisaka sthAnamAM ) prApta karavA mATe to kSalaka thaiT: kavi tava nizrA ! sidhionI upekSA karIne tapa ane tyAgane ukaTa rIte keLavavA A banne mArgane svIkAra vyakitanI mane vaijJAnika vRtti para ja rahyAM. AdhArita che aMtamukha vyakita yogane apanAve ane bahirmukha amRtavanA mArgane cIMdhatA yoganI upayogitA para koI ja vyakita jJAnane ( sAMkhya ) svIkAre dArzanikanI vipati nathI. vijJAnanI jema ja veganuM anuzIlana mahA yAjJavalkaya chavAmAM tathA sarvopari karIne tene unnatinI sImA para paheAMcADanArA bhAratIyonI A AmAnA saMganuM nAma ja ga che" ema sUcave che. viziSTa saMmatti che. potAnI A saMmattine nAnA rUpe navAjavA sa aa Aju lagAma mane: ni 1 sarvadarzana mATe ciMtakee vividha rIte samajutI ApI che. saMgraha 15 yuga paratvenI pratyeka samajutInA Azayane A eka ja vAkayamAM spaSTa karI dIdhuM che. gItA 6-8mAM guta jyAre Atma saMskRtinI pUrNa vyavhArika praNAlI te yoga che. nA ema Aja saMdarbhamAM kahyuM. ane e joDANaja zarIra, mana ane AtmAne saMtulita vikAsa sAdhatu te vAstavika ganI parama siddhi che, ga zabdanA mULa vyutpatya mujaba paNa putra vijJAna che. viSaya jagatamAMthI iMdrione kheMcIne AMtarmukhI ekAgratA sAdhavI te yoga che. ane tethI ja yoga mArga e joDavuM parathI paNa AtmAno ( pitAno ) paramAtmAnI sAthe yoga ( joDANa ) e tenuM lakSya che, ( tA AMtarika paya che ke jenuM praveza dvAra mAnavanuM hRdaya che. TuH have avarathAnam 1} "jIvAtmAne paramAtmA sAthe joDavo athavA to sAMkhyanI samajutIne AcAramAM mukatI maharSi pataMjalinI sAM ya tatvajJAnane anubhavamAM utAravuM, eTale yoga sAdhavo" bhAvanAne saraLa rIte darzAvatI hoya tema gItA " nAmaMju pAm Avo yuga zabdane mULa artha pataMjali karatAM ghaNe prAcina che. zALa: . ( 2-5 ) ema kahe che. tenAM mULa to cheka saMhitA brAhmaNa ke upaniSadomAM che. kayAMka jJAnane karmamAM kuzaLatA pUrvaka DhALavAnI rItIne ahIM bega saMketa rUpe ane kayAMka vistRta svarUpe saMhitAomAM anveda kahyo che. A karma karyuM te samajAvatAM cata rAjaka, dhAnAM 1-5-3, 1-18-7, 1-30-7, vagere sthaLe prANa pAsanA ane of fjAM kuar Tna catta prANuvidyAnI mahattA darzAvAI che tyAM yoganAM mULa che. kaThopaniSagT : ema kahevAyuM svAmI zivAnaMda zAstrIe zAnA damAM (1-1-12 ke 2-3-10 ane 11 mAM) paramagatinA ro nA zera = ema kahIne Aja vAta samajAvI nirdeza tarIke paMca jJAnendriyenuM mananI sAthe AtmAmAM sthi tva che. zrIdhara svAmIe - jitta saETdhAna pAtra samakSetra ane buddhinI nikaTatA sacavI che. A sthira indriyadhAraNane : ema kahIne samatva che ? gItA 2-48 nA yuga kahe che, tat misfta mane sirAkhirida vALAnA vicArane spaSTa karyo che. A samava tyAre ja zakaya che jyAre zvetAzvatara upaniSade kriyAtmaka yoganuM vizada ane suMdara vivecana cittavRttio naSTa thaI hoya saMskAra zunya banyA hoya, sAMkhya ane karyuM che. chAMdogya 8-6, bahadAraNyaka 4-3-20, ane kauSataki ganI daSTine spaSTa karatAM svAmI zivAnaMda zAstrIe samajAvyuM upaniSada 4-19mAM hitA' nAmanI nADIonI vAtamAM paNa ke prakRti (paMcabhUta ) thI purUSa ( AtmAne ) ne viga vegamArgane ja nirdeza che. 21 upaniSada to evA che ke jemAM thavAmAM ja roga che. DhasvAvasthAna che ! che yogane veganuM sarvAgINa vivecana che. (dhayatIraja, amRtanAra. vRttaAraMbha pratyAhAra ( indriyone viSaya vimukha karavI ane pitAnI vistu, vA teviTu, trigi grAhmaNa, rana, sthAna anubhUtimAM lIna thavuM te ) thI thAya che. yama ane niyama sahAyaka viju navihu, pAzupatabrahma, brahmavidhA maveTa vAhana, guNa che. Asana ane prANAyAma vyAyAma che A cAre yugamAM mahArAjaya rUTI, cAvurAma, tatva, zaa, sahAyaka tatvo che temanA dvArA bhUmikA sarjAyA pachI yugamAM varaNa, zAhi ; ka ane pAtraupaniSadomAM A rIte gati thAya che. ane anato gavA nirvikalpa samAdhi (dhyAtA paDeluM yoganA Asana, prANAyAma, dhyAna, dhAraNA, samAdhinuM ane dhyAna ane dhyeyanI tripuTInA bhAnane sarvathA abhAva) mAM anuzIlana pAchaLanA yugamAM thayela yuganA vikAsanA mULamAM che. A yogamArga samApta thAya che. svAmI madhusUdana sarasvatI jJAna ane e rIte pataMjali nA yogasUtro ja yogadarzananuM Adha ane yogane mokSa prAptinA be bhinna sAdhana gaNAve che. temanA sAhitya nathI. alabata, temAM bhUtakALamAM pravartatA keganA vicAre Jain Education Intemational
Page #408
--------------------------------------------------------------------------
________________ 40 bhAratIya asmitA nI vegana " vaigAcAra - bauddha nuM suMdara saMkalana avazya che ane tethI te yoga saMpradAyanuM pramANa matanI dhyAnanI cAra avasthAo zAstrIya veganI cetanA pUrNa bhUta evo prAcIna tama (I. sa. pUrve 2 jI ke cothI sadI) pADaya- ekAgratAnI cAra sthiti jevI ja che. maf4 maniya 1-164mAM graMca paNa che. ane tethI pataMjali yuganA pravartaka bhale na hoya kahyuM che tema zraddhA, zakita, vicAra, ekAgratA ane buddhi e paNa anuzAsaka hoIne beganA pracAraka ke saMzodhaka to avazya che. pAMca guNane dhAraNa karavAthI keganA lakSyanI siddhi sUcavI che. mRtiomAM manue sUtAM sAva dareta jene bauddhamatanI gAcAra zAkhA to emanA vivaraNo sAthe spaSTa rIte malmana : e vacanathI yoga paramAtmAmAM rahela sUkSmatAnA i siddhAntAna meLave che. sAkSAtakAranuM kAraNa karyuM che. yAjJa vadhe to zaM tu purabhaidha jema bauddha mata ane upaniSadAdimAM yogane vistAra che, tema nabhi vanaphU yoga vaDe AtmAne sAkSAtkAra karavo te ja jaina matamAM paNa ( dA. ta.- "7Faa sUtra' vagere) yoganA paramadhame che ema sApha kahyuM che. pracAra rahyo ja che. zAstrIya adhyayanaparaka cintananI niSpatti nyAya darzanamAM maharSi gautama (samAdhi vidhAzAjJAsAra hoIne ja yogamArga mATe koI ja dharma ke saMpradAyane napharata nathI. jevA sUtrothI) beganA mahatvane svIkAre che. aMtima lakSya parama zAnti mATe cittanI azAMti nAza gaAditya purAze nAta zaMkAne jJAna jhADa mAge zakaya che ema saune lAgyuM che, ane saue svIkAryuM che. jitA (yAgathI jJAna thAya che. ane che eTale mArAmAM che. pratyeka zAstra paraMparAnI divyayu5ri mAnanArI bhAratIya prajJA citta pAsuM) e vacanathI skaMda purANamAM ramAnena suzcita sthA yogane paNa teja rIte prAbhUta mAne che. tenA AghadRSTA tarIke tat ja rAte . (AtmajJAna vaDe mukita thAya che. ane yAjJavalkaya smRti mujaba bhagavAna hiraNyagAyuM manAya che. chatAM jema te jJAna yoga vinA zakya nathI.) ema kahIne, kRma purAze cArjana anya zAstranA mULa zodhavAnA thayA che tema A zAstrane paNa dahati kSipra azeSam pApa paMjarap / pramA' jAyate zAmazAnAt mAnava vikAsa sAthe vikasatuM batAvavAnA ane e rIte tenuM navAirjchafsa . (garUpI agni tarataja samaya pApane Aje mULa zodhavAnA upara darzAvyuM tema yAne thayA che. ane cheka che. ane tethI pratibaMdha rahita jJAnadArA nirvANa maLe che ema prAcIna vada sAhityamAM tenA mULa dekhAyA che. ane te kramaza: kahIne. ane dakSatie svataMtra #i taru rahya, kumAra vikAsa sAdhato rahyo che. aneka cintakee tene pitAnI rIte hagg gaLA banI rautra rAjAti sAthe ja ghaNA samajAvavAnA yatna karyA pata jalita, vegasutro paraja aneka dhary It (jema kumArI strI pati saMgama janya sukhane na jAze; TIkAo lakhAI bhojavRtti" (vRtti-Gloss) evA nAme khUba janmAlva vyakti ghaDAne na jANe tema gAbhyAsa rahita vyakti lokapriyatA pAmela rAjamArtaDa nAmanI bhojakRta TIkA; bhAvaAtmAne jANI zakato nathI) e vacana dvArA veganA mahatvane gozanI vRtti rAmAnanda yatinI 'maNIprabhA'; sadAzivendra sarasvabiradAvyuM che. tInI "yoga sudhAkara'; ananta paMDitanI bega candrikA'; tathA yegavasiSThamAM paNa- nAgajI bhaTTanI "lathvI ane brahma' vRttio khUba prasiddha che. maNiprabhA ane yoga sudhAkaranA lekhake yuganijha hAine putranA du:sahA rAma saMsAra viSa vega viSUcikA artha samajavAmAM A TIkAo vadhu upayogI che. nArAyaNa bhikSunI zAna nag-in Tna parAti gasutra gUDhArthaghotanIkA'; udayazaMkaranI "bhagavRttiAsaMgraha, AnaM(he rAma, janma maraNa rU5 saMsAra ke je vizvanA vega jevo danA ziyakRta vebasudhAkara'umApati tripAThInI "pAtaMjala ri' vibhUciMkA-kolerA-roga che; te garUpa gArUDa maMtravaDe mUkhapUrvaka- zaMkara, vRMdAvana zakala, jJAnAnaMda ane sadAzivanI yogasUtravRttio'; zamI jAya che.) ema yoganA mahatvane darzAvI tene AtmajJAnanA zrI dharAnaMda patinI "pAtaMjala rahasya'; tathA bAlarAma paMDitanI janaka kahyo che. TIppaNI TIkAnA rUpe maLe che. mahAdeve paNa pitAnI pUrva dhArapaMcadazIne dhyAnadIpamAM vAvatanA vi7 NAone anurUpa rIte pataMjalinA vicArane parivartita karyA che. tatvathI. nari re tattaH tevAM thI 3 : saina najItA TIkAomAM vizeSa mahatva pAtaMjala yogadarzana paranA vyAsabhASya" (bahu vyAkuLa cittavALAne vicArathI tavajJAna thatuM nathI tethI nuM che. yogasUtranA atinigUDha rahasyone udghATana mATe A temane mATe vega mahatva che. yoga dArA buddhinA vikSepa dura bhASyanI mahatI dena che. tenA racayitA vyAsa koNa che te eka thAya che.) ema kahIne yoganI upAdeyatA darzAvI che. prazna ja che. A vyAsabhASya paNa ati gUDhArtha che. sarvataAvA A sarvasvIkRta ane vyApaka pratiSThA dharAvatA yoganA gAmanI vidvatA dharAvatA vAcaspati mizra (brahaspatine avatAra) mukhya aMgenuM anuSThAna te gautamabuddhanA samaya (I. sa. pU. nI "tatvavaM zAradI' ane vijJAna bhikSanI yogavAtika tathA "ga nI 'tava zAradI' ane vijJAna 60) karatAM pahelAM jANItuM hatuM. bhagavAna buddha paNa yoganI sArasaMgraha' nAmanI TIkAothI A vyAsabhASya samajAvavAmAM abhyAsa karyo hato. ane temanA AlAra jevA keTalAka guruo AvyuM che. tava zAradI upara paNa rAghavAnaMda sarasvatIe "pAtate yogavidyAmAM nipuNa paNa hatA. ema Do. rAdhAkRSNana nideze jala raha' ya" nAme TIkA lakhI che. A tavazAradI ane vegache. bauddha sUtrane yoganI ekAgratAnI vidhi paricita che. bauddha vAtikanuM, yoga sAhityamAM sthAna mekharAnuM che. Jain Education Intemational
Page #409
--------------------------------------------------------------------------
________________ ramRtigraMtha 431 yogonuM zAsana, yogazAstra, yogasUtra, gadarzana ke pAtaMjala yuga mAganI kapriyatA ane upayogitAne lIdhe eka samaya darzana evI abhidhA pAmela pAtaMjalinA graMtha UparAMta bIjA paNa evo paNa Avyo ke jyAre vividha vicAra dhArAo sAthe paNa yogane carcatA graMthe maLI Ave che. yAjJavalkaya saMhitA amanaska- "ga" zabda joDAvA lAgyo. gItA jevA graMthe te pratyeka adhyAkhaMDa, siddhasiddhAMta paddhati, gerakSa zataka, khecarI paTala, gheraMDa yane "ga, evI saMjJA ApI ( dA. ta. ajuna viSAda yoga, saMhitA, pavana vijaya, haThayoga pradIpikA, zivasaMhitA, vegasAra purUSottama ga, vagere ) samagra graMtha vegazAstra tarIke tathA tenA saMgraha, ga tArAvalI, vega bIja, rAjayoga, paryakra nirUpaNa, gAyaka yogezvara tarIke paNa oLakhAyA. Ama chatA gItAnA sAMge bhAgavad gItA, kapilA gItA, ane vega vicAra jevA graMthamAM pAMga Alekina pachI temAM rAtrI darzAvavAnuM ciMtakane ucita yeganuM vividha rIte nirUpaNa che. AgaLa joyu tema veda, upaniSada, lAgyuM. ane te traNa vega prakAra eTale jJAnaga, kamaLa ane mRti, purANa, vAgavAsiSTha, mahAbhArata, paMcadazI ane te uparAMta bhakitayoga pAchaLanAM samayamAM A traNa yoga paNa prAdhAnya bhegajIvan mukita viveka jevA graMthoe paNa ganI chaNAvaTa karI che. vatA rahyA. jJAnaga ane karmavega e be zabdo to gItAe ja Ama aneka ciMtako dvArA dirdhakAla parvata vicArAyelo ane prajayA che, ( zAna sAMllAnAM, jama nena jinA ) vikAsa tathA vistAra pAmele A begamArga vyakitanI apekSA ke be adhyAyane paNa jJAna yoga [ adhyAya-7 ] ane karmavega pAtratAI mujaba aneka rIte darzAvAya. pataMjalie darzAvelo ega [ adhyAya-3 ] evI abhidhA ApI che. ane e rIte prasidhdha e paramakakSAne che, aMtima prakAranuM che. sarva prakAranA yoganuM sAMkhya ane game te AvakAryo paNa che. aAtama ga tavya aA ja che. manana nizcala ka2ta samAdhi ava thA AgaLa cAlIne gItA eja 12 mA adhyAya bhakitayoga sudhI laI javAnI prakriyAnuM ahIM ja savistara pratipAdana che. tarIke oLakhAvIne tene paNa mAnyatA ApI. IzvaramAM agAdha ane tethI ja tene rAjaga kahyo che. prema ane pUrNa vizvAsane avikalA vikAsa te ja yoga athavAd gatava upaniSade A uparAMta dezanA anya traNa prakAra bhakitayegane eka mAtra udezya che. tenI sidhdhimAM ja bhakita gaNAvyA che. maMtroga, layaNa ane haThaga. yoga che. maMtraga vizvAsa cikitsA upara AdhArita che. A paddhatine gItAnA chaThThA adhyAyanA 33mA zlokamAM kRSNa sAna thayA prayoga karanAra IsAI vicArake A yogane IsAI matane prabhAva kahyo hato evo ullekha che Ano artha e ke samatva roja lekhe che. paraMtu ema mAnavuM te asthAne che. vizvAsanA AdhAre 3 e zabdo dvArA kRSNasamagane paNa sUcave che. cikitsA karavI te kaI ja matane IjA nathI. prAcIna bhAratamAM fma kuthi ema kahetA kRSNa buddhi yogane mAnya paNa maMtrayoganI siddhidArA roganAM nidAna thatAM rahyAM che. kharekhara rAkhe che ane zrIdhara svAmIe avasAvAmiyA sudhathI ta: te A vizvAsanI prakriyA, pAtaMjala yogane ja eka bhAga che. jona: a yupina: ema kahIne buddhiyoga jevA zabda layogamAM ekAgratAthI AraMbha che, ane lIna thavAnI vAta che. karma mATe ja praja. vastutaH samagra gItAne buddhiyoga pataMjalie A vAta kramazaH sUcavI ja che. haThayoga ganI (jJAna + karmanI mImAMsA karatuM zAstra) kahI zakAya. pracalita ane pradhAna zALA che. zArIrika kriyA upara Adhipatya kuMDalInI yoga nAmano eka anya vega prakAra paNa darzAvAya jamAvavAnI A prakriyA che. sAcA arthamAM kahIe to zarIrane che. haThayoganI siddhi jene mATe sahAyaka thAya ane ekAgratA mATe vazamAM rAkhavuM e to pataMjalinA yogane ja eka bhAga che. ane je yoga bane te A kuMDalInI yoga che. A yugamAM gati thatAM, tethI haThAganI ravAbhAvika pUrNadUti rAjagamAM che. rAga romAMcanI anubhUti thAya che. mAnasika zAMti, brahmacarya, saMyama pAse pahoMcavAnuM A eka sopAna che. kubhaka dArA prANanI gatine ane padmAsana A ga mATenAM vizeSa jarUrI lakSaNa che. jyAre aMkuzamAM lAvavAmAM Ave tyAre mananuM nirAdhAra bane che. aMtarnAda sAMbhaLavAnA yanane nAda ga tarIke oLakhAvAyo che. zarIranI vizuddhi ane prANanuM niyamana e A yoganAM sIdhAM ja lakSya che. temAM zarIranI vizuddhi mATenA A rIte priyamaMtranA satata jApa karavAnI kriyAne jaga tarIke sUcavyAM che. oLakhAvavAmAM Ave che. kaLiyugamAM A yoga saraLatama manAya che. [1] dhaMti [ piTane sApha karavAnI kriyA ]. japAt sidhdha japAt sidhdhaH japAt sidhaH na saMzaya) [2] bastI [ maLa mukitane naisargika upAya ] IzvaranA guNagAna gAvAnI kriyAne saMkIrtana yoga tarIke [3] neti [ nAsikA-radhonI vizuddhi ]. darzAve che. [4] trATaka [ animeSa jovuM te ]. koIke asparzaga jevo zabda paNa prayojyo che. ane temAM [5] naulI [ piTanuM maMcana ] ane mana ane AtmAne saMbaMdha sUcavAya che. [6] kapAlabhAti [ prANAyAma dvArA nAkanI vizuddhi ] svAmI zivAnaMdajIe kriyAgane nirdeza karyo che. ane tapa, A uparAMta Asana ane mudrAonA abhyAsathI zarIra taMdurasta svAdhyAya tathA Izvara praNidhAna-e traNano A yugamAM samAveza temaja haLavuM daDha temaja sthira thAya che. karyo che. Jain Education Intemational
Page #410
--------------------------------------------------------------------------
________________ 462 bhAratIya amitA tArakaNa ke svAdhAya ga jevA paNa pravega maLe che. darzAve che. dag ass 1 naveDakatf : 1 yoganA A sau prakAre apUrNa che. ane temanI pUrNatA mica : rfdhA ja tamaiq Ire waH | gItA rAjayogamAM ja che, anyayoga jayAM aTake tyAMthI sAco rAga 6-46 yogI tapasvI karatAM jJAnI ane kamI karatAM paNuM zreSTha che. AraMbhAya, ane paramalaya sadhAya, kharekhara to khUba vyApaka arthamAM ane tethI ajuna tuM yogI bane. karIe te vyakitanI pratyeka kriyA te bega che, kriyAne ane kriyAnA AvA yogI banavA mATe zraddhAne AdhAra ledhA paDaze. karanArane abheda ke e kaya sadhAya teja bega che. tyAM ja ya che. caMdana sAnI grasa ( ( zraddhA te yogInI mAtA che. ) tenA rAjane ja A cIle che. ane tethI ja kadAca kRSNa yoga vinA dhuM ya nathI ane AgaLa gati paNa nathI. "nizcaya haze yajJanI vAta karI che. tyAM sudhI apekSita saghaLu maLaze paNa saMzaya jAgaro to siddhi cAvaka darzanane bAda karIe to jene badhAja bhAratIya darzanAe aTakaraze" evuM ema kuI e sApha kahyuM. gItAe paNa saMDAyAbhA [mAnyatA ApI che, pAzcAtya manovaijJAnikoe ane DokaTaroe paNa vinazyati ema kyAM nathI kahyuM. gane tenI upAdeyatA samajIne AvakAryo che] te A veNa mahAna kriyA jema zraddhA tema zakita paNa adhyA mArge jarUrI che. ahIM praNAlI che. mAnavanAza svabhAvane pArakhIne AmaniyaNadArA Ama to mAthA sATe mAMthI vastu meLavavA jevuM che ane te mATenI zuddhi prApta karavA mATenuM vyAvahArika mArgadarzana Ape che. vizeSa jarUrI zakita vagere A bhAge jatAM ja maLavA lAge che. nahIM to mAnasika ane zArIrika svAsthaya mATe paNa Adhunika nirbaLa vyakita dvArA yoga ke yoganI siddhi kazuM ja prApta nathIdaSTie yoganI upayogItA nakArI zakAya tema nathI. A bannenI (bhAvamAM rahIne 21:) ane tethI yogamAM pravRta vyakita zuddhi sAdhIne purUSanI adhyAtmonnatimAM temane upaga karavAnuM ja sau thama mana ane zarIrathI sazakata bane che. yoge zIkhavyuM che. atiprAcIna samayathI ja tenI mahattAnA mAnava pAse jIvananI saghaLI saMpatti che. tenA upaga mATe, svIkAranI cADI khAtI hana-jo-daDomAMthI gamudrAvALI maLI ane te dvArA paramapurUSatvanI prApti mATe vyaktine "ga" ja supAtra Avela mUrtio che. (mavatana tannAnAM in furtdhamA banAve che. mArakerI dhI noTika kahe che ke yoga dvArA) pitAne ( bhavasAgaranA saMtApe saMtaptane mATe parama auSadha che) evI rIte taiyAra karo ke je rIte eka vadhu pitAnA priyanA svAema hAIne ja maharSi yAjJavalaka azaM tu qmAM dha vadya- gata mATe pitAne taiyAra kare che. AvI rIte taiyAra thanAranI parama jenAtma tanam ! ( gadArA Amadarzana karavuM te parama dharma purU ( AmAM ) kaI rIte upekSA kare ! te tene sahaja siddhi che.) ema kahyuM che. kRSNa to tadana sApha rIte yogInI che chatA ja hoya. PHONE : 2 5 6 5 1 0 GRAM : FORCYLOR DURA-TEX CORPORATION PRIVATE LTD REGD. OFFICE : 14/76B, 10TH KHETWADI. BOMBAY-4 BR OFFICE : 19/21, HAMAM STREET, 4TH FLOOR, ROOM NO. 43 P. . BOX NO. 1683 BOMBAY-1 BR. Jain Education Intemational
Page #411
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratIya darzanamAM araviMdano phALo MAAAAAA govardhana dave adhyAtmAdI valaNa bhAratIya dArzanika vicAra dhArAnuM viziSTa sAMsArika vaLagamAMthI chUTI javuM e enI aMtima gati che. lakSaNa rahyuM che. alabatta, ahIMnI paraMparAmAM cArvAka jevA nAstika A mAnyatA saMsArane arthahIna banAvI de che. eTale ke enuM dazanano prAdurbhAva thayo che. paraMtu te badhAM eTalAM to a95 svayaM koI mutya rahetuM nathI. AtmAne potAnI pakaDamAMthI chUTavA prabhAvI rahyAM che ke mahatvapUrNa dArzanika siddhAMta tarIke temano devo ane e mATe sAdhanabhUta banI rahevuM eja jANe ke tenuM kayAreya Adara thaI zakaze nahi. temanI gaNanA dArzanika vicAra ekamAtra kArya che. ane ekavAra AbhA mukta thaI jAya pachI dhArAnA kevaLa pUrva pakSa tarIke ja thatI rahI, jenuM khaMDana karIne to saMsAra jA ke, kyAreya hastImAM nahoto e rIte enuM adhyAtmavAdI jIvanadaSinI prasthApanA karavAnI hAya. bhAratanI sadaMtara vismaraNa thaI javuM joIe. paraMparAmAM te jaina ane baudhdha dazanone paNa nAstika gaNavAmAM A saMdarbhamAM saMsAranA jIvo mATenI buddhanI karUNA ane AvyAM che ! paraMtu te eka viziSTa arthamAM, vedaprAmAyane temaNe tamAma cha duHkha mukana na bane tyAM sudhI pitAnA nirvANane asvIkAra karyo tene anulakSIne bAkI temane mukhya sUra to ke rekI rAkhavAne temano nirNaya punaH vicAraNAnuM nimitta pUruM adhyAtmavAdI ja che. pariNAme A darone Aritaka darzananI pADe che. Aja rIte aneka saMtoe ajJAna ane duHkhI mAnavasAthe adhyAtmavAdI abhigamanA sahabhAgI banyA che. Ama bhAra jAtine bhAra haLavo karavA mATe saMsAranA duHkha potAnA upara tamAM darzana ane adhyAtmavAda lagabhaga samAnArthI banI rahyAM che. eADhI levAnuM svIkAryuM che, mAnavajIvone temanA parama zreya tarapha ahIMnI paraMparAmAM adhyAtmavAde mokSane mAnava jIvananAM vALavAnA hetuthI prabhu sAthenA milananI mastIne mANavAne aMtima laya tarIke puraskAra karyo che. saMsAranuM jIvana to manuSyane badale prabhunA A sarjananI sevA karavAnuM ja parada karyuM che. mATe baMdhananuM kAraNa che ane jIvanane vikAsa ke emAM thatI ema paNa kahI zakAya ke AdhyAtmikatAne pAke te A jagapragati kadAca kSaNika paritoSa janmAve paraMtu e kadApi jIvana tamAM ja naMkhAya che, enI ja sAmagrImAMthI anekavidha AdhyAsAtha kayanI saMtRpti tarapha laI jaI zakaze nahi, kAraNa ke e enA nimaka sarjanAnuM ahI' nirmANa thayuM che. paraMtu A tamAma prasaMge a mAnI abhivyakti nathI. ema mAnavAmAM Ave che ke manu ya e sucavatA dekhAtA nathI ke saMsAranI potAnI koI AgalI A saMsAramAM bhale janma dhAraNa karatA hoya paraMtu tene asala gatine sAkSAtkAra athe javanane apanAvavAmAM AvyuM hoya. chevaTe AmA A saMsAranI upaja nathI. e bhautika ukrAMtinuM pari. Ama sAkSAtakAra mATe to jIvanamAMthI mukata thavAnuM rahe che, jIvaNAma nathI. saMsAra te manuSyanA AtmAne DhAMkI rAkhe che, tenI ane tyAga karI tethI para javAnuM rahe che. zakitane avarodhe che. enI racanA prakRtimAMthI thAya che, AbhAmAMthI - zAMkaravedAMtanA mAyAvAdamAM upayuMkata dRSTibiMdu samartha rIte nahi. ane kevaLa ajJAnane kAraNe ja prakRtimAM pratibiMbita thatI abhivyakita pAme che. jo ke rAMkaredAMtane bhAratIya AdhyAtmavAdanuM AmAnI chAyA ne sAmAnya jIvanamAM manuSyanA sAratatva tarIke pratinidhi dAna gaNavAnuM prathama dRSTie jarA muzkela jaNAze. svIkArI levAya che. ahIM Ama jano ke prakRtimaya banI jaI kAraNa ke ahIM vAtavavAdI vicArasaraNI paNa pUratI prabhAvazALI tenA vyApAra sAthe ekarUpatA sAdhe che. A Ama viskRti rahI che. paraMtu A bAbatamAM saMsAra pratyenA valaNane prazna vicAalaka ekarUpatA ane temAMthI udabhavatI manuSyanI sIsIrika Asa- ravAnA rahe che. jenA parama zreyanI saMka9panA sIsIrika pragati kita ane tRNa tenI tamAma maryAdAo ane vipattinuM kAraNa ke vikAsanA paribhASAmAM karI zakAya ke kema, athavA jagatanI bane che. manuSya saMsAramAM rahetA viAM chatAM sAMsArika jIvana utkrAMtinuM paNa koI vizeSa mUlya che tathA tenA paNa cokkasa laka sAthe tene AMtarika meLa nathI. AthI saMsAramAM potAnA svatvanI che ke kema e ahI' muddAne sparzatA prazna che. prApti ane paripti mATenA enA tamAma prayAsa chevaMTe hatAzAmAM pariName che. ahIM enuM astitva enA mULa satyathI jANe ke vAstavavAdI dazamAM jagatanI saMkalpanA prakRti ke IzvaranAvAstavika te vikhUTuM paDeluM che. pariNAma tarIke athavA IzvaranI sarjana zakitanI lIlA tarIke karAI che. Ama temane mATe jagata e mAyAvI AbhAsa nathI e eka divya Ama enuM svAbhAvika vala ane enAM mULa satyanI punaH sarjana che A sajanamAM jIvanuM sthAna ane kartavya nakakI karavAnuM prApti tarapha dorI jAya che. saMsAranuM jIvana A prAptinuM kSetra banI rahe che. zuM saMsAramAMja jIvanuM zreya raheluM che ? manuSya saMsAranA rahevuM joIe, emAM ja enI sArthakatA rahelI che. pherAmAMthI pasAra thaI potAnA ka ma anusAra prApta thatAM sukhaduHkhe uparyuMkata dRSTibiMdumAM AdhyAtmika ane sAMsArika jIvana bhogavI levAnA rahe che. to A paristhitimAM zakaya eTalA vacce eka anivArya virodha aMtarvihita che, ane AtmA mATe sudhArA vadhArA karavA athavA saMsAranI pragati ke tenA enyuya kevaLa AdhyAtmika jIvana ja svabhAva sahaja gaNAyuM hovAthI sarva mATe mathavuM e tenuM pramukha laya bane che kharAM ? mImAMsA darzanamAM Jain Education Interational
Page #412
--------------------------------------------------------------------------
________________ 434 astuno mAnava vananI eka baLa tarIke svIkAra karAvyo che. paraMtu tyAM paNa e svataMtra ane ekamAtra tayA aMtima lakSya navI manAyu. enA vicAra ni presanI sAthe karavAmAM AvyA che ane chevaTe te e sadhudhi dvArA nirasanI prAptimAM sahAyaka cAya eTalA pramANamAM ja enuM mUlya che. manuSye A jIvana evI rIte jIvavuM tee ke vAai temAMthI mudita ke meLave. mumukSutva enA svabhAvanuM kendriya lakSaNa che. saMsAra pratyenI tenI khAsakita tenI sAcI pragatimAM, tenA mAdhyAmika graMthamAM kevaLa badhAja bane che. A jagata divya sarjana banne koya paraMtu bemAM Asakta thavuM ke tIna ca javuM e draSTi nathI ja. kAraNa ke jagatanA daivI athavA enA divya svarUpa aMgenI mAnyatAmAM jagata aMgenu koI viziSTa Sa niti nadhI. enA dvArA kevaLa IzvaranA sAkAkAnI AvazyakatA pratipAdita thAya che ane manuSyamAM e mATenI abhIpsA jAgRta karAya che. Ama A mAnyatA paNa jagatathI para thavA mATenI ja eka bhUmikA mA Ave che. udgama agenI jagatane Izvara ke AtmAnI samakakSa evI sattA bakSI zakAya nahi. jo evu hota teA jAgatika jIvana ja iSTa banI jAta ane enAthI para thavAnA prazna upasthita thayA, na hota. kharekhara tA Izvara eja ekamAtra ane aMtima sat padAtha che, parama satya che, samara jagatanuM ane ApaNA arriAnuM paNa sAtave che. AdhI jagatanA vAtAvaraNamAM rIte paNa tyAM vanuM darzana karavuM. temA eka catu' e manuSyanuM katavya thAvu joie, enA sApa e mAvA joIe A niSedha ne kAraNe ke ane eka sAthe svIkArI. ke zakAya nahi, paramanI prApti arthe sa MsAranA anivAya patre tyAga jarUrI che. Ama A maMtavya paNa vyavahAramAM tA. mAyAvAdanI khUba nikaTa AvI rahe che. Ama AtmAnA svarUpamAMthI mukitanI AvazyakatA pratipAdita cAya che, ane e sAthe prakRti ane AtmA vacce AtyaMtika virAdha. ahIM AtmA teA svabhAvika rIte ja satU padAca che jyAre prakRtinI sattA viSe vizva ke chaeN. paraMtu vaDha AtmAo prakRti sAthe cheDA phADI levAne! hAya tA prakRti sat che ke asat e praznanu` koI vizeSa mahatva rahetu nathI. paraM'tu AtmA ane prakRttinA sabaMdha vicAraNA mAgI le che muktinI sAthe baMdhanano vicAra sakarjita che. ekirtimAM bA saMbaMdha AtmAnA svarUpane prabhAvita kare e prakAranI ghaTanA ya ane parriNAme dhana ane bhAratIya asmitA tA be hakIkata mukti e khAvAnI avasthAo gaNAya AtmAne parivata nazIla ane sImAbaduMpadAyanI kakSAMe lAvI mUke . bApA bAhmA tA caSTinA niyamo dvArA zAntita evu tenu aMga manAvA joIe. e sthitimAM saMsAramAMthI muninI saMbhAvanA rahetI nathI, kAraNa ke koI tatva sva-bhAvamAMthI kevI rIte mukta banI zake, e svaya sAMsAki tatva hoya tema tenu A tAruM ma saMsAranuM jIvana dhana teA na ja gaNI zakAya sUcave che ke AtmA prAkRta tatva nathI ane baMdhana dArA e kazuM gumAvatA nathI. mukti dvArA e kazuM pAmate paNa nathI. prakRti sAthenA enA sabaMdha anivAya nathI, e svabhAvata: mukta che. bahu hovAnuM lAge ane mukta banavAnuM rahetu nathI. jyAre e che tyAre paNa tatvataH e mukta ja hoya che. Ama AtmAne mATe mukti e devaLa mAtma mukti e kevaLa AtmasAkSAtkAra che, jema baMdhana, Atma vismRti. ane A ane sthitimAM bAmAnI tavika ekarUpatA jaLavAI rahe che. ahI eka mudAnA vicAra karavAnA rahe che. AtmA jo tatvataH mukta na hAya te muktinI saMbhAvanA rahetI nathI. ane e muta ja yatA mukita binajarRrI banI zake che. eka evI sIla karAya sAcI vAstavavAdI jIvana dRSTimAM jagatanI pUrNatAne vicAra cavA joie, enA kevaLa niSedhanA nahi. je hetusara enuM sarjanatA karAyuM che te enA vikAsa dvArA enI paripUrNatAe sidhdha thavA joie. bhAratIya danamAM jagatane A rIte vicAra thavAne badale vAstavavAdanuM aAtra paNa vicArane mAyAvAda bhugIjha dorI. ztrama che. A jagatane asAra mAnI emAMthI virakata thaI javuM tathA koI pAraoNpiMka sahakAranI apsA sevavI e bhAratIya adhyAtmavAdane pAyAnA sidhdhAMta che. ke AtmAnuM maLa svarUpa prakRti ane tenA vyApArAmAM Ana thatAM dhanane AbhAsa racAya che. jene leAMpa thatAM AtmA mukata rIte prakAzI uThe che. A dalIla svIkArIe teA paNa dhana zA mATe ane kaikI rIte khAvuM e to prazna upasthita kAya che. bhAbhAne e dhananI I khAvazyaktA nathI te prakRti nA upara baMdhana kAI kAdI ke naka; ne e svayaM adita hovAthI ema karavAnI ane koI AvazyakatA paNa hotI nathI. Ama baMdhana eka rahasya ja raha che. sivAyake ApaNe eka evI dhAraNA karIyeke AtmA potAnA saMkalpa dvArA prakRtimAM avatarIne baMdhana svIkAre che. Ama baMdhana ane Atma vismRti e AtmAe poteja pasaMda karelI bAbata hoya prakRti sAthenA tenA Atya Mtika virodhatA siddhAMta nabaLA paDe che. sAmAnya rIte bhAratIya paraMparAmAM baMdhanA hetu ane tenI prakriyA e tAvika vicAraNAnA viSayo nathI. baMdhanane sAmAnya jIvananI ghaTanA tarIke gRhita karI levAmAM Ave che. baMdhananI avasthA daramiyAna ja tAttvika ciMtana Ara bhAya che ane A ciMtana baMdhananA rasyo ukelavAne badale matinA patha bI Apa nAmAM vidha rasa dharAve che. muktinI prakriyA aMge vicAratAM AtmA enI vismRtinI avasthAmAMthI jAgRta kevI rIte thAya che e prazna pa icata thAya che. prakRti teA aMte jagADe nahi. kAraNa ke e teA khaMdhananuM kAraNa che, ane jo prakRti ene jagADatA murtita e prakRtinI bakSIsa banI zo, je Ica nathI. Ama mutine AdhAra paNa svayaM AtmA banavA joie. paraMtu baMdhananI citimAM zyAmA pragaTa hovAthI prakRti AtmAnA prakArane jhIlI murtinI prakriyAmAM marAThAyaka na ane tA ke prApta I zake che. Ama muktinI zakayanA prakRtine mAmAnI vadhu niTa lAve che,
Page #413
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha 435 ahIM* mukita mATe jAtA upAyanAM svarUpane prazna paNa AtmAnI avarodhaka banIne paNa tenA kArya mAM kharekhara sahAyaka vicAravAnuM rahe che. A aMge jJAna, bhakita ane kama jevA ja banatI haze. vibhinna upAyo sUcavAyA che. A pratyekanAM mUlya bAbatamAM matabhedane avakAza che, paraMtu eka bAbatamAM sau sahamati dharAve prakRtinA svarUpanI A viziSTatA tenA vyApArane abhyAsa che ke mukita rAkaya che ane tene mATe asarakAraka upAya hovA karatAM vizeSa spaSTa thaze. ApaNe prakRtinI traNa avasthAo joI joIe, bhale pachI e kevaLa jJAna hoya athavA jJAna - kamara roka zakIe chIe. e AtmAne baMdhanamAM mUke che ane tenA prakAsamuccaya ke pachI jJAna-bhakita-kama samuccaya. A upAyo dvArA zane avarodhe che. e AtmAne mukta thavA de che ane emAM sahA ane e chevaTe Adama ane prakRtine viveka zakaya bane che jenA dvArA adha, yaka bane che. ane chevaTe e AtmAnI abhivyakitanuM mAdhyama nanA kAraNabhUta adhyAsanuM, ajJAnanuM nivAraNa thAya che A upAya bane che, A tra] avasthAonuM saha astitva sUcave che ke sa sAranI sAmagrI ane prakriyAonA upaga dhArAja manuSyane tenI AtmA ane prakRti vacce saMbaMdha parasparAzrayane hovo joIe. vartamAna avasthAmAMthI tenA aMtima lakSya pratye dorI jAya che. utkrAMtinA kamane abhyAsa uparyuMkata daSTinuM samarthana karato je prakRti AtmAne baMdhanamAM muke che teno ja ahIM tenI mukita dekhAya che. jaDa ane caitanya vacce virodha te suvidita tathya athe viniyoga karAya che. ane mukitanI zakayatAmAM prakRtinA che. chatAM jaDa tatva ja caM tanyanA AvirbhAvanuM mAdhyama paNa bane AvA viniganI zakayatA nihita che. A jotAM prakRti che. utkrAMtinI prayA daramiyAna, nijIva dravya sajIva banI chevaTe aMgenI paraMparAgata saMka9panA punaHvicAraNA mAMgI le che. vicAravaMta dravyamAM rUpAMtara pAme che. Ama jaDa e caitanyanuM mukitanI saMkalpanAmAM nihita AdhyAtmika sAdhanAnI asara vAhana bane che. enA vinA caitanyano AvirbhAva zakaya nathI. kArakatA sUcave che te prakRtinA vyApAranuM eka navIna parimANa ane caitanyanA abhAve e ukrAMti pAmI zake nahi. utkrAMti e che, jyAM te AdhyAtmika gatine pitAnI aMdara AkAra ApI tA to A bannenuM samAna lakSyanI siddhi arthe AraMbhAyeluM zake che. e avarodhaka che. e avarodhaka che ke jaDa che e kAnamAM sahakAya che. enuM yathAya ke saMpUrNa varNana AvI jatuM nathI. ApaNI paraM- upayuMkata vizleSaNa prakRtinI je nUtana saMka9panA prastuta kare parAmAM paNa ene triguNAtmikA kahI che. e traNamAMthI tamasa to che te zrI araviMdanuM viziSTa pradAna che. A saMka95nA AbhA jaDatA ja che, paraMtu jema pravRtine saMketa kare che ane satva ane saMbaMdhone tathA AmAnI mukitanI prakriyAne buddhigamya banA enI pAradarzakatAne jenA lIdhe prakRtimAM AtmAne prakAza parA- vavA uparAMta samagra sRSTinAM ane mAnava jIvananAM rahasya upara vatIta thAya. je prakRtimAM kevaLa avarodhaka hoya che temAM raja paNa nutana prakAza pAthare che, pariNAme mokSa aMtima lakSya ne ane savanA guNe hoI zake nahi. emAMya savaguNanuM te kAMIka rahetAM, e tarakanI prakriyAnuM kevaLa eka mahatvapUrNa aMga banI vizeSa mahatva che. enA kAraNe ja mAnasika jIvana zakaya bane che, rahe che. je prakRti AmAnuM vAhana banatI hoya te AmAM jemAM adarza maLatAM ane uccatama mUlya mATenI abhisA sthAna emAMthI mAtra mukata thavAnI ja usukatA seve e samajAtuM nathI. pAme. Ama prakRti AmA joDe sahakAra paNa kare che, tenA zuM e pAyAnI bhUla hatI jenA dvArA te prakRtimAM phasAI gayA vyApAranuM mAdhyama paNuM bane che. ane have koI rIte emAMthI chUTI potAnA mULa svarUpamAM lIna adhyAtma sAdhanAmAM prakRtinA phALAnI avagaNanA karIne tenI thaI javA Icche che? ema to bane nahi. caitanyanuM prakRtimAM saMka9panA kevaLa jaDatvamAM sImita karavAnA prayAsamAMthI AmAM avataraNa ane pariNAme jagatanuM sarjana kaI nizcita hetusara thayelu ane prakRti vaccenA virodhane khyAla pedA thayo che. A khyAla hovuM joIe. jo ema hoya to ApaNe e hetunI siddhi dvArA sAdhanA daramiyAna je mukelIone mukAbale karavAno Ave che tenA aMgata jagatanI pUrNatAnI kalpanA karavAnI rahe che AtmAnI jema dArA vadhu daDha bane, ane prakRti mULataH aniSTa hoya evI samajaNuM rUDha jagatane paNa potAnuM nizcita lakSya hovuM joIe jenI siddhimAM thaI. AthI prakRtinuM rUpAMtara zakaya nahi jaNAyuM ane emAMthI mukta AtmAe mahatvapUrNa bhAga bhajavavAno hoya. ema lAge che ke thavuM eja eka mAtra laya sAme AvyuM. paraMtu saMsAra Ama AmA ane prakRti e baMne A jagatamAM bhagavAnanA hetune kapAye che evo ja hota to temAMthI mukitanA sAdhano pragaTa siddha karavA mATenA sahakArya mATe niyukta thayA che. chatAM AbhAnI thayA na hatA. jyAre mukitanI prakriyAmAM prakRtinI pUrI sahAyatA muktinI AvazyakatA te 2 ja che, paraMtu sRSTilIlAthI para thavA maLI rahe che. uparAMta prakRti aniSTarUpa ja hota to AtmAne mATe nahi. paNa prabhunI A ejanAmAM tenA Atma sabhAna sAthI paNa temAM avataravAnuM svIkArya banyuM na hatuM. ane saMsAra e banavA mATe, ane utkrAMtinA mamAM AmAnA kramika prAgaTa kevaLa prakRtinuM sarjana nathI ke nathI ene prAdurbhAva thaye AtmAnI ane muktinI prakriyA daramiyAna prakRti paNa rUpAMtara pAmatI jAya maryAdAmAMthI e tanyanI mukata pasaMdagInuM ja pariNAma che. te che ane divya janAmAM potAnA kArya mATe ghaDAtI jAya che pachI ema lAge che ke A sapATI paranA virodha dvArA AmA Ama have kevaLa AtmAnI ja nahi prakRtinI mukitanI paNa ka95nA pitAne koI hetu ja siddha karavA mathato haze, ane prakRti rajU thAya che. prakRti paNa potAnA jaDavamAMthI mukta thavI joIe, Jain Education Intemational
Page #414
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratIya asmitA prakRti ane purUSanI A dividha mukti, pachI, divya sarjananI mahAna lakSya braha- pratinI yAtrA che. e eka AMtayajJa che jemAM bhUmikA racI Ave che jene mATe A jagatanuM nirmANa thayuM hatuM. devo ane manuSyo vacce sahakArya AraMbhAya che, jenA pariNAme te utkrAMti pAmatuM A jagata e evuM aniSTa nathI jeno 0 3. manuSya navIna uSAnuM AhavAna karatAM karatAM amaratva prati ArohaNa cheda uDADavAne hoya. jANye ajANye paNa ahIM divya yojanA : kare che. chatAM manuSyanuM bhAvi A sRSTi sAthe saMkaLAyeluM hovAnI sAkAra thaI rahI che. ahIM je ajJAnanI sthiti daSTigocara thAya che tenI che. pratIti to tyAM abhAva ja che veda ane upaniSada e baMnemAM pAchaLa paNa divya jJAna kAma karI rahyuM che, ane enA dvArA satyanAM vyakita ane parama tatvanAsaMbaMdha ne ja vicAra thAya che, ane temAM prAgaTaya ane AvirbhAva mATenI bhUmikA racAI rahI che. jJAna paNa vyakitanI aMdara tenA AvirbhAvanI AvazkayatA tarapha hajI dhyAna dorAyuM nathI. sarva maryAdAothI para thaI, aMdhakArathI pele pAra ane ajJAna, vidyA ane avidyA e be vacce AtyaMtika virodha nathI enuM darzana to prAcIna kALamAM ja dhazepaniSade karAvyuM zAzvatanuM darzana karavuM, tene prakAza jhIla ane tenA AnaMdamAM hatuM. ane A sRSTi IzanA AvAsa arthe racAI che ene tallIna thaI javuM-jagatamAM rahIne potAnA jIvanamAM parama satyane saMketa paNa e karyo hato. chatAM bhAratanI dArzanika ane jhaMkAra anubhava, tenI sAthe ekarUpatA pAmavI evuM kaIka lakSya AdhyAtmika paraMparAmAM A baMne vacce bheda astitvamAM AvyuM. manuSyanI samakSa tyAM prastuta karAyuM che. vyakita ane samaSTinA zrI araviMda punaH e baMnene, paramAtmA ane A sRSTi tathA samaSTi ane paramatatvanA saMbaMdhane tathA e baMnenAM tenA samanvaya prastuta kare che tathA enA sarva nihitArthe susvATa kare AvirbhAva ane e rIte ahIM divyajIvananAM nirmANano prazna che. avidyA e vidyAnI ja enAM nizcita prajanAthe ArabhA. tyAM cheDAyA ja nathI. yelI nignagati che je potAnA mUlya ane kArya viSe sabhAna taMtronA darzanamAM pharIvAra samanva yAtmaka dRSTikoNanI jhAMkhI nathI chatAM enA dvArA e siddha te avazya thAya che. Ama bhAra- thAya che. tAMtrika sAdhanAmAM prakRtino sAdhaka tatva tarIke sabhAnapaNe tanI, paraMparAmAM jene prakRti kahevAI che e kharekhara to nimna upayoga kare che. je bAdhaka che tene ja sAdhaka banAvavAne A prakRti ja che. paraMtu e pote sRSTinI utpatti mATe javAbadAra prayatna prakRtine hAya gaNato nathI, e prakRtinA aMtartama rahasyane nathI. enAthI para eka sacetana parAprakRti che, je svayaM paramA- khelIne tenA aMgenI ekAMgI ane adhurI kahapanAnuM visarjana mAnI ja prakRti athavA AdyAzakita che. A parA prakRtimAMthI kare che. paraMtu chevaTe taMtramAM paNa prakRtine viniyoga to mokSanA sRSTine AraMbha thAya che, ane tenA saMcAlana heThaLa vikAsa sAdhana tarIke ja karavAnuM rahe che, tyAM paNa parama satyamAM pahoMcavuM pAmatAM e pitAnA lakSyane pUrNatayA siddha karavAnI dizAmAM gati ane temAM tadrupa thaI javuM e ja mAnava jIvananuM carama kare che. A parAprakRti ane enA vyApArathI svataMtra rIte nimna lakSya che. taMtra mATe paNa jIvana e sRSTimAMthI prakRtine khyAla karavAthIja e virodhI hovAne AbhAsa racAya paNa satya pratyenuM ArohaNa che. jo ke tyAM ArohaNanI che. paraMtu koIpaNa tathyane samagranA saMdarbhamAM javAnuM tayA sAthe avarehaNanI gatine nirdeza paNa che. A sAdhanAne pariNAme mulavavAnuM rahe che ane ema karatAM A AbhAsane saraLatAthI kuMDalinI mUlAdhAramAMthI jAgRta thaI Sone bhedatI chevaTe sahalepa thAya che. sAramAM pahoMce che jyAM jIva ane riAvanuM milana racAya che. paraMtu A rIte prakRti aMgenI navIna saMkalpanA sAthe, jagata mATe tyAM pahoMcyA bAda pharI e nIcenA cakromAM avataraNa kare che ane adhyAtmika mUlya ane lakSyanI vicAraNA sAthe adhyAtmavAdamAM eNe prApta karela amRta prasAdanuM tyAM e vitaraNa karI sakaLa paNa eka navuM parimANa umerAya che. jagatanI apUrNatA ne jIvanane AnaMdathI sabhara karI de che. ahIM nimIjIvanane urvanA anulakSIne ene cheda uDADavAne badale parama AnaMdane sparza prApta thAya che, paraMtu tenI aMdara urvanA satyanA anusaMdhAnamAM enuM mUlyAMkana karavAne tathA enA bhAvi prAkaTayane tenAM rUpAMtarane vicAra te ahIM paNa Avato nathI. aMgenuM darzana prApta karavAno prayatna e zrI araviMdanA samanvayA- A jIvanamAM paramAtmAne sAkSAtkAra thAya e jarUrI che mA abhigamanuM svAbhAvika pariNAma che. Ama to upaniSadomAM paraMtu e paryApta nathI. ahIM temane AvirbhAva paNa tha paNa sarva kAMI kharekhara brahma ja che evI ghoSaNuM karAI che ane joIe. ema thatAM paramAtmAnuM kArya ahIM pUrNa thaze. sakaLa brahma ja jagatamAM pitAne pragaTa kare che evAM vicAranuM tathA sama- astitvanAM traNa pada cheH paramAtmA, vyakita ane samaSTi, emAM nvayAtmaka dRSTinuM bIja paNa tyAM jovA maLe che. jagata aMge vyakita ane samaSTine vicAra paramAtmAnI prAptinAM kevaLa sAdhana vedanuM dRSTi biMdu paNa vidhAyaka che. zAzvatanI uSAnuM AhavAhana tarIke ja nahi, temanAM AvirbhAvanAM mAdhyama tarIke paNa tho ane gAna karatAM RSio mAnava jIvanane aMdhakArathI pele pAra joIe. AvA AvirbhAva arthe thatI sRSTinI utkrAMtimAM vyaktie laI javA IcchatA A jayAM te te eka satyane mUrya prakAze paNa eka viziSTa bhAga bhajavavAne rahe che. e paramAtmAnI che. aSio mATe jIvana e prakAza ane aMdhakAranI zakitao zakita sAthe sahakArya karavAnuM hoya che. A sRSTimAM vyakita ane vaccene saMgrAma avazya che, e cetanAnA parvata uparanA sIdhA suSTi vacce vikAsazIla evo pArasparika saMbaMdha racAya che je parama ane uMcA caDhANanuM kaSTamaya ArahaNa paNa che, paraMtu enA satya sAthe saMbaMdha joDavAnI sAthe tenA a AvirbhAvanI bhUmikA asala svarupamAM e manuSyane enI maryAdAothI para laI jatAM paNa race che. hindu varNAzrama vyavasthA ane bauddha tathA jaina zAsa Jain Education Intemational
Page #415
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha 43 nanI saMdha vyavasthAmAM aupacArika yA anaupacArika rIte AdhyAtmika thAya che, ane A sUTamAM paramAtmAnA eka hetupUrNa upakramanA hetusara vyakita ane samudAyanA pArasparika saMbaMdhe jAya che, darzana thAya che, jenuM lakSya ahIM divya jIvananI sthApanA che, paraMtu e saMbaMdhano hetu pazu vyakitanI adhyAtma sAdhanAmAM upakAraka jaDatatva ane caitanya e vidhI pado nathI. jaDatatva e kharethavAnuM ja che. zrI araviMda A traNe padonA evA pArasparika kharate ramaitanyanuM vAhana banavA mATe ja nimAyeluM che. e pUrNataH saMbaMdhano vicAra rajU kare che jenA dvArA A sRSTimAM ja pUrNa enuM vAhana banI rahe che, tyAre virodhanA AbhAsano paNa lepa saMvAditAnuM nirmANa thAya. thAya che ane divyatA emAM martA bane che. Ama sRSTine krama divyatAmAM sRSTinA rUpAMtaranI dizAmAM AgaLa vadhe che. AdhyAmika paramAtmA ane A sRSTi vacce eka sIdho saMbaMdha che ane rUpAMtara eja sRSTine bhAvikrama che ane manuSya potAnI jAtane paramAtmA pitAnA satyane A sRSTimAM kramika rIte sAkAra karavA ane A sRSTine e krama mATe taiyAra karavAnI rahe che. maLI rahyA che. sRSTinI utkrAMti e Aje hetusara jAyela upama che. temAM jaDatvamAMthI prANano AvirbhAva thayo ane prANa- zrI. araviMdanA matAnusAra kIdhuM ane nimna leke samagra mAMthI manane A pravRtti daramiyAna jaDatvanuM rUpAMtara thatuM gayuM. astitvanA ja stare che. ane emanI vacce eka saLaMga saMbadha ane vadhAre ne vadhAre vyApaka cetanyane dhAraNa karavAnI kSamatA che. kharekhara to temane joDatI madhyavatI lekanI eka kaDI paNa che emAM keLavAtI gaI. paraMtu mananAM AvirbhAvamAM A sRSTi kramanI je nimnalokanA nirmANanuM sAdhana banI hatI ane je rUpAMtaranI parisImAM nathI AvI jatI, manamAM pUrNa AdhyAtmika baLa zakita paNa banaze. upaniSade ane purAmAM A madhyavatI jhIlavAnuM ane samagra astitvamAM saMvAditA sthApavAnuM sAmarthya lokane maharloka ke vijJAnanA loka tarIke nirdeza karAve che. chatAM nathI. saMvAditA mATenA enA sarva prayatnonI bhItaramAM haMmezA bhAratanI paraMparAmAM A lokanuM rahasya yathArtharUpe AtmasAta thaI kaIka akala rIte visaMvAditA DokiyAM karatI rahetI zakyuM nahi, ane nimna tathA kIrve loko vaccenA aMtarane ja hoya che. e sUcave che ke A sRSTi kama enI vartamAna- nahi paraMtu virodhane ane e sAthe nimnanI paripUtine badale avasthAthI AgaLa javo joIe. vartamAna mAnavajIvanamAM anu- enA tyAga athavA visarjana dvArA TIdavanI prAptine khyAla astibhavAtI mUMjhava sImita daSTie kadAca hatAzA preratI haze; paraMtu tvamAM AvyuM. A sthitimAM vijJAnamaya purUSanuM yathArtha ayadhaTana emAM kharekhara to ukAMtamAM navaprasthAnanI AvazyakatA mATe thaI zakayuM nahi ane manamaya purUSanA vistAra tarIke ja enuM saMketa rahelo che have A navaprasthAna sabhAnatAnA abhAvamAM kuda- nira paNa thayuM. A madhyavatI satAnA rahasyanuM udghATana ane ratanA krame banatI ghaTanA nahi rahe. e mATe mAnavane sabhAna A sRSTimAM ene sakriya karavAnI AvazyakatA thA taSiyaka pra svakAra apekSita che. A sRSTima mAnavamAMthI devanuM sarjana nino AraMbha paNa bhAratanI AdhyAtmika paraMparAmAM sarvaprathama zrI karavA mATe nirmAyeluM che. A nahiM thAya tyAM sudhI jIvanamAM araviMda karyo che.zrI araviMde A sattAne mATe ati mAnasa' e zabda saMpUrNatA saraLatA ane svAbhAvikatA AvI zakaze nahiM. prayojayo che, ane e spa Ta karyuM che ke A suTano vega ati mAnasanA A daSTibiMdumAM Urdhva ane nigna sattAo vaccenA vire Agamana ane avirbhAva mATene vega che. kAraNa sRSTinA AdhyAdhane vicAra ogaLI jAya che. sRSTimAM sabhAnapaNe athavA sabhA tmika rUpAMtaranuM kArya mananAM sAmarthyathI para che, e atimAnasa natAnA abhAvamAM paNa nimna stare vArtAnA Agamata ane dArA ja thaI zakaro. AthI atimAnasanuM kevaLa darzana nahi parata avibhavanI teyArI cAlatI hoya che, ane nimnanuM satata rUpAM sRSTimAM enuM sakriya thavuM e divya jIvananAM nirmANanI eka tara thatuM rahe che jethI e udarvane vadhune vadhu pitAnI aMdara anivArya zarata che. atimAnasane sAkSAtakAra ane avirbhAva jhIlIne sAkAra karI zake. ane A prayAsa pAchaLanuM guptabaLa ane sAthe ahI divya sarjanane AraMbha thaze, eka zAzvata divasanI uSAne udaya thaze ane zrI araviMde emanA "sAvitrI" nAmanA mahApreraNuM to svayaM zIrvenI sattA ja che. kAvyamAM noMdhyuM che tema A rIte kAlanI sImAothI para thaI samagranI daSTie, zAzvatanI daSTie jotAM urva ane nimna vaccenA virodhane lepa "ane pRthvI cAre pragaTa 5ha AtmA paramanuM"
Page #416
--------------------------------------------------------------------------
________________ 438 Central With Best Compliments from Phone Ruvapari Road, BHAVNAGAR. 4157 (Factory) 4202 (Residence) Gram: CENPRODUCT Jain Education Intemational Dyes Products Pvt. Ltd. MANUFACTURERS OF COAL TAR DYES, PIGMENT POWDERS, EMULSIONS AND VAT COLOURS bhAratIya asmitA Bombay Office : 349/53, Samuel Street, Vadgadi, BOMBAY-3
Page #417
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtiya : vinA sahakAra nahi uddhAra : - zrI rA ja 5 rA ja tha vi. kA. sa ha ka rI maMDaLI lI. ( tAluke keTaDA-sAMgANI ) rajI. naM, Ara 6/679 tA. 24-1-56 zerabhaMDoLa sarakArazrInuM - rUA. 900 0 anAmata bhaMDoLa rUA. 27,495 anya bhaMDoLa rUA, 14,159-para sabhyanuM rU. 1,51,250 1,60,250 sabhAsada thApaNa rU. 29000/- sabhAsada saMkhyA :- 486 vyakita - 485 sarakArazrI - 1 ... eDITa varga 31.. pramukha dAdubhA prabhAtasiMha jADejA maMtrI chaganalAla nabhubhAi varIyA * ApaNI vyavasthApaka kamiTinA sabhyo . 1. zrI dAdubhA prabhAtasiMha jADejA rAjaparA pramukha 7. , zAmajI bhagavAna 2. , rAmajI premajI sabhya 8. , Tapu pAMcA sara ke. , savajI mAdhA nAraNakA 3, , nAnajI gebara , pAMcA nAyA seLIyA 4. ), nAnajI premajI , jhaveracaMda mAdhavajI rAjaparA niyukata 5. ,, popaTa nAnajI degA 12. * kAnajI vALA bhADavA , 6. , khImA ratanA 13. , vistaraNa adhikArI sAmeba "sahakAra" ,, bhADAI 0 cAkInI kulphI 0 lemsa AIskrIma lujha AIskrIma 0 zrIkhaMDa 0 dudhapAka 0 bAsuMdI chuTaka tathA jaththAbaMdha orDara mujaba banAvI ApavAmAM Ave che. che jene Adarza dugdhAlaca ? 80, bajhArageTa koTa, muMbaI-1. jaina Adarza nI kuzaLa vyavasthA heThaLa jaina siddhAMta anusAra banAvela. che jena AiskrIma kulaphI tathA AIskrIma menyuphekacararsa Te. naMbaro dukAna ; 2 6 3 5 1 - ghara ; 2 6 6 6 8 8 Jain Education Interational
Page #418
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratIya amitA N. VITHALDAS & CO. Stockist of : Iron & Steel For All Industries, Projects & Plants. Quay Street, Darukhana, Bombay-10 Please dial 370421 or wire 'LOKHAND' Asian Industrial Corporation Specialist in :Profile Cutting As To Size & Shape Bombay-10. With Best Compliments from Mahavir &Co. Jayantilal Narottamdas & Co. Fancy Cloth Merchants 44-48 Vithal Wadi, BOMBAY-2. Jain Education Intemational
Page #419
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMskRti ane sabhyatA zrI narottama vALaMda tenA kALamAM mAnavIne huM ane vAta vadhu che. para jIvate sAdhavAnI ekabIjAnA paryAya tarIke oLakhAtA ane vaparAtA "saMskRti' chatAM, gItAkAre AgaLa jatAM kahyuM che : mana khUba caMcaLa che, ane sabhyatA e be zabdo ekabIjAthI bhinna che. aMgrejImAM tene vaza karavAnuM kArya ghaNuM ja kaparuM che ; chatAM abhyAsa ane saMskRti mATe Culture ane sabhyatA mATe Civilization vairAgyathI tene vaza karI zakAya che." (gItA, a 6, zleka 35) evA zabdo maLe che. prakRti IzvaradattA ane AnuvaMzika hovA chatAM e tAmrapatra paranA saMskRtinI vividha vyAkhyAo apAI che. zrI araviMdanA lekha samI aphara nathI. bALavayathI mAMDIne vArdhakaya sudhInA AyuSya mate saMskRti eTale mAnasika jIvana kheDavAnI vRti, saMskRtinA kALamAM mAnavInuM aMtaHkaraNa aneka sArI mAThI asara jhIlatuM arthamAM saMskAranI vyAkhyA ApatAM methya ArnolDa kahe cheH jAya che tenI anubhUtio badalAya che tema tema enI prakRti paNa "vizvamAM je uttama vastu kahevAI che ane vicArAI che te jANavI badalAya che. anya prANIone mATe kAyamI thaI cUkelI prakRti, tenuM nAma saMskAra" "saMskRti eTale eka jagyAe eka sAthe mAnavInI bAbatamAM badalAtI rahe che. satata parivartanazIla rahelo rahetA janasamudAyanI rIti" evo artha nRtatvavettao svIkAre che. mAnavI A rIte pazuothI alaga paDIne vikAsa sAdhato rahyo che. jagatamAM je kaMI uttama gaNAtuM hoya tenI sAthe ApaNA jIva prakRtine keLavavAnI prakriyAnuM pariNAma te saMskRti, ane prakRtine nane meLa sAdhavA te saMskRti' ema eka sthaLe kahevAyuM che. "mAnasika yatheccha rIte bahekAvavAnI prayiAnuM pariNAma te vikRti eka ane zArIrika zakitaone tAlIma ApavI, vikasAvavI ane daDha karavI. udAharaNathI A vAta vadhu spaSTa thaze mAnavI kevaLa anna avananuM Ama ghaDatara thAya e ja saMskRti evI paNa vyAkhyA che. para jIvato nathI e sAcuM, paraMtu te annanI bAbatamAM koI vaLI 'zarIra, mana ane AtmAnuM kaya sAdhavAnI pravRti beparavA paNa nathI rahI zakato e paNa eTaluM ja saMskRti' e paNa artha Ape che. Ama saMkatine vividha rIte sAcuM che. bhUkha lAge tyAre udarane saMtoSa Apa e prANI ghaTAvavAno prayatna thayA che. mAtranI prakRti che. mAnavI vagara bhUkhe khAya athavA anyanuM bhojana jhuMTavIne khAya to te vikRti che, paraMtu bubhakSAvRttine saMyamIne, aneka vyAkhyAo ApavA chatAM, saMskRtinuM spaSTa citra raju bhUkhyA atithine potAnA bhejanamAMthI thoDAka hissa kADhI Ape karavuM khUba muzkela che. e satata vahetI saritA samI ke gaDagaDatA to te saMskRti che. Ama vikRti ane saMskRti prakRtinA sAmagiridha jevI sthaLa nathI ke ene spaSTa rIte pArakhI zakAya. e sAmA cheDe vase che. sarvatra phelAnAra vAyumaMDaLa ke vAtAvaraNa jevI adRzya chatAM, asA saMskRti uddabhave che saMskAramAMthI ane saMskAra e eka dhAraNa prabhAvI vastu che. kalAkAranI kaLAmAM, sAmAjika rItarasamomAM prakAranI keLavaNI che. mAnavI tenA manane, svabhAvane ane ruciane dhArmika vidhiomAM saMskRti DokiyAM kare che. mAnavInA ne keLavIne tenI prakRtine saMskAre che. sarakasano mAnavI tAra AcAra vicAra ane raheNIkaraNI dvArA paNa para cAlI zake che e kAMI jAdu nathI, paNa satata abhyAsa ke e vyakata thAya che. Ama chatAM A badhAMne saravALo teja saMskRti keLavaNInuM pariNAma che. jIvanasiddhi e ja rIte guNAdhAna ane nathI. jema mAnavInA zarIranAM aMgonA samUha karatAM mAnavatA doSAya nayananA satata prayatnathI prApta thaI zake che. ghAsanA e alaga vastu che, tema saMskRti A sarve sAmagrI dvArA abhi medAnamAM ADA avaLA na pharatAM eka cokkasa jagAethI vAraMvAra vyakata thatI hovA chatAM tenAthI para che. cAlavAne krama rAkhavAthI jema spaSTa keDI paDI jAya che, tema saMskRtinI sAthosAtha saMbhAravA jevA bIjA be zabdo che: mAnasika keLavaNIthI mAnavInA cirAmAM saMrakAra paDe che. bALakane prakRti ane vikRti. prakRti eTale svabhAva " prakRti ane prANuM mATI khAtAM ke DAbA hAthe khAtAM rokavAthI mAMDIne sadAcAranA sAthe ja jAya " ema kahevAmAM prANI mAtra prakRti anusAra te niyama zIkhavavA sudhI mAM bApa ke vaDIle tenA para aneka saMskAra che e bhAva rahelo che. vaLI e prakRti AnuvaMrika hovAne kAraNe pADe che. A saMskAro mATe saMprajJAnapaNe prayatna karavA paDe che, eka peDhIthI bIjI peDhImAM paNa utare che. prakRti zAnti nUtAni tema chatAM te aMtargata vastu che. jamInamAM dATeluM bIja sArI ( gItA, a 3, zloka 23 ) ema kahenAra gItAkAre e bAba- sthitimAM hoya to, anukULa saMyogo maLatAM UgI nIkaLe che, tane samarthana ApyuM che. bIjI rIte kahIe to, gAyane putra paraMtu bIja nikSepa thayo ja na hoya athavA bIja saDeluM hoya uttama vAcharaDe banI zake, paNa vachero na banI zake Ama mAnavI to jamInamAM kazuM ja na uge. e rIte, saMskArane dhAraNa karanAra paNa prakRtinI maryAdAnA vartuLamAMthI bahAra na jaI zake. Ama yogya hRdaya ne AtmA hovA uparAMta saMskAra bIjanuM saMvardhana Jain Education Intemational ducation Intomational
Page #420
--------------------------------------------------------------------------
________________ 42 bhAratIya asmitA karanAra AnuSaMtrika guNo paNa hovA joIe. e guNo na hoya ane rItabhAtathI ajANyA grAmajanane adyatana Dhabano pozAka paheathavA hadayanI tarasa ke AtmAnI bhUkha na hoya to saMskAra prApta ratAM ke saphAI baMdha bolatAM na AvaDe eTale te jaMgalImAM khapI. thaI zake nahi. jAya, paraMtu dayA, udAratA ane kSamA zIlatA jevA sazu tenI "amRtA" ne "sabhA" sAthe gADha saMbaMdha che, mAthA sAdhavA: saMskAritAne pragaTa karatA hoya. ethI ulaTuM, apaTuDeTa pizAkamAM te saMkhyA - ema kahevAya che sabhAmAMnA nirdiSTa viSayanA sajaja thaIne cIpI cIpIne belanAre zaherIjana pUrepUro sabhya virodha, samarthana ke tATasthanA prasaMge zista jALavIne samAja gaNAya, paraMtu tenI saMkucita ane vilAsI vRttie tenI saMskAribrahmane vaza rahenAra mAnavI sabhya gaNAya. sabhAmAM-janasamAjamAM tAne hAMkI kADhI hoya evuM paNa bane. ApaNuM sabhya gaNAtA samAjamAM vyavasthita rIte svastha ciro ane vinayapUrvaka vicAro rajU karavA sudharelA jaMgalIonI paNa eka jamAta che. bhautika upayogitAne jhIlavA ke tene vinimaya kare ja AMkaNIe e sabhya mAnavInuM lakSaNa che. jagatanI sarva bAbatane mApavAnI TevavALe upayogitAvAdI, dehanA vilAsa arthe zIla ane aMgrejI zabda civilization ne civitas (zahera) sAthenA cAritryane ghoLIne pI janAra bhogI, Ama saMkalpamAMthI temaja ApaNe tyAMnA 'nagara' zabdane 'nAgarika' sAtheno saMbaMdha udbhavelA nItiniya vaDe nahi, paraMtu samAjanI rItarasamenA sabhyatAnuM uddabhavasthAna zahera hovAnuM anumAna prere che. "nAgarika dhakakAthI gati karanAra jaDasu ane samagra jagatanA saMcAlananI eTale "nagaramAM rahenAra" eTaluM ja nahi, paraMtu sabhya ke sudha- bhAra potAnA ja mAthe hoya ema mAnIne dhamAliyuM ane ADaMbarI rele mAnavI" e artha maLe che. tenA virodhamAM grAmya' zabda jIvana jIvanAro DeLadhAlu - e badhA sudharelA jaMgalIonA 'jaMgalI' ke 'aNudhaDanA arthamAM prayojAya che. vividha prajAnA vividha namUne che. saMpaka mAM sthAnarUpa nagaramAM rahetA mAnavIne sAmUhika jIvane TakAvI mAnavI sthAvara maTIne jaMgama thayo, riAkArI mATIne khetI rAkhavA mATe raheNIkaraNInA ane siTAcAranA niyamo ghaDavA , karato thayo ane rajhaLapATa mUkI keIka jalAzayanA tIre sthira paDayA. AkhIye sAmAjika ekatAne taMdurasta ane gatizIla banA thayuM tyArathI te saMskRtinA dvAre AvI ubhe ene jIvana saMgrAma vavA mATenA A niyamo "sabhyatA' ne nAme oLakhAyA. haLavo banatAM potAnI jAtathI AgaLa vadhIne aneka sthUla-sUkSma saMskRti e jIvanadarzana che. A darzana te siddha mahAtmA- bAbato viSe vicArato thayo. AjIvikAne saMtoSa thayA pachInI ee bAhya ane AMtarika zuddhi keLavIne sthira manathI joyelA tenI pravRttie tene saMskRtinAM kAra ughADI ApyAM " jIvananI satyanuM pratipAdana che. mAnavInuM mAnasika baLa jeTaluM uMcuM hoya jarUriyAto pUrI pADatAM je kAMI vadhe te kalA" e AcArya eTaluM enuM jIvana darzana ugra bane. A jIvanadarzananuM vyavahA- AnaMdazaMkara dhruvanuM kathana saMskRtinA saMdarbhamAM paNa sAcuM che. ramAM vikaraNa karanAra AcAra ane vidhiniSedha dvArA mAnavInI navarAza e saMskRtine pAMgaravAnI DALa che. paraMtu e dariyAkAMThAnI saMskRtine AMka nIkaLe che. mAnavI dhULamAMthI guma tarapha gati retI samI lUkhI mUkI nahi, paNa nadI-kAMThAnI mATI semI phaLadrupa karatA hovA chatAM keTalIka bAbatothI vimukha rahI zakato nathI. heya tAja evI navarAze mAnavInAM mana, buddhi ane AtmAne bAhya prayojana dvArA hika vRttione saMtoSato jAya che, vikAsa sAdhyo, temaja e vRttione UrdhvagAminI banAvIne ucca AnaMda paNa samUhajIvananI bhAvanAe mAnava samAja ubho karyo. saMrakSaprApta karato jAya che. mAnavI amuka ja dezakALamAM jIvato hoI, nI AvazyakatA ane jIvana saMgharSaNamAM TakI rahevAnI vRttio ane amuka ja samUhamAM vasto hoya tenI hika vRttionA ane amuMja samuhamAM vasto hoya phaLarUpa AcAravicAra ane raheNI samAja jIvanane daDhIbhUta karyuM. samAjanA ane tenA ja vikasita karaNI dezakALathI aMkita hoya che. AthI ja, vividha dezaliAnusAra mAM svarUpa rAjayanA saMrakSaNa tane saMskRtine vikasAvavAno avakAza pazupaMkhInA baccA karatAM mAnavInuM bALaka vadhu saMskRtinAM bhinnabhinna svarUpe jovA maLe che. asahAya hovAne kAraNe te pukhta vayanuM thAya tyAM sudhI tene saMrakSaNa sabhyatA manuSyane bAhma :2nA (karmendriya ane jJAnendri) ApavuM paDe che, vaDIle pAsethI bALakane temanA bhUtakALanA anudvArA bAhma prayajanane saphaLatApUrvaka prApta karAvanArUM sAdhana che to bhavanuM bhAthuM paNa maLe che. anya prANIonI sarakhAmaNImAM saMskRti e aMtaHkaraNa (mana, buddhi ane AtmA) dArA AMtarika bhotika rIte vadhu nirbaLa gaNatA mAnavIe suniTamAM sarvoparitA anubhatine AnaMda abhivyakata karanArUM vidhAna che. vadhu spaSTatAthI siddhi karI enuM mULa te vyavasthita mAnava samAjamAM thayelA uchera kahIe to, sabhyatA eTale bAhyAcAra ke rItabhAta, ane saMskRti dvArA maLatA saMrakSaNa ane zikSaNamAM che. neTale AMtarika guNonI abhivyakita. mAnavInI saMskAritAnAM saMskRti e mAnavajAtinI yuga sAdhanA che. enA sarjanamAM ghAtaka ucca bhAvanAo ane Adarzo sAkAra bane che tenI sabhyatA sUcaka hajAra varSano puruSArtha ane aneka mahAtmAonAM ciMtanane arka ekabIjAnA pUraka che. tema chatAM, koIvAra evuM bane che ke e rahelo hoya che. mAnava samudAyane mAnava samAjamAM vyavasthita beu vacce kustI paNa khelAya che. saMskArI mAnavI sabhya na hAya karanAra ane mAnava AtmAnA sumatama ane udAtta bhAvanuM ane sabhya mAnavI saMskArI na hoya evuMya bane. zaheranI TApaTIpa pradAna karanAra jagatanI saM kRti tavata : eka ja hovA chatAM, Jain Education Intemational
Page #421
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha vizvanI vividha prajAnI svakIya guNa samRddhie tenA para viziSTa [ yaMga IDiyA, 1-6-1921 ] tAnI chApa lagAvIne tene bahurUpa banAvI. aMgrejonI zistabaddhatA ane sAhasikatA, cAnI nikhAlasatA (Frank zabda French saMskRtinI pratiSThA ucca jIvana mUlyamAM rahelI che, e vAta parathI Avyo haze ?) hiMdIonI dharmaparAyaNatA ane sahiSNutA AjakAla visarAI gaI che. aMtargata gune viksAvavAne badale ema jagatanI vividha prajAonI khAsiyata saMskRtimAM aMkita bAhyAcAramAM magna rahetA AjanA mAnavIne bhAvanA ane Adarza thavA lAgI. pUrvanI ane pazcimanI, IrAnanI ane yuropanI, cInanI AbhanA tArA samAM vidura thaI paDayAM che. vyAvasAyika siddhaomAM ane jApAnanI ema bhinnabhinna saMskRtio ubhI thaI. Ama, rAcato mAnavI sAro DokaTara, adhyApaka, vakIla ke menejara banavA udAtta bhAvanAne prANu dharAvatI saMskRtinAM dezakAla bhede aneka mathe che. paNa sAre manuSya thavAnuM tene sUjhatuM nathI, jIvanane vizALa svarUpe thayAM. pUrvagrahathI pIDAtA mAnavIo e pitAnIja saMskRti rIte jevAne badale tenuM khaMDadarzana karatA hovAne kAraNe gharova ukhya kATAnA ane sAmAnI hIna kakSAnI mAnIne saMskRtinI vADA kuTukam nI vAta tene vadate vyAdhAta jevI bhAse che. kahevAya badhI UbhI karI. evA mAnavIone gAMdhIjInuM A vidhAna cImakArUpa che ke asura kuLamAM janmelA prahalAde anekavidha viSamatAmAM ane che. " mArA gharanA bArI bAraNAM baMdha karIne huM aMdara purAI bhaDabhaDatI jvALAomAM zekAIne pitAnI saccAI jIvatI rAkhI rahevA mAMgatA nathI. dezadezanI saMskRtinA vAya mArA gharanI Asa hatI. pRthvIthI kayAMya dUra dUra avakAzayAtrA karI AvanAra gAgArIna pAsa chUTathI vAya ema huM icchuM chuM. paNa e vAyu mane pitAne ke TITAva karatAMya jagatane vadhu nahi te mAtra dazagula kIdhuM laI ja uDADI mUke e mane maMjura nathI. bIjAMnA garamAM huM goyA janAra arvAcIna alAdanI Aje vizeSa jarUra che. tarIke athavA bhikhArI ke gulAma tarIke rahevA nathI mAgato " Gram : "PROCEKING" Phone 3 1 4 1 3 9. Navinchandra Dhirajla Always Insist on MAFATLAL GROUP of Mills Varieties T. C. Suiting 151 B/a T. C. Suiting 401 L/s T. C. Poplin 888 B/d T. C. Poplin 444 Col Kings Wear Poplin High Light-Poplin 643, Dwarkesh Galli Mulji Jetha Market Bombay-2. Jain Education Intemational
Page #422
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratIya amitA Minsto Marbles With Best Compliments From AJMERWALA Estate Behind Calico Mills Swastik Light House Manufacturers of "SAMSON"? Brand Pressure Stoves Gas Lanterns & Mantles Office: 24, II Bhoiwada Lane, BOMBAY-2 Factory: 42, Gala Industrial Estate, Mulund, BOMBAY-80 For Decorative Marbles & Mosaic chips Office Phone 333850 Factory Phone 591880 Reduce Your Manufacturing Cost By Using Our Superior Quality ROBIN BRAND & INDIA BRAND Cotton Healds, Steel Reeds Wire Healds, All Metal Reeds and Heald Frames. Exporters, Importers and Largest Stockists of Genuine Standard Make of Textile Machinery, Stores, Accessories & Lubricants . Please Write To : Mehta Parikh & Company Private Limited 45-47 Apollo Street, Fort, BOMBAY 1 BR. Registered Office : Kapasia Bazar, AHMEDABAD 2. Phones : Bombay : 254954, 250312, 254990 Resi.: 356932, 358019 Grams: "ROBINBRAND' Ahmedabad : 22515, 23581 Resi.: 85604, 85340 HOUSE OF REPUTE AND SERVICE FOR OVER 43 YEARS DISTRIBUTORS AND STOCKISTS OF THE NEW INDIA INDUSTRIES LTD.. BARODA. Jain Education Intemational
Page #423
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhArata mAM mahezvaranI tAmra-pASANayuganI saMskRti zrI eca. DI. sAMkaLiyA Aryo bhAratanA ja che ke bahArathI AvyA che ane AvyA svarUpo niHzaMka batAve che ke saMskRta tathA IrAvI bhASAo hoya to kayAre AvyA hoya ane kaye mArge AvyA hoya e bahu ja vikasita thayelI Aya bhASAo che, paNa mULa bhASA ethI prazna chellA 100 varSathI vidvAnomAM carcAI rahyo che. ApaNI judI ja hovI joIe. paraMparAgata mAnyatA evI che ke Aryo asala paMjAbanA vatanI ( purANuM vastuzAstranI madadathI chellA thaiDAka varSomAM evo purAvo hatA, te dhIre dhIre pUrvamAM uttara pradeza tathA magadha (bihAra). maLavA mAMDayo che ke pazcima eriyAnA dezoe bhArata pahelAM ane dakSiNe mALavA, vidarbha, rAjapUtAnA, gujarAta ane saurASTramAM keTalAka hajAra varSe para saMskRtinA vikAsanAM pagalAM bharyA hatAM. prasaryA. A mAnyatAne veda ane tyAra pachInuM vaidika sAhitya eTale hamaNAM to mAnavuM ja rahyuM ke saM kRtinAM keTalAMka viziSTa pUrato Teko Ape che. aMge bahArathI AvyAM heya. I. sa. 1786 mAM sara viliyama jese eka bhASaNamAM kahyuM vIseka varSo pahelAM hIna gIlDara nAmanA eTriyana mAnavake saMskRta bhASA grIka, leTina, IrAnI ItyAdi bhASAo sAthe bahu zAstrIe gaMgA-yamunAnA doAbamAM sapATI parathI maLela tAMbAnI sAmya dharAve che; tethI e badhI bhASAonuM mULa eka ja hoya e talavAronI ane dakSiNa raziyA, kokesasa parvatanI khINa, IrAna saMbhavita che. te pUrve 1588 mAM paNa philipe sAseDhI nAmanA luristAna, aphaghAnistAna ItyAdi dezamAM maLatI tAMbAnI talaeka ITAliyana vidvAne gAvAmAM pAMca varSa sudhI abhyAsa karIne vAronI sarakhAmaNI karatAM batAvyuM hatuM ke badhI talavAranA e ja matalabane abhiprApa darzAvyo hato. AthI yuropanA dezonI hAthA eka viziSTa rIte banAvelA che, tethI e talavAra ane vidyApIThamAM saMskRtanA abhyAsane sthAna maLyuM ane tulanAtmaka bIjI thoDIka vastuo AryonI hevI joIe ane emanA prApti bhASAzAstrano janma thayo e zA puravAra karyuM che ke saMskRta sthaLe AryonA bhAratamAM thayelA AgamananA mArga batAve che. karatAMya vadhu prAcIna I yuropiyana " bhASA hevI joIe ane tyAra pachI 1947 ane 1949mAM sara meTiMmara vIlarane haDappA temAMthI upara jaNAvelI bhASAo jude jude samaye judI paDI ne tathA mohana-jo-daDomAM taTabaMdhInA avazeSo maLyA tyAre temaNe jagatamAM prasarI hevI joIe. Aya ' zabdane vyApaka daSTie kahyuM ke A taTabaMdhIo RgvadamAM varNavelAM asurenAM pure che jonArAo ema mAne che ke "I Do-yuropiyana bhASA bolanArA ane AryonA netA I. A purane I. sa. pUrve 1500mAM nAza enuM Adi nivAsasthAna dakSiNa rariyA ane kephemasa parvatanI 1 nA karyo hovo joIe. khINano sapATa pradeza hovo joIe. tyAMthI eka jUtha pazcima tarapha AgaLa vadhyuM tethI lithuniyana grIka, leTina ane bIjI A jaTila prazna para mahezvara-nAvaDATalonA khodakAme bahu yuropIya bhASAo astitvamAM AvI. bIju juya dakSiNa tarapha mahatvane prakAza nAkhe che. AvyuM te IrAnI bhAratIya AyonuM. Rgyeda ane jarathusta - mahezvara dorathI dakSio 60 mAIla para narmadAnA uttara pahelAMnI IrAnI gAthAo vacce eTaluM badhuM sAmya che ke e baMne tIre vaseluM che. te yAtrAnuM dhAma paDyuM che. bhAratanA prAcIna uttara dhArmika racanAo eka ja sthaLe racAI hovI joIe ema lAgyA dakSiNa dhorI mArga para e AveluM che. I. sa. pUrve trIjI vinA rahuM nahi. paNa koI matabhedone lIdhe IrAnI ane bhAratIya zatAbdInA bauddha bhikSuothI mAMDI, temaja bIjA yAtrIo musAAryo judA paDyA. AthI ema manAya che ke eka vakhate bhAratIya phare ane uttaranA rAjAonAM lazkara e ahIMthI dakSiNa tarapha Aryo IrAnamAM vasatA hovA joIe ane I. sa. pUrve 1500nI pravAsa karyA hatA. daMtakathA mujaba tathA I. sa. 16 00nA saikAnA AsapAsa bhAratamAM AvyA haze. rilAlekho pramANe mahezvara te prAcIna mAhitI nagarI hatI. bhAratIya mAnyatA evI che ke A anAdi kALathI bhAratIya muDezvaramAM pazcimathI pUrva tarapha lagabhaga eka mAila lAMbA che ane bhAratamAMthI bIjI dizAomAM prasaryA huMya ema vedo- ane 5 thI 80 phUTa UMcA TiMbA ke TakarAe UbhelA che. upani pado parathI samajAya che. saMskRtamAM jeTalA zabdo maLe che. emAMthI chellAM 125 varSathI jUna mATInAM vAsa, kUvAo ( teTalA koI 'IDe yuropiyana ' bhASAmAM maLane nathI. A tAMbA-cAMdInA sikakAo maLatAM AvyAM che. paccIsa varSa para mAnyatAnA javAbamAM ema kahI zakAya ke AryabhASAonA Adi- tyAM karavAmAM AvelA khodakAma dArA I.sa. pUrvanI 10-200 Jain Education Intemational
Page #424
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratIya asmitA varSa jeTalI jUnI vastuo maLI hatI 1945-47mAM zrI amRta AvA vAsane maLyAM hatAM tene samaya I. sa. pUrve 120 va. paMDyAne pazcima taraphanA eka TimbAmAMthI thoDAMka paththaranA nakakI karavAmAM Avyo hato. haciyAro ane raMgaberaMgI mATInAM ThIkarAM maLyAM hatAM. te e TimbAnI sapATI parathI maLyAM hatAM. sane 1956mAM mAre pharIthI mahezvara javAnuM thayuM tyAre nAvaDA TolInA cAre TekarA pharIthI tapAsyA AmAMne Tio naMbara cArathI sane 1952-53mAM ame Dekakana koleja posTa grejyueTa ane je jANIto thayo che te TekarAnuM Dekakana koleja ane mahArAjA rIsarca insTiTayuTa-pUnA ane mahArAjA sayAjIrAva vidyApITha sayAjIrAva vidyApITha dvArA 1957-58mAM moTuM khodakAma AravaDodarAnA upakrame mahezvara ane tenI sAme nAvaDA TAlIne traNa bhavAmAM AveluM te hajI cAlu che. TimbAonuM khodakAma karyuM tyAre ame je saMsadhana tathA avalekana karyuM te parathI amane jaNAvyuM ke, mahezvara AgaLa nadIe ane lagabhaga cAra mahinAnA satata khodakAma pachI mAlUma paDayuM sthaLe mAnave banAvelA TekarAoe ahamadanagara jillAmAM nevAsAnI che ke jyAre mAnave pahelIvAra vasavATa karyo tyAre A mAphaka sapATI parathI nadInA hAlanA pAtra sudhI be lAkha varSane jaMgale hovA joIe, jene lIdhe nadIe AgelI pILI mATIne ItihAsa saMgharI rAkhyo che. AmAMthI nIcethI trIjA gharamAM nadInA kAMpa kALI mATImAM pheravAI gayo hato e pahelAM vasavATamAM pAtrathI lagabhaga 50 phUTa upara raMgIna vAsanAM asaMkhya ThIkarAM makAna cerasa ke gALa hatAM, eraDe 12 thI 15 phUTa lAMbo ane hajAro nAnAM hathiyAronAM pAnAMo be-traNa tAMbAnA mAchalI 7-8 kaTa pahoLo hato. bhI to mATInI rahetI. makAne hArabaMdha pakaDavAnA galo, ane eka nAnI chiNI [ cijhala ] maLyAM hatAM. pAse pAse goLa jADA thAMbhalA ane temane DhAMkatI vAMsanI jALInI A samaye tAMbAnuM jJAna hovuM joIe tethI A samayane AsapAsa mATInAM 3-4 IcanAM paDe lagADI banAvavAmAM AvatI. tAmra-pASANayuga ' tarIke saMbodhavAmAM Ave che. A makAnamAM Aga lAgatI tyAre bhI te lAla-pILA pakavelA vAMsa jevI thaI jatI. evI traNa-cAra Age ahIM lAgI AthI upalA tharane ame "maurya-sAtavAhana samaya" ne mAryo hovAnuM mAluma paDayuM che. A bhI to temaja jamInane cUnA ane che. magadhamAM maurya rAjAo thA mALavAmAM sAta vAhana rAjAe mATIthI lIMpavAmAM AvatI. gharanA eka bhAgamAM ke bahAra cokamAM rAjaya karatA hatA temaja bIjAM nAnAM rAjayo paNa hatAM. emanA traNa moDhAvALo cUle hato. AvA cAra-pAMca cUlA pUrepUrAM sikkA, tathA cAMdInA cinakti sikkA ane viziSTa prakAranI mAnyA che. AjathI 3200 varSa pahelAnI e racanA che. mATInAM vAsaNonAM ThIkarAM e gharamAMthI maLayAM hatAM. A vAsaNane baMne bAju e cakacakti kALIrUperI sonerI camaka hatI. AvAM A tharane tapAsatAM emAMthI bhItanA nAnA moTA TukaDA enI vAsane I. sa. pUrve 5 0mAM gaMgA- yamunA nA doAbamAM sAthe baLelA lAkaDAnA thAMbhalAnA ane vAMsanI jALInA avazeSo janma thaze ane pachI te bhAratanA bIjA bhAgomAM phelAyAM. maLayA che. A parathI khAtarI thaI ke jyAre e manane Aga lAgI ane te tUTI paDayAM tyAre tyAM vasatA mAnave e bolI Ama sApekSa pramANane AdhAre ame mazvaranA tAmra-pASANu bhIMta ItyAdine sapATa banAvI enI upara pahelAMnA jevI ja yugane samaya tapUro nakkI karyo. ane te niHzaMka I. sa. pUrve makAne karI bAMdhyAM. Ama traNavAra Aga lAgatAM te baLelA 500 pahelAne hovo joIe. kacarAne kADhayA vinA te upara ja pharI pharIne makAna bAMdhyAM hatAM. dareka vakhate makAno pAyo UMco thato gayo ane Tio asala ahIM maLenAM ThIkarAmAM keTalAMka viziSTa citrAmAM jovAmAM sapATI karatAM 15 phUTa UMce vadhyo eka siMdhu saMskRtine bAda AvyAM che. kALA ke rAtA-kALA raMgathI sapheda pILI pArzva karatAM IrAka, Ijipta, tuka ane madhya yuropanA sAdhAraNa leke, bhUmi para hAthamAM hAtha bharAvI nAcatAM hoya evAM lAkaDI jevAM kheto. vepArI kAmadAra vagerenAM ghare AvAM mATI ane vAMsa mAnavo kAyAM hatAM. AvI ja DhabanAM nAcanArAM IrAna IrAka rAka ke lAkaDAnAM ja hatAM. cUnAne vaparAza paNa ghaNuM dezomAM jovAmAM Adi pazcima eziyAnA tAmra-pASANa yuganAM mATInAM vAsa Ave che para cItarelAM mAlUma paDyAM che. AmAM eka vAsaNa moTA kaDA vADakA jevuM che. mAMdAnI sAravAramAM vaparAtA "phIDiMgakapamAM hoya vAsaNo mukhyatve mATInAM ja hatAM. vAsanuM pita suMvALuM che evI eka lAMbI aDadhI ughADI TATI athavA naLI tene che. majabuta tathA raMga vagaranuM rahetuM. vAsanA gaLA pAse vividha A naLIvALA pAtra ne baMne hAthamAM bebAmAMja rAkhIne vAparI jAtanI nakazI karavAmAM AvatI. pachInA samayamAM A bhAgamAM zakAya ema che. AthI A "tarpaNa-pAtra' hoya ema lAge che. strIonI, prANIonI AkRtio caTADavAmAM AvatI. khAvAAvAM aDadhI ughADI TopIvALAM vAsaNa bhAratamAM pahelAM pIvA ane vastuo bharavAnA upayogamAM Ave evAM vAsa para kayAMye maLayAM na hatAM ; paNa tevAM vAso pUrva citrAmo kaDhAtAM vADakA, cALI, hAMDI, "tapelI, : pyAlA, kacarATa IrAnamAM siyAlaka" tathA "giAna' nAmanA sthaLe paranAM khAda- ke parAta evAM goLa ke khUNAvALA vAsa para citrAmo che, kApomAM 20-25 varSa pahelAM maLyAM hatAM. tyAM je gharamAM-kabaramAM te badAmI pArzvabhUmipara kALA raMgathI dorAtAM. mukhyatve sauthI Jain Education Intemational
Page #425
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtiyaya nIcenA pAmAM eTale vasAnanI zarUAtamAM marUda ke pILAza paDatI bhUmi para kALA-lAla raMgathI ke kALI bhUmi para sapheda raMgathI citrA kADhelA mAlUma paDe che. jhADapAna ke phulAnI AkRti, vAvaTA, dAdara ke sIDI, trikoNa ke catuSkoNa, sUrmAMdaya ane sUryAsta pUrAM khIlelAM phUle, vAdha, siMha kUtarA, lAMbAM zIMgaDAMvALAM haraNa, mAchalI, magara, kAcabA, mera, strI-purUSa ItyAdinAM citrAmA temAM maLI Ave che. eka AkRti TrenanI hoya ema lAge che. jemAM ziva OM banI mUti utAravAno Azaya samAyelA che. tAMbu kema gALavuM ane tenAM entare hathiyAre kema banAvavAM te A mAnavA jAtA hovA chatAM tAMbAneA vaparAza bahu oche hatA. zAkabhAjI ke salI kApavAnI charIo, ane dAMtaraDAM, tIrAnI TAcA vagere mATe akIkanAM pAnAM hADakAM ke lAkaDAnA hAthAmAM besADIne vAparavAmAM AvatAM. je paththaranA gAbhAmAMthI A pAnAMo ke patnIe kADhelAM che tenA 2500 thI vadhu namUnA maLyA che dhAnya e bahu mahatvanA purAvA che ghauM pAvana joDI tamA DakhAmAM, gappA tanApuranA sauthI nIcenA pamAM . lagabhaga 280 varSa junA che. maLyA che. nevAsAnA khAdakAmamAMthI e ghauM, caNA ItyAdi paththaranA pArA para vaTAtAM. AvA pATA ane vAvAnA adhagALa paththara bahu maLyA che. e vakhate dhaTInuM jJAna nahetuM. ApaNe vAparIe chIe tevI ghaTInuM Adya svarUpa mahArASTra, saurASTa, mALavA ItyAdi pradezamAM grIka ane rAmana sapane me . sa. nI zarUAtamAM vaparAmAM tenI DelAM lAya khAMDIne banAvAtA. e mATenA mAMkhiyA haDappAmAM A leAkeA khetI karatA ane ghauMM, ceAkhA, masUra, aDada, caNA, vaTANA, lI jevAM dhAnya khAtAM, A sthiti mAM A khAdakAmamAMthI mAM baLI gayelAM dhAnya, lAkaDAM, 1200 mAM hatI te pahelAM kadAca tethI UtaratI haze. ghauMnA bI gayelA AgarIyA sonI nIcenA parAmAM eThale saskRtinA mArdi( kAlasA ) chapANI ane hADakAMne samaya sekasa rIte nakkI samayathI ane dALa cokhA vagere pachInA cAmAM maLyA che. phaLamAM mera ane zAkamAM meTAM khIvALI vAleLa khAtA. thavA mAMDayA che. nADAnA mAdakAmamAMthI gaye varSe maLelAM ghauM ane kolasA ( lAkaDAnA thAMbhalA ) amerikAnI pensIlavenIyA vidyApIThane meM mAryA. tyAM brikasa vibhAge RNa mahInA pahelAM ja avazeSonI parIkSA karI jaNAvyuM che ke, jUnAmAM jUnA kolasA i. sa. pUrve 1415 ke 1631 varSa jeTalA jUnA hatAM. bIjA jAra varSa nA janA cokhA, bAjarI ane karInA bArAmAM, ghauM,je uparanA gharamAMthI maLyA hatA te I. sa. pUrva maLyA hatA. nAvaDA TAlInA khAdakAmathI sAbita thAya che ke mALavAmAM hatuM. uparAMta bIna dhAnyo che la kara badhI khavAtAM 1419 ke 1169 varSa jeTalA jUnA hatA. Ama mahezvarI tAmrapASANayugI saMskRtine aiAmAM e 70 varlDa TalI jUnI hatAM. lekhI zakAya. A saMskRtino nAza kevI rIte thayA haze tenuM anumAna karI zakAya che. I. sa. pUrve 600-700 mAM gaMgA-yamunAnA dezaAkhanA pradezamAM bihAra ane mALavAmAM leATAnA haciyArA banavA lagyAM hatAM. te jJAna dharAvanArAmaNe nAnAM rApAne harAvI. mAM sAmA racyAM. mAThAM jano ( bauddha sAhitya kahe che tema ) astitvamAM AvyAM. AvuM mAruM sAmrAjaya ujajaina (mbavata) na hatuM, vatInA mALa caDavone maMpitonA ThelA zabdane harAvI te kaNakI banAvIne roTalA-roTalI zekAtAM haze ke kema te nakkI thatuM nathI, paNa leTa masaLavAnI koTa-parAMta mATInI banAvelI paNI mA .. evA pATA para vaTAvI zveta veTa nA nIkala che.) evA laTanI pradezane peAtAnA sAmrAjayamAM meLavI lIdhA hatA. ema purANA kahe che. e vAta paizAkhImAM vA vaMzanA mahAsena udayana ane rAjagRhamAM bi'bisAra gAdI para teA. A meTA rAjA vacce vAra vAra karyo thatAM temAM mahezvara -- nAvA - mInI sa'skRtinA nAza thaye hAvA joie. tAmra pASANayugI saMskRtinA tharAnI para bhAThAnAM piyAvA ane bhAratamAM sauthI paDelIvAra pracalita thayelA cihnAMkita rUpAnA sikakA maLe che, dAgInAmAM khanananAM kayiAdI pUranAM, ane cinAI mATInA vAsAnA jevA nAnA-meTA maNi re che. tAMbAnI baMgaDI, DI ane kAnamAM paheravAnAM nAnA DamarU jevAM kuMDaLa thADAMka maLyA che. mATInAM maLe Ama zvetAM A sa MskRti bahu samaya na lAge, paNa saMskRtinA vikAsanI dRSTie jotAM ATalAM badhAM dhAnya ugADavAnuM jJAna e eka bahu moTuM pagaluM kahevAya. vaLI judA judA prakAranAM vAsaNa jIvananI jarUriyAte batAve che. jema jarUriyAto vadhAre tema jIvana vadhAre vikasita. tyAM thAya thI bhagA vitAna ( aTAmika enarjI khUba vikAsa pAmyuM . e vinAnusAra nakkI thayuM che ke dareka jIvana satvayukta vastu, mAnava, pazu ke vanaspati janmatAMnI sAthe havAmAnamAMthI reDiyama (sUryanAM amuka jAtanAM dirA ) kazu karavA mAMDe che. jyAre e vastu nAza pAme che ke tarata ja e kirAtsa kriyA (reDiyA ekaTiviTI ) baMdha thaI jAya che. dhIre dhIre e vastumAMthI A kiraNonA nAza thavA mAMDe che. sendriya vastumAMthI ceAsa pramANamAM reDiyama nArA pAmavA mAMDe che ane te mApI zakAya che. Ama keTalI kirag2Atsaga kriyA ( zikSo ekaTiviTI ) amuka prAcIna seyi vastumAMthI gaI te hamaNAM cAlu viDayo ekTiviTI sAthe sarakhAvatAM mApI zakAya che.
Page #426
--------------------------------------------------------------------------
________________ 448 bhAratIya asmitA mAhezvarI saMskRtinA nAza karatAM tenA uddabhava viSe jANavuM maryAdAo bahAra AvI nathI, chatAM khADe 4 phUTa pahoLA ane vadhAre mahatvanuM che. e saMskRtimAM je beThakavALA pyAlA, pALIeAM, lagabhaga 6 iMca uDe che. enI bAjue ane jamIna sAcavIne gaLaNI jevA mATInAM vAsa, sAMkaDu gaLuM ane goLa paTavALI banAvI che. A khADAmAM be hATA baLelAM lAkaDAM ane be hATA mATalI, ToTIvALA vADakA vagere maLe che. tevA ja pUrva-IrAnamAM kuMjA jevA mATInA ghaDA mAnyA che. A yajJavedi hoya te junAmAM tAmra-jasatayugI saMskRtimAM maLe che. vAsAnuM A sAmya nI bhAratamAM kahI zakAya. irAna sAthenA vyApAra ke bIjA koI saMbaMdha vinA na hoya. vaLI A vAsaNe zuddha IrAnI nathI eTale IrAnamAM joyelAM vAsa A samaye lagabhaga gAmamAM 10thI 150 mANasanI vastI e lekee bhAratamAM AvI banAvyAM hoya, temAM anukULa pheraphAra hatI. pachI gAma banyuM ane phaLyuM. vastI AkhAe TiMbAo karyo hoya e saMbhavita che. upara thaI. A bIjA peTA vibhAga TiMbAnA dakSiNa-pUrvanA bhAgamAM peTA bAga bAjhI jene purA 15 phUTa lAMbI Trevet bhAratanI baha 2 I. sa. pUrve 6000 varSa pahelAM bane bAju khAImAM jovAmAM maLe che. eka 15phUTa*phUTa gharanA badhAja aDadhA hAthAvALAM mATInAM vAsaNo banatAM te maLe che. tyAra pachI krITanA TApumAM baLI gayelAM thAMbhalA maLyA che. A vinAza pachI gAma lagabhaga hamaNAMnA jevA eka hAthAvALA "ka"I.sa. pUrve 2000 pahelAM banatAM. 100-15 vAra karyuM paNa evI jAhojalAlI ochI thatI gaI bhAratamAM jUnAmAM jUnAM ane sArAM mATInAM vAsaNo siMdhu saMskRti- hatI. dharonI bhItomAM have cune DhALAte nahi. ane jamIna para mAM maLayo che, paNa ahIM hAthA vALAM vAsa jaja ane taddana ochA ja prasArAte I. sa. pUrve 1100-1200mAM ene aMta sAdhAraNa prakAranAM che. e banAvavAnI kaLAmAM upayoga na hovAne AvyA lAge che. kAraNe bhArata pachAta raheluM jaNAya che. Ama IrAnathI amuka lekonuM ke jAtinuM Agamana mAhezvarI saMskRtinA vAsa sUcave 1957-19nA khedakAmamAMthI lagabhaga 30,000 pattharane pAtaLA che. A lake ke jAti koNa haze e prazna jaTila che. e vakhate capunA pAnA jevA pAnAo maLayAM hatAM. AmAMthI bhAMgI gayelA IrAnamAM kayA leke vasatA te nizcita thayuM nathI. haju sudhI bAda karatAM 2300 rahe che. A badhAnA thara sAthe ane gharanA emanAM vAsa, makAna, hathiyAre dAgInAo ane kabare uparAMta avaze sAthe anusaMdhAna karatAM eTaluM sAbIta thayuM che dareka kAMI paNa lakhANuM maLayuM nathI. je ApaNe bhAzA zAstranAM mULa kuTuMba AvA pattharanA pAnAo banAvatuM. emAMthI lagabhaga 70 tone AdhAre mAnIe ke A dakSiNa raziyA ane kokesasa TakA capunA pAna jevA patarIo che. AvI samAntaravALI pataparvatamALAnI sImAmAMthI IrAnamAM AvI vasyA hatA te siyAlaka rIo dhAnyanA kaNasalA kApavAne gharamAM zAkabhAjI samAravAne ane -hisara-giAnanA leke Aryo hovAno saMbhava che. vaLI Rga lAkaDA, hAthIdAMta vigeremAM kAma karavAne mATe vAparI zakAya ema vedIya arthe ane IrAnI AnA sAMskRtika saMbaMdhe jotAM ane prayoga parathI lAge che, bahuja juja saMkhyAmAM upalabdha thatAM mahezvaranI tAmra-pASaNayugI tathA siyAlaka hisaranI I. sa. pUrvenI candrAkAra ke trikoNAkAra nAnI patarIo hAyAmAM bharAvI, bANa 1200-250 nI saMskRti vacce ATaluM badhuM sAmya jotAM, lAgyAM tarIke ke mAklIone riAkAra karavA mATe Harpoon tarIke va5 rAtA haze ema lAge che. vinA rahe nahi ke mahezvara AvIne vaselA lokomAM thoDuM paNa Aya lehI vahetuM hovuM joIe ane teo Arya bhASA bolatA Ama pAranA tathA mATInA mANio vATavAne tathA khAMDavAne hovo joIe. mATe patharanAM khADAMvALA pATA ane ardha goLAkAra capaTA-sapATa vadhAre abhyAsa karatAM eTaluM paNa nizcita thayuM che ke A varaMvaTAe paNa gAmamAM ja banatAM mATInA vAsagomAM atyaMta e svayaMpUrva zetI pradhAna nAnuM gAmaDuM hatuM. tAmrapASANa yuganuM vividhatA hovA chatAM ane 600 uparAMta enI upara citrAmaNo judA judA thaze ane temAM maLatAM mATInA vAsaNone AdhAre A gAmanI hovA chatAM badhA mATInA vAsaNo gAmane kuMbhAra ane enA zarUAta ane aMta cAra vibhAgomAM joI zakAya che. sauthI prathama kuTuMbIoja karatAM AjanA madhya pradeza kahevAtA narmadAtaTI - vasavATa I. sa. pUrve 1600mAM . A samaye TiMbAe hamaNA mahezvaranI tAmra - pASANayugI saMskRtine IrAna sAthe dUra dUrane karatAM ochAmAM ochA 15 phuTa nIce hatI, ane enI para paNa saMbaMdha hato. ema spaSTa mAluma paDe che. ane bahuja saMbha vita che ke thoDAka paNa IrAnI ke pazcima-eziyA nivAsI loko jaMgala-jhADI paNa sArI hatI. A jaMgalone lIdhe TiMbAnuM ahIM I.sa. pUrve 2000nI AsapAsa AvyA hoya ane AdiupaluM thara kALI mATIthI ghasAI gayuM hatuM. haju paNa kaMI koI vAsIonA saMparkamAM AvyA pachI A saMskRtine janma Ape A jagAe A kALI mATI haju sacavAI rahI che. A sama hAya. thanA 5-7 goLa jhUMpaDAonA pAyA maLyA che. AnA parathI ema lAge ke ghare mukhyatve goLa hatA, eke eka laMba-corasa pradezamAM lIlI ne lAla thaI gaela jamInamAM hetu : pura : sara banAvela khADo yajJavedI jevo ja lAge che. A hoTA gharanI cAre taraphanI Jain Education Intemational
Page #427
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratIya saMskRtimAM strInuM sthAna zrI jitendra jeTalI. jIe . 7no ne ( ane keNa jANe kema paNa hakitao mAnavInI jIbhe turata ja brahmacaryeNa kanyA yuvAna vindate patim caDhI jAya che. je te svAtaMtryamati strIone svataMtratA meLa- arthAta vidyAbhyAsa-kALa daramiyAna brahmacarya pALI kanyA yuvAna vavAno adhikAra nathI.' manusmRtinA A sUtranI paNa eja dazA patine meLave che. vaidika kALamAM strInA A sAmAjika sthAnane thaI che. khUbInI vAta to e che ke A sUtrane sArAye purANa- brAhmaNagraMthane paNa Teke che. te nIcenAM avataraze uparathI jaNAze. kALanA pratinidhirUpa ApaNe gaNI kADhayuM che. paraMtu sAcI vAta zatapatha brAhmaNamAM kahyuM che: A nathI. veda, upaniSada, rAmAyaNa, mahAbhArata tathA kRtikALa arko ha vA eSa Atmano hjaayaa| daramiyAna te pachI paNa nArIe hiMdu samAjamAM atyaMta mAnavaMtu ne gauravavaMtuM sAna bhogavyuM che. strIne yajJane ne vedAbhyAsane eTale ke patnI e pitAnuM amRta patinuM adhuM aMga che. adhikAra hato. atyAranI mAphaka strIe tyAre paNa samAna hakaka pati tathA patnI ba na maLIne Akhu aga yAya AnA AdhAre ja bhogavyA che. strIonA anekAneka prakAranA adhikAro viSe ApaNA patnI mATe ardhAganA zabda vaparAzamAM Avyo che. zatapatha brAhmadharmanA AdhAro TAMkIne lekhake ahIM' parizrama pUrvaka e NanuM A vacana kevaLa arthavAdarUpe nathI paNa vAstavika arthamAM ja batAvyuM che ke ApaNAmAMnA ghaNAne bhrama bhAMgyo che. lakhavAmAM AvyuM che; kAraNa ke yajJanA vidhi-vidhAnonI mImAMsA strI-zikSaNanA ane strInA adhikAronI himAyata karanAra karanAra eja zatapatha brAhmaNa AgaLa tarataja jaNAva keTalAeka sudhArake ema mAne che ke bhAratIya saMskRtimAM strIne ayaziyo vA eSa yo' patnIkaH / ghaNo ja nIce darajaje hato tathA tene eka gulAma jevI gaNavAmAM arthAta je patnI vagarane puruSa che te ayIya che eTale ke AvatI hatI. A bAbatamAM keTalAeka rUDhicustonI paNa AvI ja , tene yajJane adhikAra nathI. yajJamAM pUrNa aMganI ja AvazyakatA mAnyatA che. bhAratane sAMskRtika itihAsa tapAsatAM ane tenuM che ane puruSa paNa jyAM sudhI patnI vagarane che tyAM sudhI ja vihaMgAvalokana karatAM jaNAze ke A mAnyatA saMpUrNataH sAcI adhuM ja gaNAya che; mATe ene yajJane adhikAra ApavAmAM nathI nathI. to te samajavA mATe atyAre paNa strInuM sAmAjika sthAna, Avyo Aja kAraNe pati zabdanuM strIliMga patnI kema thaI zake strInuM zikSaNa tathA tenA adhikAra e daSTie vaidika kALathI e vyAkaraNane niyama samajAvatAM vaiyAkaraNa RSi pANinie paNa laIne atyAra sudhImAM strInA sAmAjika darajajAmAM thayela phera sUtra kyuM che. phArone ItihAsa jo a yAne nahi ja gaNAya. vaidika kALathI ahIMA RgvadAdi cAra vede tathA brAhmaNa patyunoM yaza syoge| graMthanI racanAne kALa samajavAno che. A kALamAM vedanA nIcenA arthAta uta zabdanuM strIliMga karatI vakhate dumAM na umerI pramANe jevAthI jaNAze ke strIne sAmAjika darajajo puruSathI jarA strIliMga karavuM; kAraNa ke strI tenI yajJanI sAthIdAra che. A pramANe paNa nIce na hato. na umeratAM patinu strIliMga patnI bane che. A pramANe patnIne aja yajJamAM patine sAthIdAra evo thAya che. yA daMpatI subhanasA sunuta A ca dhAvata : devAsI yajJa samaye patinI jema patnIne paNa dIkSA levI paDatI ane nityathA divasa niyana nAmanI A dIkSAmAM patnIne paNa eka yajJopavIta Aja vedamAM bIje sthaLe jaNAvavAmAM AvyuM che. paherAvavAmAM AvatuM. TvedanA eka maMtramAM upara jaNAvyuM che sa hotra sma purA nArI samana' vAMva gacchati / tema samayAga jevA yAgamAM panIe paNa pati sAthe ja somavaliAgalA maMtramAM samarasa kADhavAmAM patipatnI baMne sAthe kAma 11 ... mAMthI rasa kADhavAno hato. kare che. ema jaNAvavAmAM AvyuM che. jayAre bIja maMtramAM upara pramANe jotAM vidika kALamAM strInuM sAmAjika sthAna yajJamaMDapa jevA ane tyAM kema kAma cAlI rahyuM che, te jevA patinI purUSanI samAna ja hatuM. e kAraNe ja strIo paNa maMgadrA thaI zakI sAthe patnI paNa jatI. A uparAMta RgvadanA 10 mA maMDaLanA hatI. strIo paNa maMtradraSTA hatI eja sUcave che ke zikSaNa viSayaka 39mAM ne 40mAM sUkatanI tayA 1lA maMDaLanA 17mA mukatanI pragati paNa strIonI asAmAnya hatI. maMtradraSTA anukrame ghaSA tathA lepa mudrA nAmanI be vidAna strIo prAcIna kALamAM jaina saMpradAyamAM mahila nAmanI strI tIrthaMkara hatI. atharvavedamAM paNa jaNAvavAmAM AvyuM che thaI gayAnuM jaina saMpradAyane ItihAsa paNa jaNAve che. jenA Jain Education Intemational
Page #428
--------------------------------------------------------------------------
________________ 450 bhAratIya asmitA 24 tIrthaMkaromAM 19mI tIrthakara mahila e paNa strI ja hatI. te maMtra jANanArI, maMgala kAryo karanArI, sUma vastra paridhAna samayanA bIjA saMpradAyone itihAsa ApaNI sAme nathI, paNa je karanArI, nitya vrata pALanArI ane harSa pAmelI kauzalyAdevI te maLI Ave to strInI pragatinAM bIjA paNa ghaNAM udAharaNa maLI vakhate agnimAM hutadravyane havana karatI hatI. zake. A pramANe kauzalyA niyamita agnihotra karatI ane maMtronuM vaidika kALa bAda upaniSada tathA rAmAyaNa-mahAbhArata jevAM paNa tene pUrNajJAna hatuM, tema rAmAyaNakAra RSi jaNAve che. kAvyonA samayamAM strInuM sAmAjika sthAna kevuMka hatuM te paNa vAlinI patnI tArA jyAre vAli potAnA nAnAbhAI sugrIva nIcenA keTalAMeka udAharaNothI tathA avatarathI jaNAze, bRha- sAthe yuddha karavA gayo tyAre potAnA patine vijaya maLe te hetuthI dAraNyaka upaniSadamAM potAnI putrI viduSI thAya te mATe nIcenIM te mATeno yA tathA prArthanA karatI hatI. te varNavatAM rAmAyaNavidhi ApavAmAM AvI che. kAra lakhe che. atha ya Iccheda IhitA me paNDitA jAyeMta sarvabhAyuriyAditi tilauhana pAcayitvA sapiSmaMtamazniyAtAm / / tata: svasyayana kRtvA matravid vijauSiNI / A tArA paNa maMtrone jANanArI hatI. eNe vijaya mATe athAt jene evI icchA hoya ke mArI putrI atyaMta viduSI svayayana karyuM hatuM. thAya to teNe dALa ane bhAta sAthe raMdhAvI, ghIvALAM karI khAvAM. sItAnI zodha karavA nIkaLelA hanumAna sItAne patto jayAre A vidhAna sUcave che ke putranI peThe putrInI paNa kAmanA kayAMya paNa na meLavI zakayA tyAre chevaTe nirNaya karyo ke nadI karavAmAM AvatI ane te putrI paNa khUba ja viduSI thAya ema kinAre ja emanI pratIkSA karavI ThIka thaI paDaze; kAraNa ke te paNa IchA rAkhatI; eTale ke A samayamAM strInI zikSaNa samaye saMdhyA karavA jAnakI jarUra tyAM AvavI joIe. hanumAnanA viSayaka pragatimAM ke tenA sAmAjika darajajAmAM koI ghaTADo ke A nirNayane vAlmIkI nIcenA zabdomAM jaNAve che. nIcApaNuM AvyuM nathI. Aja samayamAM yAjJavalkanI patnI maitreyI saMdhyAkAlamanA: zyAmA dhruvameSyati jAnakI gAgI, vAyaka navI jevI viduSIo brahmajJAna jevA sUma viSaya nadI cemAM zubhrajalA sadhyArtha varavarNinI / / upara carcA karatI varNavAyelI che. A kAmamAM danika saMdhyA, yajJayAgAdi strIo patinI gerahAjarImAM paNa ekalI karI zakatI. A saMdhyAkALano samaya che ema manamAM dhArIne hanumAne te gobhila thAsUtranA nIcenA vacanathI jaNAze. temAM lakhyuM che. vicAra karyo ke navayauvananA madhyakALane dharAvatI ane pativratAnA dharmamAM parAyaNa evI jAnakI devI saMdhyA karavA mATe nizcayapUrvaka kama gRhya Dagnau patnIjuhuyAt prAtahA~ mau| zubha jaLavALI A nadI para Avaze. arthAta patinI sahAya vagara paNa patnIe gharamAM je nitya A pramANe rAmAyaNanAM vacane sUcave che ke strIonuM sAmAvizvadeva vagere yajJo karavAnA hoya che. te karI levA. varSARtumAM gauf vidhimAM sattAna nAmanA yAgamAM panIe paNa jika sthAna tathA zikSaNanI pragatimAM hajI sudhI avarodha ubhe nathI thayo. Aja samayanI strIonuM varNana gfadharmasUtramAM pati sAthe tathA yajJopavIta Apela putra sAthe aneka maMtra bela jovAmAM Ave che. mitrotrA nA raMjAra ghara mAM A vAnA hoya che. sItANA AryAt dhAnyanA pAkane yAga to patnIe patinI sahAya vinA ja karavAnuM vidhAna che. A yAmAM dhama sUtrane nIce pramANe ulekha ApavAmAM Avyo che. paNa aneka vedamaMtro bolavAnA hoya che. A vize HITS gR fafdhA tritha karAvAriza satg10 tatra kaDhAvasUtra mAM (rU. 2) TIkAkAra harihara jaNAve che. dinI nAmagnIndhana vedAdhyana, svagRhe aukSavaye ti| sadyovadhUnAM tUpasthite vivAhe kazcidupa nayanamAtra kRtvA vivAhaH kAryaH / / puruSANAM strINAM sarveSAM ca maMtrapAThaH / (vIfmatrAvara saMkkAra prA . pR. 402). eTale ke purUSa ane strI baMnene maMtrapAThane samAna adhikAra eTale ke strIo be prakAranI hatIH brahmavAdinI tathA sodAhA. che. te samayamAM keTalI ke strIo potAnI meLe svataMtra rIte yajJa A be prakAramAM brahmavAdinI strIo AjIvana agnihotra, vedAdhyayana yAga karatI ane ene kAraNe teoe zikSaNamAM paNa yogya pragati tathA pitAnA ja gharamAM rahI bhikSA upara nirvAha karI sanyAsinI karI hatI e sUcavatAM ghaNAM udAharaNo che, jemAMthI ceDAM eka jema tyAga pradhAna jIvana vitAvatI tathA vidyAbhyAsamAM ja magna ahIM darzAvavAM pUratAM che. rahetI, jyAre bIjA prakAranI strIo raMbhika vidyAbhyAsa pUrNa bhagavAna rAmacaMdra vanavAsa jatAM pahelAM jyAre potAnI thayA bAda turata ja vivAha atyaMta lagna karatI ane te samaye mAtA kauzalyA pAse praNAma karavA gayA tyAre mAtA kauzalyA mane teoe yajJopavIta paNa paheravAnuM rahetuM. A yud, pavIta karyA sAthe Ahutio ApI rahI hatI, e varNavatAM vAlmIkI lakhe che. bAda ja vivAha karavAmAM AvatuM. sA kSaumavasanA haSTA, nityaM vrtpraaynnaa| A pramANe je strI AjIvana vidyAbhyAsamAM gALavA Icche agni jahAti sma tadA mantra vimatkRtabhAgA // tene tema karavAnI saMpUrNa chUTa hatI, strI strI tarIke janmI eTale Jain Education Intemational
Page #429
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMya 451 lagnabaMdhanamAM paDavuM ja joIe evo niyama na hato. A kAraNe muMja eTale sthaLadarbha, sthaLadarbhathI banAvelI rajaju mIMcha ja AgaLanuM bRhadAraNyakanuM viduSI putrI meLavavA mATenI vidhinuM kahevAya che. A mIMjI mekhalAnI peThe, kamara paTTAnI peThe jema vidhAna yogya gaNAtuM hatuM. A samayanI strInuM varNana karatAM hAlamAM baTukone keDa para paherAvavAmAM Ave che, tema upaniSada uttararAma carita'mAM kavi bhavabhUti AyI vAlmIki pAse vedAMta kALamAM strIone paNa keDa para paherAvavAmAM AvatI. upaniSadazIkhavA gaI hatI tema jaNAve che. Aja samayamAM keTalIka strIe kALamAM ane te pachInA kALamAM strIonA upanayana saMskArane mImAMsA jevA nIrasa viSayamAM paNa adhikAra meLavatI. mImAMsAmAM vedAbhyAsane ane gAyatrI maMtranA upadezane laya thaze. rA rinna nAmanA AcAryo eka prakaraNa lakhyuM che, e A sUcave che ke A kALamAM strInI zaikSaNika pragatimAM prakaraNane abhyAsa karanAra brAhmaNa mATe zuM kahevuM te jaNAvatAM avarodho ubhA thayA che ane tenuM sAmAjika sthAna paNa pahelAM lakhyuM che. karatA kAMIka nIcuM AvyuM che. eja saMhitA pite Adeza ApatA vArA snIma "nArAkuranA graxt I jaNAve che. kAzakRtnInuM adhyayana karanAra brAhmaNI kAzakRranA kahevAya che. pitA fthA bhrAtA vA tainA madhyApavr: Aja samayamAM bauddha saMpradAyane phelAvo paNa sArA pramANamAM pitA, kAkA, athavA bhAI sivAya ene bIjAe bhaNAvavI thavAthI tathA bauddha saMpradAyamAM saMghamAM strIone paNa praveza Ade. nA zela hovAthI keTalIka strIoe darzana ane evA bIjA viSayo A pramANe game tenI pAse bhaNavA javAne pratibaMdha A mAM prAvINya meLavyuM hatuM. jAthA nA kathana pramANe batrIsa samayamAM hoya ema jaNAya che. dhIre dhIre A samayamAM ja apariNIta strIoe mukita meLavI hatI. jyAre aDhAra pariNIta strIone aupacArika upanayana saMskAranI jarUriyAta paNa ochI strIoe mukita meLavI hatI. apariNIta strIomAM subhA, anopamAM jaNAvA lAgI tathA strIonA adhikAra virUddhane mata paNa tathA sumedhA to atyaMta dhanikanI putrIo hatI ane keTalAye AgaLa AvavA mAMDyo. A virodha mImAMsAkAra jemininA samayuvAna dhanikonA putro emanI sAthe lagna paNa karavA IcchatA hatA. yamAM ja eTale ugra banyuM ke jaiminie Anu bhayaMkara pariNAma Aja samayamAM strI adhyApako paNa ochA na hatA. pANini * te joI teno sAmano karavAno nirdhAra karyo. vyAkaraNamAM kALAgA tathA padayAvAnI zabdanI samajUtI strIonA adhikAranA virodhIo tathA strIonA zikSaNanA ApatA jaNAvavAmAM Avyu che ke jA tu vayameva dayA rAti virodhIone purakartA, aMtizAyana nAme hato. teNe ramRtione tA 35thAva eTale ke je vayaM adhyApana kArya kare tene potAnA pakSamAM rAkhI, strInA adhikAra tathA zikSaNa viruddha bhAre 35 dAvA kahevI; paraMtu sAdagAthatha guiAthAnI uhApoha karyo. jo ke enI pahelAM 5ramUtikAroe virodha zarU upAdhyAyanI patnIne upAdhyAyAnI kahevI eja pramANe rAjI karyo hato. chatAM ti zayana teno kharekhara netA banyo. A tathA zrAvALA zabdanI samajUtI paNa che. A pramANe A netAnI dalIle tayA ene javAba mImAMsAnA chaThThA adhyAyamAM samayamAM strIo apariNIta paNa rahI zakatI. adhyApaka paNa thaI sArI rIte carcavAmAM Avyo che. ApaNe te koIka vakhata zakatI hatI tathA vivAha karyA bAda paNa Icche to tyAga pradhAna joIza; paraMtu eTalI vAta cokkasa che ke atizAyananA samayamAM jIvana gALI unnati karI zakatI hatI. A uparathI strIonI arthAta amRtika ane jaimininA samayamAM strI zikSaNa ane zekSaNika pragati tathA temanuM sthAna keTaluM ucca hovuM joIe te adhikAra bAbatamAM pu kaLa matabheda jAge. A matabheda mATe saheje kalpI zakAya tema che. A ja kAraNe brahmayajJamAM je vidvAnonI kAraNa ApatAM keTalAeka aitihAsika vidvAne jaNAve che ke A niyamita stuti karavAnI hoya che temAM sulabhA, vaDavA, prAtitheyI, samayamAM Aryo tathA sthAnika AdivAsIo vacce lagnanA saMbaMdhe maitreyI, gAga, vAyakanavI vagere viduSIonA nAmane paNa vadhI paDayA hatA. tenA pariNAmamAM AdivAsI strIo ke je samAveza karavAmAM Avyo che. vedamaMtronuM uccAraNa nahotI karI zakatI tene kAraNe vedamaMtromAM strInA adhikAra, strInuM samAjamAM sthAna tathA tenI kSaNika azuddhi dhUsI javAno bhaya keTalAeka brAhmaNone lAge ane te pragatinA madhyAhu bAdanI saMdhyA A kALamAM jovA maLe che. kAra che vedama vyAnI azuddhiono mULa kAraNa--A dhIe upara ja dAritadharmasUtra ne nIcene bleka upaniSada kALa ane tenA A emanuM dhyAna gayuM. A kAraNa che ke bIju game te ho paraMtu AgalA samayane varNavatA lakhe che : bAdarAyaNa tathA jaimini jevA prakhara samAja zAstrIoe AvA brAhmaNonI TUMkI buddhinuM pariNAma jovAne kAraNe puSkaLa virodha purAkalpe tu nArINAM maiAMjI bandhanamiSyate / karyo. paraMtu te samayanA yugabaLamAM jaimini tathA bAdarAyaNanA adhyApana ca vedAnAM sAvitrIvacana tathA // virodhanuM pariNAma joIe tevuM na AvyuM ane aMtizAyanane pakSa upaniSadakALa pUrve strIone maujIbaMdhana saMskAra arthAta baLavAna rahyuM. A pakSanuM jora vadhatAM ja sIenA pAnane tathA upanayana saMskAra thato temane vedone abhyAsa tathA gAyatrI maMtrane tenI zaikSaNika pragatinA mRtyughaMTa vAgye tathA sAthe sAthe tenuM upadeza paNa karavAmAM Avato. sAmAjika uthAna paga nIcuM thayuM. Jain Education Intemational
Page #430
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratIya asmita smRtikALa ane tyArapachInA samayamAM ja strI nathI. jokapriyatAnI sUcaka che. A pramANe gujarAtanuM nAma dIpAvanAra cAlAka jevA sUtronI paNa racanA thaI tathA strI devI nAmanI strI-kavie 5NuM sAMskRtika ItihAsamAM potAnuM ane zudra baMnene samAna gaNavAmAM AvyAM. sAMskRtika nAma amara karyuM che. evI ja rIte bihAramAM karNATa dezanI itihAsamAM A samayamAM strInA zikSaNanI pragati aTakI javA vijyA nAmanI strI-kavi, mahAkavi kAlidAsa bAda vidarbha-rAtimAM chatAM tathA tenuM sthAna atyaMta nIcuM gayA chatAM paNa rAtrimAM niSNAMta gaNAtI. kAvyamAM vidarbhajJAna mATe kAlidAsa kaviomAM tArAonI jema e samaya daramiyAna paNa keTalIka strIoe zreSTha hato 5Nu kAlidAsa bAda je e rIti upara koIe prabhupitAnuM sthAna eTaluM ja UMcuM rAkhyuM hatuM. jemAM strIne anukULa va meLavyuM hoya to te karNATa dezanI vijayA nAmanI strI-kavi take ApavAmAM Ave to purUSa karatAM koI paNa rIte utare ema hatI. nIcenI ukti eja bAbata sUcave che. nathI. ema zudra samAna gaNatA rUDhicustone batAvI ApyuM hatuM. jarI vinA tathA AvI prasiddha strIomAM sauthI javalaMta udAharaNa maMDanamizranI jA vaidrarmAiM vAsa: sTisAtha nattaram | panI ubhayabhAratI [sarasvatI] nuM gaNAya. zaMkarAcArya ane maMDana karNATa dezemAMthI vijayA kavi sarasvatInI peThe kAlidAsa kavinA mizranA zAstrArthamAM madhyastha tarIke maMDanamizranI patnI ubhayabhAratI samaya pachIthI vidarbhavANImAM AgevAnI bharyo bhAga bhajavatI hatI ja hatI, jyAre potAnA patine zaMkarAcArye zAstrArthamAM para jita karyo, tyAre jyAM sudhI zaMkarAcArya pitAne eTale ke ubhayabhAratI je rAjazekhare bIjI strI-kavio mATe ATaluM badhuM lakhyuM harAve nahi tyAM sudhI teo pUNa jItyA na gaNAya ema paNa che te rAjazekharanI pitAnI patnI ke je kSatriyavaNunI hatI te jaNAvyuM; kAraNa ke te maMDanamazranI ardhAganA hatI. ubhayabhAratIne paNa eka sArI thI kavi tathA vivecaka hatA. AyuladarAstramAM harAvavA mATe zaMkarAcArya bIjA cha mahinAno samaya mAgyo hato. ane temAM paNa vizeSa prasUtizAstramAM paNa strIoe pustako tyArabAda ja te harAvI zakyA hatA. A pramANe zaMkarAcArya jevA lakhI phALo Ape che. A pustakanAM bhASAMtara arabImAM thayAM vidAna sAthe paNa zAstrArthanI hiMmata bhIDanAra sarasvatI Isa. nA hatAM. ane te AdhAre karavuM ja mAnasa kA nAmanA 8 mA ke 9 mAM sau kAma thaI gaI che. lalita vistAranA kacana zrI. nadavI sAhebanA pustakamAM saA nAmanI eka strIno ullekha mujaba te jamAnAmAM paNa ghaNI strIo vAMcI tayA lakhI zakatI Ave che ke jenA pustakonA anuvAda aromA thayA hatA. A hatI. keTalIeka zAstronAM gahana rahasya samajI zakatI hatI. A zAyananA ATalA uhApoha pachI paNa strIonI ATalI pragati krama 12mI sadI sudhI cAlyo paraMtu tyAra pachI tathA te arasAnAM thaI hatI, eja kAraNe rAjazekhare kAvyamImAMsAmAM nIcenuM vidhAna paNa dakSiNa bhAratamAM tathA gujarAtamAM paNa keTalIka strI-kavi kayuM che te lakhe che. thaI gaI che. e strI kaviomAM keTalAMye kAvyanAM udAharaNe va puruSavada yoSito'pi kavibhaveyuH / 4i nI gAthA saptarAtI mAM che jemAMthI revA, rehA, mAdhavI, zrayante dRzyante ca rAjapuJyA mahAmAtra duhitarA gaNikA anulakSmI, pAI, vadhavahI ane zazaprabhAnAM nAma AgaLa tarI Tuzvika mANya zatruafhata che Ave che. surata muktAvalhImAM kavi rAjazekharane nAme gaNAtI nIcenI uktio paNa prasiddha strI-kavionAM nAma sUcave che. purUSonI peThe strIo paNa kavi thaI zake keTalIka rAjakanyAo, pradhAnaputrIo, gaNikAo, ane kauTuMbika strIe zAstrIya jJAna zabdartha yAH samA gumkaH pAJjAlI rItiriSyate / dharAvatI buddhi saMpanna hatI. pittAmA vApa.............. .........../ A uparAMta strIonI purUSa karatAM caDiyAtI vidatA tathA amRta milAbhaTTArikA enI saraLa ane suMdara rItI tathA cAyanA ghaNI daMtakathAo saMskRta vidvAnomAM sauthI vadhAre pracalita zabda ane arthanA suMdara guMphana mATe prasidhdha hatI. nIcenI daMtakathA ke je strIo paNa kevI vicakSaNa hatI te puravAra eja kavinI nIcenI ukti gujarAtamAM devI nAmanI eka kare che e ahIM ApavI ucita jaNAya che. prasiddha strI-kavi tarapha dhyAna dore che. te lakhe che ; koI eka vidAna brAhmaNane tyAM tenA keTalAka mitro maLavA jaI muktinAM smarakelInAM kalAnAM ca vilAsabhaH / pahoMcyA. te samayamAM dUdha tathA dahIMnI chUTa puSkaLa hatI. vidyAna pitAnA mitrone dahIMthI satkAra karavA Icchato hato. eNe prabhude vI kavi lATI matApi hRdi tiSThiti // patnIne kahyuM: "mArce vimAnava' vidvAna patinuM kahevAnuM kALakrIDAonI ane kalAonI vilAsajananI evI lAdeza tAtparya dahIM lAvavA mATenuM hatuM, paNa tenI catura strI ke je paNa mAMnI samartha kavi devI divaMgata thaI gaI yathApi hajI te hRdaya ThIka ThIka bhaNelI hatI, te samajI gaI ke patie khoTo prayAga karyo mAMthI gaI nathI-bhUlI zakAtI nathI. che. kAraNa ke ravi zabdanuM bIjI vibhakti eka vacana dhim na thatAM lAdeza arthAta narmadAnI AsapAsanA pradezamAM thayela strI- sudhI evuM ja thAya che. have jo pite dahIM laI jAya to patinI kavi devInA maraNa bAda A ukti kavie lakhI che. kavinI A bhUla ughADI paDI jAya; paraMtu te ghaNI catura hatI eTale teNe Jain Education Intemational
Page #431
--------------------------------------------------------------------------
________________ 453 mRtigraMtha badhAne dUdha lAvI ApyuM ane patine kaMI paNa pUche te pahelAM jamAM daDha thaI ane tIrthakara malinuM udAharaNa apavAdarUpa gaNAvA ja sAme prazna karyo : dahIM lAvavAnI manAI zA mATe karI ? lAgyuM. Ama chatAM sAdhvI saMpradAya cAlu hato, eTale sAmAnya arthAta ahIM zuddha prayoga rUpe " natha' dahIM na strI zikSaNamAM dhanika kuTuMbamAM bahu vAMdho na Avyo. jainasaMpralAva ema artha karI mitra sAme patinI bhUla panIe chupAvI dAyanA madhyAhna kALa daramiyAna paNa vyApArI kuTuMbomAM keTalIye dIdhI. pati paNa pitAnI bhUla tarata ja samajI gayo ane vadhAre strIo abhyAsamAM tathA bIjI kaLAomAM rasa letI, emAM pramANa garabaDa na karatAM mitrone dUdha ja ApyuM. AvI rIte catura ane joIe eTalAM che; paNa te vistAra bhayathI ahIM ApavAmAM vidvAna patnIe bIjA mitronI mazkarImAMthI patine bacAvI lIdho. AvatAM nathI. . A ane AvI bIjI daMtakathAo e ja sUcave che ke e ti- strI-zikSaNanI tathA tenA vikAsanI A pragatine vadhAre phaTakA zAyane strIo virUddha lokamata keLa hato. chatAM buddhimAna vargamAM muslimonA zAsanakALa daramiyAna lAge. keIka kaIka kuTuMbomAM jaimininA matanA sadaMtara lepa thayo na hato. ane lokamata khAnagI zikSaNa apAtuM paNa te apavAda rUpe gaNI zakAya. A rIte virUddha jaI zake evAM upalA vargane kuTuMbo hatAM ema gaNI na enI pUrvAvasthAmAM ja bALalagno ane tene Teko ApanArI smRtio zakAya. alabata brAhmaNe ja strIo virUddha Avo lokamata jIbha paNa thaI jethI thI8 varSa ane vadhumAM vadhu 12 varSe to kanyAnA karanArA hatA eTale kSatriyo upara enI asara ghaNI moDI paDI, lagna karI ja devAmAM AvatAM A bALalagnoe paNa strIone paNa saMthI pahelAM brAhmaNavarganI strIonuM ja zikSaNa lupta thayuM vikAsa aTakAvavAmAM khUba ja mahatvano bhAga bhajavyo. marAThAkSatriyomAM te ThIka ThIka samaya sudhI cAlyuM, te dakSiNa hiMdanA onA samayamAM koI koI camakArA maLI Ave che, paNa te agAu nIcenA ItihAsa uparathI jaNAze. jaNAvyA tevA na gaNAya. ahalyAbAInuM eka TIdAharaNa jarUra che, - I. pU. bIjI zatAbdimAM sAtavAhana vaMzanI na nikA nAmanI te sivAya A kALa madhyarAtrI jevo ja gaNI zakAya. rANIe AkhA sAmrAjyamAM kArabhAra calAvyo hato. tyArapachI strIonA sAmAjika darajajA bAbatanI tathA teonA zikSaNa I. sa. nI cothI sadImAM vArATaka vaMzanI mahArANI prabhAvatI viSayanI hIlacAla pharIthI aMgreje ahIM AvyA ane sthira thayA guptAe paNa potAnA putra moTA thAya tyAM sudhI sAmrAjyano kAra te bAda zarU thaI AnAM maMDANa baMgALa ke je sauthI pahelAM bhAra calAvyo hato. I. sa. nI sAtamI sadImAM badAmI cAlukya aMgrejonA saMparkamAM AvyuM hatuM tyAM ja thayAM, rAjA vaMzanA vikramAditya pahelAnA moTAbhAInI paTTarANI vijaya bhaTTArikA rAmamohanarAya, kezavacaMdra sena, svAmI vivekAnaMda vagere je lekanetAone lAgyuM ke A dezanuM sAmAjika punarUtthAna - paNa rAjyanA eka prAMtanA garvanara tarIke kArabhAra karatI hatI. ene upara lAvyA vagara zakya nathI. A mATe ghaNI caLavaLa kalyANI vaMzanA pAchalA cAlukya vaMzamAM strIo paNa gavarnara thaI tathA eno virodha paNa rUDhicustoe khUba ja karyo. A hIlatarIke niyukata thatI hatI. I. sa. 1053 mAM somezvara nAmanA sAmaMtanI paranI malAdevI banavAnI prAMtanI gavarnara hatI. tenI cAlane vadhAre vega svAmI dayAnaMde naidika zAstronA AdhAra upara pahelAM I. sa. 1022 mAM jayasiMha trIjAnI parIbahena akAdevI dhI ja strI ane zudronA zikSaNanI himAyata karIne ApyuM. A 70 gAmavALA kiMsukaDa nAmanA pradezane kArabhAra karatI hatI. 4 pramANe brahmasamAja, prArthanA samAja, siphiTo ane Arya I. sa. 1 77 mAM vijyAdityanI moTI bahena kuMkumadevI 300 samAja-cAre prakAranI A saMsthAo uparanI bAbatamAM ekabIjA gAmavALA purigere pradezane vahIvaTa karatI hatI. I. sa. 1995mAM mAM * sAthe sammata ja hatI; paraMtu bhAratIya saMskRtine AdhAre Arya vikramAditya chAnI paTarANI lakSmIdevI 18 aDhahAra gAmanA vahI. samAje pramANamAM khUbaja vega Apyo. te chatAM Ane virodha vaTa karatI hatI. dakSiNanA A ItihAsa uparAMta uttAramAM rUDhicusta paMDitoe tizAyananA samayanI ane tyArabAdanI kA-mIramAM paNa sugaMdhA tathA dIdA nAmanI be mahArANIonA smRtionA AdhAre karyo. A kAraNe uparanI cAre saMsthAonI 2 jyakArabhAra prasiddha thaI gayA che. asara zaheramAM theDA eka uccavarganA kuTuMbomAM ja sImita rahI, paNa gAmaDAomAM joIe tevI na thaI. eTale gAmaDAMo to A pramANe rAjakuTuMbe ja nahi paNa sAmAnya rIte kSatriya ATaluM badhuM thavA chatAM ye kAMIka pAchaLa ja rahyAM. samaya jatAM kuTuMbomAM e strIo yuddhakaLA tathA rAjya kArabhAra vageremAM ThIka loko jema jema aMgrejonA saMparkamAM vadhune vadhu AvatA gayA ThIka prAvINya meLavatI, te uparanA dakSiNa hiMdanA purAvA uparAMta ane tyAMthI AvatA rAjyakartAonI catura strIo jevA lAgyA mevADanI kSatriyANIone ujajavaLa itihAsa tathA saurASTranI tema te vizene virodha kAMIka ocho thaye, chatAM te narama na kSatriyANIono itihAsa sAkSI pUraze. paDe. paNa A virodhIone chello phaTake pU. gAMdhIjInA baje . kSatriya vaga sivAyanA vivargamAM paNa strIo gRhaudyoganA tathA lagAvyo. gAMdhIyuganA maMDANa pachI ja strIonAM vikAsanI dareka bIjo abhyAsa karatI te jaina sAhityanA abhyAsathI jaNAya che. dizAmAM rAtrIne aMdhakAra adazya thatAM upAnAM kiraNe phelAyAM. je ke tizAyananI asara jaina saMpradAya upara paNa paDI ja ane A pramANe ghaNAM lAMbA gALA bAda chevaTe pharIthI strInuM sAmAjika enA prabhAve ja strI tarIke mukita na meLavI zake parantu kevalI sthAna tathA zaikSaNika pragatinuM prabhAta zarU thayuM. dhIme dhIme thavA mATe puruSa tarIke janma levo joie, e nI mAnyatA sama- AmAM ThIka ThIka pragati thaI rahI che. Jain Education Intenational
Page #432
--------------------------------------------------------------------------
________________ 54 bhAratIya asmitA A pragatine pariNAme svarAjya AvyA pachI ApaNA dezanI vize strIo pradhAna paNuM bhagave ja che. enuM sauthI javalaMta strIzakita sArA evA pramANamAM jAgRta thaI che. sarojInI nAyaDu udAharaNa vizvamAM vastImAM bIjA naMbaranuM sthAna dharAvanAra jevI cIo gavarnaranuM pada zobhAvI zake che bIjI te uparAMta ApaNA vizALa bhArata dezanA vaDApradhAnapade paNuM eka strI ja che. aneka kAryakSetramAM strIo AgaLa paDato bhAga bhajave che. jIllA kalekaTaranuM sthAna paNa strIone maLavAnI zarUAta thaI gaI AnA pariNAme bIje paNa jovA maLe che. pADozI sileche. sAmAjika kSetramAM aneka saMsthAo jevAM ke vikAsa upa mAM paNa dezanAM vaDApradhAna zrI che. IjharAelamAM paNa A sthiti rAMta anayaAzrama jevI saMsthAo te strIonuM kSetra koI calAvI che. Ama sarvatra strIo AgaLa AvI rahe che. have je koI , paNa cikSaNakSetramAM atyAre strI adhyApakonI ucca zikSaNakSetro nizAzana Ave to ane koI sAMbhaLe ema nathI AzA che ke sArI evI saMkhyA jovA maLe che. uparAMta aneka lekhikAo A dezamAM pharI ekavAra upaniSada kAma jevI sAdhvI strIo ane tathA yazasvI kArakIrdI dharAvatI kavistrIo paNa che. rAjakIya kSetra AvI mAtAe ApaNe joI zakIzuM. Gram : GLUCOSUGAR Phone Office { 324767 VIJAYKUMAR DHARAMDAS & CO. Stockists & Dealers in :Chemicals, Minerals & Pharmaceuticals Chemical. 25, VEER VITHALDAS CHANDAN STREET, VADGADI, BOMBAY-3 NARESH POLYFIBRE INDUSTRIES Vapi Industrial Estate, Shade No. 5, VAPI, Gujarat. Mfg.: HDPE Woven Fabric Sacks and Containers. Telephone : 693802 JAYANT CHEMICALS Dealers in - Industrial Solvants, Heary & Fine Chemicals DREAMLAND, Opp. POST OFFICE, GOREGAON (East), BOMBAY-63, NB. Jain Education Intemational
Page #433
--------------------------------------------------------------------------
________________ ravIndranAtha TAgora ane bhAratIya asmitA -----------1 nanananana nanananan ----~--* * * * * * * * * * * * * * 10-11 , zrI kumArapALa desAI ravindranAthanA yugamAM pazcimanA vicArane, AcArane ane ekatA saMbhavI zake evo yuropa aneka nAnA TukaDA jevA praNAlikAone pUrva para, temAMya khAsa karIne bhArata para sakhata dezomAM vaheMcAI gayo. A rIte rASTro astitvamAM AvyA, paNa AghAta thaye hato. anya dezonA punaruthAnanI peThe bhAratanA punaruthA- A rASTrone lebha asIma hato. teo dhana ane sattAne vadhAre nano AraMbha paNa dezanI prAcIna saMskRti pazcimanI saMskRti sAthe karavA sadAya prayatna karavA lAgyAM. nIti ane dharmane neve mukIne saMgharSamAM AvI tene pariNAme thayo hato. A samaye rASTravAdano aneka cAlabAjI karI A rASTroe saMsthAne sthApyAM. temanI paNuM bhAratamAM pagapesAre thayo hato. A rASTravAda e pazcimanI raktamukhI jIbha anya rASTronI saMpatti hAIyAM karavA laba laba aDhAramI ane ogaNIsamI sadInI pedAra che. A rASTravAde te samaye karavA lAgI. tevAM rASTra vize ravindranAtha kahe che : AjhAdI meLavavA mATe avanavA mArga apanAvatA bhArata para asara karI. A samaye gAMdhIjIe jemane mahAna saMtrI (The Great "A nation, in the sense of the political and Sentinel) kahyA hatA, tevA ravindranAthe rASTravAdanAM bUrA pari econ mic union of a people, is that aspect NA pratye ApaNuM dhyAna kheMcI cetavaNIne sUra uccAryo. which a who'e population assumes when organized for a mechanical purpose" - pazcimanA rASTroe khIlavele rASTravAda te mAnavatA vihe (Nationalism page 9) eka burakhe che, je deza deza vacce sImAo bAMdhI prajAonuM kRtrima evuM vibhAjana kare che. A rASTravAda Avezayukta che. ane tethI te Asa pazcimanI saMskRti zakti ane saMpattine sAdhana nahI aneka anarthone janmadAtA bane che. Avo uzkerATa bharyo rASTravAda paNa sAdhyamAnI pUjavA lAgI, te tenA rASTravAdane kAraNe ravindramAnavatAne dhikakAre che. te duniyAnI paravA na karatAM mAtra dezanA nAtha " Nationalism" mAM A rASTravAdane rolara sAthe sarakhAve saMkucita khyAlamAM rAce che. Ama A rASTravAda koI eka deza che. rolara jamIna sapATa kare. paNa phaLadrupa na kare. tema rASTra mAMthI ja mAnavatAnAM mULiyAM ukheDI nAkhatuM nathI, paNa te sadA lokone kAyadAthI vatana zIkhavADe che. paNa tenAthI lokone saMskAra tIvrapaNe vizva mAnavanA hRdaya para AdhAta kare che. AthI ja vikAsa thato nathI. vaLI A rASTravAdane kAraNe koI paNa rASTranI ravindranAtha TAgora " The Voice of Humanity " mAM kahe sabaLatAne AdhAra pararASTranI nabaLAI para rahevA lAgyA : che ke For men to come near to one another and rASTravAdane anusarIne leka zikSaNa apAvA lAgyuM. vet to continue to ignore the claims of humanity is a sure process of suicide A rASTravAdanA bUrA pariNAme pazcimane jevAM paDayAM che ane jevA paDaze. AvA rASTromAM yAMtrika rIte rASTrIya tAlIma apAya - pazcimanA rASTravAdanuM mULa tenI jIvananI jarUriyAtomAM paDeluM che ane mAnavIya tAlImane neve mukavAmAM Ave che. Ama mAnache. pazcimane prazna prakRti sAme laDIne potAnA jIvananI jarUriyAto vInA vyaktitva vikAsa aTakI jAya che. saMsthAnone cUsavAnI meLavavAne hato. Ama tenI najara bhautika bAbato para vizeSa pravRttimAM rASTro eTalAM magna rahe che ke pitAnA saMsthAna banelA gaI. eziyA jyAre jJAnanA prakAzathI jhaLahaLI rahyo hato. tyAre rASTronuM sAcuM bauddhika mUlyAMkana Intellectual Sympathy) pazcimamAM judI judI prajAo ane romana loko aMdara aMdara karavAnI udAratA gumAvI bese che. jema ke phrAnsa ke jarmanIe jIvananI jarUriyAto meLavavA spardhA karatA. teo bIjAnuM kevI rIte bhAratIya sAhityane jeTalo abhyAsa karyo che tenA pramANamAM IgleMDe jhUMTavI levuM tenA para ja najara rAkhatA. Ama pazcimanI grIka - sAva ocho karyo che tenuM kAraNa e che ke potAnI gulAma prajAmAM romana saMskRtie zArIrika zakita para vadhAre paDato bhAra mukya vyaktitva che ja nahIM tema mAnanuM ane jo kayAMya vyaktitva ane pariNAme te asta pAmI. jayAre te samayanI bhAratanI ane dekhAya to tenI sAme AMkhamicAmaNA karatuM. Ane ravindranAtha cInanI saMskRti AdhyAtmika pAsA para vadhu bhAra mUkavAne lIdhe TAgora temanA pustaka "Nationalism" mAM dArUDiyA pitA' sAthe temaja tenI sahiSNutA ane samAnatAne lIdhe akSata rahI. sarakhAve che, je potAnA saMtAnane saMtAna tarIke oLakhAvato nathI. potAnA jIvananI jarUriyAto pUrI pADavAmAM ane te pUratA tevI ja rIte rASTra pitAtA hAtha nIcenA saMsthAna sAthe mAnavapramANamAM hoya te paNa bIjAnuM jhUMTavI levAmAM pazcimanI tAthI nahIM paNa svArthane anulakSIne ja varte che. A rASTravAdane saMskRti rAcatI hatI. AthI jayAM saMpUrNa paNe kAraNe ja lokomAM AdhyAtmika daSTine lepa thaye; ane AthI Jain Education Intemational
Page #434
--------------------------------------------------------------------------
________________ 456 ja ravindranAtha TAgAre khAvA rASTravAda pratye getavaNInA zabdo ja uccAryAM che. ravindranAthe jApAnanI japata prajAne paNa mAnavIyasaMskRtinA lopa karI yAMtrika saMskRti sthApanA rASTravAdI dUra rahevA jaNAvyuM hatuM, "The Voice of Humanity mAM uddezIne ravindranAthai uccArelAM vane noMdhapAtra che. " You Cry for Peace, and only build another Frightful machine. Some Powerful Combination. Quiet may be imposed by outside Compulsion for a time but Peace comes from bhArata varSamAM paNa jAtienA samanvayanA prazna hatA. AthI te bhedamAM `kaya sthApavA sadAya prayatna karatuM AvyuM che. eNe A kaThina samasyA ukelavA samAja racanAnA prayAgeA karyAM, temAM matamatAMra paNa U~bhA thayA, paNa te matamatAMrAnA nAza nathI karatuM, balke the inner spirit, from the Power of Sympathy, temAM paDelA nigUDha auyane pAmavA prayatna kareche AthI ja kavie gAyuM che-- the power of Self Sacrifice, not of organi zation " ekatA paraspara aThavI pUrvanI rASTrabhAvanA vikramanI rASTrabhAvanAthI sAva ja judI che. pazcimano prazna gati sAme laDIne vananI jariyAto me vavAno tA, tyAre putramAM prazna vividha tibhAmAM vAnA hatA. pUrvamAM rASTro jai parA, paraMtu sahiSNutA dAkhavatA hoya che. temAM bIna rASTranuM dhana levAnI bhAvanA nathI hotI, pazu potAnA jJAnanuM dhana khA rASTrane ApavAnI bhAvanA oya che. vaLI pUrvamAM koIpaNa rASTramAM jyAre navI jAti Ave che tyAre tenA kSaNika virAdha thAya che. parantu pachI tenI sAthe sAMskRtika pradAna-dAna karavAmAM Ave che ane evI DhabanI samAja racanA karavAmAM Ave che ke temAM khyA mA vadhu che. AnA pramika dADo che bhArata tene vize ravIndranAtha temanA bhArata tI kAvyamAM suMdara rIte kahe che ke-- diSe Ara niSe, milAye milie, yAe nA phi-e. bhArata mahAdhAnavaira sAgara nIre' bhAratIya asmitA Ama pUrvanI sa MskRti sahiSNutA ane sahakArane varelI che. saMdhu namamAM lAMkhA samaya sudhI seMdha lIdhI hatI te samaye niSkri yatA temaja rUDhinA baMdhanA ghara karI beThAM. vikAsanI prakriyA kI, paNa tema chatAM te suSupta zakeitu taka maLatAM napAnamAM jAgI UThI. arthAta koI nathI jANatuM kAnA AhavAnathI keTalA manuSyAnI dhArA durnivAra AAtamAM kayAMthI AvI (ane A bhAratanA mahAmAnavarUpI) amudramAM vilIna thaI gaI. mIMyA gAya, mIMyA ganA, ahIMyA drAviDa, cIna, zaka, dAnAM TALAM, paThANa, meLala (badhAM) eka dehamAM lIna thaI gayAM. pazcime Aja dArA khANyAM che. tyAMthI badhA leAko upahAra lAve che. (te pazcima paNu) deze ane leze, meLavaze ane maLI jaze. A bhAratanA (rUpI) sAgara tIrethI te pAchuM pharIne nahIM jAya. mahAmAnava * nAmanA 6 bhAratavaSa ane rASTravAdanA saMbaMdha ravindranAtha pAtAnA pUrva ane pazcima ' nAmanA pustakamAMnA prAcya ane pAzcAtya saMskRti ' nAmanA 31ramAM banAve che. zana zabda ApaNI bhASAmAM nathI. ApaNA dezamAM hatA nahiM. hamaNAM yuropIya rikSaNanA pratApe nezanala mahatvane ApaNe atizaya vadhAre paDatuM mAna ApatAM zIkhyA chIe, ane chatAM tenA AvA' bAdhyA na kamAM che i Apo kAisa Apano dhama, bApa!samAja, AchuM paNa kazuM ja durvAra 'kahe nAhi jAne'kAra AhavAne kata mAnuSera dhArA te eka kApA hatuM, samudra dala hArA, uMcAya A che pAya Aya, anAya haiyAya DAvika zrInazaka-yuna- pAThAna magaja eka rahe " lIna pazcima khAdi buliyA & dAra, semA tananuM gaThana karavAnuM mahatva svIkaratuM nathI. yuropamAM svatAne hala je sAmAne upahAra. sthAna ApavAmAM Ave che. te ja sthAna Apo mukitane ApIe che. AtmAnI svAdhInatA sivAya bIka sthApanAnuM va ApaNe mAnatA nathI. ripu-baMdhana e ja mukhya baMdhana che. tenu chedana karI zakIe teA rAjA-mahArAjA karatAM zreSTha pada pAmIe '' Adama tarIke bhedi rupathI giripata yArA ese li same. tArA mera mATe khAI barAje, ke na naDe dUra ka --mapatha ane giripata eLaMgIne je AvyA che (te) badhA atyAre mArI (bhArata vanI) aMdara birAje che. koi dUra nathI, dUra nathI. Ama bAratavaSa mizana sAdhavAnuM rahasya zuM che. phrAnse tenI rAjyakrAMti dvArA A bhedo bhUMsI nAkhavAne niSphaLa prayatna karyAM, jyAre bhAratavaSe samAjanI badhI harIpha zaktiene vizI karI nAMkhI samAja zarIrane eka ane vividha kamane mATe upayAganu to. khAma bhAratavarSe kazAno bhAga to karyo ja nathI, paNa pravanuM karIne badhuMja pAvAnu banAvI dIdhu che, Ama rASTravAdane ( Natiolism ) patre kayAreya na svIkArI zakIe. ravIndranAtha satyanA maMdiranA pUjArI hatA. tee! satyane sava zreSTha mAnatA. tee prathama satya pachI deza, prathama mAnavasevA pachI deza sevA, prathama mAnavatA pachI dezabhakti te kadAca phaLa meLave, paNa AtmAne gumAve che. tyAre je satyane aMtima dhyeya mAne che te kadAca phaLa na meLave paNa AtmAne te pAme ja che. temanI dhare bAhire ' navalakathAnuM vastu A bAbatane ja kalAmaya AviSkAra
Page #435
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha bane. kare che. nikhilanA mukhamAM mukAyeluM nIcenuM vAkaya tenI ja pratIti eMjina sAthe sarakhAve che. * ghare bAhire " mAM nikhilana mukhe karAve che. dezanI sevA karavA huM taiyAra chuM; paNa huM vaMdana to teo Aja kahevaDAve che ? tenA karatAMye ati ucca sthAne virAjatA satyane ja karIza. dezane " dezane nAme jeo tyAga kare teo sAdhaka gaNAya paNa deva gaNI vaMdana karavuM e tenuM satyAnAza vALayA barAbara che." dezane nAme jeo upadrava kare teo zatru kahevAya teo svataMtratAnAM (pR. 29) mULa kApa pAMdaDAne pANI pAvAnuM kare che " (pR. 140 ) ravIndranAthanI satya prIti kevI saTa rIte vyakta thaI che ? ravIndranAtha dezanI kaTokaTInI paLe maunamAM yA to pitAnI AthI game te bhoge ApaNe badhAM satyone nANI, tene saMvAdI kAvya vINAnA jhaMkAramAM masta banI rahetA nahIM. temaNe jaliyAna banAvavAM joIe, satyanuM yogya rIte pAlana karavAmAM na Ave to vAlAnA kAramAM hatyAkAMDa samaye pAtAne " sara ' no khitAba te ApaNe vinAza ja netare ane vijJAna paNa nAza netaranArUM pAcho mokalAvyo hato AthIja zrI umAzaMkara jozI emane dharatInI mATInA kavi ' kahe che. Ama dharma, Izvara, satya, nIti sadAcAra ane cAritryane neve ravIndranAtha rASTrane rAjya pradhAna nahI, paNa lekapradhAna mAne mUkIne dezanI sevA karavAne ravIndranAtha sakhata virodha karatA hatA. che. teo rAjanItinA kSetrane maryAdita karI lekanitinA kSetranA dezane ja aMtima dhyeya gaNanArA dezanI bhakti ane kalyANa kara- mAkaka sarano vistAra karavAmAM mAne che. AthI ja teo 685] vAnI sAthe bhArobhAra akalyANa karI rahyA che tema teo mAnatA mAne che ke samAje rAjya pAse bane teTalI ochI AzA rAkhavA AvI rIte dezanuM eka yANa karatA pAtra tarIke ravIndranAtha ghara joie vaLI anadAna, jaladAna, AzrayadAna, ArAgya dAna bAhire'mAM saMdIpane Alekhyo che. tenAmAM unnata rASTrIyatA najare vidyAdAna vagere kAryo, rAjyanI madadanI AzA rAkhyA vinA paDe che. te potAnI aMgata IcchAo ane vAsanAone rASTra samAje upADI levA joIe. jAnA samayanA bhAratamAM samAje A kAma kalyANanuM aMga mAnavA lAge che. AvA umata banelA rASTrane jAte ja upADI lIdhelAM ane tethI ja te samaye rAjayalakaro. purUSArthanA ghodhamAM nikhila satya ane cAritryanI acala zilA rAga meLavatI hovA chatAM samAja lakSmI vidAya letI nahotI. thaIne ume rahe che. nikhilanA harizakSaka maMgalam te samAM caMdra- aMgreja amalathI badalAyelI paristhitinA saMdarbhamAM teo kahe che nAthabAbanA mukhamAMthI ravindranAthanI ja bhAvanA vyakta thAya che : ke svadezanA jaladAna. jJAnadAna jevAM kAryo paradezIone sAdhAvA aMtaratama satyane ja badhAM AvaraNamAMthI mukta karI pragaTa karavuM rezana hadaya vecAya che. dezate tenI jarUriyAto pUrI pADI tyaji e ja mANasanuM aMtima dhyeya che." (pR. 157) potAnA hadaya apAze. vaLI dezanI saMpatti bahAra jAya tenA karatAya - ravIndranAtha sadAya satyanA TekedAra hatA. jyAre jyAre jyAM jyAM tenuM hRdaya vecAya te badatara vastu che. temane satya lAgatuM tyAM tyAM teo koInI paNuM paravA kamo vagara ravIndranAtha rAjhabhAvanAnA sadaMtara virodhI nathI. teo vividha ekalo jAne re' e maMtra raTatAM tene apanAvI letA. A mATe tA rASTronI prajAonA zaMbhumeLa (Cosmopolitanism) mAM mAnatA temaNe kAti kamAvAnuM tAja ane soyAra evuM rAjakAraNanuM kSetra nathI, dareka rASTranuM svataMtra vyakitatva jaLavAya che te temane mana choDI dIdhuM hatuM. sane bAjue mUkI koI paga vastu meLavavAnI ISTa che. pratyeka vyakitamAM javalaMta rASTrabhAvanA hovI. prayanane teo sakhata virodha karatA. joIe tema teo mAnatA. rASTranA hRdayane rASTravAsIoe ravindranAtha paNa gAMdhIjInI jema ja racanAtmaka kAryakramane prANavAna rAkhavuM joIe ane rASTranI prANapage sevA karavAnI vRtti mahatva ApatA. zrI umAzaMkara jodhAe temanA "abhirUci' nAmanA paNuM hovI joIe. AthI to mahAbhAga AMdhIjIe kavine temanA vivecanasaMgrahamAM ravIndranAtha vizenA 'ekala AnaMdayAtrI'mAM avasAna samaye rASTravAdI mAnavatA premI (Nationalist HumlakhyuM che : "gAdhIjInA racanAtmaka kAryakramano bhAgye ja koI anitarian) kahyA hatA. Ama sAcI rASTrabhAvanA tenA maMgala e bhAga haze je TAgore ghaNAM varasa pahelAM upade nahi svarUpe kevI hoI zake e aMge emanA vidhAyaka vicAro che. vinAzaka rASTrabhAvanAthI nokhI evI vidhAyaka rASTrabhAvanA kavinI najara hAya." (pR. 91) bahAra nathI. parantu ravIndranAtha racanAtmaka kAryakramane uzkerATa vaDe vega maLe hAthamAM pitAnI nAtane visarjita karI devI joIe, vaLI vividha tene sakhata virodha karatA. rASTrono itihAsa te mAnava ItihAsanAM judAM judAM prakaraNa mAtra AvI rIte uzkerATa ubho karavAnA prayatanane teo durbaLa- che. badhI prajAnA ItihAsane te paripUrNatAnI mUrti racavAmAM tAnAM thIgaDAM ' mAnatA hatA ravIndranAtha rAjakIya dhAMdhala pratye lopa thaI jaze ane te paripUrNatAne amuka apUrva svarUpa ApatAM paNa sakhata napharata dharAvatA hatA teo AvI dhAMdhalone dhumADAnA te mAnavajAtinI sAmagrI banaze. Ama ravindranAtha TAgora vizva geTegoTA uDADatA, vAraMvAra sIseTIo mAratA paNa gati vihIna vyApI mAnavatAne-Universal Flum nism ne Teko Ape che. Jain Education Intemational
Page #436
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratIya asmitA te meLavyA vinA mAnavInI yAtrA pUrI thaI nathI. AthI ja seI sAdhanAra se ArAdhanAra ravindranAthe "The Voice of Humanity' mAM kahyuM che. yajJa zAlAra khelA Aji dAra ravIndranAtha mAnatA ke jagatamAM svatvanI nahIM, paNa satyanI hethAya sabAre be milibAre Anata zire laDAI cAle che. A satya sahu : karatAM zreSTha pUrNa ane carama eI bhAratera mahAmAnavera sAgaratIre. satya che. aneka AghAta pratyAghAtamAMthI aMte navanItarUpe A -te sAdhanAnI, te ArAdhanAnI yajJazALAnAM dhAra Aje satya ja nIkaLI Avaze. AthI rASTroe svatvane mAta cheDI satyanA khullAM thayAM che. A bhAratanA mahAmAnava (rUpI) sAgarane tAra "We are waiting for the time when the badhAne natamastake maLavuM paDaze. spirit of the age will be incarnated in a connp vaLI ravIndranAtha A mATImAM pedA thavAne kAraNe ja bhAratane lete human truth and the meeting of men will cAhe che, ema nathI. teo to veda ane upaniSadanA yugamAM tenA mahAna putronA mukhethI maLelA jIvaMta saMdezA mATe cAhe che. ravindranAthanI rASTrabhAvanA jotAM temanI bhArata rASTra pratyenI paraMtu A sAthe teo pazrimanA sarjanAtmaka sAhityane paNa bhakita vize paNa kaMI kahevuM ja joIe. temanA gayi javana mane khule dile svIkAra kare che. teo "pUrva ane pazcima' nAmanA mohinI kAvyamAM temanI rASTrabhakita ja dekhAya che. vaLI temaNe pustakamAM kahe che : "yuropanI saMskRti mAnavajAtine je saMpatti lakheluM "ganALamana' paNa bhAratIya ekatAnuM bulaMda gAna ja che. ApI rahI che te mahAmUlI che, e bAbata zaMkA pragaTa karavI e jyAre bhAratamAM tenI sAcI saMpatti jagADavAnuM paNa ravIndranAtha dhRSTatA che', (dezI rAjya pR. 165 Ama ravIndranAthanI bhArata prArthanA" nAmanA kAvyanA aMtamAM teTalI ja ukaTatAthI bhakti pazcima pratyenI saguNAnurAganI avarodhI hatI. Alekhana kare che: ravIndranAtha vizvakavi to hatA ja, paNa temanI dRSTi paNa "nija haste nirdaya AdhAta kari pitaH vizvavyApI hatI. emanAM darzana ane sarjanamAM manuSyanA sanAtana bhAratere seI svarge kare jAgarita." bhAvanI dIpti camakanI hatI. zrI saurmendranAtha TAgoranA nIcenA avataraNamAM ravIndranAtha TAgoranI rASTrabhAvanA satyaprIti ane tAre potAne hAthe nirdaya AghAta karIne he pitA, bhAratane mAnavatA karyAya rIte ja vyakta thAya che. jagADa. ravIndranAthane bhAratIya saMskRtine uddagAtA AtmA "Thus did this great sentinel of Universal seLe kaLAe khIle che. "bhArata tIrtha" nAmanA kAvyamAM humanism stand watch on the cross roads of - ravIndranAtha temanA pustaka Nationalism mAM eka sthaLe kahe the world; where nitions meet each other, always giving warning to the people, in respective of colour and creed, against national egoism; "The product of this inner life is a living , and at the same time acknowledging with fullproduct" ness of heart every attempt made in any part of ane te AdhyAtmika zakti ApavAnuM ane jagatane zAMtine the world for achieving the unity of man. saMdeza ApavAnuM kArya bhArate bajAvavAnuM che. tema ravIndranAtha spaSTa ( Rabindranath Tagore and Universal HumapaNe mAnatA. tenI AgAhI karatA hoya ema ravIndranAtha kahe cheH nism) mesarsa moDarna mIla jIna sTorsa kAM (mazInarI hArDavera maracanTa) posTa bokasa naM. 18 ADONI A% pradeza phona naM. 452 Jain Education Intemational
Page #437
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratanAM praNAlIgata mUlyo ane ane zikSaNa vartamAna ane bhAvinA paDakAra ane paDe. zikSaNa e samAjamAM vikAsanI prakriyAnuM sauthI sAga paribaLa che; ane mATeja, yAre paristhiti palaTAtI hAya tyAre zikSaNa ja eka evuM paribaLa che, ke jeNe punaHmUlyAMkana punaHsaMgaThananI samasyA pratye sau prathama jAgRti dAkhavavI AjhAdInA samayathI ApaNI zikSaNapraNAlImAM jude jude parivartana thaI rahayuM che tema chatAM enA pratye asatASa cAlu ja rahyo che, ane enI mUlavaNI AgaLa dhapAvavAnI zakayatAo vicArAI rahI che. stare A bAbatamAM Apanne ApaNI jAtane punaH ekavAra prazna pUchIe ke zikSaNa e kharekhara zuM che ? yuropanI navajAgRtinAM mUlyA para racAyelI Adhunika yuropamAMthI IMglenDa dvArA je zikSaNa paddhati ahIM vikasI che, temAM te bhAratanAM praNAlIgata mUlyeya ane zikSaNa vacce sumeLa sAdhaveA khUba muzkela banI jAya. ema zAthI, evA prazna jarUra pUchI zakAya. phrAnsisa beMkane jJAna tathA jIvananA A AdaryAM ane hetue Adhunika yurepane ApyA hatA. e mUlye Aje phkata yurApamAM ja nahi, samagra vizvamAM prabhutva dharAve che. sabhyatA ane saMskRtinI eka saMpUrNa sthiti A sAdhanAmAMthI janmI che ane tene ApaNe buddhivAda ane svAtaMtryavAda ema be ucca kakSAnI lAkSaNikatAo vaDe eLakhAvI zakIe. ciMtana karavuM, vicAra| prApta ane tenu prasAraNa karavuM e ApaNA jIvananI urdhva tama abhI- psA ane dhArA banI rahyA che. karavA manuSya vizenA yurepIya khyAle Adhunika yuropa, mAnava eTale zarIra vattA mana, emaeka svayaMsiddha hakIkata tarIke svIkArI le che. jJAnanA mULabhUta uddeza, prakRtinI dhaTanAe! samajavI te che; ane jJAnaprApti mATe mukhya sAdhana buddhi che tathA jJAnanA sazaiAdhananI mukhya paddhati vizleSaNanI che. Ane pariNAme bauddika vistaraNa, vAMcana, ciMtana, carcAvicA-pote raNA ane tenA dvArA jJAna ane zakitanI prApti tathA jIvananI saphaLatA ane evAM bIjAM jIvananAM mUlye vadhu mahatvanAM banyAM che. saMskRti ane zikSaNanA kSetramAM, tAjetaranA samayamAM evu ghaNuM banyuM che ke jemAM khAsa karIne buddhivAdanI maryAdAe svI- kArAI che, ane temane dUra karavAnA prayatnA thayA che. pUrNa mAnavanA zikSaNu upara bhAra, kalAviSayaka zikSaNa, ramatagamata, cAritryalAtara ane evI khIjI badhI pravRttie tarapha lakSa apAya che. A badhA zrI isena uparAMta, akhaMDa vyakitatvanA Adarza ApaNane manuSya aMgenI tathA tenA zikSaNa ane saMskAra a'genI bauddhika vibhAvanAthI ghaNA AgaLa laI jAya che. A badhA prayatnA dhaNA rasamaya che; ane tema chatAM jINavaTabharI jIvananA tapAsa karIe teA ApaNane mAlama paDaze ke ApaNA kharekharA AdhAra hajI paNa muddigata rahyo che. IcchAzakita ane lAgaNI nahi, paNa vicAro ApaNA mATe kharekharI vAstavikatA tarIke jIvaMta rahyA che ane valaNAne vistAravA karatAM vicArIne vistAravA e ApaNuM lakSya rahyuM che. eka Mdare Apaze bauddhika vAstavikatAnA atyAranA mALakhAmAM keTalAMka vadhArAnAM satyeA ume- ravAnA prayatna karI rahyA chIe; paraMtu jyAM sudhI pAyAnA khyAlA mAnavIne IcchA tarIke nahi, paNa mana ane vicAra tarIke svIkAre che tyAM sudhI cAritryadhaDatara ane vyakitaghaDatara te| jIvana ane zikSaNanA AyAjanamAM prAthamika pAyArUpa nahi paNa kevaLa vadhArAne eja banI rahe. A badhA mAnasika pAsAM mATe ekasUtratA ane kaya lAvatA AtmAnA savAla te hajIpaNuM eka judI ja bAbata che. praNAlIgata bhAratIya saMskRtimAM mANasane kevI rIte vicAra thayA che te have ApaNe joie. bhAratIya vicArA, vaizvika daSTibiMdunI aDhaLaka vivadhatA rajU kare che ke je ja dAdara dhaNI bhinnatA dharAve che. tema chatAM rasamaya bAbata e che ke mAnava vizenA khyAla aMge temanAM dRSTibiMdumAM ghaNI samAnatA che. manuSyanu sAratatva e ene AtmA che, e che jIvana ane vicAranI anekavidha pravRtti pAchaLa raheluM eka svayaMbhU ekama. mana e cetanAnuM eka rUpa che je anivAyaeN panne hiMmukha banelu che, ane tene uddeza sa MjogonA vikAsa ane temanuM sa MgaThana sAdhavAnA sAdhanarUpa banavAMne che. sarIra paNa evI ja rIte eka sAdhanarUpa che. ane jJAnanu lakSya dazya jagata tathA parama sattAnI banelI saMpUrNa vAstavikatA che jene viSe khUba bhArapUrvaka kahI zakAya ke jyAMsudhI e samagra vAstavikatAne Apaze pUrNa paNe samajISme nahIM tyAMsudhI sApekSa satya paN pAmI zakIzuM nahIM. eTale ahIMja Adhunika yuropIya vibhAvanA karatAM mAnava vizenA khyAla spaSTapaNe judA paDe che. ahIM AtmA e kendriya hakIkata che ane zikSaNa tathA saMskRti enA pAyA upara ja dhaDAyelAM che. je mUlyA upara bhAra mUkAyA che te che. svayaMbhU parama
Page #438
--------------------------------------------------------------------------
________________ 460 bhAratIya asmitA parantu mAtra zikSaNa ane te tamane chUTA sattA ane satya, AMtarika AnaMda, nikhAlasatA niHsvArthatA. samanvaya, svayaMskRti, svAtaMtrya ane evAM bIjAM mUlya ApameLe samarpaNabhAva, uddhatara ane parama tattavamAM zraddhA, ane evuM badhuM ja sabaLa ane vAstavika to banI rahe che. je kadAca bIjI A dharaNe zikSita ane saMskRta manuSyanAM jIvanamAM ane vartanamAM rIte zakaya na hota. ApaNI rItabhAta ane bAhya pratyAghAtonA vattI ke ochI mAtramAM A mUlya sAkAra thatAM hovA joIe. sthAne jIvananuM AMtarika pAsuM ahIM vadhAre mahatvapUrNa hakIkata jemAM mana eka kedritabhUta hakIkata banI rahyuM che. te Adhunika banI rahe che. jIvananA mUlyo svAbhAvika rIte judA ja prakAranAM che. teo ani - bhAratIya zikSaNa pitAne je navIna rUpa ApavA icche to vAryatayA bAhya ane paristhitigata saMdarbhavALAM che. sAmAjika te pote mAnava vize ko khyAla svIkAravA mAge che te nakakI mArgomAM phoha e mahadaMze temanI kasoTI che. darzananI cokkasa karI levAnuM raheze. jo te paraMparAgata mUlyonA saMgrahita baLane paribhASAmAM ApaNe kahI zakIe ke prAthamika rIte teo sAdhanamUlya oLakhe ane bhUtakALanA pAyA para tathA bhUtakALanI madada vaDe che jyAre manuSyane svayaMbhU AtamA gaNanArI vibhAvanA mukhyatve AMtarika mUlyo para bhAra mUke che. bhAratIya jIvanane bhAvi vikAsa tarapha vALavAnI lAgaNI anubhave to pachI e bAbatamAM tenI pasaMdagI vadhu saraLa banI jAya. paraMtu zikSaNa ane pUrNa mAnava bhAratamAM praNAlikAo ane praNAlIgata mUlyane prazna jarA aghare che. ApaNe deza eTale badhe vizALa che ane sAMskRtika sarjana - parantu manuSya e kevaLa AtmA nathI. te to zarIra ane mana eTalAM vaividhyapUrNa che ke Apane emAM sahelAIthI khovAI jaIzuM. paNa che ane tethI to zikSaNa ane saMskRtie A baMne prakAranAM mUlyono vikAsa sAdhavAne rahe che. je temane chUTA pADavAmAM ane tema chatAM, te nirarthaka kAma nathI. jIvanane hetu ane tatsaAve to temAMthI jIvananI niSphaLatA ja pragaTe. je bAhya mUlyanI baMdhI AMtarika anubhava e prAthamika che ane bAhya pratibhAvo avagaNanA thAya to vyAvahArika jIvanamAM saphaLatA muzkela thaI ane tenAM rUpe gauNa che ema eka vakhata ApaNe samajI laIe paDe. jo AMtarika mUlyone avagaNyAM, te AMtarika saMtoSa, pachI badhA ja dharmo, darzane, sAhitya, lalitakalAo, rivAje ' lakSya pratyenI avicaLatA ane jIvananuM mArgadarzana azakya banI ane bIjAM sAMskRtika sarjananI pAchaLa rahela AMtarika anubhUti javAnAM tarapha jatAM ApaNane jIvana ane jaga nuM eka evuM Azcaryajanaka ane sAcuM darzana prApta thaze jeno eka pachI eka yugamAM thoDA bhAratIya jIvanamAM, kaMIka judI ja rIte atyAranI ApaNI pheraphAro sAthe puraskAra thato rahyo hoya. mAnavajIvana ane jagatanA keLavaNI tarapha, e pitAnI rIte zakaya teTalI pUrNa hovA chatAM A AbhAsanI pAchaLa eka zAzvata ane AdhyAtmika vAtavikatA enA pratye asaMtoSanI lAgaNI rahyA kare che. zuM tenuM kAraNa rahelI hovAnuM kathana e darzana kare che. ghaNI vakhata A jJAna zodhavuM eTaluM badhuM muzkela che ? bhAratIya saMskRtimAM ane tyAM jIvaMta ane tAjuM hoya che; ane kyAreka te jIvananA atira Adhunika yuropamAM mAnava vizenA khyAla ane tenI sAthenAM dravya sAthe e samarasa banI gayuM hoya che. mUTanI uparokta vicAraNuM ja sAcI hoya to pachI ApaNuM asaMtoSanuM kAraNa sahelAIthI zodhI zakAya. Adhunika zikSaNanA ApaNe jyAre ApaNI jAtane pUchIe chIe ke, bhAratanAM Agamana sAthe ja jIvananI vAstavikatA ane tenI zakitane praNAlIgata mUlyo kayAM che, tyAre ApaNe darzana, dharma, sAhitya, pezatA keTalAMka mU mahatva pAmyAM ane tethI teo svIkRta lalitakalAo vagere kSetramAM karelAM viziSTa sAMskRtika sajanane banyAM; Ama chatAM jIvananAM mULabhUta mUlyone ApaNI paraMparA yAda karavA tarapha vaLIe chIe. temAM paNa sAmAnyarIte khAvAnI, upara eTale kAbu rahyo ke temane ApaNe emane ema bhUlI zakyAM jIvana jIvavAnI paddhati ja gaze moTo bhAga roke che. paraMtu A nahi. paraMtu kamabhAgye e baMneno sabhAnapaNe samanvaya karavAno badhAM sajane kaI cokkasa pAyAnA jJAna ane jIvana pratyenA prayAsa hajIsudhI thaI zakayo nathI. e zuM Azcaryajanaka nathI ke valaNanA pariNAmarUpa nathI zuM ? ane jIvana pratyenA valaNa, e ApaNe ekabAju Adhunika zikSaNakrama svIkArIe chIe ane te ApaNA jIvananI kAyamI ane sAtatyapUrNa hakIkata nathI zuM ? je chatAM AMtarika rIte lagabhaga kAMIka aNajANapaNe ja A badhuM tema hoya to pachI bhAvi mArgadarzana mATe e ja vastu rASTrIya pUratuM nathI ema gaNagaNyA karIe chIe? AtmAnI eka agatyanI khAsiyata tarIke na levI joIe ? ane e ja pAyA para ApaNuM rASTrIya vikAsamAM zuM AgaLa na zikSaNa e kharekhara zuM che, e muddo ApaNe uThA vadhI zakIe ? jo ApaNe ApaNuM bhUtakAlina jIvanadarzanane hato. have ApaNe ene javAba ApI zakIe tema chIe mAnya na rAkhIe to ApaNe prApta karelA vizALa ane vaividhya kharA ? ApaNe gaTapaze ke apragaTa, mAsane mana vattA vaMtA anubhavone ja mAnya karatA nathI ane eTalA pramANamAM ApaNe zarIra tarIke laIe athavA AtmA tarIke, jenA bAhya temAM daridra banIe chIe. e ja vastune ApaNA jIvananA pAyA jIvanamAM kAryanA sAdhana mana ane zarIra che, e hakIkata upara tarIke svIkAratAM, ApaNe koI paNa navAM mALakhA bAMdhI rASTIe ApaNuM dhye tathA paddhatio AdhAra rAkhe che. AmAne kendrI- chIe. ApaNuM pAthanA darzana ane valaNanI agAunI bhavya bhUta hakIkata tarIke svIkAratAM, ekatA, sahAnubhUti, karUNA, prema, ktinI jema ApaNuM jIvananAM jUnAM rUpAnuM paNa kaIka mUlya tA Jain Education Intemational
Page #439
--------------------------------------------------------------------------
________________ mRtigra ya che. teo A anubhUtione vadhu sArI rIte jApata karI zake. chIe ? spaSTa ja rIte, AMtarika mUlya jIvanamAM jaLavAvAM joIe paNa tema chatAM teo samagra anubhavane niHzeSapaNe AvarI letA ane bhAratamAM A dizAmAMnA tenA bhUtakALanA prayatnone kAraNe nathI. ane badalAtA jatAM saMjogomAM hamezA navIna rUpanI AvI jALavaNI vadhu moTI che ane svAbhAvika rIte je zikSaNe AvazyakatA rahyA kare che. eTaluM ja nahi, vadhu purANuM jJAna ane A badhuM sauthI pahelAM vicAravuM joIe. valaNa paNa badalAI zake che. paraMtu dareka parivartana eka vikAsanI prakriyA, vyaktitvanA vikAsanI kriyA banavI joI e jemAM bhAratanAM praNAlIgata mUlyonI ApaNI gaNatarI ane koI atIta enA sAtatya dvArA vartamAna banI rahevo joIe. bhUtakALane svarUpe tenA sAtatyanI mUlavaNI saMbaMdhamAM e yAda karavuM rasaprada dabAvI devAthI ke tenI avagaNanA karavAthI eka prakAranuM vibhAjana thaI paDaze ke, navajAgaraNanA kALamAM yuropanAM praNAlIgata mUlyo pedA thAya che ane te samagratayA vyakitatvane nabaLuM pADe ghaNI badhI rIte ApaNAM mUlya jevAM ja hatAM. e samaye AdhyAche. atItane svIkAra ane parivartana te ja vRddhino paMtha che. mika sattA ane temAM zraddhA upara khAsa bhAra mUkAte hate. parantu Avo vikAsa koI paNa rIte dhIre nahi paraMtu vadhu jhaDapI paraMtu kamabhAge yuropIya prakRtinI bahirmukha pratibhAe temane he joIe. paraMtu jIvananI tenI vartamAna dazAmAM mAnya karI majabUta bAhya mALakhuM pradAna karyuM hatuM. enuM pariNAma pratyAghAta tene badalavA mATe tenA para vadhAremAM vadhAre dabANa lAvavuM e ane baLavAmAM AvyuM. zraddhAnI jagAe taka daDha bane. AyAkharekharA vikAsanuM Avazyaka ghaTaka tatva che. bhika vAtavikatAnuM sthAna anubhavavAde lIdhuM, ane A badhuM banyuM samagrapaNe bhUtakALathI saMbaMdha toDI nAkhavAnA valaNamAMthI. dezamAM vikAsanI jAgRtI pra iyAnA eka bhAgarUpa zikSaNane tenI agAu thayelI rASTrIya mAnasanA vikAsanI avagaNanA karavI Aje ApaNe kAMIka sAvadhAna chIe ane aitihAsika ane pAlave nahIM. bhale pachI e game teTalI suyojita rIte thayuM hoya, mAnasazAstrIya daSTie bhUtakALathI saMbaMdha toDI nAkhavAnI nirartha. je te tema kare to te cAritryanI avanati tarapha ane na chaTakI katA pichAnI zakIe chIe. vivekapUrNa pasaMdagI dArA atItanI zakAya tevI asaMtoSanI prakriyA tarapha dorI jaze. bhAratIya zikSaNe jALavaNI karavAmAM tathA zANapaNathI vizuddhIkaraNa dvArA tene pharI hajI A hakIkatane spaSTapaNe oLakhI nathI. e oLakhavAnI samRddha karavAmAM ApaNe saphaLa thaI zakIe te ApaNe ghaNI javAbadArI ene kaMIka vadhAre paDatI lAgI che. paNuM pachI ApaNI sadIothI prApta ApaNuM jIvananI sAMskRtika upalabdhithI vaMcita samasyA te cAlu ja rahe che. ApaNe tenuM nirAkaraNa Aje zeAdhIe nahIM rahIe. ke AvatI kAle te judI bAbata che. paraMtu moDA paDIe te karatAM e kahevuM vadhu paDatuM nathI ke Adhunika yurope jene zraddhAvadhu vahelA ApaNe yogya rIte ApaNA zikSaNane tenA atIta pUrvaka pheMkI dIdhuM ane jemAM niHzaka ghage saMDo vyApyo hato, sAthe meLa besADavAnI jarUriyAta okhavI ja rahI; ke jethI vata e ja evI zakita che je ApaNane urvanI ane zAzvata bAbato mAna ane bhaviSmI ApaNI javAbadArIonI bAbatamAM asarakAraka aMgenI sabhAnatA arpe che, ane ApaNane te Aje ekatA, rIte mArgadarzanarUpa banavAnI zarUAta thAya. vyakitavanI sugracitatA ane evA badhAnA nAme ane rUpe tIvrapaNe ema karavAmAM ApaNe ApaNI jAtane bAhya rUpathI judI pADI anubhavavA maLe che. paraMtu e badhuM jIvanamAM nUtana prasthAna daIe ane ApaNuM jIvananA aMtaratuonI bAbatamAM spaSTa jevuM lAge che, kAraNa ke eka samaye te badhuM bhAre sakhtAIthI 3 ' thaI jaIe to ApaNA jIvana ane mAnasamAM sAcA zikSaNanI pratiSThA karavAnI samasyA kaThina lAgaze nahi. kharI rIte te, e rUpa ja muzkelIo pedA kare che. je ApaNI pAse, AvazyakatA audyogIkaraNa Aje khAsa karIne moTAbhAganA eziyAnA pramANe nUtana rUpa sarjAvAnI hIMmata ane zakti hoya to, ApaNe dezone tAtI jarUriyAtavALuM ane chatAM gaMbhIra khatarArUpa che. jIvaApaNI jAtane judA judA prakAranA purva grahothI mukta karavA nane vartamAna saMgharSa e jarUrI banAve che paNa te lagabhaga zaktimAna banI zakIe. samagratayA NAlIgata jIvana ane mUlyane vidhvaMsa kare che. ane rASTranuM astitava tathA tenuM TakI rahevuM, hara paLe harajagAe samanvayanI dizAmAM anivArya jarUrata banI gayAM hovAthI badhA ja dezo, game te rIte paNa, audyogIkaraNanI dizAmAM ane lagabhaga pAzcAtya vijJAna tathA jo bhArata Adhunika zikSaNane tenAM sArabhUta praNAlIgata mUlya yaMtravidyAne AkhIne AkhI apanAvavA maraNiyA banIne AgaLa sAthe baMdhabesatuM karI zake eTale ke jIvananA sAdhanarUpa ane vadhI rahyAM che. AMtarika mUlyo vacce samanvaya prApta kare to te evI eka siddhi meLave che je AjanA vizvajIvananI mukhya sAMskRtika A paristhiti samajavI koIpaNa rIte muzkela nathI. paraMtu sama yA che. zuM te sAcuM nathI ke Aje bAhya prakRti para ApaNuM prazna e che ke, vijJAna ane yaMtravidyAnI sAthe navajAgaraNakaLAnI puratuM prabhutva che. paraMtu ApaNe Atmasa temAM uNA utarIe yuropIya mAnyatAo paNa ApaNe svIkArI levI jarUrI che zuM ? 3 5 .. 5 . -kArAyaNa ta . Jain Education Intemational
Page #440
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratIya asmitA prakRtine bauddhika paddhatidvArA svIkAra ane tenI zodha mATe Ama lAdavA mathe che, tathA jarUrI mAhitI pUrI pADI ApaNane aMkutAM parama sattAne InkAra karavAnI AvazyakatA che kharI? adhyAtmanI zamAM rAkhIne ApaNA vyakitatvamAM bahArathI samRddhi umeravA mathe vAstavikatA prAkRtika hakIkata sAthe zuM asaMgata che? ogaNIsamI che te tamAre badalAvuM paDaze. sadInI manodazA anusa 2 ApaNe evuM mAnI zakayA hota; paraMtu hAla ApaNe zIkhavavA mATenA viSayanA jaththA para bhAra vIsamI sadInA uttarArdhamAM e zakaya nathI jaNAtuM. ane na maLaze chIe; paranta vyakitatvamAM rahelI AMtarika mAmAnuM eziyAnA deze pAzcAtya vijJAnanI sAMskRtika jIvana para kalama navasaMskaraNa karIne, te hetu mATenI viSaya-mAhitInI jarUriyAta kare te, atyAranI kSatio bahu saraLatAthI dUra karI zake ane pramANe tenI rUcine vikasAvavA temaja te mATe abhyAsanA viSaya tenI praNAlIgata jiMdagI ane mUlyane vadhu samRddha karI pUrNa vastuno upayoga karavA devAnuM saheluM paDaze. A rIte vijJAnane AnaMda prApta kare. je temanAM sAMskRtika jIvananAM jarUrI mUlyo abhyAsa e kudaratamAM vyakata thatAM AtmAnI arcanA banI raheze. ane valonI kALajI levAmAM Ave to jIvananI sAmAjika jJAna prAptinI pravRtti e satyane thatAM Atmanivedana ane AtmaparisthitinuM punasaMgaThana svayaM koI gaMbhIra uthalapAthala lAvanArUM samarpaNaMA rUpanI banI raheze, ane nahi ke aMgata upalabdhinI nahi bane. parantu eziyAnA deze moTebhAge ativanI eka thA zikSaka vidyArthIonI vikAsa prakriyAmAM garaka deen21 praNAlIgata sthitimAMthI bahAra AvI rahyAM che ane temanAM sAMskRtika temAM sahAyaka sAthI banI raheze. zikSaNanI bAhya paddhatie pharamUhe te hajI pharIthI zodhavAnA tathA sajIvana karavAno rahe che. jiyAtapaNa ane sajAne hajI paNa A yojanAmAM sthAna che. A punaHsaMskaraNanI pravRtti sAthe vijJAna ane yaMtravidyAnI paraMtu te to ALasa ane mAnavaprakRtinI A makatAnI sudhAraNArUpa upAsanA karavAmAM Ave te jarUra taphAvata paDaze; parantu eka hoI zake. vyakitamAM preraNA jagADI tenuM jIvanamAM mArgadarzana karavuM agatyanI vastu e che ke, aughogIkaraNane zakaya hoya teTale aMze e haMmezA tenuM lakSya banI rahevuM joIe. luccAI ane parigrahanI tRSNAmAMthI mukta rAkhavuM joIe. audho- bhAra bhAratIya zikSaNe, tenI laMbANa etihAsika kArakIrdimAM gIkaraNane pAdurbhAva thaye te veLAe upasthita thayelI badhIja cosapaNe bhAre saMskArasaMpanna tathA kayAreka ghaNuM ma da tA samasyAo ane tenI pratikriyAonuM muLa dravyalAbha ane tenI yAMka evAM gharo aMgIkAryA che. paranuM je tejasvI AmAnI anargala ddhinI jhaMkhanAmAM raheluM che ema batAvI zakAze. ane spaSTapaNe kadara karavAmAM Ave te vizALa samajaNa ane sahanubhutijIvananAM mULabhUta mUlyonAM darazana dvArA A paristhiti upara khare bharI sadhita vyakitamattAnA sAkSAtakAra mATenI zikSaNaprokrayAmAM asarakAraka aMkuza lAvI zakAze Ama to jo ke A ghaNuM muzkela enI kevI rIte koI avagaNanA karI zake ! AbhAne vadhAre che ane je te niSphaLa jAya te dravyalobhane roka lagabhaga saMgIta baLa sAthenA temaja eka kImatI ojAra tarIke mane azakaya banI rahe. te paNa bAhya aMkurAnI rIte A bAbatamAM ane zarIranI sAcI oLakhanA jJAnamAM ekaMdare Urdhva pUrNatAmAM ya ghaNuM badhuM thaI zake tema che, paraMtu jIvananI bAhya vyavasthA A badhuM zakaya banavuM joIe. para saMpUrNa avalaMbana salAmatI ke vikAsa tarapha dorI zakaze nahi. A badhAne arya krAMtikArI navasaMskaraNa thAya. ane ApaNI samakSa aMte, rASTrIya vikAsa ane bhAvi peDhI tarapha javAbadArInI e ja pracaMDa kArya banI raheze; paraMtu te ja kSaNe mahatvanI vastu sabhAnatAvALuM bhAratIya zikSaNa kevI rIte tenAM dhyeya ane paddha- to ja Ave che te to satyanI kadara karavI che, je te bane, to tione navasaMskAre che tene saMkSepamAM rajU karavAne ApaNe prayana tene madadagAra thanAra baLe, tenI AsapAsa ekaThA thaze, ane je karIe. prathama ane mULabhUta mu te mAnava vizenA khyAla aMgene azakaya hatuM te nakkara zakayatAne AkAra dhAraNa karatuM banaze, A che. ane pote ja ApaNe kayA prakAranA vyakitatvane lakSyane rAkha- navasaMskaraNanI vizeSa vigatonA vicAra karo to atyAre bhAgye ja vAnuM che ane prApta karavA mATenI paddhatine nirdhAra karaze, je jarUrI che, atyAre jenI jarUra che te to paristhitinI spaSTa ApaNe saMvAdI madhura ane jhaLahaLatA tathA vyakitatvamAM ekarUpatA samajati ane keLavaNInA temaja bhAratIya mUnA mudA para AtA AtmAne eka kendriya satya tarIke svIkAra karIe to ApaNuM valaNa nakkI karavAnI. te phakata zikSaNa mATe ja nahiM, rapApaNuM saMpUrNa lakSya ane satya ane jIvanamAM kriyAzIla siddhAMta 5Nu samagratayA Adhunika jIvana mATe e kevI moTI upalabdhi banAvavA kendrita thaze. ApaNe tene kAryAnvita karIzuM. tenI potAnI svAbhAvikatA dvArA ja kArya karavA daIzuM. te badhAne artha ema ja thaze ke je paddhatio bahArathI ApaNuM para kAMIka ( zrI araviMda karmadhArAmAMthI sAbhAra
Page #441
--------------------------------------------------------------------------
________________ mAnava saMskRti ane bhArata zrI ravIndra sabhyatA ane saMskRtinA viSayamAM vAta to ghaNI thAya che che-paNa manuSyane e tarapha laI jAya che. te jIvanamAM AdhyAtmika paraMtu saMskRti zuM che tathA ApaNuM jIvanamAM tenuM zuM sthAna che cetanA lAvavAno prayAsa kare che. bhAratanuM darzana ane bauddhika e prazna ApaNe vicAravAnuM rahe che. sAmAnya rIte jotAM ema bhASAmAM prastuta kare che, kalA ane sAhityanI dRSTi paNa urdhvanI lAge che ke sukha prApta karavuM e manuSyanA jIvanane uddeza che ane tarapha abhimukha thayelI rahe che. bhArata pragatinuM pUjArI avasya che, ApaNe e jANIe chIe ke sAcuM sukha kevaLa indripaga paraMtu ahIM pragatine artha adhika khANIpINI, adhika sukha athavA dhanadolatanI vRddhi dvArA prApta thatuM nathI. Aje amerikA sagavaDa tathA adhika zo nahIM, paNa AdhyAtmika pragati che. pAse dhanadolatanI uNapa nathI paratuM tyAMnA loke zuM kharekhara e ja kAraNe bhArata maratuM maratuM paNa TakI rahyuM che. tathA aneka sukhI che? eno uttara ApaNane tyAMnA jJAnataMtuonA rogonI muzkelIo ane avarodha vacce paNa AgaLa vadhatuM rahyuM che. suci dvArA, cerI, lUMTaphATa, baLAtkAra ane khUnanAM AMkaDAo dvArA maLI zake che. manuSyanA zarIra mana ane AtmA susaMvAdI bane tyAre ahIM ApaNe e vAtane khyAla rAkhavo paDaze ke vartamAna sAcesAca sukha sarjAya che. A susaMvAditA ja manuSyane AMtarika sthitimAM saMdharSa ja jIvanane niyama banI rahyo che. ane e kAraNe zAMti Ape che tathA tenI AMtarika AvazyakatAo pUrI kare che. A alaga alaga saMskRtio ekabIjAnI sAthe TakarAtI rahe che. eka alaga alaga sAtaA akaLAjAnA sAthe TakarAta uparathI ApaNe kahI zakIe ke sAcI saMskRti AvI susaMvAditA bIjAne hajama karI, enuM sthAna levA cAhe che. Adarza avasthA prApta karAve che tathA tene jIvanamAM pragaTa karI Ape che. te tyAre sthapAze jyAre alaga alaga saMskRtio dhRNA yA koI anya malIna AzayathI para thaI ekabIjAne khAI javAnI vRtti koIpaNa sabhyatA tathA saMskRtinI tapAsa karatI veLAe tenA vinA potapotAnA vizeSa uddezane pUrI svAdhInatAnI sAthe vikajIvana saMbaMdhI siddhAMto, AcAra-vicAro tathA vidhi-vidhAna sAvaze. e sarva mAM ekatA tathA susaMvAditA ANaze. paraMtu jyAM jevAM paDaze tathA e parIkSA karavI paDaze ke te e susaMvAditA sudhI e sthiti na Ave tyAM sudhI jIvananA rakSaNane kAje yuddha karavuM lAvavAmAM tene jIvanamAM utAravAmAM kayAM sudhI saphaLa banI che, tathA paDaze nahIMtara jIvanathI hAtha dhoI nAkhavA paDaze. strI araviMde kahyuM che ke e susaMvAditAne kayAMsudhI surakSita rAkhI zake che. ApaNI sAme "pratyeka rASTra mAnavajAtinI aMdara vikasita thatI AtmAnI ja eka saMskRtinA traNa mukhya rUpe che. viziSTha zakita che. ane te je zakitatatvanuM mUrtarUpa che tene 1. bhAratIya pradhAnapaNe AdhyAtmika saMskRti sahAre jIvaMta rahe che." bhAratavarSa eka mahAna AdhyAtmika 2. grIka-romana saMskRti je mAnasika-bauddhika prakAranI hatI, jIvaMta zakita che. enA baLa para bhArata mahAna banI zake che. samagra saMsAranuM e gurU banI zake che. 3. Adhunika yuropIya saMskRti je bhautikavAdane AdhAra zrI araviMda kahe che : " bhagavAne bhAratanI vizeSa rUpe banAvIne ubhI che. AdhyAtmikatAnA pavitra ane zAzvata mULazAsrota rUpe racanA karI che, ane te e kadi nahIM Icache ke A strota sUkAI jAya. eTale bhAratIya saMskRti ema mAnIne cAle che ke saMsAramAM eka ja "svarAjya" ne Adarza ApaNI sAme rAkhavAmAM Avyo hato. parama AtmA che ane ahIM je kaMI che te sarve temAMthI sarjAyuM ApaNI rAjanaitika svataMtratA dvArA ja pharIthI AdhyAtmika svache. ahIM vyakitanI cetanA upara ane caDhatI rahe che, ane pUna taMtratA prApta thaze. saMta ane RSionI A bhUmi para prAcIna nmanI ghaTanA AgatimAM ghaNI sahAyaka bane che. vAraMvAra janma laIne yegane agni pharIthI prajvalita thaze. ane lokonA hRdaya sanAtana ApaNI cetanA ghaDAI che. pahelAM e tathAkayita jaDa padArthonA purUSanA sAnidhyamAM unnata banaze. " rUpamAM hatI tyAMthI AgaLa vadhI vanaspatio sudhI jaI pahoMcI tyArabAda tenAthI AgaLa vadhIne pazu-pakSI AvyA, ane pachIthI ApaNe kahI zakIe ke bhAratavarSamAM kendrita thayelI AdhyAtmika manuSya Avye. manuSyanI cetanA stara parathI ghaNI UMce caDhI cUkI pravRtti echI yA adhika mAtrAmAM pragaTa ke apragaTa rUpe samagra che, ane have zuddha AdhyAtmika cetanAnI sAthe eka yuvAne mATe eziyAmAM phelAyelI paDI che. pAchalI keTalI zatAbdIothI yuropa agrasara banI rahI che. bhAratavarSanI ekeeka cIja e lakSyane sAme tathA eziyA kevaLa rAjanaitika prabhutvane mATe ja nahIM paraMtu rAkhe che. ahIMnI samAjavyavasthAnI pAchaLa A ja vicAra kAma sAMskRtika prabhutvane mATe paNuM hariphAI karI rahyAM che. baMne mahAna karI rahyo che. ahIMne dharma--e te jIvanavidhAnanuM ja bIju nAma zakitao eka bIjA para AkramaNa karatI rahI che. kyAreka A ane kavAdane AdhAra AdhyAtmikatA di nahI i Jain Education Interational
Page #442
--------------------------------------------------------------------------
________________ 464 AgaLa vadhe nA prakAre tai. bhevu' pratIta thAya che ke jAvuM ratinA be samudra che jemAM bharatI-bhADa bAvanI raDe che, ane ane eka mInane pAnAnI dara samAvI potAnA jevA banAvI levA mATe che. e vAtano khyAla rAkhavo e ke vistI dharma pati mAMthI suropamAM gayela che. pAnI keTalIka madabAvI rAkhebhautika sukhasavidhA rtika unnati ane kApatAne ja bArASTra mAnI lIdhAM che, Adhunika yuropIya sabhyatA bhautikavAdI zitanuM ja bAhya rUpa che. jemake abara IlAhAbAdIe karyuM che AdhyA mAtA aa bhAratanA jemsa nathI AvI. AAvanA pramANamAM dareka dezamAM enA prabhAva tho che. kayAMka tene pradhAnapada pAsu che, to kAMka gaur kayAreka te badhA dezomAM enI bokAnA rI che. paraMtu moTAbhAganA AAvI bautika zaktie bhArata para paNa khUba ja tethI AyarASTroe ene chaDI ArSika, audyogika, vyAvasAyika, ka" che. ane rAjanaitika adhipatya samApta thayA bAda paNa tene ane bauddhika ke upayogitAvAdI Adarzone apanAvI lIdhAM che. prabhAva Ache! thayA nathI, balke vadhyA che. Aje ApaNe paDelA eziyA paNa evA mArga para AgaLa vadhavA prayAsa karI rahyuM che, karatAM kAMika vizeSa mAtrAmAM ApI pragati ane vikAsane yuropakAra ke enI AMkho paNa padminI pragatiyI I gaI che. ane amerikAne trAjave teALIe chIe. paraMtu bhArata upara uparanI vize game teTalo vikrama nA lAgatuM hoya, chatAM paNa AdhyAtmika jIvana pratye e niSThAvAna che; tenuM zarIra game teTaluM svastha nA Topa, tenI jIvanarSinI zaktimAM koI uNapa nathI, te tenA sAra te potAnI badhI ja muzkelIo para vijaya prApta karI leze. bhAratanA citte pazcimanI svataMtratA, samAnatA, prataMtra vagerA svIkAra karI lIdho che. chatAM e sa aa che ke emAMthI enI AvazyakatAo pUrI thaze nahIM. viroyAnA sALavAre tuM tene sAru evuM banAvyuM che tAM te paNa ApaNAM bhAratIyakaraNanI pravRtine rASTrA zakAze nahIM. amane vizvAsa che ke aMte bhArata eka navI vaSAnuM netA banaze ane samagra saMsArane kevaLa upadeza dArA nahIM, udAharaNa dArA AdhyAtmika utthAnanI tarapha laI jaze. banI zake ke ene kAraNe keTalAka samayane mATe saMgha vadhI jAya paraMtu e pa thI vicAradhArAonA sarva zreSTha tattvone potAnI aMdara laI leze ane enAthI eka uccattara mAtAnuM nirmANa karI je hAza, hareka rASTranA sAcA AtmAne pratyakSa karaze tathA tene saMpUrNa mukita sAthe vikasAvavAnA avasara Apaze, evI rIte ke koI ekanA vikAsa koI bIjAnA vikAsamAM Adha nahIM ane. A saMvAditA bhAratamAM lAgelI hiMsAtmaka pravRtti takavAda tathA sAMpradAyika kulanA aMta lAvI zakaze. bAkInA upAyo te kevaLa malamapaTTI jevA che. bhulatA jAtA hai AjAdI bApa basa qhudA samajA hai usane barpha kA aura bhApaka | eziyAe paNa ghaNIvAra yuropa para AkramaNa karyu che. paraMtu bhautika bhAga bhAratanI pravRttinI sAthe meLa khAtu nathI. tema hamezAM sasArane maMdarathI ja khAdhyAmika pIvAnuM pAna kA che. ane khA daSTithI pratikULa paristhitimAM paNa bhArata A pazu potAnA teja mAtra para cAkI rahyuM che. vAstavika saMskRtinI ucca sthiti nA tyAre Ave tyAre AdhyAtmika tayA kinA meLa khAze, AtmAnA vAhana mana, prANa ane zarIra saMpUrNa rIte enI sAthe maLIne kAma karaze. ane tyAre pRthvI para svarga lAvavAnI ke sAcuM bhAgavat rAjya lAvavAnI vAta thaI zakaze. bhAratanA jhAka haMmezA zAzvatanI tarapha rahyo che, parantu tenI saMskRtimAM sAthetA samanvaya kAMIka maryAdita che. jayAM ema mAnavAmAM Ave che ke zarIra raca che ane AtmA, sArathI, tyAM zarIranI avahelanA karavIe kharekhara teA sArathInI avahelanA karavA barAbara che. bAhya rUpa AMtarika zAmAnuM ja gatioNndra che, tenI artivyaktinuM sAdhana che. mATe eka pUrNatA cAhavAvALI saMskRti zarIrane paNa te mahatva Apo. je AtmA yA mana ane prANo Ape che. amArA Azaya e nathI ke je saMskRti prema saMrA siddha kare che te potAnA bAhya rUpe ane rUDhiene enA e ja rUpamAM haLavI rAkharI e to amabhava che ane nainIya e pazu saMskRtinAM navAM rUpo AmAnI rA abhipati rUpamAM aMdarathI vikAsa pAmaze. Aje samagra eriyA jAgI rahyuM che. parantu muzkelI e che ke te uThatA uDatA paN yureApanI kAna kApI banavAne ja prayAsa karI rahyuM che. Ama eriyA rAjana tika daSTithI soMpUrNapaNe svata Mtra ane sabaLa thaI paNa jAya chatAM te yuraipIya saMskRtinuM kevaLa eka sasthAna banI raheze. ApaNe bIjAnI vAta zA mATe karIe, svayaM bhAratamAM paNa e mAnyatAne 3 eka ma ApavuM e mAnyatAne mana bhAratIya asmitA nirAdhAra paNa nahIM karI zakALe, ke samasta zata, sarjanazIlatA kramathanA, pramAtmikatA yuropanI bAjue rahyAM huM ane niSkriyatA, tArAmAMthI utpanna thatAM putro bhArata ane eSThinA bhAge AvyAM . ApaNAmAMthI paNa je karAyo prabhAva mULamAMthI beThA cAre te beTho paNa yuropanI ja taravAranI sahAyatA mAMge che. zrI araviMda kahe che amAre e vizvAsa che ke yogane mAnavajIvananA AdarA banAvavAne mATe ja bhArata Aje upara kI rahyuM che. cAla dArA ja e pAtAnI svataMtratA, ekatA ane mahAnatA prApta karavAnI zakti prApta karaze. yoga dArA ja tene surijana rAkhavAnuM sAmarthya e phAve. A eka yAtmika krAMti che. te AvI rahelI Apo. koI sthA chIe. zaunika krAMti tA kevaLa enI eka chAyA tathA pratibiMba mAtra che. ' ( zrI araviMda3 dhArAmAMthI sAbhAra)
Page #443
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratamAM zrIvidyAnI upAsanA - - - zrI sureza vakIla zrI vidyAnI upAsanA e zaktipUjAne eka prakAra che. A daza mahAvidyAone be mukhya kulamAM goThavavAmAM Ave che. bhAratamAM zaktipUjA atyaMta prAcIna che. tenI paraMparA arakhalita 1. kAlI kula ane 2. zrIkula. kAlIne vidyAvistAra "zyAma rahasya." ane amApa che. zaktinI upAsanA bhAratIya saMskRtinuM eka "kAlikArakUTa," "kAlikApurANa," "ogInItaMtra." vAhIta" akhuM aMga che. ApaNe tyAM zaktinI upAsanA saMta, vagere graMthomAM thayela che. zrIne vidyAvistAra "zrIsUtra,' "nityAmahAbhAo, yogIo ane avadhUta saMryA che, tema vIre ane sava." zrIvidyAsUtra,"" "sauMdaryalaharI," "AnaMdalaharI," vidhAyako paNa sajaryA che. "rivayArahasya." "lalitAsahastra," "pratyAbhisAsUtra," "kAma kelA vilAsa," "tripurArahasya." vagere graMthamAM thaele che. zaktisiddhAMtane pAye aDe tavAda che A adhe tavAda zAMkaramata sAthe gADha saMbaMdhavALe che. te jovAma sAthe paNa samavAya devInA AMtaraciMtanane upAsanA kahe che. sAdhako zrIvidyAnI saMbaMdhathI joDAelo che. zAMkara ade tavAda mAyAvAda upara ghaDA upAsanA bhoga ane mokSa mATe kare che. jIvanakALa daramyAnai sukha che. zAkata atavAda zakitavAda upara ghaDAyo che. sakala brahmanuM samRddhi ane maraNAMtare mokSanI prApti e zrIvidyAnI upAsanAnuM vimarzarUpa eTale ke brahmanuM svAnubhava karavAnuM sAmarthya tene devI prajana che. athavA zakita kahe che. zakitanA sthaLa, sUkama ane para evA dareka mahAvidyAonA judA judA maMtra hoya che. dareka mahAtraNa rUpa hoya che. karacaraNAdi avayavALa rUpa te sthULa-maMtramaya vidyAonA maMtranA bIjAkSaramAMthI te te mahAvidyAnA nAma, rUpa, zarIra te guma sAdhakanI uccatama bhAvanAthI ghaDAeluM 35 ta para. Aga ane mane bodha upAsanA kamathI karAvavAmAM Ave che. A vizvamAM mULa tattva che. prakAza, prakAza eTale ziva. mUla tatva bodha mATe dareka mahAvidyAonA judA judA nakazA banAvavAmAM jyAre parAmarza kare tyAre vimA utpanna thAya AmaparAma Ave che. A bedhaka nakazAna yaMtra kahevAmAM Ave che. dareka mahAeTale pitAnA ravarUpane oLakhavA umukha thavuM te vimarza eTale vidyAonA judA judA maMtra ane maMtra hoya che. je graMthamAM mahAzakita tattva. Ama prakAza ane vimaza, ziva ane zakita-e vidyAonI upAsanA paddhati ApavAmAM AvI hoya tene taMtra eka ja vastunA be svarUpa che. zakita e jaDa padArthanuM bhItaranuM kahevAmAM Ave che. zrIvidyAne bijAkSara maMtra zrI che. sthaLa baLa nathI. paraMtu parama tatvane pitAnA svarUpane bahAra zrIyaMtra be prakAranA che. kAdividyAnusArI ane hAdividyAnusArI, pragaTa karavAne svataMtra vega che. kAdividyA eTale bhagavAna zaMkara, durvAsA, hayagrIva ane agatya munIe upAmelI vidyA. hAdividyA eTale ke pAmudrAe upAmelI vidyA. zakatonA sAdhanamAM maMtra e pradhAna sAdhana gaNAya che. maMtranI vAcaka zakita maMcanI vAgyadevatAne prakAzita kare te zAkata dararoja zrIvidyAnane pUjA karatI vakhate zrIyaMtra dorIne pUjA sAdhanAnuM prayojana che. vAcaka maMtra jayAre vAgyadevatAne prakAzita karavI ane pujAne aMte tenuM visarjane karavuM e eka pUjana kare tene "vidyA" kahevAya che. tAMtriko karyuM che ke vAgyadevatAnuM prakAra che. A prakArane nityayaM nirmAne prakAra kahevAmAM Ave che. sarIra bIjAkSaramAMthI pragaTa thAya che. A zAkatabIjamAMthI je je nitya yaMtrane kesara athavA siMdurathI doravAnuM vidhAna che. bIje maMtro udayakramathI prApta thayA che tene tAMtrika daza mahAvidyA kahe prakAra siddhayaMtranimaNane che. siddhayaMtrane senuM, rUpu, paMcaneha, che. zrIvidyA A daza mahAvidyAo paikInI eka che. rava, phaTika, tAmra ane pathara upara kotaravAnuM vidhAna che. zrIyaMtranI racanA aMge tAMtrikamAM thoDe matabheda che. eka biMdu, A daza mahAvidyAo A pramANe che: kAlI, tArA, zrI, be trikoNa, traNa aSTakoNa, cAra dazakoNa, pAMca dazakoNa ane cha bhuvanezvarI, bhairavI, chinnamastA, dhUmAvatI, bagalAmukhI, mAtaMgI caturdazake. ATalA sudhI matabheda nathI. pachI vaLe keTalA ane kamalA. A daza mahAvidyAonA prajano A pramANe che. karavA te bAbate matabheda che. pAMca sudhI vartuLa karI zakAya che. kAlI ke vayadAyinI che. tArA tattvavidyAdAyinI che. zrI bhuti. mukita pradAyinI che. bhuvanezvarI svarUpajJAnakAraNi che. bha ravI AvAnA sAdhakane potAnA ja piMDamAM saghaLI upAsanA buddhidAyinI che. chinnamastA zatrucchedakArINi che. dhUmAvatI dhama karavAnI ya che. mulAdhArathI mAMDI sahastradala paryaMta cakravedha karI dAyinI che. bagalAmukhI vApharataMbhakArINi che. mAtaMgI mAnadAyinI piMDa riktano piMDa riva sAthe saMyoga rAvale tene sAmAche. kamalA lAlitya pradAyinI che. vika prakriyA karavAmAM Ave che. A prakriyAne strI pura nA radhULa Jain Education Intemational
Page #444
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratIya asmitA zarIramAM sthaLa ceSTAmAM utAravAnA prayogane kalaprakriyA kahe che. arpaNa karelA dravyo pUjanamAM ja bhegavAya ane anyatra nahI evA A prakriyAne ziva-zakti saMgama paNa kahe che. khAsa pratibaMdha mUke che. saMsAranA saMskArane dUra karI devInI zrIvidyAnI upAsanAne aMtayAMga kahe che. ataMganA pAMca kramapUrvaka bhAvanA bAMdhavI enuM nAma mArjana. nyAyapura:sara prApta ane hoya che paTala, paddhati, vama, stotra, nAmasahastra, mUlAdhAra, karelA dhana vaDe yathAzakti brAhmaNa jamADavA te brahmabhajana. svAdhiSThAna, maNipura, anAhata, vizuddha, AjJA ane sahastradalamAM zrIvi- tAMtrika kahe che ke zrIvidyAnuM rahasya zaMkAcAryane uttarAkhaMyamAM ghAnA svarUpanI bhAvanA gADavI cittane zakitasaMpanna banAvavuM tene paTala prApta thayuM hatuM. tema ka lAsa parvata AgaLathI vegaliMga, kahe che. paTala vaDe AMtarayajana karavuM tene paddhati kahe che. zrIvidyAnA bhANaliMga. varaliMga mukitaliMga ane mokSaliMga nAmanA pAMca pratikI, iSTamaMtranA akSaro vaDe deha upara kavaca racavAne vama kahe che. zrIcaka tathA tenA paMcadazAkSarI maMtra meLavye hato. temaNe koladevInA parAkrama gAvAne athavA kotanane svAta kahe che. devInA matanI nAmAcArI zAkta prakriyAne tyAga karAvI zakti saMpradAyanI hajAro nAmomAMthI koI ekAda nAmane AMtara namaskAra kare tene prAcina sAmAyika upAsanAnuM punarsthApana karyuM hatuM. A upAnAmasahastra kahe che. sanAnA sAdhana tarIke zaMkarAcArye "sedaryalaharI " nAmanuM stotra zrIvidyAnA bAhya arcanane bahiyAMga kahe che. bahiryAganuM racyuM hatuM. avalaMbana lIdhA vinA aMtaryAganI paddhati ghaNAne siddha thatI nathI. zrIvidanA siddhAMta, upAsanA, prajana, pUjana, phaLa, yaMtra, bahiyaganA pAMca aMgo che : japa, homa, tarpaNa, mArjana ane paTala, cakra, siddhi, AvaraNa, beDazI, kuMDagalabhava, vagerenI carcA brahmabhojana. devInA svarUpanA bodhaka maMtrane vAcaka rItie ghaNI rasika che. paraMtu te carcA karavI A lekhanI maryAdAmAM purazcaraNAdi niyamo vaDe japavo te ja5. maMtra japanI dazAMza zakaya nathI. saMkhyAne havidravya vaDe hema karavo te hama. paMca dravyanA upayogathI devInuM saMtarpaNa karavuM te tarpaNa. paMca dravyone paMca zrIvidyAnI upAsanA cittane nirmaLa karI zakitasaMpanna karanArI makAra tarIke paNa oLakhavAmAM Ave che. A dravya mayi, mAMsa, che. anubhavIonuM kahevuM che ke A upAsanA vidhividhAnayukta karamasya, mudrA ane meyuna evA nAmathI prasiddha che. ISTadevatAne vAmAM Ave to acUka siddhi prApta thAya che. D. PARKERIA Grams: "PARKERIA" Phone 6197 Jharia Tele 2 ) 6561 , 3269 Dhn Resi 22-0073 Cal. CO. COAL MERCHANTS & COLLIERY AGENTS Post Bor No. 30 P. 0. JHARIA (DHANBAD) Branches : # Bombay, # Ahmedabad, # Allahabad, # Nagpur, - calcutta. Jain Education Intemational
Page #445
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratamAM zaktinI ArAnA zaktinI pUjA-ArAdhanA karanArAe te saMpradAya te zakti saMpradAya. zakti zabda zaka dhAtu parathI vyutpanna thayelA che. ISTa kAryane siddha karALI kare te sAmane zakti kahevAmAM Ave che. parapezvaranI AnaMda ane caitanya karAvanAra devI zaktinuM nAma aditi che. tenA putro te RSi gaNAya che. tenI vizA pratrana sattvA, avidyAzakti te niMti che. tenA putrA te huM tyA gaNAya che. brahmanI vyApaka vI zaktinuM upAy svarUpa brAhmaze! ane AraNyakAmAM pragaTa thayuM. ananya vAtsalyabhAva darzAvatI vizvajananI nAM aneka caritrA RSimunie e purAgAmAM varNavyA che. Adya zaMkarAcAI vidyAone-nInAM rUpo tarIte sapane bhagavatI nI mUrti tarIke gaNI che, ane mAmIoe gana bA inarAna hAra mAnIne nirdeva kALI che. tyAre zakarAyAe zItatrine pUjya mAnIne brahmavidyAnI sahAyaka mAnI che. zakti prajAnA pracAra prAcIna kALathI utarI AvyA che. A zakti pujA maLa mAryuMna che ane bemAM dayA vagerenAM stavananAM OM no che. te tedhu mA mAtara. mAne...e..! - nAvelI tenAM che. evA zrI menarajI zAstrIne mata che. A prajA pitRpradhAna che. jyAre asara prajA mAtRpradhAna che. asAmAM purUSa deveza karatAM zrI devInuM mahatva vadhu che. eTale zakti pUjAnu mULa asura prajAmAM hoya ema samajAya che. strI prAdhAnyanI bhAvanA ANettara prajAmAMthI Ayete paNa vaLagI. dhArI-jo-dA, pAmAM mAnapAnA dAho maLe che, bhUmimAtAnAM koI svarUpa jevI vI pUjA I. sa. rve 2000 varSoMthIeya vadhu jUnI gaNI zakAya. Ama zaktipujAne itihAsa pagane prANa tArmika sudhI laI jAya che. prAcIna vai iva maLamAM kendra ane rAdi sAthe te te vAnI pAnIonuM paNa paga maLe che. rAya pramo sapAnI rAMdalanI ghera ghera pUjA thatI hAya che satI tathA vIgrInI devI tarIke pujA thayAnA dAkhalA paNa maLe che. e tihAsika kALamAM pAzupata kauvA sAthe zakitapUjA AvI hovAnuM manAya che. sAmAnya rIte sa devIe zivanI mahAzakita pArvatInAM svarUpe| gaNAya vadhama che, svataMtra evI pujAne potAnAmAM bheLavI dIdhI nAMtrikanuM TheravavA daivI ema banavA joga che. pAchaLathI prajAne saMpradAya judA paDayA haze. gujarAtamAM zakita saMpradAya purAtana kALathI pracalita che. zrIkRSTha dArikAmAM vArDa svIkAre tyArathI zaiva ane zArkana A dAya ahIM prI NAya che. I. sa. nAM paDelA zrI narAnama thALa' saikAmAM ziva-zakitanuM pUjana pazcima hindamAM vyApaka hovAnAM purAvA maLe che. gupta ane maitraka rAjAonAM samayamAM gujarAtamAM zaktipujA bASArUpe pracalita hatI. gujarAtanI danidhyamAM bhagAnI devInI mahikA hatI tenAM kAyamI nibhAva mATe rASTrakUTa rAjA prArtA zAka na ha vi. ka. 17mAM dAnapatra Apyu 940 tu evA lekha che. . siddharAja tathA kumArapALanA samayamAM pATaNamAM nAnuM pa javAnuM evA drAcAryanAM * dAya mAAvyamAM lekha che. sela zanAM aneka bimAM tApracuDa ja ane kukaradhvaja tAmra cUDadhvaja (tAtra=lAla, cuDA-kalagI--jenI kalagI lAla che te-kaDe!) tarIke ullekha karyo che. seAla kIonA rAjyadhvaja para kA birAjatA hatA. methI sAmenI devI mArA ma ema sabhave che. caulakya rAjAe yANa karatI veLAe mahAlakSmInAM darzana karavA jatA hatA te parathI lAge che ke mahAlakSmI mAM tA nagaranI adhiSThAno strI taiya athavA caulukayAnI phaLadevI dAya sa. 16mAM guNaniSa nAmanA jaina tine TImAAM sIga * kaicara bAhArI sAma ' teM . jemAM varNavelA prazna kramAM zatanA che. te gujarAtamAMnA cuMvALa pradezamAM zaktipITha hAvA viSe saceSTa mAhitI Ape che. vALamAM khAvelA saMkhalaparamAM kAcara nAkhe. eka vaizya rastA . sakhAthI eka zAAvelA bahucarAjInAM beka prasiddha sthAnamAM bhIla leke jIva hiMsA karatA hatA. A hiMsAthI kocarane bahu duHkha thayuM eka vakhata te khaMbhAta gayA ne tyAM khaMbhAtanAM daMDanAyaka sajjanamihane paricaya thatAM, kocare bahucarAmAM patI nahiM niSe phariyAda karI. sarjanAra A nAta te vakhatanA salatAnane kahI. ane kocarane saMkhalapura sahita bhAra gAyanA adhikAra mA kacare potAne maLelA adhikAra prabhAve sArA vahIvaTa calAvye ane jIvahiMsA baMdha karAvI, gujarAtamAM lakSmI ane sarasvatInI pUjA kaNItI che, bA, kSamA, kAlikA, periyAra vagere sIenI pUjA bhadra samAjathI mAMDIne halakA samAja sudhI savarDjhamAM thatI hoya che. nAgarI ane temAM ziva ane zakti medanI bakti vizeSa jaNAya chaeN, nAtrA abAinA ane nAne punA AzApurInAM bhAtA ya che. cArA paNa zakita pUjaka che. Ama chatAM gujarAtamAM zakitapujAnu kendra bhAratamAM baMgALa che ne pazcima hiMdanAM kinAre drAviDa pradeza ne malabAra bAju devIdmanAM maLatAM cihno devIpUjA Ayetara prajAnI ane bADhavAnuM samayana kare che.
Page #446
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratIya asmitA te saMbhavatA lIdhI zakitavAda bauddha dharmamAM paNa vyApI gayo hato. bauddhonI vata' mAM ekasene ATha zakita pITha gaNAyAM che. sarva sAmAnya vachavArAhI devI brAhmanI vArAhI athavA to daMDinI sAthe rIte bAvana zakita pITho hovAnuM manAya che. maLatI Ave che. devInI upAsanAne kama paNa beu dharmomAM lagabhaga dakSa prajApatie pitAne tyAM AdarelA yajJaprasaMge pitAnI sarakho che. bauddha mahAyAna mAganI tArAdevInI upAsanA hiMduomAM putrI satI ane jamAI zivane nimaMtraNa mokalyuM nahi. to paNa paNa thAya che. hInayAna mAganI maNi mekhalA devInI laMkA siyAma satI to pitAne tyAM gayAja, e veLAe dakSe zivane mATe apamAna vagere dezamAM samudranI devI tarIke pUjA thAya che. tAra-tArAnuM yugala kAraka vacana uccAratAM, satIne khUba mAThuM lAgyuM, ane temaNe te ziva zakti samAna che. svecchApUrvaka prANatyAga karyo. naMdIe rivane A mAThA samAcAra jaina dharma IzvaravAdI nathI paraMtuM tIrthakaravAdI che. Ama chatAM ApatAM, zive zAnta svarUpa badalIne bheravarUpa dhAraNa karyuM. teo jenomAM dareka tIrthakaranI eka eka zAsana devI manAra che. ne tenuM satInA zabane khabhe nAkhIne cAlyA. AthI bhUmaMDaLamAM bhAre kSobha pUjana thAya che. jaina tIrthasthAnakamAM devInI mUrtionI sthApanA thayo. viSNue potAnA cakra dvArA satInA dehanA kakaDA karyA. e ghaNIvAra jovAya che. jenamaMtrI vimaLazAha devIbhakata hatA devInI zabanA bAvana kakaDA jayAM jyAM paDyA tyAM tyAM zakita pIDe banyA kRpAthI ghaNuM dravya maLatA temaNe kuMbhAriyAnAM daherAM ane AkhuM ane tyAM tyAM ziva potAnA bAvana aMzamAM rahyAM. paranAM delavADAnAM daherAM baMdhAvyA hatAM. delavADAnAM daherAmAM A bAvana pIThamAMnAM ghaNAM kharAM to gujarAtamAM ja che. aMbikAnI mUrtinI sthApanA karavAmAM AvI che. jena kavio ArAsuramAM aMbAjI, pAvAgaDha mAM mahAkALI, cuMvALamAM bahucarAjI, sarasvatInI paNa upAsanA kare che. kaulagirimAM (porabaMdara pAse) harasiddhi, kacchamAM AzApurI bhuja zakita saMpradAyamAM pAchaLathI vAmAcAra prasaryo ane temAM pAse rUdrANI okhAmaMDaLamAM abhayA, AraMbhaDAmAM luNI dArikAmAM aneka anAcAra dAkhala thayA A zakita vAma mAgane kava vAma rUkimaNI ane caMdrabhAgA, kALAvaDamAM zItaLA haLavadamAM suMdarI mAga ane bauddha vayana zAkhAnA taMtra mAga sAthe pracAra thaye upaleTA pAse (mAtrI) mAtRmAtA bhAvanagara pAse khaDIyAra AbumAM hovAne. saMbhava che. anAya liMga pUjAne Aryoe vaidika pujA abudA ane narmadA tIre anasUyA vagere zakitapITho gujarAtamAM sAthe bheLavIne saMskArI lIdhI chatAM keTalAka anArya saMskAro emAM ghaNA jANItA che. rahI gayA pariNAme kApAlika je rauva vAma mArga ubhaLe. zahita saMpradAyamAM sacetana pUjAmAM strI pujyatAne AdhAra khoparImAM khAvuM. dArU pIvo, bharama zarIre caLavI, dArU pInArI bane che ane strIne traNa bhAvamAM jovAmAM Ave che. prathama bhAva 3. vagara durAcArI ane bIbhasa kriyAo vAma bAlA ke kaumArIne bIjA bhAva suMdarI ke saubhAgyavatIne ane mAgamAM dekhA de che. bauddha taMtramANamAM paNa mA, mAMsa ane trIje bhAva mAtA ke jananIne prathama bhAvamAM IchA zakitanuM mathunane sAdhana tarIke gaNavAmAM Ave che zakita saMpradAyanAM sAdhana bIjAmAM kriyA zakitanuM ane trIjAmAM jJAnazakitanuM prAdhAnya hoya konA traNa prakAra manAya che. pazu adhikArI, vIra adhikArI, ane che. prathama bhAvamAM koI paNa jAtinI snAnathI pavitra thayelI te divya adhikArI temanA sAdhano paNa pazu vIra ane devane chAje kamArikAnuM pUjana thAya che. bIjA bhAvamAM suMdarInuM pUjana thAya che. tevA hoya che. A paza adhIkAranA paMca dravyane paMcamakA kahe- vIra adhikAravALA zAkato yamana kare che eTale ke daMpatIne vAya che. madha, mAMsa matsya, mudrA, amithuna A pazu adhikArIe ziva zakitarUpe satkAra kare che keI vAra svakIyA strImAM paNuM tema ja vAma mAgIe gaNAyA haze. nibaMdha kAmAcAra madhapAna, zakita pUjana kare che. rAmakRSNa paramahaMsa ane zAradAmaNIdevInuM vagere durAcArothI bharapUra zakita vAmamArgathI jana samAja sUgAya e aMge udAharaNa ApI zakAya. zakitanAM jananI svarUpe trIjA haze. eTale e dhIme dhIme kSINa thaI gayuM haze. chATa" "zabada' bhAgamAM nI pUjA thAya che bahucarAjI, aMbikA ane kAlikA 'zakita" mAMthI AvyuM hovAno eka mata zAkatAnAdurAcArI pAsAne A traNa bhinna bhinna bhAvanI devIo gaNAya che bahucarAjImAM raju kare che. bA ne aMbikAmAM yuvatIne ane kAlikAmAM jananIne bhAva che. gujarAtamAM zakita saMpradAyano pracAra che paNa vAma mArga bahu acetana zakitapUjAmAM devIne pratika tarIke pUjavAmAM AvatI pracalita nathI vAma ane dakSiNa bhAganI devI pUjAomAMthI gujarAta haMmezA saumya dakSiNa bhAganI ja taraphadArI karato rahyo che. vAma hAI yaMtrake anya pratikonI pUjA karavAmAM Ave che. bhAratamAM mArganI ugra prajA ahiMsaka gujarAtI sama jane pasaMda nathI mUrti pUjA zarU thaI te pahelA yaMtra pUjA pracAra hato A paddhati zakitapIThanA prAcIna sthAnomAM jaNAya che. zakitanuM nAnAmAM nAnuM gujarAtanI kAlikA te vAmAM athavA bhairavI kAlIka nathI paNa dakSiNa athavA dAkSAyaNI zivA kAlIkA che. baMgALanI "uprakAlI" yaMtra saMbiMdu trike che. moTAmAM moTuM yaMtra zrIca che A yaMtra gujarAtamAM "bhadrakALI" banI gaI che. vastra upara raMga vaDe dhAtunA patarA para, sphaTika para athavA zAligrAma para kotarI kADhavAmAM Ave che. gujarAta mAM aMbAjI bahucarAjI bhAratamAM aneka zakita pIDe che "taMtra cuDAmaNI " mAM bAvana ane kAlikAnAM sthAnomAM gokhamAM yaMtranI pratiSThA karIne devInI * hiAva caritramAM " ekAvA devagItAmAM' betara ane devIbhAga- sthApanA karavAmAM Ave che. ene "AMgI' karIne vastra-bhUpanuM dhAraNa Jain Education Intemational For Private & Personal use only
Page #447
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha karAvAya che. anya nikemAM kriALu batAmAM zrI dipakanI - pUjAnA visiTa adhIkArIo bahiryAga ane aMtaga dvArA devInI panA karIne ke kuMDAmAM javArA ugADIne devInuM pUjana karavAmAM upAsanA kare che. temAM dareka yAganAM pAMca pAMca aMgo hoya che. Ave che. A uparAMta sthaLa mUrtinI pUjA paNa thAya che. pratyeka jaya, hema, tarpaNa, mArjana ane brahmabhojana e pAMca bahiryAganAM devInI mUti vAhana, Ayudha vagere alaga alaga hoya che. tathA paTala, paddhati, kavaca, stotra, ane nAma sahastra e pAMca aMtaryAganAM aMga che. trAMtika svarUpanI devIpUjA gujarAtamAM khAsa cAra pAmI nathI. jo ke "zrIyaka' jevA devInAM canI upAsanA, nyAya, dhyAna ane prAcIna kALamAM zAkta saMpradAya anya saMpradAyo svataMtra bIjAkSarothI hAma vagere 18mI sadImAM pracalita to hatA ja. hatuM. Aje evuM saMpradAyika bhinna valaNa rahyuM nathI. anya vala bha bhaTTane "zrIcakane gara" tathA "cAMpAnera kAlikA navakalaza saMpradAyanAM anuyAyIo paNa Aje te devI pUjA kare che. aMbAjI sthApanAne garaba' AnI sAkSI pUre che. tAMtrika pUjAmAM apAtAM kAlIkA ane bahucarAjInI bAdhA mAnatA karanAra ane temanI balidAne paNa saumya prakRtinAM gujarAtane racAM nathI. eTale te yAtrAe AvanAra leke dareka saMpradAyamAMthI tema ja samAjanA paNa pAchaLathI baMdha paDayAM. himAlayamAM kedArane raste zrInagara nAme dareka gharamAMthI maLI Avaze. gujarAtanI khAsIyata sarvadharma samanva(kAramIranuM zrInagara nahiM) eka tIrthasthAna che. e sIpITha kahe. yanI che . rAdhAkRSNane kahe che : " hiMdu rIlIjIyana Ijha neTa e vAya che. pahelAM ahIM eka paththara upara zrIcaka kotarI tenI pUjA DomA ITa Ijha e ve opha lAIpha' " hiMdu dharma e kaI paMca thatI. ane reja eka naramegha thato. Adya zaMkarAcArya jyAre nathI jIvana rItI che. ' e rIte jotA gujarAtamAM vividha saMprazrInagara AvyA tyAre manuSyavadhane e anAcAra joI temanI dADhe vacce viSamatAnI nahi paNa samatAnI bhAvanA che. gujarAtI dharmabhAvanA ukaLI uThI. emaNe eka keza laIe zrIcakane pacare samanvayazIla svabhAvanuM e pariNAma gaNI zakAya. uMdhe vA. ane naramegha baMdha karavAnI AjJA karI. AthI kame. kAMDI nirdaya zAkatAe hAhAkAra macAvI mUko. paraMtu emanuM kAI cAlyuM nahIM zAkta saMpradAyane saMskAravAmAM zrI zaMkarAcAryane phALe meTo che. ja svabhAvanuM paNa samAjarAtamAM vili Satish Trading Company caMDIpADa, devItIrthonI yAtrA kuLadevInuM mAMgalIka prasaMge pUjana gaurIvrata, navarAtrImAM garabA ne bhavAI e zaktinI upAsanAnA vividha prakAra che. gujarAtI samAjamAM keDabharI kanyakAo aluNuM bhajana karIne gaurIvrata karIne sAro pati maLe e mATe prArthanA kare che. garabA zaktinI ArAdhanAmAM paDazo pacAramAMne nRtyagItane saMyukta prakAra che. baMgALamAM durgApUjA, dakSiNa hiMdamAM gaNezotsava ane uttara hiMdamAM rAmalIlAnAM utsavo peThe gujarAtamAM navarAtranAM garabAne utsava prajAnI saMskRtIne vAraso che. devInI ArAdhanAmAM jema gIta svarUpe garabe che tema nATaya svarUpe bhavAInAM veza che vaMza paraMparAgata rIte taragALA leke bhavAI kare che. paraMtu devI pUjAthe anya jJAtIo paNa bhavAI kare che bhavAInA veza Ama to dhArmika svarUpanAM hoya che. jema ke gaNa IMPORTERS & DEALERS patine verA, kALikAne veza, vAmana svarUpane veza, vagere pAchaLathI temAM sAmAjika jIvananAM aMzo bhaLyA. ane prahasanAtamaka veze paNa bhajavavA lAgyA. jemake mIyAbIbIne veza, kajoDAne vagere ICI & CIBA Ama bhavAI e devIbhakitane eka prakAra hovA uparAMta gAmaDAnAM IMPORTED DYES leka raMjananuM sAdhana banI "bhavAI" mATe bIjo pracalita zabda jAtara' che baMgALamAM 'yAtrA' rAbda A ja arthamAM vaparAya che. putra janma jevA zubha prasaMge "jAtara' karavAnI amuka gujarAtI | Office : 327273 + 328341 kuTuMbamAM bAdhA levAya che. " vANiyAne vahAle vaNaja ane kaNabIne vahAlI jAtara' e kahevata pAchaLa grAma samAjamAM - khAsa | Resi : 360896 296, Samuel Street. karIne kheDUta vargamAM - "jAtara" nI lokapriyatA batAve che. zAkanAM | Gram : EVERTRUST Bombay-3. vratAmAM vada AThama Aso tathA caitranI zukala pakSanI navarAtrIo ane amAsa tathA pUnama e mukhya tithIo gaNAya che. zakita Jain Education Intemational
Page #448
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratIya asmitA Atin's JET present : * FABRIC TO WEAR * FABRIC TO DRAPE FABRIC TO SIT ON FABRIC TO WALK SUITINGS, UMBRELLA CLOTH, NYLONS FOR RIBBONS, # SABINA SHIRTINGS etc., etc. Manufactured by : Bharat Vijay Velvet & Silk Mills, Props : The Aditya Textile Industries (P) Ltd. Mills : Kurla-Andheri Road, Bombay-72(AS.) Regd. Office : 631, Gazdar House, Girgaum Road, Bombay-2. Tel : 310187. Tel : 551826/27/28. Grams: "SAMTULA" rInA TAilsa 155 : ImporTa bIjhanesa : seneTarIvera ane bIlDIMgane lagatI AITamene vepAra. 1960 * sImenTa TAIlsanuM kArakhAnuM zarU karyuM. mArabala ane kaThappa sTena kaTIMga enDa pilIziMganuM kArakhAnuM zarU karyuM.. 1969 * cIpsa banAvavAnuM tathA tAMdura lAdI pelIziMganuM kArakhAnuM zarU karyuM. 1970 " ekasaparTa bIjhanesa. TelIphona naMbara : 258742 17/10 namana sarkala, muMbaI-1 mIna naMbara : 3810/3938 baMdara roDa, bhAvanagara, Jain Education Intemational
Page #449
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratamAM sUrya pUjA ane rAMdala pUjA zrI narottama vALaMda AdI kALamAM mAnavI jaMgalI avasthAmAM hatA, tyArathI teNe sAmya dharAve che, bhagavAna sUrya kALasUcaka deva che, ziva to ravayaM kudaratanAM aneka ramya raudra svarUponI upAsanA karavA mAMDI che. pRthvI kALasvarUpa che. paranuM jIvana TakAvI rAkhanAra ane jIvana vikAsa sAdhanAra virATa prAcIna misaranI suryapujA pachIthI grIsa, roma ane amerikA zakita tarIke sUryanI upAsanA astitvamAM AvI lAge che. grahaze, tarapha gaI. grIsamAM sUryadeva "epala' ne buddhinA deva mAnavAmAM tithi, mAsa, pakSa, Rtu, varSa vagere sUryanI gati para AdhArita AvatA hatA. DephInuM sUryamaMdira ekaveLA vikhyAta hatuM. IsavIsananI heI, bhaugolika temaja jyotiSa-viSayaka dRSTie sUryanuM mahatva zarUAtathI trIjA saikA sudhImAM ITAlI, grIsa ane eziyAnA ghaNu gaNAyuM che. "mUryasiddhAMta', "mUryasaMhitA' vagere jAtivazAstranA pAmIra pradezamAM sUryamaMdira baMdhAyA hatA. pAmIranuM sUryamaMdira Jthe enI sAbitI Ape che sUryanA kiraNo ArogyadAyaka hei, samarAvavA mATe romanA rAjA erIliyae I. sa. 237mAM prayAsa AryuvedanI dRSTie paNa mUryanuM mahatva che. sUryanA putra azvinI karyo hato, uttara amerikAnA AdivAsIo Aje paNa sUrya pUjA kumAre te dezanA viko gaNAtA hatA, te noMdhapAtra che. jagatanI sarvathI prAcIna misaranI saMskRtimAM sUryapUjAnA dakSiNa AphrikAnA pa2 dezanA I loko sUryane ja rAjaasAro maLe che. pirAmiDamAMthI maLI AvelAM lakhAmAM bhaga- vaMzanA pUrvaja ane Adi purUSa mAnatA hatA. phoneziyAmAM paNa vAna sUryanuM eka jIvanadAtA tarIke varNana maLe che. prAcIna sUrya pUjA pracalita hatI. jApAnanI prajA ugatA sUryanI pUjA IjimamAM zarUAtamAM amUrtimaya sarya devanI upAsanA thaI hatI. karatI. tyAM te sakAo lagI ema ja manAtuM rahyuM ke tyAMnA eka mate IjimatanA rAjA pahelA phererAse sUrya pUjA zarU karI, to samrATanI upatti sUryamAMthI thaI che. cInamAM paNa sUryapUjA bIjA mate, I. sa. pU. 138 nI sAlamAM misaramAM IkhaneTana rAjAnA hovAne ulekha hyu-ena-saMge karela che. IrAnamAM sUrya pUjA vedasamayamAM sUryapUjAne pracAra zarU thayo hovAnuM manAya che. tyAM hiTA- kALa pahelAMthI pracalita hatI. tyAMnA jarathostI lo (pArasIo) ITa rAjyamAM bhagavAna sUryane prathama devI svarUpe ane pachIthI deva sUryanA prakAzane sarvazaktimAna IzvaranuM devI teja mAnatA hatA. svarUpe pUjavAmAM AvyA. sUrya sAthe pRthvIne samRddha teo tene mizra' tarIke ullekha kare che. chaMda avatAnI bhASAmAM karanArI strI tarIke enI patnI erIjA (rannAdevI)nI 'mizra' ane saMskRtamAM 'mitra' e sUryane mATe vaparAtA zabdo che. pUjA thatI. lagabhaga cAreka hajAra varSa pahelAMnI sUrya veda graMthamAM sUryopAsanAnA ulekho che. RgUvedamAM sUryanI bhUti UbhelI sthitinI, dADhIvALI, hAthamAM lAMbI lAkaDI ghAraNa stutInAM 14 sUkata maLe che. sUryanAM aneka svarUpomAM "savitA karelI, caddI jevo karacha paherelI ane mAthe meTA khUpa jevo ume, e sauthI vadhu mahatvanuM svarUpa che. ene viSe 11 svataMtra mUkato geLAvA mugaTa dhAraNa karelI maLI che. misaranA rAjavaMzanA maLe che. gAyatrI maMtra e sUrya maMtra che. rAmAyaNa, mahAbhArata, iSTadeva tathA mULa puruSa gaNAtA rA' ( sUrya)nI helIne polIsamAM purANa vageremAM sUryapUjAnA ulekhe maLe che. bhagavAna rAmacaMdra baMdhAyelA mukhya sUryamaMdiramAM bhavya rIte pUjA zarU karavAmAM AvI. sUryavaMzI hatA. sUryavaMzanA Adi purUSa IkvAkunA pitA manu misarane pAMcame vaMza pitAne sUryavaMzI gaNAvato. e vaMzane vaivasvata AdityanA putra hatA. rAmAyaNamAMnA sugrIvanI ane mahAdareka rAjavI pitAnA nAma AgaLa 'sUryane putra' evuM vizeSaNa bhAratamAMnA kaNanI utpatti sUryadArA thayelI che. yudhiSThirane pUchyuM lagADate. pAsethI akSaya pAtra maLyuM hatuM, jAMbuvatInI kUkhe janmelA kRSNa putra sAMbane kedra sUryopAsanAne kAraNe maTayo hovAnuM, bhaviya bhAratamAM, bhagavAna sUrya sapta azvanA ratha para virAjIne purva purANanI kathA kahe che. bhAratamAM sUryapUjA sau prathama saptasiMdhunA dizAethI prayANa kare che evI kalpanA karavAmAM AvI che, tema pradezamAM AvI ane tyAMthI AgaLa phelAI. A sUryapUjA pAchamisaramAM sUryadeva mAjheTa nAmanA vahANumAM besIne pUrva mAMthI LathI kaula, va ba ane kaMda (kArtikeya) saMpradAyamAM bhaLI gaI. pazcima tarapha jatAM varNavavAmAM AvyA che. tyAM bhagavAna sUrya mATe draviDa dezamAM sUrya pUjA kArtikeyanI pUjA sAthe bhaLI gaI hovAnuM , "harasa' zabda vaparAya che. prAcIna kathAomAM ziva ane sUryane hindu pratimAvidhAna para AdhArabhUta graMtha lakhanAra gopanAtharAva eka ja zakitanA be svarUpa tarIke varNavavAmAM AvelA che ahIM ziva mAne che. draviDa dezamAM sUrya pUjA e zaiva dharmane ja eka bhAga mATe vaparAto 'haraH" ane tyAM sUrya mATe herasa" zabda ghaNuM gaNAya che. skaMdapurANanA nAgara khaMDamAM ziva ane sUryanI pUjAnA Jain Education Interational
Page #450
--------------------------------------------------------------------------
________________ 472 bhAratIya asmitA mizraNanAM mucane ghaNuM maLe che. sUryane "nArAyaNa" kahIne sarva. Ayudho hoya che. dihasta mutinA eka hAthamAM kamaLa ane eka pujAne vaNavapujAmAM bheLavI devAne paNa prayatna thayo che. suryapUjA hAthamAM Ayudha hoya che. bhagavAna sUryanA zarIrane temaja vastranA cheka vedakAlIna hovA chatAM, tenI svataMtra mUrtinI pUjA to raMga lAla hoya che. chaThThA zatakamAM thaI gayelA varAha mihira paradezathI AvI hoya ema jaNAya che. bRhad saMhitA" mAM sUrya mUrtinuM varNana karatAM lakhyuM che; "suryanI mupta yugamAM ane te pachI bAramI sadI sudhImAM bhAratamAM, * mUrtinuM nAka,' kamaLa, aMdhA, sAthaLa, gAla ane chAtI UMcA vizeSa karIne pazcima bhAratamAM sUrya pUjA pracalita hatI. I. sa. ' hAvAM joIe. 641 mAM bhAratamAM AvelA cInI musAphara hyuenasaMge kanojamAM tene paheraveza uttAra dezanA loko jevo hovo joIe. sUryamaMdira joyAnI neMdha che, I. sa. nI 7mI sadImAM havenA sUryamUtinA pagamAM kApA mArelI DijhAIna nA hAlabUTa ane samayamAM kavi mayUre "sUryazataka kAvya racyuM hatuM. lATa (dakSiNa mAthA para lazkarI Topa je mugaTa e zItapradhAna pradezamAMthI te gujarAta) nA paTTAvAyoe guptakALa daramyAna dazapuramAM dIptarazmi" AvelI hoya tenuM sUcana kare che. (sUrya) maMdira baMdhAyuM hatuM. valabhInA maitraka rAjAonA upAsako eka rAjAonA upAsaka sUryanuM vAhana eka paiDAvALe ane sAta azva jaDelo ratha che. hatA. maitraka' zabda 'mitra' (sUrya) sAthe saMbaMdha darzAve che. grIka zipamAM sUryanI mUrtine cAra ghaDAvALa ratha darzAvyo che. maitrA rAjAonA nAmane aMte "Adiya' zabda Avate, mahArAjA arvAcIna bhAratIya ri5mAM keIvAra saptamukhI azva jaDele hoya che. dharapaTTa (dharmapaTTa ke dharmabhaTTa) parama Adi bhakata hatA. dakSiNa arUNa e racanA sArayi che. sUryanA pUjArI tarIke maga" brAhmaNo gujarAtanA rASTrakUTa rAjAonAM dAnapatromAM sUrya maMdironA ullekho hoya che, evuM Araba musAphara aberUnI (I.sa. 900-1030) tenA Ave che, dakSiNa gujarAtanA gujara vaMzanA zarUAtanA keTalAka bhAratanA pravAsa varNanamAM lakhe che. IrAnanA 'maMgI" (Magi) te rAjAo 'dinakara" arthAta AdityanA upAsaka hatA. gujarAtamAM A "maga" evo tarka beTo nathI. solaMkI yugamAM sUrya pUjA vyApaka hatI. gujarAtanuM vikhyAta moDherAnuM sUrya maMdira bhImadeva pahelAnA samayamAM vi. sa. 1083 mAM (I. ravivAra e sUryane vAra gaNAto hoI te divase upavAsa thAya sa. 1026-27)mAM baMdhAyeluM che. solaMkI rajaputo sUryavaMzI che. sUrya bhagavAna je dine prathamavAra rayArUDha thayA te mAdha mAsanI gaNAta. vastupALa vi. saM. 1276 mAM mahAmAyA hatA tyAre zukala saptamAM te radhasamamI gaNAya che. tene bhAnusaptamI ke putra temaNe sUryamaMdira baMdhAvyAnA ullekha maLe che. saptamI paNa kahe che. te divase sUryopAsanAnuM mahattva gaNAya che. zAkadipIya brAhmaNe atyAre paNa muMbaInA sUrya maMdiramAM gujarAtane pitAnuM nAmAbhidhAna ApanArA gujare, huze rathasamIe dhAmadhUmathI utsava ujave che. e dine lAkho sUryabhakato ane zako suryapUjake hatA. bahArathI AvelI A prajAe orissAmAM AvelA keNukanI yAtrAe jAya che. ane tyAM pitAnI sAthe sUrya pUjA letI AvI. pAMcamI sadInA aMtamAM cInanA caMdrabhAgA ane samudranA saMgama para snAna kare che. meMgeliyA pradezamAMthI IrAna thaIne hindustAnanA uttara bhAgamAM AvI vaselI daNa prajAe chIsadImAM varcasva | gujarAta, saurASTra ane mAravADamAM sUryamaMdiro hovAnA ulekho jamAvyuM. daNa rAjA mihiralanA nAmAbhidhAnanA mihira na maLe che. saurASTramAM jUnAmAM jUnuM sUryamaMdira gepanuM che. te upaartha phArasImAM sUrya ' thAya che. svakIya saMskRti vinAnI ane rota thAna, visAvADA, DhAMka, prabhAsapATaNa, koTAya, kaMthakoTa, citroDa, IrAnanI saMskRtithI prabhAvita thayelI A prajAe hiMdamAM AvIne cATIlA, pAra, kiMdarakheDA, sutrApADA, bAgavadara (porabaMdara pAse) hiMdudharmAnusAra sUryamUrti banAvIne tene pUjavA mAMDI. saurASTranA muLI (jhAlAvADa) vagere sthaLe anya sUrya maMdiro che. gujarAtamAM yAda, kAThIo ane jeThavAomAM sUryopAsanA pracalita hatI. meTerA, saMDera pATaNa, siddhapura, piludrA, DabhoI, vaDAdarA, pAvAgaDha, pAMcamAM rokAmAM saurASTramAM sUrya pUjAne pracAra hAvAnA maitraka dArakA, amadAvAda, mAMDala, kherALu, kerIpura, (jaMbusara pAse) ane kAlIna tAmrapAnA purAvA che. kAThIprajA zaka jAtinA avazeSarUpa pIjamAM tema ja rAjasthAnamAM bhinnamALamAM sUrya maMdira hovAnI gaNAI che. maMtrakamAMthI utarI Avela gohila ane mevADanA mAhitI sAMpaDe che. bApA rAvaLane vaMzaje pitAne sUryavaMzI gaNAve che. sUryapUjA sUryapanI rAMdalanI pujA e gujarAtanI khAsa vizeSatA che. 13 mA saikA pachI baMdha paDayA chatAM paNa hajI ene aNasArA gujarAtamAM aMbA, bahucarA, kAlikA, yAra, lakSmI sarasvatI jovA maLe che. Aje paNa draviDa pradezamAM ane madhya bhAratanA pArvatI vagere devIonI jema rAMdalanI paNa svataMtra pujA thAya che. pahADI pradezamAM sUrya pUjA pracalita che. baMgALanA keTalAka bhAgamAM Ama chatAM, rAMdalapujA vaidika kALamAM pracalita nahAtI e hakIkata hajI kumArikAo saubhAgya mATe sUrya pUjA kare che. noMdhapAtra che. rAMdalanI pujA paradezanI sUryapujaka prajAoe pAchazi95graMthamAM sUryanI mUrtionAM rekhAMkana jovA maLe che. LathI zarU karelI manAya che. jema misaramAM rA" nI pujA sAthe bhayanA bAra svarUpa gaNAyAM che. temAM dasa svarU5 cAra hAthavALAM osIrIsanI pujA zarU thaI, grIsamAM epalenI pujAmAMthI vinasanI ane be svarUpa babe hAthavALAM gaNAyAM che. caturbhuja murtinA pujA uddabhavI jema bhAratamAM zivapujAmAMthI pArvatI (zakita) nI upalA bane hAthamAM kamaLa ane nIcenA hAthamAM bhinna bhinna pujA pracAramAM AvI, tevI ja rIte sUryapujAmAMthI rAMdalanI pujA hiMdamAM AvIne A yAna, visAvAmAM ja Jain Education Interational
Page #451
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtiya za astitvamAM AvI. saurASTramAM tene pracAra vadhu hovAnuM kAraNa, kaDI vagere kationA vasavATa ke. mUrtizAsanA keMI paNa padhamAM sUkSmaNI ke rAMdalanuM svataMtra mUrtividhAna maLatu nathI. gAma chatAM, mUrtinI sAthe ke svata Mtra paNe tenI vividha smRtie jovA maLe che. meTerA, nagarA (khaMbhAta pAse) prabhAsa pATaNa, kherALu, bAgavadara (porabaMdara pAse) vagere sthaLeAethI maLI AvelI sUryadevanI prAcIna mUrti emAM paDakhe saMjJA (rAMdala) paNa AlekhAyelI che. eMdhA DeA. bhAyANIe 'rAMdala' zabdanI vyutpatti 'ratnAdevI'parathI AvelI karI . nA, nA, nA, cala, zabdo tenA bhinna bhinna apabhraMza svarUpo che.De. vAsudevazaraNu apravAla 'rAsarI dhI'mAMthI radala vagere rado utarI AvyAnuM mAne che. bhadhdhi. matsya, skaMda vagere purAnAmAM rAMdalanA ullekho maLe che. hajAra jaya junA gaNAtA dabhadra (12mI sadI)nA smelA bhoga-yAmanA graMthamAM paNa rAMdalanA ullekha che. 9mI 10mI sadInA apabhraMza kaviene raNAdevI surya patnI tarIke suparicita hatI. 'viSNupurANa'azvinI mAM surya ane tenI patnIe viSe AkhyAyikA che. ane kazyapa ane arvitino putra te mukhya ane varA vikamAMnI purI sattA te tenI patnI. A saMjJA teja rAMdala. surya saMjJAnA azva-azvinI svarUpanA saMbaMdhathI je joDakA putrA janmyA te azvinI kumArA kahevAyA. sva. jhavega, pavItre kaDakArI' bA. 2mAM sUraja pAMdaDu kathAmAM mU ane rAMdalanA yAnI kathA mUkI che. Gram GOROCHAN Phone 327616 EXPORTERS Dealers in : SANTOSH saMdeza e phaLadrupatA [Fertility] nI bha kare che. bhaktA temaja zArIrika 'e che. tenI upAzanA khoDakhAMpaNa TALavA mATe Ayurvedic Drug Supply Co. zaMdala mAtAnA AzIrvAda mAge che, mAtRtvanI jhaMkhanA vImAM sanAtana che. nArI jIvananuM sAthe sanAtAdimAM gAya che. rAMdala vAge nArI puSnA zakita, navA saMgha mAnA pArothI satAna mArga tenA ma veLAe temaja jAveLAe paNa rAMdala mAtAnI sthApanA ane ane upAsanA karavAmAM AvatI hoya che. rAMdala mAtAnI sthApanA, temanI vividha temane kAnI vinavaNISmA ane java prasagane lagatAM gItA Aje paNa strI vargamAM jaLavAI rahyAM che. IMPORTERS & Commission Agents. AYURVEDIC DRUGS 137/41, SAMUEL STREET, ( Khoja Gully ) BOMBAY 9. saurASTra ane viSNu gujarAta A be rAMdala pujAnAM mukhya gayA che. rAMdala mAtAnuM khAdya sthAna sASTramAM AveluM darzAvA gAma che. dheALA ja kAnathI traNa mAIla dUra kALubhAra nadIne kAMThe AvelA daDavA gAmanA pAdaramAM AvelI jUnI vAvamAMnA gAkhalAmAM mAtAjInuM sthApaka manAya che. jema akhAne ArAsurI, kAlikAne pAvAvALI ke bahucarAjIne suvALavALI kahevAmAM bAje che, tema rAMdalI devAvALo kahevAmAM Ave che. pAbaMdara najIka bhAgamAM temaja kiMdarakheDamAM paNa rAMdalanA sthAnako che. vi. saM. 1291nA eka zilAlekhamAM vIra thavAnA vikhyAta marI vastupAtre devI tathA rAjjainInI sthApanA karAvyAno ullekha che. dikSaNa gujarAtamAM surata jillAmAM rAMdalanuM madira che. paurANika AkhyAyikA mukhya bhagavAna sUryanArAyo nApI nadIne hapa puranI sthApanA karI. A sUryapura te ja hAlanuM sUrata suratathI thai. dUra AveluM rAMdera gAma te sthapanA caMdara mAtAnuM sthAnaka che. sUrya ane rAMdalanI putrI tapanInuM maraNa tApI nadI khAvI sI che, te temanA yugmaputrA azvinIkumAranuM smaraNa tApInA kinAre AvelA kumAranA evArA jALavI rahyo che. 473 rAMdalanI pukhta sAMpradAyika bheda vagara thAya che. gujarAtamAM nAgara, paoNla, pAMcI ane sAnI jevI kAmamAM rAMdala pUnta pracalita che. rAMdala vizvakarmAnI putrI hAI, vizvakarmAnA vaMza ja gaNAtA kArIgara vargomAM rAMdazanuM mahatva bIna karatAM vizeSa che. va zrAvako rAMdalane ja tarIke pUje che. hiMgyA uparAMta pArasIo paNa ne mAne che. kirAnanA mA tenI A lAsa pUrl hA, sara patnIne mAne te svAbhAvika che. gujarAtamAMthI bane to khUba dhanI taiya che, paraMtu rAMdala pUjA cha saurASTra ane dardizyu gujarAtanAM zAkhAmAM pracalita che. **
Page #452
--------------------------------------------------------------------------
________________ Yox bhAratIya asmitA With Best Compliments From BHOGILAL & CO. Terene, Terycotton, Terylene, Nylon Shirting Merchants Gaupalak Galli, M. J. Market, BOMBAY-2 BR Phone : 311460 V. Dharmendra & Co. CLOTH MERCHANTS 366 Ebrahim Mansion, 3rd Floor, Kalbadevi Road, BOMBAY-2 BR Phone : 313082 RASIKLAL & CO. Atta, Maida, Bessan & Wheat Bran Merchants 3 'Anant Deep' 273/275, Bhat Bazar, BOMBAY-9 BR Phone : 327306 SHAH TRADERS Jungle Gout Contractors & Kirana Merchants 3 'Anant Deep' 273/275. Bhat Bazar, BOMBAY-9 BR Jain Education Intemational For Private & Personal use only
Page #453
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratIya prajAnA lokautsavo manoraMjana ane zrI jorAvarasiMha jAdava rAdhAkRSNanI rasamastInuM lokaparva janmASTamI: janmASTamI eTale rAdhAkRSNanI ane kAnanI rasamastInI madhura yAda ApatuM ApaNuM anekhuM lekaparva. A parva leka haiyAmAM AnaMdanI ane anokhI urmionI raMgapUrANI pure che. leke janmASTamInA parabane jIvananA sukha duHkha visarI jaIne mana mokaLA mukIne gAya che, AnaMdathI nAce che ane varasabharane cAkaDo utare che. mehulo mana mukIne varasyo hoya to pachI leka samAjanA AnaMdanI to zuM vAta puchavI ? raMgIlA leka haiyAM hAtha jhAlyAM rahe kharAM ! Thera Thera cArecauTe ne cokamAM DAMDiyA rAsa garabA ane garabIonI chAkamachaLa uDe. vacce Dhola para dAMDI ramADate, ghaDImAM calatI to ghaDImAM hIMca vagADato DholI ubhe hoya. namaNI nArIene rAsa cage. madhurA kaMThamAMthI gItonI saravANI , dharatI propaTa dhruje. rAsane jovA juvAniyAM ne gharaDAM buDhAya be ghaDI thaMbhI jAya e rAsa. eka kaNabaNya bALa kuvArI dhoLA vastara pere bAI; kAnajI mA'rAje haTha lIdhI, I kaNabaNya paraNAvo bAI. tamAre kAnajI se base gopiyuM, kaNabaNyane zu karazo bAI! soLase gopiyuM pANI bharaze, kaNabaNya gharanI rANI bAI. aDhI gajanuM kApaDuM sivaDAvyuM, sAta hAjAne ghAgharo re bAI. teya caDAvo jaze bAI, peTI paDakhAM jaze bAI. seLa hAthanI sADI paherAvI, tANI tUsI pogI bAI. DAbI kArya kare paDA , kaNabaNya gharamAM AvyAM bAI. harApharAMnI gheza bharaDI, che goLInI chAzuM bAI. seLase gopiyuM jamavA besI, sanamaniyAM karI UThIbAI. kaNabaNya rANI jamavA beThAM, A haraDIne uMDavA bAI. savAmaNanuM dAtaraDuM ne, aDhImaNane hAthe bAI kaNabaNyanI rANI kaDaba vATe, vIdhe muLa vALe bAI bArabaMdhe bhAre bAM, eka hAthe caDAbe bAI ghera AvIne heDe nAkhe, bAra gAthA dharANuM bAI keLImAM kAtaLiyuM lAvI, gAmanA chokarA samajAvyAM bAI piTImAM pAMcIkA lAvI, gAmane gaDha caNA bAda zitaLA sAtama ane janmASTamIe Thera Thera lekameLA bharAya. kiDiyArAnI jema manekha ubharAya. raMgaraMgIlA vastrAbhUSaNo paherIne juvAniyAM ane juvatIo meLo mahAlavA cAlI nIkaLe che. dhaMdhukA tAlukAnA AkarU gAmanA ThAkura duvAre ane amadAvAdamAM vADajamAM bharavADonA meLA bharAya che. bharavADa komamAM meLAnuM mAtama vadhu che. bharavADa strIpuruSa meLAmAM jaIne mahAdevajInA darzana karIne rAsaDAnI ramajhaTa bolAve che. ahIM strI puruSonA rAsaDAM khokhAM hoya. ekaja rAsaDAmAM strIo ane puruSa sAthe ja joDAya ane gItamAM rAdhAkR NanI samastI jIvaMta bane. AjanI rAta kAna kyAM ramI AvyA ? kayAM tame khela khelI AvyA he kAna kyAM ramI AvyA ? khabhethI pAmarI kayAM mUkI AvyAM ? A cuMdaDI konI corI lAvyA che kAna kayAM ramI AvyA ? Jain Education Intemational
Page #454
--------------------------------------------------------------------------
________________ *sE rAdhAkRSNanA rIsAmAM manAmaNAnA ane prazna gIto lo Apa ge che. prathamanInI Ave kAraka zuMgAranuM nirUpaNa cAma che teA kayAreka virahanuM ja tara paNa saMbhaLAya che. mAthe senA IM TANIne rUpalA meDaluM laI ne gopIkA pANI bharavA nIsarI. evAmAM nahI kAMka kADAne nihALapo. nadInA kAMThe rAja kAnuDA mo hAthamAM kAMgasaDI ne neNalAM ulALe lagna ne kuvArA rAja gopIkAnuM dila meM hI lIdhuM. nadIkAMThe prautyunI saravANI phuTI. rasamastImAM sAMja paDI. kRSNae peAtAnI jhUlarI geArAvAnanI gApIkAne ApI dIdhI. ghera AvatA jazeAdAe pUchyuM. kAnajI ! jhUlarI khAI ne AvyA ke zuM ? kRSNa kahe che ramatamAM kAMkare gaI haze. jazeAdAjI kahe che ke ramatamAM kaMI jhUlarI gheADI mUkI avAya che ? sAcuM kahe. kR N javAba de che tame lIdhI vAta mUkatA nathI. amane AvI vAta kahetAMya zarama Ave che. paNa tame parANe lAvA che. eTale lAja zarama mUkIne kahevu paDe che. eka gorI gAma vArna nAnI te laTakALI jo. mane hasI hasI de che tALI meM sudharI dIdhI che. tame jagane mArA cAuM, A pAMcI bIDI che. e gApI mArI kevI sevA cAkarI kare che e tA tame sAMbhaLe. pachI e mArI jhUlarInI adhikArI ane ke nahIM' ? A phUla sugaMdhI tela magAve te muja mastaka caDAve jo. kanaka kAMgasI hAthamAM te have re A ne mAthe gArasanI maTakI mUkIne rAdhAjI mahI vecavA nisaryAM. mAraga vacce UbhA rahelA kAne mAraga rokIne dANa mAgyu. gAmULanI geAvAlaNI mathurAne mAraga jAya; ADA kAna pharI vaLyo, mArA prIte pAlava chAya. rAdhAjI ema kaI dANa ApI de ! e heko karatA javAba de che : 'tArA jevAM tA kaika dANI A mArage AMTA mAre che. kiMga mANe ka bhAga vacALe paDayuM che ? Ama ja I oLakhyA pachI dANa mAgache. ha" beTI bhukha banI rAdhA mArU nAma dANa levAnI IcchA hoya te Avajo gAmULa gAma. tyAre kRSNa potAnA mananI vAta rAdhA AgaLa ramatI mUke che. tuM bIbI kaMpanI DI OM bIlo kAna mahI pe hai nA tha tuM Apane mAruM dAr rAdhA rASe bharAine kahe che tArA jevA dANI ne teA hu pAMdaDe pANI pArka evI chuM. tuM mArI pApRSTha vinA padhA karyA mArage paDane. sAthavALI ene ghera kheDI tAre zI che paDapUcha mAraga mUkI rahe vegaLeA tAre mATe nathI mUrkha cADyo jA tu pAMcarI vATe sAMkhuM naMdarAyane mATe tu to kyAMnA kAnuDA kALI pAuM nI pAMDe pANI mArA meDhe mUchtA dare nathI phUTayA eTale tuM mane nAnu baLa samaje che ne ? saMdhyAkALa thAvA de, pachI huM... mArU bALapaNa tane batAvI dau. mahiyArI tu mamAnI huM nAnuM sarakhuM khALa bALapaNa tune dekhADa thAvA de saMdhyAkALa bhAratIya asmitA potAnA haiyAnA gocara khUle kRSNa pratye mIkI mamatA bharI hovA chatAM majA karavA mATe rAdhAjI kRSNane kaheche. tame AdhA ubhA raho tamArA zeSanAga jevA kALA raMgathI huM kALI maza thaI jaIza. alyA zeSa sarakhu tAruM tana je pA cAvI nAma jo alyA kAyA kanakane vera vALayu jo tu te pazutano virAma ko kRSNu kaDe che. bI bAhInI choDI ! hu tA bALa pAyArI chuM. tArA naya]AnA kAmaNu AMya ne hAle hA. alI AhIranI kanyA tu ma karma jo ane sadA kahevAie bacArI jo. rakhe tu paDAvo pADI, tuM pAvAnI AvanArI jo.
Page #455
--------------------------------------------------------------------------
________________ ramatiya pa tyAre rAdhA kahe che. alyA lAkha TakAnI mArI dhAbaLI jo hIrADita amArele hAra jo AchI paTALI paheraNa o. tuM teA kAmaLIne eDhanArA jo. eka divasa kRSNa bhagavAna raMgaberaMgI phUlaDAM laI AvyA saune sabhArIne AMdhyAM, ne rAdhAjIne bhagavAna visarI gayA. rAdhA rANI to rIsANA, ema ragamanA bhAgaLa bhIDI dIdhA. rAdhAane de paNa rIma ke maMgaLa nAgAra lAva. jINAM jharamara meha varase che. kRSNa bhagavAna bAraNe UbhA ubhA bhIMjAya che. ane rAdhAjIne dvAra ughADavA kahe che. rAdhAjI rAtAcALa pati javAba Ape che. jAva jAva mAnItIne meAla ke AMya zIda AviyA bhagavAna ? catura kRSNe hAthamAM kAMkarI saune phaLa vagALa Avega kRmAM nAkhI. kUvAmAM avAja thatA rAdhAjIne taiye phALa paDI, kayAMka bhagavAne kUvAmAM prazna nathI mArcane ! jue to bhagavAna kAMya na rekhANo. dhAjI bicArA pharatA be khUnI gAro nIkaLA. mAthe zrAvaNanA saravariyA maMDANA che. nadI nALAM krama dhIro dhIra ! vAlo mArA zI rIte utaraze ! varSARtunA ThaMDA vAyarA rAdhAjInA dilamAM kAramI kaMpArI jagAve che. teo paisA sApabAne sabhaLAve che. vAge mAre sokhanamAM AkhI. vicAra prabhu vAta karI nAM Aveza hira rAsa ramavA vAlA. tyAM teA vRkSanI DALa mAthe saMtAI ne beThelA zrI kRSNa, e rAdhe pyArI kahetA nIce utaryAM. rAdhAthI melI javAyuM : are mArA prabhu tame ahI" hatA ! huM te| bAvarI banI jatI tamane kApavA. kRSNa bharIne javAba de che. rAdhekhArI tu tA tane ciDavavA majAka karatA hatA. bApA prema nA nIrAlAnI dharI jevA che. padmiA pIvAno gAMTha tUra paNa chUTa na janmASTamI AvatA grAmaloko rAdhAkRSNanA zRMgAra ane praya mastInA gItA rAsaDA ane garakhIe gAIne dharAI. dharAIne AnaMda de. lokahaiyAmAM rAdhAkRSNanI yAda sadAne mATe ciMrajIva banI rahI che. hALI AvI re parAdhI bhALInA lAkotsava bhAratabharamAM manAtA Avyo che. uparanuM citra e utsavanuM svarUpa batAve che. jyAre zilpamAM AjathI 600 varSa pahelAMnA hALAneA nRtyAtlAsa Alekhita che. gAmanA paTela, heALI vecAya, hALI vecAya rAyakA heALImAM paDaya, heALA vahI cAlI pUjArA hALIne kAtha, heALI vahI cAlI nAciyA hALA peTAva, hALI vahI cAlI lokaThuM thAne gAMDA banAvI mukatA gujarAtanA beka utsava eTale hALI. Rtue RtunA utsavanI ujavaNI e Arya saMskR tinA gauravavatA vArasA che. hALAnA utsava dhaDDA purANA che. Rtu parivartana ane dhanadhAnyanI kApaNInA A gAva che. vikA eTale vasatAtsava paNa kharAja. heALAnA utsava khUbaja prAcIna che. prAcInakALanI liMgapUjAnI viDa MbanA DhALInA utsava pAchaLa hAya ke na hoya paNa mAnavajIvanane ullAsa sabhara banAvavAmAM devAnA utsavano phALo nAnA sano to nathI ja. hoLInI sAthe bhakta prahalAda ane hoLIkAnI paurANika kathA mukAyelI che. paNa kharekharatA te navaSTi nAmanA prAcIna yajJanuM parivartIta svarUpa ja che. ema dhaNAM vidyAnA mAne che A ane navA pAkanA dhApAne atri tarIke khAvAnAM thI karavAmAM AvatA zAdhAnya rIte yajJamAM ghauM, java, cokhA jevA dhAnyo. TAma vAmAM Ave che. dALAe poA tathA kamo mATeno brA nimata co hovAthI temAM dhANI ane caNA jevA pramANamAM halakA dhAnyA hema vAnA rivAja che. 477 ziyALAnA susavatA vAyarA ucALA AMdhIne hAlI nIkaLe na nIkaLe tyAM to dharatI mAthe kulagulAbI ThaMDI cetA vasaMtI vAyarAnI lerakhabu kALA mAMDe che dhanadhAra vAdaLAMnI najharane joIne matavAle meAralA gahekI uThe che. tema heALInuM parva AvatA, cAraNa kavi kALa nA gIta lalakAre che. cAraNa kavinA kathI pragaTelA A gItane chaMda paNa keTalA kaNa priya che. pheriyA phAgaNa pavana pharaphara mahu aMbA meAriyA ghaNuM rAga dhara dhara phAga gAve jhaTe pavana joriyA gallAla jhoLI, ramata hoLI raMga grupa mAnamAM Akhata rAdhA, neha AdhA vraja mAdhA AvaNAM (phAgaNa phArI uThayA che. pavana pharake che. AMbA ane mahuDA bahu maryAM che. ghera ghera paNuM rAtre hoLI vasatAtsava) nA gavAya che. pavana jorathI jhapATA mAre che. jhALAmAM gulAla bharIne mALA gAya che. 3 gAtrA geramAne hAra rAdhA kahe che ke snehamAM baMdhAyela bhASava, mamAM vaDA vadevA Ave. phAgaNa suda pUnama Ave na Ave tyAM teA gujarAtanA gAme gAma haiALInA utsavanI ujavaNI zarU thaI jAya che. leAko harakha,
Page #456
--------------------------------------------------------------------------
________________ 4% bhAratIya asmitA ghelAM banIne AnaMdathI gAya che ne DholanA tAle tAle rAtanI kAya kAya bheTa leulA hALIbAI rAto rAsa garabAnI ramajhaTa bolAve che, hAraDA bheTa leulA heLIbAI ane mAryo jhamahuDo ne magara dUra dezAvara nekarI dhaMdhe karatA loke dIvALI to aThekaThe paNa kesuDo te laLI laLI jAya haLI to ghera ja kare che. hoLI TAM jene piyu paradeza che evI A mAdhubhAI hoLI ramIe virahINI nArInuM haiyuM bhaDake baLe che. e abhAgaNanA udagAra nahI Avo to cakI vahunA samAre te sAMbhaLo ! Avo madamAtI hoLI ramIe "jobana dari dUdha, piyu dezAvara dara jIvatA hazuM te hoLI ramaze ajANayA anubhavI te naranuM zuM jANe nara ? 1) juo chellAM rAma rAma re phAgaNa heLI phAlatI kAga e sau koI A mAdhubhAI hoLI ramIe. eka haLI mAre AMgaNe, bIjI haiDe haLI hAya" (2) gujarAtamAM varasothI vasavATa karIne rahelI vaNajhArA komathI phAgaNa phagagatI re hoLI, abila gulAle bharAvuM jhoLI, bhAre raMgIlI kema gaNAya che. vaNajhArA leke divALI karatA paNa vahAlA vinA koNa khele hoLI, ramavA Avone re" (3) viziSTa rIte hoLI utsava ujave che. mahAvada ekamathI phAgaNa hoLInA divase saMdhyA TANe gAmane pAdara hoLI pragaTAvavAmAM sada pUnama sudhI strI purU joDAjoDa kuMDALA racI cuMga vagADatA Ave chegAmaleka heLInA darzana karavA Ave che. navA parala vagADatA AkhI rAta gIto gAya che. hoLInA tahevAranA prathama vararAjA hoLInI pharatA pAMca AMTA pharI haLImAM nALiyera nAkhe cAra divase phAgaNanuM gIta gAIne hoLInuM svAgata kare che. che. kheDUto kaDabane pUro heLInI jhALe aDADIne ghera laI jAya che samarUM mAtA zAradA gaNeza pAne dhAvuM, enI pAchaLanI lekamAnyatA evI che ke gharamAM jAnavarone rakSaNa ghAlA sakA gIta mAre haraDe lAvo devI zArada." maLe che. hoLInuM A svAgata gIta vaNajhArA komamAM jenA ghera maraNuM heLI pharatA phImelA juvAnaDAo haLImAMthI nALiyera kADhavAnI thayuM hoya tene tyAM zoka dUra karavA mATe prathama gavAya che. 5 heDa bake che. varasanA varatArA bhAkhanArA anubhavio hoLIno najIkanA bhUtakALamAM koInuM maraNa na thayuM hoya to koI vRddha purUSane ghera sau prathama A gIta gavAya che. hoLInA tahevAra daramyAna pavana jue che. pavana uparathI sukALa ke dukALanI AgAhI Ape vaNajhArA loko paisA ugharAvIne nyAta jamADe che ane nAnA che. bhaDalI vAkya pramANe pavananI rUkha pArakhe che. meTAnI ane vaDilenI maryAdA cheDIne harSaghelAM banIne hoLI haLA dinane kara vicAra zubha ane azubha phaLa sAra hoLI e AdivAsIone paNa Aga lokautsava gaNAya che. pazcimane vAyu je vAya DAMganA AdivAsIo hoLIne sImaLAnA nAme oLakhe che. phAgaNa samaya e ja sAro kahevAya mAsamAM to teo kAmakAjamAMthI navarA thaI jAya che. gharamAM navuM je vaMToLo cAre vAya anAja AvyuM hoya che. A divasomAM AdivAsIono darabAra prajA duHkhamAM jhare rAya bharAya, navA kapaDAM tathA ghareNuM kharIdAya che. jo vAyu AkAze jAya A prasaMge AdIvAsI yuvAna lAkaDAM bhegA karI 2 phUTane pRthvI raNasaMgrAma batAva thAMbhalo rope che. gAmanA kArabhArI ane jAgalyA (DiyA) hoLInI pUjA kare che. jAgo hoLI pharatA 5 pherA pharI hoLI pragaTAvavAnI sAvana vahe pUravIyA, bhAdara pazcime jera rajA mAge che. sau hA kahe pachI yuvAno ane vRddho ekabIjAne haLa baLadane vecIne kaMya cale kaI mera ? (3) bheTe che, ane hoLI pragaTAve che. gAmanA moTA bhAganA strIpurUSa arthAta ke jo pazcimane vAyu vAto hoya to te uttama phaLa hoLIvALI jagyAe mUI rahe che. gAmanA DholakIvALA ane ApanAro jANo. hoLIne pavana cArekora jharAya te prajA duHkhI kAhalyAvALA vAjiMtro taiyAra kare che. AdivAsI yuvatio A thAya ane rAjA jhUryA kare. je pavana AkAza tarapha jAya to pRthvI para "saMge pitAnA dAMta raMge che. ane phAga mAgavA AjubAjunA bhayaMkara yuddhanA oLA UtarI Ave. jo zrAvaNamAM pUrvane vAyu gAmamAM gIta gAtI ghUme che. vAya ane bhAdaravAmAM pazcimane vAyu jorathI vAya te he kaMtha "kAya kAya bheTa leulA heLIbAI cAlo haLa baLada vecIne dezAvara jatA rahIe atyaMta dukALa paDaze. kane mahine AnI hoLIbAI raMgIlA javAnaDAMo haLI TukaDA lAkaDIne Teke daIne rAmaphAgaNa mahine AnI hoLIbAI vALA, caMdrAvALA ane duhAnI ramajhaTa bolAve che. Jain Education Intemational
Page #457
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha phala laranA dhAdharA, te oDhaNe sI kAra jhAMjharIe dIvA baLe, huM De nAce meAra" rAjamadiMre dIvaDA baLe, gokhe biAvI zaikSa piyu sAMgaceM pADyu, dIvaDA la kara teja navA mela te pNa navI, navI javAnI neha ThAkara maheza padhAyA, meto varasyA baiTha (1) (2) (3) (4) hoLI e teA meLAnI mAphaka juvAna haiyAnA milana utsava gaNAya che. cAMllA thayA bAda varapakSa taraphathI kanyAne hALAneA hAraDA meAkalavAmAM Ave che. sagAInA saMbaMdhathI joDAyelI kanyA ane kaca rastAmAM bhegA thaI jAyatA raMgarelI zarU thAya. koMmaDA gulAle 'gAyA ne kAminI kesUDe. dhaDanA karU DhAliyA, pAcara pacArI mAMjara uranA ozIkA karU premI poDhA maha' kAbu kare re 2 cUMdaDI mArI kare. 2 2. gujarAtanI sarahadane aDIne ubhelA raMgIlA rAjasthAna mAM hoLI utsava gujarAta karatA sheja judI rIte ujavAya che. paNa AnaMda ane utsavanuM tatva tA temAMya samAna rIte ja jovA maLe che. rAjasthAnamAM hoLI pragaTAvIne loko temAM dALa nAkhe che. dezalIMka strIe hALAnI jALamAM pApaDa sekIne ghera laI jAya che. heALI sAme phAga nRtya karavAmAM Ave che. leAkeA hAthamAM IMDA laine nAce che. eka jag nagArU vagADe che. A lokagItA sUra ane kamAlanA nAke ALakhAya che. gAmane pADe lIlI lI kharI ke bela lIMbaDInA meATerA pAna, mujA vAlamajI leAla phAgaNa mahine hALI haleA re lAla." hAthamAM raMgaberaMgI caga laine gAtA, vajhArA, srIo ne taiya Ane nAkanA mAravADI nAkarI, ane gaLAmAM khAMDanA hAraDA laTakADIne jhUmatA AdivAsIethI mAMDIne sabhya samAjanA naranArIo hALI AvatA dharAI dharAI ne AnaMda lUMTe che. zramajIvIo to DhALI ThaMga banAvanI kavaNI karIne bAra bAra mahinAnA cAka dUra kare che. hoLI AvatA lokajIvana navI cetanAnA dhabakArathI dhabakI uThe che. dharatI para navAM rUpa raMga DhoLatI AvI vasaMta Rtu jema varSARtu e pRthvInI jIvanadAtrI che, tema sataRtu e pastIne naLIyana bAnAra tuM mAnI che. loka taiyAe za khegI RtuonA avanavA raMgAne ApyA . eDaluM ja nahIM. tu ane bhata karyo . Rtuso nA darzanamAMthI RnumAnanu sarjana thayuM che. A paraMparA ApaNe tyAM teA cheka vedakALathI vahI Ave che. varAMtane pagale pagale utsavAnA vajhAra AvavI zarU cAya che, e draSTie vicArIe teA utsaveAe utsava priya A saMskRtinI anupama deNuM che. 479 gujarAtanA leAkajIvanamAM vizeSa karIne AdivAsI leAka jIvanamAM vasatA viziSTa rIte vavAmAM Ave che. dharatI para vasaMtanuM Agamana thatA vanazrI purabahAramAM khIlI nIkaLe che. palAza, zImaLA ane bhAMgarA kezariyA raMga dhAraNa kare che. kesUDA kAma, kare che. Atrama'jarImAM TahukatI kAyalA RturAja vasatanI DI gAkAra che. puratI parathI kaDI vidAya le che. ene pagale pagale vasaMtanA paddhabakAra saMbhaLAya che. te surata jillAnI grAmita kAma paNa eTalIja utsavapriya che. gAMDAtUra banIne gIteA gAya che. ane vasaMtanA vadhAmaNA Ape che. prakRti patinI pUre che. sau prathama vanI pU rIte tee vasaMtanA utsava ujave che. ane mukta kaThe gItA . ma A gItA leAla' nA nAme jANItA che. vasaMtanA AgamanathI sudhInA gALA daramyAna A lAla gAvAmAM Ave che. palAzanA dakSA purabahAramAM khIlyA che. kesuDA lUmejhUme che. prakRti nA gAnamAM daivI mAra kalpanA AlekhAI ! pApaDa phAkSI khAvo, popaTa kI bAvA popaTA cAMca raMgelI kayA raMgarA raMgIlI ? khAkharA hiMgobA kAThaDA, pApaDI pholI khAyA. popaTanI cAMca sukhaDI thaI gaI che. ragI che ? e tA palAzanA kezariyA banI gaI che. DAMga pradezanI vanazrI vasatanA AgamanathI navapallavita banI jAya che. pazu prANIo galamAM AvI jAya che. mAnavInA mana mAnada vibhora bane che. A divaso daramAna DAMgI naranArIo nadInA dharAmAM sAmuhika snAnanI meja mAge che. strI puraSA AnaMdathI vihare che. ane meAkaLA mane mAchalIne zikAra kare che. levana sAthe vasAvavAyo che. sama lokagItAmAM paNa te vAyo che. vAta ge rite ane mananI Rtu gaNAya che. vatananA gAma bagALanA lokasAhityamAM paNa maLI Ave che. popaTanI cAMca kayAM raMgAvAye le khAIkhAIne lAlaghUma dhanu hAte kheDA latAya pAtAya AhAra AIla phAlguna mAsa vasaMta avAra phuTe phulera priyA kAna puSpata bhUkAya yuti ghare nA dekhe upAya kokila kuMje gujara gurjara koDAya seAnAra khaMjana AsiAMgina juDAya. bhamarA phAgaNa khAto, vatanI bahAra khAvI, tatAo ane temAM rUpALA phulako bIyA che. hAthamAM dhanuSya baMne madana puSAmAM chapAya che. bahAvarI yuti dharamAM karo! IlAja bhALatI nathI. agarAmAM kajJikuMjomAM karI gujanA bharyuM che. sArI anu khaMjana pachI bhAMgAmAM nA Ave che.
Page #458
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratIya asmitA lokasAhityamAM cAraNI chaMdo paNuM vasaMtanA varNane laI vasaMta ane hoLInA avasara para muMDAomAM zikAra khelavAnI Ave che, chaMdonI jhamaka to juo. prayA che. A jAtinA manoraMjanamAM zikAra paNa eka mahatvanuM aMga che. zikAre saMbaMdhI nRtyamAM lalakAranI vanio guMjI uThe madhukuMja phore, aMba mahere, mahaka dahere maMjara che. muMDArI bhASAmAM A gIta nRtyane jApI nRtyane nAme oLakokila kahere, zabada zahere, kuMja lahere madhukarAM khavAmAM Ave che. gItanI paMkitao ghaNuM karIne lAMbI rAkhavAmAM sara kusuma bahere, urana sare, prIta Thahere pANI. Ave che. jethI nRtyanA gherAmAM paganI gatine meLa besI zake. madhubharI kuMje suvAsathI sArI rahI che. AMbA hoya che, vasaMtotsava prasaMge gAmanA tamAma puru pitAnA tIrakAmaThA maMjarIo maheka daI rahI che. saraLA zabda keyalokilelI rahI laIne samUha zikAra mATe nIkaLI paDe che. nagArA ane DhelanA che. kuMjomAM bhamarA bhamI rahyA che. mAyA para kusuma verAya che, svara jaMgalomAM guMjI UThe che. jaMgalI janAvaro jIva bacAvavA mahINIonA uramAM prati TherAtI nathI. evI rUDIne raMgIlI mATe doDAdoDa karI mUke che. yuvakomAM zarato bakAya che ke koNa vadhu RtumAM kAmAtura virahiNIonA hai yA sAgaramAM svAmInI yAda zikAra kare che. AkhuM jaMgala dhaNadhaNI uThe che. bhAgatA jaMgalI dhUmariye levA mAMDe che. janAvaro AdivAsIonA bhAlAmAM parovAI jAya che. jyAre mahAmahinA Aye, lagana lakhAve zikArIonuM ToLuM zikAra karIne pAchuM phare che. tyAre yuvatIo maMga gAye raMga chAye mana mokaLAM mUkIne temanuM svAgata kare che. A utsavane keTalIka jagyAe " phAguseMgare" paNa kahevAmAM Ave che. bahu rana baDhAye divasa ghaTAye kapaTa kahAye varatAye akhAtrIja vrajakI vanarAye, khAvA dhAye vAta na jAye vistArI , akhAtrIja e to gAma lokone mAnIta utsava. vahelI savArathI ja kheDUto dUdhamAM kaMku ghoLe che. zALAmAM sopArI, kAcu kahe rAdhepyArI balihArI sutara, paisA, dorA tathA goLa tathA kapAsIyA laIne zaNagArelAM gokula Avo giradhArI. baLadone kaMkuvALA dorA bAMdhI geLa tathA kapAsIyA khavaDAvIne vasaMtane laIne raMgIle mahAmahine Avyo che. lagna lakhAya navA varSanuM muhuta karavA nIkaLI paDe che. baLado upara suMdara che. ghera ghera maMgaLagIto gavAya che. raMgarAga chavAya che. virahamAM majAnI bharata bharelI budhe, mAthe khAMpuvALA macaTiyAM, zIMgaDe jhuratI kayA pAchaLa gAMDItUra banelI rAdhikA kahe che. tame rAtrI zIMgoTiyAM nAkhIne gaLe ghammara ghugharA tathA khaMbhAtI jhaNya bAMdhI laMbAvI che. divasa TUMkAvyA che. tame kapaTI kahevAyA che. vasaMta. ne AkhA gAmanA sAMtI A pAdaramAM thaIne muhuta karavA khetara RtumAM khIlelI vrajanI vanarAIe mane khAvA dhAya che. A vAta jAya che. dhamadhama dhudharA vAge che. jholAM letI mRtye pavanamAM vIsarI na jaze. tame vahelA vahelA gokuLa padhAro. he giradhArI hiloLA bhe che. mane bahu na taDapAvo. mAM bharelA AbhalAM dAMta kADhIne suraja sAthe vAta kare madhya pradezanA muDA AdivAsIomAM vasaMtarAva che. AkhuM gAma jovA umaTe che. sAMti pita pitAnA khetare * jaIne pAMca AMTA haLanA cAsa pADIne paiso tathA sepArI dATIne nRtyakalA e muMDA jAtinI janetA che. pratyeka parvatasavamAM pAchA phare che. vaLatAM paNa hariphAI cAle che. pALa ubhelA lekenA enI vijaya patAkA laherAya che. sarva mAM prakRti upAsanAnI zara- hakAra ane rIDiyAramaNe sAMbhaLIne camakelAM baLadone paNa tAna thaI aMjI uThe che. muMDA jAtine mukhya utsava vasatAsava che. caDe che. teo miTI maTI phALa bharIne haraNIyAnI mAphaka doDe che. jene muMDArI bhASAmAM "sarahulakahe che. saradala parve gavAtAM gIto bhaDakaNa baLadonI jhalo uDI jAya che. haLanAM chalAM bhAMgIne jadUrane nAme oLakhAya che. A gIto sauthI prAcIna manAya che. bhUko thaI jAya che. hAMkanArane paNa nIce pachADIne pAchaLa ghasaDI palAzanA puSpothI vanarAI lAla lAla banI jAya che. ane jaI sAMti vADamAM ke khAvamAM jhIke che. tyAre A dRzya joIne sau koInA zvAsa addhara caDI jAya che. nI bahAra A lAlImAmAM eka navI ja citralIpine AkAra Ape che. koyalanuM kuhu hu guMjana dardabharyuM banI jAya che. tyAre jadura gIta gAvA mATenI bhUmikA racAya che. mAghamAM mAge parva ujavyA pachI jadUrane prAraMbha zarU thAya che. vasaMtotsavamAM jadura grAma bAlikAo ane navI savI vahue pitAnA nAnA moTA nRtya thAya che. to nRtyanA tAlamAM vaividhya lAvavA mATe be jadUra vrato paNa taLAvane kAMThe ja ujave che. taLAvane kAMThe vizALa vaDale gIto pachI eka genA gAvAnI prathA che. genA e jadurathI nAnuM hoya che. vaDapUjA paNa ahIM ja thAya che. grAma kanyAo gAyamAnI gIta hoya che. mATInI pratimA banAvIne thALImAM kaMku, cokhA, abila, gulAla, Jain Education Intemational
Page #459
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha 481 agarabattI, kamaLakAkaDI, goLa tathA rU nI mALA laIne dIvaDA vase che tyAM devadevIo sivAya temanA rakSaNadAra bhAgye ja bIjA pragaTAvIne abila gulAlane abhiSeka kare che. koI gAyamAne kaI hoya che. eTale dara varSe temane khUra rAkhavA jarUrI che. deva vadhAve che. koI mALA paherAve che. sau hoMzathI gAya che. devIonI A mATe ja pUjA karavAmAM Ave che. geyamAM geryamAM sasarA deje savAdiyA kaMkAlI devIne khuza karavA ujavAte maDaIne utsava gAyamAM gAyamAM sAsu deje bhUkhALavA. gAMDa, bhUmiyA ane begA "bhAI" nAmanA tahevAranI ujavaNI picI pUnamanAM pate vaDanA pAnanA vATakA karIne temAM rUpALA khUba dhAmadhUmathI kare che. divALI upara maDaInI sthApanA karavAmAM dIvaDA prakaTAvIne kumArikAo sarovaramAM taratAM mUke che. aMdhakArane Ave che. eka vAMsa upara lAla ane kALI dhajAe bAMdhavAmAM bhedatAM ane chabachabiyAM pANInI sapATI para laherAtI A dIpa- Ave che. vAMsanI cAre bAju dorI bAMdhavAmAM Ave che. temAM mALA majAnuM vAtAvaraNa sarje che. kaMI nAmanI jaMgalI jaDIbuTTInA TukaDA bAMdhavAmAM Ave che. bhAdaravA sudI agiyArasanA divase gAmaloka ThAkorajInI vAMsanA cheDe moranA pIchA laTakAvavAmAM Ave che, maDaInI sthApanA koI eka gAmamAM karavAmAM Ave che. ane AjubAjunA gAmomAM pAlakhI laIne sarovaranA jaLa vadhAvavA mATe Ave che ane AmaMtraNe mokalavAmAM Ave che. AmaMtraNa maLatA ja pAsenA jaLAzaya kAMThe juvAnaDAo garabAnI ramajhaTa bolAve che. gAmanI maDaIo tyAM lAvavAmAM Ave che. tyAM badhA maLIne tenI e evA kone kAna kema nAviyA pUjA kare che. A tahevAra kAratakathI zarU thAya che ane phAgaNa raya jeDhI evAja kema AviyA ? mahinA sudhI cAle che. A vakhate gAMDa ane begA khAsa prakArane evA vrajamAM vAtuM jAya che, pizAka paherIne hAthamAM bhAlA laIne nAce che. teo khIlAnI zrI kRSNa mathurAmAM jAya che. AMkhaDiyuM paherIne cAle che. bhAlAnI aNuo pitAnA gAlanI ArapAra kADhe che. A vakhate devInI prasaMzAnA gIto gAvAmAM nAgadevanI pUjA : Ave che. maDaI-kaMkAlI devIne khuza karavA ujavavAmAM Ave che. khakhaDadhaja khIjaDA nIce caramALIyA (nAgadeva)nI daherI hoya che che. temAM nAgadevanI pakavelI mATInI traNa pratimAo che. nAgapAMcamanA ahIM talavaTa vaheMcAya che. noratAmAM gAmanAM bALake saMthAla kabIlAnA AdivAsIo divALI prasaMge seharAya ghoghA laIne gAtAM gAtAM mUkavA mATe ahIM Ave che. nAmanA parvanI ujavaNI kare che. A prasaMge gAnuM pujana kara vAmAM Ave che. pitRone arcanA karavAmAM Ave che. A prasaMge ghogho ghegho ghogha salAma navA anAjanI pUjA karavAmAM Ave che. nAthIbAInA pIra salAma Agale baMdUkadAra, pAchalo paheredAra bihu utsava - tela do, dhupa de, bAvAne badAma ...... phAgaNa mahinAmAM sarasava ane palAzanA puSpa khIle che. A jaLAzayane Are ke vAvamAM rAMdalanuM sthAna hoya che. joke konI sAthe pratyeka gAmanI galI jAgI uThe che. dareka AdivAsI mAnatA ane bAdhA pUrI karavA mATe Ave che. vAMjhIyA maheNAM gAmomAM A utsava khUba dhAmadhUmathI ujavAya che. AsAmanA bhAMgavA mATe mAtAjIne araja kare che. AdivAsIo ane biMdune nAme oLakhe che. emane A bihu lIlo gheDe raNa AI raNa re pAMkhaDiyA utsava varasamAM traNavAra Ave che. prathama divALImAM, bIju makarasahela daI rAMdela zire caDiyA caDiyA rannAde krAMti vakhate ane trIju phagaNa mAsamAM Ave che. phAgaNamAM bihu paheratI eDhatI vAMjha kahevANI rannAde prema ane AnaMdanuM che. A avasare premI ane premIkAo maLe che. teo temanA pitAnI hAjarImAM paraspara cuMbana karavAnuM bhAratIya "AdivAsIonA manoraMjane lokautsavo" cukatA nathI. hiMduone dareka divasa lagabhaga tahevArane hoya che. evI rIte nAM ke mane usatva AdivAsIomAM dareka divasa tahevArane hoya che. paraMtu emanA mukhya tahevAre be prakAranA che. (1) rUtu saMbaMdhI A tahevAre rUtu- sAsAmanA khAsI AdivAsIo phAgaNa mahinAmAM negamane parivartana prasaMge ujavAya che. tamAma AdivAsIo bhedabhAva vinA utsava ujave che. A utsava dhanadhAnyanI devI kAlI sinhArane sAthe maLIne ujave che. e vakhate emanI mastI jovA jevI hoya manAvavA mATe ujavavAmAM Ave che. A vakhate purUSa nartake che. bIjA naMbare Ave che. dhArmika pa A utsavo devI deva- yoddhAne pozAka pahere che. strIo lAlA lIlA bhabhakAdAra kapaDAM tAone rAjI rAkhavA mATe hoya che. AdivAsIo je jaMgalamAM pahere che. pachI strI purUSa sAthe maLIne nAca kare che. Jain Education Intemational
Page #460
--------------------------------------------------------------------------
________________ 482 dezIlA bAMgA ane kAlhAdevanI pUjAnA utsava kAla bhIlAnA AdivAsIo mATe mahInAmAM dezIyA bhagA nAmanA utsava ujave che. emAM yuvaka ane yuvatIe tamAma lAja maryAdA cheDIne paraspara maLe che. sAtapuDAnA nivAsI darsAla kAlhAdevanI pUjA kare che. A deva saMtAna ApanArA devI tarIke jANItA che. A vakhate meghanAda rAkhavAmAM Ave che. eka AdarmI khamA upara kAhAnI uMcake che. "birakhA ko"nI sAthe mAru rALa nIkaLe che. sAja sanA pAMbhara A pahelA eka jagyAe ropavAmAM Ave che. mane khUbaja cIkaNA karavAmAM Ave che. tenA para kuvA cakavAnIziza kare che. khAmI sano savArI laIne Ave che. te cAMbhalAnI aNI upara ubhA rahI pa che. cAMbhalA para caDavA mATe kavo kavi kare che. gAMbhavA para caDanAra AdamI saune saMtAna thavAnA varadAna Ape che. AviAmIeAnI khetInuM rAy e paNa khUba ja mahattvanuM che. khetInA rasanuM mAre khAsa utsava ujavavAmAM Ave che. DA bIlAnA AdivAsIo ene "kumarriyA'" tarIke oLakhe che. mayA AdivAsie eka kahe che. khetaramAM anAja ugIne meATu' thAya che tyAre teo sakriya jaive che. kala AdhisIJA sahAnI jema beMgA Ujave che. A rIte bAvAvAnA painI kavaNI prasaMge potAnu du: kha 6 bhUlI jAya che. ane AnaMda kare che, ane kAmo prAge. devAne balidAna aa che. khetInI rakSA mATenA humariyA ane erAkanA pachI te nAcatI-nAyatI karamAnA maidAnamAM hatI utsava bhAratIya AdevAsIonu' manAra'jana lokanRtyo AdivAsIe khUbaja maneAra janapriya hoya che. tene divasabharamAM parANe peTa puratu khAvA maLe che. Ane bhUlavA mATe teo maneArajanane Azare le che. De!. eriyara eDvIne eka jagyAe lakhyu' che ke AdivAsIee manAra'jananI kalAmAM khUbaja uMcI saphaLatA hAMsala karI che. emanuM lukhkhuM ane nIrasa lAgatuM jIvana ApaNAMthI ghaNuM sarasa che. tee AkhA vakhata nRtyagItAmAM pAvAmA rahe che. rAtanA koI paNa vakhate tame koI AdivAsI gAmamAM namo nA logItAnA svarA aA sAMbhaLavA maLavAnA ja tahevArA prasa Mge vizeSa prakAranA nRtyA karavAmAM Ave che. A nRtyonu kAI zikSaNa ApavAmAM AvatuM nathI. bhALapaNathI te jotAM Ave che. emanA eka sarakhA tAva jene ApaNane Azcaya thAya che. avanIndrakumAra vidyAlayakAra kahe che. AdikALamAM pravRttinA parivatano joIne mAnavI bhAvaveza banIne AnavibhAra thaI jateA. prasanna prakRti nihALIne potAnA hRdayane Anada hAvabhAva ane vizeSa ceSTAo dvArA pragaTa karate temAMthI lokavyo utarI AvyA che. gAMDanuM karamAnRtya gAMDa khAdivAsIbhAnuM karamAM nava vidha prakAranuM lekanya che. megA lAko paNa A nRtya kare che enA vizenI kathA evI che ke karama nAmanA eka rAjA hatA. eka vakhata enA para muzkelI AvI. eNe mAnatA mAnI. duHkha dura thayuM mAnatA ujavatA teNe nRtyanuM Ayojana karyuM. kahevAya che ke tyArathI karamA nRtya pracalita thayuM. je hoya te paNa kAramA e adbhUta nRtya che. bhAratIya asmitA gAmanI bahAra Dhola vAge che. gAmanA yuvaka yuvatie karamAnA medAna tarapha cAlavA lAge che. AA ane purUSo dI judI TALa banAvIne ubhA rahI jAya che. vacce DhAla vagADanAra ubhA rahe che. rAnna nRtyanuM sacAlana kare che. strI-pu vacce hAI thAya che gItanI TekanI mAtra ekaja kaDI hoya che. gItanI A kaDI dUra dUra sudhI havAmAM laherAya che, ke prakRti yuvatI upADI le che. Ave che. nRtya dhIme dhIme gatimAM Ave che. tyAre dharatI laherAvA lAge che. jaMgalanA vrukSA paNa jhUmI uThe che. nAnA zabdo dharatInA zabdo banI jAya che. emanI dhUnA vRkSeA ane khetaronI dhUna banI jAya che. A prasaMge lAge che ke je AkhI pRthvI nAcI na hrI hAma. gAMDa leAkeAnA be nRtyA: gAMTha lokanA bIjA paNa be nRtyA che je koyA ane rInAnA nAme jANItA che. zailA purUSAnuM ane rInA mAtra strIonuM nRtya che. temAM vInAmAM gAvAmAM Ave che. bAra nA premagItA paNa gavAya che. nAgA leAkAnAM nRtyA: 33 nAgA leAkA vacce agni pragaTAvIne nRtya kare che. temanA badhA nRtyA ghaNuM karIne yuddha nRtyA hoya che. eTale temanA nRtyanI kedAhAi vezabhuSA bhayAnaka heAya che. agAmI nAgAnA dha nRtya khUba ja pracalita che. DhAla, taravAra ane bhAlA laine chalAMge! mAre che. jora vherathI mAru khelIne tee lalakAra kare che. A rIte khUba uchaLatA kudatA A nRtya kare che. kAhImA nAgA vAMsa ane kAgaLanA pozAko paherIne nRtya kare che. A rIte seme| ane Ae paNa A lekAnA nRtyA che. te khAsI leAkeAnu tAMDava nRtya: khAmI AviAsIonuM tAle the khUbaja prasiSTha che. kahevAya che ke zakara bhagavAne temane nAMDava nRtya zIkhavyuM hatuM. A nRtya jyAre tenI carana sImAe paheAMce che tyAre mAtra ka pana dhrujarI sivAya jonArane khIjuM kaMI jovA maLatuM nathI. A nRtyamAM kuMvArI karIe paNa bhAga le che. mAthA para tee cAMdI ke khIjI koI camastI vastune mugaTa pahere che. A lekAnA nRtyanI tA khUbaja nakalA thAya che.
Page #461
--------------------------------------------------------------------------
________________ maniya ga bhaktaranuM parA nRtya: astaranA AdivAsIomAM parA nRtya khUbaja jANItu che. bhAviA potAnA mAthA para jaMgalI besAnA zIMgaDA ane rArIda jaMgalI janAvarAnI pAMkhA pahere che. ane kADIenI mALA pahere che. strIe khAsa pASAka dhAraNa kare che. pachI DhAlanA sahakAre nRtya zarU thAya che. kheAMDa ane kAnA nRtyA avyavasthita hoya che paNa temanA geALa dAyarAmAM ghaNuM AkaSa Na hoya che. A nRtyA vakhate ghaNAM vAjItrAnA upayAga karavAmAM Ave che. A vAjiMtrA vAMsa, cAmaDu, lA. mATI pItaLa vagere dhAtumAMthI banAvavAmAM Ave che. guDAnA jatarA madhyapradezanI muNDA jAtinA maneAraMjanamAM jatarAnuM sthAna khUbaja mahatvanuM manAya che. jatarA ne meLeA athavA nRtya sa Mmelana evuM nAma ApI zakAya. baMgALI bhASAnA yAtrA zabdamAMthI muNDArI bhASAmAM jatarA zabda AvyA che. kAI paNa parva ke AnaMda utsava dvAya tyAre aneka zALAmAM nRtya premIonA samaiyatA jovA maLe che. tene jAranI azA maLI che. mAnada mane kapAsa sAthe mAge gAmanI nRtya maMDaLIe koI eka sthaLe bhegI thAya che. jatara muNDA saMskRtI nI gatizIla para'parAnuM pratIka che. yuvaka yuvatione mATe pratyeka to mahAsa banI jAya che, potapotAnA vAjiMtrA sane lIMka nRtya maMDaLIo ya che. aa maDaLa vAgha ane sAdhanA vinA pAMcI jAya che. jatarA gItAnI viziSTatA e hAya che ke laca ane tAlanI tamayatA tenA uDANanuM kAraNa che. pratyeka muDA patu pAtAnu Agavu nRtya che. pratyeka nRtyanuM tAnuM viziSTha ati che. badhA nRtyanA jIvananA vijayAtsavanA pratIka che. muDA kSatinA AtmavizvAsa ane svAbanI svabhAva, jaMgalI peThe, sahanazIla gaMbhIra dekhAya che. A savamAM adhika pradAna temanA parvanA utsavAnu che. je carakALathI A jAtinA saMgIna para dharAnu vartana banI rahI che. suDAnA karamA vasa teAtsavanI samApti pachI karamAnI meAsama Ave che, je AsA mAsa sudhI cAle che. bhAdaravA mAsanI agiyArase karamA pa hAya che. je muNDAoe anya AdivAsI jAtie pAsethI lIdhuM che. karamA nRtya nA laya tAlane anurUpa je gIta sRSTi racAya che te muDAnA masta ravabhAvanI bahuja prANavAna siddha che. rAjasthAnamAM gaNagAranuM pa rAjaracAnanA prati tahevAra gagAra khUba ja raMgIlo uta che. A tahevAra rAjasthAna saramAM khUba ja utsava ujavavAmAM Ave che. A tahevAra keTalA prAcIna haze te ni kahI zakAya tema nathI. A vize eka daMtakathA evI jANavA maLe che ke ''gagAra'' udepuranA rANA viramadAsanI putrI hatI. te khUba ja rUpALI hatI. rAjasthAnanA ekeeka rAjakuMvarA raIse| ane rAjAe enI sAthe lagna karavAnI IcchA dharAvatA hatA. paNa rANAe enAM lagna khuMdI narezaIsarasiddha sAthe karavA vicAryuM jyAre anya rAjAoe A vAta jANI tyAre khUba ja gu se thayA. dareka gaNagArane koI paNa rIte meLavavA prayatna karavA lAgyA. A vAta sAMbhaLIne IsarisaMha rAteArAta udepura AvyA ane rAteArAta rAja kanyAne mahelamAMthI bhagADIne laI gayA. A bAju khIjA rAjAene AnI khabara paDatA lazkara laine tenI pAchaLa paDayA. rastAmAM aMbala nadI khUba ja jorathI vahetI hatI. A bAju Isarasi MhanI pAchaLa anya rAjAe lazkara sAthe AvI rahyA hatA. Isarasa hai pAnAnA vADA cA nadInA pravAhamAM jhIMkA nadImAM pANInA pravAha joradAra hAvAthI IsarasiMha ane gaNagAra ane DUbI gayA kahevAya che ke tyArathI gaNagArane satI mAnIne emanI yAdamAM gaurI pnanuM bhAjana dara varSe karavAmAM Ave che, kyAMka kayAMka gaNagAmane ziva pAvatInuM svarUpa mAnavAmAM Arya haiM. game te TAya paNa rAjasthAnamAM gaNagAranuM mahatva dhaNuM ja che. te amara suhAga ApanAra gaNAya che. lagna prasa`ge kanyAne gaNagAranuM pujana karAvavAmAM Ave che. "rAIvara DAla gaDA tAra anaDI puja rahI gaNagAra' 483 rAjasthAnamAM hoLInA khIje divase hoLInI rAkhamAMthI gaNagAmanI murti banAvIne tenI pUjA karavAnI zakhAta thAya che. prAta kALathIja nAnI nAnA kanyAenI TALIe gaurI pUjana mATe khIla, gulAla, pANI phUla vagere laIne kuvA ke taLAva para nIkaLI paDe che. pUjA karatA karatA teo madhura kake gItA gAya che. tyAre manahara dayo DAM thAya che. e prataMtra haze ke gaurI te ja pRthvI para na hatI khAvI ya? gaurIpUnanI prIti khUba dhAmadhumathI karavAmAM khAya che. rA ArA kai maidAnamAM meLAnu Ayojana karavAmAM Ave che. A meLAmAM Irisa ane sugAranI nui' saravasa rAmaTrekamAMthI nIkaLIne meLAmAM pane rAjamahelanAM pApa Ave che. tyAra pachI meM vikharAya che. A meLA be divasa sudhI yoga che. rAjasthAnamAM jayapuranI gaNagAra meLA khUbaja gItA che. muDhAMnuM jApI nRtya vasana ane DALanA bavasara para muDAmAM zikAra kheTavAnI prathA che. A tinA mArAmAM sApa ekatvanuM aMga che. zikAra sabaMdhI nRtyanA lalakAranI dhvani guMjI uThe che. muDArI bhASAmAM A gIta ane nRtyane nAme oLakhavavAmAM Ave che enI gauta patie dhaNu karIne lAMbI rAkhavAmAM AveDavAmAM Ave che. A prasa Mge gavAtA gItAmAMsaubhAgyanI IcchAe che. jethI nRtyanA gherAmAM paganA gatIne meLa besI zake. goranu pujana meLa divasa sudhI cAle che. zItalA bhA temAM ATha mUrti eka umeravAmAM Ave che. juvAranA javAra ugA - vyakata thatI jovA maLe che.
Page #462
--------------------------------------------------------------------------
________________ 484 bhAratIya asmitA "harI harI doba o, gaNagora pUja ho, game che tevuM nathI, zaheranA loko paNa eTalA ja rasapUrvaka tene rAnI pUje rAjane, ha pUjA suhAgane, jove che. rAsamAM gIta, vAdha, nRtya traNenuM saMmizraNa hoya che. rANIke rAja tapato jAya, rAsanI lIlAo bhAgavatanA AdhAra para madhyakAlina saMta dArA mahAke suhAga baTato jAya. " vrajamAM lipibadhdha karAyelI che. temAM saMgIta ane padha mukhya che, rAsanI utpati A pUjAmAM avivAhita kanyAo ane paraNelI strIo baMne mATe khUbaja utsAhapUrvaka bhAga le che. rAsano pracAra bhagavAna zrI kRSNanA samayathI mAnavAmAM Ave che. enuM prAcanena nA halI zaka, halI saka, maMDaLanRtya, rAsaka taLAva ke kuvA kAMThe gaNagoranI mUrtine cAMdInA chellAthI pANI va. maLe che. harivaMzapurANa ane bhAgavatamAM rAsalIlAne savistAra pIvarAve che. tyAra pachI gaNagoranI mUrtine taLAvamAM padharAvavAmAM ullekha maLe che. vrajamAM rAsanuM vartamAna svarUpa kayArathI pracalita Ave che. tyAra pachI rAjasthAnamAM koI tahevAranI ujavaNI thatI thayuM ane ene ke zarU karyuM e sabaMdhI vividha mAnyatAo nathI. A mATe eka kahevata jANItI che, pravarte che. keTalAka loko nimbArka saMpradAyanA dhamaDadeve tenI zarUtrIja tivArA, bAvaDI, le DUbI gaura" Ata karI ema mAne che to keTalAka loko ene yaza nArAyaNa bhaTTane Ape che. zrI dhamaDadeve barasAnAnI bAjumAM karahalAmAM rAsane vajanA hiMDala ane rAsalIlA prAraMbha karyo e pachI karahalA rAsalIlAnuM mukhya kendra banI gayuM che. bhArata e tIrthonuM sthaLa gaNAya che. pUrvamAM dvArakA pazcimamAM vrajamAM rAsanA be prakAre pracalita che. prathama zAstrIya baMdhanothI jaganAthapurI, uttaramAM badrInAtha ane dakSiNamAM rAmezvara. A mUkta lekanRtyanA rUpamAM ane bIjo prakAra zAstrIya che. jemAM cAreya tIrya cAradhAma kahevAya che. paNa kahevAya che ke je kaI rAsanA be zAstrIya bhede che. rAsalIlA je chUTI chavAI maMDaLIo vajanA tIrthasthAnonuM darzana na kare to enuM samagra puNya nakAmuM kare che. bIje che mahArAsa jenA vize ema kahevAya che ke ene jAya che. vrajamAM kRSNabhUmi mathurA vRMdAvananuM mukhya sthAna che. bhagavAna zrI kRSNae zarada pUrNimAe yamunA kinAre ramyA hatA. janmASTamInA avasare ahIM hiMDoLAnA darzana mATe moTI saMkhyAmAM yAtrIo Ave che. janmASTamI prasaMge dezabharamAM maMdiramAM bhagavAna Aja vrajamAM rAsanI je paddhati pracalita che te lagabhaga zrI kRSNanI lIlAonuM jhAMkhI karAvavAmAM Ave che. paraMtu vrajamAM cAraso varSa jUnI che. rAsanA prAraMbhamAM maMgalAcaraNa karavAmAM je anokhI AbhA ane samAjasajajA sAthe jhAMkhIo sajAvavAmAM Ave che. temAM vAdake heya che. teo rAsa daramyAna sAraMgI Ave che. kharekhara te jovA jevI hoya che. vrajanA kSetramAM A kajarI, jhAMjha, maMjIrA, pakhavAja vagere vAdyo vagADe che. maMgalAcaraNa hiMDale maMdire uparAMta bhakato pitAnI bhAvanA pramANe zaNagAre pachI dhruvapadamAM kIrtana thAya che. pachI stuti ane AratI karavAmAM che. lokomAM sauthI sArAmAM sArA hiMDALA zaNagAravAnI zarata lAge Ave che. gAna pachI lIlAno prAraMbha thAya che. rAsalIlA ghaNuM che. rAtanA vakhate lokonA ToLA hiMDoLA jevA zaheramAM phare che. karIne bhAgavata AkhyAna para AdhArita hoya che. enAnRtya AMdhyA mika bhAvanAo sAthe otaprota thavAnI sAthosAya apUrva chaTA mathurA vRMdAvanamAM ThAkorajInI mUrtine jhulAmAM jhUlAvavAmAM yukta hoya che. mathurA, vRMdAvana; barasAne, govardhana, AgarA ane Ave che. eTale tyAMnA hiMDoLA jhUlAnA meLAnA nAmathI prasiddha bharatapuramAM aneka rAsa maMDaLIo khUbaja jANItI che. che. mathurAmAM sauthI poTuM maMdira dvArakAdizanuM che temAM sonA cAMdInA hiMcakA che. zrAvaNa mAsamAM bhagavAna dvArakAdisane temAM svAMga zabdano artha abhinaya thAya che. rAsa ane svAMga jhUlAvavAmAM Ave che. baMnenI vezabhUSAmAM ghaNuM samAnatA hovA chatAM baMne vacce ghaNe taphAvata che. svAMga ane rAsanI gAyana zailI vAva ane nRtya judAM vrajamAM janmASTamInA ghaNA divasa pahelAM maMdironI sajAvaTa judAM che. mathurA ane hAtharasa ghaNAM lAMbA samayathI svAMganA zarU thAya che. rAdhAkRSNanI mUrtine judI judI jAtanA raMgaberaMgI mukhya kendro rahyA che. nAsiMhanA samayamAM svAMganA kSetramAM kapaDAM ane AbhUSathI zaNagAravAmAM Ave che. mathurAnA tamAma hAyarasanuM jJAna ghaNuM ja camakayuM. yAMganuM prAraMbhika svarUpa kRSNamaMdiromAM kRbagujIvananA prasaMgonuM Ayojana karavAmAM Ave che. lIlA saMbaMdhita hatuM paNa pAchaLathI temAM navI navI kathAo AkhA maMdirane lIlA, gulAbI, pILA vageremAMthI koI eka raMgamAM joDAI gaIsvAMganA prAraMbhamAM gaNezanI stuti karavAmAM Ave che. zaNagAravAmAM Ave che. A vakhate maMdironI zobhA dazakane pachI bhaMgI AvIne jhADu lagAve che ane bhagavAnanI stuti kare Azcaryacikita karI de che. A zobhA jovA mATe moTI saMkhyAmAM che. tyArabAda mistI AvIne pANI chAMTavAne abhinaya karIne loko ekatra thAya che. mathurA najIka barasAnAmAM rAdhAjInA maMdiramAM gAya che. tyAra pachI kayA prAraMbha thAya che. hiMDoLo jovA mATe moTI saMkhyAmAM loko ekaThAM thAya che. svAMganI janmASTamI prasaMge vrajamAM rAsalIlA ane svAMganI zarU- bhAratIya prajAnA raMgaberaMgI lokarivAjo" Ata thAya che. svAMgae vrajanA nATako, A nATako pAchaLa leke Aje leka sAhitya samAjazAstranuM abhinna aMga banI gayuM gAMDAdhelA banI jAya che. A nATako mAtra gAmaDAMnA lokone ja che. lokasaMskRti ane lokajIvananuM yathArtha nirUpaNa karivAjomAMthI , Jain Education Intemational
Page #463
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha 485 ApaNane sAMpaDe che. Azaya sAthe AnaMda pamADe tevA aneka jaNa para kapaDuM DhAMke che. pAMcamAMthI game te dhI pI jAya che. vIsa prakAranA rItarivAje phalaguthaNI bhAtIgaLa lokajIvanamAM AgavI rIte vIsa zera dhI pIvAI jAya che. 1 Daba dhI pIdhAno dAkhalo paNa che. thaI che. mAMDave jAna jamavA mATe jAya che tyAre jAnaiyA pakSavALA gujarAtanA simADA saMge AvelA bhAla pradezanI jokasaMskRti kanyA pakSane tyAMthI TabaDI, loTI, pyAluM ane sAvaraNI corI bhaugolika saMjoga anusAra pAMgarI che, A pradezamAM vividha loka lADe che. jAtio varSothI vasavATa kare che. AvI anekavidha jAtionA lagna prasaMganA lokarivAja para draSTipAta karIzuM te anekavidha vararAjA paraNIne pAchA phare tyAre A relI vastune sAthe navInatAo jANavA maLaze. rAkhavI e zukana gaNAya che. varapakSavALA sAvaraNI corIne gaurava le che ke ame kanyAvALAne tyAMthI vALI veLIne badhuM laI AvyA - bhAla dezamAM girAsadArAmAM lagnaTANe jAnane badale velya, chIe. A rivAja rAjaputo sivAya bIjI ghaNI jJAtiomAM khAMDuM jAya che. je yamAM 3-4 purUSo ane 1 kuMvArI kanyA hoya che. pracalita che. teDavA mATe AvanAra kanyAnA mAmA sAthe relI A kanyA talavAra laIne paraNatI kanyA sAthe lagnane ekaphere vastu pAchI ApavAmAM Ave che. phare che. pachI velya pAchI phare che, velyamAM besIne kanyA sAsare Ave che. ahIM gAmamAM AvyA bAda velyane saMtADI rAjaputomAM lagna pachI kanyAnA kapaDAne "gavAre" taiyAra devAmAM Ave che. vararAjA rAtanA samaye ghoDe besIne velyane zodhavA karavAmAM Ave che. bharata bharele thelI jevA gavArI kanyAne mATe nIkaLe che. sAthe be cAra mazAla hoya che. ane AkhA ApavAmAM Ave che. A gavArAmAM kanyAnA gharamAM hoya che. te gAmamAM be ya zodhe che. vilya zodhAyA bAda vararAjA temAM besIne levA mATe varapakSane khaDatala mANasa gharamAM jAya che. ghera Ave che. pachIthI mAyarA thAya che. ane bAkInA traNa pherA tyAre gharamAM maga veravAmAM Ave che. ane be cAra ahIM pharavAmAM Ave che. jerUkA bairA garama tela ane haLadaravALI IDhaNIo vara pakSanA mANasanA baraDAMmAM mAre che. IdeNInI seLa aDavADIyA bhAla pradezanA bharavADomAM samUha lagnanI prathA pracalita che. sadhI paDI raDe che. eka mAMDave se basothI mAMDIne pAMcaso sudhI vararAjA paraNe che. lagna vakhate daheja levAmAM Ave che. varakanyA jyAre gaNezanI pujA karavA mATe dharamAM jAya che tyAre varane sALo gharanA kamADa baMdha karI de che. ane amuka paisA mAMDave eka gaLI mUke che. temAM agAu TharAvyA mujaba vara- ApavAnuM kabulatAM te bole che. A rIte vararAjAnA buTa, jAnanA pakSavALA geLImAM dahejanA paisA nAkhe che. A daheja samajavA purUSo sA gAnA paisA lesara vaDara kADhIne saMtADI de che. ane nahIM paNa strIo (vevANo) jAya che. e dahejamAMthI badhe lagna kharca nIkaLI jAya che. sAmAnya rIte jAna sAMjanA samaye mAMDave pahoMce che tyAre bALalagnanI prathA hovAthI nAnakaDA vararAjAone teDIne tenI kaNabI (paTela) lokonI jAna savAranA mAMDave pahoMce che; sAmaiyA mAM mAMDavAmAM pherAphare che. thayA bAda vararAjA kanyAne gAma pitAnA utAre pIThI coLe che. rAjapUtamAM lagna prasaMge jAna laIne kanyAvALA AvI jAya vararAjAne nahAvA mATe mAMDavethI garama pANI mokalavAmAM Ave che. che. jAna traNa raMka rekAya che. te daramyAna kanyApakSavALA varapakSanI - jene " jene "aMdheLa" kahe che. kaparI kasoTI kare che. taLAvanI madhye uMcA jhADa para uparA uparI cuvALIyAM keLInI jAna paroDhiye mAMDave pahoMce che. meM sujhaNA be vAMsaDA bAMdhe che. vAMsanI Toce tIrakAmaThuM laTakAvavAmAM Ave che vakhate sAmaiyA thAya che. pachI jamavAnuM Ave che. enI eka kAmaThAnI dorI sAthe vIMdha pADIne sopArI laTakAvavAmAM Ave che. kahevata paNa che, " jyAre bole kukaDI tyAre maLe sukhaDI " jamajene nizAna bAMdhyuM ema kahevAya che. sepArI pavanamAM jhulatI vAmAM caNAnA mariyA ane sukhaDI ApavAmAM Ave che. bIjI hoya che. varapakSe baMduka vaDe A nizAna pADavAnuM hoya che. nizAna paNa kahevata che, " keLIbhAInI jAnamAM Dhola vAge, tAnamAM, paDayA bAda jAnane jamavA ApavAmAM Ave che. jAnIyAmAMthI be khAvuM pIvuM kAnamAM na suvuM medAnamAM " traNa nizAnabAje nizAna pADavA AgaLa Ave che. DholI tAnamAM AvIne bagIo choDe che. gAmanA loko ekaThA thAya che. riDiyAkAmaNa jyAre jAne mAMDave jAya tyAre jAnana gADA doDAvavAmAM Ave mace che. hAMkalA te paDakArA thAya che. che ane jenuM gADuM vaheluM mAMDave pahoMce tenA baLadane ghI nI nALo pAvAmAM Ave che. rAjapUtomAM jAna jyAre mAMDave jAya che tyAre jAnane jamavA bolAve che. vararAjA ane bIjA cAra jaNane bAkI rAkhe che. jAna kaNabI paTelanI jJAtimAM jAnamAM vararAjAnI sAthe tenI mAtA jamIne pachI pAMca jaNane "cala besADe" che mAMDavA nIce moTA paNa jAya che. sAme yA vakhate gADAmAM khArekanI gaNya mUke che. tAMsamAM rAMdhelA khAmAM goLa nAkhI ghI pIrase che. pachI pAMce ane tenA para bese che. ane mAthe reDiyo ane cuMdaDI oDhe che. Jain Education Intemational
Page #464
--------------------------------------------------------------------------
________________ 486 bhAratIya asmitA have khAreke methI thaI hovAthI nALiyerene kAyaLa laI javAmAM chAraloke maraNa bAda maDadAne vAjate gAjate smazAne laI Ave che. jAya che. benDa vAjA maMgAve che. muDadAne bALayA bAda trIje divase tyAM 1 maNa leTanuM curamuM kare che. kAThInI jJAtimAM lagna prasaMge dUra dUrathI DholanA vagADanArAne bolAvavAmAM Ave che. DholI DholanI ramajhaTa bolAve che. Dhola- kaI chArAnuM khUna thAya ke jelamAM marI jAya ane tenuM zaba nA tAle tAle ApaNuM haiyuM paNa nAcI uThe che. kADInI jAnamAM na maLe to tene chokaro moTo thatAM pitAnuM preta kADhe che. pitAnuM badhA jAnaiyA gheDa para ja jAya che. jAnamAM 50thI 60 ghoDA senA ke cAMdInuM bAvaLuM banAve che, tene pAlakhImAM besADI rmahoya che. strIo mATe ekAda gADuM joDavAmAM Ave che. Dhola ane zAne laI jAya che ane dATI de che. ane bharaNetara kriyAo kare ghoDA mATe eka kahevata pracalita che. che. badhu vAjate gAjate thAya che. eka ja kuTuMbanA chokarA chokarIe ADa vyavahAra karyo hoya kAThI bhAInI jAnamAM, te paMca vAMdho uThAve. chokarAne AkhI rAta gAma bahAra suvADe Dhola vAge tAnamAM, tene gaMgAjaLa ane dudhathI navarAve. savA pAMca zerano kuhADe nAce ghoDA medAnamAM. 4-5 maNa chANa bALI garama karepAMca sAta pIpaLAnA pAna vAdharIonA lagna prasaMge strIo purUSonAM kapaDAM paherI dADhI lAvI kAcuM sutara vITI temAM garama kuhADe mUkI chokarAnA hAthamAM mUcho lagAvI hAthamAM rezamI rUmAla ane mAthe heTa mUkI ne DholanA mUke. ane chokaro 7 DagalA cAle che. ane AgaLa mUkelA beraDInA tAle nAce che, kude che ane gAya che. strI purUSe samUhamAM gALa- jALAmAM kuhADe nAkhe che. te sAcuM hoya te jALA baLatA nathI. kuMDaLe A AnaMdotsava ujave che. purU harAyAne vezakADhe che. ane te hAthe dAjhato nathI. mAthe kAgaLanI lAMbI TopI pahere che. khaDInI mUche ane AMkhe A yuvAna vyabhIcArI Thare te paMca temane nyAta bahAra mUke cakaraDA banAve che. ane DholanA tAle hIMcAle che. chokarA pAsethI 440 daMDa ane 50 khIcakA peTe daMDa le. tene chArA komamAM chokarI umara lAyaka thAya tyAre ane rajodarzana thAya gaMgAjaLa ane dudhe navarAve. chokarAne janoI paherAve. jamIna para khAsa vidhi karAya che. e vakhate chokarInI phoine teDavA mAM Ave che. suvADA chAto mATe dharA muka ane 1 ra suvADI chAtI mATe ghaMTI muke ane 1 zera maga maraDe ghaunA leTA A prasaMge 5 paisAne leTa ane goLa ane tela maMgAvavAmAM Ave 7 gALA mUkI devatA para adhakacarA zeka ane chokarAne ughADA che. ne traNene bhegA karI cALIne goLIo banAve che. 2 ITa baraDAmAM te mAratA mAratA 25 DagalA calAve pachI nAtamAM le. maMgAvI gaLIo tenA para mUke che. chokarIne te ITa para besA- chArA kAmamAM chuTA cheDA mATe paMca AgaLa jAya paca khIjaDAnA DIne chokarInI phaI maMtra bele che. ane AzIrvAda Ape che. ke lImaDAnI 1-1 DALI maMgAve DALInA 2 bhAga kare. eTale chuTA cheDA thaI jAya, vaLI samAdhAna thAya ane paMca pAse jAya to zarA kAmamAM strInI prasuti pachI ema manAya che ke ghara paMca jamIna para dArUnI dhAra karI temane joDI de. agaranuM daDabu apavitra banI jAya che. anya ke strI khATalethI uThe eTale geLa maMgAvI me gaLayA karAve. gharane pANIthI sApha kare che. jyAre A kema gharane pavitra karavA dareka ghara vakharI para dArU chAMTe che. dArUbaMdhI pachI A rivAja nAbUda pati patnInA jhaghaDA e abhaNa ajJAna ane pachAta vargane thatAM have gharane chANa mATIthI lIpIne pavitra kare che. ja mAtra IjAro nathI. pazcimanA sudharelA dezonA samAjamAM paNa AvA jhaghaDA mArapITa sudhI pahoMce che. keTamAM pati patnI sAma chArA nArI suvAvaDa pachI 3je divase bALakane laIne bAhara sAmI pharIyAda noMdhAvIne moracA paNa mAMDe che. pati kayAreka thappaDa Ave che. tyAra bAda pitAnA pezAbamAM AMgaLI baLI bALakanA mArI bese ane patnI adAlatane Azaro le to te kRtya badala kapALe lagADe che. AnI pAchaLa bALaka kharAba tatvonI asaramAMthI patie bharavAnA daMDane eka sTAnDarDa kaTho ilinoinA eka jaja mukta thAya tevI mAnyatA che. taiyAra karI rAkhe che. je A pramANe che. chArA jAnavaranI pUchaDI khAvAnA bhAre rasika hoya che. chArA pati patni DAbe hAthe beThA beThA thappaDa mAre te 1 DAra yuvAnanI sAsuone vadhu bhAva thAya che. sAsune jamAI pUchaDI na daMDa, jamaNe hAthe beThAM beThA mAre te 2 Dolara daMDa. DAbe hAthe khavarAve tyAM sudhI te maheNA mAre che jamAI jamADe che. pUchaDI ubhA ubhAM mAre to 4 Dolara. jama ha the ubhA ubhA mAre te khavarAvyA bAda te jamAInA vakhANa kare che. A pUchaDI bharelI 6 Dolara daMDa. DAberI mATe A koThA udyo gaNuvAne hoya che. nahIM paNa jIvatI gAyanI ja hoya che. Aje nAmazeSa rivAja che. gujarAtamAM vasatI chArA kemanI nAtamAM paNa AvA rivAje chArA komamAM yuvakanI pasaMdagI teNe keTalI corI karI che. jovA maLe che. A niyo lekhita nathI pa nAtanA AgevAno rakamamAM keTale pAvaradhe che. keTalI vAra jela bhogavI che te paraMparAgata tene amala kare che, chArA komamAM aMdara aMdaranI gaNAya che. moTA corane kanyA ApavA dareka bApa rAjI hoya che. laDAImAM koI marI jAya to mAranAra pAsethI rU 1600ne daMDa Jain Education Intemational www.ainelibrary.org
Page #465
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtipaMtha 487 Ave to tyAMthI gAya mAne che. chokarInA tA . 15 tane . 51, tA thaI jAya to teNI thatI nathI. kanyAe mAtra vasula karavAmAM Ave che. chuTA hAthanI mArAmArImAM 2-5 varSanuM maLatA tyAMthI nAsI chUTe che ane jaMgalamAM jaIne saMtAI jAya chokaruM marI jAya to mAranArane rU 400 daMDa karavAmAM Ave che. che. A loko pharIthI ene pakaDI lAve che ane mAre che. A mArAmArI daramyAna koIno aMguTho tuTI jAya te 15 thI 20 rIte traNavAra nAzI javAnI chUTa hoya che. paNa jo te cothIvAra bhAgI jAya to ema mAnavAmAM Ave che ke A sabaMdha tene rUpIyA paDelI pAMgaLI tuTI jAya to 20 rUA daMDa bIjI AMgaLI pasaMda nathI. cothIvAra te tyAM ja rahe to tenI saMmati samajI tUTI jAya to 20 rUA. daMDa ethI AMgaLI tuTI jAya to rUA. 20 thI 25 ne daMDa karavAmAM Ave che. keNI tUTI jAya to rUA. 140 levAmAM Ave che. ane bhojana samAraMbha goThavAya che. chokarInI ne daMDa, khabhe utarI jAya te rUA. 60 no daMDa, khabhe tUTI jAya bahenapaNIo lagnanA gIta gAya che. ane agni pragaTAvIne sUrya devatAnI pUjA karavAmAM Ave che. agnine teo pyAranI uSmAnuM te rUA. 300 no daMDa, pAMsaLI tUTI jAya to rUA. 7, hAMsaDI tUTe pratIka mAne che. chokarInA jIvanamAM A eka mahApUle avasara to rUA. 50, dAMta tUTe to rUA. 40 dADha tUTe to rUA. 60 thI 140 gaNAya che mana mAnya vara na maLe tene khUba ja moTuM apamAna AMkha phuTI jAya to rU. 38, kAna cirAya te rUA. 15 ane samajavAmAM Ave che. kAna tUTI jAya to rU. 300, mAthu phaTe te rUA. 80, nAka cirAya te rUA. 25 thI 4 , nAka kapAya te rUA. 140, koI paisAdAra geDa AdivAsIo hiMdu rIvAja pramANe lagna vidhi kare che. vyakita marI jAya te rUA. 1600, kaI seTI mAre te rUA. 25 keTalIka jagyAe lagna pachI bIje divase vara kanyA kaI nadI ke sAmA pakSa pAsethI vasula karavAmAM Ave che. aMdara aMdara cerI sarovara kAMThe jAya che. tyAM jaIne eka bIjA para kAdava uchALe che karanArane rUA. 140 daMDa karavAmAM Ave che. ane kAdavathI ja eka bIjAne paraspara navarAve che. A prathAne gujarAtamAM vasatA mAravADI vAgharI komamAM paNa A jAtanA "cikhala mATI" kahevAmAM Ave che. tyAra pachI vadhu vararAjAnA rivAje astitvamAM che. keI lAkaDI mAre te tene rU. 51, kIcaDavALA kapaDAM dhove che lagna pahelAM jo koI geDa kanyA kaI humalA mATe lAkaDI ugAre to rUA. 125 ne daMDa hAtha maraDAI garbhavatI thaI jAya te teNI te purUSanA ghera jaIne tenI patnI jAya te rUA. 30 thI 40 ne daMDa sAmA pakSe karavAmAM Ave che. banI jAya che. te vakhate khAsa vidhi thatI nathI. kanyAe mAtra koI gunhegAra daMDa na bharI zake athavA te daMDa ADoDAI kare to vararAjA para haLadara nAkhIne enI pAchaLa besavuM paDe che. tenA mAthAnA vALanI aDadhI bAjunA vALa kApI tenA mATe maiza je keI geDa AdivAsI ke yuvAna kanyA sA che lagna lagAvavAmAM Ave che. ene aDatAlInuM paMca kahe che. karI le ane tyAra pachI te maraNa pAme to te vRddhane A nAtamAM hinALavuM karanAra strI purUSonA meM kALA karavAmAM juvAna dIkare e strI sAthe lagna karI che. A rIte je kaMI Ave che ane temane nAta AgaLa ALoTavuM paDe che. tenA daMDa vyakitane jaMgalI jAnavara akasmAta mArI nAkhe ane tenI patnI karIne nAta bahAra mukAya che. pachI tene nAtamAM levAne thAya te pharIthI lagna karavA Icche to ene pahelAM kuhADI, taravAra ane tene pAghaDI utarAvI ubho rAkhI tenA para gaMgAjaLa chAMTavAmAM ja A bhAlA sAthe paravuM paDe che. Ave che. ane tene rU. 100 daMDa laI ne nAtamAM pAchA levAmAM madhyapradezamAM vasatI karaA jAtimAM "lamasena" rAkhavAnI Ave che. gAmaDAmAM vastI tamAma kAmonI nAtamAM daMDane AvA prajA che. koI sudhI chokarIne pitA kaI chekarAne pitAne tyAM niyamo sAmAnya pheraphAro sAthe Ajeya junA kALa jeTalAM pracalita che. lAvIne rAkhe che. tyAM te cha mahInAthI mAMDIne 12 mahinA sudhI gujarAtanI ane bhAratanI garavI leka saMskRtimAM loka rivAjo gharavALAnI sevA karavAnI hoya che. paNa korakuM AmAM sevA ja mAtra rUpI sAciyAnI raMgapuraNI manahara rIte thayelI che. AvuM sAMskRtika mahatvanI nathI gaNAtI. chokarAo e vAtano paricaya Apavo paDe dhana kALanA gatImAM vilIna thavA lAgyuM che. saMzodhakonI cakora che ke te saMpUrNa purUSa che. e chokaro ane sudhI pitAnI chokarIne dachI tenA para paDe ane AvA rivAje TAMcaNapathImAM sthAna pAme eka bIjAne saMparkamAM AvavAnI saMpurNa chUTa hoya che. je eka ane graMthastha thAya to bhUlAtI ane parivartana pAmatI saMskRtinuM varSanI aMdara e chokarI garbhavatI na thAya to tene vivAha mATe ayogya mAnavAmAM Ave che. ane bIje lAmasenA rAkhIne amUlya saMbhAraNuM sacavAI rahe. ene bhagADI mUkavAmAM Ave che. lagnanI anekhI prathAe bhAratanI khaDiyA jAtimAM vararAjA bajAra athavA meLAmAM AsAmamAM vasatI akheMga jAtimAM vivAhanI eka vicitra jaIne pitAne manapasaMda karIne mAthAmAM siMdUra nAkhI de te prathA jovA maLe che. ghaNuM karIne chokarIo ja chokarAne cAhavA ene lagnanI vAta maMjUra rAkhavI paDe che. emanAmAM chokarIne lagna lAge che. potAnI cAhanAnI A vAta chokarI potAnA bhAI ke mATe vararAjanA dhara laI javAmAM Ave che. mAmAne jaIne kahe che. tenA mAmA ke bhAI pelA chokarAne tenA gorA lokonA mAcI kabIlAmAM eka evI gayA che ke jene khetaramAMthI athavA haTulamAMthI aDadhI rAte hAtha paga bAMdhIne teo zadilA kahe che. emAM mugdhA nAyikA potAnA hAthe sumadhura uThAvI lAve che coranI jema pakaDI lavAyela A chokare taka bhojana banAvIne pitAnA premInI pAse "dheTula" mAM mokale che. to ja Jain Education Intemational
Page #466
--------------------------------------------------------------------------
________________ 488 te yuvaka AA bheTane svIkArI le tema te lagna karavA taiyAra che bhekha mAnavAmAM Ave che, karI sattAne e jue che ane te svIkAre tA dheATulamAM dAkhala thaIne premI sAthe jamavA besI jAya che. tenA premI jo bhojanane svIkAra na kare to te karI ekavAra prayatna kare che. ane taka maLye te yuvaka AgaLa peAtAnI vAsanA ane rUpanI suMdaratAthI AkavA mATe prayatna kare che. tema chatAM paNa karI tenI prAgamAM na badhAya to chekarInI khUba gArI khetI gaNAya che jenA mATe chokarAne keTaloka vakhata sudhI gAma cheDI devuM paDe che. gArA lAzanA eka khIlAnA eka khAsa vidhi karavAmAM Ave che. tema premAM vagna mATe khAsa vAra tahevAre juvAna dvArA ane rIgmone sAthe savAnITa ApavAmAM Ave che. A vakhate zarIra saMbaMdha baMdhAya che. temAMthI ne karI garbhavatI thaI. jAya teA tee jIvanabharanA sAthI banI jAya che. lagna pachI gArAM strI purUSonuM dAMpatya jIvana peTe bhAge sthira hAya che. strIe patine cheDatI nathI jo koI strI patine cheADIne bhAgI jAya to tene daMDa karavAmAM Ave che. ane tenI milkata chInavI levAmAM Ave che. vyabhicArINI nArI pachI bhale te patnI vaiya A putrI, samAjamAM nirviSTha mAnavAmAM Ave che. tenA kAna cIrI nAkhavAmAM Ave che. jethI te ghareNAM na pI zake mA para gArI strIe khUbaja abhimAna kare che. A adhikArathI dura cavu zaramanI vAta gaNAya che. sumAtrA vikalpathI agALanI khaDI sudhI utara tarapha nAnI nAnI pahADIo AvelI che. tyAM eka evA TApu AvelA 3 tyAMnA muLa nIvAsI kheAnA loko rahe che. temanAmAM khUba ja sAdAthI lagna karavAmAM Ave che. vararAjA jaMgalamAM nAsI jAya che, jyAMthI gAmavALA tene pakaDIne lAve che. ane kanyAnA gAmamAM tene dhakelI muke che. pachI kanyAnA gAmavALA dhIre dhIre vara kanyAne hAtha vaDe mAre che, tyAM sudhI kanyA purNa thaivanamAM na praveze, tyAM sudhI te koI paNa kArya mAM bhAga laI zakatI nathI. jyAre che|karI pracamavAra tutI thAya che tyAre traNa divasa sudhI utsava manAvavAmAM Ave che. tyArabAda tenuM navuM nAmakaraNa karavAmAM Ave che. pachI te krAyama mATe e ja navA nAmathI oLakhAya che. rAjasthAnamAM lagna prasaMge kanyA mATe enA mAmA vizeSa vajra banAvavAvIne Ape che. jemAM rezamI vAvo, guMDI, durI ane cALA Dema che. lagna prasaMge kanyA je vApare che te vasathI trIsa vAra kApaDamAMthI taiyAra thAya che. pAparA, dupaTTo ane coLI para jarI kAma karavAmAM Ave che. mAmA je vasrA lAve che na zubha mAnavAmAM Ave che. vararAntanA mAmA lagna prasaMge khAsa prakAranI pAdhaDI lAve che. je paherIne vararAjA kanyA paraNavA mATe jAya che. lagna prasaMge sAmAnya rIte dareka kAmamAM vararAjAnuM phuleku krUvavAmAM Ave che. paraMtu vArA kramamAM naranI jemaja kanyAnuM bhAratIya asmitA phulekuM pheravavAnA rivAja che. vArAnA gAmamAM cAra cAra rAjya kanyAnuM beka kare che. beMkamAM DA ane cALIo vAge che, zrIkho gIto gAya che. vAnanu be vAArA" kahevAya che. jyAre kanyAnuM leka' 'bhInA nAme ALakhAya che. kacchanA banI pradezamAM jata nAmanA mAladhArI musalamAna kAma vase che. A musalamAna kemamAM lagna ! sage gagrezanI sthApanA karavAmAM AAve che, vAjAne tyAM nA nakhAya che. hiMdu vidhi pramArge vAhane pIThI AvAmAM Ave che. pachI mAlavI pAse kalamA paDhAve che. gujarAtamAM vana gAmIta nAmanI AdivAsI timAM zramanI prathA judA prakAranI che. varane laine jAna kanyAnA gAme jaI te bhAgeLe rAtavAso kare ane tyAM AkhI rAta nAce che. bIje divase savAre kanyAne tyAM jaI vara ane kanyApakSa jemAM noMce che. pI vara kanyAne keDeya besADIne e mANase nAce che. e vakhate varanA hAyamAM udhADI talavAra ane kanyAnA hAthamAM sthAna hoya che. varasAdane bAlAvavAnI vicitra prathAo varSARtumAM AkAzamAM kALAM vAdaLAM gherAya paNa varasAda paDe navI dhAre kheDUto ane kAmaJAAnI AzA ane aramAno tUTI paDe che. duSkALanI kalpanA paNa temane mATe asahaya thaI paDe che. anAvRSTi ane ativRSTi tenI a-2 khetI ane mAnava jIvana upara paDayA vinA rahetI nathI. ethI bhAratIya gAmaDAomAM ati mahiM ane anAdinA nivAraNu mATe dhArmika buDhA ane para AdhArita judA judA devatAonI pUjA karavAnI ane utsava uja vavAnI paNI badhAmAM pracalita che. temAMnI keDAbhAganI khUba ja manAra jaka che. e devatAonA rAjA ane varasAdanA deva gaNAya che. ethI varSARtumAM vALamAM vacce kAgaLI do~dhanuSa ) khAya che, dAdImAM ( ) vArtA kAMtI vakhate kahe che ke devatAonA rAjA gaNAya che. enI AjJAthI ja pANI varase vAdaLA emanA gheADA che. teo ( * che. vRd samAMthI pANI bharI lAve che. ane krizcananA hukamathI pANI varasAve che. jyAre dezamAM pApAcAra vadhI jAya, leAkeA devadevIone pUje nahIM tyAre IMdra nArAja bane che. ane pANI varasAvavuM badha kare che. tethI duSkALa paDe che. " dvAnanA vaibhavanI A kathA dAdImAM potAnA putra patrIone kasabhaLAve che. vijJAnathI bacyA dezavidezanA bALA kheDUta kUdaratanI judI judI zaktikhAne devatA svarUpe mAne che. ane temane rIjhavavA mATe khata jAtanA TUcakA kare che. saMsAramAM keTalIka evI jAtIo paNa che ke je mAne che ke Rtu parivartana pAchaLa pretazaktinA hAtha hoya che. A zakti jAdunA camatkArathI khUza athavA bhayabhIta thavAthI lekane anukULa meAsama Ape che. bhAratamAM varasAdane lAvavA mATe vicitra upAyo karavAmAM dhyAve che.
Page #467
--------------------------------------------------------------------------
________________ tagraMtha bhAratanA keTalAye rAjyamAM varasAdane lAvavA mATe yuvAne teo eka vAsaNumAM jIvato deDako laIne ghera ghera jAya che. jyAM ane AdheDa uMmaranA purUSonuM ToLuM zerI zerI ane mahele temanA upara pANI nAkhamAmAM Ave che. mahele "megha megha pANI varasAve" evI bUma pADatA pADatA kare che. A ToLuM pratyeka gharanI AgaLa rokAya che. teo jenA ghara kRmatyu pradezanA loke deDakAnI jIbha kheMcI kADhIne tene eka AgaLa zekAya che te gharavALA temanA upara Dola bharIne pANI chAMTe lAMbA vAMsaDA para laTakAve che. ane be traNa divasa sudhI ene che pANI paDatAM ja A ToLAnA badhA loko dharatI para ALoTavA e ja sthitimAM rahevA de che. ema karavA pAchaLa evo vizvAsa lAge che. jANe ke varasAdanuM sukha na bhogavI rahyA hoya. ALoTatAM hoya che ke tarasyA deDakAne AvI hAlatamAM joIne jaLadevatA dayateo bamaNA jorathI "kALA megha pANI de" ema bolavA lAge che. te - pUrvaka vRSTi karaze. gujarAtamAM je samayasara varasAda na thAya to chokarAonuM varasAda na Ave tyAre surata jillAnI haLapati bahene ToLe ToLuM potAnAM eka joDIdArane mAtra jhADanA pAMdaDAne vastro banA vaLIne eka pATalA para kAdavanA Indra devanI sthApanA kare che. tenA vIne paherAve che ane ene IdevanuM pratIka mAnavAmAM Ave che para lIlA dholADI, kArelAM, paravaLanI velInA thoDA kaTakAM eADhALa ane A Indradevane laIne chokarAnuM TALe ghera ghera jAya che tyAM gAmamAM phaLIye phaLIye gIto gAtI nIkaLe che. cemanA para pANI chAMTavAmAM Ave che ethI ema manAya che ke tArI dharatI dharatI dhaNiyANI jue vATa mevalIA ema karavAthI varasAda varasaze. tame varahAre varahAre Aja mevalIA bhAratanA keTalAya rAjyamAM varasAdane bolAvavA mATe deDakAo tArI kheDUnA hALI jue vATa mevalIA." ne prayoga karavAmAM Ave che. grISma rUtu pachI joradAra varasAda e vakhate ghera gherathI bahene emanA pANI DhoLe che A rIte thavAthI deDakAono ullAsa dhvani ApaNe sau sAMbhaLIe chIe. bahene Akho divasa pANImAM baLAboLa rahe che. A varasAda thatAM ja deDakAnuM daLa dharatI para nIkaLI paDe che. deDakAnI eka jAtane vicitra svabhAva che ke anAvRSTi nA vakhate pIdheluM uttarapradezanA gAmaDAomAM naTa nAmanI jAti vase che. teo khela pANI potAnA zarIramAM saMdharI rAkhe che. ane amaya paDaye "dA ane kustInA dAva kare che. ane doraDA para cAlIne hatabharyA prayokaDa karIne tenuM vamana paNa kare che. jIva jagatanI A vicitratAne ge batAvI gujarAna calAve che. varSARtune AraMbha thaI javA kAraNe lokomAM eka evI mAnyatA pracalita thaI gaI che ke anAvuM. chatAM varasAda na varase to utara pradezanA gAmaDAMomAM A naTaleke STinuM kAraNa deDakAMja che. te badhuM pANI pI jAya che ane dezamAM Dhola vagADatA vagADatA ghera ghera ghUme che. temanA bALako mUkI paNa nathI varasatuM. tethI varasAdane bolAvavA mATe deDakAno upa jamIna upara sUe che. je dharatI sAme A naTanAM bALako mUe ga karavAmAM Ave che. che te gharanA mANaso A bALaka upara pANI lAvIne reDe che. AthI A bALako "megharAjA pANI Apo, medharAjA pANI madhyapradezanI ka nAmanI eka jAtImAM evI prathA che ke vara- Ape" evI bUmo jorajorathI pADe che. varasAda varasAvavA mATe sAda na paDavAthI loke deDakAne lAkaDI upara laTakAvIne lIlA pAMdaDA AvA prakAranuM Ayojana karanArA lokone gAmaDAMnA mANase anna ane lIMbaDAnI DALa bAMdhe che. nAnA nAnA chokarAo A lAkaDIne vastro Ape che. laIne ghera ghera phare che. ane kahetA jAya che. ke, "are meDhaka jaldI varasAda mokala amArA khetaramAM pAka sukAI rahyo che" comAsuM besI javA chatAM AkAzamAM kALAM vAdaLa dekhAtA nathI tyAre varasAda lAvavA mATe bhAratamAM keTalAMka sthaLe varasAdanA bALako je ghera jAya che te gharavALA deDakA upara jaldI paNa deva IdrarAjAnI pUjA karavAmAM Ave che. IdranI pUjAnI sAthosAtha nAkhe che. pRthvImAtAnI paNa pUjA karavAmAM Ave che. ane prasAda vahecavAmAM bihAra rAjyamAM keTalAya bhAgomAM varasAdane belAvavA mATe Ave che. deDakAne ghaDAmAM mUkIne pADozInA makAnamAM mUkI AvavAnI prathA che. darabhaMgAnA gAmomAM chokarAo moTe kALo raMga lagADIne deDa dakSiNa bhAratamAM varasAda varasAvavA mATe nAnA nAnA bALake kAnI jema kude che. uttara bihAranA mujhaphapharamAM anAvRSTi vakhate 2pitAnA mAthA para lImaDAnA jhADanI DALI ane pAMdaDAM rAkhIne mATInI hAMDImAM eka deDake mUkIne temAM pAMca gharanuM pANI laIne nagna avasthAmAM phare che. loke temanA para pANI nAMkhe che.* temAM nAkhe che. jyAre deDake bele tyAre loke gIto gAya che. A - saurASTramAM eka evI prathA che ke jyAre varasAda Avato nathI che ; ; gItane bhAvArtha e hoya che ke, "pANI vagara amArA khetara R tyAre eka gAmanA chokarAo paDozanA gAmanA chokarAo para DhephA sukAI rahyA che. deDakA varasAdane bolAva." ane paththara pheke che. jokenI mAnyatA evI che ke AvI paththarabAjI dakSiNu bhAratamAM rahI lokomAM varasAdane AhavAna ApavAnI jeTalI vadhu pramANamAM thAya teTale vadhu varasAda Ave. A kAryamAM javAbadArI kuMvArI kanyAo para hoya che. varasAdane bolAvavA mATe chokarAo rokavAnuM kAraNa ema manAya che ke chokarAo niSpA5 Jain Education Intemational
Page #468
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratIya asmitA thI chupAine kA anASTi vakhate kuTuMba hoya che. temanAmAM mArA tArAnI bhAvanA pravezI na hovAthI AvAM aMtima saMskAranI anekhI prathAo :nirdoSa bALako para bhagavAna jaladI prasanna thAya che. mAnavanA avasAna pachI tenA zabane aMtIma saMskAra varasAda varasAvavA mATe AdivAsIomAM eka vizeSa prayA karavAmAM Ave che. kayAMka zabane bALavAmAM Ave che. to kyAMka jovA maLe che. varasAda vinA duSkALa paDe che. anAja pAkatuM nathI. kabara khodIne daphanAvavAmAM Ave che. kayAMka nadI ke samudramAM vahAvI devAmAM Ave che. ApaNA dezamAM citravicitra rivAje jANavA tyAre varasAda lAvavA mATe AdivAsI yuvatIo dhanuSa ane bANa laIne nAce che ane gIta gAya che. pachI potAnA pADozI nI jevA che. mAnavInI mRtyu saMbaMdhI ka95nAo ane rivAjo ApaNane Azcarya pamADe tevAM che. bheMsa pakaDI lAvIne kApI mAtAnA caraNe tenuM balidAna Ape che. pitAnI bheMsanuM balidAna ApavAM karatAM pADozInI bheMsanuM balidAna bhAratamAM Avela "ha" nAmanI AdivAsI jAtimAM dATavAno apAya to temAM vidha AvatuM nathI. koI vyakita ene virodha ane bALavAnA ema baMne rivAja pracalita che. mAnavInA mRtyu kare to tene nAza thAya che ema mAnIne A prathA ne kaI virodha pachI maranAra vyakitane pALi ubhe kare che. teo ema mAne che karatuM nathI. ke mAnavIno AtmA mRtyu pachI samAjanI sAthe duzmanAvaTa kare che. vaNajhArA lokomAM varasAda varasAvavA mATe eka vicitra prayA tethI rakSaNa tethI rakSaNa mATe ucita upAya karavAmAM na Ave te mRtAtmA jovA maLe che. vaNajhArAonA eka samadAyamAM anAdi vakhata kuTuMbIone herAna parezAna kare che. mRtasthAnanI cAre bAju paththara temanA samudAyanI strIo purUSAthI chupAIne koI temane joI na tra ane kAMTA mukavAmAM Ave che. tathA bhajana, pANI, chatrI, dAtaNa, ja jAya tevA ekAMta sthAne jaI pahoMce che. ane e strIo ke ca pala paNa mukavAmAM Ave che. kAMTAdAra DALIo vAvIne eka bIjA upara prahAra kare chepariNAme 1 bhAratamAM vasatA AdivAsIomAM mRtyu saMbaMdhI mAnyatA teo lohI luhANa thaI jAya che. teonI mAnyatA evI che ke pravarte che. mRtAma karIthI bIjA koI svarUpe eja kuTuMbamAM janma AvI rIte lehI nIkaLavAne kAraNe pApano nAza thAya che ane che. A mAnyatAmAM zraddhA dharAvanAra kuTuMbanI strIo kaI nadI ke devatA prasanna thaIne varasAda varasAve che. taLAva kAMThe jAya che. tyAM mRtyu vyakitanuM jorajorathI nAma laIne bUmo pADe che pachI te nadI ke taLAvamAMthI mAchalI ke jaLe pakaDIne paMjAbamAM varasAda varasAvavA mATe eka anokhI prayA jevA . mAre che. koI vAra te jo koI strIne khavarAvavAmAM Ave maLe che. paMjAbamAM jayAre varasAda nathI paDato tyAre varasAda lAvavA ra = ema mAne che ke ema karavAthI matAmAM karIthI A mATe mATInA ghaDAmAM meluM bharIne te ghaDAne ciDiyA ravabhAvavA strInI kukhe janma leze. LI jhaghaDALuM ane vAraMvAra kaTu vacane bolatI vRddha strIonA gharanA daravAjA pAse chAnAmAnA mUkavAmAM Ave che. e kajiyAkhora sva- AdivAsIomAM bIjI mAnyatA evI prarvate che ke mRtAtmA bhAvanI vRddhA jayAre potAnA AMgaNAmAM A ghaDo jue che tyAre temanA pUrvajo joDe rahevA jAya che. tene punarjanma paNa nathI thato. eno pitA uchaLe che, ane na saMbhaLAya tevA prakAranI gALe ke te pretayonImAM paNa nathI jatA. hatyA, siMha vAghanA humalAthI bele che. tyAMnA leke AvI vRddhAne eka prakAranI cuDela mAne che. ke DubI javAthI jenuM mRtyu thAya te cokkasa preta yonimAM jAya che, teo evI mAnyatA dharAve che ke ene herAna karavAthI AkAzamAM vAdaLAMo baMdhAya che ane pachI varasAda varasavA mAMDe che. bhAratIya AdivAsIomAM jyAre koI mAnavI bharavAnI taiyArImAM hoya tyAre gharanA badhAM ja bArI bAraNuM khelI varasAda lAvavA mATe karAtA jAta jAtanA TUcakAo vize to nAkhavAmAM Ave che. jethI maranAranA AtmAne koI ApaNe jANIe ja chIe paraMtu uttara pradezamAM varasAda jAtanuM dukha na paDe. mRtyu bAda mRtAtmAne kuTuMba lAvavA mATe eka vadhu romAMcakArI prathA jovA maLe che. tyAM strIo navarAve che. ane tenuM mAthuM oLe che. sAthosAya te rove aMdhavizvAsa e prarvate che ke khetaramAM baLadane sthAne nagna strIo che. maranAranA gharanI bahAra paNa bhegA thaIne DhAla ane nagArA dvArA khetaramAM haLa kheMcAvAya to varasAda Ave. uttara bhAratanAM vagADe che. gAtA vagADatA tenI smazAnayAtrA kADhavAmAM Ave che. gAmaDAMomAM dhANuM karIne sarvatra A prathA pracalita che. A prayA gAmathI dara zabane dATIne pachI nAcagAna karavAmAM Ave che. have mujaba varasAda na AvavAne kAraNe gAmaDAMnI strIo rAtre koI zabane bALavAno rivAja paNa zarU thaye che. maranAra mATe gAya, khetaramAM ekaThI thAya che. e paikI traNa strIo je kheDUtane dharanI bheMsa. bhaMDa, bakarI ane maradhAnuM balidAna ApavAmAM Ave che. hoya che te sarva sAme pitAnA vastro utArI nAkhe che. emAMthI pazane pANIthI navarAvIne tene sapheda kapaDuM eTADavAmAM Ave che. be baLadane sthAne ubhI rahe che ane haLa kheMce che, trIjI temane ane smazAnamAM pUjana karIne tenuM balidAna devAmAM Ave che. calAvavA mATe doraDuM pakaDIne gIto gAtI gAtI cAle che. prathamato te potAnA gItamAM pRthvImAtA ane anya devadevIone prArthanA kare uttarapradezamAM vasatI karavA" jAtimAM je raste thaIne zabane che. "amane jaLa, anna ane dhAsacAro Ape." laI javAmAM Ave e raste kAMTA veravAmAM Ave che. ane zabane Jain Education Intemational For Private & Personal use only
Page #469
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha bhUla bhUlAmaNIvALA raste thaIne laI javAmAM Ave che. jethI tene pATha karavAmAM Ave che. pachI aMtyeSa-vidhine samaya Ave mRtAma pitAne ghera pAchA na phare ane dharavALAne raMjADe nahIM. che. tyAre annanA pIDAmAMthI thoDuM thoDuM anna laIne rAbanI mAe ATalI vyavasthA puratI na hoya tema A loke zabane paththarothI aDADI ne pheMke che. pachI sutaranA dorAthI zabane paganI eka ogaLI barAbara dATI de che. ane mRtAtmAne varasAdathI bacAvavA mATe chatrI bAMdhI devAmAM Ave che. dorAne bIje cheDe maraghAnA baccAnI paNa mUke che. page bAMdhavAmAM Ave che. maranAra vyakitanA kuTuMbIjane e baccAne pakaDI rAkhe che. tyAre paDozane eka vRddha AdamI dorA ekalavya ane zabarInA vaMzaja bhIlemAM mRtyu sabaMdhI evI nIce eka lAkaDI rAkhI che ane badhAne pUche che ke mAnyatA pravarte che ke jyAre koI mAnavInuM mRtyu najIka Ave tyAre " marela vyaktine jIvatAnI sAthe saMbaMdha toDavAnI gharamAM ajaba ne bhayAnaka avAje sAMbhaLavA maLe che. e avAja AjJA che. ke nahI ? badhA belI uThe che ke che, che, tyAre eka mAnavIne levA AvanAra devane hoya che. kayAreka kyAreka e vakhate ja AMcakA vaDe mRta vyakti ane jIvatAno saMparka tUTI jAya che. "enI" nAmanI cakalI paNa gharanA chAparApara beThelI jovA maLe arthAta vRddha AdamI sUtaranA dorAne vacamAMthI teDI nAkhe che. che. mRtyu pachI badhA loko rokakaLa kare che. ane mRtAtmAnA momAM tyAra pachI zabanI aMtyeSTi kriyA karavAmAM Ave che. cokhAnI banAvelI rAbanA TIpAM nAkhe che. temanAmAM zabane jamIna para suvarAvavAnI prathA nathI. zabane teo khATalAmAM ja paDI rahevA bastara jillAnA AdivAsIomAM mAnavI mRtyu pAme te de che. thoDIvAra pachI mRtAtmAne navarAvavAmAM Ave che. bhIlomAM enA mitro ane sagAsabaMdhIo sau ekatra na thAya tyAM sudhI dhyAna kheMce tevI vAta e che ke je pati marI jAya te patnIne smazAnabhUmimAM rAkhavAmAM Ave che. tyAra pachI eka jagyAe traNa ane patnI marI jAya to patine enA mRta zarIranI sAthe thoDIvAra pAMdaDA mUkavAmAM Ave che. tenA para thoDA thoDA cokhA mukavAmAM suvuM paDe che. Ave che. zabane laIne cAra vyakitao thoDe dUra ubhI rahe che. mRta vyakitao kaI nIkaTane sabaMdhI pAMDaDAnI pAse ubhA rahIne A bhIla lokomAM zabayAtrAmAM keTavALA tUra vagADato vagADato mRta vyakitane saMbodhana karIne enA maraNanuM kAraNa pUche che. AgaLa cAle che. smazAnamAM eka jagyA sAvaraNathI vALIne sApha teo evI zraddhA dharAve che ke mRtAtmA zaba upADanAra vyakitao karavAmAM Ave che. tyAM mRtAtmAnA moMmAM thoDI rAba nAkhavAmAM para utare che. te mRta vyakitanI preraNAthI traNa pAMdaDAmAMthI pahelA Ave che. zabane dAha denAra bhIla "haravAna" eka kuMDAmAM agni pAse jAya to manAya che ke mRtya svabhAvika rIte thayuM che. bIjA laIne Ave che. mRta mAnavInA sagAvahAlA haravAnane anAja pAse jAya che ema mAnavAmAM Ave che ke mRtyunuM kAraNa pitRvagere Ape che. pachI haravAna mRtAtmAne prArthanA kare che. ke ene prakALa ja che. trIjA pAMdaDA pAse jAya to mRtyunuM kAraNa "tamArA sagAvahAlAe khUbaja zraddhALu che. temaNe ghaNuM ghaNuM ApyuM jAdu maMtara mAnavAmAM Ave che. maranAra vyakitanA saMbaMdhI enuM che. temane herAna parezAna karaze nahIM. temanA pazu prANIone nAma pUche che. jene kAraNe enuM mRtyu thayuM hoya. zabane upADanArA satAvaze nahIM. tyAra bAda maranArane tIra, kamAna, kapaDA citA- koI strInI pAse jaIne ubhA rahI jAya che, strI bhAge che. zabane para mukavAmAM Ave che. haravAna citAmAM Aga cAMpe che. ane dakSINathI upADIne loko teno pIcho kare che. keTalIka vakhatato vIsa vIsa pazcima tarapha pharIne maMtra bole che. agnidAha ApIne badhAM leke mAIla sudhI A pIcho karavAmAM Ave che. jyAM sudhI strI tenuM nadI ke taLAva kAMThe snAna kare che, ane pachI khUbaja dArU pIve che. maMtara ke dracako pAcho na kheMce tyAM sudhI tene choDavAmAM AvatI nathI. | gujarAtamAM vasatI gAmita jAtimAM mRtadehane bALavAmAM teo vahemI che. tethI mRtadeha sAthe vaparAzanI cIjo paNa bhegI bALe che. caudharI jAtImAM maraNakriyA paNa judA ja prakAranI jovA maLe che. sabane Dhola, trAMsA sAthe samasAne laI javAya che. tyAM agni mUtAM pahelAM zabanA moMmA bhAtane kaLiye mUke che. kAgaDo AvIne A keLA upADe to sAra bhAgyanI nizAnI gaNAya che. maraNabAda gAmita leke pitAnuM chAparuM badalIne bIje bAMdhe che. erisAnA jaga lokomAM loko mare che tene bALavAnA rivAja pracalita che. zabane citA para rAkhatI vakhate tenuM mAthuM dakSiNa tarapha rAkhavAmAM Ave che. pachI tenI rAkhane eka mATInA vAsaNamAM laI levAmAM Ave che. mRtAtmAnuM zrAddha purUM thAya tyAM sudhI e rAkhane gharamAM rAkhavAmAM Ave che. tyAra pachI ene nadImAM padharAvI devAmAM Ave che. caragAMva ane tripurA pahADI IlAkAmAM cakamAM nAmanI eka jAti vasavATa kare che. A jAtinA lokomAM jyAre koI marI jAya tyAre zabane snAna karAvIne navA vastro paherAve che. zabane suvADela eraDAnA eka bhAgamAM traNa vAra ropIne pathArI banAve che. temAM zabane cinu suvarAve che. pachI maranAranA moM para ane paga para annA pIMDa ane chAtI para eka rUpI phI ne dharmazA Jain Education Intemational
Page #470
--------------------------------------------------------------------------
________________ sara Phone : 332645 Dinesh Paint Industries Manufacturers of : SEA-LION BRAND ENAMELS, READY MIXED PAINTS, DYSTEMPERS, Etc. Factory : Jain Education Intemational Village Road Plot No 75, Near Ceat Tyres Bhandup. BOMBAY-78. With Best Compliments From 106 BAZAR WARD KURLA Bombay-70 (A. S.) Te. phona 332645 manasukhalAla enDa bradharsa sImenTa, cune, retI, keAnkrITa ITa temaja sIlAyana brAnDa oIla peInTa kalara tathA telanA vepArI bhAratIya asmitA The. ku'bhAravADA, 3jI gallI, harIzcaMdra khIlDI'ga, geAla devaLa pAse, muMbai-4 hArdika zubhecchA pAve che Saurashtra Engineering majUra klyANa Corpn Pvt. Ltd. zrI mahesANA tAlukA mAra kalyANa konTrekaTara sahakArI maMDaLI mahesANA (uttara gujarAta)
Page #471
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratI lokajIvanamAM vasrA bhUSaNo bhAratIya saMskRti haMmezA kaLApriya rahI che. leAkasamAjanAM vikasatA jatA kalApreme sauSThava yukta zaNagArane janma Apyo. pariNAme zarIrane zaNagAravA mATe rUDA rUpane dIpAvavA mATe vonI sAthe sAthe abhUSaNo paNa astitvamAM AvyA. lagna jevA maMgala prasaMge tathA janmASThamI, hoLI, divALI jevA utsava prasaMge leka samAjanI nArIe avanavA AbhUSaNo paherIne harakhabhera utsavanI ujavaNI kare che. prakRtinI gedamAM hariyALI vanarArjinI vacamAM pAMgareluM !paNuM lokajIvana pra!raMbhathI ja utsava priya rahyuM che. Adiyugana! raMgIlA mAnavIe khera!ka ane raheThANa jevI prAthamika jarUriyAte paripUrNa thatAM navarAzanA vakhata manane AnaMda Ape evI zeAdhe pAchaLa gALavA mAMDaye.. prAraMbhamAM kudarate chUTe hAthe bakSelA bhAtabhAtanA raMgabera'gI rUpALAM phUlaDAM kAnamAM khAsyAM. maneAhara phUlaDAMnI mALA anAvIne kakhIla!nI koI suMdarInAM gaLAmAM paherAvI tenu mana jItI lIdhuM. pachI teA pakSIonAM bhAtIgaLa pIMchAe dhAraNa karyAM baLada jevA pazumenA dAMtanI mALAe banAvIne paheravAnI zarUAta karIne mAnavIrUpe rUDA banavAnI mAmaNamAM paDayA. tyArathI zarIra zRMgAranuM prathama prakaraNa AraMbhAyu emAMthI dehane zagAravA vezabhUSA, kezabhUSA ane teAkha nirALAM AbhUSA astittvamAM AvyA. pIMchA, hADakAM, zaMkha, chIpalAM, koDI, lATu, tAMbu, kAMsu, pitaLa vagerenAM ghareNAMnA eka tabakko pUro catAM senAM cAMdInAM ASAnA bIjo tabakko Ara bhAyA. hIrA, mANeka ane jhaverAta tA tyArapachI ghaNAM meADA astittvamAM AvyAM. Ama dhIme dhIme seAnA rUpAnAM ghareNAM banAvanAra sAnI mahAjananA AkhA va astitvamAM ANye. Aje AdivAsIo jevA pachAta vargothI mAMDIne vANiyA, brAhmaNa jevA ucca varNanAM strI-purUSAnAM aMgAnI zebhAmAM abhivRddhi karatAM seAnA rUpAnAM ghareNAM tA saMskRtimAM sarjanakALa jeTalAM prAcIna che. vedo ApaNA prAcInatama graMtha manAya che. vedanA samayamAM strI sAnAnAM AbhUSazeA paheratI hatI tevA ullekhA maLIM Ave che. yajurvedamAM Ave che ke je sAnAnAM ghareNAM pahere che te apavitrane paNa paviNa kare che. Ama vedanAM samayamAM paNa sAnAnAM dhareNAMnuM vizeSa mahattva AMkavAmAM AvyuM che. haDappA tathA meAhe-jo-daDAnAM avazeSamAM seAnuM, kAMsu, tAMbu tAMbu, rUpuM chIpa ane sAdA tathA kIMmatI paththaranAM kaMTha hAra, dAmaNI, vIMTI valaya, hAranAM chUTaka maNukA temaja ghareNAMnAM adhaghaDelA nAnAmeATA namUnA maLI AvyA che. bhAratIya kalAdhAma zrI jorAvarasi'huM jAva samA ajaMTAnI bahumUlya guphAemAMnI eka gufAmAM nArInA keza gUna ane tenA para ghareNAM pahereluM... maneAhara citra jovA maLe che. ajaMtA, ileArA UparAMta bhAradbhuta, sAMcI, amarAvatI, bhuvane zvara, koNAka ane pUrInAM prAcIna madiremAM mUrtionA zilpamAM aneka prakAranAM prAcIna AbhUSaNeAnAM uttama namUnAe jovA maLe che. guptakALamAM strI-purUSo peAtAnA dehane daidIpyamAna banAvavA mATe zarIrapara asaMkhya AbhuSaNA dhAraNa karatAM tevuM itihAsa noMdhe che. vAtsyAyane peAtAnA kAma sUtramAM yuvAnane vividha prakAranAM aneka AbhUSaNa paheravAnuM kahyuM che. mahAkavi kAlidAse 'raghuva'za'mAM IndumatInAM svayaMvara prasa Mge ekatra thayelA rAjA-mahArAjAoe suvarNanAM kepUra, vITIe tathA ratnajaDita hAra paheryAM che tenuM suMdara varNana Apyu che. Ama AbhUSaze! paheravAnI pararaMparA ApaNe tyAM ghaNA prAcIna samayathI utarI AvI che. bhAtIgaLa AbhUSAnAM dhAvaiyA seAnI mahAjaneAnA paNa AgaveA kasaba che. A sabAnAM kasabIe eka tAlA sAnAmAMthI dAgInA ghaDavA mATe kasa mUkavAnA paththara, sANasI, hatheADI, aMgAThA, sagaDI, dIdhI, dIvadhamI, jaMtaraDuM, tejAba, TaMkaNakhAra, haraNiyA pArA, gerilA vagere 11 cIjonA upayega kare che . mInAkAma mahAjane! te AthI paNu vadhu sAdhanene upayogamAM le che. karanAra sAceA seAnI 64 kaLAomAM pArAMgata manAya che mULadeve mahArAjA caMdragupta samakSa sAnI mahAjaneAnI 64 kaLAe varNavI hatI emAM 2 kaLA sAnAnI kaseTI karavAnI ane tAlamApanI pa kaLA tALavAnI 16 kaLA seAnuM gALavAnI musa' mATenI 6 kaLA agninI agADI phUMkavAnI 6 kaLA agni rAkhavAnI 6 kaLA sAnInI peAtAnI 12 ceSTA kaLA ane bAkInI 11 zreSTa kaLA Ama seAnI mahAjana 64 kaLAnAM kasakhI gaNAya che. bhAratIya AbhUSA paheranArane ja nahIM jonArane paNa AnaMda ane ullAsanI anubhUti karAve che dhareNAM banAvavAnI AdhunIka kaLA kArIgarI e aneka sadIonAM vikAsanuM parINAma che. A kaLA para bhArata bahAranI aneka saMskRti ane bhAratanAM vibhinna pradezonI paraMparAgata zailIonu samizriNa thayeluM jovA maLe che. muslima rAjavIonAM samayamAM kaLAe navI dizAmAM prayANa karyuM saMmizraNamAMthI AbhUSaNeAnA aneka bhAratIya dhareNAM banAvavAnI hiMdu ane muslima zailInAM navA rUpe ane svarUpe! vikAsa
Page #472
--------------------------------------------------------------------------
________________ 44 pAmyAM, sonA-cAMdImAM mInAkArInuM mahara kAma pazu A sama yamAM zarU thayuM. mInAkAmanI kaLA mATe jayapura, udepuranAM kArIgaro Ama pApa chaeN ja apavAdane bAda karIe to bahu ja dhoDA kukAro sAthe bApAnAM paraMparAgata prakAza samagra dezamAM praya lita jovA maLe che. phera mAtra eTalA ja che ke tene judI judI jAtiaizvanAM dhADA juna jura nAme ALakhe che. zrI ane puruSonAM ghareNAM nAkha nirALAM DAya che puru sAmAnya rIte kAnamAM karNa kula ane kokaravA. gaLAmAM paiyA, phulahAra, gAmI, gaLAyo, dorA, kAMDe kaTuM ane pAMcI, keDe ka Mdora, AMgaLIye veTa, pa MkhA, vIDI, pagamAM sonA-cAMdInI beDI pare che tyAre satra sAmAnya rIte mAthAmAM dAmaNI bacavA TI, nAkamAM nathaDI, kAnamAM kAMdha athavA vaiyA, kailaiyu karavA, nakhI, makkaDI, dIpaka, koke rAmAmI, jharamara, pAra, pAravAra, bALe, bhAramALA, bAvaDe lerkiTa, kaDu. athavA paTTo, hAthe sAnAMnI baMgaDI, dhAedhArALI, cuDalI, po, gujarI, daraniyAM, phulakhalAmAM, pAMcI ane bresaleTa paDe che, tyAre pagamAM sAMkaLA, kaDavAM, kAMkhI, Doka, bAjariyAM, paganI bAMgaLA, bUthamAM guDhiyA, mAyaTiyA, kabUtarI, bhAblIya para che. gIlI dharAsaNIe te dAMte sonAnI re paNa jaDAve che. bhAratIya amitA jiyALu kare che. bhANiyo hoya to hAmanI pAMcIDAnAM makA DAkanA dArA ane keDayaneka dArA karAvI Ape che jo bhANI hAya hAMzIlA mAmA bagaDI dorA bUrI nathaDI vagere vaDAvI bApe huM bANo. huM bhaNI uMmara lAyaka thAya ane temanAM lagna levAya tyAre mAmA meAsALuM lakhate jAya che, ane bhANI--bhAMNIyAne sainAnA dAgInA ghaDAvI Ape che. sonAcAMdInA AbhUSaNe leAkasamAjamAM jIvatA mAnavInI ArthIka saddharatA athavA dubaLatAnI vAta vapUNye kathe che bharyAM bhAdaryA sukhI gharanI nArI vAra tahevAre AnaMdotsava ane ANAparIyANA jevA TANe meArayI lacI paDatA AMbAnI mAphaka dhareNAMthI lacI paDe che dubaLA pAtaLA dharanI nArI ekAda me paNa paherI mana manAve che samAjanAM bI samAnAM rajana, bI. paTela, bharavADa, rabArI vagere gharanI nArIe sonAnAM ghareNAM vizeSa pahere che rUpAnAM ghareNAM temanA paDa upara bahu ochA jovA maLe che. jyAre kALI, harIjana, vALaMda, AdIvAsI, bIla ane U~bhaDIyA, vasavAyA ane kAMTiyAvaraNa kAmanI strIe rUpAnAM ja ghareNAM pahere che. koIvAra tha ghaNA paisA hAthamAM AvatA vA senAnA cAka dAgInA baDAve che. sonu rUpa paravAno rIvAja to parAvathI cAhato Ape che prAcIna kALamAM jyAre rokaDa nANAnuM calaNa hatuM tyAre nANu sadharavAnI ghaNI muzkelI paDatI AthI leAkA senurUpuM ja saMdhamA sonuMpu cArAI na rjAya te mATe bhAre bhAre gAM caDAvIne zarIra upara aiza parI rAkhatA saurASTranAM kAraDiyA temAM Anya pakSo hAthamAM pAhera pArarasAnAnAM kA pahele che AvI bharavADa nI bAre mAsa vagaDAmAM bhaTakanArI AkhA cAra cAra pAMca pAMca ro rUpAnAM mAM ane kAMbiyu paDe che bhAre dAgInA pagamAM parvanI mALavAmAM paNa tAla ane gati Ave che jarUra paDaye bA dAgInA paicI paNa zakAya che. maneAhara Apaze mAtra strI-puruSonAM zarIrane ja nahIM paNa maMdizamAM birAjatAM deva-devIonAM dehanI zAbhArUpa pazu bane che. svAminArAyaNa saMpradAyanAM divA, jaina derAsarA, DhAkara dhruvanA birAjatA ThAkara mahArAja, gAmanAM cAre kheThelAM rAma-lakSmaNa-jAnakAnAM aMga upara sonA-cAMdInAM ati alakArA jevA maLe che. AkhA loka umadA mAnavIyAne pAja ane AnanI rasalahANuM pIrase che. meLeA AvatAM te mAnavahaiyAM gAMDAtUra bane che. bhAviAsI nArIo navAM nakAra vastro ane bhASA paherIne nAcatI gAtI, AnaMdanI ujANI karatI jAya che. chekarA-chokarInA cAMllA karyAM pachI varaparavALAM pAtAnA ghara ane mesA mArge kanyA paNa caDAve che. temAM khAsa karIne lekeTa, bagaDI, nathaDI, cUDI, mera-miniyama uparAMta kAca kIDIyA meAtI paththara ane kADInAM ghareNAM hAra, vIMTI, chaDA, eDiyuM ane eka joDI kapaDAM laI jAya che. pahere che AvA ghareNAMmAM gaLAmAM rUpIyAne banAveleA hAra, meAtIlagna prasaMge tA mAnavInA harakha hileALe caDe che. nImALA, hAthamAM kaDAM, tathA pittaLa jasata ke kAcanI baMgaDIe pahere che. DAMganAM ramaNIya pradezamAM vastI khAdIvAsI (DAMga) navI AvAnI khuba ja zokhIna gaNAya che tecyA pu ni eyu paraNanAra vararAjA pagathI te mAthA sudhI avanavA alaMkAre pahere che zAlivADa vistAramAM te vA jatI vAnanAM ga upara bharIra kora senAnAM paramAM bhAgya jovA maLe che. maMgaLa phaeNza mAMDI to kanyA rAkhegI yuvAno paherIne sALa zabda gAra ane Do kuTuMbanI nArIo paikI-paTArAmAM sarI zakhelA ghareNAM paherIne mAMDavA nIce phaTANAMnI ramA bolAve che. zala teDatI vakhate strIe ghATasu ghATanAM ghareNAM paherIne putra dImAM banAsakAMThAnI sarahade Du MgaranI hAramALAmAM vastI rAjasthAnanI raMgIlI nArIo pagamAM kaDavAM, guDI, pApAta TuDe pAtaLI sAMkaLInI jhUlavALe kadArA hAthamAM mUThiyAM, mATalA, gajarA, kAtarIyA, DhAMkI, cUDI, cuDA, gaDI, hAthanI AMgaLImAM ve, dheDA, vIMTI, dvApAna, ane DAkamAM sonAnI kaDI 4ra, TIkaDI, sAMkaLa, dvAra, kaDI, maTha, vAlI, DaiDA hAMsaDI vagere para che. bhavAnInA pADA khere che ANAM-parIyANAM prasaMge parINIta nArIkAnanAM AbhUSaNomAM relA raNA, vALA, maga, sUkSmara, eliga patnI sAthe dAmaNI ke rIkA ke sAnAnI paTTI para che. piyara ane sAsarethI AvelAM vamAM zikhara para che. sAsare pAMca sAta mAsa pI AvelI apakriyAta nArIne dIkaro ke dIkarI dhAvaNI thAya tyAre me cAra mahinA pachI meAsALIyA khamara gujarAtamAM vasatA rAvaLa kAmanA puruSe sAMkaLI, kaMdorA, buDhimAM, vIMTI ene karavAM paDe che. prakamAM cAMdInA mALiyAM
Page #473
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha pahere che. jyAre strIo veDha bora, vIMTI, hAMsaDI, kaDalAM, vALI, meLAmAM to rUpane dIpAve evA raMgaberaMgI kapaDA ne maMDalI ghareNuM teDA, jharamara, kAMbiyuM ane sAMkaLAM pahere che. vaNajArA puraze to joIe ja ne ? hAMsIlI kanyA nIDAnA hATe jAya che. ane keDe rUpAne kaMdoro, DokamAM rAmadeva pIranI chApavALAM cakatAMnI potAne bhamarajI mATe ghareNAM ghaDavA nAMkhe che. te sanIne kahe che. mALA pahere che, vaNajAro keDe kaMdore, DokamAM raMgIna pArA ane cAMdInI cakatIono hAra pahere che. potAnI seranAM nADAM laTakAve bhArata tevari sonI jeDa teDo gAjere che. kacchane keLI pagamAM cAMdInu kaDu rUpALI sAMkaLI ane ghUgharI bhamaracharI beDI mAthe mora mAMDe, evALAM baTana ane kAnamAM kAcanI bhUMgaLIo pahere che. jyAre vaLatI AvuM che ? zokhIna keLo gaLAmAM hAMsaDI, kAnamAM vahelA, pagamAM kAbI-kaDalA mAro to vADIla sonI je teDo gAje moTiyuM, veDalA pUMkhanaLI ane cAMdIne bhAre veTalo pahere che. rUpanI bhamaracharI marakI mAthe mera mAMDe rUDI rabAraNo jotara, ThaLiyAM, velA, AMTI, vIMTI, aMguThiyA, karacaraDA, kAtariyA ane hAthe rUpAnI cUDI pahere che. saurASTramAM vasatI vaLatI AvuM to ? rajapUta, garAsadAra ane kaNabI strIo sAmAnya rIte DokamAM rAmanomI he sonIDA vIrA ? mAre tevari, hAMhaDI ane kaDaliyA jevA jharamara, nAke nathaDI, kAnamAM LiyAM ke buTiyAM, kaDIo ane keka tevA ghaDI AlIza toya hAlaze paNa mArA haiDAnA kaTakArakhA ravAM pahere che. bAvaDe lekiTa, hAthe paMjo, besaleTa ke guja2 dara- bhamarajInI beDI, taDA, tevariyo ane marakI mAthe rUpakaDA mera 1 zaniyAM pahere che. pagamAM sonA cAMdInA chaDA ane keDe Da laTakAve mAMDI Alaje. bhamarajI te mArA manaDAne mora che. enA mATe che. saubhAgyavatI nArI A badhAM ja AbhUSaNe pahere che jyAre meLuM pAtaLu ghaDIza te naI cAle. vidhavA strI mAtra koI vAra hAthamAM senAnI baMgaDI ja pahere che. mAravADI, vAdharI ane AdivAsI samAjamAM te kuMvArI kanyA bana AdivAsI samAjamAM tA kuvArI kanyA mahiyariye jatI bhAlapradezanI paraNetara pitAnA svAmI AgaLa amuka ja ghareNAM paherI zake. ane paraNelI strI amuka ghareNAM pahere kevAM mIThaDA lADa kare che.? che. AthI kanyA paraNelI che ke kuMvArI te tenAM vastrA bhUSaNe parathI ja oLakhI zakAya che. mArUM mahiyariyuM bhAla gujarAta bhAla gujarAtanA vaDalA heTha pharararaka phUdaDI ramatI'tI sonArUpAnAM rUpALAM AbhUSaNo kudarate dIdhelA mAnava soMda- kaDalAM ghaDAya sela kaDalAM ghaDAya, ryamAM vadhAro kare che. eTaluM ja nahIM paNa ArogyanI dRSTie paNa svAsthavardhaka manAya che, A bAbatano khyAla kadAca tenA pahera kAMbI setI mahiyara eLAvya nArAne paNa Aje nahIM hoya. suvarNanAM AbhUSaNo paheryA pachI pharararaka phUdaDI pharatI'tI. dharaNA para satata najara ravAthI khenuM teja vadhe che. ane zrIkRSNa bhagavAna eka vAra gopIo sAthe rAsa ramavA gayA. AMkhomAM thatI baLatarA dUra thAya che. kAnamAM paheravAmAM AvatAM rAsane mastInI raMgatamAM gopakanyA sAthe ghareNAMnI adalAbadalI sonAnAM AbhUSo dvArA zravaNendriyane baLa maLe che; ane kAnanA thaI gaI. paroDhiye zrIkRSNane ghera AvatA nihALIne rAdhAjIe tarata roga dUra thAya che. vidyo keTalAka dardIone roga nivAraNa mATe ulaTa tapAsa levA mAMDI. senAnI bhasma Ape che. sonAnI bhasmathI je thato hoya to sonAnA AbhUSaNo paheravAthI Arogyane kema phAyado na thAya? AjanI rAta kyAM ramI AvyA ? Deka kerI mALA kayAM bhUlI AvyA, gaLAmAM ghareNAM paheravAthI cAmaDIne puSTa kare che. suvarNa spardhA A kAMThalI konI corI lAvyA ? ' vAyu zarIramAM pravezIne aneka rogane dUra kare che. cAmaDIne mulA kRSNajI, tame kayAM ramI AvyA? yama ane tejavI banAve che. rakta tathA pitAnA vikArane dUra kare paga kerAM jhAMjhara kyAM bhUlI A thA. che. ane mukhanI kAMti ne vadhAre che. nAka para dhareNAM paheravAthI A toDA-beDI kenAM corI lAvyA ? kRSNajI. zuddha ane puSTa vAyu phephasAMne majabUta banAve che, kSayaroganA kITANu no nAza kare che. hRdayane baLavAna banAve che. ema paNa kahevAya hAtha kerI pacI tame kayAM bhUlI AvyA, che. bALakane vadharAvaLa vakhate kAnanI nasa vIMdhavAnuM kAma tenA baMgaDI kenI corI lAvyA ? kabajI, jANakAro Ajeya kare che ane vadharAvaLa maTADe che. hoMzIlI nArI kaMI nAnI amathI TIlaDI mAnava jIvanamAM AbhUSaNonuM sthAna ATaluM bahumUlya hoya DIja pahere ! enI kalpanA te juo. to lokagItomAM kema na hoya ? meLe AvatAM to mAnava haiyAmAM adhamaNa sonuM ne adhamaNa rUpuM. AnaMdane maherAmaNuM hileALA levA lAge che. koI AdivAsI tenI mane TIlaDI ghaDA ho rAja koDIlI kanyAnuM haiyuM mananA mAnelA bhamarajInI sAthe mana bharIne TIlaDI reDIne ame pANIDAM gyAMtAM. meLe mahAlavA adhIruM bane che. ThAlA hAthe meLAmAM gheDu javAya ? TIlaDI jaLamAM DUbI he rAja ? Jain Education Intemational
Page #474
--------------------------------------------------------------------------
________________ 496 AAgyo paheravAnI prathA Apaze tyAM prAcIna kALathI utarI AvI che eTaluM nahI paNa mAnava haiyAmAM netre viziSTa sthAna prApta kayu" che samayanA badalAtAM vahezeAnI sAthe AbhUSAmAM TAMka pavitana AvyAM haze paNa tenI lokapriyanAmAM javA eTa AvI nathI, samAja kaLA pratye AdaranI dRSTithI natA so mAM rI AvAnuM mApa tamAre paNa parI nathI. "gujarAtanI lokanArIonA vastrApa gujarAtanI bIjI lenArIonA vasAvA pAchaLa eka AgavI diSTa ane sUtra rahelI che. kAma kAmanI nArInA vastrAbhUSaNe bA niLAM jovA maLe che. vo parathI nonavInI ma tarata ja oLakhAI Ave che. vaNajhArA nArInA vastrAbhUSA parizramane sauva pyArA gaNatI vaNajhAraNa yuvatIo ghATIlI majabUta kadAvara, 2Mge ghavI ane rUpe rUDI hoya che. raMgaberagI vastrAbhUSaNAmAM temanuM rUpa pura bahAramAM khIlI uThe che. jhArA nArI gheradAra dhAparA para che. mATe raMgIna bela AThe che kAsakhIvALI coLI pahere che. AkhI bAyanuM kasAvALuM DeDiyA jevI lAMbI sALanuM kAma kare che, pagamAM cAMcavALA buTa pahere che. kArI jaIne mAthu muMdhe che. mAthAmAM bauripu pahere che. kAMDAthI khamAM sudhI DAyAtine cuDA paDe che. DhALamAM kAM, kAtariyu', mAMdaLiyu, vITI, hAthapAna, gajarA, pagamAM teADA,kaDiyuM, mAdaDiyuM, aMguThIyA, kAnamAM DeAlatA, jhakhmara, lerA, nAkamAM vALI 3 Daca dArA ane gaLAmAM vADI. teTI, jhAlara ane dvAra 3. AArDiyA yuvatinA vastrAbhUSo ADeDiyA e asthAyI ane bhaTakatI kema che. A kAmanI nArI raMgIna pola, AThathI davA udAra dhApA ane mArca raMgIna A Are che. gaLAmAM teo cAMdInA dharmamAM pAra che. A leka khuba ja garIba ane Arthika rIte pachAta hovAthI lagna prasaMge kanyAne ghareNAM mAMgI jhALe paherAve che. mAravADI, rAjapUta yuvatinA vasAla kArA rUpa ta karAvanI mAravADanI yuvatio pAnAnA AgavA AjathI saphAI ne prabhAvita kare che. mAravADanI khamIsanI rAjapUta nArInA namaNA rUpanI sAthe saMyama ane lajjAne guN sAnAmAM sugadhanI jema bharelA che. mAravADa jevA retALa pradezamAM rahevA chatAM potAnA sauMdaryAMnA surakSA mATe te vizeSa jAgRta heAya che. ra MgaberaMgI vastronI pasaMdagI paNa temanA sauMdaryane vadhu dipAve che. zekhIta rajaputANIe kApaDA jevI bhAratIya asmitA kAMcaLI para che. tenA para kuna bIM ke kAranA cAra dhArA pahere che. mAthe lAla, lIlA, pILA, ane kesarI raMganu eTaNuM eTe che. eTaNAne lesa mUkIne vadhu AkarSaka banAve che. dADhiyA cAramA paheravAno rivAja paNa temanAmAM pracalita che, rakta nArI karI ne mAthuM muke che. graMthImAM bora bAMdhe che. pAMdhInA De rUperI tAra lagAve che. kAnamAM kAMpa, TArIe, DAke kaDI, meAtInI mALA, raMgabera`gI pArAnA hAra, hAthamAM gujarI, kANiyA, mUThiyA, ane jAlavALA cUDalA pahere che. khabhAthI hAcanA kAMDA sudhI zahInuM kAya kula, pagamAM kaDAMnI beya, sAMkaLa, pagapAna, kelaDI, cUDA paheravA pAchaLa rUA. 500 thI 600 nuM kharca kare che. hAthamAM ane aMgUThiyA pahere che. bharavADaNanArInA vasaSaNe : bharavADamAM nAnAbhAI zrI moTAbhAi ema be kAMThA jovA maLe che. nAnAbAdanI nA cutarAka kapa pare che. tyAre mAyAbhAInI strIe unanA kapaDAM pahere che. lAla ane sapheda unanI bhAtavALuM paDa' ane unanuM ATaluM Ara . nAnAbhAInI bho lAla, lIlA, pILAM gajiyA upara mINanuM chApakAma karAvIne teneA kalAtmaka cabA paDe . bharavADa nArI kAnamAM veDalA, khAkhavAnI, kAkaravA, DALayuM, mAMdaDIya, arkAMThA, nAkamAM natha, gaLAmAM cakravALA hAya, rAmamI, kaDI, hAMsaDI, sAbu, mALiya, hAyamAM papaiyA, sAMgaLI I'TI, kasuM dheDA, AMTIvIMTI, pAna, cAdInA karaDA, tathA pagamAM kaDalAM, kAMkhI, sAMkaLAM kAMLiyuM, aMgUrI, khAleriyuM, phaliyuva. pahere che. chuMdaNAM ane cUDalA : - bharavADone aAmAM paDatAM chAMya sAmAjika rivAjo Apa dhvane AmamAM garakAva ii haiM che. bharavADa nAvIe to vakhAvAthI mAMDIne potAnA sodanA paNa eTalAja khyAla rAkhe . pAipe AkhA zarIra mAM darzAve che. ane bhAr3a dasa divasa tAthI pIDAya che. ne dhyAM dAvAmAM na Ave te AvanA janmamAM sArA avatAra levA paDe tevI mAnyatA pracalita che. mA jevA bIne rivAja khoyA pAyA . A mATe ra dhI pa zeranA hAMrthIdAMta kharIde che. ane temAMthI 3 thI sAtazeranA bIyA utarAve che, je traNa ghaDI sIA, raNI, jANI ke nanA sagA sAthe musiArAne tyAM boyA paheravA jAya che. pahoMyA kAMDAnA mApanA dAvAthI pAra nArIe anAsi tapAsa karavA paDe che. jethI mAMDu kaLavuM thAya. bar3hayA caDAvatI veLA hAthanA aMgUThA utArI nAkhavAmAM Ave che. sakhata parizramane aMte DhalaiyA paherAvavAmAM Ave che. bauyA paheratI vakhate khaDatala bharavADagA ghaNIvAra me bhAna paNa banI jAya che. AvA baDhIyA paryAM bAda lohIlUhANa hAthanu duHkha miTAvavA 2-3 mahinA nIkaLI jAya che.
Page #475
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtipradha bAraiyA nArInA vastrAbhUSaNa gujarAtanA samAjarUpI bagIcAmAM jJAtirUpI bhAtIgALa kheragI loko khAlI che. AvI aneka jJAtio paikI cA ArdivAsI yuvatio vAratadeyAre khAkhA gAma che. bAramA kAmanI nArI svabhAva upa ane jhanUnI DhovA chatAM premALa ane mAyALu hoya che. zarIra khaDatala vadhI sakhata parizrama kare che. ane kAchaDA mArIne jhADa para paNa caDI zake che. sAmAnya o karatA bArIyA nArInA paheraveza aMdAja tarI zarIra vAM paDe taramAM vAvAjha karatI ane bArI tathA laTakA mATe pakAvIne bhAre ThaThArA kare che. emanA ghareNAM paNa AdivAsI sa'skRtinI viciMtAnuM darzana karAve che, yugani mAyAmAM dAmANI, bArika, jhela nAke phulaDI. kAnamAM dAyaNuM, AganiyuM, gaLAmAM hAMsaDI, tevu, vADalA kaDI, siyui, Sa dArA hAthe vITI', bhaumAM, kAMkhaDI, dhUriyALu phula mUrtiluM, cukA, mAliyuM, ane pagamAM kaMDalAM, kAMkhI, sAMkaLAM pulariyu vi. pahere che. Ave che. temanA pApAka parathI bAra yAnArI chApelA baMgALa, khaTapegarA tathA laheriyAnA chAyala, chIMdarInA sADalA ane chIpAe raganI sADIo pahere che. rUpanI rUDI rabAraNanA vastrAbhuSaNo eLakhAI jAya che. ghAgharA pahere che. chApelI lIlA bhurA AbhUSaNeAmAM khAsa karIne seAnuM tathA cAMdI vizeSa jovA maLe che. nAMkamAMvALA, kAnamAMkAMpa, ThaLiyA, gaLAmAM rAmanemI, rUpiye DhAMsaDI tathA pagamAM kaDavAM, mALA, kaDA, asUyA ane hrAmamAM . . vAgharI nArInA vastrAbhUSA vAparato gayo | vaonI khUba ja zokhIna hoya che. lIlA rIMganA dhAdharA para te! dila dai bese che. teo raMgabera MgI gheradAra mAravADI badhA pAparA, AkhyAna phUla jevuM pILuM Na' ane kAMcaLI pahere che. kuMvArI kanyA AkhI bAMyanuM sapheda tu pahere che. AzamAM sapheda cuDA pahere che. cuDAthI temane AkhA Akha bharAI jAya che, ghareNAM khAsa karIne cAMdInA vizeSa pahere che. dhanavAna vAdharI 0 nAnAM pamAM paNa paheratI jovA maLe che. parakhAmAM kAtaLI, veDalA, zero, vAralI, jhUlaNAM, dAmaNI dhoDAlITI, agUyei, AMTAvALI vITI, kaDAM, kaMkaNa, gajarA, dANiyuM, traDiyuM, vI. pare che, balaiyAM phakata paralI ja paherI zake che. kuMvArI kanyA te paheratI nathI. kuMvArI kanyA dANiyuM ane gaLAmAM kALI kaDI pahere che. Ama kuMvArI ane paraghelI nArInI OM ma geMganAM tyAja ApI de che. banAsakAMThAnI AdivAsI nArInA 197 eDIne bhAna bhAre . AdheDa vayanI mUrti kAbarIyA AvyA Are che. rUpanI phaDI ane garavA svabhAvanI gujarAtanI rabAraNe| vastrA- zenI khUbaja zAkhIna che. rabArI nArInA vastrAbhUSAmAM temanI AgavI kalA draSTigocara cAya che. A kAmanI kanyAo hIranuM kalAtmaka bharata bharela ane khAdhu ThAza jADiyA raMgano pAdharI, paDavuM . sAcA kInakhAba ane AsananuM kAma para che. kInakhAbanI kAravALa eDhaNu eDe che. temanA viSTi pAzAka ja khArI nArInI oLakha ApI de che. kuvArI kanyA jamI pahere che. A bhUSaNe khAsa karIne cAMdInA para . paisAdAra khArA sonAnA ghareNAM paNa pahere che. kAnamAM bhoLiyAM, kAMkarA, mAM, putramAM, nAkamAM vALI, gaLAmAM TrUpiyA, hAMsaDI, dorA, pagaluM, tareDiyA, jhAMbA, mAdaLiyA, kaka, pulara, have kaDu, vai, pITha, page jhAMjhara kaDalAM, pagapAna va. pahere che. Aje lIlA ane vAdaLI gajiyAnA caNiyA temanAmAM vadhu lokapriya banatA jAya che. DAMga pradezanA AdivAsIonA vastrAbhuSA tyAdivAsI bhIla yuvaticyA lAla lIlAM pILAM kayAMnI bhUkha zekhIna hAya che. vacceAnI pasaMdagI temanI umaranA AdhAre kara-vAmAM AvatI hoya che. kuvArI chekarie kabajo pahere che. jyAre paraNelI kanyAe kAMcaLIja pahere che. lIlI oDhaNI eDhe che. gheradAra dhAdharI pahere che. juvAnInA uMbare ubhelI allaDa yuvatie sapheda TIpakIvALA lAla caTaka dhAdharA pahere che. jyAre juvAnIathava. phUla pahere che. vaTAvI cukelI nArIe sapheda bIMdIvALA kALA dhAdharA pahere che. juvAnaDIe cageDI jevuM lAla eNu' eTe che. popaTanI pAMkha jevA lIlA ane AvaLayanA phula jevA pILA raMganA oDhaNA anya adivAsIemAM jovA maLe che, tema A komamAM paNa pura game tevAM varSothI calAvI le che, zu A to zAyera gA vastro ane manahara AgAhI ja na ja ra che. A uMcI cALI, kamakhA ane sapheda, lAla kaththAI, bhAtyanA TIpakAvALI eNI ede che. kayAreka mAthe phAkI bAMdhe che. teA vaLI kaccha paNa lagAve . A vomAM gaLAmAM hAMsaDI, hArTa baMne nAke vALI vastrAbhUSaNo-paDe che. gaLAmAM khetI ane rUpiyAnA hAravALI kaDI pahela che. sapheda paththaranA hAraDA gaLe bAMdhe che. rUpiyAne hAra banAvIne dhAraNa kare che. hAthamAM pItaLa, jasata ke kAcanA kaDa! pahere che. uparAMta kAca, keDI, pAtaLa, elyuminiyama, paththara tathA dIkhe, mAMthI banAvelA aneka prakAranA ghareNAM pahere che. kuMvArI chokarI gaLAmAM gAMDI paheratI nathI. gAMDI mAtra paraghelI strIe ja pahere che. kuMvArI kanyA nAkamAM mATI vALI pahere che. kanamAM pagarA kacchanI kALaSNunA vastrAbhuSaNA gujarAta saurASTramAM keALI leAkAnI vastI ThIka ThIka pramANamAM
Page #476
--------------------------------------------------------------------------
________________ 498 bhAratIya arimatA vase che. temAM cuMvALIyA ane taLapada ema be phAMTA che. kacchamAM gayo. tyAMthI te pitAnI dIkarI mATe keTalAMka ghareNAM kharIdI lAvyo paNa kaLI lokonI saMkhyA moTA pramANamAM jovA maLe che. te cAMdInA banelAM hatAM. temAM jhumakhA ane hAthanI cuDIo paNa keLInI nAnI nAnI kanyAo apachI bhAtyavALI ane raMgabe 5. hatI. eka sAMvarA jAtinI chokarIe A ghareNAM jayAM A ghareNAM raMgI phUlakI pahere che. gheradAra ghAghare, raMgIna oDhaNuM, ane tenI najaramAM ramavA lAgyA te ghareNAM levA mATe teNe haTha lIdhI jhUlaDI e kuMvArI koLI kanyAne poSaka che. kuMvArI kanyA jhUlarI tenA kuTuMbIjanee tene khUba samajAvI paNa te ekanI be nA thaI. ja pahere che. paraNyA bAda te kamakho athavA kApaDuM pachI te moTA devanI pAse gaI. poTA deve paNa tene samajAvI pahere che. dasavAra ghAghare lAla, lIlA, pILA sarasa bhAtyavALA kamakhA ane paNa teNe haTha na choDI. chevaTe moTA deve eka bakarAne vadha karIne dale sADale e paraNelI nArInA pipAka che. rezamI aTalasanuM tenA hADakAmAMthI hAra banAvyuM ane A chokarInA gaLAmAM kApaDa nAkhIne bharatakAmavALA gheradAra kamakhAM teo banAve che. paherAvya. bakarAnA mAMsamAMthI lAla goLa dANa banAvyA. ene ekavAra paherelAM kapaDA lIrAM thaIne phATI jAya pachI ja te zarIra paNa moTA deva mALAmAM parovI dIdhA. basa tyArathI sAMvarA jAtinI parathI utAre che. vidhavAnArIo ghera vinAnA kamakhA pahere che. chokarIo gaLAmAM hAra paheratI thaI gaI A emanuM sau prayama dharaDI DozIo ghera vinAte kamakho kALo, caNiye ane kALuM ApaNa ug * oDhaNu oDhe che. vALane zuMgAraA bhUSaNomAM kALInArI gaLAmAM hAMsaDI, kAnamAM veDalA, AdivAsI bALAo potAnA vALane paNa kalApUrNa rIte pagamAM kAbiyuM, kaDalA, sAMkaLA, hAthamAM vIMTI, ATIvITIM, sajAve che. astaranI ghela kumArikAone zaNagAra khUbaja nayana ghoDe, kAnamAM reDiyuM, veDalA, pukhanaLI ane eTalI badhI kaDiye ramya ane citAkarSaka hoya che. "la" mAM janArI AdivAsI pahere che ke tenA bhArathI kAna paNa vaLI jAya che. bALA potAnA vALane khUbaja AkarSaka rIte eLe che. ane A kesamAM eka viziTa rivAje evo paNa che ke kuMvArI vALamAM lAkaDI ane pItaLanI pIna nAkhe che. vAMsanI kAMsakI kanyA paraNatA sudhI hAthamAM baMgaDI paheratIjanathI. hAtha aDavA temanI priya cIja gaNAya che. A kAMsakI paNa khUba ja kalApUrNa rAkhe che. paraNyA bAda kanyA hAthamAM baMgaDI athavA hAthIdAtano hoya che. bastaranI kuMvArI chokarIo vALanI cAre bAju pItaLanA lAla caNoThI jevo ene mahelo cUDo pahere che. ane kAnamAM nathI chellAM pahere che. dArU ane mikSmI jAtinI chokarIo goLa cuMgI pahere che. jevA AbhUSaNo pahere che. vALamAM besela A AbhUSaNa kAna upara be bAja dekhI zakAya che. mADiyA ane noTa jAtinI strIo bhAratanA AdivAsIonA AbhuSaNe : mAthA para TopI pahere che. bhAratanA vividha pradezomAM AvelAM jaMgale ane DuMgarAomAM zarIra paherAtAM anya AbhUSaNo. vasatA AdivAsIo vastrAlaMkArenA khUbaja zokhIna hoya che. bhAratanI AdivAsI kanyAo ane strIo vALanI jema maNipura, AsAma ane madhya pradezamAM vasatAM AdivAsIo raMge 5 pitAnA kAnane paNa zaNagAre che. kAnamAM paheravAnA keTalAMya prakAranA rUpe khUbaja dekhAvaDA hoya che. kahImAM ane aMgAmI nAgA sauthI ghareNAM hoya che. himAlayanI AdivAsI kanyAo kAnamAM kAMcanI suMdara gaNAya che. temanI suMdaratA ane rUpane teo alaMkArothI guriyAM pahere che. hADakAnA chalA paNa pahere che. geDa ane bhUniyA maTe che. tyAre jovA jevA banI rahe che. jAtinI kanyAo "dhAra" ane "tarakI" pasaMda kare che. geDa, AdivAsI strIo suMdaratAnI pUjAraNa banI rahe che. strIonI begA, sAvarA ane nAgA jAtinI nArIo gaLAmAM raMgaberaMgI sauthI moTI bhUkha te emanA ghareNAM hoya che. jyAre strIo ghareNAM mALA pahere. bastaramAM tene "tera" kahevAmAM Ave che. gAra paheravAnuM baMdha karI deze tyAre strIe "zrI maTI jaze" ema kahevAmAM yuvana naramUkane phasAvIne eka mALA banAve che. ane pachI te jarAye atizyokita nathI. sau prathama vRkSanI chAla, pAMdaDA, phala potAnI premikAne gaLAmAM paherAve che. gAMDa lokoe te hiMduonA ane hADakAmAMthI AdivAsIoe alaMkAre banAvyA ghaNI Adi. tamAma alaMkAro paheravAnA zarU karI dIdhA che. vAsI jAtionI strIo Aje paNa hADakAnA ghareNAM pahere che. cuDIo ane suMdarIlAla ane sapheda motInI jema camakatA dhuMdhacinA dANuM Aje paNa temanA gaLAnI zobhArUpa banI rahyA che. have te pIttaLa, A rIte hAtha, paga ane keya para AdivAsI kanyAo tAMbu, sonuM ane rUpAnA ghareNAM paherAvA lAgyAM che, paraMtu tenI AbhUSaNo pahere che. keTalIka jagyAe cuDIo ane lAkha paheravAne sAthe sAthe vAMsa ane pAMdaDAnA ghareNAnuM astitva sAva visarAI paNa rivAja che. vaNajArA nArIo hAthIdAMtanA paTTA pahere che. nathI gayuM. sAvarA nAmanI AdivAsI jAtimAM gaLAnA hArane madhya pradezanA AdivAsIomAM AMgaLI para "mudarI' paheravAne ghaNuM ja mahatva ApavAmAM Ave che. te aMge eka draSTAMta kayA rivAja che. gAMDa jAtimAM lagna prasaMge muMdarI badalavAne paNa evI jANavA maLe che ke ekavAra eka dhanavAna hiMdu jAtrA karavA rivAja che. Jain Education Intemational
Page #477
--------------------------------------------------------------------------
________________ maniya za mAM ane zIdharA te pAra ja na Ave teTalAM DAya che. pagamAM cAMdInA kaDalAM, teADA trA, ramajoLa, evaLA, devaLA, jo, mAM ane gelarI, mADiyA ane gAMDa jAtinA AdivAsIe mAthA para jaMgalI ane cAMdInA kaDAM pahere che. khastara pradezanA gAMDa leAkeA gaLAmAM DagarapAla' nAmanI mALA pahere che. janArAnA zIgaDA pahere che. begA atinA puchyA hAthamAM levu" mAchalI, kI pagapAna pahere che. ke sonA rUpAnA pAtaLI sAMkaLInI jhAvALA dArA para che. enI kSetra hIMga sudhI sare che. devAthI temanA rUpa ane rUpamAM ane vadhArA cAya che. dvApamAM kAriyA, kAMkaNI, thI, cA, laMgaDI, DrIyA, pATalA, gujarA, bhAMgaLipumAM vADo, vIDI, beTa, hAyapAna vagere pare che. kAzI para bAju baMdha paDe che. hArve sUko paDe che. temAM 12 thI 14 cUDIo hoya che. cUDAne cheDe seAnA ke rUpAnA kAtariyA pahere che. koDInA alaMkAro AdivAsIonA alakArAmAM koDIonu sthAna khUbaja mahatvanuM gaNAya che. e vize eka evI mAnyatA pracalita che ke kIDIo dura thI kAriyANIonuM hAs kare che. kADhI para dumaMtara thaI zakatuM nathI. eTale eno upayoga tamAma Adi vAsI jAtiomAM jovA maLe che. sapheda koDIeAnI mALA temanA kALA zarIra para khUbaja suMdara dekhAya che. chuMdaNAnA sAcA zaNagAra Ate! badhA banAvaTI ghareNAM che enu sarjana tA mAsAe karyuM che. mRtyu pachI te sAthe nathI AvatA eTale AdivAsIe mAM hAthe page ane mAM para chUMdaNA chUMdAvavAnA rivAja pracalita che. teo khUbaja zraddhApUrvaka mAne che ke mRtyu pachI chUMdaNAM temanI sAthe ja Ave che, eTalu ja nahI paNa svarga apAvavAmAM paNa sahAyabhUta thAya che. chUMdaNAM khuMdavAnu kAma karI nAnI hoya che tyArathIja zarU thAya che. lagna pahelAM AdivAsI kanyAnA zarIrane khUdamAMthI zAdI yAmAM Ape AAviAsI yuvA mAne che ke chUMdaNA vALI karIne prema karavAthI te kadI deze! detA AkhA nathI. rAjasthAnanI prajAnA vastrAbhUSA'' gujarAtanI uttare Avela rAjasthAna e rajapUtAnIvIrabhUmi che. e DuMgarALa bhUminuM jIvana jeTaluM khaDatala ane mahenatuM che teTaluM ja zika ane sugAramaya che. rAjasthAnamAM rAjapUta, brAhmaNa, vaizya, zuddha, sucAra luhAra, pAMcI, rAvarjiyA. harijana, vembara, lakhArA, sagaDA, khaDI vadhAre aneka kAme vase che. rAjasthAnI strIo javAranA vaidAra beya hArebA vALa mAM vALI bhAtIgALa cALI ane mArca gata bAju eka che. purUpA mAthe rUma, lAMbI bAMyanuM bakhu', cuDIdAra pAyajAve, patiyuM', khamIza, acakana ane lAMo koTa pahere che. pApI che. spAnanI nArInA mahatvanA poSAka che. batathI banAvelA dhAdharA 40 vAranA kApaDamAMthI taiyAra thAya che. tenI kaLIe sAgarI ke pelI gAya DAya che. temAM kALa, kaTArI, DhAMkI kaMgane cAMdalAonI maneAhara guMcaNI hAya che. rAjasthAnanuM nArIzvana sadAye ra MgIlu rahyuM che. zrI pagathI mAMDIne mAthA sudhI alaMkAro pahere che. paganA alaMkAro 499 rAjasthAnamAM sau gaLAmAM sonAnI kaDI, vara, rIkaDI, sAMkaLI, hAra, kaDI mUTha vAllI, hADakI. hAMsaDI pahere che. vajrara TIkaDI kALA meAtInI bane che. gaLApara capocapa paheravAmAM Ave che. meAtI vacce jaDataranA naMga hoya che. A uparAMta seAnAnA dAno hAra paNa gaLAmAM paheravAmAM Ave che. kAnamAM vaivA, DAraNA, vALa, gega, vagere paheravAmAM Ave che. nAkamAM seAnAnI che. mAyAnAM alakArAmAM dAmaNI TIkA che. mAthApara paTTI, bhera ane TIko hoya paheravAmAM Ave che. khara. erItranI natha paheravAmAM Ave senAnIpaTTI mukhya mAravADamAM moTI mAravADa ane nAnI mAravADa ema e mukhya gaNAya che. uMcI mAravADa, nAnI mAravADa, ane brAhmaNa kSatriya vaizya sau judA judA avakAza para jAti saubhAgyavatI nArI cAMlA, cuDA vajrara TIkaDI, gheradAra dhAdharA, uMcI AMyanI cALI pahere che. navI paraNelI nArI jamaNA paga purA DhaMkAya e rIte dhAdharA para nakazI pheMTIyuM pahere che. tenu jarI bharata sAnAnu ane kiMmatI hoya che. vidhavA nArI saubhAgyanA alaMkArAnA tyAga kare che. A Antra lAMnI mAMdhanI lAla kAMbaLA, AvA dhA pAnA dhAdharI ane hAthamAM cAMdInI ADI mAchalIyu pahere che. raNakA rAjasthAnanI vezabhUSA, dezamukhyA ane balakArAmAM rAjapUte yugano jovA maLe che. A traya vastu rAjasthAnanI nArInI pratibhAne cAra cAMda lagAvI de che. dakSiNa bhAratanI strIonA ala'kArA : dakSiNabhAratanA naranArInI vize paNa sau premI rahI che. mahA balipurama brAMntara, velo, kAzIpurama ane madurAInA ziva dizamAM pAvatInI ati maneAhara mUrtine bhAtIgaLa ghareNAMthI kArAyelI jovI che. pazu vananA beMka e che. khA dezanI zI kAnamAM maLela ane jhUmakhA pahere che, hA huM gujarAtI bIne maLatuM paraMtu che. tenA eka DA vALamAM bharavAmAM Ave che. malamAM raMgabheraMgI naga jaDathI
Page #478
--------------------------------------------------------------------------
________________ 5oo bhAratIya asmitA hovAthI te khUba ja manohara dekhAya che. "odiyAnama" e A pradezamAM anya pradezonA pramANamAM A vistAranI strIe pagamAM ghareNAne prAcInakALamAM khUbaja pracalita ghareNuM hatuM. Aje paNa zekhIna ThaThera ocho kare che. teo paganI AMgaLImAM meTTI eTale ke cAMdInI strIo sADI upara keyanA bhAge A ghareNuM pahere che. rAjasthAnanI vIMTI pahere che. pagamAM nelasu ane kayu eTale ke cAMdInA nArInA kaMdorAne maLatuM A AbhUSaNa che. tenA AgaLanA bhAgamAM pAtaLA sAMkaLA para che. devadevIonI nakazI kotaravAmAM Ave che. "ballAka" paheravAnI eka AgavI prathA A strIomAM che. tAmIlanADa vistAramAM kAnamAM vajanadAra vALI paheravAnA nAkanA nIcenA bhAgamAM nAnakaDI vALI paheravAmAM Ave che. bhAratarivAja jANIto che. A paheravA mATe kAnamAM moTA vIMdha pADa. nATaya tyA vakhata A ma vAmAM Ave che. gaLAmAM hIrAne hAra paheravAnI prathA paNa khUbaja lAlabhUrA naMgavALI traNamerI dAmaNI khAsa prasaMgoe paheravAmAM pracalita che. dakSiNa bhAratanI eka eka nArI A hAra rAkhavAmAM "ArAInAkyArU" eTale motI parovela paTTAo nAnA bALakone pitAnuM gaurava samaje che. temanA ghareNAmAM cAlI eTale ke paherAvavAmAM Ave che. senAnA ke raMgaberaMgI raMgathI maTelA cAka e maMgalasutra e saubhAgyavatI nArIne zaNagAra banI rahe che. mAyAnuM AbhUSaNa che. te"yAlAI sAmAnsa" nA nAme oLakhAya maMgalasUtramAM sonAnA pArA ane rAtA ke kALAM kaDIyA motI che te mAyAnI jamaNuM ane DAbI beya bAju paherAya che. tethI tene parovavAmAM Ave che. lagna prasaMge vararAjA svaharate kanyAnA suryaprabhA ane caMdraprabhA paNa kahe che. A vajanamAM khUbaja bhAre gaLAmAM A maMgalasUtra paherAve che. te jIvanabhara gaLAmAM ja hoya che. jenA kALamAM nartakIo ane devadevIo A ala kAra sAcavI rAkhavuM paDe che. tene gaLAmAMthI kADhavuM e apazakana vizeSa paheratI bAvaDe vAMkI eTale ke paTTo paheravAne ane gaNAya che. AMgaLiyuMmAM bhAtabhAtanI vIDIo paheravAno rivAja Ajeya cAlu che. Phone S Resi. 85172 Phone Shop 51157 SHAH BABULAL VADILAL Manufacturers & Dealers in : STAINLESS STEEL UTENSILS Ellis-bridge, New Sharda Mandir Road, Near Sanjivani Hospital, Sanjiv Bag No. 20, AHMEDABAD-7. Phone 1 Shop: 51157 Resi.: 85172 Shah Vadilal Devchand & Sons Manufacturers & Dealers in : STAINLESS STEEL UTENSILS Maneck Chowk, Kansara Bazar, AHMEDABAD-1. Jain Education Intemational
Page #479
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratIya loka saMskRtimAM rAjasthAnanI eka leka jhalaka zrI kanaiyAlAla vra, vAghANI lekagIto e ApaNI ajaba saMskRti che. lokagItanA mahinAnI gaNatarImAM ApaNuM ane rAjasthAna vacce cheDe racanArAoe nAmanAnI paravAha karI nathI. parApUrvathI sAMbhaLatA phera rahe che. ApaNe zuda ekamathI mahine zarU thato gaNIe chIe AvyA chaIe ane haju peDhI dara peDhI e sAMbhaLatI raheze. mAtAe jyAre rAjasthAnamAM vada ekamathI mahine zarU thato gaNe che. e gIto gAyA, dIkarAMe sAMbhaLyAM ene haiye vasI gayAM. e vArase kaMThastha rahyo ane loka hRdayamAM vasato rahyo. nathI ene. phAgaNa suda punamane divase hoLI ane phAgaNa vada ekamane dine koI gItakAra, nathI koI svarakAra, racanAra to hovI ja joIe ne? dhULeTI A pramANe ApaNe ApaNuM gujarAta ane saurASTramAM ane e chavaDA paNa nimaeNhi anAmI. AvI che. ApaNuM loka gaNIe chIe; paraMtu ApaNe tyAM phagaNa vada ekama eTale gItAnI utpatti. rAjasthAnamAM rautravada ekama manAya. pUrNimA eTale pUrNa mAsa. ema manAya che. tyAM rAjasthAnamAM vada pakSa pahelA ane zuda pakSa himAlayanA pIMgaLatA hImanI vahI rahI che hImagaMgA e pachI eTale amAsa eTale amAsa ema gaNatarI che. pramANe ApaNA lokajIvananA hadayarUpI homamathiI vautA thayelA ApaNe tyAM phAgaNa vada amAsa pachI rautra zuda ekama manAya e che lekagaMgA ane enA vaheNa che lekagIta. sAMbhaLavA game che tyAre tyAM caitra vada purI thatA ramaitra suda ekama zarU thAya ema ane jemAM nItarato loka-jIvanano adabhUta rasa, AvI koMgA zukala pakSa sarakhA Ave vada pakSa judA Ave che. vahetI rahI che. e ApaNI bhAratIya saMskRtinuM aneruM darzana karAve che. lokagIto e to ApaNuM amaluM purAtana saMskRtidhana caitra suda trIja e gaNagorane tahevAra ApaNe tyAM ane che. e dhananuM khuba jatana karavuM rahe che. e amolI saMskRti rAjasthAnamAM sarakhA divase ja AvI jAya. jALavI jALavIne saMdharavA jevI che. bhAratanA vibhinna prAMto che gaNagora e vasaMtarUtune tahevAra che. vasantanuM manohara Agaane vibhinna bhASAo che, paNa lekajIvana to evuM che ne ke * mana thatuM hoya che tyAre A tahevAra ujavAya che. emAM ekatAnA darzana to kayAMka thaI jAya ja. saMdha ane nIrAzAothI gherAyelA mAnavajIvanane prativarSa A dareka prAMtamAM enI prAMtIya bhASAmAM lokagIto te racAyA chetahevAro vimala saMdeza AvI jAya che. jIvanamAM tAjagI Ape che je ApaNane anerI bhAvanA ApI jAya che. dareka bhASAnA lokagIto anerI bhAvanA Ape che. miLavIne je janatA samakSa mukavAmAM Ave to ApaNane acuka khyAla AvI jAya ke leka-jIvanamAMthI vahetI lokagaMgAnA jaLato rakSAbaMdhana, dazerA, dIvALI, hoLI A badhA tahevAro bhAratanA eka sarakhAja che ane eka sarakhI rIte vahyA kare che. badhA prAMtomAM utsAhabharI rIte ujavAyA kare che. hoLInA divase nadI kAMThe hoLI prakaTI hoya che nadInA eka ApaNI e kamanazIbI che ke Avo prayAsa karyo svarUpa kAMThe Dagane TekavIne ubhelo eka jaNa dUha lalakAre che ane sAme batAvavAne bhAratamAM thayo nathI. lekagaMgAne ApaNe e rIte kAMThethI bIje jaNa dUhAmAM ene pratiuttara Apato hoya che. Ama vahetI karI nathI. legItAmAM ApaNA tahevAro ane lekajIvanane dUhA ane lokagItonI ramajaTa bolatI hoya che. A adabhUta kevo khyAla Ave che te rAjasthAnI lokagItone prakAra ahiM dRSya khaDuM kare che. A TANe dUhA ane lokagIto sAMbhaLavA e raju karavAmAM Avyo che. prema tapasvInI mahAmAyA mIrAM ane jIvananI lahANa che. johara karanAra tyAgamUrti samI mahAmAyA padminI jevI vIrAMganAnI bhUmi rAjasthAna pa ane tahevAronuM punita sthaLa che. caitra zuda vasaMta pUrNimAne cAMda khIlya hAya, vasaMtanA dhImAM madhura trIjanA divase gaNagorane tahevAra Ave che. ApaNuM gujarAta- vAyarA vAtA hoya, kalakala dhIme nAda karatA saritAnA nIra vahetA saurASTramAM paNa A tahevAra kumArIkAo ujave che. rAjasthAnamAM hoya tyAre mAnavInA dalaDAmAM koI ajaba AnaMda vaheto hoya che A tahevAra kumArIkAo temaja vivAdItAo paNa ujave che. Ave che e tahevArone prabhAva. Jain Education Intemational
Page #480
--------------------------------------------------------------------------
________________ 502 bhAratIya asmitA gaNagora mAtra kumArIkAone tahevAra che evuM rAjasthAnamAM kevI suMdara manoramya bhAvanA A lokagItamAM raju thAya che. nathI. purUSone paNa e tahevAra sparzI jAya che. purUSone paNa pratyakSa ke apratyakSa saMbodhana karavAmAM Ave che ke -- bagIcAne maLI daravAjo khele che. kaLaza bharIne nArIvRMda pAchuM phare che. lokagItomAM e nArIvRMda zRMgAra suhAga AbhuSaNe "mAyA na memada lAo sA" mATe kevuM mane hara darzana Ape che. A mAMgaNa patnI dvArA patine karavAmAM Ave che. gaNagaura cAMdA thAre cAMdaNI ujavavA jatI patnI patine namratA pUrvaka vinAnI karI patinI cha pANI gaI talAba rajA mAMge che, dalohalako bebaDAjI khelaNa do gaNagaura bhaMvara sAhAne" pAtalarI panayAra mane gaNakhora ujavavAnI rajA Apo. eya ! hArI caMdra gorajA hatAsanI pachI bIjA divase caitra vadI ekamanA (ApaNe eya ! mahArI rUpa gerajA mujaba phAgaNa vada ekama) divasathI kumArIkAo ane suhAgaNa thArA nayanA re suramAM kaLaza bharavA jAya che. aDhAra divasa lagaNa A pramANe kriyA sevaNa phAgaNa kaba Ave thatI hoya che. ganagarayA Ave gaurI ro caitra suda trIjanA divase vAjate gAjate maTI dhAmadhUmathI sAyabA mhane kaDA ghaDA do kaLaza bharavA nArIvRMda jAya che. gaNagaura ujavAya che. gaNagaura ramala ghaDAdo tolA tIsakA ane IsaradAsanuM (zivapArvatI pUjana karavAmAM Ave che. bAIsA hArA bega bulAdo thAkA bIra na rAjasthAnI vezabhUSA ane A bhUSaNothI sajajana nArIda hAre hibaDo dhabarAve vAjate gAjate kaLaza bharavA jAya che. Aja siMjAre anargAra AMbAnA pAna, dharo, zrIphaLa AdithI kaLaza pUjana thAya che. nArIvRMda mAyA upara motI bharI IDhaNI upara kaLaza rAkhI jaLa leka gItAmAM bhale vyAkaraNa, chaMda ke prAse na hoya paNa enA bharavA mATe bagIcAmAM jAya che. bhAvanI madhuratA ane citraNa te abhUta ane khA rahyA che temAMnA kAvyarasa ane laya judA prakAranA ja hoya che. bagIcAne daravAje to baMdha hoya che tyAre e nArIvRMda bAgane mALIne daravAjo kholavA kahe che. A mATenuM rAjasthAnI bhAthe jaLa bharelA kaLaza laIne e nArIvRMda vAjate gAjate lekagIta kevuM madhura varNana kare che! nArIvRMda kahe che: zivapArvatInuM pUjana karavA Ave che. ziva maMdira. ziva maMdira bAra baMdha che tyAre e nArIvRMda zuM kahe che ? bADIvAlA bADI bokha gaura he gaNagaura mAtA AyA cho deba na khela kivADa (mALI temane pUche che ) bahAra ubhI thArI pUjaNa hAlI kuna jI rI beTI che pUjaNa ha pujavaNa dAlI kuna jI rI pitI che (nArIvRMda javAba Ape che) maMdiranA daravAjA ughaDe che. nArIvRMda maMdiramAM dAkhala thAya che tyAre e nArIvRMdane ema lAge che ke mahAmAyA gaurI kaMIka IsaradAsajI rI beTI chA mAgavA kahe che ane pachI e nArIvRMda mAtA pAse zuM mAge che? biramAdAsa rI pitI chA nArIvRMda mALIne kahe che, "he mALI ! bagIcAne daravAje kAna kaMvara se vIre mAguM rAIsI bhejAI khoja ame dUba (dharo) levA AvyA chaIe." kAjo banaI mAguM vaLI sAmethI pUche che " tuM konI dIkarI che ? tuM konI sadA suhAgaNa bahana pitarI (pautrI) che? kusa uMDAvana kuphA mAguM kumArIkAo paNa kevo suMdara javAba Ape che. "huM zivanI sadA suhAgaNa buA. dIkarI chuM, biraladAsajInI (brahmAjI) patarI (patrI) chuM." (phusa uDAvanane artha che dIrdhAyu), Jain Education Intemational For Private & Personal use only
Page #481
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha keTalI manoramya bhAvanA ! bhAI, bhAI, bahena, banevI, phaI, phula khIlyA jI gulAbakA phavA Ama saune mATe kuTumba bhAvanAne premALa bhAva AmAM Aya gulAla uDADojI khe dekhAI Ave che. hArA pivaDA rA Ae hAra adhara 5 chApa lagAe navelI navavadhUone te A kevo tahevAra ? jenA lekagItamAM ullAsa-umaMga ane utkRSTa dAMpatya jIvananI manamohaka divya premanI kavioe vasaMta ane varSo Rtuone virahI gAnamAM ajaba anokhI jhalaka daSTigocara thAya che. rIte raju karI che. A rastuomAM virahInI hRdaya vedanAnA gIto guMje che. mahAkavi kAlIdAsanuM meghadUta paNa aSADhanA prathama divase tahevAra ujavavA mATe paNa patinI anumati te levIja varSanA prAraMbhanuM virahI dakSanuM virahagAna saMbhaLAve che. joIe. vahurANa pati pAse anumati mAMge che. patnIno saMdezo jAya che. pati ghare AvI zakyo nathI. khelaNa do gaNagaura tyAre e virahI nArInuM hRdaya AkuLa-vyAkuLa banI jAya che. bhaMvara sA hune vasaMtanI mugdha mastI enA hRdayane khUba vyathIta banAve che. prajaNa de gaNagaura ane e virahI nArInA haiyAmAMthI kevI vyathA nIkaLe che ! hArI sakhiyAM jove vATasA mahAne khelaNa do gaNa gaura prItama cha Ao keyala belejI bAga mAya sakhi rAha joI rahI che te gaNagaura ujavAnI rajA Ape. caMpo ja phUle ane Ama jyAre e hasatI putaLI rajA mAge tyAre priyatama kulI jI camelI nA kema kahI zake? phUlyA phUla gulAba bhale pUje gaNagaura kaMvala khIlyAjI rANIjI ! bhale pUje gaNagaura bAhya jI bhaMvare acha, vAMkI saheliyA A umarAva na dAbaDa goTa UMbI cha bAgA mAya bhale pUjo gaNagaura e virahI nArI kahe che prItama ! padhAre. bAgamAM koyala patinI paravAnagI maLI gaI ane pachI te bhaMvara sA bhamaro bolI rahI che, vasaMtanA vadhAmaNAM thaI cukyA che, kule khIlI jema guMjato hoya tema e hAMzIlI vahurANI guMjatI jAya che. uThayA che, caMmelInI mIThI maheka prasarI rahI che bhramarAo phanA ane e hoMzIlI rANI zuM mAMgaNI kare che? kAnamAM guMjArava karI kaMIka kahI rahyA che, pritama ! tArI vATaDI jotI huM bAgamAM ubhI chuM. priyatama ! jaladI Ava ne ! mAyA na meMmada lAo sA hArI meMmada re kora lagAo sA AvuM che virahI nArInI hRdaya vyathA darzAvatuM lekagIta. bhaMvara sA hAne pujaNa do gaNagara virahI nArI pritamane teDAve che. enI rAha jue che paNa pritamanA kAnana kuMDala lAo sA darzana thatAM nathI tyAre e virahI nArInuM virahI hRdaya vyacita mahArI rakhaDI re ratana jaDAo sA banI citkAra kare che :umarAva banA mahAre pUjaNA do gaNagaura AmaliyA pAkaNa cha rata AI vAsaMtI mAsa guvAnI mIThI zardI. raMgaberaMgI puSpa mahekatA mahArI joDIrA rAja khIlI uThavyA hoya ane pati ghare na hoya, e virahI nArIne pati miragAneNa kare pukAra paradeza hoya gaNagaura ujavAto hoya tyAre e virahI nArI potAnA mhArI joDIrA rAja , , paradeza gayelA piyune teDAvavA mATe pitAnI naNaMdane kevI rIte mahArI hiMvaDA rA rAja aba dhara AvyA gaura pUjana gorI kahAve pyArIne palaka na AvaDe chare. hAro cUDale amara karAvajI AMbA upara kerI jukI rahI che, mArA sejanA sAthI tArI eka na pala hAne AvaDe mRganayanI pukAra kare che enA hRdayane tArA sivAya kayAMI cena , hArI naNaMda vege bulAvo nathI. hRdayAdhAra have to ghare Avo ! Jain Education Intemational
Page #482
--------------------------------------------------------------------------
________________ 504 bhAratIya asmitA ane e ArtanAda khAlI jAto nathI. pati ghare Ave che karatI samuhamAM nIkaLatI hoya e dRSya adbhuta che ! svarganA devo ane e yugalanuM milana thAya che. e nArI patinA mukhanI AbhA paNa durlabha che !! nIhALI rahe che. zaramanI mArI kAMI bolI zakatI nathI paraMtu mAM khule che ane e nArInA mukhamAMthI kevI dhArA vahe che. ! gaNagora gaNagora Isara pUje. pArvatI dala bAdala bica camake jayuM tArA pAvaMtikA AlAgelA sAMjha sAme piyA lAge che, pyArA gaura senAkA TIkAde, TapakAde... kAMI re javAba karUM rasiyA se rAnI pUje rAjameM javAba karUM sI javAba karUMsI pUjA suhAgameM , AlI jarI sejA meM rIla rahUMgI, kAMI re mIjAja karUM rasiyAse rAnI re rAja tapato jAye hAko suhAga baDhate jAye... nArI hadayanuM kevuM suMdara madhura darzana ! A che lokagIto pravAha. ' keTalI suMdara manahara bhAvanA che ! AvAM gIte e dezanI sUryanA kiraNo pRthvIne AliMgana karI rahyA hoya, kaLI kaLImAM saMskRtinI dolata che. rAjasthAnI lokagItamAM AryanArInA mananI muskarATa hoya ane e vasaMta navajIvanane saMdeza Ape che tyAre mahattAnAM darzana thAya che. Ave che gaNagaurano tahevAra. AvA che ApaNA bhAratanA prAMtIya lokagIta...e gItAne prAntIya vezabhUSA ane AbhuSagAthI zaNagAra sajela nArIvRMda amara rAkhI saMskRtinI amara bhAvanAne amara karavI ja rahe che. . gaNagauranA pUjana mATe kaLaza laIne lekagIta gAtI lekanRtyo amarelI egrIkalcarala proDyusa mArkeTa kamiTI amarelI 334 ( saurASTra ) 519 sthApanA 1952 TelIphona naM. 489 -amarelI mArkeTayArDakhetIvADI utpAdanano Avo mAla roje roja jAhera hararAjIthI vecAya che. # vecANa thayela mAlane tala te ja divase mArkeTayArDamAM ja thAya che. ja vecANa thayela mAlanA nANA mAla vecANa thAya ke turata ja rokaDA cUkavAya che. ke mArkeTa yArDanA kAmakAjamAM kamiTInI sTAphanI satata dekharekha rahetI hovAthI kharIdanArane joItA pramANamAM sApha mAla maLe che ane vecanArane vyAjabI dAma maLe che. e rIte rASTriya vikAsamAM mArkeTa kamITI namra pharaja bajAve che. 'gokaLabhAI mohanabhAI 5 sekreTarI hAthIbhAI dAdAbhAI vALA ceramena Jain Education Intemational
Page #483
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratamAM yojAtA meLAo zrI sI. jigara vAkAnerI emAM gokuLa bhAratamAM leka utsanI sAthe keTalAMka dhArmika meLAo judA brahmavartAjudA sthaLoe prasaMgopAta jAya che te joIe. citrakuTaharadAra- kuMbha- adhakuMbha, gaMgA dazerA (jeTha sudI. 10) dareka mAsanI amAse ane sUrya grahaNanA divase tathA vaizAkha ane zrAvaNamAM RSikeza- mahA ane zrAvaNa mAsamAM javALAmukhI- caitra sudI. 9 ane A sudI. 9 nI navarAtrI puSkara zrInAthadArApazupatinAthajI- mahA zivarAtrI (mahAvada-14) junAgaDha-gIranAra parakaMmA thAya. amaranAtha- zrAvaNa sudI-15 baraphanA zIvalIMga darzana ajamerakurukSetra- sUryagrahaNamAM moTo meLe. vaMdrAvana zrAvaNa sudI. 1 thI 15 moTo meLo. taraNetaramathurA kAtika sudI. 2 ne aSADha vadImAM 1 thI ) zrAvaNa vada AThama (janamASTamI) jaDezvara- zrAvaNa mAsanA bIjA somavAre svayaMbhU jaDezvara mahAdevanA darzana (saurASTra) jaDIyo jaMgalamAM vase, azvana dAtAra, tUcce bejanAthadhAmarAvaLa/Raval jAmane hAkIdI hAlAra viSNukAMcI- adhyA- caitra sudI 8 (rAmanavamI) prayAgarAja- mahAmAsamAM tathA kuMbhamAM lAhorakAzI- zrAvaNamAsamAM gayAbhAdaravA mAsamAM zraddhAnA divasamAM gherAjIjaganAtha- aSADa sudI. 2 (rathayAtrA). gaMgAsara- pioSa mAsamAM saMkrAntIne divase kalakattAthI 60 zatazekhara- mAIle bharAya che. (kalakattA) [dara sTImaramAM besI javAya che. meLA para sImara pAlItANA- Ava-jA kare che.] zaMkhezvarahariharakSetra- kArataka mahinAnI punamathI eka mahine bAra rAjasthAna- gAune moTo meLo zarU thAya che. gayAnI pAse A sthAna senabhadra nadImAM AveluM che. pAvAparInaimISAraNyaphAgaNa mAsamAM eka mAsa pe bharAya che. paMjAbapArasanAtha- bhAdaravA mahinAmAM paryuSaNamAM B. N. and E. I relvenA IsarI sTezanathI nava mAIla dUra pArasanAtha AvelA che. zrAvaNamAsamAM (kAnapurathI 6 mAIla dUra) caitra mAsamAM ahallAbAdathI bAvana (52) mAIle mANekapura ane tyAMthI 20 (vIsa) mAIle karavI sTezana pAse traNa mAIla upara. citrakuTake ghATa bhaI saMtanakI bhIDa... tulasIdAsa caMdana ghase tIlaka kare raghuvIra kArataka mahinAmAM [ajamera thI sAta mAIla dUra] kArataka suda-1 annakUTane mATe me bharAya che. [citoDagaDhathI 45 mAIle nAya dArA roDa, relve sTezana che. khvAjA moInudIna cistI 2. a. na. rasa. rajaba. tA. 1thI6 bhAdaravA vada 4-5-6, 3thI4 lAkha mANasa thAya che; A meLe bhAratanI junI grAmya saMskRtinI tAjI kare. gujarAtamAM amadAvAdathI yAna jaMkazana utaravuM paDe. thAnagaDhathI 6mAIla dUra (saurASTra) A jagyAe draupadI svayaMvara thayele. zrAvaNamAsamAM I. AI. jasaDI nI pAse vaizAkha mAsamAM [S. I. relave ArAmathI 18 mAIla dUra]. zAlImAra bAgamAM mArca mahinAmAM chellA ravivAre dara varSe cirAganAM meLo bharAya che (battIo) khvAja mukudIna selAjI aurasa Aso vada-bIja -trIja-cAya. kAratakI pUnama-kalakattA thaIne javAya che. zatru ye kArataka suda-punama caitra zuda punama. vaizAkha zuda-3 bhadra sara phAgaNa suda-5 jesalamera. kaTAriyA mahAsuda-punama Asovada amAsa mahAvIra bhagavAna nirvANadina haratInApura vaizAkha zuda-3 RSabhadeve 400 upavAsa karelA. karacha Jain Education Intemational
Page #484
--------------------------------------------------------------------------
________________ 506 bhAratIya aramitA Shah Narottamdas Vithaldas & Sons Phone No. 331-403 Phone No. 330 Billimora Merchant & Commission Agent OUR ASSOCIATED FIRMS : Dhanbhura Road BULSAR Nagardas Maroltamdas & Sons C. & F. Agent, The Tata Oil Mills Co. Ltd; Rice Mills. Phone No. 403 Bulsar. TH/s, Maroltamdas & Co. Dist : India Tobacco Co. Ltd. Phone No. 403 Bulsar. 71/s. Maroltamdas & Mons. Stockist : Tata's 'Chic Pic' Poultry & "Raksh Cattle Feed Phone No. 403 Bulsar. Sanjay Agencies. Stockist : The Tata Oil Mills Co. Ltd. Dhanbhura Road Bulsar. Phone No. 403-331 Bulsar. Shree Bharat Dil TMills. Phone No. 311-Bulsar Bloom-M2- Dale Chemical Corporation Udyognagar Gundlav, Bulsar. Renown Plastics. Udyognagar, Udhana, Jain Education Intemational
Page #485
--------------------------------------------------------------------------
________________ svAdhIna bhAratano vijJAna vikAsa A 5 chuM vijJAna saMsthA e zrI. Do. narasiMha zAha svAtaMtrya prApti pachI vijJAnanI bAbatamAM ApaNI rASTrIya gaNatA udyogonI milavaNI; (3) cAlu udyogomAM upa pada ' sarakAre khUba pragatizIla pagalAM bharyA che. vijJAnanI judI judI tarIke nakAmA jatAM padArthonA upayogo aMge saMzodhana: 4) zAkhAomAM saMzodhana aMge khUba sagavaDa ubhI karI che. kAunsIla tAvika rAsAyaNika saMzodhana ane tene udyogamAM lAgu paDavAne epha sAyanTIphika enDa InDasTrIyala risarca (TUMkamAM C.S.I. R.) thana; (5) padArthonI kasoTIne rAsAyaNika pRthakakaraNa (6) jarUrI tathA sarakArI vaijJAnika saMzodhana khAtA (DipArTamenTa opha mAhitI, salAha vagere darA udyogone madada; (7) audyogika rIta sAyanTIphIka risarca . . S. R.)nI sthApanA karI te dvArA judAM rasamene prAge tathA padhariAnuM nidAna Demonstration; judAM kSetro mATe prayoga zALAo te vaijJAnika temaja audyogika (8) rasAyaNa vijJAna ane TekanolejInAM kSetramAM saMzodhanakArone saMzodhana aMge sthApI che. A lekhane hetu e saMsthAomAMnI tAlIma ane saMzodhana karavAnI sagavaDe. A leboreTarInA mukhya keTalIkane TUMkamAM eka pachI eka paricaya karAvavAno che. saMcAlaka prathama niyAmaka Do. je. Dabalyu mekabeIna hatA pachI AvyA che. phinca, tyArabAda De venkaTa rAmana ane hAla Do. bI. 1 nezanala kemikala leboreTarI opha InDIA-pUnA DI. TiLaka niyAmaka che. saM yAbaMdha rasAyaNa vijJAnIo tyAM judA A leboreTarI (prayogazALA) kADhavAnI yojanA I. sa. 1941mAM ja judA kSetramAM kArya karI rahela che. che. zAMti svarUpa bhaTanAgare rajU karI hatI. sarakAre te svIkArI upara ullekhelAM kArya karavA mATe leboreTarInA sAta vibhAge ane 1943mAM sara aradezara dalAlanA adhyakSapaNuM nIce te aMgenI karavAmAM AvyA che. e dareka vibhAga eka eka madadanIza niyAmaAyojana samiti nImI. dorAbajI tAtA TrasTa te mATe ATha lAkha kanA hAtha nIce che. zarUAtanA varSomAM bAya-kemesTrI vibhAgamAM rUpiyAnI sakhAvata karI. sarakAre makAna ane bIju kharca maMjara Do. ema. dAdarana, kemikala eMjIniyarIMgamAM Do. eca. sI. karyuM ane 1947mAM muMbaI rAjyanA paMta pradhAna zrI bAbAsAheba bIjAvata, khanija rasAyamAM Do. je guptA ane kArbonika kheranA harate tene zilAropaNavidhi thayA bAda 1950 mAM pati orgenika rasAyaNa vibhAgamAM gujarAtanA suprasidhdha rAsAyanika De. javAharalAla naherue tenuM uddaghATana karyuM. bhAratanA vijJAna- Ara sI. zAha hatA. A vibhAgamAM davA, vadhA, raMga, kudaratI ItihAsamAM A prayogazALA eka sImA cihnarUpa gaNAya che. padArthonuM anveSaNa, milemAM vaparAtAM rasAyane, tela-carabI yukata pragatizIla dezonI haroLamAM UbhI rahe evI e prathama rASTrIya padArtho vagere para saMzodhana (zudhdha temaja audyogika bane prayogazALA astitvamAM AvI, ane dezane khAtara vijJAnanA prakAranAM ) karavAmAM Ave che. pratyeka vibhAgamAM rasAyaNanI te kSetramAM hiMdanA yuvakone kAma karavAnI taka meLavavAnAM kAra khullAM zAkhAnA niSNAto kAma kare che, ane maMjura thayelI yojanAo thayAM. A prayogazALAnuM makAna pUnAthI pAMca mAIla dUra gaNezabiDa para saMzodhana cAle che. rastAnI pazcime pAsANanA medAnamAM AveluM che. 640 phuTa lAMbu ane 200 phuTa pahoLuM tenuM mukhya makAna 475 ekaranA vistAramAM A prayogazALAmAM thayela saMzodhana kAryane pariNAme nIcenI keTalIka rIte saphaLatA pUrvaka pAra utAravAmAM AvI che. (sAmAnya vAcakane anukULa paDe e mATe A yAdImAM vaijJAnika bhASA vAparI tenI lAyabrerI 8500 corasa phaTanA vizALa khaMDamAM che. temAM nathI. paraMtu TUMkamAM mAtra nirdeza karelo che. vigato mATe jIjJAsurasAyaNa vijJAnanI eka eka zAkhAnA 3,000 uparAMta pustako e pUnA lakhavuM.). che ane lagabhaga 35. sAmayike tyAM Ave che. uparAMta Adhunika sAdhana sagavaDavALuM moTuM sabhAgRha paNa emAM che. judA judA udyogomAM mabalakhapa vaparAtA sAiTrika esIDanI AthavaNanI rIte banAvaTa, viTAmina sI ' nI banAvaTa; davA leboreTarInA kArya pradezamAM rasAyaNa vijJAnane lagatuM koIpaNa auSadha tarIke pona ane proTInanA jaLakRta vighaTana padArtho saMzodhana kArya ahIM hAtha dharavAmAM Ave che. temAM nIcenA vagerenI banAvaTa; cAmaDAM ane hADakAmAMthI jileTIna (reza) kAryone samAveza thAya che. (1) udyogo mATe upayogI kAcA ane kelsIama phosphaTanI banAvaTa; taMbAkunA kacarAmAMthI nIkeTIna padArthonI tapAsa ane temanI vogika zakyatAo; (2) cAvIrUpa ane tenA sapheTanI banAvaTa; elyuminiyamanA khanija ekasAIDa ' ' ' :) Jain Education Intemational
Page #486
--------------------------------------------------------------------------
________________ 598 bhAratIya asmitA mAMthI raMgarogAnamAM upayogI TiTeniyama okasAIDanI banAvaTa phijhikasa eTale bhautika vijJAnanI dareka zALAmAM A progaDAmaramAMthI nIkaLatA TolyuIna nAmanA pravAhImAMthI kaDavI badAmanuM zALA saMzodhana kArya hAtha dhare che. tela, mApa ane samayanAM tela ane lebAnanA phalane esiDa taiyAra karavAnI rIta; davA- mULabhUta ghoraNa sTAnDarDa, ilekaTronanI madada vaDe cAlatAM sAdhane, auSadhomAM upayogI jaMtuna padArthonI banAvaTa; telIbIyAmAMthI dhAtuonA guNadharma, azrAvyadhvani (Ultrasonic) vagere kSetromAM vadhAre pramANamAM tela maLe evI rItanI dejanA kamaLanA telamAMthI saMzodhana cAle che. uparAMta udyogomAM upayogI sudhAraNA karavA suzobhita raMga vAnizanI banAvaTa, zeraDInA kacarAmAMthI nIkaLatA athenI vaijanAo temaja vastuonAM spesiphikezana, koliTI mINanu zuddhi karaNa, lIbeLInA telane cAluM upayoga mATe gaMdha kanTrola vagere kAmane paNa temAM samAveza karavAmAM AvyA che. rahita banAvavAnI rIta A uparAMta ahIMne "mAikro enelisisa" leboreTarInA prathama mukhya niyAmaka hiMdanA suprasiddha vijJAnI ne vibhAga pRthakkaraNa mATe bahAranuM kAma paNa le che. A leba- marahuma Do. ke. esa. kRSNana hatA. reTarInuM Ayojana pazcima dezonI evI saMsthAo karatAM jarAye kAmanI vaheMcaNI nIcenA vibhAge pramANe karavAmAM AvI che. Utaratu nathI ane dezanA udyoganI pragatimAM A saMsthA agatyane / (1) vajana ane mApa (2) audyogika mikeniksa (yaMtravijJAna) phALo Ape che. emAM zaMkA nathI. saMzodhanane lAbha aMte Ama ane vaparAtA padArthonI tapAsa. (3) garamI ane zakti. (4) prakAza janatAne pahoMce emAMja enuM sArthakaya che. vijJAna, (5) vijaLI. (6) IlekaTronikasa (7) dhvani vijJAna (2) 2. nezanala phijhikala leboreTarI, dilhI. audyogika bhautikavijJAna ane (9) rAsAyaNika pRcakkaraNa. jo tame mane ema pUchatA ho ke Tekanikala siddhio ane dareka vibhAga mATe ekaka madadanIza niyAmaka che. A uparAMta phuraNAnI bAbatamAM sauthI vadhAre asara mAthA para koNe karI, pI le Temparecara ati ochI uSNatAe saMzodhanane lagatuM kArya paNa to vividha kSetromAMthI vINIne kahuM ke dilhInI nezanala phijhikala lI cAle che. lereTarI, jamazedapuranAM leDhAnAM kArakhAnAM ane tuMgabhadrAne teTiMga udyogamAM kArbananI cIjo khUba vaparAya che, jemake IlekaTrIka baMdhe che. A udagAra paTa baMdha aMge malI AMtara rASTrIya moTara, beTarIo, Akale5 (cAMpa-dIvo) vagerenI banAvaTamAM konpharansamAM hindamAM AvelA svIDananA pratinidhi maMDaLanA netA AthI ahI udyogomAM vaparAtA vividha prakAranA kArbananI banAprio. eDI velAnaranA che. vaTa aMge saMzodhana hAtha dharavAmAM AvyuM hatuM. ane pariNAme dezamAM kArbanavALI AvI banAvaTo zakya thaI che, hiMdI grephAITane - bhArata sarakAranA vijJAnika ane audyogika saMzodhana khAtAnA niyAmaka Do. bhaTanAgare I. 1941mAM vaijJAnika saMzodhana mATe eka zuddha karavA nAnA pAyA para audyogika saMzodhana hAtha dharavAmAM madhyastha prayoga zALA kADhavAnI darakhA ta sarakAra AgaLa rajU karI. AvyuM hatuM. DrAyaselanI banAvaTamAM va5rAta sadiya (activated) temanI murAda A prayogazALAnA be vibhAga karI eka phijhikala ane megenIjha DAkasAIDa paNa dezamAMthI maLatA kAcA mAlamAMthI ahIM bIjI kemIkala ema be prayoga zALA ubhI karavAnI hatI. 1943mAM banAvAya che. uparAMta trAvaNakoranI menAjhAITa retImAMthI heliyama A darakhAsta para vicAraNA mATe A jana samiti nImavAmAM vAyu kADhavAnuM kAma paNa hAtha dharavAmAM AvyuM hatuM. AvI. 1946mAM tene ahevAla bahAra paDI. tadanusAra sarakAre uparanA vibhAgo uparAMta lAyabrerI, saMzodhana mAhitI vibhAga, kADhelI pUnAnI kemikala leboreTarIne paricaya upara AvI gayo, madhyastha varkazopa paNa (jemAM kAcane sAmAna banAvavAnI varkazopa phijhikala leboreTarIne pA nAkhavAnI kriyA paNa 1947mAM paNa samAI jAya che) tathA phoToyAphI ane DroIMga mATenI citrA lekhana saMsthA paNa A leboreTarIne joDelAM che. ja paMDita javAharalAle karI ane 1950mAM tenuM uddaghATana saradAra vallabhabhAI paTelanA zubha haste thayuM. 6 0 phUTa lAMbuM ane 3. senTrala solTa ane marIna kemikala risarca 170 phUTanI pAMkhavALuM agrejI akSara L (ela)nA AkAranuM phijhi IsTITayUTa : bhAvanagara kala leboreTarInuM makAna urAra sanmukha che, jethI temAM sthira ane puratuM ajavALuM maLayA kare che. pAchaLanA bhAganI bArIo 1954 nA eprilanI dasamI tArIkha saurASTranA ItihAsamAM dakSiNamAM hovAthI sIdho sUrya prakAza na Ave e mATe rakSaNa ujaLe akSare aMkAyelI raheze. saurASTranA audyogika vikAsamAM karavAmAM AvyuM che. tenI ugamaNI dizAmAM traNa ane pazcima temaja vijJAnika saMzodhananI pragatimAM eka sImAcinharUpa senTrala tarapha be mALa che. laMbAImAM 6 phUTanA ekama para makAnanI racanA seTa ricarsa insTITayUTa (pAchaLathI badalAyeluM nAma : senTrala che. pahoLAI badheya 20 phUTa raDe che. eTale dareka oraDAnI laMbAI selTa ane marIna kemikalsa risarca InsTITayUTa) te divase 6 nA guNaka para AvelI che. koIpaNuM eAraDe 6, 12, 18 phUTa bhAvanagaramAM sthapAyuM. rASTrIya prayogazALA nI paraMparAmAM A ema hoya che AvI paddhati amerikAnI keTalIka zreSTha pragazALA InsTITayUTa e bAramo maNake che. emAM jovAmAM Ave che. leboreTarIne kula vistAra 700 ekara mIThuM garIba yA tava gara saune mATe Avazyaka sAmAnya vastu che. ApaNA deza pharato 3500 mAIla samudra kinAro che. rAjasthAna 6 nA guNaka para amerikAnI keTalIka zreSTha prayAga mIThuM garIba yA tala gaja jamInamAM che. Jain Education Intemational
Page #487
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha tha09 ane kacchanA nAnA raNamAMthI mabalakha mI maLI zake ema che. puSkaLa saMzodhananI jarUra che. A rIto aMge saMzodhana hAtha dharI paMjAbamAM maMDImAM mIThAnA puSkaLa bharAge che. chatAM ApaNe para temane suprAdhya karavA e saMsthAne eka uddeza che. dezathI AyAta thatA mIThA para AdhAra rAkhatA hatA ! dezanA A InsTITayUTanA mukhya traNa vibhAge che. (1) khanija bhAgalA paDyA pachI A paristhiti vadhu viSama banI. paMjAba rasAyaNa vibhAga (2) bhautika rasAyaNa vibhAga ane (3) ane siMdhanA mIThAnAM kArakhAnAM pAkistAnamAM gayAM. saune yAda kemikala enajInIyarIMga vibhAga. A uparAMta lAyabrerI, saMzodhana haze ke 1948mAM to mIThAnI achata, achata eTalI badhI thaI ke mATenI sagavaDa, myujhiyama ane varkazopa paNa sAthe joDAyelAM che. trAsa vartAI gaye. saMsthA mIThAnA agara paNa calAve che. mIThAnI A taMgI dUra karavA sarakAre eka samiti nImI. "0 karoDanI vastIvALA A dezanA pratyeka AdamIne mIThAne dezamAM mIThuM pakavI te bAbatamAM svAvalaMbI thavA vicAraNAo prazna sparze che. saune puratuM ane sastA bhAve mIThuM maLe e ati cAlI. dezamAM mIThAne udyoga AbAda karavA mIThA ane tenA udyoga agatyanuM che. udyogone mIThAno puravaTho suprApya thAya e mahatvanuM che. aMge puSkaLa saMzodhananI AvazyakatA che. ema e samitie dezane yuvaka A saMsthAone tAjagI Ape to vijJAnanI A nirNaya karyo. 1951mAM mIThAnA saMzodhana aMge eka madhyastha sevA hiMdanI kharI sevA che.-are ! AkhI duniyAnI sevA che.saMsthA kADhavAnI darakhAsta raju thai ane A saMsthA saurASTramAM kemake vijJAnane sarahada naDatI nathI" paMDita javAharalAlanA A kayAMka sthApavAnuM nakkI thayuM saurASTra sarakAre saMsthA mATe makAna ApavAnI udAra sakhAvata karI. ane bhAvanagara je ucca keLavaNInuM udgAre rASTrane yuvaka jIvanamAM utAre ema IcchIe. pragatizIla kendra che tyAM A insTITayuTa kADhavAno nirNaya leze. 4. phijhikala risarca leboreTarI, amadAvAda saurASTra sarakAre rAjadhATela ane 1 5 ekara jamIna agaranI banA 1947nI vAta. kosmika kirane abhyAsa karavA mATe eka vaTa mATe akhatarA karavA ApI. prayogazALA karmakSetre eDyukezanala phAunDezana (sArAbhAI kuTuMba) ApaNA dezamAM mIThAnI banAvaTa jajUnA kALathI jANItI che. taraphathI zAhI bAgamAM eka nAnA makAnamAM zarU karavAmAM AvI. saurASTramAM mIThAne Adhunika udyoga chellAM lagabhaga pAMtrIsa varSothI ane zeTha aMbAlAla sArAbhAInA putra Do. vikrame saMzodhananA sthapAya che. paheluM mIThAnuM kArakhAnuM marahuma zrI kapilarAya vakIle kSetramAM pagalAM mAMDayAM. A nAnakaDI zarUAta saunuM dhyAna kheMcyuM. I. 1927mAM mIThApura khAte kADhayuM hatuM. vilAyatanA mIThA jevuM amadAvAda ane gujarAtanI sAMskRtika khilavaNImAM agragaNya bhAga mIThuM banAvavAnI marahuma vakIla sAhebane dhagaza hatI. temane letI amadAvAda eDayukezana sosAyaTIe A prayogazALAmAM rasa saurASTramAM mIThAnA udyoganA Adya sthApaka gaNI zakAya. ega levA mAMDyo. 1948mAM sosAyaTIye pragazALA pitAne hastaka NIsamI sadInA prArabha sudhI ApaNe mIThAnI bAbatamAM svAvalaMbI lIdhI ane vAtAvaraNanA bhautika vijJAna (Atmospheric hatA. 182pamAM lIvarapura ane cezAyaranuM mIThuM kalakattAmAM AyAta Physics ) ne eka vibhAga kADhI tenI pravRttionI maryAda vistArI karavAmAM AvyuM. makAna te gara thAya tyAM sudhI ema. jI. sAyansa InsTITayUTa nI eka pAMkhamAM tene jagyA maLI ane Do. ke. Ara rAmanAthana tenA pachI e AyAta vadhatI ja gaI. briTIza sarakAranA adhi niyAmaka nImAyA. kArIo mAnatA ke hiMdamAM sAruM sastuM mIThuM banAvI zakAya nahIM. marahuma kapIlarAye A AdyAhana upADI lIdhuM ane batAvI ApyuM ke saMsthAnA mukhya saMzodhake-De. vikama ane Do rAmanA je briTIzaronI mAnyatA pAyA vinAnI che. tyAra bAda sarAmAM viSayamAM rasa letA hatA tene anuraMgI saMzodhanane kAryakrama zarUmIThAMnAM Dajhana uparAMta kArakhAnA cAlu thayAM che. IDIana sTAnDarDajha AtamAM yojavAmAM Avyo. sUryamAMthI asTrAvAyoleTa kiravaDe InsTITayUTane nakkI karela 96 TakA mIThAnI maryAdA vaTAvIne saurASTra nuM vAtAvaraNumAM 15 thI 30 mAIlanA vistAramAM pedA thatA ona mIThuM sarerAza 97 TakA hoya che. chatAM AmAM paNa sudhAraNAne ava. nAmanA vAyu aMgenA saMzodhanamAM temaja komika kiraNonA sAmakAza che. mIThAnI jAta sudhAravAne savAla khUba mahatva che. A yika pheraphAronA kAraNe zodhavAmAM che. rAmananAthanano ane Do. aMge vaDAlA (muMbaI) pAse meDela kAma cAle che. A uparAMta vikramane rasa hato. paraMtu prakAza, karimaka kirazo ane aTTA-- dariyAnA pANI mAMthI mIThuM kADhI lIdhA pachI rahelA anya kSAra vAyoleTa kira -A badhA ApaNI pRthvIne akhila vizvanI banAvavAnuM kAma paNa agatyanuM che. piTAsa, bromIna, megneziyamanA sAthenA je saMsargo che temAMnA keTalAka aMze che. reDiyonAM mojAM kSAre vagere temAMthI banAvI zakAya e have paTa che. agatyanA temaja bIjA kiraNe pRthvInI bahArathI Ave che ane tene bhAre rasAyanI banAvaTamAM paNa mI mukhya kAco mAla che. A sparze che. TUMkamAM, reDiye - khagaLanA ayAsathI InsTITayUTanuM mukhya kArya mIThAnI guNavattA sudhAravAnI rIto moTA vizvane lagatA ApaNuM jJAnamAM nUtana ane AkarSaka dRSTibiMdu pAyA para karI batAvavAnuM che. sAmAnya temaja audyogika upaga umerAyuM che. eTale aneka vicAro bAda, judI judI jAtanAM mATe mIThAnI pedAza vadhArI pragati karavAnI che. mIThA uparAMta prakAza kiraNe je ApaNI pRthvI para Ave che e badhAMnA anveanya rasAyaNo Arthika rIte khUba upayogI che ane temane kADhavA ghaNu aMge samanvita kArya hAtha dharavAmAM Ave to sAruM pariNAma Jain Education Intemational
Page #488
--------------------------------------------------------------------------
________________ 510 bhAratIya asmitA Ave ema nakakI thayuM. A hetu bara lAvavA saiddhAMtika bhautika hiMdanA Adhunika kApaDa udyoge potAnI zatAbdI ujavI ane saMza-dezanA arthataMtramAM A udyoga gauravavaMtu sthAna pAmI cUkayA enarjI che. pAMcavarSIya yojanAmAM kApaDa utpAdananuM je lakSya rAkhavAmAM khAvyuM hatu tenA karatAM 2050 lAkha vAra vadhAre kApaDa pedA thayuM che. Aje sUtarAu kApaDanA duniyAnA utpAdanamAM hiMdu bIje naMbare Ave che. ApaNuM kApaDa, jAta, bhAta ane guNavattAmAM anya dezeAnI sAthe harALamAM UbhuM rahI zake che. vijJAna, DiyA ane ilekaTronikasa vijJAnanA abhyAsa dhana thAya evI sagavaDa karavI joie. eTale eTomika kamizana pAse khA. vaijanA rajU karavAmAM AvI ane nAma madada mATe mAgaNI karavAmAM AvI. 1999mAM A mAgaNI kAravAmAM AvI. 1950mAM prayogazALA mATe menejamenTanI racanA thaI. 1952mAM makAnanA pAyA bAgyA ane 1954mAM eNprila mAsamAM vaDA dhAna tenu udghATana phlu, A prayoga zALAnA maDhanA uddeza pazcima hiMdamAM sautika vijJAnanA anusnAtaka abhyAsa mATe eka kendra tarIke kAma karavAnA ane saiddhAMtika temaja prayogAtmaka bhautika vijJAnamAM saMzAdhananI tAjIma ApavAnA che, gujarAtayunivatirIkhe A sasthAne ucca abhyAsa ane sazodhana mATe mAnya rAkhI che. prayAgavAnuM kAma nIcenA vibhAgamAM cAve che. sI--- kAunsIla opha nAkhavAmAM zrae (1) vAtAvaraNanuM bhautika vijJAna vibhAga (2) dhAriyA diNa vibhAga (3) saddhAMtika bautika vijJAna vibhAga ane (4) raDiyA-lekaTronikasa vibhAga A uparAMta chellAM thoDA varSomAM kompyuTara temaja vazApa ane bIjI jArI sagavaDo dharavAmAM AAvI che ane makAno paNa umerAyA che. prathama vibhAgamAM vAtAvaraNanA upalA carAmAM thatAM khANa, uSNatAmAna vagere pheraphAronA abhyAsa thAya che. hindanA havAmAna khAtA temaja AMtara rASTrIya ekzana kamIzana sAthe A vibhAga sahakAra pUrvaka kArya kare che. 3. rAmanAnA viSayamAM AMtararASTrIya khyAti dharAve che. A uparAMta ApeteskIyarane lagatAM AMkaDA jala eka sTrIyala ane sAyanTiphIka risarca'mAM dara mahine pragaTa thAya che. khIjA vibhAgamAM De|. vikrama sArAbhAi (hAla eTomika ena kamizananA ceramena) miro para saJAna kare che. tene lagatI mAdhunika sAdhana sAmagrI tyAM vasAvelI che. Ama TUMka sama yanA gALAmAM A prayAga zALAe sArI pragati sAdhI che. aTIrA' (amadAvAda TeksaTAIla inDasTrI risarca esesi ezana amadAvAda) amadAvAda TekasaTAIla InDaraTI risarca esesignesanano prathama aMgrejI akSara laine ATIRA zabda banyo che. DhAkAnI suprasiddha malamala banAvanAra ApA deza anupama nAnA kApA mATe vikhyAta hato. dhva-pazcimanA sava zA hiMdI kApaDanI e kArIgarInA sAthI mukhya banatA. e kArIgI nyAye kApaDanI che. kALa mRtaprAya thaI gaI. paraMtu bAbatamAM Apatra deza punaH pragati cakra nimaNu sAdhato jAya A sidhdhi e kaI eka divasanu" kAma naya. 1851mAM kAvasajI nAnAbhAI dAvarU nAmanA pArasI gRhasthe sau thama kApaDanI mila kADhI tyArathI mAMDIne aneka muzkelIe ane hariphAiomAMthI pasAra pati A udyoga AAranI anice pahoMcyo che. madInA jamAnAmAM punya mahAbhAge zA kAga svadezInI pravRttie pA tene madada karI che. Aje A udyogamAM 110 karoDa rUpiyA uparAMtanI mUDI rokAyela che. ApaNA dezamAM 460 mile che. temAM 5 mitro mumAM, ja amadAvAdamAM ane bIjI 61 miya mahArASTra, gujarAtanA anya bhAgeAmAM AvelI che. eTalemahArASTra gujarAta atre che. bIjA naMbare tAmilanADa rAjya Ave che. jyAM 93 mIlA AvelI che. kApaDa udyoga lagabhaga ATha lAkha uparAMta mANasAne rAjI Ape che. kAIpazu udyoganI pragati sAdhana vinA mane nahI emAM have e mata che. ja nahIM. amadAvAdanA mIla mAlikoe 1944mAM A dizAmAM pagalAM bharavA mAMDayAM. kApaDa aMge-sazodhana mATe prayeAga zALA kADhavAnA vicAra teoe karyAM. udyoga ane sarakAranA sahakArI prayane vaDe yeAjAyelI A sasthA 1946mAM rajisTarDa karavAmAM AvI, pariNAme '"TIrA' astitvamAM AvyuM. 1 divasanI sthApaya maLyo nI pUrva lAkha viyAnA bhaDeALathI zarUAta karavAmAM AvI. hiMdI sarakAre 19 lAkha trAka rUpiyA temAM ApyA. saMsthAnuM cAlu kharca sabhya mitranI ane zALAnI saMkhyAnA pramANamAM varADe vaheMcI levAya che. ane sarakAra eTalI bIjI rakama grAnTa tarIke Ape che. sabhyapada dezanI badhI milo mATe khullu mUkavAmAM AvyuM che. 81 sabhyAmAMthI 12 amadAvAda bahAranI mIlo paNa che. ahIrAnI prayoga zALA gujarAta yunivarsirInA sa pAse AvelI che. vacalo bleka lAyabrerI judI judI prayoga zALAe, elphreisa ate varkazopa mATe vaparAya che. sazAdhana tenA para traNa mALa AvelA che. eka bAju pAileTamIla AvelI che. bIjI bAju bAju vyAkhyAna gRha che. A makAnanA pAyA saradAra vallabhabhAI paTele 1950mAM nAkhyA hatA. ane 1954nA eprilamAM vaDA pradhAna paMDita naherue tenuM udghATana karyuM hatuM. aTIrA nIcenA vibhAgAmAM vaheMcAyelu che. (1) bhautika vijJAna vibhAga (ra) paNa vibhA
Page #489
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha 511 mAM bhAga letuM nathI eTale temAMthI rajako (3) AMkaDA zAstra vibhAga lIdhe puravAra thayuM che ke paramANunA baMdhAraNamAM proTona, (4) mAnava zAstra vibhAga ilekaTrena, nyuna, pijhiTrena ItyAdi sUkSmatara rajakaNe (5) TekanolojI vibhAga avelAM che. dareka aNumAM be bhAga hoya che. eka (6) lAyesana vibhAga madhyavatI bhAga ane bIjo tenA pharato Avele bhAga. madhya(7) lAyabrerI ane vatI bhAgane paramANunuM nyukalIasa kahevAya che. ane tenA karatA (8) vahIvaTa mATe kAryAlaya. AvelA bhAgane ilekaTrona, TUMkamAM nyukalIasa eTale paramANunuM bhautika vijJAna vibhAgamAM tAMtaNAnI sapATI para raMga ane hRdaya. dravyanA rAsAyaNika pheraphAra lenI bahAra AvelA IlekaTronanI anya rasAyaNonI asara, marAI jhA tAMtaNAo ane temanA saMkhyAmAM pheraphArane AbhArI che. nyUkalIasa tenA para kAbu hAya teja caLakATane saMbaMdha kSa kiraze vaDa tAMtaNAone abhyAsa che. paNa temAM te bhAga letuM nathI. yureniyama jevAM bhAre vajananAM vagere saMzodhana cAle che. kApaDa vaNATamAM vaparAtA padArthonA guNa. taveno cukalIasa svataH tUTe che eTale temAMthI rajakaNe joradharmo tapAsavA Adhunika yaMtra pazu vasAvelA che. pUrvaka vaTe che. A diyA reDiyo-ekaTIvITI' kahevAya che. rasAyaNa vibhAgamAM sAIjhIMgane lagatA padArthone abhyAsa, A badhA jJAna mATe vijJAnIo paramANune toDavA mathatA sabhyamImAM prosesiMgane vagatI tapAsa vagere anveSaNa hAtha dhara AvyA hatA paNa temAM saphaLatA meLavI zakayA nahotA. paramANunuM vAmAM Ave che. TekasTAIla TekanolojI vibhAga pAiloTa mIla cukelIasa ajeya killA jevuM che. jema keI kille teDavA aMgene che. mAnavazAstra vibhAgamAM majara ane mAlikanA saMbaMdho, jabara tApanI jarUra paDe, tevI rIte cukalIasa teDavA ghaNA majUronI tabiyata para kAmanI asara ItyAdi prakana hAtha dharavAmAM sabaLa sAdhanAnI jarUra che. A sAdhana prophesara lerensanI sAIAve che. lAyesana vibhAga mile, temAM karatAM TekanIziyana ane kalaTrenanI zodhe purU pADayuM. sAIkalona evI karAmata che ke aTIrAnA saMzodhakonA parasparanA saMbaMdhe sacavAya ane saMzodha. temAMthI keIpaNa muLatatvanA nyukalI asane teDavA jorapUrvaka vIjananAM pariNAma milamAM tapAsAya e rIte kAma kare che. Ama lIka gALAe cheDI zakAya. pariNAme eka tevamAMthI bIjo aTIrA sahakArI saMzodhanane eka dAkhalo pUro pADe che. mULatata pedA thAya. pArAmAMthI sonuM paNa banI zake ! aTIrAnI sthApanA pachI muMbaI, koImbatUra, IndoranA mila- paramANunA nyukalIsanA A abhyAsane Adhunika viSaya mAlIkoe paNa AvI saMsthA kAdI che, e AnaMdanI vAta che. nyukalIasa koli kasa kahevAya che. A viSayamAM bhautika vijJAnIo DhAkAnI malamalanA kAti Apazo deza pAchI prApta kare ema puSkaLa saMzAdhana karI rahyA che. Ajane eTama beba, hAIDrojana IrachIe. bomba vagere vinAzakArI zodha e nyukalIasa toDavAthI pedA thatI zaktine upaga karanArI karAmata che. ApaNA dezamAM A (6) InsTITyUTa opha cukalIara phIjhIkasa kalakattA viSayamAM saMzodhana ane abhyAsa karanArI be saMsthAo che. eka dravyanI racanA atyaMta sUkama ko vaDe thayelI che. e jANItI vAta tAtA isTITayUTa opha phanDAmenTala cisa muMbaImAM AvelI che. A kaze paramANu eTama tarIke oLakhAya che. jagatanA jJAnanA che. ane eTaNImaka enarjI kamIzana saMcAlita me (muMbaI) nuM ItihAsamAM enI pahelI zodha bhAratIya tatvajJAnI kaLAde jAhera karI, paramANuM mathaka ane bIjuM kalakattA yunivarsiTI saMcAlita InsTITayUTa tyArathI mAMDIne isvIsananI 18mI sadImAM a eja vinAnI jona epha kalaara kojhikasa muMbaInI saMsthAnA prathama niyAmaka suprasiddha DoTananA samaya sudhI vidyAne ne vijJAnIo emaja mAnatA ke hiMdI vinAnI De. homI bhAbhA hatA. ane temanA acAnaka avadravyane nukramamAM muma kaNa 'paramA gu' e chevaTanuM ekama che. ane sAna bAda De. vikrama sArAbhAI che. kalakattA InsTITayuTana niyAmaka tenA bhAga paDI rAke nahIM. e avibhAjya ane avinAzI che. eTalAja suprasiddha vijJAna che. meghanAda sArA hatA. koIpaNuM mULa tavanA paramANuo te sarakhA ja hoya ane temAMthI kalakattA InsTITayUTano pAyo I. sa. 1948 mAM Do. zyAmA kaI padArtha nIkaLI na zake. prasAda mukharajIe nAkhe. hato InsTITayUTamAM pAMca vibhAgo che. paNa paramANune lagatuM AvuM nizcita jJAna reDiyamanI zedha (1) sAIkalona vibhAga pachI DagamagavA mAMDayuM. reDiyamanA paramANuo ApoApa tUTe (ra) akIkakasatA vibhAga che. ane temAMthI navA paramA guo mULatatvo bane che. ane reDiyama vaijJAnika sAdhana sAmagrI banAvavA mATenA vibhAga pite eka mULatatva che emAM to zaMkA ja nathI. eTale kAto (4) nyukalIasa kamiTTi vibhAga paramANunI vyAkhyA pheravavI joIe tyAM to reDiyama mULa tatva (5) nyukalaesa kojhikasa vibhAga nathI ema mAnavuM joIe. prathama vibhAgamAM paramANuone toDavA mATe upayogI sAIka. pariNA paramANu aMge saMzodhana zarU thayuM ane ucca kakSAnA loTrona goThavavAmAM AvyuM che. te ATha Mev. zakitavALuM che. vijJAnIoe tenI pAchaLa parizrama Adaryo. Aje e saMzodhanane bITA kiranI zakita ane palsa hAiTano zakita saMbaMdha nyuTronane (3). Jain Education Intemational
Page #490
--------------------------------------------------------------------------
________________ 512 bhAratIya arimatA pakaDI gemA kiraNone abhyAsa, samUha vidyuta raMgapaTane abhyAsa bujharga gujarAtI bhUstarazAstrI Do. dArazA vADiyAnA zabdo vagere viSa para avaNa cAle che. ApaNA dezamAM se prathama TakIe to "A saMsthA hiMdanI khAze ane khanijonI khIlasAIkalana A InsTITayUTe zarU karyuM hatuM. vaNImAM sUcaka pragati darzAve che. hiMdamAM vaijJAnika pragati mATe je athAga prayatana ane utsAha batAvAyAM che tenA pariNAma rUpa A bAyo phIjhikasa vibhAgamAM AkhA hiMdamAM sau prathama ahIM leboreTarI che." ilekaTrona mAIkoskopa vasAvavAmAM AvyuM hatuM. je zakitazALI yaMtra dvArA bArIkamAM bArIka cIja paNa joI zakAya che. reDiyo 2. bilDIMga risarca InsTITayUTa-rUDakI uttarapradeza bAMdhakAmanA AisoTopano jIva vijJAna tathA vaidyakIya saMzodhanamAM upaga, udyogamAM saMzodhana mATe A leboreTarI kADhavAmAM AvI che. nezajIvANuo para saMzAdhana-ema saMzodhana A vibhAgamAM cAle che. nela phIjhikala lebereTarInA eka vibhAga tarIke A saMsthA kADha vAnuM sUcana thayeluM paraMtu dezanI vipula jarUrIAtane pahoMcI vaijJAnika sAdhanonI banAvaTavALA vibhAga saMzodhana mATe jarUrI vaLavA A svataMtra InsTITayUTa astitvamAM AvyuM. navAM sAdhane banAvIne saMsthAne upayogI thAya che. vIjaLIka upayogI sAdhano ahIM taiyAra karavAmAM AvyAM che. 3. senTrala ledhara risarca InsTITayUTa-madrAsa ApaNA dezamAM cAmaDA banAvavAne udyoga keTaleka sthaLe Adhunika paddhatie cAle nyukalIara rasAyaNa vibhAgamAM hiMdanAM reDiyo-ekaTIva khanijo che paraMtu moTo bhAga gRhaudyoga tarIke cAlI rahyo che. A saMsthAnA para saMzodhana cAle che. lehInA lAinTInamAM raheluM AyoDIna mukhya udeza hiMdanA guma udyogane zuddha temaja vyavahArU saMzalehImAM sAkara kezIama vagerenuM mUlkama pRthakakaraNanI rIte tapAsIne dhana dvArA madada karavAnuM che. dhoraNasara karavAmAM Ave che. 4. senTrala Draga-risarca InsTITayUTa-lakhanau (madhyastha davAcukalIara phijIksa vibhAgamAM bITA kira nI prakriyA sama- saMzodhana saMsthA] davA- saMzodhananA kAryamAM vijJAnanI vividha jAya e mATe judAM judAM paramANu kendronI zakti - sapATI vagere zALAono samanvaya kare paDe che. rAsAyaniko navI navI davAo prazno para saMzodhana hAtha dharavAmAM Ave che. ApaNuM dezamAM paramANu banAve. pachI tenI asarakArakatA ne upayogitA vagere para tapAsa vijJAnane lagatA saMzodhana aMge A saMsthAe AzA spada kArya hAtha dharavI paDe che. A saMsthAmAM davA aMge badhA prakAranAM karI batAvyuM che. saMzodhana hAya dharavAmAM Ave che. A uparAMta dezamAM bIjI keTalIya saMsthAo paNa sazodhananuM 5. senTrala ilekTro-kemikala risarca InsTITayUTa-karAIjhUDI kArya karI rahela che. sarakArI khAtAMo, yunivarsiTIo uparAMta madrAsa. ApaNA rojIMdA jIvanamAM vIjaLI eka aMga jevI banI saMzodhananA dhAma tarIke begamAM InsTITayUTa opha sAyansa (sAmA- gaI che. ApaNI sAmAnya vaparAzanI cIjo banAvavA mATe udyonya lekasabhASAmAM tAtA insTITayUTa) kalakattAmAM bejha risarca InsTITa- gomAM vIjaLI zakti kolasA ane varALanuM sthAna letI jAya che yUTa, beMgloramAM rAmana risarca InTITayUTa, muMbaImAM yunivarsiTI eTaluM ja nahIM paNa aneka rasAyaNonI banAvaTamAM te vaparAya che. DipArTamenTa opha kemikala TekanolojI, lakhanaumAM zAhAnI A vijJAna zAkhA ilekaTro-kemIsTrI tarIke jANItI che. A viSapelIonTolojIkala InsTITayUTa - vanaspati vijJAnanAM saMzodhana yanA prazno hAtha dharI saMzodhana karavA A saMsthA kADhavAmAM AvI mATe) Adi saMsthAo khAla ullekhanIya che. kalakattAmAM IDIyana che. esosIezana phora kalaTIzana opha sAyansa saMzodhananI eka jUnI . seTala phaDa TekanolojIkala risarca insTITayUTa sura. saMsthA che. De. sI. vI. rAmane potAnuM saMzodhana tyAM AdayuM vividha khorAkI padArthonI banAvaTa sAcavaNI vagere aMge prazno hatuM. muMbaI, madrAsa, kharagapura, dilhI, kAnapuramAM Avela I-DIyana para saMzodhana mATenI saMsthA. insTITayUTa opha Tekanoleja (!. I. T.) vaijJAnika temaja Tekanolekhakala saMzodhanamAM sAre phALo ApI rahela che. ApaNA dezamAM 7. nezanala meTAlAjikala leboreTarI opha IDIyA-jamazeda che A saMsthAoe vijJAna zikSaNa aMge paNa sArU parivartana pura. dhAtue aMgenA prazno para saMzodhana mATenI leboreTarI. ApyuM che. 8. senTrala glAsa enDa serAmika rIsarca InsTITayuTa kalakattA. 2 kAca ane cInI mATI tathA temAMthI banAvAtI cIjone lagatuM A uparAMta rASTrIya prayoga zALAomAM nIcenI saMsthAone saMzodhana karavA mATenI madhyastha saM yA. mAtra nirdeza karI saMto mAnajo paDaze. 9. senTrala roDa-risarca insTITayUTa- dilhI rastA bAMdhavA mATe 1. yuela risarca InsTITayUTa- dhanabAda bihAra. ApaNA vaparAtA padArtho ane rastA bAMdhavAnI yAo aMgemaulika temaja dezanI kelasAnI khANomAMthI nIkaLato mAla yogya rIte upayogamAM vyavahArU saMzodhana hAtha dharanArI madhyastha saMsyA. gAmaDA mAM levAya e aMge temaja anya baLata aMge saMzodhana hAya rastAonI khilavaNI mATe khAsa saMzodhana para bhAra mukavAmAM Ave che. Jain Education Intemational For Private & Personal use only
Page #491
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRti dha 1. senTrala ilekTronikasa glenjinIyarIMga risala insTITayUTa pilAnI (rAja thAna) malekTronanI madadavaDe cAlatI aneka karAmatA sAI che. jemake vidhA, vAyaralesa, nAradAna, raDAra, vivitra vagere. banI sthAna A badhAM Adhunika sA~skRtinAM upayAgI aMge jevAM gayAM che. ilekaTronika karAmatA yudhdha saMcAlanamAM mahatvanuM maitrI jAya che. mApa vijJAnanA kSetramAM paNa bekaTrona mahattA pUNuM pUravAra thayAche. jemake ilekaTronika dhaDiyALa ilekaTrenikasanika enjIniyarIMganA kSetramAM saMzAdhana mAne khAvI karIe. A saMsthAnI koza che. 11. rIbana hiMsama leberaThI DhAbAda dhi rAjyanA vepAra udyoga khAtAnA 3 dhAnanA hastaka adha-svataMtra khAtA tarIke kAma karatI A lekhI mukhyatve paugika gronA sarvAMgI sAdhana kAma karI rahI hatI, 1955mAM C.S...e A prayogazALAne mAtAnA hastakanI cIya prayogazALAmAM hAkhanna karI tenuM nAma rInA vizaya lenArI nAkhyuM. bIjI rASTrIya prayogazALA karatAM A samAM e bAbatamAM judI paDe che. AvI sthA bhAga kA pradeza vidhAnanI kAra eka sA pUratA maryAdita cAla che. tyAre A bokarI badhA prakAranuM AyAta audyogika sAdhana hAtha dhare che. AvA ja prakAranI bIjI rIjIanala risarca gADI AgamAM AvelI che. 1. senTrala blIka heltha enDanIarIMga vica TI, nAgapura prajAkIya taMdurastInA prazno aMge sazeAdhana hAtha dhare che. 13. pusA egrIkalcarala InsTITayUTanuM nAma InDIyana egrIkacarasa vitha rAkhI tene diThImAM lAvavAmAM AvyuM che. A saMsthA khetI aMge aneka sAdhana hAya dhare che. vRMdamAM InsTITayUTa A slemIkalcarala tathA leja eka esIkalcara paNa khetInA kSetramAM zikSaNuM ane zApanuM kAma kare che, vare bhAtanI vijJAna pAnAmAM cAra nezanala insTiI buTa bhApha sAyansIsa, InDIyAnA klekha karI A baDevalapurA vijJAnanI badhI khAtAmAM briTIza sarakAra temaja IMglAMDanI anya saMsthAe jema rAyalasAsATIne abhiprAya ane salAha sUcanA le che ane pachI niya le che tevI rIte ApaNA dezamAM paNa nezanala InsTITayuTa opha sAyansIsanI sthiti che, bhyA saMsthAnuM nAma badalIne hAlamAM Indian Science National Academy rAkhavAmAM AvyuM che, jema rAyalasAsAyaTInA phelA [F.R.S.] cUMTAvuM e mahAmAna che te ja ApaNI ekeDemInA phele cUMTAvuM e mahAmAna gaNAya che. vijJAna Aje abhyAsanA eneka viSayeAmAMnA eka mAtra viSaya ja nathI rahyuM. gale ne pagale Aje vaijJAnika rAjanAco upasthita thayelI rAdhAnI janatAnAM kAnapara asara thAya che. vaijJAnika sA dhana arthe jagatanA pragatimaya pragatimaya dezezamAM meTI meTI sAco upADI tenI pAcaLa thAmA rUpicyA kharcAya che. hiMdamAM svAtaMtrya prApti pachI A dizAmAM je pragati rASTrIya sarakAre karI che tenA saMkSipta ahevAla upara raju karyAM che. AthI spaSTa thAya sara vilyama slaranA vayanA TAMkI A ahevAla purA che ke bhAratamAM vijJAnane yogya sthAna maLavu che. suprasiddha vaijJA karIe. viSya vijJAnanuM che. rASTronuM bhAvi tenA kAbumAM che; ane vadhAre ne vadhAre bhAvata thayuM che. vijJAnanA muDamAM e badhAM pahelAM ke bhUte tenA trAjavAmAM te nALa rahyAM che." ** vinA sahakAra nahI dvAra vijJAnanA kSetramAM uttama kArya karanArane cuMTavAmAM Ave che. A uparAMta A ekeDamI saMzAdhananAM prakAzana mATe eka jenala narendra vyAsa calAve che ane saMzodhana mATe ziSyavRttie Ape che. maga.. * 113 visanagara mAlavAhana vyavahAra sahakArI maMDaLI lI. jhaDapI tathA niyamIta mAlanI haeNraphra karanAra ane hAyara paracejhanI gADIe ApanAra jIllAnI ekamAtra sahakArI dhAraNe kAma karanArI vAhana vyavahAra maDaLI. ramaNIkalAla maNIAra pramukha.
Page #492
--------------------------------------------------------------------------
________________ 415 bhAratIya aramitA With Best Compliments from Registered Office & Factory. VATVA (Ahmedabad), Gujarat. Gram : "MERCOCEM" (Ahmedabad) Phone : 50757 & 53581. Bombay Office : 210, Wallace Street, BOMBAY-1. Grani: "GUMBRUSH" Phane : 263918 & 261996. Saurashtra Paints Pvt. Ltd. Authorised Manufacturers in India for COOK & DUNN PAINT CORPRN. NEWARK, NEW JERSEY, U. S. A. Manufacturers of All Types of Quality Paints & Varnishes. ... Painting's Fun with Cook & Dunn.... With Best Compliments With Best Compliments From, International Steels Tool & Alloy Steel Dealers and Fabricators Iron Market, Kharva Galli Grant Road Bombay-8 BC. Telephone 335488 SANGHVI BROTHERS 24, Chhipichawl BOMBAY 2. Jain Education Intemational
Page #493
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratanI hastaprata saMpatti zrI jItena jeTalI " mudraNakaLA astitvamAM AvI e pUrve samasta vizvamAM pustaka bharAvI hakhita tAMjora uparAMta dakSiNa bhAratamAM viSama, hAthe lakhavAmAM AvatA hatAM. ema paNalekhanaLAnA vikAsa mahIsura tathA dakSiNa bhAratanI vidyApI tI ke vAsa, AnA saikAo pUrve vidyAnA vistAra sAthe anya pazcimanA dezo karatAM malAI pAse paNa sArA saMgraho che. Ane AdhAre tyAM trivendrama ApavuM vadhAre hatA. eTale aneka viSayanA pustaka adhyayana tathA saMskRta sirIjha mahIsura saMskRta sirIjha vagere granthamALAe pAle adhyApana mATe hAthe lakhavAmAM AvatA hatAM. AvI prAcIna OM A sivAya paNa aneka cagAyanuM kAyana paI nipAnI saMskRta yunivarsiTI pAse paNa have sava thavA mAMge che. mAsa yunivarsiTI nA sAmAe vizvanA hastaka temanuM keTalega banAvavAnA bhagIraca kAmamAM paDe che. gA kh hastapratone AdhAre aneka pustaka AcAra sudhImAM prAcina thayAM che. paNa sAthe ja seMkaDAnI saMkhyAmAM naSTa paNa thayA che. naSTa thaela pustakonA ullekhA maLe che. paNa pustako maLatA nathI. bhAvI paristhitimAM Aje paNa prakAzita tathA aprakAzita evA pustakAnI hastaprato hanonI saMkhyAmAM Apace tyAM vizvamAna che. AvA hastapratonA maMtrI kApaNI ja che hastapratA aneMka vireza cArlI gaI che. ane tyAM paNa enuM pramANa viputra hovA chatAM bhAratamAM kayAM kayAM che enu vihaMgAvaleAkana karIe te enI saMkhyA paNa eTalI che ke prAcya vidyAnA judI judI zAkhAnA aneka vidyAnA hajI varSAM sudhI enI upara kaLA karI zake ema che. ahiM satvanI saMkSepamAM e viha MgAvalokana Apanne karIe. ApaNA dezamAM dakSiNa bhAratathI zarU karI kAzmIra tathA nepALa ane bA~ sudhI vidyAnA vistAra thayA che. mitronane paN khAmAM AkAta na rAkhI zakAya. bindvanA aneka pAligraMthenI hastapratA vhileAnamAM che. jyAre tibeTanI bhASAnI hastaprateA cIna aneka laI gayuM hovA chatAM hajI tibeTamAM che. e sivAya dakSiNamAM kAgaLa uparAMta tADapatranI hastapratAnuM pramANa puSkaLa che. tADapatranI hastapranA be prakAranI hoya che. (1) paDelA prakAramAM jADA tADapatra upara lekhaDanI jhINI aNIdAra lekhanIthI akSarA kAtarI emAM je roMganI IMka hoya e rAnI zAhI puravAmAM AAve che. (2) bIjA prakAramAM tADapatra ke je kAgaLa jevAja pAtaLA dhUMTIne khAsa banAvavAmAM AvyA hoya che. enA upara khAsa zAhIthI lakhavAmAM Ave che. dakSiNa bhAratamAM peTAbhAganI pahelA prakAranI hastapratA jovA maLe che. Aje paNa tyAM AvA tADapatrA upara lakhANa thAya che. AvI tADapatro upara kAtarIne lakhelI hastapratAnI sArI evI saMkhyA dakSiNa bhAratamAM tAMjoramAM che. tAMjora uparAMta bIje mATe soMgraha aDiyAranI lAIbrerIne che. ane sthaLe aMdAja vIzahajArane che. sAmAnyata: lipi e taraphanI che. zarata uparAMta tAmIla tathA telugu bhASAomAM paNa hastapratA che. tADapatrA uparAMta kAgaLa upara lakhAela hastapratAnI saMkhyA paNa A nathI. muMbaImAM mata pustako uparAMta HIGH F Ni bhAratamAMthI jAya tarapha bhArASTramAM bhAvanA pri bhAMDArakara orienTala insTiITayuTa pUnAnuM che. emAM . kyulara tathA DaoN. rAmakRSNu bhaDakare temaja munizrI jinavijayae sArA evA saMgraha karI ApyA che. tADapatrAnI saMkhyA paNa kyAM sArI evI che. AtyAre mAMDa sITara pAse trIseka vara hastapratA hovAne saMbhava che. jo ke hastapratAnI levaDa devaDamAM Adhunika paddhati apanAvavAne kAraNe zIkhe hastapratA cennAI gaI che. tema chatAM ane mAya . nAnI bIjI samA kAna geja e anusnAtaka vargonuM ane sAdhananuja kAma kare che enI pAse paN cha thI sAta hajAra hastapratAne sagraha che. A uparAMta AnadAzrama mudraNAlaye paNa sArI evI hastaprate melI aneka prakAzanA karyA che. mahArASTramAM lAI satkRta pAThazALA tathA emAM nAnA nAnA gAmomAM rahela pakriyA pAse paNa. cADo thayo saMgraha che. e tyAMthI thatA prakAzanAthI jaNAya che. A uparAMta danibhAratamAM ane mahArASTramAM nAnA paNa sAthevA nAna sArA che. mahArASTramAM mu paNa aa mathaka che. trabhA pUnA jeTaleA saha tyAM nathI para Mtu rezayala eziyATIka seAsAyarI tathA yunivarsiTI pAse pre. vIraNakare ja lagabhaga traNa hajAra jeTalI hastaprateA peAtAnA guru zrI. paTakama zAstrInA smaraNamAM muMbaI yunivarsiTI ne bheTa AvI hatI. A uparAMta mAdhavabAga pAsenI lAlakhaMDa jaina pAThazALA tathA anya jJAnabhaMDArAmAM paNa hastapratAnA saMgrahe che. Ama muMbainA chUTaka chUTaka saMgrahIne ekaThA karavAmAM Ave te| sakhyA sTeje dasathI paMdara hajAra hastapratanI thaI jAya. pUnAnI hastapratA tathA muMbaImAM paNa bahArathI Avela haHtapratAne AdhAre bhAnAzrama mudrAlaye nayA niyasAgara mudrAlaye atyAra sudhImA seMkaDA pustaka prakAzita karyAM" che. pustakone zapara paNa che, te OM A za vadhAre pramANamAM pUnAnAM che. marAThI hastalikhitA pustakonI lipi nAgarI uparAMta meADI paNa che. A uparAMta phrAsa samA pAse gujarAtI hastaprato ma
Page #494
--------------------------------------------------------------------------
________________ 516 sAruM che. tathA munIzrI jinavijayanI durastapratanA pahe bhAratIya vidyAbhavana pAme che. Ama judI judI sampAbenanA maLI mubaImAM sArA evA saddha che muMbaIthI gujarAta tarapha vaLIe te! suratamAM jemAnA jJAnadhArA che. zra kramamuninA jJAnabhaMDAra uparAMta AtmAnakhAne sabhA surata pAse paNa lagabhaga pAMcathI cha hajAra hastalikhita pustakone saMgraha che. tADapatrAnI saMkhyA ochI che paNa sArI sthitimAM tyAMnA tADapatro che. nAnA uMvarNa jevA jatA pustakone na na karI nAkhe kheDavA mATe zA mevA upAyo govAmAM Ave che. khAsa karIne koI videzI davAe na chAMTatA tamAkunA pAMdaDAe dara varSe badalIne hastapratAmAM mUkavAmAM Ave che. surata thI AgaLa vadhatAM vaDedarA jillAmAM DabhoImAM munizrI jaMbu vijayajIne bhaMDAra che. chANImAM munizrI puNyavijayajIne hastakanA be meTA hastalikhita pustakonA saMgraha che. praviDamAM lagabhaga dasa hajAra uparAMta hastapratA che. A uparAMta vaDAdarAmAM prAya vidyAmaMdira pAse trIsa hajAra uparAMta hastaprata che. jene AdhAre gAyakavADa erienTala granthamALA cAle che. A uparAMta haMsA vijayajInA tathA anya jJAnabhaDArA jeneAnA vaDedarAmAM che. A badhAnI vyavasthA munizrI puNya vijayajIe karelI che. vaDAmAMthI bAtamAM Aje nA zAMtinAthajInA bhAvamAM lagabhaga ase| tADapatrA tathA kAgaLa uparanA traNa thI cAra hajAra hastalikhita pustako che. zAMtinAthajInA bhaMDAranI tADapatranI pratA khUba ja amUlya che. A uparAMta khaMbhAtamAM zrI vijayanemisUri nA jJAnabhaMDAra che. jemAM lagabhaga paMdara hajAra hastaprate che. khaMbhAtathI ApaNe amadAvAda AvIe teA atyAre aneka nAnA bhArA ekatra karI zAlabhAI dalapatabhAI 'skRta vidyAma divya pAse lagabhaga trIsajAra haratapratAne saMgraha ekaThA thayA che. A uparAMta DelAnA bhaMDAramAM lagabhaga paMdara thI vIsa hajAra huM tapratA che. pAse 8 hAjApaTTInI pALamAM paNa jJAnabhaMDAra che. tathA kAnti sAgarajIne jJAnabhaMDAra paNa pAse ja AvyA che. A uparAMta pAlaDImAM jaina prAvya vidyAmaMdiramAM paNa nAnA saMgraha che. amadAvAdamAM upara jaNAvela lA. da. bhAratIya kRti vidyArttira tathA anya jJAna bhaMDArAnI hastapratAnI saMkhyA gaNavAmAM Ave teA ene e saMkhyA paceAtera hajAranI AsapAsanI che. amadAvAdathI uttaramAM pATaNa AvatAM hemacaMdra jJAna maMdiramAM vIzathI pacIsa hajAra kAgaLa uparanI hastaprate! tathA pAMcase eka tADapatrAnI sa MkhyA paNa che. pATaNamAM eka jaina gRhastha pAse paNa tADapatrAnI hasta pratanI tathA kAgaLa uparanI hastapratanI sArI evI saMkhyA che. pATaNa eka samaye gujarAtanuM pATanagara hAI tathA jaina sAdhuonI puSkaLa avarajavara hoI tyAM sArI saMkhyAmAM hastapratA hatI. e badhAne munizrI puNyavijayajIe vyavasthita karI che. gujarAtamAM amadAvAdamAM gujarAta vidyAsabhA pAse paNa saMskRta tathA gujarAtI hastapratA maLI pAMca thI cha hajAra evI bhAratIya amitA hasta prattA che. mahA gujarAtanA eka bhAga saurASTramAM bhAvanagara khAte AtmAnaMda sabhAnA jJAna bhaMDAramAM traNathI cArahAra hasta pratA sacavAelI che. A uparAMta tyAM abheca ne jJAnabhaMDAra paNa che. emAM be thI traNahajAra hastapratA che. lIMbaDIne jJAna sthAnakavAsI ravAnA alaga bahAra pa che. kunne zIkhamaDAda munizrI puSNavijayane ja vyavasthita karyo che. lI DImAM meM bhIMDArA maLI trathathI cAra hajAra hastaprata ravAna dAja che. A uparAMta veLAmAM sthAnikavAsInI sthA pAse paNa lagabhaga sAtathI ATha hajAra hasta pratAnA sagraha che. sva. 5. mAMDa saheba pAse paNa hariyAva mAMkaDa viMdhAbhavanamAM be hunnara hastapratA che. jyAre gaurASTra yunivarsiTIe ane jAmanagara ubhA karyA che. Ayurveda yunivarsiTIe pNa dasta pratAne sAro e sacaha saurASTra uparAMta ApaNe mahA gujarAtanA eka bhAga kacchamAM jammue te tyAM paNa jaina munioe sArA jJAna bhaMDArA ubhA karyAM hatA kaccha kaDAImAM lagabhaga pAMcathI cha hAra hastaprate meLavI hatI. A uparAMta kacchamAM jamaDezvara samayanA eka gAmamAM hajAreka hastapratA jovAmAM AvI che. kacchanA khuNAomAM hastaprate uparAMta khIjuM paNa sa`graharayAnamAM rAkhavA lAyaka sAhitya maLI Ave che. paraMtu hastapratAnI sa MkhyA paNa che. Ama ApaNe ekalA mahAgujarAtanI hastaprata sa MpatineAja khyAla karIe teA saMkhyA be lAkha upara thavA jAya che. mahAgujarAta pachI rAjasthAnamAM jaIe te jagatamAM prasiddha evA peranAmAna bahArA che. e sAna DArAne munizra puSkavipaNe emanA sahAyako sAthe 1960-11mAM vyavasthita karyo che. tyAM amUlya evA pAMcase tADapatrA tathA bIjI amUlya dasa hajAra kAgaLa upara lakhelI hastapratA che. saMvata 1246nI kAgaLa upara lakhelI prAcIna hastapratA tyAMthI maLI AvI che. e bhavaranI aMdara vyavasthA karavAmAM AvI che. rAjasthAnamAM jodhapuranA mahArAjAnA saMgraha paNa suMdara che. ekalA saMgItanA viSayanI lagabhaga doDhasothI khasA hastapratA tyAM che. bIjA viSayanI hastapratA AchI nathI ja. jodhapurathI bIkAra jaIe to maMda nAharA nAmanA vepArI paNa saMzAdhaka vidyAna pAse dasahajAra jeTalI hastapratA che. jyAre bIkAnera mahArAjAnA bhaMDAramAM aMdAje caudahAra hastapratA che. A saMgraho uparAMta rAjasthAnamAM nAnA sthaLe dhaNAM che. jyAM hastapratAnI saMkhyA puSkaLa che. vastutaH pUnAnA eri enTala insTITayuTa pAme meTA bhAganI hastapratA rAjasthAnanI che. kadAca vizvamAM prAcyavidyAnA hastaprateAnA saMgrahamAM koIpaNa hastapratAne saMgraha emAM jevI ke jyAM rAjasthAnamAMthI maLelI hastapratA na ya. rAjakSAnamAM nAgAranA daAitmA pratanI suMdara nakaleA mATe jANItA che. gujarAtanA meTA bhAganA ane rAjasthAnanA je asalI tathA bIkAneranA jJAnabhaDArAne uddAra AgaLa prabhAkara munizrI puNyavijayajIe karyAM che. Aje paNa
Page #495
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha videzamAMthI ke ApaNA dezamAMthI hastaprata vize kAMIpaNa mAhitI joItI hAya te| amane ja puchAvavAmAM Ave che. videzamAM tathA ApaNA dezamAM emanA aneka sidhyeA che. emanA ekalAnA hAtha nIce echAmAM ochI pAMca thI cha lAkha hastaprate AvI gaI haze. e sArAmAM sArA nAgarI lipinA lipizAstrI jo neja hatapratanI lakhyAnI saMvata aMdara AvI AvI heya paNa tee kahI zake che. che. lipi hoya ke na che. rAjasthAnamAMthI madhya pradeza tathA madhya bhAratamAM jatAM ujjaina tathA nAgapura Ave che. paNa tyAM AvA vipula sagrA nathI. madhya bhArata pachI uttara dezamAM vArANasI pAse sarasvatI bhavana, vArasudhI saMskRta yunivarsiTInI lAIbrerI pAse eka lAkha karatAM paNa vadhAre hastaprata che. vArANasImAM nAgarI pracAriNI sabhA pAse Adhunika bhAratIya bhASAnI hastapratAno vipula samaya Ama vicAdhAma dhArAgusI sI meLA stapratAnA ane dharAve che. ciMtAnA gharamAM paDI taiya ne juhI paNa emAMnI paTTI kharI naSTa thaI gaI che. kAM mAM judI judI cAlatI cALakhA sAta graMthamALA jevI graMthamALAe me aneka prakAzanA karyA che. tyAMnI rathAnIka vidyAlaya nAmanI jaina pAThazALAmAM jyAM pArzvanAtha vidyAmaMdiramAM paNa saMgho che. bevAra tyAM paNa yazovijayajInA nAmathI graMthamALA cAlatI hatI. uttara pradezathI biDAramAM jaie te nAla dAmAM temaja mithilA risarca insTITayuTa daramagAmAM Na mArA kahevA pramANamAM hastaprato che. bihAramAM pA yunivarsiTI pAse paNa nAnA sapa che. ApaNA dezamAM gALa ane bihAra nyAyazAstrInA mayA hatAM. Aje paNa maeNcila paDatA ApaNA dezanI meATA bhAganI saMskRta pAThazALAomAM vyApaka che. bihAramAM maithilI bhASAnI paNa sekaDe hastapratA che. pUrvamAM maeNcilI bhASAnI lipi lagabhaga agALI lipine maLatI lipi che. khiyAra pachI bhagAthamAM rAyala sainiyAka sosAyaTI namA gavarnamenTa sAta bheja temaja kalakattA yunirviaiDI mA yanA hastaprata saMgrahonuM pramANa ochuM nathI. ene AdhAreja ane sarata pamALAo baMgALamAM virAyelakattAmAM AvI che. gALamAM navyanyAyanA dhAma nakriyAmAM temaja zAMtiniketanamAM paNa hastapratA saMgrahAyelI paDI che. gALa pachI pUrvamAM AsAma Ape che. emAM paNa gauhattI tathA anya pradezamAM baMgalAlipimAM hastapratA maLI che. uttaramAM pa'bamAM vaidika sAdhana sacAna hA itaiyArapura khAte hastapratonA sArA evA sAtu che. jyAre agAu lAhoramAM kAma karatI pALa yunivarsiTI pAse padhu sAMprata che. punAthI upara kAzmIramAM jatAM jammukhAte hastapratAnA saMgraha che. kAzmIra eka vakhata sarasvatInuM sthAna gaNAtuM. tyAMnI hasta to paNa aneka jJAna bhaDArAmAM jovA maLe che. kAzmIra saMskRta graMthamALA A hastaprAne khAdhAre cAle che... kAzmIra uparAMta nepALa ane brahmadeza vinA 517 bharmA e svataMtra hovA chatAM saMskRtinI rIte ApaNI sAthe sakaLAela heAI A baMne sthaLee paNa saskRta hastapratA maLI AvI che. rAmAyaNanI sArI hastaprata| nepALamAMthI ja maLI AvI che. L A vihaMgAvalokana samiti svarUpamAM che. saMbhava huM AmAM koI saMgraha rahI javA paNa pAmyA heAya tema chatAM atyAre khAsa jarUra nA A badhA paDe khAdhunika vaijJAnika paddhatithI e naSTa thai jAya e pUrve mAchokArDa dvArA phIlmamAM utArI eka sthaLe ekatra karI levA jevA che. ApaNA dezamAM A bAbatamAM rasa dharAvatA jaina nikA tathA kendra sarakAra jo A tarapha dhyAna Ape taka vidvAna rA bhAI kophIma ane mA zekAi dvArA tA kendrIya hastaprata saMgraha ekaThA karI zake che, enI sAthe ja kA koNa hatAM tathA enuM DeTAga pazcita mAM dezanI manaja videzanI aneka sazodhanasa sthAne e sahAyaka banI zake che. jema zinala sAyaprerI che. evI ja hastanAnI eka vAgherI mAIma ane mAIkrokArDa mAM jagyAmAM lAkho pratA samAvI banAvI zakAya ema che. AzA rAkhIe ke kharekharI rASTrIya sarakAra AnA tarapha dhyAna Apaze. + sahakArI kotra bhAratabharamAM -: eka ja ane ajoDa sAhasa : meDalema kATI lemIneTeDa sa gRha ane kIsanI adyatana sajAvaTanuM uttama sAdhana judA judA bhAvaka raMgo ane DIjhAInamAM banAvAya che --: utpAdakA ; visanagara tAlukA audyogIka sahakArI ma`DaLI lI. visanagara nitIna esa. parIkha mane ma meDalema ramaNIkalAla mIra pramukha
Page #496
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratIya asmitA Phon ; offi. & Resi esi 263107 Grams: GERLIGHTCO Gram : PREMVIHAR el. offi: : 312353 Resi : 367820 C. CANTT & CO. Dolatrai Jayantilal Manufacturers of : DISTILLED WATER BATTERY SOLUTION ACID PRODUCTS, COTTON WASTE & POLISHING CLOTH Dealers in PETROL, KEROSINE CRUDE LUBRICATING. P. O. Box 1582 DEALERS IN : Finlays Dhoti, Gaikwar's & Ruby Mills Terene Cotton, Suiting & Shirting & Gaikwar's Doria Poplin Etc. 475 Chandra Chowk, 3rd Lane, M. J. Market. Bombay-2 105, Mody Street, Fort. Bombay Phones Resi : 571950 Phone : 440801 Grams : SUPERSTYLE ones Office : 328452 SHANTILAL VALIA & & Co. Dealers in : COMPANY Heavy & Light Chemicals Leading Cloth Merchants 293 Samuel Street, VADGADI, Tram Terminus, Dadar Bombay-3, Bombay-14. Jain Education Intemational
Page #497
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratamAM graMthAlaya pravRti (eka vihaMgAvalokana) ' zrI ke. je. majamuMdAra ane zazI paTela purAtatvavidonA mehana-jo-daDo ane harappAnAM saMzodhanamAM hatA paraMtu aha5 hatA te tADapatra ke bhUpatranA rUpamAM hatAM eTaluM te pUravAra thayuM ja che ke bIjI prAcIna saMskRtIonI tADapatra ane bhUjaMpatra nAjuka ane baraDa hovAthI hejamAM bhAMgI jema bhAratamAM paNa lekhanakaLA jANatI hatI. grAmya jIvanathI raMgA- jatA AthI tUTatA pahelA tenI nakala banAvI levI paDatI Ama yelA A karatAM siMdhunI khINamAM je prajA vasatI hatI te vadhu karavAmAM ghaNo samaya jato ane zrama paDato A kAraNene laI ne pragatizIla hatI eTale ja prazna thAya ke keLavaNI kSetre A prazna jJAna smRti smRti dvArA ja kAyama rakhAtuM. keTale hatI ? teo pAse graMthe ke vAcana sAmagrI hatI ke kema ? hatI to kevA rUpamAM hatI ? graMthAlaya hatAM? ityAdi samakAlina lekhanakaLA jANItI thayA pachI hastaprato taiyAra thavA mAMDI mesemiyA ane misaramAM anukrame mATInAM TIkaDAnA rUpamAM tene saMgraha thavA mAMDayo. AvA hastalikhita graMtha moMdhA thatA ane "perisa rola" nAM rUpamAM pustaka hatAM kiMtu siMdhu nadInI tethI rAjAo. dharmAcAryo ke maThAdhIzo ja te saMgrahatA kahe che ke saMskRtine abhyAsa karatA durbhAgye graMtha ke graMthAlayano upayoga viSe bauddhadharmanA prAdurbhAvanI sAthe graMthane samUha vadhavA mAMDayA takSakaI ullekha maLatuM nathI. zIlA pAse pUrAva vidoe 1000 varSa jUnA bauddhakAlIna utkIrNa bhAratamAM jJAnanI paraMparA TheTha Rgavedika kALathI cAlI Ave graMtha zodhyA che. che jJAnanuM mUlya A ThIka ThIka samajayA hatA A mATe cheka graMthAlaya mATe eka saMskRta paryAya bhAratI bhaMDAra ke sararatyArathI tenA vikAsa ane saMrakSaNa mATe prayatna thatA AvyA che vatIbhaMDAra tarIke jANIto che graMtha zabdano ItihAsa paNa rasika vedonuM dhArmika mahattva hovAthI tyArathI mAMDIne atyAra sudhI che graMtha zabda e graMtha jeno artha bAMdhavuM ema thAya che te parathI maukhika ke kaMThastharUpe temanA uccAra ane svarabhAra sahita yathAtatha utarI Avyo che pustaka e pusta eTale ke bAMdhavuM te parathI kI ravarUpamAM brAhmae te jALavI sakhyA che emanA zabdone krama utarI Avyo chebhAratIya pustaka e suMdara ane svaccha kapAyelA bhUlAI na jAya te mATe kamapATha, jaTApATha vagere smaraNa sahAyaka bhUjaka tADapatranAM TukaDA para lakhAIne ane baMdhAIne taiyAra thayelA yuktine Azraya levAya che, levA Avyo che. rUpamAM hatuM jUnAmAM jUne graMtha tADapatra para lakhAyela che. ane ema mAnavAmAM Ave che ke jJAnane lipibaddha karavAnI zodha bIjA sau kAne che A graMtha te azvoSe lakhela nATakane avazeSa thaI na hatI pustaka jevuM koI mAdhyama na hovAne lIdhe jJAnanI che kAlgaramAM Avela geDakTa saMgrahamAM bhAratamAM lakhAyela sAhityanI paraMparA "zruti' ane "mRti' dvArAja kAyama rahI "pANinIzikSA" prakIrNa sAmagrI maLe che. eka phrenca musAphara DI. rInse e khAraSTi mAM ema mAnavAmAM AvyuM che ke je lekhabadhu sAmagrIthI abhyAsa lipimAM lakhAyela prAkRta sAhitya zodheluM je bIjA sa kAnuM che ema kare che te hIna kakSAno vidyArthI che eka uktI che ke mAnavAmAM Ave che. pustakasthA tu yA vidyA parahastagataM dhanaM / A uparathI ema kahevAya ke graMthe taiyAra karavAnuM kAma kAryakAle samuptanne na sA vidyA na taddhanam // lagabhaga bIjA sakAthI zarU thayeluM eka evI paNa mAnyatA che ke arthAta- graMthamAM saMgrahAeluM jJAna te jJAna nathI temaja bauddha dharmanAM pavitra graMtha buddhanAM nirvANa pachI thoDAka ja samayamAM paraghera mUkavAmAM Avela dhana te dhana nathI kAraNake te prasaMge kAma eTale ke I. pUrve 543 thI tADapatra para lakhavA zarU thayA vedakALa lAgatuM nathI. daramiyAna veda uparAMta smRtti vedAMta, darzana, arthazAstra vagere vidyAone vikAsa thayo AkhuM zAstra moTe rAkhavAnI muzkelI are bAramAM saikAmAM thaI gayela kavi bi9haze paNa Agraha paDavA mAMDI tyAre cAvI rU5 vAkayone TUMkA ane sAragarbhita sUtro rAkhele ke tenAM racelA kAvyo lakhabaddha ke lipi baddha nahIM paNa vaDe yAda rAkhavAnA prayatna thayo ke pAchaLathI mUtrone mukhyaguNa kaMThastha rahevA joIe. ladhutvae ja emane saMdigdha ane na samajAya tevA banAvI devAmAM A uparathI ema mAnI na levAya ke prAcIna sAhitya phakta kAraNabhUta nIvaDo A kAraNane lIdhe ja kadAca jJAna lekha baddha kaMThastha ja hatuM lekha baddha thatuM na hatuM lekhana kArya thatuM graMtha thayuM haze. Jain Education Intemational ation Intermational
Page #498
--------------------------------------------------------------------------
________________ 520 bhAratIya asmitA mATe vidyAra itamaja vA. temAM mukhyatve gItA che. gupta dhika uroja jJAnanAM saMvardhana ane saMrakSaNanAM kSetre brAhyagAne kALo vidyApITha suMdara rIte kAryarata hatI mahAyAna saMpradAyanI hovA chatAM vi yakitaka rUpe vadhAre rahyo che jyAre bauddha bhikSuoe ane jaina temAM saMskRta, prAkRta temaja vedika sAhitya hatuM. nAlaMdA vidyApITha zravaNee sAmUhika rUpe vadhAre kArya karyuM che manuSyanAM anubhava nAM adhIkArIo kadAca AjanI jANItI ukitathI mAhitagAra ciMtana vagerene Ama lekhabadhu karI tenI tenI hastaprato saMgrahAvA haze ke "graMthAlaya vagaranI vidyApITha e lakara vagarane ki le mAMDI jJAna divyacIja gaytI jJAnI purUSa pUjAto graMtha pavitra che" ethI ja A vidyApIThanI sAthe eka bhAga rU5 gaNAtA. graMthAlayanAM vikAsa mATe vidyArasika zrImaMto ane rAjAe eka ghaNuM ja samRdha graMthAlaya saMkaLAela hatuM. A Athaka uttejana ApatA graMthAlayamAM hila temaja vAMcaka vidyApITha ane tenA graMthAlayano lAbha ghaNA paradezIoe lIdhela rAkhavAmAM AvatA. atyAre jema dUrlabha graMthanI phoTa kopI, temAM mukhyatve cInI yAtrALuo hatA jemAM phAhiyAna, IsIMga, jhIra kepI, ke mAIkro phIlma utArI levAmAM Ave che tema prAcIna hyu-ena zIMga jANItA che. gupta samrATa hiMdudhamAM hovA chatAM kALamAM dulabhagraMthanI nakala karAvI levAmAM AvatI A rIte eka tema A vidyApIThane sAruM evuM Arthika uttejana ApyuM kaMpanI aneka nakale judA judA sthaLoe saMgharAtI vAMcaka graMthA- temanAM Azraya heThaLa A vidyApITha ghaNI samRddha thaI hatI graMthAlayamAM hai anya zrotAone vAMcI saMbhaLAvatA kAmasUtranAM lekhaka layanAM graMca saMgrahane pUro AMkaDo maLato nathI. paNa saMgrahamAM vAtsAyane vAMcanakaLAne eka kaLA gaNAvI rasika nAyakane te cikitsAzAstra, vyAkaraNa, tarkazAstra, sAhitya, veda, vedAMta, sAMkhya, hastagata karavAnuM kahyuM che. ema kahe che ke have carita ane kAdamba- tavAkhyAna, dharma, purANa, ane khagoLa jevA viSayo hatAM. kahe rInAM lekhaka bANunI pAse Avo eka ziSTa vAMcaka hato. prAcIna che ke I-sIMge Aja vidyApIThanA graMthAlayamAMthI Azare 400 samayathI mAMDI rAjAo ane paMDita vidavada sabhA jatA vidyA saMskRta graMthanI nakala karI hatI I-sIMganI noMdhanAM AdhAre jANavA vizAradane paritoSaka maLatA. rAjAo zrImati ane dharmAcAryo maLe che ke te vakhate bauddha sAdhuonAM pitIkA graMtha saMgraho rahetA. temane tyAM pitAnuM graMthAlaya rAkhatA dharmAcAryo dhamanI sAthe jJAnane teonAM mRtyu bAda temane A saMgraha vidyApIThane ja arpaNa karatA pracAra karatA. vidyAdhAma tarapha se koI mAnanI lAgaNIthI jotAM Ama vidyApIThane graMtha saMgraha vikAsa pAmato vidyApITha graMthAlaya prAcIna kALathI mAMDI cheka rajaputa kALa sudhI jotAM cANakya, vadhakAra, mATe je anudAna maLatuM temAMthI keTalIka rakama graMthAnI nakala azvava vara hamihira, vAbhaTTa, zaMkarAcArya, hemacaMdra jevA vidvAna banAvavA mATe alaga rakhAtI. jene dharma ratana sTavana Ima ane caMdragupta maurya, azoka, samudragupta, vikramAditya, muMja, rAjAbheja tarike oLakhatA tibeTamAMthI maLI AvatI eka nedha pramANe siddharAja jayasiMha, harSadeva vigere vidyAvyA saMgI rAjAo nAlaMdA vidyApIThanAM graMthAlayane dharmagaja' kahetA A dharmagaMjanAM ApaNe bhUlI zakatA nathI. traNa vibhAgo hatA. pahele vibhALa "rana sAgara" tarIke oLakhAtA jemAM durlabhagraMthe rAkhavAmAM AvatA hatA ratanasAgara nava majalI A prAcIna tajajJo ane tadavIdoe pAse lahiA besatA ane makAna hatuM anya makAne " rana dadhi " ane "ratna raMjIkA" jJAna lipibaddha thatuM lepabaddha sAmagrIo vidhAdhAma sAthe saMkaLA tarIke oLakhAtA A khyAtanAma vighAdhAmano 12mAM saukAmAM elA graMthAlayamAM kALajIpUrvaka saMgrahAtI prAcIna samayamAM vidyA- dhamadha musalamAnoe nAza karyo. dhAmomAM takSazIlA, nAlaMdA, vikramazIlA valabhI vagere ghaNAM prakhyAta hatAM. AjanI AgaLa paDatI yunivarsiTIo jevuM temanuM sthAna | vikramazIlA - A vidyApITha nAlaMdAnI samakAlIna hatI teno hatuM. sthApaka pAla rAjA dharmapAla hato nAlaMdAnAM zeSakALa daramiyAna vikramazIlA vadhAre jANItI thaI A kALamAM tAMtrikabaddha sAhitya khUba A tapazIlA:atyAre rAvaLapI DI zahera je pAkistAnamAM khUba lakhAyuM jAdu ane rahasyavAdanA ghaNAM graMtha taiyAra thayA. zrI che te zaheranI najIka prAcIna vidyApITha hatI jene takSazIlA tarIke jana atiza nAmanA upakulapatinA samayamAM vidyApIThamAM ghaNuM oLakhatA mauryakALamAM azoka takSazIlAne sUbo hato maurya temaja pustako taiyAra thayA. vidyApIThanI zikSaNa samiti graMthAlayanI nirikuzAnakALa daramiyAna moTA moTA rAjA mahArAjAoe A vidyA- kSaka hatI te vakhatanAM jANItA tamAma viSaya uparanAM pustakothI pIThamAM abhyAsa karelo caMdraguptanAM gurU cANakya caMdragupta pite A A graMthAlaya sabhara hatuM. tabAka ta-e-nAsirI nAmanA udda vidyApIThamAM ja zAstrone abhyAsa karelo. dUrasudUra A vidyApIThanI prathama vakhatiyAra khIlajI e kilo mAnI A vidyApIThano ke khyAti hovAne kAraNe paradezI rAjyomAMthI paNa AgaLa paDatI karUNa aMjAma Aye tenI vigata maLe che. vyaktio takSazIlAmAM abhyAsArthe AvatI durbhAgye tenAM graMthAlaya aMgenI koI mAhitI upalabdha nathI mAnavuM rahyuM ke A valabhI:-gujarAtI saMskAritAnuM vyakitatva A vidyApIThamAM vidyApIThamAM paNa eka sAruM evuM graMthAlaya haze ja. chatuM thatuM valabhInagara gujarAtanuM prAcIna zahera hatuM. maitraka rAjA enAM kALa daramiyAna te samRddhinAM zikhare pahoMceluM. maLI AvelA A nAlaMdA:- A vidyApITha magadhamAM AvelI hatI. mahAyAna tAmrapatrone AdhAre temaja dazakumAra cAratanAM varNanane AdhAre ke saMpradAyanI bauddha vidyApITha tarIke te prakhyAta hatI bIjA saikAmAM valabhI pazcima bhAratanuM eka moTuM vighAkendra hatuM InsIMga lakhe nAgAjanathI mAMDIne athavA to kadAca te pahelAMthI te cheka Isa. che ke hiMdamAM mAtra bihAramAM nAlaMdA ane gujarAtamAM valabhI 1197mAM bihAra para musalamAnonAM humalA thayA tyAM sudhI A ema be vizva vidhAlaye hatI. I. sa. 641mAM hayu. ena. zAMga Jain Education Intemational
Page #499
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigra ya hI. ampAmAM bAvalo valabhInAM vidhAna ane saMskArI rAzeenA zaivadhama hatA Ama chatA temaNe A saMskAra dhAMmamAM vaiSNava dhama baudhama. temAMya khAsa karIne hInayAna saMpradAyanu sAhitya hatuM. jaina siddhAMtAnAM zrathA paNa hatA nAlaMdA mahAyAna saMpradAya ane valabhI hInayAna saMpradAyanAM abhyAsanuM kendra gaNAtI praMcAlayamAM jyAtiSa, cikitsa nyAya smRti, Agama, zilpa temaja tripiTaka sAhitya aMgenA graMthA hatA. A saMskAra dhAmane Araee I. sa. 785mAM nAza kayeA. A vidyApITho. uparAMta jaina apAtA bhaurSitArA ane mAmAM zikAya ta temanAM pracAvA paDyuM khAsI pratha saMkhyA dharAvatA hatAM. phAhiyAna nAmane cInI yAtrALu lakhe che OM stana vihAra jo ciANa mATe gItA . A vana vihAra cha mA sakAmAM nAza pAmyA. zru eza zAMganI noMdha pakSo bhAratanA vividha vidyAdhA ane tenA zipa viSenI mAhitI Apane maLe che. bauddha sAhityanA abhyAsAya te bhAratanA vividha vidyAdhAmanI mulAkAta lai cUtA hatA. kAzmIra rAjamahAlayanA avarazIlA ane pUrvazIlA vihAranI mulAkAMta teNe lIdhI hatI jyAM taMtra azvino abhyAsa karo madhamAM bhAvatapurI nAme eka maTha hato. tenuM pralaya banyuM hatuM. badhdha bhAratamAM bhauvihAro pracAlAthI sajja hatAM. kio satramAM teja dakSiNa bhAratanA mAmAM cAlatA thavA. kAMcIpura bhaTTanA samAyano paNa huM ene zAMge abhyAsa karelo evu jANavA maLe che. ekAda jarUrI gra Mtha khInna pracAlayamAMthI meLavI ApavAmAM AvelA evA ahevAla yu ena sAMganI noMdhamAM che. je parathI AMtara graMcAlaya uddharaNa vyavasthAnA khyAla maLe che. udabhAdapura jala'dhara, sthANezvara, dhArAnagarI, mathurA, kAnyakubja, varti, kAma, nadI, junAgaDha, bhAvatI temaja dakSiNamAM kriznA nadIne kAMThe nAgArjunanA netRtva nIce vidyAkendro hatA. gra Mtha bhaDALa ane viSayaphalakanA khyAla maLe che. paraMtu graMthAlayanI bIjI vyavasthAM viSe khAsa jANavA maLatuM nathI. musalamAnonA humalAne kAraNe khA vivAnDonA nAtha tha thayA. IslAma dharmI praLa bhArata para caDI AvI avAnA, tUrkI, nAgAla vigere prajAe tenA dharmAMdhatA ane kaTTaratAne kAraNe prAcIna bhAratIya saMskRtino kaccaraghANa kADhI nAkhyA. AnI pAchaLa hiMduonA doSa karatAM muslImadhamA~ pratye aMdhazraddA vadhAre kAraNabhUta hatI. pAchaLathI vidyApremI muslamAgye jJAnanA vikAsa ane sakSamAM ghaNA meTA phALo ApyA. gulAmavaMza daramyAna balbananA moTA putra mahammada vidyApremI hateA. tenu potAnuM graMthAlaya hatuM. nAnA putra bugharA khAnane paNa sAhityanA zokha hatA. sulatAne te kALa daramiyAna khilajI ane taghalakhava'zanA rAjAoe mahelamAM peAtAne mATe pracAlaya cApyAM hatAM. makkA eka bhAgamAM paNa pathAlaya khAtu. jemAM khAsa karIne musjIba dhamapA nuM sAhitya rahetu kahe che ke kavi amIra phane gADI cacAnA divasa soMpavAmAM AvatA. para1 rIkha nijhAmuddina auliyA nAmanI beMka vyakitae jAhera nANAM ugharAvI eka graMthAlaya sthApyuM hatuM. temAM urdu, phArasI, arabI ane anya bhASAenI hastaprate| hatI. kAzmIranAM akabara tarIke oLakhAtA jhai na-ula-abadIne paNa eka graMthAlaya rAkhyuM hatuM. mahammada gAMvAnuM caMcAya jatuM hatuM. domAM khamanI sulatAnA potAnA traMcAlayA khIjApura, gAlakAMDA vagere sthAe hatA. gujarAtanA musalamAnI rAAe tathA khAnadezanA rAjAonA potAnA pAtro hatAM. pustako, tAba, pAyarmenTa ane kAgaLanA banAvela hatA. madhyayugI yuropa ane IMglenDanI kASTha pustako ghaNA kheMcatu te banatA tethI zrImatA, rAo ane dharmAcA, ja te vasAvI zakatA. prajAnA amuka vaSa~ ja graMthAlayanA upayAga karatA. 16 mAM saukA daramiyAna meAgala rAjyanI thApanA thaI. bAbarathI mAMDIne 'gokha sudhI thaI gayelA bhAnanA megA khAcA vadhApremI hatA. teo vijJAnane mAna bhApanA karAze potAnA mahelanA eka bhAgamAM cAhya rAkhIne ciMtana khaMDa tarIke tenA upayoga karatA. bhAbhara umezA UtAnA pracAyamAM jo kaDhe che ke tyAM ja teNe tu...bAbarI jammu hatuM. gAtrIkhAna ko bALane kidhAnImA bedI upara bAga karavA khALyA hatA tenu ya prAcAya hatuM, ane tenI mulAkAta bAbare I. sa. 1525mAM lIdhI hatI. bAbarane putra humAyu jyA zokha dharAvato hato. i.sa. 1555mAM teNe AnaMda bhavanane gra McAlayamAM pheravI nAkhyuM. te niyamita gra MthAlayamAM jatA hatA. tihAsa noMdhe che.ke tenA niyata kramamAM ja sIDI upara lapasI paDavAthI te mRtyu pAmyA hatA. humAyuno putra ekabara sa`kArI bAdazAha hatA. teNe zAhI graMthAlayane ghaNA pustako kharIdI maMgAvI vadhu samRddha karyuM. kahe che ke teNe cakAlayanuM juduM khAtu karyu hatu. graMcAlayanA adhikArI nAjhIma kahevAtA. tenAthI nIcenA kama cArI dAmAe-kitAbakhAnA sAhityanI sAvanA adhA hAM kahevAte. akabare gujarAta para caDhAI karIne tyAMnAitayAdIkhAnanu pracAlaka tene kAma lAgyuM. gabara pote bhaNyo na hato. paraMtu tenA darabAramAM viAno hatA. A unAnI cAcAnI yatA graMthapAla hatA. akabara pachI jahAMgIra ane mAMdhA ane vividhala jJAna prApta karelI cAtenA putrA dArA ane aragajheba A badhA ja vidhApremI samrATA yAjane abhyAsu hatA. jayaMgAranA vakhatamAM makabulakhAna zAhI nA dArA pote eka nAnI kavi hatA aura gajhala muslIma lIgneza cacAyano yuga hato darame vAMsa kRta 'pAnuM kAzImAM bhASAMtara karyuM` hatu`. akabara pachInA megala kALamAM hindu-mu lIma eka bIjAnI ghaNA najIka AvyA hatA akabaranA kALathI ja mele paradezI mIne bhAratIya muslIma thaI gayA. eka navIja saMskRti AkAra laI rahI. A kALamAM anya rAjyAmAM paN pracAlako sthapAyAM hatA. jaina, svAmInArAyaNa, kabIra, zIkhAma rAvatemaja vaiva saprAya khabU kulhA mA ghA ghA A saMpradAye e taiyAra karyA. meLA pAse sanada meLavIne bhAratanA
Page #500
--------------------------------------------------------------------------
________________ 522 bhAratIya asmitA " cAlaya mA rAI - kinAre vepAra arthe vaselI khrIstI prajAoe paNa presa vagere jesalamera ane bIkAneranAM rAjavIoe potAnA graMthAlaya suvidhAothI pustaka bahAra pADavA mAMDayA. sthApyAM hatA. maMgalakALanA AkharI varSomAM nAdIrazAhanI caDAI pachI | mogalakALano mRtyughaMTa vAgatA ane paradezI sarAonA majabUta mogalakALanuM zAhI graMthAlaya raphedaphe thaI gayuM kahe che ke keTalAMka pagadaMDa sAthe 18mAM saikAne utAra kALa zarU thayo. rAja kAraNa pustake nAdIrazAha IrAna laI gayo. 17 ane 18mA sau kA darami samAjadharma. vagere para asara paDavA mAMDI bhAratanI saMskRtIka thAna piTugIjha, Daca, phrenca, DenIza ane aMgreja prajA vepAra arthe paraMparA ane paradezI sAMskRtIka paraMparA eka mekanI bhArata AvI 16mAM sau kAthIja pazcima bhAratanA kinArA para paga vadhu najadIka AvyA eka navo ja vaLAMka laIne bhAratIya daMDe jamAvI, goA, damaNa ane divase thANuM nAkhIne paDelI saMskRtI dRzyamAna thaI I. sa. 1757 thI 1857 daramiyAna porTugIjha prajAo romana ketholika dharmane pracAra zarU karyo. pracAra nAM 100 varSanA gALAmAM ghaNA pheraphAra thayA. aMgrejI vepArIo arthe pustakanI jarUra to kharIja akasmAta ebisInIyA mokalavA have dhIme dhIme bhAratIya rAjakAraNamAM vadhu rasa letA thayA pagalenI taiyAra kareluM mudraNa yaMtra bhArata utAravuM paDayuM. tyArathI ja bhAratamAM paDatI pachI marAThI sattAno udaya thayo punAmAM pezvAo adhIkAra presanI zarUAta thaI. porTugIjha bhASAmAM pustako chapAvA mAMDyA. pade AvyA marAThI rAjaya kALa daramiyAna punA. paiThaNa, satArA, te pachI to tAmIla ane malayAlama bhASAmAM khrIstI dharmanA pustako kolhApura, nAgapura, amadAvAda, paiThaNa vagere sthaLoe vidAkendro tayAra thavA mAMDayA porTugIjha mizanarIoe keLavaNInI sAthe phUlyA phAlyA, marAThI ane modI bhASAmAM ghaNuM graMthe taiyAra thayA graMthAlaya DokiyA karavA mAMDayA. Ama paradezI prajAonA graMthAlayo marAThI saradAromAM sIMdhIA, hekara bhosale ane gAyakavADa A bhAratamAM aritvamAM AvyA haidaraalIe sthApelA paisura rAjayamAM saradAree pezvAI nabaLI paDatA tAnA svataMtra rAja zyATIpu sulatAnanuM graMthAlaya A kALamAM jANItuM hatuM. kahe che ke pyAM temanA mahAlayamAM paNa graMthAlayane thAna hatuM aMgreja pAdatenA graMthAlayamAM uttama graMtha hatA, jemAnAM keTalAka paradeza jatA rIoe keLavaNI dvArA dharma pracAra zarU karyo have A prajAe rahyAM che. bhAratamAM sakriya ane sarvAgI rasa levA mAMDyA. i. sa. 1698mAM buhalara nAmano orienTala sTaDIjhane jarmana abhyAsu noMdhe khrI tIdharma pracAra saMdha sthapAye zALAo kaleje ane mudraNa che ke gujarAtamAM be jaina apAzamAM 30,00 jeTalI hastaprato saMsthA sthapAyA pheTa seTa DeviDa ane pheTa seMTa jaja khAte hatI jemAM tattvajJAna, dharma, sAhitya, vyAkaraNa, vijJAna vigere graMthAlaye zarU thayA. I. sa. 16 63mAM IsTa InDiyA kaMpanIne vile pAlI, ardhamAgadhI ane saMskRta hatA. Aja samaye DIrekaTarsa taraphathI je graMthe maLyA hatA temAMthI phoTa seMTa jayodakSiNamAM tAMjoramAM eka graMthAlaya hatuM. je sara vatI mahela tarIke januM ane maleDana nAmanA eka pAdarInAM saMgraha mAMthI je graMtha oLakhatA hatA A graMthAlayamAM 180 0 0 jeTalA tADapanAM graMtho maLyA temAMthI pheTa seMTa DevIDanuM graMthAlaya thapAyuM. hatA. devanAgarI, saMskRta, telugu, malayAlama, baMgALI, paMjAbI temaja kAzmIrI bhASAmAM ema lagabhaga 20 0 0 graMtha hatA. baMgALanA yuropiyana graMthAlayanI sthApanA I. sa. 1700mAM mahArAjA sarabhojIe I. sa. 1820 tenuM punarUtthAna karyuM tenAM thaI A graMthAlayanAM vikAsamAM benjAmIna Adamsa nAmanA gRhadIkarA zIvAjIe keTalAka bIjA graMthe umerI tene vikAsa karyo. rathano phALo hato. I. sa. 1709mAM khrIstI dharma pracAra saMghe eka tenI keTalIka hasta gAMdhAra lipimAM cheAje paNa A graMthAlaya sthApyuM. I. sa. 1784mAM kalakattAmAM esiATika graMthAlaya hayAta che. rIsarca sesIyaTI copAI A sosAyaTIne dhyeya orIenTala lITarecala ane IDa lejIkala lITarecala para saMzodhana e hatA. vArANasImAM eka prAcIna kALathI bhAratanAM dharmasthAna tarIke A saMsthA eka agatyanAM saMzodhana ane vighAkendra tarIke jANItI jANItuM che. saMskRti ane dharmanuM e paraMparAgata kendra che. banne thaI Aje paNa te jagamatadAra cheAnI thApanAmAM vidAna nAmane jenca musAphara tene bhAratanAM ethensa tarIke oLakhAve aMgrejI ane bhAratIya tadavidono sAro evo phALo che. vana che. banaara 17 mA saikA daramiyAna bhAratamAM rahyo hato te hesTiMgsa A saM thAne pahele AzrayadAtA hato. teNe A vakhatanAM jANItA sAkSara kavindrAcAryanA nivAsa sthAnanI mulAkAta saMsthAne dareka jAtanuM uttejana ApyuM. teNe ja A saMsthAmAM letA te noMdhe che A vidvAno graMtha saMgraha uttama koTine che. sara viliyama jemsa je kalakattAnI vaDI adAlatano eka jaja mukhyatve saMskRta graMthothI sabhara A graMthAlayano ghaNA paMDito upayoga karatAM. hato. tene pramukha banAvyo viniyama jonsa teno AjIvana sabhya rahyo te eka prakhara bhASAvida hato. tera jeTalI bhASAo te jANatA aMbara nareza ane jayapuranAM sthApaka mahArAjA savAI jayasiDe hato. vividha graMthothI sabhara A saMrayAnuM graMthAlaya Aje ghaNI I. sa. 17ra4 mAM temanA rAja mahAlayamAM eka graMthAlaya vasAvyuM agatya dharAve che. temAM 18mI ane 19mI sadInA uttama graMtha che. hatuM. te jabarA vidhA vyAsaMgI hatA. temanA saMgrahamAM mukhyatve saMskRta, arabI, phArasI, amI, hindustAna, nepALI vagere bhASA khagoLa, saMskRta grIka ane arabI sAhitya hatuM. A uparAMta lakhAyela hastaprato A graMthAlayamAM che. Jain Education Intemational
Page #501
--------------------------------------------------------------------------
________________ mRtigraMtha 523 19mA saikAnuM bhArata saMpUrNa rIte briTIza sAmrAjayanI asara buhalara De. kAze, jhI vigeree A graMthAlayano lAbha lIdhe. heThaLa AvI gayuM. 1857nA baLavA pachI briTananI rANI sIdhesIdhI 1885mAM IDIana nezanala koMgresanI sthApanA thaI. rASTriyatAnI rIte bhArapara hakumata calAvavA mAMDI. briTIza amaladAro bhAra lAgaNIthI prerAI varnAkayularamAM te yAra thatAM graMtha paNa have graMthAtanA tamAma rAjya vahivaTanA daphatara zobhAvavA mAMDayA. briTIza layamAM kharIdAtAM thayAM. A pahelA sthapAyela tamAma graMthAlayamAM sivilIananI asara heThaLanA bhAratamAM ghaNuM palaTA AvyA. phakata aMgrejI pustaka ja kharIdAtAM sarakArane vAMdhA janaka pustaka bALalagno baMdha thayA, satIne rIvAja nAbuda thayo. bhAratamAM anya sAmA- levAtA nahI. muMbaImAM muMbaI yunivarsiTInuM graMthAlaya ane jika ane dhArmika saMghe UbhA thayA, AmAM mukhyatve dharmosamAja, brahmo- hAphakIna IraraTITayuTanuM graMthAlaya jANItAM thayA. samAja, prArthanA samAja, Arya samAja ane dhIeAphikala sosAyaTI madrAsa ane dakSiNa rAjayomAM graMthAlaya pravRtti ghaNIja sArI A tamAma saM thAmanA paribaLe graMthAlayanA vikAsamAM vara e hatI. madrAsa yunivarsiTI graMthAlaya ane kopara graMthAlaya jANItA aMze kAma Ape che. Isa. 1808mAM muMbaI sarakAre sau prathama thayAM kennApAra graMthAlayamAM epanazepha paddhati pahelavahelI dAkhala gra thAlayanA vikAsa mATe nANAM maMjura karyA. 1813mAM briTIza thaI A uparAMta anya kalaba graMthAlaya hatA. mAyasora ane haidrAsarakAre bhAratamAM sAMskRtika vikAsAthe khAsa vicAryuM, ane nANu bAda paNa graMthAlaya pravRttimAM khAssA AgaLa hatA. phALa yA. I.sa. 1835mAM kalakattAmAM eka graMthAlaya sthapAyuM te graMthAlaya sabaskrIpAna kakSAnuM graMthAlaya hatuM. A pachI A kalAnI - bihAramAM khudAbakSa graMthAlaya noMdhapAtra che. I. sa. 1891 mAM ghaNI neTIva lAyabrerI rathapAI. A saghaLI bhAratamAM vasatA yuropi. khAnabahAdUra khudAbakSanA dIkarAe tene sthApeluM. arabI, phArasI yana ane agraNI zrImati ane vidAnAnA lAbhArthe sthapAIbriTana ane urdU graMtha mATe temaja muslIma thIelajI mATe te jANItuM che. ane amerikAmAM A samaye AvI jAtanA sabakrIna graMthAla | gujarAtamAM sara elekajhAMDara phelsa jevA vidvAna aMgreja ja mukhyatve hatA. A jAtanA graMthAlaye lAMbA gALA sudhI asara heThaLa traNeka graMthAlayo sthapAyA. I. sa. 1848 mAM gujarAta bhAratamAM cAlu rahyA. varnAkayulara sosAyaTI amadAvAdamAM rathapAI. eka neTIva lAyabrerI kalakattAmAM 1835mAM sthapAyela graMthAlaya, sakaryuleTIMga ke sthapAI. suratamAM 1850 mAM enDrujha lAyabrerI sthapAI. A chelA repharansa lAyabrerI mAtra hatuM. I.sa. 1848mAM tene eka navA makA- e zra cAlayAnA upayoga phakta yuropiana karatA. 185 namAM khaseDavAmAM AvyuM. sara cArlsa meTaTTAphe A graMthAlayamAM amadAvAdanA agraNI himAbhAI e 2 thAlaya amadAvAdanA agraNI himAbhAI e graMthAlaya mATe nANAM ApyA. khUba rasa lIdho. tenA yanathI A graMthAlaya jAhera graMthAlaya thayuM. jemAMthI himAbhAI >> yAlaya sthapAyuM. 1870 mAM ApArAva be gALa graMthAlaya pravRttimAM A graMthAlayane bahu moTo kALa che. bhoLAnAtha graMthAlaya sthapAyuM. 1892 mAM naDiAdamAM DAhIlakSmI I. sa. 1902mAM ImpIrIala lAyabrerI ekaTa pasAra thaze te graMthAlaya thapAyuM. bharUcamAM rAyacaMda dIpacaMda graMthAlaya sthapAyuM. pachI briTIza sarakAra tenA vikAsa mATe sakriya banI te pachI (1855) godharAmAM TuarTa graMthAlaya rathapAyuM' (1866) aMkalezvaramAM kajhana jevA vicakSaNa ane buddhimaMta vAIsaroye A graMthAlayanA parITa graMthAlaya sthapAyuM' (1888). A tamAma graMthAlaye sAva vikAsa mATe ghaNuM karyuM. have tene "ImpIrIala lAyabrerI' nAma janika na hatAM. phakata upalA staranA loko tene upayoga karatA. maLyuM. jahAnI mekaphAlena tene pahele graMthapAla nimAyo te pachI saurASTra ane kacchamAM graMthAlaya sthApanA nIce pramANe hatI. harinAmaMDe graMthapAla thayA. Aja ImpIrIala lAyabrerI svataMtra leMga lAyabrerI, rAjakoTa (1856) lakhadhIrajI lAyabrerI, rAjabhAratamAM rASTrIya graMthAlaya tarIke pheravAI che. koTa (1868) bhagavatasiMhajI lAyabrerI, geDala (1884) gavarnamenTa A uparAMta baMgALamAM bIjA graMthAlaye sthapAyA. 1857nA lAyabrerI, junAgaDha (1867) bArTana lAyabrerI, bhAvanagara (1882). yunivarsiTI ekaTa pachI madrAsa, muMbaI ane kalakattAmAM yunivarsiTI takhtasiMhajI lAyabrerI, boTAda (1892) mahuvA lAyabrerI, mahuvA sthapAI tenI sAthe ja kalakatAnuM yunivarsiTI graM thAlaya sthapAya' (1877) vikaTArIyA jyubilI lAyabrerI, vAMkAnera (1891). taduparAMta anya kelejanA graMthAlo UbhA thayAM cholejIkala sarve 2 Aje 5Nu A graMthAlaye pragatizIla che. eka IDIA A saMsthAnuM graMthAlaya sthapAyuM. A uparAMta anya A uparAMta zrI rAyacurA ane paDhiArajI dArA jJAnavardhaka vidhA rasika zrImatanAM graMthAlaya hatA. briTIza amaladAro ne vAMcanAlaye kIbhA karavAmAM AvyA che. kacchamAM I. sa. 1986mAM manoraMjana mATe ThekaThekANe neTIva lAyabrerI sthapAI I. sa. 1866 mahArAva zrI vijayarAjajI pablIka lAyabrerI thapAI. je jUnAmAM mAM IDIana myujhIama ekaTa pasAra caM ane myujhIama lAya- jUnI che. brerI daSTi gocara thavA mAMDI. vIsamI sadInI zarUAtamAM graMthAlaya pravRttimAM vaDodarA rAjya muMbaI zaheramAM 171pamAM graMthAlaya sthapAyuM. 1894mAM royala bhArata bharamAM mokhare che. te vakhatanA vaDodarA rAjyanA mahArAjA esiATika sosAyaTI sthapAI ane graMthAlaye AkAra lIdhe. prAcya sayAjIrAva gAyakavADa (trIjA) keLavaNImAM ghare rasa letA. pustakAlaya vighAnA dhuraMdhara paMDite jevAM ke telaMga, bhagavAnalAla, IdrajI, pravRttinA teo Adya pravartaka hatA. paradezanI mulAkAta daramiyAna Jain Education Intemational
Page #502
--------------------------------------------------------------------------
________________ 524 bhAratIya asmitA amerikA ane briTananI pustakAlaya pravRttithI teo prabhAvita thayA hatA. evuM sAmayika "pustakAlaya" nuM prakAzana kare che. taduparAMta zibira jIne graMthAlaya vijJAnanI tAlIma Ape che. vaDodarA rAjyamAM graMthAlaya pravRttino vikAsa karavA temaNe A jAtanA maMDaLa bhAratamAM bIjA ghaNuM sthAe amalamAM viliama e. beraDana nAmanA eka amerikana graMthAlaya zAstra AvyA che. 1925mAM baMgALamAM baMgALa lAyabrerI esosIezana nikhAtane AmaMtho I. sa. 1910 thI 1913 payata beraDana sthapAyuM. A maMDaLe 1938mAM graMthAlaya vijJAnane vargo zarU karyo. vaDodarAmAM rahyA ane graMthAlaya mATe pejanA nakakI karI, vaDodarAmAM hatAM. "kaMthAgAra" nAmanuM eka sAmayikanuM paNa prakAzana zarU karyuM. madhyastha graMthAlaya sthApI, vaDodarA rAjyane samagra rIte graMthAlayanI Aja pramANe madrAsa, muMbai, keraLa, mAyasora, haidrAbAda, mahArASTra nAnI sAMkaLothI guMthI lIdhuM. dUranA pradezone ane zaheranA dUranA vagere racAe 2 thAlaya maMDaLoe graMthAlaya pravRttine AgaLa vistArane pharatA pustakAlayanI suvidhA yojI samagra rIte AvarI vadhArI che. lIdhA. I. sa. 1930 sudhImAM vaDodarA rAjayane zahera ane gAmaDAonI vastInA 85 jeTalI va tI graMthAlayano upayoga karavA I.sa. 1933mAM IDIana lAyabrerI esozIezanane janma mAMDI. 1907 mAM pharajiyAta keLavaNInA kAyadAnuM graMthAlaya pravRttine thayuM. tenA pahelA pramukha cAsadullAha hatA. A saMghe samagra baLa maLyuM. keLavaNInuM pramANa vaDodarA rAjyamAM vadhavA mAMDayuM. bhAratanI graMthAlaya pravRttine vikAsa mATe tyArathI mAMDI atyAra bAraDane A uparAMta graMthAlaya zAstranI vargo zarU karyA yojI ane sudhI ghaNA kAryo karyA che. Theka ThekANe graMthAlaya pariSado graMthAlaya zAstranI tAlIma ApavI zarU karI. pustakonA vagIkaraNa ke thAlaya kAryakramamAM sudhArA karyA che. karmacArIonA pagAra dhoraNa, mATe borDana paddhati" AthI graMthAlayamAMthI 'lAyabrerI mIselenI' nAmanuM graMthAlaya vijJAnanuM zikSaNa graMthAlaya sevAomAM vadhu suvidhA ubhI sAmayika prakAzana thavA mAMDayuM. A kAryamAM beDane eka saMskArI karavA niraMtara prayatna kare che. A maMDaLamAM sama bhAratanA graMthAvyaktinI madada maLI. te vyakita motIbhAI amIna hatA. carotaramAM laya karmacArIo sabhya thaI zake che. tenuM eka sAmayika pragaTa mitra maMDaLa lAyabrerI dArA graMthAlaya pravRttine jorazorathI gAmaDe gAmaDe vikasAvanAra motIbhAI amIne A pravRttine jIvana maMtra I. sa. 1939mAM phajhI kamiTI maLI je graMthAlaya pravRttinuM gaNI hatI. motIbhAI bArDananA madadanIza namAyA hatA. eka sImAcinha gaNAya che. A kamiTIe rAjyamAM graMthAlayanI vaDodarA rAjyanA madhyastha graMthAlayane vahivaTa kayureTara ane anya hAramALA kabhI karavI ema nakakI karyuM. dareka rAjayamAM eka saMkaLAela jIllA ane tAlukA ane grAma temaja pharatA graMthAlayane madhya graMthAlaya hovuM jarUrI che. ema nakakI karyuM. anya prAdezika vahivaTa Asi TaMTa kayureTara saMbhALatA. rAjya taraphathI mukhya vrayA graMthAlaya kakI karyA. esiATika sosAyaTI lAyabrerIne kopIrAITalaya tathA anya graMthAlane amuka TakA anudAna maLatA lAyabrerI tarIke mAnya rAkhI. graMthAlayane pitAnuM makAna hovuM A joIe. tAlIma pAmela karmacArI hovA joIe. graMthAlaya maMDaLa uparAMta vaDodarAnA jayasiMha rAva lAyabrerI rathapAI bALa graMthAlaya ane mahilApaMthAlaya sthapAyAM. sthApavA myunisipAlITI Iche te graMthAlaya vero laI zake vagere vicArAyuM. A rIte ja prajAe graMthAlaya pravRtti DikInasana nAmanA eka paradezInI deravaNI heThaLa zarU karI. paMjAba yunivarsiTIe I. bhAratane svataMtratA maLI te pachI gujarAtamAM phejhIsamitinI bhalAmaNa pramANe kAma zarU thayuM. 1960 sudhImAM Aje eka sa. 1915mAM graMthAlayazAstra nA vargo zarU karyA. 1918mAM pahelI elaIDIA lAyabrerI konpharansa paNa paMjAbamAM ja maLI. paMjAba madhyastha graMthAlaya eka prAdezika graMthAlaya, ATha chalA graMthAlaya rAjyamAMthI "InDIana lAyabrerIana nAmanuM sAmayika praddhidha thayuM. paMcANuM tAlukA graMthAlaya ane aDatAlIza nagara graMthAlaya, aDhAra bALagraMthAlaya, ane be hajAra navaso paMcANuM kAma graMthAlaye che. graMthAlaya pravRtti Ama samagra bhAratamAM 20mI sadInI zarUA- saurASTramAM pAMca jIllA graMthAlaya ane pharatA pu takAlayanuM suMdara tathI dhamadhamI UThI. I. sa. 1925mAM vaDodarA rAjyamAM graMthAlaya Ayojana che. maMDaLa zarU thayuM. A maMDaLe graMthAlaya pravRtti mATe ghaNuM karyuM che. svataMtratA pachI madrAsa ane ha darAbAdamAM jAhera graMthAlaya rAjyamAM vividha sthaLoe graMcAtya pariSada yojIne graMthAlaya pravRttine dhAre anukrame 1948 ane 1955 mAM amalamAM Ave che. A pragatizIla banAvI che. mAnadasevA ApanArA bhAIone rokI dhArAthI te rAjyamAM graMthAlaya vere ane sArvajanika graMthAlaya saMcAlaya prasAra gAmaDe gAmaDe karAve che. ane graMthAlaye sthApe che. zakaya thaI gayAM che. have sabaskrIpzana lAyabrerInuM kalevara badalAyuM. thAlaya dina ujavI graMthAlaya pravRtti mATe nANA ugharAvI graMthAlayone graMthAlaya have samagra janatA mATe mukata thavA mAMDyA. madada kare che. A maMDaLe eka sahakArI maMDaLI sthApIne graMthAlayane upagI pustake pUrA pADavAnI gejanA karI che. graMthAlaya kArya- graMthAlaya sevAomAM eka navI ja paddhatie dekhA dIdhI. nAne anurUpa anya sAmagrI taiyAra kare che. ane vece che. tenA dakSiNamAM graMthAlaya pravRttinA agraNI zrI raMganAthane A pravRttine 209 0 jeTalA sabhya che A maMDaLa graMthAlayane ati upayogI navuM ja baLa ApyuM che. AMtara rASTrIya khyAti dharAvanAradakSiNanI Jain Education Intemational
Page #503
--------------------------------------------------------------------------
________________ mRtigraMtha 525 A vibhUtie graMthAlaya zAstra mATe ghaNA pustaka lakhyA che. che. Aje bhAratamAM 17 karatAM vadhAre yunivarsiTI graMthAlaya zAstramAM vagIkaraNamAM eka navoja vaLAMka ApI kelana paddhati' thI puratonuM becalara DIgrIne pisTa grejyueTa DIplemAne temaja sarTiphIkreTane saMpUNa vagIkaraNa karavAnI suvidhA ApI che. graMthAlaya pravRttimAM abhyAsakrama calAve che. keTalAka graMthAlaya maMDaLo paNa A kAryo temane phALe ajoDa che. AjhAdI pachI zaikSaNika ane viziSTa graMthAlaye khIlavavAmAM bhAratamAM graMthAlaya sevAo ane vahivaTI kA ThIka ThIka bhArata sarakAre ghaNuM karyuM che. cAle te mATe saMcAlaya ghAro amalamAM lAvavA caLavaLa cAle che. adha, madrAsa, mahArASTra, mAyasura, paMjAba rAjya temAM saphaLa yunivarsiTI grAnTasa kamizananI racanA karI bhAratamAM dareka nIvaDayA che. gujarAta rAjyanA prayatna cAlu che. yunivarsiTI graMthAlaya bhavanathI mAMDI pustako ane karmacArIonA nANAM aMge jogavAI karI ApI che. paMDita naherUne yuga e Aje have bhAratamAM graMthAlaya sArvajanika che. Ama janatAmAM Aje have bhAratamAM 2 thAlayA vijJAnayuga hato. vaijJAnika rIte bhArata ThIka ThIka AgaLa AvyuM nA dareka sabhya zreyAlayanA upa ne dareka sabhya graMthAlayano upayoga karI zake che. rASTrakakSAe bhArache. dhaNI vaijJAnika ane TekanIkala saMzodhana saMsthAo sthapAI che. temAM rASTriya graMthAlaya che. A graMthAlaya teja briTIzakALanI A tamAma saMsthAonA graMthAlaye Aje dhaNAM AgaLa paDatA che. impIrIala lAyabrerI. kepIrAITa ekaTanI rUe A graMthAlayane A viziSTagraMthAlayane paNa eka saMdha che, jene IASLIC eTale prakAzako taraphathI daravarSe 50000 jeTalA pustaka maLe che. jenI * inDIana esosIezana opha spezIala lAIbrerIjha enDa Ikaze. vyavasthita yAdI taiyAra karI. A graMthAlaya 16 jeTalI bhASAnA zana senTasa" tarIke oLakhe che. je AvI pezIala lAyabrerInA pu takanI graMthasUci teyAra kare che. je graMthAlayo mATe puratI pasaM. vikAsa ane pragati mATe parivedo che, parisaMvAda yojI tene dagI ane anya kArya mATe upayegI banI rahe che. vadhu suvidhA pUrNa banAvavA prayatna kare che. graMthAlaya sevAone saMpUrNa vikAsa karavA, graMthAlayone vadhu yunesko nAmanI AMtara rASTriya saMsthAe paNa bhAratanA jAhera sudaDha karavA ane vi tRta karavAnA ApaNA prayatno cAlu che. ane graMthAlayane vikasAvavA prayatna ane madada karyA che. AmAM dilhI A dizAmAM ApaNe jarUra saphaLa thaI zuM. pablika lAyabrerIno dAkhale jANIto che. Aje ApaNe tyAM jAhera graMthAlaya, zaikSaNika graMthAlaya, bhAratanA graMthAlayone sarvAgI vikAsa thAya te mATe graMthAlaya vizaziSTa graMthAlaye, bALa graMthAlaye, mahilA-graMthAlayo, jela zAstranuM zikSaNa ApavAnuM kArya keTalIka yunivarsiTIe upADI lIdhuM graMthAlaye. ane sarakArI graMthAlaye sArA pramANamAM che. zrI inTaranezanala InDasTrIjha ane anila selsa korporezana DhebarabhAITeDa rAjakoTa ImpAlA" oIla enajIna ubhA pa tathA 81 heSupAvaranA ejInenA utpAdaka ane vitaraka ----: bhAvanagara jilla na sola selI ga ejanTa - zrI gA.vi. go. khAM sahakArI maMDaLI lI. marane saMparka sAdhe Jain Education Intemational
Page #504
--------------------------------------------------------------------------
________________ paraka BANANA COOPERATIVES navaraMga Earn Valuable foreign exchange for the Nation gujarAtanuM 'gArava'nu aneAkhu utpAdana in its dire need since 1960 bhAratabharamAM sau prathama mahuvAne gaLe meMgalArITa ipa sImenTanA naLiyA tathA meAbhIyA ane che je vAparavAno Agraha rAkhA. Produce 'KISHAN JYOT MIXED FERTILIZER a quality product of growers co-operatives Gujarat State Co-op Sardar Bagayat Sahakari Fruit & Vegetable shipping Mandal Ltd. Marketing Federation Ltd. Sardar Bag, Bardoli, Dist : Surat Phone ; 32 Gram SARDARKELA A/A Navyug Mansion, Sleater Road Grant Road. BOMBAY-7 Phone : 383382 Vallabhbhai K. Patel President Gram: SARDARKELA Chaganbhat R. Patel Hon. Manager zrI vizvazAMti Azrama-methI tAlukA karajaNa ( vaDAdarA jillA ) sthApanA : saMvata 2019 AsAzuda 15ne gurUvAra becarabhAI desAibhAi paoNla zrI haridAnajI mahArAja mau pramukha neAMdhaNI naM. vaDodarA I 1664 vizvazAMti aAzrama TrasTa bhAratanA dhae jIvane ziva, AtmAne paramAtmA, narane nArAyaNa thavA sudhInA vikAsanu parama lakSya banAvyu che ne emAM karyAMya vyakitabheda jAtIbheda, ke varNa bhedanuM sthAna ja nathI phakata lakSya siddha karavAmAM tamArA vAstavika purUSArtha nI ja mahattA che. e purUSAya anukuLa sAdhanA meLavI leze. anukuLa samaya karI leze. sAdhya gakSetevu kaSTasAdhya haze te paNa te tene susAdhya banAvI leze. evI tenI tAkAta che. AtmAne purUSAtha tene paramAtmAnI parama apAve che. e sanAtana satyaja vikAsadaSTi hovu joIe. -zrI haridA padavI sAthe bhAratIya asmitA kAraNa ke : sImenTathI banelA chatAM vajanamAM khAsa preAsesathI haLavA anAvela che. sImenTamAMthI banatI dareka vastuo jevI ke HsImenTanI IMTa, jALIyA pANIArA, khuNIyA TebalaTopa tathA khetaranI vADa banAvavA thAMbhalA maLI zakaze. ApanA makAnanA rUma (eraDA)nI ze|bhA mATe amArA kArakhAnAmAM hAiDrolIka presathI banAvela ra'gabera'gI navaraMga mArkAnI leArI`ga TAIlsa (lAdI) vAparavAnA Agraha rAkho. na va raM ga TAilsa phona naMbara 243 191 raTezanapAse, mahuvA amArA zera holDaro, sTokisTo tathA vepArIo eIlanIlasa bhAIone jaNAvatA ha anubhavIe chIe ke tA. 4- 1- lAbha pAMcamatho navA menejamenTa nIce zarU thayela A udyoga daravarSe traNa karoDa uparAMtanuM huMDIyAmaNa raLI ApavAnI zakatI dharAve che. amArA utpAdana 1. kAMTAchApa se lavanTa ekasTreTeDa rIphAInDa sIMgatela 2. sAbunA kArakhAnAM mATe zepasToka 3. TiMkacarsa spIrITasa bhAvanagara kemIkala varkasa (1946)lI varateja bhAvanagara phAna 3567 - 4478 bhAvanagara
Page #505
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratanuM naukAdaLa Ara. je dalAla prAcIna bhAratamAM sAmudrika sAhase naukApravRttionuM vihaMgAvalokana kare che. videzI pravAsIone vidvAnoe paNa bhAratIya naukAvihAranA varNane karelAM. che. A bhAratanI bhaugolika paristhiti : dipaka9pa jevo ene AkAra graMthe dArA khalAsIo, temanAM jIvanane kartavyane ApaNane ghere ne hajAro kilomITara lAMbo samudra kinAre : hindI mahAsAgara, khyAla Ave che. bhAratIya zi95mAM paNa bhAratIya naukA pravRtti arabI samudra ne baMgALanA upasAgara : A badhuM bhAratIya samu- kaMDAravAmAM AvI che. sAMcI, amarAvatI ajaMTA ne gevA pradarzana dika vRttione khUbaja poSaka nIvaDayuM che. pazcimamAM arabI namAM ApaNane AvAM zilpa jovA maLe che. vaLI tavAhana samudra bhAratane arabastAnanA dipaka95thI chUTuM pADe che. jyAre samrATa yajJazrI zatakaNanA zikakAomAM paNa be prakAranAM vahANe pUrvamAM baMgALane upasAgara bhAratane brahmadeza, malAyA dipakalpa daSTigocara thAya che. ne anya dipa samuhone alaga pADe che. darAyasa" nA hukamathI kAryAnDiAne skAyalekasa jalamArge siMdhunA arabbI samudrane bhAratIyo 'ranAkara" kahetA e sAmudrika mukhapradeza pahoMcyo hato. mahAna sikaMdare pururavAnA pradezamAM pravepravRttionuM kendra lekhAte bhAratIya phiniziyana ne arabI naukAo zavA hAIDarapIsa nadI oLaMgavA vahANe banAvavA emADAI e samudra paTa para dhUmyA karatI. A samudra dArA pazcimanA dezI garimAlAnAM vizAla vRkSo kupAvyAM hatAM. enA naukA sainyane vaDe bhAratanA saMparkamAM AvyA. bhAratane pazcima sAthene vyApAra A niyArAvAse potAnuM naukAra-1 silvadArA IrAnI akhAtamAM jalamArgeja cAlato. pAmIrA yA paTTA mAraphate IrAnI samudrane utA" hatuM. berInasa je bIjAM baMdare mAraphate rAto samudra kheDAto. suejha pAse kilIjhamAM eka bAyajhenaTAIna aphasara raheto. e dara varSe prAcIna bhRgukaccha, bharUca, bAryagAjhA kahevAtuM. "jAtaka' ene bhArata Avato vayApArI ne rAjakiya parimitine khyAla ApatA mukhya baMdara "paTTanagAma" tarIke ullekha kare che. uttara dakSiNa prAcIna bhAratIya vasAhatIone sAhasike baMgALanA upasAgara bhAratanA rAjamArgo A baMdare AvI maLatA. ujajaina, pratiSThAna dArA arina eziyAnA dezomAM bhAratIya saMskRtine pracAra karatA. (paiThaNuM ne tatrArA tira] nAM vyApAra kendra A baMdara sAthe saMka- madrAsanA caula rAjAone sumAnA zalendra yA zrI vijayanA LAyelA hatAM. bhRgukacchanI dakSiNe zArparaka supArA], kalyANa, caula bhAratIya rAjya vacce hajAra mAIlanA A virATa samudra paTa para seimikalA), maMDorA [benkeTa, palAIpaTTama (DabhoI), mUvIjhagArA eka saikA sudhI saMgharSa cAlato ja rahyo hato. (rAjApura) bAijenTIama [vaijayaMtI], tagAraLa deivagaDha], aurA nomasa [mAlavaNuM] IjIDI gi], nIra [kenAnAra] nelakinDA IjIpziyana, mesopoTemiyana ne siMdhu saMskRti nA vikAsa kiTAyamI, bakAre TolemInuM bAkare, TAI-DIsa [pUnAMnI] mujhirisa sAthe sAmuhika sAhaso mATe hindI mahAsAgaranuM mahatva kengAnAra, bAlitA vi lAI], mArI [kanyAkumArI] mahatvanA parakhAyuM valaMdAnI naukAoe pahelA vahele hindI mahAsAgarane baMdaro hatAM. pUrvamAM kelzI (kokeI] kumArA (TolemInuM khabarIsa; pravAsa kheDaze. yurapIya sAhasiko AvyA tyAM sudhI bhAratamAM koI kArapaTTamI, pidukA [Arika] sapAbha [mana], nikama videzI sattAnuM sukAna hAtha karI zakyo nahoto. jyAre bhArate nAgapaTTama), masAliyA [asalI paTTama baMdaro AvelAM hatAM. videzomAM sattA prApta karI hatI. dosAnene tAmra litti [tAluka] paNa jANItAM vyAyAra kendro hatAM. A baMdarothI naukAo agni eriyAnA dezo ne cInane pravAsa bhAratanA vahA ne naukAo lAkaDAnAM pATIyAM "dArUlakAniH karatI. doraDAra' 'tAni majabUta bAMdhavAmAM AvatAM ne halesAM: 'ziyArI. tAniH' thI calAvavAmAM AvatAM keTalAMka ne kuvAyaMbhaH kupaka hatA. agni eziyAmAM bhAratIya vasAhato sthapAI hatI. A vasAte para zaTa: sitAniH caDhAvavAmAM AvatA. A sAdI prAcIna hatIone pitAnI mAtRbhUmi sAthe koI rAjakIya saMbaMdha rahyo paddhati adyApi bhAratamAM-astitva dharAve che. vahANonA bAMdhakAma nahoto. bhAratIya saMskRti dharma rAjakAraNa ne sAmAjIka vicAaMgenA sAhityamAM dhArAnA mahArAjA bhojane "yukita kahapataru" ronI chAyA A dezamAM Aje paNa varatAya che. A pradezamAM nAmano ekaja graMtha maLI Ave che. bauddha, jaina ne saMskRta sAhityamAM avAra navAra naukA yuddho paNa thatAM. sAhityane zilAlekhomAM evAM paNa vahANavaTAnAM sAhasono ullekha che. "saMgama graMtho tAlIma yuddhone ullekha che. saMga maMca i caraNa senaguptAvane mohara Jain Education Intemational
Page #506
--------------------------------------------------------------------------
________________ parava para AgaLa khelelA naukAkunuM vana che. pallava yugamAM mahendra varSonA pitA siMviSNue siMdUpanA mate parAjya Apyo. hatA. nRsiMhavarmA yA mAmale siMhaladvipa para e vAra dariyAI AkramaNa karyAM hatAM. pallavarAja nRpatu Mge paNa siMhalankripa caDhAi karI hatI. IvIsana 91mAM coMdarAjA siMdhinA AnI hiMnda para vikalpa meLavyo hatA. rAjarAja bhA nA bAra hajAra TApue paNa jItI laudhA hatA. caularAjArAjendra malaya kiMpapanA kadarama (Da) para vijaya meLavyo hato. Ama kAro masane rAmAbA vInA bAraso mAIlanA ja vistAramAM pravRtti dhamadhamI rahI hatI e nizcita hakIkata che. A nAvike ena bhAratIya saMskRtinA brAhmadeza, yiAma, bAriyA, cIna, jAvA ne cheka mADAgAskara sudhI prasAra karyo che. niI 2. pAcIna bhAratanI nAkA pravRtti bhAratanA pUrva pazcimane dakSiNanA 5700 kileAmITara lAMbA dariyAM kinArA para nAnAM meTAM saMkhyAbaMdha adA AvelAM che. bhAratIya chUTathI sayAtrA karatA enA RgvedamAM ullekhA che. purAnavie karelI vAMcana zAkhAthI bana pUrva 23thI rivIsana 30 sudhImAM baMdhAyelA riTarI ThakakA, gA OM gADAnAM nAnA DI AvyAM che. bAMdhakAmanA A vai-zeSA bhAratIya khalAsIe!ne ijanerAnI kuzaLata!nI sAkha pure chete prAptine sahiMtyanA purAvAne mAna Ape che. gayA. bhAratanA pratihAranA Araba askRtithI karavA ghare. parantu kamanasibe enA paNA kharA purAvA pAkIstAnamAM eTale uttara gujarAtamAM dhAdhara (sarasvatI) khIzuM ane kArDiyAvADa na5mAM hana sthAne mATe IsvIsana 1954 thI 1954 sudhImAM zodhakhALa cAlI. zrI e. vAdhe rAjasthAnanA bikAnera jIllAmAM evAM bAra rahyA zodhI kADhayAM. jyAre zrI esa. Ara. rAvane | zrI pI. pI. paMDayAe gujarAtamAM so ekapA meLyAM. jemAM bAyasa sauthI mahatvanuM che. harappA ne meAhana je DerAnA samayanu e badarI mathaka hatuM. amadAvAdathI eMzI dUra khaMbhAtanA akhAta para leAcala AveluM che. e ghaNuM suyAjIta nagara hatuM ema varatAya che. tAmrayuganA ghaNA avazeSe paNa tyAM maLI AvyA che. IsvIsana pUrve 190 mAM ene vinAza thayo. Thara ApaNAM thAyaNe dariyAI sArane avagaNI nathI ja Rgveda, ja zatapatha brahmana vagere satthAmAM ApaNA pUrvajoe dariyAI sapharA dvArA dUra dUrana: pravAseA kheDayA che. evA ullekha che. bhagavAna vaNane samudra vIdhIonuM nAna hatu.. ApArIo videzamAM vANA gehalatA. babiMrAja tuce enA putra mutyune kAna sauthI jalayAtrA karAvI hatI. nanamAM emanuM jahAja bhAMgyuM yAra tuma meM emana! sAthIone azvinee bacAva karyAM hatA. bhAratIya asmitA prAcIna bhAratIya baMdarAnI mAhitI mATe bhAratIya samudra kinArAnu Avazyaka khAdakAma hajI thayuM nathI. temaja vaDhAgeAnA bhagAra mATe arabbI samudra te hindI mahAsAgaranuM uccAlana paNa thayuM nathI. e kArya hAtha dharavAmAM Ave te ghaNA purAvA maLavA saMbhava che. leAcalanA patana pachI prabhAsa prakAzamAM AvyuM. mahAbhArata kALathI somanAtha pavitratIsthAna lekhAyu che. apAra sudhI enI mahattA TakI rahI che. IsvIsana pUrve harappanA prabhAsa AvyA. vya.pArakendrane baLataNa mathaka tarIke ene vikAsa thayA. maha!bhArata kALanuM bIjuM maMdara dAriyAM hatuM. gujarAta makarAna te kAMkaNu malabAra kinAre paNa bIjA bAreka harappana baMdaro hatAM. tAjetaramAM pAkIstAna cana kinAre mukanAra ne sanakA ne nAme harappana baMdare maLI AvyAM che. pachI kaccha kinArAMna! Te, Diyo te aLataLa mathako tarIke upayoga thateA. jyAre lakhAlAvala, vAraberA, somanAtha, kAtara ne kAcaba kAThiyAvADanAM tathA nA ane kiMmanA mukha AgaLanI khADImAM majJAna ne bhAgatrava praveza darA hatAM. kacchanI uttareraNa jyAre dirayA hatuM tyAre khapara, pazumaDI sukaDA khAM hatAM. tenI paNa noMdha levI paDe che. siMdhu saMskRtinA divaseAthI IsvIsana 600 sudhInA traNa hajAra varSanA gALA tapAsIe. ene be bhAgamAM vaheMcI zakAya : prAgaitihAsika kAla. IsvIsana pUrve 2500 thI IsvIsana pUrva pAMcaseA pUrve tihAsika kALa. IsvIsana pUrve pa00 thI I vIsana 60. prAgaitihAsika kAlanI mardinI paTTI ocho maLe che. bAyabanA avarodhomAM gAma hako, vyApArI sAdhanA te maLI AvyA che. e siMdhune sumeriana saskRtino siMdhu saMskRtinA sAhitika purava! che parantu e lipi ApaNe uddezI sAmatA nathI. vedane putronA ullekhA bhAre purAtatva vidhA korA samayana meLavavuM hajI bAkI che. jyAre pUrve tihAsika gALAmAM puSkaLa sAhinika purAvA maLI rahe che. baudra khatA. jaina putra, mauyayugana' azAstra, pariplasa opha dha iricimana sI' (viharakS kAnI mA rikA) svIsana puruM, pahelA saikAnAnI ane khI sakAnA rAtenI vAnAM thA vaLI sAmagrI pUrI pADe che. pAcho Ayo hatA. balakArI purAvA che. sindhu sAmAnya ane AtmA siMdhunA mULa AgaLa rahetA harSA cApara (ratanI) ane DAMga (dAtI) khIzAmAM jItatI bhASA ne pachI gagA yamunA AkhamAM sI. sindhunA mukhya bhAgaLa rahetA harappanA kaccha, kArDiyAvADane doNa javAnamAM jaI vasyA. AA pradezanAM badAnI vAlI zALa gATha sA TakA, pachI bhAratanI dazAI dhApAra paDI bhAMgyo. pachI moba sAmAnya astitva AvyuM tyAM sudhInA dayAI vyApAranAM kAI nizAna maLatAM nathI. thoDAka ThAvAyA ullekho noMdhAze. guru sAMdipanI ane zrI kRSNe sarvita emanA viSe naukAo la che bhRgu tIne prabhAsa gayA hatA. evA hiravaMdamAM ullekha che. vaLI sAMdipanInA putra punaH nanuM pugdha jana rAkSasocyuM. prabhAsamAM pahatuM. zrI kRSNe nA dara caivakhata purI jaI karyuM pAtAlanA e nAgaloka joDe bakara dariyAI yudhdha khelI punAne
Page #507
--------------------------------------------------------------------------
________________ mRtigraya pa29 saurASTranAM baMdare IsvIsana pUrve bIjA saikAmAM IjIpta sAthe siMhaladipa ke suvarNabhUmi pahoMcatA. morya rAjAoe dariyAI vyApAra kheDatA e hakIkata ne lothalanA avazeSomAMthI samarthana vyApArane khUba ja protsAhana ApeluM. emanA mahatvanAM baMdare maLe che. IsvIsana pUrve 17 mAM dilamana vyApArIono bhAra pUrva kinAre kAverI paTTInama ne pazcima kinAre uddAvara hatAM. tIya vyApArane IjA hato. ane kuzasthalI (dArakA) emanuM IsvIsana pUrve 450 mAM thayelA hIraDeTasa ne anya grIka lekhakoe mukhya mathaka hatuM. prabhAsa, dvArakA ne sAbara kaccha: e traNa baMda- grIsanA bajAramAM AvelA bhAratIya mAlanA ullekha kyAM che. pachI rane mahAbhAratamAM ullekha che. te uparAMta kiMdAranerA(sudAmApurI) AMdhra sAtavAhanane caula pAMDaya rAjAoe dariyAI nikAsa vyApArane ne bhagukaccha paNa che. bhagukacchane grIka vyApArIo bArIgAjhA kahetA urojana ApyuM. rAjA egaTasanA amala pahelAM bhArata mukhyatve kadAca e hAlanuM mehagAma hoI zake. IjIpta sAthe vyApAra kheDatuM. yamana vacagALAnA baMdara tarIke mahatvane bhAga bhajavatuM. AthI samrATa azoke TolemI philADephasa bharUcanI dakSiNe bhAgava nAmanuM eka bIja baMdara che. I vI elekajhAkSiAnA sthApakano saMparka sA. buddha jAtane azekanA sana pUrve 2000nA gALAmAM harappana vyApArIne tyAMthI rAja- zilAlekhamAM noMdhAyelA yavane A Ayoniya grIke ja hatA. pIpaLAnA hIrAne vyApAra karatA. pachI narmadAnA mukha AgaLa IsavIsana pUrva 177mAM thaI gayelA elekajhAnDriyAnA agAdhara mahegAma ne tenuM mahatva vadhyuM. vaLI muMbaI najIka supArAne sAIDisanA samayamAM sAbIyA [ yamana ] mahatvanuM vyApAra kendra kalyANa paNe harappana yuganAM baMdara hatAM. gomatakapura (govA) lekhAtuM. raste, Ayana, plInI, lemI ne anya videzI graMthamahAbhAratamAM ullekha che. IsavIsana 1968mAM zrI esa. Ara. kAre A vAtane sIdhe purA Ape che. TolemI jAte nAvika rAve karelA saMzodhanamAM govAmAM caMDara yAne caMdrapura pAse sAta- hato. eTale eNe bhAratanAM vahAre Aphrikana kinAre soketo vAhana yuganA avazeSe maLayA che. bAyabalamAM ephIra yA ne arabastAna ne irAnanA akhAta sudhI pahoMcatAM evuM jAti anu phIrano ullekha che. IsavIsana pUrve 1015mAM lepananAM jahAja bhavathI jaNAvyuM che. enA jaNAvyA pramANe karachanuM raNa tyAre dariye ophIranuM senuM laI AvyAM hatA. IjhakiyelanAM graMthamAM gujarAtathI hato. TolemInI bhUgoLamAM monaglAsana (mAMgaroLa)ne sirAnnA (surata), AyAta karela hAthIdAMta, sIsama ne ratnone ullekha che. IsvIsana ghoghA pAse hAthaba yA hastabrA mahatvanA baMdare tarIke ullekha che. 100 nI sAlamAM bhAratane jerUsalema vacce vyApAra hato evuM muMbaI najIkanA sopArA ne kalyANa, semillA yA semulA (ceula), oha TesTAmenTa' nA zabdothI siddha thAya che. jekabanA dIkarA maMgera mAnDeDa) pAlapaTae (mahADa najIka pAla) paNa eNe noMdhyAM dakSiNanAM baMdare utaryA hatA. che. pazcime mahatvanAM baMdara tarIke TI-DIsa mujhirisa (kaMgAnAra) ne nelakinDa (nilezvara) no ullekha chepUrva kinAre kamarA (berisa IvIsana pUrve pahelI sadImAM bAra jAtakamAM ghaNI jalayA- yA kAverIpaTTanama) maIsAliyA (machalIpaTTanama) ne kaInApArA trAone ulekha che. IjIpta, puta, agni arabastAnane berarIna (kanAraka) che. govA ne uDiMpI paNa umerI zakAya. sovirA yA sekIra, saparaka ne bhRgukaccha sAthe dariyAma vepAra pachI mADagAMvathI aDhAra kilomITara dUra AveluM sAhaseTamAM kheDatAM. mauryayuganA bhAratanA dariyAI vyApAranAM varNana ApaNane - cenUra naMdhI zakAya. asala e cadrapura kahevAtu, zireDA tAmrapaTamAM jAtaka kathAomAM maLe che. grIka graMyakAronAM lakhANothI e vAtone ? eno ullekha che. rAjA bhoje cothI sadImAM enI arpaNavidhi samarthana maLe che. kauTilyanA artha zAstramAM baMdarone naukAdaLanA karelI. gevAnI dakSiNe gokarNa pAse TapArInuM prAcIna baMdara che. vahIvaTa aMge ghaNI mAhitI ApavAmAM AvI che. kAverI paTTInama zaravatI nadIne mukha AgaLa AveluM honAvara tejAnA ne ImAratI ne dharaNIkoTAnAM arvAcIna chedakAmamAM buddhakAlina pUrva kinArAnI lAkaDuM nikAza karatuM pachI Ave banavAsI yA vaijayaMtI kadaMbanuM mAhitI maLI che. siMhalAvadAna" nAmanA bauddhacamAM baMgALanA pATanagara. azokanA samayanuM vaibhavazALI nagara. tyAM ghaNA bauddhastune rAjana siMha bAhue rAjakumAra vijayane tenA sAta sAthIone vihAra che pachI mahatvanuM baMdara udyAvara yA dArA , uDivIthI dezavaTo Apelo ane teo gaMgAnA mukhathI naukA mAraphate buddha cha kilomITara dUra. saMta mAdhavAcAryanuM janma sthAna tyAMthI gujarAta nirvANa dine siMhaladipa pahoMcelA tene ulekha che. ajaMTAmAM ImAratI lAkaDuM meLavatuM. rAma sAthe pazuM enA dayApArI saMbaMdhe A prasaMganAM bhIMtacitro che. rAjakumAra vijaye pAMDaya rAjakumArI hatA, sAthe lagna kareluM ne kAverI pUna paTTInamathI naukAo laI upaDele evA "mahAvaMza' mAM ullekha che. eTale IsvIsana pAMcamI chaThThI malabAra kinArAnuM mujhirisa aMdara eTale AjanuM kaMgAnAra sadImAM seMkaDe mANase laI jatAM jahAjone upayoga thato e grIka saMthomAM eno ullekha che. nelakinDA eTale atyAranuM nIlezvara siddha thAya che, bArU natamAM bebIlena ne baherIna sAthenA romana vyApArIoe baMdara dArA vyApAra kheDatA, * vyApAranI kathAo che. IvIsana pUrve 200 thI 500 sudhI A vyApAra cAlele vArANasI ne rAjagRhathI naukA mAraphate gaMgA kheDI cheka kacchanA pUrva kinArAnA baMdarone tAlIma graMthomAM ullekha che. emAM akhAta para AvelA sekIra ne bhRgukaccha paNuM vyApArIe pa. pUkhyohara yA kAverIpUma paTTInama, poMDicerI najIka ArikAcelAM. pUrvamAM janAra vyApArIo vArANasIthI caMpA jatA. ne tyAMthI maDa yAne paDayuke yA piyukA ane orIssAnuM keInApara yAne Jain Education Intemational
Page #508
--------------------------------------------------------------------------
________________ pa3 kAnAraka mukhya che. dAsanI daSiko ne kArAkalanI uttare nAgApaTTInama nAmanuM eka prAcIna bhadara hatu, isvIsana pAMcamI sadImAM caula rAjya kalIMga (ArImA) sAthe vyApAra khenA e batAvatA ghaNA avazeSa! tyAM che. bAkI caulAnuM mahatvanuM baMdara tA kAverI paTTInama yA pUhara. TAlemI ene kAmerI kahe che. tyAM rAmana vyApArIe vasatA evA tAmIla graMthAmAM ullekha che. AphrikAmAM yA pADAvAmAM to rAmana vyApArIyAnA kAmanI vAsa tA. bhArinakuppama nadI para e AvyuM. mATInAM vAsatreA ne imAratI lAkaDuM rAmane deizanA badalAmAM paradeza gaDhanAM, enI uttara somAne masAlIA yA pachalI paTTama ne keInApArA yA konArakanA mahatvanAM badhA tarIke ulekha karyo . AMdhra pradezanA jIllAmAM amarAvatI najIka dhAnyakaTaka yA dharaNIkATA nAmanuM saritA kinArAnuM dara khristI savaMtanA caramamAM tuM kSetra zrI vaikAniyADa ane zrI rAdhavAmArIe kApI kADhyuM tAmaluka yA tApti ApavA bauddha AtAmAM noMdhAya" tAmakriptA paNa khrIstI savata saranA bhAra bhakALanuM moTuM vyApArI kendra hatuM. eneA vyApAra paNa rAmana jagata sAthe hatA evuM zrI ema. ena. dezapAMDee paNa cita karyu che. IsvIsana IthI bhADamI sadImAM bhAratamAM kAna dariyAI sattAdhArI hatuM, parantu arabastAnamAM ravAbhanA urSa pachI emanI sattA paDakAra pheMkAyA. IsvIsana 712mAM khalIphA mATe hajAja jatuM jahAja devala AgaLa lUTAyuM. eTale mahamadakAsIme siMdhe chatuM gata karyAM. teramI sadImAM mArkApAlA malabAranI pIparane kArAmaDaLa elIdhuM. IsvIsana navamA saukAmAM Araee bhAratIya vyApAra hastagaMtukanArAnA mutarAu mAlanA ullekha kare che tyAre kIlona te khaMbhAta mukhya nikAsa para hatAM. kAya evArika caudamI sadInA rajaputa nAvikeAnI kuzaLatAnI sa!kha pUre che. e nAviko sAtaso sAtaso uttAra laI jahAntamAM diSo kheta.. paMdaramI ne sALanI sadImAM amadAvAda sulatAnA dariyAI samAA lekhAtA. vyApArI jahonA rakSaNa mATe A sulatAnA karI zahI naukAdaLa nibhAvatA. IsvIsana 1521 mAM gujarAtanA bAdazAhe caula Agala valaMdAnA naukAdaLane parAjya ApyA hatA. gupta samrArthe paNa AMtarika ane kayiApAranA dezo sAthenI jalamAbAne bhAre uttejana mAgyu hatu. sIsata pAMcamA saikAmAM bhAratIya jahAjo yukreTisa nadInA kuphA najIkanA hIrA baMdare lAMgaramAM evu IzAnanA hamajhAe noMdhyu che. siMdhane gujarAtanA vyApArIenA hAthamAM mukhyatve A vahepAra hateA. gujarAtanA vyApArIoM javA pAmuM tAM. chaThThI sadInA ArabamAM daivajJa sidhA ane Adhala (soraThA A vaivala) siddhadUdha sAthenA vyApAramAM mahatvanuM sthAna dharAvatAM; evu kAsoe nAkhyu che. zveta sukhe siMdha ane kampsanA jAdune bekarIna pahelI dIdhA hatA. tethI rAnI akhAtamAM vasAhato mapAI hatI. hyuenasaMga sIna 63 mAM vallabhIpura AvyA tyAre ai saurASTranuM mukhya bhakendra hatuM. bhAratIya bApArIo rAna sAthe puSkaLa vyApAra khehatA evuM yuenasaga ane badhe khavaDAyu che. muslIma cAluM. AgaNanA dabANuthI gujarAtI vyApArIo jAvA hijharata karI gayA. jAvA ne keDiyAmAM meTI vasAhatA sthApI. tyAM hindu rAjyA paNa ubhA mAM. pATaNanAM parALAnA madesaranA zilAlekhamAM paN ullekha che. bhAratIya asmitA gayelA aidhine paNa jApAnanI mulAkAta lIMdhI hatI. pachI pU kinAre cauka ) ne pazcima kinAre vijayanagara hai mADaya rAjAenA samayamAM bhAratanI darIyAi pravRtti khUba ja vadhI javA pAmI. madhyayugamAM bhAratIya naukA pravRtti bhAratIya jahAje kenTana nadInA mukha vATe kenTezana paDeAMcatAM evuM cinA ane putra modInA khAtrAmAM noMdhavAmAM AvyuM che. parantu bhArata cIna sarpanAe nakAbaMdha bIke dhAve sAsarA eAya che. caula rAjya cIna sAthe nakAraka dariyA vyApAra kheDatuM ekIkata spaSTa che. dAra mA zailendranuM sAmrApa e mATe mukhyatve kAgRta hatuM. bhASA bhAratIya nAvinI vyApArIsAta vadhAre prati DAriyA sA hatI. murtoma prathA sAthenA saMparkamAM pazcima bhArata mahavano bhAga bhajavI che. bhAratIya vyApArIo nirAka ttA ne tyAnA muslIma maiM vyApArI meMjhI savo rAkhatA evu amane DhAMke che, ga6 kucA revA bhAratIya bApArIo hemaMtramAM pAnAnA ADatiyA rAkhatA ne IrAna sAthe niyamita vyApAra kheDatA. bhAratIya vyApArIo potAnAM vAgAmAM khatA sirAkiya ne dvArabhajha tA. teoe kinArAnA vyApAra hastagata karyAM hatA. vadhAremAM vadhAre tee siMhaladvipa sudhI jatA. inDoneziyane kalIleAna sudhI AvatA ne muslImA uttaranA baMdarA jALavatA. dharma vadhe bhAratIyanA divA gyA. sauthI prathama Araboe pAvAnI jALa mAM pheMkAvI. dareDIsana samI sadI pachI kA rAmana vyApAra ghaTI gayA pachI caulukayane cAla rAjAoe badeza, sumAtrA, jAvA, barniM ne bhAlI TApu jevA pUrvanA pradeza sAthenA pApArane Uttejana Apyu. cinAI pravAsI prasage bhAratIya vasAhatIonI ghaNI vArtA noMdhI che. A baMdarA baLataNa mayakA tarIke vaparAtAM eTaluM ja nahi paNa vyApAra vidhAnasabhAnA prazcimanA pavAmAM Avyo. sAparI banyA. bAdamAM ne kendro hatAM. cInAI bauddha sAdhu kAna nAiita Avyo hatA. bhAratamAMthI vakheAdhi cIna gayA hatA. islIsana 173-621 mAM thai gayelA jApAnanA rAjakumAra zeTAkune dakSiNa bhAratanA edhidhama maLayA hatA. IsvIsana 736 mAM ma MjuzrIne maLavA cIna dImAM cInakhAbe kiI mAMDIne bAra aMdara sudhI sattA jamAvI. bhAratIya rAjyA peAtAnu hita jALavavA asamartha nIvaDayAM tethI bhAratIya naukA pravRttine sahana karavuM paDayuM. dhIme dhIme te cAMciyAgIrImAM sarI gayA, tethI bhAratIya
Page #509
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha 131 vyApArIo dUra dUranI dariyAI saphara kheDatA aTakI gayA. vidyA saMpAdana karI hatI. temaja dipAMtaromAM aneka dariyAI saphare teo pitAnAM jahAjonI salAmatI mATe gya vyavasthA karI kheDI hatI. vaLI A nAvike khagoLazAstrane paNa vyavahArU upazakyA nahi. dhArmika bandhane paNa naukA pravRttinI ADe AvatAM yoga karavAmAM pAraMgata hatA. "bhaviyattakA'mAM jaNAvyA pramANe badhAyana dhamasUve brAhmaNone naukApravRttimAM jhaMpalAvavA manAI nAvike auSadhizAstrane rasAyaNazAstramAM paNa praviNuM thatA. chato pharamAvI hatI. manue paNa samUddha yAtrI brAhmane dhArmika vidhi monTIsora vinA jahAnanA kahevA pramANe A nAvike anya mATe nAlAyaka TharAvyA hatA. nAradanA mantavya pramANe samudra dezo karatAM ucca prakAranI tAlIma pAmelA nahotA ne dhaNuM jokhama vaNikanI sAkSI AdhArabhUta lekhAtI nahi. parantu asalathI Ama kheDatA. A nAvike pitAnI sAthe keTalI Avazyaka cIjavastuo nahotuM. brAhmaNe dariyAI saphara kheDatA, madhyayugamAM virodha vacce laI jatA tenI vigato "nAyAdhamakahA'mAM AvelI che. "jAtake' mItAkSare badhayAnane manune mahatva ApyuM. bRhannAradIya purA mAM tene upaga dAkhavavAmAM AvyuM che. kaliyugamAM brAhmaNone jalayAtrA karavA manAI pharamAvI. hamAdrie naukApravRtine kalivanya gaNI. vyavahAramayUkha paNa dija jalayAtrA (4) prAcIna bhAratanuM sAhasika samudra abhimAna viruddha hatA. vasiSThane apastaMbhanA samayathI zadro sAtheno vyavahAra prAcIna kALamAM pRthvI para manuSya astitvamAM Avyo tyArathI vijaye lekhA. islAmanA vistAra pachI dharmabhaMgano bhaya vadhe. e samudranI AMTI ghUMTIone haMmezAM sAmano karato rahyo che. lekAyata ne bauddha saMparko paNa ghaTI gayA. Araba ne cinAI saritA pravAhamAM kaI vRkSane paDeluM, taratuM, DUbatuM joI e vRkSa jahAje paNa bhAratIya jahAjo karatAM vadhu kAryakSama nIvaDyAM. pANImAM ene bhAra upADI zake che ene manuSyane khyAla Avyo vaLI dariyA kinArAnA vAsIo sivAya anya bhAratIya pachI halesAM ne zaTathI enI gati niyaMtrita karI zake che, emAM prajAe naukA pravRttimAM potAno rasa ghaNe ocho karI vega lAvI zake che athavA pANImAM tene IcchAnusAra vALI zake che nAkhe. tethI RtikAra medhAtithi ane lakSmI ghara jalayAtrAne vagere mAhitI sAMpaDI. naukA dArA pitAnI IcchAnusAra jalayAtrA ApyuM mahatva Ape che. chatAM keTalAMka vistAromAM naukA pravRtti kheDavAnI khAtarI thatAM e vizvamAM vyApAra mATe ghUmavA mAMDayA. jarA paNa osarI nahi. vaijayaMti ne abhidhAna ranamAlA naukA navA navA dezo AMbI zako. mahAsAgaramAM paDatI muzkelIo ne vihArane vadhAre mahatva Ape che. dezanAmAM jahAja zabdAvali jokhamo nivAravA kaTibaddha banyo. ApelI che. varAha mihire pitAnI bRhad saMhitAnA agaratyAcAra prakaraNamAM naukA pravRttine ThIkaThIka biradAvI che. varAha purANa dariyAI prAcIna kALamAM bhArata, misarane phiniziyA jalayAtrAmAM mahavyApArIone vadhAve che. kSemendra pitAnA avadAna kalpalatAmAM tvano bhAga bhajavatAM. prAcIna kALathI ja bhAratane misara ne yunAna dariyAI sAhasiko nI vIratAne vakhANe che. jena vArtAgraMthamAM sAthe vyApArI saMbaMdha hatA. seMkaDo varSothI bhAratIya naukAo paradeza paryaTano karatA vyApArIonAM parAkrame varNavyAM che. sama- samudrapAranA dezonA pravAsa kheDatI AvI che. bhAratIya jalayAtrA rAIyyAkahA. upamitibhava prapanya kathA, kathAkocane bRhad kazAkoza para purAtatva, citra, sAhitya ne sikakAo paranAM citrothI khUba tilaka maMjarIne bhavidhyAkAmAM jalayAtrAnA AbehUba varNane prakAza paDe che. mohana je DerAnA khodakAmathI puSkaLa mAhitI che. siddha kavio sAgara pratike vApare che. maLe che. bhAratanA pAMca hajAra varSa pahelAMnA itihAsa para AraMbhanA baMgALI sAhityamAM paNa jahAjonA bAMdhakAmanuM prakAza paDe che. vaidika sAhityamAM paNa naukAyAnanA vikAsane jhINavaTa bharyuM varNana jovA maLe che. varNaratnAkaramAM jahAjanA ukapa aMge ghaNA ullekha che. atharvaveda saMhitAmAM bhAratIya pratyeka aMganA nAma ApelAM che. samarAIkahAmAM vyApArI laMgara jahAje samudatara gene ThIka ThIka sAmane karI zakatAM e ulekha upaDatAM pahelAM dharmadAna kare che, samudrapUjana kare che pUjanIyAne che. e jahAjo ghaNAM lAMbA, paheLA, ArAmadehI kuvAthaMbhavALA ne camakalAM hatAM. enuM bAMdhakAma majabuta thatuM. jahAjanA vaMde che ema jaNAvyuM che. jalayAtrA mAM jatAM pahelAM khAsa dhArmika vidhi karavI paDe che. bhaviSyavAhAmAM evI vidhino nirmANamAM koIpaNa jAtanI truTI rAkhavAmAM AvatI nahi. u lekha che. tilakamaMjurImAM bhagavAna ratnAkaranA pUjanano Adeza pAlI sAhityamAM samudrayAtrAnA ghaNa ullekha che. pAlIgraMtha che. nAyA dhamma kahAmAM A vidhi vigatavAra samajAvI che. rAjavaliyA' anusAra rAjakumAra vijaya temaja tenA sainike nAvika banavA mATe vidyAbhyAsanI khAsa AvazyakatA lekhAtI. baMgALathI jahAja dvArA laMkA pahoMcyA hatA. emAM sAtaso utA'nirdhAmaka sUtrane abhyAsa karyA sivAya sopArAmAM nAvika naukAne rUo hatA. IsvIsana pUrve 60 -500 nI A vAta bIjA pAlIsparza paNa karI zakato nahi. phorTa seInTa joje (madrAsa)nA graMtha "zaMkhajAtaka" mAM bAra phuTa lAMbA, navasekuTa pahoLA, vIsa eka vidyAlayanA pustakAlayamAM "nauzAstranA graMthanI hAyaprata che. dama yA eka ne vIsa phUTa uMDA jahAjanuM varNana che. emAM ene "kampalazAstra paNa kahetA. tilakamaMjarImAM jaNAvyA pramANe traNa kuvAyaMbhe hatA. yUnAnI sAhitya pramANe IsvIsana pUrve 325 nAvikane vyavahAru tAlIma ApavAmAM AvatI. caMdraketue tArakane mAM bhAratanA jahAja nirmANe sArA vizvanuM dhyAna kheMcyuM hatuM. nAvikene agraNI nImyo hato. ane tArake sarva prakAranI nauprakAra bhAratanA kArakhAnAmAM trIsa halesAMvALAM lAMbA jalayAno ullekha Jain Education Intemational
Page #510
--------------------------------------------------------------------------
________________ 572 bhAratIya asmitA che. plInIe bhAratIya jahAjonI vizeSatAonI khUba khUba prazaMsA paMdaramI sadImAM ITAlIana yAtrI nile keTIe bhAratIya karI che. A jahAje traNa hajAra ekIre 75 Tana vajananAM banatAM jahAjo viSe vigatavAra mAhitI ApI che. mudhala, marAThA ne briTIza sAmrAjayanA prAraMbhika kALamAM paNa bhAratIya nauvahana IsvIsana bIjI trIjI sadInAM jahAjonAM citro AlbanA kaLAe pitAnI zAnadAra paraMparA cAlu rAkhI hatI. IsvIsana ziktA para maLI AvyAM che. IsvIsana chaThThI sAtamI sadInAM 1735mAM jahAMja nirmANa kArakhAnAM suratathI muMbaI laI javAmAM jahAjonA citre ajaTAmAM jovA maLe che, e samayanAM jahAje AvyAM. tyAra pachI aDhAramI ne ogaNIsamI sadImAM nosenA mATe khUbaja majabUta, khAssAM meTAM ne cirasthAyI jaNAya che. saMskRta muMbaImAM nava jahAja, sAta yuddhajahAja ne royala nevI mATe che graMtha "yuktika95taru'mAM jahAjonAM vistRta varNane ApelAM che. nAnA jahAja bAMdhavAmAM AvyAM hatAM. IsvIsana 1781thI 18 00 jahAja nirmANa aMgene e pUNa kaMtha lakhI zakAya. sudhImAM kalakattAmAM 17020 Tana vajanavALA pAtrIsa jahAje ta yAra emAM vividha prakAranAM jahAjonA AkAra, AkRti tathA enA karavAmAM AvyAM hatAM. emAM cAra hajAra thI pAMca hajAra Tana upayoganI lagatI puSkaLa mAhitI ApelI che. vaLI temAM jahAjonI gekhA bharI zakAtA. I vIsana 1811mAM hAusa opha mansa sArasaMbhALa ne sajAvaTa aMge vigatavAra lakhAyuM che. prAcIna bhAratIya bhAratIya jahAja nirmANa pravRtti para aneka niyaMtraNe mukyAM. jahAjomAM traNa prakAranI kebIna' racavAmAM AvatIH sarvamaMdira, madhya temAMthI svarAjaya maLayA pachI bhArata mukta thayuM che te samudrayAtrAne maMdira ne agra maMdira, sarvamaMdirano upayoga sa niko, prANIo tathA jahAja nirmANanA kAryamAM pUrvavata jajalAlI prApta karavA Age zAhI khananA laI javA lAvavAmAM karavAmAM Avato. 'agramaMdira" kadama mAMDI rahyuM che. vALAM jahAjone upayoga yuddha samayamAM karavAmAM AvatuM. pAMDavoe marAThA naukAdaLa AvA prakArane jahAjane upayoga karyAne ulekha mahAbha,tamAM che. pazcima samadrakinAre AvelI pAtaLI koMkaNIpaTTa. cAra mAIla lAMbe e pradeza. paNe cAlIsa mAIlathI koI paNa sthaLe vadhAre bhAratIya nauvahana aMge prAcInakAlanA je avazeSe maLayA che pALe nahi. marAThA zAsanamAM pazcima bAjuthI yuropIya sattAo temAM sAMcI tRpa khUbaja pramANita che. pahelA stUpanA pavezadvArA dezamAM ghasavA prayAse karI rahI hatI. aMgreja, phira gI ne vala dAo para eka nAva thA DAMgInuM citra che. pazcima praveza dvAra para aMkti vyApArI vize utarI AvatA. emAM porTugIjho; phiraMgIe thI nAva khUbaja susajajIta che. mukhyamaMdira kebInavALuM e mAla vAhaka vadhAre zakitazALI hatA. hiDI mahAsAgara para emane prabhune jahAja che. paNa ajaMTAmAM vibhinna prakAranI naukAomAM citro che, temAM jamAvyuM hatuM. pachI valaMdAo AvyA ne valaMdAeAnI sattA eka zAhI Amoda pramoda mATe vaparAtI zAhI naukA jaNAya che. dhIme dhIme aMgrejonA hAthamAM sarakI gaI. aDhAramI sadInA AraMstaMbha para bAMdhelA zaLiyAnA je ene AkAra che. rAjakumAra bhamAM koMkaNanA kinAre jApelI kaI paNuM videzI sattAne sAmanA, vijaya laMkA utare che tenuM paNa eka citra che enA para haiDe- kakata maLaze ne marAThAo ja karI zake ema hatA. temaNeya sIyA savAre ne hAthI ubhelA dekhAya che. mokhare eka ja nAma tarI AvatuM. e hato kahejI aMgre. madhyakAlanA prAraMbhanA jeTalA avaze maLayA che temAM navA- pazcima kinAre AvelA sAgara para cAlIsa cAlIsa varSa sudhI nI bhAratIya mutikalA khUbaja ullekhanIya che. ethI siddha thAya kAnhA e pUrepUrI sattA jamAvI. ene naukA kAlAe che ke sAtamIne AThamI sadImAM bhAratIya jahAja nirmANa kalAe eka pachI eka vijaye hAMsala karyA. mahArA TUnA naukAdaLanI khUbaja pragati sAdhI hatI. A jahAje sATha phaTa lAMbAM ne paMdara tAkAtane e cAra caMdA vadhAre mUkI. e jamAnAnA briTIza phuTa pahoLAM rahetAM. vyApArIe zivAjInA marAThI kaptAnane sAgaranA DAkuo lekhatAM. marAThI naukAbAje khUbaja nirbhayatApUrvaka phiraMgI, valaMdA ne aMgreja jagannAthapurInA maMdiramAM paNa bhAratIya jahAjonAM citra che. jahAjane lUMTI letA. kAna hAjI age sAgaranA DAkuone saradAra cAra vyaktio chata uThAvatI hoya evI madhyamaMdira kebInavALuM lekhAto. brITIza kAnhAjI AMcethI eTalA badhA DaratA ke muMbaI eka jahAja che. emAM hiMcake bAMdhele paNa jaNAya che. zahera karatI ema eka moTI khAI khedAvI hatI. ne potAnA saMrakSaNa mATe zahera ne khAI vacce eka moTI divAla caNavI lIdhI hatI. teramI sadImAM mArkopolo bhArata Avyo. eNe paNa bhAra- ane mukAbale karavA aMgrejoe pitAne kaTTara haripha phiraMgIo tIya jahAjanAM dilacaspa ne vistRta vaNa'ne karyA che. e jahAjo sAthe paNa suleha karI lIdhI hatI. phiraMgIe atre joDe kadIka devadAranAM pATiyAMnAM banAvavAmAM AvatAM. emAM traNaso utArue samajUtI karavA to koI koI vAra yuddha 5Na khelI nAkhatA. parabesatA. maracAMnA pAchathI cha hajAra kothaLA bharAtA. A jahA- dezIo kAnhAjI viruddha chUpAM chUpAM kAvatarAM karatA ja rahetAM, jemAM nAnI moTI daseka jIvana rakSaka naukAo paNa laTakatI rAkha- kAchanA virodhIone sahAyatA paNuM pahoMcADatA. kAnhAjInA duga vAmAM AvatI. meTAM jahAjomAM 'ka'nI paNa vyavasthA rahetI. 52 phiraMgIoe phakta ekajavAra AkramaNa karyuM hatuM chatAM emane enI nIce nAnI nAnI kebIne rahetI. ThIka ThIka saMkhyAmAM sainiko gumAvavA paDayA hatA. eTale jANI
Page #511
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha bhUjIne e beThA ke kAntanI hakumata vALA vistAramAM praveza karatA nahi. chIMTIzarA kAnhAjIne bhUminIzAka' 'dasyu' 'samudranA khalanAyaka ne dezadrohI kahyA karatA. koi paNa mulya ApI ene kharIdI levA paNa prayatnazIla rahetA. krUgAo kAnAne ethI meM mAM nAgethI navAjatA chatAM ene bheTa sogAdo mAkI khuza paNa rAkhatA. DhAMkaNa vistAramAM e jamAnAmAM koi paNa jahAja ekalusa nikAthI kAma nabhatuM. sAgarakheDa karI zakatuM nahi. yuddha jahAjo paN madhya rIte zaba rAjya na hatA. vyApArIo zothI rAya. nIkamAM ja pravAsa karanAM kAma mudde javAnI kaptAna vyApArI naukAmAne badara sudhI pahoMcADI ? te tene pAMcaso sonAmArA khaTTIma ApavAmAM AvatI. bhAratanuM vamAna naukAdaLa vIsana pAka mAM, bhAratIya nau senA tathA hindu mahApara DAku'aMgrejone svAdhIna hatA. bhAratIya samudrI kSetrenI rakSAne bhAra zAhI nau senA para hatA eTale ekalI bhAratIya nau senAne samudrI mAonA AganuM kArya mukhyatve kI soMpavAmAM AvyuM nahatu. eTale bhAratIya samudrI sImALA, kSetrA ne bAnu sarana kSaNa ane dekharekhanu kAya zAhI bhAratIya nau senA peAtAnA nAnA kAphalAthI karatI eTale theADI zakti, gheADAM jahAjo ne gheADA nau kAndajInA pitA tukoe nivAnA naukAkAphsAmAM ghaNAM varSoM sudhI kAma karyuM hatuM. tethI pazcima samudrakinAre AvelA suvarNa dumAM ene munIvata yAne pUrI kamAMDara banAvavAmAM AvyA hatA. A suvarNa durgaMja kAnhAjInuM kAryakSetra banyuM hatuM. kAnhAjI sAhasika nI sainika ne vIra senApati hateA. hathiyArAtA enA bhAre zekha hatA. eNe sainika jIvana apanAkhyuM. sukhanA kamAMDara gyAe khUbaja prabhAvita caheMlA. AbhApa kAndene potAnI nokarImAM rAkhyo. khI adhikArIonA paNa kAnta, e vizvAsa prApta karI lIdhA. lUTaphATamAM je kAMI maLatu e kAnhAjI sAthIene vaheMcI detA. kAnhAjI AMgree sauthI meATA sadha khelI ja charAnA sIddIne dhULa cATatA karyAM hatA. tera varSanI vaye e sabhAjInA naukAdaLamAM dAkhala thayA hatA. na dhAbe thAne marAThA naukAdaLanuM saMgaThana sAdhyuM hatuM. kramekrame e suvarNa dugA kamAMnaDara thayA. tyAre marAThA naukAdaLamAM ekAvana jahAjo hatA. emAM mukhya pAMca prakAranAM mukhya jahAo hatAM. rAva, gallIvana; mavA, zivara ne pAla. jahAjanuM sukAna nAkhudAH kaptAna nA hAthamAM rahetu. ene e sahAyako apAtA. ene TaDela kahetA. kAnhAjI AMce pahelAM marAThA naukAdaLamAM musalamAne uMcA hoddA dharAvatA cAmAsAmAM jahAjonu samArakAma thatu'. ene tADapatrIthI DhAMkI rAkhavAmAM AvatAM nausenAnA saradAre cAmAsAmAM ArAma karatA nAriyelI pUNimAM pachI jahAnne sAgara yAtrAe nIkaLatAM. marAThAone yudghanAda harahara mahAdeva' hatA. vIsana 1669mAM niAlDa gujajaranA avasAna pachI kAkI sarasa mAne pATha kamAMDara yo. bhavAnI garvitane daktina' sukAna soMpAyuM. isvIsana 1706mAM rAjIrAmanA avasAna pachI kAnhAjI tArAbhAInA paDakhe rahyo. samagra koMkaNa kAnhAjIne soMpAyu DhAMkanA vAIsaroya kAnhA zAhukanA pratidI rahyA. marAThAnuM naukAdaLa ni zanata' mAne bhAMganu naukA kahevAtu. kAnDA AryanuM Ana sAgara puSpanI ana" paraMparA hatuM. ca. tArIkha 8 julAI 1729nA rAja enu avasAna enA putra rogAjI naukAdaLanA anya kamAMDara banyA. 433 IsvIsana 1947 mAM bhArata svataMtra thayu. eTale samudrI A - mA sAme deza tathA sIma aMgenA nA prazna upapita karyA. vyApAranA rakSaNanI javAbadArI paNa AvI. ApaNA sa.gara para nau sainika abhyAsa ane cApArI kAryamAM mukatA stakSepa na kare e jovAnuM rahyuM. zatruonA Abhano sAmano karavAnI vAta paNa AvI. tethI ApanI nau senAne gatizIla banAvI vikAsa sAdhI tene ardhasara banAvavAnA prasaga bhA. baMgALAnI khADIthI arabbI samudra sudhIne pAMtrIso mAIlanA bhAratIya samudra kinArA che. bhAre mAla sAsAna eka sthAnathI bIje sthAna laI javA lAvavA mATe samudra ja sauthI sarala ane sugama bhAga che. e daSTithI naukAdaLano vikAsa karavA bhAge nizcaya karyo. kIzana 1969 sudhImAM Apanne vIsa lAkha Tana yojanA pUrI thatAM e lakSya pAMtrIsa lAkha Tana che. A vyApArI sAmAna lAvavA laI javA zakitamAna thayA chIe. ceAthI paMcaviSaya jahAjonuM rakSaNa karavAnI jogavAI paNa karavAnI che. karIne 1946 mAM bApanI nI senA kevaLa sahI bAranIka nau senA hatI. kSamatA ne AkAramAM ghaNI nAnI hatI. vaLI bhAratanA bhAgalA paDayA tyAre e be bhAgamAM vaheMcAI gaI eTale jyAre bhArata svataMtra thayuM tyAre enI pAse keTalIka phrigeTa ane mAna svIsa hatI. karAMcImAM je praNAma sasthAne vidhA hatI e badhI pAkIstAnate phALe gai. isvIsana 1945 nA bIjA vizvayuddha pachI nau sainiko chUTa karI devAmAM AvyA hatA. eTale vaheMcaNI pachI A zikitaethI paNa echI thavA pAmI. ulaTuM bhAratIya nausenAnI ja rAbArI vI. bAkAra, zakita ne sAla mAM enI sthiti khIlAla nApAtra na lekhAya. IsvIsana 19mAM sarakAra nI senAnI mA piiAti para vicAra karyAM ne sImAonA saMrakSaNa mATe eka sa Mtulita naukAkAphalo uno karavA ghAmAM. go taMtrA pahelAM kevaLa sAvArane 1 vAge karkanI ke sa para abhyAsa karavAnI anukULatAe hatI. vAi kalAnuM no rasa kenahatuM. e pAra japta saMpatti meLavavA puccha nAnI jarUra hatI. vIsana 14pamAM phakata daza karoDa rUpiyA maLyA. tezrI kAmAM caratA AvI. bAkI nau zaniH zakita e pAMgaLuM ja kahI
Page #512
--------------------------------------------------------------------------
________________ 534 bhAratIya asmitA pachI nausainika zakita mATe prazikSaNa mATe kinArA para saunika tAlIma kArya IsvIsana 1960 thI zaru karavAmAM AvyuM temaja samudramAM suvidhAo ubhI karavAne zriya karavAmAM AvyuM. che. chatAM IsvIsana 1968 mAM ja prathama DUbaka kistI ApaNA atyAra sudhI ApaNuM nau sanika adhikArIone prAraMbhika temaja naukA kAphalAmAM sAmela karavAmAM AvI che. IsvIsana 1970 sudhImAM vizeSa prazikSaNa IglenDamAM ja apAtuM, have bhUmi paranAM prazikSaNa eka skavoDrana taiyAra thaI gaI che. Ama saMtulita kAphalAnI kendronuM nirmANa vizALa ne mahatva pUrNa hatuM. IsvIsana 1948mAM mahattA pUrNa thaI che. nau sainika pejanAmAM aMtargata vizALa kAphalAnA nirmANanI yojanA gaMbhIra banI. anubhavI prazikSakenI paNa moTI kamI hatI. have nau nika vikAsa AyojanamAM aMtargata dezamAM laDAtethI kinArA paranAM prazikSaNa kendro para vadhAre dhyAna ApavAmAM yaka jahAja banAvavAnI tajavIja karavAmAM AvI che. IsvIsana AvyuM. sAta varSanI aMdara kocIna prazikSaNa kendra, jAmanagara 196 thI nAnI nAnI surakSAmaka naukAo tathA suraMga ilekaTrIkala skUla, ane lenAvAlA mikenikala prazikSaNa saMrayA sApha karanAra naukAonA nirmANano kAryakrama hAtha dharavAmAM Avyo che. astitvamAM AvyA. videzamAMthI navAM navAM AdhunikamAM adhunika yuddha jahAja taiyAra thaI zake evuM eka vizALa Adhunika sAdhanone maMtra sAmagrI maMgAvavAmAM AvI. IsvIsana 1955 kArakhAnuM IsavIsana 1969nA okaTobara mahinAmAM muMbaI majhasudhImAM dezamAM phrigeTa, vidhvaMsaka ne kujhare AvI. yuddhanA upayoga gAMva DokamAM nAMkhavAmAM aAvyuM che ne lenDara zreNInuM AI ena. mATe zikSaNa apAvuM cAluM thayuM. zreSTha prazikSaNa kendronuM nirmANa esa. nIlagirinuM nirmANa kArya hAtha dharavAmAM AvyuM che. I vI: karavAmAM AvyuM. nausenAnA vAyumAna cAlakone vAyusenA ja prasi sana 1970mAM eja zreNInA bIjA jahAja a I. ena. esa. kSaNane prabaMdha kare che. nausenAnA vimAnI marammata vyavasthA himagirinuM nirmANa hAtha dharavA mAM AvyuM che. IsvIsana 197ra A Adi mATe kocInanA nauronika havAI mathaka para mahatvapUrNa sudhImAM bane jahaja bhAratIya naukA kAphala mAM joDAI jaze. majhagAMva vyavasthA karavAmAM AvI che. sAmudrika yuddhamAM vimAnanuM thANuM DokanI A nimaMNa zaktinA pariNAme TekanIkala jJAna vALA vizemahatva rahe che tethI vimAnavAhaka jahAja 'inDiyana nevala sarvisa" pate nI saMkhyA paNa vadhI che. A saMsthAnuM jahAja nirmANa kArya nuM "vikrAnta' jahAja meLavI ApaNI nI zakti vadhArI che. saMtoSa prada che. eTaluM ja nahi paNa gaurava apAve evuM che. IsvIsana 1980 pachI Apo naukA kAphalo svadeza nirmita chellAM vIsa varSomAM bhAratIya naukA kAphalAe ghaNI dhImI jahAjothI nirbhara banI jaze. tyAM sudhImAM ApaNe ApaNA naukA pragati karI che. IsvIsana 1948thI 1955 sudhImAM kujhara AI kAphalAne AkAra ne TekanIkala dRSiAe zakitazALI banAvI de ja ena. esa. dilhI tathA bIjA vizvayuddhanAM cha vidhvaMsaka jahAje joIe. navAM navAM yuddhAstra, ne navI TekanIkathI nauraunika zakitanuM bhAratIya nausenAmAM dAkhala karavAmAM AvyAM che. samudramAM prazikSa- saMgaThana karavAnI AvazyakatA che. te ja ApaNe naukA kAphalo NanI sAthe sAthe rASTra maMDaLInA dezonI nausenAo sAthe navA zreSThatA prApta karaze. navA prakAranAM yuddhonI tAlIma avasara prApta thayo che tethI bhAratIya nausenAne ghaNo anubhava prApta thayo che ne te navI navI yuddhajahAja "dilI dizAmAM pragati karI che. tArIkha 18 Disembara 1961, savArano samaya. savAranA pAMca I.vIsana 1958mAM bhAratIya naukA kAphalAmAM AI ena. vAge gevAnA dita TApune killAmAMthI bhayaMDara gelaMdAjI thaI esa. meM sUra umerAyuM che. IsvIsana 1947 sudhImAM A ena esa rahI hatI dipa, kile ne pUla. sarva pi TugAlana nika vikrAna uparAMta ATha hiMgeTa IglenDathI maLI che tethI ApaNI taiyAra ubhA hatA ne bhAratIya bhUmi senA para goLIbAra karI rahyA nausainika senAnI kSamatA ghaNI ja vadhI che. hatA. tyAM eka yuddha jahAja dIva TAputhI cAra hajAra gaja dUra AvI pahoMcyuM. e ApazamAM eka "sTArazaila' cheDayuM. baMdara isvIsana 196 pachI oparezana kArya mATe AI. ena. para nirIkSaNa karatI be sazastra moTaraboTa raDAramAM dekhAI "sTAra esa. dilhI uparAMta keTalAMka jUnAM phrigeTa tathAM vidhvaMsakone upa- la" nA prakAzamAM eka moTarabeTa kAI gaI. paNa yuddha jahAjanA gamAM lIdhAM che. IsvIsana 1962nA cInAI AdamaNa pachI sura- kaptAna bIjI TarabeTane hathiyAra choDI devA hukama karyo. paraMtu kSAnuM kula bajeTa khUba vadhyuM. IsvIsana 1967 pachI no sainika e meTaraneTa spIDa vadhArI bhAgI javA koziza karI. eka tapa janAoe ThIkaThIka pragati karI che. bhAratIya naukA kAphalAmAM goLa chUTa. bhayaMkara dhaDAko thayo. Aga lAgI moTarabeTa pANImAM Adhunika suvidhAo karavAmAM AvI che. samAI gaI. dIvanA kilAmAMthI bhayaMkara golaMdAjI hajI paNa cAlu hatI. yuddha jahAjane saMketa apAyo " killA tarapha AgaLa vadho" panaDumbio yA DUbaka kistIo nausa nika yuddhamAM upayogI yuddhajahAja kilAthI pAMca hajAra gaja dUra AvI ubhuM. enI cha bhAga bhajave che. samudramAM chupAyelI A DUbaka kistIo zatrunAM iMca vyAsavALI topanAM he killA tarapha vaLayAM. hukama maLatAM ja yuddhanA jahAjo mATe khataranAka nivaDI che. Akramaka ne surakSA : gelaMdAjI zarU thaI. yuddha jahAja dhIme dhIme AgaLa vadhI killAthI banne mATe e ati upayogI che. DUbaka kistIo mATe nau hAra gaja dUra AvI gayuM. eNe ekane eka goLA cheDyA hatA. Jain Education Intemational
Page #513
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMya 535 have killAmAMthI golaMdAjI baMdha thaI gaI hatI. havAI aDDAnA maTIvI baMdara tarapha pura jhaDape jaI rahyuM hatuM. "grApha svI" e kanTrola TAvara AgaLa porTugAlanI hilacAla jaNAI have yuddha jamAnAmAM DaoNyalenDanI zreNInuM sauthI jabaradasta yuddha jahAja hatuM. jahAje enuM lakSya sAdhyuM. golaMdAjI zarU thaI. savAre daza vAgyA sAgarIya yuddhajahAjamAM e sarvazreSTha manAtuM. hajAragaja dUrathI sudhImAM to kaMTrola TAvara suddhAM anya cha yuddha kendro na Ta thaI gayAM. zatruonAM yuddha jahAja ne uDAvI devAnI enAmAM kSamatAM hatI. eka zatrabhaMDAramAM Aga lagADAI. bhayaMkara agnikAMDa maMDAyo. pachI chaso sittera pAunDa vajananAM geLA e pheMkatuM enI viruddha briTIza killAnI prakAzastaMbha para AkramaNa thayuM. kiTalAmAMthI Ama sama- janasena pAse maTAmAM moTI topa ATha IMca vyAsanI hatI ne paNane sapheda dhvaja pharakAvavAmAM Ave. porTugIjhoe bhAratIya basone chappana pAunDa vajananA goLA varasAvI zakatI. royala, sainika samakSa hathiyAra mUkI dIdhAM. yuddha jahAja parathI eka adhikArI nausenAnAM AvA traNa jahAjee "grApha skI" ne gheyu hatuM. "ekana bhAratIya rASTradhvaja laI kilAmAM gayo. triraMgI dhvaja laherAI rahyo. ra" "ejesa'ne 'ekalIjha' A traNe jahAje "grAphasvI' ne gherI enTIgoLAnA dIva TApue bhAratanA sArvabhaumatvane svIkAra karyo. viMDathI cha mAIla nairUtyanAM uMDA pANImAM ghakelI gayAM. jyAre jahAja cAre bAjuthI sapaDAI gayuM tyAre kaptAna leMgaDrAphe ene govA para AkramaNa karanAra bhAratIya bhUmi senAne A yuddha dAgALAthI uDAvI dIdhuM ne pote gaLI khAI ApaghAta karyo. A jahAja Ai. ena. esa. dilhImAM vijaya apAvyuM. AthI yuddhamAM 'ekalI ekaso agiyAra pAunDanA sATha Tana geLAM bhAratIya nau senAnI pratiSThA vadhI. bhAratIya nau senAnA sahayogathI varasAvyA hatA. topa eTalI badhI garama thaI gaI hatI ke enA bhArate pitAnI bhUmi parathI piTugIjhone hAMkI kADhayA. para raMga egaLavA lAgyo hato. bhayaMkara laDAI pachI yuddhamAM vijaya thaya ne "ekalIjha' ne enA sAthI yuddha jahAjonuM bhavya AI. ena. esa. dilhI ItihAsa prasiddha yuddha jahAja che. svAgata karavAmAM AvyuM. dariyAI laDAImAM pahele vijaya meLavanAra agAu A yuddha jahAja eca. ema. esa. ephIlIjha'nA nAmathI vikhyAta hatuM. A yuddha jahAja baMghAye ADatrIsa varSa thayA. nyujhIlenDanuM A yuddha jahAja hatuM. AvA prakAranAM yuddha jahAjomAM e junuM che. Aje paNa prathama IsvIsana 1940nA bIjI phebruArInA divase ekalIjha sTenale jevuM ja zakitazALI che. ene potAne Agavo itihAsa cheH baMdarathI okalenDa javA ravAnA thayuM. tArIkha 23 phebruArI AgavI pratiSThA che. 1940nA roja e okalenDa pahoMcyuM. tyAM paNa enuM bhavya svA gata thayuM. IsvIsana 1940 thI 1946 sudhI e prazAnta mahAsA- IvIsana 1931nI jUnanI agiyAramI tArIkha. banaheDa garamAM saMrakSaNa kArya karatuM rahyuM. pUrva nI senAmAM joDAtAM pahelAM cezAyara IMglenDamAM eca. Ara. eca. prinsa je A jahAjanI IsvIsana 1944nA sapTembara mahinAmAM e muMbaI AvyuM hatuM? 'kala' rAkhI hatI. IravIsana 1932nA sapTembara mahinAnI pahelI isvIsana 194panA julAI-ogasTamAM amerikA briTananA saMyukata tArIkhe leDI sTenlIe pahelIvAra A yuddhajahAjane sAgara taraMga kamAnDamAM sevA bajAvI eNe jApAnane parAjaya Apyo hato. para taratuM mUkayuM hatuM. tArIkha 5 okaTobara 1933 mAM kepTana sI. kenTIle A yuddha jahAjane lazkaramAM sAmela karavAmAM AvyuM. yuddha pachI paNa "ekalIjha' sadaiva kriyAzIla rahyuM che. pachI maphalITa'nI bIjI konamAM ene sthAna maLyuM. pachI tArIkha bhAratIya nau senAe ene kharIdI lIdhuM. bhAratIya vAtAvaraNane 31 mArca 1976 nA roja ene nyujhIlenDa mokalavAmAM A yu. anukULa banAvI AdhunikaraNa karyA bAda tArIkha 17 phebruArI tyAM 17 DIsembara 1946 sudhI e royela nau senAnA nyujhIlenDa 19, 8 nA roja kepTana eca. ena. esa. brAune ene bhAratIya DIvIjhanamAM kAma karyuM jyAre rivara plaTa'nuM yuddha khelAyuM tyAre enA senAne suprata karyuM. IvIsana 1956 mAM riyara eDamirala Ara. kaptAna Dabalyu. I. parI hatA. zrI perI bhAratIya naukAdaLanA DI. kaTArI bhAratIya nau senAnA prathama no senAdhyakSa banyA. daza 3 thama nau senAdhyakSa hatA. e vakhate A jahAja para pa8 sainike hatA. varSa sudhI e bhAratIya senAnuM vajapota rahyuM. emAM 327 nyujhIlenDanA nau sainika hatA. rivaraplaTanI laDAI vizvanI samudrI laDAImAM mahatvanI lekhAI che. Aje paNa nau sainiko ekalIjha' AI. ena. esa dilhI eka madhyama zreNInuM 555 phuTa ejekasa'ne 'ekasTara ne yAda karI romAMca anubhave che eNe lAMbupaMcAvana phuTa paDoLuM yuddhajahAja che. emAM 7115 Tanano eDamIrala grApha pInI moTI moTI topone mukAbale karyo hato. bhaMDAra che. emAM para750 nI sainike rahe che. enA para che ane ene ponTIviDo baMdara bahAra nIkaLavA dIdhuM nahotuM. tArIkha IcanI agiyAra mAIla dUra goLA pheMkI zake evI cha tapa ne 17 DIsembara 1939 bIjA vizvayuddha e divasa. eca. ema. cAra IcanI ATha to tayA cAlIsa mIlImITara sAta enTI era esa.-ekalIjha nA ItihAsane suvarNa dina lekhAya che. tyAre A krAphaTa to che. yuddha jahAje potAnAM bIjA sAthI jahAjonA sahakArathI eDamIrala grApha spIne parAjya A hato. bAra hajAra TanathI paNa vadhAre bhAratIya nau senAnA mahatvapUrNa ne aitihAsika avasare vajana dharAvatA jarmanInA sauthI zaktizALI yuddha jahAja para para "dihI" e bhAga lIdho che ne mahatvapUrNa kAmagIrI bajAvI agiyAra IcanI che ane pioNA cha IchanI ATha topo hatI. e che. IsvIsana 1958 nI bIjI jUnathI chaThThI jUna sudhI kepTana e. Jain Education Intemational
Page #514
--------------------------------------------------------------------------
________________ 536 k ke, ceTa kepTana hatA tyAre pradhAnama MtrI naherU ane zrImati IndirAgAMdhIne laI diMDI kAcIna cA karyAM gayuM hatuM. ' kepTana, e. ke. ceTarajI pAchaLathI eTamIrala banyA hatA. isIsana 1956mAM 'zrI ' rAjyArSikanA nausainika pradarzana prasaMge ra enDa pabu gayu hatu svIsana 1959mAM enA pazaSTapati ja pahelIvAra laherAyo te pAranA rASTrapati zrI rAjendraprasAda rAjakIya yAtrA para nikobAra gayA. IsvIsana 1955mAM 'rivara pleTa' nA sune kaLakahAnI parI aaN marI levAmAM bALyu. IrIsana 1960 sudhI 'dezI' e paNA rASTraLanA abhyAsamAM lIdhA ne bhAratIya no sainika avikArIAne prakriyunA maLyA. bhAga lAbha eDamIrala tArIkha 16 DIsembara 1961mA hAlanA vAIsa muMbaIthI zrI nImakaTha kRSNane ya TApu para govA khAdhAnamAM 'dinI' nuM sukAna sabhAnu muMbaInA bArAmAM marAmata mATe paDelA 'dilhI' ne aDhAra kalAkamAM susajja karIyumAM palAvyuM jha tArIkha 18 DIsembara 196 nA roja dIva para bhAmat karyuM ne sthAnika, sainikone haciyAra heThAM mukhya devA majabUra karyAM. kiM kabaje karyA pachI bada para pagI bera jherathI sAyarana vagADavuM taTavartI lokoe sapheda vAvA pharakAvyA. pachI gAgalA gAmanI paNa tapAsa karI AkhI rAta 'dilhI' e dIva AsapAsa pAMca mAIlanA anna vistAramAM cakA karI tArIkha 19 DIsembara 1nA prAtaH kAle bhAratIya sainikoe dIvamAM praveza karyA. zrI kRSNate eka nau sainika TukaDI eka zastrasajja naukAmAM naukApula pAra karavA meAkalI lephTenanTa Alu vAliyA khIjI nau sainika karI laI hiMsAmAM gayA ne utrA para bhAratIya dhvaja pharakAvyo. agiyArane vI" niniTa zaraNAMgatinu kArya pUruM thayuM. divanA gaganaga bhUmisenAnA kamAnDara citreDiyara jaya hine TApu soMpI dIdhA. Ama 'dilhI' e tArIkha 18 DIsembara 1961 nA savAre savApAMca vAgyAthI tArIkha 20 DIsembara 1961 nI rAtre mADo khAra sudhI bhUmeisenAnA sahagamAM kAmagIrI bavIne bakara gAlAbArI karI poTu gIjhAno pagadaDA ukhADI nAkhyA. gAvA oparezana pachI Ai. ena. esa. 'dilhI'nI pharIthI jAmata karI, kSItane 1965 mAM ane Adhunika upakaraNathI sajja karyuM have e pUrNa svarUpe Aparezanala jahAja anyuM che ene riMka adhikArIeAnA prazciyana thama zepavAmAM Avyu che. Aja 'dilhI' jahAja para isvIsana 1966 mAM zrImatI sI. pille potAnA patinA avazeSo laI kocIna gayA hatA. islIsana 1968 nA mA mAM moreziyasanA svAtaMtrya dina para'dilhI' e bhAratanuM pratinidhitva mAgatuM hatu AvAM yuddha jahAjo sadbhAva yAtrA para paNa kalavAmAM Ave che. bA eka AMtara rASTrIya paraMparA che. A dArA deza deza vaccenA kautrIsa baMdha gADha bane che. A TurniyA, nyujhIlenDa ane phrijhI sarakAranA nimaMtraNathI 'dilhI' isvIsana 1969nA sapTembara, navembaranA gALAmAM bhAratIya asmitA tyAMnI sadbhAva yAtrA para gayuM hatuM. 'dilhI' e esTreliyAnAM vikenDala, gebana sidanI, brisabena, tamA peTa kArivena khAdI bhavAnI mukAta lIdhI. dareka sthaLe AliyAe bhAranIya nausainikonuM bya svAgata myu. dIna nyujhIlenDanI sadbhA yAtrA bahuja mazka nivaDI. tArIkha 19 ekaTAbara 1969nA roja nyujhIlenDavAsIonI grAnDa enDa leDI' trIsa vA` pachI ekalenDa baMdare AvI tyAre tArIkha ra7 bArI jano bhaLye mAtra pADha yAda AvI gaI tyAre vira pleTanI laDAimAM vijaya meLavI eNe. badaramAM praveza karyA hatA. IsvIsana nA "emanA nara gekenDI tathA cIpha kuka je. eca. Dubene peAtAnA priya jahAjanI 'dilhI' svarUpe mUtrAkAta laI kharI pata karI. 'dinI'nA mAnamAM - jhIlenDe eka zAnadAra svAgata samAraMbha goThavyA. emAM 'rivara pleTa' nI laDAImAM bhAga lenAra paccIsa nausainikoe hAjarI ApI nyuDIkeDanA sADA sAta uttara goThANe 'dinI'nI mulAkAta lIdhI laeNnDa pachI thI namAM paN di TInu bhavya svAgata karavAmAM AvyuM. pelI cTanI 'diI" philDa pAMcyuM. tArIkha 9 navembara 1999nI tatA prApti pachI pahelIvAra bhAratIya yudda kAje 18 AMtara rASTrIya ailAIna pAra karavAnuM mAna meLavyu' tArIkha 5 navembarathI huM nambara 9 sudhI phrijhanA vA ane bA TIna dAnI 'dilhI' e mulAkAta lIdhI. osTreliyA, nyujhIlenDa ane chanI yAtrA musara khAI raheze. Ama 'dilhI'nI hAla AI. ena. esa. dilhInA kaptAna zrI bI. DI leA. e. bI. esa. ema. che. 'dilhI' para 750 adhikArI ne sainiko che bhAratanA khUNe khUNethI AvelAM A vIra sainiko bhAratanAM saMrakSaNa mATe susajja che. bhAratIya kalIMTanuM 'dilhI' eka mahatva pUrNa aMga che. nagaka marI peThe haratu me taiyAra che. AI. ena. esa. maisura svataMtra thayA pachI bhAratIya nausenAnu saMgaThana karavAmAM AvyuM. anya yuddha jahAne sAthe viSvaka javAjo paNa sAdhela pa. AI. ena. esa. dilhI' pachI isvIsana 1957 nA DIsembara mahinAmAM bhAratIya nAkALamAM bAda, ena. esa. gara' nA bhAratIya senAnA javAna tarIke samAveza karavAmAM Avyo. A AI. mana. kAza. paisA' agAu eca. ema. ema. nAIkI hatu eDo prathama mahAmAM mAAMtika ane prazAnta mahAsAgara mA mahatvapUrNa kAmagIrI bajAvI hatI. bhAratIya nau senAmAM A yuvAne baiTa karavAmAM AvyuM te bhagA ane Adhunika upakaravAthI saMpUrNa rIte sajja karavAmAM AvyuM tu AI. ena. esa. maisUra' pUrvathI pazcima sudhI sadbhAva yAtrA karelI che. jApAna, cIna, uttara vinAnA ziyA, thAI lenDa, soviyeTa raziyA, zrIzA ne AphrikAnA mukhyanI sabhAva mAbA karI AvyuM che.
Page #515
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha 537 isvIsana 1961mAM jyAre gAvA para AkramaNa karyuM tyAre vikrAnta jANe pote ja eka moTuM zahera che. sAthe sAthe eka jabaraAI. ena. maisUra' paNa sAmela hatuM ane abhiyAnanAM kAryonuM dasta havAI mathaka paNuM che enA vistAra vizALa che. dareka vibhAsaMcAlana karI rahyuM hatuM. gane eka eka variSTha adhikArI che. dareka vyakti pita pitAnA kSetramAM nipUrNa che. kepTana kRpAlasiMha bIjA vizvayuddhamAM moTA agiyAra hajAra TananA A vidhvaMsaka jahAja para navaso nI moTA vimAnavAhaka para pharaja bajAvI cUkyA che. sAthe anubhava sainiko mATe rahevAnI sagavaDa che. enA para cha IMca vyAsanI tape paNa lIdho che. IsvIsana 1965mAM kupAlasiMhe AI. ena. esa. che. vIsa hajAra phaTa dUranA aMtara sudhI goLA pheMkI zake che. brahmaputranuM sukAna saMbhALyuM hatuM. emAM base traNase nausainika vIsana 18pa7 mAM jyAre " AI. ena. esa. sura'ne hatA. A jahAja moTuM che. enI samasyAo paNa moTI che. A bhAratIya naukA kAphalAmAM sAmela karavAmAM AvyuM tyAre AjanA kepTana kapAlasiha paccIsa varSa nausenAne anubhava lIdhA che. nau senAdhyakSa zrI esa. ema. naMda pI. vI. esa. ema. A vikrAnta para. IsvIsana 1957mAM 'gaMgA" jahAja para hato, e vidhvaMsaka jahAjanA kamAnDiMga ophIsara' nImAyA hatA. kevaLa sAthIo majada hatA. bhAratIya nau sainikanuM ja saMcAlana hoya evuM A paheluM ja jahAja hatuM. abhyAsa mATe gayelA bhAratIya nau sainikee A vikrane "lITa rigeTA' mAM bIjIvAra vijaya prApta karyo che. jahAja para ja pitAne abhyAsanuM pradarzana karyuM hatuM. e hakIkata ramatagamatamAM vikrAnta keka opha dha phalITa' manAya che. A jahAja bhAratIya nau senAnA itihAsamAM smaraNIya banI rahI che. para phuTabela, hokI, bAskeTabola ne taravaiyAnAM juya che. kustI, kabaDDI ane vajana upADanAra cempaana paNa che. A badhI ramata AI. ena. esa. vikAnta mATe vikrAntanuM Deka 705 phuTa lAbuM ne 128 phuTa pahoLuM che. temAM nausainiko vividha ramatonI moja mANe che ne hariphAIomAM sAgara taraMgo para bhAratanuM ziramora AI. ena. esa. (IDiyana nevala sarvisa) vikrAnta. A vimAna vAhaka jahAjanAM utare che. temaja vijaya prApta kare che. traNa paricaya ciTha keTa) upara vikAntanuM mukhya paricaya cihna no sainika zakitano trIjo prakAra (panaDubbA) nIce be paricaya cihana. jahAjanI be vAyusainika TukaDIo DAbI bAju 310 elijhA kebarA jamaNI bAju 300 heka. vimAnavAhI pANInI aMdara sAhasika kAryo karavAnI utkaMThA mAnava jAtamAM dhvajata enuM mukhya yuddhazAstra che. jahAjanA Deka para vidhvaMsaka jagatanA utpattikALathI thatI rahI che. gata be mahAna vizvayuddhomAM vimAno. A vimAna dara kalAke sADA cha sAta mAIlanI A utkaMThA yA AkarSaze ane jhAka lIdhe. pariNAme eka jhaDape uDI zatruonA aDDAone nAza kare che. vidhvaMsaka vimAna bhayaMkara astrane vikAsa thaze. e astranuM nAma panaDubbI yA DUbaka paNa jahAja para che. e vimAnone dizA sUcana tathA sahAyatA mATe kistI. pahelA vizvamAM pahelIjavAra jagate ene upaga thato helIkopaTara taiyAra rahe che. nihALo. te agAu sIkaMdare TAcana zaheranI samudragAmI surakSA vyavasthAnI mAhitI meLavavA eka panaDubbIne upayoga karyo hato. tArIkha 5 Disembara 1969. kepTana kRpAlasiMhane bhAratIya nau pachI ane para sudhArA vadhArAnA aneka prayogo thatA rahyA. pari- senAnA vimAnavAhI svajota vikrAntanuM sukAna soMpavAmAM AvyuM. NAme panaDubbIne Adhunika vikAsa jovA maLI. IsvIsana bhAratIya nau senAmAM sauthI moTuM ne mahatvapUrNa sthAna che ane 1900nI sAlamAM samudranI sapATI para varALathI cAlI ane samuenI javAbadArI paNa ghaNI moTI che. sauthI mahatvapUrNa ne dranA garbhamAM beTarIthI cAlatI panaDubbIne prayoga karavAmAM AvyuM vismayakArI vAta to jahAjanI maMDaLInuM nirIkSaNuM karavAnI che. IravIsana 1910mAM aMdarathI saLagatAM eno upayoga thavA Deka para eka hajAra sainika salAmI ApavA TaTTAra ubhA rahe che. mAMDayo. parIskopanA AviSkArathI 'nevIgezana'mAM ghaNo sudhAre e saune vizvAsa saMpAdana karavo kepTana mATe Avazyaka che. saue thayo. torapIDane panaDubbInuM prAthamika astra lekhavAmAM AvyuM. keTananuM kahyuM karavAnuM hoya che. kepTana jyAM laI jAya tyAM javuM tene samucita vikAsa paNa sAdhavAmAM Avyo. Adhunika no paDe che. senAmAM panaDubbIo samudranI sapATI para DIjhalathI ane samudranA bhAratIya nausenAnuM A ekaja jahAja nI kSamatA zakita garbhabhAgamAM vijaLIthI cAle che. chellAM pacAsa varSamAM Adhunika asImita che. bhAratIya nausenA A jahAja paraja nirbhara che yuddha thAya TekanIkavALI panaDubbIomAM AMtarika temaja bAhya ravarUpe ghaNI to A jahAja sauthI mokhare rahevAnuM. duzmananI mITa paNa vikrA- ghaNI kAyApalaTa thaI gaI che. nta uparaja maMDAvInA. evA samayanI badhI javAbadArIo jahAja paranA tamAma sainike e ekaThA maLI uThAvavAnI che. - bIjA vizvayuddhamAM panaDubbIrae pitAnuM alaga astitva ubhuM karyuM. e bhayaMkara AkramaNakAra lekhAI. jamInanI "yu beTa' eka rIcara eDamIrala kuravilAe pitAne cArja kepTana kRpAlasiMhane prakAranI panaDubbI ja che. A yu boToe 450 lAkha Tana vajananAM seM. kepTana kRpAlasiMhe salAmI lIdhI. pachI mArca pAsTa thaI jahAjone jalasamAdhi levarAvI che. A panaDubbInI vinAzaka Jain Education Intemational
Page #516
--------------------------------------------------------------------------
________________ 538 bhAratIya asmitA zakita vizva samakSa pratyakSa thaI che. enI rikala surata paNa Aje laMbAI para avalakhe che. A pramANe perIskopa panaDubbInI sAva badalAI gaI che, pANInI aMdara cAlatI sAdhAraNa naukAne AMkhanI garaja sAre che. badale have e Adhunika zakita saMpanna panaDubbI banI gaI che. Aje panaDubbI anizcitakAla sudhI pANImAM khelI rahI zake che. jyAre panaDubbI pANIne uMDANamAM gati karI rahI hoya che baLataNunI paNa cintA karavI na paDe evA tamAma prakAranA sudhArA tyAre ene rasto avAjanA taraMganA AdhAra para nakkI karavo emAM karavAmAM AvyA che. paraMparAgata panaDubbIomAM paNa ghaNA paDe che. AvI panaDubbIo sAthe jalanokAo paNa hoya che. sudhArA vadhArA thayA che. bIjA vizvayuddha pachI hathiyAra mazIne enAthI jahAjomAM goThavelAM pANI kApavAnAM yaMtrono avAja , vageremAM thayelA vikAsane paNa ene lAbha maLe che. tathA samudranI bIjI hilacAlene avAja saMbhaLAya che. tenI sAthe ja tIvra zakitazALI svara kiraNe pheMkI pratidhvani siddhAMtanA AdhAre dUra rahelAM jahAjonI upithatinI mAhitI meLavI zakAya che. panaDubbIne pANInI aMdara rahIne ja potAnI kAmagIrI bajAvavAnI hoya che eTale koIpaNa saMjogomAM emAM pANI praveza Adhunika paraMparAgata panaDubIo sapATI para DIjhalathI cAle karavA pAme nahi evI vyavasthA karavI Avazyaka che. koIpaNa che. pANImAM vijaLInI meTaranI zakitathI gatimAM Ave che. A kAraNasara panaDubbImAM pANI bharAvAne prasaMga Ave to ene moTara calAvavA beTarIo dvArA zakitasaMcaya karavA mAM Ave che. A DubI jatAM vAra lAgatI nathI. vaLI pANInuM dabANa sahana karavAnI beTarIo jahAjomAMnA DIjhala janareTaro dvArA cArja karavAmAM Ave paNa emAM zakita devI jarUrI che. eka to ene jalasamUhanA che. A kAma jyAre pANInI sapATI para panaDubI hoya tyAre ghaNA uMDANamAM kAma karavAnuM hoya che. vaLI enA para AkramaNa ja thAya che. thAya ane samudra garbhamAM dhaDAke thAya tyAre paNa majabUta dabANane e baradAsta karI zake. AthIja panaDubbI AkAra eka lAMbI panaDubbIomAM "snArakala ' no AviSkAra AtikArI lekhAya sIgAra jevo rAkhavAmAM Avyo che. che. Avo AviSkAra Daca lekee prathama karyo hato. paraMtu ene upaga pahelA vizvayuddhamAM jarmane e pahelI ja vAra potAnI tethI behada dabANa sahana karavAnI ane zakti prApta thAya che. ane "yuTa' mAM karyo. aMgrejo ene "snATa' kahe che. amerikAne ene "ranArakala' nAme oLakhe che. bAkI mULamAM to e mukhyatve aMdara pANI ghusavAno saMbhava ja raheto nathI. pANInA dabANa sahana karavAnI enAmAM jeTalI zakti hoya teTalA uM. pANImAM zvAsa levAnI eka naLI jyAre panaDubbI perIskepIya uMDAImAM e utarI zake che. panaDubInA vacce upara AvelA bhAgamAM yaMtro hoya e vakhate pANInI sapATI upara uMcI karavAmAM Ave che. goThavavAmAM AvyA che. tethI panaDubbIne pANInI sapATI para nATa" nI madadathI DIjhala ena calAvavA sapATI parathI havA levAmAM Ave che. AthI beTarIonI vidyutazaktine bacAva thAya che. niyaMtrita karavAmAM sahAya maLe che. eTaluM ja nahi paNa panaDubbI pANImAM DUbelI ne DUbelI ja rahe che. panaDubbInuM mukhya kAma gotha mAravAnuM che. pANImAM adrazya koI paNa sAmudrika sImAo vALA dezane pitAnA dezanA thaI e potAnuM kAma siddha kare che. eTalA mATe ene pANImAM vyApAra mATe sAmudrika avarajavara para bahuja AdhAra rAkhavo paDe taratA rahevAnI kSamatAne zunya banAvI devI paDe. arthAta DUbaka che. evA dezane pitAnA jalamAnI rakSA mATe saMpUrNa dhyAna kitIne pANInI aMdara laI jatI hoya to ene pANIthI vadhAre ApavuM paDe che. panaDubI AvAM vyApArI jahAjo mATe khUbaja vajanadAra banAvavI paDe. ene mATe panaDubbInI baMne bAjue khataranAka che AvI panaDubbIo sAme evI ja panaDubIo divAlomAM samatala banAvanAra jalabhaMDAro rAkhavAmAM Ave che. yuddha ApI zake che. ApaNI panaDubbIonI sahAyatAthI ApaNuM e jalabhaMDAre 5 NIthI bharI devA mAM Ave che. gAya lagAva- jahAjane duzmanonI panaDubbIothI bacAvI zakAya che. Ama vAnI kriyAmAM gati lAvavA A jalabhaMDAromAM pANI bharavAnI panaDubbI be kAma kare che. dezanA samudra vistArane duzmananI mAtrA hAIpleInanI sahAyatA ane gotha lagAvavAnA panaDubIothI bacAve che. eTaluM ja nahi paNa dumananA humale samayane niyaMtrita karavAmAM Ave che. A jaLabhaMDAranI sAthe karanAra jahAjane DubADI de che. sAthe bIjAM samatulanakArI Tenka paNa hoya che. panaDubbImAM eka TomIMga Tenka hoya che. e panaDubbImAM rAkhelA khAdyapadArtho, dArU- te uparAMta panaDubbIonuM bIjuM kAma suraMgA bichAvavAnuM che. Lei, baLataNuM vagere mATe vaparAya che. sAthe sAthe panaDubInA gama nuM nika parikSaNa yA abhiyAnanA kAyanvayana karavAnuM che. vajanane paNa e niyaMtrita kare che. pIvAnA pANInuM paNa eka duzmana dezamAM rahelI saMsthAone yuddhasAmagrI paheMcADavAnuM kArya Tenka hoya che. senITarI Teka paNa hoya che. panaDubbIomAM eka paNa panaDubIonuM ja che. A badhAM kAma pANInI aMdara chUpAI perIskopa goThavelu hoya che. e dArA eka nizcita uMDAInuM rahI panaDubbIo pAra pADe che. acAnaka chApa mAravAnI yojanAne sapATInuM dRzya daSTigocara thAya che. A nizcita uMDANa perIskepanI paNa ethI moTo Teke maLe che. duzmana para ThIka ThIka dabANa lAvI Jain Education Intemational
Page #517
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMya paTa zakAya che. duzmanane A panaDubbIonI himAcAlanI mAhitI meLavavA sImAo tathA mahatvapUrNa vyApAra mArgonA saMrakSaNu mATe dhIme cAre tarapha ekI rAkhavAnI pharaja paDe che. tethI enuM yuddhakharca dhIme khUbaja tAkAtavaMta banatI rahI che. ene Adhunika sAdhana khUbaja vadhI jAya che. keTalIkavAra gajA uparAMta kharca paNa karavuM sA pakIthI susajaja karI tene vikAsa sAdhavAmAM Avyo che. enI paDe che. kriyAtmaka kSamatAomAM saMtulana rasthApita karavA tamAma prayAso thaI rahyA che. ApaNe ApaNAM jaDAjone sahAya karavAnI che eTayuddha kauzalamAM sAmAnya rIte Akramaka banavAmAM ja phAyado luM ja nahi paNa samudranI sapATI para kAma Ape. ApaNuM nausainika rahela che. panaDubbIo A kSetramAM ghaNuM kAma kare che. duzmananI havAI jahAje ane panaDubbIonI madadathI samudranI uparanA gagana avara javara hoya evAM sthaLoe zodhI kADhe che. dumana para kayA maMDaLamAM samudranI sapATI para ne samudranI sapATI nIce paNa sthaLathI saphaLatApUrvaka AkramaNa karI zakAze e paNa panaDubbI ApaNuM saMrakSaNanuM kArya saMpUrNa sajajatAthI pAra pADavAnuM che. nakakI karI lAve che. Atma rakSaNanAM kAryomAM paNa panaDubIonI kAmagIrI mahatvapUrNa nIvaDI che. duzmananI jalasImAM bhedI bhAratanI prAcInakAlIna samudrI yAtrAe ItihAsamAM anokhI enAM yuddha jahAje, vyApArI jahAjo tathA panaDubbIone e che. chatAM vizALa Adhunika bhAratamAM samudra sAthe saMkaLAyelA nAza kare che. lekonI saMkhyA ghaNIja ochI che eTaluM ja nahi paNa no senAnI saMpUrNa mAhitI hoya evI vyaktionI saMkhyA paNa AMgaLIne panaDubInA aMdaranA bhAgamAM moTo vibhAga vidhvaMsaka dArUgoLA veDhe gaNAya tevI ochI che. paraMtu have ApaNI bhaugolika parimazInarI ne sAdhana sAmagrIthI bharapUra hoya che. aMdara rahenAra mATe | riyati ane Arthika AvazyakatAo evA prakAranI che ke ApaNe bahuja thoDI ja bAkI rahe che. eka panaDubbImAM vadhAremAM vadhAre ja sATha mANase hoya che temAMnA ATha dasa to adhikArIo hoya che. samu mota Adhaka jAgRta hAya evA eka rASTranuM nirmANa karaA nau sainikone sAMkaDAmAM sAMkaDI jagAmAM rahI kAma karavuM paDe vAnuM che. che. divasa sudhI emane mUryanuM ajavALuM paNa jovA maLatuM nathI. samudra garbhanI garamIthI zvAsa le paNa muzkela paDe che. aMdaranI e mATe prativarSa nausenA saptAhanuM Ayojana karavAmAM Ave che ethI lokone nosenAnI mAhitI meLavavAnI taka maLe che. baMdha havAmAMthIja emane svAsa levAno hoya che. e baMdha havAne ghaNIvAra kArbana DAI okasAIDathI tathA atirikata okasIjanathI yuddha jahAje loko ne jovA mATe khullAM mUkavAmAM Ave che. pradakRtrima mizraNa banAvI zuddha karavI paDe che. sIgareTa zene yojavAmAM Ave che. saMcAranA vibhinna sAdhano dvArA nausenA pInArAone te khUbaja takalIpha veThavI paDe che. keTalIkavAra e kuTeva choDI paNa prati lekonuM dhyAna kheMcavAmAM Ave che. saMsadanA keTalAka sabhyone devI paDe che. tethI emanAM phephasAM paNa ulaTI asara thAya che prativarSa yuddha jahAjamAM pravAsa karavAmAM Ave che Ama e loko kAnanA paDadA kharAba thaI jAya che. samagra zarIramAM bagADa thAya che nausenA ne kAmakAja ane jIvana vyavahArathI vAkepha thAya che re panaDubbImAM nhAvA devAnuM muzkela che beja bAtharUmathI kAma calAvI dvArA paNa surakSA prardazananuM Ayojana karI samagra dezamAM pheravavAmAM levuM paDe che. ArAma ke niMdrA paNa janA pramANe laI zakAya Ave che. nosenA adhikArIonI sabhAone patrakAra pariSada rojavAmAM Ave che. citra prardazano paNa goThavAya che. yuvAne bhArata che. bArI khullI rAkhI mUnAra panaDUbImAM kAma karavA nAlAyaka mATe ena. sI. sI nI eka nausenA zAkhAnI paNa sthApanA karaThare che. panaDubbImAM khAvApIvAnI sAmagrI jarUra hoya che. paraMtu vAmAM AvI che. kAzmIramAM nausenAnuM prazikSaNa apAya che. keTalAka e khorAka baMdha DabAomAM ja hoya che panaDubImAM rasoI banAvI keDeTo jahAjamAM nosenAnA mANase sAthe thoDAka divase gALe che. zakAtI nathI. keTalIka phalo ne anya saMsthAomAM vahAvyonI vyavasthA karavAmAM manoraMjana mATe to panaDubImAM kaI ja savalata hotI nathI AvI che. tyAM nAvika jIvananuM prazikSaNa ApavAmAM Ave che. bahu bahu to pattAM rame paNa pattAM ramavAnuM paNa roja roja zrI skulanA vidyAthIo vyApArI jahAjomAM kAma karatA ke sAthe rIne game ? Ama panaDubInI nokarI khataranAka ane behada taka- vidyAthIe patra vyavahAra karI zake evI vyava thA karavAmAM AvI lIpha bharelI che. panaDubbInI sevA nau senAnA sAra sapAvaDI che. che "rASTrIya merITAIma dInAranuM Ayojana karavAmAM AvyuM che. chatAM panaDubIonA sevakonuM khUbaja sanamAna karavAmAM Ave che. saha. hajI vadhu vicAraNAne vadhu saha kAranI AvazyakatA che. samudrane kAranI niSThA, anuzAsana ane paraspara haLImaLIne rahevAnI bhAva- samaDhI loko age bhAvanA mAhitI ane mahatva siddha karavAnI nAthI ja panaDubbImAM kAma karI zakAya che. kaptAnathI mAMDI jarUra che. sAmAnya nAvika eka ja prakAranI takalIpha veThe che, saMdha jhIle che, sAhasikatAno paricaya karAve che ne saphalatA asaphalatAno svataMtratA maLyA pachInAM trevIsa varSomAM bhAratane AMtararASTrIya samAna bhAgIdAra bane che. hiMsAne mukAbale karavAnA prasaMge upasthita thayA che. pAkI ratAne traNavAra ne lAla cIne ekavAra AkramaNa karI Akramaka kArya bhAratIya jalasenAnI rakSAbhUjAo vAhIne sAmo karavA bhAratane pharaja pADI che. tyAre bhUmisenA ne AjhAdI maLyA pachI bhAratIya nau senA dezanI lAMbI samudrI vAyusenAe suyogya sAmano karyo ja che. IsvIsana 1965 mAM Jain Education Intemational
Page #518
--------------------------------------------------------------------------
________________ 540 bhAratIya asmitA bhAratIya jalasenAne paNa potAnI zakti dAkhavavAno moko kAryamAM panaDubbIoe eka khAsa bhUmikA bhajavavAnI hoya che. maLayo hato. chellA pAMca varSathI bhAratIya jalasenA sAmudrika e zatrunI Akramaka pravRttio niSphaLa banAvavAnI rahe che. jarUra sImAonI ghaNI sArI rIte surakSA kare che. dareka prakAranA khatarAne paDe to zatru para surakSAmaka AkramaNa paNa karavuM paDe che. jalasesAmano karavA e saMpUrNa samartha che. nAnuM vAyurakSA aMga paNa eTaluM ja Avazyaka che. koIpaNa yuddhano AraMbha thatA pahelAM ghaNA samaya agAuthI jalamArgothI zatranAM jahAjo para humalA karavAmAM ghaNe samaya jalasenAne taiyAra karavI paDe che. eTale jalasenAnuM mahatvanuM kArya vIte che. koIvAra nizAna paNa cUkI javAya che. A paristhitimAM zAnti samayamAM ja thAya che zAntinA samayamAM baMdaro, kinArAnAM vAyurakSA aMgathI jalasenAnI Akramaka zakita sAthe surakSA nI daDhatA sthaLo ane TApuonuM nirIkSaNa karavuM paDe che. baMdaronA nirmANa paNa vadhe che. bhAratanI sAmudrika sImA e Azare pAMtrIsa mAIla mA uddhAra karavAnuM hoya che. vizeSamAM avara javara karatAM sAmu- lAMbI che eTale tenI saMbhALa rAkhavA ane zatruonI rahasyamaya dika vyApArI jahAjonuM saMrakSaNa karavuM paDe che. ghusaNakhorI aTakAvavA bhAratIya jalasenAne eka jana baddha kArya jalasenAne guptacara vibhAga zAntikALamAM sauthI vadhAre sakriya krama hAtha dharavo paDe che. kosTala peTrolIMga yA zera peTrolIMga rahe che. Akarimaka AmaNa vakhate saMrakSaNa teyArInI uNapa na rahe dAMrA sazastra naukAe kinAre kinAre cAlu pharatI ja rahe che. gujarAta e jovAnuM tenuM kArya che. jala sainika guptacarane adhyayana ne pAkIstAna samudrI sImAonA saMrakSaNanI mahatvanI kAmagIrI A vizleSaNa karavuM paDe che. paDozI rASTronAM baMdara para ke ke naukAo bajAve che. dvArakAM ne okhA paranA pAkIstAnI AkamaNa mAla AyAta nikAza thAya che enuM dhyAna rAkhavAnuM hoya che. pachI A bAbate vadhAre mahatvanI banI che. kaI sthaLe tela ne peTrola vadhAre ekaThuM karavAmAM AvatuM hoya A saMrakSaNa mATe "kesTala beTarIjha' eka bIjuM sAdhana che. athavA saza ba naukAonI saMkhyA vadhArAtI hoya to e rASTra e jalasenAnuM ja mULa to aMga che. paraMtu ATalarI svAtaMtra kaI sazastra saMgharSanI taiyArI karI rahyuM che. ema samajAya che. prApti pachI yuniTa nI ene alaga pADI jalasenAne soMpavAmAM AvI bAtamI turata pratirakSA maMtrAlayamAM pahoMcatI karavAnI hoya AvyuM che. IvIsana 1965 pachI majhagAMva DAkamAM jahAja marache. eTale turata ja sAvadhAnInI tAkIda ApI devAmAM Ave che mata nuM kAma thAya che. pUrva kinAre paNa evuM DokayArDa ubhuM sAmudrika surakSA vaSenI taiyArI ne lAMbA samaya jalamArgo para catI karavAnI taiyArIo cAle che. hIlacAlathI sudaDha bane che. bhAratIya nau senA panaDubbIothI sajja che. Adhunika yudhdha sAmudrika surakSAnI vidha vidha bhujAo che temAM sarvekSaNa naukAonI saMkhyA paNa ThIka ThIka che majhagAMva DekamAM cha krIgeTa jahAja ati mahatvapUrNa che. AMtara rASTrIya vyApAra sArI rIte baMdhAI rahI che. "nIlagiri' ne hamagiri' to tayAra thaI paNa cAle ane svarASTrIya vANijya jahAjonI sArI dekharekha rakhAya gaI che. vartamAna javAbadArIo upADavA bhAratIya nau senA pUrNa e jovAnuM kartavya phrigeTa ane vidhvaMsaka jahAjonuM che saMrakSaNa rIte kuzaLa che ne samaya sAthe unnati sAdhI rahI che. With Best Compliments From R. SAVAILAL & CO; 39, Sindhi LANE, BOMBAY-4 Specialist in Brisht Bars - Importors & Manufactarers Sister-Concern Metalloys Corporation Perfect Bright Steel Industreis Ever Bright Steel Industries Jain Education Intemational
Page #519
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratanI vAyusenA zrI ramaNIkalAla ja. dalAla bhAratIya vAyu senAnI racanA tA. 1 eprila 1933 nA matanA hatA. tyAre bAra skoDUnanA kamAMDara laDAyaka vimAnane nA roja thaI e janmadine enI pAse vesTalenDa vimAna, cha pUro anubhava dharAvatA hatA. emane potAnI skoDUnanI kAyApalaTa adhikArI ane nava vimAnI karmacArI hatA. tyAre bhAratadezanI cAya e vAta pasaMda nahotI. tethI ane sthAnaphera karavA prayAsa vizALa vAyusImAnI surakSA mATe zaktizALI ne svataMtra bhAratIya karI rahyA hatA paraMtu adhikArI ema karavA rAjI nahAtA. vAyusenAnI jarUra ubhI thaze evI kalpanA paNa nahotI. eka varSa pachI zivadevasiMha "era heDakavArTaranA prazikSaNa IsavIsana 1939 sapTembara mahine bIju vizvayuddha phATI nidezAlayamAM hatA tyAre emaNe bAra naMbaranI skoDUnane pUrI nIkaLayuM. tyAM sudhI bhAratIya vAyusenAnA koI paNa prakArano ullekha- rIte DAkoTA vimAna dvArA kevI rIte kAma karatuM: 'oparezanala' nAya vikAsa thavA pAmyuM nahoto. enI vikAsagati khUbaja dhImI banAvI zakAya tenI eka vistRta yojanA tayAra karI te vakhatanA hatI ema kahIe to cAle eka navuM "skavoDrana' banAvavAnA kAryane DAyarekaTara' tathA grupa kepTana zrI sutrata mukajIe tene sudhArI vadhArI tyAre phakta AraMbha ja thayo hato. e vakhate bhAratIya vAyusenAmAM pitAnI sahI karI e vakhatanA vAyusenAdhyakSa sara haga velamsale mAtra seLa adhikArI, ne 269 vAyusainika hatA. briTIza vAyusenA samukha rajU karI. eka aThavADiyAmAM ja sara haga velassale e para yura5 ane madhyapUrvanA rakSaNanI javAbadArI AvI tyAre ja zivadevasiMhane bolAvyA. sara haze emanI jana svIkArI lIdhI bhAratIya vAyusenAnA vikAsane prazna upasthita thaze. tyAre bhAratanI ne emane kenanA 'phalAITa kamAnDara' nImyA. te vakhatanA "vIMga vAyusImAnA rakSaNanI daSTie karAMcI, kalakattA, muMbaI, madrAsa, kamAnDara" zrI pI. sI. lAla 'kamAnDara' nImAyA. emane royala kocIna ane vijhAdhApaTamamAM eka eka vAyusenAnI TukaDInI racanA era phorsane TrAnsaporTa kamAnDanA abhyAsa mATe IlenDa javuM paDayuM. karavAmAM AvI. tevAmAM dakSiNa pUrva eziyAmAM jApAna vijaya para IvIsana 1946mAM naMbara 12 skavoDrananI javAbadArI zivavijaya meLavavA lAgyuM eTale bhArata para havAI AkramaNanuM jokhama devasiMha bhUpAlamAM saMbhALI. IsvIsana 1946nA DIsembaranA ekadama vadhI gayuM. chellA saptAhamAM zivadevasiMhae skoDUnanAM daza vimAne lai karAMcI pahoMcyA. karAMcImAM skoDUnane traNa bhAgamAM vaheMcI nAkhatyAre bhAratIya vAyusenAnA pahelA "rakavoDrana ne brahmadezanA pahelA morcA para eka joradAra saMgharSane anubhava prApta thayo. pariNAme vAmAM AvyuM. pAMca vimAna ne keTalAka karmacArIone riyala era phona naMbara 10 drA-peTa skavoDranamAM sAmela karavAmAM AvyAM bhAratIya vAyusenAmAM jota jotAmAM paMdaraso ucca adhikArIonI te bIjA daza 21 skoDUnamAM joDI devAmAM AvyAM TekanIkala' bharatI karavAmAM AvI ane vAyusainikanI saMkhyA 25000 sudhI jANakArIvALAne sTezana meInTenansa orgenijhezana'mAM vadhu abhyAsa pahoMcI gaI. IsvIsana 1943 sudhImAM bhAratIya vAyusenAnAM sko mATe mokalI ApavAmAM AvyAM. zivadevasiMha bAkInuM koDrana DranI zakti ThIka ThIka vadhI gaI hatI. laDAyaka vimAne uparAMta saMbhALI rahyA. bombavarSA karanAra vimAno paNa bhAratIya vAyusenAne prApta thayAM hatA. A gALAmAM bhAratIya vAyusenAe kevaLa "TekanIkala dRSTithI riyala era phorsamAM abhyAsanuM kAma daza aThavADiyAmAM purU ja nahi paNa zakita saMcayamAM paNa ThIka ThIka pragati karI lIdhI karyuM. skavoDrana paNa oparezanala banI gayuM. sau koIne bhAre mahehatI. bhAratIya vAyusenAne yuddhane anubhava paNa maLyo hato. nata karavI paDI. divasanA vIsa vIsa kalAka kAma pahoMcatuM. bhopAla risAlapura Ave ja karavI paDatI. sara haga paNa jAti dekharekha eramArzala sivadevasiMha. janma tArIkha 20 DIsembara rAkhatA. kendra sarakAre paNa pUro sahakAra Apyo. 1919 IsvIsana 1940mAM e bhAratIya vAyUsenAmAM bharatI thayA. bIjA vizvayuddhamAM jarmanI para bombavarSo karavAmAM emaNe sakriya risAlapurathI skoDUna cakalAlA laI javI paDI tyAM perApiga' nA zikSaNakArya AraMbha karI devAmAM AvyuM. evAmAM ja dezanA bhAga lIdho. bhAgalAnI ghoSaNA thaI. tophAne pazu thayAM. skanane sthaLe sainike IsvIsana 194panA korATamAM pahelI ja vAra emane bAra naMbara pahoMcADavAnuM kAma karavuM paDayuM. Izvasana 1947 menI pahelI skavoDranane sAkSAtkAra thayo e vakhate e skavoDranane be ejana- tArIkhe zivadevasiMhane vIMga kamAMDara banAvavAmAM AvyA ne AkhI vALA beba varSAvanAra vimAnamAM palaTI nAkhavAnI vAtacIta skoDUnanI javAbadArI soMpavAmAM AvI. bhAgalAnI tArIkha najIka cAlatI hatI. zivadevasiMha "spITa phAyara skIna' banAvavAnA AvI skonane khAlI karavAnA kAmamAM lagADavAmAM AvyuM. Jain Education Intemational
Page #520
--------------------------------------------------------------------------
________________ 542 bhAratIya amitA svAtaMtrya prAptinA cAra divasa pahelAM zivadevasiMhane Adeza Apa- mokalavAmAM AvyA. pachI emane " oparezanala vibhAga' nA era vAmAM AvyuM. 'bane teTalI jhaDapathI calAlA choDe. tArIkha 15 ophIsara kamAnDIMga banAvavAmAM AvyA. ogasTa pahelAM bhArata AvI jAo." zivadevasiMDe AgrA pasaMda karyuM. ne emanI skoDUna sahIsalAmata tyAM pahoMcI gaI. ne naMbara ejIniyara parivAra mULa IrAnathI bhArata AvyA. varSo 12 kravAnanI no suvarNakALa zarU thayA pachI enI bArI pahelI pUnAmAM vasavATa karyo. zrI maravAne IrAnI relvemAM ejIvIMga kamAnDara" bhATiyAne soMpavAmAM AvI. zivadevasiMhane 4 niyara hatA. zAnta svabhAva mRdubhASI ne dayALa. yaMtranI uMDI samaja vIMganA sTezana kamAMDara nImavAmAM AvyA AjasudhImAM-zivadevasiMha maravAna ane emanAM patnI mAka prathama karAMcImAM rahetAM cha putro pAMtrIsa prakAranA vimAnamAM trIsa hajAra kalAka uDayA che. ne be putrIonAM e vaDIla, putre apI, jagu, homI, razIda, mInuM ane ronI. putrIo phijha ane katAyuma. vAyusenAdhyakSa arjunasiMha, lAMbuM kada, sukuM zarIra, sapheda dADhI camakatA caherAmAM camakatI AMkhamAM eka prakAranuM anokhuM zrI maravAna ejIniyare pune sArI peThe bhaNAvyo gaNuM mA. AkarSaNa che. emanuM A vyakitatva darekane emanI tarapha kheMcI e pI mAtra paMdara varSane hato tyAre e be vimAna cAlaka banavA jAya che. emanA vadana para hamezA gulAbI mIta karatuM ja hoya che. IchA karI. IsavIsana 1927 mAM bhAratamAM vimAna cAlaka banavAnI vAta eka sAhasakathA jevI lAgatI. paraMtu zrI maravAne putrane ajunasiMhane janma tArIkha 15 eprIla 1919 ja-masthAna protsAhana ApyuM. sattara varSanA aspI mATe eka "jIpsI potha" lAyalapura pazcima pAkIstAnamAM AvelA miMTamarImAM abhyAsane vimAna A a vyA. apIe emAM karAMcIthI laMDana uDavA vicAra prAraMbha karyo. IsvIsana 1938 lAhora gavarnamenTa kolejamAM rahyA. pachI karyo, ne te amalamAM paga mUko. pAMca hajAra mAIlanI apariIMglenDanA pAyalaTa prazikSaNa kendra kenavela gayA. IsvIsane 938nA cita yAtrA karI laMDanathI karAMcInI yAtrA paNa sAhasa ne haimAca ogasTamAM isvIsana 1979mAM InDiyana eraphorsa mAM kamIzana maLyuM. paNa hatI. jatI vakhate zrI cAvalA enI sAthe hatA. pAchI uttara pazcima krIara yuddha khUbaja najIkathI nihALavAnI taka maLI. karatAM e ekalo ja hato. A thA eka etihAsika ghaTanA pachI era phorsanA naMbara 1 kAnamAM joDAyA. banI gaI. aspIne " AgAkhAna puraskAra" ApavAmAM AvyuM. isvIsana 1942mAM brahmadeza sAthe yuddha thayuM tyAre arjunasiMha pachI aspIe IglenDamAM kenalamAM abhyAsa karyo. tyAM. bhAna na ra 1 Ili tathA sarvottama vimAna cAlaka tarIke eNe grIjha memoriyala puraskAra maNipuranAM kSetramAM sevA bajAvatI. tyAMthI uDI brahmaderA para teo cha sAgatA vimAnamAMthI TakI bacI javA mATe 'keTarapolara bomba varasAvatA. goLI calAvatA, duzmanane patto meLavatA phoTA beja' paNa ApavAmAM AvyuM IvIsana 1933mAM aspIejIpADatA ema sakriya yuddhamAM bhAga letA. niyarane bhAratIya vAyusenAmAM kamIzana maLayuM. vajhIrIsthAnamAM sevA 1944mAM arjunasiMhe naMbara 1 skavoDanI saMpaLa ApanAra tarIke apIno be vAra u lekha . IsvIsana 1942 javAbadArI saMbhALI. nirbhIka ne vizeSa pAyalaTIMgane pariNAme mAM savocca vIratA puraskAra viriSTa phelAI ga DosI maLa. emane "phalAIMga krosa" pradAna karavAmAM AvyuM. IsvIsana 1945. vIMga kamAnDara e. ema. ejIniyarane kerATamAM eraphesa sTesanane havAle soMpavAmAM Avyo, jaMgu IsvIsana 194pamAM InDiyana era phorsa taraphathI arjunasiMhane ejIniyara tyAM skavoDrana lIDara hatA ane mInu e-niyara phalAbhArata bharamAM sthaLe sthaLe pAyalaTa pradarzana karavA mokalavAmAM ITa lephaTananTa hatA. Ama traNe bhAIo bhegA thayA. AvyA. IsvIsana 1947nA ogasTanI paMdaramI tArIkhe jyAre pradhAna maMtrI zrI javAharalAla naherUe lAla killA para svataMtra e. ema. eninaranI vArtA eTale bhAratIya vAyUsenAne bhAtane dhvaja laherAvyo tyAre 110 pisTana tathA jeTa enajIna- dhImAM cAlanAra purANa vimAna vesTa lenDa vimAnathI mAruta (eca. vALA havAI jahAjonI "phalAyapAsTa' mAM arjunasiMhe bhAga lIdhe epha. 24) jevAM Adhunika suparasonika laDAyaka vimAnothI susajaja thatI joI che. e ema ejIniyare bhAratIya vAsusenAne ravarUpa IvIsana 1946mAM arjunasiMnI di hI mukhyAlayamAM badalI ane bhaviSya banAvavAmAM parizrama karyo che. thaI. IsvIsana 1947mAM ajasiMhane grupa ke Tana banAvavAmAM AvyA. aMbAlA havAI mathakanA havAle sAMpavAmAM A . jaMgu enjIniyara saumAM kuzaLa ne viziSTha havAbAja hato. dezane bhAgalA paDayA. eraphorsanA paNa bhAgalA thayA. paraMtu IvIsana 1965mAM gujarAtanA mukhya maMtrI zrI baLavaMtarAya mahetAnA vimAna para pAkItAne karelA jaMgalI goLIbAramAM mAryo IsavIsana 1947-48 mAM jamu kAzmIramAM pAkIstAna sAthe gaye. je prathama bhAratIya vAyu senAmAM joDAyA hatA paranuM takarAra thaI. IravIsana 1948 mAM arjunasiMhane mukhyAlayamAM pAchaLathI chUTo thaI inDiyana eralAInsa korporezanane paricAyaka TeinIMga DAyarekaTara nImavAmAM AvyAM. IsvIsana 1949 mAM menejara nimA hato. IsavIsana 196 5 mAM e gujarAta sarakAranI IlenDamAM leTara javAITa sarvisIjha sTApha kolejamAM tAlIma mATe sevAmAM hato. Jain Education Intemational
Page #521
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha 543 renI ejaniyara sAhasika vimAna cAlaka hato. e paNa karavAmAM Avyo. IsavIsana 1953 sudhImAM laDAyaka jeTa vimAna bhAratIya vAyusenAmAM dAkhala thayo hato. tyAMthI chUTA thaI e paNa AvyAM eTaluM ja nahi paNa niyaMtraNa kakSa ne raDAra kendronI khaMbhAtA eravejhamAM kAma karato hato tyAMthI keneDA cAlyo gayo. paNa sthApanA thaI. bhAratIya vAyusenA cheka AsAma ne nephA sudhI moTAbhAI ronI prathamathI ja keneDAmAM sthira thayA hatA temanI sAthe sAdhAna-sAmagrI pahoMcADavAnuM kAma karavA lAgI. ronI paNa keneDA rahI gaye. IsvIsana 192. cinAI AkramaNa kevaLa bhAratIya vAyusenA era mArzala ema. ema. ejIniyara bhAratIya vAyusenAnA mATe ja nahi paraMtu saMpUrNa bhArata mATe eka parIkSAne samaya sauthI viziSTa adhikArIomAMnA eka che. IsvIsana 1940 mAM hatA tyAre bhAratIya vAyusenAnAM mAlavAhaka jahAje ane helIkeogaNIsa varSanI umare ema. ema. ejIniyara bhAratIya vAyuse- DronI upayogitA siddha thaI paraNAme 1962mAM bhAratIya nAmAM joDAyA hatA. brahmadeza sAthenA yuddhamAM morcA upara emaNe vAyusenAmAM mIga 21 vimAno sAmela karavAmAM AvyAM. vAyusenAne yuddhamAM sakriya bhAga lIdhe. ArAkAna kSetramAM sAhasa dilerI ane 45 skavoDrana sudhI vadhAravAnuM nakakI thayuM. zakitazALI beba varSo uDI sUjha samajane pariNAme "phalAIMga kosa'nuM sanmAna prApta thayuM. karanAra vimAna tathA prakSepAstronI paNa jarUra jaNAI. raDAramAM kAzmIra yuddhamAM emanI kasoTI thaI. navInIkaraNa Avazyaka lekhAyuM. bacavAne zikSaNanI vyavasthA thaI. Ama IsvIsana 1962 pachI bhAratIya vAyusenAmAM khUba pragati thaI. IvIsana 1947 navembara mahine zrI ema. ema. eni vAyusenikane sAja sAmAnanI vRddhi thaI. Adhunika upakara tharane jAlAhAlI vAyusenA Depa naMbara 1 mAM mUkavAmAM AvyA. sthApavAmAM AvyA. tyAM muzkelIthI pAMca mahinA kADhayA tyAM jammu ravAnA thavAne Adeza maLyo. 'aphasara kamAnDIMga banyA. pachI bhAratIya vAyusenAnuM tArIkha 1 lI eprila 1954. bhAratIya vAyusenAe pitAnI sImAvartI mukhyAlayanI vIMga naMbara 3 racAI. bhAratIya vAyusenA ekavIsamI varSagAMTha ujavI hatI. kizorAvasthAmAMthI yuvAvasthA prApta dvArA karavAnA prANa "oparezana'nuM sukAna ema. ema. ejIniyarane karI hatI. tyAre rASTrapati DokaTara rAjendraprasAde rASTrapati dhvaja bheTa sopavAmAM AvyuM. Apyo hato. emAM "hAthI' nuM pratika mUkavAmAM AvyuM hatuM. dharyane zaktinuM e pratika te divase atima brITIza vAyusenAdhyakSa | diDI makhyAlayanI sucanAthI ema. ema. enachaniyara tArIkha ramAya che. che. gI-bhAratIya vAyusenAdhikArI era mArzala 11 navembare jammu ravAnA thayA. mArgamAM raunikone baLadagADImAM suvrata mukarajIne bhAratIya vAyusenAnuM sukAna sopyuM hatuM. pradhAnamaMtrI ziyAlakoTa thaI jammu jatAM joyA. vimAnamAM to paMdara mini zrI javAharalAla naherue zrI sutrata mukarajInA khabhA para hAtha mUkI TamAM ja janma pahoMcAtuM jamumAM vAyusenAnuM mukhya kAryo se dhamAM sADA AzIvAda ApyA hatA. pAlama vimAnI mayaMke thAva.mA. paDelA sainyane dareka prakAre madada pahoMcADavI. vAyusenAne khAsa AvelI pareDa" mAM kuMvara jasavaMtasiMhane zrI sudhAkarane dhvaja prApta upayoga paMca kSetramAM karavAmAM Avato tyAre bhUmi senAne havAle karyA hatA. cAra divasa pahelAM tArIkha 28 mArca 1954 nA roja kamAnDara brigeDiyara prItamasa hanI pAse hatA bhomanA ne vAyusanA vAyusenAnuM pradarzana paNa javAmAM AvyuM hatuM. anAkhI Dhabe gADha sahayogathI kAma karatI. brigeDiyara prItamasiMha pitAnA gaNyA gAMThayA javAnone bala para jhajhUmatA. vAyusenA traNa IsavIsana 1948nI sAlathI bhAratIya vAyusenA jeTayuga" mAM cAra TepeTa vimAna para madAra rAkhatI. paMca ane rAjerI kSetra pravezI hatI. te pAyara jeTa laDAyaka vimAna ApyAM hatAM paraMtu have sudhI rasainikone sAmagrI pahoMcADatI. rAtrinA aMdhakAramAM humale brITana para AdhAra rAkhavAnuM choDI daI bhAratIya vAyusenAe ene "tUphAnI' karavA amaNa vajananA bomba varSAvanAra "hAravaDa vimAnane khullA bajAramAM najara karI. phrenca "erAgAsa' paLa paNa upayoga karelo. nAma ApyuM. tilapata pradarzanamAM pahelI ja vAra lokoe A tUphAnIo'nI kAravAI nihALI. briTanamAM banelAM 'haTara' laDAyaka kAzmIra yudhdhamAM zrI ema. ema. ejIniyarane " mahAvIra " vimAna neTamijeTa pratirodhaka ( InTara eTarsa). kenaberA bAdhaka caka ApavAmAM AvyuM. (InTara kiTasa) vagere vimAne bhAratIya vAyusenAnA zastrAgAranAM aMga Ama IvIsana 1947mAM bhAratanA bhAgalA paDayA. kAzmIra banI cUkyAM hatAM, phrenca mIsTIasa pachI rariAyane mIga 2 tathA samasyA ubhI thaI tyAre bhAratIya vAyusenAne ekAeka muzkelImAM ema. yu 7 suparasenika laDAyaka vimAne paNa sAmela karavAmAM AvyAM. : mUkAvuM paDayuM hatuM. tyAre bhAratIya vAyusenAnAM je kAyamI mathako IsavIsana 1960 sudhI zrI arjunasiMhe oparezanala pazcima paMjAba, vAyavya prAMta, ne siMdhamAM hatAM e tyAMja rahI gayAM. be vibhAgamAM navA navA prayoga karyA. IsvIsane 196 3nA skavoDrana paNa pAkIstAnane maLyAM. svAtaMtrya pachI bhArata sarakArane bhAratIya navembaramAM emane sayukata vAyu prazikSaNa abhyAsa 'zikSA " vAyusenAnA vikAsanI AvazyakanA jaNAI. pariNAme IsvIsana nA kamAnDara banAvavAmAM AvyA. IsvIsana 1962mAM cIne Akra1950 sudhImAM bhAratIya vAyusenA pAse ogaNIsa rakavoDrana thayAM. maNa karyuM tyAM sudhI bhAratIya vAsusenA nAM mAlavAhI havAI jahAbe be varSAvanArane mAlavAhaka vimAnane paNa emAM samAveza jee ja phakta sevA ApI. Jain Education Intemational
Page #522
--------------------------------------------------------------------------
________________ 544 bhAratIya aramitA IsvIsana 1965. sapTembara mahino pAkIstAnI Aka- bhAratIya pAyalaTae bhAre hiMmata ne dilerIthI kAma karyuM. emAM maNathI bhAratIya vAyusenAnI pharIthI parIkSA thaI. hajI bhArate kaI prakAranI uNapa dekhAI nahiM. pIstAlIsa skavoDrana pUrAM karyA na hatAM chatAM ene ghaNuM jANavA zIkhavAnI taka maLI. bhAratIya vAyu senA mATe e pahelI ja khare IsavIsana 1953nA DIsembaranI soLamI tArIkha. skavoDrana kharI laDAI hatI emAM ene potAnI sAcI zakti ane kSamatAnuM lIDara esa. pI. tyAgInA vAyuraunika jIvanane eka dhanya divasa. bhAna thayuM A yuddhamAM bhAratIya baneTanI kSamatAnuM bhAna thayuM e che vAyusenAmAM bharatI thaye pUrA ATha mahinA paNa thayA nahotA. amerikAnA supara sonika epha 100 tathA briTananuM ati Adhunika hAravarDamAM selephalAITa' karavA kamAnDare hukama ApyuM. tyAgIe savA be kalAka solo phalAITa karI. nIce UtaratAM ja khabara maLI ne kSamatAvAna je lisa karatAM paNa sAruM kAma ApyuM. bhAratIya pAyalaTee sAhasa dAkhavyuM ane bhAratIya vAyusenAmAM umaMganI pitAjI gayA daza varSathI tyAgInA pitAjI lakavAthI pIDAtA hatA. navI lahara AvI. IsvIsana 1954. julAInI sattaramI tArIkha tyAgIne pAyalaTa ephIsaranuM kamIzana ApavAmAM AvyuM. era mArzala esa mukajIe A vakhate zrI arjunasiMha vAyusenAdhyakSa hatA. tArIkha , vIMjha' pIna karI. Aja eno sahapAThI jIgarI dosta rAma hayAta 1 ogaSTa 1964 thI emanI e sthAne nimaNuMka thaI hatI. nahoto. "rUmakameniyana" bakala paNa nahoto. phalAIge aphasara IsvIsana 1965nA mArca-eprilamAM pAkistAne karachanA raNamAM bhaTTAcAryuM paNa vidAya lIdhI che. kharekhara, vimAnanI jIMdagI thoDI ghaNI laDAI karI. tyAre bhAratIya te yArI barAbara na hotI jokhamI che. dareka uDANa eka navI jIMdagI che. chatAM jyAre tyAgI paraMtu tArIkha 1 ogasTa 196pamAM jayAre jammu kAzmIramAM ne "hAravarDa vempAyarane "tUphAnI'mAM uDavAnuM thayuM tyAre enA ghusaNakhorI karavA mAMDI. jayAre emanA badaIrAdAnI khabara paDI utsAhane pAra rahyo nahi. "tUphAnI'nI ogaNIsamI skoDUnane e tyAre vAyu senAnA helIkopTaroe bomba tathA mazInaganothI mAro phAunDara membara' banyo. eka saptAha pachI emane InsTrakaTara banAcalAve. pachI bhAratIya vAyusenAe hAjI pIra levAmAM madada karI. vavAmAM AvyA. prathama bejhika TreInara) prenTisa, pachI hAravarDa tArIkha pahelI sapTembare jayAre pAkistAne cha ba vistAra para AkramaNa (eDavAnsa TreInara) pachI paphAyara (laDAyaka vimAna) pachI veMpAkaryuM ane jammu kAzmIra mAga kApI nAkhavA IrAdo yara ne chelle 'tUphAnI" pratyekanI gati eka ekathI vadhAre. eTale rAkhyo tyAre bhAratIya vAyusenAnAM aThThAvIsa empAyarsa tathA mIsTIyarsa paThANakoTamAM hatAM. temane tUphAnI'ne insTrakaTara banatA tyAgImAM javAbadArI vadhIH zakti AkramaNa karavA hukama ApavAmAM AvyuM. vakhata thoDe hato paraMtu A AkramaNanI paNa AvI. eka asara thaI. pAkIstAna bIju AkramaNa karavAnuM hatuM te isvIsana 1958. navembara19 vimalA sAthe vivAha zAdI karI zakayuM nahi. bhAratane ahiMsAmAM vizvAsa che eTale bhArata to thaI paNa makAna ! traNa cAra aphasare maLI eka makAna rAkhe. bomba varasAvaze evI kadAca pAkistAnane kalpanA paNa nahi hoya jAyanTa phemIlI' tarIke rahe tyAgIne jAyanTa phemIlI' mAM ene parantu Ama AkramaNa rokavAmAM na AvyuM hota to zuM thAta e sahapAThI rAmadhIra ane tenA nAnAbhAI paNa hatA. eka cakakara kahevuM muzkela che paraMtu eka vAta nakkI che. pAkIstAna pheja sAme lagAvatAM rAmadhIranuM vimAna tUTI paDayuM enuM avasAna thayuM tyAre bhAratIyone ropa hato. eka be divasa Dara paNa rahyo hato paraMtu jAyanTa phemIlI' mAM keTa keTalAM AsuM vahyAM hatAM ! rAmadhIre je Trelara kIlare jabare paheluM sebajeTa toDI pADayuM tyAre e Dara dUra bhUla karI e enA bhAIe na karI ane eka kuzaLa vimAna thaI gayuM. nizcaya bulaMda thayo. lAhora ne gujarAnavAlA para ADa- cAlaka banI gaye. maNa karavAno nirNaya lIdhe. tArIkha cha sapTembare bhAratIya vAyusenAne kharekharo humalo zarU thayuM te vakhate humalo karavA eka eDanavALA vimAnamAM 2500 kalAka uDI tyAgIe bhAratIya vAyusenA pAse mIsTIyarsa, haTara, jeneTa vimAno hatAM. ekaselenTa' rimArka meLavI. e protsAhita co. vadhAre jokhama IchogIla pAse pahele hamale gADIo, Take ne pAthalathI karo vahAravA IchI vadhI . ane enajInavALo vimAna AvI javAthI eka be bIjA sebajeTa toDI pA yAM. eTale bhAratIya vAyusenAnuM - jokhama ghaTayuM che. trIsa hajAra phuTa uMcAI para uDAya che. ja merala " ora vadhI gayuM. sebara ne sTAra phAITara ghaNA uMcA IvIsana 1965. bAramI sapTembara cAra cAra divasathI tyAgI prakAranAM vimAna che. pAkIstAna pAse enI saMkhyA paNa ThIka ThIka jodhapuramAM hatA. eka kSaNa paNa uMdhA natA mahA-sIgareTa hatI ne taiyArI paNa sArI hatI. paraMtu bhAratIya vAyusenA samayasara sivAya kAMI maLyuM nahotuM. tyAM sAyarana vAgyuM. dazamI vAra khetI gaI ne hiMmatathI AkramaNanI javAba vALyo. pazcima pAkI- vempAyara skoDUnanuM sukAna jALavato. tyAgI uDe pAka bhArata stAnanA cakalAla, kevaTa ne saradhA sudhI bhAratIya vimAnee yuddhamAM tyAgIne keTalIyevAra sarahada para javuM paDayuM. hiMmata ne rAtadina cakakara lagAvyuM rAkhyAM. pAkIstAnanAM aThayAvIsa vimAna dilerIthI kAma thatuM. eka vAra cakakara lagAvatAM duzmanoe emanA toDI pADavAmAM AvyAM. bhArate traNa vimAna gumAvyA. paraMtu vimAna para goLIbAra karyo. paNa hIMmata rAkhI ghAyala lekhana jo bhAratIye gabharAI gayA hota to bhAre nukazAna thAta. parantu laI potAnA mathaka para pAchA pharyA hatA. Jain Education Intemational
Page #523
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtimaMca 55 A yuddha daramiyAna jodhapura para vadhAremAM vadhAre bemba varSo jhaDapathI vaLAMka naI zakatuM nahi. bhAratIya vimAnanA gharanI bahAra thaI hatI. rAtrI divasa goLIbAra thatA rahetA. AkAza lAla thatuM gayuM. tevAmAM kalaranI TukaDI enI cheka najIka pahoMcI gaI geLIbomba paDatA. phaTatAM. sAyarana vAgatA leke gharabahAra doDI jatA, bAra zarU dIdhA, paDhANiyA emanI pAchaLa gayA. Ama bajeTane phaTatI topone tUTatAM vimAna jovAnI emane majhA AvatI. nAza thayo. IsvIsana 1965. pahelI sapTembara. saMdhyA samaya. chaMbanuM evAmAM paThANiyAe pitAnI DAbI bAju eka eka 104 chabanuM raNakSetra. skavoDrana lIDara vI. esa. paThAniyA bhAratIya sTAra phAITara vimAna joyuM. tyAM naMbara e paThANiyAne khabara vAyusenAnA vempAyara tathA mIsTIyara laDAyaka vimAnonA kAphelA ApI ke be sebara jeTa vimAne paThANiyAnA vimAna pAchaLa saMbhALatA hatA. pAkistAnI senAnI sazastra TukaDI jhaDapathI AgaLa AvI rahyA che. karo khUbaja uMcI kakSAthI paDhANiyAnA vimAne vadhI rahI hatI. zrI paDAniyAe tene rokavA potAnI kAravAI zarU bhAre vaLAMka lIdhe. tyAM ja pelAM be sebara jeTa vimAna najare karI. zatrunA dala para emanAM vimAnoe AkramaNa karyuM. tera peTana paDyA. goLIbAra karavAnI taiyArImAM hatAM. nAyakane cetavI paThATenkone saLagAvI mUkI. akhanUra tarapha vimAne jhaDapathI AgaLa zivAe bIjo bhAre vaLAMka lIdhe. emanI TukaDInAM bIjAM vimAne vadhyAM. zatrune bhAre AghAta lAgyo hato. zatrunAM be vempAyara * emanI najara bahAra rahI gayAM. vimAnone nAza thayo hato. isvIsana 1965. sapTembaranI bIjI tArIkha bhAratIya naTa bane jeTa vimAne pahANiyAnA vimAna upara cakkara lagAvatAM vimAne paMjAbanA azcima morayA tarapha AgaLa vadhyA. pAkatAnI hatAM. e banne upara eka pAkIstAnI epha-104 TAra phAITara vAyusenAnA sebara jeTa vimAno sAthe barAbarane mukAbalo karavA hatuM. have paThANiyAe bIjo dAva khelyo. sebara jeTa vimAna mAMDa neTa vimAnanI kAravAIne e maraNIya divasa hato. te pha pitAnA vimAnane uMce levA mAMDayuM. zarUAtamAM pAkIstAnI pahelA ja humalAmAM neTa vimAnoe pitAnI kAti patAkA lahe. vimAne ene pIcho karyo pachI paDhANiyAe ene pIcho karavA rAvI. savAre savA ATha vAge cAra cAra neTa vimAnonI be TukaDIo mAMDa chatAM te dUra hatAM. paDhANiyA jhaDapathI enA tarapha AgaLa chaMba tarapha uDI emanA nAyaka hatA skavoDana lIDara ( havelIMga vadhyA ne sebara jeTa naMbara 2 para goLIbAra karyo. pasAra thatAM kamAnDara ) , Dabalyu. grIna. kaDina lIDara TI. kalara cInanI goLIo choDI. sebara jhaDapathI jamaNI tarapha vaLatuM rahyuM. pahANiyA TukaDImAM naM. 4 para hatA. lakSya spaSTa hatuM. pAkIstAnI vAyuse. pharI ekavAra enI najIka AvI gayA. paraMtu hajI najara pahanAnAM laDAyaka vimAnane paDakAravA ne tene nAza karavo. vimAna catI nahotI. ema cakakara lagAvatAM goLIbAra cAlu rAkhyA. 20 00 phuTanI uMcAI e uDI rahyAM hatAM. pAkIstAnI vimAno jhaDapathI cAlu goLIbAra khAlI jato chatAM zatru bhayabhIta thaye ja, emanI tarapha AvI rahyAM che evI raDAra ka Trelare reDIyo TelIphenathI khabara ApI. bhAratIya vimAnoe jhaDapa vadhArI. pAkIstAnI have paThANiyAnuM vimAna sebara jeTanI eTaluM najIka AvI vimAna vadhAre uMcAI para hatAM. eka eka 86 sebajeTa vimAna gayuM hatuM ke kAkATamA naDalA cAlakanA TIpa sApha dekhAsabara najare paDayuM. grIne sakhata vaLAMka lIdhe. emanuM vimAna pelA jeTa spIDa breka' lagAvI. pANiyAne "ovara zuTa' karavA irAdo vimAna tarapha trATakayuM. ane emanI pAchaLa ja hatA. bIjA pAkI rAkhe. paraMtu paThANiyAe ene prayAsa niSphaLa banAvyo. paThAstAnI vimAnanI takedArI rAkhatA. sebajeTanA cAlake bhAratIya NiyA ekalA hatA. pacIsa hajAra phITa uMcAIe traNa zatruvimAno vimAnane joyAM ja haze. vimAna uMcAI para sArI pojhIzana " mAM sAme jaMga khelI rahyA hatA. tyAM baLataNa khUTavA AvyuM. ane hatuM. eNe gAya mArI bhAratIya TukaDI pAchaLa AvI gayuM. paThA sebara jeTa jhaDapathI nIce utaravA lAgyA. paThAyiAe naMbara rana niyAnuM vimAna chelluM hatuM. sebajeTa jhaDapathI enI najIka AvI pIcho karyo ane vimAne chUTA paDI gayAM ne paThANiyA havAI rahyuM hatuM. pAchaLathI AvatI kalaranI TukaDIe amane pAkIstAnI aA tarapha vaLI gayA. vimananI pijhIzananI sUcanA ApyA karI. bhAratIya vimAnoe Ama kIlare eka sebara jeTane nAza karyo hato. tyAM tArIkha jamaNIbAju khAsa vaLAMka levo joIe. teja pAkIstAnI 4 sapTembara 1965 nA roja paThAdhyiApe bIjuM sebara sTa vimAna najIkathI goLIbAra na karI zake. vimAna toDI pADayuM, Ama be divasamAM be sebara jeTa vimAnane Ama sucanA ApI skavoDrana lIDara kalare pitAnI TukaDIne nAza thavAthI pAkIstAnIonA dilamAM bhAratIya neTa vimAnanI pAkatAnI vimAnanI pAchaLa lIdhI. evAmAM pahANiyAnI TukaDIe dahezata lAgI gaI. uMcI kakSAmAM eka cakkara lagAvyuM. sebajeTa paThANiyAnA vimAnathI sAtase gaja dura hatuM paraMtu goLIbAra karI zake evI sthitimAM IsvIsana 1965 sapTembaranI navamI tArIkhe. kamAnDaranA nahotuM. khaMDamAM Drana lIDara viSNAI ane traNa bIjA aphasaro beThA. tyAM raDAra kanaeNlare bIjA be pAkIstAnI vimA AvI hatA. projekaTara dvArA AkramaNa sthaLanI eka philma darzAvAI rahyAM che evI khabara ApI. sebajeTa bhAratIya neTa vimAna peThe rahI hatI. Jain Education Intemational
Page #524
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratIya asmitA Ape AkramaNa sthaLanI philma joI' kIma pUrI thatAM ja Tenka para kakSalA karyA hatA. AdujA ne zarmAnA rokeTathI cAra Tekano kamAnDara bolyA, Aje zatruoe bhAre AkramaNa karyuM che. bhAra- nAza thayo. palakara nizAna cUkI gayo. parulakare pAchA vaLI tIya javAne vIratAthI laDI rahyA che paratuM pAkIstAnI topa ne pharI gotha mArI. zatru enA para goLA varasApI rahyA hatA paralaTeka darathI mAro calAve che tethI e dabANa dUra karavA vAyusenAnA kare nizAna para dhyAna kendrita karyuM. badhA rekeTa eka sAthe cheDayAM AkramaNanI jarUra che. savArathI be havAI AkramaNa karavAmAM traNa Tenka phATI gayAM. eka Tenkane puSkaLa nukasAna pahocyuM. AvyAM che. pAkIstAnI senAmAM bhAre nukasAna thayuM che. chatAM vicAra karavAne vakhata nahero cAre bAju vimAna virodhI senApationI IcchA che ke trIju AkramaNa karavuM. topo gAjI rahI hatI. parulakare sAmagrI bharelI TrakanuM nizAna kamare zatranAM Tenka, zasastra gADIe tayA senA je sthaLa lIdhuM. goLIbAra zarU karyo. koI TUMka uMdhA vaLI gayAM keI saLagI para ekaThAM thayAM hatAM te sthaLa nakazAmAM batAvyuM e sthAna para gayAM. keTalAMka phATI gayAM. tyA pAchA pharavA Adeza maLaya. prabaLa AkramaNa karI zagunI sazatra gADIo ne mAla sAmAnanI Trakane vera vikhera karI nAMkhavAnuM lakSyAMka hatuM. badhAMye sAthe dizA badalI. palakaranA hAtha para goLI vAgI hatI. eNe naMbara 4 ne reDiyo saMdeza mokale. dhIme dhIme vImAviSNAI ' ! " kamAnDare Adeza Apyo " gaIkAle tame rAyaviMDa para AkramaNa karyuM hatuM eTale bhUminA e sthaLathI tame nane havAI aDDA para pahoMcADI dIdhuM. pahelo viSNAI utaryo. naMbara 3 nA peTrola Tekane goLI vAgI hatI. peTrola nItaratuM hatuM. paricita che tamAre A AkramaNanuM sukAna saMbhALavAnuM che naMbara 2 para AdujA ne naMbara 3 para zarmA raheze. paralakara hAza havAI paTTI para uttaratAmAM to paTela khalAsa thaI gayuM. pachI A tamAruM paheluM uDANa che. naMbara para tame cokasAI karajo. AdujA utaryo. parulakaranuM vimAna paNa dhIme dhIme utaryuM. parulakara nIce utaryo. cakkara AvyA. sAthIoe ene uMcakI lIdho. 'uDDayana so phuTathI uMcuM nahi hoya' kamAnDara AgaLa vadhyA. emyulansamAM hospITala pahoMcADAyo. pATA pIMDI karI parulakara pratyeka vimAna vacce pAMcaso gaja antara raheze. reDiyo vArtAlApa mesamAM Avyo baMdha raheze. paheluM lakSyAMka Tenka, bIjuM sazastra gADIo ne trIjuM "zAbAza ! kamAnDare abhinaMdana ApyA. dilagIra ke tame mAla sAmAnanI ke dareke pota potAnuM lakSya zodhI levAnuM. - ghAyala thayA......' parUlakara ! nirbhaya thaI laDajo eka goLI khAMdhI paNa duzmananI daza Tenkono nAza karyo che." cAre kamAnDara bahAra nIkaLayA. nakazA khissAmAM nAkhI potAnA vimAne tarapha doDyA. sIpAIoe mAga khullo karyo. 16 ' parulakare kahyuM hajI je AjJA hoya to goLIo khAvA taiyAra chuM." cAlakoe potAnuM sthAna saMbhALavuM. yaMtro tapAsI lIdhA. kanTrolanI IsvIsana 1965. sapTembaranI sAtamI tArIkha bhejavALuM paravAnagI maLI. pahelA vizAIne AdajAe pitAnAM vimAno paroDha. paMjAbanA mukhya havAI macakanA eka khaMDamAM cAra pAyalaTa ucakyAM. pachI zarmA ne parulakara uDayA. ekaThA maLyA hatA. rakavoDrana lIDara esa hAMDA, phalAITa lephaTananTa nirdhArita sthAna para vigoe dhULa uDatI joI dirA DI. esa. bAra, DI. esa. kahAI ane saba sekazana lIDara phalAbadalI e lakSya tarapha vaLe. kamAnDara ! lakSya sAme che zastra ITa lephaTananTa pI. rAjakumAra cAre havAbAjo mauna hatA. gheLe taiyAra kare te reDiyethI sUcanA ApI divase saragodhAnA havAImathaka para humalo karavA emane Adeza maLyo hato. e kAma emanA kAryakSetranI bahAra hatuM. chatAM hukama saM e zastra calAvavA vijaLInAM baTana dabAvyAM. goLI ne eTale hukama. IsvIsana 1965nA bhArata-pAkIsatAna yuddhamAM bhArarokeTa pheMkanArAM caM cAlu thayAM. gaLI calAvavAnA yaMtranuM baTana tIya vAyusenAne pAkI tAnI vimAne para emanI dharatI para ja dhImethI dAkhyuM. gheDIka goLI chUTI yaMtra ThIka kAma ApatuM hatuM. acAnaka AmaNa karI temano nAza karavAnA Adeza hatA. ethI zatrunI senA para vimAna AvyAM ke goLIo 2. lAlu pAkIstAnanI yuddha sAmagrI ghaTe ne bhAratIya enA lakSya siddha karI chUTI. vAyu maMDala bharAI gayuM. pAkIstAnI topacIo barAbara mApa laI zake. A viziSTa kArya A cAra havAbAjoe karavAnuM hatuM zakayA nahi. emanA gaLA vimAna upara jaI phATayA vimAnone koI jAtanuM nukasAna pahoMcyuM nahi. gheDa AgaLa gayA pachI saragadhA havAI mathakanI badhIja mAhitI emane ApavAmAM vijJAIe vimAna pAchuM vALayuM. ramAkramaNa karavA kevala traNa AvI prathama tyAM ubhelAM vimAnono nAza karavAno hato. pachI phaTa uMce rahyo. enI upara gaLA phATatA hatA. enA traNe tyAMnI moTI vimAna zALA peTroliyama tathA prakSepAstronAM macakonI nAza karavAno hato. uzyana paTTInI samAMtara uDI beba varasAvasAthIoe dharatIthI uMce uDavA mAMDayuM. AkramaNa AraMbhAyuM. TenkonA samUha para nizAna levuM muzkela nahotuM. viSNAInA uzyana vacce traNa Tenka hatAM eNe DUbakI mArI nizAna cAre jaNuM khaMDamAMthI bahAra AvyA. emanAM vimAna taiyAra tAkayuM cArase kuTanI uMcAIthI ATha kaeNTe cheDamAM traNe Tekane rokeTa hatAM. hajAra hajAra pAunDanA be emba ne bIjI yuddha sAmagrIthI vAgavAthI enA bhUkkA uDI gayA. enAM traNe sAthIoe paNa sajaja hatAM. cAra jaNa pitAnAM mIsTIyara vimAne laI upaDayAM. Jain Education Intemational
Page #525
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha vA lAgyA. sarahade phAITara pAyala ane rakavananA pRthvIthI baso phaTa uMcAIe uDavA lAgyA. sarahade AvatAM aDhAra mahinA phalAIMga skalamAM abhyAsa karavo paDe che. tyA pacAsa phuTa uMcAI e utarI AvyAM. jethI zatrune raDAranI naja- phAITara pAyalaTa, TrAnsaporTa pAyalaTa, tathA helIkopTara pAyalaTanI ramAM na avAya. tAlIma le che pachI ene skoDananA phalAIMga yuniTamAM jokalavAmAM hAMDAnA sugya saMcAlanathI teo nizcita sthaLe pahoMcI gayA. Ave che. tyAM sAta varSa rahI dareka prakArano anubhava meLave che. dhIme have hAMDAe be hajAra kuTa uMce uDavA Adeza Apyo. havAI dhIme petAnI kuzaLatAthI badhAja viSayamAM pravINatA meLave che. mathaka DAbI bAju' hatuM. hAMDAe uparathI uyana paDhInI samIpa vividha prakAranAM vimAnAnuM saMcAlana ene zIkhavavAmAM Ave che. mATe peTroliama sTora je. keI vimAna tyAM nahotuM. eNe uyana sAthe bhUmikAryanI paNuM tAlIma apAya che. adalAbadalI karAI peTroliama kendrane lakSya banAvyuM. egya samaye bomba varasAvyA. tamAma kAryamAM kuzaLatA meLavI jyAM bolAve tyAM javA taiyAra thavuM paDe base phaTa uMcAIthI pharI najara karI to be sebajeTane eka eka che. mAnasika ne zArIrika svasthatA jALavavI paDe che. dara varSe enI 104 mAM tyAM ubhAM hatAM. turata emaNe ene pIcho pakaDayo. dAkatarI tapAsa karavAmAM Ave che. vAyusainika haMmezAM svastha ne hAMDAe sAthIone khabara ApI hAMDAnuM vimAna nIce utaratuM rahyuM. pravINa rahe e Avazyaka che. enI topanA nizAnamAM zatrunuM vimAna AvyuM ke eNe TrAIgara vAyuyAna calAvavuM eTaluM ja vAyu sainikanuM kAma nathI. dabAvI sebajeTa saLagI uThayuM. pacAsa phuTa uMcAIe duzmananAM vimAnanI dekhabhALanI Avazyaka jANakArI rAkhavI paDe che AkAvimAna uDavA lAgyA. zamAM uDatI vakhatanI tamAma kAmagIrI zIkhI levAnuM vimAna bIjA cAlaka havAbAe hAMDAnI cetavaNI sAMbhaLI. zatrunA cAlaka mATe Avazyaka che. vimAna para bebuvA zarU karI. vimAnazALA para bomba pheMkavA agAu judA judA prakAranA abhyAsa mATe jude jude sthaLa AgaLa vadhyAM. thoDI ja vAramAM tenA para motanI chAyA pharI vaLI. vyava thA hatI. bIjA vizvayuddha pachI dezabharamAM keTalAMka zikSaNa hAMDA uDDayana paTTInuM nirIkSaNa karI rahyo hato. be sebarajeTa kendronI sthApanA thaI bhAgalA pachI keTalAka kendro pAkIstAnamAM enI najare paDayAM. e bahu nIce hatAM. eNe sAthIone sAvadha gayAM. agAu bhAratamAM prAraMbhika prariAkSaNa kendra jodhapuramAM hatuM. karyA. bAra vimAnazALAne nAza karI AgaLa vadhI rahyo hato. phalAI ga kendra aMbAlAmAM hatuM. parantu sarva prakAranA abhyAsanI e hAMDAnI sUcanA sAMbhaLI te jamaNI bAju vaLa. sebara tarapha e ja rathane anukuLatA karavA mATe hakAbAdamAM akAdamI banAAgaLa vadhyo. topanuM nizAna tAkI sebara uDAvI dIdhuM. vinA nirNaya levAye. A akAdamImAM prAraMbhika madhya tara ne havAbAja kahAIe brAranI vAta sAMbhaLI eNe turata ja pitAnI uccastaranA rikSaNanI vyava-yA che. cAlakane prAthamika zikSaNa dizA badalI "eka eka' na mathaka para pahoMcI Ave che. be galoramAM banAvelAM eca. TI. 2 para ApavAmAM gya sthaLe bombavaSa karI. pachI pelAM be sebara vimAna paDayAM hatAM tyAM pahoMcI madhyama staranuM rita 'hAravaDa para ApavAmAM Ave che. uccattara gaye baso phuTanI uMcAIthI goLIbAra karyo. rikSaNane abhyAsa laDAyaka mAlavAhI jahAjo para karAvavAmAM Ave che. pachI pasaMda karAyelA tAlImArthIone veMmpAyara tathA Da koTA rAjakumAra DahAInI pAchaLa pAchaLa be hajAra phuTa uMcAIe vimAna para tAlIma ApavAmAM Ave che. pachI atirita nevicaDhayo hato teNe uyana paTTIthI dUra AvelA sthaLa para beba geTasa, nevIgezana tathA signalasanI tAlIma ApavAmAM Ave che. pheMkavAne vicAra karyo tyAM sudhI to enA sAthIoe sArI saphAI enI vyavasthA begama peTamAM che Ama traNe staramAM tAlIma lIdhA karI hatI. eTale e traNe hajAra gaja AgaLa vadhyuM. tyAM sudhI pachI je te abhyAsa karyo hoya te senAmAM ene dAkhala karavAmAM jamIna para bhAre Aga lAgI. chatAM nIDara rAjakumAra pitAnA Ave che. pachI bIna TekanIkala ane bhUmikAya kaIbaTuramAM lAMke pahoMcI gayo ne bombavaSa karI. rikhavavAmAM Ave che. IsvIsana 1974 thI akAdamI pUrA terathI hAMDA havAIpakI nI pUrI laMbAI sudhI uDo hato. e pachI kAma karatI thaI jaze. tarapha vaLa. pachI pUrI jhaDapathI nIce AvavA lAgyuM. tyAM enA vAyusenAnA anya karmacArIonuM kArya paNa eTaluM ja sAthIo AvI maLayA. mahatvanuM che. vimAnanI dekhabhAla ne marammata mATenuM tamAma IrIsata 1970mAM bhAratIya vAyusenAe potAnuM pIstAlIsa rikSaNa paNa Avazyaka che te mATe beMglora tathA belagAmamAM skananuM laya siddha karyuM che. have e zakti ne barAbara saMga- zALAo che. emane vimAna cAlako sAthe sahama rAkhavo paDe Thita karI zreSThatA prApta karavAnuM lakSya che. samaya sAthe taiyArI che. vimAna uDavA mATe tayAra rAkhavuM paDe che. eTale A loko rAkhI dezanI rakSA karavAnI che. dareka muzkelIone sAmano karavAne paNa vAyusenA vikAsa yojanAnuM eka upayogI aMga che. uddeza che. Ama bhAratIya vAyu senAnAM pIstAlIsa skavoDrana eka saMgabhAratIya vAyusenA mATe vimAna cAlakonI pasaMdagI khUba4 Dita zakitaH zatrune hareka rIte mukAbale karavA e taiyAra che. samajI vicArIne karavAmAM Ave che. bhAre cakAsaNI thAya che. soLa saMsAramAM TekanIkala parivartana thayA kare che ema vAyusenAmAM paNa sattara varSanI vaye vAyusa nikanI bharatI karavAmAM Ave che. pahelAM navAM navAM parivartana thayAM ja karaze ne bhAratIya vAyu senA vizvanI traNa varSe ene "rAnala DIphensa akAdamI' mAM revuM paDe che. pachI zreSTha vAyu senAmAMnI eka banaze emAM koI ja zaMkA nathI. Jain Education Intemational
Page #526
--------------------------------------------------------------------------
________________ 548 bhAratIya asmitA phena : 331387 445572 ke Adhunika zerUma - vecANu kAunTara ane ja rasoI mATe ke. je. pitroDA mArkonA ) phesIMga Tula ma rIlvIMga kAunTara skula mA bAtharUma skula onesTI Ayarna varkasa 60, 1lI sutAra galI, muMbaI-4. Jain Education Intemational
Page #527
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhArata varSanA sauMdarya vAmo che. eca. Ara. gaudAnI e ane khaLakhaLa vahe kudaratane khoLe ramatI bhamatI Arya prajA bhAratavarSa bahArathI sauMdaryavALe sthaLe na banatA, zahera ke nagaramAM banyAM keTalIka ke himAlayanA ucca pradezamAMthI saptasiMdhunA pradezamAM AvI vasI jagyAe to devasthAne nagara jeTalA vizALa banyA. chatA AryonA saptasiMdhunA pradezamAM AvyA pahelA Arya prajA mukhyatve pazu saMparkathI A prajAe sRSTi sauMdarya vALe sthaLe devasthAne ubhA ucherane vyavasAya karatI hoIne bhaTakatuM jIvana gALatI hatI. tema karavAnI vAta aMzataH svIkArI. kahevAya che. saptasiMdhuno pradeza sAta nadIonA jaLathI hamezA lIluMchama raheto hovAthI A pradezamAM AvI vaselI. Arya prajA hindu dharma dvArakA jagannAtha purI badarInAtha ane rAmezvara ema sthira thaI gaI. sthira thayA pachI Aryoe A pradezamAM nAnA pUrva pazcima uttara ane dakSiNa dizAe cAra devadhA banAvyA. nAnA gAme bAMdhyA. A cAre devadhAe saudarya dhAmo kahI zakAya dvArakA jagannAthapurI ane rAmezvara samudra taTe Avela hoI sRSTi sadaryathI zauthI rahyA sthiravAsa svIkAryA pachI paNa Arya prajA suSTi sauMdaryane che. jyAre badarInAtha himAlayanA barapha maDhayA zikhare vacce bhUlI na hatI khaLakhaLa vahetI nadIo ane jharaNAe anaMta AveluM hoIne hima sauMdaryathI zobhI rahyu che. jagannAthapurI, dvArakA girimALAo, girikaMdarAo vigeremAM rahevAthI Arya prajA sRSTi ane rAmezvara TreIna ke meTara mArge javAya che. jayAre badarInAtha sauMdarya premI banI hatI. eTale sthira jIvana svIkAryA pachI paNa unALAmAM moTara mAge ke RSikezathI cAlIne javAya che. moke maLatA Arya prajA najIkanA sRSTi saudaryavALA sthAne lAbha levAnuM cUkatI nahIM dhIre dhIre AvA sthaLoe RSi-munio hindudharmo adhyA, mathurA, mAyA, kAMcI, ujjayanI, jagaane vAnaprasthAe Azrama sthApyA, pachI saudaryadhA keLavaNInA nnAthapurI ane dArakAM ema sAta purIo mekSa ApavA gaNI che. dhAmo banyA. A sAte purIone amuka aMze saudaryadhAma gaNI e to jarAya khoTuM nathI ayodhyAnuM sRSTi saMdarya sarayU nadIne laIne dIpI UThe che. suSTi sauMdarya premI Arya prajAe saMdhyA, uSA, pratyuSA, arUNa, mathurAnuM sRSTi sauMdarya yamunA kinAre dekhAya che. haridAranuM sRSTi soMdarya sUrya, marUta (pavana), varUNa vigere kudaratanA dekhata sauMdaryane himAcalanI zarUAtanI girikaMdarAo ane khaLakhaLa vahetI thIma deva mAnyA. eTale AryonA deva saumya gaNAya. jaLa vALI gaMgAne AdhAre che. kAzInuM sRSTi sauMdarya gaMgA nadInA vizALa paTa ane UMcI bhekhaDone laine dIpI UThe che. kAcInagarI jaMgala jIvana ane sRSTi-saudayavALe paLethI keLavaNInA dhAma mahAna kaTi tIrtha sarovarane laIne eka saudarya dhAma jevI dekhAya nagaramAM khasyA pachI eja sthaLe devasthAne ubhA thayAM. devamaMdira che. ujajeyanI nagarInuM sRSTi suMdara kSIprA nadIne AdhArita che. baMdhAya. Ane laine bhAratavarSanA saudaryadhAme moTe bhAge deva- dArakAnuM sRSTi sauMdarya gamatI ane samudrane AdhArita che. sthane sAthe saMkaLAyelA ja rahyA. bhAratavarSanA sauMdaryadhAmAM bAra jayotirliMganI gaNanA thaI bhAratavarSanI Adi prajAe mAnasika vikAsamAM ThIka ThIka zake. somanAtha, samudrataTane laIne tathA tri isaMgamane laIne pAchaLa rahI javAthI e prajAe potAnAthI caDhiyAtAne deva mAnyA. saudarya dhAma banyuM che. kudaratanA rUdra svarUpe, bihAmaNa prANio, kITa, jaLacara vigere ne tathA manamAM kapelA bhUtapretane deva tarIke mAnatI anAryaprajA mahilakArjunanuM jayotirliMga kRSNA nadInA taTane laIne tathA mRSTi saudaryavALe sthaLe rahetI hovA chatAM tene bhagavaTo karI zakI ghADA jaMgalane laIne saudaryadhAma banyuM che. A sthaLe punAthI kaNAcala ane naMda dayALa thaI moTaramAM javAya che. dakSiNapanI drAviDaprajA vikattAmAM ane vijJAnamAM ThIka ThIka mahAkALezvaranuM maMdira kSIprA nadInA kinArA upara AveluM AgaLa vadhI hatI. mayadAnave bhayamata nAme zilpa sthApatyanuM pustaka hAIne sa.'dayadhAma jevuM dekhAya che. racyuM hatuM. A prajAmAM ghaNA vidAne pAyA tethI A prajA vijJAnamAM ThIka ThIka AgaLa vadhI paNa zarIra sukha, ahaMtA emakArezvaranuM jotirliMga madhyapradezanA khaDakomAM vahetI vigerene laIne A prajA A jeTalI AgaLa vadhI zakI narmadA nadInA kinAre AveluM hoIne e sthaLa adabhUta sauMdarya nahI. A prajAe bhavya devAlaya bAMdhyA. bhavya devabhUtio dhAma dekhAya che. A sthaLe madhya pradezanA dhAranaganarathI ke IndorathI khaDI karI eTale bhavyatAmAM rAcatI A prajAnA devasthAne sRSTi javAya che. I vaLI gaMgAne AdhAra' sRSTi-sauthavA sa... nahI.
Page #528
--------------------------------------------------------------------------
________________ 550 bhAratIya asmitA vidhanAya orissAnAM saMthAla paragaNAmAM Avela che. A bAjamAM javAya che. A sthaLa himAlayanI parvatamALAnA UMcA zikhara Avela jaMgala ane hariyALIne laIne A sthaLa darya dhAma jevuM varace samudrataTathI soLeka hajAraphUTanI UMcAIe AveluM hAIne A dekhAya che. pradeza moTe bhAge himAcchAdita rahe che. utarate unALe barapha ogaLe tyAre A sthaLe javAya che. A sthaLe javA mATe zrAvaNa bhImazaMkaranuM jayotilIMga mahArASTramAM vahetI bhImanadIne kinAre mahine yogya gaNAya che. amarAvatI nadIne kAMThe Azare AThaso uMcI bhekhaDa upara AveluM che. tenI AjubAju jaMgale dekhAya phUTa UMcAI upara amaranAthanI bhavya guphA AvelI che. A guphAnuM che. Ane laIne A sthaLa saudarya dhAma banyuM che. A sthaLa muMbaIthI 70 mAIla ane punAthI 43 mAIlanA aMtare Avela che. mukha so phUTa jeTalI UMcAI ane teTalI ja pahoLAI dharAve che. A guphA deDha phUTa jeTalI UMDI che. A guphAnI chatamAMthI TapakatuM rAmezvarane nAnakako dipa hindustAna ane silenanI vacce pANI guphAne taLi pANI guphAne taLiye pahoMcatA TharIne barapha banI jAya che. ane A Avela pAkanI sAmadhunI upara Avela che. A kapa khAsathI baraphanuM kudarata kRti zivalIMga bane che. A krama saikAothI cAle rAmezvaranI relave jAya che A TApu sAta mAIla pahoLA ane agiyAra mAIla lAMbo che. A TApunI cAre bAju dariyo khaDakavALA che. ane bahu uMDANa vALo nahIM hovAthI samudra kinArAnuM sRSTi kAzmIramAM buDhDhA amaranAthanuM sthaLa Avela che. A sthaLe rI daye khUba vadhI jAya che. samudra snAna mATe A sthaLA dhANa ja jammuthI javAya che. A sthaLe amaranAthanA zivalIMga nIcethI suMdara gaNAya. aneka jharaNuo phUTI nIkaLe che. bAjumAM pulastA nadI vahetI hAIne A sthaLa devadhAma ane sauMdaryadhAma banyuM che. hAlamAM nAgezvaranuM jyotiliMga dvArakAbeTa ane dArikAnI vacce Avela A sthaLa pAkistAnanI sarahada najIka AveluM hoIne tyAM javAmAM che. A sthaLa khArI jamInamAM Avela hovA chatAM khArAmAM thoDI takalIpha rahe che. ugatA vRkSane lIdhe suMdara dekhAya che. telaMgaNa pradezamAM he drAbAda jillAmAM nAgezvaranuM bIju jyotirliMga Avela che. e sthaLa paNa nAnI moTI nadIomAM paDatA jaLadhodha soMdaryadhAma banI jAya kudarati sauMdaryathI bharapura che. che. AvA ghaNA jaLadhodha bhArata varSamAM Avela che. temAnA keTalAka noMdhavA lAyaka gaNAya. narmadA nadImAM paDatA traNa dhodhanuM kAzI vizvanAthanuM jyotiliMga varNA, assI ane gaMgAnadInA siddhi sau harakoI yAtrIne Azcaryamugdha banAve che. saMgama sthaLathI thoDe dUra Avela che. A sthaLa triveNInA saMgamane laIne AlhAdaka lAge che. madhya pradezamAM Avela amarakaMTaka pahADamAMthI narmadA nadI traMbakezvaranuM jatilIga mahArASTranA nAsika zaherathI ADhAra nIkaLe che. pahADanA utarANa daramyAna narmadA nadI eka thALe mAIla dUra Avela brahmagiri parvatanI taLeTImAM Avela che. te traNa phUTa jeTalI UMcAIethI kapiladhArA nAmane jaLadhodha banAvI nIce utare che. brahmagIrI pahADamAMthI vahetI godAvarI nadI ane jaMgalone laine A sthaLa raLiyAmaNuM lAge che. madhya pradezanA jabalapura zaherathI thoDe dUra narmadA nadI ArasanA kedAranAtha javA mATe uttarAkhaMDanA RSikeza sTezanathI moTaramAM khaDakamAMthI pasAra thAya che. A sthaLe narmadA nadIne eka jaLadhodha besI joDImaTha gAye javAya che. ane tyAMthI page cAlIne kedAranAtha sAITha phUTa jeTalI uMcAIthI paDe che. A jaLadhedha dhuMAdhAranA javAya che. himAlayanA baraphathI DhaMkAyelA rikharo ane hImajaLathI jaLadhodhane nAme jANItA che. vahetI gaMgA nadInI zAkhAne laIne A sthaLa abhUta sauMdaryadhAma banela che. narmadA nadI gujarAtamAM dAkhala thAya che. te sthaLethI daseka mAIla vahyA pachI sUrapANezvaranA paLa pAse narmadA nadI dasa dhumezvaranuM jotirliMga madhyapradezanA auraMgAbAda zaheranI kuTa uMcAine pahALo jaLadhodha banAve che. A jaLadhodha gujarAbatrIsa mAIla dUra Avela che. IlerAnI prakhyAta guphAothI thoDe tamAM khUba jANIto che. dUra Avela che. A sthaLa ilorAnI gIrIkaMdarAo ane temAMthI nIkaLatI nadI tathA jaMgalane laIne sauMdaryadhAma banyuM che. mahe sUra rAjyanA tIrthahAlI tAlukAmAM aMbutIrtha gAma pAse duniyAmAM UMcAmAM uMce jogano jaLadhodha; gerasapAnA jaLadhodhane amaranAthane liMganI jyotilIgamAM gaNatarI thatI nathI paNa nAme jANIto che; te harakoI sRSTi sauMdarya premI mATe jovA lAyaka gaNAya A sthaLa kudaratanA abhUta svarUpanuM sauMdaryadhAma gaNAya che. A jaLadhodhanA cAra phAMTAo che temane eka moTo dhodha; bIje kAzmIranA mukhya zahera zrInagarathI pahelagAma thaIne amaranAtha garjanA karanAro dhodha trIjo rokeTa dhodha ane e ghUMdhaTavALI javAya che. pahelagAma sudhI pAkI saDaka AvelI che. ane tyAMthI dhadha. e nAme jANItA che. tuMgabhadrA nadI upara AvelA A lagabhaga trIsa mAIla jeTalA pahADI rastethI page cAlIne amaranAtha jaLadhodhanI uMcAI navase sAIDa (Ta jeTalI che. Jain Education Intemational
Page #529
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha 551 tAlImanADunA madurA zaherathI bAra mAIla dUra ziva samudrane mAM bhAkharA nAMgala, nAgArjuna keDA, dAmodara sAvara; dakSiNa jaLadhodha Avela che. A jaLadhodhanA pANI baso phaTanI ucAI dIpaka95nI godAvarI, bhImA, kRSNa tathA kAverI nadI upara Avela ethI nIce paDe che. kRtrima sarovara beMghavA lAyaka gaNAya. Aja pradezano gokAkane jaLadhodha dakSiNa dIpaka95nI relvenA bhArata varSanA AsAma paragaNAmAM Avela cerA ane pUMcha zakA sTezanathI cAra mAIla dara gatapa nadI upara Avela che. gAmanA rathaLe daniyAmAM vadhAremAM vadhAre varasAda thAya che. eTale A dhodha eka paMcetera phUTa uMcAIethI paDe che. A pradeza sadA hariyALIthI haryo bharyo lAge che. bhAratavarSanA keTalAMka DuMgara upara aMgrejonA samayamAM ane himAlayanI gIrImALAnA keTalAka zikharo hajAro dezI ane bhArata svataMtra thayA pachI hilasTesana banAvyA che. AvA hIla paradezI yuvAnone AhaNa mATe AkarSe che A badhA zikhara Tezana ne saMdarya dhAma kahI zakAya unALAnI garatImAM garamIthI | nayana ramya sthaLe gaNAya. bacavA ane samaSitoSNa havAnI moja mANavA saMkhyAbaMdha saDelANIone ghasAro rahe che. AvA hilasTezanomAM keTalAka himAlayanI raNanI rIte khUbaja AlhAdaka hoya che. divasanI dhIkatI dharA gIrImALAmAM keTalAka sahyAdrI; keTalAMka AbunI gIrImALAmAM rAte ThaMDI banI jAya che. ajavALI rAte aphaTa retIne samudra to vaLI keTalAka pUrva ane pazcima ghATanI gIrImALAmAM Avela che. saudarya dhAma banI jAya che. marUbhUmi ane kacchanAM raNanAM keTalAka sthaLanuM ajavALI rAtanuM suSTi sauMdarya mANavA lAyaka gaNAya. hImAlayanI gIrImALAmAM Avela hila sTezanamAM DelahAusI, deharAdUna, sImalA nanitAla ane dArjIliMga hIla sTezane khUbaja | nadInAM pravAha vaccenAM be samudra kinArA najIkanA beTa e jANItA che. paNa sauMdarya dhAma banI jAya che. narmadAnAM beTane "kabIravaDa kAverInAM beTanuM zrIraMgama sthaLa, samudra paranAM eMTomAM muMbaI najIaravallInI gIrImALAmAM mAunTa AbunuM hilasTezana sRSTi kanuM eliphanTA, dakSiNa dvIpakalpanuM rAmezvara dvArakA najIkanuM beTa saudarya tathA dhArmika bAMdhakAmane laIne ghaNuM ja jokapriya che. dvArakA vigere sthaLo sRSTi sauMdaryanI draSTie nAnakaDA sauMdarya savArI gIrImALAmAM gujarAta rAjaye navuM banAvela sApautArA dhAmo gaNAya. hIla sTezana sRSTi sauMdayanI daSTie sAruM gaNAya. hindudharma nava jaMgalane pavitra jaMgalo gaNe che. AryadharmanI pazcimaghATa ke je sahyAdrine bhAga che tenA upara Avela gIrI praNAlikA mujaba sauMdaryadhAmone dhArmika sthaLomAM gaNatA. bhAratanagaramAM mAtherAna mahAbaLezvara, devalAlI, vigere jANItA che. varSanAM nava araNya mahAna sauMdaryadhAma gaNAya. dakSiNa dipaka95nI nIlagIrI gIrImALA uparanuM gIrInagara unAkAmaMDa (uMTI) bhAratavarSanA gIrInagaramAM sRSTisauMdaryanI daMDakAraNya dRSTie ghaNuM ja samRddha ane jANItuM che. mahArASTramAM godAvarI nadInA kinArAnA pradezamAM Avela che. bhAratavarSanI keTalIka pahADI khI sRSTi sauMdaryathI bharapUra che. AvI khI ge kAzmIra, jammu, caMbA amarakaMTaka vigere khI sadhavAraNya khUba jANItI che. hAlamAM e pradeza pAkistAnamAM gayo hovA chatAM dhArmika ane bhAratavarSamAM sarovaranI saMkhyA bahu ja ochI che. ane je sRSTi saMdaryanI dRSTie noMdhavA lAyaka gaNAya. che te moTe bhAge khArA pANInA saravare che. sarovaramAM suTa sauMdaryanI dRSTie orisAnuM khArA pANInuM samudra najIkanuM namiSAraNya cIkA sarovara, rAjasthAnanuM sAMbhara sarovara ane gujarAtanuM naLa uttara pradezanAM sItApuranAM rastethI AgaLa vadhatA A araNya sarovara gaNAya. cakA tathA sAMbharanAM pANI tane khArA hovAthI Ave che. A araNyamAM veda vyAse bhAgavatanI racanA karI hatI. temAM amuka 'kAranA pakSIo AvatA nathI. jyAre gujarAtanA naLa sarovaranuM pANI bhAMbhaLuM hoIne temAM siyALAmAM aneka u5lAvartAya yAyAvara (sthaLAMtarI) pakSIo moTA pramANamAM Ave che. kAnapura najIkanA gaMgA kinAre Avela che. sarovare jaLathI zubhatA hoIne saudaryadhAmo ja gaNAya bhArata varSa svataMtra thayA pachI keTalAka kRtrima sarovara baMdhAyA che. abuMdAraNya AmAnA moTA bhAganA saravara siMcAInI vaijanA mATe baMdhAyA che. AvA sarovaro nayanaramya gaNAya. temAnA gaNanApAtra sarovara Abu pahADathI aMbAjI sudhI phelAyela che. Jain Education Intemational
Page #530
--------------------------------------------------------------------------
________________ 552 bhAratIya asmitA Phone : 341134 - 341665 Standard Trading Co. (Govt. Rly. Contractors) dharmAraNya gujarAtamAM moDherA gAmanI AjubAjumAM Avela che. tadauparAMta meghadUtamAM varNavAyela amarakaMTaka pahADanAM araNya himAlayanuM "kadaLIvana' AsAmanuM kAmavana vigere vane jANItA vano gaNAya. hiMdudhame varNavela dhArmika sthaLamAM pAMcakAzI himAlayanAM pAMca kedAra, sAta badarIdhAma cauda prayAga, bhagavAna viSaSNunAM sarAra tIrtho, AcAryazrInI cerAsI beThake, ekAvana sAktapITha, vigere jANItA dhAmika sauMdarya dhAma gaNAya. bhAratavarSanA guphAmaMdire paNa saudarya dhAma gaNAya. AvI guphAomAM gujarAtanI taLAjAnI guphAo, giranAranI azeka guphA, sANA DuMgaranI pAMDava guphAo, mahArA'TranA nAsika, ilorA, badAmI, ajaMtA, auraMgAbAda, eliphanTA, kAla, kenerI, vigere guphAo AsAmanI dAchalIMganI guphA. bihAranI sudAmA tathA sItA guphA, erissAnI aralanI guphAo vigere jANItI che. guphA maMdiro noMdhavA lAyaka manuSyakRta sauMdarya ghAma gaNAya. bhAratavarSanI giri kaMdarAe nadI kinArAo, samudrataTa, pahADI khI retInA raNa, saravare, beTa, jaMgalo vigere paNa sauMdarya dhAmamAM ja gaNAya. bhArata varSanI janatAne moTe bhAge sRSTi saudayavALA sthaLene kudaratanI mAyA samajI dhArmika temaja hika sukha mATe vikAsa karatI, upabhoga karatI AvI che, kare che ane karaze. OFFICE STATIONERY, DRAWING AND SURVEY INSTRUMENTS. H. 0. 43, Ezra Street, Calcutta-1 Regional office : 223, Himalaya House. 79, Paltan Road, BOMBAY - 1. Phone : 267850 Abhagraha vizAlApurI nagarI. caMdrAvataMsa raMjA gajA dharmaparAyaNa. eka dahADe rAtrie rAjA kAyotsarga karIne Ubho rahyo. manamAM e prakArane abhiprAya karyo ke jyAM sudhI dIvo baLe tyAM sudhI kAryotsarga (kAusaga) pAra nahi-purA karavo nahi, eka prahara pUro thaye dIvAnuM tela khUTyuM. dIvo bujhAvAnI aNI para Avyo. rAjAe kAusagga pAravAnI taiyArI karI e veLA dAsI tyAM AvI. dIvAne bujhAte je. deDIne tela laI AvI. dIvAmAM tela pUrI vATa sarakhI karI. bIje pahora pUro thavA Avyo. pharI dIvo bujhAvA lAge. dAsI tyAM ja pharaja para hatI. rAMjAjI kAyotsargamAM hoya ne dIvo bujhAI jAya e ucita nahi. dAsI pitAnI pharaja yAda karI rahI. pharI tela pU. dIvo jhabakavA lAge. ema trIjA prahare karI tela purAyuM. ne rAjAjInI vRddha kAyA thAkathI tharathara dhrujavA lAgI. paNa rAjAe vicAra karyo; raNamAM pITha pherave e vIra nahi, lIdhI pratijJA toDe te zUra nahi. abhigraha nahi toDuM.' dAsI paNa khabaradAra hatI. ethe pahere nirdoSa bhAve tela pUchyuM. savAra thaI dIpa bujhAya. rAjAe kAusagsa pUro karyo. e nIce besavA gayA, paNuM ati zramathI thAkI gayelA, nIce paDyA ne prANapaMkhI UDI gayuM. jIvana paNa dhanya, mRtyu paNa dhanya ? ma ma ma ma ma ma ma ma ma ma catrabhUja amIcaMda dozI-muMbaInA saujanyathI Jain Education Intemational
Page #531
--------------------------------------------------------------------------
________________ prAcIna bhAratamAM parivahana - ~ zrI razmin mahetA prAcIna bhAratamAM gADuM ane ratha e vAhana vyavahAranAM mukhya e jamAnAmAM keTalAka gADAM te evA moTA hatAM ke tene sAdhano hatA. eka jagyAethI bIjI jagyAe vyaktio ane kheMcavA mATe eka sAthe ATha-ATha baLadanI jarUra paDatI. je vAhanone laI javA mATe A sAdhanono ja upayoga thato hato. rasto kharAba hoya to rastAmAM gADAM tUTI paDatA paNa kharA eTale A sAdhana sAmAnya rIte 'vagha' tarIke oLakhAtA hatAM. "vahya' gADuM calAvanAra eka gAmathI bIje gAma jatAM pahelAM rastAnI eTale vahI janAra athavA to laI janAra sAdhana-gADuM (zakaTa) hAlata viSe agAuthI pucha paracha karI letAM kayAreka ekAda mA gusa raya vagere jyAM karaNa athavA sAdhana tarIke aryuM na hoya tyAM rastAmAM pagapALA AgaLa cAlato. ane tenI pAchaLa gADu AvatuM. vAhya' zabdano prayoga thato hato. dhIme dhIme vahya zabdano prayoga AthI rastAmAM khADA khaMyA hoya to tene agAuthI ja khabara paDatI je ocho thatA gaye. ane tene badale "vAhana' zabdane upaga gADuM tUTavAne bhaya jaNAya to te AgaLathI ja gADAne aTakAvI pracalita che. zakatA. keTalIkavAra khADA TekarAne lIdhe athavAto vadhu paDato Aje lAdavAne kAraNe paNa gADAnI dharI tUTI jatI tyAre navI dharI prAcIna bhAratamAM vAhana be prakAranA hatA. bhUminAM vAhano (akSa) banAvaDAvIne tene besADavAmAM divaso nIkaLI jatA. ane jaLanA vAhane AgaLa jaNAvyuM tema bhUmi paranAM vAhanomAM gADa ane rapa mukhya hatAM. jyAre jaLanA vAhanomAM naukAne gADA dArA mAlanI heraphera karavAne e eka vyavasAya ja banI samAveza thato hato. jaLanA vAhana udvAhana ke udaka vAhana gayA hatA. keTalAka lAke eTalA mATe ja potAnI khetI na hoya tarIke paNa oLakhAtA hatA. kayAreka A baMne prakAranAM vAhano paNuM gADuM' rAkhatA ane baLada vasAvatA. eka bIjAnAM vAhana paNa banI jatA. mahAbhASyakAre kahyuM che ke bhUmipara gADI nAvane laI jAya che jyAre jaLamAM nAva gADIne zakaTa athavA gADuM e jamAnAmAM sAmAnya kheDUtonuM vAhana laI jAya che. hatuM. Aje TrekaTara ane Te gAmaDAo sudhI pahoMcI gayA hovA chatAM gADAMe pitAnuM sthAna TakAvI rAkhyuM che. khetInA zakaTa ane eka kAmamAM A ochA kharcathI vAhanane Aje paNa vizeSa upayoga thAya che. gADuM vyaktio temaja mAla laI javA-lAvavAmAM vaparAtuM hatuM. khetIvADInI pedAza khetaramAMthI ghare pahoMcADavA mATe gADA rathanAM vividha prakAra ne ja upayoga thato hato. gADAM paNa judA judA prakAranA vaparAtAM hatA. lAMbI musApharI ke yAtrA karavA mATe prAcIna bhAratamAM rathane gADuM moTuM hoya zakaTa tarIke ane nAnuM hoya to zakadI tarIke upayoga thato hato. sAdhana-saMpanna zrImaMta loko paNa pitAne oLakhAtuM. atyAranA jamAnAmAM nAnuM gADuM gAmaDAMomAM eka tyAM ratha rAkhatA. ratha dArA karAtI musApharI pramANamAM vadhAre sukhadda tarIke okhAya che. manAtI hatI rAjA-mahArAjAe suzobhita ratha rAkhatA hatA. e jamAnAmAM lUMTaphATano bhaya raheto hovAthI vyApArane rathane mATe khAsa rastAo bAMdhavAmAM AvatA hatA. A mAla sAmAna vahIjanArA gADAM eka gAmathI bIjA gAme ekala- rastA pALA ane samatala banAvavAmAM AvatA pariNAme raya dokala jatAM nahIM, paNa eno samUha (sAthe) nIkaLato. gADAonI jhaDapathI cAlatA. gADAM karatAM enI jhaDapa vadhu hovAthI kayAreka ratha AvI hAramALA paNa lekanAM kutUhalano viSaya banI jatI hatI. tUTI javAnAM ke uMthalI paDavAnA banAvo prAcIna bhAratamAM banatA meLAo ke tahevAra prasaMge paNa gADAonI hAramALA jovA maLe. hatAM ratha je rastethI pasAra thato te maga , dhyA" tarIke oLakhAto. emAM paNa je gADA nI dhurAmAM tela ke divela reDAyuM na hoya gArDa kicuDa...kicuDa...avAja karatuM. AvuM avAja karatuM gADuM rane hAMkanAra sAradhi kahevAto te rathamAM DAbI bAjue besato. AthI te "sabeThA' tarIke paNa oLakhAtA bahu sArI rIte ratha AvatA jatA rAhadArIonuM dhyAna kheMcyA vinA raDe ja zAnuM? paraMtu pataMjalie gADAonA AvA avAjane ullekha karIne hAMkanAra "pravetA kaDevAtA. jaNAvyuM che ke zAkaTAyana nAmane eka vyAkaraNukAra rathanA mArgamAM rathane vaccethI zaNagAravAmAM AvatA hatA. enI chata paNa ja beTho hato chatAM paNa tenI pAsethI pasAra thaI gayelA zakaTa- vasajaDita rahetI jethI tApa na lAge e chata chatrI tarIke paNa samUhane tene khyAla paNa A naheto. oLakhAtI. pAchaLano bhAga cAreya bAjuethI DhAMkelo rakhAto. Jain Education Intemational
Page #532
--------------------------------------------------------------------------
________________ 554 bhAratIya amitA AvA ratha 'vATsa' tarIke oLakhAtA hatA. keTalAka rathane tarapha majabUta hovI jarUrI manAtI. dhurA banAvavA mATe majabuta lAkaDA cAmaDuM paNa maDhavAmAM AvatuM. AvA ratha "cAmaNa" kahevAtA. para ja pasaMdagI utaratI. " akSa" lekhaMDanI banatI hatI. kamajora jyAre kAmaLA jaDelA ratha kAvUla" tarIke oLakhAtA vAstra, akSa " kAkSa" kahevAtI. nabhya banAvatA khaMDa "upadhi' tarIke kAvvala, ane cAmaNa zabdano prayoga ratha mATeja thato hato. eLakhAtA. lekabhASAmAM e "puDI' tarIke oLakhAtuM. je vastrathI DhaMkAyelA zarIrane ' vAstra ' kahI zakAtuM nahIM. lAkaDathI "upadhi' bane te "auSadheya' tarIke oLakhAtuM. Ama vadhu dhanika loko potAnA rathane pADu' ka, maLAthI "upadhi" ane " padheya" baMneya vyavahAramAM to eka ja vastuno maDhAvatA. AnI pAchaLa ghaNo kharca thato hato. AthI te "rAjA- be nAma hatA. staraNa" kahevAtA A kAmaLA raMgaberaMgI hatA. ane enI kinAra 2gIna paTIvALI hatI. dipI (hAthI) ane vAghanAM cAmaDAne paNa 'nAbhi" mATe paNa majabUta lAkaDA nI pasaMdagI thatI hatI je ra5 maDhavAmAM koI koI vAra upayoga thato AvA cAmaDAthI nAbhi' majabUta na hoya te khADA TekaramAM te tUTI javAno bhaya maThAvelA ratha "paane "vaiyAdhI' tarIke oLakhAtA. raheto hato raya bAvanAranI bhUlane kAraNe je ratha barAbara na bane to evo khAmIvALA ratha "ka" kahevAto jyAre zreSTha suMdara ane kaLApUrNa rathanAM vAhake ane aMge ratha paramara' tarIke oLakhAto "paramaratha'nAM caka thurA vagere aMge paramaradhdha" kahevAtA. paramaratha kadanA paNa moTA hovAno saMbhava che. gAMDAne samUha jema "sAthe kahevAto tema rathane samUha racyA athavA "rayakalyA" tarIke oLakhAto rathane kheMcanAra pazu raNabhUmimAM rathane upayoga pramANe racanA AkAramAM pheraphAra karavAmAM Avato. sAmAnya rIte gheDA, UMTa, ane gadheDAM rathe joDavAmAM AvatA. evA ullekha zakaTa ane rInAM judA judA bhAgo taiyAra karIne tene joDavAnuM bhASyamAM maLe che. je rathe ghoDA joDAtA te 'A' jene UMTa kAma kuzaLatA mAgI letuM kAraNake e chUTA bhAge bhale game teTalA joDavAmAM AvatA te "ausTa ane gadheDAMvALA ratha "gAdabha" suMdara hoya paraMtu jyAM sudhI badhA aMge joDAIne zakaTa eTale ke kahevAtA. gADuM athavA ratha sarvAMga suMdara na bane tyAM sudhI te yAtrAnuM sAdhana banI zakatuM nahi. rathamAM cAre bAjue majabUta kapaDuM. kAmaLo rathanAM aMge 'ayaskara' kahevAtA rayAMgathI jarA artha mAM che cAma' lagAvI ne chatra banAvavAmAM AvatuM. jethI varasAda ke askara' zabdane upayoga paNa thato hato. rathagamAM "caka mukhya taDakAthI masAkaranuM rakSaNa thaI zakatuM. rathane upaga mAtra musAhatuM. rathanuM cakra "ra" kahevAtuM rathya paNuM cakavAhaka pazuo pharI mATe ja nahato thato. paraMtu yuddha khelavA mATe raNu bhUmimAM badalAya tema tema tene AkAra paNa badalAto cakra athavA DAM paNa thato hato. eTale e senAnuM paNa eka mahattvanuM aMga banI to gADAMne paNa hatA. paraMtu gADAMnAM paiDAM rathanA paiDAM jevA gayo hato. jUnA jamAnAmAM senA cAra bhAgomAM vaheMcAI jatI kalApUrNa ane suzobhita nahotA. hatI. hAthI, azva, ane paghati. ' ane paiDAM paNa te cakranA paNa aneka upAMge hatAM jemAM nAbhi, nabhya, ara ane akSanAM vAhaka pazuo ullekho prAcIna graMthomAMthI maLI Ave che. jema nAbhie AkhA zarIra kendrabiMdu hoya che tema " nAbhi' paNa paiDAMnuM kendra sthaLa hatuM. raya ke zakaTane je paNa joDavAmAM AvatA te "patra' tarIke paDAMnI vaccenI goLAkAra lAkaDI "nAbhi' tarIke oLakhAtI hatI. oLakhAtA savArI mATenAM pazuo vAhana tarIke paNa oLakhAtA paDAnI bahAranI bAjanuM gaLAkAra lAkaDa' " nabhya" tarIke oLa- je pazao gADIomAM joDavAmAM AvatAM te "yugya' gaNAtA. baLada, khAtuM nAbhi ane nabhyane joDatuM hatuM ara. nAbhinuM madhya chidraH ghoDA, hAthI, UMTa ane gardabha e "yugya patra' gaNAtAM hato. (aaN ara athavA dhUrA nAMkhavAmAM AvatI te) akSa tarIke oLakhAtuM, akSamAM dhurA athavA dhUH nAMkhavAmAM AvatI akSa pazuone je gADImAM joDavAmAM Ave te mujaba temane nAma lakhaMDanI banatI hatI. jyAre dhurA lAkaDAnI prAcIna graMthakAra ApavAmAM AvatAM hatAM. je pazuo zakaTamAM joDavAmAM AvatAM te ara vALAM ane ara nIkaLelAM cakrone paNa ullekha karyo che. "zAkaTa' kahevAtAM. je baLada haLamAM joDAtAM te bahAlika' athavA je sAbita kare che ke rathanA samasta aMgaupAMgethI teo paricita "serika' tarIke oLakhAtAM, rathamAM joDAtA baLada "ra" gaNAtA hatA. eTaluM ja nahI. paNa prAcIna graMthamAM dhUrAmAM tela copaDa- moTA rathane kheMcanAra baLade "paramarazya gaNAtA huSTa chuTa baLada vAne. ane nAbhyAdi chidromAM tela nAMkhavAnI jarUriyAtanAM ane ghoDA ghaNIvAra eka sAthe be be ratha paNa kheMcatA hatAM. AvA ullekha paNa maLI Ave che. zaktizALI pazuo 'diratha" tarIke oLakhAtA pachI bhale te be raya kheMcavAnAM upayogamAM levAyAM na hoya. jarUriyAta mujaba gADAMnI dhurA athavA "" (dharI) zakaTa ane rathanI vacamAM ja rahetI. baMne bAjue joDAnAra yugya "sarvadhurI" ane phakta eka ja yugya raya ke gADAMne badho bhAra dhurA para paDato. eTalA mATe ja dhurA hoya to eka dhurINa" kahevAtA. DAbI bAjue joDAnAra pazu Jain Education Intemational
Page #533
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha 555 uttara dhurI" ane jamaNI bAjue joDAnAra pazu dakSiNa dhurINa" ane "trinAva' jevA zabdo vaparAtA vepArIo aneka tarIke oLakhAtAM. nAva rAkhatA ane nAvonI saMkhyA parathI teo oLakhAtA dA.ta. sAmAnya rIte ke ratha kheMcanAra pazu dhUrya pAMca nAva calAvanAra athavA pAMca nAva para mAla lAdIne laI acavA dhareya' kahevAtAM. zakaTa (gADA)mAM moTe bhAge baLada ja joDAtA. janAra "paMcanAvadhana" kahevAto saMvaThA eTale ke nAvamAM mAla kyAreka lAdanAranI saMpatti eTale ke nAva para lAdelo mAla "sAMvahitra rathamAM paNa baLadono upayoga thato. paraMtu te mATe zreSTha baLada kahevAta. nI ja pasaMdagI karavAmAM AvatI hatI. azva eTale ke ghoDA ane gadarbha eTale ke gadheDAne paNa vAhana kheMcavAmAM upayoga thato hato. nAnakaDI nAva " u5" tarIke oLakhAtI ane upathI azva dArA kheMcatA vAhane "Asva' tarIke oLakhAtAM gAdabha oLaMganAra " pika' kahevAtA lAkaDAne tarApo banAvIne paNa ane auSTra vAhanone paNa prAcIna sAhityamAM ullekha thayele sAmAnya mANasa sAdhAraNu UMDAjaLa hoya to te egI jatA. ? jovA maLe che. pazuonAM cAmaDAnI banAvelI masakamAM havA bharIne tene baLada, UMTa, ghoDA ane hAthIno svataMtra rUpe paNa vAhana pANImAM taratuM mukavAmAM AvatI. AvI masaka "bhastrA" tarIke tarIke upaga thaI zakato. jyAre bA pazuo zakaTamAM joDAya oLakhAtI ane enI madadathI jaLa oLaMganAra "bhAstrika' kahetyAre zakaTa emanuM 'vAgha" banI jatuM. gosArapinI sAthesAthe vAto uparota taravA mATe ghaTaka athavA ghaDAno paNa upayoga thato. gosAda ane sAdi zabdane ulekha paNa prAcIna sAhityamAM cAra ghaDAne uMdhA pADI lAkaDIo vaDe tene bAMdhIne " dharanaI' eTale maLe che. uSNa sAdIno ulekhato ghaNI jagAe maLe che. ghaDAne ke gharagaththu nA banAvI tene paNa upayeAga karavAmAM AvatA. hAMkanAra asvavAla ane hAthamAM mahAvatane hastapaka kahevAmAM baLadanuM pUchaDuM pakaDIne jaLa eALaMganAra vyakitane "gI parichaka" AvatA pANinIe "yukatArohI' zabdane ullekha karyo che je tarIke oLakhavAmAM AvatI. saMbhavataH ghoDe savAra adhikArI mATe che. racanI DAbI ane jamaNI Ama prAcIna bhAratamAM e jamAnAne anurUpa sAdhanomAM aneka bAjae cAlanAra sevake "pariskanda' kahevAtA badhA vAhane hAMkI vicitratAo hatI ane viziSTatAe paNa hatI. zake tevA nipUNa leke "sarvapatrI' gaNAtA. jUnA jamAnAmAM rathanI gati ghoDAnI gati karatAM vadhAre rahetI. sAdhAraNa ghoDo eka divasamAM cAra jojana aMtara kApato. tyAre sAre gheDe eka divasamAM ATha jajana aMtara kApI zakato. gheDo eka divasamAM jeTaluM aMtara kApe te "AthvIna" kahevAtuM. zubhecchA pAThave che zrI pANIyA vi. kA. sahakArI maMDaLI mu. pANIyA (tAluko amarelI) jaLa mArgonA vAhane A badhI vAto thaI bhUmiparanAM vAhanonI have TUMkamAM thoDIka vAto karI laIe prAcIna sAhityakAre dezanI traNeya bAjue AvelA vistRta samudrathI paricita hatA. deza vyApI nadIone paNa prAcIna sAhityamAM vAraMvAra ullekha maLI Ave che. jaLa-mArgonAM vAhanathI paNa prAcIna sAhityakAra paricita hatA. jaLavAhanomAM "nau" eTale ke naukA e mukhya sAdhana gaNAtuM naukAthI pAra thaI zake tevuM jaLa athavA nadI 'nAvA" kahevAtuM nAva calAvanAra nAvika kahevAtA temaja nAva dArA jaLa oLaMganAra paNa nAvika tarIke oLakhAtA nadI oLaMgavAnI kriyA nadItara" kahevAtI naukAone upayoga mAlavAhaka vAhana tarIke paNa thato ane yAtrALuo ke musAphara lAvavA laI javA mATe paNa thato. rAjyanI mAlikInI naukA "rAjanoTa' kahevAtI mAlavAhaka naukAone samUha paNa kaI kaI vAra mATI cIja vastuo lAvavA | laI javA parA be traNa ke tethI vadhu naukAone mAlavAhana ke upaga thato. Ane mATe dinAvamaya" dezanA anAja utpAdananI jhuMbezamAM kheDUtone rasAyaNika khAtara niyamIta purU pADe che. - dhIrANa dvArA kheDUtone nANAMnI savalato purI pADe che. khAvo rAma maMtrI mehanalAla muLajIbhAI pramukha Jain Education Intemational
Page #534
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratIya asmitA ? T. C. BROTHERS DANAPITH, Phone Nos Office 4338 BHAVNAGAR. Residence : 3798. BHULLAR Brand BHARAT Brand AGENTS : BLUNDELL EOMITE PAINTS LIMITED Por whole of Saurashtra for their well renowned Linseed Oils "Elephant" Brand and 'King' Brand White Zinc Paints. Printing Machines in all sizes Cutting Machines in all sizes Agents : for Gohilwad Districts INDIAN OIL CORPORATION LIMITED For Kerosene, Light Diesel 011, Furnace Oil, Lubricating, Etc: DARSHAN Brand Wholesellers For Bhavnagar : IRON AND STEEL PAINTS. GALVANISED PIPE OF ITC & BHARAT AND OTHERS, Etc. Book Stitching Machines 5-16, 7-16, 9 16, (Three in one) Power-operated Book Stitching BRANCH at MAHUVA; Phone No. 17. IOC PUMP at Mabuva. MACHINERY DEPARTMENT Lokand Bazar, Near Top Naka Phone. No. 4750 AGINTS FOR Vishwas Diesel Engines, Voltas Listor Engines Ramu Centrifugal Pumps, Siemens Electric Motors, Starters Switchgears Etc Dealers In : MACHINERY SPARE PARTS, PUMPS. PULLEYS, BELTINGS, PIPE FITTINGS Etc. Machines (Three in one) CALTEX PETROL PUMPS Motibag Phone No. 4257 Opp. Vithalwadi, Nirmalnagar, Phone No. 3875. For your Petrol & Diesel Requirements. Motor & Truck Tyres, Perfect Service Station for your Vehicles approved by the reputable dealers and trusted by quali y printers Acme Machinery Co. office : 233-A, ZAVERI BAZAR, BOMBAY-2 ASSOCIATED CONCERNS M/S Pravinchandra & Co; BOMBAY, Phone No 311433, 311434 , Bhavnagar Engineering Co. Rajkot, Phone No; 24606. , T. C. Brothers. Veraval, Phone No. 101 Grams : DAYBRITE Phone 324649 Show Room : 31-A, DHANJI STREET, BOMBAY-3 Phone : 326574 Member of Indian Merchant Chamber & Gujarat Vepari Maba Mandala Petron of Saurashtra Chamber of Commerce and President of Iron Merchant Association of Bhavnagar. Jain Education Intemational
Page #535
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratamAM relve zrI Ara. eca. darU bhArata dezanA eka cheDethI bIje cheDe ane aMdaranA bhAgone ejIne, mAla mATe vegane ane musApharo mATe DabbAo AyAta kinArAnA mukhya bhAga sAme kAyama saMparkamAM rAkhanAra relave karavAmAM AvyA. relve TreInathI bhAratanI pragatinI Agekuca zarU AjathI doDhaso varasa pahelAM eka svapna ja hatuM. thaI. AraMbhamAM bheLaloke relvene kaI daivI zakti mAnatA.. gADImAM besatAM pahelAM nALIera paNa vadheratA. "agana kerI gADI e jamAnAmAM jhaDa5 musApharI khAsa Avazyaka nahotI. IsTa re AvI, gADI AvI gujarAta, agana karI gADI re AvI" InDIA kaMpanIne vepAra mukhyatve kalakattA, madrAsa ane surata gujarAtanA e kALanA kavi dalapatarAme garabe racI kADhaye. strIo baMdarethI thato. teo dezabharamAMthI vahANe bhAraphata mAla maMgAvatA navarAtrInA garabAmAM ene gAvA paNa lAgI. ne paradeza mokalatA. kAcI saDako para vaNajhArAnI piTho vAhana vyavahAranuM eka ja sAdhana hatuM. sAmAnya rIte ghaNAja jarUrI 2 naMkhAtAM pahelAM vaNajhArAnI peThethI mAla pahoMcatA. kAraNa vagara koI eka gAmathI bIje gAma javuM' nahi, dUranA te junA samRddha zaherone relvenI sagavaDa na maLI tethI gAme javAnuM te bhAgye ja thatuM. keI loko yAtrAe jatA. dIna pratidIna paDatImAM AvyA. relvenI sagavaDa maLI te navA paranta Thagane pIMDhAranI bIka rahetI. musApharI pagapALA, gADAmAM gAma thI baMdare samRddha thaze. agAu muMbaI mAchImAronuM gAmaDuM ke ghoDA upara karavAmAM AvatI. IsvIsana 1844 nI sAla, IsTa hatuM. te kudake ne bhura ke vikAsa pAmyuM. IsTa I-DIA kaMpanInA IDIA kaMpanInA eka adhikArIne bhAratamAM relve sthapAya to vepAranuM mukhya mathaka surata hatuM. muMbaI ne vikAsa thatAM suratanI ghaNI rIte lAbhadAyaka nIvaDe ema lAgyuM. te kaMpanI sarakAranI jAhojalAlI eAsarI gaI. "surata senAnI murata" relve AvatAM laMDana ophIsane bhalAmaNa karI. sarakAre thApaNa para cakakasa vaLa- "raDatI surata" thaI gaI. jANe jamAne ja badalAI gaye. taranI geranTI (jAmInagIrI) ApI brITananI thApaNuthI A dezamAM AraMbhamAM khAnagI kaMpanIo re calAvatI. samaya jatAM relve nAkhavI evo nirNaya levAyo. lAMbe gALe A sAhasa temanAM lAyasansa ne Ina koraporezanane samaya pure che. eTale lAbhadAyaka nIvaDaze evI AzA paDI. akhatarA tarIke baMgALamAM sarakAre e re kaMpanIo kharIdI lIdhI. hindu sarakAranI mAlIsa mAIla ane muMbaI tyA kalyANa vacce dha greTa InDIana kInI sTeTa relve thaI. teno vahIvaTa "re baDane mInIsTrI opha penInasyulara relve kaMpanI (jI. AI. pI. re) naMkhAI e reIjhane hastaka gayo. jema saMsadamAM dezanuM aMdAja patra (bajeTa) relavenI zarUAta 1857 nI lokakrAnti samaye lazkaranI jhaDapI ' raju thAya che tema relavenI Avaka tathA kharcanuM bajeTa paNa taiyAra heraphera Avaka jaNAI, tethI vAhana vyavahAranAM sAdhane vikasAvavA karavAmAM Ave che. saMsadanI maMjurI pachI amalamAM Ave che. ne heraphera jhaDapI banAvavA hImAyata karavAmAM AvI. lorDa DelahA relvenI Avakane amuka hisso ApaNu dezanA sAmAnya lAbha usIe paNa geranTI jAmInagIrIthI cApaNu meLavavA hAkala karI. mATe phALavavAmAM Ave che. cAlu sAla relvenA bajeTamAM Avakane tAbaDatoba relve kaMpanIo sthApavA Agraha rAkhe. aMdAja rUA. 1070.25 karoDa ane varakIMga kharcane aMdAja - dha bombe baroDA enDa senTrala IDIyA re (bI. bI. enDa rUA. 763.44 sAta karoDa cuMmAlIsa lAkha rUpiyA che. uparAMta sI, AI reve kaMpanI), dha greTa InDIyana penInasyulara relve (jI DiprIsIezana phanDa, penzana phanDa vigere AITama che. relvenI AI. pI. reve kaMpanI), northa vesTa phranTIyara panImyulara relve AvakamAMthI sAmAnya aMdAjapatramAM rUA. 166.90 karoDa ekase. ( ena. Dabalyu. reve kaMpanI) dha sadharna enDa sadhana marAThA rehave chAsaTha karoDa nevuM lAkha rUpiyA laI javAnA che. (esa. enDa ema. esa. 29 kaMpanI ) vigere khAnagI dezanA khuNe khuNe relvenI sagavaDa jaldI maLe tevA jhaDapI mAlIkInI relve kaMpanIo astitvamAM AvI. dezI rajavADAoe prayAso thaI rahyA che. DabbAomAM thA sTezana upara svarachatA paNa relve nAMkhI. Ama musApharI tathA mAlanI heraphera mATe navI ane sagavaDe puratI nathI. musApharI karavA keTalA divaso agAuthI sagavaDo ubhI thaI, relve mATe nadIo ne khADIo upara pule TIkITa meLavavA lAInamAM ubhA rahevuM paDe che. ujAgarA karavA paDe baMdhAyA, anukuLa rIte pula para pahoMcI aDagaLa javAya tevI che. DabAonI aMdara ke DabA bahAra DabAne vaLagI rahI ane saDaka mATe sarave karavAmAM AvI. jamIne ekavAyara karavAnA kAyadA ' jIvane jokhame DabA bahAra keTalAka pesenjarane laTakIne musApharI mAraphata jamIna levAI. paradezathI AyAta karelA raTIlanA pATA para karavI paDe che. gAMdhIjI trIjA vargamAM musApharI karatA paNa Aje TreIna cAle tevI pAkI saDake baMdhAya. varAyaMkathI cAlatA to koI netA-pradhAna ke adhikArI tharDa kalAsanA DabbA pAse jaI Jain Education Intemational
Page #536
--------------------------------------------------------------------------
________________ 558 bhAratIya amitA sarvadamana grAIpa voTara bAlakanuM jIvanarasAyaNa apa, jhADA, ulTI peTanI AMkaDI, cUMka gaLe; dAta AvatI vakhatanI takalIphA vigere bALakanA badhA ja sAmAnya rogo mATenI A nirdoSa gharagaththu ane akasIra auSadhinI ekaja bATalI bajArU badhIja davAonI ApanI kharIdI aTakAvI deze. ane bALakane taMdurasta, tejasvI ane aSTapuSTa banAvI navI tAjagI Apaze kAraNa ke gujarAtanA gharegharamAM paMcAvana varSothI vaparAtI prakhyAta "kAThiyAvADI bAlAmRta sagaDI"nA utpAdakenI zAstrokata ane sapramANu banAvaTa che. kAMcakI chApa telo suratI masAle vALanA muLane piSaNa ApI kharatA aTakAve che. magajane temaja netrane tAjagI ane ThaMDaka Ape che vALane lAMbA - kALA, gucchedAra banAvI suMdaratA vadhAre che. nAnI umaramAM vALane sapheda thatA aTakAve che. mATe te sarvazreSTha che. amArA prakhyAta bAbAseTa vApare jemAM cAra ajoDa davAo ApavAmAM Ave che. vistRta mAhitI, vyApArIbhA tathA amArI banAvaTanI bIjI khyAtanAma davAonI jANakArI mATe patravyavahAra kare kAThiyAvADI bAlAmRta sogaThI DIpo vidya navanIdharAya harajIvanadAsa AMbAcaka AMbAcoka bhAvanagara (gujarAta Jain Education Intemational
Page #537
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratamAM sahakArI mRtti zrI madhusUdana bI. zAha .. . bhAratamAM bhale sahakArI pravRttinA maMDANa 1904 nA tathA mosamI ane TUMkAgALAnI khetI viSayaka dhirANa tathA sahakArI zarAphI sahakArI maMDaLIone kAyado ane pachI 1912 nA sahakArI dhoraNe tAlukA ane jIllA kharIda vecANa saMdha mAraphata kheDUtanA zarAphI ane bInazarAphI tamAma prakAranI maMDaLIonI racanAnI joga- mAlanuM dhirANa sAthe saMkalana ane vecANa jIllAnuM vAI ane pachI prathama vizvayuddha ane tyArabAda prAntIya (rAjya) rAjyakakSAnA saMdha sAthe saMchata thavuM ane savalata meLavavA sarakArane svAyatattA bakSIsa, vizvavyApI maMdI, bIju vizvayuddha vagere uparAMta khetI pedAra jemake kapAsa, DAMgara, magaphaLI banAvonI sahakArI pravRttinA vikAsa upara bhale ochIvattI asaro vagerenuM rUpAMtara karanArI sahakArI maMDaLIo mAraphata kAmakAja thaI hoya paNa sahakAranI caLavaLanI upagItA samajI 1950 mAM thavuM temaja gRha ane nAnA dhaMdhAone vikasAvavA; gAmaDAnA rASTrIya Ayojana paMcanI sthApanA thayelI ane tyArabAda paMca- nAnA nAnA kArIgaro jemake suthAra, luhAra, raMga chApa kAma vALA varSiya yojanAnA kAryakrama amalathI sahakArI kSetre kRSi dhirANano zaNa ane kAthI udyogamAM rahelA tathA hasta udyoga ane mATI; sAre e vikAsa thayela che. ane tethI dhIme dhIme rUpAntara, cama vigere udyoganA kArIgaronA temaja hAthazALa ane yaMtrazALa vecANa vagere prakAranI sahakArI maMDaLIo noMdhapAtra pragati karI calAvanArA bhAio vigerenI sahakArI maMDaLIonI racanA karI 2lI che. temanuM jIllA ane rAjya kakSAe saMyojIta thatAM InsTanTa paddhattithI, kAco mAla meLavI, utpAdana ane utpanna mAlanuM vecANa, pracAra bhAratamAM sahakArI pravRttine Azaya Arthika samAja racanA ane jAherAta, vecANa vaLatara tathA hasta udyoga kArIgarInI sAthe sAmAjIka samAja racanAne paNa khyAla rAkhavAmAM cIjonuM pradezamAM bAra meLavavuM ane sudharelA sAdhana vAparI Ave che. sudharelI Dhabe utpAdana karI sthAnika ane bIjA udyoga vikasAvavA ApaNA dezamAM paradeza parAdhInatA gayA pachI ane dezane vigere sahakArI pravRttinA je aMge che tene bahujana vikAsamAM svAdhInatA maLayA bAda bhAratanI prajA vadhAre sukhI thAya ane te lAbha laI zakAya. eTale ja nahi paNa rojI reTI ApavA meLavavA samRddha bane e hetuthI khetI ane udyogakSetre pragati thaI rahI che. jaMgala sahakArI maMDaLIo dvArA kArakhAnAM paravAnAdAra mAraphata thatuM 70 (sIra ) TakA vastI khetI pradhAna hovAthI tenI AbAdI zoSaNa aTakAvavuM ane have audyogIka dhirANa aMge paNa judI khetInI AbAdImAM samAyelI che; ane bhAratane kisAna sahakArI beMkanI sthApanA thavI vigere pAsAMne 5Nu sahakArI prabuddhizALI ane mahenatu jarUra che. paraMtu AciMka rIte te saddharatA ttimAM AvarI levAmAM AvyA che. eTaluM ja basa nathI. paraMtu prIpta karI zaka nathI. balka sabaLa thayo nathI. kAraNake te khetI hariyALI krAtI sarjavAmAM mahatvano phALo ApanAra rAjya kakSAthI tarIke apanAvelA dhaMdhAmAM te joItI pragati karI zaka nathI. mAMDI prAthamika sahakArI jamIna vikAsa beMka ane tenI zAkhAo ane tethIja kheDUtanA A praznanA ukela mATe aneka prayatno thaI mAraphata grAmya DIeNcaronI vividha zreNInA vecANanI yejanA tathA rahyA che. rAjya sahakArI benka temaja gujarAtamAM kapAsIyA pIlavAnA kAra khAnAnI vaijanA ane temAM Azare rUpiyA pacAsa lAkha muDI bhArata dezanA Arthika AyojanamAM-sarakArI pravRti dina prati- 2 rokANa uparAMta kenIMga ane kelDa kaToreja plAMTanI dina vadhune vadhu mahattA prApta karI rahI che; ane kheDUtone khetI yojanA tathA rUpIyA nevuM karoDanA aMdAje kalela, kaMDalA khAte mATe dhirAnA sahakArI maMDaLI mAraphata lona madada sahakArI maMDaLI thanArA khAtaranA kArakhAnAM ane te dvArA ubhI thanArI re jagAmArata khene apAI rahele nAnI paTI siMcAIne lAbha dura rInI taka tathA sahakArI tAlIma rAjya kakSAthI mAMDI maMDaLI dara pAIpalAIne nAkhI ApavI. temaja pIyatanI sagavaDa purI sabhAsada ane maMDaLI maMtrI sudhInI janAvALI vagere asarakAraka pADavA uparAMta sahakArI maMDaLI mAraphata u ma bIyAraNa purU pADavuM sAdhana jaNAtAM A sava judAM judAM sahakArI aMge bhAratanI temaja sudharelA khAtaranA upaganI samaja ApavI. ane sahakArI pravRttimAM pragatizIla thatAM anIvArya banI raheze; kAraNa jatunAzaka davA upayoga vadhAro temaja sahakArI dhoraNe DerI ke jAhera kSetre ane khAnagI kSetre uparAMta AjanA arthataMtramAM udyoga, sahakArI kAMtaNa mile, khAMDanA kArakhAnAM uparAMta kuvA- sahakArI caLavaLa paNa dezanI Arthika, sAmAjIka ane naitika oIla ejana, TrekaTara vigere mATe kheDUtone lAMbI mudatanuM dhirANa unnatI sAdhavAmAM eka agatyanuM aMga banI rahyuM che. ke jethI ApavuM temaja jIllA sahakArI beMka ane nAgarika sahakArI beMke Avaka ane saMpattinI viSamatAnA kAraNe thatA zoSaNane pratikAra mAraphata vividha-kAryakArI maMDaLI ane sevA maMDaLI ane temanA sahakArI caLavaLa (pravRtti) mAraphata thatAM sahakArI pravRttie lokasaya mATe temaja vyakita dhirAMNa, udyoga dhaMdhA vepAra mATe ApavuM zAhI prakRtti banI rahe ane bhArate svIkArelA samAjavAda ane mane manatu jAlI che; ane bhArata AbAdI ropaNa Jain Education Intemational
Page #538
--------------------------------------------------------------------------
________________ 160 kAvI samavAyataMtra ( Socialistic bantern of Society and co-operative common wealth ) nuM svapna sAkAra karavA je pAnA sAnA eTale dezanA sahakArI ane mIna sahakArI kAkAne sattA ane sahakArathI te phaLIbhuta thatAM sahakAra dvArA bhArata AbAdI ane unnatInAM sApAna khIjA dezonI harALamAM dhIme dhIme sara thatAM mAnava kalyANa tarapha deza vaLI zake. kendra sarakAranI 19mI julAI 1969 mAM ekAeka cauda moTI vargIkRta vepArI benkonA karavAmAM karaNanA pariNAme ane rASTrIyakaraNane sevAmAM vagere abhyAsanI vicAravA vigatonAM bhAratadeza khAka kSetra eka navAja tabakkAmAM pravezI to che. ane A bInuM kane samaya ja karI zakarI; e A sarvirita che. ane A badhI vigatamAM zaherI caLavaze. uparanI tamAma bAbatA dhyAnamAM lai agatyanA bhAga bhajavavAnA rahe che. nakhara 1 ra 3 p nIcenI vigata jotAM bhAratanI sahakArI pravRttinA AMkaDAkiya ane vattAtmaka vikAza vega badhe jaLavAI rahe parantu sau A zaherI khetae sahakArI kheAnA judA judA rASAmAM vagere 67-68nA varSa bhAkhare vikAsanA mAMkaDAM. 5 7 rAjyanuM nAma gujarAta mahArASTra kausara AMdhra pradeza tAmIla nADa pazcima baMgALa khAsa vahukamathI AvelA rASTrIya amala bIjA anya kula 122 215 216 142 145 125 bhAratIya asmitA sArI kSetranA abhyAsIone vivita che ke A pravRttinA vikAsa kAmAM paMcavidha yojanAno egavAI uparAMta vekazAhI sarakAranI udAranItI ane protsAhajanaka pagalA uparAMta nANAMkIya sahAya paNa sArA evA bhAga banI che. 1966 sudhInA varSanA upa labdha AMkaDAonI vigata A aMge nIce mujaba che. maMDaLInA prakAra kula ekanI kArya sAdhaka bhaDALa sakhyA rUA. lAkhAM 158 anukrama nagara 1 117 3 pa huM 7 grAmya zarAphI ma'DaLIe khaunArI sArI magA anAja enkA rAjya sahakArI benko caudorI sahakArI pe jIllA sahakArI benko jamIna gauravI vikAsa baeNnko 2842,75 6175,85 1531,86 711,53 1597,39 439,33 1100,42 14399,13 kula kAryasAdhaka bhaDALanA TakA 19,74 42,89 *r 4,94 11,9 3,04 7,65 100,00 sakhyA 200324 133106 6847 25 29 346 7ra6 vagere.
Page #539
--------------------------------------------------------------------------
________________ zrRtima dha jula judA rAjyonI sahakArI kSetre tulanAnA AMkaDA ane bhAratanA te aMgenA AMkaDAnuM pramANa vagere kALI dITha zaitAnuM AgavuM maMDaLI dITha zera muDI s vizvana maMDaLI dITha anAmata gagADI levAyela pIga maDaLIdITha AuTa sTenDIMga leAna maLIdITha kAryakArI mUDI sabhyadITha zeramuDI sabhyadITha anAmata khAkI nIkaLatI lheNAnI TakAvArI dhIrANa lenAra sabhyadITha AuTa sTenDIMga leAna kula sabhyanA prakAmAM dhIrANa lenAra sabhyanI TakAvArI bhArata mahArASTra rUA. rUA. | 12825 25728 9913 23338 32202 36883 | 48415 | 57 19 34-19 558 38-1 21642 8796 1928 631400 84208 56 para 30361 T 142 13 paMjAba mAsa gujarAta rUA. rUA. za 106 19 25843 32398 392 951 | 13580 4837 17078 | 40858 | 71945 | 83510 | 546 01 | 28558 121164 1 102 | 17841 | 24315 4833 -** 397 41 11 28-67 74934 | 166 33 24-47 382 | 1119 43-82 37-72 26-46 51-6 dhIM popyulara TreDIMga karyuM. sAyakalanA vepArI. khADIyA cAra rastA, posTa ophisa sAne, amadAvAda. padma amAre tyAM dareka rakamanI sAyakala tathA tenA spera pArTasa tathA sAyakalanA TAyara Tyuba, rAdhAmakala vigere vyAjabI bhAu maLe. ekavAra padhArI bAbArI karI.
Page #540
--------------------------------------------------------------------------
________________ 562 bhAratIya amita [4] bhAratamAM mukhyatve judA judA prakAranI maMDaLIonA dhIrANa vecANa tathA kAmakAjanI vigata mukhyatve 1967 nA varSonA AMkaDA mujaba nIce pramANe che. anuM. naMbara vigata | pragati ]. zere khetI viSayaka TuMkI ane madhyama mudatanuM dhIrANa 365,40 kareDarUpiyA prAthamika sahakArI maMDaLIonI thApaNe ne svakIya bhaMDoLa 183,4 karoDa rUpiyA 1965-66 nA varSa Akhare je 1946-47 nA varSa sAthe sarakhAvIe to 1946-7 nA varSamAM A aMge 14-1 kaDa rUpiyA hatA. 1965-66 nA varSa Akhare 1960-61 nA varSanI sarakhAmaNImAM 1960-61nA AMkaDA A aMge 255,6 karoDa rUpiyA hatA. rAjya ane jIllA sahakArI beMnkonI thApaNo ne ! svakIya bhaMDaLa 530,00 karoDa rUpiyA khetInA mAlanuM sahakArI maMDaLI mAraphata vecANa 338karoDarUpiyA 1960-61mAM A aMge 179 karoDa rUpiyAnuM vecANa thayeluM. 8,2 DerI sahakArI maMDaLIo dUdha vecANa karoDa rUpiyAmAM 1965-6 6 mAM jyAre 53-54 mAM kula be karoDanuM vicAryuM hatuM ane maMDaLInI saMkhyA 1354 ane 1,17 00 sabhya hatA. jyAre 6 0-61mAM maMDaLInI saMkhyA 30 ane 4,5 lAkha Tana khAMDa utpAdana hatuM ane temAM rASTrIya utpAdanamAM sahakArI kSetrane 14,8 TakA phALeA hato. sahakArI khAMDa kArakhAnAM 54 saMkhyA ane 6,6 khAMDa utpAdana lAkha TanamAM 30, 09 TakA rASTrIya utpAdanamAM phALe 78,00 (1967-68) ! keDarUpiyAmAM jyAre 1960-61mAM dhIrANa rUA. 11,62 karoDanuM rAjya sahakArI vikAsa benka dhIrANa sahakArI maMDaLIo mAraphata biyAraNa-khAtara khetInAM ojAronAM vecANanI vigata 1pa9, 9 karoDa rUpiyAmAM sahakArI kAMtaNa mIlo ne vaNakara sahakArI maMDaLIo vecANa 91,2 vecANa karoDa rUpiyAmAM 13278 maMDaLIo sane. 1964-65mAM 8 karoDa vecANa ane 9973 maMDaLIe. che garIbapurA sahakArI maMDaLI garIbapurA (ghoghA mahAla) ( ji. bhAvanagara) sahakArI pravRttinI yojanA e mATe amalamAM mUkavAmAM AvI che ke vadhAre sArU jIvana jIvI zakAya, vadhAre sArI rIte baMdha thaI zake ane utpanna karavAnI vadhAre sArI rIte dAkhala thaI zake kAraNa ke karakasara karavAthI vadhAre sArU jIvana thAya che, svAzraI dhaMdhe thAya che ane paraspara sahAyathI utpanna karavAnA sarI rIte ajamAvI zakAya che. Jain Education Intemational
Page #541
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha 563 uparanI AMkaDAkIya pragatinA anusaMdhAnamAM avAra navAra rIsarca insTITayuTane sahayogathI bIjI peDhIo ke je A aMge pariSadomAM temaja maMDaLIonI mulAkAtamAM vaDApradhAna, zivarAmana bahoLo anubhava dharAvatI hatI te bebIDa utpAdananuM kAmakAja zarU kamITI, rijharva benka opha InDIyA vagere prazaMsAnA puSpa nIce karavA khacakAtI jyAre amule A bebI kaDa utpAdanamAM gheraghera mujaba varelA che. pitAnuM AkhA dezamAM rozana karyuM che. svargastha vaDApradhAna javAharalAla naherUe 15-5-6 nA roja rIjharva beMka opha IDIyAe khetI viSayaka sahakAra dvArA dhIrApravarana nagara sahakArI khAMDa kArakhAnAnI mulAkAta vakhate jaNAveluM NanI vyavasthA aMgenA grupanA rIporTamAM paNa jaNAvyuM che ke ke je dAyakAmAM A aMgenI zarUAtathI je pragati thaI che, teNe "sahakArI khetI viSayaka dhIrANanuM kAmakAja chellA dAyakAmAM asahadezanI pragatimAM dIzA badalI che. ane bIjA rAjya ane leke e kAraka pragati karI rahyuM che ane dhIrANa aMgenI je aMdAjI A kArakhAnAnI mulAkAta jaNAze ke sakriya sahakAranI racanA jarUrIAtanI sarakhAmaNImAM kula aMdAjanA 253 TakA jeTaluM ane kAmakAja A maMDaLI jevuM thatAM sahakArathI zuM thaI zake che tene 61-62 mAM phALo che. jyAre 1951-5ra mAM A aMge teno khyAla Avaze vagere." sarakhAmaNI karatAM phakta 31 TakA jeTalo phALo hato." sahakArI khAMDanA kArakhAnAnuM pitAnuM ekaThuM kareluM zerabhaMDeraLa uparanI vikasI rahela sahakArI pravRttinI vigato jotAM ApaNAM ane rIjharvakanDa ane bIjA ko 1966-67 mAM lagabhaga 68 gujarAta aMgenI vigata jotAM jaNAze ke bIjA rAjyanI sarakhAkaroDa rUpiA hatA. maNImAM gujarAta vividha sahakArI kSetre AgaLa che. ane sArI rIte pragati sAdhelI che. baTuke mokhare che. ane gujarAtanA sahakArI - zrImatI indIrAgAMdhI bhAratanA vaDApradhAne 1967 nA DIsemba AgevAna rASTrakakSAnI sahakArI saMsthAomAM paNa agra gaNyasthAna ramAM navI dilhI khAte pAMcamI bhArata sahakArI koMgresanA uddaghATana bhogave che. kAraNake temAM bhAvanA sevAbhAva ane sahakArI saMgaThana, pravacanamAM jaNAveluM ke "te pachI bhale khetI, udyoga ke sevA kAryakSamatA tathA vepArI kuneha ane vahIvaTI vizALa anubhava saheje tarI sahakArI saMsthA hoya paNuM 1950-51 thI bhAratane Ayojana Ave che. karavA mAMDayuM. tyArathI sahakArI caLavaLamAM suMdara pragati thaI rahI che. ane sahakArI mArkeTIMga maMDaLIo mAraphata 338 karoDa rUpiAnuM sahakArI caLavaLanI vigata ane pragati joyA bAda 1966-67 mAM khetInA utpAdananuM mAlanuM vecANa thayela che. sahakAranA mukhya sidhAnto jANavAmAM Ave to A aMge susaMtenAthI huM prabhAvIta thaI chuM vIgere." gatatA jaLavAya. sahakAranA mukhya sIddhAtomAM ja marajIyAtapaNuM sahakArI maMDaLI mAraphata bIyAraNa, sudharelA bI ane khetInA eTale khulluM ane svaicchIka sabhya pada. jArAnA vecANa a ge 1965 mAM khAtara e ganI zIvarAmana va lekazAhI valaNa (pravAha athavA kAbu) eTale nyAyI vaheMkamITIe ullekha karyo che ke sahakArI maMDaLIonI maryAdA hAvA caNI ane mUDIpara maryAdIta vyAja chatAM bIjI paMcavarSiya yujanAmAM teNe khAtara vaheMcaNI aMge agatyano bhAga bhajavavAno yatna karyo che. ane sahakArI maMDaLI ja phakata naphAnuM ja dhyeya nahi ee A vaheMcaNImAM sevA purI pADavAno je agatyano bhAga sarakhApaNuM (samAnatAnuM dhoraNa) bhajavAvAne te yatna karyo che. ane AMdhrapradeza, gujarAta, mahArASTra huM paraspara sahAya. ane paMjAba ane mahe sura rAjyamAM sahakArI saMsthAoe khAtara ka sahakArI zikSaNa vahecaNI aMge agatyanI bhUmikA bajAvI che. vI sahakArI saMsthAonAM sahakAra vagereno samAveza thayelo | BrI sahakArI maMDaLIonI pragati ane tAyAjhAkAna nAmanA che ane A siddhAtAnA sakIya amalIkaraNa maMDaLImAM tamAma lekhake kheDA jIllA dUdha utpAdana saMgha lI. ANaMda (amulaDerI) sabhAsadane sarakhA hakaka cAhe te ekazera athavA anekaoNra dharAvato aMge nIce mujaba jaNAvyuM che. hoya tathA cuMTaNInA niyama mujaba vyavasthApaka kamITImAM ubhA "958thI amulanuM mAkhaNu ghera ghera jIbhe bolAI rahyuM che. rahevAne hakaka ane vepArI kuneha ane vyavasthAthI ja khAnagI ane bhAratamAM dudhanI banAvaTamAM amula DerI mokhare che. ane catuM zoSaNa aTakAvI juja naphAnuM dhoraNa rAkhavuM ane vadhumAM pradezanI kaMpanI jemake lepsa; nezansa; yunIlIvara; vagereno vadhu phakata 9%nuM DIvIDanDa ApavuM ane cokakhA naphAmAMthI rIjharva paNa tene sAtha ane sahakAra che. ane rAmanI anAja ane khetI kaMDa; makAna phaMDa vigerene upaga sAmAjIka hItamAM karo, ane saMsthAo amulaDerIne eziyAmAM prathama naMbara Avela che. vaLI dara varase vArSika sAdhAraNa sabhA bharI tenA kAmakAjane bahAlI 1964mAM sahakArI maMDaLIonA khetI aMgenA khAtA ane DhoranI ApI bhaviSyano kAryakrama nakakI karo temaja huM maMDaLIne ane olAda aMgenA kAmakAjanI kamITIe amula aMge jaNAvyuM che ke maMDaLI mArI e sabhyonI bhAvanA sAthe karakasara ane paraspara (amula bebIkuDa mATe mokhare che) ane senTralaphuDa TekanolojIkala sahAya ane Arthika asamAnata sAthe sahakAranA uparanA siddhAnta Jain Education Intemational
Page #542
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratIya asmitA ne vaLagI rahI peTA niyama mujaba je te prakAranuM kAmakAja karavuM muDInuM baMdhAraNa, zarAphI kAmakAja ane Arthika saddharatA, sabhAsada vigere eya apanAvavAmAM Ave che. eTale paradezanA rocaDela, dhIrANa, tathA vasulAta pAtra hoya te rakamanA pramANamAM mudata vItI bAkInI pAyAnIsa ane DIsujha vagerenI je praNAlIkAo ane nAmanAo TakAvArI, vyAja mAMgaNIne vasulAta pAtra vyAja kula dhIrANa lenAra che te bhAratamAM paNa judA judA prakAranI maMDaLIo dhIme dhIme sabhAsadonI saMkhyA sAthe samayasara dhIrANu parata nahi karanAra kasudAra sIdha karI rahI che. sabhyonI saMkhyAnuM pramANa kharAba ane zakamaMda heNa mATenI jogavAI zarAphI kAmakAja sivAya bIjI pravRtti tathA vyavasthA eTale sabhAo sahakArI zikSaNanuM mALakhuM jotAM zikSaNa uparAMta tAlIma, bharavA bAbata kasudAra sabhyo sAme pagalA levA bAbata, hisAbe prakAzana, pracAra ane saMgaThThanane samAveza thAya che. sahakArI vaDe eDITa Inspekazana vagereno samAveza karavAmAM AvyuM che. zikSaNa ane nezanala ke. e. yuniyana opha InDIyAthI mAMDI ane khetI viSayaka sahakArI maMDaLIo ke jemAM sevA sahakArI rAjya sahakArI saMdha tathA jIllA sahakArI saMdha ma DaLI sabhya maLI ane vividha kAryakArI sahakArI maMDaLIne samAveza karelA ane abhyAsa valano samAveza thaI zake che temaja che. ane uparanA mArkasa ApavAnI paddhati te maMDaLIonA sahakArI tAlIma aMge audyogIka maMDaLIone sahakArI oDITa daramyAna lAgu pADavAmAM Ave che ane 60% mArkasa ke tAlImavarga, grAhaka sahakArI bhaMDAranA karmacArInA vargo jethI vadhu mArkasa Ave to maMDaLIne varga ApavAmAM Ave DerI pazupAlana vigere. sahakArI maMtrI varge navacetanavargo, sahakArI che. dareka maMDaLI aMge anaveSaNa daramyAna eDITarma bharavAnuM khetI maMDaLIonA hoddedAre aMgenA tAlImavargo, mahIlAonI vigatavAra phema hoya che. je zrI oDITare oDITa vakhate bharavAnuM sahakArI maMDaLInA vargo, temaja sahakArI abhyAsa ane pravAsa vIgere mArakta tAlIma maLI rahe che. vaLI rAjya tathA jIllA sahakArI beMka ane tenI zAkhAo - jyAre sahakArI prakAzanamAM sahakAra aMgenA pustake, copA aMge temaja keTalIka jagyAe grAhakabhaMDAra, apanA bajAra, temaja nIyAM, khAsa paripatro, posTarsa, pholDasa vigereno samAveza thAya vaNakara sahakArI maMDaLIo ane bIjI maMDaLIo aMge satata ane che. tathA sahakArI prasaraNa aMge calacitra nirdezana kAryakrama, prada samavAya oDITa (apa)nI vyavasthA sahakArI saMsthAoe zana, zIlDa enAyata InAmI harIphAIo, nibaMdha, bacatakuMbha, svIkArelI che. jenA AdhAre niyamita sahakArI khAtAnA eDITa vakatRtva spardhA vagere yojavAmAM Ave che. ane sahakArI saMgaThThanamAM sTApha mAraphata je te saMsthAnuM tramAsika, chamAsika, oDITa ane pariSada javI temaja semInAra bharavA, zibiro goThavavI ane te rIte chellA haptA 6 daramiyAna AkhA varSanuM oDITa ane sabhAo tathA parisaMvAda yojavA vagereno samAveza karavAmAM te aMge eDITa memo bharI tenI vigata vArSika sAdhAraNa sabhAmAM Ave che. maMDaLInA saravaiyAne pramANita karI maMjurI ApavAmAM Ave che. sahakArI maMDaLIone eDITava, kAmakAjanI pArAzIzI ane A aMge oDITa sTAphano kharca je te saMsthA athavA batAve che. dareka maMDaLInuM vo ekavAra aSaNa kAyadA heThaLa saMsthAo bhegave che. bake phALavI le che. rAjyanA racha TrArane temanA sTApha mAraphata karAvavAnI javAbadArI soMpavAmAM Ave che. A aMge eDITavaga uparathI maMDaLInI sahakArI kSetre-anya prakAranI sahakArI maMDaLIonI ArSika saddharatA ane tenI vyavasthAnI kAryakSamatAno sAmAnya paristhiti kAmakAja pragati tathA paMcavarSiya yejanAnI vigata khyAla AvI rahe che. ke jethI sAmAnya janatAnuM sahakArI pravRtti jotAM jaNAze kepratye vizvAsa AkarSavAno hetu saphaLa thAya ane maMDaLInA kAma nA kAma- (a) sahakArI ghara bAMdhanAra maMDaLIonI saMkhyA 1965mAM kAjanA pramANamAM teNe , va, jA, ru varga ApavAmAM Ave che. vadhIne 12 thaelI je paikI pAMca AMdhrapradezamAM ane be gujarAtamAM vaLI khetI viSayaka sevA ane vividha kAryakArI sahakArI maMDaLIomAM hatI. ane temanA kAmakAjanuM bhaMDoLa 23 karoDa rUpIA uparAMtanuM eDITavAM uparanA dhoraNe ApavA aMge mArkasa [guNa ApavAnI hatuM. jyAre prAthamika ghara bAMdhanArI sahakArI maMDaLIonI saMkhyA rIjharva beMke sUcavelI prathA apanAvavAmAM Ave che. ane khetI 10975 hatI ane temAM 697 lAkha sabhya hatA ane A aMge viSayaka dhIrANu vadhAravAmAM rIjharva beMke paNa mahatvano phALo aDadhA uparAMtanI maMDaLIo gujarAta ane mahArASTramAM hatI. Apela che ane oDITavargane paNa mahattA Ape che ane te jyAre sarerAza maMDaLIdITha sabhya saMkhyAnAM AMka 150 sabhyone viSenI mahattA dhyAnamAM laI akhila bhArata mATe sAmAnya gheraNa meLavI mAIsara rAjya mokhare hatuM. sthApI zakAya te hetuthI oDITarNa aMge yojanA taiyAra karavAmAM AvelI ane rAjayanA rajIsTrArazrInI paripadomAM carcA vicAraNA bhArata sarakAre audyogika kAmadAra ghara bAMdhanArI sahakArI karyA bAda tA.1-7-6 3thI A aMge mArkasa eTale guNa maMDaLInA maMDaLIonI madadanI vaijanA 1952 mAM tathA ochI AvakanA oDITa daramyAna ApavAnI yojanA svIkAratAM dareka rAjayamAM teno amala ekamane A aMge madadanI yejanA 1954 ane madhyamavarga Avaka thaI rahyo che. ane A aMgenA mArkasa ApavAmAM mukhyatve maMDaLImAM ekamane madadanI janA 1959mAM zarU karelI ane A yojanA Jain Education Intemational
Page #543
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha 565 emAM 27000 ghara bAMdhavAmAM AvelAM ane temane 17 karoDa vadhu vikAsa thaI zake ethI paMcavarSiya jinAmAM AvI maMDaLIo rUpiyA uparAMtanI sarakArI madada ApavAmAM AvelI. jaMgalanA kupa uparAMta jaMgalanI bIjI pedAza ane tenA rUpAntara cothI paMcavarSiya yojanAmAM sahakArI judA judA prakAranI sahakArI dhoraNe kare tema apekSA rAkhavAmAM Ave che. hAusiMga sosAyaTIo aMge rUpIA sAtaso karoDamAM 18.5 lAkha makAna bAMdhavAnI jogavAI che ane grAmya vasAhata ane jamIna rIkSA kheMcavAvALAnI tathA moTara TekSI TrAnsaporTanI vihoNA majura ane pachAta varganA bhAIo temaja AdivAsI 135 bhAIonA hitArthe A aMge bRhada aMze dhyAna ApavAnuM nakkI 1965mAM rIkSAvALAnI sesAyaTIo 131 hatI. paMjAbamAM thayeluM. AvI maMDaLIo kAma kare che. ane A maMDaLIo kule 2210 majura sahakArI maMDaLIo ane bAMdhakAma sahakArI rIkSA dharo che. rIkSA kharIdavA A aMge vadhumAM vadhu rU. vIsa maMDaLIo sArA pramANamAM rejI grAmya vistAramAM bekAre ke hajAra sudhInI lona 7 varSamAM bharapAI karavAnI vigata ApavAmAM ardhabakArAne purI pADavAmAM sahAyarUpa bane che. ane temane majurI Ave che ane maMDaLI dITha rUpIyA 900 sudhInI rakama vyavasthA vyAjabI ne niyamita maLatAM khAnagI konTekaTaranA zeSaNano bhoga kharca tarIke menejara pagAra madadarUpe vadhumAM vadhu pAMca varSanA banatA te aTake che. 1964-65mAM AvI sahakArI maMDaLIonI gALAmAM phALavavAmAM Ave che. Arthika bhIMsavALI prajAne anurUpa saMkhyA vadhIne 4305 tathA sabhya saMkhyA 279000 thayelI jyAre A maMDaLIo hovAthI A aMge kendra prerIta yojanA vicAra 1959-60 A aMge maMDaLI saMkhyA phakta 20 i hatI. vaLI vAne paNa agAu nirNaya le. cothI paMca varSiya 1964-65mAM A maMDaLIoe sADA ATha karoDa rUpIA upa yojanAmAM 300 navI AvI sahakArI maMDaLIo sthApavAnuM rAMtanA konTekaTa kAma karela che. AvI maMDaLIonuM jIllA; rAjya vicArAyuM che ane te mATe 103 lAkha rUpiyAnI lona ane kakSAe pheDarezana sahakArI dhoraNe racavAnuM paNa agAu nAgapura pa-94 lAkha rUpiyAnI vyavasthA kharca madadanI jogavAI karelI. semInAra ane rAjya pariSada vageremAM vicAravAmAM AveluM ane jyAre moTara TrAnsaporTa kArIgara maMDaLI ane 1965 mAM 919 AvI maMDaLIonA maMtrI pagArapeTe madada amuka (vIsahajAra) kAma maMDaLIo hatI. je paikI phakata paMjAbamAM 497 AvI maMDaLIo TenDaravInA maMDaLIne ApavA mAnya ane bhalAmaNa karelI. ejAre hatI. AvI maMDaLIo mAlavAhana ane pesenjarsa (musAphara) vAhana aMge madada vagere janAo paNa che. ane jIllA sahakArI beMke athavA te bannenI kAmagIrI kare che. maMDaLInA sabhyo mukhyatve AvI maMDaLIone kAmakAjanA bhaMDoLa mATe lona Ape che. ethI paMca. AMdhra pradeza kerALA rAjyanA che ane sabhya saMkhyA 32966 hatI. varSiya yojanAmAM cAra hajAra AvI maMDaLIo sthApavAno aMdAja maMDaLIdITha zera bhaMDaLanI vigate AMdhrapradeza mokhare che. jyAre che jenI kula maMDaLIonI saMkhyA Azare nava hajAra thaI rahe. AvakanI daSTie madrAsane cama naMbara che. A aMgenI maMDaLImAM mukhyatve puMjImAM moTara, varkazopa ane mazInarIo hoya che. jenI AvI maMDaLIomAM sahAnubhUti darzaka sabhyonI saMkhyA vadhumAM kiMmata 1962nA AMkaDA mujaba 188,para hatI. cothI paMcavarSiya vadhu pAMca TakA rAkhI zakAya ke jethI AvA pravartaka saMsthAnA yojanAmAM AvI maMDaLI ono vikAsa mATe kendra rUA. 20 karoDanI bhAI enA anubhava, jJAna ane muDIne lAbha zarUAtamAM maMDaLImAM IlAyadI jogavAI karelI che. pagabhara thatAM maLI rahe. sahakArI vImA maMDaLIo :- mahArASTra, rIsA AMdhrajaMgala kAmadAra sahakArI maMDaLIo: pradeza, gujarAta ane madrAsamAM maLI AvI maMDaLIo 64-65 mAM jaMgalanA kensekaTaranA zoSaNamAMthI aTakAvavA ane jaMgalanA 7 hatI ane tenA sabhyonI saMkhyA 11617 hatI. ane tenI kapa kheDavAmAM thato napho kArIgaro, kAmadArone maLI rahe ane puMjInI kiMmata 194,52 lAkha jeTalI hatI. A sAte maMDaLIo vyAjabI majurI maLI rahe te hetuthI AvI maMDaLIonI spaSTatA naphAmAM kAmakAja karatI ane tene kula naphe 14,24 lAkha 1964 karavAmAM Ave che. A aMge muMbaI rAjayanI jaMgala majura -65mAM hato. jyAre temanuM muDInuM rokANa 99,1 lAkha hatuM. maMDaLIonuM mALakhuM yogya gaNavAmAM Ave che ane bIjA rAjyone je paikI 40 lAkha uparAMtanI rakamanuM rokANa kendrane rAjyanI sahapaNa te vikAsa ghaTakomAM apanAvavAnI bhalAmaNa karavAmAM Ave kArI jAmInagIrImAM hatI. cothI paMcavarSiya yojanAne aMte primiche. trIjI paMcavarSiya yojanAmAM sahakArI kSetre AvI maMDaLIone yamanI vArSika Avaka A maMDaLIonI rU. 5 karoDanI thavAne samAveza sahita 195,70 lAkha rUpiyAnI jogavAI IlAyadI aMdAja che. rAkhelI. 1964-65 mAM AvI maMDaLIonI saMkhyA 1143 hatI. bahenonI bacata ane karakasara sahakArI maMDaLIo-nAnA ane temAM 1 lAkha bAra hajAra base teMtAlIza sabhya hatA. ane gRhaudyogo dvArA madhyama varganI hene pharasadanA samayamAM ane te maMDaLIoe 396,26 lAkhanA kaTrekaTanA kAma karelA. Avaka karI zake te hetuthI grAmya vistAramAM AvI maMDaLIo racajaMgalakhAtA taraphathI jarUrI savalata maLI rahe te mATe rAjya ane vAmAM Ave che. 1963mAM AvI maMDaLIonI saMkhyA 2378 hatI. kendra sarakAre maLI jarUrI samanvaya sAdha jarUrI rahe jethI vadhune ne tenA sabhyonI saMkhyA 1 lAkha uparAMtanI hatI. ane tenuM zera 2 Jain Education Intemational For Private & Personal use only
Page #544
--------------------------------------------------------------------------
________________ 566 bhaDALa za. 23-83 lAkha hatu. ane te maMDaLIoe rUA. 75-para lAkha rUpIAnA mAla utpanna karelA te sabhAsadonI bacata 15-76 lAkha meLavelI ekalA paMjAbamAM AvI maMDaLIenI sa MkhyA aDadhA uparAMtanI che, ane paMjAba sarakAra A aMge ma`DaLIe upara dekharekha te tapAsaNI karavA heneAneA judA sTApha jALave che. madrAsa dUdha ane audyogIka sahakArI maMDaLIe mheneAnI cAle che. pazcima baMgALa ane AMdhra pradezamAM heneAnI audyogIka sahakArI ma`DaLIe sArU vasva dharAve che. jyAre uttara pradezamAM nAnI karakasaranI Arogya ane sAmAjIka sudhAravALI kArI maLIgmAnuM praznattva rahelu che. rASTrIya sahakArI za| akhila bhArata heno semInAra vakhate 1965mAM dareka rAjyamAM A age pAyaveTa prAjekTa nAMkhavAnI bhalAmaNu karelI. anu. nakhara 1 (fr) mAchImAreAnI sahakArI maMDaLIeTaH-1965mAM AvI maMDaLIonI saMkhyA 3205 hatI ane tenA sabhyA 3 lAkha hatA ane bharapAi thayeluM rora DALa che. 1kapa kAmakAjanuM bhaDALa za. pa9 lAkha hatu. badhA uparAMtanI kaLAno mukhyatve AMdhrapradezamAM, pazcima ba'gALa, kuMDalA ane mAsamAM kAmakAja karanA hatI gujarAta ane mahArASTramAM AAvI mImbonA zatakArI hola racAyelA maLo. mArIonA vikAsa aMge sALatA pUrvaka kAma karI rahelA che. ane rAjyakakSAnA A aMge gujarAtanA saMdhe AjanA yuganI pracalita sukavelI ane pAna jAtanI mAcha lAnI paradezamAM nikAsa karelI che. A mInuM kula paisA 1964-65mAM 392 lAkha rUpiyA hatu. je paikI 1200 maMDaLIbhAe kula 14,8 vAparavA noM karo. jyAre 12 maMDaLIee kula 15,7ra lAkhanI kheATa veThelI ane 696 ma`DaLI-ceAthI [bhalAmaNa] ee sarabhara rIte kAma kareluM' A aMge aMdAja che ke bhArata jyAre A aMge yojanAmAM tamAma prakAranI sahakArI maMDaekasA lAkha Tana macchI utpanna karI zake ane tethI AvI kaLIoe sAdhelI pragati nIce mujaba chetrIjI pAMcabaMdha yojanAnI 209-00 2 3 vigata maMDaLIenI saMkhyA (lAkhamAM) prAthamika sahakArI maDaLIonI sabhya saMkhyA (lAkhamAM) bharapAI thayela bALa (karADa rUpiyAmAM) kAmakAjanuM bhaDALa (kATha rUpiyAmAM) 1,8 137 bhAratIya aramitA mIonA vikAza ne to kenAthI mAchImAronI yonI saMkhyA AvI maThomAM vadhArI tiAnuM gAya. zaiAthI daseya sudhInA rAjyAnI gAmaDA dITha maMDaLI paNa racI zakAya cothI 'cavarSiya yejanAne aMte apekSA rAkhavAmAM Ave che ke 18 lAkha Tana macchI utpAdana A aMgenI maDaLIe karI zakaze. 45 (7) paMcavarSiya yeAjanAemAM paNa sararArI kSetrane sArU'evu smAna ApavAmAM AvyuM che. prathama paMcavardhaka yojanAmAM -- kArI paddhatio dvArA khAsa karIne khetI vikAsa mArkeTIMga ane gRha udyogAnA vikAsa upara lakSa rAkhI dara varSe rUpiyA 130 karo dhIrANanA dAja TUMkA khama ane lAMbI mudatanA khetI dhIrANa mATe prathama paMcaviyA bIjI paMcavavidha mejanAnI zarUAta yAjanAnI zarUAta (5=51) (55-56) 276 bIjI paMcavarSiya gejanAmAM A aMge piyA 5 karoDanI taMtravA rAkhelI ane phala karI same kamITI rIjhava beMka eka InDiyA e nImelI ane teSe karelI bhASA muLa sahakArI caLavaLanA vikAsa kAryakramamAM kAma uparanI vigate kheMcavAnuM cAraNa svIkAravAmAM AveluM. painI vigato jotAM kArIkhAtAnI sAjanA ge padhdha vidha yojanAmAM bavAnI rakamanI vigata nIce mujaba che. prathama pacavarSiya yojanA nIka naniSa 2,4 176 99 469 37 ,, 23 zarUAta ( = 1) 3,3 342 222 1312 7-00 48-91 80-00 karoDa rUpiyA 64-65 482 33 441 "" 23 2435 33 3,5 | sabhyA 45 mili yana ane 7pa TakA vastI ane tamAma gAmaDAM AvarI levAM 33 ceAthI paMcavarSiya yojanAnA aMdAja
Page #545
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigra ya 467 dezanA 90 TakA gAmaDAM sarakArI dhirANa maMDaLIomAM 1966nA Age kadama sahunA sahakArathI karavAnI rahe che. jethI nAyika junanI Akhare AvarI levAmAM AvelAM ane grAmya vastI vikAsa saraLatAthI bhAratadeza sAdhI zake ane khetI vikAsa sAthe (khAtedAra)nA 33 TakA jeTalA kheDUta sabhya tarIke 1966mAM noMdhA- navarAzanA samayamAM udyogadAra rojIroTI mATe sthAnika kAcAmAla yelA khetI viSayaka sahakArI pravRttimAM AMdhra, gujarAta, uttarapradeza, upayogamAM laI bekArI ane ardhabekArIne prazna hala karavAmAM . madrAsa, madhyapradeza, paMjAba. mahArASTra ane bihAranI pragati noMdha- adyatana sAdhanothI sudharelI Dhabe utpAdana ane adyatana tAlima pAtra che. jyAre sahakArI grAhaka bhaMDAranI pravRttimAM uttara pradeza, vyavasthA tathA utpanna mAlanuM vecANa ane te aMge savalate vigere madrAsa, mahArASTra, mAyasora, gujarAta ane madhyapradezamAM kAmakAja bAbate paNa jarUrI bhAga bhajavI zake ane maMDaLIomAM kAryakSamatA sArA pramANamAM thaI rahyuM che. vadhavI joIe. je aMge maMDaLIomAM aMdaroaMdara vyavasthA; salAha sevA yunITa sthApavA vicAravuM joIe tathA sahakArI tAlIma khetI viSayaka maMDaLIonI kAryakSamatA (dezanI sahakArI pracAra ane sahakArI saMzodhana kAryakrama hAtha dharavA bahAra paDavuM pravRttimAM mukhyabhAga bhajavI zake ane te ) aMge (a) maMDaLInuM joI e ane paMcAyata rAja amalamAM AvatAM have rASTrIya sahakArI : kAryAlaya pitAnA agara bhADAnA makAnamAM levuM jarUrI che ke jethI saMdha ane rAjya sahakArI saMghe aMdara aMdara sahakArI zikSaNa taTasthatA kAmakAjamAM jaLavAI rahe ane maMDaLInA sabhya paNa pracAra: tAlIma vigere aMge jarUrI samanvaya sAdhI vadhu sakriya bhAga bhajevinA saMkoce hAjarI ApI zake. (ba) maMDaLImAM pUro samaya vavAtA raDe. te AyojIta Arthika vikAsa jhaDapI audyogikaraNa ane Ape te maMtrI menejara aMge vyavasthitatA jaLavAya (ne aDe. tAMtrika dRSTie cakAsaNI (Economic Fearibility) vigere 2 tu yara cAya) (ka) sadarahuM ma trI-menejara sahakArI lokazAhI sahakArI pravRttinA pAsAM majabuta thaI rahe ane sahatAlima pAmela hovo joIe. (Da) maMDaLInA udde ze khetI kArI saMsthAnA cUMTAyelA pratinidhIo saMsthAnA niyama ane nIti viSayaka dhirANa jarUriyAta temaja jIvanajarUriyAtanI cIjo pUrI viSayaka ghero nakkI karI te u zo bara lAvavA sTApha puratA paDavI tathA sabhyone khetI viSayaka mAlane saMgraha, vecANa ane jAgrata kAryakSama ane racanAtmaka dRSTivALA hoya ane sarakArI vecANa vyava thAnI pravRttio hAtha dharavI. vigere hovuM joIe ane bIna sarakArI kAmagIrI vacce sArI rIte sumeLa sadhAya ne jethI maMDaLI Arthika rIte saddhara ane vahIvaTa vigere kharca kADhatAM sahakArI saMsthAnA vikAsamAM tenI netAgIrI sArA ane pramANika pUrato napho, rIjharvaDa khIlIMgaphaMDa vigere 2he. (I) sabhyasaMkhyA tathA cAritryavALA ane dIrdhadaSTivALA anubhavI ane mArgadazanavALI maMDaLIdITha ochAmAM ochI 250 ane zerabhaMDoLa rU. 10,000nuM kArya karavAnI sArI saMkhyA maMDaLInA saMcAlanamAM maLI zake tA tathA TUMkI mudatanuM khetI viSayaka dhirANu dareka maMDaLImAM ochAmAM sahakAranA Adarzo dvArA lekenI kumaLI lAgaNI upara mustAka rahI ochuM rUA. 1 lAkhanuM rahevuM joIe. sahakArI pravRtti vikasAvI zakAya tema che. ane tema thAya te sahakArI Adarzo murtimaMta karavA lekonI daDha vizvAsanI lAgaNI aMtamAM jaNAvavAnuM ke dhirANa aMge bhale te bIjA khAnagI jamI rahe temAM zaMkA nathI. ane te divase jeTalA jaldI Ave zAhukAra ane bIjI beMkanA dhirANanI sarakhAmaNImAM haraNaphALa teTale bhAratane udaya jahadI samajI laI prabhu ApaNane saune bharavAnI lAMbIvATa hoya paNa dareka kSetramAM sahakArI vyavasthAne sahanabhavatuM e vigate eka bIjAnA duHkhe duHkhI ane sukhe sukhI agrImatA ApavAnuM dhyeya svIkArI tenuM yathArya pAlana thatAM thavA jatAM pragatinI Toce jaldI jaI e ema IcchIe e uttarottara vikAsanA pAna sahakArI pravRtti anya dezonI haro- AjanA yugamAM khoTuM nathI. LamAM sara karI zake ema che. ane uparanI vigatanI vikAsa pragatinI noMdhathI saMtoSa mAnI besI rahevAnuM nathI paNa haju zubhecchA pAThave che, zera bhaMDaLa 30450-00 anAmata phaMDa 3279-00 maMDaLI nANu dhIradhAranuM kAmakAja kare che. dhI rAjaparA naM. 2 sevA sahakArI maMDaLI lI. rAjaparA naM. 2. ( tAluke : taLAjA) (jiTale : bhAvana :2), vyAsa bhAnuzaMkara maMtrI goradhanabhAI mAdhAbhAI pramukha Jain Education Intemational
Page #546
--------------------------------------------------------------------------
________________ 568 bhAratIya asmitA jate relavenI . Isa' limA have sAmakhya harIpha mIra ke gAmaDe " [ pAnA naM. 57 thI cAlu] nathI. AvA koI banAvanI AgAhI karI zakAI hota ane agamacetI musApharonI takalIpha jovA paNa tasdI letA nathI. chatAM svarAjya rUpe pagalAM laI nukazAna rokI zakAyuM hatuM, ema khAtarI thAya to che. eTale dhIme dhIme e takalIpha paNa ochI thaI jaze, "na mAmA relvene te aMgenI javAbadArImAMthI mukita maLI zakatI nathI. karatAM kANA mAmA paNa zuM khoTA? e anyAye saMtoSa mANI rahyo. pikIMga barobara na karyuM hoya te paNa re javAbadAra TharatI nathI. karIe rAkhanArAomAM, bhAratamAM revee prathama sthAna meLa- A javAbadArI aMge relve ekaTanA cepTara sAtamAM kalama mukelI che. veluM che. hajAro mAIlanI relve upara, relve sTezana, relve TreIne relve mAraphata mAla aMge ke Tera aMge kaleima karavAno hoya upara, relve lAIna upara tyA kArobAra saMbhALatI ophIsamAM, ke kaI bAbata rIphanDa levAnuM hoya to rasIdanI tArIkhathI cha nAnAmeTA lAkho pagAradAra karmacArIo nokarI kare che. A badhA ja mAsanI aMdara relvenA janarala menejarane neTIsa ApavI jarUrI pablIka saravenTasa che. bhAratanA baMdhAraNamAM AraTIkala 311 thI che. A prakAranI noTIsa na ApI hoya te keTamAM dAvo cAlI A badhA nokarone rakSaNa maLeluM che. temanA uparIo manasvI rIte zakato nathI. uparAMta bhAratanI relve sarakArI re hovAthI relve temane nokarImAMthI utArI zakatA nathI. megya kAraNu sivAya barata- sAme sIvIla kerTamAM dAvo karavo paDe tema hoya to dAvo karatAM rapha karI zakatA nathI ke kADhI mukI zakatA nathI. kAyadAe TharAyA pahelAM relvenA janarala menejarane sIvIla presIjara koDa kalama 80 mujabanI tapAsa karyA vagara tathA temane bacAvanI taka ApyA vagara mujaba dA karatAM agAu be mAsanI purI mudatanI noTIsa ane temanI kasura sabIta thayA sivAya, relvemAM nokarI karanArA ApavI jarUrI che. te sivAya keTamAM dAvo cAlI zakato nathI. ene nokarImAMthI kamI karavAnI, tema utArI pADavAnI sajA karI bhAratanI relve sarakArI re hevAthI dA yunIana opha InDIA zakAtI natI. nIMga enDa prInaTIMga je relve hoya tenuM nAma lakhIne relvemAM musApharI karatA koI pesenjarane relvenI kasurathI ijA karAya che. A badhI TekanIkala bAbato lakSamAM rAkhI, InDIana thAya ke nukazAna thAya to sAmAnya kAyadA : "le eka ToTasa" limITezana ekaTamAM TharAvelI mudatamAM, adhIkAravALI korTamAM dAvo pheTala ekasIDenTasa ekaTa': mujaba hakaka prApta thAya che. uparAMta karavAthI, relve sAme dAda meLavI zakAya che. InDIyana rejha ekaTamAM kalama 82 ethI khAsa jogavAI karelI bhAratamAM relvenA mukhya harIpha moTara TrATa che. A pravRti che. jo koI pesenjara laI jatI TreIna pATA paratI uthalI bhAre pragati sAdhI rahI che. moTara TrAnsaporTa ke sTeTa TrATa paDe ke tevI koI Treina bIjI Treina sAthe pesenjara basono upaNa have eka sAmAnya hakIkata che. gAmaDe athaDAI paDe, kolIjhana thAya ane tevA akasmAtathI koIpaNa gAmaDe ane zahere zahere A sagavaDane lAbha roja dhaja levAya musApharane vAge yA tenuM maraNa thAya to, akasmAta relvenI kasurathI che. guDajha TATa mATe khAnagI kaMpanIo jhaDapathI dezane eka thaye na hoya te paNa akasmAtavALI jagyA, je kaleima kamIzana- cheDethI bIje cheDe mAla laI jAya che. roDa TrATa ghAja uparanI hakumatamAM hoya, tevA kamIzanarane, akasmAtanI tArIkhathI yogI nIvaDe che. te jAtanA vAhana vyavahAra mATe sArI saDakanI traNa mAsanI aMdara arajI karavAthI, kamIzanara rU. 20 0 00) vIsa jarUrIAta raDe che. sArI saDako ane kALajIpUrvaka calAvanAra DrAIvara hajAranI rakama sudhI nukazAna arajI karanAra vyakitane, relve pAse hoya to akasmAtonI saMkhyA ghaTe. bhAratamAM reDa TrAnsaporTa vadhu apAvI zake che. TrApeTe relvenI AvakamAMthI moTo bhAga paDAvyo che. sTeTa sagavaDarelvene sepele mAla palaLe, bagaDe, corAya ke nAza pAme te vALA bane to bIjA deze mAphaka A dezamAM paNa relve karatAM reDa te mATe reve javAbadAra che. InDIyana relvejha ekaTamAM te aMge TrAnsaporTane vadhAre pasaMdagI maLe evI AgAhI karI zakAyama che. jogavAI che. IsavIsana 1961 nA relve ekaTamAM karela sudhArA bIjA degAnI sarakhAmaNIe A dezanI relve sau varasa agAu relvene saipAyela mAla relvenA kabajAmAM hoya te daramyAna, uparAMta junI hovA chatAM sagavaDa yA jhaDapa je banne agatyanI te mAla aMge relvenI javAbadArI eIlI" tarIke hatI. keI bAbato che temAM ghaNuM karavAnuM bAkI rahe che. paraMtu che lA pacIsa sAmAnya mANasa potAnI mAlIkInI jaMgama mIlakatanI jeTalI kALajI varasamAM je karavAmAM AvyuM che te noMdhapAtra che. have enajIne, rAkhe teTalI kALajI rAkhavAnI "beIlI"nI kAyadesara pharaja che. tethI je pesenjara mATenA tathA mAlanA DababAe, sTIlanA pATAe, relvee evI kALajI rAkhelI na hoya ane tene sepila' mAla sIjhanala ItyAdI sAdhane bhAratamAM banAvavAmAM Ave che. bAhoza tenA kabajAmAM hoya tyAre bagaDe ke nAza pAme to beIlI" Ijanera sIvIla, ilekaTrIkala ane mekenIkala puratI saMkhyAmAM che tarIke relave javAbadAra gaNAtI. e kAyadAmAM IsvIsana 1961 ane kAma karI zake tevA mANasa ane jarUrI maTIrIalsa puratA mAM sudhArA karavAmAM AvyA, relve beIlI" ne badale karIarsa pramANamAM che. dezanA vikAsamAM relve ghare jarUrI ne mahavane lAyAbIlITI thI javAbadAra gaNAyA. A javAbadArI vImA bhAga bhajave che. te sau koInI samaja tathA jANamAM che. relvene utAranAranI javAbadArI jevI gaNAya che. AthI tene sepela hareka rIte vikAsa karavA plAnIMgamAM vakhato vakhata jogavAI karakoI paNa mAla relvenA kabajAmAM bagaDe ke nAza pAme to tenI vAnI cAluja che. kolasAne badale DIjhala ejanathI tathA IlekaTrInukazAnI bharapAya karavA relve javAbadAra che. paraMtu kudaratI AphatathI phIkezana, vIjaLIka pAvarathI jhaDapI Treina vadhAravA tathA musApharone ke laDhAIne kAraNe ke rAjaye mukela pratibaMdha agara koI hukamanA sagavaDa ApavAnI bAbato para, sArUM lakSa apAI rahayuM che. tene kAraNe ke AgathI nukazAna thayeluM hoya ne reone javAbadAra gaNAtI lAbha najIkanA varasomAM maLaze evI AzA rAkhI zakIe. Jain Education Intemational
Page #547
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratanA baMdaro zrI pukarabhAI gokANI vizvanA ItihAsamAM bhArata kadAca pahele deza haze ke jyAM Ajeya hajI e saMskRti bhUMsAI nathI gaI, malAyA ane InDasau prathama sAgara mAgane saMskRtinA prasAra mATe upayoga thayo nezIyAnI prajAe dhama tarIke islAma svIkAryo che ane kheDIA hoya ? Dagaveda kAlamAM eTale sAta hajAra varSa pUrve uttara bhArata cIna ane jApAnamAM bauddha dharma svIkArAya che; chatAM tenI saMane dakSiNa bhArata vacce kaccha, siMdha, rAjasthAna, gaMgAne nIceno kRtinuM hArda hajI paNa bhAratIya (hiMdu Arya) rahyuM che. praderA ane baMgALanA keTalAka bhAga upara samudra vyApela hato. agamya munIe uttara dakSINa bhArata vaccenA jaLavyavahArane prathama tevIja rIte pazcima bhArate, khAsa karIne gujarAtanA vahANaoLaMgI bhAratIya Arya saMskRtine dakSiNanI dravIDa saMskRti sAme vaTIoe pazcima ezIomAM ane pUrva AphrikAmAM saMskRti sumeLa sApe, eTale te vakhate ApaNe tyAM hANavaTuM vikasI nahito. vepArI vasAhato to sthApi hatI je hajI astitva cUkayuM haze. te pahelAM jyAre himAlaya pradeza ATale vizALa dharAve che. parvatamAM pheravAya nahoto tyAre gaMgA yamunAnA medAnamAM jyAre te samudra nIce hatA tyAre-devanI prajAe paNa prajAone ulekha prAcIna vakhatamAM caMdra ziva pUjA laIne ane maga brAhmaNe karI ApaNA vahANavaTAnI gauravagAthA gAI che, tevA prAcIna IrAnathI sUrya pUjA laine sAgara mArge ja gujarAtamAM pravezyA hatA. ullekho maLI AvyA che. cheka hamaNA lagabhaga 1100 varSa pahelAM pArasIo paNa A sAgara A cAra dharmamAM gUMcavAela Aryoe prayama bahANa mAtrAne mAgeja bhAratamAM AvI prathama gujarAtamAM saMjANa baMdare utaryA tiraskArI hatI paNa sarva prathama agatsya munIe jyAre vahANamAtrA ane pachI bhAratamAM vasI gayA. prajAnA vikAsa mATe svIkArI tyAre baMdaronuM mahatva Aryoe svIkAryuM tyArapachI baMdarone saMskRti vikAsanA muLa gaNavAmAM A sAgarakAMThe ApaNane ApaNI saMskRti vikasAvavA madadarUpa AvyA. kahevAya che ke rAvaNanA samayamAM vahANavaTu rAjyanItinuM ja che. te sAthe sAthe A sAgarakAMThA dvArA ApaNI upara baLa gaNAtuM. madhya amerIkAnI maya saMskRti rAvaNanuM bhAtRkuLa rAjya karI janAra aMgrejo aMgejo ane te pahelAM porTugIjha Daca, hatuM ane tyAthI te laMkA vahANadAro Abe, bhAratIya saMskRtinI ane phrenca prajAo bhAratamAM AvI hatI. have to A baMdaranuM mahAna mUlyavAna abhigamane teNe AtmasAta karI baMdaranA vikAsa mahatva svIkArAyuM che. bhAratane kula 5770 kilomITarano sAgara karI naukAdaLa vikasAvI teNe mahiSmatinA kArtavIryane DA ane kinAro che ane tenuM rakSaNa karavA naukAdaLanI racanA thaelI che. bhArata bharamAM pitAnI ANa vartAvI, bhAratano sAgara ApaNuM saMrakSaNamAM te mahatvano hisso dharAve che. A sAgarakAMThe kinAro tyArathI saMskRti, mAnava ane mAlanI Apa-le karI rahyo dAro mATe paNa ekasvarga banI rahyo che :- bhAratanuM baMdarI che. haju Isune janmavAne 2500 varSanI vAra hatI tyAre mohe- jagata khAtuM tenI upara cAMpatI najara rAkhI rahyuM che. jo-daDa-saMskRtinI vAta kahetI eka muddAmAM kuvAthaMbhavALA vahANunI aMkti thayelI AkRti bhAratanI pazcima kaMThALanA ujajavaLa bhAratanA A vizALa sAgarakAMThA dArA 89 jeTalo bhAratanA vahANavaTAnI kathA Alekhe che. tyAra pachI ApaNA vyApArIoe AyAta-nikAsa thAya che. Ama bhAratanA baMdaro bhAratanI Arthika agniezIyA sAthe sAro vyApAra vikasAvyo hato. ula, dhArI nasa samAM banI rahyA che. telaMgaNa, tAmIlanADanA sAgarakAMThAthI svAbhAvIka ane cheka kacchanA sAgarakAMThAthI paNa vahANavaTIo agniezIyAmAM vyApAra arthe bhAratamAM gujarAta, mahArASTra, mAyasora, kerAlA, madrAsa, AMdha, jatAM, tenI sAthe dharma pravartako, kavio ane rAjanItI paNa orisA, pazcima baMgALa ema ATha rAjayomAM ane govA paDIcerI tyAM jatAM. Ama laMkAthI pUrvamAM brahmadeza, zyAma, malAyA, inDena ane tutIkorInanA kendra zAsita pradezamAM kula 8 mukhya (Major) nezIyA (jAvA, sumAtrA, bAlI vagere) koDIA ane cheka cInanA kakSAnA; 2 mAdhyamIka kakSAnA baMdare jene mu ya baMdaro tarIke dakSiNa kAMThA sudhI phelAelA zrI vijaya jevAM sAMskRtika ane vikasAvavA prayatna cAlI rahyo che te, 21 mAdhyamIka baMdare 2 rAjakiya sAmrAjayomAM saMskRtine ATalo badho vikAsa thAya temAM kendrazAsita nAnA baMdaro, 63 nAnA baMdara ane 57 kaniSTa samudra mArgoe ane baMdaroe AgaLa paDato bhAga bhajavyo che. baMdaro maLI kula 153 baMdaro AvelA che. Jain Education Intemational
Page #548
--------------------------------------------------------------------------
________________ 570 bhAratIya asmitA jenI rAjyavAra sthiti nIce mujaba che. rAjyanuM nAma mukhya tarIke madhyakakSA mukhya | vikasAvatA | kaniSTa | nAnA nA | zAsita, | baMdare baMdaro mAdhyamika | baMdaro | nAnA baMdare | baMdare lAkhaTanamAM pUrvAkinAre 1. tAmIlanADu 73,71 2. AMdhrapradeza 7,89 2. madhyapradeza . ponDIcerI 4. Ukala pa. pa. baMgALa | 5 | - | 2 |- |- | 5 | | dara : | - | - | 1 | - | - | - | 1 | - |- |-- | 1 | - | - | . . che 4. utkala 88,78 | 3 | 10 | 23 | 241, 57 I pazcimakinAre 1. kerAlA 11, 39 3. govA 81,33 4. mahArASTra 177,92 2. mAyasora | - | 1 | 1 | - | 8 | 9 | 19 | 11,09 che. govA | 1 | - | - | - | - | - | | 1,5 4. mahArASTra | * |- | 2 | - | | | | kalara - bhANa sAthe) | 1 | - | | 2 | 17 17| 8 | - 7 * vinAre kula. | * | | * | 2 | | | | , 5 samaya saMkhyA. | * | 2 | 1 | 2 | | | 5 | 2,22 1 mukhya baMdare - 1967-68nA mAlavAhananA anukramamAM kula 8 1 muMbaI 2 kalAkamAM 3 mAmagevA 4 vizAkhA paTTanama 5 madrAsa , 6 kocIna 7 kaMDalA 8 pArAdIpa (ukala) 2 mukhya baMdara tarIke vikasAvAtA madhyama kakSAnA baMdare kula-2 Jain Education Interational
Page #549
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha 571 1 tutIkorIna (tAmIlanADu) 35 tivArI 36 nivArI 37 tArApura 38 kelavA 2 meMgalora (mAyara) 39 mAhima 40 kuMbhArU 41 bhIvaMDI 42 cAla 3 madhyama kakSAnA baMdara kula-21 (vAsa) 43 nAgAMva 44 manerI 45 uddana 2 AMdhrapradeza 1 kAkInADA 2 machalIpaTTama 46 navApura 47 vAMdarA 2 tAmIlanADu 1 kaDalAra 2 nAgapaTTama 37 gujarAtaH- 1 salAyA 2 muMdrA 3 pIpAvAva 4 jakhau 1. penDIcerI- madhyakakSAnuM baMdara 2. kerAlA H 1. kAlIkaTa. 2. phIlona 5 koTezvara 6 mahuA 7 jApharAbAda 4 valasADa 1. mAyasora H 1. elekarI 9 bharUca 10 taLAjA 11 ghoghA 12 navAbaMdara 13 bilImerA 14 mAMgaroLa 15 bhagavA 16 vAMsI2. mahArASTra: 1. elIphanTA. 2. reDI barasI 17 umara sADI 18 rAjaparA 19 koTaDA 11. gujarAta: 1. khA. 2. bhAvanagara 3. navalakhI 4. beDI. 20 mADhavaDa 21 daheja 22 umaragAMva 23 kalAka 5. verAvaLa. 6. porabaMdara. 7. sikkA. 8. salAyA. 24 pIMDhArA 25 jaLa 26 marolI ra7 joDIA 9. mAMDavI 10. bharuca, 11. magadallA. 28 dvArakA 29 beTa 30 kaDInAra 31 pelerA nAnA baMdare jyAM mAla vahana thAya che te anukramamAM 32 khaMbhAta 33 kalaI 34 kAvi. 5. AMdhrapradezaH 1. pUrvagodAvarI - pazcima godAvarI 2. tuNI 3 orIssA - 1 purI 2 gopAlapura 3 gaMjAma 3. viAnagarama 4. nijhAmapaTTama pa. korIMgA kendrazAsIta nAnA baMdareH 1 damaNa 2 dIva 5. tAmIlanADuH 1. kalAcala 2. kilAkarAI 3. pambana. 4. rAmezvarama 5. piTavo. pUrva kinArA karatAM pazcima kinAre baMdare vadhAre che. kAraNake te kinArAthI suejanI nahera thaI te pahelAM yuropa, amerIkA, 9. kerAlA : 1. eTalepI ( Alleppey ) 2, kaIloTama pUrva ane pazcima AphrikA, IrAnanA akhAtane pradeza ane 3. AjhIkala. 4. kAnAnera. 5. telacerI Araba dezo sAthe vyavahAra thato hato. bhAratanA baMdaranA kula 6. trivendram 7. baDagArA 8. pinAI 9. kasaragaDa 632,22 lAkha TananA mAlanI AyAta nikAsamAM mukhya ATha baMdaro 550,27 lAkha Tana (87 TakA) je uThAve che, madhyama 17. mAyasera. 1. kuMdApura 2. kAravADa 3. sadAzIvagaDha. kakSAnA baMdaro jene mukhya baMdara tarIke vikAsa thAya che te 4. mAlape 5. honAvara 6. tadrI 7. bhaTakala 15,79 lAkhaTana (2,5 TakA) ne bojo uThAve che. madhyama8. bAMmadura 9. cediA 10. bi-ge 11. muDe- kakSAnA baMdare 32,66 lAkha Tana (5,1 TakA) ane zvara 12. gaMgAvalI 13. majAlI 14. zIla nAnA baMdare 33-50 lAkha Tana (54 TakA) mAla 15. kuTA 16. haMgarakadA vahana kare che. rAjyakakSAe Ama mukhya 8 baMdaro jatAM 81,95 47. mahArASTra: 1. mora 2. alA 3. mANa 4. zrIvana lAkha Tana mAla vahana thAya che, temAM gujarAta 36,32 lAkhaTana 5. ratnAgIrI 6. DAbhola. 7. vigula 8. karajA eTale 44 TakA bejA ekaluM vahe che. ane temAM ekaluM okhA baMdara 7, 50 lAkhaTana eTale tene 20 TakA eTale pAMcamAM bhAganuM 9. drokhe 10. mAlavaNa. 11. dahANu. 12. mAla vahana kare che, tethI lagabhaga rAjyakakSAnA kula vahanane mAla vijayadurga 13. kalyANa 14. jaitApura 15. devadurga vahanane dazamo bhAga phakta khAja kheMce che. hAla okhAmAM 16. jayagaDha 17. varasevA 18. revadaMDA cenala purAI javAthI okhA baMdare navI moTI bAMdhela jeTI bIna upayogI thaI paDI che. 19 bANakoTa 20 rAjapurI 21purNagaDha22 kezI 23 kiraNapANI 24 hAranAI 25 vasaI 26 panavela bhAratanI AyAta nikAzanA (kaMThALa temaja paradezI) AMkaDAo 27 bAralI 28 mAMDeDA 29 AhArA 30 murUDa jetA jaNAya che ke ApaNe nikAza karatAM AyAta vadhAre 31 satapariA 32 alIbAga 33 pAzeta 34 be karIe chIe. Jain Education Intemational
Page #550
--------------------------------------------------------------------------
________________ 572 bhAratIya esmitA samagra * bhAratIya baMdaroe kaMThALa temaja paradezanI AyAta nikAzanA 1967-68nI vigata hajAra TanamAM baMdare tathA AyAta nikAsa ' baMdara samaha * | | dezI | paradezI | kula | dezI | paradezI | kula mukhya baMdare 3998 - 1 kalakattA 238 8878 2 pArAdIpa 1500 | 385 | 4885 | 755 -| 42 | 42 | - | 26 | 2388 | 2414 - 54 3 vizAkhA 480 3551 4031 6445 4 madrAsa 2072 207 ] 5863 5 kocIna 5 kocIna | 28 | 354 | 7732 228 3504 3732 1027 | 1027 16 1693 5425 6 gavA 7714 | 8132 7 muMbaI || 82 |1905 | 12580 2120 4376 | 16923 ' 8 kaMDalA 111 | 205 | 2465 I IT baMdara samuha.. . ' 9 Adhra pradeza [424. 478 '' 1 tAmIlanADu (7) 149 184 418 * tAmIlanADu 1 pAMDIcerI 12 kerAlA ( 45 | 189 | | 5 (1) | - | 8 | 9 | (1)| 1 | 28 | 9 | 12 (1) 89 . '' 12 kerAlA (1) 122 | 9 | 181 480 13 mAyasAra 149 588 651 ja mahArASTra (46) 1pa7 | - | 157 - 55 | 256 | 11 | 818 15 gujarAta (41). - 894 1708 1 75 948 | 1923 [ 36 31 (16 tutIkarIna 17 meMgalora samagra [ ' 283 318 | 601 | 347 - 144 | 491 | 1092 | 59 | 105 + 164 | 159 | 165 | 324 | 488 6627 | 26873 | 33500 ] 6771 | 22951 | 29722 | 93222 Jain Education Intemational
Page #551
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha pa73 nikAsa, baMdaranI AyAta nikAzanI vigata 1967-68 paradezamAM nikAsaH sutara, mAchalI, marI, kAju, khanIjatela, cA, 1. kalakattA baMdare mukhya dezI AvakamAM mIThuM, sImenTa, | rabara, lAkaDuM, vagere khanIjatela, lAkaDuM', vagere gaNI zakAya jyAre paradezathI khAtara, 7, beMgalora (AyAtaH 16 9998 Tana) (nikAsaH 32425 Tana rasAyaNa, zaNa, anAja, mazInarI, lekhaMDa, kAgaLa vagere vizeSa paradezI AyAta; khAtara, ghauM, kAju pramANuM nAM AyAta thAya che. jayAre paradezamAMja nikAsamAM mukhyatve lokhaMDa, meMgenIjha, kephI, kAju, vagere. zanIguNIo taiyAra lokhaMDa bhaMgAra, khanIja, cA, zaNu vagerenI dezI AyAtaH che. baMdarI nikAsa dezamAM mukhyatve kolasA ane zaNanI guNIonI anAja, DuMgaLI che. (AyAtaH 4805192 Tana) nikAsaH (3993280 Tana) nikAsa: naLIA, cokhA vagere 2. pArAdIpa (AyAta-41936 Tana) (nikAsa-854223 Tana) 8, govA (AyAtaH 417682 Tana) (nikAsa. 77141 5 Tana) AyAta deza - nikAsa dezIAyAta sImenTa, kaThoLa, loTa, khanIjatela paradezI AyAta-anAja nikAsaH lekhaMDanI kAcI dhAtu nikAsaH nAgAra 8 lAkhaTanathI vadhAre paradezI AyAtaH rasAyo, mazInarI 3. vizAkhApaTTama (AyAta. 2413966 Tana ) ( nikAsa. nikAsa: lekhaMDa, meMgenIjha, baLa, vagere 4031511 Tana) dezavyavahAra AyAta" khanIjatela. 9 muMbaI (AyAta : 12586800 Tana) (nikAsa : nikAzaH khanIjatela (4,79 lAkhaTana) 4336 . 00 Tana). paradezathI AyAtaH rasAyo, anAja, khanIjatela dezI AyAta : sImenTa, kalInkara, retI, cune, naLIyA, mATI, paradezamAM nikAzaH lekhaMDa, khoLa, relveno sAmAna nAyagarasIDa khAtara, soDA, aNIyA, mIThuM , athANuM, sTArca, vagere. koparA, nALIyera, hArDavera, elyumInIama, 4. madrAsa (ayAta. 3792677 Tana) (nikAsa. 207014ra Tana) khanIja tela, raMga rasAyaNa, rabara, doraDA, baMdarI AyAta dezIH AsphATa, zaNIA, anAja, kelaso, khanIja ghAMsa, grIsa vagera. tela vagere paradezI AyAta : cAka, cInAI mATI, davA, khAtara, saphara, 3, paradezathI AyAtaH khAtara, rasAyo, ghauM, anAja mazInarI anAja, khajura, mazInarI, TosperapArTa, taiyAra lekhaMDa, vijaLIne sAmAna, khanIja, tela, lekhaMDa, khanIjadhAtu, khanIjatela, vanaspati kAgaLa, khAdhatela vagere, tela, rabara, kAgaLa, tela vagere. dezamAMja nikAsaH sImenTa, anAja, baLa, molesIsa vagere dezI nikAza : AsphAlTa, rasAya, anAja, loTa, zAkabhAjI paradezamAM nikAsa rU sutara, phaLo, khanIjalokhaMDa, me genIjha mazInarI, khaDa, bhaMgAra, meMgenIjha, khanIja anyakhanIjo, baLa, tamAku, DhoranA cAmaDA tela, khoLa, vanaspati tela, hADakA, cAmaDA hADakA, ghAsa vagere- vagere. 5. tutIkorIna (AyAtaH 600545) (nikAsa: 49 965 Tana) padezamAM nikAsa : rasAyo, rU, zagIyA, khAMDa, athANAM, phaLadezIAyAtaH 3, kelase vagere. phaLAdI, lokhaMDa, meMgenIjha, khanIjadhAtu, khoLa, nikAsa sutara, mIThuM, sImenTa vagere. vanaspati tela, cA, hADakA, ghAMsa, khanIjatela paradezathI AyAta khAtara, ghauM, vagere. nikAsa sutara, DuMgaLI, haLadara, bIDIpattA vagere 12 kaMDalA : (AyAta : 226 0012 Tana : nikAsa : 6. cIna (AyAta, 3732432 Tana) )nikAsa; 205059 Tana) dezI AyAta; AsphAlTa, sutara, ghauM, mIThuM, kelase kharnIja- dezI AyAta : khanIjatela, zaNa, bAMdhakAmane sAmAna. tela, telIbIMyA vagere. padezI AyAta : khAtara, rasAyaNa, anAja, khanIjatela. paradezI AyAta khAtara, salphara, rasAya, rU, anAja, kAju, badarI nikAsa : khAtara, rasAyaNa, mIThuM, cIraDI vagere khanIjatela, kAgaLa, paradezamAM nikAsa : hADakAM, rU, mIThuM, bhaMgAra vagere dezamAM nikAza, rasAyaNa, sutara, nALIyera, kaparAM, khanIjadhAtu 11 AMdhapradezanA baMdare : ( AyAta : pa411 Tana khanIjatela, rabara, koparela nikAsa : 4236 32 Tana ) Jain Education Intemational
Page #552
--------------------------------------------------------------------------
________________ 574 vagere baMdarI AyAta nikAsa nahivata che. dezanI AyAta : sImenTa, patthara, bAMdhakAmane sAmAna, rasAyaNa, paradezI AyAta : khAtara rasa ya khAtara, zaNIA, kAthI, mIThuM, DuMgaLI, kaThoLa, paradezI nikAza : kAthInA resA, lokhaMDa, khanIja, tamAku nALIera, mazInarI, hArDavera, polAda, kolase, khanIjatela, ImAratI lAkaDuM, kapAsIA, vagere. lAkaDAne mAvo, khajura vagere 12 tAmIlanADunA anya baMdare, ( AyAta : 233504 paradezathI AyAta : khAtara, rasAyaNa, anAja, khajura, mazInarI, Tana nikAsa : 183993 Tana) lAkaDA bhAvo vagere badarI AyAta : kela, mIThuM, naLIyA vagere paradezI AyAta : khAtara, rasAyaNa vagere dezamAM nikAsa: sImenTa, mATI, kalInkara, cUno, cUnAnA pattharo dezI nikAsa : sImenTa khAtara, rasAyaNo, rU, mITha, DuMgaLI, mAchalI, bhaMgAra, hArDavera, beDavera, bekasAITa, cIDI, paradezI nikAsa : DuMgaLI, maracuM, lAdanI banAvaTa, lekhaMDa khanIja, telanI banAvaTo, magaphaLInuM tela, dhAtu; IlanAITaretI; bIDI pattA kapAsIA, magaphaLI, baLa, ImAratI lAkaDuM 13 kerAlAnA anya baMdara : (AyAta : 299167 Tana) (nikAsa : 1806 09 Tana) paradezamAM nikAsa: sImenTa, hADakA 3, una, mIThuM DuMgaLI, lekhaMDa, dezI AyAta : naLIyA, rU, anAja, mIThuM, pAna, khajura, bokasAiTa, khanIja, telanI banAvaTo, magaphaLI, nALIera, ImAratI lAkaDuM vagere magaphaLInuM tela, eraMDIyuM, baLa, ImAratI lAkaDuM paradezI AyAta : anAja, kAju, khajura vagere. nIce lITI karela AyAta nikAsa sauthI vadhAre che. kharekhara dezI nikAsa : sImenTa, naLIyA, kAthI, anAja, koparA. zocanIya bInA che ke bhArata khAtaranA rasAya, lAkhaNDa, dhAtu, nALIera, kophI, koparela, imAratI lAkaDu, ane kuDatela nikAsa kare che. ane taiyAra khAtara, lekhaMDa khanIja, paradezI nikAsa : kAthI, sAdaDI, marI, Adu, AmalI, kAju, tela AyAta karela lekhaMDa, ImAratI lAkaDuM vagere samagra rIte jotAM gujarAtanA anya baMdare AyAta nikAsa maTI 14 mAyasoranA anya baMdara : (AyAta : 62297 Tana) kare che. jyAre mukhya badarAmAM mu baI AyAta nikAsa | ( nikAsa : 588897 Tana). che. kula mAlanI herapheranA 6% gujarAtanA nAnA baMdare (kaMDalA dezI AyAta : naLIA, sImenTa, AsphAlTa, mIThuM, anAja, sivAya) kare che, to mukhya baMdaro nA mAlanI herapheranA 31% hArDavera vagere pheraphAra eTaluM muMbaI baMdara rare che. je kula mAlanI herapheranA paradezathI AyAta : khAtara 25% jeTaluM che. te anya baMdaro vacce mAlanI herapheranA 44. heraphera gujarAtanA baMdaro kare che. Ama bhAlanI herapheramAM mukhya dezamAM nikAsa : naLIA, bAMdhakAmane sAmAna, mAchalI, mIThuM, baMdaromAM muMbaI ane anya baMdaromAM gujarAta mokhare che. bhArata baLataNa, ImAratI lAkaDuM vagere mAyA dITha paradezathI pa30 kilogrAmanI AyAta kahe che. ane 450 paradezamAM nikAsa : khanIja lekhaMDa, meMgenIjha vagere kilogrAmanI nikAsa kare che. jyAre baMdaranI herapheramAM mAthAdITha 15 mahArASTranA anya baMdaro : ( AyAta 156 572 15ra - 15ra kilogrAma AyAta ane 136 kilogrAma nikAsa kare che. Tana) (nikAsa : 711845 Tana), bhAratanA baMdaro upara pesenajara TrAphIka: relve, basa, dezInI AyAta : bAMdhakAmane sAmAna, mIThuM, mAchalI, nALIera, vimAna vagere musApharInA sAdhano jevuMja sTImara musApharInuM sAdhana ImAratI lAkaDuM che. paradeze karatA bhArata tene ghaNe ocho lAbha le che. bhAratanA paradezathI AyAta : nahivata che. mukhya 8 baMdare vacce kula pesenjaranI heraphera 1967 - 68 mAM dezamAM nikAsa : bAMdhakAmane sAmAna, pathara, mIThuM, anAja, 156829 nI hatI. je 1951-paramAM 188874 nI hatI. eTale ImAratI lAkaDuM, mAchalI vagere dhIme dhIme baMdarI musApharI ghaTatI jAya che. vAstavIka baMdarI musAparadezamAM nikAsa : lehadhAtuM, bekasAITa vagere pharI saraLa, sastI ane AnaMdadAyaka hoya che. sarakAre A bAbata upara dhyAna devuM khUba ja jarUrI che. bhAratanA nAnA baMdaro upara 16 gujarAtanA anya ba da (AyAta H 17076 5 pesenjara heraphera 1967-68 mAM 476 319nI thaI hatI. temAM Tana ) ( nikAsa : 192 3729 Tana ) mahArASTranA baMdaro upara te 377797 jeTalI hatI. Jain Education Intemational
Page #553
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha bhAratanA jahAjoH 195mAM kula 103 jahAjo vacce 390707 TananI kSamatA hatI bhAratamAM kula 244 sTImaro Tekaro vagere che ane tenI Ama bhArate 1968 sudhImAM chehalA 18 varSamAM mAla vahana kSama2022369 TananI mAla upADavAnI kSamatA che. temAM kaMThALa jahA- tAmAM pAMcagaNe vadhAro karyo che. dunIAmAM mAlavahana kSamatA jemAM 86 che je 330 197 Tana vahI zake che. jyAre paradezamAM 1967mAM 182099644 Tana badhA jahAjo vacce hatI. jemAM jaI zake tevA 158 jahAja kula 1692 172 Tana vahI zake che. lAIbrerIA sauthI prathama Ave che. dunIAnI anya deze sAthe bhAratanI sarakhAmaNI 1968 TakAvArI jathAbaMdha Tana anya Tana anya Tana kulaTana 1941 para 378 duniyA 34874281 8.064147 | TakAvArI | Tenkara Tana | jaththAbaMdha Tana 101% | 213950 13,5 14663223 | | 11,29 | 8372209 2919240 1. lAiberIyA 25719642 7118427 3937992 2. IlenDa 21920980 1062531 3. amerIkA (yu.esa.e) | 19668421 0,13 4487137 2213326 12967958 5. jApAna 19586902 0,09 | 6754845 4585630 824642che. 6. razIyA | 116240 | 909806 ! 12061833 | 9,21 1,00, 2935780 | 193925 | 17. bhArata 194pa037 1,00 56 5704 1185408 23. anya 17333220 8,94 3538969 2065480 11728771 AmAM 1, lAIbArIA (13,25%) 2 IMglenDa (11,29%) brAjhIla (0,67%) 20. yugoslAvIyA (0,65%) 21. ArjenTInA 3 yu. esa. e. (10,13%) 4 norve (19,13%) 5 jApAna (62%) 22. phIlenDa (0, 58%) 23. anyadeze (8,94%) che. (11,09%) 6. razIA (6,21%) 7. grIsa (3,82%) 8. ITAlI dUnIAnA dezamAM bhArata jamInane TakA % bhAga dharAvatA (3,41%) 9, pazcima jarmanI (3, 36%) 10. phrAnsa (2,98%) 11. nedharalenDa (2,71%), 12, panAmA (2,62%) 13. svIDana TakA dharAvatA hovA chatAM (2,51%) 14 DemAka (1,65%) 15. speIna (1,45%) 16. mAlavAhaka Tana phakata 1% dharAve che. bhArate keTalI pragatI karAvAnI keneDA (1,24%) 17, bhArata (%) 18. pAlenDa (0,69%) 19. che tene AnA uparathI citAra AvI jAya che. bhAratanA jahAjanI jAtavAra sthiti 1968mAM nIce mujaba hatI. tA. 31-12-68 jahAje kSamatA lAkha TanamAM paradeza janArA jahAjo kSamatA lAkha DrAya kArage vela 17 2,42 jahAja TanamAM pesenjara tathA kAraNe lAInara 100 7,84 pesenjara tathA kAro. 0,37 Tenkara (tela mATe) ",52 nAnI TIma 1,91 kuDaoIla laI nAra *,47 3,30 jaththA vAhaka Tekara 1,40 baMdarI 14 ' 2 n * = + 4,93 = | 16,92 Jain Education Intemational
Page #554
--------------------------------------------------------------------------
________________ 576 kula vahana zakita jAja 173 244 kSamatA lAkha TanamA 8,57 20,22 kula kara javAba patInA khA kA karI zrI che. temAM hindustAna zIpayArDa : zIpIMga kArapeArezana epha inDIAnA 58 jahAjo kula 505085 TananI vahana zakti dharAve che, jemAMthI 49 jahAja paradeza mATe mAla vahana kare che. bIjo na Mbara si Mdhi sTIma nevIgezana kuAM. lI. nA Ave che, je 46 jahAjomAM kula 340829 TananI vahana zakti dharAve che. jemAMthI 34 jahAja paradezamAM avara javara kare uM. trIne nabara jayaMti zIpIMga kaTa thAonA kAphalAmAM 307085 Tana vahana kare che ane badhAja jahAjo paradeza sAthe vyavahAra dharAve che. InDIA sTIma zIpa kuA. lI. (17 jahAja 141702 Tana) greTa IsTana pIga kuA. (16 jahAja 179376 Tana) sAutha InDIA zIpIMga kuA. (5 jahAja 121813 Tana) vagere gaNanApAtra jahAjI kA.e bhAratanA vyavahAramAM peAtAnI sevAkhAnA mAtA hisso dharAve che. jayaMti zIpIMga karatA DIvaTa bhAta saMbhALI levA vicArI rahI che. mAM bhAratanI jahAjI kuA. 120,36 karoDa rUpIA kamAya che. jemAM 18 31-3-1 31-12-68 vadhArA 25% CLOTH bhAratIya asmitA karoDanu huMDIAmaNa maLe che. mAla vahana vadhavAthI sAthe tathA khIjI vimAnI vyavahAra saraLa thatAM have bhAratI jahAjomAM pesenjara TrAphIka parI gayA che. 5mA khetI TrAIka 361pama ane paradezI TrAphIka 6628 pesenjaranA hatA te 1967mAM bArI 8 09616 ane paradezI TrAphIka 98684ne rahyo che. sarakAra jo A Akhata lakSyamAM le te relve uparanA dhasArA dhanne aMze TALI zakAya. 735,Sir Vithaldas Lanc. M. J. {arket BOMBAY-2 hiMdustAna zIpayArDa dvArA 1966 sudhImAM svataMtratA pacha 51 jahAjomAM AvyA che.38700 TananI kepesITInA A jahAjomAM 26 jahAnne khAnagI kaMpanIe mATe bAMdhI ApavAmAM AvyA hatA. hindustAna zIpayArDa jahAja banAvavA sAthesAtha jahAja rIperanuM paNa kAya kare che. hAlamAM daravarSe bhArata sarakAra tenI upara Azare cha karADa rUpIA A kArya mATe kharce che. jyAre A mATe bhAratane Azare be karoDanuM kuDIzyAmam kheMca karavuM paDe che. bIjI vAchakapanImA gRhanuM rIperasamAra kAma kare che. bhAratIya jahAjonA rIperamAMthI tee 6,48 lAkha rUpIA kamAya che. jyAre videzI kaMpanInA jahAjanA rIperamAMthI 172 lAkha rUpIyA kamAya che. ApaNI kiMmata ApaNI AsapAsanI duniyA kare te ja yogya che. ziAkhApaTTama ane geDavA nA pAtramasula mata Ape che. tyAre kalakattA ane muI ganApAtra mahela Ape che. With Best Compliments From Telegram *BINOCULAR Shop. Office. 315241 315781 Maganlal Nandlal MERCHANT & COMMISSION AGENT Resi. 572081
Page #555
--------------------------------------------------------------------------
________________ mRtigra ya 577 bhAratanA mukhya baMdaronI Arthika sthiti 1967-68 baMdare utpana lAkha rUpIAmAM kharca lAkha rUpIAmAM lAkha rUpIyAmAM bacata utpanna TakA : 1. kalakattA 2508 2049 459 18,3 2. vizAkhApaTTama 583 248 335 pa7,4 3. madrAsa 678 654 4. kocIna 393 228 135 34,4 5. govA 112 45,9 6. muMbaI 2485 2210 25 11,1 7. kaMDalA 189 158 - 7043 5989 1354 19, 2 kala 1354 lAkha rUpIAnI bacata ApanArA A baMdara bhAratanA AyAta nikAsa vepAranI gherIsa bhAratIya baMdare upara bhArata sarakAre te vo 2214 lAkha rUpIA muDI kharca ane tenA jahAjo che. bhAratane vepAra mukhyatve IngalenDa, cojanA mujaba kayuM" che. AjasudhI bIjI, trIjI ane vArSika pazcima jarmanI, razIyA, amerikA, keneDA, jApAna, osTrelIyA yojanA mujaba 1955-56thI 1967-68 daramI Ana mukhya baMdara ane AphrIkAnA dezo sAthe vadhAre paDato rahyo che. anya yuropa, ane AkIkAnA zo sAthe vadhAre prate raho upara ane jene mukhya baMdara tarIke khIlavavA mATe yojanA te amerikA, eziyAnA pradezo sAthe vepAra ghaNo ja ocho rahyo baMdara upara bhArata sarakAre nIce mujaba kharca karela che. che. bhArata vizALa pramANamAM bahArathI anAja, khanIjatela, muDI kharca kula kharcanI khAtara, mazInarI ane lokhaMDa pilAdanI banAvaTe maMgAve che. lAkha rUpiyAmAM TakAvArI jyAre kelaso, zaNa, guNIyA, kAcI dhAtuo, lokhaMDakAcuM, bhaMgAra, 1. kalakattA 6110 34,9 khAMDa-cA, abarakha, meMgenIjha, mIThuM ane hADakAMnI moTA pramANamAM 2. pArAdIpa 881 nikAsa kare che. temAM paNa kAcA lokhaMDanI nikAsa 131 lAkha 3. vizAkha 1693 TananI kare che. lekhaMDanA kArakhAnAnI dezamAM kevI jarUra che te 4. madrAsa 2441 14, 1 AnA uparathI samajAya che. tevI ja rIte anAja 80 lAkhaTana 5. kAcIna 672 ane khAtaranI 25 lAkha TananI AyAta paNa zocanIya che. 6. govA 226 - bhAratanA baMdare khIlavavAmAM jeTalo kharca karavAmAM Ave 7. muMbaI 8. kaMDalA teTalo ocho che. sAthe sAthe dezamAM audyogika ane harIyALI 1281 9. tutIkarIna kAMtInI paNa tAtI jarUra che. 795 10. meMgalora bhAratanA baMdaranuM A bhAtIgaLa rekhAcitra jeTaluM zocanIya che teTaluM ja gaurava bada paNa che. tene mATe khIlavAnI moTI taka che. 17535 100% ApaNA dezanI paradezamAMja vyApArI AbarU sAcavanAra jahAje ane 1,5 2816 Jain Education Intemational
Page #556
--------------------------------------------------------------------------
________________ 54 bhAratIya asmitA mAlanI guNavattA ja dezane AgaLa lAvaze. Avo ApaNe sau eka sAthe prayatna karIe. zrI jAbarAbAda sahakArI maMDaLI lI. (baMdaraDa-jApharAbAda.) ( tAluke : jApharAbAda) (ji : amarelI) seMdhaNI naMbara - 341 sabhya saMkhyA 605 gujarAtanA keTalAka chellA pragati saMpAne sana. 1968-69 gujarAtanA baMdare upara 855 sTImaro ane 12911 hANee mAla vahana karyuM. sTImara dvArA gujarAtanA madhyama kakSAnA baMdaroe 3314631 Tana mAla vahana karyo jemAM 1825136 mAla paradezI vyavahArano hato. kulamAla vahana kaMDalA sivAya kaMDalA sAthe 6,97 lAkha Tana eTale 9% gaNI zakAya 3698424 TananuM thayuM hatuM je bhAratanA 6%hata gujarAtanA baMdaro mAM 1906 lAkha rUpIAnA baMdarI ane 2153 lAkhanI videzI AyAta thaI jyAre para 19 lAkha rUpiAnI baMdarI ane 4502 lAkhanI videzamAM nikAsa thaI, kula vyApAra 1779 lAkha rUpIAno ca. kula 4,69 lAkha Tana polIama oIla, 2,74 lAkhaTana khAtara 1, 36 lAkha Tana anAja 1,29 lAkha Tana kolaso, 1,32 lAkha Tana lAkaDuM ane baMdhakAmanA sAmAnanI AyAta mukhya gaNI zakAya jyAre 7, 34 lAkha Tana mIThuM 5,18 lAkha Tana, khoLa, 4,96 lAkhaTana sImenTa 1,06 lAkha Tana kalInkara (sImenTa) 9,89 lAkha Tana khAtara 0,80 lAkha Tana bokasAITa 0.55 lAkha Tana cunAne patthara 0.36 lAkha Tana rasAyanI nikAsa mukhya gaNI zakAya. sthApanA tA. 10-8-53 zerabhaMDaLa 1808 -00 anAmata phaMDa 89293-29 anya phaMDa 18827-17 bAbulAla cakubhAI bhagavAnadAsa bAvAbhAi solaMkI maMtrI pramukha phona naM. 208 rajI. naM. ra971 grAma : "SILICATE" sthApanAH tA. 14-10-'59 zrI sArASTra sIlIkeTa utpAdaka sahakArI saMgha lI. vaDAla reDa, pi. be. naM. 11 junAgaDha oDITa vaga a 1970/71 sabhya saMkhyA :- zera bhaMDoLa anAmata bhaMDoLa 112 rU. 1,51,400/rUA. 48,845/ kula vecANa rUA. pAke naphe rUA. 1970 71 DIvIDanTa ,58,119- 30,894/9 TakA mukhya kArakhAnuM tathA kAryAlaya vaDAla roDa junAgaDha. upAdaka zAkhA bhagavatI parA, rAjakoTa, zrI mohanalAla lAlajIbhAI paTela pramukha, junAgaDha) harIlAla mulajI kArIyA upa-pramukha (jorAjI) dazaMkara ThAkara menejara-kamamaMtrI Jain Education Intemational
Page #557
--------------------------------------------------------------------------
________________ mRtigra 59 Phones Office : 327491 ones Resi.: 591972 Cable : MINDHAPPY EXCELSIOR TRADING COMPANY EXPORTERS & IMPORTERS ........ wwwwwwwwwwwwwwwwwwvimas UNANI, AYURVEDIC, ALLOPATHIC CRUDE DRUGS, MEDICINAL HERBS, GUMS, SEEDS, SPICES ETC. 29/31, Israil Mohalla, "Bhagwan Bhuvan", BOMBAR-9. BR (India) Associated firm : wwwvwwwwwwwwwwwwwwwww Excel Drug House 18-B. Sukeas Lane. CALCUTTA-I. Phone : 228571 Resi : 476450 Gram : Kusumphul Jain Education Intemational For Private & Personal use only
Page #558
--------------------------------------------------------------------------
________________ 580 bhAratIya amitA D. J. Barot & Co. Wholesale & Retail Tea Merchant. 62, D'Souza Street, Vadgadi, BOMBAY-4. DI. je. bAroTa enDa ke (dAIlIMga TI kerporezana) AryarakSaka hindu hoTala trAMbAkAMTA pAyadhUnI pAse, muMbaI-3. With Best Compliments From Telegram : "CLEARCUT" [ 3 1 4 7 7 1 Telephone 1 3 1 0 5 6 7 COMMERCIAL COMMODITIES:(India) PRIVATE LIMITED REGISTERED OFFICE : 211-213, KALBADEVI ROAD, BOMBAY-2. BR Jain Education Intemational For Private & Personal use only
Page #559
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRti zAha A rA dha nA vizeSa ANu : "zrI" nA upAsaka zrImAna mATe mazahura zuTIMga-zarTIMga tathA dheAtI joTA phona : 5750 "ArAdhanA" klotha sTorsa "dharatIdhana"nI hArdika zubhecchA leI TesTa phezananI TerIna, TIkATana, phulavAyala prInTa sADIo, mecIMga blAujha pIsIsa temaja TerIkoTana TerIlIna suTIMga, zIMga, avanavA raMga, navI DIjhAIna, navI jAta mATe....... mulAkAta lye.. tamArI kharIdIne umadA pasaMdagI banAvavA mATe "zrI""nI pratIka zrImatI mATe su Mdara sADIo blAujha pIsIjha ophIsa-phekaTarI : navA buMdara rADa, bhAvanagara (gujarAta) phona na. : 5807 grAma : 'dharatIdhana' khaTAu tathA mahendra mIlanI dareka jAtanI plena tathA prInTeDa sADIonI kharIdI mATe avazya mulAkAta lyeA. grenyuleTeDa pharTIlAIjha enDa phIlDsa prA. lImITeDa dharodhana sarakAra mAnya "dharatIdhana" ena. pI. ke. saMyukata dANAdAra khAtarA banAvanAra. * + muMbaI AphIsa H meAdI cembasa, 319/21 khAreka bajAra, muMbaI-9. phona naM. : 323927 grAma : C/o JUGAL Phone Factory 5520-4359 4645 | Resi. herIsa roDa, bhAvanagara. 11 Telegram : KULDEVTA TISI std. 1986 TRIVENI Iron & Steel Industries I. S. I. Registered Re-Rollers & Manufacturers 28-F, RUVAPARI ROAD, P. B. No. 103 BHAVNAGAR-1 [Gujarat State]
Page #560
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratIya asmitA ELASTICA RUBBER WORKS - Manufacturers of Quality Rubber Moulded And Extruded Articals Workshop & Office : 386/8. Opp. Ambavadia, Naroda Road, P. O. Saijpur Bogha (AHMEDABAD) With Best Compliments Bhagwandas Kantilal & Co. D. TAPIDAS & CO. Mulji Jetha Market 38, Navi Galli Bombay-2 480, Chandra Chowk 3 rd lane M. J. Market Bombay-2 (Art-Silk & Terelene Cloth Merchant Jain Education Intemational
Page #561
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtimaya ApanA makAnane suzAbhIta banAvavA mATe asala lITamAM dhI kAmanaveltha TrasTa lI., mAM banatA Jain Education Intemational bezala mIzana tathA phorTa brAnDa naLiyAM vAparavAnA Agraha rAkhA * nakalI mAlathI khAsa cetatA rahe! mU mAla kharIdatA pahelA phorTa brAnDa killA chApa) jovAnuM khAsa dhyAna rAkhe dareka jAtanA ImAratI mAla tathA naLiyAM kharIdatAM pahelA amArI mulAkAta levA khAsa vinatI che. eksi : 3186 grAma - MULANPALI mesarsa tAjAvAlA enDa karyuM. ImAratI lAkaDA tathA dareka jAtanA naLIyAMnA vepArI lAtI bajAra, bhAvanagara. -: na nabara :gADAuna : 3187 - 583 3188 ghara : 3185
Page #562
--------------------------------------------------------------------------
________________ 584 khAsa vAMcA 88 88 88 satya jijJAsA keLavo gujarAtI 1 praznAvalI 2jI e kharU haze (sTokamAM nathI) 3 pRthvInA AkAra ni ya 4 zuM pRthvI kharekhara phare che ? 1 kANu zuM kahe che. bhAga 1 6 pRthvI kharekhara gALa nathI. zuM pRthvI kharekhara gALa che ? zuM pRthvI kharekhara kare che ? > zuM epeAlA 11 cadra para paheAMcyuM. che kharU ? uparakata bAbatanuM rahasya jANavA mATe nIcenuM sAhitya vAMcA ane pUjya muni zrI abhayasAgara mahArAja gaNI dArA likhita saMzAdhanAtmaka sAhityanuM prakAzana karanAra bhU-bhramaNa zAdha saMsthAnanA sahayAgI bane 7 satya zuM ? 8 epAlA 11 kayAM utaryu" (sTokamAM nathI) 9 epeAleAnI caMdra yAtrAnu rahyusTa 10 ApaNI pRthvI 11 maMgaLa sadezA ENGLISH 1 A Questionnaire 2 What other say ? 3 4 Does the Earth Really Rotate ? A review of the Earth-Shape. hindI 1 praznAvalI 2 kyA pRthvI kA AkAra gola hai ? 3 bhUgola vijJAna samIkSA 4 soco aura samajho ! 8 9 manana kare 5 kyA yaha saca hogA ? 6 pRthvI kA AkAra nirNaya ( eka samIkSA) 7 kauna kayA kahatA hai ? (bhAga 1) 10 11 pragati-paricaya- sammatiyAM pRthvI kI gati ! eka samasyA epolo kI caMdra yAtrA kyA epolo cAMda para pahuMcA ? saMskRta bhAratIya asmitA 1 mUgola bhrama bhajanI 2 bhU bhrama bhaMjanI (jIvAya ) sahAgI manavAnA prakAra :- sakriya sahayogI 1 rUpiyA, vArSika sahayeAgInA 5 rUpiyA, trivArSika 11 rUpiyA, paMcavArSika 25 rUpiyA, daza vArSika 51 rUpiyA, AjIvana 101 rUpiyA sakriya sahaceAgIne sAMsthAnI pravRttinI mAhitI maLatI raheze. AjIvana sahayeAgIne saMsthAnuM tamAma sAhitya bheTa kAyamI maLaze ane 1, 2, 5, 10 varSInA sahayAgIne teTalA varSa sudhI sAhitya maLaze. jarUra lAbha uThAvA (gunAtI anuvAd sAthe) prakAzaka : bhU bhramaNa zeAdha sasthAna pe. mekasa naM 6 mahesANA, (u. gu)
Page #563
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratIya samAja jIvananA preraka baLo zrI aMbAlAla nR. zAha bhAratamAM Aje aneka The, dharmo, saMpradAye, bhASAo, hAya tenuM udAharaNe ahIM sAMdIpani RSi-gurUnA A be celAo vAda temaja rAjakIya mata matAMtara pravarte che. paNa AvuM bhAratanA puruM pADe che. suvarNamaya divasomAM na hatuM. brAhmaNa, kSatriya, vaizya ane zudra evI cAraja jAtio hatI. AmAM vyakita e samAjane upayogI gurUpanIe lAkaDA vINavA mokalyA pachI jaMgalamAM mUzaLadhAra thavAnA kartavyanuM mAtra sUcana nathI. mAgadazana saMtoSaprada rIte varasAda paDe rAta vitatAM gurU temane zodhavA nIkaLyA ane temane ApavAmAM Avela che. hemakhema ghera laI AvyA. brAhmaNanuM kartavya zikSA levA devAnuM, kSatriyanuM nirbaLa ane sudAmAnA saMsAranA dAridrayanA citranuM Alekhana hRdayaMgama che. sabaLa tamAmanuM rakSaNa kArya karavA laDavAnuM, vaizyanuM vyApAra kara panInA AgrahathI zrI kRSNa bhagavAnane tyAM dArakAmAM sudAmAM jAya vAnuM ne zudranuM sevA karavAnuM. A pramANe vibhAga pADavAmAM che. phATayA tUTayA kapaDAmAM sudAmAne joIne kRSNa gaLagaLA thaI AvelA hatA. A tamAma kAryo ane arya saMcaya loka saMgrahAthe jAya che ane tAMDUlamuSTi moMmAM mUkatAMja sudAmAnuM dAridraya nAza karavAmAM Avato. e kaI ekanI mAlikI nahotI. pAme che. paNa sudAmAne tenI kaMi khabara nathI. vidAya veLAe paNa te kaMI ApatA nathI. AthI sudAmAne cheDeka zeka thAya che. AthI vyakita ane samAjarUpI samaSTi kartavyazIla, sukhI porabaMdara-sudAmApurI pahoMcatAM prabhulIlAne sAkSAtkAra-camakAra te tema saMtoSI jIvana jIvI zakatI hatI. kALakrame AmAM parivartana samaje che. AvyuM. aneka jAtio ane pachI to piTA jAtio thaI; jenI saMkhyA vadhatI ja cAlI. pariNAme jAtionI racanA pAchaLa sApa gayA ane lIsoTA rahyA. vidyAne badale paiseja Aje mULabhUta hetu bhUlA-visarA. sarvasva che. tyAM meM trI kevI ? Azramo pariNAme lupta thavA lAgyAM. A Azra A vidyAdhAme paraderInuM kendra hatuM. AkarSaka sthAne evuM ja riAkSanuM banyuM. vidyArthI gRhasthAzramI, vAnaprastha hatuM. aMgrejo AvyA pachI bAkI rahelI chinna bhinnatA pUrI thaI. ane saMnyAsI; je brahmacaryAzrama, gRhasthAzrama, vAnaprasthAzrama, ane saMnyAsAzrama e rIte oLakhAtAM. emAMya uparanI jema krAMti thaI ilorA- elIphanTA kejha jevI guphAomAM phelAyelI abhUtapUrva ane vidyAbhyAsa pAchaLanI vidyArthInI pipAsA samatala rahI zakI zakita, bhakita, mati, kaLA ane niHsvArtha udAratA bIje kayAMye nathI, zake tema nathI. nAlaMdA jevA vidyAdhAmonI suvAsa mANavAnI jovA maLe tema nathI. e raMgo Ajeya yuga vitavA chatAM evA paristhiti ja vaNasI gaI ne evA che. tathA guphAonuM Ayojana vartamAna Ijaneree vicAravA thAya che. zrI munio guphAmAM jIvana jIvI keTale zALAo vyApArI saMsthAo banI, gurUo, zikSako kamA- ba vaibhava ThAlavI zakatA ene e AdaraNIya namUnA che. vAnI dhUnamAM paDI gayA, mA bApa, bALakone sAcavI zakayA nahi sAcavI zakatA nathI. ane jemanI pAse paisA che teo zikSakone 'AcArya devo bhava' e sUtrane mAnato samajata, cha te ghera bolAvI potAnA saMtAnonA hitamAM nANAM kharcavA lAgyA. brahmacarya pALatA vivA vyAsaMgI vidhAthI Aje to gurU bhakti sarakAra tenI rItarasamAM paDI gaI. hIna. vilAsI tathA yena kena prasAre parIkSAo pAsa karavAmAM mAne che. zrama tayA sADAImAM te mAnato nathI. vAto ghaNI kare che. AvuM bhUtakALamAM nahotuM. AzramamAM tamAma samAna hatA. vicAra pramANe AcAra nathI. dUSita vAtAvaraNamAM ramavuM --nAcavuM rAya-2eka pATIe bhaNatA ane pratyekane nija nija dhamanuM ane vartamAna vidyAthI adhyatana prakriyA samaje che. pariNAme ene jJAna kulapati ApatA. Aje levAya che tevI kI nahotI. gAmathI viveka ziSTa saMskAre, sadAcAra nuM tika bandhane pavitra jIvava ghaDadUra ekAMtamAM gurU kuTuMbanI chAyA nIce bhaNavAnuM hatuM. vRkSonI nArA tane saMparka rahyo nathI. gurue-rikSako tene kahI zakatA chAyA nIce tamAma zikSaNa maLI rahetuM. nathI kAraNake tamAmanI samAna bhUmikA lagabhaga AvI gaI che. kRSNa-sudAmAno dAkhale suvidita che. banne ekaja gurUnA bhArata eka vizALa deza che. atyAre che tethI te vizALa hato. vighAthI, chatAM temanIya evI atUTa mitratA hatI. mitratA kevI laMkA, siMdha, brahmadeza uparAMta anya pradeza hatA. Jain Education Intemational
Page #564
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratIya asmitA pazcimi jIvananI bhUrakIthI mohAMdha banelI janatA kauTuMbika jIva. saMskRtimAM mokhare rahelI zraddhA eka jalatA dIvaDAne AnaMda nanAM sukha duHkha samajI zakatI nathI. tene mana tenuM kuTuMbaja pazcimI jIva Ape che. prazna karavAmAM Ave che ke lagnanA baMdhana zA mATe ? nanI saMskRtinuM pratIka banI rahe tenI tAlAvelI che. saha kuTuMbanA manoratha Aje vilAtA jAya che. pUrva jIvananI saMskRtimAM rahelI manu mahArAje manu smRtimAM kAyadApothI taiyAra karI ane te sAdAI tyAgIne prAzcAtya jIvananA daMbha te apanAvyAM che. pramANe jIvana vyavahAra cAlavA lAgyA. ghaNuM ghaNuM anubhale pachI pazcimI jIvananAM moMghAM jIvana dhoraNa apanAvavA tathA nibhAvavA kAyadAo to yAra thAya che. tene vAraMvAra paDakAravAmAM Ave te sArU aneka prakAranA apramANika mArgo levA paDyA che.--paDe che. tene aMta ja na Ave. tene tene kazo ja saMkoca nathI, apharasa nathI; ba9 AnaMda che. tyAgane pAyA upara racAyelI bhAratIya saMskRtinI sAthe hika ApaNe mahAkavio-kavi kAlidAsa, kavimAdha, bhalabhUti, sukhanA pAyA upara racAyelI pAzcAtya saMskRtinI sarakhAmaNI thaI bANa, bhAsa, jayadeva-A saMe saMskRtinuM je citra temanI kRtizake temaja nathI. kahyuM che te sAcuM lAge che ke- East is East emAM AlekhyuM che te adabhuta che. kaI raMka, garIba nathI ane che & West is West, The Twain shall never neet. te temAM parama saMtoSa che. e garIbAI mITAvI zakAya evI hoya pUrva e pUrva che, patrima e pazrima che. A baMne vacce kaMIpaNa che. - mATInI cAlagADI dArA kavie je vAstavika Alekhana karyuM che, te Aje paNa preraNA pAvA samartha che. prakArano samanvaya evo asaMbhava che. lagnajIvana, zALAjIvana, gRhastha jIvana, vyApAra udyoga, Azrame emAM mAhAtamya vaseluM che. vizeSa nahi paNa kavi nokarI (sevA), sattA, paropakAra - A badhAM Aje lAlasAthI kAlidAsa racita zAkuntamAM kaNva RSinI gerahAjarImAM rAjA kharaDAyelAM che. kAlanI ciMtA keIne nathI. mAnave mAnavatAne duSyanta AvI caDe che. zakuntalA AtithyanI javAbadArI upADI sAceja droha karyo lAge che. le che ane temAMthI baMne vacce anurAga janme che. teo gAMdharva - je bhAratamAM suvaNa, rana, maNi, bhANijya dhanadhAnya jyAM (lagnane eka prakAra) lakSa karI le che. kaNva RSi - pAlaka pitAvipula saMkhyAmAM hatAM tyAM Aje anna mATe bhIkha mAgavI paDe AvatAM veMta A vAta jANI le che. che. dUdha-ghInI nadIo A bhAratamAM vahetI hatI. dharmanI AjJA koI jyAM koI uvekhI zakatuM na hatuM. veda, upaniSada, gItA, zakuntalA AzramamAM sarvapriya che. ene jyAre sAsare javAno rAmAyaNa, mahAbhArata, purANa, bhAgavata - A badhAmAM sArA prasaMga Ave che tyAre tene so koI AzIrvAda Ape te mATe je vizvanI khyAti saMgrahAyelI che. zArdUla vikrIDita chaMdamAM cAra paMkitao vaNI lIdhI che te darzAve che ke saMsArIone je putrI viyegathI ciMtA thayA kare, to RSi zAsana karavAmAM nRpa ke ramrATane mATe dharmagraMtha mArgadarzana munione AvuM kaMI thatuM haze kharuM ? tenuM Alekhana thI. mATe khullAM hatAM. bhAratIyane preraNAnA piyuSa-pAna karAvatA A paMkitamAM che. graMthane jJAna bhaMDAra kadI khUTa nathI ane khUTe ema nathI. bhagavAna rAmacaMdra rAmAyaNa jIvIne samAjajIvana, kuTuMbakathA, seya yAti zakuntalA patigRta sarveznujJAyatAm dharmajIvana tathA jIvananA Adarza bhrAtRbhAve daravI ApyA che. rAjya karavAmAM prajA prathama ane patnI pachI-evA UM che gItAnA vAkaye vAkaye mahattA che AdhyAtmika tenAM kathana Adarzo kayAM maLavAnA hatA ? lagaze paNa evuM nathI. jarmautha ghAdhir waa kag Rajna ATalA nAnA vAkayamAM je jJAna ane samaja che tevI vyakitae zrI kRSNa gAyelI 18 adhyAyovALI khAtA dvArA pratyekane preraNA je kaMi maLe te mATe Atura rahevuM ghaTe. pitAnA dharmanI dRSTi surekha karI batAvI. niSkAma karma eja jIvananuM mahA mUlya che; ema vAraMvAra uccAyuM che. RSimuni mahAtmA gAMdhIjIe mAMgeluM ke mAre surAjya nathI joItuM. dvArA AlekhAyelAM pustakamAM AvuM parama jJAnadhana bhArebhAra mAre to rAmarAjya joIe che' rAjA rAma kevA hatA te A paDeluM che, chatAM haraNa potAnAmAM ja kasturI hovA chatAM dUra dUra vAkyamAM AvI jAya che. atyAre paNu rAmarAjya joIe che. paNa doDayA karyo, evI vartamAna bhAratIyanI sthiti che. bhAratIya Aje te koNa Apaze ? vadhu takavAdI, ardhavAdI ane lagnane kAyadesarane vyabhicAra samajatI lAge che. A enuM patana che. mahApatana che. mAnavIne hRdaya tema buddhi uparAMta AmAM paNa che. A , lagnanA guNa saraLatAthI nakakI karavA muzkela che. keIpaNa badhAne samanvaya thAya to niSkAma kAma karavAnI preraNA maLyA ja lagnanA lAbhAlAbha ke guNa sarakhA paNa hotA nathI. Arya karaze. Jain Education Intemational
Page #565
--------------------------------------------------------------------------
________________ ramRtigraMtha 587 bhAratanI bhavyatA chAnI nahotI ane nathI. ane Aje pazcimI niyamo je rIte paLAya che te rIte ApaNe samajavA jevI che. vidyA mokhare hovA chatAM tenI dharmanI AsthA preraka che. te prajAne enAM mULa bhAratIya saMskRtimAM paDelAM che. saMzodhananI tathA saMskRtinI prIti hovAne kAraNe te Ajeya bhAratanA dharmagranthathI AkarSAya che. samAja jIvanane preraNA ApavA ke gUcano ukela meLavavA A dezanA pratye pUratA samartha che. tenA keIka kaNadhAra thAya, guNagrAhaka thAya tene ApaNA paheraveza game che, jayAre bhAratIya yuvAna-yuvatIo tathA hRdaya nA bhAvane vAcA ApatA bane te Aje chinna bhinna tenu aMdha anukaraNa karI khuza thAya che. pazcimanA dezomAM nIti thaI rahela samAjajIvanane vyavasthita karI zakAze. (3) 3% namo AyariyANuM-ca Adi pAMce IdrIyo upara jenA kAbu che, krodha-mAna-mAyA-lobhane jeNe vaza karyA che, jeo brahmacaryanA dhAraNa ane ahiMsA satya Adi paMca mahAvratanA pAlaka evA gurUone amArA vaMdana . eka vizva ArAdhya-prArthanA (4) 34 no uvajajhAyANa-yavahArika keLavaNI sAmAnya zikSaka ApI zake paraMtu AmA e ja Da thI judo che tevA sva-para kalyANusaha AdhyAtmika jJAna ApanAra zikSaka-samA mahApurUSone amArA vaMdana ho. * namo arihaMtANuM OM namo siddhANuM 3jha namo AyariyANuM 3OM namo uvajhAyANuM 3OM name e savvasAhUNe eso paMca namukkAro, sava pAvapaNAsaNo maMgalANaM ca sasiM , paDhamaM havaI maMgala. (5) OM namo loe savasAda- jeo saccAritranuM pAlana karavA pUrvaka pitAnuM kalyANa sAdhI rahyA che ane bIjAonu paNuM upadeza ApavA dhArA kalyANa sAdhI rahyA che evA A lekamAM vartatA sAdhu purUSone vaMdana ho. zAstrasiddha vastu che ke nAnA evA paNa maMtra je zraddhApUrvaka uparanI mahAna vyakitaone karelA namaskAra, namaskAra karanAranA dhyAnathI gaNavAmAM Ave to aneka siddhio prApta thAya che. sarva pApano nAza karanAra che. ane jagatamAM maMgaLa karavA vALI sarva vastuomAM zreSTha maMgaLa che. maMtrIramaNI navakAramaMtra zAzvato gaNAya che jenA upara aneka mahApurUSoe asaMkhya pustaka lakhelA che ane te eka uparanA arthathI 5 Ta thAya che ke zrI navakAra mahAmaMtramAM, vizvaArAm maMtra che tema ,beTa dvAranaphIlosophara epha la Dana. zrIrAma ke rahemAna zrIka"Na ke zrI mahAvIra, zrI buddha ke mA krAi, zrI ja dayALa zarmA prophesara epha DuMgara koleja bIkAnera, zrI zrI mahAdeva ke zrI jarathosta, evI koI paNa vyaktinA nAmanI harIya bhaTTAcArya Pl. D phIlosophara kelakara, zrI jayantIlAla ridha nathI ane dareka pada guNavAcaka che-evA sava guNo je je dave prophesara opha zAmaLadAsa koleja bhAvanagara, zrI ghanazyAma mahAparUpomAM heya tene nirdeza karatI prArcanA koI paNa AbhA mATe jemI-prephesara epha khAlasA koleja muMbai, mullA abadula tauthala kayANakArI che- zrI ludhIyANA-aMbAlA paMjAbanI aneka hAIkula raMgavALA--muMbaI. prophesara gaDhavI bI. TI. koleja opha vaDedarA, ane kesomAM A prArthanA nitya lAvavAmAM Ave che. muMbaImAM zrI prabhAkarabhAI baLavaMtarAya matA-muMbaI vI mere aneka prophesara zrI vagAdI bALamaMdira tema aneka saMsthAomAM tathA zrI taLAjA kIlasAkaroe A prArthanA vizva ArAdhya tarIke nIradAvela che . ma. pa. na. navakAra maMtra garlsa hAIskUlamAM lAvavAmAM Ave maMtAkSaramAM anaMtA artha hoya che paNa tene sAmAnya artha paNa : che bALakomAM susaMskAra bAlyavayathI reDavAmAM Ave te Aleka prabhAvIta kare che. ane paraloka bane sudhare tevA AzayathI bIjI phaukSaNIka saMsthAo () 8 namo arihaMtANa--ari eTale raNapa rUpI AtmAne A kArya ne cAlu kare tevI namra vinaMti- "ziva masta sarva jagata :" ! lAgelA zatruo tene jeoe nAza karyo hoya tevA koI paNa mahApurUSa hoya teone mArA namakAra ho. kRSNanivAsa, muMbAdevI, li. (2) 3OM nA riddhANaM je koI mahApurU AMtarika baMdhano-- meno nAza karIne niraMjana-nirAkAra mokSa sukhane pAmelA che tevA paramAmAone vaMdana ho Jain Education Intemational
Page #566
--------------------------------------------------------------------------
________________ 588 bhAratIya asmi 11 PP1) * PHONES Office : 5 7 5 7 8 2 Resi. : 3 6 2 8 9 1 PRAKASH PAINT INDUSTRIES Manufacturers of : "Black Horse Brand Enamel Finished Ready Mixed Paints & Varnish Paints, Arteelac Brand Hard Gloss Enamel Red Horse Brand Aluminium Paint and 'Red Horse Brand Oil Bound Distemper. 11, Vipul Co-op. Housing Society Ltd. 255-A, Ridge Road, BOMBAY-6. Gram DISTEMPER Factory SKURLA Bombay-72. Phone Office 333686 Resi. 362891 Fac. 582482 WVP 12 YT110 M IVLJENI I FI Manufacturers of : 'Red Horse' Brand Ready Mixed Varnish Paints. Stiff Paints, Varnishes, Arteelac Enamel & Robinson' Brand Dry & Oil Bound Distempers 31 & 36, Nanubhai Desai Rd., (Khetwadi Main Road) Opp. Sutargali, BOMBAY-4 (BR) Jain Education Intemational
Page #567
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratanI vividha prajAo zrI jayaMtIbhAI dhekAI Apazo bhArata deza jema saMskRtimAM mahAna che tema vividha- moTA bhAge vidhi prajAnI prAdezikatAne dhyAnamAM rAkhIne racAyAM che A tAnI draSTie paNa bhavya che. duniyAmAM sauthI vadhAre vastI cInamAM rAjyonI prajA bhAratIya to che ja paNa temAM agAu kahyuM tema che ne tyAra pachInuM eTale ke bIjuM sthAna ApaNe bhAratanuM A bhASA, rItarivAja ne vaLI prAdezikatAne kAraNe keTakeTalIya vividha tAo jovA maLe che. khorAka dhaMdhe ne havAmAna paNa A viSaye keTaleka pheraphAra sUcave che. tema chatAM "ame sau bhAratIya chIe, | dara dasa varSe vasati gaNatarInA AMkaDA ApaNI samakSa je ne bhArata amAre priya deza che, ne badhA bhAratIyo mArA bhAIcitra raju kare che te ApaNI samakSa ke 'ka samasyAo paNa letA ane sa ga gItA divyAM haMmezA zawta rahyAM che. Ave che ! vaLI samAjazAstrIone te khareja Azcarya upajAve tevI avanavI asthira vigato paNa lAvI Ape che. 1971nA bhAratanI A vividha prajAne samajavA mATe ApaNe be traNa vasati gaNatarInuM kAma hAla jorazorathI zarU thayuM che ke tethI rAjyanI prajAne raMka paricaya karI laI e. (anapekSita laMbAI hAlane tabakake e AMkaDA ApaNane kAma lAge tema nathI. paNa TALavA mATeja anya rAjayone paricaya TUMkAvIzuM ). 1961nI vasati gaNatarI pramANe bhAratanI vasati Azare 43 rAta .. karoDanI hatI '68mAM pharI eja aMdAja mukAyo hato. je lagabhaga pa0 karoDa sUcavatI hatI. niSNAtonA abhiprAya tathA aMdAja bhAratanI pazcime AvelA gujarAtanI bhavyatA temAM vasatI mujaba ApaNI vatI dara vo Azare eka karoDathI savA karoDa puti prajAne kAraNe che. "jyAM jyAM vase eka gujarAtI vyAM tyAM jeTalI vadhe che A vastI vadhArAnI haraNaphALa rokavA ApaNI sadAkALa gujarAta" e suvAkaya phakata gujarAtanI prazaMsA sarakAre kamara kasI che. jemAM temane ThIka ThIka saphaLatA maLatI jAya mATe ja nathI joDI kaDhAyuM. paNa gujarAtanI prajAmAM je sarakAra dhana che A prajAnI potIkI je asmitA che te A vAkyamAMthI phalita thAya che. vepAra to gujarAtane ' vepArI to ApaNA A bhavya bhAratanI prajA jema bhAlAnI daSTie vANI" e kahetImAM paNa gujarAtanI prajAnI vyApAra kuzaLatA vividha che, tema jAti, vaNuM ne bIjI aneka rIte vividha che. tathA kunehanAM darzana thAya che. bhAratanA bhAgya bhUtakALane tathA saMskAra vArasAne jALavI rAkhavA mATe A punita dharAnI prajAnuM rakata sacetapa dhamadhape che te gujarAta saurASTramAM hAla mukhyatve bolAtI bhASA te gujarAtI tethI ja e vArasAne pArakhavA mATe tathA jJAnanA utuMga zikhare tema chatAM e grejI, hindI, baMgALI, pArasI, vigere bhASAo ne A bhAratIya prajAe je rIte sara karI batAvyA che te samajavA elIe paNuM bhinna bhinna kAraNasara prayojatI prajA ahIM vase che. mATe haju Aje paNa ghaNA deze Atura che. prAcIna bhAratIya gujarAtanI prajA khaMtIlI ne khamIravaMtI che te zAMtipriya che. vidyAno prabhAva Aja paNa keTalo asarakAraka che. tenuM eka mAtra ne vaLI buddhizALI paNa che. jIvananI "lIlI sukI'ne hasate moMe udAharaNa che. "gavidyA" pAzcAtya dezane suzikSita prajAne Aje sahI levAnI sahiSNutA paNa A prajA dharAve che. vaLI vyApArakSetre A gavidyAe khareja saune mugdha karI dIdhI che. ne saune A jema sAhasika ne kurALa A prajA che to laDAyaka jussa osarI vidyapAna karavAnuM jANe ke gheluM lAgyuM che ! javA! kAraNe saheja bhIrU paNa che. tema chatAM samaya Avye gujaAvI A bhAratIya prajA samayanA ke ke kaDavA mIThA anubhavo rAtanI prajA potAnuM khamIra batAvI zake che. enI sAkSIe bheLavI 1947mAM briTIrA zAsanamAMthI mukta banI. e muktinuM ItihAsanAM pAnAe ghaNuM ghaNuM bolI uThe che. AMdolana calAvavAmAM bhavya bhAratanI A zAMtipriya prajAe je zikSaNa, sAhitya tathA lalitakalAkSetre gujarAtI prajAe hamaNAM "amIra dAkhavyuM, je kuneha dAkhavI. e je jAgRtinI jayota sAta hamaNAM je siddhio hAMsala karavA mAMDI che te koI paNa pilAnA jalArI te joIne sAruM vizva AzcaryamAM garakAva banI be . * keLA pahoLA karI nAkhe tevI che. tyAra pachI ' prajAvaDe, prajAnuM prajA mATe ( sr th; ople, of the templ, f r the 'ble) evuM eka vyavasthita rAjyataMtra mahArASTraHgehavAyuM. jo ke temAM vaTanI daSTie samaya samaye keTalAya phera- 'paheluM saguM paDozI" e nyAye mahArASTra e ApaNuM "sa"" phAra thayA che. kula rara Aje svataMtra bhAratane 18 rAjaye che je rAjya che. mahArASTranI ghaNI ghaNI rItarasa, belI, kalA, vi. Jain Education Intemational
Page #568
--------------------------------------------------------------------------
________________ pahao bhAratIya asmitA gujarAtane maLela che. te vyApAranI kuneha tathA anya AvaDatone bhAga khetI para nabhe che. lagabhaga 74 TakA jeTalI vastI khetI para ke lAbha mahArASTranI prajAe gujarAtI pAsethI lIdho che. khetIne lagatA bIjA vyavasAya upara nabhe che. mahArASTramAM sarvatra belAtI bhASA te marAThI, mahArASTranI prajA e jANIne Azcarya thaze ke ApaNI prajAne mAtra 10 TakA 'mahArASTrIyana' ke marAThA kahevAya che. cheka mogala vaMzathI marAThA bhAga udyoge para nabhI rahyo che ! vepAra ane vAhana vyavahAra para vIrenI vAte ApaNe sAMbhaLI che. marAThA vIra, laDAyaka, jussA- Azare 9 TakA nabhe che. bAkInI prajA sarakArI nokarI ke anya vALI, vidyApremI, saMskArI ne suzikSita che. pAzcAtya saMskRtinI sevAkAryomAM rokAyela che. asara nIce AvI gaelI hovA chatAM A jAe potAnuM "hIra" bhASA gumAvyuM nathI saMgIta ne kalAkSetra a. prajAe sArI siddhio hAMsala karI che. bhAratanA baMdhAraNa pramANe ApaNuM dezanI 14 bhASAone baMdhAraNIya mAnyatA maLelI che. e pramANe gujarAta, marAThI, baMgALI, bhAratanA eka mahAna udyoga philma udyogane prasiddha telugu, urdu, kannaDa, malayAlama, urimA, paMjAbI, AsAmI, pArzvagAyikA latA maMgezakara tathA AzA bhosale A pradezanI kAzmIrI, tAmila, ane saMskRtane gaNAvI zakAya. hamaNAM hamaNuM dena che. siMdhI bhASAne paNa mAnyatA maLI che. e yogya ja thayuM che. kAraA prajAne saMpa kharekhara prazaMsanIya che. mahArASTramAM paNa chuM ke e bhASA bolanArI prajAne mATe evo varga, pAkistAnagujarAtanI jemaja judI judI jJAtio ne peTA jJAtio astitva mAMthI nirAzrita dazAmAM A dezamAM (khAsa karine saurASTra gujarAtamAM) dharAve che. tema chatAM "ame sau gujarAtI" nI jema " ame sau AvI vasele che, te have ThIka ThIka risthara banyA che. uparAMta e mahArASTrIyana eka " nI ekatvanI bhAvanA saunA dilamAM ramatI ricara prajAe svaprayane potAnI bhASA siMdhIne paNa bhASA tathA hoya che. koIpaNa saddaasada prasaMge te so eka banI jaI zake che. sAhityanI daSTie zAstrI banAvI che. e prajAne eka viziSTa guNa che. judI judI bhASAo tathA te belanAra prajAnI aMdAjI saMkhyA madrAsa: nIce pramANe che. bhAratamAM je keTalAka zikSita prajAnA pradeza che. temAM madrAsa (bhASA) bolanAra prajAnI saMkhyA lAkhamAM) kadAca agrima haze. A prajAmAM zikSaNa meLavavAnA saMkAra gujarAtI 204 lAkha vArasAgata che. ane tethI ja A prajA sa kSetre lagabhaga agrima hindI 1334 , sthAne rahetI AvI che. laDAyaka khamIra ke jusso gauNa gaNI A baMgALI 333 , prajA bauddhika kSetre pitAnI rAktine sAro paricaya karAvI zake che. marAThI 332 , A prajAmAM vahivaTa kartAnA viziSTa guga hovAne kAraNe sarakArI 233 , tathA anya ucca hoddAo para temaja rAjakaraNanA keTalAka maha paMjAbIvanA sthAno para A prajAe potAnI viziSTa zaktinI sevAne uDIyAparicaya karAve che deza mATe kaMIka karI chUTavAnI bhAvanAvALI AsAmIA prajA tethI ja deza AkhAmAM paMkAI che. kAzmIrItelugu-- 376 madhyapradeza : tAmila- 306 bhAratanuM A sauthI moTuM rAjya hovA chatAM vastInI dRSTie kaDa 174 sauthI moTuM nathI. "nadIonA pitA' gaNAtA A pradezamAM pahADI malAyalama 170 , udu, gujarAtI, marAThI vagere ghaNI ghaNI bhASAo bolanArI prajA saMskRta 0, 02 , jovA maLe che. tethI jANe ke prajAne paNa meLo ya lAge che. A prajAno mukhya vyavasAya che khetI uparAMta teo khAmAM, (siMdhI bhASAnA AdhArabhUta AMkaDA maLI zakyA nathI.) jaMgalamAM ne kArakhAnAomAM paNa kAma kare che. ahIMnI prajA dharmApriya, mahenatu, khaMtIlI ne bheLI che. Ama ApaNA dezamAM judI judI bhASAo belanArI vividha A rIte anya rAjyomAM paNa e prajAnI pitIkI pratibhA che. prajAo vase che paNa e badhI bhASAmAM mukhyatve be ja bheda che -saMskRta ane drAviDa. have ApaNI sarakAre hindIne rASTrabhASA vasati gaNatarInA aMdAja mujaba ApaNI vasati dara varase banAvI che. ane aMgrejIne joDiyA bhASA tarIke apanAvI che, e Azare eka karoDathI savA karoDa jeTalI vadhe che. vastIne moTo mUja thayuM che. - Jain Education Intemational
Page #569
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha 591 prajAnuM pachAta paNuM - udAra nIti pramANe A prajAnA utkarSa mATe samaye samaye sArI saMbhALa levAmAM Ave che. je ema na hota to A prajA upekSita jJAna ke saMskArathI nahi. paNa je janmagata pachAtapaNuM bhega avasthAmAM ja sabaDatI hota ne vakhata jatAM bhAratanI anya prajA che. evI keTalIka prajAe viSe paNa ApaNe thoDuM jANI levuM sAtheno teno nAto kAyamane tUTI gayo hota. joIe. gujarAta pUratI ApaNe vAta karIe te AvI anusUcita jAti tathA anusUcita janma jAti (sch. castes & sch upasa hAraJuires) nI saMkhyA ghaNI che. temAM mukhyatve agara, bAkaDa cAmaDIyA, camAra, mocI, bhaMgI caNA, halAmAM, lIMgAdara, mahAra, medhavAra Ama ApaNuM A bhavya bhAratanI praja varNa, saMskAra, nADIA, 5 sI, zevA turI, bAvA, goDA, zerI, vaNakara, baraDA, zikSaNa, rItarivAja ne raheNIkaraNI vigere ghaNI bAbatomAM ghaNI bhIla, codharA, dhAnakA, gAMDa, pArAdhI, paTelIyA, rAThavA, vAla, rIte vividha hovA chatAM e prajA vividhatAmAM paNa dharmane saMskRvITAlIyA, bharavADa, cAraNa, rabArI, vAgharI, vi-ne gaNAvI zakAya, tinI daSTi tinI daSTie eketAne varelI che. arthAta A prajAnI vividhatAmAM A prajAne paNa have anya prajAnI jema zikSaNa sulabha banatuM gayuM anata e paNa ekatA che ne tethI ja e prajAne paricaya khUba rasika che. pas che, ne tethI pahelAMnA samaya karatAM Aje have A prajA potAnuM astu jIvana vadhu sthiratAthI ne sagavaDatAthI jIvI zake che ApaNI sarakAranI paNa bhAratIya asmitA smRtigraMthanA sarjakone abhinaMdana sInIyara loka mArTa 6, abdula rahemAna sTrITa muMbaI-3 phena naM. : 3ra1217 * sInIyara aravInda caMpakalAla zAha 145 abdula rahemAne sTrITa muMbaI-3 phona 325282 4 aravIMda mArkanA majabUta tALA kabATa-tIjorInI kaLA tamAM , sI. vI. enDa bradharsa 135 abdula rahemAna sTrITa muMbaI-3 phena 338589 kAtara, cappa, charI mATe hamezA Agraha rAkhe !!! Jain Education Intemational
Page #570
--------------------------------------------------------------------------
________________ 592 bhAratIya asmitA Gram Phone BATTRYMAN 5 1 3 3 7 6 Phone : 325138 Grams: "SANIPIPES" On Government List Jivraj & Vrajlal Pipe fittings SPARK BATTERY CORPORATION Hardware Merchants Manufacturers Lead Acid Storage Batteries 122, NAGDEVI STREET, BOMBAY-3 97, Versova Road, Andheri (West) Bombay 58 AS tamArA jIvana jarUrIyAtanA pharnicara mATe prathama pasaMdagIne pAtra Te, naM. 311660 jJA na dI 5 dIpaka prakAza pAthare che. aMdhArI jhUMpaDI, guphA ke bhayarUM, nAnakaDI oraDI, mAjhama rAtanA mArge kaLAmaMdire-deva maMdire tIrthadhAma nAnakaDA dIpanA prakAzathI jhaLahaLaLI uThe che. jJAna dIpa to aMtarane ajavALe che. Atmadarzana ane AtmazAMti ApI amRtane ApavAda Ape che. adhatana, surekha, vyAjabI dara, amArI AgavI vecANa paddhati. zrI ca = bhu ja ha ra goviMda dA sa ) he jhI ca ii maracanTa phona : 229 - dhI vesTarna InDIyA InDasTrIyala enTaraprAIjha, UMjhA. elI sAcI sa menyuphekacararsa opha bAbAzuTa enDa bebI seTa 198, jhaverI bajAra-muMbaI 2. Jain Education Intemational
Page #571
--------------------------------------------------------------------------
________________ ardhamAgadhInuM sAhitya nannnnnnnnnn prA. vAsudeva pAThaka gurUnuM mauna dvArA vyAkhyAna thAya ane ziSyanA saMzaya chedAI zyAmAcAryo paNavaNA-pa-1mAM ardhamAgadhIne belanAra ane jAya, (kurAstu mauna thAsthAna', fai: HTchana rAyA: I) brAhmIlipine apanAvanArane 'bhASAya' kahyA che. (mAsANA e rItanI guru ane ziSyanI paripakava paristhiti sarjAya tyAM to amArA daLa mArA mAnnati tathA ki na katha " bhASAne zuM vaLage bhUra " evuM kavi vacana thayAA lekhAya. saMmiDhiI pattarA) bRhakathA koSa (51-19) mAM paNa ahIM te zrotA ane vakatA, ubhaya, bhASAothI para evA kSetramAM navA varjI' e zabdo dvArA tenA svIkAranArane pahoMcI gayAM che. paraMtu jana sAdhAraNa mATe te abhivyakita 'bhAvArya' tarIke ja sUcavyA che. karavAnI ane jhIlavAnI uttama taka bhASA ja pUrI pADe che. jana mAnasa tethIya AgaLa vadhIne bhASAne ja kendramAM rAkhe che. ane AvI utkRSTa hovA chatAM A bhASA samAjanA keI viziSTa " mArUM eTaluM sAruM " e nyAye, potAnI bhASAja divyatvavALI' varga pUratI ja maryAdIta na rahI, ane na rakhAI. Arya, anArya ema siddha karavA yatna kare che. maharSi pANinI ( adhyAyI bALaka vRdhu ke abhaNa, saunA para anukaMpAnI Adarza bhAvanAthI 2-4-8 mAM ) vaidika saMskRtane A bhASA ke RdhionI bhASA ja budhdha bhagavAne jema lekabhASA evI mAgadhIne apanAvI te ja kahe che. tema AcArya hemacaMdra ( prAkRta vyAkaraNa 1 - 3 mAM rIte samadaza hitamAM mahAvIra svAmIe paNa bhASAnA saraLatama saf fha... ! ) adha mAgadhIne AbhASA tarIke sUcave che. ane sarvajana sulabha evA ardhamAgadhI-svarUpane apanAvIne temAMja trivikrama A ja bhASAne (prAkRta zabdAnuM zAsanamAM) ArSabhASA upadeza Apyo. pariNAme, je na AgamanI bhASA " dha mArI tarIke sUcavIne tene paraMparAgata ane svataMtra darzAve che, te vAtuM ke mArisa vAgha athavA artha mAthI ja banI rahI. dhama preraka havatta travADyA ), ane ardhamAgadhI bIjI kaI bhASAnI vikRti 35 upadeza mATenuM e saraLa mAdhyama banI. nathI, paNa mULabhAyA che. ema mAne che. vAlmaTe (alaMkAra tilaka vastutatu, ardhamAgadhI, prAkRtabhASA gaNumAMja samAviSTa che. 1-1 mAM) 'ame te vANIne praNAma karIe chIe ke je savanI jema mULa bhAratI bhASAmAMthI vaidikabhASA utarI AvI. tema prAthamika ardhamAgadhI che. badhI bhASAomAM pitAnuM pariNAma pravatove che, prAkata paNa utarI AvI temAMthI huM tAyika prAkRtanA prathama ane sarvathA pUrNa che, ane saghaLuM samajAve che. ( sAya bIjo tabakako thayo. ane temAM ardhamAgadhI draSTi gocara sarva bhASA pariNAmijIm / sArthI yAM sarvato yAca sArvazI thAya che. A ardhamAgadhI paNa sUnI ane zudha ema be prakAra nI gf #E 1 ) ema kahIne ardhamAgadhInuM utkRSTava nirdeza che. maLe che. dhvani tatvanI apekSAe, ardhamAgadhI ne, pAlI pachInI rUdranA kAcAlaMkAra para TIkA lakhanAra nami sAdhu ardhamAgadhIne mAnavAmAM Ave che. catAM, zabdAvali vAkyaracanA ane raulInI nApA 3parIta, devabhASA paNa kare che. zrI vaya vacce daSTie, prAcInatama jaina munI A bhASA, pAlIthI tadna nikaTa sevAnuM kAdavamAna vAnI 2-12 ) vivAha pattimAM devA nI che. pAlInI jemaja saMskRtane paNa ardhamAgadhI para sArA evA A bhASAmAM bole che. (havAmAM prathamA 1i mAsIda mIra ta | prabhAva rahyo che. pUrvamAM bolAtI prAkRta bhASA paNa be svarUpe 5-4-191 ) e ullekha che vyAkhyA prAptinA pAMcamo maLe chebihAra (magadha pradeza) mAM khelAtI hAIne mAgadhI ane zatakanA cothA uddezamAM paNa devo ardhamAgadhI belatA hatA ema banArasanI AsapAsa prajAtI ardhamAgadhI e A be bheda che nideza che bhAsanA kaNa bhAramAM Indra paNa ardhamAgadhI bhASAmAM ja zA che emAMthI ja maLI ane baMgALa-bihAranI jadI jadI bole che. ema paNa manAya che ke, devo dvArA bolAtI saghaLI Adhunika bhASAo kotarI AvI che. bhASAomAM ardhamAgadhInuM sthAna vizeSa che. Ama chatAM, tenA bolavAthI puNyanI prApti ke jIvananI zuddhi thAya ema manAyuM A tihAsika kramamAM joIe te vaidika prAkRtanuM sAhityika nathI. bhagavAna mahAvIre te spaSTa karyuM che ke, bhAyAto vyavahAranuM ravarUpa banatAM te saMskRta kahevAI e ja prAkRtabhASA apabhraMza sAdhana mAtra che. tene pApa ke puya sAthe koI ja saMbaMdha nathI. tarIke ane pachI dezI bhASAomAM pariNamI. Ama A bhASA vaLI vaidike ane je nI jemaja IsAI leke hi bubhApAne, sade va janasamAjanI sAthe ja rahI che. munila arabI bhASAne, ane anya saMpradAyavALA pitAnA zAstranI bhASAne ja devabhASA kahe che. Ama thavAmAM pitAnA zAstra paranA bhApA vikAsanA kramamAM A rIte, ardhamAgadhI trIjI temanA mamattanuM ja nibiMba che. A badhuM chatAM, jenee Ave che. prAcIna samayamAM A prAkRta bhASAja vizeSa prasiddha ardhamAgadhI bhASAne, Rsidaza tIrthakara ane devoe prayojelI hatI. loka samuhonI A vyApaka bhASAthI judI pADavAnA IrAbhASA tarIke apanAvI che. e vAtane savIkAra karavo ja rahyo. dAthIja saMskRta evo proga thaye che, AcArya da DI kAbAdamAM Jain Education Intemational
Page #572
--------------------------------------------------------------------------
________________ 594 bhAratIya arimatA A baMne zabdone A arthamAMja vApare che ema meDonale neNuM mAgadhI ane pazcimamAM zaurasenI e benI vaccenA kSetramAM bolAtI che. vedamaMtro racAyA tyAre ja svara vagere bAbatomAM sAhityanI ane baMnenA mizraNa svarUpa jana sAdhAraNanI bhASAne ardhamAgadhI bhASAthI judI paDatI evI eka prAkRtabhASA astitva dharAvatI kahe che. haze. ema lAge che vedamaMtromAM svara viyaka bhinnatA dharAvatA zabdo maLe che, teno artha ja e ke maMtrachAe lokabhASAmAMthI kuMdalitAcAryanI adhyakSatAmAM mathurAmAM ane devardhigaNi kSamA ja zabdo lIdhA haze. zramaNanI adhyakSatAmAM valabhImAM maLelAM sAmela ne pachI jaina Aga manI A adhamAgadhI mAM te te zAnanI prAkRta bhASAone raMga gauDI, pAMcAlI, raudarbha vagere zailIonA nAmanI jemaja paNu caDhayA haze, ema lAge che. zrutasAgara murie ardhamAgadhInuM vividha bhASAonAM nAma paNa prAdezikatA sAthe saMbaddha che. I ravarUpa darzAvatAM bhagavAna mahAvIra nI bhASAne ardho bhAga magadhasa. nI cothI pAMcamI sadI te ardhamAgadhI para spaSTatA karatA zanI bhASAvALo che ane adhe sAva bhASA vAche ema zanI bhASAvALo che ane arthe sarva bhASA vALe che ema sUcavyuM. (3u" keIja nirdeza maLatA nathI. sau prathama I. sa.nI lagabhaga sAtamI bhagavad bhASayA magadha deza bhASAtmakam, adhaca sarva bhAvAtmakam) sadImAM jinadAsagaNi mahattare nizIya cUNi (fpaNa sITa ane magadha devanA sAnidhyamAM te prakAre sarakAra pAmela bhASA hAIne zuom)mAM magadhanA ardhabhAgamAM bolAtI; athavA prAdezika bhASAo te deve vaDe kahevAyela manAya ema umeya kadAca AthIja AcArya (magadha, mAlava, geDa vagere pradezanI bhASAo)thI niyata thayelI haribhadrasUri jaina AgamonI bhASAne ardhamAgadhI na kahetAM prAkRta bhASAne ardhamAgadhI kahI che. mAdaya vinA mAsA vidhe kahe che haramana je kobIe Aja bhASAne jene prAkRta kahI che. sadaNamA | athavA ulaTA raNa re mANALiyAM - mArA |navAMgI TIkAkAra abhayadevasurIe A bhASAmAM prAkRta jaina AgamAM ane vimalasUrinA paramacaya ( 2-34 ) ane mAgadhI baMne bhASA lakSAnuM mizraNa joyuM ane tethI tene mAM 34mA' e zabda prayoga che. A uparathI A bhASAnI ardhamAgadhI kahI. (mAi mAghATana jivita phivizva prAcInatA spaSTa thAya che. azvopanA nATakanA upala dha aMzamAM prAkRta bhASA lakSaNa yasyAstima sA ardhamAgadhyAH iti amuka prakAranI belI spaSTataH bIjI sadImAM bolAtI ardhamAgadhInuM dagurat | bhagavatI-5-4; levA TIar). abhayadevasUrieja svarUpa che. ane te te, jaina AgamonI ardhamAgadhI karatAM ya vadhu samavAyanI TIkAmAM prAkRta vagere cha jAtanI bhASAomAM je mAgadhI prAcInatA darzAve che. Ama paizAcInI jemaja mAgadhI ane ardhanAmanI bhASA che te jyAre pitAnA badhAja lakSaNethI yukta na mAgadhI ba ne uttara pazcimI bhAratamAM bolAtI ke uttara pUrvamAM hoya tyAre amAgadhI kahevAya ema kahe che. evAIpanI TIkAmAM bolAtI madhyayugInI Aya bhASAomAMnI eka prAcIna belI che. temaNe ja mAgavInA keTalAMka lakSaNe (jevAM ke "ra"ne eTaluM te nizcita thAya che. sthAne "la" ane "sa" ne badale "la" vagere mUkavAM) dharAvatI ane prAkRtabhASAnI bahulatA vALI bhASA teja nAtapatra zramaNa bhagavAna mahAvIre A kSetranI lokabhASAmAM ardhamAgadhI ema kahyuM che ane e rIte temanA mate thoDA mANa- upadeza karyo ane e rIte parama adhyAtama ne jane sAdhAraNa dhInA ane savizeSa prAkRtanAM lakSaNe vALI te ardhamAgadhI ema sudhI pahoMcADavAnI prakriyAmAM apUrva pradAna karyuM. mAtra sudilito tAravI zakAya. kadAca A kAraNe ja AcArya hemacaMdra ardhamAgane pUratI ja maryAdita na rahelI A bhAyA tyArathI vizeSa vikasI dhInAM lakSaNo nI judI carcA karatA nathI. pizala paNa mAgadhI mahAvIranA nirvANa bAda gadharAe niga 5 pravacanAnuM saMkalana sAthene ardhamAgadhIne ati nikaTane saMghaMdha svIkAratA nathI, e karyuM ane te Agama kahevAyuM. ardhamAgadhImAM saMkalita A vAta abhayadevasUrinA maMtavya sAthe tAla meLave che. mArkaMDeya Agama sAhityanuM aneka daTae mahattva che. bhAratanA uttara matAnusAra zorasenAnI - atyaMta najIka hovAthI mAgadhI ne ja pazcima ane pUrvanA keTalAka pradezamAM jyAre brAhmaNa dhamanuM varcasva ardhamAgadhI kahe che (Ara sencA badalyA mevAImAyAdhI ) pravatatuM hatuM tyAre jaina zramaNoe magadha ane AsapAsanA prade(12-38) kamadIzvaranA saMkSiptasAra (5-98 ) mAM ardhamAgadhIne zomAM pharI pharIne keTalI taparatAthI jaina saMghanI sthApanA karI haze mahArASTra ane bhAgadhInA mizraNa tarIke darzAvI che. gujarAtI gujarAtI tenI kalpanA A vizALa sAhitya parathI maLI zake tema che. A bhASAnI ukAnti' mAM paM. becaradAsa dozI sUcave che. ke sAhityamAM jaina upAsako ane munionA AcAra, vicAra, vrata, A prakRtamAMnA bauddha piTanI mAgadhI sAthe bIjI keTalIka niyama, siddhAMta, paramatakhaMDana, svamAna sthApana vagere aneka viSavilakSaNatAo bhaLatAM ardhamAgadhI thAya che. eTale ke bauddhamAgadhI yenuM vistRta vivecana che. A gaMbhIra viSayonuM vividha AkhyAna, ane tethI vilakSaNa anya bhASA pravAhanA saMmizraNathI ardhamAgadhI carita, upamA, rUpaka, dRSTAnta vagere dvArA saraLa ane mArmika thaI hoya te zakya che. rItithI pratipAdana thayuM che. vastutaH A sAhitya to jaina keTalAka kavio mAne che tema pAli ane mAgadhInA lakSaNonA saMskRti ane ItihAsane AdhAra staMbha che. tenA vinA janasamanvaya thI thayela bhASA pravAha te ardhamAgadhI che. Do. jagadIza. dhama nA vAstavika svarUpano khyAla paNa pUrNatayA AvI zake tema caMdra jena, mArkaMDeya matamAM darzAvAyuM che te ja rIte, pUrvamAM nathI. AgaLa cAlatAM bhinnabhinna paristhitiomAM jainadharmanA Jain Education Intenational
Page #573
--------------------------------------------------------------------------
________________ mRtigraMtha 595 siddhAntomAM saMzodhana ane parivardhana thatAM rahyAM, chatAM AgamomAM (bAramo chiarpha che, paNa te viricchanna thayela che) varNavAyela jainadharmanA mULabhUta rUpamAM vizeSa aMtara paDayuM nathI. zvetAMbara jainenA traNa saMpradAyane mAnya evA 12 upAMga bhagavAna mahAvIranA ja upadezano saMgraha (Ine Agama (2) vavAra (pati) sAhityane prAcInatama samaya i. sa. pU. pAMcamI sadIno ane (2) Aca vaLa dazAM (rAga praNena nita)-athavAvalabhImAM maLatI AgAmonI aMtIma vAcanAne arvAcInatama rAgha paseNiyaM (rAja praznIya) samaya che. I. sa. nI pAMcamI sadIne manAya che. (3) jIvA jIvA bhigama (4) pAvA (prajJApanA) kAlakrame A Agama sAhitya junuM thatuM gayuM ane dhIre dhIre (1) sUra pULatti (sUrya prajJapti) karata dADhanA prabhAvathI ja temAMnI ghaNI paraMparAo visarAI (6) vaMdhUkI pULafja navuM TrIpa prajJapti) gaI. A sthiti prarvatatAM Agama viSayonI spaSTatA ane tenI (7) caMdra va tta (vaMdhra prajJapti) jALavaNInA hetuthI tenA para TIkA, cUrNa, bhASya, niyukita (8 thI 12) nirayAvara yA kuveracaMdha (nirayAvahi thAta zvadha) vagere aneka vyAkhyAo lakhAI ane te sAhityane samRddha karavAne na thaze. jema "mUtrAni zAstrALa' ema brAhmaNa dharma svI- -athavAkAyuM. tema "nAma dhAnAni zAtrA' ema jaina dharma apa (8) ni yA vatti yA (nicA vati :) nAvyuM. ane anugAmI jaina sAhitya sarjana A Agamone AdhA (1) krambakaM siyA ( vasaMmizaH) reja vikasatuM rahyuM. (20) puci (puSiA ) gujarAta, mALavA ane rAjasthAnamAM anukrame cAlukya, paramAra (22) puSya TUthaba (puSya nUtA) ane guhileta ke cAhamAna rAjAo thayA. rAjAo pote ja jena (22) vasiAmo (vRnizA:) dharmanA anuyAyI hoIne temanA rAjyomAM A sAhitya vizeSa zvetAMbara mUrtipUjaka saMpradAyane ja mAnya evA 10 prakIrNakapAMgayuM. gujarAtamAM aNahilapura, khaMbhAta ane bharUca mALavAmAM ujajaina gvAliyara ane dhArAnagara tathA rAjasthAnamAM bhinnamALa; (6) vairUne (catuH zaraLa) citoDa, ajamera ane jAbAlipura A dharmanA AcAryonI (2) ADara paccakakhANa (Atura pratyAkhyAna) pravRttionAM kendradhAma banI gayAM. jainAcAryoe potAnA graMthamAM, (3) matta ratno (mata varijJA) ardhamAgadhInA jaina Agamono ja mukhya AdhAra apanAvyuM che. (4) saMthAra (sa cAra) Ama AgonuM sAhitya e jaina paraMparAnA prANarUpa che. paM. zrI. (5) taruNa vecAtiya (ta kutta cAriva) dalasukhabhAI mAlavaNiyAe khUba saMzodhanAtmaka rIte A Agama () ghara vekaya (caMdravaMdhya%) sAhityanuM vargIkaraNa karyuM che. (7) vizvasthaya (hendra stava) () jagivijhA (ALavicA) atyAre je rUpamAM A vargikaraNa mAnya che. te lakSyamAM rAkhIne (9) mahApaccakakhANa (mahA pratyAkhyAna) upalabdha Agama graMthanuM teozrIe kareluM nidarzana atre ulle (Da) vIracaya (vAstava) khavuM ucita lAge che. jenA aMtima be cheda sthAnakavAsI ane terApa thI ne mAnya vetAMbara jainonA badhA ja saMpradAyane mAnya evA 11 aMga nathI, tevA 6 cheda (1) kAyAra (kAvAra) (2) sUne (754) (3) DhALa (sthAna) (4) samavAya () diyADha patnati (vyArA prajJapti) () navA dhamU dA (jJA-dha yathA:) (9) sala 4 sAco (pAsa% TrA:) () saMta sAmo (aMtaH caza:) (3) anuttarAva vArasA (anupAti thazA) (10) paNhA vAgaraNAra (prazna vyAkaraNAni) (22) vivAra sugaM (vipava ata) (1) AcAra (vA) (cAra) | (2) A (14) ( zAzvatamAMthI alaga karAyeluM eka anya ka9pasUtra 5NuM che tenA nAma sAmyathI bhrama na jAya te mATe tenuM bIju nAma vRtratva rAkhyuM che.) (3) vaDhAra (vyavAra) (1) risI (nize). (5) mahA nittA (morItha) (6) nIca%La (thvItatrapa) be cUlikA sUtra(1) satra (2) vAra (anuceka dvArA) Jain Education Intemational
Page #574
--------------------------------------------------------------------------
________________ 566 bhAratIya asmitA jemAMnuM aMtIma mULasUtra sthAnakavAsI ane terApaMthIne mAnya bharatanA nATayazAstranA sattaramAM adhyAyanA nirdeza mujaba nathI tevA 4 mulasUtra saMskRta nATakamAM nokaro rAjapu ke zeThiyAo vaDe ardhamAgadhI prajAvI joIe. paraMtu vihugAvalokana karatAM ema spaSTa pratIta (1) uttara vALA ( uttarA thAyaT: ) (2) yA sTiva (sarAvA uDhA ) thAya che ke saMskRta nATakomAM teno tevo prayoga thayo nathI, De. kIca noMdhe che tema aSanA sarjana ane bhAsanA karNabhAvamAM hoya (3) jAvatha ( aviratha ) (4, piNDa nijutti / piNDa niyukita ) te sivAya anyatra tene prayoga nathI. uparokta gaNatrImAM kayAreka ekane badale bIjA paNa Ave che. ardhamAgadhIne lagatAM vividha avataraze vyAkaraNa viSayamAM dA. taH-fvg niyukita ne badale dha niyukti, prakIrNaka ane maLI Ave che. A uparathI ardhamAgadhIne lagatuM koI svataMtra chedamAM paNa nAmabheda jovA maLe che. kayAreka paMcaka9pane paNa A vyAkaraNa racAyuM hoya ane tene AdhAra saMskRta vyAkaraNane hoya vargamAM sAmela karavAmAM Ave che. sUcita "aMge' nI ekarIte ema anumAna thAya che. chatA tevuM vyAkaraNa maLatuM nathI.siddhahemamAM infpara evA nAme gaNatrI thaI che. Apa" zabda dvArAja tenAM lakSaNa mucavAyAM che. prAkRta jemafpara mAM A bAra aMga sivAya bIjA Agama graMthono ullekha nathI, tethI sUci vijJAna pAThamALAmAM kastura vijayagaNijIe AvA "Apa 'nI chUTI chavAI na thAya che ke mulataH Agama Aja hatAM ane temanI racanA gaNadharoe lIdhI che. (prAkRtane lagatAM vyAkaraNa maLe che.) karI hatI A bafpaTa za da dhArA aMgene samuccaya to "a5 paricita saiddhAMtika zabdakoSa" nAmano eka keSa sucavAya ja che. taduparAMta pratyeka aMga mATe paNa te prayojAto zrI AnaMda sAgara surijIe taiyAra karyo che. temAM Agama haze, e ulekha ramavA mAM maLe che. (tramavAya-17) sAhityanA a95 paricita zabdone tAravIne zakya yAne tenA jaina paraMparA pramANe tIrthaMkara aneka hovA chatAM temanA upade vistRta artha ApyA che. A kepamAM ardhamAgadhInA ane dezI pAkRtanA zabdo samAvAyA che. zamAM sAmya hoya che. A daSTi e ja jaina Agane anAdi ane AgamAM AvatA zabdono saMskRta, hiMdI, gujarAtI ane anaMta kahyA che. te te samaye pravartatA aMtima tIrthaMkaranA upadeza 24910 944 24140 2144 Aidhamagadbi-Dictionary ane zAsana ne ravIkAravAmAM AvatuM hoya che. sAMprata kAlamAM pAMca bhAgamAM zrI ratnacaMdra bahAra pADI che. mahAvIra aMtima tIrthaMkara hAIne A Agama sAhityamAM tema A lokika gaNAvI zakAya tevuM sAhitya paNa attato gavA nAja upadeza saMkalita che. anya tIrthakaronA upadeza maLatA paNa . - dhArmika sAhityane ja poSaka rahyuM che. eDavarDa mUlara ane vebare nathI. ardhamAgadhInuM adhyayana karIne tenA svarUpa para pUrato prakAza pADe che kAlakrame AganI saMkhyA vadhIne 85 jeTalI thaI paraMtu ardhamAgadhIne abhyAsa anya bhASAo nA abhyAsanI sugamatA sAmAnyataH zvetAMbaranA mUrtipUjaka saMpradAyamAM 4pa ane sthAnaka mATe paNa upakAraka che. marahI, avaha, sarapheNI ane mAgaNI vAsI tathA terAvAsImAM 32 nI saMkhyA svIkRti che. digaMbara e pAIca bhASAo, ardhamAgadhInA abhyAsathI saraLa lAge che. saMpradAyamAM koI eka samaye bAra aMga ane cauda aMga hya ema pAli sAhitya paNa sugama banatAM jaina ane bauddhadharmone tulanA26 nI saMkhyAnI svIkRta hatI, paraMtu pachI thI aMga jJAnanI paraM maka abhyAsa paNuM zakya bane che. ardhamAgadhI sAhitya dAra! parA mahAvIranA nirvANa pachI 683 varSa sudhI ja rahI ane pachI kauTilyanA arthazAstramAMnA durgama sthaLo para asAdhAraNa prakAza AMzika rUpeja pravartatI rahI ema mAnavA lAgyuM AmAM sakalazruta paDa che. jJAnane viccheda ulikhita che. ane e rIte tAMbarane mAnya saMskRta karatAM paNuM vizeSa mRta manAtI pAIpabhA pa (a. mA) Agama digaMbarane mAnya nathI. vastutaH digaMbaronI A mAnyatA nA abhyAsane ApaNI yunivarsiTIomAM protsAhana maLyuM nathI. asthAne che ema paM. zrI dalasukhabhAIe siddha karyuM che. jyAM maLyuM che temAM be yuni. prathama deizI zakAya. alabatta ardhamAgadhImAM nibadhu Ara vagere nA upalayamAM vidvAna ahIM paNa A kArya a9pagatieja sadhAyuM che. saMskRtanI jema ema mAne che ke gadha karatAM padya nI bhASA vadhu prAcIna che. jenA pAIpa bhASAono paNa punarUdvAra Avazyaka che. A badhI bhASA45 Agama ane paMcasura eTaluM ja ardhamAgadhI sAhitya manAya AmAM Apa amara vAraso pAMskRti, saMskAra ane samRddhi mAM ApI che. Do. brige " RSibhASita'' nuM saMpAdana karyuM che. 1. sacavAyAM che ane A bhASAonA mAdhyamathI gatakAlina garavA hIrAlAla kApaDiyA kahe che tema ardhamAgadhI sAhitya e dhAmika gauravanA jJAna dvArA bhAvi vikAsa zakaya che. lokeAra) sAhitya che ane te paNa janonuM, jenomAM paNa Fke jA ghara tara zAstra --: | zvetAMbara ja nAnI e saMpatti che. A bhASAmAM dharmanirapekSa ke laukika sAhitya haze to paNa te naSTa thayuM haze. kapalabdha ardha e manusmRtikAranA vacanAnusAra Adeza jagadagurU banavA bhAgadhI sAhityamAM vyAkaraNa, keSa, chaMda, alaMkAra ke nATaka vagere yogya che. ane tenI gurudIkSAnuM mAdhyama banaze. A samRddha ne lagatI saLaMga evI eka paNa kRti nathI. nAyA dhammakatA ane bhAvAe bhUtakALanA pAyA para samRddha bhAvine upasAvavA mATe uvAsagadasA e be TUMkI vArtAnA AdarzarUpa ardhamAgadhI nI paNa zALAkIya starathIja A bhASA samUhane protsAhana apAya e nodhapAtra kathA kRtio che. anya .. . . . . Jain Education Intemational
Page #575
--------------------------------------------------------------------------
________________ prAkRta bhASA ane sAhitya zrI. ke. sI. zAha Aje je bhASAne ApaNe prAkRta nAmathI oLakhIe chIe, oLakhAyuM. temanA mate je prAkRtabhASA saMskRtamAMthI nIkaLI hoya, tenuM nAma te bhASAmAM pAIya che. A pAIya eTale ke prAkRta to tene badhA zabdonI siddhi saMskRta dvArA thavI joIe paNa tema nAma zA uparathI ane kayAre paDayuM' tathA A bhASAnI utpatti banatuM nathI. eTale prAkRtanI utpatti saMskRtamAMthI thaI che tema kaI bhASAmAMthI kevI rIte thaI te bAbatamAM vidhAnamAM judA judA mAnavuM yogya jaNAtuM nathI. lagabhaga badhA ja pAzcAtya vidyAne pizamata pravarte che. ApaNe ahIM tenI TUMkI samIkSA karazuM. lanA A matanuM samarthana kare che. " sAmAnya rIte prAcIna ane madhyakAlIna bhAratIya vaiyAkaraNa sa kRta ane sabadhita bhASAonA u DAM vaijJAnika ane AlaMkArike e mata dharAve che ke " saMskRta e prakRti che thata e pati ke abhyAsI Adhunika paMDita vidhuzekhara bhaTTAcArya A badhAthI judA abhyAsa ane temAMthI utpanna thayelI bhASA te prApta che.' je bIjAnI ja mata pratipAdana kare che. te kahe che ke vaidika bhASA jyAre bela utpAdaka bane, paNa pote avikata rahe te prakati kahevAya che. teo cAlanI bhASA hatI, tyAreja prAkRtanAM bIja aMkura ane navapatroe saMskRtane prakRti mAne che ane temAMthI udabhava pAmelI bhASAne dekhA dIdhA hatAM. eTale ke vaidika bhASAmAMthI ja prAkRtane udabhava prAkRta kahe che, prAkRta bhASAne sauthI prAcIna vaiyAkaraNa varacita thayo hato. paM. haragoviMdadAsa zeTha, 7 paM. becaradAsa dosI, 6 zrI ( I. pUrve lagabhaga 40 varSa ? ) lakhe che ke zan: caturabhAI paTela 6 vagerene paNa lagabhaga A ja mata che. Arya sata (733 %Aza 1, 2 ) eTale ke batAvelA ane Aye tara bhASAonA nikaTa saMsargamAMthI udbhaveluM -vikaselu niya sivAyanuM bIjuM sarvasva saMskRta pramANe che. Ane maphina bhASAnuM Adima te prAkRta bhASAnuM Adima svarUpa hoya tevo pUrepUro saMbhava che. artha e ja thAya ke saMskRta mULa che ane thoDA pheraphAra thAya che mata maLa che ane e kAra A bAbatamAM ApaNe vizeSa vicAraNA karIe. A sAthe temAMthI prAkRtane uddabhava thayo che. madhyakAlIna kalikAlasarvajJa prAcIna kALamAM eka samaye lokonI judI judI TALIo hemacaMdrAcArya (I. sa. 1010-1094 ) kahe che ke prati: saMskRtama! sarasvatI ane siMdhu nadI vaccenA pradezamAM, eTale ke jene ApaNe tamaa tata halAvartAvA prAram (niHzaMka 8,9) eTale ke Aje paMjAba kahIe chIe ane jene te loko saptasiMdhu kahetA saMskRta prakRti che. temAMthI utpanna thayela athavA Avela te prAkRta hatA te pradezamAM. vasatI hatI. A TALIe lagabhaga ekasarakhI dazarUpakane TIkAkAra dhanika, kapuramaMjarIne TIkAkAra vAsudeva, dhArmika mAnyatAo dharAvatI, lagabhaga ekasarakhA dhArmika kriyAkAMDa pavRbhASA caMdrikA lekhaka lIdhara, kAthAdazane lekhaka daMDI, alaMkAra karatI. lagabhaga eka sarakhe sAmAjika vyavahAra pALatI ane dareka tilakano lekhaka vADmaTa, prAkRtasaravane lekhaka mArkaDeya vagere paNa TALI para keTalAka zAbdika viziSTa uccAro ene prayogo hovA chatAM A ja mata darzAve che. Adhunika vikAnAmAM Do. rAmakRSNa bhaMDAra lagabhaga ekasarakhI bhASA bolatI. A ToLIo pitAne AtarIke kara, ciMtAmaNi vi. vaidya vagere paNa AvA ja matanA che. oLakhAvatI. temanI bhASA vaidika saMskRta (TUMkAmAM vaidika ) A matathI taddana ulaTa ja mata keTalAka prAkRta (pAIya) lekhako athavA chAMdasa nAmathI oLakhAya che. vaidika bhASAmAM je aniyadharAve che. kavi rAjarokhara kahe che ke gaDha , jaa 3 matA ane zAbdika rUpanI tathA pragAnI bahalatA jovAmAM eTale ke je saMskRtanuM parimAne che arthAta saMskata prAkatamAMthI Ave che ane jene ulekha prasiddha vaiyAkaraNa pANinine paNa uddabhavelI che. kavi rudraDha ghAta saMskRtanA piza ve mApa dha ...4 ema ullekha karIne prAkRtane saMskRtanI pahelA mUke che te paNa A 1atta prakAza (1, 28) 2 sAva TU (8,6) bAbatamAM eka mucaka nirdeza che. 3. kavi rAjazekharaH balarAmAyaNa (1, 11) A banethI judo ja mata sAmAnya rIte pAzcAtya vidvAne 4. kavi ruiTa: kAvyasaMkAra (2, 2) dharAve che. prAkRtanA uMDA abhyAsI jamana vidAna pirAla kahe che 5. madhusUdana prasAda mizra prAkRta vyAkaraNa bhUmikA pR. 3. ke saMskRta ziSTa samAjanI bhAre hatI ane prAkRta sAmAnya jana- 6. paM. vidhuzekhara bhaTTAcArya : pAliprakAza prastAvanA pR. 34 tAnI. eTale ke je asaMskArita bhAyA tenI kRitika avasthAmAM 7. paM. haragoviMdadAsa zeThaH pAIyasadramahava-prastAvanA pR. 11 sAmAnya loko besatA hatA te prAkRta kahevAtI ane tenuM saMskA- 8, 5, becaradAsa desI : prAkRtamArgopadezikA- pR 1 rita svarUpa je ziSTa janomAM beThelAtuM hatuM te saMskRta tarIke 9. zrI caturabhAI paTela : jUnI gujarAtI bhASA-pR. 3 tatA che. Jain Education Intemational
Page #576
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratIya amitA karavo paDyo hato, 10 tenuM kAraNa belanAranI ToLI paranI ane paNa A pratyaya laukika saMskRtamAM nathI. prAkRtamAM prathama vibhakitanA pradeza paratvenI bhinnatA che. AvI bhinnatA dareka bhASAmAM bahuvacanamAM kAMdA, sadA vagere rUpa che te vaidika bhASAnA jovAmAM Ave che. ApaNI gujarAtI bhASAmAM paNa dakSiNa yiAsa; sanAta: nuM smaraNa karAve che. AvAM bahuvacananAM rUpe gujarAta, uttara gujarAta, saurASTra vageremAM prAMtaTe tathA jAtine saMskRtamAM nathI. tRtIyA prathama vacanamAM nijA jevAM rUpa prAkRta zabdonA uccAraNomAM ane zAbdika prayogomAM bhinnatA jovAmAM ane vidika baMnemAM maLe che. saMskRtamAM A rUpa nathI. tenA badale Ave che. rahyA che. tRtIyA bahuvacananI pratyaya prAkRtamAM che, ane vaidikamAM mi : che je lagabhaga samAna che. A pratyaya saMskRtamAM nathI. game te kAraNa che, paNa eka samaye saptasiMdhunA pradezamAM prAkRtanuM rUpa vaidikamAM badhI vibhakitao mATe vaparAtA ame vasatI ane vaidikabhASA belatI A AyaTIoe sarasvatI sAthe sarakhAvI zakAya. prAkRtamAM catuthI vibhakitanA badale paDI nadInI dakSiNe madhyadezamAM ane temAM thaI pUrva pradeza tarapha kUca | mukhyadezamAM ane temAM thaI maMdarA tarapha e vaparAya che; vaidikamAM paNa A prayoga jovAmAM Ave che. uparAMta AraMbhI. A pradezomAM te samaye Aryetara leke vasatA hatA, panI bahulatA jema vedikamAM che. tema prAtamAM paNa che. saMskRtamAM jemane Aryoe nAga, rAkSasa vagere nAmathI oLakhAvyA che. A Ano abhAva che. kharI rIte AvI rUpanI bahulanA ane prayo Atarono saMskRti, dharma, bhASA vagere AryonA saMskRti, genI aniyamita saMskRtamAM vyAkarannA yimo ghaDI aTakAvavAmAM karma, bhASA vagerethI taddana judA prakAranA hatA. A leDa 1 prakAranI u10. jA ! ! AvI hatI. saMskRtimAM kadAca AthI caDiyAtA haze, paNa yuddhanAM sAdhanAmAM ane yuddhanI bhUharacanAmAM AthI utaratA hatA. Ane prAkRtanI utpattine samaya - teoe sAmano karyo paNa hAryA ane aMte AmAM bhaLI prAkRtanI utpatti kayA samaye thaI te vize khAsa mAhitI gayA. teoe AryonA saMrakRti, dhama bhA nA vagere apana.vI maLatI nathI. paraMtu AnI madha a! pUvIya pradeza taraphanI lIdhA. paraMtu AvA mizraNamAM huM to AdAnapradAnanI kUca ane tenA pariNAme A ane A tarAnuM mizraNa I. kayA cAluM 26 che. Ayatara janatA Aya karatI pUrve dAmAM saikA agAu thaI gayuM hatuM. eTale te samaye prAtanI saMkhyAmAM thI vizALa hatA eTale temanA viziSTa utpatti gaNI zakAya. Ane bIjI rIte paga saNarthana maLI rahe uccAro zabdo, zAbdika pra go vagere AnI bhASA-vakika che." bhASAmAM dAkhaluM thayA ane tene navInuM svarUpa ApyuM. tenI bhagavAna mahAvIra tathA bhagavAna buddha I. pUrve chaThThA saikAmAM rIte bhAratIya hadI bhASA musalamAnI phArasI bhASAnA saM5mAM thaI gayA te nirvivAda hakIkata che. temanA samayamAM brAhna --purAAvI navIna bhAvA urdumAM parimI. tevI ja rIte vaidika hita vaga dhamapravacane riASTra saMskRta bhASAmAM karatA hatA, je bhApAe Atara bhASAonA saMparkamAM AvI je navIna rU5 sAmAnya janatA samajI zakatI na hatI. A uparathI te baMne dhAraNa karyuM tene ApaNe Adima athavA A prAkata tarIke dharma pravartakoe sAmAnya janatAnI bhASAmAM kIpadeza ApavAnuM oLakhAvI zakIe. zarU karyuM. A upadezone keTalAka mULabhAga jaina Aga ane bauddha tripiTakomAM saMgrahAyelo che. te uparathI te sama nI sAmAvaidika AryomAM keTalAka zuddha AryavanA himAyatI hatA , janatAnI bhASAne ApaNane khyAla AvI zake che. A bhA'ti 11 te mane A Arya ane ataranuM mizraNa pasaMda na hatuM. pAkanA eka svarUpa che. e vyApaka rUpamAM upaderAkSama banI zakI A zuddha AyaMvanA himAyatIoe vaidika lA' nAmothI A nara eTale te te samayamAM ThIka ThIka pramANamAM meDAyelI haze ema asara bane teTalI dUra rAkhI eTaluM ja nahIM', paNa vyAkaraNanA cakakasa thAya che. A svarUpa baMdhAtA be traNa sa kAo pasAra niyA racI zAbdika prayogonI bahulatA ochI karI tathA bhAvamAM thaI gayA haze, eTale ke prAkRtane Adima kALa I. pUrve chaThThI niyamata A te lAnika svara ApyuM . A rIte eka, relI sadInI pahelAM traNeka sadIo eTale ke i. pUrve navamA-dazamAM bhASA te la kika saMskRta athavA TUMkAmAM saMskRta tarIke oLakhAya kAne mukI zakAya, 12 je uparanI hakIkatanuM samarthana kare che. che. Ama vaidika bhASAmAMthI be bhASAo utpanna thaI - eka sAmAnya janatA saraLatAthI belI rAke ane samajI zake te prAta prophanuM have tenI prAcInatAne kAraNe che, eTaluM ja ane bIjI pAkaraNa vaDe saMskAralI rinTa janonI bhASA te saMrakana nahi paN te e ja samaye lokabhASA hatI ane temAM vizALa leka sAhira racAyeluM che. A sAhitya samAjanA dareke dareka aMgane AthI jaNAya che ke prAkRta laukika saMskRta jeTalI ja prAcIna ------- bhAya che vadika bhASA sAthe tene sIdho saMbaMdha che e vidhAnane 10. pANini :- aSTAdhyAyI vidika bhASAnA ghaNA prayogo prAkRta prayogone maLatA Ave che te 11. vasiTI zuddha AyavanA ane vizvAmitre jAtimizraNanA hakIkata samarthana Ape che. AmAMnA keTalAkane ahIM joIe * himAyatI hatA tevuM anumAna purAnI keTalIka kathAo uparathI thaI zake che. prAtamAM bhAvavAcaka nyAya ja ane saMbaMdhaka bhUtakRdaMtane 12. F. E. Prgier : Purana Text of the pratyaya TET che, tevaidika bhApAmAM svarga ane vAna nA rUpe maLe che, TDyna sties of kali Age Introduction 17 Jain Education Intemational
Page #577
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigra ya spaze che ane loka jIvananuM yathArtha pratibiMba pa che. aDe sAmAnya vAtacIta zIromAM ane gIta mahArASTramAM kare che. sAhityamAM bhAratIya saMskRti tathA ItihAsanI sarvAgINa samajuti mATenI koIpaNa nATaka athavA prAkRtagraMthamAM gadya mahArASTramAM ane padya vizALa sAmagrI paDI che. vaLI gujarAtI, hiDI, marAThI, baMgALI vagere zaurasenImAM daSTigocara thatuM nathI. nATakomAM nIcalA varganA lokonI Adhunika bhASAonA kramika vikAsanI samajaNa tathA tulanAtmaka bhASA sAmAnya rIte bhAgadhI che. abhyAsa mATe paNa A bhASAnA jJAnanI khAsa jarUra che. A badhI bhAvAo sthaLa ane samayanA kAraNe udbhavatA uccAra bheda tathA prAkRta prasaMzA : prAkRtanA lekhakoe prAkRtanI geyatA, zAbdika prayogane prAkRtamAMthI ja utpanna thayelI che. A uparathI sukomaLatA, sarasatA, madhuratA, manaharatA, lAlitya vagere guNonI samajAze ke sAhityakAra, ItihAsakAro, purAtattvavide, samAja muktakaMThe karI che. siddarSi kahe che ke "saMskRta ane prAkRta e zAstrIo, bhASAzAstrIo vagere saune prAkRtano abhyAsa atyaMta baMne bhASAo prAdhAnya mATe gya che. temAM saMskRta durvidagdho upayogI thaI paDe tema che. (paMDitamo ) nA hRdayamAM rahelI che. bALakane ane bALAone sabodha karanArI ane kAnane game tevI hovA chatAM paNa prAkRta prAkRtanA prakAre bhASA teone rUcata nathI." 16 rAjavala kavi hAla prAkRta kAne amRta kahe che.17 kAtyAyana prAkRtane manohara ane priyAnA bolAtI bhASAmAM sthaLa ane samaya para pheraphAro thatA rahe che. mukharUpI caMdra jevuM suMdara kahe che. 18 rAjakavi rAjazekhara prAkRta sAmAnya rIte sAmAnya janatAne prayatna uccAraNa saraLa karavA tarapha pramakha vANIne prakatithI madhura tarIke varNave che. 19 vaLI teja ko rahe che. ane AthI dhIme dhIme zabdomAM ane zAbdika prayogomAM kahe che ke "saMskRta baMdha (racanA) kaThora hoya che, paraMtu bhinnatA AvatI jAya che ane keTalAka samaya pachI te navI bhASAnuM prAkatabaMdha sukomaLa hoya che. purUSomAM ane mahilAomAM jeTaluM svarUpa dhAraNa kare che. jema vidaka bhASAmAMthI prAkRta uddabhavI, tema aMtara che teTaluM aMtara A be baMdhomAM che." 20 prAtamAMthI judA judA prAMtomAM samayanA vaheNa sAthe judI judI bhopAo utapanna thaI, jene ApaNe prAkRtanA prakAro kahIe chIe. saMskRtA prAkRtA ceti bhASe prAdhAnyamahaMtaH / tatrApi saMskRtA tAvad durvidagdhahadi sthitA / / prAkRtano sauthI prAcIna vaiyAkaraNa vararuci prAkRtanA cAra prakA bAlAnAmapi sadbodhakAriNI kA pezalA / rano ullekha kare che. - (1) mahArASTrI (2) mAgadhI (3) zaurasenI tathApi prAkRtA bhASA na teSAmapi bhAsate // ane (4) paizAmI. 13 madhyakAlIna vaiyAkaraNa hemacaMdrAcArya A paruse sakaabadhA pAunabaMdhA va hAi suumAro / cAra uparAMta bIjA traNa prakAranI noMdha le che. (1) Apa (2) purisANa mahilANa jattiyabhihatara tettiyamimANa // mUlikA pairAmI. vaLI prAkRta e mahilAonI khAsa priya bhASA che. evA ane apabhraMza 14 Ama te sAta prakAre jaNAve che. prAkRtane ulekha maLe che. jayavallabhe prAkRtane yuvatIjanalabha (varuM chelo vaiyAkaraNa mAkaDeya prAkRtanA nIce pramANe soLa bheda 401 4iJ.) kahI che. 2 1 rAjazekhara va za da IF T., ema kahIne upameMdo nAMdhe che. '' - sUcave che ke prAkRta vacana suMdaranayanavALI [ strIo ] nI jIbhamAM bhASA-mahArASpI, zorasena, prAcyA, avaMtI ane mAgadhI prada paDe che.-zeme che. 2 dhanaMjaya kahe che ke "strIonuM vacana vibhASA- zAkArI cAMDAlI, zabarI, AjIrikA ane kAkI. prA': prAkRtamAM hoya che [ sthamAM nuM pradakti prA: ]23 A hakIkata ApIza- nAgara, trADa ane upanAmara. nA kAma jovA maLe che. palAgI ke keya, sarasena, pAMcAla. Apa lATa [ dakSiNa gujarAta] padezanAM leke mAnanA A uparAMta vaLI keTalAka bIjA AyAryo bIja bheda-upabhedo pakSapAtI hatA tevA ullekha maLe che. teo suMdara pAkRta bele che. [ paThanti dave nArA: ] evo rAjazekharane mata che. 24 vaLI Amada - upabhedo hovA chatAM sarve lekhako mahArANI, zaurasenI ane mAgadhIne pramukhasthAna Ape che. khAsa karIne nATaya 13 varaciH prAkRta prakAza-10-1,2; 11-; 12, 32 kAre. saMskRta uparAMta A traNa bhASAono upayoga kare che. 14. hemacaMdrAcArya siddhahemacaMdra- 8, 1, 3 ; 8,42 6 . mahArASTramAM yaMjano lopa thato hovAthI te padyane vadhAre anu 15. mAkaDeya prAkRtasarvasva. kuLa che, ane zaurasenI gadyane. eTale te te rIte A baMne bhASA- 16. siddha: upamitibhavaprapaMca kathA pIThabaMdha zleka 5,52 one upayoga thato jovAmAM Ave che. saMskRtamAM evuM eka paNa 17. hAlaH pArirUM, jA. 3 - 3 gacaM vAya a nATaka nathI ke jemAM mAtra saMskRta ja upayoga karavAmAM Avyo 18. kAtyAyanaH vAtavaMgarI-trAta Turi priyAyaH surama hoya ane prAkRta na hoya. nATakomAM zreSTha, kulIna ane zikSita 19. rAjazekhara : vAttAnAsA-ziraH pratimadhuH prAkRtapuraH purava saMskRtane vyavahAra kare che, paraMtu kulIna rilitA strI 29. rAjazekharaH puravAra Jain Education Interational
Page #578
--------------------------------------------------------------------------
________________ 6oo bhAratIya amitA te ja kavie gauDa [baMgALa] dezanA lokone saMskRta belanArA zabdomAM vaparAya che. dhIme dhIme pAlizabda te upadeza je bhASAmAM ane lATadezanA lokone prAkRtamAM paricita rUcivALa sUcavyA apAya che te bhASAne oLakhavA mATe vAparavAmAM Ave ane che. 25 tripiTakanI bhASA pAli nAmathI oLakhAvA lAgI. 16 A pAli bhASAmAM nIcenuM tripiTaka sAhitya upalabdha che. bha. buddha ane bha. mahAvIra samakAlIna hatA. budhe buddhatva prApta karyA pachI lagabhaga pisatALIsa varSa sudhI ane mahAvIre abhidhammapiTaka kevaLa jJAna meLavyA pachI lagabhaga trIsa varSa sudhI aviratapaNe 2 dhaHsaMnfo 2 vimA pUrva ane madhya pradezamAM pharI lokone dharmopadeza Apyo hato je ghAtuwthA pungala pannati ane pitAnA anuyAyIonA saMghe sthApyA hatA. A saMdhanAM 5 thI vadhu 6 dhamaka kAzI, kezala, vizAlI, mithiMlA vagerenA rahevAsIo-rAjaputro, 7 paTTAna zreSThio, brAhmaNa, zudro vagere samAnabhAve eka sAthe rahetA hatA. vinayapiTaka e ni; saMdeha che ke bhinna bhinna prAMta ane sAmAjika staramAMthI vAgIe 2 pAcitiyakaMDa AvelA A leka araparasanA vyavahAramAM prAkRta -- bhAgadhIne 3 nahAvIjhaMDa 4 cullavaggAkaMDa upayoga karatA haze. alabatta temAM dareka potapotAnI bolIne , parivAra kAMIka raMga ApatA haze. AvI rIte vikaselI ane AMtaraprAMtIya suttapiTaka vyavahAramAM upayogI banelI mAgadhI bhASAne magadhanA rAjapurUe ? vInimAya 2 majjhimanikAya apanAvI ane pitAnA sAmrAjaya mATe rAjabhASA banAvI. budhe 3 maMtanidAya 4 aMguttara nikAya tathA mahAvIre kazuMya lakhyuM nathI. paNa temane meDhethI A ja nikAla bhASAmAM ApelA upadeze temanA mukhya ziSyo ane gaNadharoe kaMThastha karyA ane pitAnA ziSyone ApyA. temaNe temane ziSyane A uparAMta yupITha, dhamUva4. kALa, tivunagna, vijJAnavaryuM, ApyA ane A pramANe A kaMThastha upadeza-sAhitya jaLavAtuM - velyu, ghAthA, gAta, mud, Aza1na, vRSyavaMza, variyApiTaka tathA rahyuM. paraMtu kaMThastha sAhityamAM dhIme dhIme zAdika pheraphAro temaja A azokanI ghapi vagere pAli sAhityanI namUnedAra kRtio che. sudhArA-vadhArAne avakAza che, A aTakAvavA mATe buddhanA nirvANa ardhamAgadhI-jetAnuM dhArmika ane anya sAhitya adhuM. pachI varSe pATaliputramAM eka saMgIti maLI ane buddhanA je mAgadhI bhASAmAM lakhAyeluM che, je paNa prAkRtane eka prakAra che. upadeze te samaye kaMThastha hatA temane graMthArUDha karyo. te tripiTakAnA ardhamAgadhI saMbaMdhI judo lekha ApavAmAM AvyA che eTale nAmathI oLakhAya che, ane temAM vaparAyelI prAkRta [mAga vI] bhASA aDI' tenuM vivecana karavAnI AvazyakatA nathI. pAli nAme oLakhAya che. mahAvIranA upadezo jarA moDA graMthastha thayA. jaina Agama graMthanuM saMkalana mathurA ane valabhImAM mahAvIranA nirvANa prAkRta sAhitya ghaNuM vizALa che. temAM nATaka, kAvya, kathA pachI lagabhaga AThamA-navamA saikAmAM thayuM che eTale tenI bhASA caritra, chaMda, alaMkAra, koza ityAdi aMgone samAveza thAya che. upara zaurasenI ane mahArASTranI chApa paDI che. A prAkRta bhASA A paikI kayA kayA aMge keTakeTalA samRddha che te viSe ApaNe ardhamAgadhI kahevAya che. pAla ane ardhamAgadhImAM saheja sAja ahIM TUMkAmAM ja nirdeza karazuM. pheraphAra jovAmAM Ave che. paraMtu e ni ; saMdeha che ke te baMne nATaka Aje je nATako upalabdha che, te saMskRtanAM gaNAya prAkRtanA ja prakAro che. che. paraMtu temAM ghaNA kharAM pAtronI bhASA prAkRta hoya che. eTale pAli. upara jaNAvyuM tema boddha tripiTakonI bhASA pAli te kevaLa saMskRtanA je gAya nAmathI oLakhAya che ane te prAkRtano eka prakAra che. tenuM nAma che. kevaLa che. kevaLa saMskRtamAMja ke kevaLa prAkRtamAMja racAyelAM nATaka maLatAM pAli zA uparathI paDyuM te bAbatamAM matabhedo che. paraMtu pitAnA nathI. paraMtu nATakanA eka prakAra nAme saTTaka 27 tarIke oLakhAtI pAli mahAvAkaraNa" mAM bhikSu jagadIza kAyape A matabhedo keTalIka kRtio upalabdha thaI che. temAM kavi rAjazekhara racita keTalA? carcA che, ane chevaTe pitAnuM maMtavya ApyuM che je ravIkAraNIya 21. jayavallabha : 64jJAtA. jaNAya che. te kahe che ke nikAyo ane azokanA zilAlekhamAM 22. rAjazekhara : varattarAmAyana [ 1, 11 ] budhdha-dezanA budhaupadezanA arthamAM varUpa vAya' zabda vaparAya 23dhanaMjaya : padma: vari0 2, 60. che. ane te bhASAmAM 2 ne 4 thAya che (jema ke rAjhATaTI) 24. rAjazekhara : +AvyamImAMsA-31. 7 tayA if (7DhiA upasargane Adya svara dIrgha banAvAya che 25. rAjazekhara : DAghA saMtasthA; pavitavacaH prAte cAracAH eTale 'dhamma pariyAya' zabda 'vasma pAliyAya" tarIke rUpAMtara pAme thI vyavasA, * 10 che ane teno artha dharmadezanA thAya che. dezanA-upadezanA arthamAM 26 fmag 1IrA rA: gifTa mazALa : ga pAliyAya TUMkAmAM pAli zabda dIdhanikAyapAli, udAna pAli vagere cha hai ghAra. Jain Education Intemational
Page #579
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha 601 pUra jaMga, rudradAsa racita caMdrahA, ghanazyAma racita mAnaka huM tArI che. prAkRta bhASAnA alaMkAragraMthomAM 3 kUra ane aDhArappana vizvezvara racita siMcAramaMaf noMdhapAtra che. tAravatI nAmanA eka viziSTa sthAna dharAve che. saTTakane ullekha maLe che. paNa te upalabdha nathI. keza. prAkRtamAM kazo racAyA haze, paNa hAlamAM mAtra be ja kAvya:- prAkRta kAvya geyatA, sarasatA, chaMdobaddhatA ItyAdi upalabdha che dhanapAla racita vAyattarachInA nANA ane hemacaMdrAcArya gugathI sabhara che. A sAhityamAM pravarasena racita vaMdha (vA ), racita racanAvaTI (sImAM gha). Adhunika kALamAM prasiddha thayelA vAyatirAja racita ravA rAmapANi pAda racita satra vagere be kozone ullekha kare jarUrI che-vijayeMdrasUri racita amiSAprazasta che. A kAvyo kalA ane rasanI daSTie saMskRta mahAkAvya rendra ane paM, haragoviMdadAsa racita pAmaMva. sAthe sarakhAvI zakAya tevAM che. kavivasala hAla mahArAjanA nAma sAthe joDAyelI FIhAsarasa tathA jayavalabhane vajJAna nAmane anya viSaya. arthazAstra, rAjanIti, gaNita, vaidaka, zi95 prAkRta subhASita saMgraha paNa suprasiddha kRtio che. zAstra, jayotiSa, maMtrataMtra, bhUgoLa ItyAdi aneka viSaya upara prAkRtamAM graMtho racAyA che. temAMnA ghaNuMkharAnAM nAme maLe che sTaka prAkRtAzeSapAThyaM syAda pravekazam / paNa graMthe upalabdha nathI. upalabdha graMthomAMthI --1NufSa nAmaka jayon ca niSka bhoDa pyatra pracura zcAd bhutA rasaH / / tigraMtha, vizadvAra nAmaka svapnavidyAcaMca, vacanaterasanAmaka kAmazAstra graMtha vadhuaruthaLa nAmaka zilpagraMtha, vagerane ahIM' khAsa ullekha kathA-caritra jaina dhArmika sAhitya aneka prakAranI suMdara ane rocaka kathAo tathA mahApurUSonA caritrethI bharapUra che. karavo ghaTe che. vaMcudhI qiti e jagata saMbaMdhI prAcIna jIvanane unnata ane bhavya banAvavAmAM A prakAranI kathAo ane mAnyatA rajU karanAra prAkRta graMya che. 28 caritro mahattvano bhAga bhajave che jenonI AvI keTalIka kRtione -- 27. saTTakanuM lakSaNa nIce pramANe ApavAmAM Ave che - ullekha "ardhamAgadhI " nA lekhamAM Apela che eTale ahI tenI 28. prAkRta bhASA ane sAhitya viSayaka vistRta mAhitI mATe punarUkita karatA nathI. anya kathA sAhityamAM tAjhoDhA, samaprabha juo cho. hIrAlAla rasikalAla kApaDiyA kRta pAThaya (prAkRta) suri racita gunAratra vaDhi , haribhadrasUri racita samara1 - bhASAo ane sAhitya. , , dAkSiNya cihna udyatana suri racita yuvatathamAnAvA vagere prazasta kRtio che. guNAdhyakRta vRkrayA ane pAdaliptasUri racita tanavarDa nA ullekho maLe che. paNa te kRtio upalabdha nathI. Tlegram :- MURLI paraMtu sadbhAgye vRthA no sArAMza saMskRtamAM vRdattAmaMjhArI ane kaMtha sArastA para nAmathI maLe che ane atyAre maLatI taraMgotA e pAdaliptasUrinI tAva uparathI saMkSipta racAyelI che. A uparAMta bIjI keTalIeka suMdara kathAonA ullekho maLe che paNa te upalabdha nathI. Steel Supplies of India * Steel Engineering Co. caritra graMthamAM mahApurUSonAM caritra suMdara rIte AlekhAyAM che. | * Hindustan Steel Sindicate temAM pajna variya ( rAvIya), variya, vAsanAnna ra, vavava raya ( vAta nikI) ityAdi suprasiddha che. A paikI vimalasUri racita para 2 2 ghaNuM ja prakhyAta che. vidvAnoe tene upalabdha jaina Iron and Steel Merchants mahAkAvya kahyuM che. Commission Agents & Suppliers) cha da. prAkRta sAhityamAM vaparAyelA vividha chaMdonA jJAna mATe chaMdazAstro prAkRtamAM racAyAM hatAM. temAM naMdiyaDaDha racita mA tapazyana Head Office ajJAnakartAka viDha, virahAMka racita viMgArU muvaca (rU3i) Carnac Bunder, Iron Market ranazekharasuri racita chaMta, piMgalakRta pAThyamita vagere noMdha Bombay-9 pAtra kRtio che. bIjI keTalIka kRtionAM nApo maLe che. paNa te upalabdha nathI. |Indian Steel Supplying Co. alaMkAra, upalabdha prAkRta alaMkAra sAhitya ghaNuM ja a9pa che saMskRta alaMkAra graMthamAM prAkRta bhASAnAM aneka udAharaNe rajU thAya che te uparathI prAkRta sAhityanI mahattAne khyAla Ave - Phor OfficeI 327645 : 323000 Home Resi ( 531470 : 532079 Jain Education Intemational
Page #580
--------------------------------------------------------------------------
________________ 602 bhAratIya asmitA Telephone : 351975 Telegram : AKBARZARI Akbar Husain Zariwala & Co. UP-TO-DATE FASHIONABLE EMBROIDERY SAREES & SILK MERCHANTS. 106, NEW CHARNI ROAD, BOMBAY-4 Bhagirandas & Sons Fancy & Cotton Cloth Merchant 106-8, Charni Road, Bombay-4 "SOHAGIN" 235, Lowar Circular Rd Calcutta-20 All Kind of Han: embroidery & Fancy Sarees PAREKH BROTHERS PAREKH GARMENTS dukAna phona naM. 37430 je lakhamIdAsanI ku. mu. je. mArakeTa vijayagalI muMbaI lega kalotha, malamala, lena, kemarIka. | (AyelA mAlanA vepArI) kahInura mIlsa kohInura, koka, grInalenDa, bIgabena, hena, sona, vInara, jalapadamA, sureva. phile mIsa sItArAma mIlsa moranIMga Dayu vizvAsa sIvara Dayu paramahaMsa rUbI mIlsa golDana Trampa raziyA, royala hAI sosAyaTI prinsa, je ela golDana buca sI holIvuDa 137 Jay Gopal Industrial Estate Bhavanishankar Road. DADAR (W.R.) Bombay-28 Phone : 451922 Jain Education Intemational For Private & Personal use only
Page #581
--------------------------------------------------------------------------
________________ tamiLaH bhASA, sAhitya ne saMskRti zrI. navanIta madrAsI dakSiNa bhArata eka atyaMta prAcIna sAdhana saMpanna suMdara uttare tiruppati parvatathI dakSiNe kanyAkumArI sudhIne ane pradeza che. ahIMnI dharatI, nadIo ane parvata atiprAcIna che. pUrve baMgALanA upasAgarathI pazcime arabI samudra sudhIne pradeza tamiLa AryAvarta nAme oLakhAtA pradezanuM je samaye astitva paNa na sAhityamAM "tamiLahama' - tamiLa dezanA nAmathI prasiddha che. hatuM ane je samaye tyAM samudra laherAto hato te samaye paNa dakSiNa bhAratano pradeza astitvamAM hato. ahIMnA paththaro ane vanaspatinuM A tamiLahama tamiLa jAtinuM sauthI prAcIna nivAsa sthAna saMzodhana paNa A bhUminI prAcInatAne pramANita karAve che. * temaja tamiLa sabhyatA ane saMskRtinuM kendra che. A prAMtamAM tamiLa saMrakRti potAnI vikAsanI parama sImAe pahoMcI che; dakSiNa bhAratanuM prAkRtika darya uttara bhArata karatAM adhika ahIM ja tamiLa sAhityane vikAsa thayo che ane ahIM ja tamiLa suMdara ane AkarSaka che. meTA meTA dhodha, uDI ane vegIlI bhASAnA amUlya graMtho racAyA che. ahIM pAMNiya, ceLa ane cera nadIo tathA AkhA pradezamAM ane savizeSa samudranA taTapradezamAM rAjAoe hajAro varasa sudhI nikaMTaka rAjya karyuM che. ahIM dUra dUra sudhI phelAyelAM nAriyeLa, keLa ane sepArInAM vana ahIMnI ja pAritha rAjAoe bhASA ane sAhityanI abhivRddhi mATe prAkRtika zebhAne anekagaNI sahAmaNI banAve che. ochI uMcAInA jaga prasiddha "saMghama" racyA che. ahIMja cALa ane pallava rAjAparva ane dUra dUra sudhI vistarelAM iMge, raMgaberaMgI dharatI, ee vizALa maMdire bAMdhyAM che. A maMdire joine Aje paNa - ane tro taraphathI bhamiTane prakhALato samadra duniyA Azcaryacakti thaI jAya chevAstavamAM prAcIna draviDa sabhyatA dakSiNa bhAratanI suMdaratAne atyaMta hRdayaMgama banAve che. ane saMskRtine itihAsa A tamiLahamanA ItihAsa sAthe saMkaLA viMdhya parvatanI uparano pradeza AryAvarta ane dakSiNane pradeza dakSiNApatha kahevAya che. uttara bhArata ane deza manAya che. tamiLa dezamAM nivAsa karatI badhI jAtio draviDa nathI. tevI rIte dakSiNa bhArata draviDabhUmi manAya che. ahIM aneka jAtinA loko vase che. vidyAnuM kahevuM evuM che ke prAcIna paththara yugamAM paNa dakSiNa bhArata mAnavanuM nivAsa sthAna dakSiNunI saMskRti ati prAcIna che. chellAM aDhI hajAra vara- hatuM. ane nizciTA, AlAyaDa, meDiTreniyana Adi jAtinA loke samAM uttara bhArate khUba uthalapAthala ane pheraphAra joyA che. jyAre kALe karIne A devAmAM AvyA ane vasyA Aje A jAtio dakSiNa bhArata A badhAthI surakSita rahyuM che. A mukhya kAraNane tamiLa jAtimAM haLI gaI che. lIdhe ja tenI bhASA, saMskRti ane kalA uttarottara vikAsa ane dravi, leko A dezamAM AvavA ane vasavA aMge aneka vRddhi pAmI zakI che. mata pracalita che; paraMtu temAMnA mukhya pracalita mate nIce mujaba che. jema Arya saMskRtie draviDa saMskRtine aneka rIte prabhAvita (1) dravIDa loko, samudramAM DUbI gayelA leriyA dezanA karI che tema draviDa saMskRtie paNa Aca" saMskRtine ghaNI bAbate nivAsIo hatA ane tyAMthI AvIne dakSiNa bhAratamAM vasyA. ApI che. draviDa e potAnA ghaNA devatA Aryo ne ApyA che. (2) dravI madhya eziyAmAM maMgeliyAnI pAsenA pahADI ziva ane subrahmaNya draviDenA ja devatA che, ane temane Ae pradezamAM rahetA hatA ane teo tyAMthI tibeTa ane AsAmanA apanAvyA che. liMgapUjA tathA ziva ane viSNune bhaktimArga paNa mAge thaIne ahIM AvyA. draviDe pAsethI Ane maLe che. (3) draviDo pazcima eziyAmAM asiriyA ane eziyA bhAIdakSigunI bhASAo para Aya parivAranI bhASAone prabhAva noranA vatanI hatAane tyAMthI pazcimaghATane raste bhAratamAM hovA chatAM te bhASAo potAnuM vibhinna astitva dharAve che ane AvyA. temanI pAse temanI potAnI AgavI zabda samRddhi ane sAhitya samRddhi che. dakSiNanI bhASAonI potAnI AgavI lipi che. te (4) dravI bhUmadhya sAgaranA kinArA paranA dezomAM agara lipio para paNa brAhmI lipino prabhAva paDayo che, chatAM te ( krITa, sAyaprasa vagere TApuomAM rahetA hatA. uttara bhAratanI lipio karatAM ghaNI bAbatomAM judI paDe che. (5) dravIDa leke dakSiNa bhAratanAja mULa nivAsI che. Jain Education Intemational
Page #582
--------------------------------------------------------------------------
________________ 604 bhAratIya asmitA draviDa loko samudramAM DUbelA leriyA dezanA rahIza hatA harava "e" ane "o' draviDa parivAranI bhASAonI vizeane tyAMthI dakSiNa bhArata AvyA hatA, e matane vadhu anumodana patA che. ane "La" akSara te tene potAne ja che. maLe che. A mAnyatAne dRSTi ApanAra ghaNuM AdhAra prAcIna tamiLa bhASAnI keTalIka vizeSatAo nIce mujaba che. tamiLa sAhityamAM che. (1) tamiLamAM eka paNa zabda joDAkSarathI zarU thato nathI. zilpAdikArama', ehai, "pahupAhu' vagere prAcIna graMthamAM (2) zabdanI vacamAM ekaja akSaranA joDAkSara Ave che, paNa A ulekha maLe che. tenA parathI kumArI aMtarIpanI dakSiNe eka TA madarI hatI ane Aje te pradeza samadanA garbhamAM samAta judA judA akSaranA akSaranA joDAkSara AvatA nathI, jemake nya, ve, che, AvA akSaro zabdanI vacamAM AvatA nathI. gayA che. te hakIkatane anumodana maLe che. ahIMnA nivAsIo sabhya ane susaMskRta hatA temaja dara dUranA dezo sAthe vepAra karatAM (3) tamiLamAM bevaDiyA akSara vadyAre Ave che. jemake pATuMhatA, te paNa A graMca parathI sAbita thAya che. kATaTu, vaNikakulama kadipuraMtu, pa-tapa-tuM. tAmiLane vyAkaraNAcAryoe potAnA vyAkaraNamAM dakSiNa bhAra- (4) tamiLa zabdonI zarUAta 2, la, Ta, , Na, ne thI kayAtanI traNa ja jAtione ulekha karyo che: makaLa, devara ane reya thatI nathI. nakakara ke nAgara. zudra draviDa ke tamiLa loke makakaLa kahevAyA. devara brAhmaNe mATe ane nAgara ahIMnA AdivAsIo mATe vaparAyA (5) zabdAMte tamiLamAM 'A' no uccAra "e" thAya che; che. nAgajAtinA loko paNa AmAM AvI jAya che. eka samaye - jemake mAlane mA, sItAne sIta, gaMgAne gaMge. dakSiNa bhAratamAM nAgajAtino khUbaja prabhAva hato. teo atyaMta (6) tamiLa prakRtithI viruddhanA hoya tevA temaja "la" ane zakitavALI hatA. dhIre dhIre draviDoe temane adhIna banAvyA. "" thI zarU thatA saMskRta zabdo tamiLamAM niSiddha manAya che. AvA ajJAta kALathI dakSiNa bhAratamAM je jAtio nivAsa kare che zabdonI AgaLa svara lagADavAmAM Ave che; jemake rAma-irAmana te draviDa jAtinA nAmathI prasiddha che. A jAti ati prAcIna che. 1 ane tenI sabhyatA paNa ati purANI che, tene potAnI bhASA ane (7) tamiLamAM saMbaMdhavAcaka sarvanAma-je, jenuM vagere nathI. pitAnuM sAhitya che. ane te maulikatA ane vikatAmAM saMskRta sivAya bhAratanI koI paNa bhASA karatAM ati prAcIna ane (8) saMskRtanI jema tALamAM paNa saMdhi che; paNa tenA samRddha che. tenI potAnI AgaLa zilpakaLA, nagara tathA gRha niyamo saMskRta karatAM judA ja che. nirmANa kaLA, saMgIta ane nRtya - paddhati che temaja potAnI | (9) saMskRtanA ghaNA zabdano artha saMskRta parivAranI bhASAnA AgavI raheNI karaNI che. jo ke AnA para AnI asara hovA artha karatAM tamiLamAM jado thAya che. jemake upanyAsa (bhASaNa.) chatAM paNa te aneka rIte maulika che. saMsAra [kuTuMba], atizaya [Azcarya, abhimAna [premavAsI , jagatanI prAcInatama bhASAomAM tamiLanuM mahatvapUrNa sthAna pazu [gAya], avasara jiladI], kalyANama [lagna] vagere. che. A draviDa parivAranI bhASAomAM tamiLa sauthI junI ane samRddha bhASA che. draviDa parivAranI mukhya bhASAo tamiLa, telugu. 10. draviDa parivAranI badhI ja bhASAonI eka khAsa viDiAmalayAlama ane kannaDa che. tenI racanA tene malika zabdabhaMDAra chatA che. temAM moDAbhAI tathA nAnAbhAI ane moTIbena tanA ane tenuM vyAkaraNa ghaNI bAbatomAM saMskRta ane saMskRtamAMthI nAnIbena mATe judA judA zabdo che. tamiLamAM moTAbhAI mATe uddabhavelI bhASAothI bhinna che. aNa" nAnAbhAI mATe "taMba, moTIbena mATe "akA ane nAnIbena mATe "taMge" zabda che. Arya parivAranI bhASAomAM arvAcIna tamiLamAM saMskRtanA ghaNA zabdo maLI Ave che. Avo bheda nathI. Adhunika tamiLamAM be prakAranA zabda cheH zuddha tamiLa ane saMskRta tamiLanA ghaNA zabdo saMskRtamAM paNa jovA maLe che. jema ke , utha : hajI sudhI bhASAzAstrIonuM dhyAna draviDa ane Arya parivApaTTama, nIra, mIna vagere. ranI bhASAonI tulanA tarapha gayuM nathI. Arya parivAranI bhASA onI tulanA draviDa bhASAo sAthe karavAthI aneka rahasya jaDI tamiLa akSaronA uccAro ane e bhASAnA vyAkaraNamAM Ave tema che. hiMdI, marAThI, baMgALI, gujarAtI vagere bhASAone paNa khAsa viziSTatA che. A viziSTatA saMskRtamAM nathI. saMraka. saMbaMdha saMskRta sAthe che; paNa tenI vAkayaracanA, kahevato vagere tamAM tera svara ane tetrIsa vyaMjana che. tamiLamAM bane maLIne saMskRta karatAM draviDa bhASAne vadhu maLatA Ave che. tamiLa bhASAnA trIsa che. bAra svara ane aDhAra vyaMjana. tamiLamAM evA ghaNA kaI paNa vAkayane zabda zabdane anuvAda gujarAtI bhASAmAM karaakSare che je nAgarI ke Aya parivAranI koI paNa bhASAmAM nathI. vAmAM Ave to taddana zuddha anuvAda paze. AthI gujarAtI, hiMdI Jain Education Intemational
Page #583
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha 605 Gus . nara ane ane te badhAya che. bhASAnuM vyAkaraNa lakhyuM Ikti ane marAThI, baMgALI vagerenI vAkya racanA paddhati draviDa bhASAone tamiLanI AjanI lipimAM bAra svara ane aDhAra vyaMjana khUbaja maLatI Ave che. maLI kule trIsa akSara che-temAMnA traNa svaro saMskRta parivAranI tamiLa bhASAnI mAphaka tamiLa lipi paNa ati prAcIna che. bhASAmAM nathI, paNa te draviDa parivAranI badhI bhASAomAM jovA IsvIsana pUrve pAMcamI sadImAM tamiLa bhASAmAM lipi ane pustaka maLe che. A traNa svare e, e ane - akha che. vyaMjanamAM mATe "eLu-tu' ane 'suvaDi' zabda che. te ati prAcIna kALamAM kha, ga, gha, cha, ja, Tha, Da, Dha, tha, da, dha, pha, ba, bha, za, sa, paNa tamiLa bhASA lakhAtI hatI ane te bhASAmAM pustaka racAtAM 1, ha, kSa ane 4 akSaro tamiLamAM nathI. zuddha tamiLa zabdomAM hatAM tenuM pramANa che. moTe bhAge A akSaronI jarUra paDatI nathI ane jarUra paDatAM te varganA pahelA akSarathI kAma calAvavAmAM Ave che. tamiLamAM tiruvalluvare lakhyuM che: "manuSyajAtine be AMkha cheH aMka ane traNa vyaMjana evA che je saMskRtamAM nathI. A vya jana che pha, La akSara'. AthI tamiLa leka lipine keTaluM mahatva ApatA hatA ane na. te jaNAya che. tamiLamAM sthAnanI 'viziSTatAne kAraNe akSaronA uccAramAM zrI. gaurIzaMkara. hIrAcaMda ojhA, brAhmInI dakSINI zailImAMthI pharaka thAya che. anunAsika vaNe pachI AvatA ka ne ga, ca no tamiLa, telugu, kannaDa vagere dakSiNI lipino vikAsa thayo che, ema ja, Ta ne Da, ane 5 ne be thAya che. beMkanuM teMgu, IcinuM mAne che. paraMtu tALakApiyare tamiLa bhASAnuM vyAkaraNa lakhyuM Iji ane caMdranuM geMDu thAya che. tyAM sudhImAM te lipi nimArNa thaI cUkI hatI. lipi vinA kaI paNa bhASAnuM vyAkaraNa taiyAra karavuM muzkela che. toLakApiyare tamiLamAM akSare ochA hovAne kAraNe saMskRta temaja anya potAnA vyAkaraNamAM lakhyuM che; a thI na sudhI trIsa akSare che. bhASAnA zabdo lakhavAmAM muzkelI naDe che. A kAraNathI ghaNuMkhara ema gurUe lakhyuM che. toLakAppiyara nA guru agatya RSinA za donuM rUpa badalAI jAya che. saMskRta zabdonuM rU5 tamiLamAM vakhatamAM tamiLa lipi nirmANa thaI cUkI hatI ane emAM trIsa adhika saraLa ane madhura banI jAya che ane tenA uccAraNamAMthI akSara hatA ema puravAra thAya che. je taLakAspiyarane tamiLa kaThoratA paNa jatI rahe che. jemake mAtrAne tamiLamAM mArire, vyAkaraNano prathama racayitA mAnavAmAM Ave to paNa toLakApiyaranI ja patrikAne paririka ane caritrane ciririrama lakhavAmAM Ave che. ochAmAM ochA baso varasa pahelAM tamiLa lipi hovI joIe tamiLa loka pitAnA akSaronI utpatti judA judA devatAA gaNatarI mujaba tamiLa lipinI utpattine samaya ochAmAM e karI che ema mAne che. bAra svare brahmAe ane aDhAra ocho I. sa. pUrve be hajAra varSa hovo joIe. vyaMjana ziva, viSNu, kArtikeya, Idra, sUrya, kubera, yama, varuNa brAhmImAMthI vikaselI bhAratanI badhI lipio nA akSaronI vagere devatAoe banAvyA che ema mAne che. saMkhyA sarakhI che. dakSiNanI telugu malayAlama ane kannaDa bhASAenA akSaro paNa hiMdI, baMgALI vagere Arya parivAranI - dakSiNa bhArata Aje paNa hiMdu saMskRtine sauthI moTo gaDha bhASAonA jeTalA ja ane jevA ja che. phakata eka tamiLamAM ja che. jyAM chellAM hajAra be hajAra varasamAM Arya ane draviDa saMkakakako judo che ane temAM phakta trIsa akSaro che je teno vikAsa tionA samanvayanuM suMdara ane mahatvapUrNa kArya thayuM che. ane brAhmI lipinA AdhAra para thayo hoya to temAM paNa akSaro jyAM thaIne hiMdu saMskRti pUrva eziyAnA dezamAM phelAI che. nAgarI lipinA jeTalA ja hoya te svAbhAvika che. A daSTie dakSiNane itihAsa AkhA bhArata varSanA nivAsIo mATe khAsa mahatva ane adhyayana yogya che. je A lekha vAMcatamiLa lipinI bIjI paNa keTalIka khAsiyata che. brAhmI vAthI uttara bhAratanA nivAsIne dakSiNanI bhASA ane sAhityanA lipimAMthI utpanna thayelI badhI lipiomAM je joDAkSara lakha- adhyayana pratye ruci jAgaze to huM mArA A prayAsane saphaLa vAnI paddhati che te paddhati tamiLa karatAM judI che. tamiLamAM thayele mAnIza. akSara joDIne lakhavAnI prathA nathI. baMne akSaro judA judA lakhAya che. ane pahelA akSaranA mathALe TapakuM karIne tene aDadho karavAmAM Ave che. AthI tamiLa lipinuM svataMtra astitva che tenuM pramANa maLe che. AjathI hajAra varasa pahelAM tamiLa lipinuM je svarUpa hatuM temAM Aje ghaNuM parivartana thayAM che. Adhunika tamiLa lipi vaLa-tuM ane pracama baMne lipinA saMmizraNathI banI che. tamiLa lipinA vartamAna rUpanuM nirmANa anumAna mujaba caudamI sadImAM thayuM hovuM joIe. Jain Education Intemational
Page #584
--------------------------------------------------------------------------
________________ 606 bhAratIya asmitA amarelI nAgarika sahakArI benka | amarelI jillA sahakArI saMgha lI. | 1 jayubIlI dharmazALA bIlDIMga, amarelI, lAyabrerI pAse, amarelI. pramukha ; zrI premajIbhAI TI. leuvA (ela. ela. bI.) | o sahakArI pravRttine saMgIna banAvavA ane tene vega ApavA DIrekaTara : zrI gokaLadAsa mo. paTela (bI kema) | mATe amarelI jIllA sahakArI saMghane uttejana Ape. -A varSanuM navuM kadama 0 navI sahakArI maMDaLIo racavA mATe saMdhanI kacerIethI # gujarAta rAjyanA mahatvanA 400 uparAMta kendro tathA mArgadarzana meLavo. 0 sahakArI pravRttine rUMvanArA savAlonA ukela mATe saMghanI muMbaI uparanA A benka DrAphaTa Ape che temaja bIsa kacerIethI hodedArone saMparka sAdho. vasula karI Ape che, 0 saMdha khetIviSayaka bIna khetI viSayaka ane audyogika * bAMdhI mudatanA thApaNe upara mudata pramANe ATha TakA | evI tamAma sahakArI maMDaLI pragati kare tema Icche che. sudhI vyAja ApavAmAM Ave che. jIllA sahakArI beDanA sabhya banA- sevIjha 43% pe. sevIDjha 1% -) pravRttio (sevIMjha upara niyama pramANe cekathI nANA upADI zakAya che 1. sahakArI tAlIma ane sikSaNa. ja kola DIpojhITa svIkAravAmAM Ave che. 2. sahakArI pravRttinA vikAsa ane unnati arthe vividha khAsa vadhArAnA vyAjanA darathI 25000 uparanI rakamanI kAryakrama. DIpojhITa svIkAravAmAM Ave che. 3 leka zikSaNa. grAhakone haDI, bIsa, ceka vigere dareka prakAranuM kale-'4. sahakArI saMmelana ane Itara sahakArI pravRttio, kazananuM kAma karI ApavA mAM Ave che. te | 5. sahakArI pracAra. vadhu vigata mATe benkanI ophise puchaparacha karavA vinaMti mAnada maMtrI : jIvarAja mo. paTela, e. DI. gAMdhI che. bI mAMgaroLIyA (bI. koma.) upAdhyakSa : rAmabhAI devAyatabhAI - ekAuTanTa 5 menejara - adhyakSa : guNavaMtabhAI purohita. NEC-TILES Manufacturers of MARBLE MOSAIC, TERRAZZO & PLAIN Cement Tiles Phones : 251007 256392 31, HAMAM STREET Bomb a y-1 (BR) Phone : 53510 AHMEDABAD BRANCH Khadia, Char Rasta, Opp. Post Office, Ahmedabad-1 Jain Education Intemational
Page #585
--------------------------------------------------------------------------
________________ malayAlama ane tenuM sAhitya zrI. ena. veMkaTezvarana madrAsI dukALanA ghaNA lipi paNa A akSara devIe keralanA moTA bhAganA lokonI mAtRbhASA malayAlama che. mala- yukata samaya samayanI vAta, bhagavAnanI stuti deza bhakita, bekArI yAlamane tenI janmabhUmi kerala parathI dhaNA leke tene kevI garIbI vagere viSayane varNana karavAmAM AvyuM che. malayAlama paNa kahe che. jo ke keravI potAnI moTI bena tamiLa bhASAnA bhASAnuM svataMtra rU5 sarva prathama A pATukaLa nAmanI racanAomAM jeTalI prAcIna nathI ane tenuM svataMtra astitva navamI sadIthI ja pragaTa thayuM che. ane tenA para tamiLanI theDI ghaNI asara manAya che; chatAM tenuM vyAkaraNa ane zabda samRddhi tamiLanA karatAM vadhu hovA chatAM paNa te tenAthI te naddana bhinna che. te samayanI vijJAnika ane sarvAga saMpUrNa che. dakSiNa bhAratanI prAcIna malayAlamamAM sarvanAma vibhakinao kAraka, pratyaya kriyA vizeSaNa kAvaDa bhASAnA kuLamAM janmelI hovA chatAM paNa malayAlama vagere lagabhaga Adhunika malayAlane maLatAM ja jovAmAM Ave che. para tenI jananI karatAM ghaNI saMskRta bhASAne adhika prabhAva tethI 'paTukULa"ne malayAlama sAhityanI saMpatti mAnIe to temAM jaNAya che. prAcIna malayAlamamAM paNa uttara bhAratanI keTalIya bhASA- kaI vAMdho le ema nathI. enI jema saMskRtanA seMkaDo zabda jovA maLe che. A pATaTukaLanA ghaNA prakAra jovA maLe che. A gItamAM malayAlamanA akSaro saMskRtanA jeTalAja che. be-cAra akSara devIone prasanna karavA mATe racavAmAM AvelA manoraMjana gIto vadhu che. malayAlamane tenA pitAnI AgaLa lipi paNa che, ane te vadhu che AvA gIteMmAM kAma, rati, vasaMta, vagerene zRMgAra rasanuM atyaMta suMdara ane saMpUrNa che. varNana che. paurANika kathAo para racAyelAM gIto paNuM eAchAM nathI AvA gItomAM sura, asuro vaccenAM yudhdhanuM ziva ane malayAlamanuM prAcIna sAhitya lokagIto' che. lekagItonI pArvatInI tapasyA kAmadadata, devI bhadrakALInI asurono saMhAra lIlA, bhASA Adhunika malayAlama karatAM taddana judI hatI. te samayanI harihara putranI kathA, rAmakathA vagerenI rasadAyaka vArtAo jovA maLe che. bhASAnuM nAma ja bIjuM hatuM. kAra2ke malayAlamanuM svataMtra suMdara A uparAMta dezanI sAmAjika ane samaya samayanI prathAo para racarUpa te gItamAM pUrNa kaLAe pragaTa thayuM na hatuM. te divasanI te vAmAM AvelAM pATaTukaLa paNa ghaNuM che temAM te samayanA lagna, putra bhASAne "malayAlama-tamiLa' kahetA hatA. keTalAka lokonuM evuM janma vyAyAma, mRtyu vagere prasaMganuM suMdara varNana jovA maLe che. kahevuM che ke te tamiLa bhAvAnI eka prAdezika bolI ja mAtra hatI. te samayanA seMkaDo gItakAvyomAM "vaTakkana pATaTukaLa" ane rAmacarita paraMtu kharekhara "malayAmatamiLa' mAM racAyelAM te prAcIna gAtAmAM nAmanA be thenuM sthAna ati ucca che. tamiLa bhASAthI ghaNe aMze judI evI eka svataMtra bolInA vikAsanuM rUpa jarUra prApta thAya che. ane tenuM nAma ja vakhata jatA malayA- malayAlama sAhityamAM upayukata pATaTyakaLa pachI saMdeza kA ya, lama paDayuM hatuM. A lekagIta ne malayAlamanA bhASA zAstrIe caMpukAvya ane kR NagAyA kAvya A traNa prakAranA kAbUne yuga malayAlamanI-prAcIna saMpatti kahe che te tamiLanAM bhASAzAstrIo zarU thAya che. A navA yugamAM bhASAnA rUpamAM paNuM saMpUrNa paritene potAnI bhASAnI prAcIna saMpatti hovAno dAvo kare che. te vartana thayuM che. bhASAmAM maNivAlama nAmanI eka naTa zailI lekagIte te samayanI kheDUta strIone gAvA mATe racavAmAM AvyA zarU thAya che. maNi pravAlama raulImAM saMskRta zabdonA ratno hatA. ane temAM karelanuM prAkRtika saudarya, prema, viraha, vinoda (maNIe)nI sAthe dezI zabdanA pravAlane joDIne prayoga karavAmAM vagerenuM manahara ane madhura varNana jovA maLe che. paraMtu A Ave che Adhunika malayAlamamAM maNipravAlama tailI ja pracalita che. gItAne koI suMdara pramANabhUta saMgraha haju sudhI prakAzita thaye AthI keralanA loka saMskRtinuM sArUM jJAna sahelAIthI meLavI zake che. nathI. maNipravAlama kaulImAM lakhelAM saMdeza kAme ghaNAM maLe che. upara jaNAvelAM lokagIto pachI malayAlamamAM 'pATaTukaLa" saskRta sAhityanA meghadUta jevA mAlamanA uSNunI li saMdeza, zailInuM sAhitya maLe che. te samayanA lokonuM manoraMjana karavA koka saMdeza, uNiyasthi2 tevi asitama, urNoipATI caritama mATe tathA temane sArI preraNA ApavAnA AzayathI judA judA vagere saMdeza kA uccakoTInA che. saMdeza kAvyanI sAthe te viSa para cAmaka prakAranA racavAmAM AvelAM gItone 'pATakaLa' divasomAM prakheva kAvyanI racanA paNuM thatI hatI. kaza rAmAyakahe che. te gItamAM devanI kathAo, vIra purUnuM caritra, vinoda Nama te samayanuM zreSTha prabaMdha kAvyuM che. rAmAyaNuma uparAMta bhAga Jain Education Intemational
Page #586
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratIya asmitA vata, zivarAtrI mahimA, bhArata, padmapurANa vagere graMthe paNa te brahmA vagere badhA devatAo eka sarakhA hatA. badhAnI ArAdhanA yugamAM racAyA che. A graMthanuM mahatva ochuM nathI. ane prazaMsA teNe potAnAM kAvyamAM karI che. te ucca koTinA dArzanika ane svataMtra vicAraka hatA. temaNe racelA aneka kAvyamAM malayAlamanAM caMkA phakata gadyapadhAtmaka racanAo ja nahi paNa rAmAyaNama" " bhAratama' " zrImad bhAgavatam ' 'cintAnama" bhAvAnI dRSTie saMskRta ane malayAlamanA mizrita kAvya paNa che. je harinAma kItanama" " brahmAMDa purANama ', " devImAhAtamyamA , temAM etihAsika ane paurANika prasaMgenA varNananI sAthe sAmA- vagere suprasiddha che. nya lokonA jIvananI samasyAonI suMdara jhAMkhI paNa jovA maLe che. keraLanA lokonI hAsyarasa pradhAna suMdara kahevato temAM sArA mahAkavi tuccane eka navina padya zailI " kilipATaTu' nAmathI pramANamAM hoya che jethI je divasamAM dezanA vividha paristhi- pracalita karI hatI. tenuM anukaNuM karatAM tatkAlIna tathA te pachInA tiene sAmAnya paricaya vAcakane sahelAIthI prApta thAya che. ghaNA kavioe asaMkhya kAvya che. tenI eka sAmAnya sUci AvA caMpU kAvyomAM eka prasiddha kavi punama caMpU tarIe lakheluM ahIM ApavI zakaya nathI. rAmAyaNuma caMpU ja sarvottama manAya che. temAM rAvaNanA janma, rAmane avatAra, tATakA vadha, ahayAkSa vagere prasaMge muMthIne AjakAlanA keTalAya navodita kavi 'philippATu' raulImAM rAmacaMdranA svargArohaNa sudhInI kathAnuM pUruM varNana maLe che. A kavitAo race che. philipATunA keTalAya prakAre ane peTI prakAra graMya A vIra vAlmIki rAmAyaNa ja che. paraMtu punama namUtirIe che. A badhAnA janmadAtA tujhacana ja manAya che. malayAlamanA pitAnI kalpanA ane pratibhAe anukuLa kathAnA prasaMgonAM vaNa- padya sAhityamAM tujhacananuM je sthAna che tenI barobarI kare evA nAmAM khUba pheraphAra karIne maulika lakhyuM che. rAmAyaNama caMpU bIje kavi bhAgyeja maLe ema che. uparAMta kAmadadarAma rAvaNuvijayama, umAtapasyA, pArijAta haraNama padhama, rAjanAvalIyama Adi anya keTalAya caMpU graMthonA nAma mahAkavi tujhacananA samakAlina kaviomAM 'pUtAnam saMpUtiro" paNa ullekhanIya che. A badhA nI bhASA maNi pravAhama nAmanA eka kRSNa bhakta kavi paNa hatA. temaNe hiMdInA suradAsa kolInI che ane AmAM zuddha saMskRtamAM lakhelA prasaMgo paNa sArA kavinI jeNe kRSNa bhakitanI racanAo racIne malayAlamane pramANamAM che. te yugamAM caMpU graMthane karate "kRSNa gAyA kAvya" sArdhamaya banAvavAmAM saphaLa tha ja vadhu lokapriya banI gayA hatA. kAraNa ke tenA kavi cerazerI kRSNamaya mAnatA hatA. kRSNa bhagavAnanI stuti karavI eja temanA maMtirI" e potAnA kAvyamAM tatkAlIna sAdhAraNa janatAnA jIvananuM mukhya dhyeya hatuM. temanI racanAomAM 'zrI kRSNa kaNa mRtama, pracalita bhASyane ja prayoga karIne tene vadhu saraLa ane mAmika 'santAne gopAlabha', "pArthasArathI svava', "kRSNalIlA', "jJAnapItA', banAvyuM hatuM. bhAgavatanA dazama rakaMdhanA AdhAre temaNe malayA- vIsa ave lamamAM je "kRSNa gAyA kASya racyuM che te hiMdInA sUradAsanA malayAlama sAhityamAM "kacakaLi sAhitya' nu vizeSa mahatvapUrNa "sUrasAgara' thI paNa adhika zreSTha manAya che Ave che. kAraNa ke sthAna mAnavAmAM Ave che. kapakaLi e eka viziSTa nRtyakalAtmaka eka prabaMdha kAvyanA tamAma guno paNa temAM jovA maLe che. nATakAbhinaya praNAlI che. jemAM abhinaya, nRtya ane saMgIta A 'kRSNagAthA " nI jevAM " bhAratagAthA' " bhAgavatamapaTu' traNenI su dara samAveza che. kayakALanuM sAhitya aya te trane suMdara samAveza che. kacakaLinuM sAhitya atyata zreSTha che. setuba dhanam pATaTuM vagere racanAo paNa te yuganI bahumUtha dena che. kaLinA prabaMdha kAvya ukeTInA hoya che. te ghaNuMkharUM paurANika AkhyAnA AdhAra para lakhAyelA nATaya kAvyo che. malayAlama sAhityane suvarNayuga mahA kavi tuzratu rAmAnujana temAM gItone daMDaka, pada ane lekanI madadathI kaMthapAyananuM evuchanuM ke "tuzana' nA samayathI zarU thAya che. "evuchana' kArya purU karavAmAM Ave che. te kAnA pada, pleka, gIta vagere ne saretAye guru ke AcAryuM che. kAraNa ke " etu " eTale lekha atyaMta prabhAvapAdaka ane mArmika rIte gAvAmAM Ave che. tenI ane " ana" eTale pitA' eTale ke zikSaNa ApanAra pitA bhASA saMskRta pracura malayAlama eTale ke "maNipravAlama rIlInI che. ke gurUnA arthamAMja "eSAcchana" ne prayoga karavAmAM AvyuM vacamAM vacamAM zuddha saMskRtanA zleka ane kItana paNa hoya che. che. kharI rIte te malayAlamanI varNamAlA, lIpI, bhASAnA kaLi kAvyonI kavitAo ghaNuM kharuM anuprAsavALI ane prasAda prayogonI navI phIlI vagerenA janmadAtA ane pracAraka mahAkavi guNa viziSTa hoya che. prasaMgane anurUpa teja ane mAdhurya pUrNa tuzrana " ja hatA. temanI sauthI vadhu suprasiddha ane lokapriya racanAo paNa temAM ochI nathI. 'catA " adhyAtma rAmAyaNa' nAmanuM prabaMdha kAvya che. te kAvyane malayAlamamAM "evurAcchana rAmAyaNama" paNa kahe che temanA kathakaLi sAhityanA sauthI prAcIna kavi kaphAra karI nAmanA rAmAyaNane pATha keralanA pratyeka gharamAM atyaMta bhakitabhAva ane eka rAjA hatA ema mAnavAmAM Ave che. temanA graMthamAM rAmAzraddhApUrvaka karavAmAM Ave che. te ucca koTinA bhakata ane zuddha thaNanI saMpUrNa kathAnuM varNana maLe che. te prabaMdha kAvyane saMpUrNa cAritryavALA vidAna hatA. temanI daSTimAM rAma, kRSNa, ziva, abhinaya karavA mATe ochAmAM ocho ATha rAta samaya jarUrI
Page #587
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha 609 che. A sAhityanA pramukha prAcIna kaviomAM keTalu keraLavAmAM mahAkavi kuzmana tathA tenA keTalAya ziSya saMpUrNapaNe saphaLa nivarAjA', tiruvitAMpharanA dhama rAjo', azvinI nakSatraja rAjA", uSNu- DayA che temAM kaI saMdeha nathI. pivAripara', Irayimmana taMpi" vagere ullekhanIya che. kathakaLikAyomAM "bakavadhama, subhadrA haraNama, nalacaritam, bAyuddhama, dakSayA- taLala pATakaLanAM jeTaluM ja malayAlamamAM "vaMci pATuMkaLa" nuM gama aMbarI caritam vagere ati suprasiddha ane lokapriya graMtha che. paNa uMcu sthAna manAya che. heDakuM ke nAva calAvatI vakhate gAvAno amuka prakAranA gItone "vaMci pA" kahe che. vaMcipATaTunI rIti ane kathakaLi sAhityanA jevuM "tuLala sAhitya" paNa malayAlamanuM gati vizeSa prakAranI hoya che. "rAmapuratuM vArIpaTa' nAmanA eka garIba eka viziSTa prakAranuM "nRtya kalAtmaka padyasAhitya" che. A navIna kavie vaMci pAnI navI zailInI kavitAone sauthI paulA janma zAkhAnA janmadAtA mahAkavi 'tuzmana" nA jevAja eka bIjA Apyo hato. AthI vaMcipATuM nA janmadAtA tarIke vAricaranuM prasiddha kavi kuzmana napicAra che. mahAkavi kuzmana hAsya rasanA nAma paNa sAhityamAM gaNavAmAM Ave che. temanuM prathama kAgya sarvazreSTha kavi manAya che. temaNe tuLasapATaTu nAmanA eka nRtya "kulattama' (sudAma carita) khUba sukhadaya che. malayAlamamAM variyakalAmaka kathA pravacana paddhatine janma Apyo hato ane potAnA ranI nathI zailInI kavitAonuM anusaraNa karanAra dhaNuM zreSTha kavio che. ja samayamAM keralanI janatAmAM tene khUba pracAra karyo hato. tuLala jo ke temanI racanAo vadhu muktaka che; chatAM paNa pramadha kAvyA pATaTuM eka prakAranI padya zailI che. keraLanA maMdiromAM utsavanA paNa ochA nathI. prasaMge khAsa vizeSa prakAranI vezabhUSAo sAthe eka naTa, darzakanI vacamAM maMca para ubho rahIne gAtAM gAtAM abhinayanI sAthe prAcIna kALathI te aDhAramI sadIthI ogaNIsamI sadInA padyAtmaka bhASAmAM kaI paurANika kathAnuM pravacana karate hAya AraMbhakALa sudhImAM malayAlamamAM kevaLa padya sAhityanIja unAta che te vakhate tenA gIto vaLala pATanI zailImAM gAvAmAM Ave adhika thaI hatI. ogaNIsamI sadImAM gadha sAhityanA vikAsa che. A prakAranA kayA pravacananA zrI gaNeza mahAkavi kaMcananA paNa dhIre dhIre thavA lAge. keralanI sAmAjika tathA rAjana tika prayanathI ja thAya che ema kahevAya che ane teNe pite te paristhitine kAraNe gadyanA vikAsanI anivArya AvazyakatA paNa mATe vIsa kAvyo racyA hatAM; naTa mATe yogya vezabhUSAo nakkI upasthita thaI aMgrejonA zAsanakALamAM bhAratanI lagabhaga badhA karI hatI tathA anukuLa vAjiMtragAyaka vagerenI vyavasthA paNa karI bhASAomAM gadya sAhityanA vikAsa ati zIdhra gatie thavA lAgyA. hatI. tuLala kavi nAmathI A "nRtya kalAtmaka kathA pravacana" Aje malayAlamamAM paNa emaja thayuM. khristi dhUmanA aneka prakArane paNa keraLamAM sarvatra, ane temAMya khAsa karIne maMdiramAM khUba lIdhe ApaNA dezanA sAhityamAM gadyano upayoga vadhavA lAgyA pracalita che. ane te racanAonI saMkhyA paNa vadhu thavA lAgI prathama malayAlama konA lekhaka che. guNakarTa nAmanA jarmananA eka videzI sajane tuLala kayA sAhityamAM aneka ucca koTinA prabaMdha kAvyo malayAlama bhASA zIkhavA mATe upayogI 5Thaya pustaka, be karaNanA che. mahAkavi kuthananA mukhya kAvyamAM IruparinA vRttAma (vIsa graMtha racIne sArI kIrti meLavI. kharekhara gurtInI sAhitya sevAo prabaMdha kAvyone saMgraha) zIlAvatI, nalacaritam, zivapurANama, prasaMzanIya che temaNe racelA kopamAM zabdonI utpatti, arthabheda, be gAya, vigugItA, bhAgavatam bhagavaduta vagere atyaMta prasiddha manAya uccAranI rIta vagere vividha vastuo para prakAza pADavAmAM AvyA che. temanuM eka zreSTha maNipravAla mahAkAvya zrI kRSaNa caritama che. malayAlamanI prAcIna kRtionuM adhyayana karavA mATe guDanA hiMdInA kRSNAyana nAmanA kAvyonI keTInuM ane saraLa che. atyAra ke khUba upayogI che sudhI temanA Azare sATha kA yo upalabdha che paurANika kathAe nA pravacananA AzarA heThaLa te samAja sudhAraNAnuM kArya karavAmAM te malayAlamanA gadya sAhityamAM sauthI pahelA pAThaya pustakone khUba saphaLa nIvaDayA hatA temanI racanAomAM sAmAjika vAto naMbara Ave che. zarUAtamAM keTalAka khristi paMDitoe A uogI tathA zAsaka adhikArIonI prasaMgane anukULa carcA ane vivecana kAryamAM thoDI ghaNI saphaLatA khacIta meLavI che. paraMtu keralavarmA che. mahAkavi kuzrane temAM kA kA keralanA brAhmaNathI mAMDIne lipa kepitapurIna ane temanA bhANeja rAjarAja varmA kepipurAnanA caMDALa sudhInI badhI jAtinA lokonA jIvananI vyaMgapUrNa Alo. prayatnathI malayAlamamAM je pAThaya pustaka lakhAyA che tenI barAbarI canA karI che ane temanA je pracalita kurivAjo ane khATA kare evI racanAonuM bhAgye ja bIjI bhASAomAM prakAzana thayuM AcAro hatA tenI niMdA karI che. temanI niMdAnI bhASA paNa haze. teo baMne rAjakuTuMbanA samAnIya vidvAna hatA. teo badhAne madhura lAge che. kAraNa ke vinadamaya bhASAmAM badhu pragaTa ucca koTInA kavi ane sAhityakAra paNa hatA. malayAlamanA karavAmAM khUba saphaLa nIvaDayA che. tethI temaNe je satya kahyuM che. abhinava sAhityanA nirmAtAomAM A baMne kopitapurAte kalAtmaka rIte madhura bhaMgabharI bhASAmAM ja vyakta karyuM che. AthI nanuM nAma atyaMta AdarapUrvaka levAmAM Ave che. temaNe athAka tenI kaDavAza kaTutA kayAMya koIne asahya lAgatI nathI I. sa. parizrama laIne gadya sAhimanI khUba unnati karI che. temAM aDhAramI sadImAM tuzrata kathA sAhityanI sarvatomukhI unnati karavAmAM rAjarAjarmAe pite pAThaya pustako uparAMta vyAkaraNa vagerenI paNa Jain Education Intemational
Page #588
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratIya asmitA racanA karI che. temaNe racelA lamaNa graMthamAM "sAhitya sAghama' temanuM eka etihAsika mahAkAvya che. 'vaMcIza gIti' "maMgalamadhyavAkaraNama', 'vRttamaMjarI', "bhASAbhUSaNama', 'keralapANinIyama maMjarI" "piMgalA" "hRdayakaumudI" "ThaNabhUvama" "kiraNAvalI" vagere atyaMta pramANabhUta racanAo manAya che. keralavarmAe akabara kAvyacaMdrikA' vagere temanA mukhya khaMDakAvya ane padya saMgraha che. nAmanI eka navalakathA lakhI che. "vighAnamaMjarI" ane "maharitama ulUra padyanI sAthe sAthe gadyamAM paNa keTalIya zreSTha racanAo karI temanI bIjI zreSTha gadyaracanAo che. te gadya karatA pa vadhu lakhatA che. jemAM vijJAna dIpikA temane vighamApUNa nibaMghane saMgraha hatA. temanA kAvyomAM "padmanAbha, padapadma zatakama' 'mayura che temaNe malayAlamanA keTalAya prAcIna kAvyanuM saMzodhana karIne saMdezama' abhijJAna zakuntala nATaka dhruvacaritama, hanumadutsavama tenI bhUmikA ane TIkAo sAthe prakAzana karyuM che. malayAlama (anuvAda) vagere atyaMta ucca kerInAM ane prasiddha manAya che. sAhityane eka prAmANika bRhada itihAsa paNa temaNe lakhyuM che. te baMne kepitapurAnI preraNAthI keTalAya gadyalekhaka tathA kavi malayAlama sAhityanI unnati kAravA taiyAra thayA hatA. te badhAnA malayAlamanA Adhunika jIvaMta kaviomAM che. zaMkara. kurUpa athAka prayatanathI Adhunika kALamAM malayAlama sAhityanI satAmakhI pragatizIla ane chApAvAdI kavi che. te keralanA navayuvakonA sauthI unnati thaI rahI che. vadhu priya kavi manAya che. temanA vicAra ane Adarza Adhunika yugane anukULa ane krAMtipUrNa che. dalita mAnavatAne pokAra ane uparyukata bane kepitapurInAthI Adhunika padya ane gadya lalakAra temanA kAvyomAM guMje che. temaNe sAhitya kaunuma' nAmanA sAhityane AraMbha thAya che. teo Adhunika yuganA pathapradarzaka cAra pAMca saMgrahamAM temanI seMkaDo paracUraNa kavitAo prakAzita ane pravartaka manAya che. temanA samakAlina kaviomAM ke. sI. karI che. "svapna saudharma' sUryakAMti" "navAtiyi" "saMdhyA" vagere kezavapilA, kaTuMgalUra, kuMjikudana tapurIna, yAmudi mannATiyAre temanI utkRSTa racanAo che ravindranAtha TAgoranI gItAMjalIne pantalama keralavarmA navama naMpUtirI. kura nArAyaNa menana vage- padyAnuvAda paNa temaNe karyo che. renA nAmo khAsa ullekhanIya che. uparyukata kavio tathA lekhakenI racanAmAM keTalAya mahAkAvya, khaMDakAvya, nATaka, navalakathA ane kamalakAMta padAvaliomAM madhura mArmika gIta racanAra bhAvuDa vArtAo paNa maLe che. je e badhAMnAM nAmanI yAdI ahI kavi caMgapuSa kRSNa pile malayAlamane duHkhavAdI kaviomAM sarva ApavI jarUrI nathI. zreSTha manAya che. Adhunika padya sAhityanI navIna dhArAnA amadA jevA jIvananI nirAzA, premane viraha, garIbI ane bekArInI kumArana, AzAna, valamAla ane ulara ullekhanIya che. te traNe yAtanA, samAjanA atyAcAra, krAMtimAM svapna vagere viSaya para temaNe mahAkavie Aje hayAta nathI. AmAM kumArana AzAne malayAlamanA ghaNI suMdara mArmika racanAo karI che. temanI racanAone khUbaja duHkhavAdI dArzanika kavi che. temanI kavitAmAM vedanA ane nirA- pracAra keralanA abhaNa majU ane gAmaDiyAmAM paNa thayo che. zAnI mArmika vyayA che. te moTA tavAthI jIvanadarzI kavi hatA. ramaNanuM ' nAmanuM temanA khaMDakAvyanI pAMtrIza Ario thaI tethI temanI racanAo dArzanika ane Adarza pradhAna che. te che, "devatA" "ArAdhAna' 'bASpAMjali" " hemaMtacaMdrikA' "udyAnasamAja sudhAraka, krAMtikArI ane pragatizIla kavi hatA. temaNe lamI' sudhAMgadA vagere temanA mukhya khaMDakAvyuM ane kavitA achUtonI dayanIya durdazA para mArmika prakAza nAMkhato * caMDAla saMgraha che. te keralanA sauthI vadhu lokapriya kavi manAya che. paraMtu bhikSuki' nAmanuM khaMDakAvya lakhyuM che. A uparAMta buddhacaritama pAMtrIza varSanI nAnI uMmare ja temane svargavAsa thaze. vINapUvuM" "nalinI' 'cintA mRga sItA" "lIlA" "karuNA" vagere vIsa utkRSTa kAvyo lakhyA che. malayAlamanA Adhunika padya sAhityamAM AvA aneka udIya mAna pratibhAsaMpanna kavi che. jeo potAnI amUlya, suMdara, valola nArAyaNa manena malayAlamanArASTriya kavi hatA. samAja bhAvapUrNa, krAMtikArI ane madhuratama kavitAethI sahitanI zrI ane rASTranI navI pravRttionuM pratibiba temanI racanAo para paDayuM che. vRddhi niraMtara karatA rahe che. AmAM nApATu bAlAmaNi ammA, te gAMdhInA ananya bhakata hatA. temaja te sAmyavAdI raziyAnA pUjArI paNa nArAyaNa menana, ke. ke. rAjA kuDhipustu kezavana nAyara, veNikahatA. citragama' temanuM mahAkAvya che. badhira vilApama' kamyu. kulama, gopAla kurUpa, valampili zrIdhara menana, elapamaNa, sItA" "magadalana mariyama' ziSyanuM makanuM' gaNapati' vagere temanAM pI. bhAkarana ena. vI. kRSNa vIrvara, pAlA nArAyaNuM nAyara vagere mukhya khaMDakAvyo che. temaNe vividha viSayo para lakhelI paracaraNa kelaka pramukha kavienA nAma khAsa ullekhanIya che. kavitAo, "sAhitya maMjarI" nAmane ATha bhAgane saMgraha che. malayAlamanA gadya sAhityamAM navalakathA, gaghakAvya, nATaka, ulUra paramezvara5ra eka atyaMta vicakSaNa paMDita ane ekAMkI, kahAnI, jIvanacaritra, nibaMdha AlocanA vagere badhAM prakAranI pratibhA saMpanna kavi hatA. temanI racanAo pAMDityapUrNa hovAne racanAo maLe che, navalakathA sAhityanA kSetramAM saMskRta, tamiLa, lIdhe te vidvAnomAM ja vizeSa Adara pAmI che. 'umAkeralama' e aMgrejI ane baMgALI navalakathAo tathA kathAvArtAono prabhAva Jain Education Intemational
Page #589
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha malayAlama para khUba paDI che. aMgrejI ane baMgALInI urAma malayAlamamAM mAtRbhUmi, malapAla manoramA, malayAla rAjyama navalakathAonA anuvAda malayAlamamAM khUba thAya che, tenA prabhA- pariSada pAsikA, jayakeralama vagere pacAseka mAsika ane sAptAvavALI keTalIya svataMtra molika navalakathA pazu racAI che. navalakathA hika prakAzita thAya che. malayAlamanAM dainikapatronI saMkhyA paNa lekhakomAM sarva prathama maulika navalakathA kaMdalattAnA lekhaka appane Azare paccAza haze. DhiMgalI gaNAya che caMdubenananI 'zAradA', "IndulekhA' sI. vI. rAmana pilenI "mAtaDa vama' rAmarAja bahAdura "dharmarAjA' malayAlamanI jema saMskRta ane tamiLanA paNa keTalAye kavi 'premAmRtam' TI. ke. velapille nI hemalattA saradAra ke. ema paNi ane vikAne keralamAM thayA che. keralanA zaMkarAcArya melapa-tura kakaranI paDIka paTapAla, puraka svarUpa" "keralasiha ma nArAyaNe bhaktirI mahAkavi bhIma, kumAra kavi vagerene je arthI * * ka yANama" ena. ke kRSNapilaM'nI kanaka maMgalama'nArAyaNa gurU yAda karavAmAM na Ave to te ayogya ja kahevAya. kaka lanI 'satyamrAhI' rAmakRSNa pi9honI pArapurama gopInAthana nAyarano 'sudhA' poTakATaTu takaLa tathA urUlanI dasa navala kathAo sAhityakalA AdinI dRSTie kerala ane malayAlamanuM sthAna vagere uccakoTinI navalakathAo che. malayAlamamAM navalakathA sAhi khacIna mahatvapUrNa che eTaluM jarUrI kahI zakAya* tyanI Ijanaka Inati avazya thaI rahI che. ane tenI bhAratanI kalyANamala navalakathAne gujarAtImAM anuvAda navanIta madrAsIe kendra sarakAre prazaMsA paNa karI che. vesmIna' nAmanI takavinI karelo che. ane tenA prakAzaka AdarI prakAzana che. lakhelI navalakathAne kendra sarakAre pAMca hajAra rUpiyAnuM InAma paNa ApyuM che. - dakSiNa bhAratanI mukhya bhASAo tamiLa, telugu, malayAlama ane kannaDanI aTakRtione gujarAtI anuvAda karavAnI pravRtti vArtA sAhityane paNa suMdara vikAsa malayAlama sAhityamAM navanIta madrAsIe hAtha dharI che. thaI rahyo che. seMkaDo zeTha vArtAo prakArita thaI che. lagabhaga adhAja navalakathA lekhakoe vArtAo paNa lakhI che. temanA uparAMta pinakunnam takapi, sarasvatI ammA, lalitAmbikA antajanam kezava deva, ke. TI. muhammada, pI. sI. kuhikRSNana vagere seMkaDo vArtA lekhakonA nAma paNa ullekhanIya che. nATaka ane ekAMkIonuM sAhitya paNa malayAlamamAM khUba unnati pAmI rahyuM che. I. vI. kRSNa pihoe nATaka sAhityanA vikAsamAM prazaMsanIya kArya karyuM che. saMskRta ane tamiLa nATakonA anuvAda pachI svataMtra maulika nATakanuM kSetra temane kAraNeja saraLa anyuM che. zAkuntalama mAlavikAgni mitrama cArUdattana jevA padyamaya anudita nATako pachI I.vI.kRSNapi honA gadyanATakoe khUbaja lekapriyatA meLavI che. raMgamaMcanI daSTie temanAM nATaka atyadhika saphaLa thayAM che. sItAdevI, Iravikakudipile, rAjA kezavadAsa, bI. e. mAyAvI, pepzanATayu vagere temanAM prasiddha nATako che. dainikakaza kumArapilya ane padmanAbhapila sI. mAdhavanapi, TI. ena. gopInAtha nAyara, ena. pI. cempIyana nAyara, vI. TI. bhatirI, | phekaTarI naM. 33rapa72 ke rAmakRSNapilhI, ke. TI. mahamada, ena. kRSNapillI, kampana dukAna phena naM. 334713 miDanuM rakSaTAila ejI, varka sa 5 kRSNanana vagere keTalAya ajune Adhunika yuganA mukhya nATakakAra gAMdhI bradharsa Part. che. Ara. sI. zarmA jevA keTalAka lekhakoe baMgALanA DI. ela. B. J. Gandhi and rAya girIzadhAma vagerenA nATakonA anuvAda paNa karyA che. | kAkarI. glAsara. InAmara D. S. PURAV | gadyakAvyone paNa suMdara vikAsa malayAlamamAM thayuM che. ketana mIla mazInarInA sperapArTasa dainikakarI kumArapile ane padmanAbha pilA A zAkhAnA, prejhanTezana ArTIkalanA vepArI banAvanAra mukhya lekhaka gaNAya che. temane anusarIne ghaNu gaghakAvya lekhaka | tathA | 194 bI traMbaka parazurAma sTrITa potAnI racanAothI sAhitya bhaMDAra samRddha karI rahyA che. gavarnamenTa relave krojekaTara gelapIThA (kuMbhAravADA) jIvanacaritra, nibaMdha ane vivecana sAhityano bhaMDAra paNa muMbaI-4 suMdara rIte vadhI rahyo che. gAMdhI jagajIvana geviMdajI (bhegIlAla je. gAMdhI) Jain Education Intemational
Page #590
--------------------------------------------------------------------------
________________ 612 bhAratIya asmitA asaranA vAma..... - mATalAmAM dhana bharIne tene jamInamAM dATavAnI prathA hatI. rakama thoDI hoya ane dhAtunA sikkAomAM hoya to te prathA vyavahAru lekhAya. paraMtu te kayAM dATelu che te bhulI javAya athavA corone hAtha caDI jAya to te kamanasIba paNa banI jAya. * * * * * * * * - --- A paraMtu hAlanA jamAnAmAM ....... ... .. 1 nAnI bacata ejanAmAM nANAM rokavA eja vyavahArU ane ThaMhApaNa bha mAge che temAM tame rekelA nANAM salAmata che. eTaluM ja nahIM paNa ke paraMtu dara varase temAM vadhAro thato rahe che. ane tamAre jyAre tenI tAkIdanI jarUra paDe tyAre tamane te upayogI thaI paDe che, che temAMya tenI khAsa khubI to e che ke tamane anukaLa paDe teTalI nAnI rakama paNa tame temAM rokI zake che. - che. eka karI . che ke (1) * ** AjathIja nAnI vAta yojanAmAM kiri nANAM rokavAnuM zarU karo te gujarAta saMskAranA mAhitIkhANAdANa prakAzita sacivAlaya: amadAvAda-1pa Jain Education Intemational For Private & Personal use only
Page #591
--------------------------------------------------------------------------
________________ kazmIrI sAhityanI jhalaka zrI kRSNavadana jeTalI kAzmIrI bhASA bhArata-IrAnI bhASA upakulanI "paizAcI" ekaja akSara "ema" vAMcyo ane tene ja mArA hRdayamAM zAkhAnI "zinA" upazAkhAmAMthI janmI che. tenA para saMskRta sthAna ApyuM. tene meM (mananI) zilApara sApha karyo ane sajAvyA bhASAnA adhika prabhAva paDe che. caudamI sadIthI zikhanA hu pittaLa hatI ane have) suvarNa banI gaI. AvatA sudhI arthAt muslIma rAjya-kAlamAM kAzmIra para phArasIne paNa puratA prabhAva paDaze. zikhAnA zAsana kAlamAM (1819-184) dIva vaTA dIvara vaTA deva patharo, devaLa payare temAM paMjAbI zabdo paNa samAyA. DAgarA rAjyakAlathI aMgrejI, hari nuM chuya vIka vAha upara nIce eka svarUpa hiMdI tathA urdU bhASAo lekapriya thatAM te bhASAoe paNa pUjA kasa karakha dUTha baTA? haThIlA kAne pUcharI tuM ? kazmIrImAM pitAnA raMga pUryA che. prAcIna temaja maulika lipi, kara manasatuM pavanasa saMgATha mana prANu sAtha tuM gAMTha. zAradA'- uttara bhAratIya brAhmIno Abha ja che. AjathI se varSa pahelAM kazmIrI aAja lipimAM lakhAtI hatI. paMjAbamAM kAzmIrIone lallezvarInA vAkyo kaMThastha hoya che. kAzmIranA pracalita "TakI" lipi sAthe zAradAnuM ghaNuM sAmya che. kaSTavArI hindu ane musalamAna badhAM lalezvarIne 'laladhada-lalamAtA kahe che jammu prAMtanA kistavAra jillAmAM bolAtI kAzmIranI mukhya olI athavA hindu leAka lalAgezvarI ane musalamAna "lala-ArIpha mAnI zakAya. pigalI, cirAjI, rAmakanI kazmIranI peTAbelIo che. Aje phArasI ane devanAgarI lipine upayoga kAzmIrI bhASA gheTAna devane-matine balidAna ApanArane te kahe che. mATe thaI rahyo che. lajha kAsiya zIta nivAriya, lAja DhAMkaze, ThaMDI kADhaze - vidyA ane kalAnuM tIrtha kAzmIra pRthvI paranuM svarga gaNAya tRna jala kAna AhAra. ghAsa pANI AhAra karI, che. tenI prAkRtika suMdaratAe vicAro ane kalAkArone haMmezA yi kampa upadeza koya koNa kahe upaderyuM AvuM ! AkarSyA che. A dezanI cAre bAju cha dezanI sarahado AvelI hato baTA. che. eTale vividha prajAo sAthe tene saMparka rahyo che. dAdara, dara, acetana vaTasa sacetana kI jaDa AhAra kare A - abhinava gupta, kahaNa, bihaNa ane nAgArjuna vagere paMDita dhuna AhAra cetanano ? A bhUmi para vilamyA che. tenA gurue tene upadeza Apyo hato ke bahArathI aMtara purANI kazmIrI bhASAne graMthastha upayoga teramI sadInA kavi zitikaMThanA "mahAnaya prakAza" mAM maLe che. tenuM eka udAharaNa ahIM joIe. zvarana dopanama, kunuya vacuna, nyabraha dopanama, aMdara acuna" khUna-khUna karAne kunane vAtakha khA-khA karavAthI kaze pahoMcAze nahi utaya o vallIna parampara, dIpamAlA jana adhikAra na khyana gachaka ahaMkArI nahi khAvAthI ahaMkArI banAze. dhamita dhAma udyata nirantara, dikSiA pAyavatu avikAra samaya khya mAli samuya Asaka, samAhAra kare joItuM khAva to chatAM kAzmIrInI Adi kavayitrI mIrAMbAI samI lalezvarI che. samatva pAmaze. sulatAna alAuddInanA rAjyakAlamAM caudamI sadInA madhyamAM I.sa. soma khyane ? 1335mAM tene janma thayo hato. bAra varSanI vaye pipara gAmanA tArI. khulaze. eka paMDita sAthe tenuM lagna thayuM ane sasarAe tenuM nAma "he prabhu tuM badhuM ja che, te tane zuM bheTa dharuM ! ceya chukha padmAvatI rAkhyuM. bAra vAra sudhI dhArmika vRttivALI lalezvarIe ya ta hAzi nA kayA sAsune trAsa sahana karyo. paNa chevaTe teNe gRhatyAga karI kulaguru siddha zrI kaMTha pAse dIkSA lIdhI. lalezvarInA "vAkho-vAkayo" lallezvarI bAda "naMdaSi" athavA nuzake nAme oLakAzmIrI sAhityanI amara thApaNuM che. priyasana ane ricarDa khAtA zekha - ruddInavalI (I. sa. 1774-1438) bIju kAzmIrI Tepala tene aMgrejImAM anudita karela che ane hiMdImAM gaNeza- kAvyazRMga che. emanuM 'zanAmA'-RpinAmAM athavA naranAmA', purInA siddha zrI mukatAnaMde utAryA che. lallezvarI kahe che. meM sadAcAra, bhakti ane jJAnathI otapreta che. temanI mAtAnuM nAma Jain Education Intemational
Page #592
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratIya asmitA sedara eTale sAgara hatuM te jANI lallezvarIe kahyuM "sedraha maMjhaya javaLAo ne gItomAM gUMthavA lAgI. teNe "phArasI baharo' nA AdhAre chi moDUha nerAna-sAgaramAMthI matI pedA thAya che. eka vakhata chanda yojanA pariSkRta karI saMyana chaMda kejanA sthApI. tenAM suMdaRSi temanA mukhya ziSya nasaruddIna ane lallezvarI vacce gIta sahaja pravAhI, hRdaya sparzI ane saMgItamaya che. te gAya carcA thaI. che. kaI IcchAe javuM che sakhi, te temane bhUlI gayo che. A jagata "sapha" ane premI 'Ida' ujave che. badhAM duHkhane bhUlI bAbA nasarudIne kahyuM: naMda RSie kahyuM. sukhonI joDe saMbaMdha bAMdhe che. paNa manane mIta AvyA vinA siyasa' (sUrya) huM na prakAza kune ayana (AMkho huM prakAza kune Ida kevI rIte thAya ? mane aMdara aMdara virahAnala bALI rahyo gaMgi (gaMgA) hu na tIrtha kAMha koThayana (paga) hyuna tIrtha kahe che. mArA nirmaLa premIe mane dhadhakatI bhaThThImAM pheMkI che. mAruM bAMIsa (bhAI) zuM na bAMdhana kune caMdasa (paisAnIthelI) zuM na bAMdhava kune aMge aMga baLI rahyuM juo kevI rAkha thaI che. rajhi (patnI) huM na sukha kAMhaH khanasa (khAnApAna) huM na sukha kAMha lalezvarIe kahyuMH bIjA eka kAvyamAM hambA gAya che. " DhaLI paDe che motI jevA mAre bhAchethI zramakaNa, cuMTI rahI chuM puSpo tArA kaMTha hAra, mayasa huM na prakAza kune bhaktithI vadhu na prakAza kaI mATe huM vAlama " payasa hyu na tIrtha kAMha paramajJAna sama tIrtha kahIM ? ' dhyasa zuM na bAMdhava kune deva (zaMkara) jevo baMdhunAke aMja arasAmAM khvAjA habibullAha nauzaharIe suMdara gIto bhayasa yu na sukha kAMha prabhu bhaya vinA nA sukha kahIM', gAyA. - ravina kahe che keTalAkane Aleka ane paraloka baMnemAM jIvana saritA A varSe pInAra pAme sukha. (sukha) ApyuM. keTalAyane ahIM kazuM ja na maLyuM, tyAM zuM maLaze : taTapara rahI tAkyA kare pAme tarase duHkha" keTalAkanA rastA rAte camakI uThayA ane keTalAka ne madhyAhane ja kRSNAvatAra " nA katAM sAhiba kaula. dharmagIta gAnAra aMdhakAre gherI lIdhA. rU5 bhavAnI [ 1625-17ra ' ] ane suMdara geya racanAonA kavi | mullA phakIra A arasAmAM ja thaI gayA. Azaka agnimAM tapI kuMdana sama sahAya, haiye jyoti premanI, anaMta pAse jAya. lallezvarI ane habA khAtUna samI trIjI kavayitrI che. araNi mAla ( pILA gulAbanI mALA ) ( 18 mI sadI) te phArasInA jena ula-AbidIna baDazAhanA samayamAM prathama prabaMdha kAvya prasiddha kavi "bahare tabIla" nA racanAkAra munzI bhavAnIdAsa "bANAsuravadha" nA kavi mahAvatAra (I. sa. 142 - 47 ) kAcanI pAnI hatI. tenA niSphara patie premALa patnIne tarachoDI thaI gayA temAM te kahe che. dIdhI. aNimAle pati viyegane madhura darda bharyA, mArmika gItomAM zunet bano kubhA je bANasa Anet maMgeta kita vinAza yuddha vahevaDAvyo. lekagIto mAphaka tene gIto joI lagna prasaMge mahA dusaha e pAnase caladevA apavacana ma bhAkha suNIne kahyuM gavAya che. jIvananA kaTu vipamaya anubhavane teNe gIta--amRtamAM kuMbha je bANane lAvyo tuM mAMgI vinAza yudhdha dussaha mahAna palaTI nAkhatAM te gAya che. jAte ja cAlyo, apavacana na bhAkha. sulatAna jaina ula-AbidIne phArasI kavi kIradastanuM mahAkAvya "zAhanAmA' kazmIrImAM racA he svapnanA svAmI, he yauvananA sAthI, tArA caraNakamaLa para dharUM huM nayana phaLanI prasAdI'. vyuM. samaya vahetAM kazmIrI kavitAmAM gIti-kAvyano prAdurbhAva 2. rahasyavAdI dArzanika kavitA to AgaLa vadhatI ja hatI. e zakuM yAruM sudi bayaMmasa- pyAluM tuM paraMtu saMgIna pracura, mArmika, Atma nivedananI komaLatA bharyA Alave dI to e nehagIto" aneka ajJAta kavioe racyAM ane maukhika rIte taravanI marage vasavanI bAluM tuM pracalita thayAM. " kazmIrI mausIkI" nA saMgrahomAM te saMgrahita A hI nIto se che. lAlade racelAM urmigIto jANe habAkhAnUna ane araNimAlanA gItomAM prema ane virahanA ane dardInA puSponI vAsa meM priyatama mATe prema madhune pyAlo bharyo che, te sakhi tene mahekI uThI. habakhAtUna (soLamI sadI) eka sAmAnya kRSaka bolAvo te jyAM hoya tyAM mAre A pokAra te sAMbhaLe tema kanyA hatI. tenuM mULa nAma jhUna jyotsanA-cAMdanI hatuM. nAnapaNamAM pahoMcADe paraNI te sAsare sukha na pAmI. te rAjA yusuphazAha cakanI preyasI banI. paraMtu samrATa akabare keda karI kalakattA mokalyA. ane cAMdanI tevAM A prema virahanA darda bharyA gItAe premabhakitanI samI zItaLa zubhra suMdara haba (humba eTale prema ) viraha vyathAnI dhArAnuM vaheNa apanAvyuM ane temAMthI "lIlA" ane nATa sAhitya A mi virahanA thato milinI Jain Education Intemational
Page #593
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtipraya svarUpe pragaTayAM. kRSNa rAjadAna ane nAjhime lokagItonA sUrone rAsa gava ti sami rasa samadara rAsa te che premAnaMda rasa samudra pakaDI navIna gIta-samRddhi gUthI aDhAramI sadInA chellAM dAyakA- rAsa gava yeti cami coka tuM madura rAsa to bhUlAve che. kaTu ne madhura ethI ogaNIsamI sadInA prAraMbhanA dAyakAo daramyAna kamIrI rAsa gava ji 36 mata Asitu rAsa jyAM ramAya tyAthI aparAdha kavitAnI khUba pragati thaI ane temAM vividhatA AvI mukataka aparAdha kA sAthe prabaMdha kAvya paNu racAvAM lAgyAM. A samayanA be vibhAganA be agraNIo hatA. mahamUda gAmI ane mahAkavi kavi paramAnaMda sudAmA dvArakA pahoMcatA kRSNamaya banI paramANaMda ane temanA ziSyo. A samayamAM kAzmIramAM phArasIne potAnI mAMgaNI bhUlI jAya che. tene te kRSNa bhakti ane premanuM pracAra sArA pramANamAM tha hato ane phArasI chaMda, rUDhi prayogo amUlya motI maLyuM che, zabdono vaparAza vadhyo hato, mukataka kAvyanAM rahagyavAda, vedAMta, zaivadarzana ane tasabukrane prabhAva varatAya che. 'turyA supha sAhiba kole (mRtyu 1642) "kRSNAvatAra' prabaMdha AkhyAnamAM svapna jAgRtI devAnuM kavuM nA ? zamasa phakIro gamakhya atI kRSNa sudAmAne prasaMga sarasa varNavyo che. paNa te "sudAmacaryanI turIyA suSupti, svapna ane jAgRti huM divAne zuM jANuM ? he barobarI karI zake tema nathI. paramAnaMdanA ziSya lakSmana juba zamasa phakIra A vize gamakhA-ciMtana kara" bulabule (ja. 1812-1884) "lIlAkAvya uparAMta jaina damana AkhyAna paNa cyuM che. keTalIka vakhata temanI kavitA gurUthI adhika mahamUda gAmI berInAga pAsenA "rU' gAmAnA nivAsI hatA. sarasa banI che. bIjA ziSya zrI kRSNadAse (kRSNa rAjadAna ) temane ja-ma kayAre thaze te jANavAmAM nathI AvyuM. paNa mRtyu "lIlA kAvya" uparAMta "zivalagna" paNa prabaMdharUpe racyuM che. I. sa. 1855mAM thayuM. temaNe mukataka, prabaMdhe ane gajhale racela che. ane gajhale phArasa tasavuphathI prabhAvita che. temanA prabaMdhemAM rAmAyaNa ane rAmakathAne pracAra prakAza rAme (divAkara prakAza jANItAM che-'yUsupha-julekhA'-'zIra khusaro' ane 'laeNlA va majanU" mR. 1885) " rAmAvatAracaya" thI kAzmIramAM karyo. temAM -premAkhyAno udde za laukika prema dvArA AdhyAtmika premanI tarapha temaNe sItAne maMdodarInI putrI ane mahAmAyAne avatAra tathA ArohaNa karavAne haM.. premAkhyAnomAM makabUlazAha kAlavArI kuzane ghAsanA eka taNakhalAmAMthI pedA thayelo darzAvyA che. A (sane 182 0-1876) nuM raceluM. ''gulaja" atyaMta lokapriya hadaya kRti para phArasI kRti para phArasA cha dA tathA ' rajhA mayA ' zAyarAnA do tathA "jhamiyA' zAyarIne prabhAva varatAya Wzaya kRti che. temAM prema-prakRti ane karaNAMnuM sadara citraNa che. A pachI " zaMkara rAmAyaNa," " viSaNupratApa rAmAyaNa" che. valI utsAhama-tu ane "rajIphI nI sahakArI kati himAla" ane "rAmAyaNa zarmA " nI kRtio paNa racAI. paNa jANItI che. mahamUdagAmInA ziSya rasUla mIre (mR. 187* ) gajhalomAM samAja para kaTAkSa karI bodha ApanArA dhaMya pradhAna khaMDa lokika premane gIta gAyAM. Adhunika kavio ane " mahajura " kAvya kAzmIramAM khUba lokapriya che. temAM trIyanAma', ekadama para temaNe sAre prabhAva pADayuM che. gulAma ahamada ' mahajUra" nAmu', 'pIranAmu' ane maluM nAmu', ullekha pAtra che. kazmIranA pulavAnA (1885-1952) Adhunika kAzmIranA rASTrakavi samA 'phiradAsa' abdula vAhabe jIvananI kSaNa bhaMguratAne khyAla khappAma che. teNe gula ane bulabula, baMbura ane yubijhalanA pratIkomAM jenI vedhakatAthI Ape che. bahAva varenuM 'zAhanAmAM kevaLa na arthagAMbhIrya pUrNa dhvanI bhaye tenI " gItikura" kavitAe phiradosI ' ne anuvAda nathI, paNa keTalIka bAbatomAM - khAsa kavivara ravIndranAtha ThAkurane AkaryA hatA. e romAnI kavitA che. karIne yuddhanA varNanamAM - svataMtra racanA che. baDAva buthe e bAgavAne !" "gulasana vatana chuM sonuya" vagere pachI lakhAyela jaMganAthamAM karabalAnA masiyA e prakA kAvyamAM teNe kAzmIrI kavitAne abhinava viSayo apyAM. "kAzura ranuM zreSTha udAharaNa che. kazmIranI mArmika karuNa lekakathA para janAnuM"--kAvyamAM mahajUre kazmIrI nArInI lAcArI ane tenA AdhArita ramajAna bhadranuM 'akanana' mAtRha, asIma vedanA muMgA uchavAsane kalAtmaka rIte saMyoga karyo che. mahajura prakRti ane ullAlanuM hRdaya sparzIya citraNa kare che. sAthe jAti ane krAMtinA prANavAna gIto gAyAM che. te sAMpra dAyika ekatA Icche che ane gAya che. mahAkavi paramAnaMda "paM. naMdarAma' (1991-1879) mukatake ane prabaMdha kAne sarasa mArmika kavi che. temanA traNa prabaMdha mazIdana mandarana niyaMjana, masjida, maMdira, khristI devaLa kAvya-AkhyAna - vui lagna", "rAdhA ravayaMvara" ane "sudAna- dara masAla tu astAnana; dharmazALA ane astAne A caya" prasiddha che. "sudAmAcayatha"mAM sudAmAM jIva, kRSNa parama- vimana Iyana dharane anuka sau gharamAM pravezavA mATe mAre tyA ane sudAmAnI patnI suzIlA savRtti che. temanI ajoDa akuya darvAja thAvuna ghuma ekaja daravAjo rAkhe che. kRtiomAM bhAvagAMbhIrya,, madhura saMgIta, anuprAsa, yamaka tathA zleSa alaMkAro vaNAyAM che. rAsalIlAnAM prasanna kAvyonA A majUre kAzmIrI kavitAne junI purANI dhareDamAMthI nUtana kavinA priya pAtro che rAdhA ane kRSNa. te gAya che. pragati paMthe vALI. Jain Education Intemational
Page #594
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1 abdula ada AjhAde eka saceta sAhitya sarA tarIke kAvyomAM sAMpradAyika, sAmAjika ane atigata citatA viruddha kalama calAvI mAnavatA, dezabhakti, vavihIna samAjane kAvyanA viSayA banAvyA. te urdU kavi IkabAlathI prabhAvita hatA. ane temanA nAya. IzvAsanA anukaraNamAM vice lI' - kAvya racyuM. AjhAda mAphaka bIjA kavio phrAnI, Arsi, AriphanA vageree paNa temanA jevAja viSayA apanAvyA. rahasyavAdI dhArA temanA kazmIrI kavitAnA prasanna zikhara samA zrInagara mAM janmelA jhindAkaula (1884 1959) A prabhAvathI alaga na rahyA. zrInagaramAM janmelA ane dhaMdhe zikSaka A kavi mAsTarajI sakhIta tarIke lokapriya che. temaNe 1941 mAM "patrapu" kAvyamaya ane "pAna-vana caritra pragaTa karyAM; 17pa4mAM be gAlamAM pragaTa kSetra sumarane madhya]', kAvyasai mATe temane bhAratanI sArditya akAdamInA rUA. pa0 - nA puraskAra [1956] mo hatA. karanA ciMtArakhAnA pAra" ane 'videhe manuza racayI hai nu eza' kAvyo mAnavatAvAdI sUra putra che. emanI kavitA marI, sahaja pravAhI ane bhAva gAMbhIya mukta che temaNe gAyuM che. tame mArI jhalaka darzAvI, ane jAgI UDI mArI AzAe; pharI mane cheDIne cAlyA gayA, have mArI khabara kALu le gIrAja k tame sukha zA mA dhA hRdaya khAlIne tAlu vIja kahevAnanI vAta tamArA ciMnA mAre kAne kahevI begIrAja ra Adhunika kazmIrI bhakti sAhityanA zAstra kavi pA nIlaka'Tha rAmAMe [4, 1888] baMne bhakti, jJAna vairAgyanA suMdara bharA, nahAkAvya, nATaka tathA saMskRtanI suMdara kRtionA anuvAda uparAMta vAmAyaNa sI" - kAmI mANvI joDa kiMgana kaLAnuM' greSTha sarjana karyu che. kAmanA mAna cAra 'ramajagA'kaviemAMnA te eka che. temaNe zrImad bhagavad gItAnA 'sudhA sindhu' nAme karela padmAnuvAda atyaMta praza MsApAtra kRti che. svataMtratA bAda kazmIrI kavitAe aneka pAsAM pADayAM. dInAnAca nAdiMbe ja. 1916, mArI kavitAne prazvAna banAvIne navA vaLAMka Apyo. teNe navI chaMda yeAjanA ApI. pIDitA ane zeSitA pratye uMDI saMvedanA vyakata karatAM kAvyo lakhyAM, sAneTA cyAM ane ambura membara chA' nAme eka saphaLa gIti-nAma eperA paNa lakhyuM. kAyisi thayuM sutarAnu kazmIrI bhAikanu' gIta] " mAM tetre navI peDhInA sapa ta karatAM gAyuM : anuna Azi rasya yana hunnuya dhuma yai Aza anuna gaTu jalisa maMjagye pajaruka chu gAza me chama hara vijayana jindagI hu talAza tr athi nUra karu jhulamatasa lAru lAra leA kuTa brusa jI kAnnura gye nAva nava bahAra mAre te AzAenI Aza pata pragaTAvI che. ha sa banavuM che. aMdhArAmAM satyanI yonI zodhamAM sura sUraja banI chuM. mane bagADI chAza chuM" bharI bALaka bhA nAma navabahAra-navIna vasaMta che. kavi kahe che kheDUta tenA haLathI dara varSe pRthvI mAtAnA bhAle navuM bhAvi lakhe che' kavine 'pavana' kahe che me' gulAbanI AMkhAmAM lAla gussA joyA che. krAMtie temAM navI ti karI che, bhAratIya arimatA r kavi nannA[ naMdalAla kaula aMbaradAra ] rahamAna rAhI, nUra mummada 'zayana", makhanAla baeNMkasa, kAmila, premI, camanalAla 'camana', gulAmanabI phirAka' vagere AjakAlanA saphLa kavio che. rahamAna rAhI [ja. 1924] eka agragaNya kavi che. 1961mAM temanA kAmaprada navarAtrI rAkho' sAhityambakAdamIno puraskAra pAtra thayA hatA. temanI tAjI kalpanA te navIna hiMmata bharyAM prayogazIla kAbhyAmAM rajU kare che. rAhIe gAyuM che kevI rIte adhakAra, vIjaLI ane AMdhi sahana karaze. jyAre sUrya ugaze ane tenA prabhAtanA kirAnA tIra cheDaze ? pAnakharanI kakAza muvI cAvI me jyAre sara vatanA sagItamaya sarA prasarI' 'na' eka honahAra che. temaNe mukta-kAvyo temaja saMgIta-rUpA lakhyAM che ane traikagIta dezI ane mukata da apanAvyA che. Adhina dhArmika (maga aAmina niga (janma. 1924) asita vidyApIThanI saMtra. esa. khI. upAdha dharAvanAra gau ane panA vipula lekhaka che. 17mAM sAhitya khAdIe tenA kA, saane vavAya chaeN. mavAda'ne puraskRta . hatA, tenAM masamadhura navA prayogonI eka madAvanI racanA che. premI'e vAgIta rolamAM navayuganI bhAzAne kalAtmaka rIte kAvyomAM sajAvI che. camana kAvyasaMkalana 'zabanamya zAra' kavinu ujjavaLa bhAvi pragaTa kare che. phirAkanu 'andAje varyAM" sarasa kRti che. Ama kAzmIrI kaviee chellA dAyakAomAM niyaMtrathI mudara pragati karI ane kAvya zAhiye vikAsa sabhyo che ane bahAra sudhI visarAyela gadya sAhitya Dhabe vikAsanA zrI dhI De che. gadha-- 'rAjatara'giNI' anusAra jainulAbidInaDazAhanA samamAM mahaseAsa ane edhabhaTTa nAmanA sAhityakArAe kramazaH 'jainacaya tha ane 'jainavilAsa' nAme nATako lakhyAM hatAM, Ama paMdaramI sadImAM kAzmIrI gadya sAhityane janma thayA. paraMtu A prathA haju aprApya che. eTale vIsamI sadInA AraMbhanA varSoMthI gadya sAhitya thaDA pramANamAM lakhAvA mAMDayuM. maulavI milkhA sAbe taphasIra kurAna ' ane nuIna sAheba kArIe 6
Page #595
--------------------------------------------------------------------------
________________ mRtigraMya 617 StakAra mArI kAuddIna dhArmika rivAjo para "mizAla' lakhyuM. I. sa. 1971 thI akhtara mAhiuddIna "dadaga" ane amana kAmile gaTi1940 sudhImAM gadhanAM mAtra traNeka pustako ja racAyelAM 1932 mAM maMjagAzA' navalakathAo lakhI che. alImahamadalenanuM "asthati' paMDita AnaMda kaula kRta "kA" zirIpracuM ( kAzmIrI ukhANa ) chi inasAta' ripataMja zelInuM pustaka che. ane "ka" zirya mahAvara-rUDhi prayogo ane pro. mahIuddIna hAjinIkRta trIaMkI nATaka grajya sundaraga'rU-kisAnanuM ghara'. zekasapiyara, ze, Tora, Iblana vagerenA nATakanA anuvAda I. sa. 1947 mAM reDiye kazmIranI sthApanA thai ane koMgapoza thayAM che. ane maulika nATaka lakhanArAmAM alImuhammada lena, ane gulareja patrikAonA prakAzana dvArA gadya vikAsane vega maLyo muhammada rAjAna' ane puSkarabhAna ullekhanIya che. jagannAtha svagIya premanA paradezI " e sArI vArtA lakhI. valIe hambA khAtUnanI praNayagAthA para AdhArita "jUna' nAme nATaka lakhyuM che. kAzmIrImAM mAsika "kavaMgarA', "bajamina akhtara mohiuddIne (ja. 1928) navalakathA ane vArtAo adaba", "gureja', "paporA', "tAmIra' pragaTa thayAM ane baMdha lakhI ane 1958 mAM temanA vArtA saMgraha "sayasaMgara " ne thayAM, "tIrAjA' pragaTa thayuM che. Ama kamIrI gadya sAhitya haju sAhitya akAdamI puraskAra maLaze. beMsInirdoSa, umeza kaula, vikasI rahyuM che. gulAma muhammadasUphI, autAra kRSNa, "rahabara' vagere Adhunika kAzmIranA saphaLa vArtAkAra che. baMsInirdoSanA "bAla maraDo' para kazmIra kalacarala (sAMskRtika) akAdamIne rUA. 700 -ne puraskAra apAyo che. umezakalanI zailI parimArjita che. gulAba muhammada sUphIne vArtAsaMgraha "lUsyakRtya tarikha' nAme pragaTa thayo che. ane "rahabara" ne "tabarUkha" nAme aitihAsika daSTie somanAtha khuzInuM paNa vArtAkAromAM vizeSa sthAna che. HEMSON Phone : 597 Manufacturers of : Chapati Machine Dough Kneading Machine & Potato pillers Also undertakes Any kinds of Steel Fabricating Works Gajjar Engineering Works Bhadrakali Road, Porbandar. Jain Education Intemational
Page #596
--------------------------------------------------------------------------
________________ 618 bhAratIya amitA With Best Compliments from PRAKASH TRADERS. One of the leading exporters and contributors Amritlal Bhrahmbhatt in carning highly valued foreign exchange JAMNADAS MADHAVJI & Stockist in : Loom Sundries, Wire healds, Leno Healds, COMPANY Metal Frames, Flat Healds, Ring Travellers Manufacturers aud Exp.rters of : and Comber Needles Wooden Articles, Groundnuts, Groundnut oilcakes, Cotttonseed Cardcans and Accessories, Drop Box Clip cakes, Deoiled cakes, (Extraction ), Groundnut Ring & Cards. Chemicles & Auxiliaries etc. oil, Solvent Refined oil and Laxmi Cattlefeeds. Head Office : Tanna House, 11/A Wodehouse Residence : Office : Road, Bombay 1. Phone : Phone : 24507 Telephone Nos Office:- 214211/13 'Devprasanna 1st Floor, Residence:- 366404, 368838 Raopura Co-operative Sutaria's Dela, and 366429. Housing Society Ltd., Ghee Bazar, Branches : 1) 54, Digvijay Plot, Jamnagar. opp. St. Xaviers High School Kalupur, 2) 148/149, Finsbury Court, Finsbury Navarangpura, AHMEDABAD-2. Pavement, London EC2. AHMEDABAD-9. Associates : 1) International Exports & Estates Agency, (Solvent Extraction plant) - 5 nA lA la-5 nA lA la Post Box No. 123, Vijayawada (Andhra Pradesh) vAsaNa mATe prasiddhi nAma 2) Halar Salt and Chemical Works, manoramA : bhAbhI sTenalesa sTIlanA vAsa levA chene ? Jamnagar hIrAlakSmI : tamArA bhAI to ghaNAM vakhatathI kahe che. 3) Glenmorgan Tea Estates Co., manoramA : te, cAlone Ajeja, urmilA bhAbhI to laI AvyA Glenmorgan P. O. (Nilgiris-South hIrAlakSmI : ApaNe te varSothI panAlAlanA vAsaNo ja laIe India) chIe ne ? 4) Emerald Valley Tea Estates Co. | manoramA : bhAbhI panAlAlanA sTenalesa sTIlanA vAsaEmerald P. O. thI te gha2 camakI uThe che. 5) sikka Salt Works, Sikka, (Saura- | hIrAlamI : madhubha hIrAlakSmI : madhubhAbhI ne prabhAbhAbhI paNa tyAMthI ja laI AvyA. shtra) niramA : te, cAla cAle hamaNAM bhAva paNa ghaTayA che. 6) Jamnadas Madhavji & Others eka vakhata panAlAlanI dukAne A tamArI pasaMdagInA Agricultural Co. Jamnagar vAgha chApa vAsaNa kharIdo. 7) Silver Star Line, Bombay. panAlAla bI. zAha 90 kaMsArAcAla, muMbaI-2 8) Tanna Oil Extraction Pvt. Ltd., TelIphAna : 333591 Bombay. Jain Education Intemational
Page #597
--------------------------------------------------------------------------
________________ AsAmanA sAhityanI rUparekhA zrI kRNavadana jeTalI asamiyA bhASA prAca apabhraMzamAMthI utarI AvelI I - navI paraMparA sthApI ane asamiyA bhASAnA sukSma gadyakAranuM mAna Aryana kulanI bhASA che. AsAma nuM nAma teramI sadInA ahama meLavyuM. zaMkaradeve baragIta' nI racanA zarU karI A gIto rAjAonA zAsana parathI paDayuM che. purANa kALamAM te pradeza "ghajabuli" bhASAmAM che. eka gItamAM te saMsAranI asAratA prAga jayotiSa tarIke ane prAcIna graMthomAM kAmarUpa tarIke oLa- gAtAM kahe che - khAte. asamI lipi cAreka vargo sivAya baMgALI lipi samAna che. asamiyA bhASAnA prAcIna ullekha chaThThI sAtamI sadInA ayira dhana jana jIvana yauvana, athira e huM saMsAra leka sAhitya dvArA maLe che. bihunAma (nAmagIta) vasaMta ane putra parivAra sabahi asAra, kare kAri sAra zaradanA svAgatamAM gavAtAM 'DAkara vacano' mahApuruSonAM vacano Rtu vagerenA pheraphAra darzAvatAM bhaDaLI vAkayo samAna che. A badhuM asamiyAna vaiSNavadhArAnI bIjI mahAna pratibhA che. zakaradevanA sAhitya maukhika paraMparAthI jaLavAyuM che. teramI sadInA kavi hema e , ziSya mAdhavadeva; mAdhavadeve asamamAM satro ane nAmadharanI sthApanA sararavatInuM "prahalAda carita" prathama lekhita kRti che. karI. temane "nAma " mahAna graMtha che. temaNe zrI kRSNanI mahimAmaya lIlAnI vyaMjanA karI che. bhakti ratnAvalI, nAmamAlikA, teramI sadInA pUrvArdhamAM AsAmamAM zaktizALI A homa rAja rAjasUya yajJa vagere temanI anya kRtio che. "nAmoSA' nI prathama parivAre praveza karI vistRta vibhAga para adhiMkAra jamAvyuM. Ama zAsana cha sadIo sudhI cAlyuM. kucabihAramAM kocavaMzanA rAjA mukinnata nispRha yito sehi bhakataka namo; naranArAyaNa vighAnurAgI hatA. ane temanI rAjasabhAmAM mahApuruSa rasamaya mAga he bhakti : zaMkaradeva, mAdhavadeva, rAma sarasvatI, sArvabhauma bhaTTAcArya vagere mahAna asamiyA kavione Azraya maLe A homa lake zAkata samasta mastaka maNi nija bakatara vazya. A hatA ane te samayamAM tAmrazvarInA maMdiramAM pazuonA balidAna bhaje hena deva yadupati. ane narabali paNa apAtAM. AvI aMdhakAramaya vikaTa paristhi je mukita aMge nispRha che evA bhaktane huM namuM chuM. huM timAM mAnavatAne pokAra sAMbhaLI izvare mahApuruSa zaMkaradevane rasamayI bhakita mAguM chuM. je samasta mastaka maNi che ane jAte AsAmamAM mokalyA. bhaktane vaza che tevA yadupati devane huM bhaju chuM kaDI joIe. zrI zaMkaradeva ( 1449-1569 ) zakitanA upAsaka hatA I. sa. nI soLamI sadInA AraMbhamAM kavi rAma sarasvatIno chatAM temaNe zrImad bhAgavatamAMthI ekezvaravAda grahaNa karI mahApura- janma thayo hato. kUca bihAranA rAjA naranArAyaNano temane Azraya trIyA athavA bhAgavatI dharmano pracAra karyo. paMdaramI sadInA maLe ane temane asamiyA chaMdamAM mahAbhArata" ne anuvAda pUrvArdhamAM 'babruvAhanara yuddha', 'lavakuzara yuddha ane mahAbhAratanA karavAnuM kArya saMpAyuM. A kRtinI nakala temane ghera pahoMcADavA azvameghapava" nI racanA kavi harihara vipre karI hatI ane kavi- eka baLadagADInI vyavasthA karavAmAM AvI hatI, mahAbhAratanA anuvAdanuM ratna sarasvatIe droNa parvano" mahAbhAratamAMthI anuvAda karyo hato. kArya naranArAyaNane nAnA bhAInA pautra dharmanArAyaNanA samayamAM pUra paraMtu A yuganA zreSTha kavi che saMdarachaMdamAM rAmAyaNanA sAte thayuM rAma sarasvatIe "kulAcalavadha", "bakAsuravadha' 'khaTAsuravadha' 'azvakAMDane anuvAda karanAra mAdhava kaMdali. "devajita" nAmanA svataMtra kayu" ane "bhIma caritra' nAme anya kRtio paNa racI che. kAvyamAM mAdhava kaMdalie bhagavAna viSNunA kRSNAvatAranI zreSThatA anaMta kaMdalI kavi ane rAma sarasvatIne keTalAMka ekaja vyakitanA batAvavA prayAsa karyo che. te pachI zrI zaMkaradeve ahiM sAtamaka judAM nAmo gaNe che. anaMta kadalIe "kumAra haraNa ane sItAra a tavAdano jApa karyo. temaNe bhAgavata purANa, rAmAyaNano pAtAla praveza' nAmanA nATako lakhyAM che. "anaMta rAmAyaNa sAtame kAMDa, rukimaNI haraNa', navinava siddha saMvAda, vaiSNavAmRta temanI racelI rAmAyaNanI saMkSipta AvRtti che. sArvabhauma bhaTTA vagere vIsa jeTalA graMtho racyAM. temAM kIrtana ghelA sauthI mahatvanuM cA padmapurANane asamiyAmAM anuvAda karyo bhAgavatapurANa, che. haju paNa teno madhura svara dareka AsamI gRhasthanA gharamAM bhaviSyapurANa ane zaMkaradevanuM jIvana caritra temanI anya kRtio guMjato saMbhaLAya che. zaMkaradeve "aMkiyAnATa" ekAMkI nATakanI che te viSNuyuganA vikhyAta graMthakAra hatA zrIdhara kaMdalInuM Jain Education Intemational
Page #598
--------------------------------------------------------------------------
________________ 62 bhAratIya amitA be nATako pAla AtAe ja devanuM ja sara ni kAnakhevA' kAvyamAM zrI kRSNanA bALapaNanI eka kahipata hAsya- ullekha che. burajI sAhitya racanArA jIvana prasaMgamAMthI sAmagrI pUrNa racanA che. mAtA jasodA kRSNane saveLA te sUI nathI jatA laI vigato nAMdhatA temanI zailI saraLa ane gharagaththu bhASAvALI che. tethI kAnakhevA" dvArA bALakane kAne khAI janAranI vAta kahe che. kava rAma sarasvatInA putra dija kapacaMdranI 'rAdhA caritra caritaputhI sAhitya sattaramI sadInA uttarArdhamAM lakhAyuM che. sarvottama kRti che. sAmAnya rIte asamiyA sAhityamAM rAdhAkRSNane tenI bhASA saraLa che. ane viSayamAM vaiSNava bhakatonA ane saMtonA zRMgAra nathI gavAya. paNa bhagavata-premaja gavAya che. ane A caritra che. "guru carita' gadyamAM lakhAyeluM prathama jIvana caritra kRti paNa rAdhAnA niSkAma prema, Atma samarpaNa dArA dharmanA che. daM tyArI ThAkura jIvana corate lakhAnAra tarIke khUba prasiddha che mahAna AdarzanuM ja pratipAdana kare che. ananta AtAnuM "rAma rAmacaraNa ThAkura bhUSaNa, dija, anirUddha vageree paNa cArataputhI katana' 'gopAladevanuM devIbhAgavata" "zaMkhacUDavadha" pAla dije sAhityamAM sAre phALo Apyo che. Ama caritaputhI sAhitya dArA karela ha ravaMzane asamiyA anuvAda vagere A jamAnAnI jANItI sA hAye devadevIo bAda mAnavajIvana pratye dhyAna ApyuM AmakRtio che. rAjA zivasiMdhanA zAsana kALamAM (1740- 744) tenI rANInI sattA cAlatI ane te veba para ju karyA AthI vaiSNanA asamiyA gadyano AraMbha thayo zrI zaMkaradevathI, paNa thI, paNa baMDa dvArA rAjyanA pAyA hacamacI uThayA vaiSNava baMDa ane rAjakIya tene "vaMta ravarUpa ApyuM vaikuMThabhaTTa de (ja. 1958) khaTapaTone kAraNe caMdrakAMta siMdha rAjAnA samayamAM ahama senApati temanI bhakitaparAyaNa kRtio * kayA bhAgavata ' ane badana baraphakane sane 1817 bama lokone AsAma para caDhAI karavA kayA gItA' nI bhASA bhakitayA bhASA che ane te samayanA AmaMtraNa ApyuM ane temaNe AsAma para caDhAI karI lUMTaphATa gadya-sAhityanA uttama namUnA che. raghunAthe "kayA rAmAyaNa, bhAga- calAvI ane vAraMvAra humalA karI banIoe 182 mAM vata bhaTTAcArye kathAsutra' parazurAme "kayA thA" mAM bhadradevanuM ja AsAmane kabaje lIdhe. Isa. 1826mAM kAcAramAM anukaraNa zailI bAbatamAM karyuM che gopAla AtAe 'janmamAlA' bamIo ane aMgrejo vacce laDAI thaI ane cAMdAbunI saMdhi ane "uddhava saMvAda' nAme be nATako lakhyAM ane temanI bhASA dvArA aMgrejonI IsTa InDiyA kaMpanIe AsAmamAM sattApraveza karyo sarasa che. rAmacaraNa ThAkura racita "kaMsavadha' nATaka paNa maLI Isa. 1835thI 1872 sudhI aMgrejo sAthe AvelA baMgALI AvyuM che. dija bhUSaNe "ajAmiMla upAkhyAna', de tyArI ThAkure karmacArIoe asamiyAna baMgALInuM bhraSTa svarUpa gaNI padabhraSTa "nRsiMhayAtrA" ane "3mata haraNa" nAme nATako lakhyAM che. zrIdhara karI baMgALI bhASAne pracAra zALAo dvArA karyA chatAM baMgALInA kadalIe jyotiSane 'sAdhyakhaMDa' rame che ane lIlAvatInA atyAcAramAMthI asamiyAna thoDuM ghaNuM rakSaNa khristI dharma pracAraka gaNitazAstranuM bakula kAyastha bhASAMtara karyuM che. pitAMbara siddhAMta dvArA maLyuM. amerikana bArisTa mizananA pAdarIe AsamamAM vAgIze "kaumudI' nAme aDhAra khaMDomAM smRti rA yanI racanA karI chApakhAnuM laI AvyA hatA. I. sa. 1813mAM kAliyAbAranA hatI. paMDita AtmArAma zarmAnA sahakArathI sirAmaparanA chApakhAnAe bAIbala' nuM AsAmI bhASAMtara pragaTa karyuM. AsAmI bhASAmAM I.sa. 1650-1826ne samaya asamiyA sAhityamAM uttara chapAyeluM A prathama pustaka hatuM 1846mAM khristI pAdarIo viSNava kAla kahevAya che. vaiSNava kAla ane uttara viSNava kAlamAM dvArA 'aruNodaya' nAmanI mAsika patrikA pragaTa thavA lAgI. taphAvata e che ke viSNava kAlamAM vaNava bhakitane ja srota vahyo 18 39mAM aMgrejImAM "asamiyA vyAkaraNa robInsane pragaTa karyuM. ane utara vaiSNava kAlamAM vayika viSayanuM prAdhAnya thavA lAgyuM. 1867mAM bonsane AsAmI-aMgrejI zabda koza pragaTa karyo. pAdarI rAmAyaNa, mahAbhArata, purAnA prasaMgo para racAyelI kRtio brAuna anekaTare temanA chApakhAnA dvArA ane "aruNodaya patrikA uparAMta jIvana caritre lakhAyAM che. jamIna mApaNIne " aMkara dvArA AsAmI bhASAnuM rakSaNa karyuM. ane amulya sAhitya sevA Aya' graMya kAzInAthe lakhe Ahema rAjarANI aMbikAdevInA karI. zrImatI brAune AsAmImAM keTalAka pAThaya pustako ane vArtAAdezathI sukumAra barakAThe "hati vidhA" ne sacitragraMtha racya e lakhI AsAmI TakAvavA phALo Apyo. dezI khristI nidhi temAM hAthInA varNane, rege, pAlana, nidAna vagere viSe carcA che levIe "arudaya mAM kA khristI bhajana lakhyA ane 1955mAM ane dilabara ane ochAI nAnA citrakAroe citra deya che. teNe baMgALImAMthI anuvAda karI cauda saMvAdamAM prAkRtika vijJAne "haragIrI saMvAda' graMtha dAMpatya jIvana vize che. kavi zekhara bhadA- pragaTa karyuM. pAdarIo guranee lakhelI prathama AsAmI navalakathA cAryuM kAmazAstra lakhyuM che. kAminIkAMta pragaTa karI zrImatI mulekhe be khriratI strIo 'kulamaNa ane karuNA' nI kayA baMgALImAMthI anUvAdaka relI pragaTa karI. Ama zAsananuM sauthI mahatvapUrNa sAhitya "burajI sAhitya' AnaMdarAma kiyAla phakta 1849mAM asamiyA lerara mitra' -- che. temAM AmanA AsAma para cAlelA sAta varSane dhArA- AsAmI chokarA sAthI nAmanuM pustaka racyuM. "AsAma baMdhu" vAhika ItihAsa che. "purANa asama burajI' sauthI prAcIna che. nA (1885)nA saMpAdaka guNAbhirAma baruAe AnaMdarAma gheki"pATazAha burajI' mAM Ama megalenA saMbaMdha vize yAlanuM jIvana caritra. (1880) ane "AsAma burajI' (1884) camata hara che tobara siMha Jain Education Intemational
Page #599
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMya 621 pragaTa karI jIvana caritra ane ItihAsa lekhanamAM navo cIlo khAtara jIvananuM balidAna ApanAranuM mRtyu dhanya che ane tene pADa. 1882mAM "arUNodaya' patrikA baMdha thaI cira zAMti maLe che ema kahyuM. hemacaMdra baruA (1875-96) AsAmI Adhunika bhASA ane sAhityanA pitA gaNAya che. temaNe zALAnA pAThaya pu take "Adi kavi aMbikA girirAya caudharI (1885-1967) "cetanA" pATha' ane 'pAThamALA' racyAM temaNe racela laghunavala bAhire raMga mAsikanA sthApaka saMpAdaka ane pratIkAtmaka chApAvAdI kavi hatA. caMga bhitare kevA bhAturI' vyaMgyAmaka samAja vivecana che. temaNe 1916 mAM 'tumi' ane "vINuM' kAvyomAM temanI zakita pragaTI dharmanA nAme pApalIlA AcaranArAone khullA pADyA. che. te jIvanane saMdharSa gaNe che. temanA kAvya saMgraha "badanAra kaniyAra kirtana' (1861) sAmAjika prasahana che. temAM aphINa ulkA' mATe 1966 mAM sAhitya akAdamIne purakAra temane maLo nazo karanArA pratye prahAra che ane gesAI ane mahato kevI hatA. temane kAmamAM svadeza bhakita dekhAya che. pApalIlA dharmane nAme karatA te batAvyuM che. sarakAre A pustakane pAritoSika potra gaNyuM hatuM. bihagI -kavi- pakSI-kavi) tarIke khyAti meLavanAra kavi raghu nAtha codharInuM prathama kAvya "maramarapaMkhI" 1901mAM jonAkimAM ramAkAMta caudharIe baMgALI kavi madhusUdana dattanA meghanAda vadha' pragaTa thayuM hatuM. "sAdarI, ketakI, "dahIkatarA" vagere kAvya nA anukaraNamAM prAsahIna chaMdamAM "abhimanyuvadha ' kAvya saMgrahomAM kavi pakSio, phUle vagerenA suMdara kAvyo dvArA prakRti racyuM ane bholAnAtha dAse " sItAharaNa' kAvya racyuM. sauMdaryano AsvAda karAve che. kavi kahe che ketakI asamiyA bulacaMdrakumAra agaravAlA [ 1858-1938 ] lakSmInAca bejhabaruA bule sajAI tutilI upara bhUmita aparUpa caradhAna AvIne A ujajaDe bu [1868-1938] hemacaMdra gesvAmI [1872-1928] ane padmanAtha A ja bhUmine apUrva mara-udhAnamAM sajAvI dIdhI che. gohAI baruA [1871-1946] A mitroe 'jenAki-[AgiyA] jatIndranAtha duvarA [1892-1964] "jadu" upanAma dhArI nAme eka mAsika 1889mAM zarU karyuM ane te sAthe asamiyA lakhatA kavine temanA urmipradhAna kAvya-banakUla" mATe 1955mAM kavitA ane sAhityamAM yugAMtara Avyo. sAhitya akAdamI puraskAra maLaye hato. ApanArasUra [ 1938] ane umara khayAmanI rUbAyatone anuvAda maratIye [ 1925] lakSmInAtha bejhabaruA Adhunika AsAmInA bahumukhI prati vagere temanI anya kRtio che. bhAvALA sAhityakAra hatA. temaNe sAhityanA aneka kSetromAM kalama calAvI navA cIlA pADyA. te bahi' mAsikanuM saMpAdana karatA. nalinIbAlA devI AsAmanA eka agragaNya kavayitrI che. te 1890-192 6no gALo asamiyA sAhityamAM 'jonAka-bAMhI' yuga yuvAvasthAmAM vidhavA banyA. vaidhae temane tatvaciMtana ane prabhutarIke prasiddha che, "rasarAja' lakSmInAtha bejhabaruA hAsyarasanA zaraNa tarapha preryA temanA kAvyasaMgrahe, "saMdhiyArasUra" "saterasamrATa hatA ane temanI kRti kRpAbara barabaraAra kAkatara Topale sura" "paramaNivageremAM duHkha ane nirAzAmAM prabhusmaraNa atyaMta lokapriya che. "kadamakali' temanI suMdara kAvya saMgraha che. dArA e nirAkArI anaMtane pAmavAnI jhaMkhanA rUpI AzA camake temaNe 'AmAra janmabhUmi "moradeza barAgI Ara bINa dArA che "aMdhakAra' kAvyamAM te kahe che e aMdhakAra tuM mane mRdutA dezabhakata ane rASTra bhAvanA jAgRta karI navalakathAo karatAM temane thI bheTa. tArA rahasyamaya paradAmAM tuM mane vIMTALI de. mArI anaMta TUMkI vArtAo lakhavAmAM vadhu saphaLatA maLI che. "bhadarI' vArtA zodha tArAmAMja aMta pAmaze. tArAmAMja huM jene AkAra nathI umi pradhAna che. bejhabaraAe AsAmI saMskRti ane itihAsanI tevA prabhunuM pUruM darzana karIza. dharmezvarI devI barayAnI bhavyatA mUrtimaMta karI. e temanI bimArIno upayoga eka sArA kavayitrI banavA karyo ane be kAvya saMgraha pragaTa karyA. subhA gosvAmI. prItibaruA, kamalAkAMta bhaTTAcArya temanA 'citAnala' [189] ane 'ciMtA- nirmaLA badalAI, lakSarIzadAsa, subrato roya caudharI anya taraMga' - kAvya saMgraho dArA dezanI parataMtratA ane temAMthI upa- mahilA sAhityakAro che. jatA duHkho gAI, prakRti varNano karI navI bhAvanA sarjI caMdrakumAra jena ki-bAhI' yugabAda asamiyA sAhitya sacetana banyuM. agaravAlAe 'pratimA" kAvya saMgraha dArA mAnavatAnI pUjAne ane AvAhana jayantI (i. sa. 192 6-1942) nAmanA bIjA Adarza rajU karyo. nilamaNI na mAnasI" dArA kavinI sauMdarya be sAhityika mAsika e navayuga zarU karyo. sAhitya svachaMdatA jhaMkhanA ane "saMghANI dvArA satya ane saudaryanI bAja vADI raMgIna gherAmAMthI nIkaLI jIvananI vAstavikatAnI sapATI darzAvI 1942nI AjhAdInI caLavaLamAM phakane jelavAsa karyo hato. para sAhitya kSetramAM pragatizIla bhAvanAne praveza thayo ane ane temaNe "jIcharI'mAM tenA anubhavo AlekhyAM che. hitezvara sAmAjika samasyAonuM vizleSaNa thavA lAgyuM. barabaruA aMgrejI sAhityanA abhyAsI hatA ane zekasapiyarane anusarI temaNe aitihAsika ane vIrarasa yukata kAmanApura dRvasa baMgALI kavi kAcha najhala IslAma jema prasannalAla caudharInI (1912) ane yuddha kSetra ahema ramaNI" kAvyo racI temAM deza kavitAmAM vidrohI bhAvanA vyakata thaI. temanA kAvya saMgraha Jain Education Intemational
Page #600
--------------------------------------------------------------------------
________________ 622 bhAratIya asmitA agnimaMtra mAM dezanI AjhAdI mATe jhukAvavAnuM AvAhana che cAranI che ane gAmaDAnuM jIvana temAM AlekhAyuM che. vidapradhAna devakAnta baruA ane gagerAgage laukika pArthiva premane nATakamAM mitradeva mahantane 'bIyadiparyAya" ane "kukarIkanAra ayagA. kavi amUlya baruAe "vaizyA" "kakara' vagere kA dvArA maMgalA' nATake ThIka saphaLatA pAmyA hatA. asamiyA sAhitya mAM navIna viSaye ane bhAvo ApyA. tihAsika nATakomAM nakulacaMdra bhUyAnuM 'badala baraku kana' daMDInA kalita hAsyarasano kavi che I. sa. 1943thI 19- prasannalAla caudhurInuM "nIlAMbara' sailAdhara rAjakhevAnuM "svarNadeva 47nA bIjA vizva yudhdhane samaya AsAmanA sAhitya mATe aMdhakAra yuga pratApasiMha', dai bacaMdra tAlukadAranuM 'bhAskara vamana jANItA nATako samAna hatuM. kAraNa AsAma telaDAInuM yuddhakSetra samuM banyuM hatuM. te che. paurANika nATakonA racanAra tarIke khyAti pAmanAra atulacaMdra pachI svAdhInatA uttarakAla "zamadhenu" (mAsikanuM nAma) yuga gaNAya hajArikAnA etihAsika nATaka 'kanojakuvarI' ane 'chatrapati che. A yuganA kaviomAM navakAnta baruA, hemakAnta baruA zivAjI" e sArI rIte asamiyA raMgabhUmi parathI baMgALI nATamahendrabarA, vIrendrakumAra, bhaTTAcArya, hemena baragehAI, nIlamaNi kone haTAvavAmAM saphaLatA prApta karI. svAdhInatA bAda caMdrakAnta phukana, dineza gosvAmI, haribara kAkatI, saM yada abdula malika, phukana racita, 'piyAI phulana' ane pravINa kukanekRta "maNIrAma vagere che. AmAM hemabaruA pragativAdI pratIkAtmaka kAvyadhArAno divAna' ogaNIsamI sadInA be dezabhakatonI jIvanakathA nATakarUpe agraNI kavi che ane huM araNya, he mahAnagaranA, kavi navakAnta rajU kare che. surendranAtha raukiyAnuM kuzaLa kaeNvara 1942 ne baa.e paNa navA prayogo karI nAmanA kADhI che. aneka kavi- AjhAdI AMdolanamAM zahIdanA jIvananuM nATaka che. joti prasAda ee asamiyA kAvya sAhityane samRddha karyuM che. paraMtu rAmadhenu AgaravAlAe nATakamAM navA pheraphAra ane zailI apanAvI che. yugamAM gadyane sAre vikAsa thayo che. ane vArtAkAra, navalakathA ane te Adhunika asamiyA raMgamaMcanA staMbha samAna che temanuM kAre ane nATayakAree paNa asamiza sAhityanA e aMgene "labhitA' nATaka yuddhakALanI paristhitimAM eka sAmAnya chokarI puSTa karavA sArA prayatna karyA che, ApaNe have gaghanA vikAsa pitAnA kamanazIba sAme laDatAM AMtarika zakita vikasAve che. pratye najara karIe. tenuM suMdara nirUpaNa kare che. temanA 'enitakuvarI' ane 'kareMgara lIgIrI' paNa saphaLatA pAmyAM che. phaNI tAlukadAra ane aruNa AsAmamAM nATaka ane raMgabhUmi vaiSNava kAlathI e kabIjA zAma paNa navIna pravege ane viSaye dArA nATaya sAhityanA sAthe dhArmika rIte joDAya che. aMkiyA nATa (ekAMkI nATaka) nI vikAsa karI rahyA che. vINuM baAnuM elara nATa' (ardhA pravRttinA gAmaDAomAM cAlatI AvI che. dara varSe ekAMkI nATanI divasanuM nATaka) uttama ekAMkI che kamalAnaMda bhaTTAcAryanuM "nAgA spardhA rAjyamAM jAya che. paurANika, aitihAsika, sAmAjika kAvera' romAMTika prakAranuM nATaka che. "maharI' nATakamAM durgAprasAda hAsyarasika ane romAMTika Ama sarva prakAranA nATako AsAmamAM majindara baruAe cAne bagIcAne zepita kArakunanuM jIvana lakhAyAM che. ane bhajavAya che. pazcimanI asarataLe lakhAyelAM nATakonA AlekhyuM che. lekhakemAM guNAbhirAma baruA hemacaMda baruA rUdrarAma baradAI AraMbha kALamAM thaI gayA. para tu nATakanuM pUrNa vikasita vIsamI sadInA AraMbha pahelAM asamiyA sAhityamAM navalakathA svarUpa te lakamInA bejhabaruA ane padmanAtha gehAMI baruA khAsa AraMbha thayo na hato. lakamInAtha bejha baruAe kayA sAhitya kheDayu hAthe pragaTayuM. bejhabaAnA nATakomAM dezabhakitanA sUra pradhAna pade che. che. paraMtu voTara skeTanI ane baMkIma caMdranI navala kathAothI cakravra siMha nATakamAM lekhaka 166 3-16 69 nA ahama rAjAne prabhAvita thaI rajanIkAMta boleIe "mIrIjIyarI' (1895) lakhI ItihAsa khaDo kare che. ane lacita barapha kananI saradArI nIce prathama navala kathA pragaTa karI. A mIrI jAtinA yuvaka ane yuvatI musalamAna AkramaNakArone harAvyAnI vAta temAM vaNI che. beli-mara nI premavArtA che. subaMsarI nadIne kinAre AkaruNa vatAMnI (sUta' nATakamAM 1816mAM thayelA bama humalAnuM vatu che. pArvabhUmikA che 'mamatI' (1900) ane rAhadAI lIgarI (1930) jayamatI' mAM nAgaramaNI dalInInuM pAtra AkarSaka che. ane danda droha (1909) paNa ItihAsanI bhUmikA para racAyela prema kathAo che. padmanAbha gehAI baruAe AhamavaMzanI 'laharI' padmanAtha gohAMI baruAe e tihAsika paurANika ane hAsya nAmanI yuvatInA nAmanI navalakathAmAM tene ajANyA yuvaka sAthe rasika nATaka racyAM hatAM. 'gadAdhara" [1907] "sAdhanI" [1911] premamAM paDelI batAvI che. laharInA pitA tenuM lagna te yuvaka sAthe ane lacita kukana [1915] ahama itihAsanuM vastu rajU kare che. karavA nA pADe che. laharIne bIje yuvaka ranezvara upADI jAya che. gAe burA'[gAmane mukhI] mAM te ogaNIsamI sadInA aMtamAM paratu chevaTe badhI muzkelIo mAMthI mArga kADhI laharI tenA premI briTiza rAjyakALanuM hAsyarasika citraNa kare che. caMdradhara baruA katala sAthe paraNe che, bhAnumatI nAmanI temanI bIjI navalakathA jANItA nATakakAra che. ane temanA paurANika nATake meghanAdavada paNuM Avo ja saMgharSa che. ThaMDInA kAlitanI navalakathAo "sAdhanA' [1904] ane tilAmAM saMbhava Dolana zailInAM nATake che. bhAgya ane "AviskAra' sAmAjIka sudhArAnA prazna carce che. dabacaMdra parIkSA' temanuM vineTa pradhAna nATaka che. tenI bhASA saraLa bola tAlukadAra apUrNamAM premadhara nAmanA gAmaDA yuvakanA jIvananA vikhe Jain Education Intemational
Page #601
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha 623 ane adhurAM Adarzo carce che. "aneya gari' ane bidroha baMne lAkSaNikatA yukata muslIma kuTuMbanI vAta kahe che. luma rada navalakathA ekabIjAnI pUraka che. ane teno nAyaka kanaka vidhavA "pRthvIra hAkI " [ pRthvInuM hAsya] mAM nephA pradezanA AdivAsI sAthe lagna kare che. ane baMne jaNa dezanI AjhAdI mATe jhajhume vize sarasa rIte Alekhana kare che. lumeradAI ane AdivAsI che. grAmya jIvananA sarasa Alekhana mATe "jIvanAra bAnata' nAmanI yuvAna che. Ama chellA be traNa dAyakAmAM navalakathAe AsAmamAM navalakathA sAre AvakAra pAmI che. dInAnAtha sarmAnI navala sArI pragati karI che. " nadaI ' ne nAyaka kheDUta che. hitezadekAnI Achara mAnaha,' TUMkI vArtAnA kSetre lakamInA bejhabaruA pachI zaratucaMdra adhanAtha zarmAnI " jIvanAra tIna ApyAM, caMdrakAnta gAinI gosvAmI, "banariyA praya" jevI vArtAomAM grAmINa samAjanA senAra beMgala, goviMnda mahatanI "kRSakAranAtI" vagere sAmA- sukhaduHkha, AzA-nirAzA ane niSkapaTI pramane nirUpe che. rolejika navalakathAo vAcavA ane abhyAsa karavA jevI che. nava- kayanAtha gosvAmI 'marIcikA' vArtA saMgrahamAM bIjA vizvayuddhanA kAnta barU AnI " kapili pariyA sAdhu" kapili nadIne kinAre samayamAM samAjamAM peThelA duSaNo vize lakhe che. mahI berA ane vasatA daridronI kathA che. "davAra ArunAI' mAM jogezadAsa vizva- lakamInAtha phakananI vArtAo sarasa hAsyarasa upajAve che vAtokAra yuddhanI samAja ane nIti para paDelI asaro darzAve che. muhammada nagendranAtha caudharI aneka navIna saMvidhAna rItio ajamAve che. piyAra "saMgrAma' mAM madhyamavargIya yuvakanA saMdharSe Alekhe che. lakSmInAtha zarmAnI vArtAo atyaMta Adhunika lAge che. bINA ane "harevA svarga " mAM muslIma kuTuMbanuM jIvana darzAve che baraAnI vArtAo paTa parivartana koleja kanyAone lAgaNI bIrendrakumAra bhaTTAcArya (janma 1924) nI navalakathA "IyAra pradhAna a9pajIvI premanI vAta che. remadAsa eka kuzaLa vAtokAra IgaLa' ne sAhitya akAdamIne 1961 ne puraskAra maLe che. che "nIlAcala' sAptAhikanA saMpAdaka hemena baragAhAMI [ja.21chellA vizvayuddhanI bhUmikAmAM nAgAlekanA sAmAjika jIvana vizenI 12-1932] eka saphaLa ane navI dhArAnA vArtAkAra che. 3-11A navalakathA che. rAdhikA mohana gosvAmI AkarIyA' mAM 71nA dharmayugamAMthI temanI cora' nAmanI vArtA temanI lAkSaNikatA vikane mAnava saMdharSa Alekhe che. cArebAja daMbhI ane ADe. ane zailIne suMdara namUno che. saiyada abadula malika, dinAnAtha barI loko vacce vivekanuM manomaMthana sarasa vaNavyuM aphalAta zarmA, bhAvendranAya eNkiyA vagere aneka vArtAkAroe asamiyA gosvAmInI " kecA pAtara kaMpanI" ( kaMpatA lIlAM pAMdaDAM) mAM vArtAne vividha prakAre pukha ane samRddha karI che. Ama AsAmI Adhunika samAjamAM yuvakanA Adarzo ane vAstavikatA vacce sAhitya vIsamI sadInA chellA traNacAra dAyakAmAM khUba pragati ajaMpi Alekhe che. abadula malika "sUryamukhI 2 svapna' mAM karI che ane haju te vikAsane paMthe ja che. Resi. 50128 Offi. 25717 M/s. SUKHDEV LUNARAMJI INSIDE BHARATKHAND COTTON MILL, AHEMDABAD-16 mesarsa sukhadeva luNArAmajI hareka kisamake lohe, rI-rolIMga maTIrIyalsa skopa, purAne mazInarI spera pArTasa tathA berala maracanTa enDa kamIzana ejanda. bhAratakhaMDa kATana sIlaka aMdara, naroDA roDa, mAvA-26. Jain Education Intemational
Page #602
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratIya amitA zubhecchA pAThave che. zrI girirAja sTIla sinDIkeTa Ayarna enDa sTIla maracanTasa saMta tukArAma roDa, karnAka baMdara, lokhaMDa bajAra, muMbaI-9 Gram : NIRMALSU Phone :323350 Gram : NIRMALSU Phone 323350 NIGANDAS & BROS. General Sales Corporation Exp. & Importers of GUM GUM MERCHANTS Dealers & Sorters of all kinds of GUM Importers & Exporaers Dealers in 'GUM' Printing Sizing Materials & Dyes & Chemicals. 67, Essaji Street, Old Bardan lane, BOMBAY-3. 67, Essaji Strecet, BOMBAY-3. Jain Education Intemational For Private & Personal use only
Page #603
--------------------------------------------------------------------------
________________ paMjAbI sAhityanI rUparekhA zrI. kRSNavadana jeTalI paMjAbI bhASA traNeka karoDa jeTalAM hiMduo, muslIma ane gurugraMtha sAhebanA nave mahalAmAM nAnakanuM nAma Ave che. zIkho bele che ane te arabI, devanAgarI ane gurUmukhI lipine paNa prayama sivAyanA mahalAnI kRtio anya guruo ane saMta emAM lakhAya che. paMjAbI bhASAnI utpatti bAramI sadImAM thaI suphIonI che. zikha guruomAM pAMcamA guru ajuna deva (156 3hovAnuM kahevAya che. ane suphIbAbA pharIda zakaragaMja (i. sa. 1699) nI 'sukhamanI atyaMta lokapriya kRti che. ane temanI 1173 - 1266)nA zleke gurUgraMtha sAhebamAM che te kahe che. vANI bIjA guruothI bhinna che. temanI kavitAmAM bhASA, viSaya, "prabhubhajananI suvAza rAte ekAMtamAM ja maLI zake che... paraMtu laya, tAla, vagerenuM vaividhya che. guru nAnaka varNanamAM saMyamI che. paMdaramI sadImAM muslIma suphIoe ane zikha gurUoe maLI kharI arjunadeva vistAramAM mAne che. jJAna ane prema temanAM kAvyonI paMjAbI bhASAne janma ApyuM. mulatAna pAse pAka 5TTanamAM suphI AdhAra zilA che. aDDo hato" zikha gurUo ane gurUnAnake paNa suphIonA kathanane bhakita bhAvI saMtanA pUjya bhAvathI apanAvyA. chellA dasamA guru goviMdasihanuM (666-1708) "caMDI dI vAra" eka vIrarasa pradhAna kAvya che. temAM durgAdevI ane tenA zikha dharmanA pravartaka gurU nAnakadeva (1469-1539) paMjAbI yudhdhanI kathA che. bAdazAha auraMgajhebane uddezI lakhela "jhapharanAmA" kavitAnA zakita zALI sarjaka hatA. temanI "sakhta bhASA-paMjAbI vijya patra vAcanAramAM juse prere che. te gAya che. "sanAtana hindI mizrita che. "jamucha sAhaba' temanI kAvya pratibhAne asAdhAraNa prabhu, tuM amArI DhAla che, tuM amArI kaTAra, charI ane talavAra namuna che. bAbaravANI'mAM teo bAbaranA AkramaNuM ane atyAcAra che. amane tuM rakSaje anaMta, amara svarganA deva samAna che." virUddha pitAne avAja uThAve che. gurunAnaka deza prema koI guru tega bahAdurajInI vANImAM bairAgyano bhAva sauthI ghere jAti ke dharma sudhI maryAdita nathI. temanI saraLa ane vedhaka jAme che. te gAya che - vANImAM te samayanI sthitine varNave che. jAgi jAgi leha, re manA gAphala kayA sayA ? je tanu upajyA saMgahI se bhI saMga na hayA. kalakAtI rAje kAsAI dharma paMkhakara uDariyA phUDa amAsa sacca candramAM dIsa nahi kaha caDhayA paMjAbI kavitAnA vikAsa sAthe gadya paNa jagyuM. prAraMbhika huu bhAla bikunI hoI aMdhere rAha na kaI kALamAM mahA purUSonI janma kathA, saMvAdo, dhArmika pustakanI bica mekara duHkharAI kahAnAnaka kina lidhagata hoI? TIkAo lakhAyAM. gurU nAnakanI 'janma-sAkhI" (kacA) bhAI bele e gurU aMgadadeva pAse lakhAvI. (1597 saMvata, vizAkha zuda pAMcama) hAja2 nAmA, dArA zikoha ane bAbAlAlanA saMvAdo "rAjAo kasAI thAya che. gUDhatA temanuM khaMjara che. dharma custabhASA rahasyamaya saMvAda ane saMyamita varNananA ajoDa pAMkho dharI uDI gayo. kUDa amAse satyano caMdra kyAMya dekhAto nathI. huM zodhIne cA paNa aMdhArAmAM koI rasto nathI. anaMta duHkha vacce duniyA rahe che, nAnaka tenI kevI rIte mukti thaze ? " thA bhakitamArganI kavitA:guru graMtha sAhebanA pahelA mahilA (mahIlA eTale patnI - zikhara gurue prabhunI patnI rUpe-gepI rUpe pitAnI vANI vahevaDAve che) bhAratamAM musalamAnonA Agamana sAthe skImatano janma thayo, mAM guru nAnakanI vANI saMgrahita che. temanI bhASAnI saraLatA paMjAbamAM A matanA pahelA kavi zaMkha pharIda hatA. boddhadharma, ane suMdaratA joIe, " baLadonI joDI jema ApaNe ApaNA vedAnta ane zikha dharmo paNa sUphI mata para prabhAva pADa. gurU guru kheDUta jema haMkAI e chIe, pRthvIrUpI patra para cAsa pADatAM nAnaka pachI zAha husaina (1538-1599)ne avAja emanI ApaNuM karmo lakhAya che. vavAtA bIja jema kheDUtanA zramanA "kAjiyaM" (eka chaMda)mAM sAMbhaLavA ane mANavA jevo che. tenI parasevAnAM biMdue paDe che. ApaNe ApaNuM mApa mujaba pAka kavitA aE tavAdI ane saMkucitatAthI para che sulatAna bAhu laNIe chIe. keTalAka ApaNI jAte rAkhavA ane keTaleka bIthI (1629-1690) manuSya ane paramAtmAnI ekarUpatA ajaba rIte Ape che. A nAnaka jIvavAnI Aja sAcI rIta che. vyakata kare che. zAha zaraphe (I. sa. 1724) pitAnI jAtanuM damana karIvedanA daSTa che. Jain Education Intemational
Page #604
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratIya asmitA sahIne premano pyAlo pIvAne upadeza Apyo che. arjunadevanA ane kAdarayAra paNa A jamAnAnA prasiddha kavio che. kAdarayAre samakAlIna bhakata kavi kAlanAe saMgIta tathA zabdAvalIne ata "pUrana-bhakata " ne kise " rAjA rasAluM " vagere dvArA khyAti vedAnta ane sUphI bhAvanA vyakata karavAM jyAM che. bAbA suMdaranI meLavI. "baharA maguhA " ane "candara badana " nA kavi amAma sada rAmakalI ' kavi sutharA zAhanI kavitA ane jahananI baMne bakSe paNa kavitAmAM khUba raMgata jamAvI che. zAha muhammada paMjAgyAmaka kRtio manane praphulita kare tevI che. kAphI', bAra-- mAha' banA prathama rASTrakavi hatA. temaNe dezapremane kavitAne viSaya sihaphIM phArasI kAvya prakAramAM bulaDe zAhanI [1681-1758] banAvyo ane eka "vAra " lakhI. aMgreje ane zikhe vaccenI kAphI, atyaMta lekapriya banI ane gurU nAnake "Adi graMca" mAM laDAInuM varNana karanAra kavi maTakanI kRti e tihAsika daSTie ane vArisa zAhe "hIra rAMjhA" mAM bAra-mAha' nA atyaMta mahatvanI che. gadyamAM kizoradAse bhagavad gItAnuM mahatva lakhyuM. manahara varNana karyA che. DAyarI mahArAja raNajItasiMha" nuM gadya AjanI paMjAbI bhASA paMjAbanI dardabharI praNaya kathAoe aneka kavione preraNA pAI che. akabaranA samakAlIna kavi dAdare [1556-16 05] 1854 mAM budhiyAna mizane paMjAbI keza tayAra kayo. 'hIra rAMjhA' nI praNaya kathAne prathamavAra kavitAmAM vahetI karI kavi 1846 mAM khristI pAdarIoe sarva prathama gurumukhI TAIpanuM pIlUe 'mijA sAhabAM" nI praNaya kathAne navIna manoraMjaka svare pracalana karyuM. I. sa. 1882ma paMjAba yunivarsiTInI sthApanA gAI. hAphIja barakhurdAre 'sasI panna' ane 'yusupha jhulekhA" nA thaI. "paMjAba TekasTa buka kameTI " e paMjAbImAM videzI pustakonA kissA lakhyA. "sohinI-mahivAla'nI preraka kathA te - ApaNA anuvAda karavAnuM zarU karyuM tathA maulika racanAone InAme gujarAtI kavi meghANIe navalikAmAM AlekhI che. "hIra rAMjA" ApyAM. i. sa. 1864 mAM sthApela lAhoranI orIenTala nI vArtA ahamade ane aMdha kavi mukAbale meM ta chaMdamAM vaNavI kolejanA prAdhyApaka bhAI gurumukhasiha, javAharasiha vageree che. paraMtu e kacAne paMjAbanI lokajIbhe ane kaMThamAM vahetI lAhoramAM " khAlasA-dIvAna " nI sthApanA karI. navA paMjAbIkaravAnuM mAna te kapriya kavi vArisa zAhane (1439- sAhitya para prabhAva pADanAra "siMhasabhA" nI zAkhAo 1790) ja maLe che. hindu strI bhANabharI sAthe prema karavAmAM paMjAbanA mukhya zaheromAM sthapAI, paMjAbI bhASA ane niphaLatA teLavanAra vArisa zAhe pitAnI anubhUtine ja jA hRda. sAhityane pracAra karanAra A saMsthAe 1880 mAM paMjAbanuM thanI vANImAM "hIra rAMjhA " mAM gAI che. mahAkAvyamAM temane sauthI prathama "gurumukhI" patra lAhoramAMthI pragaTa karyuM. ogaNIsamI paMjAbanI saMskRtinuM jIvaMta citra pravAhI zailImAM khecyuM che. A sadInA aMtamAM "khAlasA'-patrane khUba prasidhdhi maLI. I. sa. kAvya paNa saraLa vAbhAvika bhAmAM bheMta chaMdamAM ja racAyuM che. 1899 mAM bhAI vIrasiMhanA saMpAdana dArA "khAlasA samAcAra" amara paMjAbI kavi vArisa zAhanI "hIra rAMjhA" pazcima ane nuM prakAzana zarU thayuM. bhAI vIrasiMha dvArAja paMjAbI sAhitya pUrva paMjAbanA gAmaDe gAmaDe leke gAya che. vArisa zAhanI kSetre sUryodaya thayo. siMhasabhA' nA pUraNasiMha navIna zailImAM hIranAM netromAM kAjala svayameva zebhA thaI be che. enA mukhane nibaMdha ane kAvyo lakhyAM "khuledhuM Da" "khule medAna' 'khule lekha" zRMgAra pustaka para chapAyelA suMdara akSara jevo mehaka che. temanAM khyAta graMtha che. caraNasiMha zahIde "maujI" sAhityika patrikAnuM saMpAdana karyuM ane prathamavAra hAsya rasapUrNa nibaMdha nAdIrazAhanA A maNa bAda kavi najAbate "nAdara zAha dI. ane kAvyo paMjAbImAM lakhI navo cIlo pADe. kavi dhanIrAma vAra" mAM bhAratavAsIonA dezapremane upara ANyo che ane IrAnI yAtrike 'kesara kayArI" "navA jahAna" "caMdana vADI' kAvyasaMgrahI saMskRti nI niMdA karI che. A samaye gadyamAM bhAI manIsiMhe prasidhdha karI bhAI vIrasiMha pachI bIju sthAna meLavyuM. "zikhAM dI bhakata mAla" mAM prasiddha zikha bhakato ane saMtonA jIvana caritro lakhI paMjAbI gaghanA pitAnuM biruda meLavyuM. 19 9mAM jaliyAMvAlA bAganI kale-Ame aMgrejo viruddha aDunazAha racita gadya "pArasa bhAga" mAM paNa sAdhu mahAtmAonI akAlI lokone laDavA preryA. 1920 mAM kRpA sAgare custa paMjAbI sAkhIo (kathAo) sIdhI saraLa bhASAmAM che. bhASAmAM sara vesTara skeTanI lAMbI kavitA "dha leDI epha dha leIka' sarovaranI suMdarI ne anuvAda karyo. Ama lekamAM paMjAbI ziAkha rAjaya kAla (1800-186) mahArAjA raNajItasiMhanA bApA mA bhASA ane sAhityane samRddha karavAnI bhAvanA jAgI. zAsana daramyAna lAhora paMjAbanI rAjadhAnI thayuM ane tyAMnI bhASA sAhityanI bhASA kahevAI raNajItasiMha ochuM bhaNyA bhAI vIrasiMha [187ra-1957] 'siMha sabhA nA sauthI mahAna hatA, paraMtu lekhaka ane kavionuM sanmAna karatA. sAhityakAra ane Adhunika paMjAbI sAhityanA pitA gaNAya che. hAsama jagade kalAM raNajItasiMhanA eka rAjakavi hatA. temaNe te " khAlasA - samAcAra " sAptAhikanA saMpAdaka hatA. temaNe "zIrI pharahAda," "DhaulAmajanU," "saMhanImahIvAla," " sassI kavitA, navalakathAo, jIvana caritre, dharma dhIvarazo, vagerenA eka mukhyuM," "dahaze" tathA " bArahamAha" racyAM hatAM. ahamadayAra nAnuM kabATa bharAya eTalAM pustako racyAM che. temanI kAvya kRti Jain Education Intemational
Page #605
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha 627 9) paMjAba havAnI mere saiyA juo" [1953] AdhyAtmika bhAvanAvALI che ane amRta prItama (janma 1919) paMjAbanA avAja che. tenAM tene 1955mAM sAhitya akAdamIno puraskAra maLyo hato. temanI zarIramAM paMjAbanI mATI, anAja, pANI ane havAnI sugaMdha che suprasidhdha navalakathAo "bAbA naudhasiMha", "sundarI' [1898) ane tenA svabhAvamAM paNa e tIvratA ane utsAha che. tenuM mana vijayasiMha" ane "satavaMta kara" zinI bahAdurI ane ucca kevaLa vicAratuM nathI paNa teno eka eka aNuM, tenAM leAhInuM cAritraya darzAve che. temaNe "kalagIdhara camakAra" mAM chellA guru ekeeka TIpuM vicAre che. anubhave che. teNe paMdareka kAvya saMgrahA, goviMdasiMhanuM ane te pachI ja guru nAnaka camakAra" mAM prathama sAta uparAMta navalakathAo, pAMca uparAMta vArtAsaMgraho, lekagItane guru nAnakanuM jIvana caritra AlekhyuM che. temaNe "rANA suratasiMha" saMgrahe, pravAsa varNane, lekho vagere lakhyAM che. tenI hindImAM nAmanuM mahAkAvya [195] zikhaMDI chaMdamAM lakhI paMjAbI sAhi. prakAzita "baMda daravAjA" eka navIna kRti che. "jalAvatana " nI tyamAM nUtana parivartana ApyuM. temanuM eka kAya joIe. vAta vAMcanAra bhUlI zake tema nathI. "piMjara" navalakathAnuM guja rAtImAM bhASAntara thayuM che. teNe 1935 mAM prathama kAvya lakhyuM. DAlI nAlo toDa na sAnuM tuM mane DALIthI taDa nahiM meM ane 1936mAM tene prathama kAvya saMgraha " amRtalaharAM " asAM hadamahaka dI lAI ? suMgadhanI hATaDI sajAvI che. lAkho pragaTa thayo. te gAya che : lakha gAhaka je suMghe Ake loka suMghavA Avaze te paNa maine de nIle sAgara au-diyAM, haMju sipiyAM vagavagane khAlI kaMi na jAI ! kaMI khAlI jaze nahi. gItAM de motI aude, haju degalaM lagalaga ke " bhAI vIrasiMha taka ane vidvatA karatAM dharma ane zraddhAne "AsuonI chIpe AMkhanA sAgaramAMthI vahI vahI ne adhika gaNatAM temanA eka kAvyamAM te pote paMDitAInA garvamAM mAM Ave che; vAdaLamAM ghumatA. eka divase gurU pAse temanA jIvananuM pAtra dharatA gurUe tene mATI samAna gaNI temAMnuM vidattAnuM gaMdhAtuM' abhimAna gItAnAM motI AMsuonA gaLe vaLagI-vaLagI AvI rahyA che. kADhI joI nAkhyuM. tyAre te ekakhuM thayuM, ema-kahe che. bhArata ane pAkIsatAnamAM paMjAbanA TUkaDAM thatAM, amRtAe bhAI virasiMhanA sAhityika ane kAvyakSetre aneka vArasadAromAM atyAcAranI vedanA "vArasazAha' kAvyamAM rahI che. te kahe che mukhya che. kavi mehanasiMha (janma. 1985) ane kavayitrI amRtA "Aja huM vArasazAhane kahuM chuM ke tu kabaramAMthI bela ane prItama (janma 1919) mohanasiMhane prathama kAvyasaMgraha che premagraMthanuM koI navuM pAnuM khelate eka vakhata paMjAbanI eka sAMparo (lIlAM pAMdaDA)" (1936) A saMgrahanI pacAsa hajAra beTInA rUdana para keTale vilApa karyo hato ? Aje paMjAbathI uparAMta prato vecAI cukI che. temaNe khAlasA kolejanA adhyA- lAkha beTIo tane tane pukArI pukArI kahe che. pakanI nekarI chaDI 1939mAM "paMjadariyA" nAme eka sAhityika patrikA zarU karI. sane 1943mAM temane navo kAvyasaMgraha 'adha ve damanda dayA dardiyA ! uTha taka apanA paMjAba vATe pragaTa thayA. 1959mAM temanA ''bAlA" (1958) kAvya aja bele lAzo biriyAM, te ladI bhara canAba saMgraha mATe temane sAhitya akAdamIne puraskAra apAyo hato. kisa ne paMjA paniyAM bicca, dittA jahara ralA emanA kAvyomAM manuSya jIvananuM saMpUrNa citra jhalakatuM dekhAya che." te unnAM pAniyAM dharatanuM, dittA pAnI lA. "nIkI nIkI varanA" temane vArtA saMgraha (1947) che. temanA kAvyamAM amRtA pritamanA kAvya karatAM vadhu prauDhatA che. temanI "e du:khIonA dardamAM bhAga lenArA ! uTha ApaNuM paMjAgajhalo paNa khUba lokapriya banI che. temanuM "pratIkSA" kAvya bane te je. Aja medAnomAM lAza paDI che. ane cinAba nadI joIe. sAMja paDI che. mArA priyatama ? cArebAju saMdhyAnA lehIthI bharI che. koI e (paMjAbanI) pAMce nadIomAM jhera raMge patharAyA che ane pazcimanA suraje lAla - lAla bheLavyuM che. ane te nadIoe e pANIthI dharatI sIMcI che." pAlava pAtharyo che. bhAre vakAra thayo che ane prakAzanA A darda bharyuM" kAvya vAcakane raDAve che. " vasALI' " mAM paMjAbanA kiraze adazya thayAM che. AkarA vacce have caMdranI pAlakhI vAkhI tavAramAM jAgatAM yuvaka yuvatIonA aramAna na gAyAM AvI pahoMcI che. tArA bharelI rAte have purNa thovanamAM che. vRddha che. 1956mAM amRtA prItamane kAvya saMgraha 'suhare' mATe sthira tArikAo paMTiyo kAMte che. ane jo tene kira nuM sUtara sAhitya akAdamI puraskAra prApta thayA. sunehare eTale saMdeza. kheMcI rahI che. pRthvI para sarvatra nIravatA che. vyomanidrAvaza che gIta likha dI hAM " "huM gIta lakhuM chu" kAvyamAM te rAtrIne chello prahara zarU thayo che. have thoDA samayamAM prabhAtanI kahe che. bherI vAgaze. AkAzamAM prakAza patharAye che. suvaNa uSA AvI che. priyatama haju sudhI tame na AvyA. te sAjana, ATale umara bharadI Araja hai uMmara bhara de gama dA rAja; vilaMba kema ? socadI hAM zAyada koI bana jAye merI AvAja.
Page #606
--------------------------------------------------------------------------
________________ 628 bhAratIya asmitA bana jAe AvAja merI aja jamAne dI AvAja; mohanasiMha veda ane carasiMha "zahide agAu vArtAo lakhI mere gama de rAja andara basa jAe duniyA dA rAja, hatI paraMtu Adhunika paMjAbI vArtAne sAce AraMbha te i. sa. 1930 pachI ja thaze. navala kathAkAra tarIke jANItA nAnakasiMhane tenI icchA che ke jIvana bharanA duHkhanA rAjamAMthI koI tenI prathama vArtA saMgraha 'haju be hAra" 1934mAM pragaTa thayo ane vANI bane te vANI jamAnAne avAja thAya ane duniyAnuM rAjya gurabakSasiMhane vArtA saMgraha 1938mAM pragaTa thayo. paMjAbI vArtA tenA du:khamAM vase. lekhana para pazcimanI asaro paDavA lAgI sau prathama santasiMha sekho e samAjavAdI ane navIna DhaMganI vArtAo lakhavAnuM zarU Adhunika paMjAbI kaviomAM bAbA baLavaMte paraMparAne sauthI karyuM temane 1934mAM pragaTa thayela vArtA saMgraha atyaMta lokapriya saphaLa viniyoga karyo che. prItamasiMha saphIrane "Ada-jugAda" cA. 196pamAM sAhitya akAdamI puraskAra prApta karanAra vArtAkAvyasaMgraha lokapriya thayo che. ane te zRMgArapriya hovA chatAM kAra karatArasiMha duggale ji. 1917] paMjAbImAM jeTalI vArtAo rahasyAnubhUtinA kavi che. devendra satyArthI e ApaNuM kavizrI meghANI lakhI haze eTalI bIjI koIe bhAgye ja lakhI haze " kalAne jema lokagIta ane lekasa gItamAM noMdhapAtra pradAna karyuM che. 1964mAM khAtara kalA' mAM mAnanAra A vArtAkAre manovijJAnano paNa vArtA prabhajota korana (ja. 1924) tenA kAvyasaMgraha " bI" mATe kSetre sAre upayoga karyo dhIme dhIme navalikAnA kendramAMthI kathA khasI sAhitya akAdamIno puraskAra maLe. prabhajeta kora kavayitrI uparAMta gaI ane tenuM sthAna mANase lIdhuM A parivartana lAvanAra hatA eka sArI vArtA lekhikA che. harabhajanasi nA kALe paNa premathI duggala. mananI lAgaNIonA amUrtarUpane te zabdo mArA upasAvI manohara vaMcAya che. emane "tAra tupakA' kAvya saMgraha atyaMta suMdara che, banAve che. teSasiMha dhIra ucca kakSAnAM vAtAM kAra che. teo sAmyavAda temane paNa sAhitya akAdamI puraskAra prApta thayA che, takhtasiMha ane manuSyanI mAnavatA para vizvAsa rAkhanArA AdarzavAdI AzAurdUmAM kavitA lakhe che temanA cAra saMgraha 'vaMgAra", "kAvyahilUna', vAdI lekhaka che. kisAno majura ane zramajIvIone pAtro ane 'habale' ane 'anakha phUla" pragaTa thayAM che. karatArasiMha dugga jIvana pratye teo UMDI sahAnubhUti darzAve che. 1950 sudhImAM lo kAvya saMgraha baMda daravAje' ane jJAnasiMhane "dharatI ghumI rahI mahendrasiMha saranAne vArtA saMgraha pragaTa thayo. ane vArtA kalAne sAro Adara pAmyA che. nagara kAvya tarIke surIndra bIlanuM eka navo siddhahasta kalAkAra raMgIna zailI ane manovijJAna sAthe A zaheramAM ! " kAvya jovA jevuM che te kahe che "A zahe kSetramAM AvI paDe. kulavaMtasi he vikapara aMgreja vArtAkAra ramAM dhamAla cAlI rahI che kAgaDAonAM zorabakoramAM badhAMnAM kAne samaraseTa' momano prabhAva varatAya che. 1950 thI temanAM cAra baherAza AvI che. zaMkAnuM cakra pharI rahyuM che. badhI saDako tapI uparAMta vArtA saMgraha pragaTa thaI cUkI che. ane vArtAkAra tarIke uThI che koNa ubhuM raheze saLagatA paga para ? mohanajita 'tamAro temaNe sArI khyAtI pAmyA che. kavayitrI amRtA prItamanI vArtAo deha mArI zaramano Ayane che." kahI mANase mANasanI karela durdazA adhika bhAvavAhI che. surindarasiMha narulA ane gurUmukhasiMha musAvarNave che. satIkumAra "mRtyu " eka biMba' mAM kahe che. saLagatI kIra rAjanitI jeTale ja rasa vArtA lekhanamAM le che. lekhikAomAM nArInI pratimA kAcane teDayA vinA ja zo-kesamAM goThavAI che. amRtA prItama uparAMta prabhajana kaura, dalIpakara dIvAnA, ajItakara A-mRtyu jarna AvyuM ke mRtyu bAda huM vicAramAM DU chuM ? harindara kora grevAla jANItI vArtA lekhIkAo che. navA lekhake bIjI eka racanAmAM te kahe che. "ardhaniMdrAmAM DhaLelo rAtrInA navInatA lAve che temAM lesana bakSI, amarasiMha, devendrara ukhala madhya prahara lacaDatA paganI Thokare ecata jAgI jAya che ane cake che. " ema. esa 2dhavAe kalA ane legItA saMbaMdhI jazavaMtasiM ha kamala, satanAmasiMha pAthI, karatArasiMha surI harIkulU de lekagIta' 'kAMgaDe de lekagIta' vagere pustaka dvArA mahatva siMha dilabara vagere mukhya che. devendra AcArya paNa sArA vArtAkAra che. daravarSe vArtA lekhana ane vAMcana ne zokha paMjAbIe mAM pUrNa kArya karyuM che. 1964mAM zivakumArane (ja. 1937) 'lunA" vadhato jAya che. ane navIna vArtAkAro kSetramAM pravezatA jAya che. kAvya saMgraha mATe akAdamInA puraskAra mAnyA. vArtAkAremAMthI keTalAke sArI navalakathAo paNa lakhI che. bhAI vIrasIha pachI kavitAmAM jema mohanasiMhanuM nAma prasiddha che, tema gadyanAM kSetre gurU bakSasiMhanuM nAma prasiddha che. 1961 mAM "Ika siAna do talavAra' nI navalakathA mATe amerIkAthI IjaneranI upAdhi laI AvI temaNe bhAratamAM lAhora sAhila akAdamI puraskAra !Apta karanAra nAnakasiMha (ja. 1897) amRtasaranI vacce prItanagara vasAvyuM. ane "prItalaDI' mAsikanuM Adhunika paMkhI navalakathAnA pitA kaDI kAya. temaNe pacAsa saMpAdana kArya karI junA rivAje virUddha samAja sudhArAnuM AMdo- uparAMta tio racI che. 1948 mAM "merI duniyA' nAmanI lana jagADayuM. te eka sArA navalakthAkAra ane vArtAkAra manAya temanI AtmakathA pragaTa thaI. "eka myAna be talavAra " ameche. te Adhunika paMjAbI bhASAnAM janaka gaNAya che. guru bakSasIMha rikAmAM paMjAbIoe sthApela krAMtikArI gadara pATI netA AdarzavAdI lekhaka che. temanI bhASA ane zailImAM jAdu che. temanA sarabhAnA karanArasihanA jIvana ane pravRttio para racAyela aMtipanna navatejasIha paNa sArA vArtAkAra che. paMjAbI bhASAmAM kavitA hAsika navalakathA che, " pavitra pApI ' Adamakhera (1953), pachI vArtAnuM piSaNa ghaNAM lADakoDathI thayuM. bhAI vIrasIMhe bhAI saMgama (1954) nAsura (1954) vagere temanI jANItI navala Jain Education Intemational For Private & Personal use only
Page #607
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha kathAo che. temanI navalakathAomAM sAmAjika samasyA sAthe premanA operA bhajavyuM. keTalIka khAtrIo chatAM te lokone gamyuM. rAnatANAvANA AvI jAya che. emanI navalakathAo kathA rasane kAraNe lAla AhujA, guradayAlasi ha kula. amarikasiMha, baravIrasiMha ane saraLa pravAhI zailIne kAraNe yuvAna vargamAM khUba vaMcAya che. dursIjha vagere e paMjAbImAM nATo lakhyAM che. ane lakhe che paraMtu karnala narendrapAlasiMha paNa sArA navalakathAkAra che. " amana de rAha' paMjAbI nATaka raMgabhUmino udhdhAra karavAnuM jIvana dhyeya mAnanAra mAM brahmadezamAM yuddhane anubhava laI Avela saMniyukta keTalI kharAba balavaMta gAga janma 1918) sauthI prasiddha nATayakAra che. temaNe vastu che, te batAve che. * triyAnIla" mAM bacapaNathI AdheDa umara racela bhAratanA 'raMgamaMca" graMtha mATe 1962mAM sAhitya akAdamIsudhI strIne samAjanA baMdhanene sAmane karavAmAM keTalI lAcArI ne puraskAra apAyo che. temaNe lakhelAM bAre graMthamAM 1944 mAM sahana karavI paDe che te darzAvyuM che. jazavaMtasiMha kamalanI "rU5- temanuM raceluM lehA-kuTa temaja ka sa (1952) "kanaka dI belI dhArA' mAM zikSikA banelI anAtha chokarI duniyAnI ane patinI ( 954) nATaka atyaMta prabhAvazALI ane navIna DhaMganA che. zakAthI kevI parezAna thAya che, chatAM Akhare jIta meLave che te ene' (1949) temane ekAMkI nATaka saMgraha che. temanAM nATakanA sarasa rIte varNavyuM che. surendrasiMha narulAnI 'diladariyA' eka aMgrejImAM bhASAntara thayAM che. ane keTalAka paradezamAM bhajavAyAM che, kalAkAra ane tenI sAthe saMbaMdha rAkhanAra cAra strIonI kathA che. deza paradezamAM pharI tema raMgabhUmine sAro abhyAsa karyo vaMDayA ghara' - jugindara jogI ane temanAM patnI hari- che. haja paMjAbI raMgabhUminA vikAsa mATe ghaNuM karavAnuM ndara grevAlanI sahakRti che. temAM paMjAbanA bhAgalA pahelAnuM eka Avazyaka che. gAgI tene mATe mahenata kare che. balavanta gAgIe sukhI kuTuMba bhAgalA thatAM kevuM vera vikhera thaI jAya che te Ale- vArtAo ane navalakathA ka kAnA [1944 ] paNa lakhyAM che. khAyuM che. je ka"" te kaMTha mahendrasiMha saranAnI suMdara navalakathA harakizanasihe jalaMdharathI "paMjAbI sahita" sAmayika pragaTa karI che. haranAmadAsa saharAInI lehagaDha mahAna zikhavIra bandA bahA- UMcuM ghAraNa jALavyuM che. paMjAbI sAhityamAM sAruM ane narasuM ne dara vize che. sapheda poza" mAM netA bananAra kevI halakaTa tarakIba takAvata pArakhavAnI jarUra che. ane yuktio race che te batAvI samAjanA da bhI ane ADaMbarI jIvana para kaTAkSa karyo che. mAsTara tArAsiMha paNa navalakathAo paMjAbI sAhitya akAdamIe keTaluMka agatyanuM kArya karyuM che lakhI che. rAjendrasiMha bedInI navala " eka cAdara melI sI " ane karI rahI che. ItarasiMhanA " kAvya adhyayananA pustake eka sImA cihana samI che. prItamasiMhane zabdakoza, che rAjendraprasAda jIvananI pragaTa karelAM che. ane bIjI bhASAnA ziSTa graMthanA anuvAdo paNa pragaTa thaI rahyAM paMjAbamAM nATakonuM kSetra avikasita rahyuM che gAmaDAmAM bhAMDa che. vidvAna kapUrasihe keTalAMka gaMbhIra viSayo para lekho lakhyAM che ane bahurUpIe manaraMjana kare che. kRpA sAgaranuM" " mahArANuM ane te pustakAkAre pragaTa thayela che. Ama paMjAbI sAhitya raNajItasiMha " sarakRti che. vIsamI sadInA AraMbhe aMgreja vikAsane paMthe AgaLa vadhI rahyuM che. mahilA nArA riyAse 1913mAM IzvaracaMdra naMdAne nATaka lakhavA preryA ane dayALasiMha kolejamAM dulahana' nATaka bhajavAyuM. 1920 mAM naMdAnuM 'subhadrA' nATaka mazadara thayuM. e nATakamAM vidhavA-vivAhane prazna carcAya che. 1930mAM temanuM "lIlA kI vyAha" paherAmaNInI prayA viruddhanuM nATaka lokone gamyuM naMdAnI bhASA joradAra che. temaNe gAmegAma ghumIne nATake ne bhajavI kapriya banAvyAM. 1930 pachI Adhunika mane vijJAne nATakamAM santasiMha senA nATaka dvArA praveza karyo. paNa temane vArtAlApa saraLa nathI. 1941 pachI phajhaladIna ane raphIpIre nATako lakhyAM. baMne nATayakAro pAkIratAnamAM rahI gayA. phajhaladInanuM 'piMDa de varI" devuM ane dArUnI kharAbI darzAvatuM prasidhdha nATaka che. raphI pIra para pazcimane prabhAva che. "aMkhiyAM' ane 'varI temanAM lokapriya nATaka che. haracaranasiMhanA nATakamAM grAmajIvananAM citra rajU thAya che. karatArasiMha duggalanAM nATaka reDiye parathI prasArita thAya che. sane 1950 mAM gurUdayAla khesalAe 'paMjAbI thiyeTara ne pAye nAkhyo, temaNe pitAnAM khUNe beThI dhI" ane juniyA dA joDA" nATaka bhajavI prasiddhi meLavI. dha dehalI ArTa yiyeTare zIlA bhATiyA e "hIra rAMjhe paranuM saMgIta-nATaka
Page #608
--------------------------------------------------------------------------
________________ 30 zikSaNamAM krAMti dareka vidyArthIne hAyanu kAma, hRdayane poSaNa ne buddhinA vikAsa maLyo joI che. guNa vikAsa mATe prathama cAritrya udyoga zIlatA ane sevA bhAvanA ane zrApa vijJAna apAya te vidhArthI ne! sarvAMgI vikA sa sA zrI za kA ya. 'vinobA' Phones : 312128-312158 Before buying elsewhere Please contact us- " to 24" '' to 12' 2' to 12' ,' to 12' 99 With Best Compliments FromKADAKIA TRADING CORPORATION FOR WATER METERS G. 1. PIPES C. I. REFLUX VALVES C. I. STRAINERS . Gram : 'STEAMTRAP Old water meters are repaired with guarantee & Satisfaction BOMBAY TABLET MFG CO. Manufacturers of Pharmaceutical Products 304, Shamaldas Gandhi Marg, (Princess Street) BOMBAY-2 BR 3. Bibijan Street Nagdevil LOMBAY-3 - hArdika zubhecchA Aje hajArA jana kuTuMbe pAse pUratuM anna nathI. pUratAM kapaDAM nathI. mAMdagI sAravAra ke bALakone bhaNAvavA paisA nathI. madhyama varga du;khanI cakkImAM pIsAI rahyo che. madhyama varga samAjathI karAya raju che. dhanika varga lahera mANe ne sAdharmI bhAie bhukhe mare e sAmAjIka nyAya nathI ja. sAcuMsAdharmika vaga vAtsalya za phATI ApIne madhyama vargane pagabhara karavAmAM che. vallabhavANI' bhAratIya asmitA Phone FactoryTABLET HOUSE Near Gurgaon Talkies, Garegaon (East) BOMBAY-53 (NB) Phone -"692137 Phones : Offi. 322493 Resi. 357344 352733 BHAGUBHAI & SONS 32/A, Shamaldas Gandhi Marg, BOMB+Y-2 B. 299345
Page #609
--------------------------------------------------------------------------
________________ baMgALI sAhityanI vikAsarekhA. zrI kRSNavadana jeTalI prAkRtika saudaryathI manahara zaya yAmalA baMgALa dezamAM madhyayugIna dvitIya parva: caitanya yuga [ amAnuSika I. sa. agiyAra karoDa uparAMta mAna vase che. temAMthI cAra karoDa upa- 1500 - 170 sudhI ]. rAMta bhAratanA ane sAta karoDa uparAMta pAkistAnanA je hAla bAMgalA dezanA nAme jANIto thayela che tenA nAgarIke che. bhAratIya baMgALI lokomAM pracalita kRSNa bhakita ane anurAga kRSNa bhASAo bolanArAnI saMkhyAnI dRSTie baMgALI bhASAnuM sthAna lIlAnA gIto rUpe zrI caitanyadeva ( sane 1486-1533 ) nI sAtama-AThamu gaNAya, paraMtu baMgALI sAhitya je vikAsa sAthe Alamaya pratibhAthI sajita kIrtanamAM sAhitya svarUpa pAmyAM. che ane samRddhi prApta karI che. te dRSTi baMgALI sAhityanuM sthAna caitanyadeve-gaurAMga prabhu-navadipanA nimAI e cha varSa AkhA ghaNuM UMcuM che. e sAhityanI aneka suMdara sAhitya - kRtionA bhAratanI yAtrA karI ane jIvananA chellAM aDhAra varSa purImAM rAta bhAratanA aneka bhASAomAM ane paradezI bhASAonA anuvAdo thatAM divasa kRSNalIlAnAM kartAne sulalita svarathI AlApI vItAvyAM. rahyA che. bhAratanA kavivara ravIndranAtha ThAkuranI A mAtRbhASAnA temanI preraNAthI baMgALa ane DisAmAM prema ane bhakitanA pura sAhityane itihAsa ghaNe tejasvI che. jevuM AvI gayuM. ce tanya yugamAM cAra mukhya sAhityika dhArAo vahe che. baMgALI bhASA mAgadhIapabhraMza'nI kanyA che. u DayA, asamiyA, cilI vagere tenI baheno che. baMgALI bhASAne janma I. sa. 900 nI (1) vaiSNava padAvalI AsapAsa thayo. tene prathama sAhityarUpe gaNAto prAcInayugaHcaryApa | (2) vaiSNava jIvanI (amAnusika I. sa. 900 thI 1200 sudhI) yuga che. caryApadanI racanA vIsa siddhAcAryoe karI hatI. tenuM lakSya kavitAnI nahi, (3) maMgala kAvya tathA paurANika AkhyAna kAvya. paNa guhya sAdhanAnI abhivyakita sAMketika bhASAmAM-che. pAla ane I. sa. 15, 0 thI 1700 baMgALI sAhityamAM vaiSNava padAsena vaMzanA zAsanakAlamAM carcApado lakhAyAM che. bAramI sadIne valIne suvarNa yuga che. tenA mukhya gAyake che. saMskRta " gIta chellA bhAgamAM baMgALA para tu AkramaNe thayAM ane te amA goviMda"nA baMgALI kavi jayadeva, maithila kekila vidyApati ane nunI a AcAra rakatanI hoLI ane vidhvaMsanA samayamAM ghaNuM caMDidAsa. vizva padAvalInA pAMca hajAra padonA racanArA hindu sAhitya nAza pAmyuM. Iliyasa zAhanA (sane 1345-1357) sama ane muralIma kavio bhakata che. temAM caMDIdAsa, jJAnadAsa ane yamAM zAMti sthapAI ane baMgALI sAhityane madhyayuga [350 goviMdadAsa suprasiddha che. A kavionuM bhakita svarUpa nIcenI 140 thI sarU thaI 176 0-1890 sudhI] zarU thayo. madhyayugIna mama spaNa paMkitao vyakata kare che. baMgALI sAhitya traNa dhArAo rUpe vasyuM. badhUki Ara baliba AmI mAre vadhu zuM kahevuM ? [1] paurANika zAkhA jIvane marane janame jana jIvane mara jame ane tame ja ]] vaiSNava sAhitya ane prANunAtha haIbe sumi mArA prabhu prANanAtha ho. [3] maMgala kAvyanI dhArA. caMDidAsanI nIcenI paMkitao mAnava mahimA gAya che. paurANika dhArAmAM rAmAyaNa, mahAbhArata vagerenA AdhAra para sunaha mAnukhabhAI, sabAra upara mAnukha satya, tAhAra upara aneka AkhyAnake-kAvya racAyAM. veNuva sAhityane caitanyadeve nAI. sAMbhaLo mAnava baMdhuo A jagatamAM badhAM karatAM mAnava premAmRtathI taraboLa karyuM. manasA maMgala, dharmamaMgala, sivAyana satya che ane tethI vadhu kAMI nathI. vaiSNava jIvana-bhakita cari. vagere kA dvArA maMgala kA nI eka paraMparA cAlI. tromAM kRSNadAsa kavirAja kRta "zrI caitanya caritAmRta" sarvazreSTha graMtha che. madhyayuganA prathama parvanA kati staMbhe che "zrI kRSNa kIrtana"nA racanAra baDU caMDidAsa, baMgALI rAmAyaNanA amara maMgala kAvya : mAnavanI yA, sAMsArika jIvana sAthe jhajhumatA gAyaka : rtivAsa, "zrI kRSNa vijaya"nA sarjaka mAlAdhAra basu mAnavanA citro rajU kare che. temAM zreSTha che. kavi ka kaNacaMDI ane "manasAmaMgala"nA lekhaka vipradAsa pipalAI. athavA mukuMdarAya cukavatI kRta caMDImaMgala kAvya. baMgALI lekamAM Jain Education Intemational
Page #610
--------------------------------------------------------------------------
________________ 632 maMgalacaMDInuM vrata pracalita che. maMgalacaMDIkALyamAM be svataMtra kathA vadhelI che. prathama kAvrata vyApanI kathA ane bIjI pati viNAnI pagaDha" parAma cAnuM kAvya raca ane cittAkaraka che. gaMgAmAla, rAyamagala, magana ziva ane umAnI kathAnuM suMdara kAvya 'zivAyana' A paraMparAnI suMdara kRttika che. dhArA chIpAya banI gaI hatI. aMgrejI zAsane pazcimI vicAra dhArA paiDI ane baMgALI sAhityamAM zuM navajAgaraNanA yuga maDAyo I. sa. 1798 mAM niliyama DerInI adhyatAmAM ghaTa vividhama kAlejanI sthApanA thai karI sAthe te pahelAM zra rAmapuramAM bhaMgALI mudraNAlaya sthApI. gALImAM bAyabala vagere khristo dhama graMthAnA pracAra zarU karyAM hatA. rI sAhebe phATa viliyama lenA vidyArthI e mATe baMgALI graMtha lakhAvyA. temanA munazI rAmarAya cu dvArA racAyela "rAjA pratApAditya carita" baMgALI sAhitya nA prathama molikAya manAya che. dasa viliyama lenA pitA mAM mRtyujaya vidyAlaMkAra baMgALI gadyanA sArA lekhaka manAtA hatA. baMgALI gadyane navI dizAmAM vALavAnu ane anuprerita karavAnuM kAya. rAjA rAmapena rAtre (I. sa. 172-1833) bharyuM. Apa nika bhAratIya jIvananA A lokataMbha samAna rAjA rAmameAhanarAya saMskRta, phArasI, arabI vagere bhASAe jAtA hatA. ane e para vizeSa adhikAra dharAvatA, 1814 thI te kalakattAmAM rahetA ane baMgALamAM kAzIrAmadAsa kRta mahAbhAratane sArA pracAra thayA temaNe ekezvaravAdanI upAsanA nimitte eka sabhA sthApI. che. maMgala kAvyo uparAMta nAya sAhitya paNa baMgALImAM mahatva dharAve che. sAcAnI akaka zakti, gApIca'da zabda ane tenI mAtA manAvatI, guru gorakSanAthanI kathA A samayamAM lakhAi. " vedAnta graMtha '" ane "vedAnta sAra" nAmanA pustakA baMgALImAM khinI e nagALA samAjamAM bhAre utsAha pedA karI TamAM lakhI temaze mA mane puSTi ApI. rAnta rAmapeAdanarAyanI rAkata hindu kaoNleja kalakattAmAM sthapAI. A kelejanA medhAvI vidyArthI - rASTra, samAja ane sAhityamAM A leAkamayI pratibhA ANI. aMgrejI sAhitya ane pAzcAtya vidyAdhyayana sAthe bhAratanI prAcIna saMskRtinI thApaNa sAcavavA ane khristI dharmanA prabhASathI hindu samAjane mukta rAkhavA temaNe vividha lekhA dvArA prayatno karyAM. rAjA rAmameAhanarAye baMgALImAM dasa-agIyAra graMthA racyA. temanA samayathI aMgrejI ane saMskRtanA prathA baMgALI bhASAmAM anUdita cavA lAgyA. khristI pAdarIonA prayatnathI 1818 mAM prathama "samAcAra darpaNa" akhabAra chapAyuM ane rAmameAhanarAyanA prayAsathI 1821 thI "samvAda kaumudI" patrikA pragaTa thavA lAgI. kavi IzvaradAse 'samvAda prabhAkara " [1831] mAM sulalita sAhitya racanA prathamavAra pragaTa karI. maharSi devendranAya ThAkure 1843 mAM " tatva kheAdhinI" patrikA prakAzita karAvI. akSayakumAra datta ane izvaramaMdra vidyAragara khA patrikAnA mukhya lekhakAmAM hatA. 1814 thI nUtana nATaya racanA ane nATayAbhinaya zarU thayA. 1858 mAM kavi raMgalAla baMdopAdhyAye padminI" nAme kAvya lakhyuM ane eja varSoMmAM pyArI cAMda mitra-TekacaMda ThAkure racela AvAlera kare..tulAba " pragaTa prathama baMgALI navalakathA thaI. caitanya yuganA aruNe!daya sAthe ja I. sa. 1500-1550nA gALAmAM mahAbhAratamAM anuvAda satrama athavA ravIndra paramezvare karyAM. gauDezvara husena zAha (i. sa. 1493-1519) tathA temanA putra nasaratazAhanA nAma baMgALI sAhityanA peSaka tarIke suvarNAkSare lakhAyAM che. temanA senApati parAgalakhAMnA putra TyuTikhAMe zrI karaNanandI dArA mahAbhAratamAM azvaSedha parva tathA bIjI kathAo joDI tene hi~khAMnuM mahAbhArata kahe che. premAkhyAna kAmyAnI rasadhArA ArAkAnanI rAjasabhAnA daulata-ee kAjI tathA alAele vahevaDAvI. daulatakAjIe "satImayanAmatI ' athavA " kAracavAnI " kAvya lakhyuM paNa te adhurU rahyuM. ane kavi alAele tene I. sa. 1659mAM samApta karyuM. kavi alAle hindI kavi malika muhammada jAyasInA'padmAvata' ne AdhAre " padmAvatI kAvya lakhyu. A baMgALI sAhityanuM eka unja vaLa ratna che. madhyayugIna tRtIya parva : navAlI zAsana [I. sa. 17001800] : kAvya tathA aDhAramI zaDImAM hiMdubAne phArasI, sAhitya zIkhavAnuM zarU sa ane phArasI bhAgAnI asara...gALAmAM ANI. kavi bharatacaMdra rAye ( sane. 1731-1763 ) " annadAma gala vicAyuM varanI pratya kA lakhI nipuNa zabdazilpInuM vAvaidagdha darzAvyuM. annadA moMgala ' nA gotA rAjakaMDamAM maNimAlA jevAM che. kavi rAmaprasAda sene " kAlikA maMgala '" tathA "zAkta padAvalI " nA bhaktirasathI janahRdayane viSeAhita karyuM . A sadImAM musalamAna kaviee bharakhI-phArasInI praNya gAthAonI. paraparAmAM ghaNAM prathama kApyuM. mAM ane gALI bhASAne garamI-phArasI bAvAnI jALamAM, jakaDI dIdhI. Adhunika yuga :- (I. sa. 1800 thI aMgrejI rAjyanI sthApanA thatAM pahelAMja madhyayugIna sAhityika bhAratIya asmitA agALI gadyamAM yugAntara karavAnuM zreya izvaracaMdra vidyAsA garane (sane 1820-1891) che. temanAmAM samatA ane mAnavatAvAdI dRSTikoNa hatA vidyAsAgare e prakAranA graMthA racyA. bAdhAghdha 1851) zanamAM (pa) mItAnA vanavAsa AkhyAna majarI vagere ziphAgu-muvaka ja che. samAja sudhArAnI dRSTie lakhAyela vidhavA vivAda prastAva (pa6) tathA bahavivAda sabaMdhI pustako temanI maulika nAJA che. temAM zrakAma dIdho
Page #611
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtivA sApe tIkhA vyaMgya che. vidyA sAgarI bhAvA"mAM prAMjalatA sAthe garimA ane pravAhamayatA dekhAi Ave che. akSayakumAra dattanI "bhArata varSa upAsaka 'pradAyamAM rasanA bhAvamAM lekhananI sAravArika zakitanA pazcima maLe che. gaLAnI prathama navalakathA "AlAlera ghare dulAla"mAM sIdhI sAdI pravAmayI bhASAmAM takArlIna samAjanuM mArmika citra AlekhAyuM che. bhUdeva mukhopAdhyAya ane hAma khAMcAra nakamA" nAmanI sarasa kRttinA lekhaka kA pramAdasi gadya lekhakomAM nItA yA. gALo nATako che (khapremAM ardita) gamaca para lAva vAnuM zreya herAsima levede nAmanA raziyanane che. A nATakA kalakattAmAM sane 9pamAM bhajavAyA, parantu abhinayanI daSTie rAmanArAyaNa tarka ratnanuM 'kulIna kula sava sva' ja prathama saphaLa nATaka kahevAya (1854) te vakhatanA nATakonu lakSya samAja sudhAra hatuM. baMgALI nADAnA vikAsamAM navayuganuM prathane nAnA bevaLAviyamAM AvelA rAja-bhAnamAM pu. vI. 'nAvalI' (1858) nATakanA abhinaya oI kavi mAIkala madhusUdana dattAnA hRdayamAM nATaka lakhavAnI preraNA jAgI. dInabaMdhu mitranuM "nIla darpaNa' nATaka sAmAjika ane rASTrIya cetanAne jagADavAnA prathama prayAsa hatA. svAdhInatAne sarva prathama ravara raMgalAlanI kavitAmAM che. (33 zAvI ane vAkhAnAmAM bApAdhyAya nI bekhinIe navI dizA tarapha kadama uDAvyuM. madhusUdana nA samakAlIna kavi bihArIlAla cakravatI zArAmazA kALamAM bhAvukatA ane anubhUtinA svayaMsphUrita Avega darzAve che. hemacaMdra ropAdhyAya(1838- 93) kRta "vRttasaDAra che tathA navInasena (18-19 huM huM hatuM - jI kRSNavanI ', ' mepa vadhe. jema mahAkAvyonArDamAM gaNAya che. temanA "bhAratasaMgIta " ane navInacaMdranA "pavAsIdu" necyAre te AdaranI daSTithI jue che. surendranAya majamudAre temanA " mahilA kA' mAM nArI mahimAna natanazana karAvyuM. nATaka sAhityano navo gR5 1912mAM sArvajanika 'gamaMcanI sthApanAthI coM. vInDanAmanA moTAbhAi jayotI-hanApAra samAja sudhArA ane rASTra cetanAne jAgRta karanArA nATako ApyAM ane girIzacaMdra vaiSe (1844-1913) paurANika, aitihAsika, sAmAjika tathA pArivArika nATako racI janatA para khUba prabhAva pAThyo. vIndra yugaH gItAMjalI dvArA I. sa. 19 nuM vizvavikhyAta sAhityanuM nebela pArite Sika prApta karanAra kavivara ravIndranAtha DAkura (TAgeAra) { i. sa. 1913-14) nI bahumukhI pratimAe. bakriDanA uttarAdhikArI tarIke yugane pUra Aveti ka... IndranAtha ThAkure tapA temanA meTAbAI undranAtha, genDanAya, patindranAca tamA moTI bana va kumArIe gALa sArdityane paNa pradAna kayu che. svIndranAthe sAhityanA eka eka kSetramAM aneka nIna sirhiSa prApta karI che. ravIndranAthanA kAvyo, nATako, navavadhAo, vArtAo, nibo vagere jaina bhASAMtara dvArA deza videzamAM pheMkAmAM ane bhAratIya sAhityanI patAkA vizvamAM pharakavA lAgI. ravIndra sAhitya ane ravIndranAtha vizenuM sAhitya eTaluM vipula che ke tenA vize aneka lekhe ane graMtha racAya. ravIndranI pratimAe aneka kavi ane sAhityakAronA mA prAta karyAM. akSayakumAra vaDAla (1860-1919) kAminIAya ( 1864 - 1933 ) girIndra meAhanadAsI ( 1859 1924 ) vikhyAta nATayakAra dijendralAla rAya, kavi satyendranAtha datta (1832 - 1922), meAhitalAla majamudAra najarula islAma durga-vagere kavionu hRdaya ravIndra sAhitye vimugdha karyuM. yatIndranAtha senagupta tathA mAhitalAla majamudAranA sAhityamAM nUtanatA tathA molika daSTikoNunA AbhAsa thAya che. vikAsa yugaH badana dattA jevI prartibhAvAna vyakita ochI dekhAya che. khristI dhana gikAra karanAra ane aMgreja mahilA sAthe lagna karanAra A kavinuM prathama kAvya aMgrejImAM IMglAMDamAM pragaTa thayu, kalakattA pAchA bhAvI tema khaMgALImAM spanA karI, temo 'zirmA "dubhAvavI vagere traN nATako ane je AnA (1959-62) lakhyA temanI mAnakRti to miAhAra chadamAM mahAna kAvya "meghanAda va" che. khamikSara chaMdanA mULa baMgALI "payAra" mAM che. bhAvanI dRSTi e madhusUdananA kAvyamAM navInatA che. meghanAda vadha" mAM rAvaNu ane meghanAdane dezanI rakSA mATe jhajhumatA vIrA tarIke AlekhyAM che. ane OM nA nArI cariMgamAM 8 navInatAno unmukha che. te " vaMdemAtaram ' / pavitra sadezA navalakathAkAra aMkimacaMdra caTTopAdhyAye (sane 1808 - 1894) dezabharamAM phelAvyA. " aMgadana ' patrikA pragaTa karatA temanI prathama navalakathA za naMdinI' (1865) hatI ane chellI "rAjasiMha" (1893) A baMne vaccenA samayamAM temaNe cauda navalakathAo khI AnadamaDa " ane "devI caudharANI '' mAM dezapremanI bhAvanA jhaLake che. ane " viSavRkSa ', " IMdirA", ' rajanI ''"rAdhArANI '' sAmAjika navalakathAo che. baMkimacaMdra yugadaSTA ane yuga sRSTA hatA. temanI bagadarzana " pakiA dvArA temaNuM ghaNA navA lekhakane pratiSThita karyA. ramezacaMdra daro (1860- 939) etihAsika ane sAmAjika navalakathAomAM nUtana AdarornI sthApanA karI. ravIndranAtha TAgora-ThAkura paNa kimanI aitihAsika navalakathAnI dhArAmAM comeravAlI''dvArA vaLyA. aM tihAsika navalakathAeAmAM haraprasAda <. * jIrAnI surdInA prAra bamAM prabhAtakumAra mukhApALA (18731922) pANI mAM vArtAmo lakhI. temaze "mAsI', navIna sanyAsI", "ratnadoSa", "mora mAnya vagere cauda navalakrayAma dvArA grAmajIvana, nAgarikana, pArriyArika samasyAo, vAsakSa rasanI snigdhatA, viraha milananAM sumadhura citro AlekhyAM. AMja samaye sAhityAkAzamAM zaracchadranA udaya thayA. temanI navalakathAe bekArInAma", "garijIna", "nA", "nizAna", "zrIkAMta
Page #612
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratIya asmitA "patheradAbI pragaTa thatAM ja eka navIna kAMti jevuM lAgyuM. "kAlikalama" (1926) patrikAomAM A navIna ati Adhunika zaracce mAnavahRdayanA cira padanane sAMbhaLI tatakAlIna samAjacitra kavionuM sAhitya prakArita thavA lAgyuM ane A yugane "kallola mUrta karyuM. temanI navalakathAo parathI philma paNa taiyAra thaI che. yuga" nAma apAyuM. kalela yuganA mukhya lekhako hatA-premendra mitra, ajitakumAra dA jIvanAnaMdadAsa manISa ghaTaka, aciMtyakumAra citrakAra abanIndranAtha ThAkare ane "Abela-nAbela nA senagupta tathA budhdhadeva basu vagere. kalela yuganA kolAhalane zAMta kirtA sukumAra rAye bAla sAhityamAM sAro phALo ApTe. karavA 'zanikhAre ciDI' nAme patrikA zarU thaI "pravAsI" mAsika sAhityane yogya mArge laI javA prayAsa karyo. navA kavio ane baMgALI sAhityanI navIna dhArAmAM "sabUjapatra nAme sAmA sAhitya maMDaLa dvArA "paricaya" patrikAnuM prakAzana zarU thayuM. yike navIna preraNA ApI. tenA saMpAdaka pramatha caudhurI hatA. A patrikA dvArA sudhIndranAtha dAsa, amiya cakravatI, temanI maMDaLImAM atulacaMdra gupta ane ghUjaTIprasAda mukhopAdhyAya viSaga de kavioe aMgrejI, phreMca, jamana vagere vagere mahAnubhAvo hatA. "bhAratI', "sAdhanA, ane rAmAnaMda bhASAnI kavitAonuM rasAsvAdana karI tevA bhAva baMgALImAM caTTopAdhyAya dvArA saMpAdita "pravAsIo vagere mAsika-sAmayikee DhALavA stutya prayAsa karyo. navI peDhInA kaviomAM kendra mitra baMgALI sAhityane anekavidha samRddha karyuM. sauprathama ullekhanIya che. teo vArtAo ane kavitAmAM siddhahasta sama sAmayika yuga: che. premendra mitre kahyuM. "Ama kabi yata kAmarera Ara keMsArira Ara chu tAre. baMgabhaMganI caLavaLa, prathama vizvayuddha, jaliyAMvAlA bAganA amAnuSI hatyakAMDa, satyAgrahanuM AMdolana aMgrejI zikSaNane vistAra | mu. majurera Ami kabi yata Ita rera.'' temaNe kAvya rIti ane prabhAva, riyana krAMti vagere banAvAe bhAratanA jana jIvanamAM ane bhAvanAnI dRSTie ame rakana kavi volTa DITamenamAMthI preraNA jAgRti ANI ane vividhakSetre tene prabhAva paDaze ane sAhitya maLI. aciMtyakumAra senagupta (janma-19 2) kavitA karatAM paNa tenAthI raMgAyA vinA kema rahI zake ! vidrohI kavi kALa vArtAo, navalakathAo, ane jIvanacaritre vadhu la yAM che. temanA najarUla islAmanA kAvyanAM A saMgharSamaya yuganI sarva bhAvanAo prathama kAvyasa graha "amAvAsyA' (1930)thI "nIla AkAza" mRti ma te banI huMphADA mAravA lAgI. tenA aneka gItonI grAmophona sudhInI kavitAmAM thavananI mAdakatA, milana virahanI madhura smR2kaDI ghera ghera gU javA lAgI. sAsiyakAroe navIna mAnyatAo sAthe tio, amAsanI rAte kAMIka adhika pararakUTa tathA mArmika nUtana patha para AgaLa vadhavA prayAsa karyo. kavi mohitalAla banela che. majamudAra (1888-1952) tathA yatIndranAtha senagupta (18871954) stutya prayatna karyo. hitalAlanA prathama kAvya saMgraha buddhadeva bacu (janma 190 8) eka niSThAvAna tathA mananazIla 1921mAM pragaTa thayA. te dehAtmavAdI kavie dehane sarvoparI mAnya kavi che. temanA baMdira vadana', "dropadI 2 sADI -kAvyomAM ane gAyuM. "deha I amRta-ghaTa. Ama tArakena abhimAna haja mAMsala prema otaprota che. kAvyarIti para temanI dRSTi sUkama thaI amRta rUpI ghaTa che. yatIndranAtha senaguptane prathama kAvya saMgraha ane pariNAme chaMda-paTutA avani sAMdarya tadhA sahaja komaLa pravAha 1923mAM pragaTa thayuM ane teNe rastA saudayavAda para kaThora prahAra temanA kAvyomAM lakSaNo che. ajitakumAra datta temanA 'kusupara mAsa kAvya karI gAyuM; saMgrahadvArA cira maraNiya raheze. vAstavamAM A dhunika kaviomAM jIvanAnaMdadAse (ja. 1899 mRtyu 1954) prathama koTinA kavi che. te "cerA pujira the ke aMgrejI sAhityanA adhyApaka hatA. temanuM prathama kAvya 'jharApAleka ' eka khAne medya dhAra dine pAra (1927) tathA temane aMtima graMtha " eka kavitAra saMkalana " gebi-sAhArAra buke' (1954) che. banatA sena' kavinI eka anupama kalAkRti che. kavie jaDane mahattA ApI ane meM samAdhAna triyAmAM te dvArA kavi hajAra varSathI A dharatI para cAlanAra mAnava (1948) mAM gAyuH hRdayatA ciraMtana satyane abhivyakta kare che ane vartamAna tathA yauvane Ama kArenuM ghoSaNA atItane eka sAthe gUMthe che. pracalita upamAo choDI daI te prema bele kidhu nAI navIna yoje che. Adhunika kavitAmAM kavi sudhIndranAtha datta cetanA AmAra jaDe mizAle saba samAdhAna pAI ! ( 1901-1960) nAma dhanya suvi che, te apracalita zabda seI samAdhAna samAgata yae Aja, bahu vAparatA. kavi abhiya cakravatI (janma 1901) ravIndranAthanA Asana prAya jaDave lAge kena cetanAra jhAMjha " se TarI hatA. temanA kAvyamAM videzI sAhityane prabhAva che. viSNude (ja. 1909) prathama kAvya saMgraha "urvazI o ATe. dIdhuM marupanI parikramA pachI kavie prema, sukhaduHkhanI misa' (1972) thI mAMDI nAma rekhe che komala gAMdhAra ' vacce jIvananA prasAdanuM AsvAdana karyuM. "kalela" (1921) (1950) mAM lInI daSTie aneka prayoga karanAra che. te leka Jain Education Intemational For Private & Personal use only
Page #613
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRti dha kAvyanA banI sane apanAve che. kavi bhasena (ja. 191) mArkasITa kiva che. navalakathA sAhitya : kk zailananA mukhyapradhAma (ja. 1966) navalakathA sAhityamAM eka navIna cIle| pADanArA hatA. temanI pratibhA calacitrAnI vArtAo lakhavAmAM ja khAsa vaparAI para pAMcAlI " (1928) nA lekhaka vibhUti bhUSaNa baMdopAdhyAye temanI A navalamAM grAma jIvananI mamatA bharI mAtA ane zizudayanI takatAnuM anupama citra AlekhyuM che. digdarzaOka satyajita sAthe tenuM anupama citrapaTa banAvyuM che. temanI " AraNyaka C/C/ " Adaza hindu hATala "nutana " navalakacA kAMTika hovA chatAM rasika jIvana nikA thAya che. '' bhAratIya jJAnapIThanuM ekalAkha rUpiyAnuM paritASika "gadevatA ' navalakathAnA lekhaka tArAzakara bApAppAne ( 1949 - 1901 ) apaNuM thayuM hatuM. tee baMgALanA khyAtanAma navalakathAkAra che. ane temanI aneka kRtio rAIkramala (1970), jabasAdhara (1937), dhAtrI devatA (1939) 'kAlindI ' (1946) ArAgya niketana vagere zreSTha kalA kRti che. 33 ''vanaphUla '" nA upanAmathI jANItA DaoN khalAIspaMda mukhApAdhyAya (ja. 1899) kavi che, chatAM suMdara zailInI mane vizleSaNa navalakathAo nA kuzaLa kalAkAra che temanI aneka kRtiomAM * zI' (194 ) mRgayA vagere prathama koTinI racanA te ko ' madhusUdana ' ane vidyAsAgara nA sarasa nATako racyAM che. vananAM Ana da'kara rAye [190] "satyA satya" navalakathA-mAlAnI cha navaleAmAM bhArata varSa ane yurepanA AdhyAtmasaMdhAna traNa caritronA AdhAre prastuta karyAM che. emanu A saMyojana eka tihAsika ghaTanA che. mANika dhApAdhyAya [t& 8-1*5] asAdhAraNa zaktizALI navalakathAkAra hatA. "padmA najhIramAjhi" [1936] tathA putra nAgara RtikacAra [1946] temanA e zreSTha kRtio che. temanA ziSTa vastune tIkSNa aMgapI vaijJAnika hatI. te niLa bhAvaleza hIna zilpI che. hAsyarasanA lekhaka parazurAmana rAjarokhara badhuM ja 99], 'AnadIbAI mA galpa' vArtAsaMgraha mATe 95. mAM sAhitya akAdamIne puraskAra maLyA hatA. sarasakathA-sAhitya mATe dAdAmazAya'- kedAranAtha maMdo pAdhyAya (1863-1999) vibhUti bhUSaNa mukhopAdhyAya (1999) parimala gAsvAmI (1899) smaraNIya che. abhinayApayogI nATakonI racanA jeee karI temA AyIndranAya senagupta (1892-196) yogezama gorI (1989-1941) tulasIca' bAviMDI (1997-959) vagere virodha baraNIya che. agALI kRtiona bhAratanI sAhitya akAdamIe je prathama puraskAra yeAgya gaNI che te vize paNa so jANavuM Avazyaka che. 1955 mAM mRtyubAda kavi jIvanA naMdadAsanI (ja. 189. mRtyu 1954) zreSTha kavitA' graMtha 1956 mAM nAmAkara bApAdhyAya (188-1961) nI navalakathA Arogya niketana' 1957 mAM premendra mitra (ja. 19 4) nA kAvya saMgraha 'sAgara theke pherA'. 1958 mAM rAjazekhara basu parazurAma nI vArtAone saMgraha AnadIbAi ityAdI ga5' 1959 mAM gajendra mitra (ja. 1908) nI navalakathA 'kalakatAra kahe' (1952) 1961 mAM zazI bhUSaNa dAsagupta (ja. 1911) nA zAkata sa MpradAya vizeneA adhyayana gra Mtha bhAratera zakita-sAdhanA e zAkata sAhitya 1962mAM mAnada za'kararAya (janma 1904) nA ke jApAne pravAsa sAhityane 1960mAM amiyacakra vatI ag 1916 nA kAvya sahadharma rAma kaMdana' ne 1964 mAM samAya mukhapAzcAya ja 1914, nA kAja sama-ta dUra naI ne 1965 mAM viSNu de (ja. 1909) nA kAvya sa Mgraha-smRti sattA bhavizyata' ne 1966 mAM maneAja basu (ja. 1911) nI navalakathA 'nizI kuTu'ba ne 1967 mAM mughdhadeva basu (ja. 1908) nA nATaka 'tapasvI' eka taraNA' ne 635 Ama baMgaLI-sAhitya uttarAra vividha kSetrAmAM vistarI pragati sAdhI rahela che.'jarAsaMdhe'jela jIvananI navalakathAe ane vimalamitra. 'sAhebabIbI gulAma begama vizvAsa'mahAna navale za che. samA su, lIlA majamudAra, mAthA pRthvadevI vANIrAya, abhiyabhUSaNa majamudAra, satInAca bhAduDI, nArAyaN gaMgopAdhyAya, sumedhadhadha * sunnatA' nA lekhaka, pramathanAya khIzI vagere aneka sAhityakArA baMgALI sAhityane samRddha karI rahyA che. "mbarganA mAM sabada muvAlI, mAyAvara vagere sugasiMha che. ekamAM AchA pAMcase lekhakAe baMgALI bhASAmAM lakhavAno potAnA eka uttama banAvI saudhA che. temAM trIsekanuM jIvana ja sAhitya lekhana para avala Mbita che. ravatatrA prApti bAda baMgALI jIvana vibhakta thayuM che-vicchinna thayu che. ane AjanA baMgALI sAhityamAM te pratibiMbita thAya che. 888
Page #614
--------------------------------------------------------------------------
________________ 636 bhAratIya asmitA With Best Compliments from SHREEYAMUNA MILLS CO. LTD., VASANT ENGINEERING Limited. Pratapnagar, BARODA-4 2. naM. 552 tAra : nagIna kAM. : 'Naginco' mesarsa nagInadAsa kasturacaMda enDa bradharsa pa. bo. naM. 19 mahetA mArakeTa - surendranagara tAra : nyu eIja nyu eIja InDasTrIjha ( che. be. naM. 3 AMbAvADI pAse, - surendranagara Jain Education Intemational
Page #615
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratamAM gujarAtI sAhitya zrI. rameza. trivedI koIpaNa pradezanA lokonI bhASAnuM sAhitya, e pradezanA lokoe caMdanathI temanA zarIra madhamaLe che ane te rati samI yuvatIe kALa paTa para pADelI saMskArajIvananI pagalIo che e dvArA ja, sAthe mahAle che. ane ahiyAMnI strIonuM saundarya paNa anupama che. e sAhitya jIvatI prajAnI bhAviyAtrA samajAya tama suvarNane emane raMga che. lAla ane mRdu emanA hoTha che; emanI vANI amRtasamI mIThI che; emanuM mukha che kamalasama, gujarAta pradezamAM AvIne vaselI prajA mULa te zaka kuLanI ane AMkhamAM che nIlakamalanA teje. guja2 yuvatIonI mAhinAthI eka bhaTakatI jAti-nomadic tribe tarIke Azare chaThThA saikAmAM yuvAno mugdha bane emAM zI navAI ?' uttarethI bhAratamAM pravezI tyAMthI dakSiNe pajAbamAM, rAjasthAna namAM ane ema AgaLa vadhatAM vadhatAM saurA TU temaja narmadA A gujarAta pradezamAM aneka rAjAo, kuzaLa maMtrIo ane sudhInA pradezamAM phelAI. e, gurjarane Azraya ApanArI bhami guja, vANijyazArA zreSThIo thaI gayA che. ItihAsanAM pRSThomAM anekavAra ratrA, gujarabhUmi, gurarASTra, gujAta ke gujarAta ema kALakrame temaNe suvarNAkSaro kotaryA che. gujarAta, gujarAta bahAra oLakhAtuM, oLakhAI. te evA mahAnubhAvone kAraNe. tevI ja rIte A bhUmimAM kalikAla sarvajJa zrI hemacaMdrAcAryathI mAMDI umAzaMkara jozI sudhInA uttama te aNahilavADanA raMga' ema je kavivacana gavAyuM che. temAM sArasvatonuM pradAna gujarAta pradezanuM sUkSma zarIra bAMdhavAmAM ciracApAkaTa (cAvaDA ) vaMzanA bhaDavIra vanarAje aNahilavADa sthApI maraNIya kALI ape che. ane temanuM sAhitya eTale gujarAta svataMtra rAjya racanA karI hatI tene prathama saMketa dAkhavela jevA pradezanuM lagabhaga hajAreka varSanuM sAhitya. e saue maLIne ja maLe che. bAramA saMkAmAM siddharAje e ja aNahilavADa pATaNane gurjara amitA pragaTAvI che. gurAtanuM pATanagara banAvyuM. tenA samayamAM ja A gurjara prajAnI vyatitA-identity ubhI thaI muslima salatanatanuM AkramaNa gujarAtI bhASAne pracUSakALa :ja gujarAta pradezane atyAra sudhI tenI sAthe saMkaLAyelA rAjasthAnathI chUTuM pADe che. gujarAta " evI prAdezika saMjJA ahIM ja pahelA A sarasvatIe je bhASAmAM sAhitya sarjana karyuM che te vahelI prApta thAya che. A pradezanI cAre dizAo gujarAtI bhASA bhAratIya-Arya-ando Aryan kuLanI bhASA che. tenuM muLa TheTha saMskRtamAM paDeluM kALakrame zaurasenI prAkRta nAmane 'uttaramAM aMbAmAta bhASAprakAra astitvamAM AvyuM. pAMcamI sadImAM prAkRta bhASAmAM pUravamAM kALImAtA racAyelA "vasudevahIMDI" mAM apabhraMzanuM sauthI jUnuM udAharaNa che dakSiNa dizAmAM karaMta rakSA kuMtezvara mahAdeva maLI Ave che ? ane ApaNe jene gujarAtI bhASA kahIe chIe ne somanAtha ne dvArakeza e pazcima kerA deva...." tenI te pUrvaja che. prAcIna garjara apabhraMzanI eka namUno joIe : A pramANe kavi narmade gAI che. uttare kaccha ane mAravAMDa, dakSiNe thANA jile, pazcime arabI samudra ane pUrve mALavA gujarAta " dIpesavI aMka naM : 2022 khAnadeza e gujarAtano bhaugolika sImA vistAra che bAkI enA 1 kavi nhAnAlAle AlekheluM, garavI gujarAtaNanuM zabda citra sAMskRtika sImADA to "jayAM jayAM vase eka gujarAtI, tyAM tyAM sadA- juo : kALa gujarAta' e mujaba vistRta rIte aMkAyelA che ja. AvI A LiyAmaNI gurjarabhUminI prazasti gAtAM kannaDa kavi kaTArIe eLI, caNiye, pATalIne ghera uccArelAM vacana yAda Ave che. seMle sALanI sonalamera chele AcchAdI urabhAva A gurjaradeza je, ne AMkha ThAra. sarva saMpattithI bharapUra lalita lajajAne vadana jamAva A te jANe svarga loke kapUra ane mIThI sepArIthI madhamadhatAM pAne aMga AkhA ye nija alabelU enA yuvAnanAM mukha zebhe che. vividha dinyAMbara te dhAre che. te sALamAM DhAMkatI rUpanI vela prazaMsAne pAtra bane che, camanatAM ranonAM AbhUSaNe te pahere che. rANaktanayA, bhAva zebhanA, Jain Education Intemational
Page #616
--------------------------------------------------------------------------
________________ 638 bhAratIya arjamatA suMdaratAne zuM choDa ! bhAla kuMkuma, kara kaMkaNa sArI kanyanA sajyA teja zaNagAra Arya suMdarI nathI avanImAM tuja rUpaguhAnI jeDa; ('citradarzane ') 2 pAsi kaui cauraMsiyaM sevA-pa-puNiya seyiM ca gepipa sasipabhavahiyaM maMI suyaM pi ekaliyaM sayaNinivaNiya sezvaraniM beseI samANa-savaNiya (seje sutelI mujane mukIne akelI ne dohyalI, pAsa le to pATI, khaDI caMdra samAna ujaLI graha, ane gekhate AkhI rAta samAna savarNa-samAna savarNa ) solaMkIyuganA A samayamAM prajAkIya sthiratA te jamI ja hatI. prajA tarIkenI tenI AgavI asmitA paNa pragaTavA mAMDI hatI. solaMkIyuganA gujarAtanI e jA5tie bhASA ane sAhityanI dRSTie noMdhapAtra vikAsa dAkhavyo, AthI ja e samayanA sarja. nane "suvaNayuganAM sarjana" tarIke oLakhAvavAmAM Ave che. agiyAramA saikAmAM thaI gayelA vidAna AcArya kalikAlasarvajJa zrI hemacaMdrasUrie potAnA bahukhyAta "siddhahema' prAkRta vyAkaraNamAM, chele apabhraMzanuM vyAkaraNa samajAvavA udAharaNarUpa keTalAka duhAo ApyA che A duhAomAM te samayanI prajAnA sAmAjika ane sAMskRtika jIvananuM yathArtha pratibiMba paDe che. sAthe sAthe tenuM bhASAzAstrIya mahattva paNa che. Ama hemacaMdrAcAryuM gujarAtI bhASA ane sAhityanI utkRSTa sevA karI che. paM. becaradAsa dozI hemAcAryanI sArasvatasevAne aMjali ApatAM kahe che : hemacaMdrAcAryane vyAkaraNanI dRSTie gujarAtanA pANini samaju chuM ane sAhityika kAvyanI dRSTie gujarAtInA-gujarAtI sAhityanA-Adima vAlmIkI paNa teo che." gujarAtI bhASAnA e upaHkALanuM kevuM sAhitya saMgrahAyuM che [ adyatana gujarAtI bhASAmAM anuvAda sAthenuM A AkhuMye ' avataraNuM gujarAtI sAhitya pariSadanA 22 mAM adhivezananA pramukha zrI rasikalAla parIkhanA pramukhIya vyAkhyAnamAMthI lIdhuM che.] pu jAeM kavaNu guNa avaguNu kavANu mueNa, jA bappIkI bhUMhaDI campijaI AvareNa". priya - saMgami kau niSphaDI piaha parakha kempa maI bipi gAvi viNasiA, niSphana empa na tevu" (je bApadAdAnI bhUmi, avarathI-durananothI dabAI hoya, to evA putro ke je bhUminuM rakSaNa na karI zake, temanA ja-bhyAthI zA lAbha ane evA putronA maryAthI ye zuM nukazAna ?) (priya pAtranA saMgamAM nidrA zI rIte Ave che ane priya vyakitanA viyegavaLA to nidrAnI AzA ja zI ? Ama, be bAjue vinAza che. Ameya nidrA nathI AvatI, temeya nathI AvatI.) hiaI khuDukakaI goraDI gayaNi ghuDukakaI mehu vAsAritA pavAsuaha visamAM saMkaDU ehu; bhAvaparisthitinuM mArmika Alekhana karatI eka kaDI juo - ekakahi akhihiM sAvANu aNuhiM bhAva (haiyAmAM gerI khaLabhaLATa macAve che, gaganamAM megha garjanA kare, mAhau mahiala - satyari gaMDa - le sara che. varSARtumAM pravAsIone A vasamuM saMkaTa che.) aMgahiM giDu sahachi - tilavaNi mAnasiru hellA sAmalA dhaNa cappA-vanI, taheM muddhahe muha - paMkaI AvAsika sisiru" nAI suvaNAM-reha kasavadaI diNI. (te mugdhAnI eka AMkhamAM zrAvaNe (ne) bIjImAM bhAdaravAe, bhayapathArImAM mAdhe, kapola pradeza para zarade, aMgamAM zrIbe, sukha (priyatama zAmaLe (che, jyAre) preyasI (che) caMpakavaNuM. jANe ke zAtArUpI talanA vanamAM mAgazare ane mukha paMkaja para zizire kasoTInA paththara para suvarNanI rekhA na dorI hAya!) vAsa karyo che......). prabaMdhaciMtAmaNI ne eka duho juo gujarezvara mULarAjathI tribhuvanagaMDa siddharAja sudhInA solaMkI- - one rAjayamalamAM A apabhraMza vaparAtI hovAnuM manAya che. 1. paMDita becaradAsa dozI : "gujarAtI bhASAnI utpatti'. Jain Education Intemational
Page #617
--------------------------------------------------------------------------
________________ mRtigraMtha prabaMdhaciMtAmaNI" ne eka duho juo- ehu jammu nagoMgi yau bhaDasiri khagu na bhaththu tikakhA turiya na vAhiyA gari gali na lagu; lagabhaga samAna rahI. Do. tesitArIe ene mATe ja "jUnI pazcimI rAjasthAnI' evuM vivAdAspada ane hakIkata doSavALuM nAmAbhidhAna karyuM che. ucita rIte ja zrI umAzaMkara jozIe ene mAru-gurjara tarIke oLakhAvI che. [ (je) bhaDa yoddhonA mAthA para khaga na bhAMgyuM, tIkhA ghoDA A samayanI bhASA vize carcA karatAM zrI govardhanarAma tripApalANyA nahi, ane gorI gaLe AliMgI nahIM, eno janma te ThIe kahyuM che: "I. sa. nA dazamAM zatakamAM hiMdI bhASA utAra hiMdustAnamAM janmI, te kALe garbharUpe spharavA pAmelI gujarAtI nakAme ja gaye.] bhASAnA aspipiMjaramAM cAra pAMca varSonI garbhasthitie "muMjarAja prabaMdha mAMthI paripAkadazA ANI, saMskRta sAhityano lepa thatAM gujarAtI bhASAmAM sAhityajIvana phuravA lAgyuM hoya ema samajAya che." 1 vidvAna muja bhaNaI muNAlavaI juvvANu gayauM na jhUri; saMzodhaka zrI ke. ha. dhruve gujarAtI bhASAnA vikAsakramane nIce mujabanA traNa samayavibhAgamAM vahe che: ".....IsavI sananA jaI sakakara sayakhaMDa thiya teIsa mITTI cUri; dazamA agiyAramA rAtakathI caudamA zataka sudhIne pahele yuga, [muM ja kahe cheH he mRNAlavatI, gayelA jobanane raDo nahi, sAkaranA paMdaramA zatakathI sattaramA zataka sudhIno bIjo ane pachInAM zata kono trIjo pahelA yuganI bhASAne pannaza ke prAcIna gujarAtI so so TukaDA thaI jAya to ye e cura mITho ja hoya che.] nAma ApavuM ghaTe che bIjA yuganI gujarAtI je hAlamAM jUnI pANIdAra motI jevA A duhAomAM je saraLatA ane gujarAtInA nAmathI oLakhAya che, tene madhyakAlIna gujarAtI kahevI yogya che. trIjA yuganI gujarAtIne arvAcIna gujarAtI saMjJA ApalAdhava sAthe mIThAza, sAmarthya, rasAyatA ane marmavedhakatA vAmAM matabheda hoya ja nahi." 2 hoya che. te A duhA sAhitna ApaNI mUlyavAna sAhitya saMpatti TharAve che. 1 gujarAtI bhASI prajA mATe eka susaMkalita vyAka- gujarAtI bhASAnA A. vikAsakramanI zAstrIya carcAo samartha raNagraMtha racIne hemAcAryo je bhASA sevA karI tenuM, sAhityarasika bhASAzAstrI sad. narasiMharAve ane vidvAna saMzodhaka zrI ke. kA. rAjavI siddharAje, pATaNa nagarImAM ucita sanmAna karyuM, ane zAstrIe paNa vIgate karI zAstrIe paNa vIgate karI che. emAM narasiMharAve bhASAnI samayapitAnuM nAma (siddha -rAja) sArthaka karyuM. eka kavie e yAda rekhAo vize je abhiprAya uccAryo che te dhyAnamAM levo joIe. karatAM A pramANe kahyuM che A samayarekhAo daDha maryAdAthI akelI nathI...... bhASAnA pravA hane vacamAM bhI to bAMdhIne goThavAya nahi, emAM to eka svarUpahema-pradIpa pragaTAvI sarasvatI mAMthI anya svarUpamAM saMkramaNa... aNadIThuM thaye jAya che. ane tethI karIne eka samayanAM svarUpo kavacit anya samayamAM paNa sArthaka kIdhuM nija nAmanuM siddharAje.' keTaleka kALa thobhI rahetAM, rajhaLatAM najare paDe che. 3 prajAkIya cetanAnA sAhityika stare vikaselA A aMkuro che. solaMkIyuganA gujarAtanI e jAtie bhASA ane sAhityanI gujarAtI bhASAnuM zabdabhaMDoLa : daSTie ( * siddhahema', "dayAzraya jevI pramANamAM atia85 Ama pAche pagale joIe to gujarAtI bhASA ApabhraMza prAkRta chatAM gugarimAe zobhatI kRtio ApI ) je noMdhapAtra vikAsa ane saMskRta sAthe saMbaMdha dharAvatI bhASA che. tenA zabdabhaMDoLamAM dAkhavyo tethI ja e "suvarNayuganAM sarjana' tarIke oLakhAya che. kama, vacana, pustaka jevA tatsama zabdo che; kAma, veNa pothI jevA tadbhava zabdo che, te karama, dharama evA ardhatatsama zabdo gujarAtI bhASA vize vidvAnonA mata : paNa che. A bhASAnA mULa vatanIonA DhIMgalI, jhaDI, cIMtharuM jevA dezI ke dezya ke derAja nAme oLakhAtA taLapadA zabdo to Ama apabhraMzamAMthI gujarAtI bhASAno avatAra thayo cheka kharA ja. A uparAMta samudrakinArA sAthe A pradeza saMkaLAyela paMdaramAM zatakamAM, te svataMtra svarUpe vikasI tyAM sudhInA apabhraMze- hoI dariyA mAge najIkanA deze sAthe vyApAra saMbaMdha hoya, tethI sarakALamAM corasenI apabhraMsamAMthI hiMdI, rAjasthAnI ane guja vyApArane lagatA, vahANavaTAne lagatA A zabdo pradezanI bhASAmAM rAtI-prAdezika lAkSaNikatAonI chAMTa sAthe-mathurAthI dvArakA sudhI 1. pahelI gujarAthI sAhitya pariSadanuM pramukhIya vyAkhyAna. 1. madhyakAlIna sAhitya ; a. ma. rAvaLa. 2. pariSada pramukhanAM bhApaze : bIjI vyAkhyAna. 2. purAmAM gujarAta ; umAzaMkara jozI. 3. pariSada pramukhanAM bhASaNa ; pR. 162-16 3. Jain Education Intemational For Private & Personal use only
Page #618
--------------------------------------------------------------------------
________________ 140 bhAratIya asmitA praveze. vaLI dariyA mArge AkramaNa thatAM hoya tethI videzI prasiddhi pAmI athavA lAMbI racanAo hatI tenuM bhASAsvarUpa bhASI lokonA zabdo paNa maLe. Ao pAsethI arabI za do yathAvata, jaLavAI rahyuM. A rIte ja maLyA che. mahaMmada gajhanIe somanAya para AkramaNa karyuM tyAra pachI phArasI bhASA paNa korTa-kacerInI bhASA tarIke vadhu A gujarAtI bhASAnI aneka bolIo che temAM praderAgata phelAvA pAmI. sukI bhASAnA zabdo paNa sahaja rIte uccArabhedanI keTalIka lAkSaNikatAo sahaja najare paDe che tema gujarAtI bhASAmAM bhaLI gayA che. dIva damaNa pradezamAM porTugIjhanA chatAM sAhityamAM sacavAyeluM e rU5 mAnya-Standard gujarAtI zAsanane kAraNe porTugIjha bhASAnA zabdo paNa prApta thayA che. bhASAnuM che. hemacaMdra (1088-1172 ) thI dayArAma (1777chatAM sauthI vadhu asara to ApaNA deza para doDhaso varSa jeTaluM 185ra) sudhInuM sAhitya madhyakAlIna gujarAtI sAhitya tarIke zAsana calAvanAra aMgrejIbhASI prajAnA saMparkanI thaI. rAjabhASA tathA dayArAma pachInuM chelA savA varSanuM sAhitya arvAcIna ane keLavaNInA madhyama tarIke sthAna bhogavIne aMgrejIe zvAsa- gujarAtI sAhitya tarIke oLakhAya che. 2chuvAsa sahaja gujarAtI bhASAnA pravAhamAM bhaLI javAnuM kAma karyuM che. A uparAMta adhatatsama zabdonI jema aMgrejI zabda sauthI prAcIna racanA : " bharatezvara bAhubalirAsa" uparathI gujarAtIkaraNa pAmelA zabdane kALA paNa nAnAmune nathI. 5. kavi sAbibhasarinA hAthe racAyelI maLI AvatA racI to bhaginI bhASAo-marAThI, kAnaDI, baMgALI, hiMdI-ne paNa bhAratezvara bAhubalirAsa ' gujarAtI sAhityanI sau prathama racanA gujarAtI bhASAnuM zabda bhaMDoLa samRddha karavAmAM phALo che gujarAtI bhASAnA zabdo paNa bIjI bhASAmAM keTalAka pramANamAM jovA maLe manAya che. tyArathI gujarAtI sAhityano AraMbha thaye gaNAya. A hema-yuga ' mAM racAyeluM ane sacavAyeluM maLI AvatuM moTAbhAganuM che. paraMtu tenuM pramANa nahivat che. Ama eka yA bIjA kAraNosara bhASAmAM sAMskRtika AdAna-pradAnane sAhitya rAsasAhitya che; vaLI te jaina sAdhuo dvArA sarjana pAmyuM vyavahAra udbhave che. ane te bhASAne vizeSa samRddha banAve che. gujarAtInuM zabdabhaMDoLa che. AthI "rAsa -yuga" ke "jenayuga" tarIke paNa oLakhAya che. paNa AvI ja rIte samRddha thayuM che, tema chatAM baMdhAraNa ke ghaDataranI te pachI "narasiMhayuga' ane tyArapachI " premAnaMdayuga" ema kApa gaNanA thAya che. madhyakALamAM rAsa, phAgu bAramAsI, kakko, prabaMdha daSTie tenA para saMskRta, prAkRta ke apabhraMzanI ja asara savizeSa vivAhalauM, carI, dhavala, padyavArtA, lokakathA, chapA, AkhyAna, gaNAya. garabI, garabA, rAsaDA, thALa, AratI, hAlaraDAM, pada, prabhAtiyAM. A bhASAne narasihe "apabhraSTa girA" tarIke oLakhAvI che; kAphI, cAbakhA vagere kAvya svarUpo te bAlAvabodha, rabAoktiko bhAlaNe " bhAkhA' ke 'gujarabhA' ne zabda prayoga karelo che; Adi gadyasvarUpa vikasyAM hatAM. A badhAmAM pada, rAsa, phAgu akhAe prAkRta kahI che paraMtu premAnaMde sau prathamavAra prabaMdha, chapA, AkhyAna, garabI padyavArtA Adi vadhu pracalita banelAM dazamaskaMdha" mAM- kAvyasvarUpa che. bAMdhu nAgadamaNa gujarAtIbhASA, narasihe prabhAtiyAM dArA, mIrAMe pada dArA akhAe chappA dArA, premAnaMda AkhyAna dArA, zAmaLe padyavArtA dvArA, to dayArAme garabI ema spaSTa rIte "gujarAtI bhASA evo ullekha karela maLI kAvyasvarUpa dhArA, keTaluMka to uttama sarjana karyuM che. e sAthe gauNa Ave che. Ama premAnaMda yugamAMja baMdhAraNanI dRSTie bhASAnuM kavioe paNa noMdhapAtra phALo Apyo che. A samaya daramyAna arvAcInapaNuM jovA maLe che ane bhASAnuM vyavasthita nAmakaraNa racAyelI kRtIomAM "neminAtha catuSpAdikA', 'sirithUlibhaphAgu', thayeluM jovA maLe che. premAnaMda-zAmaLa-dayArAmanuM sAhi ya madhya- 'vasaMtavilAsa', 'tribhuvanadIpakaprabaMdha " " haMsarAjavacharAja caupadha" kAlIna gujarAtI sAhitya kahevAya; tema chatAM e bhASAmAM arvA- "haMsAuli" "sadayavacarita', " raNulla chaMda', " saneharAya" cInapaNu dekhAya che, e na bhUlavuM joIe. kathAka narasiMhamIrAMnAM (zadeza rAsaka) vagere kazya kSetre te taruNaprabhasUrikRta 'zrAvakonAM padomAM bhASAnuM arvAcIna paNuM dekhAya che, jyAre temanI pachI thaI bAra vata' 'mugdhAvabedha akitaka', mAhikayesuMdarasUrinuM "pRthvI gayelA bhAlaNa - akhAmAM spaSTapaNe jUnI gujarAtIno anubhava thAya caMdra caritra" Adi katie gadyakSetre jANItI che. Ama paMdaramAM che tenAM kAraNomAM ema gaNAvI zakAya ke narasiMha-mIrAM vagere zatakanA AraMbha sudhInuM gujarAtanuM apabhraMzeAra bhASAnuM sAhitya saMta kavionI TUMkI, urmipradhAna racanAomAM evuM ciraMjIva samRddha che. tatva hatuM ke te racanAo te samayanA abhaNa, ajJAna tema chatAM zraddhAbharapUra janasamAjamAM kaMThastha banI rahetI. Ama gujarAtanA prAga-narasiMhakALanI traNa savavaMtI racanAo eka sImADAthI bIjA sImADA sudhI ane eka saikAthI bIjA saikA sudhI prasareluM e kaMThopakaMTha sAhitya kartAe racelA mULa bhASA- 1. "vasaMtavilAsa' sarva thri vAtA vasaMte svarUpanuM navasaMskaraNa pAmI, atyAre che tevuM banyuM. jyAre je prAkRtinuM varNana e vizva sAhityane sanAtana priya viSaya che. kRtio upAzraya Adi dharmarathAnemAM saMrakSita thaI a85 emAMya vanamAM ane janamAM navacetana-navapraphulana lAvanAra RturAja Jain Education Intemational
Page #619
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha 641 sAhitya kharu dha dA; " siluM vasaMtanuM varNana karatAM kavie kadI thAkayA nathI. emAM mAnava hRda- zuM ene kAne jANe vIjaLI camakI rahI che ? ene bhAle zuM thane sauthI sukamAra ane saMtarpaka bhAva-prema jhilAye che. vasaMtane bIjane caMdra che ? enA gAla kalaMkayukata caMdranA pratibi bane viSaya karIne gujarAtI sAhityamAM uttama racanAo thaI che paraMtu tucchakArI kADhe che.] temAM prAcInakALamAM koI ajJAta kavinI baLavAna kRti "vasaMtavilAsa', kavi kAnta kRta 'vasaMtavijaya' ane kavi nhAnAlAla racita madIlI vasaMte mAnavahaiyAMmAM je thaDakAra janmAvyA che ane 'vasaMtesava' nijI guNavattAe khAsa ulekhanIya banI rahe che. rasIlAM mAnavahaiyAMne je paDakAra Apyo che tene kavie, bAramA prAcIna gujarAtamAM, vasaMtAgamana thatAM, vasaMtanA lekagIta gAvAne teramA zatakanI AsapAsa potAnA nUtana svarUpane sthira karatI sa. pracAra hatA. tenA AdhAreja 'phAgu' racAtA. vasaMtaRtumAM 14pannA arasAnI bhASAmAM, ucita alaMkAra saundarya ane gavAtA vasatisavaviSayaka rAsamAM "phAgu' athavA phAgaNa mAsano ka95nA sondaryamAM maDhI lIdhI che. e jUnI gujarAtI bhASAnI vivAra' varNavavAmAM Avato mAnavajIvananA ullAsanI rasasAmagrInuM Ima banI che, pratyeka tukanI nIce saMpAdita karelI saMskRta-prAkRta bhArobhAra vana emAM khaDuM karavAmAM AvatuM. saMga zRMgAranI lekanI eN chaTha racanAo, ethI ye vadhu raLiyAmaNuM banyuM che. pazvabhUmikAmAM vilaMbhanuM nirUpaNa karavAmAM AvatuM. emAM ajatA guphAnI asala eta8 zIya zailInAM e 84 kaDIe jeTalAM umitaranuM anAyAsa siddha thatuM. ene phaNa chaMda, tathA AMtararyamaka dorAyelAM coryAzI citro vaDe, vasaMtavilAsa prema, saundarya ane kAvyatattvane vadhu UpakAraka banatAM. janakavioe anya sAhitya AnaMdanI paramezya bhAvanAno triveNI saMgama sAthe che. svarUpanI jema "phAgu' ne uga paNa ghaNuM kharuM dhamapracAra ane 2, 'kAnhaDade prabaMdha : padarI mATe karyo che. udA; "sirithUlibhadakAma' naminAtha ! vagere. paraMtu ke. ha. dhruva kahe che tema "AzuMgArI kAvya ('vasaMta se.nagirA cahuAnI kIrtigAthA samAna kAnhaDadevanI gauravavilAsa ') ne kartA aMdhArapacheDo oDhI agocara rahyo che...tathApi pUNuM parAkramagAyA eTale ja 'kAnhaDade prabaMdha." A vIrApUrNa 'vasaMtavilAsamAM kaDIe kaDIe je jIvanane u9lAsa ubharAI jAya tihAsika kAvya saM. 15 2mAM kAnhaDadevanA vaMzaja akherAjanA che, te uparathI aTakaLa thAya che ke, te kavi saMsArathI kaMTALale darabAranA Azrita kavi-rAjakavi padmanAbhe pratirUpe racyuM hatuM, virAgI nahi, paNa vizvanA vibhavamAM paripUrNa rasa lenAro rAgI tema chatAM - purUSa haze." vasaMtavilAsane pradhAnarasa zRMgAra che. "vasaMtavilAsa camaka camaka thatI cAMdaraNInA jevuM kAvya che...kavinI bAnI atyaMta 'ja vavAnara tAu thAI, pazcima ugaI dIsa madhura ane bhAvabharI che. ujajavaLa rAbdAlaMkAra ane arthAlaMkAra nArAyaNa halata, kAnhaDade kahi nAmaI sIsa. tenA mAdhuryanuM ane rasanuM poSaNa kare che. zailI saMskArI che... 'vasaMtavilAsa'ne hRdayaroga, enuM mAdhu, pahalAlitya sarva kaMI evA svadharma ane svadezanA abhimAnathI taravaratA khamIramanahara che......" 1 Avo e sau daryasAmagrIne ApaNe svarya vaMtA hiMduonuM nIDara rajapUtInA yuganuM - paricaya karIe : e jIvaMta citrakAvya banI rahe che. * kAnhaDadetabaMdha " e cAra khaMDamAM racAyelI gujarAtanA chellA rajapUta rAjA karaNa'vasaMta taNA guNa gahagallA mahamahA savi sahakAra vAvelAnI ghelachAne kAraNe "ghara phUTaye ghara jAya' e nyAye gujarAta tribhuvani jayajayakAra pikA rava karaI apAra." upara mulasamAnee karelA AkramaNa ane rajapUtoe karela vIratAbharyA parAkramonI jIvaMta zabdacitrAvali che. [vasaMtanA guNa bhA) sarvatra vistarI rahyA che. badhAM AmravRkSA (maMjarIthI) maghamaghI rahyAM che ane koyalanA anaMta TahukA gujarAtanuM bhajana karuM ja turakA ANu arahuM ? tribhuvanamAM (vasaMtane) jayajayakAra karI rahyA che.] evI pratijJA laI mAdhave alAkaiphIna dvArA gujarAtane-pATaNane 'kesUya kali ati vAMkuDI AMkaDI mayaNu cI jANi pAdhara banAvyuM. virahiNInAM INi kAli ja kAli ja kADha e tANi evI vAta I navi hasaI, aNuhalapura majhAri [kiMzuka (kesuDA nI ati vAMka kaLI e (tA) jANe madananI jIguI hAmi dUtAM deharAsara, bAMgi dIyAI silAri. AMkaDI (aMkuza) cheH (enA vaDe madana) virahiNInAM (aMtarane toDI jihAM pUjiyaI sAligrAma, jihAM japijayaI harinau nAma nAkhIne emanAM) kALajAM takSaNa kheMcI kADhe che.] navakhaMDe apakarati hui, mAdhava maleccha ANiyA sahI.. kAna ki jhalakaI vIja nau bIjana caMda ki bhAli gala hasaI sakalaMka mayaMka ha biMbu vizAla." 2. 'An epic of a great age fast fading into oblivion-' K. M. Munshi Jain Education Interational
Page #620
--------------------------------------------------------------------------
________________ 642 bhAratIya asmitA padmanAbha paMDita, sukavi, vANIvacana suraMga ema jAte madhyakAlIna premalakSaNAbhakitanAM traNa zaga : kahenAra kavi padmanAbha kharekhara madhyakALanI ochI kheDAyelI gujarAtI bhASAmAM pitAne kavipaNAnuM kharuM kauvata dAkhave che. 1"Adi kavi narasaiyo : paMdaramAM zatakamAM thaI gayela A prabaMdhakAvyamAM je vigato ApI che tene dezavidezanA prasiddha Adi kavi (samayanI dRSTie nahi, paNa kAvyaguNanI dRSTie) itihAsakAre samarthana Ape che. paMdaramAM saikAnI gujarAtI narasiMha mahetA gujarAtamAM bhaktiparaMparAno eka navo yuga janmAve bhASAnA zAstrIya abhyAsanI dRSTie paNa A kAvyanuM mahattva che. che. e premalakSaNAbhakitanI paraMparA che. e vaiSNavakavie pitAnA jamAnAmAM pravartatAM jaDa ane rUDha jJAti ne uvekhIne pitAnA 3 gujarAtI "kAdaMbarI" : hRdayanI nikhAlasa urmi vahetI karI. tenA phalasvarUpa hImiM kAvyanuM saMskRta bhASAmAM bANabhaTTa racelI addabhuta rasika kavivamaya amRta prApta thayuM, kayAreka bhakitathI, kayAreka jJAna-ciMtanathI, to gaghavALI pragAthA "kAdaMbarI' aneka sAhityikaJze zobhe che. kayAreka upadezathI eNe e kAvyasvarUpane rasyuM ane urminA bANabhaTTanI A kRtine bhAratanI anya bhASAone mukAbale gujarAtI nAjuka doramAM tattvajJAnanuM zarasaMdhAna paNa karyuM. eNe jema bhakti bhASAmAM prathamavAra avatArI aneka rIte mahattvanuM sthAna prApta ane tattvajJAnane sahaja samanvaya sAdhI batAvyuM tema ramya ane bhavya tattvane parama anubhava paNa pratyakSa karAze. jhulaNA chaMda karyuM che. mULakRti lAMbA samasapracUra vAkayAvaliothI maMDita gadyamAM che. kavi bhAlaNanI racanA madhyakALanA gujarAtIbhApI emAM kavinI vANInuM saphaLa mAdhyama banI rahyo. samAjane samajAya evI ati sarala gujarAtI bhASAmAM AkhyAna 'nirakhane gaganamAM koNa ghUmI rahyuM ?..'mAM vyakata thatuM bhakti kAvya svarUpe che. mULatinuM A bhASAMtara mAtra nathI, e to che. jIvanuM sarjanahAra vizenuM sarvakAlIna kutUhala, ke "akhila brahmAMbhAvAnuvAda. emAM, sudhArA-ghaTaDA-vadhArAnI bAbatamAM yupannapIDate mAM eka tuM zrIharinI IzvarazraddhA: 'premarasa pAne tuM mAranA bhAlaNanI maulika sargazaktine ApaNane subhaga paricaya thAya che. picchadhara tattvanuM TUMpaNuM tuccha lAge'mAM jovA maLato bhakatahRdayane Ama bhAlaNa anuvAdaka hovA chatAM enI pratinimaNazakti" talasATa ke vaiSNavajana to tene kahIe' jevuM sarvasparza saMsAra barAbara jovA maLe che. A AkhyAna kavitAmAM so .thamavAra vyApI pada ApanAra narasiha mahetA bhakatakaviziromaNi che. teNe kaDavAbaMdha dAkhala karyo, ane te AkhyAna kavitAnI kharA yArAma sadhI vistarelI premalakSaNA bhakitadhArAne te purogAmI che. arthamAM janaka banyuM. zrI anaMtarAya rAvaLa gya ja kahe che ke "paMdaramA zatakathI pravAhaemAM caMdrApIDa - kAdaMbarI tathA puMDarika-maDAtA jevAM amara mAna thayelI, bhakitanI gujarAtI kAvyagaMgAnuM gaMgAtrI che narasiMha praNayIonI milana ane virahanI, hRdaya premanI kathA che. ni:saMtAna marpatAnI kavitA. ' rANI vilAsavatInI putra jhaMkhanA, accheda sarovaranuM varNana, vidyAbhyAsa pachI nagara praveza karatA caMdrApIDano varaghoDo, vidhyanAM 2 'harinI lADalI mIrAMbAI : ja vanavaNuMne, kAdaMbarInI viraha vedanA vageremAM bhAlaNanI rasadiSTa madhyakALamAM premalakSaNA paiNavabhakitanAM traNa zRMgo narasiMha, ane tethI kavitvazakti tathA pAMDitya pUrepUrAM khIlyAM che. enA mIrAM che. enA mIrAM ane dayArAma. kRSNa vinA sarva kAcuM' gAnAra narasaiyo, vize be traNa vidvAnonA abhiprAya joIe. mere to giridhara gopAla, dUsare na keI" evo nizcaya dAkhavanAra bAI mIrAM, ke 'eka va gopIjanavalabha, nahIM svAmI bIjenI bANanI kAdaMbarIne ama. bhAlaNe pitAnA samayanI gujarAtI bhASAnA zarIramAM jeTale samAI zake teTalo utAryo che. khumArI vyakata karanAra rasika chatAM namra, kavi, dAsa dayo (dayArAma) kRSNabhakitanI ekasarakhI ukaTatA ane tIvratA dAkhave che. evuM ja [ durgAzaMkara zAstrI ] che emanuM uttama kAvyasarjana. emAMye gujarAtI sAhityane uttama urmikAvyonI bheTa ApanAra mevADanI rAjalakSmI mIrAMe, saMsAbhAlaNe saMkRta kAdaMbarIne bhASAbaMdha racI enI prati ranI Apattione 'jhaka mAre saMsAra" kahIne DAbe hAthe mevADa nirmANazaktinI pichAna ApI che, enI potAnI rasikatAnI haDaselI dIdhuM tema haDaselI daI, jIvanavaleNAnA jhera gaTagaTAvI khyAtI phelAvI che. ane svadeza tathA svabhASAnuM gaurava vadhAryuM jaI, naradama amaratalahANu pIrasIne soLamA zatakamAM ja nahi paNa che" [ ke. ha. dhruva ] sadAyane mATe, gujarAta rAjasthAnamAM ja nahi akhila bhAratavarSamAM 'bhAlaNanI kAdaMbarI jema bAkRta che, tema bhAlaNakRta paNa potAnuM nAma ujajavaLa karyuM che. che.' (vi. ka. vaidya) janma rAjasthAnI chatAM gujarAtI, "hADe rajapUtANI" chatAM Ama, madhyakAlIna sAhitya mukhyatve dhamapradhAna sAhitya che. hRdayathI parama viSa; strIsahaja kamaLa deha dharAvanAra chatAM manathI tema chatAM apavAdarUpa zRMgAra, vIra vagere rasanuM sAhitya paNu vaja sama makkamatA dAkhavanAra giridhArIlAlanI ghelI gepI mIrAMe ja maLI Ave che. 1. gujarAtI sAhitya (madhyakAlIna) : pR. 90 Jain Education Intemational For Private & Personal use only
Page #621
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtimaMca 6 pada maTukImAM bhAva chalachala' gAyo che. ene mana to kAnuDe kALajAnI kare che. "tema jANo viSayarasa gAye, mAre hari zuM prema ubharAya; harilIlA zaNagAra ja gAtAM, viyI nahi kahevAya. narasiMhe prabhAtiyAM dvArA te mIrAMe padanI nAjuka nakazImAM mananA athavA dayArAma kahe che temakharA bhAva kaMDAryA che. emAM nitAMta svAbhAvikatA nItare che. pratyeka padamAM mIrAMnuM gopI hRdaya chalake che. "kRNakrIDArasa gAtAM re kAmaroga urathI jA'... he rI mai to darada dIvAnI merA darada na jAne keI.. eka vacce gopIjanavallabha nahiM svAmI bIjo" ema gAnAra premanI, premanI, premanI, re mane lAgI kaTArI premanI... dayArAe garabI nAme oLakhAtAM gopI - gItonI lhANu karI. A rahyA tenA thoDAka namUnA : bola mA, bola mA, bola mAM re, rAdhA kRSNa vinA bIjuM bolamAM ubhA rahe to, kahuM vAtaDI, bihArI lAla ! ..... mere to giradhara gopAla, dUsare na koI.. he vAMsalaDI, veraNa thaI lAgI re mujane.... goviMdo prANa amAre re... ... traja vahAluM re, vaikuMTha nahi AvuM...... huM zuM jANuM je hAle bhujamAM zuM dIThuM ?...... rAdhA, tArA DuMgariyA para bole jhINA mora... zobhA salUNA zyAmanI tuM jene sakhI..... je tuma toDa piyA, meM nahIM to re.. kiye ThAme na mohinI jANI....... bAI meM ne goviMda lIne mela... hAvAM sakhI nahi boluM, nahi beluM, nahi beluM re...... hare, koI mAdhava ....... zyAma raMga samIpe na jAuM...... mane cAkara rAkho, giridhArI... locana manane re ke jhagaDe locana manane........ vAge che re vAge che, vRMdAvana moralI vAge che... judA judA rAga ane DhALAmAM rajU thayelI, rAdhA ane gopI rAma ramakaDuM jaDiyuM, rANAjI mane rAma ramakaDuM jaDiyuM... sAthenI kRSNanI ukaTa bhakitalIlA sahadone tAdAmyane pratyakSa anubhava karAve che. kRSNa ane zreja, baMsI ane rAsakrIDA, rAdhA mIrAMnA bhakata hadayanI nija saraLatAnAM A thoDAMka udAha ane gopIo, temaNe kanaiyAsaMga dAkhavelI cAturIo ane ra che. cAkitao-e sarva lekahudayamAM vasI jaI asAdhAraNa ejasa vaMtI kalAtmakatA dhAraNa kare che. rAdhAkRSNanI lIlAthI raMgAyelI 'hato narasiMha, hatI mIrAM; tenI garabIe zuddha kAvyattvanI dRSTie paNa uMcI koTInI banI kharA ImI, kharAM zUrAM." ......So far as poetical powers are concerned, -evI kavi kalApIe je aMjali ApI che, temAM e saMtakavi he is undoubtedly the greaiest genius since the ee batAvele bhakitane Ilama ane tene TakAvavA mATe jIvanabhara days of premanand. enI garabIomAM zabda ane saMgasamAjanI sAme jhUjhavAmAM dAkhaveluM zurAtana (ekane kArAvAsa tane samanvaya sadhAya che... bhASAnI saMskAritA, samRddhi ke ane bIjAne hijarata karavAnI pahelI pharajano sahana karela anyAya saMgitamAM, umionI sacoTatA ke taravarATamAM bhAvavaiviMdhyanI raMgamahattvanuM che. kharuM ja kahyuM che. "jhera to pIdhAM che jANI jANI..." beraMgI cakamakamAM, hRdayaMgama zabdamAdhuryanI mohinImAM, praNayanA kavizrI nAnAlAle mIrAMnI kavitAne 'svAbha.vika sarala, uchaLatI, talasATanI tIvratAmAM koI kacanakAra gujarAtI sAhityanA ItihAsamAM nehALa suMdarI kavinA sarIkhaDI suMdara' tarIke oLakhAvI che. tene sparza zakya nathI. 3 garabI - kavi, bhakata dayArAma : premanI amaratA mATe rAdhA ane kRSNanA apratima pratIkanI gujarAtane bheTa dharanAra dayArAma ja che. enuM pada lAlitya biradAvatAM premalakSaNuM bhakitanI dhArAnuM A trIja' u-tuMga zikhara jovA kavizrI nAnAlAla kahe che : " dayArAmabhAInI garabIomAM ka95nA maLe che. dayArAmanI bhakitarasa - nItaratI garabIomAM dayArAma zuddha premalakSaNA bhakitano rasika saMtakavi che. mIrAMnI kavitAmAM vi:saMbha, 1. Classical poets of Gujarat : G. M. Tripathi te narasiMha dayArAmanI kavitAmAM saMbhoganI paribhASAmAM kayAreka 2. madhyakALano sAhitya pravAha : ka. mA. munazI. bhakti zRMgAra jovA maLe che. paraMtu narasiMha kahe che tema 3. ApaNAM sAkSara ratna bhA. 2.: kavi nhAnAlAla. Jain Education Intemational
Page #622
--------------------------------------------------------------------------
________________ 644 bhAratIya amitA te jANe vIjaLInA jhabakArA... narmadA zI mIThThA jaLanI rasasaritA- "prAkRta upaniSada' tarIke oLakhAyela "anubhavabiMdu' "paMcInA uranI jANe pAvana pagalI samI laharIo e dayArAmabhAInI karaNa" ane "guru zikhya saMvAda' jevI kRtio ApI; jIva, jagata gItabhASA...dayArAmabhAI eTale gujarAtanI madhurapa, jhamaka, jhaLakATa ane Izvara vizenI tathA kaMvalA tanI gahana philasuphI rajU karatI ane vihavaLatA, gujarAtInuM nArIsaMgIta...emanI eka eka 'akhe gItA" te tenI "pariNata prajJAnuM phaLa' che. tema chatAM akhA garabI gujarAtanuM mahAmUluM rasatI che. jIvato che tenA chappAothIH gujarAtI madhyakAlIna sAhityanI bIjI sera : eka mUrakhane evI Teva, patthara eTalA pUje deva" jJAnamArgI kavitA : viza Teka ne ADI galI, peThe te na zake nIkaLI." premalakSaNA bhakti jevI ja bhakti kavitAnI bIjI sera nAnA- akhA bALakanI pere thayuM, borAM sATe gharANuM gayuM' zrayI bhakita kavitAnI che. jaina kavioe narasiMha pahelAM vairAgya guru kIdhA meM gokuLanAya, gharaDA baLadane ghAlI nAtha." pradhAna kavitA racI hatI kharI. narasihe tattvajJAnanAM pado nahAyA gheyA phare phUTaDA, khAI pIne thayA khUTaDA." lakhyAM che; bhIma, mAMDaNa vagere kavioe paNa A jJAnamArgI kAvyadhArA AgaLa vahAvavAmAM pUrato phALo Ape che. jyAM joIe tyAM kUDe phUDa, sAme sAmAM beThAM dhUDa" tema chatAM akhAe "tattvavicAra kavitAne zikhare palAMThI " lagAvI dehAbhimAna hatuM pAzera, vidyA maLatAM vadhuM zera, che. akhAnA samakAlIne mAM narahari, gopAla, bUTiye vageree carcA vadatAM taluM caye, guru thayo tyA maNamAM gayo." vedAntalakSI vicAradhArAnI kavitA ApI che. e ja pravAhamAM ochuM pAtra ne adaku bha, vaDhakaNI vahue dIkaro jaNya' bhANadAsanI kavitA paNa bhaLe che. mAraka sAMDa ne comAsuM mahA, karaDakaNA kUtarAne haDakavA hAlyo aDhAramAM saikAmAM prItama nAmane kavi thaI gayo. zrI a. ma. rAvaLa kahe cheH prItama akhA pachInA kALane ApaNe gaNanApAtra AvI che tenI kavitA. jJAnamAM gI" kavi che. tema bhakatakavi paNa che' 1 A uparAMta dhIre lokenI kUpamaMDUkatti ane jJAnIonuM vitaMDAvAdI valaNa bhagata, nirAMtabhagata, bApusAheba, gAyakavADa, bhojAbhagata, ravidAsa, ene akaLAve che. ethI ja enI vANI saraLa, nirADaMbarI chatAM morAradAsa trIkamasAheba, jIvAsa vagerenI racanAoe paNa nAnA lAghavapUrNa ane tethI vedhaka, sacoTa pratipAdana karanArI nIvaDI che zriyI vicAradhArAne puSTa karI che. Ama akhAnA purogAmI ane emAM upahAsa che. kaTAkSa che. lekAvAranuM kaDaka nirIkSaNa-parIkSaNa anugAmI kavioe jJAnamArgI kavitAnI saravANI vahetI rAkhI; vivecana che. ane ethI ja enAmAM narmadasarakhu sudhArAnuM jussA paNa "jJAnane garavo vale ' to akhoja. bharyuM valaNa che. bhASAnI rakSatA paNa temAM praveze che. tema chatAM jJAnane gare vaDale-akho : "ghaNIvAra uparathI bhale "naga keraDA lAgatA hoya, paNa aMdarato akSayarasanA jaLanA oraDA' dekhAya che." 1 tattvajJAna viSNu akhA, te ramavuM je kAcakAMcakA" ema kahe. nAra jJAnAzrayI vicAradhArAnA A kavie vedAMtane anubhava pramANita "AMkhanuM kAjaLa gAle ghasyuM" " chIMDuM kheLatAM lAdhI piALa, satya banAvI tenuM saralI karaNa karyuM ane kAvyamAM utAryuM. narasiMha 'uMDo kUvo ne phATI bokha" vagere kahevata jevA rUDhi prayogo ane ane mIrAMnI jema akhAne paNa jIvanamAM ochA jhaMjhAvAta nahetA ukitaomAM belacAlane aMza, tenA kyanane saTa banAve che. AvyA! tema chatAM "zuddha paritApanI bhaThThImAM akhAnI pratibhAnuM te te namratAthI kahe che-- kuMdana" tavAyuM che. eNe samAjamAM joyelA daMbha ane anAcArano makakama pratikAra karyo, samAjasudhArakanI adAthI teNe zabdanA tIkhA jAnavI AgaLa jema kaLA, surataru badarI yathA keraDA vIMjhayA. bAhyAcAranA atirekathI piDAtI, rivAjonA kUvAmAM | pArijAtaka pAse araNI, mahAkavi AgaLa huM tathA." gharatI prajAne missionary spirit thI anivArya evA vijaLI AMcakA (shock-treatment) ApyA e mATe bhASA paNa tema chatAM zrI umAzaMkara jozI kahe che tema : 'te bhASAnA enI madade AvI, jo ke teNe pote te kahyu che ke uttama kavionI jeDAjoDa AsAnane adhikArI che. umikavitAnAM "bhASAne zuM vaLage bhUra, je raNamAM jIte te zUra' tema chatAM, zRMgo jema narasiMha, mIrAM, dayArAme sara karyA che. jana svabhAva teNe racelA chapAe jotAM, e nAne ane bhASA svAmI nathI. 'narUpaNanI Toca jema premAnaMde potAnI karI che tema akhAe tatvavicAra kavitAne zikhare palAMThI lagAvI che." 2 lAgato A sattaramA zatakamAM ja gujarAtI bhASAnuM vaheNa arvAcIna banavA tarapha phaMTAyuM che, e bhUlavA jevuM nathI. 1. sureza jozI; "gujarAta darzana." 1. gujarAtI sAhitya (madhyakAlIna): a. ma. rAvaLa. 2. umAzaMkara jozIH "akho-eka adhyayana', pR. 267 Jain Education Intemational For Private & Personal use only
Page #623
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha gujarAtamAM zakitabhakitanuM sAhitya: samAjane, sarjakatAnA bhAre kImiyA vaDe, paricaya karAvavAnI tenA kartAmAM phAvaTa, emAM bhaLatuM AtmIyatAnuM sahaja tattva tayA e madhyakAlIna bhakitakavitAmAM zakitabhakitanI upAsanA paNa eka badhAM vAnAMne upakAraka bhASAbhi0 kita apekSita che. sera che. zakitapUjA gujarAtamAM jUnA jamAnAthI pracalita che. giranAra, ArAsuranAM aMbAjI, pAvAgaDhanAM mahAkALI ane bahucarAjInAM prema ane AnaMdane, gujarAtI kavi-premAnaMda : maMdira, amadAvAdanuM bhadrakALI mAta (kalakattAmAMthI AvIne gujarAtamAM kALAmAtA paNa ma7-kALI banyAM !) nuM maMdira enAM mukhya narasiMhe bhale AkhyAna svarUpanAM bIja ropyAM paNa khare tItho che. evI kaI gujarAtaNa haze ke navarAtrinA divaso AvatAM nirmAtA to bhAlaNa banyo. teNe ja AkhyAnane kaDavAbaddha karI ja jenA paga garabe ghumavA mATe thanaganI na uThe? baMgALamAM jema vyavasthita banAvyuM. viSNudAsa ane vizvanAtha jAnIe e AkhyAna pUjAnA tahevAra, tema zaradaRtunA AraMbhamAM navarAtrinA divasomAM svarUpane lokapriya banAvavAmAM gaNanApAtra phALo Apyo. tema chatAM gujarAtanA gAmaDe gAmaDe, core ne cauTe cakale dIvaDAo pragaTa ane IyA ane guNavattA beu dRSTie te premAnaMda ja AkhyAnonA kANuM pADelA mATInA ghaDAomAM pragaTatA dIvAo pRthvIloke svarga sarjanamAM aMga vALeAthI ja e zreSTha AkhyAna kavi gaNAya. lekanI kSaNavAra to jhAMkhI karAve. garabe ramavuM-ghUmavuM, garabo gAvo gujarAtI bhASA jyAM sudhI belAze tyAM sudhI premAnaMdanI bola- e to gujarAta pradezanI ja lAkSaNikatA. e garabAomAM jagajaja- belA rahevAnI, e kayA kAraNe ? e samajavA e enA dIdhayunanI devInA AnaMda svarUpanuM, tenA soLa zaNagAranuM, tenI suMdara jIvananA sADAcAra dAyakA jeTale samaya jemAM gALe, te sarjana tAnuM, teNe karelAM leka hitAya parAkramanuM ane tenI sarvazakitama- yAda rAkhavuM paDe. eNe racela "abhimanyu AkhyAna' ane 'okhA nAnuM prazastigAna kareluM hoya che. haraNa" "caMdrahAsa AkhyAna" ane "raNayajJa" "sudAmAcaritra' ane "mAmeruM'; 'naLAkhyAna" tathA "dazamaskaMdha' ne abhyAsa kare zakitapUjAnuM e sAhitya sattAramAM zatakamAM thaI gayelA prakhyAta joIe. bhakatavallabha ane tenA bhAI gheLAnA racelA e varNanAtmaka kAvyasvarUpamAM sauprathamavAra jovA maLe che. kRSNaviSayaka UMmapradhAna takAlIna samAjajIvanamAM uMcA saMskAronuM siMcana karavA, AmalakSI garabIsvarUpa ane vIviSayaka vanapadhAna parathI purANAdimAMthI potAnA AkhyAnanAM pAtro pasaMda karyA; saMsAranA garabAnuM svarUpa gujarAtI sAhityamAM viziSTa pradAna kare che mA anubhavone lagabhaga pUrNatAnI kakSAe pratyakSa karyA. Ama pAvA te gaDhathI utaryA mahAkALI re..." vALA mahAkALIne garabA, nAnU varjanAta jaiva vi : e nyAye kavi kIti ra. zaNagArane garabo AnaMdano garabo, devIbhakita, pratye Adara enI vanakaLI lo, ke - enI varganakaLI le, ke enI rasanirUpaNanI zakita tapAso ke sUcavatA; te kaLikALano garabo, kajoDAMne gara-vageremAM sAMprata enI cAritracitraNanI kaLA jIA : enI caritracitraNanI kaLA juo : e badhAmAM kalAkAra premAnaMdanuM sAmAjika paristhiti, lokAcAra pratye akaLAyelA bhakatanA jaga- savyasAcI paNuM achatuM rahetuM nathI thoDAMka udAharaNa joIe - jajananI devI samakSa phariyAdapUrNa vANamAM vedhaka prakAza pheMkatA udgArarUpe jovA maLe che. kAvya, saMgIta ane abhinayanA triveNI 0 okhAnI praNaya vihavaLatA pratye citralekhAnI marmokita : saMgamarUpa garabI ane garabe, e kAvyasvarUpa gujarAta pradezanI " hAM, hAM' vaLagyAmAM kAgaLa phATe ! ('okhAharaNa') ananyasAdhAraNa saMskArabhAta upasAve che. 0 dIna sudAmAM pratye jAdava strIonI marmokiMtaH 'jAdava strI tALI deI hase, dhanya lagara Avo nara vase mizrabhakitanuM sAhitya - jeNe vrata tapa kIdhAM haze apAra, te strI pAmI haze A bharamAra AkhyAna kavitA : ('sudAmAM caritra') 0 zAmaLazA zeThanuM pAtra-citra : madhyakALamAM zuddha bhakitanI upAsanAnI samAMtare ja mizrabhakitanI upAsanA paNa kavitA dvArA cAlu rahI che. narasiMha mahe che avaLA AMTAnI pAdhaDI re, vahAlAjIne kema bAMdhatAM AvaDI re. tAe thoDAMka padomAM bhakata sudAmAne parama jIvananI jhAMkhI karA- dIse vANi bhIne vAne 2, eka lekhaNa khetI che kAne re. vatuM, AkhyAnane Acho aNasAra ( bhale tene raciyatA e hasatAM khADA paDe bahu gAle re, moTuM kapALa jANe vetAla re. prakAranA kAvyasvarUpathI ajANuM hAya. ) dAkhavatuM, padanA hAraDA adhara beu jAge paravALI re, moTI AMkha dIse che aNiyALI re jevuM kAvya svarUpa ApyuM hatuM. madhyakALamAM pada pachInuM A bIju ("huDI") jokapriya kAvya svarUpa banyuM che. AkhyAnamAM caritrAmaka kacana, prasaMgAnukULa vistArI varNana, kathA ane pAtrane ucita bhAva kapana, 0 paristhitigata citra : navarasacirAlekhanamAM Avazyaka evI rasanI niSpatti ane saMkrA lAjyAM paMkhI lAjya vana ti, kacAne pratyakSa karI ApanAra cirasmaraNIya rUpasRSTi, jana lAje sUraja, mAM lecana [ "naLAkhyAna"] Jain Education Intemational
Page #624
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratIya asmitA eka AMkhanuM kAjaLa kADhayuM, eka AMkhathI nIra jaI, jIvanano thAka bhulAvanArI vArtAonI eka pachI eka jhaDI viSanuM viSayA kIdhu, haiDe rAkhI dhIra' (caMdrahAsAkhyAna varasAvI, potAnAM gujarAtI bhAMDuone vArtAnaMda sAthe caturAI, vyava* keTalIka karUnokitao - hArajJAna ane nItibaMdhanI lhANuM vArtAkAra zAmaLane hAthe aDhAramAM sAdhu pitAne duHkha devA ane sImaMta zAne AvyuM.' , saukAmAM jovA maLe che. enuM lakSa che( 'mAmeruM') naranArInI cAturI, naranArInA caritra, nathI rUpanuM kAma re, huM bhUpa mArA " [ 'naLAkhyAna' ] zarapaNuM ne zANapata, prAdama puNya pavitra, " hA hari satya taNuM saMghAtI . ' [ "naLAkhyAna] te kAvyathI DahApaNa zIkhe, janamana raMjana thAya, * pratIko - 'eka eka pe adakAM motI, rAjamAtA gaTaga jotI abhutane janabhAvanuM, varNana bahu vakhaNAya, 'naLAkhyAna' ] ...ane enuM vAhana che padyamAM racAyelI vArtAo. premAnaMda 0 lAdhava - AvAgamana naLa hIMDoLe caDayo' [ naLAkhyAna ] eka ekathI caDiyAtI AkhyAnakathAo ApI to zAmaLa vArtAnI 'sudAme gRhasthAzrama mAM, mana jenuM saMnyAsI." jANe paraba mAMDI e bhakitakAlIna vAtAvaraNamAMthI thoDuka cAtarIne [ 'sudAmA cari ' ] kevaLa saMsArIrasanI kathAo nirUpIne, IhalekanuM Alekhana karIne, lokomAM paDelI vArtArasanI Adima kutUhalavRttine jagAvI e mATe enA rUpe hAryo kezava rAma [ 'sudAmA caritra' ] ka95nA ane camatkRti tenI vArtAnI AdhAra zilA banyAM. vArtAmAM * kahevata - dRSTAMta rUpa paMkitao - vArtA ane enA dRSTAMta kAje paNa vArtA, ema vArtAmALA yojIne zAmaLe DAka samaya te premAnaMdanI lokapriyatA paNa bhUlAvI dIdhI. goLa vinA moLo kaMsAra, mAta vinA sUne saMsAra" ['mAmeru' zAmaLa bhale uMcI pratibhAvALe kavi nathI banI zako, uttama koTinI 'ToLAM vAI jevI mRgalI, mA vinA evI dIkarI." ['mAmeru']. vArtAkAra to bane ja che. pAnA hAthavagA mAdhyamathI pitAnI 0 dIptivaMtu ojasa - zaktione vikasAvI. enI pAtrasRSTi to yAda rahI jAya tevI. temAMya puruSa samovaDI nArIsRSTi nirUpI, e jamAnAmAM manoraMjananuM * ho naLa Avyo re' [ 'naLAkhyAna' ] ane lokazikSaNanuM nizAna to teNe saphaLatApUrvaka tAkayuM ja, * taDAka ToDale phATa ' [ 'naLa yAna' ] vArtArasikone emAM nirUpAyeluM mukta ullAsa, mukta AnaMda, mukta praNayanA navaraMgI bhAvo[ "okhA haraNu" "caMdrahAsa AkhyAna' 340 3414fasdid (ultra-mordern atmosphere) AlekhavAmAM; kuTuMba jIvananA bhAva [ dazamaskaMdha mAmera'' 1 paNa kAmaNa karI cUkayuM hatuM 'siMhAsana batrIzI ' "madanamohana" gAvAmAM; maitrI bhakitanuM [ 'sudAmA caritra" ] sacoTa nirUpaNa naMdabatrIzI tenI noMdhapAtra kRtio che. kAvyasvarUpanI dRSTie karavAmAM, dAmpatya jIvananI kasoTI batAvI, du: sudAdhi joIe to akhAnA karatAM zAmaLanA chApA vadhu zAstrIya-zuddha che. paraca ('naLAkhyAna ) ne vicAra amalI banAvavAmAM ke zuddha bhakita (dazamaskaMdhI ') no upazama dAkhavavAmAM premAnaMdanI madhyakALamAM svAmInArAyaNa saMpradAyanuM kalama kayAMya TAMcI paDatI nathI. e AkhyAnakAra che. e samartha mUlyavAna pradAna : saMsAranA che, e jana yAMne aDaMga jANabhedu che e rasasiddha kavIzvara che, e prema ane AnaMdanI lahANa karanAra kavi che. ethI arvAcInatAnI najIka dhasI rahela A sAhityamAM vaiSNava bhakita je enI racanAone jarAmaraNano bhaya nathI enA purogAmIo, saMpradAyanuM abhinava svarUpa te svAmInArAyaNe pradAya paNa kesamakAlIne ane anugAmIo (TheTha nArada', 'vaizaMpAyana' ane kiMcit phALo noMdhAve che. saurASTra pradezanA TaMkArA gAmamAM jamI karazanadAsa mANeka suddhAM) sarvamAM pratibhAbaLe AkhyAna to premAnaM. eka dharmavIra svAmI dayAnaMda sarasvatI (pUrvAzramanuM nAma mULazaMkara) danAM ja, ema nijI saMpattivALAM TheravyAM che. premAnaMda e arthamAM e hiMduveda dharmane jhaDo gujarAta bahAra cheka uttara pradeza ane ananukaraNIya che. paMjAba sudhI phelA. e AryasamAja nAme oLakhAtI saMsthAnA Aje paNa lAkhonI saMkhyAmAM anuyAyIo che. tevI ja rIte zrI saMsArarasano vArtAkavi zAmaLa: sahajAnaMda svAmI (pUrvAzramanuM nAma, ghanazyAma) e uttara pradezamAM ayodhyA najIka chapaiyA gAmamAM janmI ogaNIsamA raukAnA uSaH vaiSNavabhakitane talasATa dAkhavatAM urmikAvyo ane dharma sAthe kALe saurASTramAM mAMgaroLa pAsenA ja gAmamAM zrI ramAnaMda kathAnuM bevaDuM bhAthuM baMdhAvanAra mizra bhakitavALAM AkhyAnonuM svAmI pAsethI dIkSA lIdhI. vaDatAla, amadAvAda, gaDhaDA, mULI kAmaNa paNa kALabaLe ghaTayuM. ane mAnavInI manuSyatAnuM ja rasamaya vagere sthAnee dharmayAtrA karI adhyAtamavicAraNAne prasAra karyo. kathana karanArI ane lokonI kalpanAnI raMgabharI sRSTinA mukta-vihAre laI puSTimArganI vicAradhArAnuM, saMyamano puTa ApI navasaMskaraNa karyuM. Jain Education Intemational
Page #625
--------------------------------------------------------------------------
________________ mRtigraMtha temaNe kAThI, koLI jevA lokone cerI, vyasana Adi cheDAvI prasthamAM ubhayathI supere guMthAyelAM hoya che. tethI ja te kema karI prAmANika jIvana gALatA karyA; aneka sAmAjika kurivAjo, dharmanI bhulAse nahi. lokasAhitya to eka rIte kAcuM sonuM gaNAya. jaDa mAnyatAo dUra karIne upadezane sAcA arthamAM jIvanAbhimukha banA; ane samAjasudhAraNAnA aMgarUpa dhamanuM kAryakSetra ghaDayuM. lokagIta : AthI zramajIvI vargamAM svAminArAyaNa saMpradAya kharekhara kAbhimukha banyo. DiMgaLa" nI bolImAM racAyeluM cAraNI sAhitya, "eka eka pe adakAM motI" jevA lAghavapUrNa abhivyakitavALA duhAo, AcAryapade rahele zrI sahajAnaMda svAmI temanA anuyAyI cAraNa-bAroTanI lokakathAo vagere vipula samRddha jokasAhitya che. enA hAthe IzvaranA avatAra manAvA lAgyA, ane zrIjInuM lADIluM tema chatAM bRhad gujarAtane nArI samAja jemAM hele caDe che biruda pAmyA. temaNe judAM judAM sthaLoe ane prasaMgoe je dharma ane jeNe samagra samAja upara je ciraMjIvapaNAnI mudrA upasAvI pravacano ApyAM te uparathI temanA sAhityarasika anuyAyI sAdhu- che. tenAM zeDAMka udAharaNo joIe-- varga vacanAmRta nAmano graMtha saMpAdita karyo. enI saraLa, mitAkSarI vANI ane vArtAlApI zailIe e graMthanuM sthAna gujarAtI 1 AbhamAM jhINI jhabuke vIjaLI...gulAbI kema karI jAzo cAkarI sAhityamAM amara karyuM che. arvAcInatAnI najIka Avato gujarAtI 2 ho raMga rasiyA ! kayAM ramI AvyA rAsa je .. gadyane e prabhUlakALa che. zrI sahajAnaMda svAmI uparAMta svAmI 3 laMbe haba vIMchuDe, chANAM vINavA gai'tI... mukatAnaMda svAmI niSkulAnaMda, brahmAnaMda svAmI. "prema-sakhI' 4 acako macako kAM relI premAnaMda tathA dalapatarAma kavinA kAvyagurU devAnaMda svAmIe je bhakita kAvyanuM sAhitya racyuM che te sAMpradAyika hovA chatAM pa dAdA te dIkarI, vaDhiyAre nA deza re saI emAMnuM keTaluMka to ciraMjIva kAvyaguNavALuM' che, e bhUlavA jevuM 6 vA vAyA ne vAdaLa umaTayAM, madhadariye phalerAM vANa, nathI. moralI vAge che .. 7 vahue vagovyAM moTAM khoraDAM re lola.. dharatInuM dhAvaNa - lokasAhitya : 8 sonA vATakaDI re, kesara ghoLyA vAlamiyA ! madhyakALamAM A badhA sAhityanI ApaNe vAta karIe chIe. 13 9 senA IDhaNI, rUpA beDaluM re nAgara ! UbhA raho raMga rasiyA paNa "dharatInA dhAvaNa' samuM je ApaNuM lokasAhitya che teja 10 sUraja ugyo re kevaDiyAnI phaNaze ke vAlAM bhale vAyAM re.. kharI saMpada che. Folk-tale is the father of all fiction 11 paraNyAM eTale mArAM lADI cAlo ApaNe ghera re... and Folk - Song is the mother of all Poetry" 12 laviMga kerI lAkaDIe, rAma sItAne mAyA je, . dareka dezanI prajAne tenI bolAtI bhASAmAM Agavu sAhitya hoya 13 moralI caDI che raMgarUsaNe re... che. lekino AnaMda-ullAsa, zaurya-svAparNa vAtsalya-praNaya, mRtyune zoka-dharmabhAvanA vagereno bulaMda paDaze temAM jovA maLe 14 jebaniyuM Aja AvyuM ne kAle jAze... che. enA sarjaka kALanA paTaMtare bhulAI gayA che paNa tenI maheka 15 meMdI te vAvI mALave, tene raMga gayo gujarAta re dharatInI che. lokasAhitya e saundaryalakSI, bhAvanAlakSI temaja 16 meMdI le zuM, meMdI laeNzuM, meMdI moTAM jhADa .. pariNAme jIvanalakSI, AnaMdavardhaka sAhitya ja che. e upasAhitya 17 eka A to paradezI pipaTo . sAlIne Abe moriyA. nathI sAhityanA mahAlayamAM DaratuM, kapatuM, dInavadana banIne AvavA 18 tame mArA devanA dIdhela cho, tame mArA mAgI lIdhela che, lAyaka nathI riASTa vyakita-saranyu. sAhitya ApaNane je tame mAruM nagada-nANuM che, tame mAruM kUla vasANuM che mukAme laI jAya che te ja mukAma para lokasAhityanuM paNa AvyA tyAre amara thaIne rahe. mahAprayANa che. riSTi sAhityanuM utpAdaka baLa je saMskAritA che, te lokasAhityunI ropaNu-kayArI paNa taLa padI pAchI 19 gulAba vADI eMTA vacce repI re... nirALI, leka saMkAritA ja che..lekahRdayanA pratibimbakanuM 20 khoLAne khuMdanAra ghone rannAde... kartavya te lekasAhitya ja karI roke che. vyakita pratibhAne ? A 21 eka vaNajhArI jhUlaNa jhIlatI'tI sarvathA abhAva, e ja lekasAhityano moTo guNa che. samaSTinI ? A 22 oLakhe oLakhe re mAnI AkhyuMne aNasAra, ja e utpatti ne saMpatti che. ane enuM sarvocca sAmarthya to | bApanI bolAze vIrane oLakhe . enI zrAvyatA che. sAcA arthamAM e vADamaya che. vANI e 39 vANI - 23 AvI rUDI AMbaliyAnI DALa melIne koyala kyAM gayAM re , mukhyatve zrutino viSaya che. nAdane ApaNe brahma kahIe chIe 24 pAchalI rAtane paroDhiye marave belyo ne vahANAM vahI gayAM ! lekasAhityane vAhaka e nAda che, kAgaLa para thIjatA TADhAboLa hAya re paroNa hAya hAye.. akSare nahi."1 emAM kuTuMbajIvana, pahajIvana vAtsalya ane 1. sAhityanuM samAlocana' : jha. medhANI. pR. 256 eka vajhArI 12 mAnI A vAra eLa Jain Education Intemational
Page #626
--------------------------------------------------------------------------
________________ 648 bhAratIya asmitA 25 "dalaDAM saMbhALe khammA ! pUrva janamanA sahavAsamAM re ' vAyu, elyuminiyama ane bekasAITanA stara karatAMya bahoLA paTa (piMgaLA-bharatharInuM gIta) para patharAyelA che; ene bahAra lAvavA eka nahi, hajAra hajAra 26 meM te DuMgara kerIne ghara karyA re, jhaveracaMda meghANInI jarUra che. | meM to kAcanAM jaDiyAM kamADa re .. 27 bAra bAra varase navANa gaLAvyAM madhyakAlIna sAhityamAM gadhanA aM karo: 28 A daza A daza pIpaLo, A daza dAdAnAM khetara .. 29 raNuM jAnA rAjA, ajamalajInA beTA, vIramajInA vIrA, madhyakALanuM A badhuM padyapradhAna sAhitya, gadyasvarUpano taddana rANI jesalanA bharathAra mAro helo sAMbhaLe.... cheda uDADI detuM nathI. jo ke enI sAhityika mAtrA ati a85 30 ho rAja re, vAvaDInAM pANI bharavA gyAMtAM mana kera kAMTe che. e ravarUpanA paNa AkheDayAe jena sAdhu kavio ja che. vAge .. cheka teramA zatakamAM " ArAdhanA" * bAlazikSA' vagere gaghakRtio 31 chalakAtuM Ave beDaluM racAI ja che; enuM svarUpa avabodha ke oNkitakanA jevuM che. malakAtI Ave nAra re, mArI sAhelaDInuM beDaluM... caudamAM zatakamAM taruNaprabhasUrinAM "zrAvakanAM bAra tra" "mugdhAva badha okitaka, paMdaramAM saikAmAM mANikya suMdara sUri kRta lokakathAo: * pRthvIcaMdra caritra saMgrAmasiMha kRta 'bAlazikSA' seLamAM zatakamAM pAMDavagItA' vagere, sattaramAM zatakamAM bhAgavata' 'Asika" AvI ja rIte lokavANInuM gadya paNa udAharaNa lekhe joie gItagoviMda' "bhagavadgItA' vagerenA sArAnuvAda, tathA "paMcadaMDa' vetALa pacIzI' jevI keTalIka vArtAo; ane aDhAramAM zatakamAM "barAbara madharAtane gajara bhAMge tyAM vidhArI padhAryA. hAthamAM kaMkunA khaDiyo, kAne motInI lekhaNa, ne kAMkhamAM AMkaDA siMhAsana batrIzI' "suDAbahoterI' jevI vArtAo, vaidaka-tiSa gaNavAne kaThe. Adine lagatuM sAhitya ane ogaNIsamI sadInI pahelI pacIzImAM racAyelu zrI sahajAnaMda svAmInuM 'vacanAmRta'-madhyakALamAM bhale haLave... haLave... haLave devI te dAkhala thayAM. chokarAnI ma prayatna paNuM gadyasarjananAM thoDAMka udAharaNe cheA badhAmAMthI khATalI AgaLa jaI beThAM. ghIne dIvo baLe che. vAta karIne tarIne AgaLa AvatI sAhitavika guNavattAvALI be gadyakRtione devIe ajavALuM vadhAyuM". chokarAnI hatheLImAM ne kapALamAM maMDyAM ApaNe na bhUlavI joIe. eka to mANikayasuMdarasUri racita, gujarekhAMuM kAkavA, rAtI gadAmAM bIjI dAdabarI banavA mathatI dIrdhakathA, "pRthvIcaMdra caritra, ane bIje te zrI sahajAnaMda svAmIe ApelAM vArtAlApI "zuM zuM lakhyuM ?' zaulInAM dhamapravacanono graMtha ' vacanAmRta'. rajanI pAMcazera loTanI tAMbaDI lakhI, dApA dakSiNAnA pazcimanA saMpake' gujarAtI sAhityamAM je arvAcInatAnA aMzedokaDA lakhyA. kanyArInI korI lakhI, gorapadanA dhotiyAM lakhyAM vALuM gadya kheDAyu te pahelAM ApaNe tyAM kevuM gadya hatuM tenI eka eka soLa varasanI gerANI lakhI paNa jyAM AvaradAnI rekhA eka kaMDikA udAharaNa rUpe jevI saMprada banaroH tANavA jAya, tyAM to...ararara ! vidhAtrInA hAthamAMthI lekhaNa paDI gaI. paTa daIne devI ubhAM thaI gayAM. dIvaDe jhAMkho paDayo ne 'hiva' te kumarI, caDi yauvanabhAra, parivarI parikari, kIDA karaI vidhAtAe to kapALa kuTIne pAchuM hAlavA mAMDayuM. kahe ke vima! navanavI pari. IsaI avasara Avike aSADha, ItaraguNi saMbADha bIjA te lekha rUDA paNa, AyakhuM ja aDhAra varasanuM. cerIe kAIthaI leha, dhAma take niraha cha.si pATi, pANI viyAI caDIne cAra maMgaLa varatato haze tyAre cothe phere ene sAvaja phADI mATI, vitariu varSAkAla, je paMcataNuu kAla' nATha dukAla. chaNiI khAze." 1 varSAkAli madhura dhvani megAjai, dubhikSata bhaya bhAjaI, jANe subhikSa bhUpati AvatAM jaya DhakA vAjaI. cihuM dara bIja jhalaha... A badhuM jotAM ziSTa sAhitya ane lokasAhitya evA be laI, paMthI ghara bhaNI pulaI viparIta AkAza, caMdrasUrya pariyAsa. vibhAga pADanAranA manamAM ziSTa ane lokasAhitya vize zA rAti aMdhArI, lavaMI timirI. uttaranau unayaNu chAyau gayaNa artho abhipreta haze ? kayuM sAhitya caDiyAtuM gaNAya ? zuM leka- disi dhara. nAcaMI mAra, sadhara varasaI dhArAdhara. pANI teNuM pravAha sAhityanI pIThikA para ja "ziSTa' sAhitya nathI ubhuM ? pahalaI, vADe upari velA valaI, cIpali cAlatAM rAkaTa khelaI, bhArmione pracaMDa dhodha kayAM pratyakSa thAya che. je lokasAhityane letAM mana dharmA upari valaI, nadI mahApUri AI, pRthvIattarathI ja ziSTa sAhityanuM phAyuM pAmaratuM nathI zuM ? gujarAtamAM pITha glAvaI. navAM kisalaya gahagaI. valI tAna lalahaI. je lokasAhityanA bhaMDAra paDyA che te, khanIja tela ane kudaratI * tela ane kudaratI kuTuMbIka bhAI, mahAtmA beThAM pustaka vAcaI. parvata tapha 1 jhaveracaMda meghANI : "dAdAjInI vAta ': 'batrIsapUtaLInI lekavArtAnIjharaNuM vichUTaI, bhariyAM sarovara TaI....." Jain Education Intemational
Page #627
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigra 2 649 *unalana thAya che, lahiyAone hAthe a ja), lahiyAone hAthe che te (kI racanAo to kharI nA pravAha khaLakhaLa vahe che. vAta upara ne sAhi [have te kuMvarI, bharayauvanamAM AvelI, sakhIothI vIMTaLAyelI, madhyakAlIna gujarAtI sAhitya - eka navI navI pere krIDA kare che. eve avasare te vividha guNa samRddha | sarvagrAhI daSTi : aSADha Avyo. laTu kaTAya che, garamI ghaTe che. chAza khAya che, mATImAM bheja Ave che. pravAsIonA duzmana jevo varSAkALa vistaryo ane hajAreka varSanA bahoLA samayapaTa para patharAyelA A sAhi- kALa nA. je varSAkALamAM medha madhura svare gAje che, dukALane bhUnI keTalIka vizeSatAo tarata pratyakSa thAya evI che. eka tA . bhaya bhAge che. jANe sukALa rUpI rAjA AvatAM jaya DaMko vAge che. mudraNayaMtronI zodha nahotI thaI eTalA prAcIna samayanI A racacAre dizAmAM vIjaLI jaLahaLe che. tamarAM bole che. pathI gharabhaNI nAe bahudhA to kaMThastha ja rahetI. gujarAtanuM sAhitya, tenA to che. AkAza dhAra che, cadra sUrya kAyelA che. rAta A dhArI che, saMskAra lokajIbhe ramatA hatA. paraMtu TUMkI racanAo vize e tamarAM bole che unAradIzAmAMthI medhanuM unnayana-caDazuM thAya che, zakaya hatuM. je lAMbI racanAo che te (TUMkI racanAo to kharI gagana gAya che. dizAe ghara che, mora nAce che, varasAda muzaLa- ja, lahiyAone hAthe avatarI sacavAyelI ApaNane maLI Ave dhAra varase che. pANInA pravAha khaLakhaLa vahe che, vADa upara velA che. e sAhityanA Adhakhe ya.o jaina sAhityakArae enI caDe che. kAdavamAM cAlatAM gADAM sarakI jAya che, lokonAM mana dhama ' racanA karI pATaNa, amadAvAda, jesalamIra, khaMbhAta vagere sthaLanA upara vaLe che. nadImAM moTAM pUra Ave che. pRthvInA taLane tarabaLa upAzrayanA bhaMDAromAM surakSita karI hatI. vidhamIonA AkramaNa kare che. navAM kula maheka' che, velIo laTake che. kobA lAka masta samaye e jana gujara girAnuM saMrakSaNa pachInI peDhIo mATe bane che. mahAtmA beThA pustaka vAMce che. parvatamAMthI jharaNAM nIkaLe mUlyavAna nIvaDayuM. ghaNAye nAza pAmyA pachI je bacyuM che te che. bharyA sarovara chalakAya che......] sAhitya alpamAtrAmAM nathI, guNavattAmAM paNa utare evuM nathI. e sacavAyelI hastalikhita pothIonuM, bhASAne kaDIbaddha itihAsa "vacanAmRta " nuM gadA : tapAsavAmAM tathA bhASAgata vyAkaraNa tapAsavAmAM, mUlyavAna pradAna che. narasiMha-mIrAM, premAnaMda jevA atikhyAta sukavionA saja. * pachI zrIjI mahArAja bolyA je, moTA mANasa sAthe temAM lahiyAonA hAthe punaHsajananI prakriyA ke samakAlIna racaamAre jhAjhuM bane nahi, zA mATe je ene rAjayane ne ghanano nAe te kavinA nAme, bAI mIrAM ke..., bhaNe naraze...e mada hAya ane amAre tyAgane ne bhakitane haiya. mATe koI kene Trade mark lagAvIne pracalita karavAnI prakriyA paNa thaI che namI de evuM kAma nathI. ane koI moTA mANasane je samAdhi kharI; tema chatAM madhyakALanA A gujarAtI sAhityanI adhikRta karAvIe to kAMIka gAma garAsa Ape, tenI amArA hRdayamAM vAcanA-TIkA-TipaNu-vivaraNa sahita sauyAra karavAnI [ dhULa dhayAnA lAlaca nathI kema je gAma garAsa Ape. tenA amArA hRdayamAM dhaMdhA jevI bhale oLakhAtI chatAM anivArya ( ane tethI ja lAlaca nathI kema je gAmagarAsa to sukhane arthe IrachIe, mUlyavAna ) saMzodhana prakriyA narasiMharAna, ke. kA. zAstrI jevA te amAre to netra mIMcIne bhagavAnanI mUrtinuM ciMtavana karIe pratiSThita vidAnA hAthe samatolapaNe thAya to ene vaLagelAM temAM jevuM sukha che tevuM geMda lokanA rAjyane viSe paNa nathI jALo dUra thAya ane sAhityarasika jIvo te nyAla thaI jAya. ane je bhagavAnanA bhajana jevuM rAjayane viSe sukha hoya to te svAyaMbhuva manu Adika je moTA moTA rAjA te sarve rAjya mUkIne A badhuM sAhitya AraMbhamAM, jagatanI koIpaNa bhASAne sAhityamAM bane che tema, padyamAM racAyuM che. padya svarUpanI je vanamAM tapa karavA zA sAruM jAya ? ane bhagavAnanA bhajana jevuM strIne viSe sukha hoya to rAjA citraketu karoDa strIone zA sAru lAkSaNikatAo che te e mATe anukULa che. emAM urmi ane kalpanA pravatI, samarasa banI rasAtmakatA ANe che, lAghava ane cUke ? ane bhagavAnanA bhajananA sukha AgaLa to caudalekanuM je arthanI pUrI nirUpaNazakita abhivyakitane vedhaka banAve che, kaMThastha sukha te naraka jevuM kahayuM che. mATe je bhagavAnane sukhe sukhiye thayo hoya tene to brahmAMDane viSe je viSayanuM sukha che te naraka karavAmAM paNa te madadarUpa thAya che. ene artha evo nathI ke gadya tulya bhAse che ane amAre paNa bhagavAnanA bhajananuM sukha te ja te veLAe sarjAyuM nathI. vAtacItamAM, lekhamAM, dastAvejomAM, anuM, sukha jaNAya che. bIju sarve duHkharUpa jaNAya che. mATe paramezvaranuM vAdomAM, vyAkaraNagraMthamAM gadya che ja, paraMtu tenI sAhityika bhajana-smaraNa karatAM cakAM jene saheje satsaMga thAya tene karAvIe A pratiSThA atia5. hemAcAryanA duhAothI mAMDI dayArAmanI gara chIe. paNa koI vAtane aMtaramAM Agraha nathI. Agraha to kevaLa bIo sudhI kAvya sAgara ja hiloLA le che. A sAhityane bhagavAnanA bhajana ane bhagavAnanA bhakatone satasaMga rAkhyAne viSaya vyApa khAsa nathI. jema saMgItakAra badhA sUra khilAvIne che. e amArA aMtarano rahasya abhiprAya hato te ame tamArI chevaTe "sA' para ja AMgaLI mUke che tema A sAhityatA kendrasthAne AgaLa kahyo dharma ja che. jaina sAdhuo, jenetara saMtakavio aneka sAMpradAyika kavioe dharmabhAvanA puSTa karI che. bhinna bhinna dharmane anu yAyIonuM sAhitya dhama' ja enuM prerakabaLa hoya tema, moTA pramA 1. mANikaya suMdarasUri "pRthvIcaMdra caritra'-'ditIya u9lAsa') NamAM dhArmika che. vaLI ghaDapaNa (narasiMha-mIrAM), mRtyuM (narasiMha Jain Education Intemational
Page #628
--------------------------------------------------------------------------
________________ 650 bhAratIya amitA -dhIra-bhe), AkAzapUNa upAlaMbha (akho-bhajo vagere A (kALagaNanA mATe ThIka che, bAkI) prAcIna ke madhyakALanuM, ema dharaMgI sAhityamAM AlekhAyAM che. AthI ja e kavione kahIne ja saMtoSa mAnIzuM ? mRtyunA payagaMbaro" ! tarIke zrI munazIe oLakhAvyA che. ane 'uchaLatA jIvananuM kaccariyuM' karavAno Aropa temanA para mUkyo arvAcIna sAhityane udaya : che. paNa taTasthatAthI mUlyAMkana karIe te emAM jIvanarasanuM sUka vaNuM nathI ja jIvananA vividha bhAva pUratA umaLakAthI gavAyA che, vaiSNava bhakita gAtAM gAtAM dayArAmane taMbUra virAma pAme bhale tenuM pramANa atialpa hoya. ane navayuganuM raNazIMgu phUMkAyuM. yA homa karIne paDe..."nA lalakAra gUgalamAM cUMTAyA. dalapatarAmanuM "bApAnI pIpara" kAvya 'sidha-hemanA apabhraMza duhA ke "camaka camaka thatI cAMdaraNI ne arvAcInatAnI keDI para prathama tejalisoTo paDI gayuM. kaMI kaMI ( vesa tIvalAsa' ne zRMgAra, saMdezakarAsane vipralaMbha zRMgAra karI nAkhavAnA adamya utsAhe taravaratA yuvAna narmade phata seLa ke 'rathamala chaMda' 'kAnhaDade prabaMdha Adi ya kAvyone vIrarasa kAda varSanI uMmare muMbaInI buddhivardhaka sabhAnA Azraye "maMDaLI maLa1:1 nA abhuta rasika praNaya kathA, asAIta ThAkaranA racelA vAthI thatA lAbha" vize nibaMdha vAMcyo. vicAra parivartananuM kendra bhavAInA veza, premAnaMdanAM okhAharaNa? yahAsa AdhyAta' muMbaI banyuM ane tenuM mAdhyama banyo suratane tarivari narmada. zAmaLanA saMsArI rasanI vAta e badhAmAM A viraTa zoka narmada gujarAtanI AzA banI rahya; ene samayane vicArapavana parAkramanuM maMda chatAM dhogaMbhIra bhAvanA nathI to zu che prajA paNuM nUtana gujarAtI sAhityanuM AzAkiraNa banI rahyo. e samaya vananuM pratibiMba pADanAra lokasAhityamAM jIvananAM jevAM rUpa te egaNIsamI sadI. A sadI anekarIte krAMtikAraka parivartananI navA zu ? samakAlIna jIvananA taLapadA ra'gA-jol four sadI banI che. zivAe ane marAThAone asta thaye. vyApAra rabAraNunA caNiyA para coTADelA AbhalAmAM sanAM sadA prati ane tene pagale pagale vyavasthita rIte rAjakAraNanA kSetre saphaLa bi ba jhIle che, tema kaLAhaLAM pAra che hA te samayanA praveza karI aMgrejoe zAsananI bAgaDAra daDhapaNe saMbhALI ahInI sAmAjika, rAjakIya pazvAdabhUmikA jotAM A cAyanA zrI AnaMda prajA sAthe bhaLI javA mATe eka sa ganabaLa tarIke anivAyata pIkara dhruvane moccAra zrI munazInA ekAMgI abhiprAya sayaka pedA karI gaMgA ane yamunAnA pravAho spaSTa rIte maLe che te mayura vALe che. te kahe che: "je samaye ApaNAmAMthI badha vana triveNIsaMgama (lupta rIte sarasvatIne pravAha paNa maLe che.) gayeluM hatuM te vakhate paNa mAtra dhamanI nADImAM ratanya bharAI AgaLa AraMbhamAM te baMne nadInAM pANI paraspara aphaLAvA chatAM rahyuM hatuM. ane tethI mArA e viSayanI kavitA Apa yAM racAyelI thoDAka samaya te judAM ja rahe che; keTaluMka aMtara AgaLa vadhIne jovAmAM Ave che. 2 zrI manazI kahe ke arvAcIna sAdiyane ja ekarUpe vahe che; vaLI te samaye pANInI kheMca paNa eTalI ja pradhAna sUra-jIvanane ullAsa che, ApaNe kahIzuM ke, madhyakAlIna bhajana dhI ke AvI majabUta rahe che tevI rIte pUrva ane pazcimanI prajA saMskRtie sAhityane pradhAna svara che dharmabhAvanA-jIvananA ullAsane paNa prathama milane tumula saMdharSa pedA karyo ane kazamakaza athaDAmaNa sasvara gAna sAthe. A saMta kavio kevaLa bhakata tarIke atyaMta pachI ja saMgaThThananI samayanI nUtana prakriyAnI saMbhavitatA padA namratA dharAvanArA che. temane kavipadanuM jarAye aha nathI. 3 temanuM thavA lAgI. ekamAtra lakSya che jIvanamAM thayela IzvarAjubhUtinI pratibhAnA trIjA narmada, durgArAma mahetAjI, karazanadAsa mULajI, mahIpatarAma netra dvArA abhivyakita karavI. ane A kavio paNuM gujarAtanA nIlakaMTha Adi utsAhI purU gujarAtI sAhityamAM nUtanatAnuM eka sImADAthI bIjA sImADA sudhI patharAyelA che. tattva lAvavAmAM nimittA banyA. narmade nibaMdha vAMcyA, mahetAjIe mIrAM, sahajAnaMda svAmI jevA bIjA pradezamAMthI AvyA paNa mAnava dharmasabhAnA Aye vyAkhyAna karyA. karasanadAse che. premAnaMda vageree samayAnukULa thaI keTaluMka sarjana satya-kAza pAtharavA prayAsa karyo, mahipatarAme paradezagamananuM gujarAta bahAra rahIne paNa karyuM che. sAhitya sarjananA A leka sAhasa karyuM. atyAra sudhInuM jIvana jIvatA samAja mATe badhuM rAjyamAM jJAti-jAtanA bheda vilIna thaI gayA che. jenI romAMcaka hatuM. jyAM narasihanA karatAlanI, mIronA macharAnI, ane jainetare, hiMduo ane musalamAna, pArasIo, trIkavi premAnaMdanI mANanI ane dayArAmanA taMbUranI bhAvavibhora sRSTi vageree A ke te saMpradAyanuM AlaMbana laIne mAnavajIvananA ane kayAM narmadayuganA dhasamasatA enjina ane divAsaLInI vegIlI saMskArane a-kSara deha ApyuM che. navana-meSazAlinI pratibhA adabhUta duniyA ! kayAM vahema, aMdhazraddhA ane jaDatAnA prabhavA sivAya A badhuM zI rIte saMbhave ? A sAhityane ApaNe ane kayAM vaijJAnika zodhane mAnava jIvana para savo gI pratApa ! nUtana sudhArakane mana to ]t was bliss to live 1. Adivacana : ka. mA. munazI. that life. emanI sudhAraka pravRttinA utsAhanuM moju jotajotAmAM 2. kAvyatatvavicAra" pR. 285. samaya pradeza para pharI vaLavA lAgyuM. rAta vItI jaze ane "aruNuM 3. akho- jJAnI kavitAmAM na gaNIza." parabhAta' dekhAvA mAMDaze evI saMjaya daSTithI uMcI Doke kavio premAnaMda_'bhaTa premAnaMda nAma mithyA jevA lAgyA. Jain Education Intemational For Private & Personal use only
Page #629
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha tAna hatI. kayAreka to che A mata jovA maLatI. dalapata milana thaI gujarAtamAM aMgrejI keLavaNIno prabhAva : vAnAM prayama jaLa kUDa kacaro tANI lAvI DahALAvALuM pANI karI de tema te vakhatanI kavitAmAM aneka navA viSayo, vicAro Azare doDha saikA pahelAM bharUcamAM aMgrejI keLavaNIne AraMbha kavitAmAM mUkavAne utsAha ane lAgaNInA rAgaDA bhaLyA. kavitA 2. 1842mAM suratamAM aMgrejI nizALa thaI. durgArAma, dalapatarAme ane padya vacce khAsa aMtara rahyuM nahi. emAM zaradanA svaccha parokSa rIte, te narmada, navalarAma, naMdazaMkare pratyakSapaNe aMgrejI jaLanI prasannatA svasthatA jovA maLatI na hatI. kayAreka to chaMdamAM vaicArika keLavaNInA saMrakAra jhIlyA. 1852mAM dayArAmanuM te avasAna kavAyata jovA maLatI. kavitAmAM jessA" ne Agraha vadhe. zabda, thayuM; paNa te pahelAM 1848mAM phArbasa-dalapata milana thaI cUkayuM chaMda ane prAsane kRtima rIte meLavavAmAM ja kRtArthatA gaNAvA lAgI hatuM. bIje ja varSe " vartamAna patra " nAmanuM dara budhavAre kayAreka to samAja zikSakanI adAthI na tika upadeza paNuM ApavAmAM copAniyuM prakAzana pAmavA lAgyuM. ane pachI varSe ApaNI AvatA svAbhAvika rIte ja ucca koTinuM kalA nirmANa emAM bhASA ane sAhityanuM sauthI prAcIna ane (DAka navasaMskaraNa zakaya na banyuM te samayanA kaviomAM kavikarmanA utsAha karatAM sAthe) adyApiparyata prakAzana pAmatuM "buddhiprakAza' sAmayika zarU zakti ghaNI maryAdita. aMgrejInI asa2 jeTalI viSaya para thaI thayuM. 1856mAM muMbaI rAjayanI ekamAtra ucca zikSaNanI saMsthA teTalI nirUpaNarIti para thaI nahi. Ama chatAM dalapate arvAcIna eliphansTana InsTITayUTa zarU thaI. pachI varSe muMbaI, madrAsa ane kavitAmAM bahiraMga para, to narmade aMtaraMga para, mUlyavAna kalakattAmAM yunivarsiTIonI sthApanA thaI ane uccatara keLavaNI- phALo Apyo. nAM pagaraNa thayAM. pAdarIzAI keLavaNI ane khristI dharmanI vaTALa pravRttio, thoDoka samaya, AtyaMtika vicAra paribaLo pedA karyA. "rUDI gujarAtI vANuM rANIne vakIla chuM" evA dalapata vacatema chatAM samaya jatAM aMgrejI saMskRtinA saMskAro daDhatara thatA namAM svabhASAbhimAna ane "mane ghaNuM abhimAna bheya tArI meM gayA. prArthanA samaja, thiyosophikala sosAyaTI vagere saMsthAoe cUmI" athavA "ucI tuja suMdara jAta, jaya! garavI gujarAta !' evAM paNa navo prayatna jhIlavAnuM nimittakArya karyuM. narmada vacanomAM svadezAbhimAna pahelI ja vAra saLavaLatuM jevA maLe che. prakRtti ane praNayane viSaya paNa kAvyamAM sataMtra rIte saMsAra sudhArA kALa : zabda deha pAme Ama chatAM narmadayuganuM mahatvanuM prasthAna te sAhityika gadya lekhanane thayelo AraMbha. khagoLa bhUgoLathI mAMDI arvAcIna tarIke oLakhAtA A yugane e prathama tabakake itihAsa-vijJAna sudhInA viSayane bojo uThAvavAnI javAbadArI che. avAcInatAnA pAsamAM samagra gujarAtI sAhityanuM sukAna kavitAne zire ja hatI. gadyamAM sajana zarU thatAM kavita badalAI gayuM. viSaya, nirUpaNa abhivyakita, kavi prayajana vagere je haLavo thayo. nibaMdha, navalakathA, AtmakathA, rojanIzI darie gujarAtI karatAne navAvatAra thaye. kavipadanA bhAna sAthe vagere sAhitya svarUpa vikasavA lAgyAM to bIjI bAju vivecana sAhitya sarjana thavA lAgyuM. sAhityika gadyane uSa:kALa paNa pravRttine paNa AraMbha thayo. emAM UMDANa ke guNavattA ne siddha ahIM ja jovA maLe che. mudraNayaMtranI ekamAtra vaijJAnika zodhe thayAM hoya e svAbhAvika che. ekaMdare e AraMbhakone yuga gaNAya. sAhitya sarjana-prasaraNamAM rokeTagatine anubhava karAya. have tema chatAM " dharma" vicAra' nA nibaMdha, " mArI hakIkata " kaMTharathane badale graMthastha sAhityane mahimA vadhe. sAhitya padA- "karaNaghele' nuM autihAsika mahatva che ja. IMnI samaja vadhu vikasI. sAhitya sarjananA kendramAM dharma ke IzvaranuM tava hatuM tene badale vyakti ke samAja pratiSThA pAme. sajana kSetre e AbeDayAoe je keDI pADI hatI, te aMgrejone saMparka aMgrejI keLavaNI tarapha ane aMgrejI keLA- rAjamArga banI paMDita yuga tarIke oLakhAtA 1887 thI 1930nA vaNIno saMpaka abhyAsIone aMgrejI sAhitya tarapha kheMcI gaye. gALAmAM. paMDita yugamAM kevaLa sudhArA pratye ja nahi, jUnuM sAruM enI prabhAvaka asara na zikSita para paDI. emaNe samAjanAM rUDha hoya to e paNa ravIkaravuM e abhigama keLavAye. AthI 1 tibala, dharmanuM jaDatva ane vaicArika pachAtapaNuM para AkarA junA navA saMgharSa kALa pUro thayo ane samanvayayuga AraMbhAyo. prahAro karyA. jUnAM jALAM haThavA lAgyAM, prajA paNa "bAvaruM prAcIna pUrva, arvAcIna pUrva ane arvAcIna pazcima - ema bAvaruM' jovA lAgI. sudhAraka yuganAM maMDANa thayAM. sAmAjika trividha vicAramaraNI, saMskRtione saMgamakALa A hato ethI ja kSetre je cheDe ghaNe sudhAre ane hajI thavAne hato tenuM paMDitayugane saMskRtionA saMgamayuga tarIke paNa oLakhavAmAM pratibiMba tatkAlIna racAtA sAhityamAM paDavA lAgyuM. jUnuM te Ave che. govardhanarAma enA sAkSI banyA; tethI samucita rIte kacarA jevuM ane pheMkI devA yogya; jyAre navuM e ja uttama ja teo "saMgama yuganA daSTA' tarIke oLakhAyA che. inDiyana ane te apanAvavAmAM ja yuga dhama; evo Agraha keLavAya. "yA nezanala koMgresanI sthApanAthI mIThAnA satyAgraha sudhInI ghaTanAo homa karIne paDe..." tti keLavAI. emAM sArAsAra vivekane rAjakIya mahatva pAmI, tema kusumamALA" thI "bhaNakAra'ne sarjana abhigama bhUlAI gaye.. samaya sAhityane paMDita yuga banyuM. govardhanarAma ane maNilAla, Jain Education Intemational
Page #630
--------------------------------------------------------------------------
________________ 652 bhAratIya asamatA bAlAzaMkara ne narasiMharAva, kAnta ane kalApI, ramaNabhAI ane nIkaLelA gAMdhIjI paNa jagamazahUra thaI gayA. evA daDha pratijJa AnaMdazaMkara, nAnAlAla ane ThAkora - A bIjI peDhInA prANuvaMtA gAMdhIjInuM eka ladhu zabdacitra zrIdharANIe AlekhyuM che. "dAha sarjake che. navI sthapAyelI muMbaI yunivarsiTInA teo prathama bharI AMkho mAtAnI, tenuM tuM AMsu TapakuM ! 2 svarAjyanuM temaNe padavIdho che. aMgrejI keLavaNInA saghana abhyAsano uttama lAbha, vyAkaraNa racyuM. pitAnI mAtRbhASAnA mAdhyamathI lokone gaLe saMskRta bhASA ane sAhityanuM uMDa' parizIlana, phArasI bhASAne utAryuM ane enI zALAo rASTrIya vidyApITha banI. svarAjya vidattApUrNa paricaya temanI sAhitya padArayanI samaja keLavavAmAM mATenA satyAgrahanA teo prathama senAnI banyA. gAMdhIjInI jhaMjhAvAta madadarUpa banI rahyo. e badhAnA phalasvarU 5 kasumamALA' ane jevI ne savaoNAmukhI zakita ne pravRttinI asara gujarAtI maraNa saMhitA ', sadana gaghAvali' ane "kAntA', jIvana ane sAhityamAM khUba uMDe ne vyApaka jaNa emAM sarasvatIcaMdra', ane "snehamudrA', 'pUrvAlApa" ne kekArava', navAI nathI. gujarAtI sAhityane lokAbhimukha karavAmAM paNa "rAIne parvata' ane 'bhadraMbhadra', InkamAra', 'jayA jayaMta' ane pitAnA vicAro makakamatAthI rajU karyA. kAkAsAheba kAlelakara, vizva gItA', "bhaNakAra' "ApaNe dharma' jevuM samRddha kalA sajana rAmanArAyaNa pAThaka jevA sAhityakAro pAse navI peDhInA agraNI nIvaDI AvyuM. ke. ha. dhru bhASAMtaranA kArya dvArA saMskRta sAhi- saja ke pachI je banyA te umAzaMkara, 'sundaram', 'sneharazmi" nuM tyanuM gujarAtI sAhitya rasika janatAne parizIlana karAvyuM. Ama ghaDatara thayuM. 5 DitayugamAM gujarAtI sAhitya badhI dizAothI vikAsa pAmyuM. emAM kalpanA ane abhivyakitanI daSTie saundarya ane bhavyatAne - A eka evo sabhAgI samaya hato jyAre gujarAtanA ucita samanvaya sadhAyo. A yuganA pAghaDI paheranArA saja ke sAhitya sarjanamAM gAMdhIjI, TAgora ane zrI araviMda jevI moTe bhAge ciMtaka, vidyAne, paMDita hatA. temaNe sAhityanA vibhAtionA vicAra prabhAva samaya rati jhilAyA. * che. sAhityanA vibhUtiono vicAra prabhAva samartha rIte jhilA. "dAsapaNu kayAM keIpaNa eka kSetre uMDANa sAdhI ApyuM. AthI saMsAra sudhArAnI sudhI sudhI ane "huM gulAma ! sRSTibAganuM amUla kUla mAnavI sAhitya keDI, rAjamArga jevI banI, A samayanA sAhityanI gulAma !" mAM kevuM vicAra sAmya ! chatAM abhivyaktinI kevI bhASA vadhAre keLavAyelI rasika ane zuddha hatI. A sAhityakAronI tAtA ! nI A hi tIvratA ! narasiMharAva Adi Poet of Sun, Moon and sAhityika pratibhA vadhu uMcI koTinI. uraca ane bhavya viSaye Stars tarIke oLakhAtA paMDitayuganA kaviomAM nirUpAtI prakRti ane bhAvo pratye temane pakSapAta vadhe. sAhityika zRMgAra yogya che : rIte nirUpAye. kavitAnuM sAcuM taLa parakhAyuM. gujarAtI sAhine e vasaMtakALa banI rahyo. " Aja mahArAja ! jala para udaya joIne caMdrane; hRdayamAM ha5 jAme." paMDita yugamAM gujarAtI gadya barobara paleTAyuM. kayAM pA pA pagalI mAMDatuM narmada yuganuM gagha ane kayAM maNilAlanA tatvajJAnane, ane TAgoranI vicAradhArAnI asara jhilanArA pradalAda pArekhanI AnaMdazaMkaranI dArzanika paryeSaNAne jhIlatuM svastha, paripakava "bArI bahAramAM ' mAM " Aja aMdhAra khubo bharyo lAgato" gadya ! "sarasvatI caMdra" ne jayAre prathama bhAga pragaTa thaye tyAre racanAmAM prakRtinA nibiDa sparzanuM tattva tapAse. dalita-pIDita gujarAtI gadyanI umara phakata 32 varSanI... "sarasvatI caMdra mAM pratyenI sahAnuM kaMpAnI bhAvanA ane be vizvayuddhanI asara jhIlavAnA gadyanI je vividha la8Ne jovA maLe che, tevI anyatra bhAgye ja sAkSI bananAra A sarjakanI vizvazAMti ane vizvabaMdhutvanI jaDaze. sarjaka kevA ka95nAloka ane vicAralokamAM avagAhana bhAvanAvALu samAjAbhimukha sAhitya, divya su darIono garabo" kare che tene rasaprada abhyAsa "sarasvatI caMdra' karAve evI tenI ne agamyabhAva-Mystic mystic approch zrI araviMda vicAra kSamatA che. emAM " mAtra ghaTanA paraMparA nathI; paNa jIvananA dhArAnA vyApaka prabhAvane kAraNe sundaramamAM " Abhane khaDe " mAM vividha rahasyonuM avagAhana karanArI rasasRSTi che," 1 ke udarvagati pAmyo che! A kavionI kavitAguru pro. ThAkoranI vicAra pradhAnatAnI vibhAvanA 'AtmAnAM khaMDera, "annabrahma," svAtaMtrya saMgrAma kALanuM sarjana : kAvya praNAza' '13-7 nI lekala mAM surekha rIte kaMDArAyelI jovA maLe che. raziyana krAMti, phroIDanI vicAradhArA ane samakAlIna arvAcIna gujarAtI sAhityane trIjo tabakako gAMdhIyuga tarIke videzI sarjakane prabhAva paNa gAMdhIyuganA gujarAtI sAhityamAM oLakhAya che. bhAratanI rAjakIya vyAsapITha - Platform para adolana banI rahe che. mahAtmA thavA sarajAyelA mi. mohanadAsa gAMdhIne udaya thayo. capaTI mIThAnA nAnA amathA satyAgrahanA prayoge dAMDI nAmanA parataMtratAnI beDI heThaLa deza to saikAothI kacaDAto hato sAmAnya dariyAnA sthAnane to jagatanA nakazA upara mUkI ja dIdhuM. paNa have je rASTrIya asmitAne juvALa AvyuM temAM ajaba svarAja lIdhA sivAya AzcamamAM pAchA nahi karavAnI pratijJA laIne ekava pragaTayuM. ahiMsA, satyaniSThA, "vera prati prema, prema ne 1. AcArya zrI yazavaMta zukala. 2. "keDiyAM : kRSNalAla zrIdharANI. Jain Education Intemational
Page #631
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha 653 premaja' evI saumya lAgaNI, dharatInAM davalAM pratye sahAnukaMpA, vivekamAM te vakhate yunivarsiTI zikSaNa samatulA-baLa banI rahyuM. Plain living and high thinking nI vicArasaraNI vagere umAzaMkara jozI kahe che. tema "navI sthapAyelI yunivarsiTIe baLa baLavAra banyAM. vyavahAramAM mAnavamAtranI pratiSThA karato pAzcAtya sAMskRtika pravAhane dezanA jIvana sarovaramAM laI jatA pahelAM, sabaLa vicAra pravAha gAMdhIjI dvArA 1920 thI ja Avyo. Ama ka5 sarasvatInAM jaLane karate hato tema, pitAmAM enA vegane ThAkara ane gAMdhIjIe arvAcIna gujarAtI kavitAnI kAyApalaTa samAvI risthara karI anAdhAta rIte ene AgaLa mokalavAnuM kArya karI. umAzaMkara ane suMdarama, sneharazmi, beTAI ane meghANI karyuM." zrIdharANI, rAmanArAyaNa, karasanadAsa mANeka kavitAkSetre; kAkAsAheba, mazarUvALA, mahAdeva desAI-nibaMdhe, rekhAcitro ane ciMtanAtmaka sAhityakSetre e asara tapAsIe to jaNAze ke keLavaNInA sAhityamAM paM. sukhalAlajI, paM. becaradAsa dozI, ciMtaka ane prasAra sAthe sAhitavarasikatA vadhI paNa kavitAvika ke gadyapadyane saMzodhanakSetre; munazI, ramaNalAla navalakathAkSetre, munazI ane caM.. viveka hajI keLavAye na hato. pApradhAna madhyakAlIna sAhityanI cI. mahetA nATakanA kSetre, dhUmaketu ane direka-TUMkIvArtAnAkSetre yuga to kayArane pUro thaI gayo hato, tema chatAM sarva prakAranA tathA umAzaMkara jozI, jayaMtI dalAle ekAMkAkSetre mahattavano kALo viSayanuM Alekhana padhamAM ja thatuM tethI A samayamAM paNa gadyane Ape. Ama, gAMdhIyuganA sAhityamAM viSaya svarUpa ane zailInA ghaNe badhA je padyane uThAve paDate ane ' racyA che rUDI che abhinava prayoga jovA maLe che. abhivyakti paNa puratI kSamatA- dalapatarAme" ema saMsArasudhArAkALanA AraMbhane kavi hoMzabhera bAle vALI banI che. jema paMDitayugamAM "sarasvatIcaMdra" kRtie to A che paNa thoDAka ja vakhatamAMyugamAM "satyanA prayogo' e gujarAtI bhASA ane sAhityane jagasAhityamAM gauravabhera praveza karAvyo. racanA rUDI chaMdamAM te kavitA na hoya, artha camatkRti citra te kavitA rasathI heya." arvAcIna gujarAtI sAhityano pahelo sau ke : (1) evuM kAvya venuM samyakRtina janme che. kavitA - kavitA dalapatarAmane mana aMtima siddhi na hatI, leka ogaNIsamI sadInA uttarakALamAM pazcimanI saMskRtino je saMdezanuM sAdhana hatI - 1 ema kavi pitAnI kaviputre sacoTa sarvadezIya prabhAva samagra bhArata para paDe, temAMthI gujarAta paNa vivecanA karI che. upara joyuM tema chaMda kauzalamAM kAvya ke zala bacI zake tema na hatuM. enuM pariNAma eka bAjue rAjakIya levAmAM AvatuM. ane sAmAjika sudhAraNuM ene mukhya udde rasa ane AciMka parAvalaMbIpaNumAM AvyuM te bIjI bAju sAMskRtika banI rahelo. ethI te samayanI Avazyaka paribAmAM ghaNuM badhu navajAgaraNuM Cultural Reformation mAM AvyuM. prajAnA siddha thayuM haze, paNa kAvyatva siddha thatuM nahotuM. evocInatAnA jIvana samarane dharamULathI palaTI nAkhanAra A vaicArika AMdolana zabda AviSkAranI dRSTie narmadanuM kavipaNuM tapAsavA jevuM che. chUpA AzIrvAda jevuM (blessing in disguise) banI rahyuM. teNe prakRti, prazya, dezAbhimAna vagere bhAvonI kavitA racI, kAvyamAM "majeha' rasanI vAta karI. alabatta tenI vANImAM je 15 thI svAyakALa sudhInA-1947 sudhInA eka se kAnuM, che te bhASAnI zaddhi mAM. chaMdanI kuzaLatAmAM ane pAnamukAithI alaga tarI AvatA A avaoNcIna tarIke oLakhAtA thatI raci keLavavAmAM upayogI nIvaDato nathI. jofa - gujarAtI sAhityanA sagavaDa khAtara traNa vibhAga pADIzuM : I. sa. vidhaw rivara vadhyastha kAmu kSemendrane A aucitya 184pa thI 1887 sudhIne samAjasudhArA yuga, I. sa. 1887 thI vicAra ahIM jovA maLato nathI. tema chatAM vi. ma. bhaTTa kahe che 1930 sudhIne paMDitayuga ane I. sa. 1930 thI 1947 sudhIne te sAcuM che ke arvAcIna gujarAtI kavitAnuM vaheNa teNe palaTI gAMdhIyuga. ogaNIsamI sadI aneka rIte parivartana prakriyAnI sadI nAkhyuM." 2 A tenuM autihAsika kArya che. dalapata kAvya ane che. vaijJAnika zodha (mudraNayaMtra, dArUgoLo, varALamaMtra mukhyatve ) e namakavitAnA vipula kAvyarAzimAMthI keTalIka paMkitao jarUra Aje samagra mAnavajIvanane gatizIla banAvI dIdhuM. pazcimanI sauthI pragADha paNuM saMtarpaka che. saMsAra sudhArA kALamAM dalapata ane narmade asara aMgrejI keLavaNInI paDI. e ja sudhArAnuM kharuM prerakabaLa saMsAra sudhArAnA ratha gatizIla rAkhavAmAM cakrarUpa banI rahevAnuM hatuM. svAtaMtrya saMgrAmanA e prathama tabakakAnA phalasvarUpa muMbaImAM 1857 mAM yunivarsiTI sthapAI ethI madhyakALanA ApaNuM sAMkaDA nimitta kArya karyuM vizvanA sImADA vistaryA. pazcimanA sAhityane ane temanI jIvana dyA. pazcimanA sAddhinA ane temanI jIvana- arvAcIna kavitAno bIjo tabakko te paMDitayuga che. pazcima vicAraNAne ApaNane saMpUrNa thaze. ane pazcimane mukAbale ApaNuM tarakanI namayaganA ahobhAvapradhAna mugdhadaSTine badale sthiradaSTi vaicArika pachAtapaNuM ApaNane khUMcavA lAgyuM. e AzA-AkAMkSAene paDa navA racAtA sAhityamAM paDavA lAgyo. e badhA rUDA 1. umAzaMkara jozIH 'nirIkSA pratApa yunivarsiTI keLavaNI sulabha banI tenA, pUrva ane pazcimanI 1. nAnAlAla : "kavIzvara dalapatarAma." sAMskRtika-jIvana vicAraNA A saMdhazkena kALa hato. he pAdeyanA 2. vi. ma. bhaTTa : "narmadanuM maMdira' - padya vibhAga : prastAvanA Jain Education Intemational For Private & Personal use only
Page #632
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratIya amitA tulanAtmaka abhigama A samayamAM keLavAyo ane guNavattA vALA A kavie prema, AnaMda saundarya ane bhaktinI manabharIne Agraha vaLe. pazcimanA sAhityane vicAra vaibhava, saMskRta sAhi- kavitA gAI che. temaNe aneka saphaLa chaMdabaddha racanAo ApI che. tyane samRddha vAraso, samakAlIna 'vasaMta' jevAM ziSTa sAhityika vaLI garavI gujarAtaNa jene kAraNe hele caDI che te rAsa nAmathI sAmayikanuM kartavya paMDita yuganA sAhityane pUrNa kaLAe pAMgaravAnI oLakhAtI temanI amara umiracanAo paNa temaNe ApI che. taka Ape che. narasiMharAvanuM 'kusumamALA' e A arvAcIna temaNe kAvyanI AMtarika jarUriyAta pramANe Dolana,lI paNa vikakavitAnuM prasthAnabiMdu che. narmade aMgrejI kavitAnI asa2 jhIlI sArI ane chaMdamukitanA prayoga karyA. vANInA DAlana ke laya anuhatI tethIye vadhu sughaDa, kalocita rIte narasiMharAve jhIlI ethI sAra goyatAne badale pAThayanuM tattva aMgIkAra karatI A zailI, eka gujarAtI kavitAmAM bahiraMtara parivartana AvyuM. alabatta rasasaM. rIte gadhanA sImADe AvIne ubhI rahelI raulI che. enI maryAdAo tarpakatA narasiMharAvanI kavitAmAM ochI che. ema chatAM saMsAra paNa che ja ethI ja Delanaza lI e nAnAlAlanuM ja sajana banI sudhArakALamAM jema narmadanuM sthAna tema paMDitayugamAM narasiMharAvanuM rahyuM ema viziSTa arthamAM kahI sakAya. etihAsika maDhatva che. kavi nAnAlAle idamuktinA prayAsa rUpe pravartAvelI DolanazailI gujarAtI kavitAno vasaMtAvatAra jemanAthI thAya che te kAnta, pachI gujarAtI kavitAnuM mahatvanuM kadama che, che ba. ka. ThAkora kalApI ane nAnAlAlanI kavitA have tapAsIe. AmalakSI ane pravartAvelI ageya pravAhI padyaracanA. nAnAlAlanI umaMpradhAna kaviparalakSI ubhaya prakAranI cheDI chatAM pUrNa paNe kAvya guNavALI tAnI rvicAraNAne bIje cheDe besI ThAkore-"vicAra pradhAne kavitA 'lalitakomalakAnta' padAvali ApanAra kAnta ekamAtra "pUrvAlApa e dima jAtinI kavitA che" evo mata pravartAvyuM. gathiIjInI kAvyasaMgraha ApI paMDita yugamAM praziSTa koTinA sarjaka gaNAyA sarvatomukhI mAnavahitanI prattiothI te vakhatanI kavitAmAM ta che. temaNe khaMDakAvyanuM eka navuM ja kAvyakalAsvarUpa ApI raMga paratve je paDa paDo temAM ThAkoranI pravAhI padyaracanA, khaMDakAvya svarUpanAM uttuMga zikharo siddha karI ApyAM. 'vasaMta vicArapradhAnanA, ageyatA ane tene anukULa pRthvI chaMdane prayoga vijaya ', " cakravAmithuna' " atijJAna' ane 'devayAnI gujarAtI kAvyanA bahiraMga mATe saMpUraka banI rahyo. AthI ja zrI umAro kare kavitAkalAnAM AbhuSa che. khaMDakAvyamAM kAnate meLavelI siddhi gujarAtI sAhityanI A be maha purUe bajAvelI sevAne je hajI gujarAtI kavio mATe meLavavI bAkI che... AyuSyanI prathama arthe Ave che te keTaluM badhuM samucita che ! teo kahe che ke pacIzI mAMDa pUrI karI pitAnI jIvanalIlA saMkelI lenAra yuvAna be bhinna bhinna kSetranI vyaktiomAMthI AjanI gujarAtI kavitAnA hadayanA praNayI, rAjavI kavi kalApIe saudarya ane praNayanI deDa ane AtmAe paNa meLavyuM che. AjanI gujarAtI kavitAnuM dardIlI kavitA gAI. teo arvAcIna gujarAtI sAhityanA kArDa ghaDAyuM ApaNA prayogazIla che. ThAkoranA hAthe ane kavitAmAM vadhu jokapriya kavi banyo che. emanI kavitAmAM maMda prANasaMcAra thaye gAMdhIjInI sarvamukhI pravRttione pratApe navI AnaMda, praNayanuM jhINuM darda ghuMTAya emAM che. emAM viphaLatA, hatAzA kavitA kavitA parave mahAtmA gAMdhIjI ane AjanA para milananI utsukatA, jhaMkhanA sarve kAMI gUMdhAyuM che. chaMdabaddha kavi- pro. DAkora ema be bhinna bhinna prakAranI vyaktionA khabhA upara tAnI nirUpAyelI saraLatA A rudanarasika kavine vadhu siddha apAve caDIne cAlI rahI che. 1 che. bAlAzaMkara kaMthAriyAe Agele gajhala kAvyane paradezI repo paNa kavi kalApIne hAthe vadhu damUla thayela che. paMDita yugathI eka kadama Age gAMdhI yuganA kavionI bhAva suSTie prasthAna karyuM* gAMdhIjIe sthApelI gujarAta vidyApIThamAM kAntamAM sauSThava priyatAno to kalApImAM kautukapriyatAne Apa kavi adhyApaka rA. vi. pAThake; DAkore pravartAvelI kAvya vibhAvaNane khare anubhava thAya che. tema chatAM nAnAlAlamAM e beno nAne puraskArI eTaluM ja nahi daDhAvI paNa. ThAkore kavi uparAMta samanvaya sadhAyela jovA maLaze. nAnAlAlanI racanAomAM kautuka vizeSa to kavitA zikSaka tarIke bajAvelI sevA, gujarAtI arvAcIna priya valaNanI abhivyakti maLaze to kavinuM jIvanadarzana kavitA kSetre ciraMjIva banI che. pRthvI chaMda, seneTa kAvya prakAra, (Philosophy of life) sauSThava priyatAnuM valaNa dharAvatu jovA vicAra pradhAnatA, ageyatA vagerene vicAratI vakhate kavi ThAkora, maLe che. sAcA arthamAM pragazIla ThAkora banI rahe che. nAnAlAlanI kAvyakRryuM kavyuM' rasavaMta he kavi vibhAvanAnA, pratyAghAta rUpe temanI mAnyatAo janmI hatI tema chatAM teo urminA virodhI na hatA, temane virodha urmilatA, laDAvI te gujarI lADakoDathI !' evI suMdaramanI aMjali ane vALADaMbara tarapha hato. khabaradAre pratikAnA sajana dvArA akSaraza: sAcI che. vANInI taLapadI mIDAza, sa6mAdhurya, ramaNIya te ThAkore ageyatA ane vicAra pradhAnatA dAra nAnAlAlane paDatemaja bhAtajajavala ka9panAo ane hRdayanI chalakatI AthI kAryA; emAM yugabaLano prabhAva joI zakAya, AthI ja 1917mAM vyaMjanAo temanI katAne ane te dvArA samagra kavitA "bhaNakAra' nuM prakAzana e "ArohaNa'kAra hAkeranuM ane pragati rasika janatAne AnaMdanA hiloLe caDhAve che. premabhakti' upanAma- sAdhatI gujarAtI kavitAnuM paDyuM mahattvanuM sImAcihna banI rahyuM. Jain Education Intemational
Page #633
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha 655 satayanA AgrahI ba. ka. ThIka pArekha ane rAjendra zAha ane aMtarmukhatAnI gujarAtI kavitAnI gatizIlatA jevI hoya to gAMdhIyugane race te kavi za ne ? ema have bhAgyeja koIpaNuM kavipada vAMchuM , tabakake tapAso. pIDha vivecaka zrI yazavaMta zukale kahyuM che : navI hAIkune ajamAvavAmAM pAcho paDa hAya !] kavitA eTale mAre mana narmade AraMbhelI, narasiMharAve vistArelI, kAnta saMskArelI ne nAnAlAle vikasAvelI navI kavitA nahi. paNa gAMdhIyuganA kavitA pravAhathI thoDI kaMTAtI, vizeSe saundaryAageyatA ane racanAnA svAtaMtryanA AgrahI ba. ka. ThAkore janA bhimukhatA dharAvatI kavitA karanArAomAM harizacaMdra bhaTTa, malAda vaheNamAMthI saheja kaMTAvelI ne jIvananA navA navA umethI pArekha ane rAjendrazAhane gaNAvI zakAya. emAM sAmAjika sabhAprerAtA gujarAtanA yuvAna kavioe apanAvelI te navIna kavitA natAne mukAbale saundarya lubdhatA ane aMtarmukhatAnA vizeSa che.' vIsamI sadInA cethA dAyakAmAM ( 1930-40 ) zarU thatI paricaya thAya che. "vapna prayANu" "koDiyAMane "dhvani' nI gAMdhI yuganI kavitA para gAMdhIjInI satyabhakita, TAgoranI saundarya e kavitA che. kautukarAgitAnuM valaNa ahIM daDha thayeluM che tema sAdhanA, ane thoDeka aMze zrI araviMdanA agamyavAdanI mudrA chatAM yugasthitine lakSIne haze ke kema paNa kavitApravAha maMda vahe aMkAyelI che. zeSa, caMdravadana mahetA, kRSNalAla zrIdharANI, raha che. zabdonA nAdasaundaryanI jene parakha che, layalubdha jenA kAna razmi, beTAI to kharAja; kAvyaguNa saMpattie svayameva gAMvI- che ane paraMpati chaMdonuM adbhuta kauzala jene vareluM che, tema yuganA be pramukha kavio to banI rahyA sundarama ane umAzaMkara. gIta racanAnI evI ja ucca saphaLatA prApta karanAra rAjendra zAha gujarAtI kavitAnuM e kevuM sukhada parva ke ucake TeinA kAya- hRdaya saMtarpaka racanAothI svAtaMtryakALanA nAMdhapAtra kavi gaNAyA che. sajana dvArA to kharuM ja, talasparzI kavivivecanA dvArA adhApiparyata te kavioe gujarAtI kavitA jIvaMta rAkhI che. rAta ! Tahuko rAta aMdhArI mIThe ! jAgI jouM te teja tApe tare bArImAM caMdra ! nagarI nAnI. sundarame gAMdhIyuganI kavitAnAM mukhya lakSaNe A pramANe gaNIvyAM che : (1) padyanI pravAhitA ane enuM vRtavaividhyaH kAvyanA tA ane enuM tavavikhya kAvyanA have te " tAnkA " ane "tahA" jevAM navAM kAvyasvarUpe bAvyAMgamAM nUtane kalAtmakatA (2) viSayanI vizvatomukhita (3) paNa vikasavA lAgyAM che. gujarAtI kavitA pravAhamAM lAghava tarapha gharALu lokabolIthI mAMDIne upaniSadvI AryavANI sudhInI bAnInI javAnuM A eka navuM valaNa gaNI zakAya. chaTAo (4) nAnAvidha kAvya ravarUpanuM kheDANa (5) jIvana mUlyonuM navasaMskaraNa - parivartana. vAstavapriyatA ane mane.vi. 2 emane prathama kAvya saMgraha " vani " 1951 mAM prakAzita zleSaNavRttinA umAzaMkare gaNAvelA muddAo paNa ahIM che te arthamAM svAtaMttarakALanA gaNAya. bAkI temanI racanAo umerI zakAya. " vizvazAMti ', " ga gotrI ', " kAvyamaMgalA', svAtaMtryakALa pUrve lAMbA samayathI racAvA mAMDelI. nizItha' "vasudhA " " yAtrA" uparAMta " yugavaMdanA' "panaghaTa' zeSanA kAvyo ' vagere A samayanA noMdhapAtra kAvyasaMgraha che. (2) navalakathA : viSayonI bAbatamAM te saMsAra sudhArAkALanI A gAMdhIyuganA kavioe jANe spardhA mAMDI che; tema chatAM A yuganI kRtio navalakathA e arvAcIna sAhityane sauthI vadhu lokapriya sAhivadhu sattvazALI ane kAvyaguge vadhu UMcI koTInI banI che temAM tyaprakAra che. je svarUpe gujarAtI sAhityamAM navalakathA vikasI che. zaMkA nathI. e pazcimAMthI utarI Avela sAhitya prakAra che. ogaNIsamI sadInA madhyabhAgamAM pazcimanA sAhityanI prabhAvaka asara gujarAtI gAMdhIyuganA kavizrI neharakrima" e " artha," " panaghaTa' sAhitya upara thaI ane padya uparAta gaghamAM paNa sAhitya sarjana vagere kAvyasaMgraho dvArA paraMparAgata racanArItivALAM kAvyo ApyAM thavA lAgyuM. enA phalasvarUpa gadyamAM aneka navA prakAre kheDAyA. che paNa 1965 thI emanI kavitAmAM eka navo vaLAMka jovA maLe niba dha, nATaka ? nibaMdha, nATaka jIvanacaritra, AtamakathA, pravAsavarNana, navalikA che. te che jApAnI kAvyaprakAra hAIku. jema pro. ThAkore soneTane vagerenI jema navalakaW paNa pazcimanA sAhityamAMthI ApaNe videzI kAvyarIpe ApaNI kavitAmAM daDhamUla karyo, tema neharazmi- * - apanAvela sAhityaprakrAra che. e hAIkune gujarAtI kavitAmAM avatArI, daDhamUla karyuM. emAM sattara akSaranI paMktine traNa khaMDamAM vaheMcavAmAM Ave che. tathA zrI guta govardhanarAme potAnI kRti "sarasvatIcaMdra bhA-1' nI pAMca, sAta ane pAMca akSaranuM baMdhAraNa hoya che. saMkSipta chatAM prastAvanAmAM navalakathA svarUpanI belabAlA vize anusAra karyo che dhvanipUNe A padaracanAmAM kavi sauMdaryanAM citro ke cittAnAM ane sAthe sAthe tenA vAcakavarganuM paNa judI judI daSTie vibhAgI saMvedanone bhAre kalAtmakatAthI vyaMjita kare che. "sonerIcAMda rUperI karaNa karI batAvyuM che. navalakathAnI mahinAthI aMjAyelA vAcaka, suraja' temane hAIku saMgraha che. [ tyArapachI to jema soneTa na e svarUpane vadhu cAhe che, tema sarjakapakSe paNa paristhiti che. ethI navalakathA sauthI sahelo sAhitya prakAra kadAca lAge, paraMtu 1. umAzaMkara jozI : "zailI ane svarUpa - 1 eka be dRSTAMta juo : Jain Education Intemational
Page #634
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratIya asmitA kalAkRtinI daSTie vicArIe to kadAca te sauthI agharo kalA- mAnava vyavahArane, judI judI mAnasika bhUmikAvALAM pAtronA . prakAra banI rahe. e kalAsvarUpanuM gUMphana zithila hovAne kAraNe AMtarayApAra sahita, pahelIvAra ApaNe AlekhAte je. enI ene kaI cokkasa AkAra jovA maLato nathI. emAM jIvananuM padmAbUmAM enA kartAnI, navA saMdarbha paratvenI mUlagAmI paryeSanirUpaNa karavA jatAM emAM bahiraMtara badhAM pAsAM rajU thAya che. ne pariNAme udbhavelI, jIvana vizenI sUjha kAma karI rahI che. kalAnuM A eka evuM mAdhyama che je A badhI kSamatA dharAve chephroIDanI avaNAne A lekhakane lAbha malyo nahoto. chatAM lekapriyatAnuM paNa kadAca A ja kAraNa haze. jAgRtinA starane ullaMdhIne pAtronI svapna sRSTimAM pravezavAnuM sAhasa to e ja karI cUkyA che. emane siddha loka e sva1866 mAM pragaTa thayelI naMdazaMkara mahetAjI racita "karaNa khAmAM thatA darzanarUpe ApaNI AgaLa prakaTa thAya che. purANa gujarAtI sAhityanI sau prathama navalakathA gaNAya che. tenI pahelAM kALanA koI bahumukhI devanI jema A kRti aneka mukhe jIvananA 1862 mAM sarAbaza dAdAbhAI munasaphanA nAmanA eka pArasI rahasyane uccAravA mathe che. enA bahuzruta lekhakanA mana upara lekhake 'hiMdusthAna madhyenuM eka grupa' e vArtA prasiddhi karI paDelA sAhityika saM- kAre paNa A kRtimAM sArI peThe khapamAM hatI kharI paraMtu nabaLuM saMvidhAna ane maulikatAne abhAva e levAyA che. kathAnI maryAdita sImAne ullaMdhIne sama ta bhAratIya katine agrasthAna levA detI nathI. vaLI mahIpatarAma nIlakaMThe prajA, ane eka rIte kahIe to samasta mAnavajAtinA bhAvi sAsu vahunI laDAI' nAmanI sAmAjika vArtA prakaTa karelI kharI, vizenuM emAM darzana thAya che, kalyANa grAmamAM sevA grAmanI prathama tema chatAM navalakathAnAM lakSa-prAraMbhika chatAM samaye rIte-dazodhI jhAMkhI che. A kRti jeTale aMze kalAtavane kAraNe nahi teTale ApatI kRti te 'karaNaghelo' ja che. aMgrejI tihAsIka navala aMze kartAnI jIvanavizenI saniSTha pa paNAne kAraNe sadAmAnAkayAnA pitA gaNAtA sara voTara pleTanuM dRSTAMta naMdazaMkara AgaLa huM banI raheze.' 1 makI aMgreja avikArI rasela sAhebe gujarAtI bhASAmAM navalakathA lakhavAnI naMdazaMkarane preraNA ApI. te parathI gujarAtanA chellA jema vaTavRkSano prastAra tenA prabhAvane kAraNe enI nIcenI rAjapUta rAjA karaNa ghelAnuM patana ane eka svataMtra hiMdu rAjya bhUmi para vachA paDavAne lIdhe kazuMya vikasavA devAmAM bAdhA 35 banI tarIke gujarAtanA thayelA vinArAMnI kathanI AlekhatI etihAsika rahe che tema ' sarasvatIcaMdra' jevI uttama, AdarzarUpa navalakathA navalakathA 'karaNa ghelo' racAI. ApaNA prathama vivecaka tavalarAme lakhAI hovA chatAM A gALAnI anya kRtio, bahu bahu te "yAdI ane anubhavanA khajAnAnuM mizraNarUpa banelI gaNI che. mAMdalA anukaraNarUpe lakhAI. Iya// vadhI paNu guNavatAmAM tema chatAM tenA prAraMbhika prayananuM mUlya ochuM nathI, te jamAnAmAM kazo vadhAro thayo nahi. apavAdarUpa zrI ramaNabhAI *flakaMThe taDakAA navalakathAe eTalI te saphaLatA prApta karI hatI ke "sarasvatI lIna sAmAjika praznonuM kathApravAhamAM nama -- maMdArA saLaMgapage caMdra' nA Agamana sudhI ApaNe tyAM mukhyatve etihAsika navala 'bhabhadra' dvArA hAsyarasa pradhAna navalakathAne umero karyo. sAhityamAM kacAonuM sarjana thayuM, eka kAvyanuM kSetra bAda karatAM, lagabhaga badhAM ja sAhitya svarUpamAM dhUmI vaLelI, zrI munazIjInI kalamane vadhumAM vadhu yaza ma hoya karaNaghelA thI "sarasvatIcaMdra' nA vaccenA prakAzananA be te navalakathAnA kSetre. zuddha ghaTanAmaka vArtAne kAraNe, munazInA dAyakAnA gALAmAM ghaNI tihAsika ke sAmAjika navalakathAo hAthamAM gujarAtI navalakathA sauprathamavAra sarjanAtmakatA dhAraNa kare anukaraNarUpe racAI tema chatAM kalApakSe kazuM ja navuM pradAna thayuM che. emAM nirUpAyele AkarSaka ane rasaLata kathApravAha, vegIlA nahi. 1887mAM "sarasvatI caMdra - ' nuM prakAzana gujarAtI prasaMge, sugrathita vastusaMkalanA, pratApIpAtra, vAtAvaraNa pratyakSa navalakathA kSetre zakavatI ghaTanA banI rahe che. lekhakanA doDha dAya- karI Ape tevA nATayatattvathI bharapUra, ceTadAra, TUMkAvAkayovALA kAnA tapanA prasAdarUpa cAra bhAgamAM AlekhAyelI tatkAlIna saMvAdo, saMgha, kartAnI jIvanadaSTi ane tethI ciMtananA bhAra vagagujarAtI samAjanI e vArtA che. temAM vyakita, kuTuMba, dharma, ranI AnaMdalakSI hetuvALA sajana prakriyA, munazInI navalakathAone samAja, rAjya - ema saMskRtinAM anivArya emAM badhAM pAsAM- vadhu AkarSaka che. "pATaNanI prabhutA' gujarAtane nAya" enu sthaLakALanA bahoLA paTa upara nirUpaNa thayeluM che. narmadathI "rAjAdhirAja' "jayasomanAtha' 'civIvallabha' "zizu ane sakhI " zarU thayela sudhArAne tenA samanvayanI prakriyA rUpe navalakathAnA "bhagavAna parazurAma' temanI jANItI navalakathAo che. munazInI mAdhyama dvArA gujarAtImAM thayA pramANe ravIkArya banAvyuM. zrI vi. kRtioe gujarAtI navalasAhityanAM sthira banI rahelAM jaLane pharI ka. vaidya kahe che tema "sarasvatIcaMdra premakathA nimitte saMskRtinI vahetAM karyA, ema kahI zakAya. dhUmaketue ane cu. va. zAhe A tihAkathA che." emAM prAcIna pUrva, arvAcIna pUrva ane arvAcIna sika vAtAvaraNa ne vaphAdAra rahI navalakathA racavAnA mithyA prayatana pazcima ema trividha saMskRtine samanvaya lekhake khUba kuzaLatApUrvaka karyA kAraNa temAM jhAjhuM navalakathAnuM kalatattva jhilAyuM nahi. karyo che. AthI samucita rIte ja teo A saMskRti triveNInA munazIe gujarAtanA atItamAM pharI vaLI tihAsika vAtAsaMgama yuganA draSTA' tarIke oLakhAya che. varaNavALI navalazreNInuM sarjana karyuM to ramaNalAle gurjara " emAM ( "sarasvatIcaMdra' mAM ) judA judA stara paranA 1. sureza jozI. Jain Education Intemational
Page #635
--------------------------------------------------------------------------
________________ 57. * ramRtigraMtha asmitAne prere evAM samakAlIna gAMdhIyuganAM baLAne sAmAjika bIjA tejasvI navalakathAkAra ApaNane maLe che "darzaka' upanAmanavalakathAomAM jhIlI apUrva lokapriyatA prApta karI, ane "yugabhUti dhArI zrI manubhAI paMcoLI. "dIpa nirvANa" mAM itihAsanI vArtAkAra" tarIkenI kIti raLyA. "jayaMta' 'zirISa' kekilA prakhara abhyAsI darzakanI anubhave samRddhi jhilAyelI jovA maLe che. 'divyacakSu" "pUrNimA" grAmalakSmI" "bhArelo agni' 'muMjhavAta' 'pralaya" "jhera to pIdhAM che jANI jANI' temanI manahara kalAkRti che. zacI maulomI' vagere temanI yazodA navalo che. bhAvanAnA atirekamAM, prakRtinA ramya citro, rohiNI-satyakAmanI raMgadaza praNaya virahanI dhUnI gaNI zakAya evA eka vidha pAtra, bhedI prasaMge TADhAboLa kathA, mAnavahRdayanA hajubhA, ciMtanane jhIlI zake tevuM kAvyamaya saMvAdo, saMgharSa nAmanA tattvano abhAva, vArtAnA pravAhamAM lagabhaga ane kayAreka prauDhiyukata gadya, AkhIye kayAmAM anubhavAtuM karuNA avarodharUpa thaI paDe tevI dIrghasUtrI ciMtana kaNikAo ane vicAranI vAtAvaraNa tathA enA raciyatAnI maMgalamaya jIvanadRSTi : 'jhera te punarukita temanI navalakathAne uttama koTinI banatAM roke che. paNa pIdhAM che jANI jANI' nI kathAsRSTine jIvaMta banAvI de che navalakathAne average reader mATe readable banAvavI te alabatta, A navalakathA hajI adhUrI che. tethI kazA tima temanuM dhyeya hatuM. tema chatAM sarasa kathAnaka, ane caritra citraNa, abhiprAya uccAravo ucita na gaNAya. tema chatAM eTaluM jarUrI raMgadathI vAtAvaraNa, nAgaratAbharyuM lakhANa, bhAvanAmayatAne lIdhe kahI zakAya ke "sarasvatIcaMdra" nI yAda tAjI karAvI, saMskRti te "gAMdhIyuganA pravartamAna jIvananA pahelA saphaLa navalakathAkAra" samanvayano saMdeza phelAvI jatI gAMdhIyuganI ravAtaMrArakALanI bane che. A samaye navalakathA 'darzaka' nI sarjaka pratibhAnuM eka thaze dAyI ane mAtabAra sarjana banI rahe che. guNavaMtarAya AcAryo dariyAlAla' nI sAhasakathAo dvArA gujarAtI sAhityamAM sAgarakathAone navo cIle pA. leka- "vyAjane vArasa" "lIluDI dharatI " "sadharA jesaMgano sALo' sAhityanA rasiyAjIva meghANIe lekabhAgya ane mastI- jevI pragazIla navalakathAo ApanAra cunIlAla maDiyA nATayAbharI zailImAM vevizALa "seraTha tArA vahetA pANI' maka nirUpaNa karavAnI bAbatamAM munazInI, samartha taLapadI choTajevI kRtio ApI, gujarAtI navalakathAmAM prAdezikatA Local vALI lekabelInuM asarakAraka Alekhana karavAnI bAbatamAMmeghANInI, colour ne navo raMga pUryo, ane pannAlAla vagere jAnapadI tathA mAnava mananI e taratama gaharAIe janma letI sadnavalakakSAo racanArA anugAmIo mATe mArga mokaLo karI asada vRttionA saMdhanI bharamAranuM svAbhAvika Alekhana karavAnI A . "vaLAmaNAM' " maLelA jIva " ane "mAnavInI bhavAI' bAbatamAM pannAlAlanuM maraNa karAve che. "bhadraMbhadra' ane 'ame bAvA" bhAMgyAnA bheru' jevI uttama navalakathAonA sarjaka zrI panAlAla pachI "sadharA jesaMgane sALe " gujarAtI sAhityamAM hAsyarasanI paTela, sundarama kare che tema kharekhara ApaNuM sAhitya jagatane navalakathAno taMtu AgaLa vadhAre che. puSkara caMdaravAkara lekasa hityanA eka camatkAra che. mAnavInI bhavAI' mAM AvatI eka paMkita- bhekhadhArI meghANIe pADelI lokasAhityanA saMzodhananI keDI kheDatA. kheDatAM bhAlanaLakAMThA praderInA jIvanane rajU karatI navalakathAo ApI meluM chuM dharatIne khoLe khelata che. yazodhara mahetA, jayaMtI dalAla, umAzaMkara jozI, sneharazmi, mArI mATIne ghera mora" bhagavatIkumAra zarmA, manasukhalAla jhaverI jItubhAI , mahetA vagere ne paNa noMdhapAtra phALo che. pannAlAlanI kRtio mATe sAcI che sarjakatAnI mATInA e moMgherA mora anavadya kalAkRtio che. e jAnapadI vArtAomAM maulika navalakathA sajananI joDAjoDa cAlato, Itara bhASAAvatAM gAmaDAMne AbhIyAthI spazI, enI dharatI khUMdI, mAMthI anuvAda karelI navalakathAne pravAha paNa joyo joI e. zikSaNa karatAM anubhavanA abhijJAna vaDe jIvaMta vAtAvaraNa racI zaradabAbu, ravIndranAtha TAgora, baMkiMmacaMdra caTTopAdhyAya, narezacaMdra, sarjaka hRdayanI kavitA emAM vahAvI che. prakRtinA ramya, raudra senaguma, jarAsaMdha vagere baMgALI navalakathA lekhakanI, premacaMda, svarUpane yathA prasaMga paricaya, nija bhASAne vareluM sahaja alaM- jainendrakumAra, rAhula sAMkRtyAyana jevA hiMdi lekhakenI, khAMDekara, karaNa, anubhavanI saccAI emanI navalakathAone munazInI navala- mADagelakara sAne gurajI, ena. esa. phaDake, paiDase, jayaMta daLavI kayAo pachI gujarAtI navalakathAnuM eka navuM zikhara sara kare che. vagere marAThI lekhakonI navalakathAo gujarAtI bhASAmAM utarI che. gujarAtanA mahIkAMThA pradezanA gunegAra pATaNavADiyA kemane Toka Toya. vikaTara hyuge, jahAna raTAIna beka merI karelI sevana samAja nirUpatI " janamaTIpa' mAM piTalIkaranI vArtAkalAne lAla- vagere videzI lekhakonI aneka navApAtra navalakathAonAM kavacita Nika umepa jovA maLe che. emanI sAmAjika navalamAM sAM tuM bhASAMtare te kavacita rUpAMtara paNa thayAM che. ane temAM sarvazrI sAmAjika samasyAo dhabake che; kayAreka vadhu mukharita banIne. jayaMtI dalAla, ramasphAla sonI, zrIkAnta trivedI, jayA ThAkora, eTale samaya enuM kalAtattva jhaMkhavAya che. chatAM ramaNalAlanI gopALarAva vikAsa, nagInadAsa pArekha, vagere mukhya phALo che. mAphaka temanI navalakathAono moTo vAcaka varga che. (3) navalIkA : pannAlAla pachI gAMdhIyugamAM vAcakanuM haiyu hAre tevA, eka zrI sureza jozIe navalikA sAhityanI vAta karatAM kahyuM che . Jain Education Intemational
Page #636
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratIya aramitA vikAsamAne sAhitya- rAmaphaLa Alekhana karyuM matavikatA nirUpI ke baMgALInI mAphaka gujarAtImAM paNa sauthI vikAsa mAna sAhitya- rAdhI mAnasanuM ane jinsI tavanuM sauprathamavAra gujarAtI svarUpa be chekavitA ane navalikA, 1 navalikA sAhityasvarUpane sAhityamAM saphaLa Alekhana karyuM dhUmaketunAM naryA umicitrone munazIe " arvAcIna sAhityanuM apUrva puSpa' tarIke oLakhAvyuM badale direke kalAne rucikara eTalI ja vAstavikatA nirUpI gujache. ApaNe tyAM dalapatarAme "mAmika bodha' ane raNachoDabhAI udaya- rAtI navalikAne navo jhoka Apyo. dhUmaketu ane direphanI vArtA rAkhe "prAstAvika kapAsamAja' nAme be vArtA saMgraho rajU karelA kalAnAM lakSaNo jotAM e baMnenI vArtAo ekabIjAne pUraka banI che paraMtu temAM Adhunika navalikAnA aMze jovA maLatA nathI. gayelI dekhAya che. gujarAta ane kAThIyAvADa dezanI vAratA" nAme saMgraha paNa pArasI lekhake saMpAdita karyo hato. "caMdra", "sAhitya" "saMdarIbodha' meghANIe lekagharatInI phoramavALI to kare madhyama varganA "vArtA vAridhi' vagere sAmayikomAM TUMkIvArtAo prasiddha thavA lAgI lokonI, zaherI jIvananI aneka samasyAo nirUpatI vArtAo ApI. hatI. nArAyaNa hemacaMdra, raNajitarAma vAvAbhAi, malayAnila' sundaram-umAzaMkaranI vAtA vArtAkSetre navo vaLAMka dAkhave che. geree paNa vArtAo racI. temAM raNajitarAme arvAcIna TUMkIvArtAnAM 'pAsA unnayana, 'piyAsI 'unnayana" vagere su daramane to "bhAvaNI no' 'visAmo' svarUpa vize "vIsamI sadI" mAM carcA karI. "malayAnile' suMdara vagara uma vagere umAzaMkara jozInA vArtAsaMgraho che. yathArthadarzana ane kImikalAmaya svarUpavALI vArtA "govAlaNI' ApI. munazIe kaTAkSamArga tattva emAM saMpramANu bhaLyAM che. "zrAvaNI meLo' mAM vArtAkAra umAsAmAjika vArtAone saMgraha mArI kamalA ane bIjI vAto' nAme zuM kara jozInuM, mAnasazAstrIya nirUpaNanuM kezala, varatAI Ave che, ApyuM. A badhI thaI pUrva-dhUmaketu kALanI navalikAo. 'sneha razmi" ("tUTelA tAra" " AsopAlava' 'hIrAnAM laTakaNiyAM ) e utkaTa bhA nApradhAna vArtAo ApI che. jayaMtI dalAle - dhUmaketunI kalame gujarAtI TUMkIvArtAe kalAtmaka zakyatAo ("jUjavAM rUpa' 'mukama karoti "A ghera pele ghera" "Itu' } vArtA siddha karI ApI, tema vIseka jeTalA vArtA saMgraho ApyA che. racanAnA saMkhyAbaMdha prayoga karI pragazIla sarjaka tarIke siddhi A pahelA TUMkIvArtAo racAtI hatI kharI paNa temAM kalAtattvanI meLavI che. kalAdraSTie temaNe pragaTAvelI navI zakayatAo sAce ja uNapa vartAtI hatI. dhUmaketue sAhityagaganamAM sthiti dAkhavI eka abhyAsanAya che. camatkRtipUrNa vicAre, nATayAtmakatA, AkarSaka ekathI sarasa vArtAo racI vArtA rasiyA vAcakanAM haiyAM tRpta prasaMga nirUpaNa temanI navalikAone vedhaka banAve che. emAM sUkrama karI dIdhAM. "taNakhA maMDaLa" nA bhAgonuM prakAzana, gAMdhI yugamAM saMvedanA che ane tethI ja e cirasmaraNIya banI rahe che. Ara. sAhitya kSetre, e arthamAM zakavatI prasthAna banI gayuM. Ama, bhamAM TUMkIvArtA kyAreka avAstavika bodhapradhAna ane narI kathanA20mI sadInA bIjA dAyakAmAM sAcA arthamAM navalikA racAvA maka hatI, dhUmaketu-direkanA kALamAM te bhAvanAmayatA ane vAstavalAgI. grAmajIvananuM mukhyatve nirUpaNa, prema-lagnanA praznanI sama- darzananA samanvaya batAvavA lAgI; sundaram-umAzaMkara jozInA sthA, svAtaMtrya, sandarya pUjA vagere bhAvanAone aptaraMgI pAtra samayamAM gujarAtI navalikA naryA vAstavadarAna tarapha vaLI. sRSTimAM gUMthIne emaNe vArtAone amara karI. temaNe khAsa karIne vasuMdhAnAM davalAM, dhUnI kalAkAra, bhAvanAzALI strI puruSe vA tavadarzananAM navalAM ane sAcakalAM parimANa pannAlAlamAM pratye pAtra racanAnI pasaMdagI utArI. bahudhA karuNAMta vArtAo jovA maLe che. pannAlAlanA samayamAM gujarAtI navalikA navuM racI. A raMgadazI kalAkAre kavitvamaya gadyazailI vikasAvI emAM mUlyavAna pradAna kare che. kAraNa ke, temAM dhaTanAne prAdhAnya ApasarjakatA ane saMvedanazIlatAne subhaga samanvaya sadhAya che. kayA vAne badale pAtramAnasanuM vile paNa samucita rIte thayeluM jovA reka urminuM nATaka Alekhana thaI jAya che. tyAre emAM vArtAkaLA maLe che. "sAcAM zamaNAM 'eratA' "vAvakane kAMThe 'pAnetaranA raMga vaNasI jatI jovA maLe che. emAM uddeza dhAnatA ane lekhakanA cItarelI divAlo' 'mALA' vArtAsaMgrahamAM aneka hRdaya gama prayogaaMgata pUrvagraha paNa kayAreka pravezatA tema chatAM posTa ophIsa" zIla vArtAo racI che. navalakathAnI mAphaka jIvananA vividha anubhaiyAdAdA' 'goviMdanuM khetara " "AtmAnAM AMsu" " hRdaya parivartana bhavone rajU karavAmAM navalikAsvarUpa pannAlAlane hAthe vadhu kalAmapRthvI ane svaga jevI mopAsAM zailInI keTalIka nakazIdAra katA dAkhave che. keTalIka vArtAo manovizleSaNanA kissAo jevI vArtAo sAthe gujarAtI sAhityamAM dhUmaketunuM nAma amara banI paNa banI gaI cheemanI jAnapadI navalikAomAM jayAM kalAkAranI gayuM che. "direphanI vAto" mAM rA vi. pAThake bhinna bhinna sujha bhaLI che; tenAM suMdara pariNAmo AvyAM che. temAM vyaMjanA pUrNa rIte banAva ane lAgaNInI kaDI joDAyelI hoya che pragakathanarItio dvArA pAtramAnasa ane paristhitinuM rahasyamaya rIte nirUpaNa karyuM. 'mukuMdarAya" mAM karuNa 'jakSaNI" mAM hAya, zIla maDiyAe grAmajIvana ane nagarajIvana, paraMparAgata a . prayogalakSI ema sarva prakAranI vArtAo racI che. 'ghUghavatAM pUra' khemI' mAM praNayanI vaphAI jovA maLe che. "buddhivijaya' "kapilarAya" no janma ' vagere zreSTha vArtAo temaNe racI che. temaNe apa 'aMtaHsrotA' 'kSaNArdha vagere saMgrahamAMnI keTalIya vArtAomAM ghaTanA pratIkAtmaka banI rahe che, tevuM jovA maLe che. kyAreka ekAda 1. sureza joSIH gujarAtI sAhitya pariSadanAM kalakattA adhivezana bhAvaparisthiti sarasa rIte nirUpAI hoya che. A uparAMta kizanaprasaMge jAyelA gujarAtI navalikA sAhitya viSayaka parisaMvAdamAM siMha cAvaDAnI 'zarvarI' 'kumakuma vArtAsaMgraho tathA jipsI' belAyeluM. "parabe" sAhitya pariSadanI patrikA. upanAmathI lakhelA "amAsanA tArA'nA vArtAdehI svAnubhavanA Jain Education Intemational
Page #637
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtiga cAsa gAmAM kaIka tAjagI jovA maLe che. navi kAkSetre vadhu sArA prayAganI dizAmAM khaleLa, patI AvatAMtaraNa' phAra 'kharA baMdhAra') vageree kaMThalIka sudara racanAo ApI che. (4) nATaka sAhitya : DeluM dhyakALa sudhI pA pagale najara karatAM bhagu bhArata ThAkara" evI chApathI je janumatAjananuM sAhitya maLI Ave che, te che bhavAinA teNe racelA, Aje paNa game, evA keTalAka, bhavAInA veza. enI keTalIka grAmyatA gALI-ogALI enu navasaraNa thAya te be lekanAma pratiSkRita ne. ApaNA nADaka sAhityanuM e pUrvaja che, premAnaMde ! nATako lakhyAM naheAtAM. dalapatarAme 'lakSmI' ane 'mithyAbhimAna' jevAM edhapradhAna nATako lakhyAM. "lalitA dazakanA arpitA ThAma yarAma guja" rAtI nATakanI raMgabhUminA AdyaprotA banyAM. maNilAla dvivedIe 'kAntA' 'nRsi'drAvatAra', ramaNabhAI nIlakaOM 'Ida parvata jevatA munazIe navalakathA lekhanI mAphaka aiaitihAsika (dhruvasvAminI devI), sAmAjika ('kADAnI zahI) ane paurANika (putrasAvaDI' tapaNuM) ema vividha prakAranAM nATako paNa racyAM che. bebhatA nAThake.mAMja sauprathamakAra saMskRta zloka prakAranI kavitA nIkaLI gaI. praveza ane aMkanI bharamAra echI thaI. savAdo vegIlA, TUMko atesaceTarIte nirUpAyA. takhtAlAyakAte mRtyu munazInAM nATakonuM jIvaMta tattva che. 1890-95 thI 1915-20 sudhInA samayane A rIte gujarAtI raMgabhUminA vasaMtakALa gaNI zakAya. 'bhAgagADI" jevuM "nA gAdhAnuM nAma caMdravadana mAtAe bAppu, ke pIdhe dhAdArI raMgabhUmi adRzya thavA lAgI. gujarAtI nATaka sAhityamAM munazI ane cavadananAM nATakoe savAnI STie atyaMtana raMgamine vikasAvavAmAM ane dahala karavAmAM kAryo Akho sudhArAlakSI nATaka racyu. temAM saMskRta cha nAkanI saMyukta asara hatI. nAnAlAle patnanATaka Verse playsnA tyAga karyA. indukumAra sAmaMta 'vizvagItA" jevAM keTalAMka prakhyAta padmanATako ApyAM. emAM sAhityika guguttA hatI, chatAM takhtAlAyakane abhAva hatA emanAM nATako bahudhA bhAvanApradhAna nATako che. kidhe nAnAlAla potAne abhipreta ekAda bhAvanAne kendramAM gUthI odhIe nATaka racavA jAya che paraMtu e padyadehI nATakamAM kAvyatattva nAya tattva para sarasAI bheLave che. emAM nATakakAra nAnAlAlanA jaya gaNIzuM ke kavi nAnAlAlanA vijaya ?... parA 6 : nATako to ghaNAM bhajavAya che, tema chatAM emAM e pUThAM vacce sAdo prahAyelA maLe che, nATaya niha. ema kema vAge kAno parvata ke AtravADI moranAM uMDA' ke zatrika' jevAM anekAMkIo je kharekhara sArI kRtie nIvaDI che, te ra'gabhUmi para niSphaLa jAya che. tenuM zuM karavu ! gaminA bAnArA ane nATaya lekhako vacce koI kaDI khUTe che; AthI ja gujarAtI sAhityamAM evI phariyAda pAya che. k vetana raMgabhUminA vikAsa sAthe. pazcimanA sapA Apaze yAM ekAMkInA svarUpano udbhava thayo. bAI maravArDiyA TubhAInAM nATaya ', carAvatA paDayA ' rAtanA thoDA zrIdharANI (vaDave' * miyAmI) IndulAla gAMdhI, umAzaMkara esI ('sApanA bhAga / Dageza zughna devA vRkSanAM khAsa' 'kasaviza''pannAniA lArdikA '), yaMtI dalAla vanikA " ke pradeza bIne praveza zo praveza cothA, zivakumAra jevo (pAMkha vinAnAM pArevAM banata 'anaMta sAdhana' nIlAMza paNa dekhA "sAputArA kAMmAM "nila' vidha ke zalA khina huM C niyama nAyaka . ), sunIlAla makriyA (raMgA" vivecana" 'anya raoNya hameM mArI * oNDa 'i, puSkara padavAkara " piyaranA paDamAM | yugere ane ekAMThAnA kalAsvarUpane navo paNa bhAga mAM umAzaMkara ane dAvana phrA vistarIya che. jaeNma navalikAkSetra tarakhA maDaLa' tema ekAMkIkSetre 'sApanA bhArA' zakavatI dhaTanA che. Aja prAtra DAsA,zaja yiA, mAmA, bhAkara vorA, bahena gAMdhI, adI mA~khAna, nA nAlAla paTela, vage2e aneka lekhako DiyA upara bhajavavA mATe, tathA zALA-mahAzALAnA utsavAne, to dhavo pUro pADI aa . . C pa ' AgaLa ApaNe padya nATakanI vAta karI gayA. umAzaMkara 'prAcIna ane 'mahAprasthAna ' dvArA padya nATakanI dizAmAM tenuM kaLa bharyuM che. gujarAtI bhASAnI apAra zakti emAM kAle lAgI che ane kasoTIe caDhI che. mahAkAvyalekhananA ApaNe tyAM keTalAke aphaLa ke asaphaLa prayatnA thayA che tenA kAramAM mahAkAvyakSama viSayanI kheATa hoya, ke ene anurUpa chaMdanI kSamatAnA abhAva paNa hAya. umAzaMkare racelAM padma-nATakoe mahAkAvyanI dizAmAM prasthAna karyuM che e niHzaMka gujarAtI sAhityanA kharvAcIna yugamAM sauprathama nibaMdhanuM sAhityasvarUpa, prathama mAMDaLI maLavAthI thatA lAbha' e nAmanA namA~danA nibaMdhathI AraMbhAyu hatu. gujarAtI gadyane e prathama sAhityaka aviSkAra hatA eka sakAnA nibaMdha sAhityamAM sarvazrI majijJAsa, AnaMdazaMkara, kAlelakara, kizoralAla mazaravALA, penanDa che, "mAma'kara kheMgAra sureza joSI dikha mA tarata dhyAna kheMce che. niMbadha, nibaMvikA, lalita nibaMdha ema enA vidhavidha prakAro jovA maLe che. khamAM ja prakAranA niza harSe saraLa che. temAM kAlelakaranA baMne muraiza eMzInA sarjanamAM, e svarUpa saphaLatAnAM zikhA sara kare che. kavicarita'lakhI namade jIvanacaritranA sAhityane prArabha koA tathA bhArI Ikana' vrudhdhI gAtrinA sAhityasvarUpanI paNa teNe ja zarUAta karelI. sAce ja, te 'avaoNcIna yugane a' hato. vibana, vIra nama', 'vAtraka, TIzvara dala patarAma', 'nararIyA bhakata harinA,' 'vidyAnagaranA vizvakarmA' e badhI kRtioe chellA eka rIkAmAM jIvanacaritranA sAhityane samRddha
Page #638
--------------------------------------------------------------------------
________________ 660 bhAratIya arimatA karavAmAM phALo Apyo che; to "satyanA prayogo', 'aDadhe raste', banI rahe temAM zuM navAI ! lagabhaga doDha saikAnI gulAmImAMthI 'smaraNayAtrA' uparAMta IdulAla yAjJikanI "AtmakathA', caMdravadana satya ane ahiMsAnA zastro vaDe bhAratadezane mukita apAvavAmAM mahetAnI 'gaThariyAM' Series; zAradAbena mahetAnAM jIvana saMbhAraNa', pU. rASTrapitA gAMdhIjIe je purUSArtha karyo te pote ja mahAkAvyane pU. bhAIkAkAnAM "sakakara barAjamAM ATha varSa", "bhAikAkAnA anurUpa ghaTanA che. svAbhAvika che ke prajAnAM mukha evA kavionI saMsmaraNe, nAnAbhAI bhaTanuM ghaDatara ane caNatara'; ravizaMkara AnaMdasaravANI kAvyaracanAo dvArA vahe. umAzaMkara jevAe '15 rAvaLanuM jIvanaparanAM smRticitro', gujarAtI Atmacaritra sAhi- mI ogaSTa 1947' kAvyamAM gAyuM chetyanuM mUlyavAna dhana che. je divasanI ame rAha jotA hatA te tuM che.? Ava. narasiMharAvanuM 'smaraNamukura'; munazI kRta gujarAtanI jayoti jenI uSAne pAlava dUdhamala zahIde taNA dhare', lIlAvatI munazI racita rekhAci', yazavaMta paMDayAnAM pavitra raktathI thaye raMjita, te tuM che ? Ava. kalamacitro', nAnAlAlanAM 'ApaNAM sAkSararatna', 2. va desAInAM jenI prabhAta laharI mahIM ama svanabharI 'tejacitro, Izvara peTalIkara racita "dhupasaLI', "gharadIvaDA" e sau ApaNuM rekhAcitronuM sAhitya che. govardhanarAma tripAThInI "rakrepa AzAonI khuo jaI vasI che te tuM ja? AvA bUka', mahAdevabhAI desAI racita "mahAdevabhAInI DAyarI rajanI- ava sudina ! ama mukati taNA'. zInuM sAhitya che. -e ja svAtaMtryanuM svapna dezanA bhAgalA, komI ramakhANe, 'kAntamAlA', "kalApInI patradhArA, "AzramanI bahenane, zrI hijaratIonI yAtanA, kALAMbajAra, naphAkhorI, sattAnI yAdavAsthaLImAM netramaNibhAIne', tathA kizanasiMha cAvaDAnI 'himAlayanI patrayAtrA" roLAI javAthI niraMjana bhagata "sAMskRti' kAvyamAM A prakAranI dArA gujarAtI sAhityamAM patralekhanane sAhityaprakAra vikasyo che. lAgaNI anubhave che.ApaNe tyAM pravAsa sAhitya ati a85 che. temAM kalApIe Ava he muktidina ! 'kAzmIrano pravAsa', racI sauprathama sAhityika racanA karI hatI. (te pahelAM eka mahIpatarAma nIlakaMThathI yAtrAvaNane racAvAM zarU Aja tuM joI le bhagna ama svapna bIna ! thayAM hatAM kharAM.) zrI munazIe "mArI binajavAbadAra kahANImAM Ava he mukitadina! yuropanI videzayAtrAnuM romAMcaka zabdacitra ApyuM che. saMskRtanA joI le bInanA tAra sau chinna che, parivrAjaka kAkAsAheba kAlelakaranA hAthe ja ApaNe tyAM pravAsa sama svarano dhvani Aja te suta che; sAhitya dRDhapratidita thayuM. temane 'himAlayano pravAsa' kamAtA', jIvana saMgItanI kalpanA eya te lupta che" jIvanalIlA' dvArA tathA pUrva AphrikAmAM, brahmadezano pravAsa vagere dvArA dezavidezanA pravAsane kalAtmaka zabdadeha Apyo che. eka dina sapta svaramAM ape pragaTazuM tAharI jhaMkRti, emanuM pAMDitya, emanI saudaryadaSTi, emane gujarAtI bhASA vizvamAgatyanI vherazuM nutana ke saMskRti!" parano prazasya kAbU ane emanuM kavi haiyuM pravAsa jevA zuSka mAhitIpracUra viSayane bhaugolika khyAlamAMthI kapakakRtinI ramaNIya Aja to joI le bhagna ane svapnabIna, duniyAmAM palaTI nAkhe che, ane tethI emanuM pravAsa sAhitya Ava he muktidina!" ra lalitetaTa sAhityamAM nahi paNa lalitasAhityanA vibhAgamAM sthAna pAme evuM banyuM che ka va suMdaramanA "dakSiNA manamAM dakSiNa -kavi zraddhA gumAvI beThe nathI, paNa enI zraddhAnI racelI ImAratanA bhAratanI, kavinI saMskArayAtrA rocaka anubhavanuM bhAthuM vAcakone kAMgarA halI uThayA che. jAgatika saMdarbhamAM mAnavInuM jANe nirmAnavIsaMpaDAve che. barapha raste badrInAthaMthI zarU thayelI, kAkAsAheba kAle- karaNa thaI gayuM che. "esembalI lAInanI paddhatie bahAra paDatA lakaranA pravAsImitra, svAmI AnaMdanI pravAsaNI aneka graMthomAM thokabaMdha mAlanI jema, ekasarakhI TADhAzavALA caherAomAM khare saMskRti' sAmayika mAraphate avatarI che. ravizaMkara rAvaLanI kalA- mAnava khovAI gayuM che. yaMtrasaMskRtinI pUrajhaDapamAM nagaro simenTa kAranI saMskArayAtrA', "dIThA meM navAM mAnavI, ca dravadana mahetAnI kAca kakrITanAM Adhunika ara thaI gayAM che. badalAyelI saMskRti yure yAtrAnI graMthastha thayelI- "kumAra" sAmayika dvArA avatarelI- badhuM kevuM che ? - gaDarimAM Series ane kizanasiMha cAraDAnI himAlayanI patrayAtrA - tathA gulAbadAsa brokaranuM 'navA gagananI nIce- e badhuM gujarAtI 1 janAntika ane Ide sarvama dvArA graMtharana thayelA ane sAhityanuM gaurava laI zakAya tevuM pravAsa sAhitya che. janasattA-lokasattAnA dara zukravAranI AvRttimAM "mANasanA manamAM svAtaMtryottara kALanuM gujarAtI sAhitya: (1) kavitA "satyakAma' takhallusathI emanI kalamaprasAdI saMtarpakatAno anubhava koIpaNa prajAnA jIvanamAM svAtaMtrayanI ghaTanA prabhAvaka aMga karAve che. Jain Education Intemational
Page #639
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha naMdinIya eka vidhAtA kavine zaheramAM to kevI ekalatA, akaLAve che tenuM citra juo- Tana Tana TakerA sAta UgatA sUrya sAthe zekahenDa! TI-Tebale bALake, patnI, pitAjI saMgamAM silenanI chAyA nIce Idhara -udharanI khATI mIThI vAta; TomIne TA...TA... phUTapAtha paranA maMdire mAthuM namyuM : liphaTa upara AMkha nIce kAgaLa ne zAhInI lAMbI zarata vasaMtapaMcamI kema AvI ne kema gai, mane khabara sarakhI nA rahI! prakRti, tuM zuM kare? mArI prakRtinI ja jyAM rAmAyaNa che." 3 caMdrakAnta bakSI kahe che tema zaheramAM bheLa pUrI khAIne eka navI ja olAda taiyAra thAya che. sUraja sAthe nahi, paNa rogo ane davAo sAthe tene divasa uge che. mANasanAM nAma bhulAI jaze, paNa davA ane rogonAM nAma amara thaI jaze "ahIM vahI rahI havA mahIM ananya vAsa, eka to laI juo jarIka zvAsa ! ahIM na hospiTala; na lATara hAusa, ne vaLI nathI smazAna, te chatAM ahIM havA che uSNa plAna. khIlatAM ahIM na bhUla, eTale ja to kadIka emanAM pradarzano bharAya, ekasAya phAla jyAM samagra varSane; chatAMya mosamo badhI kaLAya che, na thAya bhUla, phUlathI nahIM, na zIta-lU thakI, paraMtu smala pikasa, TAIpheIDa, phalU thakI." jIvananuM vAhiyAtapaNuM- babaDatuM bera vece zahera AkhuM zahera pAMkhuM pAMkha eka ekanI phaphaDyAM kare che pAMkha zI tharamAM kare che AMkha ! meM paththarone uDatA joyA hatA ne paMkhIone bUDatAM joyAM hatAM. kudarata kudarata sAthenA jIvananuM anusaMdhAna kayAMka tUTI gayuM che ane tethI mAnavI becena che. bhItaramAM ja aNubebane sphoTa thayo che. kavi to...He is a little god. te tarata kaheze- A kAvya nathI jIvana che.' ema gAnArA kavi mANekanI madhyAhana ' kAvya saMgrahanI eka paMkita paNa A ja bhAvavALI che. sarakhAvo- mane e ja samajAtuM nathI ke AvuM zAne thAya che; phUlaDAM DUbI jatAM ne patyare tarI jAya che.' be kaza majenA hA... za . dhUmragaTa ! ciTa ceMTa mitro sAya; ahIMthI tyAM paNe... thriI-DI mahIM romAnsa; TaNanana kalabela bharanIMdamAM guma bebIne bAkI, caciyAM be cuMbano svica opha - 1 sabhyatAnI badhI ja sagavaDo (!) e kevo bharaDo lIdhe che. pote akasmAta A jagatamAM AvI paDe che tenuM bhAna mAnavIne thatAM - ajaMpa mArA prANu sadA taDape che ramavA zamaNe, ahIM rejanI kaDAkUTa che lakhAI mAre lamaNe ahIM rasoDe prAImasa saLage, (dhodhamAra varasAda kasama varase !) huM tharathara layabaya aMge aMge, kaDhAImAM chamakAra, taLAnuM mana pADe citkAra ! bahAra cokaDImahIM ghasAtAM vAsaNa khakhaDe, mananI sleTa lisoTe bharacaka, je akSara pADuM, lathaDe ! bAtharUmamAM dhekA paDaghama tAle silena vAge, ekaDe eka, bagaDa beya ' bAbAnIye rekarDa vAge, gharanI bhItaranuM korasa caDyuM gajabanuM ramaNe...3 1. "vasaMtavA' 2. "chaMdelaya' 3. "abhijJA' : umAzaMkara jozI. : niraMjana bhagata. : umAzaMkara jozI. 1 "chaMdolaya': niraMjana bhagata 2 "vahI jatI pAchaLa ramya ghoSA': lAbhazaMkara ThAkara 3 "Ijana': phakIramahaMmada manasurI. Jain Education Intemational
Page #640
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratIya asmitA koI kavine " aMdhakArane sUraja " ke " para dadaDato caMdra" ke battI baMdha hoya toya baMdha karavAmAM dhummasa ke moheM-jo-daDonI khaMDiyera saMskRti vagere dekhAya to zuM svIca ona' thaI jAya che - janma ! Azcarya ! battI cAlu hoya to cAlu karavAmAM svIca opha thaI jAya che - maraNa !" 2 sUryanA rathanA sAta ghaDAmAMthI eka chUTA paDelA azva jevo A mAnavI - kevI durgatine pAmyo che tenuM nirUpaNa AjanI te kaI - kavitAmAM vizeSa che. AthI ja "dinezane boja vahuM keTalAMya varasathI !" athavA "dineza bUjhe!" ema kavi kahe che te sahetuka cikakAra basamAM beThelA saunA caherA mUMcavAI che. meta paNa AjanA kavine lagna jeTalI khuzAlIne avasara gayA che......... banI gayuM che. lagnagItanA DhALamAM mUkAyeluM mRtyunI sAkSAtakAratAnuM gherI vaLyA che basane darzana juo : naMbara lagAvelA pADA. mArI AMkhe kaMkunA sUraja AthamyA... cikakAra basamAM mArI vela zaMgAro vIrA, zagane saMkora. e caherA meLavavAnI ja paDApaDI che." 3 re ajavALAM paherIne ubhA zvAsa ! 2 to kaI - eja bhAva vadhu saraLatAthI A kAvyamAM sarasa abhivyakata e cheko zabdanA akSara samA sau ApaNe kevA nikaTa ! caMdrakAntane bhAMgI bhukko karIe. artha kiMtu eka nA ene ! enA manamAM khAlI samaya saDe che. mArA tamArAmAM kazeye bheda nA, capaTI nabha ne capaTI mATI, koka chApAnI hajAre prata samA sau ApaNe "4 capaTI vAyu, capaTI teja, jarA maLe je bheja, kalAnta, nizcaMnta ane comera vIMTaLAyelI hatotsAhapUrNa paristhitimAM AjanA mAnavane nisteja cahere atyAranA kavinI badhuM vyartha vyartha bagaDe che racanAmAM kevo dekhAya che? juo - caMdrakAntathI havA bagaDaze. jalamAM jhera prasaraze. chinnabhinna chuM. nizcachaMda kavitAmAM dhabakavA karatA laya sama, enAM je khaMDere e sI khetara karI de vahelA pahelAM, mAnava jAtinA jIvana paTa para upasavA mathatI ke bhAta jevo, ene ahIMthI sApha karI de vahelA pahelAM ghera ghera paDela hajI nava-hAtha lAgyA bhikSukanA Tuka jema, enI AMkhe sUrya paDayA che khoTA; ane tyArathI divasa paDyA che khoTA; vicchinna chuM - 5 khoTI rAta paDI che : pele khUNe dekhAya che aMdhArAmAM tamane kazuM ? caMdrakAntane jhaTapaTa haLathI bhAMgI khetara sapATa karIe, aMdhAranA ko piMDa zuM ? caMdrakAntane bhAMgI kaNakaNa khalAsa karIe. ' 3 hA, eja chuM huM - ATalA vistArathI svAtaMttarakALanI gujarAtI kavitAnI carcA (huM? are zAne kahuM ke eja chuM huM ? karavAne Azaya pravartamAna gujarAtI kavitAnAM valaNe tapAsavAno kAtIla ThaMDImAM paDayuM Dhagale thaI ka' kUtaruM mAlika jevuM koI ne evuM paDayuM ko' piTaluM.) 1 arvAcIna vyakita kendrI kavitA narmada-dalapatathI zarU thaI che. chatAMye je che te paristhitinA saMdarbhamAM mANase jIvavAnuM che. paraMtu mAnava jIvananI zanyatA, ekalatA, karuNatAnuM gAna ane yaMtra vaijJAnikayuganI-vartamAna jIvananI A bhISaNa samasyAomAM have to tenuM varavuM citra paNa A jamAnA jeTaluM bhAgye ja 1. "pratya-cA' : sureza jozI. 1. "zilpa': dineza koThArI. 2. "aMgata' : rAvajI paTela 2. "AMsu ane cAMdaraNuM': rAdhezyAma zarmA. 3. caMdrakAnta zeTha : "saMskRti' sAmayika me' 71. 3. "phINanI divAle" : jatiSa jAnI. 4 A adhunAtana kavitA pravAhamAM, sitAMzu yazazcaMdra ane 4. " pratIka' : priyakAnta maNiyAra. bIjA keTalAka kavioe sara-riyAlijhama ane kayubijhama 5. "abhijJA" : umAzaMkara jozI. paNa avatArelAM jovA maLaze. Jain Education Intemational For Private & Personal use only
Page #641
--------------------------------------------------------------------------
________________ mRtigraMtha pahelAM AlekhAyu haze. bIjA vizvayuddha pachI jema yuropamAM tema pracalita evI jIvana vizenI astitvavAdI vicAra saraNIne pAtrasvAtaMttarakALamAM ApaNe tyAM je jIvanamUlyo badalAyAM ane gata kriyAmAM ane ghaTanAmAM mane vaijJAnika rIte saphaLatApUrvaka nirUpI temAMthI je astivavAdI abhigama keLavAya tenuM ekamAtra pariNAma che. madhurAye 'caherA'mAM jIvAtA jIvanamAM sthAnabhraSTa thayelA bhagnagaurava te hatAzA ane vyarthatAnuM dekhAya che. Ama chatAM gujarAtI sAhi- mAnavInuM kRtrimajIvana vArtAnAyaka "huM' dvArA AlekhyuM che. zrI tya pariSadanA 1965nA suratamAM bharAyelA adhivezanamAM jAyelA digIza mahetAe "ApaNo ghaDIka saMga' mAM vartamAna samayanI eka parisaMvAdamAM adyatana sAhitya pravAha vize umAzaMkare kareluM chabI sAcA sarjakanI hesiyatathI jhIlI che. mUlyAMkana svastha ane tethI preraka che : nUtana prayogazIla sarjakemAM "amRtA' nA sarjaka raghuvIra yaMtrayuganI bhIMsanI vacce vizvanA nAgarika tarIke ApaNe caudharIe samAjanAM vatamAna vahege pakaDIne navalakathAnA kalAjIvIe chIe. tenI sacoTa pratIti ApaNe karAvI zakayA chIe. tatvane hadaya saMtarpaka banAvavAmAM sArI saphaLatA meLavI che. kalAkAro samAjanA a yAyI che. AjanI kAramI vedane upajAvatI 'AkAra " pachI " amRtA' gujarAtI navalakathAnuM nUtana vikAsaparisthitimAM ApaNuM hRdaya vizvanA cetanya sAthe dhabake che.... bida che. " ekalavya' mAM temaNe Adhunika keLavaNInA khAkhalAhunI sahastra pha para kaLAnI moralIne avAja Ave che. viSAda paga upara bhAre vyaMgAtmaka prahAra karIne hAsyarasa vahAvyA che. che, paNuM te arjunane viSAdaNa che." 1 A uparAMta sarvazrI zrIkAnta zAha (astI'), sad. rAvajI ...A navI abhivyakti mATe gujarAtI bhASAe paNa nevAM paTela (" azrughara' jhaMjhA'), harIndra dave ('paLanAM pratibiMba parima go siddha karyA dRSTigocara thAya che. Ama gujarAtI bhA' " anAmata'), lAbhazaMkara ThAkara (" akaramAta' 'kANuM'), cinu sAthe ja sAhityane vikAsa zakaya che ane zakaya banyo che. modI ( 'phaulA majamudAra " "bhAvaabhAva'), jayaMta gAData (2) navalakathA sajana : ("ArA' ), jyotiSa jAnI ("cAkhaDIe caDhI cAlyA hasamukha lAla'), rAdhezyAma zarmA ("phere') vagere aneka navIna kalame vAtaMrArakALamAM gujarAtI sAhityamAM navalakathA lekhanano arvAcIna gujarAtI navalakathAne caheremahero badalavAnA sabhAna pravAha badhI ja rIte navaluMrUpa dhAraNa kare che. enuM kada ladhunala prayatna karI rahI che. NovelettenuM banyuM che. kathApravAha, dhaTanAtatva, cariMgraciHNa, varNanarIti, pratIkajanA, saMvAdanI bhASA, lekhakanI adbhivyati jUnAM jIvana mUlya pratye azraddhA, navAM mUlyo taraphanI niSphaLa gujAyA- TUMkamAM navalakathA racanAnI AkhI TekanikamAM pherakAra de:Da, temAMthI udbhavatI hatArA, mAnava vyakitavanI lapAtI jatI jovA maLe che. AthI ja paraMparAgata DhAMcAthI A prayogAtmaka mudrA, pratyeka paLe mRtyu pAmatA jatA kSa Naka jIvana jIvI levAne, navalakAo judI paDe che. adyatana navalakathAnA gadyanuM paNuM navuM bhegavI levAne valavasAra--evA aneka vicAro A atiparimANa je maLe che. ApaNe tyAM kavitAnI mAphaka navala kathAnI Adhunika navalakathAnA vipa bane che. TekanikanI dRSTie kahIe A navIna vibhAvanA pracalita karavAno ane prayoga rUpe mUkavAno to temAM UMDAnuM trIjuM pariNAma racAtuM jatuM jovA maLe che. yaza zrI sureza jozIne phALe jAya che. temaNe 'china patra nAmanI e enI abhinavatA che. A badhe prapaMca ume karavA pratIka eka kRti ApI che jene temaNe 'lakhavA dhArelI navalakathAne janA uparAMta purANakathAo, parIkathAo ke daSTAMta kathAone muso e rUpe oLakhAvI che. saketA maka rIte thatA lAkSaNika viniyoga A navalakathAomAM jovA maLe che. abhivyaktinI guMjAyaza pragaTa karavAmAM gujarAtI emAM ghaTanAtattvane lepa, vivAda, vedanA, zUnyatA, viphaLatA, bhAvo paNa karavaTa badalatI hoya ema lAge che. chinnabhinnatA, mAnavInA aMtaramanane tAgavAnI sisRkSA Adi AlekhAyuM che. ane te mATe pratIkone paNa ThIka ThIka upara chellA dakAmAM gujarAtI navalakathA sarjananI vibhAvanA ja thayo che. Ama chatAM A navalakathA AkArahIna rahI che. eTaluM lagabhaga badalAI gaI che. ghaTanAne badale ghaTanA lopa, nAyakane badale kahI zakAya ke, navalakyAmAM ghaTanAtattvane lepa karavA kaTibaddha anAyaka ke pratinAyaka tarIke mukhyapAtranuM thatuM nirUpaNa, navalathayelA A lekhaka "chinnapatra" mAM lagabhaga saphaLa thayA che. kathAne paNa a-navalakathA (Anti-Novel) nI kakSAe laI jAya che. ? A prakAranI navIna abhivyakitanA prayogazIla sarjakamAM caMdrakAnta bakSI, madhu rAya, mehammada mAMkaDa, raghuvIra caudharInAM kayAM govardhanarAma, munazI, pannAlAla, darzakanI navalakathAo nAma jANItAM che. e badhA ja sajAe potAnI AgavI pati ane kayo AjanI vAstavadarzI pragazIla navalakathAo ! je. navalakathA svarUpa ApaNe tyAM pazcimanI asara heThaLa AveluM te bhAthI gujarAtI navalakathAnA sthagita thavA AvelA pravAhane pharIthI gatimAna banAve che. "ATAra' ane 'perelisisa' navalakathAomAM 1. umAzaMkara jozI : "AjanI jAgatika cetanA ane sarjaka caMdrakAnta bakSIe Adhunika jamAnAnI pazcimanA dezomAM vadhu kalAkAra" parisaMvAdamAM Jain Education Intemational
Page #642
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratIya asmitA lagabhaga eka saikA pachI paNa sAtra, kAma, jemsayasa, kAphakA prasthAna jovA maLe che. te che pazcimamAM lakhAtI DhabanAM absurd jevA pazcimanA navA navalanavezanI asarathI ja aMkita che nATaka. sureza jozI pachInA adhunAtana kAvya sarjakamAM re hajI gujarAtI sAhityane potAnI nijI navalakathA pragaTAvavAnI saMdAya-schoolnA sarjakomAM navInatAne avibhAva jovA maLe bAkI hoya ema ja lAge che. che. 'eka uMdara ane jadunAtha" DAyalanAM paMkhI" meIka bIliva" hAtha paga baMdhAyelA che ane evAM bIjA keTalAka ebsaDI Ama chatAM, prego ja ujajavaLa bhAvine AmaMtrI zake, e nATakone pravAha zarU che. sarva zrI lAbhazaMkara ThAkara, cinu nyAye "sarasvatIcaMdra' gujarAtano nAtha' "maLelA jIva "mAnavInI modI, dineza koThArI Adila manasurI vagere tIkhA taruNAnI e bhavAI" "jhera to pIdhAM che jANI jANI "AkAra" "amRtA' vagere peDhI che. eka saikAnI phalazrutirUpe jotAM gujarAtI navalakathAno nAbhizvAsa cAle che ema nahi kahI zakAya. te navAvatAranuM prasavakaSTa veThe ApaNuM vivecana sAhitya : che ema bahu bahu te kahI zakAya (3) navalikA sarjana: A to thaI badhI sarjanAtmaka sAhityanI vAta. pazcimanA saMparka heThaLa aneka navAM gadya-padyakSetre svarUpo vikasyAM tevI ja svAtaMrArakALamAM kavitAnI mAphaka navI navalikAne praNa rIte sajAtA sAhityanuM mulyAMkAna-parIkSaNa vivecanane paNa sureza jozIe karI batAve che. "gRhapraveza" "bIjIDIka" prakAra khIlavo Avazyaka hato ane tema thayuM paNa kharuM * apica" "na tatra sUryo bhAti' vagere temanA vArtAsaMgraho che. "mAya Diyara' karIne narmadane saMbodhAyelA patramAM gujarAtanA ApaNA vara prApti' "ra" "naLa damayaMtI' "gRhapraveza" "pratyAkhyAna" Adi vivecaka navalarAme eka Adarza vivecaka banavAnI khevanA kapolakalpita' thIMgaDuM 'varAhAvatAra "eka purANIvArtA 'vartuLa" rAkhI hatI; temanI sAhitya niSThAe emAM sArI siddhi apAvI. rAtrigamiSyati' ane bIjI keTalIya vArtAomAM manuSyanA ajAgRta eja kSetre narasiMharAva, ramaNabhAI, AnaMdazaMkara, ThAkora, rAmanAke ardhajAgrata mana sudhI lekhaka pahoMcI jAya che. ahIM ghaTanAnuM rAyaNa pAThaka, vizvanAtha, viSNuprasAda, vijayarAva, rAmaprasAda bakSI mahatva gauNa che. "abhivyaktinA pravAhamAM ghaTanAne gAMgaDo pahe- sundarama, umAzaMkara jozI, anaMtarAya rAvaLa, sureza jozI ane lethI ja ogaLI gayo hoya che." Content karatAM Form nuM bIjA keTalAya navA taLoe uttarottara sarajAtA jatA sAhityanuM mahatva vizeSa che. AthIja abhivyakatamAM sarjakanI zai lInuM mahatva gaNuM sAhitya samIkSAnuM samucita vivecana karyuM che. ethI gujarAtI yuM che. pratIkonI ekavidhatA ubhI thAya ane aMgata banI jAya che vivecanA te. kharI ja, gujarAtI sarjanane paNa vakhatovakhata navo tyAM sarjaka ane vAcaka vacce khAI ubhI thaI jAya che. AthI mareDa sAMpaDyo che. "navala graMthAvali' ane "manomukura' "kavitA navI navalikA durbodha bane che. arthapUrNa pratIke, AkAranI surekhatAM ane sAhitya kAvyatatvavicAra' 'navIna kavitA vize vyAkhyAno navA navA, AkAranA prayogonI daSTie sureza jozInI navalikAomAM "arvAcIna kAvya sAhityanAM vaheze" "sAhitya samIkSA ane kalAsvarUpanI pragatizIlatA spaSTapaNe varatAI Ave che. AjakAla "upAyana' tathA bIjA aneka maryavAna vivecana graMtho maLyA che. navalikAmAM vArtAkaLAnA sthApatya para vizeSa dhyAna apAya che. " ane eka adhyayana " " arvAcIna kavitA ' jevA abhyAsa ghaTanAnuM jhAjhuM vajana havenI navalikAmAM varatAtuM nathI. samayanA graMtha sAMpaDyA che. pI. eca. DI. padavIne nimitte gujarAtI pariNAma vizenI sajarkanI sabhAnatA vadhI che. gujarAtI gadyanI sAhityanA saMzodhana kAryane pariNAmarUpa keTalAka adhyayanarUpa zuM jAyaza paNa prakaTavA lAgI che. caMdrakAnta bakSI, madhurAya, raghuvIra zodhanibaMdha, sAhitya ravarUpanA zAstrIya abhyAsagraMtha paNa caudharI, saroja pAThaka, IvA Deva, kizora jAdava ane bIjA aneka pragaTa thayA che. vArtAkAroe gujarAtI navalIkA sarjanane tAjagI sabhara banAvyuM che. atyAre vArtAone te dukALa nathI ja, ulaTuM vartamAna patro gujarAtI sAhitya : eka sarvagrAhI mUlyAMkana : tathA aneka sAmayikamAM pragaTatI vArtAo jotAM vArtAne lIle | hemacaMdrAcAryathI dayArAma ane dalapatarAmathI caMdrakAnta zeTha dukALa pravartate jovA maLe che....paNa kathA, kalAmAM rUpAMtara na sudhInA sarjakone sarjanavyApa ApaNe khuMdI vaLyA. pAme to zA kAmanuM ? eTale saraLa lAgatA A kalAprakAra (keI paNa kalAsvarUpanI bAbatamAM Ama kahI zakAya.) ene sAcA --sajaka mATe aduvAna (challenging) Apa banI rahyo che. upasaMhArarUpe bAlAyeluM . jo ke kathAke ekathI vadhAre bhAgamAM daLadAra banIne bahAra paDatI, navalakathAone hajIye (4) nATaka : toTo nathI. svAtaMtrayonArakALamAM nATayalekhana pravRtti anekAMkIthI mAMDI ekAMkI sudhI cAlu rahI che. reDiyo rUpako vize lakhAya che. A uparAMta chellA dazakAmAM nATaka kSetre paNa gujarAtI sAhityamAM keTaluMka navuM 1. dhIrubhAI ThAkareH arvAcIna gujarAtI sAhityanI vikAsa rekhA. Jain Education Intemational
Page #643
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtivra pa 665 che. emAM jaina, jaitarA, musamAna, pArasIma, khristIo, sarjakA, lAkasAhityanA anAmI saja kAnA phALA che. emAM 'buddhiprakAza' 'sudarzana 'vasaMta' 'kRti' 'prasthAna' ruci kSitija' prema vagere sAkritiyaka sAmayikAno paNa dhyAna phALA che. gujarAta sAhi~samA taraphathI daravarSe pragaTa thatI sAhityika samIkSAnuM kArya, gujarAtI gujarAtI bhASA taMtra ddha ane vikAsa kALa enI parama siddhinA kALa aneka rAjakIya uthalapAthala vacce paN akSubdha rahyo, , e dhyakALanA samAjanI eka ja nAsapati hatI. meM te samayanA sAhitya parathI parakhAI Ave che. e kharuM ke te vakhatanuM sAhitya dharma pradhAna hatuM. tema chatAM emAM praNayana!, vIra nAnA, ciMtananA bhAvo paNa paDayA che. eka garvitanA ja DalAsAditya pariSadanAM adhivezana mATe jJAna satra, gujarAtanI yuni vaDAnA sAdhana vibhAgo bU gujarAtI bhASAnI sAhityanI ciraMjIva sevA bajAve che. e badhAnI eka bhAtIgaLa bhAta Design upasI Ave che. te manahara teA che ja hRdaya sAMtapaka paNa che jenA hIta evA gauvatA doSa, jenI mAMgana gatizIla hoya. tenA bhAvi vize ciMtA karavAno kAya kharI 1 ane zradhA vivanAM madhyakALamAM Apane jovA maLe che, ke samayanA e sAhityamAM svarUpa, vipaya ane nirUpaNanI keTalIka siddhie paNa che ane enA zikhararUpa sarjako ane temanAM sanA paNa jovA maLe che. agreja prajAnA saMparka samagna gujarAta pradeza rAjakIya rIte no kharA ja, sAmAjika rIte paNa hacamacI uThelA ane be saMskRti thakA vicAramadhana prALa rUpe pragaluM aneka navA AdhAta-saMdhAta-pratyAdhAtA jhilAyelA. sa`skRtinA bhavya bhUtakALavALI saMskRta bhASA ane e sAhityanI ucita vArasadAra aneka rtinI bhASAomAMnI eka bapI gurjara bhASAo navamUrtikALa, naiSavALa, baiAnakALa vargamAMthI pasAra thaI taJAnara-pasAra thaI svAtaMtryAttarakALamAM ativAstavavAda ane atitvavAda sudhInuM jUnAtana sAhitya pragaTAvyuM. enuM ahIM rAmAMcaka smaraNu Apane thaze. e sau tabakake gujarAtI sAhitye kaika vijJAnita pragaTa pu che. emAM aneka tejasvI pagA ane Ama tere sakriyanA gaganamaMDaLanA TamaTamatA sattvavaMtA tAraliyAenA avazya phALe With Best Compliments nAvyAhA sarasvatInA kinAre ja vaselI hemAcAMnI pATaNanagarI eka kALe gujarAtanuM sAMskRtika kendra hatuM. gujarAtanuM rAjakIya pATanagara game te nA, paNa tenI vidyAkSetra gujarAtanA eka khUNAthI khIjA khUNA sudhI bharyuM bharyuM rahe evA sa Mkalpa karIe te| ja arvAcIna yuganA uSa H kALe chaDI peAkAranAra cirayuvAna nA~danI bhaviSyavANI sAhitya sarjananA kSetre paNa sAcI paDe ke ' e raMga thakI paNa adhika sarasa raMga, thaze satvare mAta' ' A Well Well Wisher
Page #644
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratIya amitA zrI tAladhvajagiri tIrthanI prAcInatA bhAratanI AyaMbhUmi-dhamatIthI alakata che. temAM A tIrthanI prAcInatA mATe aneka itihAsIka utka saurASTra te tIrthabhUma-saMtabhUmi tarIke prakhyAta che. lekho maLe che je atre darzAvavAmAM Ave che. jemAM mahAna pavitra zrI zatruMjaya tItha, zrI giranAra AcArya mahArAja zrI dhanezvarasUrIzvarajI caudamI tIrtha, zrI kadaMbagiri, hastagiri, zrI tAladhvaja giri saikAmAM " zrI zatrujya mahAtmaya mAM nAmanA mahAna graMtha vigere tIrtho tihAsIka samRddhi dharAve che. ra che. temAM zrI zatruMjya girivaranI ATha TuMka darzAzrI zatruMjaya tIrthanI najIkamAM pAlItANAthI ra4 mAI vavAmAM AvI che. temAM zrI tAladhvaja girine zrI zatruMjyanI lanA aMtare prAcIna taLAjA zaheramAM zrI tAladhvajagiri eka Tuka tarIke oLakhAvavAmAM AvI che. te graMthamAM bhavya tIrtha che ceta2pha sapATa pradezamAM jhulatA toraNa jaNAvyuM che ke:samA-ujajavaLa jina madirAthI zobhato jANe kezarI siMha " bhagavAna AdinAthanA putra bharata mahArAjA tAladhvaja ubhe hoya tevA AkAranI suMda2 TekarI upara A tIrtha girinI yAtrAe padhAryA hatA. ane tyAM eka suMdara jinaAveluM che. pra sAda baMdhAvyuM hatuM, temaja tIrthanI rakSA mATe tAladhvaja A TekarInuM naisargIka so darya addabhUta che. A TekarI nAmanA yakSanI sthApanA karavAmAM Avela yakSanAM nAma cotarapha bhavya guphAothI alakata che. A guphAo ghaNAM uparathI A tIrthanuM nAma " tAladhvajagiri " rAkhavA mAM prAcIna che, jemAM keTalIka vizALa che. keTalIka nAnI che Avela che. ane te prAcInatAnI sAkSI pUrI rahI che. zrI vIravijayajI mahArAja sAheba zrI navANuM prakAranI TekarInAM pAda pakSa lana karatI tenI najIkamAM ja zrI pUjAmAM eka DhALamAM lakhyuM che keH " tAladhvajI saritA khaLakhaLa vahI rahI che ane tyAMthI De TUMka kadambane keDI nivAse, dUra dhanezvara pAse jatAM pavitra zetrujI saritA sa the saMgama lahitya tAladhvaja suragAve; thaI te taLAjAnI najIka AvelA zrI saratAnapara baMdaranA girIvara darzana vIralA pAve " sAgarane banne saritAo bheTe che. A dravya AlhAdajanaka prakhyAta cinAI pravAsI "huyena saMge" A sthAnanuM mahAna phIlese phara zrI RSabhadAsajI jena jeo madrA- avalokana karI tenI prAcinatA mATe noMdha lIdhI che. A samAM rahe che, teo atre yAtrA karavA sa', 201pamAM I. sa. 67-695mAM bIjA cinAI pravAsI 'IsI'ge" padhArela. temaNe A tIrtha aMge jaNAvyuM hatuM ke huM karelA pravAsamAM tAladhvajanI nedha letA "nAlaMdA" nA bhAratabharamAM pharyo chuM" hImAlayamAM paNa pharI vaLyo chuM; prakhyAta vidyAvihAra sthAnonI sarakhAmaNImAM ullekha karyo paraMtu tAladhvaja tIrtha jevuM naisargika vAtAvaraNa kayAMya jovAmAM AvyuM nathI. AtmazAMti mATe, AtmasAdhanA A tIrthamAM A saritAnA jaLanAM prabhAvathI mahipALa mATe tAladhvaja tIrtha anupama che. AvI rIte saritAne rAjAne kuSTaroga nAza pAmyA hatA evI kiMvadaMtI che. tIre suMdara TekarI upara tIrtha AveluM che, tenI najIkamAM A tIrthamAM gujarezvara paramahaMta zrI kumArapALa mahAja zahera ane dharmazALA che je khUba ja AkarSaka che. rAjAe - jinAlaya bAramAM raukAmAM baMdhAveluM che. With Best Compliments cheore A Well Wisher
Page #645
--------------------------------------------------------------------------
________________ siMdhI bhASA ane sAhityano ItihAsa zrI. jayaMta relavANI prAstAvika lipionI mAtA hatI >> je ke veda-purANe siMdhunA kinAre lakhAyAM, paraMtu rAmAyaNa ane mahAbhArata pravAha gaMgA ane sAmAnyataH evI mAnyatA che ke, siMdhI bhASA kaMIka udune yamunAne kinAre vahe che. mahAbhAratamAM saidhava rAja jayadrathane maLatI bhASA che ane kArasI ane arabI sAthe tene gADha saMbaMdha ullekha Ave che. jyAre AThamI sadI racita jaina vidyAne udyoche. paraMtu A mAnyatA sAva khoTI che. siMdhIne sauthI vadhu nika- dhananA saMya mardA thAma mAM prathamavAra " saidhava nA Tane saMbaMdha, anya bhAratIya bhagni bhASAonI jema, saMkRta badale " sidhI ' za dane praga dekhAya che. jaina vidvAna svayaMbhUane prAkRta bhASA sAthe che. siMdhI bhASAne 60 TakAthI vadhu racita (I. sa. 79) rAmAyamAM 'siMdhI' zabda dekhAya che. zabda saMskRtamAMthI AvelA che ane musalamAnI rAjyanI asa2, ane brijanA puSpadaMta kavie paNa (I. sa. 959) " siMdhI' 20 TakAthI paNa ochA zabdo arabI-phArasInA che; je asara zabda prayoga karyo che. mahApaMDita rAdala sAMkAtyAyane temanA graMtha anya bhAratIya bhASAo upara paNa dekhAya che.. hindI mAM kahe che ke : mora, vIra, graha, saptasiMdhu, jayA vedamaMtranI racanA thaI purA ane mR- zabda siMdhI che. jyAre ceTa mAratI sAthe mAvA sara tio lakhAyAM, pANini ane pataMjalie siMdhunA pravAha sAthe fho mAM lakhe che - "prAkRta bhASAo AjanI prAMtika bhASAvizvane jJAnane prakAza Ape, te siMdhu pradezanI bhASA, eka enI pUrvaja che. siMdhI zabda haju te marAThImAM gr[TM, ane saMskRtamAM palALa nA rUpamAM che. mata pramANe, te samaye pracalita lokabhAgya prAkRta bhASA. je siMdhI pAlAmAM paNa ja hovI joIe, ane brADa paizAcI bhASAne pANinie prAkRta bhASAo vyAkaraNa baddha thatAM tatkAlIna udbhavelI aSTAdhyAyI' dArA vyAkaraNuM baddha karI "saMskRta" nI bhASAoe saMskRta vyAkaraNane AdhAra laIne ja potAne vikAsa zarUAta karI. eka anya mata pramANe saMskRtanI zUrasenI karela che. siMdhI bhASAnA kriyApada anivArya rUpe saMskRtanA brADa apabhraMzamAMthI siMdhI bhASAne ubhava thayo. AdhAre che. 75 TakA saMjJAo ane vizeSa paNuM saMskRtamAMthI jemAMthI hindI gujarAtI, marAThI vagere bhASAo ne sAthe ja udabhavelA che. ane tethIja Do. ane drazya lakhe che. " siMdhI ubhAva thaze A mata pramANe siMdhI bhASA, saMskRtanI bhaginI bhASA saMskRtamAMthI udabhavelI vizuddha bhASA che. ane uttara bhAranahi paraMtu saMskRtamAMthI udabhavelI bhASAonI bhaginI che. prasidadha tanI anya sava bhASAo karatAM videzI tatvothI mukata che. vyA sArAtmAo sara zrIara sana, Do. sunAtakumAra ceTa ane karaNanI dRSTie te anya bhaginI bhASAo karatAM prathama sthAne che." beramala maheracaMda A matane svIkAre che. paraMtu ceTajI to e ( Gammer of the indhi Language 1872 ) zrIpaNa kahe che ke ; " sadanI bhASAne ane siMdhI bhASAne sArUM jAna bInsa ane kepTana jAje sTeka paNa uparokta matane samarthana sAmya che" siMdhI prAkRta bhASA pANini, pataMjali ane kAlIdA- Ape che. sAtamI sadInA prasiddha cInI yAtrI hyuvAna sAMga lakhe che sanA samaya karatAM vadhu junI che. ane te rAmAyaNa ane te rAmA- "siMdhanA lokonI bhASA tatkAlIna madhyapradeza (uttara gujayaNa ane mahAbhArata kALanI the pUrvenI che" tethI ja prathama matanA rAta-rAjasthAna-mALavA-uttarapradeza)nI bhASAo sAthe sAmya pratipAdakaeN mAne che ke siMdhI, siMdha, pradezanI mULa bhASA hatI rAkhe che. ItahAsakAra alabaranI paNa A vAtane samarthana Ape ane AgaLa jatAM tenuM rUpa bagaDatAM, 5NinIe tene vyAkaraNa che. paraMtu jana sAdhAro 'saMskAra yukata' banela sa babdha kara. amuka bhAnArA ramAmAM mAne che ke yuropa ane ArAyo. AgaLa jatAM loko vyAMga kAje vadhu saraLa banAvI ane e daryuM nI ghaNI kharI bhASAmAM saMskRta, grIka, leTina, phArasI, gAyika, rUsI pAlI bhASAne janma thaze nigna amuka zabdo jotAM zabdonA jarmana aMgrejI hindI, siMdhI vagere eka ja kuTuMbanI che. ane vikAsa ane badalAtAM rUpane khyAla AvI zakaze. I. sa. karatA 3 4 hajAra varSa pahelAM eka INDOEUROPEAN bhASAmAMthI udbhavela che zrI. e. DI. palasakara lakhe che ke saMskRta pAlI siMdhI "siMdhI lipI citra lipInI jema hatI. tenuM rUpa CONVEN- dharma ghamma dharma, dhama TiONAL hatuM. mohana-jo daDonA avazeSomAMthI A abhiprAya prema prema, pema ne samarthana maLe che. jyAre bhAratIya vidyAbhavana prakAzita HIST. hasta hattha hatha ORY OF INDIAN CULTURE VEDIC AGEHI>>. satya sazca bI. ke. dheSa siMdhI lIpI aMge lakhe che ke: " te brAhmI zUnya prema saca sutra
Page #646
--------------------------------------------------------------------------
________________ 668 bhAratIya amitA UvaM I ane sArika [ sidhI le sarva samba saba vikhuTuM paDI gayuM ane tenA mULa sAhitya ane saMskRtine pravAha aSbha abha badalAI gaye phArasI rAjyabhASA hoIne takAlIna samagra sAhitya dakSiNa bhAratanI bhASAo je drAviDa kulanI semeTika pari para phArasI bhASAnI asara chavAI gaI. dharma parivartananI sAthe muslIma rAjavIoe takAlIna siMdha sAhitya bhasmIbhUta karI vAranI bhASAo che temAM paNa 70 TakA zabdo saMskRtamAMthI udbhavelA che paraMtu temanA kriyApadanA dhAtuo Arya bhASAnA nathI. nAkhela ane tyArabAda paNa je etihAsika pustake maLe che te semeTika parivAranI bhASAomAM samAsa hotAM nathI jyAre siMdhI badhAMja muslIma itihAsakAroe arabI ke phArasI bhASAmAM lakhyAM bhASAmAM samAsa hoya che. ane te sameTIka parivAranI nathI paraMtu che tethI ArabonA humalA pUrvene siMdhI sAhitya saMrakRtinA Arya parivAranI che. graMtho alabhya che. jyAre madhyakAlIna sAhityanA siMdhImAM lakhelA amuka hastakhato ja maLe che. paraMtu soLamI sadImAM siMdha mogala siMdhI bhASAnI pAMca upabhASAo che vilI, si kI, lArI sAmrAjaya taLe AvatAM pharIthI siMdha pradeza sAMskRtika rIte bhAra- tharelI karachI madhya siMdhanI vicalI ja pramukha bhAve che ane tenA anya pradezanI nikaTa AvyuM ane tatkAlIna bhakita teNe sAhityika rU5 grahaNa karela che. kALanI siMdhI sAhitya para paNa asara thaI 712mAM rAjA DAhira senanA avasAna bAda siMdha para koI paNa dezI uparokta vivaraNa parathI, siMdhI bhASA Arya parivAranI che ane tene saMskRta ane avibhAratIya bhASAo sAthe ja nikaTanA rAjaya na rahyuM ane tethI anya bhAratIya prAtAnI jema mULa riya ane saMskRtinI rakSA na thaI zakI. pra. ajavANI lakhe saMbaMdha che. te pratipAdita thAya che. paraMtu siMdhanI paristhiti che. "niHzaMka 1843mAM aMgrejo siMdha para AkramaNa karyuM, bhAratanA anya prAMto karatAM sadIothI vicarita ane vibhinna rahI. paraMtu siMdhI lokoe sadIothI cAlatAM julama ane sAMskRtika che. tethI, siMdhI bhASA para amiTa asara choDI gayelAM amuka gulAmImAMthI rAhata anubhavI. siMdhanA hinduo sajAga thayAM anya paribaLo ne nihALIzuM, taja, siMdhI bhASA ane sAhityanA ane sadIothI beThAnI yAtanAone khaMkherI nAkhI sAhityika, vAstavika rUpane 4 citAra maLI zakaze. saukSaNika, sAmAjIka ane sAMskRtika utthAna mATe kaTibaddha thayAM. bhAratapara mukhyatvenA videzI humalAo siMdha dAre thayAM che. eka sadImAM to siMdhI bhASA ane sAhitye haraNaphALa mArI maurya kALa daramiyAna siMdhamaurya sAmrAjyanuM aMga banyuM ane tethI pragati karI ane pitAnA mULa ItihAsa, sAhitya ane saMskRtine bauddha dharmane pracAra thayo. mau bAda grIka ane bAda zaka ane pichAnatAM ane apanAvatAM thayAM; tyAM eka kura phaTako paDayo ane huNuM loko mahada aMze siMdhudezamAM ja vasI jaIne siMdhanA aMga bhAratanuM vibhAjana thatAM siMdha prAnta bhAratathI vikhuTuM paDI gayuM. banI gayAM. guptakALa daramiyAna siMdha khUbaja zakitazALI, pragatizIla ane samRddha hatuM. ko. ceTa-Languages and Litera- utthAnakALI ture of India mAM lakhe che. "ArabanA Agamana pahelAM siMdhanuM siMdhI sAhityanA prApya pustaka ane aitihAsika saMdarbho sAMskRtika jIvana bhAratanA anya bhAgono sAMskRtika jIvananI samAna hatuM. " rAjA DAhirasena pAsethI amuka parAjaya meLavyAM pramANe siMdhI prAkRta bhASAmAM junAmAM junuM pustaka I. sa. karatAM bAda aMte I. sa. chAramAM Arabo e siMdha jItI lIdhuM. pro. traNa sadIo pUrve lakhAyela rAjArAvalanA maMtrI suparIyA sAgaranuM bAlasiMdha ajavANI lakhe cheH "Araba jora julamathI siMdha rAkAra tAruM vidhyA che. I. sa.nI navamI dazamI sadImAM ane te dvArA bhAratamAM IslAma dharma lAvyA. siMdhanI prAcIna - siMdhamAM lakhAyela lipi devala kRta re skRti purataka maLI saMskRti jaDamULathI dura rIte hacamacI uThI." Araba bAda I. sa. Ave che, jemAM mArIne musalamAna karAelA hinduone "zuddhi" karI pharIthI hindudharmamAM pravezavA niyamo AlekhAyAM che. sAtamI 150 thI 1350 sudhI sumarA ane 1350 thI 15ra sudhI samAM lokoe siMdha para rAjaya karyuM. A banne jAtio sadImAM kuMbhalocana eka prasiddha vidvAna hatAM 773mAM sattA sTa mULataH siMdhanI rajaputa jAti hatI, jemaNe dharma parivartana karavuM caTA nAme pustaka maLe che. 9mI sadImAM alavaranA eka vidyAne paDela. bAda ardhana ane tukae 15ra 0 thI 1599 sudhI rAjya kurAnane siMdhImAM anuvAda karyo. karyuM. tyArabAda siMgha mogala sAmrAjyanI chatrI taLe AvyuM. mogala A arasAmAM mULa padya mahAbhAratane prayamavAra gadyamAM lakhasAmrAjayanuM patana thatAM 1783 sudhI kahADAoe siMdha para vAmAM AvyuM jene bAdamAM arabI ane phArasImAM anuvAda thaze. rAjya karyuM ane 1843 sudhI baloca ke mIra lokoe aMgrejoe A rIte paMcataMtra ane mahAbhAratane siMdhI vidAne dArA vizvamAM siMdha chatyAM sudhI rAjya karyuM. Henry Cousens lakhe che. pracAra thayo. sUmarA rAjya kALa daramiyAna 1 79mAM muslImadhamane The Arabs destroyed but did not build. satata pracAra karavA saiyada nUrAdIne mistramAMthI AvIne bhAratanI hindI, agIAra sadIo siMdhanI avagatine ItihAsa che. satata arabI gujarAtI ane siMdhI bhASA para kAbU meLavI, te vistAromAM parezIyana bhASA ane sAhityanI asara taLe ane IralAmanA pracA- kAvya dvArA pracAra karyo. temaNe racela prApya kavitAomAMthI eka ranA kAraNe, madhyakAlIna siMdha jANe bhAratanA anya bhAgothI tUTIne siMdhI vAnagI joIe. aparA meLavyAM traNa sadIo pUrve lakhAyela " nI navamI dazamI sadImAM Jain Education Intemational For Private & Personal use only
Page #647
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMya bina kalame baMdagI kare, to baMdagI sujI sAra zAha abdula latIphe (1999) traNa varSa sudhI hindu sAdhuo jIvana nita, jhuTha rAhacalaNA, Akhira ajaGa vAsa sAthe kaccha, rAjasthAna ane kAThIyAvADanA pradezomAM bhramaNa karyuM. A saMgamAM temane je AdhyAtmika jJAna maLyuM, kavitAmAM 1201mAM pIra zamsa anjha mulatAnInI paNa AvIja dharma rUpAMtara karyuM. temanA kAvyo ane gIto vArAma, dauta, pracAraka siMdhI kavitAo maLe che. 1920 mAM pIra sadara aladIne vAuM zudhdha siMdhImAM racAyelAM che. temAM saMskRtamAMthI utarI paNa AvI ja kavitAo racI che. temaNe IslAmanA siddhAMtane AvelA zabdo bhArobhAra bharyA che. temaNe sassI punha, hindudharma ane vedAntanA siddhAMtone raMga ApI, hiMdulake suhiNI mehAra, lIlA anesara, ummara mATuI, bIjala samakSa temanI kavitA prastuta karI pariNAme asaMkhya brAhmaNe rAyaDimAnya vagere lakakathAone kavitAmAM AdhyAtmika rUpa ApyuM. ane lehANAo muslIma dharma svIkArI "khvAjA" banyAM. siMdhI IlAmanA bAhya svarUpamAM na mAnatAM teo sUphIvAdI hatAM, nirguNa bhASA mATe phArasI ane arabInA AdhAre kaI lipI nirdhArita rAmane pratika mAnI teo bRhaddharmamAM vibhyAsa rAkhatAM:karavA temaNe 40 akSaronI varNamALA paNa racI, jene "khyAjakI siMdhI lipI" kahevAya che - ruha parijo rAmase piTime pAtAI sAcA dIna rasUlakA, tumhI sahI karI jANA akhila vizvane sadA sukhI rAkhavA ane siMdha para ApadA na jekA hI cAhave dInako toko dIna meM aayo| lAvavA teo prabhune mitra gaNI kahe che :12 mAM "accanAmA" phArasImAM lakhAyuM paraMtu temAM ule. 2 sAruM ame aa ii paMce siMdhu suTu khita siMdhImAM lakhAyela siMdhanA "hindu rAjavaMzane ItihAsa" nAmaka pustaka aprApya che. 14mI sadImAM che jeo jIvana jIvI jANe che teo mRtyu bAda paNa amara rahe canesara vAta lakhAI. 1pamI sadImAM amara ane amada aaaa thA che. anyAye, jIvita chatAM mRtaprAya : che :kAbe anAmI kavioe vahetAM karyA. teja arasAmAM 2 dosta tU dilATu, Alama samu AbAda karI / mAmuI phakIra racita kathA kAvyo maLe che. 16 mI sadInA kAjhI kIjhana racita sAta kAya pado maLe tee a'tavAdI hatAM. sva kAvya moDhe lakhe che. "jene tame che. temanI kavitA para sUphIvAdanI chApa jaNAI Ave che. teo deha samaje che te kurAnanI AyAta che. te temane paramezvaranI prathama muslIma kavi hatAM jema phArasI zabda "murida' mATe siMdhI najIka laI jAya che." temanI kavitAo zAha ne rikSA nAme zabda " jogI' no prayoga karyo. graMyabaddha thaI che. jono jAgrA yosi, mAM suto hosi niDameM? paraMparAvAdanA zamu, vidrohI kavi sacala (1739) dharma, artha, samAja Adi kSetromAM asamAnatA ne vidroha-virodha kare che. teo siMdha kAvya sAhityanA zakanATaka zAha abdula karIma (1536. ma rItara ane baMdhanAne teDavA ane gulAmIne vidroha karatA 162) nA kAvya rasA jamI nAme prasidhdha thayAM ; tuM kahe che :cau allaTa TekaDo, bAlI bI ma sikhu, sAi likhyo likhu acA jakhaka mana me? ToDa rivAja samusArie~, maha thI mardAnA, bahamu sacala kadu bAnya vAse, zAlA badhu zahANA / teo sUphIvAdI che. temaNe nAkhela pAyA para ane racela loka kAvya-kacAo parathI pAchaLathI rAha abdula latIphe siMdhI teo kALA ane kabilAne virodha karatAM kahe che: kavitAnI bhavya ImArata racI. kAjhana, karIma ane latIphanI kavitA para sUphIvAda nI asara chatAM temanI racanAo phArasI Dhabe na hoIne hindu monina nAdiyAM, au ta Adama AhiyAM piMgala nA chaMda zAstrone AdhArita che. temaNe vAruM, vaita, rANaT- saMta kavio mAta-pitAthI nahi, paraMtu premarasathI pedA thAya TA racyAM. che. hIra-TAM lekakathAnI nAyikA "hIra" nI jema teo paNa * premanA putra" che. ghI hara zA mAgu vIDa jhAra dIra ja rahI madhyakALa-bhakitakALa sAruM ! saMta kavi dAdu dayAlanI gaNanA (16 01-1659) hindI, gujarAtI uparAMta siMdhI kavi tarIke paNa thAya che. teo aMta nirguNa IzvaramAM mAnatA bhakta kavi canarAya 'sAmI' mukhI che. (1743-1850) siMdhI, saMta, hindI, gurUmukhI, phArasI, arabI, dAda gAphila chA vate Ahe ma jhi mukAma, urdU bhASAo 11 thatAM ane veda, upaniSada, bhAgavata ane gItAnA daragAha me dIvANa tata, pase na veThe pANA abhyAsI hatAM. vyAkaraNanI dRSTie niyama baddha temaNe racela Jain Education Intemational
Page #648
--------------------------------------------------------------------------
________________ 670 bhAratIya asmitA 285 prApya lokomAM temaNe vedAMtane sAra-saMdeza Apyo che. e mane gamavAra nI rAtri ane 1855 mAM saiyada mIro temaNe lakhyuM : "vedanA vicAre huM sidhImAM suNAvuM." zAhe sudhAre sudhAtura be hindI navalakathAonuM siMdhImAM rUpAMtara karyuM. 1865 mAM nArAyaNa jagannAthe siMdhu jo nirivAru nAmaka nako rupa naraMdhaka nakA aMga AkAra maulika pustaka lakhyuM. 1864 thI 70 kevalarAma salAmata rAye jaDahi mila duI yAru, tauhi padai sudha 3rupajI / muvI gurjara manoraMjaka vArtAo ane guphA lekokitao A padamAM nirguNa Izvara pratye Igita karatAM vaLI teo nAme traNa pustaka lakhyAM. koDAmalacaMdanamala khilanANI (1844kabIranI jema-DhAI kAvara sadA he ne gia dAi 1914) lekhaka ane samAja sudhAraka hatAM. temanAja sakriya sahayA gathI siMdhamAM aneka zaikSaNika ane sAmAjIka saMsthAonI sthApanA thaI. temanA pustaka ghA gg nI asare siMdhI nArImAM jAti zAha-sacala-sAmIyugane siMdhI sAhityane madhyakAlIna svarNa yuga AvI ane paDadAmAMthI nIkaLIne zikSaNa mATe tatpara thaI. anya mAnavAmAM Ave che. pustaka 3nAnA caritra e (1900) nArI jAtinA svAbhibhAI dalapatarAya, rUhala, ne dila, bekasa vagere A yuganA mAna ane svataMtratA mATe bhAvanA kaMkI. saMskRta harSadeva racita anya ullekhanIya sUphIvAdI kavio thaI gayA.. "ratnAvalI" ane baMgALImAMthI anuvAdo uparAMta temaNe eka vizeSa kArya karyuM. canarAya 'sAmI' potAnA zleka lakhIne eka A kAmanA kavio para mukhyatve siMdhI lekacAo phArasInA mATalAmAM muktA jatAM te khUba kaThinAI ane parizrama bAdameLarahasyavAdI sAhitya suphIvAda ane bhAratIya bhakita kAmanI asara vIne temaNe sAmInA lokone pustakAkAra Aye. sAhitI ane samAnatA jaNAya che. A kAmanI siMdhI kavitAmAM takAlIna akAdamIe temanI cunaMdI kRtio pragaTa karela che. temaNe 6 pustako saMskRta-hindI-rAjasthAnI-gujarAtI kavitAnI bhASAkIya samAnatA lakhyAM. ane siMdhI bhASAnA sAhityIka abhivyaMjanAne anurUpa paNa dekhAya che. tyAre phArasInI vizeSa asara paNa jaNAya che. banAvavA prayatna karyA. 1891 mAM temaNe siMdhImAM prathama maulika hAlamAM thayelA saMzodhana mujaba 17 mI sadInA eka siMdhI bALavArtAo lakhI. vivekAnaMdanA gurUbhAI ane mitra sAdhu hIrAnaMde graMthanI jANa thaI che. siMdhI bhakata kavi de caMdra (1581) saurA (1863-1893) siMdhamAM yuniyana ekeDamI ane brahmo samAjanI nA jAmanagara khAte svargaraya thayAM (1655) svAmI prANanAtha sthApanA karI ApI baMgAlanI navI cetanAne siMdhamAM paga pesAro nAmanA temanA eka vidvAna anuyAyI hatAM. svAmI prANanAthe thayA. jenuM kAma na kara thayo. jenuM pratibiMba hIrAnaMdanI mAsika patrikA "sarasvatI' ne 18758 pado lakhyAM che. jemAMthI 600 pado siMdhI bhASAmAM che. pratyeka aMkamAM jovA maLe che. mirjhA kalIMca bega e (1853te graMthanuM nAma che. tatan gr hastalikhita A 5 ane 1929) temane samayanA sarve lekhakothI vadhu lakhyuM. temAM 600 pado siMdhI kavitAnA, saurASTranA jAmanagara ane madhya kAlIdAsa, zekasapIyara ane umarakhyAmane siMdhImAM rUpAMtarita karyo. pradezanA indaura ane bhopAlanA vaiSNavapaMthI maMdiromAM jovA maLe maulika kavitAo ane navalakathAo viTa 3rl= (1888) ane che. graMthamAMnI A siMdhI kavitAonuM saMkalana karI je prakAzana kanita (1900) lakhI. nibaMdha, navalakathA, nATaka, kavitAo, karavAmAM Ave to phArasI ane arabInI chAyA taLe gherAyelA bhASA zAstra vagere viSa para temaNe 20 pustako lakhyAM. hAsAsiMdhI sAhityane, eka hindu bhakata kavi dvArA devanAgarI lipImAM rAma DAlavANIe "paMcataMtra" jhamaramala nAravANIe "hitopadeza" racita A graMthI, siMdhI sAhityamAM abhivRddhi thAya ane tatkA- nA anuvAda 1894mAM karyA. temaNe 1904mAM saMskRtamAMthI siMdhI lIna siMdhI bhASA ane saMskRti para prakAza paDI zake. zabdono vyutpatti kopa ra. arvAcIna sAhitya - prathama usthAna kALa I. sa. 1843mAM aMgrejoe siMdha jItyA bAda siMdhI dayArAma gijumale (1857-1929) dharma ane darzana viSe sAhitye Azcaryajanaka pragati sAdhI ane navayuga kALane AraMbha pustako lakhyAM mana ca zuddha siMdhImAM lakhAyela kAvya ya. atyAra sudhInuM sAhitya mukhyatve padyamAM hatuM paraMtu have saMgrahamAM pUrva ane pazcimanA dAna zAstranuM vizleSaNa che. parajANe gadAkALane AraMta thayo. vaijJAnika anveSo, sAmAjIka bhAnaMda mevArAma (1865-1938) sacoTa ane hadaya prAdhI bhASAnA ane rAjanItika jAgRti ane pAzcAtya bhAvane prabhAva vahetAM vArtA ane nibaMdha lekhaka vAta mAsika patrikAnA saMpAdaka hatAM. ane 40 varSa sudhI temaNe A patrikA dvArA siMdhI sAhityamAM niyamita abhivRddhi karI. temaNe zabdakoSa paNa racyo. cAra bhAgamAM prathama siMdhI maulika TUMkI vArtA udhArAma pAvaradAsa kRta temano saMgraha che. Dhi vAra (1912) khAnacaMda dapaNue 19 mI sadInI zarUApamAM javALI rAya lakavAra DaoN - mInA guma vagere cAra nATako lakhyAM jemAM sAmAjIka ane karI ane damaNe kAmA jovA maLe che. 1854mAM gulAmahusena kuraizI Arthika viSamatAone pardAphAza karAyela che. thayAM. ra. cAra bhAga naihara . cA namonarA salAmahusena kura Jain Education Intemational
Page #649
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha A kALamAM mahatvanI ghaTanA e banI ke sadIothI sidhI pAmI. Adhunika siMdhI navI vArtAne pAye A vArtAmAM dekhAya sAhitya phArasInI asarathI gherAyeluM hatuM athavA siMdhI lekhake che. AsAnaMda mAmatorAnA vArtA saMgraha uparAMta temanI navalakathA phArasImAMja lakhatAM, have siMdhI bhASAnI pradhAnatA vadhI zAtha6 Adhunika siMdhI navalakathAno pAyo gaNAya che. temAM prathamaarvAcIna sAhitya - dvitIya utthAnakALa vAra dAyavAdanI dhArA dekhAya che temanI vArtA jijJa siMdhIvArtA sAhityanI prathama mane vaijJAnika vAta gaNAya che. vidhyA vivAha 1905 mAM baMgabhaMganI caLavaLa zarU thatAM aMgreja sarakAre ane rASTriya dilane para lekhita ghasTananI dALa nA saMsthApaka. 'vaMdemAtaram' nArA para pratibaMdha mUkyo, jayAre lAlacaMda amara zevaka bhejarAjanI navalakathA rivara e (1937) paNa AdhuDine bhale (1885-1954) vaMdemAtarama" maMDaLInI sthApanA karI nika si dhI navalakathA sAhityane dRSTi sUcavI AcArya divANIe ane leba ni veLA ekAMkImAM. cAza nA vaMra navalakathA u5. rathayAtrA lakhyuM. ane saMskRta graMthonA anuvAda karyA aMdhArAma udhA rAma malakANI Adhunika siMdhInATaya ane achAMdasa kAvya lekhaka che. temanA tolArAma bAlANIe "mAtA" nAmanI patrikA zarU karI. eka ekAMkI nATakoe giv Raa varate, TI pAra, vIra va ta vagere aMkamAM temaNe lakhyuM : "Avo sarakAra para beghaDI hasI laIe.' nATaka sAhityane navo vaLAMka Apyo temaNe TAgoranI gItAMjali, mA para pratibaMdha mukyo. gArDanara ane anya baMgALI ane aMgrejI sAhitya siMdhImAM anuvAddha karyo. teo achA samAcaka ane nibaMdhakAra paNa che. svataMtratA mA phelAtI lahera ane rUsakrAMti uparAMta prathama temaNe lakhela gadya gItathI pAchaLathI navI kavitAmAM achAMdasa vizvayuddho siMdhI sAhityane nUtanakALanI pRSThabhUmi ApI. lAlacaMda kavitAne vikAsa ya. devadata kuMdanadAsa zarmA nAmaTa nA ' amaraDinomala ane jeThamala parasarAma (1886-1948) e navA anuvAdaka ane bhAratIya vIrenuM jIvana caritra siMdhImAM AlekhayuganI daMdubhI vagADI. temaNe lakhyuM: "bhArata saputo, uThe, nAra bALa sAhitya paNa racya zrImatI guNI sadAraMgANI rasa AtmabaLa keLavo." temaNe 19 14 mAM Atithya sosAyaTIne pAya navalakathA, nArAyaNadAsa bhaMbhANI vidhavA ane mAsTara navalanAkhe. jo ke jehamala parasarAma sUphIvAdathI paNa prabhAvita hatAM. kayAe kAnacaMda gurabakSANI zAha sAheba para TIkAmaka graM5, paraMtu teo samakAlIna nUtana mUlyothI avagata hatAM ane ci. mahamada sidIka memaNa-siMdhI padya sAhityano ItihAsa, rAma paMjasaiphInA pracAraka hatAM. hindavAsI ane bAda mAtA pa vANI zafmAM , karI, navalakathAo ulekhanIya che, dvArA temaNe siMdhI janatAmAM rAjanaitika cetanA phelAvI. temanA siMdhI kavitAnI mULa vizeSatA te dauta, vAI, te vArtAsaMgraha jaagi rza DU vasAvALuM (1923) sAmAjIka che je piMgalI, hiMdI, rAgaragaNi para AdhArita che. paraMtu phArasInI viSamatAone citAra Ape che. viSNu zarmA-laghustAnanI gvamI 1927) nAnargotvA malakANI nIkavana (1972) asare atyAra sudhInuM mukhya sAhitya gajhala, masAvI ane rabA ImAM racAyuM. have navA pravAhe badhuM badalAI gayuM hatuM, Adhunika ane mAmA nAM zuM (1935) vagere pustake lekamAM siMdhI kavitAno prAraMbha kizanacaMda bevasa (1885-1947 nA rASTriya cetanA jAgRta karavA sahAyaka nivaDyAM. padArapaNuthI thaye. surA-sAkI-zamAM paravAnA ane rUDhione bhedumala mahuracaMda (1875-1950 ) saMskRta, hindI, kinAre mukI sAmAjIka ane rASTrIya navacetanAnA nava viSayo phArasInA mamarI vidvAna hatAM. temanA rastA para siMdhI kavitAmAM dAkhala karyA. ane vividhatAmAM ekatAne sUra pragaTAvyo. vAba sit tAla viMDI dinanI tANa vagere te kRSNane mathurAmAM na ha paraMtu mAnavasevAmAM rodhe che. teo pustakanuM bhASA, sAhitya ane dharmanA kSetromAM mahatvapUrNa zahisAheba pAsethI satya ane niDaratA ane TAgora pAsethI suMdayogadAna che. temaNe samagra jIvana sAhityopAsanA karI ratA meLave che. teo kahe che : deza para prANosaga eja uttama samAcA , vArtA, nATaka ane kavitAnA kSetromAM temanA pustako sevA che. vizeSa sthAna dharAve che. navA lekhogI gItonA saMgraha ahe mAdaru bhalI murakani je bArAtani meM leolIDiyana, ta paNa temaNe pragaTa karyo. tIrathavasaMta nA ane nArAyaNadAsa sa aa tAM tanamana jA sahira na vI fazmata? mAkANI "nAvALA" te mahatvapUrNa nibaMdha saMgraho che. vasaMta sAhitya, kalA, vijJAnane navI draSTithI jue che. temaNe prathamavAra vaLI kahe che ; tamAre je duniyAmAM dhUma macAvIja hoya te zAha latIphane AdhyAtmika dRSTinA badale bhautika dRSTithI nihALyAM ka ? A kaMI ja azakaya nathI. ; vi na ra Ata ne vera jethI khUba vAda vivAda ubhaLe. anAradvALA lokabhASAmAM grAmINa na vaNI Ahi huniyAme agara ghUma macAINa jo khiyAlu jIvana para prakAza pADe che. malakANIe kALA caza, varmA rASTrIya ane svadezI bhAvanA prajaLe che. mane kahe che. je mArA nA re, gujharati vagere pustako paNa lakhyAM. kaphanamAM ekapaNa hindI tANa vA haze te mRtyu bAda paNa mArI lAza zaramAI jaze. dUra ja na meM hinI amaralAla hiMgerANInI vArtA vA vAtura sujJAna bhArata tannA sTAramALA dora vaNa thI zaa fmA ! sarvodaya tIya bhASAo ane yunesko dvArA vijaya bhASAomAM anuvAda ane saha astitvane saMdeza ApatAM kahe che. kAra nathar Jain Education Intemational
Page #650
--------------------------------------------------------------------------
________________ 672 bhAratIya asmitA kavitA kavitAe sAhityamAM ja mArA fsTa vero vi7 mAM 3rfja mana tRtIka che ane nUtana sAhityanA padArepaNa thayAM. siMdhI sAhitya pragati Raa varadu mAM vidai ! teo prabhune prArtha che ke garIbanI sAdhI. sadIo junI dharI chAyA chedIne potAnI mULataH para parA jhUpaDIne AMca na AvavA detA ; 3rA kure ja rAha jovAnI ane saMskRtine pichAnatuM thayuM ane svataMtra zvAsa levA nUtanayugane lo ? teo tAjamahalanA suMdara saMgemaramaramAM azra hIrAo ADe AvIne ubhuM rahyuM. sUphIvAdanI asara kramazaH ghaTatI gaI. paNa nihALe che. temanA kAvya saMgraha che: ra -vevana phArasI ane arabIne badale siMdhI bhASA maLa svarUpamAM sAmuM ulag, mA sTAruM vagere siMdhInA tyArabAdanA laga- nikharI uThI ane hindInI asara vadhatI gaI. anuvAdonA bhaga badhAM ja vartamAna kavio para bevasanI asara dekhAya che. badale maulikatAnI mahattA vadhI......... paraMtu siMgha temaNe nATako ane bALakAvyanI racanA paNa karI ravataMtra bhArata ane sivIo para satata jhaMjhAvAta rahyo che. bhAratanA bhAgalA javAnI temanI tIvra lAlasA hatI. teo 23mI DIsembara 1947 thayAM ane sidha pAkIstAnamAM jatAM siMdhI hinduo bhAratanA mAM avasAna pAmyAM. khUNe khUNe jaI vasyAM. sAmAjIka Arthika ane rAjanaitika dRSTithI siMdhIo viDaMkhalita thaI gayAM. bhayaMkara jhaMjhAvAtamAMthI pasAra lekharAja ajhijha (1904) nATake ane nibaMdha upa thatAM jaDamULathI ukhaDI gayelAM siMdhIo prathama to pagabhara rAMta mukhyatve kavitAeja lakhI. temanI kavitA para ubhA rahevA ane astitva TakAvI rAkhavA jhajhumI rahI. phArasInI asara vadhu che. kuDhivAta kAvya saMgraha ane navI kAI ne nibaMdha saMgraha pragaTa karyo. harI temanAmAM sAmaMjasyatA lAvavA temanI pAse eka mAtra dilagIrInI kavitAmAM bhAva ane bhASAnuM suMdara sAmaMjasya bhASAno ja sahAro hato ane bhASAnI unnati eka mAtra sAhitya dekhAya che. bALake mATe madhuragIto uparAMta kyAreka pragativAdI paNa sarjanathI ja sAdhI zakAya. paraMtu voTaddha lekhake hatotsAha banI lakhyuM che. temanA saMgraho che. mAru mana ma . gayAM hatAM. yuvAna sAhityakAre jAgRta thayAM ane bhAgalA bAda TUMka samayamAM ja maMdArAma malakANInI preraNAthI muMbaImAM 'siMdhI rAdhya caLavaLa ane bhUdAnanA kavi hRdarAja duHkhAmale sAhitya maMDaLa" nI sthApanA thaI muMbaIthIja "naI duniyA' garIbI, carakho ane gAMdhIjI nA saMdezA ApatI rASTriya kavitAo mAsika ane "saMsAra samAcAra " ne "hindustAna' dainikenuM lakhI teo sidhinA gAmaDe gAmaDe pitAnI kavitAe khaMjarI prakAzana thayuM. hindavAsI, bhArata jIvana, kahANI ane anya para gAI gAIne rAtryitAne saMdeza pahoMcADatAM ane lokomAM sAmAyikanA prakAzane zarU thayAM. jota jotAmAM vividha sthaLoe jA5ti lAvyAM. temaNe lakhyuM: "mArI nanAmI svataMtra bhAratamAM sAhityika maMDaLanI sthApanA thaI. dilhInA 'siMdhu samAje , ja upaDe."--jANu mufhA zAka ne vattAtra hindustAna ! prathama akhila bhAratIya siMdhI sAhitya samelananuM Ayojana je na zA maraju nArAfya hindustAna ke gAMdhI karyuM ane tramAsika patrikA zarU karI. bhUlacaMda rAjapAle AgrAthI jIno saMdeza pahoMcADatAM teo gAtAM nathI te gujharAta , 'siMdhu' mAsikane punaH jIvana ApyuM. mAtRbhASA nArA zikSaNa hojamAlo / arjuna samAna gAMdhI juvAnana meM juvAnu gAMdhI; ApavA pustako nahAtAM ajamenI siMdhI pablI ziMga sesAyaTIe mArata UMA rAnuM TdhI mAtA te mAnuM jaI ! temano paMdara A kheTa purI karI. ane bhAratanA khUNe khUNe sAhityika pravRttibhAgamAM vaheMcAyelo kAvya saMgraha che. saMta 434 enI jhuMbeza cAlI. haidarabakSa joI krAMtikArI kavi hatAM temaNe rubAIo ane A samayanA sAhityamAM mukhyatve gaMbhIra vAstava darzana ane zivA lakhyAM. temanI kavitAe mulAMo bhaDakI uThayAM. sAmAjIkane mAnavIya nyAya mATenI mAgaNI dekhAya che. vArtA sAhiparasarAma hIrAnaMda jhiyA tIre mAsa A samayanA anya tyanuM prAdhAnya vadhyuM ane pracura mAtrAmAM vArtAo AlekhAI ullekhanIya kavi che. AvA saMkaTa samaye kalAtmaka sajananI apekSA kadAca na paNa rAkhI zakAya AthI kalAtmaka kRtionA badale A samaye pracArAtmaka arvAcIna sAhitya-tRtiya utthAna kALa - saMkaTa ane "nArebAjI" nI pradhAnatA dekhAya che. kAlIna sAhitya paratu eka khAsa bInAno ullekha acUka karavo rahyo. prAcIna siMdhI sAhitya upalabdha nathI. ulyAnakALanA sAhitya takAlIna udu, paMjAbI, ane hiMndI sAhityamAM jyAM raktapAta para dhamapracAra ane arabI-phArasInI chAyA dekhAya che. madhyakAlIna ane bhAgalAnA duSaNonuM citraNa dekhAya che tyAM siMdhI sAhitya sAhitya para mukhyatve sUphIvAda chavAyelo che. arvAcIna utthAnakALa saMpUrNa saMyamathI samatulA jALavI rAkhI. tatkAlIna siMdhI sAhityamAM para paNa sUphIvAda ane phArasInI asara che ane anuvAdone A vibhiSikAo dekhAtI nathI. sUphIvAdanI uMDI asare hindubhaMDoLa maLe che. (prastuta lekhamAM svaprayatna anuvAda ane phArasI muslImo mAM bhrAtRbhAvanA vadhu pramANamAM hatI. eka vArtAne nAyaka sAhityane ullekha karAyo nathI. ) paraMtu bevasa, bherUmala maharacaMda rAmacaMda jyAre pAkIstAna choDe che tyAre mahamada tene paDozI ane lAlacaMda amaraDinemala pachI vAstavikatAne pravAha Avyo tene sTezane vaLAvavA Ave che. khetI prakAza kRta "tenI' vArtAne Jain Education Intemational
Page #651
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha 673 nAyaka bhArata AvI jyAre potAnI peTI khole che te tenI muslIma sA ra nig nomana dino, nAma maraNa na tana mana tuM ddhi no; priyasI tenA nI cuMdaDI tene maLI Ave che. nArAyaNa bhAratanI sthIra marALa samu zuTiLI bAha, vaMdu te mATe chIche chaDI vA vArtA prastAva mAM maMdhanamala siMdhamAM mukI Avela tenA makAnamAM " he priyatama, zubhra dudhaze tArUM yauvana che, mulAyama mAkhaNa jyA have tene nAkara rasUlabakSa rahe che, vaLataranI arajI ApatAM tAruM tAruM tanamana che, tu dudha ane mAkhaNa che, AsamAnane te acakAya che; kAraNa maMdhanamalane vaLatara ApatAM pAkIstAna caMdramA te mAtra chAza che." vA, va , DhA, vaita, gajhala paraM sarakAra rasUlabakSa pAsethI makAna paDAvI leze. rasUla bicAre kyAM parAgata kavitAmAM temaNe navaprayoga karyA ane siMdhImAM prathamavAra raheze ? vicAratAM maMdhanamala raDI paDe che ane vaLataranI arajI soneTa paNa lakhyAM. phADI nAkhe che. zekha ayAjhanI vArtA pAra mAM paNa AvI ja - siMdhI utArAo ( camps) mAM bhaTakIne nArAyaNa bhAratIe bhrAtRbhAvanA dekhAya che. lekakathAo ane lokakA ekatrita karyA. 2AnanA lokagIto nUtana sAhitya-prathama dazake ane anya lokavArtAonA pustako pragaTa karyA. homacaMda gurabakSA NIe "zAha je risAle' nuM saMpAdana karyuM ane tIratha vasaMte Isa. 1950 thI 60 nA dAyakAmAM jema jema siMdhIo vara para sAhitya akAdamInuM puraskAra meLavyuM. sAdhu TI. ela. sthira thatAM gayAM tema tema sAhityamAM paNa sthIratA AvatI dekhAI. vAsavANIe pUnAmAM mIrAM AzramanI sthApanA karI ane A samayanA sAhitya para siMdhI samAjanI tatkAlIna samasyAo, AdhyAtmika sAhityanuM sarjana ane prasaraNa karyuM. rAma paMjakempanuM jIvana, tUTI paDela sAmAjIka baMdhananA duSaNe ane vANIe zITTa - jAvuM vArtAsaMgraha ane pUravAtI nATako ane mukhya pragativAda sAhityanI asara dekhAya che, te sabhara pravAha navalakathAo lakhI ku. piopaTI hIrAnaMdANIe jIna nanane jhU pUrNa nUtana sAhityanI zarUAta paNa thAya che. jamIna vuiM vArtAsaMgreha ane sAmAjI dAda nATako lakhyAM. bhAgalA bAda prathama maulika navalakathA zrImatI tArA mIracaMdANuM caMdulAla jayasidhANIe ghaTADI reTa ane puMdinI dADhI vagere kRta vedAnAtha karI ane ditIya maulika navalakathA bhagavAna navalakathAo lakhyAM bAda acAnaka ja jAsUsI navalakathAo khilanANI kRta mAstara che. 1952 thI goviMda mATIe tarapha DhaLayAM. vArtAo uparAMta uparA uparI Dajhaneka navalakathAo lakhI. temanI strI lekhikAomAM zrImatI suMdarI uttamacaMdANI ane zrImatI moTA bhAganI navalakathAomAM bhAva ane kalA padma karatAM saLaMga kalA prakAza AgaLa tarI Ave che. zrImatI suMdarInI vidAM vA cAlatI kathA, siMdhI jIvana duSya siMdha ane pragativAdIne pracAra navalakathAmAM temanI kaLA nIkharI Ave che. cIlA cAluM Arthika vizeSa jaNAya che. ullekhanIya navalakathAo che : fift maLI vyavasthA paDI bhAMgI che ane sAmAjIka divAla tUTI rahI che." rAhate, jIvanasAthI pakhIasa valaDa khAM vichiDiyA, zaramabUTI nAyikAnuM citraNa sazakta ane svAbhAvika che. temaNe murI *ipta vagere Asana uttame naIduniyA" dvArA pragativAdI sAhityane praca 2 vagere sazakata vArtAo uparAMta grIsa purA rIta nirdI anya navalakaratAM mArkasa ane leninavAdI sAhitya sarjI pracArAtmaka vArtAo kathA paNa lakhI. sarala ane madhura bhASAnI A kathAmAM gItalakhI. kIrata bAbANInI dUnna navalakathA ane maghamAma ne gunu kAvya zo AnaMda Ave che. jyAre sAmAjIka hRdayagrAhI ane muku vArtAo ulekhanIya che. kRSNa aTakANI ane goviMda paMjA bhAvanAzIla vArtAo lakhyAM bAda zrImatI kalAe mAtRmamatA para bIe paNa AvAja sAhityanuM sarjana karyuM. mAtAnuM ja urmizIla suMdara gadyagIto lakhyAM ane %i driDha parasarAmajhiyAne mAtrAvanaya kAvya saMgraha pragaTa thayo, bhArata sarakAranuM hRAIR AT ne ane dutAra ara7na ane zIzanI tri navalakathAo paNa lakhI. pAritoSika meLavyuM ane teo acAnaka ja mRtyu pAmyA. mAyalanA bhAvanAtmaka ekatAnA gaMbhIra viSayane laIne AlekhAyelI stta vavA, sAta mu6i vagara kAgya sa magaTa thayA, jiM vArtAnA lekhaka AnaMda golANI mukhyatve hAsya ane kaTAkSa govardhana bhAratI ne DhAtig bALa kavitA saMgraha para puraskAra lekhaka che - sa graha para purarakAra lekhaka che manU navalakavA uparAMta temanA keTalAya vArtA saMgraho bhaLyuM. bhAratI navakALanA jAgRta ane urmizIla kavi che. temaNe viche. temaNe pragaTa thayAM. maMdArAma malakANIe nIvana caDhafTA ane anya nATako lakhyuM : "A junA purANuM sAjha kayAM sudhI vagADIzuM.' nave. uparAMta kAravI kayu sAhityika nibaMdha lakhyAM. kalyANa ADavAramavAjI kayAM sudhI rAkhIzuM ! dI sAva purA vi vastrApuM lIM, 3 17 NIe jJADha - sArI - savA, jhamaTamasa bhAvanANIe siMdha zera nag a dhi naTANuM teo pIDAvaza kahe che: "hRdayamAM jANe lekharAja ajhijha guNa 4 vara ane motIlAla jotavANIe vAta mAM lIlA lIMbaDAne kaDo dhUmADo saLagI rahyo che, mArA A taramAM nibaMdho ApyAM ane sAhityika samAlocanA karI. koI raDI rahyuM che, paLe paLe nAgazI cAmaDI badalAvato A mAnavI mAnavatA nathI ? "na ane mamatA nU mUhuM temanI ulekhanIya paraMtu A dazakanA mukhya agraNIo vArtA tripuTI mohana vArtA che paraMtu kavitAnA kSetre nArAyaNa zyAma agrasaratA meLavatA kAvya, mune sAmatANI, lAla puSpa rahyAM. ka95nAe vi . gayAM. temanA ja tatra 2, rAzana chAMva vagere kAvya saMgraha pragaTa 71na, lAvAra navalakathAo uparAMta puSkaLa vArtAo lakhI temanI thayAM. teo kavitAmAM tAjagI lAvyAM. eka vAnagI joIe : kaulI saceTa ane tIvra che. tatkAlIna siMdhI jIvana, romAMsa ane Jain Education Intemational
Page #652
--------------------------------------------------------------------------
________________ 674 bhAratIya asmitA mAnavIya lAcArIe temanI kRtiemAM dekhAya che. mana vagere vArtAainA lekhaka lAla puSpa cAya pAtrAlekhana dArA hiMsmaraNIya pAtronuM sarjana " gAMThika kauTubika ane ma vIya sAmAjIka vArtAo bada vizvAsa avizvAsa ane prona vita" vArtAethI tee acAnaka ja dazakAnA aMtamAM navI vArtAnA mArga anya lekhaDAthI alaga tarI AvyAM. mAtra pe navIna maitrI ane viSaya vastuthI bhAlekhAyela ya vArtAnA lekha nAyikA lekhaka gunA sAmatANI e saunu AkANa khe McyuM. temanI kAvyamaya zailI ane philasUphIthI bharapura tadna navatara zilpe citrAyela vArtAvALI, rAdhA, sAhitya dhArA vagere sAmayikAe sArA yogadAna ApyuM. praNayamAM teo temanI kalAnI parAkASTAe poMcyAM. A samagra na taraphathI labdha pratiSThita jIvita lekhakonA sanmAnamAM vizesamaya daramiyAna uttama-kIrata-mATI tripuTI ane temanA anuyAyI-vAMkA pragaTa thayAM, jemAM lekhakonA jIvana, lekhana, kalA para vividha ee jayAre pragativAdI pracArAtmaka sAhatyanuM sarjana karyuM. ane lekhakonI kRtio sAthe sanmAnita lekhaka taraphathI "sva" ne tALavA prasaraNa karyu tyAre kalpanA-gunA-lAla tripuTIe dazakanA aMtamAM mApavAnI Atma daNikA paNa hatI. A mArkasavAdI nAre khAjInA sakhata virAdha karyA, ane tenI sAthe sAthe siMdhI vArtA sadatyane DhimukhI maMtaramukha tarI dArI navI vArtA pratye mITa mAMDI Avyo. kavitA, avArtA ane ebjha nATako nI carcA ane prayogA thayAM. niAvA khAvI AMtaramukhI banI. zailI - zilpa ane viSaya vinatAnI sAthe navA baMbo, kahevato ane pratiko nA anveSaNe thayAM, bhAvAne anurUpa bhASA banI TekanolAjI ane vaijJAnika yuganI asara thaI. vizvanI Arthika ane rAjana tika vikramanA aMte khaniyatanA pratibhUti thaI. zrIkSA cAlu te pragati vAdI sAhityane virodha thayA. vArtA jIvanane vadhu nikaTa AvI. nava sAhityanA prakAzana ane prasAraNa mATe yuna, vidyA, kAra A samaya daramiyAna saMkalanA paNa pragaTa thayAM jemAM vIra maryAM jaLa vArtA sama ullekhanIya che. ke. ema. bAlANI vArtA pramA e hrAMti, khetI prakAza bApu te ceyuM. cahna kAy sa Mgraha ane pAMca rAjA navalakathA, Izvara khAMcatra vArtA . ane anya kavitAmAM sumane AvuMna vArtA zaya ane kavitA vagere anya ullekhanIya lekhaka mUrti che. mahadaMze siMdhanA che. tana A samaya daramiyAna bhAratanA sidhI lekhakoe siMdha ane si MdhI salamAnane sabhA che. teja rIte lekhakoe vatana choDI gayelA siMdhI hinduone sAryA nAmanI vArtAmAM samAragIna eka krinuM pAtra rAmane kAMcInAM lAvIna tenA junA muslIma mitra dvArA kahe che ke hindu si Mdha choDayA bAda siMdhanI gati tha che, mAyAmatI vadhI che. pahelAM je hindu-muslIma bhrAtRbhAvanA hatI tevI bhAvanA muslIma-muslIma vacce paNa nathI rahI ane bhAgalAne kRtrima divAla mAne che, jyAre zekha ayAjha lakhe che: " svavatIe paradezI banyAM ane paradezIe dezI. dehI paradehI yA paradehI dehI. te bhAratIya sAhitya ane paraMparAne sabArIne pAtAne teja para parAnA vArasadAra mAnIne kAlIdAsa-vidyApati mohaMDhAgAma - goMgA ane mIrAMTAgora - ga MgA ane yamunAnA yazagAna gAya che. ane aMte "sacala" nI mAphaka kahe che. ke "huM hiMndu ke musalamAna nathI, huM te mAnava chuM ane mAnava ati, vizva ane siMdhanI navIjasANI cAhu chuM" ** 22 * siMdha ane bhAratamAM siMdhI bhASAne rAjakIya svIkRti na hovAthI A samaya daramiyAna banne racaya Aditya vikAsanI tAga cAlatI dekhAya che ane bhASAkIya svIkRtinI mAgaNI. nUtana sAhitya - dvitIya dazako chaTThA dAyakAnA aMta ane sAtamA dAyakAnI zarUAtamAM siMdhI sAhitye navA vaLAMka lIdhA. navI kavitA ane navI vArtAnA pravAha madhArAma malakANInA aMkamAM temanI apadyAdyaga kavitAo, nATakA ane samAlocanA ApavAmAM AvyAM. temaze lakhela ''sidhI gadya sAhityane itihAsa' para temane 1969mAM sAhitya akAda - mInu InAma maLayuM. lokapriya kalAkAra ane siMdhI saMskRtinA pratini je rAma paMjavANInA aMkamAM temanA nATako, lokasAhitya, pravAsanAMdhe, kavitAonA samAveza thayo. temanA vArtA saMgraha nelA AgamudrA paNa 1964mAM temane kADhaya bakAdamInuM nAma maLa mAnavIya savedanAnA kavi nArAyazyAma A dAyakAnA paNa agIya kavi zyAM, siMdhI para parAgata kavitAmAM prayogA karyo. uparAMta temaNe jApAnI "hAiko" ne tadna navuM svarUpa ApyuM. zabdAMkanA badale temaNe (15 - 13 - 11) mAtrAMka para nAnI canA karI ane te nAma Apyu. zivanI maulikatA pratye rasa nA dekhAI Ave che, eka kAIka jozo krAyala gIgAra tUTyA kor gAga no hIma jamajA jI dhAra - bezIyalanA madhura gAna ane yamunAnI ramaNIya dhArA sAthe jeTa vimA nanA dhUmADAne lAvIne AjanA kaluSita ane za Mkita jIvananu Abehuba citraNa che. phrenca prayAga TRIOLET te siMdhImAM samaya nAma khAkha ekamanI be patavA joie - yacaryA kesile yAMnI tarikA I vire mumana na maLe! - vizvamAM koI pAgala ja hasI zake, anyathA ' - . lekharAja ajhijhanA aMkamAM temanI rubAI, ae gajhalene samAveza karAyo. mA potAnA pArthiva zarIra mATe phisa panI mATI jhaMkhe che. muhane cIna varlDa ciyA niyu nerI DhA, mahiyAM mAM chAza lAtara tAluya na vipu na lo ! eTama beba'kavitAmAM tee vaijJAnika vinAzalIlA mATe lAlabattI dharatAM napusakatA mATe jainavALI bApe che ke bhaviSyamAM zrI mA navA ane puruSa pitA banavA kadAca jhaMkhatA ja raheze. 1967mAM temane sAhitya akAdamI taraphathI vu hauM kAvya saMgraha para pAritaSaka maLyuM.
Page #653
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha 675 hasavuM azakaya che.......kama ciMtanakAra zyAma prakRti ane AjanA mAnavI ane vizvanA svAsozvAsanuM pratibiMba che. temanI eka mAnava jIvananA acchA citrakAra che. nArAyaNa zyAmanA sanmAnita achAMdasa kavitA saMta ana jhanamu no sAra joIe ? aMkamAM temanI gajhala gADa, tAta, vaita, tathIra rUbAIe dehA, " saMskAranA avatArane bheganI zULI para laTakAvI, temanuM raktazALI; soraThAe pragaTa thayAM. eka gajhalanI paMkita che ke avaze ane taraphaDAvI temanI zahAdatane eka rAkSasI AnaMda mANatA rahIzuM. kabronA guNagAna gavAya che ! prAde zA madana no , dDha thI ane jyAre temane AmAM kIDI jaze. temanA mAsuma raktamAM da turagIva tAjI ! temanAM be kAvya saMgraha paNa pragaTa thayAM. mAM gAyela bhAganA salIbane (cross) pavitra pratika banAvI, gaLAmAM fmanA rAka ane 11 ma vADha jenA para 1970 mAM sAhitya vIMTALI, eka navI saMskRtine janma ApIzuM ! "-kharekhara prAcIna akAdamI taraphathI pAritoSika enAyata thayuM. kALathI cAlatA AvatA sarve dharmo ane vAdomAM mAnavI "satya" ne haNIne tene ja anuyAyI banI vAraMvAra navI saMskRti race che ! gavardhana bhAratInI kRtio bhAvanAzIla che. sAdhAraNa pAThakane "eka prazna" kavitAmAM kahe che. " aMdhakAramaya AkAzamAM cAMdanI, paNa teo sparzI jAya che. cIna sAthenA yuddha prasaMge lakhAyela gUMgaLAyela vAtAvaraNamAM zAMti ane vikArI manamAM vivekanA mAtra temanI eka kavitAnI amuka paMktio joIe ; amuka aMze che. temane joDIne zraddhA ane vizvAsanA AdhAre saha astitvanI kalpanA kema karI zakAya?" teo mAnavI karatAM "ame kaiethI laDAI na AhI, ame zAMti paNa IzvaranI dazAdhyanIya nihALe che. kerA haMmezA rAhI, amAre na zobhe have Ika gAvo ame yuddha gItAno mANIzuM hA. mehana kalpanAnI kavitAmAM vidroha dekhAya che. teo mRtyu jagatane rahe bhAna nizadina pharIthI ke samaye paNa TAgoranA gIto gAvA mAge che ane kALane thaMbhI javA ahiMsAe kayAreka baMdhuka bharI'tI" kahe che. vAsudeva moTI sarve saMskAra ane jJAnane phagAvI daI nirAMtanI uMgha icche che. AnaMda khemANI ane phatana purasvANa paLe paLe pIDAnA seneTerIyama" kavitAmAM teo caMdrane kSayane dada, tAralA ghuMTaDA pItA AjanA mAnavIne nilakaMTha mAne che. govardhana tanavANI Ane ThaMDI lAge ane vAdaLAone kaphana kahe che ane vaLI kahe che ke saue mAruM smita joyuM che keIe paNa mArA bhInA cakSuo navI sabhyatA para prahAro kare che. jayaMta relavANI se mAnanIya saMbaMdhe tUTatAM jue che ane AjanA mAnavIne eka cokaThAmAM nathI jayAM ? -- sananI mufhaMnI muvA DikI A, ghara na haDIyU #f nisahAya goThavelA nihALe che. kRSNalAla bajAja paurANika pAtronA ari sAcuM che temanA 3. mIMDha manI kAvya saMgraha ane saMdarbhamAM navayugane dArzanika rIte zilpa che. harIkAMtanA tarAta, vIra vaMg mDha vA vArtA saMgraha pragaTa thayAM. nava kavitAo - vArtAo - nATakomAM paNa AvuM ja kaMI dekhAya ' kRNa rAhI, Izvara AMcala, vAsudeva nirmala Indra bhejavANI che. ane ratana dilabara paNa kAvya kSetre khIlI uThayAM. anukrame temanA paraMtu A dazakAmAM vadhumAM vadhu mahattA ane carcA navI kAvya saMgraho che. kumAra, hiMdu paMDyA ghauM, muhinA tura tuDhinAM zIta, vAtonI rahI. samakAlIna navI vArtAnA vidrohAmaka svaranI dhvani viTara varavuM ane tarAnA Indra dehA ane soraThA lekhanamAM siMdhImAM paNa pratibiMbita thai. jIvana pratyenI jijJAsA vadhu tIvra paripakava che tyAre anya kavioe navatara prayoganI sAthe navIna ane vizleSaNAtamaka dekhAya che. AjanA mAnavanI jIvita rahevAnI biMba ane pratikenuM Alekhana paNa karyuM che. lAlasA kaI rIte bhagnAvaze ane kabrastAnamAM pariName che. A sArvajanika yathArtha bodhane viSaya banAvanArA A vArtA lekhana motIlAla jevANI vArtAkAra samAlocaka ane nibaMdhakAra kalAnA sarva niyamo - baMdhano toDI nAkhyAM gaMdhAyuga ane haM sUra che paraMtu temaNe lakhela jUja navI kavitAomAMthI kurata 33 saMkalita vArtA saMgrahAnI bhUmikA hatI. " navo lekhaka paLe paLe kavitA avismaraNIya banI che. jemAM teo vartamAna jeTayugane racAtA AjanA mahAbhAratane saMjaya banIne vibhinna vyAkhyAomAM satata sakita ane anizcita jIvana ane smita pAchaLa nA pilA baddha karavA prayatna kare che." svAnubhavanI saccAInI AvazyakatA jIvananuM varNana karatAM AjanA mAnavIne yamunAnI laherIo dekhAI sur - Realasim nI pratIti thaI zAnI ane para tarata khAlI sigAreTanA pAkITa mAphaka hAMphatA cigyAM che selphI le saMgIta saMgraho paNa A anusaMdhAnamAM ullekhanIya che. temanA kAnAvaranigI sAMafza kAvya saMgraha ane varavAdIta vArtA saMgraho pragaTa thayAM. A samayamAM kRSNa khaTavANI dhIre dhIre pragativAdI sAhityathI kinAro karatAM ane navAyugane samajatA thAya che. hAsya lekhaka hareza vAsavANI achA vArtAkAra ane samAlocaka che. AnaMda galANInI vArtAomAM kaTAkSa vadhu sUma bane che. ane siditto, dharatI urdu kire ane vara zadara temanI ullekhanIya aMtara mananI manovaijJAnika vArtAo Alekhe che. temanI ladhu vArtAo che. paraMtu mULataH teo navI kavitAne preraNA strota che navalakathA nijI suvAva kahai hRdaya rogathI pIDAtA AjanA mAnatemaNe lakhela achAMdasa navI kavitAomAM, paurANika pAtronA vinA, zaMkita, asahAya anizcita jIvanane AbehUba citAra Ape che. saMdarbhamAM, navapratike-bibo-upamAo ane rUpakethI AjanA nUtana saMdarbhomAM AlekhAyelI temanI A navalakathAmAM Jain Education Intemational
Page #654
--------------------------------------------------------------------------
________________ 676 bhAratIya amitA niyama parAnA saMdarbha manANI vAtanA narika vicitraNa ane teo kalA, zilpa ane bhAva pakSe khIlI uThayAM che. rALI ane ane tUTatA sAmAjIka saMbaMdhenuM citraNa IzvaracaMdra suMdara rIte anya temanA vArtA saMgrahe paNa che. utama hajIye raziyana ane dore che navI kavitAo uparAMta temanI vArtAo kramazaH rIte vikAsa ane pragativAdI sAhityamAM DUbelA jaNAya che kIrata bAbANI pAmatI sAmAjIka vArtAomAMthI manovaijJAnika banI che. kayAreka temanI kaMIka navuM ApavA mathe che. paraMtu mArkasavAdI chAyA temane vArtAomAM phAyaDavAda paNa daSTigocara thAya che. mugaDha mAM. ane pragativAdamAM ja jakaDI rAkhe che. kumArI popaTI hIrAnaMdaNI relve rajA khUbaja AvakAra pAmelI vArtAo che. marelAM, "siMdhI sAhityanI rUparekhA" 'bhASAzAstra ane bhAratIya nArI cIMthAI gayelAM makaDA jevI AjanA mAnavanI manodazA ane para pustaka Ape che ane kayAreka vArtAo paNa lakhe che. manane haNIne saMbaMdhe nibhAvavAnI vivazatA temAM dekhAya che. sarjanAtmaka dRSTie temanI vArtAo gata dazakathI vikAsanA kArTa, dupama ane mAruM paNa temanI ullekhanIya vArtAo che. e mAge dekhAya che paraMtu have teo paNa pragativAdInI chAyA vArtA saMgraha jugata mAANa ane thadhA ghaa pragaTa thayAM che. viSNu taLe sapaDAtA dekhAya che, jyAre mohana kalpanAnI navI vArtA- bhATiyA navI kavitAo lakhyAM uparAMta khUbaja carcAspada vArtAkAra emAM mAnavIya lAcArI pratibiMbita thAya che. teo yathArcanI banyAM che azlIlatAne kyAM sudhI anusarI - citrI zakAya ) vibhiSikAmAM tUTatA mAnavane jue che. ane pachI navalakathA, sAhityamAM tene nagna svarUpe AlekhI zakAya ke nahi A badhI vAMnI ko gadara vArtA saMgraha ane jaMka prakAzita "svacitraNa aMka carcA temanI vArtA vizvAsa vo sAme thI ubhavI. pAThakane khUba pragaTa thayAM gune sAmanANI vArtAnA navina parivezamAM paNa paraM, virodha thaze. bhAvuke ane lekhako kahecAI gayAM. temanA traNeka parAnA saMdarbhane Avazyaka mAne che. aitihAsika paripakSamAM vArtA saMgraha pragaTa thatAM thatAM phrAyaDavAdano dora AnaMda khemANIe vartamAna vyakitathI saMvedanAnuM citraNa temanuM laya che. vArtAo pakaDaze. temanI vArtA sevatA paNa carcAne viSaya banI ane purvI fmaTa, a ", ninAna vageremAM teo gata dazakathI vadhu uMDA, gaMbhIra, vArtA saMgraha ane hika jIvananI vAsanA navalakathA : gaTa thayAM. khUbaja sataka ane vikAsapaMthe dekhAya che temanI zailI madhura ane kAvya sUkSma rIte, AjanA mAnavanI manodazA, Arthika, sAmAjIka maya - saMgItamaya che. temane avarAnitA vArtA saMgraha pragaTa thayo. dazA ane mahAnagaronA jIvana ane daridratAnuM Alekhana karatI jyAre lAla puSpa sarvatomukhI paripakavatA keLavatA dekhAya che. vArtA naMne AphtAra thI zyAma jayasiMdhANI nava kavitA - vArtA AMtarika mananI muMjhavaNa ane graMthionA lekhaka lAla puSpa bAhya kSetre pravezyAM. teo kalA dRSTie nizcita mApadaMDothI vArtAnI ane aMtaranA svIkAra - aravIkAranA vyApaka aMtarAlamAM bhaTa- saphaLatA - asaphaLatAmAM na mAnatAM "sva" sAthe vadhu pramANikatA katA pIDita preta pAtrone temanI vArtAomAM manovaijJAnika Dhabe Icche che : temanA naM yAtma vArtA saMgraha ane vI dhAma gUMthe che. pAzcAtya sAhityamAM pitR ane mAtRgraMthInI chAyAmAM gherAyelA navalakathA pragaTa thayAM. A sa darbhamAM hIro zevakANI kRta vAto pAtro maLe che. jyAre puche re vArtAmAM lagni graMthInA pAtranuM uDAvI meM vArasa paNa ullekhanIya che. nirmANa karyuM che. kIrata maharacaMdANI nIvana dhArA vArtA saMgraha ane anya pustaka prema ene graMci kSitijamAM gherAyelA pAtronuM khUba ja suMdara rIte govardhana tanavANI navI kavitAo uparAMta daDha karo , vArtA saMgraha Alekhana thayuM che. vArtA dhana meM nirmANa ane vRddhimAna buddhi- lampI khilANI navalakathA zrAddha mudinI vijha ane vArtA zALI pAtronuM sacoTa manovaijJAnika citraNa che. zrI stranA sUtra saMgraha tu nI " naMdalAla nA vaMdu vArtAsaMgraha jayaMta relavANI nA mAM eka nArInI vivazatA ane eka kalAkAranuM citraNa che. Atti va ra sa nA vArtA saMgraha mahinadIpa suradu muDhinI graha di% mAra - maMn qnI prema snehanI phALavaNI ane mAnavIya saMbaMdhe navalakathA vagere anya ulekhanIya lekhako ane pustako che. para prakAza pADatI suMdara manovaijJAnika vArtA che. temanI vArtAo mana ane buddhinA uMDANamAMthI udbhave che. A dAyakAmAM temanA paraMtu A so vArtAkAre temanA nava prayogo ane viSama pAMca vArtA saMgraho dayA vaMdhana ke nirmANa vagere ane be navala. zailIne kAraNe lekhako bhAvuke sudhI ja prayApta rahyA che, jyAre kathAo pragaTa thayAM. teo sAhityamAM sAmAjIka haratakSepane virodha zrImatI suMdarI I rAmacaMdANI temanI madhura zailI ane suMdara kare che. ane kahe che : "A saMsAramAM sAcA sukha te ja AlekhanathI lokapriya lekhikA banyo che. teo paNa vArtAmAM navA saMbhave jyAre strIo temanA samAja sudhAraka patine gharanI bahAra prayoga kare che ane vata mAna sAmAjIka, kauTuMbika ane mAna nIkaLavA na de ane temanA kalAkAra patine gharanI aMdara AvavA saMbaMdhane manAjJAnika Dhabe Alekhe che temanI vArtAomAM samAja na de" teo mAne che ke koIpaNu lekhakanI racanAmaka samasyA mATe kaMIka sAhityika saMdezAnI dena hoya che, kArAvAra grAM guNa AMtara rASTriya stara para udabhavelI paristhiti ane yathArtha sAthe temane ulekhanIya vArtA saMgraha che. saMkaLAyelI rahe che..ka95nA-lAla-gune A dazakanI paNa carcAspada tripuTI rahI ane A tripuTIe pragativAdI sAhityane virodha maMdhArAma malakANI ane govardhana bhAratI nA nATake ane paNa cAluja rAkhyo. pRthaka pRthaka anya nATako uparAMta nATaka ane ekAMkI kSetre A dazaka kaMgALa dekhAya che. paraMtu navatara prayoge AlekhAyelA prema madhyama vagAya mAnavanI vivazatA, vAsanAyukata premane Dhaga prakAzanA ekAM nAMkomAM relI, bhAva ane lekhananI sacoTatA Jain Education Intemational
Page #655
--------------------------------------------------------------------------
________________ mRtigraMtha 677 ane samajatA nI sAthe sAthe a- nATakane praNa paNa dekhAya che. paNa rahe che. jo ke siMdhamAM udenA badale siMdhIbhASAne sarakArI nATakanA pAtro vividharaMgI prakAza, mukhebhAva ane svagata mAnyatA apAvavA prayatna cAle che ane tyAMnA siMdhI lekhake paNa vArtAlApathI ja nATakanA A navIna pravegane saphaLatA Ape che. have dhAmika katAthI chUTakAro meLavavA mULa siMdhI saMskRti ane temaNe navI kavitAo ane vArtAo paNa lakhI che. paraMparAne pharIthI sajIvana karavA mathI rahyAM che. teoe siMdhamAMja siMdhamAM lakhAyela atta pachI gaMgArAma samrATe bhArata varSa siMdhI sAhitya ane saMskRtine jIvita rAkhavA "jayasiMdha" no nAro bulaMda karyo che. samayane keTale dura parihAsa che? ane ane datyutAna nAmaka AM tahAsika pustako lakhyAM jemAM tayA tethI ja kadAca kRSNa rAhIe eka kavitAmAM gAyuM haze: "bhAratanA kathita itihAsa para navo ja prakAza pheMkAyo. tulasIkRta rAmAyaNa siMdhIo kavacit pAkIstAnI siMdhamAM pharavA paNa jaze to tyAMnA siMdhImAM prathamavAra dehA ane copAIomAM AlekhAyela tullIdAsa leke kaheze-siMdhIo AvyA siMdha jevA majadU gha4DhA ta talarejI e pragaTa karyo. siMdha DirUNa manu gijavANIe siMdhI thI meM pi ma NatihAsa saMzodhAtmaka pustaka lakhyuM. siMdhImAM prathamavAra, viviMdha lekhakane sAhitya para A sarve samasyAonI sAthe pradhAna samasyA lipInI paNa prakAza pADatAM patrono saMgraha vakratI kSetana go ravA ane nibaMdha udbhavI che. ane temAM paNa kALanI kuratA to e che ke savA ne chAyA citrone saMgraha nA dikarA no sIM- 2 manoharadAsa keDemala sadIthI cAlatI lipInI samasyAmAM bhAgalA pahelAM parANe kRta prasiddha thayAM. samAlocana kSetre sevanA saMkalananuM prakAzana thayuM. ThIkI besADela arabI lipIne virodha thayo hato. jyAre 1968mAM kalyANa aDavAnIne zAs no fkSA para sAhitya akA- bhAgalA bAda devanAgarI lipIne virodha thaI rahyo che. damInuM pAriteSaka maLyuM. A uparAMta keTalAya navayuvAna lekhake ArabanA humalAo pahelAM svabhAvika ja anya bhAratIya bhASAane navodito siMdhI sAhityamAM pitAnuM gadAna ApI rahyAM che. enI jema siMdhamAM paNa brAhmI lipI pracalita hatI. pAkIstAna sarakAranA tAjetaranA bhaMbhoTa khAtenA kheda kAmathI paNa A vAta upasaMhAra ane siMdhI sAhityanI mULabhUta samasyAo pratipAdita thAya che. kArasI ItihAsakAra malaberUnI nA 1030 nA tathAkathita pragativAdI AMdolananA prAraMbhathI siMdhI sAhitya kathana mujaba 5NuM 11 mI sadImAM siMdhamAM ardhanAgarI athavA seMdhava lipI pracalita hatI. 17 mI sadImAM siMdhI devanAgarI navasaMbhAvanAonI zodhamAM kaMTakIya pagadaMDIomAMthI pasAra thaI lipImAM svAmI prANanAtha racita zloka maLI Ave che. gajheTiyara rahyuM che. lakSya prati saceta sAhityanI sAthe, lakSyanA baMdhano toDIne opha siMdha 1874 nA kacana pramANe paNa 1854 nA khodakAmakalAne kalAnA svarUpe mukata daSTikoNathI mAnavamana ane jIvananA mAMthI maLelAM sikakAo siMdhamAM nAgarI lipI pracalita hovAne vibhinna pakSonuM citraNa paNa dekhAya che. sadIonA jhaMjhAvAto anumodana Ape che. satata muslIma zAsana daramiyAna rAjyabhASA chatAM siMdhI sAhitya haraNaphALa pragati karI samakAlIna anya phArasI hoIne madresAomAM arabI lipI dvArA zikSaNa apAtuM, bhASIya sAhityanI haroLamAM AvIne ubhuM che. chatAM siMdhI jyAre hindu zALAomAM brAhmI athavA nAgarI lipI dvArA vepAsAhityanuM bhaviSya anizcita ane asurakSita dekhAya che. sAmAjIka rIo upabhraMza nAgarI lipI zire lekhA sivAya "haTAI' lipIne ane rAjanaitika saMgaThThathI vibhAjIta siMdhI samAjamAM sAhitya mATe upayoga karatAM sarve dhArmika graMtho nAgarI lipImAM hatA. ane pAThaka nathI. mahad aMze siMdhI sAhitya pAThaka siMdhI lekhaka brAhmaNe samagra dhArmika vidhiomAM nAgarI lipIne ja upayoga athavA bhAvuka che. Alekhana mATenI koI nizcita bhUmi na hoIne pratyeka pravAha siMdhI para tenI asara choDI karatAM. gurunAnakanA zIkha paMcano pracAra thatAM gurumukhI lipIne pracAra paNa thayo. aMgrejonA Agamane vividha lipIomAM lakhAtI jAya che. bhUminA abhAve "vAstava siMdhI pAtra'nuM nirmANa siMdhI bhASAe temanA mATe samasyA ubhI karI. tethI temaNe traNa thatuM nathI. paraMtu koIpaNa sthaLanI koIpaNa vyakti -vastu sidhI gartAnA aMgrejo vidvAnonI kamiTi nImI. siMdhI bhASA tene udbhava ane pAtro banI jAya che. ane kadAca AthI ja 1966 mAM siMdhI vikAsa ane sAhitya Adine abhyAsa karI kamiTIe bahumate bhASAne baMdhAraNamAM paMdaramI bhASA tarIke svIkRti maLatAM ja siMdha prAnta" athavA second Home nI mAgaNI udbhavelI devanAgarI lipInI tarapheNamAM cukAdo Apyo. be sabhya devanAgarI lipInI tarapheNamAM hatA ane eka sabhya arabI lipInI tarapheNamAM je ke kacchane Second Home banAvavA uddabhavelI carcAmAM kamiTinA cukAdA pramANe siMdhI bhASAne saMskRta sAthe mahadaMze saunI sahamati hatI paraMtu "siMdhaprAMta" no virodha nikaTane saMbaMdha hAIna ane siMdhanI AsapAsanA saMbaM thayo. dhita prAMtomAM nAgarI lipI pracalita hAine siMdhI bhASA mATe bhASAkIya daSTie bhAratanI si dhIbhASA vadhu paDatI hindI- nAgarI li 5 ja yogya gaNAze. paraMtu eka virodhI sabhyanI saMskRta pracura banatI jAya che. tyAre siMdhanI siMdhI bhASA vadhu paDatI dalIla ke siMdhamAM muslIma prajAnI bahumatI che ane aMgreja arabI-phArasI pracura banatI jAya che. samaya Avye siMdha ane hindanA sarakAre siMdhamAM sthira rAjya jamAvavA bahumatIne prasannavI joIe siMdhI sAhitya ADe moTI divAla khaDI thaI javAnI saMbhAvanA A kemavAdI ane rAjakIya dalIlanA kAraNe 185mAM rANI vika Jain Education Intemational
Page #656
--------------------------------------------------------------------------
________________ 678 bhAratIya amita TArIyAe DhaDherA dvArA siMdhI bhASA mATe arabI lipIne cukAdo samAja e - siMdhI pAThazALAomAM zikSaNa meLavatI hoIne, A. siMdhI bhASAne pitAnA vizeSa uccAro che. AthI madada aMze siMdhIo dilhI, rAjasthAna, uttara pradeza, madhya pradeza takAlIna arabI varNamALAmAM pheraphAra karI sidhI mATe vartamAna mahArASTra ane gujarAtamAM vaselAM hoIne ane tyAM sarve bAvana (52) akSaranI vaNa mALA banAvavAmAM AvI. tyArathI sthaLe prAMtika bhASA ane hindI devanAgarI lipImAM hAI ne upasiMdhamAM arabI lipInI zarUAta thaI ane virUddhamAM jhuMbeza paNa rAMta devanAgarI apanAvavAthI kacchI leke jemanI bhASA sidhInI AvI. 1892 sudhI sarakArI ane vyaktigata rIte devanAgarI eka zAkhA che siMdhI sAhitya ane samAjanI vadhu nikaTa Avaze lipImAM sAhityanuM sarjana thatuM rahyuM. pAThaya pustako ane vyAkaraNa vagere devanAgarI pase dalIla thAya che. sAhityika vAraso jALavI zabdakoSa vagere devanAgarImAM pragaTa thayAM. 1930 sudhI haidrAbAdamAM rAkhavA arabImAM prakAzita cunaMdA siMdhI pustako ane graMtho pharIthI keDemala khilanANIe devanAgarI lipImAM siMdhI pAThazALA calAvI. devanAgarImAM lakhIne prakAzita karavA prayatna cAle che. cAra upaTheTha 1928 sudhI prAthamika zALAo devanAgarI lipImAM rahI. ranA AvA pustako pragaTa paNa thayAM che jUja mAsika, trimAsika 1912mAM lokarAma na. zarmA e devanAgarI lipImAM 'siMdhu bhAskara' ane vizeSAMke paNa pragaTa thayAM che. dilhI, rAjasthAna, madhyapradeza, mAsika paNa zarU karela. paraMtu aMgrejonA Agamana bAda ja nava uttarapradeza ane kacchanI pAThazALAomAM devanAgarI lipI cAle che. jAtinA pAyA maMDAyA hatAM sarakArI stare siMdhI bhASA arabI sorASTra, gujarAta, muMbaI, pUnA, ajamera ane anya keTalAMya lipImAM svIkArAI. arabI siMdhInI pAThazALAo ane kolejone sthaLoe arabI lipI cAle che. grAnTa apAtI. sarakAra dvArA pragaTa thatAM pAThaya pustake arabI vera vikhera siMdhI samAja AgaLa jatAM kadAca kALane bhega lipImAM pragaTa thatAM. sarakArI nokarI mATe arabI lipInI banI je te prAMtanI komamAM mizra thaI jAya ane temane bacAva AvazyakatA jaNAI ane AthI kramazaH devanAgarI lipI alopa thatI gaI ane arabI lipInuM calana vadhatuM gayuM. bahoLA , mA ane bhASAkIya rIte eka sAMkaLamAM bAMdhavA devanAgarI lipI kadAca vadhu upayogI ane rahevArU nIvaDe. paraMtu, vartamAna sAhitya ane mAM sAhityanuM sarjana paNa A sadImAM ja thayuM. sAmayike ane sAmayike bahoLA pramANamAM arabImAM hoine ane chellI eka pustaka vizeSa pramANamAM A lipImAM pragaTa thayAM. prAcIna ane sadamAM bahoLA pramANamAM sarjana pAmeluM sAhitya paNa arabImAM madhya kAlIna sAhityanI hastaprato A sadImAM ja prakAzita thaI. hoIne je te vArasAne devanAgarI lipImAM jIvita rAkhI zakAya ane svAbhAvika rIte ja arabI siMdhImAM sAhityane bhaMDoLa teja bhaviSya mATe devanAgarI lipI apanAvavAnI jhuMbeza vAstavabharAya. A viSaya para A Bunch of old caters mAM mahAmAM gAMdhIe di. 3. 8. 1937 nA roja javAharalAla naherUne dazI' gaNAya. anyathA devanAgarI apanAvavAthI AgaMtuka peDhI vAra sAthI alipta rahI javAnI bhIti rahe che ane vikAsa pAmelA lakhela patramAM potAnuM maMtavya ApatAM jaNAvyuM che ke siMdhI mATe aMgrejoe arabI lipI kadAca eTale ja banAvI ke siMdhanA siMdhI sAhityane phaTako paDI zake che. hinduone bhAratanA anya prAtonA hinduothI alaga rAkhI banne pakSe siMdhI lekhaka vaheMcAI javAthI siMdhI sAhityanA zakAya. sarjanamAM rUkAvaTa AvIne ubhI che ane chellA 4-5 varSa darami yAna uccastarIya sAhityano avakAza nimna starIya sAhitya bharyo bhAgalA bAda 1948mAM muMbaI khAte siMdhI sAhityakAra, che. The Indian Language Problem pustakamAM viThAne ane zikSaNanuM samelana jAyuM. jemAM vartamAna Ara. ke. yAdavanI nimna paMkita anya bhAratIya bhASAonA paridipatinI anurUpa, bhaviSyanI bhAvanAtmaka kayanI dRSTine bhaviSya mATe je kaMI paNa mahattA rAkhatI hoya, paraMtu bhUmihIna samakSa rAkhI parANe ThekI besADela arabI lipIne tyajIne pharIthI vizrakhalita siMdhI bhASA mATe te tenI takAlIna AvazyakatA mULa devanAgarI lipI apanAvavAno nirNaya levAye. dekhAya che - Future Generation of India will remepara tu chellI eka sadImAM ja vadhumAM vadhu sAhityanuM sana mber with gratitude those Leaders who can thayuM che. chelI 3-4 peDhIo ane vartamAna peDhI paNa arabI introduce in a decade of two one Common lipImAM ja zikSaNa pAmI che. ane devanAgarI apanAvavAthI pUrva Script and a Common terminology for all the prakAzita samagra sAhityika vAraso gumAvI besIzuM ane navesarathI Indian ! Indian Languages by Democratic means, as far devanAgarI lipi apanAvavAthI Aga taka peDhI sAhityika vArasAthI. as Possible; un Democratic, if necessary siMdhI alipta ane kaMgALa raheze ane AthI siMdhI jAtinA astitva samAja, sAhitya ane saMskRtinA vikAsa kAje A samasyAne nAbudIne bhaya rahe che - tevI dalIla sAthe devanAgarI lipInA koI paNa eka pakSa suratamAM ja nirNaya thavAnI ati AvazyakatA virodha thayo. che. nahi to, chellA be dAyakAthI aMzataH arabI ane aMzataH devanAgarImAM zikSaNa pAmatI AgaMtuka piTI ane bhaviSyane siMdhI siMdhI samAja koI eka sthaLe na hoIne, sarve sthaLoe samAja kahecAI jaI tUTI paDaze ane AthIja siMdhI sAhityanuM zaikSaNika sagavaDatAo na hoIne, amuka pramANamAM siMdhI bhaviSya asurakSita ane anizcita jaNAya che. Jain Education Intemational
Page #657
--------------------------------------------------------------------------
________________ vaidika sAhitya veda e jJAnarAzinA akSaya bhaMDAra che. A bhaMDAra Apane saraLa ane tapaHpUta RSienAM darzanA rUpe prApta thayela che. vasiSTha, vAva vidhAmiAdo kArSi vaimatranA raciyatA viSThA nathI pA dAnA jemane A mApa pramAtmAnI divya vANInAM varyanA cAM hatAM. * vAma mA ane pAvAne da kahe che. arthAna vaidika vADamayAM sahitA, brahmA, araNyaka ane upaniSadone samAveza thAya che. * prAcIna bhAratIya para'parA pramArge puruSa che. khUdA"asy mahato bhUtasya ka upaniSadamAM vadhu che. vishvsihanuM apaMga ke " vacce dhamamA... nAyAsa yajuveI sarjana che. vedamAMthI ja dharmAMnI utpatti thai che ane veda dharyAMnu mULa che. evA smRtienAM vacanA che. vizvanA sauthI prAcIna upalabdha graMtha tarIke vedane svIkAravAmAM AvyA che. vedo bhAratIya sAhityanA maMdira kalaza che jenI dArA Aya prajAnA ciMtana ane ane temanA jIvananA rItarIvAje mAcAra vicAranuM jJAna maLe che. jyAM sudhI cokI uThAthI abhyAsa karavAmAM na Ave tyAM sudhI bhAratIya chAna daIne te bhAratIya saMskRtinA paricaya adhurA rahe che. paramAtmAe svayaM vedo brahmAne ApyA ce va vavAya hiti samaM (zvetA. 6/2) ane A rAbtamaya niSyavedane RSiee jJAna ane dhvaninAM rUpamAM prApta karIne hIMga, vANImAM abhigata kAM vaidanA ca aa, ardha matro ne do ba niya che ane tethI ja anAdi che. vaida zabda saMskRtanA vid dhAtu parathI nIkaLyA che. tenA khama jANavu thAya che. AthI vedano artha jJAna thayA. A jJAna dharmanA aspRzya ne nispraMgsa bane svapane lagatu che. vaidane zruti paNa kahe che. kAraNa ke A sALaM vize,e samAdhinI e ava thAmAM sAMbhaLeluM ' . vaLI A jJAna pitA putra pAchaLathI kAsiMga paraMparAmAM kaMDAza-mukhapATha dvArA gavAyeluM che. vRMdAnuM sakSaJa atizaya nipuNatAthI bhAratamAM karavAmAM Avyu che. kaMTha para parA mukha para parAthI cA sAdhavAmAM A yA chatAM tenA svaranuM uccAraNa, padapATha, kramapATha, dhanapATha, jaTApADa vagere evI paddhatie zodhI kADhavAmAM AvI ke pAchaLanA sAhityamAM maLe che tevA pAThabheda athavA koI e karI dIdhelA umerAe vedamAM kayAMya jovA maLatA nathI. saMkSepamAM Aje je vaidika vAGamaya upalabdha che te nIcenA svarUpomAM jovA maLe che prA. janArdana ja, dave (1) saMhitA : saMhitA e matro, sUkatA, prAthanAe, ke stutionA saMgraha che. (2) brAhmaNo H meTe bhAge gavamAM racAyela A dhAmAM dhananI vidhionu ane vidhAnanuM pUrNa svarUpa prApta thAya che. temAM putramAM thatI yAjJika kriyA ane anuSkAne nirUpita thayA che. 'vidhi' brAhmaNa graMthonA mukhya viSaya che. brAhmaNa graMthonA dRSTAone AcAya kahe che ane matronA daSTAone RSi kahe che. A graMthomAM AkhyAna athavA upAkhyAnA paNa kahe che. maMtronI racanA sabadhe keTalIka AkhyAyikAe paNa maLe che tene (3) AraNyako AraNyako e meTe bhAge brAhmaNya thAnA ja eka vibhAga che ane tenI sAthe ja zabaMdha dharAve che. chatAM tenuM svataMtra mahattva che. kAraNa ke tenAM araNyamAM vasatA mRttio athavA vAnaprasthAnAM nA, tratA, haMrdinu vadhuna . tenI khetI viyatA rA e che ke temAM yajJonA rahazyA samajAvelA che. vaLI temAM ja vAstavika rIte adhyAtma vidhAnA prAraMbha thayA che. yajJonA adhyAtma ane adhidata baMne varSe AkSakoe samAvyA che. (4) upaniSada : AcyA ane tenA bA trima mAtra che tevI tene saidAMta sa kahe che. jagadguru rAmAnuje upaniSadone zrutazirasa - vedonu uttamAMga ahIM mAtA gaNAvyA che. parniyado e chA, jagata ane paramAmAM padma viSenuM pAradarzI kavimAna dhana che. upaniSada e vedonu sAratatva tenuM navanIta che. upaniSadomAM bhAratenuM sauthI prAcIna "na" samAyeluM che. A pazu mATe bhAge bhAratanA lAke upaniSadane ja sAmAnya arthamAM veda gaNe che kAraNu ke vedonA hatA ane bhANuM... bhAga kAmAM lokaprima nathI. paraMtu upaniSadonuM vAcana, zravaNa, manana thayAM ja kare che. upaniSada zabda q+niSa zabdathI banela che jene atha paramAtmAnI pAse ekAMtamAM besIne pAse khesADanAra jJAna athavA gurunI adhikArIe ja meLavavAnI vidhA che. ati prAcIna kALamAM vedonI aneka zAkhAe haze jene kuLa paraparAmAM sAcavavAmAM AvI haro. pataMtri mahAbhASyamAM
Page #658
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratIya asmitA niSada jaNAvyA pramANe vedonI 1130 zAkhAo hatI jemAMthI Aje upayoga thAya chetemAM abhicArAdi diyA paddhati paNa varNavAyelI 11 zAkhAo ja mAtra upalabdha che. che tethI keTalAka atharvane vedamAM gaNatA nathI paNa vedatrayI ja gaNe Aje bhAratamAM vedonI cAra saMhitAo maLe che. che. tenI I zAkhAmAMthI atyAre zaunaka ane pipalAda be ja zAkhAo prApta che. (1) hada saMhitA : uparokata cAra saMhitAone potapotAnA brAhmaNo - AraNyako temAM 10 maMDaLe athavA 8 aSTakamAM stutipradhAna sUkato ane upaniSado paNa che. nIcenI sAraNI parathI dareka saMhitAnA gIto AvelAM che. paMtajalinA samayamAM tenI 21 zAkhA upalabdha thatamAna upalabdha brAhmaNo AraNyako ane upaniSadone paricaya hatI. Aje mAtra zAkala zAkhA saMpUrNa rIte maLe che ane eka ja sAthe prApta thaze. bASphala zAkhA khaMDita rUpamAM maLe che. tenAM maMtrone grAo kahe che. damAM 1058] kacAo, 153826 za do ane 432 0 0 saMhitA akSaro che. Rveda sauthI prAcIna vada che ane autihAsika , tA. daSTie vizvano e prathama iMca che. temAM sAmAnya roja-barajanI yajJa prArthanAo uparAMta dAna stutio, adhyAtma athavA brAhmaNa graMtha AraNyaka upaniSadda bharapUra maMtra, saMvAda sukata, manahara varNanathI bharelAM Umi. (1) aitareya (1) tayAraNyaka (1) aMtare gItA, ane "jugArIne pastAvo' jevAM kriyAkAMDa sAthe saMbaMdha (2) kauSita (2) zAkhAyana athavA (2) kauSitakI vinAnA (Secular Hymns) paNa che. kauSitakI (3) bAlkala maMtro(2) yajurveda saMhitA : (2) zukalayajurveda saMhitA tenA maMtrone yajuSa kahe che. temAM yAtika kriyAkAMDa ane anya vidhionAM niyamo ane temAM bolavAnA maMtro che. tenI 86 athavA (1) zatapatha brAhmaNa (1) bRhadAraNyaka (1) bRhadAraNyaka ane 100 zAkhAo pahelA hatI. yajarveda saMhitAmAM gadyAtmaka maMtro vadhu (2) izopaniSada pramANamAM che. vizvanuM A sauthI prAcIna gadya che. tenA be bhAgo kRSNa ajurveda saMhitA maLe che. (1) taittirIya (2) taittirIya AraNyaka (1) kaThopaniSada (3) zukala yajurveda saMhitA jenI vAjasaneyI athavA mAthuM. (2) kAThaka (2) maMtrAyaNIya AraNyaka(2) tettirIpaniSada dina ane bIjI kAva ema be zAkhAo maLe che. ' (3) kApiNDala kaThA (3) tAzvatara (3) sAmaveda saMhitA(a) kRSNa yajurveda - tenAM aneka zAkhA saMskaraNa thayA haze. paraMtu Aje taittirIya, kaTha ane maitrAyaNI zAkhAo upalabdha (1) paMcaviza athavA tAMDaya(1) talavakAra AraNyaka (1) chAMdogya (2) SaDaviMza brAhmaNa athavA (2) kenopaniSada (3) adabhuta brAhmaNa jaiminI paniSada (3) sAmaveda saMhitA: (4) maMtra brAhmaNa mukhya che. uparAMta vedomAM sAmavedane IzvaranuM vibhUtirUpa gaNavAmAM AvyuM che. sAmavedamAM veda maMtrAnAM gAnanI eka viziSTa prathA che. bhAratIya sAmavidhAna, ArSeya, saMgItanI utpatti sAmavedathI thaI che. sAmagAna vinA yajJo thAya devata, saMhitopaniSada nahi. bhAratamAM Aje sAmagAna karanAra paMDitanI paraMparA lUpta vaMza brAhmaNa ane thatI jAya che. jo ke hajI saMkhyAbaMdha sAmagAyaka paMDito che. je minIya brAhmaNa A sAmavedanA be vibhAga che. Arthika bhAgamAM yajJayAgAdimAM sAma- badhA paNa sAmavedanA gAnanuM svarUpa samajAvyuM che. ane gAna vibhAgamAM maMtragAna che. brAhmaNa graMtha che. Aje tenI jaiminIya, rANAyanIya ane kauthuma traNa zAkhAo upalabdha che. (4) atharvaveda(4) atharvaveda - (1) gepatha brAhmaNa che. (1) AraNyaka graMtha (1) praznopaniSada atharva athavA aMgirasa nAmanA RSi vaDe jenuM darzana thayu nathI. (2) muMDaka upaniSada te matro atharvavedamAM che. tenA hika ane Amumbika baMne (3) mAMDukya upaniSada Jain Education Intemational
Page #659
--------------------------------------------------------------------------
________________ rasRtigraMtha 681 have ApaNe cAra saMhitA ane anya vaidika sAhitya viSe aMtahita che." arthAta jagatanI sarvasamRddhi te paramAtmAne eka vistArathI adhyayana karazuM. aMza mAtra che. tene saMpUrNa vaibhava to avADamano gAcara che. AvA vicAro purUSasUkatamAM che. eka nAradIya nAmanAM sUkatamAM hada saMhitA : sRSTinA prAraMbhamAM tamathI ja hatuM anya kaMI na hatuM. AvA cAre vedomAM zrAdanuM gaurava viziSTa che, bhAva ane bhASAnI tatvajJAnanA vicAre che. vivAda, aMtayeSTi vagere sarakAranA ekatA dRSTie paNa trAgyeda sauthI prAcIna che. vedamAM keTalIka suMdara prabhAva- ne keTalAka saMvAdanA sUkato paNa temAM che. zALI kavitA ane kayAMya kayAMka gUDha tatvaciMtana paNa dekhAya che. RdanI racanAne be tabakkAmAM che, prAcIna RSioe judA judA RgvanA uSA sUkatomAM utkRSTa kavitA maLe che. samaye maMtradazane karyA hatA te chaMdane samaya kahevAya che. pAchaLathI yajurveda saMhitA :bhinna bhinna vaDe RSio vaDe sacAyelA sUktone devo ane RSio pramANe goThavavAmAM AvyA ane saMhitA kALa kahe che. kahevAnI yajJamAM cAra prakAranAM kriyA karanAra puhiMtamAMthI adavayuM bhAgyeja jarUra che ke A baMne vacce kapI na zakAya teTalo lAMbo nAmanI purohitane upayogI yajJakriyAonuM saMkalana yajurvedamAM che. samayano gALe pasAra thaye haze. Rdano samaya nakkI karanAra nicatta rA varane : jenA maMtromAM akSaronI saMkhyA vidAne vadhumAM vadhu A saMhitA samaya nakkI karI zakaze paNa nakkI nathI eTale ke je gadyAtmaka che te haju evI tenI samaja maMtradAnene samaya nakakI kare e lagabhaga azakya vAta che. AkhA ApavAmAM AvI che. zukala yajurvedanA maMtro sUryanArAyaNe badanA badhA ja maMtrone ATha aSTakomAM vibhakta karavAmAM AvyA yAjJavalkayane prabodhelAM che. zukala yajurvedamAM zuddha maMtro ja che dareka aTakamAM ATha adhyAya che. dareka adhyAyone pAchA aneka vargamAM jyAre kRSNa yajurvedamAM maMtrAbhaka bhAga sAthe brAhmaNa bhAga paNa vibhakata karavAmAM AvyA che. dareka vargamAM pAMca RcAo Ave che. mizcita che. roSe bharAyela gurue yAjJAvAkayane pote bhaNavela vidyA vargonI saMkhyA lagabhaga 200 jeTalI che. A aSTakanI yojanA pAchI ApI detA jaNAvyuM tyAre temaNe maMbhika jJAna ekI karatAM ye vadhu suMdara ane vaijJAnika pejanA che maMDaLa, anAka ane kADhayuM. keTalAka RSie tivIra nAmanAM pakSIo thaI tene gaLI sukatAnI RgvadamAM dasa maMDaLe che. dareka maMDaLemAM amuka sukatA gayA tethI kRSNa yajurvedanI eka zAkhA tattarIka tarIke oLakhAI. Ave che ane amuka anuvAdo Ave che. maMDaLa vAra sUkatonI zukala yajurvedanI mAdhyandinazAkhAno uttara bhAratamAM vadhu saMkhyA nIce pramANe che. pracAra che. kArva zAkhA pracAra dakSiNa bhAratamAM vadhu che. yajuprathama maMDaLa ; 191 sUko chaThuM maMDaLa :- 92 sUkato rvedanI badhI ja tracAo muLarUpe TvedamAMthI levAmAM AvI che. bIja maMDaLa :- 43 ,, sAtamuM maMDaLa :- 14 , temane yajJane anukULa svarUpa ApavAmAM AvyuM che. yajurvedanI trI maMDaLa : 62 , AThamuM maMDaLa :- 92 , nAjasanethI saMhitA ja kharekhara yajurvedanI prasidhdha saMhitA che. cethuM maMDaLa - 58 , navamuM maMDaLa :- 114 , tenAM 40 adhyAyo ne 15 khile che. khila eka viziSTa prakArapAMcamuM maMDaLa :- 87 , dasamuM maMDaLa :- 191 , nAM maMtro che. yajurvedamAM darzapUrNama sa, rAjasUya, vAjapeya, pitRyajJa vagerenuM A uparAMta AThamA maMDaLanA sUkata 49 thI pa0 sudhI vAlakhilya nAmanAM sUkato vadhAre gaNAya che. prathama ane dasamAM maMDa savistAra varNana che. vaLI sautrAmaNI ane azvapecanuM paNa vigata LamAM bhinnabhinna kavionAM maMtro chete sivAyanA maMDaLomAM eka vAra suMdara varNana che. yajurvedano A vAjasanezI sahitAno chele adhyAya te ja prasidhdha IzavAkaya upaniSada che, yajurvedanuM maMDaLamAM eka ja kuLanA RvionAM maMtradarzanavALAM sUkato che. navamuM maMDaLa sau maMDaLAmAM viziSTa che kAraNa temAM gALavAmAM mukhya kArya yo dArA devane prasanna karI yajamAnone Icchita AvatA saLarasanA maMtro che. A maMDaLane somapanamAna maMDaLa manoratho saMpAdita karAvavAnuM che. sAmaveda saMhitA Ama chatAM TvedamAM dasamuM maMDaLa chaMda, bhASA, vicAro ane viSayanI daSTie arvAcIna che evo vidAnane abhiprAya che. A yajJa karatI veLA judA judA havi homatI vakhate te te devonuM maMDaLamAM devo eka ke be nathI paNa vivAda che. temAM zraddhA gAnapUrvaka AvAhAna karavAmAM AvatuM udgAtA nAmanA purohita vagere jevA amatabhAvo vize paNa maMtro maLe che. danuM purUSa mATe A veda uyogI che. tenA maM vedanAM ja che paNa mukata dasamAM maMDaLamAM che jemAM purUSavidha brahmamAMthI A jagatanAM temane saMgItAmaka ravarUpa apAyuM che. temAM 1549 trikathAo che. padArthonI utpatti varNavI che. "purUSa ja bhUtakALanI badhI ja vastu- sAmaveda nA be vibhAga che (1) pUrvAcika (2) uttarAcika. o ne bhaviSyamAM bananAra padArtho che." "tenA eka pAdamAMthI pUvAMciMkamAM cAra prakAranA maMtro che. (2) Agneya agni saMbaMdhI vizvana prANIo utpanna thayAM che tenA traNa pAda to svargalekamAM maMtro (2) audraparva indrasaMbaMdhI maMtro (3) pavamAna semapUrva Jain Education Intemational
Page #660
--------------------------------------------------------------------------
________________ 682 bhAratIya asmitA (4) AraNyakya jemAM bhinna bhinna maMtro che. uttararAciMkamAM (3) taittirIya brAhmaNa:nava prayAdako che temAM ekAra, satra prAyazvita, dazAtra jevAM anu ThAne che. sAmavedanAM gAnaprakAre cAra jAtanAM che. (1) vaya athavA yajuvedanI kRzAkhAno che. temAM traNa vibhAga, 25 pramAgrAma gAne (2) AraNyagAna (3) uhagAna (4) rahayagAna. kakko che ane 38 anuvAka che. temAM anyAdhAna vidhi, uparAMta sautrAmaNI, agnihItra, agnivighA, nAciketa agni vagerenuM varNana che atharva saMhitA: (4) zatapatha brAhmaNaHuparanI traNa saMhitAo amuka adhikArI varga mATe che. jyAre atharvaveda Ama janatAne mATe che. temAM tatvajJAnanAM maMtro te zukalayajadane brAhmaNa caMya che ne temAM 108 adhyAyI to che paNa roga nivAraNa, vipanivAraNa, zatrunADA, vazIkaraNuM vagere che. tenI mAdhyadina ane kAvuM zAkhAo maLe che temAM daza prAge paNa che. yajJanA cAra prakAranA hitamAMthI brahmA nAmanA pUrNamAsa yA anyAdhAna zatarudrIya hAma, agninI upAsanA upapurohita mATe atharvasaMhitA upayogI che. atharvaveda padhamAM che rAta upanayana saMskAra, aSTi vagere kriyAonuM paNuM varNana che. chatAM tenA maMtra pahelAM gadyamAM haze tevuM elDana baga nAmanA vaLI azvamedha yajJanuM vistAra pUrvaka varNana maLe che. zatapatha brAhmaNa vidvAna mAne che. athavavedanA 20 kAMDamAM 34 prapAThaka, 111 bhASAnI dRSTie prAcIna manAya che. temAM svare pathuM ApavAmAM anuvAka, 73 sUkato ane pa849 maMtra che temAM zrAvadha, lagna, AvyA che. temAM rAmakathA, puraravA urvazIkathA, kadusupanA saMdhasamarasa, saMmehana, bhAraNa, vagere viSayo varNavelA che. atharvaveda- nI kathA, jalapralayanI kathA vagere kayAe pazu vipula pramANamAM mAM leAka mAnyatAo, rUDhio, vahema, jAdu ToNA rakSaNa mATenA che. janaka, bharataduvaMtI, marutta AvikSita vagere kAcIna rAjAkavaca prayogo, vagere parathI vedakALanI prajAnA daM naMdina vyavahAra ane ulekha paNa temAM maLe che. ane rItarIvAjanI jANa thAya che. ' (pa) tAMDaya brAhmaNa :brahmaNa graMtha: A graMthanuM nAma paMcaviza brAhmaNa paNa che. te sAmavedano brAhamaNa graMthomAM te samayanA vibhinna kriyAkAMDa ane vizeSataH brAhmaNa graMtha che. temAM paNa keTalAka prAcIna kathAnaka maLe che. yajJayAgAdinuM viratArathI nirUpaNa thayuM che. brahmane eka arca yajJa paNa thAya che tethI yajJa tatvanuM nirUpaNa karanAra brAhmaNa graMtha . (6) gopatha brAhmaNabrAhmaNa" tarIke oLakhAyA brAhmaNa graMthamAM brahmayajJa saMbaMdhe maMtronuM vivaraNa hovAthI tene brAhmaNa kahe che. yonAM sthaLa, tenAM ' arthavavedanI eka mAtra brAhmaNa graMtha che. tenA be bhAga che Adati dravya, vibhinna deve mATe vibhinna maMtronA viniyoga, pUva gepatha ane uttara gepatha pahelAmAM pAMca ane bIjAmAM cha yajJamAM upayogI vastuonI prazaMsA, judA judA yAnuM jhINavaTa mAdhyAya che. A vedamAM 3% kAranuM mahatva khUba vadhyuM che. vaLI bharyuM Alekhana A graMthamAM karavAmAM AvyA che. temAM keTalIka temanA brahmacArInA niyamo, tathA agnioma azvamegha vagere suMdara kayAe paNa upAkhyAnInAM rUpamAM maLe che jemake IdramahA- thAnuM varNana paNa maLe che. bhiSeka, manu mastha vRtAMta, zanaHzevanuM upAkhyAna, purUravA urvazI AraNyaka ane upaniSado :upAkhyAna, vagere. A AkhyAnomAMnI bhASA raja ba rejanI bolacAlanI bhASA ja che chatAM temAM amuka ladya pUrvakanI laDha brAhmaNagra nA ja eka bhAgane araNyaka kahevAmAM Ave che. paNa jovA maLe che. zatapatha brAhmaNa sauthI prAcIna ane gopaya e tenA chevaTanA bhAgane upaniSada kaDevAya che. atharvavedane potAno vadhu arvAcIna manAya che. keI AraNyaka nathI tethI keTalAMka upaniSado je svataMtra paNe racA brAhmaNa graMthamAMthI mukhya mukhya paricaya nIce pramANe che. yelA jovA maLe che te atharvavedanA gaNavAmAM AvyA che. araNyamAM temanuM nirmANa thayeluM hovAthI tene AraNyaka kahe che. vedonA etareya brAhmaNa: prasiddha TIkAkAra sAyaNe AraNyaka zabdane samajAvatAM kahyuM che. A graMthanA AcArya mahIdAsa tareya che. teo dAsI putra aranyAdhyayanAdetAra-yamazridhIyate / hatA. temAM 4. adhyAyo ane ATha paMcaka che. temAM agnihotra, ara-ye ta dyIyeta hayena vAkaya pracakSate / / rAjasUya samayAga vagerenuM varNana che. brAhmaNonA samayamAM vadhAre pramANamAM yajJayAganuM mahattva vadhI jatAM (ra) kauSitakI brAhmaNa: ane tenI jaTIlatAo ane viziSTatAone kAraNe Ama janatAthI tenA daSTA kulItakanA putra kauSitakI che. temAM 30 adhyA che yajJo dUra jatA gayA tyAre Arya prajAmAMthI ja keTalAka ciMtakone tathA vividha yonuM nirUpaNa che. - ahi viSe navesarathI vicAravAnI jarUra jaNAI. teo Jain Education Intemational
Page #661
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigra'ca pApAganAM mahI vAtAvathI dUra arasAmAM jaIne sthA ane abakhe paDelA yajJayAgAdi viSe ciMtana karavA lAgyA tyAre temane je dAnika vicAraNAe lAdhI te AraNyakomAM samAyelI paDI che. A ArakA ja pAchaLathI AvanArA upaniSaranI bhUmikA rUpa thaI paDayA. rAnAM zAMta, sAttvika, prAdAyI vAtAvaraNamAM yajJAnAM adhyAtma, prANavidyAnuM gaurava, vAnaprasthAnAM vratA ane dhame... para uMDI vicAraNA jovA maLe che. AvAM prasiddha AraNyakemAM taraMga, zAMbhAyana, bRhadAraNyaka, naittirIya bhAraNyaka prasiddha che. bedanA dasamA bhaDaLamAM ja bhAgavidyAnI vicAraNAnAMnIja dekhAya che. AraNyaka kALamAM RSi yajJayAgAdithIvita thaI nizceSa prAptinI vicAraNA karavA lAgyA. tyAM temane AtmA, brahma, vizvanI utpatti vagere viSe je dezanA lAkhyAM te upaniSadya tarIke prakhyAta thayA. upanaSado e vedAnu navanIta che. vedanA aMtima bhAgarUpa che ane sarvAkaSTa vicAraNA temAM bharelI che. bhAratamAM yugothI vidAneA ane sAdhusatAe vedanA A nicene mUrtiOnape janatA pAse vividha dRSTibiMdubodhI rajU karavAnA panA karyAM che. paniyAnI AdhArazIlA e tattva jANI levu jenA vaDe satra jANI zakAya. jevI rIte mATIne jANI hovAthI mADInA vikArone saherAnI nathI zakAya tema eka AbhAne samajI levAthI A badhu jANI zakAya. A Abha vijJAnamAM yajJayAgAdi upayogI na hatA ema RSione khAtarI thai kSetre va parAga nI bhara hADIonI temAM sArA pramANamAM kADhakaNI paNa kADhavAmAM bhAvI che ane mAtra grasta cho che. avidhAmAM ja rahe che chatAM potAne pIra ane paDo mAnI ajJAnamAM ja ALeTI rahayA che tevA mUDhajanAnI sthiti AMdhaLA AMdhaLAne dAre DI che ema niyamAM kahyuM ke gurunI pAse ekAMtamAM besIne arniyA ane meghanAM AvaraNo "vidyAnA zravaNa, manana, nidi yAsana vaDe bhedone vayaMprakAsa nitya zudhdha, suba, gupta jJAnamaya ane navarSa dhavana para anubhava karavA e upaniSada nuM prazna che. ana mAM maniyo e rahela zabda ja tene A mArge ekAMtanI raha yamaya vidyA batAve che. atyAre lagabhaga 100 thI paNa vadhAre upaniSado maLe che. paraMtu para parA pramAthe hAsya kena, kaTha, mU MDaka, mAM kaya, chAMdogya, bRhadAraNyaka taittirIya, aitareya prazna A dasa upaniSado pradhAna gaNApa che keTalAka vidyAne temAM kopitakI ane mahAnArA yaNa che te umerI bAra upaniSado mukhya gaNAve che. karsana nAmanA vidyAne upaniSadIne cAra vibhAgomAM vaheMcyA. DeDa(1) jemanuM gadya sAhmaNa maNonA gaSa jevuM prAcIna che tevA che bRhadAraNyA, chAMdaumya, nirIya jaina, tapa vagere (2) je upaniSadomAM saMhitA jevuM patha mUke che tevA kaTha uzAvAsya, mahAnArAyaNa vagere. 683 (3) pramANumAM vadhu arvAcIna gadya dharAvatA jevAM ke praznopani Sad mAMDukaya, vagere (4) taMtra sabaMdhI vicAraNAvALA jevArka athavaSNu upaniSada A upaniSado viSe AgaLa vedAnta darzananA prakaraNamAM sarvi stara vagAna karA, upaniSado IsmAbhayugamAM pazu khAkaguno viSaya hatA. dArAe upaniAdanu kArasAmAM bhASAMtara karAveluM pAnAthI phrAMsa ane yuropamAM tenA anuvAda thayAM manahara jevA jarmana danike tene jIvana maraNanuM parama AzvAsana'' gaNAvyA che. A uparAMta rAjya anesa putra, paikalara jevA vidvAna e paNa upaniSadonAM adhyayanA karI tenI mukta kaMThe praza MsA karI che. ApaNe tyAM to Aveza krAcAryathI mAMDIne zrI araviMda ane Do. rAdhAkRSNana sudhInAM vidAnAe upaniSado para paryAlAcana karI graMthaiA lakhyA che. sUtrakALa ane vedAMgA:-- vedanA amara pramANamAM rahabharapUra ane annaukika gRAvAthI vedanA rahasyane pAmavA mATe vedone samajAvanAra sAhityanI jarUra UrjA thaI. pariNAme maunika vicAraNA ane joDI tavAne paddhativALA vedAMgA astitvamAM AvyA ane sAthe saketeAvALI, zabdalAghavayukata sUtrAtmaka zailInA vikAsa thayA. AvAM cha vedAMgA vedakALa pachI turata ja astitvamAM AvyA. (1) zikSA (2) kalpa (3) vyAkaraNa (4) nirUkata (5) chaMda ane (6) jayAtiSa (1) zikSA zAne zikSA kahe che. vedanA svarInuM cayAya uccAraNane thaye vaMdanAM svara, vaNa' vagerenAM cArAnI prakriyA zIkhavanAra jakho atha thAya che. tvaSTA praznapatinA yajJamAM mULa! zabdanA svara badalAi javAthI IMdrane mAranArane badale IMdranA hAthe dAya taiya ba nAmanA putra temane rA e prasiddha 25 che. yoninuM padra prakriyA, kAvAnanuM yAnemiprAti zAkhya sAmavedanA puSpasUtra vagere zikSA graMthe! che, (2) kalpa brAhmaNya thAmAM yajJavidhinuM nirUpaNa kila Ta ane kaparU banI javAthI cAra prakAranAM kalpasUtro astitvamAM AvyA (1) AzvalAyana, zAMkhAyana, baudhAyana, pataba, kAvAmana, mininAM racelAM zrotasUtro (2) uparanAM ja lekhakonAM gRhayasUtro pAraskara gohila vageree paNa khAvAM mULo khyAM che. temAM paMcamahAro, zrAddha vagerenI mImAMsA che (3) dhArmika vyavahAra rAjA prajAnAM kaba, kAyadA pALana vagere vadhatA. dharmo jemAM vize,
Page #662
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratIya asmitA manu, baudhAyana, ApastaMba vagere jANItA che. (4) yajJonI vedI, purANa sAhitya - jamIna, vagerenAM mApavA mATenA badhAyana vagerenAM zvasa vaidika saMskRtinA uSaHkALe uSA, vahaNa, agni, Idra vagere (3) vaidika vyAkaraNa devanI prArthanA rUpa mAMtratyaka sUkto gavAtAM. pAchaLathI brAhmaNakAvidika vADamayanA zabdonI racanA vAkayaracanA vagere samajA LamAM A badhA devone udezIne yajJayAgamAM havi homavAnI zarUAta thaI. sAdA saraLa yajJomAMthI yajJa prakriyAe. atizaya tAMtrika TekanI vanArA vyAkaraNagraMthe pUrve lakhAyA haze paNa pANininA "aSTA kala) gUcavaNa bharI jhINavaTa bharI thatI gaI divo sudhI cAle dhyAyI'nI lokapriyatA AgaLa te naSTa thaI gayA jaNAya che: tevA ane pAchaLathI varSe paryata cAlanArA yo yayA. sAmAnya (4) nirukta :--- leka samudAya yajJayAgane ahobhAvathI jote thaze. paNa temane emAMthI dhAraka nAmanA AcAryo zabdanI payutpatti darzAvatuM zabdonA rasa ocho thato gaye ane yajJayAga pradhAna dharma samudAya maTI uparanA ghoDA vargone thaI gayuM. pariNAme vanidi tattvajJAnano nivarcAnanuM nirUta nAmanuM zAstra lakhyuM che. kAranA nirUktanI janma thayo. vaidika RSiomAMnA ja thoDA daSTAoe yajJayAgAdinA pUrNa paNa pamanyava, gAyuM, gAlava vagere AcAryonA nirUkta zAstro lakhAyelAM. vedane samajavA mATe nighaMTu para lakhAyela A atireka sAme baMDa uThAvyuM ane jJAna vairAgyanA mArgo AbhAnI nirUktazAtra ghaNuM mahatvanuM che. cheka nirUktanA samayamAM pUrvapakSa oLakha para bhAra mUka bIjI bAjue bhagavAna buddha ane kSamA zramaNa bhagavAna mahAvIre lokabhASAmAM saraLarIte upadeza ApavAnuM ane tene khaMDananI zAstrIya paddhati dekhAya che nirUkatamAM eka AvI sarasa carcA " vedamaMtronA artha thatA nathI" e viSaya para zarU karyuM. vaidika dharmamAM paNa AthI zAstrIya banI gayela bhApA ! thaI che ane dvArakAcA teno vistArathI uttara Apyo che. nirU badale AnaMdadAyI kAyAbhara suMdara bhASAmAM loko mATe AcAra katamAM traNa kAMDa che (1) naghaMTukAMDa, (2) naigamakAMDa (3) daivatakAMDa. zIkhavatA ane ane chatAM kathAo vALA ane bhagavaritra vALA purANe racavA zarU thayA. Aje je svarUpamAM purA dekhAya che dauvatakAMDa ghaNI dRSTie mahatvanuM che kAraNa ke temAM vaidika devatAenuM svarUpa samajAvavAmAM AvyuM che. nirUkatamAM kula 12 tenA karatAM vaidika yugamAM saheja judA kayAgraMtha racAyA haze. vaidika adhyAya che. sAhityamAM AvA kayAga ne ja ItihAsa purANa tarIke varNavelAM che. kharuM jotAM to AvI kathAonI zarUAta brAhmaNa graMthethI (5) chanda : ja thaI cUkI hatI. ane upaniSadomAM paNa sahaja suMdara kathAo sArA pramANamAM maLe che. paraMtu svataMtra paNe kathAnirUpaNa karatA vidika maMtro paNa gAyatrI, anuTupa, bRhatI, paMkti, jagatI graMthanI racanA paNa zarU thaI haze ema mAnavA pUratAM kAraNo che. vagere chaMdamAM racAyA che. chaMdazAstramAM AvA chaMdanuM baMdhAraNa, khUda zatapatha brAhmaNamAM paNa teno laya, gAna paddhati vagere darzAvelI che. sAmavedanuM nidAna sUtra ane piMgalAcAryanA chaMdasUtromAM vidika ane pAchaLathI AvelAM asya mahato bhUtasya niHzvasitat yadagvedeo yajurvedaH laukika chaMdanA niyamo maLe che. sAmavedo ' thA jirasa itihAsa purANa vidyA upaniSad ItihAsa purANono ullekha che. yAjJavakekSya samRtimAM paNa (6) jyotiSa: puINa cAinImAMsA dharma zAstra nizcitA: vedakALa yajJayAgAdi diyA ane upAsanAne hato. vaLI vedAH sthApanAnI vidyAnAM dharmasya ca catudeza / / yanA judA judA prakAro hatA. A yajJo judI judI RtuomAM nizcita samaye thatA. AthI graho ane nakSatronI gatividhionAM ghamanA ane vidyAnAM cauda sthAnomAM purANone nirdoSa che. zAstranI jarUra paDI. I. sa. pUrve 1200 jeTalA vahelA samaye chatAM Aje je svarUpamAM purANuM sAhitya upalabdha che lagadha nAmanA AcArye racela sAMja kosina nAmane graMtha racA- teno samaya I. sa. pUrve 800 thI I. sa. 500 gaNAya che. yelo. temAM graha, nakSatro, caMdra vagerenI gatirU5 gaNita ane tenuM phaLa darzAvanAra phalita nAmanA be vibhAge che. purANene viSaya: A uparAMta vidika maMtrane krama ane svarUpa barAbara sacavAya paurANika sAhityamAM vaidikadharmanuM ja pratipAdana che. chatAM ane temAM koI umerAo na karI zake te mATe anukramaNI" sAmAnya janatAne dhyAnamAM rAkhIne ane gRhasthAzramIonA de naMdina nAmanA graMtha paNa racAyelA che. anukramaNIomAM vaidika maMtranA jIvanamAM upayogI thAya tevA sadAcAra upAsanA ane bhaktibhAva krama tathA tenI devatA, RSi, chaMda viniyoga vagere darzAvela che. upara tenA racayitAnuM dhyAna vadhu rahyuM che. vedomAM pratipAdhabrahmanA zaunaka ane kAtyAyananI anukramaNIo, uparAMta bRhad devatA, purUpavidha ane apurUSavidha baMne svarUpanAM pratipAdana purAmAM sanukramaNI, pazuru ziSyanI Rk sarvAnukramaNI vagere graMtho jovA maLe che paNa temAM kAvyanA AbhA rasane pura AvA tatvaprasiddha che. jJAnane ApavAmAM Avyo che. vaLI purANomAM sAmAnya rIte Jain Education Intemational For Private & Personal use only
Page #663
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtivra ya sagaMdha pratisarga vaMza bhavantarANi ca / vaMzAnucarita' deti purANaM palakSaNam // evu lAge che ke purANamAM vavAyelI kyA levAmAM koine koi rIte pracalita hatI ja purANeAmAM tevuM kAvyAtmaka Alekhana che ane temanuM sArI rIte saMkalana karavAmAM AvyuM che. purANomAM vedonI jema je viziSTa devanA mahimA varNavavAmAM Ave che. to sAyabo ane sarvotkRSTa batAvavAmAM Ave che ane anya devatAo temanA azamRta ane tenI paricaryA karatA batAvyA che. chatAM eka devanA mahimA varNavatA purANamAM bIjA ravAnI paNa smRtio ane mahimA vadhavAmAM Avyo che. Ama purANomAM paNa ekezvaravAdanu samana che. purAgrAmAM bahu IzvaranuM pratipAdana nathI. keTalAye purAIAmAM bhAga dhanuM nirUpaNa spaSTa dekhAya che ane avatAravAdane spaSTa svIkAra karavAmAM AvyA che. vaLI purAtrAmAM bhUgALanuM, nadIenu, khageALanuM varNana paN jovA maLe che. AthI Drona mATe purAtronI racanA paLelI havAthI tenA vakatA sUta 1 keTalAka vidyAnAnA mate jAtinA hAvAthI temAM dharmanA vyAvAsa svarUpanuM vana vadhAre pramANamAM dekhAya che. A purAvAze ja bhAratIya natAne eka bhAi sudhI dhanakha ane dharmavagI rAkhI che, vaLI pAma pradeza pAna kAnA vArtAsanuM satapyuM karyuM che, vaidAMta ne caitranA che. dharAtalAnA spA' na karI zakanAra janatA purA dvArA zvarAnurakita ane bhagavadrasane anubhava karI zakI che. taduparAMta pura.e mahAkavione paNa saMdarbha graMthInuM kAma ApyuM che. A badhI vizeSatAone kAraNe paurANika sAhitya Ama janatAnuM sAhitya rahyuM che ane vaidika dharmAMne teNe TakAvI rAkhyo che. sRSTinI utpatti ane layanI kathAkho, rAtmA ane RSi enAM va, svAmaLAdi manyatAnuM caritra, cadrAdivAnA rAjarSi enA caritrA vagere varNavAyelAM che. purANeAmAM eka bAjue atizakita ane tiSTita paganA che paNa tAM temAM zukiMga itihAsa paNa sArA pramANamAM che. purAzeAmAM rAjAonI ja vazAvaLI ane zirSako ApavAmAM AvyA che tenuM pALI maMti hAsika samana paNa dAnapatro, zilAlekhA vagere dvArA prApta thayuM che. ApaNuM paurANika sAhityaH ApaNe tyAM purANa upapurANuMAnuM samRddha sAhitya che paNa mukhyatve che. purAtre A svIkRta banyAM che, temanAM nAma nIce pramANe che. (1) RNa (2) padma (3) viSNu (4) citra ) bhAgavata (6) nArada (7) mArkaNDeya (8) agni (9) bhaviSya ( ) brahma vaivata (11) liMga (12) vArAha (13) skaMda (14) vAmana (15) kUrmAM (16) bhasma (7) gA (14) brahmAMDa, bhAratamAM purAgAna" nIce pramo vakaNuM karavAmAM AvyuM che v (Da) bhagavAna viSNu sAthe saMbaMdhita purAsAH- 1 viSNu 2 nArada 3 bhAgavata 4 garUDa pa padma 6 varAha. (pa) brahmAjI sAthe saMbaMdhita purAga- 1 brahmAMDa 2 bacAvata 3 mArkaNDeya, 4 bhaviSya 5 vAmana huM brahma. ti, 5 sada ke mani (F) zivajI sAthe sabadhita purANuAH- 1 matsya, 2 kUrmAM 3 joke A vibhAjane taddana kRtrima che kAraNa ke A badhA ja purANomAM 'pUruM page eka ja devanI bhakti propavAmAM AvI nathI. jemake brahmavaivatane brahmAjI sAthe sAMkaLyuM che chatAM temAM zaSAnI divya zILA bhAgavata karatAMtre vizeSa mukata rIte gAvAmAM AvelI che. mArkaNDeya purANa paNa e rIte bhale brahmAjI sAthe saMkaLAyela hAya paNa durgAsaptazatInA bhAga temAM ja Ave che. aDhAra purANeAmAM bhAgavata saMbadhe thADA matabheda che. keTalAka daivI bhAMgata athavA bhagatI bhAgavatane tyAM AhAramAM gaNAve che. nyAre vatA vidyA. zrImada bhAgavatane ja bhAgavata tarIke aDhAramAM gaNAve che. keTalAka viziSTa purANA :- purANomAM sAmAnya rIte AgaLa jaNAvyA mujaba sa, visaga vagere pAMca lakSa]A hoya che paNa Ama chatAM keTalAMka purAtreAmAM viziSTa viSayAnuM varNana che. AvA purANenu varNana zake. e !-- joie (1) agni purANa :-- badhA purAAmAM agni puNya taddana tiSTha prakAranuM che. temAM agni ane vaziSThanA saMvAdarUpe purANa varNavAyuM che. saMkSepamAM kAMDa prabhAve rAmakathA, kuMDa nirmANa ane khami sthApana, mudrAonuM vana, sa tA bhadra vagere maMDaLanuM nirmANa, vAstu pUjana zilAnyAsanI vidhi, prAsAda nirmANa, vAsudeva, zivaliMga vagerenAM mUrtienAM lakSA, avatArAnI pratimAenAM lakSaNA, vRkSA, kUvAnI pratiSThAvidhi, mazinA chaaAranI vidhi, devadevIonI pratiSThAvidhi, janana ane maNa sosAya. rAtra vijyanA yasa, mahAmArI niyaMtra. niyiAnAM vatA tathA sAhityazAstramAM kAlpanAM ane bakakAvAnAM pAtro A badhI tadna viziSTatA che. A badhA viSayone kALuM agnipurANa sau pujAmAM patra vAva, mUlyavAna che. (2) viSNu purANu :-- purANeAmAM A purANa dhaNuM prAcIna gaNAya che. zrImad bhAgavatamAM je kRtrinuM varNana che. tenAM bIja tarIke viSNupurANe kAma karyuM" jaNAya che. zrI Adya zaMkarAcArye viSNupurANamAMthI ghaNA avataraze ApyAM che. .mAnuja sa`gAmamAM niAitanAM sidhdhA
Page #664
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratIya amitA tonA pratipAdana mATe zrI rAmAnujAcArye zrI bhAyamAM viSNupurANane stutironI khANa che temAM veda stuti, garbhastuti, vagere aneka pramANurUpa maLela che. temAM maryAvaMzanA rAjAonuM varNana sArA stutio sthaLe raLe che to bIjI bAjue suMdara halakamAM ne pramANamAM autihAsika jaNAya che. rAgabadhdha rIte gaNI zakAya tevAM gopIgIta, gIta, yugalagIta ne bhramaragIta jevAM gIto paNa che. temAM 12 skaMdhamAM bhagavAnanI (3) skaMda purANa: dasa prakAranI lIlAonuM varNana che. zrImad bhAgavatane bhagavAna zrIkRSNanuM vADamaya svarUpa mAnavAmAM AveluM che. zrImad bhAgavatanA skaMda purANamAM vaiSNavakhaMDa' ghaNo prasiddha che. temAM kAvyAtmaka aM bAra & ghemAMthI tatvajJAnanI dRSTie ekAdaza skaMdha uttama gaNAya zo ghaNA suMdara che. pupitAgrA chaMdamAM vaiSNavonAM lakSaNo varNavatA zloko che ane lIlA rasane dhyAnamAM letAM dazamaskaMdha uttama gaNAya che. narasIMha mahetAne "vaiSNavajana" mATe preraNArUpa nIvaDyA haze tema dazamaskaMdhane bhAgavatanuM hRdaya ane phalaprakaraNuM gaNavAmAM Avela che lAge che. skaMdapurANanI eka moTI vizeSatA temAM maLatA bhAgavatamAM atyaMta manohara prAsAdika zlokanI sAthe gUDha tatvajJAna tIrthonAM varNane che. bhAratanAM prasiddha evA mukhya badhAM ja tIrthonAM sabhara ojasvI leke paNa maLe che. zrImad bhAgavatane mATe varNane temAM suMdara rIte ApyAM che. vidyAvaMtA mAnatte rakSA ema vidhAnonI kasoTI rU5 graMtha gaNa(4) matsya purANa vAmAM Avela che. zrImad bhAgavata vedarUpa kalpavRkSanuM gaLI gayeluM paripakava zrI zukadevajI vaDe parIkSA pAmI cUkeluM phaLa che. te rasanuM kAvya tatvanI daSTie matsya purANuM dhyAna pUrvaka adhyayana karavA nivAsasthAna che. zrImad bhAgavata para Aja sudhImAM bhAratanI vidhi jevuM che. temAM vAstuvidhAna, rivaliMganuM varNana, ziva ane bhASAomAM ane saMskRtamAM puSkaLa TIkAo, vivaraNa graMthe lakhAyAM viSNu pUjAnI vidhio, jaina ane bauddha darzanane sAra, ane che. temAM zrIdhara svAmInI zrIdharI TIkA, zrI vallabhAcAryanI subaAMdhavaMzIya rAjavIonAM varNane dhyAna kheMce tevAM che. dhinI TIkA ane cUrNikA A traNa ati prasiddha che. mahArASTranA (5) brahmavaivartapurANa: saMta ekanAthe zrImad bhAgavatanA ekAdaza skaMdha para " ekanAthI bhAgavata' nAmathI prasiddha graMtha lakhyo che. zrImad bhAgavatane A purANamAM zrIkRSNanI IcchAthI zrIrAdhA pote ja durgA, baMgALAnA saMta ane bhagavadavatAra zrI kRSNacaMtanya tathA puSTi mArga lakSmI sarasvatIrUpe avatarita thAya che ne temAMthI sRSTi pravAha pravartaka mahAprabhu zrI vallabhAcAryuM parama Apta pramANa ane veda cAle che evuM batAvyuM che. vizvanA paramakAraNa ane parabrahma vedAMtAdinA bhASyarUpa gaNAvela che. zrI valabhe to Thera Thera tenAM tarIke zrIkRSNane varNavyA che. A purANamAM gelekanuM hRdayaMgama saptAha pArAyagA karI tene madhyayuganA vikaTa samayamAM lokapriya varNana maLe che. svayaM gaNapati zrIkRSNanA aMzAvatAra batAvyA banAvyuM. che. temAM brahmakhaMDa, prakRtikhaMDa, gaNezakhaMDa ane kRSNa janma khaMDa, ema cAra khaMDo che. AmAMthI chellA kRSNa janma khaMDamAM zrIkRSNanI zrImad bhAgavata madana mohana mAlavidhacha tathA gAMdhIjI jevAne gokula ane vRMdAvana lIlAoe pAchaLathI paNa mugdha kyAM che. to bIjI bAjue sUra, paramAnaMdadAsa vagere spaSTa chApanA kavione paNa bhagavadArAdhanA mATe preraNA ApI che. (6) garuDa purANa: zrImad bhAgavatamAM kharekhara bhagavAna vyAsanI samAvibhASA ja che. tene mahimA anya padamapurANAdi purANamAM paNa tene mahimA galDa purANanuM vAcana maragArAra zekanA divasomAM thAya che varNavyA che. vedAntanA ane bhakitanA siMddhAMtane subhaga samaya paraMtu temAM kama pramANe gationAM varNana uparAMta jotiSazAstra, je bhAgavate siddha karyo che tevo bhAgyeja anyatra haze. vyAkaraNazAstra, vaidakavidyA, vividha ratnonAM nAma, prakAro vagere viSe carcA jovA maLe che. tihAsika mahAkAvya (7) zrImad bhAgavata: veidakALa pachI saMskRta bhASAmAM dhIme dhIme parivartane AvatA gayA ane saMskRtabhASA praziSTa patI cAlI vaidika saMrakRtanA pra. purANomAM sauthI kapriya ane gAmaDe gAmaDe paNa sAmAnya gane badale navA prayogo navA chaMdo ane navA bhASA prAge, nanA janatA sudhI jeno pracAra che tevuM purANu zrImad bhAgavata che. alaMkAro Ama aneka navInatAe jaNAvA lAgI. A gALe kaMI zrImad bhAgavata mahApurANa ane paramahaM sanI saMhitA kahI che. daza paMdara ke pacIsa vani na hato paNa seMkaDo varSo hato. bhagavAnamAM ananya paNe jenuM citta che tevA jJAnI paramahaMse zrI rAmAyaNa mahAbhArata ane pachI purAnI racanAo A yugamAM thaI zukadevajI, dattAtreya, RSabhadeva, vagerenAM cari ane bhakata paramahaMsa zrI aMbarISa, zrI gopIjane, prahalAdajI, dhruva vagerenAM rAmAyaNa mahAbhArata keI sAdhAra) mahAkAvyo nathI, saMskRtinAM caritre temAM che zrImad bhAgavatamAM kula 1800 zloko che ane vizALa pAyA para thayela vyApakamaMthane A kAvyono deha dhAraNuM tenI zailI prasanna, madhura, ane prasaMgAnukUla che. zrImad bhAgavata karyo. tatkAlIna yuganI aneka nAnI moTI samasyAonuM maMcana ane Jain Education Intemational
Page #665
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha teno niceDa temAM jaNAya che. bhAratanuM sarvAgINa jIvana darzana vaLI jyAM sudhI pRthvI para parvata vidhamAna haze ne saritAo ane tene ItihAsa A be graMthanA rUpamAM sadehe avataryA. vaheze tyAM sudhI tamAruM gAyeluM rAmacaritra lekomAM pravatiti bhAratavarSanA A baMne rASTrIya mahAkAvyo che. loka paraMparAmAM cAlI raheze. AvatI kathAo, upakathAo, ane ItihAsano temAM saMcaya che. yAvatsthAsyanci giraya : saritazca mahItale saMskRta sAhityanA ItihAsamAM A be graMthenuM sthAna samAdaraNIya ta vadrAmAyaNa kathA loke Su pracariSyati ? rahyuM che. Ama kADhajyamAta: zApane bleka sajA vizvane mAke rAmAyaNaH te varadAna nIvaDayuM ane A rAmAyaNe ja tulasIrAmAyaNa, kaMbalarAmaanuTupa chaMdanuM paheluM darzana karanAra maharSi vAlmikInI A yaNa, AnaMda rAmAyaNa vagere aneka rAnakathAone bhAratanA ghera ' ghera vahAvI. racanA bhAratIya saMskRtinA sarva Adarzone kAvyA rUpamAM mUrtimaMta kare che. bhAratIya janatAnA AcAra vicAra para A graMthanI Aja pazcimanA vidvAno mAne che ke bAlakAMDanA uttara bhAgathI uttarasudhI vyApa asara rahI che. aneka prANInuM teNe kalyANa karyuM kAMDa sudhInI kathA ja maharSi vAlmIkinI che. vaLI temaNe mAnya che * sa nA rASTrIya yuvAne tenA cetanA ke vAlmIkine mana rAma avatArI purUSa na hatA paNa Adarza a bhabhUta karyA che. maryAdA puruttama bhagavAna rAma tenA caritra- mAnava hatA. A badhI vAto ThIka che. temAM satyanuM pramANa nahinAyaka che. temAM 24000 zloko che e ane te (1) bAlakAMDa vata che. emanA maMtavyo upekSA karavA jevA che. (2) ayodhyAkAMDa (3) araNyakAMDa (4) kikindhAkAMDa (5) suMdarakAMDa (6) yu kAMDa (7) uttarakAMDa ema sAta vibhAgomAM vahecAyeluM che. rAmAyaNamAM caritracitraNa atizaya suMdara che. mAnavadharmanA A rAmAyagu thanuM vrattAMta paraMparAgata mAnyatA pramANe to rAme agiyAra mahAvratothI susaMpanna rAmanI pitRmAtRbhakita, niSkapaTa vaM mAnu caritre pragaTa karyA te pUrve A dRSTithI nihALIne varNavA- saraLatA, nircAja udAratA, bhaktavatsalatA, dharmapAlana pratye jAgayelA che. A rAmAyaNa bhagavAne vATimakie khUda bhagavAna rAmanA rUkatA, dazarathano rAmaprema, lakSmaNanI sevAvRtti, brahmacarya, sahanaputro lavakuzane bhaNaveluM ne temane amegA prasaMge yajJa zIlatA, svAbhAvika ugratA, bharatane apAra karUNarasa bharela sabhAmAM svayaM bhagavAna rAmanI sanmukha tenuM gAna kareluM. vyathAbhAva, ananya rAmabhakti, sItAnuM niSkalaMka pativrata, hanu mAnanI zuddha svAmIbhakita, vibhISaNanI zaraNAgati, rAvaNa jevAnI pahelA ekavAra maharSi vAlmIkie nAradane badhA guNothI Adarza zatrubhAvanA - A badhA janamohana ane manamohana che. yukata evo naracaMdramA pRthvI para koNa che ! evo prazna kare tenA prasaMgonA AlekhanamAM paNa vAlmIki rasasiddha mahAkavi che. uttaramAM nArade rAmacaritra saMbhaLAveluM pAchaLathI ekavAra tamasA ahoddhAra, jaTAyuvadha, kevaTa prasaMga, rAmabharata milApa, dazarathane nadIne kAMThe saMdhyAvaMdana karavA gayelA vAlmIkie tamasAnA jaLamAM dehotsarga, laMkAdahana vagere prasaMge mArmika che. keTalAka kavisama krIDA karatA kausa pakSIonA joDAmAMthI bANavaDe eka ne haNanAra ane rUDhio vA9mIkie ja sau pahelAM pADI che. thAyane zApa Apyo. A zApa zleka te ziSTa saMskRtano pahelo anuSTrapa. rAjamahAlayathI RSionI paNa kuTio, rAjanagarathI Azrama vano pavane, svayaMvarathI yuddhanAM varNana ane hRdayane bhIMjavatA, 1 li ha pratiSThAvanA zAzvatI satA : ! ya krauJca nithunAdeka babI : kAnamohitam / netromAMthI azrudhArAo vahAvatA hRdayavedhaka prasaMgothI laMkAdahana ane aMgadaviriTanA romahA jagADatA utejaka banAnAM AlenUtana IdanA AvikArathI RSi prasanna thavAne badale sApa- khanamAM vAlmIki saMpUrNapaNe siddhahasta nIvaDayA che. rUpe saravAthI vyathita thayA ne Azrama para AvI potAnA zApa ApavAnA kAryane nirdoSanuM daMDanAra pelA vyAdhanA AcaraNa jevuM ja rAmAyaNamAM mAnavadharmanA AdarzonI carama pariNati che chatAM mAnavA lAgyAM te samaye kamalayAni brahmA haMsavAhana para caDI pAtrane mAtra amUrta guNonA nUtanAma ja nathI banyA, paNa jIvatA temanA AzramamAM padhAryA ne RSine samAzvAsana ApatA kahevA jAgatA saraLa svAbhAvika mAnava hRdayenA dhaDakAravALA rahyA che lAgyAM "he RSi, tame prabudhdha thayA che te ciMtA choDI A tethI kauzayA rAmane vanamAM javA sIdhI ja anumati ApatAM nathI zApanA zlekane moTuM varadAna mAnI temAM ja rAmakathA varNavo. paNa pahelAM to kahe che ke " rAjA jeTalA gauravathI pUjya che tamAruM Adarzana prajavalita banaze tame je varNavazo te mithyA teTalI huM paNa tAre mATe pUjya chuM, huM tane rajA ApatI nathI. tAre vanamAM javAnuM nathI." vaLI lamaNuM to AkaruM chatAM kevuM nahi thAya. satya saMbhaLAve che-! "vaDile paNa je avaLA raste caDI gayelA na te vAganRtA kAvye kavidA bhaviSyati ? hoya, kAyA kAryane jANatA na hoya ane ubhAga gAmI hoya to kurU rAnakathAM puNyAM lokavadhAM maneora pAm ! temane zAsanamAM lAvavA ja ghaTe" jatA saraLa svAbha kAna mAnI temAM ciMtA choDI Jain Education Intemational For Private & Personal use only
Page #666
--------------------------------------------------------------------------
________________ 188 bhAratIya amitA Ama rAmAyaNe bhAratanI janatAne saMskAranAM pIyuSa pAyAM che., umerAtA, ane keTalIkavAranA punarAvartanothI mahAbhAratanuM kada kavione sAhityanAM pAraNe jhulAvyA che ane janatAne rAmanAma ghaNuM moDuM thaI gayuM eka vastu te sAcI lAge ja che ke mahAbhAratanA ane rAmabhakitanA sopAne caDAvI temane mATe mokSapurinA dhAra AjanA svarUpamAM ghaNuM umerAo dekhAya che. AmAMthI maLabhAga ane ughADI ApyA che. vAlmIkine vaMdanA karatAM keI kavie sAcuM ja umerAo judA tAravavA muzkela che. mahAbhAratamAM 18nI saMkhyAnuM bhAre mahatva che te sUcaka che kUjanta rAmarAmeti madhura madhurAkSaram / mahAbhAratamAM 18 parvo che kurUkSetranuM yuddha 18 divasa cAlyuM temAM Aruhya kavitAzAkhAM vande vAlmIkikokilama // 18 akSauhiNI senA laDatI hatI. bhagavad gItamAM (je mahAbhAratane eka bhAga che) 18 adhyAye che. mahAbhArata vartamAna mahAbhAratamAM eka lAkha zleka che ane Adiparva bhAratIya paraMparA pramANe parAzaraputra bhagavAna vedavyAse samaya sabhAparva, vanaparva, virATaparva, udyogaparva, bhISmaparva, droNapa, mahAbhAratanuM nirmANa karyuM, zrImad bhAgavatamAM spaSTa lakhyuM che karNaparva, zalya parve, sauptika parva, strI parva, zAMtiparva, anuzAsana parva, Azvamedhika parva, Azrama parva, mausala parva, mahAprAsthanika strI zUdra dvija bandhUnA trayI na zrutigocarA / parva, ane svargArohaNa parva AvA 18 pa che. A dareka parvane iti bhArata mAkhyAMna kRpayA muninA kRtam // keTalAka upaparvamAM vahecI nAkhela che. mahAbhAratane AkhyAna, Iti mahAbhAratamAM paNa lakhyuM che ke kaurava pAMDavonA yuddha pachI bhagavAna hAsa, vagere zabdo thI oLakhavAmAM Ave che. vyAse mahAbhArata racanA karI ane gaNapati tene lahiyA banyA, mahAbhAratane bhArata varmA "pAMcamo veda' kahela che. ApaNA paraMtu gaNapatie zarata karI ke " mArI kalama aTakavI na joIe" dezanA jJAnavijJAnane te mATe vizvakoza che. tenA mATe kahevAyuM che vyAse te zarata sAme bIjI zarata karI ke, " paraMtu Ape samajyA ke "je ahIM che te ja badhe che. ane je ahIM nathI te kayAMya vinAM kazuM lakhavuM nahi." gaNapatie te zarata svIkArI. bhagavAna nathI." kriApti tAnyatra caneAti 7 putravita tenI racanA pachI vyAsa jhapATAbaMdha lakhAvavA mAMDayA paNa amuka leAkanA mahAbhArate hajAro varSo sudhI cheka Aja paryata bhAratane samagra aMte thoDA loko evA ardhagahana ane kilaSTa banAvatA ke pradezanA kavio. ciMtaka, nATayakAro, saMte, upadezakone preraNA gaNapati te samajavA rahe teTalIvAramAM vedavyAsa jhaDapathI bIjA ApI che. rASTranA utthAna ane patananuM ane prajAnI atirika ke racI kADhatA. Ama mahAbhArata mATe kahevAya che ke tenA cetanAnA dhabakAranuM mahAbhAratamAM jIvaMta citraNa che. mahAbhAratamAM * jenuM Aje paNa laI AchI mAtra kapoLakapita daMtakathAo ja nathI, vaLI dhArmika graMthanI vidAne ja samajI zake che. jema mAtra temAM tattvajJAnanI carcA ja nathI paNa eka vidiyugathI pazcimanA vidvAnone AvaDo moTo graMtha eka ja vyakitane hAthe lakhAya sAtha sAhityamAM sacavAyela ane lokakaMThe cAlI Avela itihAsanI te azakaya lAge che pariNAme temaNe e tarka laDAvyuM che ke mahAbhA- lAlA | vAto vaNI levAmAM AvI che. AvA AkhyAmAM satyavratamanunI 2tanA AjanA svarupamAM ghaNI AvRttio umerAI haze ochAmAM ochI kathA, duSyanta zaku talAnI kathA, satyavAna sAvitrInI kathA, khela traNa AvRtti to temaNe mAnI ja che mULa vyAsanI racanA "jaya" racanA jaya vRtAMta, aMbarISanI kathA, vagere saMkhyAbaMdha vRtAMto gaNAvI zakAya " nAmanI haze ne temAM yuddhavana haze pachI vaizaMpAyane temAM vadhAro A uparAMta zAMtiparva, ane anuzAsana parva te mahAbhAratanAM karI 'bhArata AvRtti banAvI ane chevaTe sautie RSione je ratanAne bhaMDAra che. bhagavad gItA, viSNu sahastranAma, sanasujAkathA saMbhaLAvI te mahAbhAratanuM AjanuM svarUpa, Ama temanA mate tIya, vagere aneka amUlya to evAM che jene lIdhe bhAratamAM A vizaMpAyana ane sauti ne A graMthanI vRddhi mAM dhage moTo phALo che. mahAkAvya janatAnI zraddhAbhakitanuM pAtra banI rahela che. jJAnamAM, temanA mate mahAbhAratamAM mULa kaurava pAMDavonI kathA sAthe vRddhavyavahAramAM, pAtravidhAnamAM, alaMkAra samRddhimAM, vargananI sacoTatAmAM, rasa vaividhyamAM mahAbhArata anupamagraMtha che. mAtra bhAra(1) prAcIna kathA-upakathAo tamAM ja nahi, vizvanA sarvottama graMthamAM mahAbhArata caMcamaNi (2) brAhmaNa dharmane upayogI siddhAMto ne upaniSadane lagatA tarIke nirvivAda rIte AgavuM sthAna prApta karI zake temAM zaMkA siddhAMto nathI. duniyAnI keTalIya bhASAomAM tenA anuvAda thayA che. sarvi(3) sAdhu sanyAsIone upayogI vicAre ceta rUsamAM hamaNAM ja tene saMpUrNa anuvAda prasiddha thaze che, lalita komaLa kavitA ane gUDha adhyAbha, nisarganuM ramaNIya saudarya (4) rAjAonI vaMzAvaLIo ane yuddhanI viMbhISikA, A graMthamAM jevAM che tevA koI sthaLe nathI. (5) nIti kathAo "mahAbhArata bhAratanI rASTrIya saMpatti che ane tenA adhyayana (6) satyavAna sAvitrI jevA dhArmika AkhyAna vinA koI paNa bhAratavAsI pUrNa banI zake nahi. Jain Education Intemational
Page #667
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMskRta bhASA ane tenuM praziSTa sAhitya mAnavane peAtAnA vicArA, bhAveza, ane peAtAne thatIurmi e peAtAnI AsapAsanAM anya tevA ja mAnava prANIone pahoMcADIne tene sahabhAgI banAvavAnI vRtti thaI e bhASAnI utpatinuM kAraNa manAya che. A mATe teNe keTalAka dhvani karyAM kALa krame te dhvanienu sAtatya ane tenI dvArA asaMketeA taddana nizcita thayA tyAre e bhASA vadhu vyavasthita, vaijJAnika ane prakriyAonu paripakava rUpa pAmI. chellA keTalAka varSothI bhASAzAstranuM adhyayana zarU thayu che. A bhASAzAstra eka taraphathI prAga aitihAsika samayanA dhvanyAtmaka vyavahArAnu adhyayana kare che. teA khIjI bAjue saMskRta mAnavAnI prAcIna bhASAo, dezI prAkRta bhASA ane temAMthI pariNAmela AjanI bhASAvibhASAnA svarUponu adhyayana kare che bhAratamAM vAyavya sarahadethI Avela peAtAne Arya'-saMskAra saMpanna-kulIna tarIke eALakhAvatI prajAe praveza karyAM temanI dvArA saMskRta bhASA bhAratamAM AvI. rUDha arthamAM tA pANinIya niyamaadhdha bhASAne ja saMskRta kahevAmAM Ave che paraMtu bhASAzAstramAM tA pANinIya ane vaidika ane prakAranI bhASA mATe sa MskRta zabdanA prayAga thAya che. paMcanaMdanI ke saptasiMdhunI bhUmimAM prathama vaselA ane pachI gaMgA yamunAnA medAnamAM ne cheka madhya bhAratamAM samaya jatAM vistarela A prajAnI mULa vairdika bhASA ja meAlacAlanI bhASA haze ane temAM satata vikAsa ane tana thatAM pANinIya saMskRtane ja saMskRta bhASA gaNavI ane mULa vaidika bhASA lAka samUha mATe taddana aparicita gayela che. sa Jain Education Intemational bhAratamAM khelAtI A bhASAnu prAcIna ravarUpa RgvedamAM saMgRhita che. Rgveda ane te pachInA prAcInatama brAhmaNa graMthAnA adhyayanathI bhAratIya Arya bhAvAnA IrAnanI prAcIna bhASAnA saMbaMdhanuM ane te tenI tulanA dArA bhA-yuropIya bhASAnA saMbadhanuM jJAna thAya che. AjanA bhASA zAstranAM niSka parathI evuM jANavA maLe che ke Aya prajA jyAre potAnA nivAsasthAnamAM rahetI hatI tyAre eka ja prakAranI bhASA khelatI hatI. pachIthI tenI TALIe vividha pradezamAM vaheMcAI gaI tema tema bhASAnA kALakrame avanavA rUpo badalAyAM mULa prA. janArdana ja ve ane chatAM temAM keTaluM mULabhUta sAmya rahyuM A badhA mULamAM prathama bhA-yArapa bhASAkULa gaNAya che temAM dasa pradhAna zAkhAe che je vistAra bhayathI ahI darzAvela nathI, te pachI bhArata irAnI bhASA mULa gaNAya che ane chelle bhAratIya bhASAkULamAM vaidika saMskRta ane praziSTa saMskRtanA svarUpA adhyayananA viSayA che. vaidika saMskRtamAM saMhitA ane brAhmaNa graMthAnI racanA thai che ane praziSTa saMskRtamAM vAmIki rAmAyaNathI zarU karIne vizALa, sAhityanAM aneka vidha svarUpAnA bhaMDAra che, pANinie aSTAdhyAyInI racanA karI tyAra pachI saMskRtabhASAnuM svarUpa vadhu rUDhicusta, sthira ane zRMkhalAbahU prakAranuM thai gayuM. saMskRtanA sAhityane aneka kAla vibhAgamAM vahe`cI joi zakAya che. zrutikAla mAM saMhitA, brAhmaNa, AraNyaka ane upaniSadonu nirmANa thayuM. smRtikALamAM rAmAyaNa, mahAbhArata, purANA ane vedAMgAnI racanA thaI praziSTa sAhityanAM nATako, kAvyA, kathA akhyAyikAe vagerenI racanAe thai A sivAya saMskRtamAM dhama, artha, kAma, mekSa cAre puruSArthA paranA zAztra, Ayurveda, vagere viSayo paranA graMtha paNa racAyA. vaidika sAhitya, rAmAyaNu mahAbhArata, purAA ityAdinA pari caya eka alaga vibhAgamAM savistAra ApavAmAM Avela che. pariva-sakAnA ja paricaya karAvI zakAze. prastuta vibhAgamAM praziSTa sAhityamAMthI mahattvanI racanA ane paDe che thai pAiita:- maharSiM paNinie racale 'aSTAdhyAyI' nAmanA prasiddha benamUna vyAkaraNa graMtha uparAMta temanA nAme keTalAka anya sAhityakRti ane sukitasaMgrahA paNa carcAyA che. DA. phkaTa ane jarmana vidvAna pizela jevA paNa mAne che ke pANini mAtra zuSka zAstra jaDa vaivAkara na hatA paNa sarasa pa racanA karI zakanAra rasika kavi paNa hatA.rAjazekhare pANini nAM nAma para jAmavatI jaya nAmanuM kAvya batAvyuM che keTalAkanA mate te kAvya pAtAlavijaya paNa hAI zake " sadukti karNAmRta" nAmanA graMthamAM dAkSIputra tarIke ullekhAyela kavi paNa pANinI ja hovA joie. " suvRttatilaka '' nAmanA graMthamAM kSemendra pANininA upajAti nAmanA chaMda paranA prabhutvanI prazaMsA
Page #668
--------------------------------------------------------------------------
________________ * bhAratIya asmitA karI che. pANininA samaya vidyAnonA mRta pramArge svIsana ane kAvidhAnanI daSTie zrAne sarvottama gaNyuM che, joke vi pUrve 700 nA lagabhaga mAnavAmAM Ave che. pAvatInA samAgamananI saMskRta Ala kArikAe kaDaka Adeza canA karI che. saMskRtanA mahAkAvyA kayA rAbhAA mahAbhArata jevA pIcita bhUta kAvyonI apekSAo saMskRtanA anya mahAkAvyA amuka viziSTa racanA paddati dharAve che. temanuM kathAvastu mukhyatve rAmAyaNa mahAbhArata jevA itihAsa cacAnA upAdhAnA pathI davAyela athavA zajanA na heAya che. temAM zagI deya che. ATha gayI trIza saMgI sudhInA mahAkAvyo saskRtamAM racAyAM che. temanA prAraMbha AzIrvAda, namaskAra, :nirdeza vagerethI thAya che. temAM cAre purUSArthAMnuM varNana hoya che. meTe bhAge pIrAdAtta nAyaka hoya che. vAra ekavAnA dhA nAyA paN ya che. gAma, vIra, zAMtamAMthI koIpaNa eka A mukhya hoya che, anya rasonu paNa prasaMge pAta niSNu dAya che. nagaro, nApavI, parvatA, caMdra sUryAdinAM udyAna vidyAma, baghAnA, ratikrIDAo, vivAha, yuddha, dUtapramANu, nAyakAnAM abhyudayA, jaLakrIDA vagerenA gunA temAM taiya che. temAM eka ja satramAM eka ja cha' tAya che, satranA aMte dabAya che. koIvAra ekAda satramAM vividha chAnA prayogo paNa hoya che, sanuM nAma kacA viSaya parathI paDe che, sanA ane bhArvikakSAnuM mana doSa che, mahAkAvyanuM nAma kathAvastu ke nAyaka parathI bahudhA paDe che. saMskRtanA AlaMkArikoe mahAkAvyanA kaIka AvAM lakSago batA byA che. e vAta svIkAravI e ke sAta mahAkAyainAM mA lakSageA e kharekhara teA bAhya kalevaranAM lakSA che. mahAkAvyanA AtmA bA lakSAmAM nirdeza pAyela nathI. saMskRtanA mahAkavi emAM sudIpano karavAnI kalA su.khAvAthI dhAtunA bhAge AvelAM nA pavAra nA, ThAAbharelA ane bIbAM DhALa jaNAya che, vaLI ekabIjAthI AgaLa nIkaLI javAnI spardhAmAM bhAvei, bhAva, kahA, birDa vageree prazcita rUpa, kRtrima prAsaM racanAo, kilaSTapado vagerenI mehajALamAM saMskRta mahAkAvyanA AtmA ne mArI nAkhyA che. chatAM prAcIna bhAratIya rasattine A pAMDitya pU, a gauravabharyAM mahAkAvyA vadhu AkarSI gayelAM che. saMskRtamAM mukhya pAMca mahAkAvyA gaNAya che. paNa te sivAya anya mahAkAvyo paNa ghaNAM che. (1 kumArasaMbhava kavikula gurU kAlidAsa racita A mahAkAvya Ama te! sArasa tu che paDyuM vidyAnA pahelA ATha sarvAMne ja kAlidAsanI racanA mAne che. uttara dizAnA devatAtmA misanA bhagAvaLa thayuMnathI zarU thatA AA mahAkALamAM ziva pAvatInA vapna te temanA samAgamathI canArA kumAra kArtikeyanA janmanuM sUcana ATha saga sudhInI kathAA viSaya che. zivapAnanAM lagna uparAMta pAvanInu kriSa pAse javu vasaMta prAya, kAmadana, tirvijJApa, pArvatI nAM, cArInA rUpamAM pArvatInI parIkSA karavA gacelA zivano pAta sAthe saMvAda A badhA prasaMgo bahu ja suMdara rIte vavAyA che. pazcimanA vidvAnoe kAlidAsanAM be mahAkAvyomAMthI kAvyazailI ga (1) raghuvaMza karatuM A mahAkAvya mukhyatve teA rAmakathAnuM varNana karavAne ja IzvAkuvaMzanA dilIpathI agnivaSNu nAmanA rAjAonuM varNana uddeza dharAve che. temAM 9 saryAM che. dilIpanI gA--sevA ane khAna sapaLa, ghunA vizviya ane baudAya, jI rAjadhama nirUpaNa vAcakanA cittAtaMtrane vazIbhUta karI de che ane panIprema, rAmanI vAmukhI bhuta pratimA A mAnuM prAcIna bhAratIya rasane raghuvaMza vadhu gamyuM che. tenA upara 4 jeTalI TIkAe lakhAi che. (3) kIrAtAnuM nIyama svIsana 15nI mAsapAsamAM thayelA kario nAmano mahA rvize mahAbhAratamAM varNavAyela pazupAtra meLavavA mATe himA layamAM jaI ne tapayAM karIte Divane prasanna karatA arjunanI kayAne AdhAra lo che. A gAkAvyasananI vacamAM cupa che, kalApaNa ane bhAvapakSamAMthI bhAvinA bA mahAkAvyamAM kaLApaNe vadhu baLavAna cheka gaurava mATe bhArata paddhi che. nArIlepAkanI racanA dharAvatuM. A mahAkAvya kI jevA vidvAnanA mate kRrtima praNAtrikAAnA kAraNa dharAve che. vIrarasa ane anna na kAvyanI sthA mahAkAonAM bhAgamAM joya che. (4) zizu vadha : patrabhAge gujarAta pradezanA mAla ke binamALa pradezanA badha nAmanA paMDita kavinI A racanA anekavidha paDityathI pUrNa che. ekalA mAdhane bhavAthI ja kAvyazAstra, zabdazAstra, vyAkaraNa vagerainA pa MDita banI zakAya tevI mAnyatA mAdhavaSe che. mAdhanA vizupAlavadhanA navA abhyAsa karyA pachI saMskRtamAM krAi navA zabda rahetA nathI, ' "mAdhamAM traNe gu! che'' vagere prazasti vayanA mAdhanI A racanAne prApta thAya che. yudhiSThiranA rAjaya patta vakhate cerdi nareza zizupAlanA A bje karelA varSanI kathA mULa mahabhAratanI che, paNa kavie peAtAnI prakAMDa pratIsA vaDe A kAne bhadbhuta mama banAvyuM che. nAdha rAjaniti, kAmazAstra, vyAkaraNa, dazAstra, sAMkhya, yoga, joDhamAmAMsA, vedAMta, saMgIta vagere viSayonA matadAna karo evu bA mahAkAvya parathI spaSTa jaNAya che. mAnA samaya lagabhaga IsvIsana 67 thI AsapAsa gaNAya che. A mahAkAvya paNa bRhathI mAM 70 gaNAya che. (pa) naiSadhIya caritam - H sasana 1956thI 19ka AsapAsamAM ghauMmAM zrIya nAmanA kavinuM A mahAkAvya mahAbhAratanA nalepAkhyAna parathI
Page #669
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha 691 racAyuM che. A mahAkAvyamAM paNa kavitAnA kalApakSa para vadhu dhyAna (12) jAnakI haraNa:apAyuM che zRMgAranI vividha avasthAonuM mArmika varNana A mahAkAvyamAM che. zabda lAlitya, bhAvanIrUpaNa, kalpanA cAturya, vagere laMkAmAM thayelA kumAradAsa nAmanA rAjavi kavinI A kRti aneka dRSTie zrIharSanuM A kAvya vartamAna rasavRttine bhale Aka mULa to 25 sarganI hatI paNa hAla temAMthI 15 samAM maLe che. rSaka na jaNAya, to paNa noMdhapAtra siddhio dharAve che. A mahAkAvya paNa paraMparAgata prakAranuM che kavino samaya lagabhaga sAtamI AThamI sadIne che. (6) budha carita: (13) haravijaya:prasiddha bauddha paMDita azvaghoSanI kRti che. temane samaya IsvIsana 78 AsapAsa gaNAya che. dAzanIka hovA chatAM IsvIsana 855 thI 884 mAM thaI gayelA ratnAkara nAmanA apamAM kavinA ghaNA gugo che. kAlidAsanuM tema ghaNIvAra mahAkavinI A racanA saMskRta mahAkALyamAM sauthI moTI lagabhaga 50 saphaLa anukaraNa karyuM che. keTalAMka vidvAne tene kAlidAsa pahelAM saMganI che. AkAranI dRSTie ja nahi paNuM vyAkaraNa, nyAya, thayelA mAne che. azvadheSanA mahAkAvyamAM gautamabuddhanuM jIvana sI, kAmazAstra, rAjanIti, alaMkArazAstra vagerenA prabhutvanuM caritra vaNya viSaya che. sarasatA, prAsAdikatA, bhAvanirUpaNa azva- pradezanA A mahAkAvyamAM sthaLe sthaLe che. kavinI vidagdhatAe dhoSamAM paNa sArA pramANamAM dekhAya che. mAdhane jANe paDakAra pheMke che. kAvya kharekhara utkRSTa zAstrAbhyAsa pachInuM sarjana che. kAvyanAM guNe alabatta temAM bahu jaNAtA (7) sauMdarAnaMda: nathI. A mahAkAvya paNa azvavanI racanA che. azvaghoSanI (14-15) dayAzraya ane triviSTi zalAkA kavitA kalAmAM pracAranuM tattva ghaNIvAra kalA pakSane gauNa banAvI puruSacarita:de che. bauddha dharmanA pracAra mATe lakhAyeluM A mahAkAvya tethI ja bahu AdarapAtra banyuM nathI. kalikAla sarvajJa hemacaMdra AcAryanA be mahAkAvyomAMthI triSa STi zalAkA purUSa carita mahAkAvya mahAbhArata zailInuM saMvAda pradhAna (8) padhacuDAmaNa: bRhat kAvya che. temAM mukhya 63 nAyakonA vRttAMta uparAMta avAM. pahelAM brAhmaNa ane pachI bauddha dharmamAM gayelA budhelanI tara kathAo, lokabhogya suMdara zailI, AlaMkArikatA, ane sacoTatA A dasa sarganI racanAmAM azvo ane kAlidAsane prabhAva AgavAM lakSaNe che. jaina dharmanA purANa kakSAnA adbhuta graMca jaNAya che. tarIke A mahAkAvyane gaNavAmAM Ave che. dayAzraya kAvyamAM jaya siMha siddharAja ane rAjarSi kumArapAlanuM suMdara varNana che. mahA9) rAvaNajunIyama kavimAM dArzanika vidvAnane zobhe tevuM gAMbhIrya ane zAstrIya bhIma athavA bhImaka nAmanA pAMcamI zatAbdImAM thayelA kavinI payA paryAcana spaSTa jaNAya che. A racanA paraMparAgata lakSAvALI che temAM rAmakayA ane mahA saMskRtanA ladhukAvya bhArata kathA sAthe sAthe cAle che. gItikAvya-stotro (10) hayagrIvavadhaH saMskRtanA samRddha vADamayamAM mahAkAvya jema vipula pramANamAM bhaeNka nAmanA kavinuM A mahAkAvya hAlamAM upalabdha nathI che tema khaMDakAvyo athavA umiMgAtonI paraMparA paNa atizaya paNa sakitasaMgrahomAM tenA saMdarbhe maLe che. kAzmIranA mAtRgupta vipula che. lagabhaga sAtamI zatAbdIthI aDhAramI zatAbdI sudhI te namanA rAjAnA te Azrita haze evuM jaNAya che. AvAM ladhukAvyanuM sarjana avirata thayA kayuM', Aje paNa saM tamAM aitaracanAo, gIta, prazastio khUbaja saraLatAthI racAya (11) bhakTrikAvya: che. saMskRtanA A samRddha bhaMDAramAMthI ApaNe bahuja ceDA kA. ne paricaya ahIM karazuM. paraMtu te pahelAM umikA ya athavA A mahAkAvyanuM mULa nAma to rAvaNavadha che paNa valabhIpuramAM gItikAvyanAM lakSaNe AjanI AlecanA pramANe samajaNuM gItizrIdharasenanA samayamAM thayelA bhaTi kavi parathI kAvya paNa bhadi kAvya athavA kAmikAvyamAM hRdayanI rAgAtmaka bhAve dobaddha kAvya tarIke moTe bhAge oLakhAya che. A mahAkAvyane udde za rUpamAM bahAra Ave che. gItikAvyamAM gayetA hovI ja joIe. rAvaNavadhanI kathA varNavavA sAthe vyAkaraNazAstra zIkhavavAne che. chatAM AtmAnubhUtinuM pramANa, sukhadu:khanAM saMvedane ghaTanA tava kavi pote ja jaNAve che ke vaiyAkaraNa mATe to A kAvya dIpaka karatAM vadhu pramANamAM hoya tene urmikAvya kahe che. bhAva, laya, jevuM che paNa anya mATe aMdhanA hAthamAM darpaNa samAna che. vyaMjanA, rasAtmakatA ane AtmAbhivyakita tenAM AgavAM lakSa, Jain Education Intemational
Page #670
--------------------------------------------------------------------------
________________ 692 bhAratIya asmitA che. A prakAranAM kAvyanAM bIjA upavibhAga paNa ghaNuM che. khAsa hatusaMhArakarIne saMdezakAvya athavA zRMgAra kAvyo ane strotra racanAo athavA bhakita gIto e be mukhya prakAro che. zRMgArarasanA zreSTha kavi kAlidAse racela "RtusaMhAra' kAvyamAM bhAratIya atucakra ane tenI daMpatI para thatI asaranuM manohara meghadUta: varNana che. RtucakranuM vaividhya ane mAnavajIvana sAthe tene saha saMbaMdha darzAvatuM A viziSTa kAvya che. kavikula guru kAlidAsanuM A khaMDakAvya saMskRta sAhityanuM sarvotama ratna che. tenA anukaraNamAM lakhAyelA DhagalAbaMdha saMdeza zugAratilaka kAle ja tenI addabhuta lokapriyatA batAve che. gherAbhAvone samaya paNe vyakata karanArA, rasamatA maMdAkrAntA chaMdamAM bleke zleke kube- puSpabANatilaka ane rAkSasakAvya :- kAlidAsanA nAme ranA zApathI anaMgata mahimAvALe koI yakSa priyA virahamAM caDelI A traNe kRti Aje vidhAnamAM kAlidAsanI 2canAo tarIke mahAmuzkelIthI rAmagiri parvata para ATha mahinAo vItAvyA pachI mAnya nathI. pahelA baMne kAvyamAM saMyogazRMgAranA adbhuta sarasa aSADhanA prathama divase DhoLAvamAM vaprakrIDA karatA gajendranA samAM citro che. rAkSasakAvyamAM paNa zRMgArasanA vividha svarUpanuM varNana che. meghane joI priyAnA jIvanane bacAvavA saMdeza mokalavA tene anunaya kare che, ane meLe jANe ke tenI prArthanA svIkArI hoya tema rAmagi- amara zatakarithI alakA sudhInA mArgamAM AvatA parvata, nadIo, nagaro, vane pavane, khetare, naranArIonuM AThamA saikA pahelAM thayelA amaru athavA amaruka nAmanA hRdayaMgama varNana kare che ne chele alakAnagarI, pitAne AvAsa, potAnI vyathita priyatamAnuM rAjavI kavinA A kAvyagraMthamAM priyApriyatamanA suMdara vihAra citro citrAkarSaka rIte varNavelA che. kavitA kalAnI dRSTie paNa amara varNana karI chelle marmasparzI saMdeza saMbhaLAve che. medhadUtamAM AvatAM prakRtinAM zabdacitro paNa mAnavabhAvonAM spaMdana dharAvatAM, nAyaka zataka noMdhapAtra kRti che. nAyikA sAthe tadupatA dharAvatA jaNAya che. bhatRharinA traNa zatakeghaTakarpara kAvya : saMskRtamAM bhartuharinA zatakonuM sthAna aditIya lokapriyatAne vikramAdityanAM navaranemAM ghaTaka52 nAmanA kavinuM nAma paNa 12la che. temAM ya khAsa karIne nAtazatakanA lAkA sa kRta pramA saMbhaLAya che. ghaTakarpara kAbU para mahAbhAratane prabhAva jaNAya che. ene nihavA hoya che. vairAgyazatakamAM mAnavazarIranI kSaNabhaMguratA, dhaTaka pera kAvyamAM paNa urmi prANa, chaMdobaddha rasavatI prasAdIka saMsAranI kSudratA, sarvavastuonI bhayAvahatA ane vairAgyanuM abhayakAvya kalA dhyAna kheMce tevI che. chellA zlokamAM kavie jaNAvyuM va varNavela che. zRMgArazatakamAM paraMparAgata rIte strIpurUSamAM sarasa che ke pitAnI kRtithI zreSTha racanA koI karI Apaze to kavi tene zRMgAracitro che. mATe ghaTa (ghaDAnI) karpara (moTI ThIMkarI) mAM pANI lAvI deze. kAvyanuM nAma ane racapitAnuM nAma tyArathI ghaTakarpara nakkI thaI che caura paMcArikAgayuM. kAvyazAstranA prasiddha vidvAna abhinavagupta tenA para saMskRta bilhaNa nAmanA 11 8deg IsvIsanamAM thayelA kavie koI TIkA lakhI che te ja tene prabhAva batAvavA pUratuM che. rAjaputrI sAthe corIchUpIthI mANelA coryaratanuM udyAvi tAM vagere anya saMdeza kAvyo: zlokathI varNana che. kahevAya che ke A kAvya sAMbhaLyA pachI rAjAe tene sajAmAMthI mAphI ApI rAjaputrInA tenI sAthe lagna baMgALanA rAjA lakSmaNusenanA sabhApaMDita dheyI kavie pavana- karAvI Apelo. dUta, e ja samayanA avadhUtarAma yogInuM siddhadUta, paMdaramI zatAbdItA viSNudAsanuM madUta, sattaramI sadInA rUpasvAmInuM uddha zaMdeza, gIta geviMda :- e ja nAmanA caitanya mahAprabhunA ziSyarabha rUpasvAmInuM hemadUta, baMgALanA lakSamaNusena (bAramI sadI) nA samayamAM thayelA navamI zatAbdInA prAraMbha thayelA jinasenanuM pAzvabhyadaya, mahAkavi jayadeve zrI rAdhAkRSNanA praNayanI mAna, anunaya vagere paMdaramI zatAbdImAM thayelA vikrama kavinuM nimita." saragaNi avasthAonuM dezIrAgamAM gAya zakAya te rIte abhuta suMdara racita "zIlata' vagere jANItA che. taduparAMta vedAMtadezika veMkaTa. varNana karyuM che. tenI aSTapadIe Aje paNa maMdiramAM gavAya nAyajI 2cata "haMsa saMdeza', yApika 28 vAcaspatinuM 'bragadita che. pazcimanA vidyAnee paNa tenI khUba ja prazaMsA karI che. ane hajI hamaNAja thoDA varSo pUrve racAyela jodhapura nivAsI dazAvatAralIlA, lalita lavaMga latA vagere aSTapadIo laya, zabda kavi nityAnaMda zAstrInuM "hanumatadUta' kAvya paNa prasiddha che. lAlitya, mAdhurya rasAbhaktA vagere guNethI paripUrNa che. Jain Education Intemational
Page #671
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha 693 saMskRtanA staMtra kAvya AcArya zaMkaranA strota:cheka vedakALathI ja paramatatva sAthe jIvAtmAno saMbaMdha sthA suprasiddha AcArya AdizaMkaranA nAme saMkhyAbaMdha stotra pita karanAra Izvarastavane racavAnAM zarU thayelA gaNAvI zakAya. jovA maLe che. temAMthI AcAryazrInI potAnI racanAo keTalI haze stotrakAmAM paNa aneka prakAre jovA maLe che. keTalAMkamAM para te nakakI karavuM muzkela che paNa kanakadhArAstava, saudarya laharI, mAtmAnA sahastra ke aSTottarazata nAma hoya che, keTalAMkamAM svarUpa lagAmati stotra namadASTaka SaTapadI. zivaaparAdhakSamApana, ke lIlA varNana hoya che, keTalAka upadeza pradhAna hoya che, keTalAMkamAM A devI aparAdha kSamApana, ane keTalAka vedAMtasto zabda saudarya, zaraNAgatane ArtabhAva gadgad zabdomAM vyakta thAya che, keTalAMka nAda sautha, bhAvavAhitA ane prema bharyA sacoTa udgArAne kAraNe mAnasa pacAranAM te bIje vaLI mahimA varNananAM stotro paNa hoya to te che. nIce saMskRtanA ati prasiddha stotromAMthI keTalAkato paricaya ja mAtra Apela che. rasadarzana karAvavA mATe anya svataMtra lekhanI AcArya rAmAnujanA sto:jarUra paDe che. viziSTatA ta saMpradAyanA zrI yamunAcAryanA caturlokI ane zyAmalAdaMDakaH tetrarana pachI AcArya bhagavAna rAmAnuje zaraNAgati gai, vikuMTha gadya ane zrIraMga gadya nAmanA bahuja suMdara gadhastotro lakhyAM che. te kAlidAsanA nAme caDela A kRtimAM kAvyatattva bahu utkRSTa ja saMpradAyanA zrI valyAMke varadarAja stava ane suMdarabAhu stava jevA kavitA nathI paNuM bhAvatatva prabaLa che. sarasa stotro racyAM che. A uparAMta paNa rAmAnuja saMpradAyamAM gaMDastaMtragAthA - ANavaMdArastota, zrI raMgarAjaoNta, zrI guNaratnakeza vagere prasiddha azvaghoSa jevA dArzanike lakhela A stotramAM pragADha bhakti bhAva karatAM dArzanika tattva vadhu dekhAya che. be rAjavI kavionAM prasiddha stutro: bhagavAna zivanA gaNa gaNAyelA kAzmIranA rAjA puSpada te kalyANumaMdira stotra : ( sAtamI zatAbdI) ziva mahimna strota lakhyuM che. A stotranI bhASA lI prauDha ane atizaya gahana gaMbhIra che. temAM zivanI jainadharmanA atyaMta sukumAra bhAvothI yukta, ane lalita sarvAtizayatA, brahmatattva tarIke nirUpaNa, rAvaNane pAdAMguSThathI dabAmanoharabhASAmAM lakhAyela A stotranA kavi prakhyAta siddhasena vavAnI, putrI para mohita brahmAne sajA karavAnI, tripurane mAravAnI divAkara che. harinAM lesana rU5 kamalanI bheTathI prasanna thaI bhakitane ja cakrarUpa bhakatAmara stotra : banAvavAnI lIlAonAM subhaga varNana stotramAM che. stotranA aMte badalAtA chaMda paNa kavinuM chaMda prabhutva siddha kare che. bIjuM stotra mAnatuMgAcAryajI racita A bhaktAmara stotranuM nAma prathama che keralanA rAjavI kulazekhara rAjAnuM "mukuMda mAlA" stotra. araviMda zlekanA prathama zabda parathI paDayuM che. AdinAtha bhagavAna RSabhadeva lAcana zizagepa vRMdAvana dhIpa zrIkRSNanI bhakitamAM hRdayaMgama nI stutI karatA A stotrane jainadharmanAM ka9pavRkSa jevA mahImAvALuM madhara zailImAM lakhAyeluM stotra atizaya prasiddha che, kavi prabhunA gaNavAmAM Avela che. AkhuM taitra namratA, sadbhAva, prAsAdikatA valabha, varada, dayApara, bhakitapriya vagere nAma da va khelatA ja ane alaMkAra samRddha che. rahevA Icche che. kavine dharma, artha, kAma, mokSa ekemAM zradhdhA nathI, suryazataka kavi to zrIkRSNa caraNAraviMdamAM janmajanmAMtamAM nizcala bhakiMta ja mAge che. A stotramAM paNa chaMda parivartana bhAva parivartana samrATa harSanA gvAzrita ane bANanA zvasura mayUre pitAne sAthe subhaga samanvaya sAthe che. koDha maTADavA sUryazatakanI racanA karelI che. kavinI vAgvidagdhatA ene bhavya zabdaTA kAvyamAM dekhAya che. kRSNa karNAmRtaH lIlAzuka athavA saMbhavata : bilvamaMgalanI racanA manAyela caMDIzataka - A zleka viSNune parama priya che. temAM bhAgavatano spaSTa prabhAva potAnA svamUra mayUranA sUryazataka sAthe spardhAmAM utaravA varatAya che. kahevAya che ke pitAnA hAtha kApIne caMDIzataka racI bANunaH caMDIne prasanna karI pitAnA hAtha pUrvavata karelA varNAnuprAsa ane AcArya valabhanAM ane puSTi mArganAM stotra:zabdAnuprAsathI opatA A strotamAM bhAdrake bahu prabaLa banI AMdhra pradezanA vatanI paNa moTe bhAge kAzI kSetra AsapAsamAM zakyo nathI. aDelamAM rahelA zuddhAta vedAMtanA prabaMdhaka AcArya valabhanAM Jain Education Intemational
Page #672
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratIya asmitA yamunASTaka, madhurASTaka, catuHsphoko, kRSNAzraya, puruSotama sahastranAma, harSacarita :vagere jANItAM stotro che temanA ditIya putra zrI prabhucaraNa viThale mahAkavi bANa bhaTTanI A akhyAyikAmAM bANe potAnA pUvanI rAna sarvottama', gokulATaSka, bhujaMga prayAta aSTaka, lalita tribhaMga pitAnI bAlyavasthA, mastayauvana dazA nAM paribhramaNa ane dhRSTastotra, vagere prasiddha che. tAo tathA tyArabAda samrATa harSanA paricayamAM AvyA pachI nArAyaNIyam susthira thayelA pote varNavela prabhAkara vardhana ane tenA kaniSTha putra harSavardhananAM caritranuM savistara varNana karyuM che. A kRti keralanA mepaththaravAsI kavi nArAyaNa bhaTTane bhagavAne pitAnI apUrNa che. paraMtu temAM tatakAlina bhAratavarSanuM, suMdara citra che, bhAgavata purANunI lIlAonAM pratyakSa darzana karAvelAM te samaye pragaTa vaLI graMthAraMbhe kavie potAnA pUrvasUrionI karelI prazAsta thayeluM nArAyaNIyama' stotra zailI, chaMda, tatvanirUpaNa, vagere aneka saMskRta sAhityanA anya kavionI kAla gaNanA ke kRti paricayamAM prakAranA vaividhyavALuM che. bahu upayogI nIvaDela che. paMDitarAja jaganAthanAM laharI stotro: kAdaMbarIIsvIsana 1590 thI 165 nI AsapAsamAM thayela paMDita mahAkavi bANa bhadanI A racanA saMskRta sAhityamAM uttama, ziromaNI jagannAthanAM lakSmI laharI, karuNA laharI, sudhA kapriya racanAomAM gaNAya che. caMdrApIDa ane puMDarIkanAM traNa laharI ane gaMgAlaharI vagere strotro prasiddha che. AmAM paNa traNa jamonI kathA temAM gUMthAyelI che. kAdaMbarInA be bhAga che. gaMgA laharI sauthI vizeSa prakhyAta che. gaMgA pravAha jevA sphaTika pUrvAdha je bANanI pitAnI racanA che te kathAnakane be tRtayAMza samA nitAMta zuddha kavinAM hRdayamAMthI nIkaLelA zlokamAM gaMgA bhANa roke che. pAchaLanA uttarArdhanI racanA bANabhaTTanA putra puli danI mahimA, paurANika saMdarbho, niSkapaTa bhakitabhAva, sahaja saraLatA gaNAya che. A graMtha aneka prakAranI selIothI bharapura che. dekhAya che. keIe tene saMskRta rasayamunAnA tIra parano tAjamahela kahela che kathA - AkhyAyikA to koIe kAdaMbarIne raulIonI citrazALA kahela che. viMdhyAcaLanuM jaMgala; accheda sarevara, jAbAli muni, viraha vyathita mahAtA, saMskRta bhASAmAM anya bhASAonI jema gadyanuM kheDANa pAchaLathI vagere aneka varNane kAdaMbarInuM gaurava che. kAdaMbarI mATe ja thayuM che. ojasvitA ane samAsa bahulatAne saMskRta gadyanAM lekarAra camatkRtithI bharela rasikajanAne AhAranuM sukha paNa bhAvartaka lakSaNo gaNAvI zakAya, je ke alaMkAronI paraMparA, saM kula bhUlavADI denAra madhuramAdaka madirA che. ne kilaSTa vAkayaracanA, saMdhi samAsanI bahulatA, vagerene kAraNe saMskRta gadya sAmAnya jana sahathI dUra gayuM hoya te spaSTa che. ItihAsakathAnAM kAvyo saMskRtamAM prabhAvapUrNa gagharacanA karanArAomAM daMDI, bANa, subaMdhu traNanI gaNanA thAya che. prAcIna bhAratamAM lagabhaga badhA ja sAhityaprakAra ane zAstrIya graMthanuM nirmANa thayuM che paNa AjanA arthamAM jene zuddha ItidazakumAra caritamU: hAsa kahevAya che tevA graMthanI racanA thaI nathI. rAmAyaNa mahA daMDInI A racanAmAM dasakumAronA romAMcaka, kutUhala pUrNa bhAratane ke purAne ja ItihAsa kahevAmAM Ave che. te pachInA sAhasenuM varNana che. temA abhutarasa; rAjanItinuM gUDha nirUpaNa, lakhAyelA etihAsika graMthomAM paNa ItihAsa karatAM ka9panA kAmazAstranAM rahasya, ane sauthI vizeSa to sAmAnya janatAnA vaibhava ane varNana prAdhAnya vizeSa che. saMskRtanA bahuja svarUpa harSazoka, vagerenuM saphaLa Alekhana che. tatkAlIna bhAratavarSane dAna ItihAsa kAvyono paricaya A pramANe che. sAmAjika abhyAsa karavA mATe paNa dazakumAra carita upagI prathA (1) navasAhasaka caritamUche. zrI baladeva upAdhyAya kahe che tema "STihAsya ne madhura bhaMga ne" temAM samazraya che. ThaMDInuM gadya vyavahAru, pravAhapUrNa ane rAjA muMjanA sabhAkavi padmagupta parimale dhArA nagarInA sajIva che. prasiddha bhoja rAjavInA pitA siMdhurAja (navasAhasaka)nA rAziprabhA nAmanI kanyA sAthenA lagnanI vAta AmA varNavI che. A padhabaddha vAsavadatta : racanAmAM aDhAra saga che 12mA sagamAM pUrvavata paramAra rAjAsubaMdhunI A eka ja kRti che. A gadyakathA kavi kalpita che. enuM varNana che. taddana sAdhAraNa gaNAya tevI vArtAne subaMdhue varNananA sahAre manahara banAvela che. kathAvastu ke pAtrAlekhana karatAM zleSapUNa, vaidabhaulInA A kAvyagraMcathI kAlidAsanI yAda AvI jAya alaMkRta, itihAsa pUrAnA saMketothI bharapUra varNana vaDe A che. mammaTa jevA AlaMkArike kAvyaprakAzamAM tenAM udAharaNa racanA paMDitomAM AdarapAtra banI che. ApyAM che e ja tene samAdara sUcave che. Jain Education Intemational For Private & Personal use only
Page #673
--------------------------------------------------------------------------
________________ mRtigra ca 695 (2) vikramAMkadeva caritamU paMcataMtranI ja phalIpara ne ghaNuM kharuM tenI ja vArtA mAMDaNI para racAyela hitopadeza graMthanI racanA lagabhaga 14 mAM saikAmAM mahAkavi bihaNa racita aDhAra sargane A kAvyamAM dakSiNa nArAyaNa paMDite karI che tenAM cAra pariccheda che mitralAma, sudrabhAratanA cAlukya vaMzanA vikramAditya chAnuM temaja tenA pUrvajonuM bheda, sabdhi ane vigraha. hitopaderAnI racanA saraLa bhASAmAM thaI suMdara varNana che. A graMthamAM ItihAsa tattva ane vidarbha lInuM che tethI Aje paNa zarUAtanA saMskRtazikSaNamAM hitopadezanI kAvya tattva baMnene sarasa samanvaya che. kathAo hoya che. rAjataraMgiNI: bRhatkathA :kalhaNa racita A graMtha kAzmIranA rAjanaitika, sAmAjika, Arthika ane bhaugolika vyavasthAnA jJAna mATe khUba mahatvane guNuya nAmanA lekhake paizAcI nAmanI prAkRtabhASAmAM A graMtha che. kahaNa pote susamRddha parivAramAM ucharyA hovAthI, ane manAra ja 'meka kathAo lakhelI. A kathA upadeza pradhAna nathI. pitA caNapaka te samayanA kAzmIra nareza hAMnA amAtya hovAthI Aje tenAM budhasvAmIkRta bRhakayA zloka saMgraha, kSemendrakRta kalhaNane rAjanaitika saMdhane pUro anubhava hato. rAjataraMgiNI bRhakathAmaMjarI ane somadevakRta kayA saritsAgara A traNa saMskRta graMthamAM ATha taraMge che temAM A taraMga graMthanA ardhA bhANa saM karaze maLe che. A badhAmAM kayuM mULa kapAne sauthI vaphAdAra jeTaluM che. kahaNe cheka paurANika yugathI potAnA bAramA saikA haze te nakakI karavuM muzkela che paraMtu somadevane kathA saritasAgara sudhInA kAzmIranA itihAsane varNavavA prayatna karyA che. paNa prAraM. graMtha to kayA pravAhane sacoTatAthI ne saraLatAthI Alekhato majAno bhanA varNanamAM etihAsika sAmagrI vizeSa prApta na hovAthI te ka95nA pradhAna vadhu jaNAya che. kahaNa pite pratyabhijJA darzananA vetAla pacaviMzati:sauva hovA chatAM zaiva tAMtrikanI kuratA ane aora upAsanAne vakhoDI kADhI che; vaLI bauddha chananI paNa upekSA karI nathI. kAzmIrI jabhaladarAnI vetAla paMcaviMzatinI kathAo paNa bRhatkathAmAM hovA chatAM potAnA pradezavAsIonAM guga ane maryAdAo baMne haze tevuM jaNAya che. A vArtAo bahuja rasika, kutuhalathI te batAve che. samaya graMtha kAvyanI daSTie paze saraLa sarasa che. bharelI ane buddhi vardhaka che. kumArapAla caritaH vikama carita:AcArya hemacaMdra gujarAtanA solaMkI rAjuonAM ne khAsa tenuM muLanAma te siMhAsana dAtri zikA che. tenI uttara karIne kumArapAlanAM caritrane A graMthamAM Alekhela che. prAraMbhanA dakSiNa be prakAranI vAcanAo maLe che. te baMnemAM taphAvata paNa vIza sagara saMskRtamAM ne pachInA ATha prAkRtamAM che. baMne bhASAnA sAre eve che. vAta suMdara ne manoraMjana pUrNa che. vyAkaraNanA udAharaNo paNa temAM che tethI prastuta graMthane dayAzraya prabaMdha ciMtAmaNI:kAvya kahe che. IsvIsana 130pamAM jena suri merUtuMgAcAryo vardhamAnapura nItisthA ane vArtA gra nagaramAM tenI racanA karI che. temAM pAMca khaMDa che. pahelA khaMDamAM paMcataMtra: vima, sAta vAhana, guMja vagerenAM caritra che. bIjAmAM dhArAnaga rInA bhojanI viSe vAto che. trIjAmAM siddharAja jayasiMha vagerenI paMcataMtra prAcIna bhAratano maulika kayA graMtha che. tenAM bhinna lita che. cothAmAM viradhavaLa ane tenA maMtrI vatupAla tejapALanI bhinna bhASAomAM saMskaraNA thayA che. paMcataMtranuM mULa sthAna kathAo che pAMcamAmAM lakSmagusena, varAhamihira, bhartuhari vagerenI kAzmIra che. IsavIsana pa3 mAM to lagabhaga tene IrAnamAM pahelavI kathAo che. bhASAmAM zeravAM bAdazAhanA samayamAM anuvAda thayeluM. IsvIsana 560 mAM tene sIriyana bhASAmAM eka khristI pAdarIe anuvAda praba dha koza:karela. paMcataMtramAM pAMca taMtra che- mitrabheda, mitralAbha, sadhi vigraha, labdha praNAza ane aparIkSita kAraka dakSiNanA amara kIti rAjazekharanA A graMthamAM 24 prasiddha puruSonAM caritra varNavAyA che. temAM ItihAsanuM pramANa bahu ja ochuM ane lokakathAnuM tattva nAmanA rAjAnA mukha putrone viSNuzarmA nAmanA gurUe A vArtA adhika dekhAya che. temAMthI keTalAka jaina dharmanA AcAryo, keTalAka enI racanAthI leka-zAstramAM pAraMgata banAvI dIdhA paMcataMtranI kayAne uddeza Ama nItizakSaNano che. jaina gRha, keTalAka kavio ne keTalAka rAjAonAM caritro che. A sivAya bauddha jAtakonA graMthonA ullekha ahIM abhipreta hitepadeza : nathI. Jain Education Intemational For Private & Personal use only
Page #674
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratIya amitA bheja prabaMdha: A graMthanI racanA vicitra prakAranI che. temAM judA judA samaye thayelA kavione dhArAnagarInA bhejanA Azrita batAvI temanI vAkapaTutA ane pratyutpannamatinAM kAvyAtmaka dRSTAnta ApavAmAM Avela che. tene lekhaka balALa che. tene racanAkALa soLamo zaike gaNAya che. saMskRta nATaka saMskRtamAM "kAvya' zabdano artha dha vizALa che. kAvya eTale mAtra padya ja nathI paNa rasAtmaka vizALa vADamaya che. kAvyanA be mukhya prakAromAM dRzya kAvya mAtra zravaNa ke vAcanane viSaya che. dRzya kAyanA paNa ghaNA prakAra che. mukhya prakAra che rUpaka ane uparUpaka a bhanaya karanAra vyakita potAnA upara amuka anya paurANika ke etihAsika pAtranuM AropaNa karI te rIte raMgabhUmi para abhinaya kare che tethI tene rUpaka kahe che. rUpakonA dasa prakAra che temAMthI mukhya "nATaka kahevAya che. saMskRta sAhityamAM nATakanI utpattino itihAsa ghaNe rasika ane prAcIna che. pazcimanA keTalAka vidAnAe "yavanikA' jevA zabda parathI saMskRta nATakane grIsa ke remanI bheTa gaNI che paNa e vAta barAbara lAgatI nathI sahita tera nATakonuM AkhuM nATakacakra anaHzayanam graMthamALAmAM prakAzita karI tene bhAsanAM nATaka tarIke siddha karavA prayatna karyo. saMskRtanA vidvAnomAM bhAre halacala macI gaI ane be pakSe paDI gayA. A nATaka bhAsanAM che ke nahi te viSe paraspara dalIle cAlI. evAmAM vaLI bhAsaracita eka navuM nATaka "yajJaphala..." saurASTramAMthI bahAra paDayuM paNa tene vidvAnoe parIkSA pachI bhAsanuM nATaka gayuM nahi. te sivAyanA tera nATakane moTebhAge have bhAsanAM nATaka tarIke svIkAravAmAM Ave che. bhAsanA nATaka viSaya pramANe nIce pramANe vagIkaraNa dharAve che. () rAmakathA para AdhAritaH-(1) pratimAnATaka 2) abhi pika nATaka (3) mahAbhArata para AdhArita:-(3) paMcataMtra, (4) madhyama vyAga (5) umaMga (6) dUta ghaTakaca, (1) karNa para (8) dUtavAkaya. () bhagavata AdhArita :-(9) bAlacarita (gha) lakathA para Azrita:- 10) daridra cArUda (11 avimAraka (4) udayanakathA para racita :- (12) svapnavAsavadarAma (13) pratijJAmaugadharAmaNa, bhAratanA nATayazAstra pramANe RgredamAMthI vArtA, yajurvedamAMthI A badhAmAM prAcIna paraMparA sAcuM ja jaNAve che ke viveabhinaya, sAmavedamAMthI saMgIta ane atharvavedamAMthI rasa laIne cakonI agni parIkSAmAM svapnavAsavadattAma dahana pAmyuM nathI. bharata munie nATayazAstra banAvyuM ane Idra vijya nATaka apsarAo bhAsanAM nATakomAM samAjanA bhinnabhinna rataranA mAno Ave che dvArA bhajavAvyuM paNa " e humalo karavAthI nATayagRhanI racanA tethI nATakamAM vaividhya sArA prama NamAM che. A badhA nATakamAM caI pAchaLathI "tripu deha' nAmaka Dima ane samavakAra prakAranuM ghaNe khare aMze abhinayakSama che. pAtronA saMvAda paNa pAtrAnusArI "samudra maMthana" bhajavAyAM. sajIva ane pramANamAM TUMkA che. pratijJA jevA rAmakathAnA nATakamAM ke ubhaMga jevA nATakamAM lekhake samAjamAM hIna ke duSTa gaNAyelA A vAta nATaya vidhAnI prAcInatA darzAve che. game tema hoya vedanA saMvAda sUkato paNi saramAM saMvAda, vizvAmitra nadI kaMkayI, duryodhana jevA pAtrone samabhAvathI rajU karI temane nyAya saMvAda, yama yamI saMvAda vageremAM ja nATakanAM bIja samAyelAM che. apAvavA prayatna karyo che. madhyama vyAga jeva. nATakamAM lekhake pAtro mahAbhAratanAM lIdhA che paNa kathAvastu taddana maulika ApyuM saMskRtanA vaidika yugamAM paNa ghaNA divasenAM yajJa mahotsavamAM che. bhAsanAM nATakonI eka bIjI vizeSatA e che ke temAM bhAratapaNa dvizrAmanA samaye nAnA saMvAdo abhinIta thatA haze ema muninA nATyazAstramAM pratibaMdhita keTalAMka dRzyo batAvyAM che paNa mAnavA kAraNuM che. rAjAo ane dhartikene tyAM paNa nATayagRhamAM Ane lekhakanuM krAMtikArI mAnasa gaNavA karatAM teno samaya prAcIna nATako bhajavAtA rahyA haze ema mAnavA pUrA kAraNo che. saMskR- gaNAvo vadhu susaMgata nIvaDaze. bhAsanAM nATaka mAM svarUpa vaividhya tanA prAcInatama nATake hAla maLatA nathI kAlidAsa jevA e ane vividha rane prAge paNa noMdhapAtra che. zailI sAmAnya rIte ullekhela bhAse, saumila, karviSatra vageremAMthI bhAsanA nAyake pravAhI ne saraLa che. dareka nATakanuM athana ApavA mATe mahAmuzkelIthI maLI AvyA che temAM paNa varSo sudhI viAda cAlyo avakAza nathI. have badhA viMdAno tene bhAsanAM nATaka tarIke svIkAre che. kAlidAsanAM nATaka:bhAsanAM nATaka : kavikulaguru kavi kAlIdAsanI pratibhA jevI mahAkAvya ane bhAsanuM nAma kAlidAsa, bANa, rAjazekhara vagerenI kRtiomAM khaMDa kAvyamAM sarvoparI che tevI ja nATakanA kSetre paNa gaNAvI prazaMsA pUrvaka levAmAM AveluM paNa bhAsanAM nATako lUpta thayelA. zakAya. paM. baladeva upAdhyAya sAcuM kahe che - "kAlidAsanAM saMsAra I. sa. 1912 mAM 5. TI. gaNapatizAstrIe svapnavAsavadattama viSayaka dIrdha anubhavo ane lekavyavahAranI UMDI pravINatA temanA Jain Education Intemational
Page #675
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigra tha nATakomAM dekhAya che teo mAnava hRdayanI vibhinna paristhitiomAM kAthAdamAM mRchakaTika nATakanA zloka udAharaNarUpe jovA maLI uddabhavatI vRttionuM citraNuM lekavyavahAranI pUrNa sAthe pUrNa che. AthI zudrakano samaya IsavIsananI chaThThI ke sAtamI sadI hAvI samanvayathI kare che. temanAM traNa nATako che joIe. mRcchakaTika 10 aMkanuM nATaka che. saMskRta sAhityamAM (1) mAlavikAgnimitraH- zuMga vaMzanA agnimitrano mAlavikA mRchakaTika eka viziSTa nATaka che. temAM cArUdatta ane vasaMtasenAnI sAthene prApya aMtaHpuranA tIkSaNa ane ISyaryA vAtAvaraNamAM kevI praNayakathA sAthe ja pAlaka nAmanA rAjAne mArIne Ayeka rAjyarIte vikasita thaI saphaLatA pAme che. tenuM kavie suMdara citraNa kAMti sarjI gAdI para bese che. Ama praNaya ane rAjyakrAMtinI kayA sAthe sAya cAle che. vaLI temAM zivalika ane madanikAnA ApyuM che. praNayanI bIjI kathA paNa maLa kathA sAthe saMkaLAyelI che. nATakanI (2) vikramorvazIyama- kadamAM ane zatapatha brAhmaNamAM eka dhyAna kheMce tevI vizeSatA e che ke temAM govALa, cAra, varNavela pururavA ane urvazInA kAmuka prayanuM kathAvastu prastuta jugArI, bhikhu, gaNika, ceTI vagere aneka varganA pAtro Ave karI kAlidAse uddAma vAsanA umatAnuM pariNAma lAve che te che. A nATakamAM nATayazAstranAM sUcana pramANe jAtrAnusAra sAta batAvyuM che. sAta prakAranI prAkRta bhASAone upayoga karavAmAM AvyuM che. (3). abhijJAna zAMkutalama - vizvavidyuta A nATakamAM duSyanta je bhAgye ja saMskRta nATakamAM kayAMya haze. zRMgArarasa uparAMta zaMkutalAnA pAyIva praNeyane virahAgnimAM vizaddha karI svargIya abhuta, vIra, vagere anya rasanuM nirUpaNuM paNa khUba suMdara rIte -divya tho batAvela che. pazcimanA vidvAnoe paNa A nATakanI thayuM che. pAtrAlekhana atyaMta suMdara, sajIva ane cittataMtrane pakaDI muktakaMThe prazaMsA karI che. bhAratIya AlocanA e te kAvyamAM nATaka rAkhe tevuM che. cArUdatta ane vasaMtasenA jevA mukhya pAtro uparAMta ramya ane temAM paNa zAkuMtala ramya evo abhiprAya batAvyo che. vIlaka, kAra, Ayaka, madanikA vidUSaka vagerenAM pAtra paNa ghaNAM saviliyama jose sau prathama pazcimane teno paricaya karAvyuM ane AkarSaka ane saceTa che. za TrakanA samayanI sAmAjika paristhitinuM jamIna mahAkavi geTe to tene mAthA para mUkI nArayA. temaNe zAkata- soga darzana paNa nATakamAM addabhuta sarasa rIte kavie karyuM che. lanI prazasti karatu eka sarasa kAvya paNa racyuM che. zAkuMtala mAtra harSavardhananI nATayatrI-- .. bhAratanuM ja sarvottama nATaka che evuM nathI paNa vizvasAhityamAM ne paNa kaniSThikAdhiSThita prathama paMktinI sAhitya kRtiomAM mokhare samrATa harSanI traNa racanAo vize pazcimanA ane keTalAka sthAna dharAve che. bhAratIya vidvAnonA manamAM bhAre saMdeha pravarte che. keTalAka te vizAkha dAnuM mudrArAkSasa nATaka: evuM paNa mAnA prerAyA che ke A racanAo bANabhaTTa ke kaI dhAvaka nAmanA kavinI haze je temaNe pitAnA svAmI AzrayadAtAne saMskRta sAhityamAM praNayakathA para Azrita nATakonI saMkhyA nAme caDAvela haze. paraMtu e bhUlavuM na joIe ke samrATa athavA jyAre ativizALa che. tyAre AvI eka vidhatAmAM mudrArAkSasa rAjA banavAthI anya pratibhA kuMThita thaI jatI nathI. vaLI nATaka caMdragupta mauryanA samayanA ItihAsa para mahAmuni ne prakhara bANanI zailI ja hanI racanAone jarA ye maLatI nathI. atyArAjanItijJa cANakayanI kUTanItinuM kathAvastu raju karI bejoDa banyuM ranA vidyAno A traNe kRtione haSaracita mAne che. A traNa che. vaLI temAM nAyikAne abhAva che, vidUSaka nathI, ane sauthI kRtio cheH- priya darikA, 2nAvalI, ane nAgAnaMda, temAM paNa moTI vizeSatA to cheka nAdithI bharatavAkya sudhI nATayakAre ratnAvalIne saMskRta sAhityamAM prathama lakhAyela nATikA gaNavAmAM kathAvastune je bhavyatA, urjasvitA, ane ejasvitA ApI che te Avela. ratnAvalI ane priya darzikAmAM vatsarAja udayananI praNaya dAda mAMgI le che. nATaka mAM phUTanItino viSaya hovA chatAM audArya, kyA che. nANAnaMdamAM pAMca aMka che ane temAM jImUta vAhana pote tyAga, mitra sneha, svAmibhakta, ane saMpUrNa Ama samapaNuM nI zaMkhacUDa nAmanA sapane bacAvavA garuDa pAse potAnA zarIranuM daivI saMpa nI sugaMdha Thera Thera mahekayA kare che. zelI ne saMvAda balIdAna Ape che evI kathA che priya dazikAmAM harSavardhane pahelI : paNa nATayocita ne bhAvavAhI che. ja vAra nATakamAM nATaka atyaMta garbhanATakano sarasa prayoga karyo che. rAja bala hI racanAone racita mAne ema paNa zudrakanuM mRcchakaTika bhaTTanArAyaNanuM 'vaNI hAra' nATaka - zadrakanI viSe paNa vikramAditya athavA bhejanI jema aneka IvIsananI AThamI sadI pahelAM thayelA bhaTTa nArAyaNanuM daMtakathAo pravarte che. dakano samaya keTalAkanA mate kAlidAsanA veNIsaMhAra' nATaka cha aMkamAM duHzAsanathI sabhAmAM apamAnita jeTalo prAcIna hovo joIe kAraNa ke temanA mate purANamAM draupadIe chUTI mUkela veNInA punaH baMdhanano prasaMga varNavela che. varNavela AMdhrabhUtyavaMzanA prathama rAjavI zimuka ja zudraka hovo lekhake mahAbhAratanI ghaNIkharI ghaTanAone samAvI levA prayatna karyo joIe. paraMtu zudrakane samaya eTale prAcIna na gaNIe to paNa che. bhAratIya sAhityazAstra pramANe veNusaMhAra paripUrNa lakSaNe zudraka AlaMkArika daMDInA pUrvavatI to che ja kAraNa ke tenA dharAvatuM nATaka che temAM pAMce saMdhi (kacAnakanA tabakakAo), Jain Education Intemational
Page #676
--------------------------------------------------------------------------
________________ Fee tathA patAkAvyAnonA sucAruM prayoga che. azvatthAmA ane karNanA kalaha samaye saMvAdo dhyAna kheMce tevA mArmika banyA che. jo ke nATakamAM padmonI bahulatAne lIdhe nATaka abhinayakSamatAmAM jarA uNu utare che. nATakanA mukhya rasa vIra che ane raudra nayA zA aMgI rasA che. bhavabhUttinAM traNa nATako - : kAlidAsa pachInA saMskRtanA atizaya leAkapriya nATayakAra gati che, avamUrtinuM mULanAma zrI che ane temA nyAya, vyAkaraNa, veda, ane darzanazAstranA prakAMDa paMDita hatA. keTalAkanA mata pramANe tee peAteja umbeka nAmanA mImAMsaka hatA ane temane Adi zaMkarAcAryanu surezvara nAmathI ziSyatva svIkAryuM hatuM. temanA samaya mAM zanA dardInA baMdha karyo. temanA traNa nATako : (1) bhAvatImAdhava-dasa aMkanuM prakaraNa che ane temAM mAlatI ane mAdhavanA praNyanuM kAlpanika kayAnaka che. (ra) mahAvIra ciratam nAmanA cha aMkanA nATakamAM rAma kathA che. rAmanA vAlIvadha jevA keTalAka prasaMgAne kavie navA AkAra bApA che. (7) uttara rAmacaritansaskRtamAM kavi ka kAsiDAnA zAkuMtala nAThaka pachI anupama bekapriyatAne varelA mA nATakane saMskRta sAhityanuM prathama paMktinuM nATaka gaNI zakAya. bhavabhUtinuM teA te zreSTha nATaka che ja. prathama a kathI sItAtyAganI With Best Compliments bhAratIya asmitA bhUmikA kalAtmaka rIte UbhI karI sItArAmanA punarmilana mATe mahAkavie taddana maulika yuktienA Azraya lIdho che. trIjA aMkamAM chAyA sItA prasa Mga yAjIne rAmane sItA tyAganI ghaTanAne khullAe karavAnI taka ApI bavamUrtie zItAnA kAma hamane dUra karyuM che. ane sAtamA aMkamAM garbhanATakanI yeAjanA dvArA leAkAne sItAnI pavitratAnI khAtarI karAvI lijjata karI sItAneA svIkAra karatA darzAvyA che. nATakamAM keTalAka prasaMgeA atyaMta kalAtmaka che. karasa vacano bane parriplAvita karI zuM che, dAMpatya bhAvanAnI kavivaranI kalpanA vAcakonA samAdara meLavI jAya che. keTalAka anya nATako :- bhAsathI bhavan sudhInA yuga saMskRta nATakono yuga che. sakhyA ane guNavattAnI dRSTie saskRta nATakonI samRddhie loka priyatAnAM utu Mga zikharA evAM tA sara karyAM ke mahAkAvyonA prakAra gaLu banI gayA. chatAM keTalAMka nATakomAM nArA ane lokonI vipulatAne lIdhe abhinaya kSamatA ochI jaLavAI che. pAchaLanA avanati kALanAM nATakAmAM nIcenA nATakone mAtra ullekha ja karI zakAya AThamAM sakAnA UttarAmAM anagaDhanu 'tApasavatsarAja' lagabhaga te ja samayanA murArivinuM anadharAvava, rAjarI khara nAM khAlarAmAyaNa, bAlabhArata, 'vidvazAla bha'jikA' ane 'kapUrraramajarI', jayadevanuM 'prasanna rAdhava', kulazekharanAM 'tapatIsa'varaNa' ane subhadrAdhana ya, hanumannATaka, vagere ullekhanIya che. * from A Well Wisher
Page #677
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratIya sAhityanI amara kRtio zrI. nalina rAvaLa sarasvatIcaMdra ane gorA gRhadAha ane gabana - thaze. satyapriya putra asatya uccAratA pitAnI mihakata ane ghara tajI cAlI nIkaLyo. te Avyo to tyAM jyAM kumuda paraNIne AvI sarasvatIcaMdra ane gorA koI eka pAtranI nahIM paNa aneka hatI. aMhI sarasvatIcaMdra kumudanA hRdayamAM tenA zuddha cAritryane pAtronI kayA che, jemAM eka prazna nahIM paNa aneka praznonI kathA kAraNe vadhune vadhu samAto gayo. ahIMthI paNa te samajIne cAlI che, koI eka raulI nahIM paNa ekathI vadhu lekhana zailInuM ahIM nIka prasaMgenI asaMkhya ghaTamALamAM phaMgoLAtA A baMne pAtro mizraNa che ane teTale A bane navalakyA mAtra navalakathA na pharI saumanasya guhAmAM maLyA ane bannee nijanI zuddha prItine rahetA manu jIvananI mahAkathA banI rahe che. baMne saja kenI sAme (dehanA baMdhanothI para) pramANI. eka moTo kAlapaTa che ane A kAlapaTa para AkAra letA asaMkhya banAvomAMthI jIvana aneka ghATa ghaDAI baDAra Ave che. baMne kumude ja kusumanA lagna sarasvatIcaMdra sAthe yojI ApyA. ane navalakathA mu ya pAkonI pAse Adarza che kAraNa ke A pAtronA sarasvatIcaMdra kusumanI sAthe kalyANagrAmanI janA sAkAra karavAmAM sarjake Adarzane sAme rAkhI kathAne vikasAvI che. zreSTha sarjakane pravRtta thaze. jIvanaAdarza kRti dvArA kalA aDadamAM kevI romAMcaka rIte parI. khe che tenuM udAharaNa A bane navalakathAo che. govardhanarAme AkhIya kathAnA sUtra strI pAtronA hAthamAM mUkyA cheemanI zraddhA aMte nArIpara AvIne karI che. guNasuMdarI | sAmAjika paribaLa ahIM tIvra parAkASTA saje che chatAM vya- ane saubhAgyasuMdarI kumuda ane kusuma temaja anya keTalAka strI kti samAja karatA UMcI bhUmikA para eka nakkara evA manuSyatvanI pA jIvanane cokkasa artha Ape che. sarasvatIcaMdrane Adarza pratiSThA karI zake che. vyakti ane samAja vacce tIvra saMghAtamAMthI samAjane-jagatane sukhI karavAno hato paNa te mATe te jIvanathI ja baMne navalakathAnuM vastu vikase che ane kathananI samAnI sAthe vya- dUra bhAgyo hato jene laI kumuda jevI suMdara strInuM jIvana teNe rAMka kitanI zuddha Amalali jIvanadaSTino puraskAra thaI rahe che, sarasvatI- banAvI mUkyuM saghaLIya pratI kuLatAo sAthe ubhA rahI kumude caMdra ane gorA jI nakendra para AvatA pahelA te kendrathI ja keTalA sarasvatIcaMdranuM jIvata puna : ucita mArge vALI ApyuM sarasvatIcaMdra dara kaMgaLAya che tenI A bane navalakathAo tapasIla Ape che. kusumane svIkAra karI strI puruSanI kamaTha sahajIvanamAM ja vyakita aneka pAtromAMthI pasAra thatI baMne kayAo kare che. mukhya pAtra vyakitanuM temaja samAja ane jagatanuM zreya joyuM para aneka praznone jANatI kathAo AvIne ubhI rahe che. mukhya praznapara ane A mukhya prazna che. sAce AtmasaMbaMdha kema siddha gorA ravIndranAthanI navalakathAomAM zreSTha kadAca e kAraNe che ke karI zakAya. jIvanabhara je jIvana philasUphI ravIndranAthe lekhana ane karma dvArA prabodhelI tene uttara gerAmAM teo mUkI zakyA che. saMgharSa e mAtra vyakti pachI te game teTalI zaktizALI kema na hoya navalakathAnuM eka anivArya pAsuM na hoya ema lAgyA kare che. jIvanamAM kazuM siddha karI zakatI nathI. puruSa ane strI parasparanA lAgaNI lAgaNIne, vicAra vicAro ane kArya kAryane saMgharSa vyavahArathI ja jIvanane kaI ghATa ghaDI zake che. baMne ekamekanA navalakathAnA svarUpane vizeSa saMkula banAve che. pUraka che. jIvanamAM visaMgati ke duHkha tyAre Ave che jyAre Adarza strI-puruSa parasparathI viruddha dizAmAM jAya che-avaza paze. gorAnuM pAtra sarasvatIcaMdra karatA vadhu gatizIla ane satata dayamANa rahI kathAnA vegane Areha avaroha ApI vikasI rahe kumuda ane sarasvatIcaMdra parasparane mATe nirmAya hAya maee che. sarasvatIcaMdra lekhakanA Adarzana- vicArane paDachAya che jayAre baMne vacce vikaselA saMbaMdha parathI lAgatuM hatuM. zIla ane ravabhA- gorA navalakathAnI sRSTimAM satata kamarata rahI nijanuM svataMtra vanI daSTie A bane eka Adarza yugala banI rahe tema hatuM. vyakitatva upasAvatuM pAtra che. chatAM tema na thayuM ane kumuda jevI strI pramAdadhana jevA kupAtranA hAthamAM jaI paDI. bhUla karI sarasvatIcaMdra. aparamAnI bhaMbheraNI vinaya ane sucaritAnuM prathama milana premamAM vikasaze evI kAne laI pitAe putrane be zabda rahyAM. sarasvatIcaMdra jevo guNa- saMbhAvanA jevI jAge che tyAMja gorAnuM Agamana parezabAbunA jana putra pitAnA kaTu kaThora ane tIrarakAra yukata vacanacI kubdha dharamAM vALanI mAphaka thAya che. parezabAbu brAhmo che. ane svIkAra karI ne ucita mArga AvIne ubhI che. mukhya pAtra Jain Education Intemational
Page #678
--------------------------------------------------------------------------
________________ 700 bhAratIya asmitA brAhma samAje baMgALanA samagra jIvanamAM kevA AmUla pheraphAre brahmosamAja eka sAmAjika AghAta pratyAghAtane janmAvatI ghaTanAkarelA-khAsa karIne dharma ane saMskAranI bAbatamAM - tenA aneka enuM kAraNa bane che. acalA brahmo che. kedArabAbunI te ekamAtra udAharaNe baMgALI navalakathAomAMthI maLI rahe che. kanyA che. acalA kathAnA mukhya saMgharSanuM prabaLa nimitta bane che. govardhanarAma ane ravIndranAtha mAnavIya Adarzane kendramAM rAkhe che ravIndranAtha ane zaracaMdranI ghaNI navalakathAo je mugya saMgha jyAre zaracaMdramAM svayaM manuSya kathAnA kendramAM hoya che. "mAMthI vikase che te che dharmajanya saMgha, baMgALI samAjanI jIvana bhAvanAne jabaro AghAta ApI gaelI brahmo samAjanI - surezane ane mahima bAlasakhA che. sureza zrImaMta vargamAMthI nUtana dharmadaSTi baMgALI sAhiMyanI khAsa karIne navalakathA sAhiM Ave che, mahimA garIba vargamAMthI paNa baMnenI maitri uttare ttara tyanI eka mukhya pIThikA rahI che. gADha banatI Ave che. sureza jayAre jANe che ke mahima ayalAnA eka brahma kanyAnA premamAM che tyAre teno prakopa tIvrapaNe jAgI gerA sanAtana hindu dharmane pUraskartA che. tAjapaniyama AcAra uThe che paNa sureza svayaM acalAne jue che-maLe che tyAre tenA viMcAranI bAbatamAM e zuddha brAhmaNanuM jIvana jIve che. parezabAbu 3 pratye AkRSTa thAya che. ane temanI kanyAo brahma che te kAraNe ja teonA pratye gorA eka prakArane tiraskAra seve che paNa te jema jema sucaritAnA acalA surezanA prabala premAvegamAM avaza banI taNAya che paNa paricayamAM Ave che tema tema tenA pratye te AkarSAya che. prema te nakkI nathI karI zakatI ke tenuM hRdaya mahimane samarpita che ke hRdayamAM udaya thatA A dhama Agrahi yuvakanuM mana sucaritA pratye nahIM. aMtarathI te mahimane cAhe chepaNa keTalIka nabaLI kSaNemAM sahaja DhaLe che. e surerA pratye sahaja DhaLI paDe che. - vinayane prema lalItAmAM vikase che ane baMne lagnabaddha thAya sureza atyaMta dayAdra manane che. jAnanI paNa paravA karyA vagara che - AnaMdamayInA sakriya snehane laI AnaMdamayI jJAtimUlaka te anya ajANyA janAne paNa madada karavA dhasI jAya che. paNa dharmane sthAne sAcA mAnavIya dhamane vizeSa pramANabhUta mAne che. A urmizIla hRdaya sahelAIthI kevuM vikRta banI jAya che! premanI ukaTa tIvratama mAtrA surezane kevI karuNa rIte vicalita karI pitA kRSNadayAlane svamukhe jyAre gorA sAMbhaLe che ke te nAkhe che ! AIrIza pitAno putra che. tenI mAtA 1857nA baLavA daramya na kRSNadayAlane Azraye Ave che ane tyAM gorAne janma ApyA acalA mahimane paraNe che ane mahima acAne laI pitAnA pachI mRtyu pAme che. - gAmaDAnA gharamAM Ave che. ahIM mRNAla sAthe acalAne prathama meLApa ghaNI gerasamajanuM kAraNa bane che. zarazcaMdranuM eka adbhuta svajanmanuM rahasya gorAne prathama eka AghAta ApI jAya che. pAtra mRNAla che. mahimanI sAthe bAlyavayathI ucharelI suMdara mRNAla je dhama je samAja, je jJAti je deza je mAtA je pitA ane je para che vadhune. mRNAla pitAnI oLakha acalAne tenI zakya sarvarava mATe teNe potAnuM jIvana sarvasva samata karyuM hatuM tenI - tarIkenI Ape che. mAtra nIrdoSa mazkarI kevI karuNa gerasamajanuM sAthe tene to koI janmajAta saMbaMdha nathI te satyathI jJAta thatA kAraNa bane che. sureza mahimane ane acAne maLa ! gArA kapAyelA vRkSanA jevI umUlananI sthiti anubhave che paNa AvI pahoMce che. ahIM banatA keTalAka banAva acalA anya kSaNe ja enI sAcI aMtadaSTi jAgI uThe che pitAne te ane mahimanI vacce dIvAla banI ubhA rahe che. traNe pAtro paraspara dharmanI maryAdIta arcanI sImAmAMthI bahAra kheMcI le che ane khinnatA anubhavI rAtre sUtA hoya che. tyAM gharamAM Aga phATI sucaritAne jIvaMta AtmasaMga te svIkAre che nIkaLe che ane AkhuM ghara AgamAM nAza pAme che. "pRhadADa" mAM gorAno aMta atyaMta kalAtmaka ane ravIndranAthI sajaka zakitanI zApIta gRhajIvananA vaMsano vani cekhe saMbhaLAya che. pariNatI rUpa che. gorA AnaMdamayInA caraNamAM Atma samarpaNa kare che ane AnaMdamayImAM bhAratamAtAno sAkSAtkAra kare che. jIvanamAMthI sureza acalAne laI kalakattA Ave che. mahimaja acAne ugela ane sakala manuSyane sarvAleSamAM letA mAnavIya dharma gorA surarI ? sureza sAthe mokale che, acalAnA pitA kedAra bAbu vyathita banI AnaMdamayI pAsethI zIkhe che. gorA "mAnava dharmanuM sAcuM rahasya sureza ane acAnuM sanmAna ghavAya tevA vacane kahe che. sureza samajAvatI kathA che ane govardhanarAme jema kacAMne zraddhA nArInI kedArabAbune tyAM javAnuM baMdha kare che. paNa thoDA di sa pachI apAra zakitamAM sthira karI hatI tema ravIndranAya paNa mAnavIya surezanI phaI acalAne dhera teDI jAya che kemake sureza mAMdA mahima ukarSa nArInA caraNamAM jue che. ne teDI lAvyo che. ahIM mRNAla paNa sAthe AvI che ane enI cAkarIthI mahIma jhaDapathI sAjo thato jAya che. sureza ane acalA " gRha dAha ' sAyaMdranI kadAca uttama navalakathA che. be pura- puna : parasparanA vyApehamAM avaza banI taNAya che. acalA sureza SiAnA premanuM pAtra banatI acalA lekhakanA unAma strI pAtromAM ne vinaMtI kare che. ke vidhavA banelI mRNAlanI sAthe sureze lagna agrasthAne Ave che. jema gerAmAM tema ahIM: gRhadAhamAM paNa karI levA. sureza mRNAlane satIonI keTImAM mukI tenuM gaurava Jain Education Intemational
Page #679
--------------------------------------------------------------------------
________________ maniyama kare che, acalAnA manamAM eka vAta vIjaLInI jema jhabakI jAya che, ke je kApuruSa mitrapatnIne prema kare che te mRNAla pratye keTalA AdarathI jUe che. mahima ane acalA havAphera mATe jabalapura javA nIkaLe che paNa hAvarAnA sTezana para sureza vALanI jema Ave che ane pravAsamAM sAthe joDAya che. mogala sAI sTezane acalAne gADImAMthI deza utArI de che ane baMne DIharImAM gRhajIvana zarU kare che. acalA sureza pratye aMtanA premathI nathI bAI te hI suraiyA sama che paNa have ghaNuM mADu' thayuM che. mitra patnIne harI lIdhA pachI tenI sAthe roDa jIvana jIvanA sureza prabhAve che ke hRdayano prema e ekAkI mahAna vastu che ane tenAthI ja pote vacita rahe che. akasmAta DIharI lagna prasaMge AvelA mahImane joI acalA ane surezane mAthe jANe vIjaLI paDe che. sureza vaLatI rahavAre mAjhUlI jAya che ane tyAM pleganA dardIonI sAravAra karatA pAte pleganA bhoga bane che. chellA zvAsa letA surezanI pAse mahima ane acalA ane hoya che. patnI tarIkenI mRta surezanI karavI paDatI kriyA acalA nathI karatI ane kahe che ke pote surezanI patnI nathI mahima hataprabha banI ubhA rahe che. mahima acalAnA svIkAra karatA nathI ane kalakattA AvavA noMdhe che. je TrenamAM be javAnA hoya che te ja TrenamAMthI mAla ane kedAramAmu utare che. mRNAlanu chelluM vAkaya sucanAtmaka che. acalA ane mahimanuM punalina mRla karAvaze tevI pratIti sAthe kathA pUrI thAya che. gabana premacaMdajInI uttama navalakathAemAMnI eka che. pAtre ane prazamAna nI viyA bhAA che. nApAnI beMka mAtra tIvra IcchA cadrahAra paheravAnI che. nAnIvayathI ja enA manamAM lagabhaga lAlasArUpe caMdrahAra ghumarAyA kare che. enA lagna thAya che tyAre badhA ghareNA Ape che. eka dAra nathI. jAnnapAna mAnasa tIvraAdhAta pAme che. e je ghera AvI che te ghasAtuM ghara che. devuM karIne dIkarAnA lagna karyA che ane have ugharANI karanArA takAjo kare che. jaLapAnA pati mAnAya pitAnA kahevAthI panInA ghareNA cAre che ane devuM cUkave che, patnInA ghareNA ramAnAtha uThAve te pahelAnA nAkA ne ramAnAthanA premAlApa karune vidha uThAva Ape che. ramAnAtha patnInuM mana rAjI rAkhavA ghaNA vakhata khata varSopArIne tyAMthI lAvatA rahe che paNa A vakhatamAM na cUkSI jhavAthI vahepArI mAnApane ghera ugharANI mATe Ave che. vacce ramAnAtha ratananA kaMgana banAvavA mATenA orDara vahepArIne Ape che. tana vakIlanI patnI ) chase ramAnAthane Ape che. ramAnAtha gaf A paisA vahepArIne ApI potAnA ghareNAnuM khIla pAchaLathI cUvavAnuM vicAre che paNa vahepArI ramAnAthanA khAtAmAM te paisA jamA karAve che ane ka MgananA paisA ubhA rAkhe che. A tarapha ratana potAnA kaMgana mATe dabANa kare che. cAre bAjuthI mUMjhAetre ramAnAtha myunisipala ephisanA 800 3 ghera laI Ava che. A paisA ghera lAvavA paDe che kemake paisAne vahivaTa karanAra vyakita A rakama jamA lIdhA pahelA mADu thavAthI cAlI jAya che. Ama saMjoga anusAra ramAnAya te paisA ghera lAve che. bIje divase ramAnAthanI gerahAjarImAM ratana kaMgananI udharANI mATe dhera Ave che. jAlapA ratanane paisAnI thelI ApI de che. smAnAtha tyAre ghera gAve che. tyAre khA bInA jAge che. tenA paisA bhegA karavAnA prayatno niSphaLa jAya che. ramAnAthane dhara tajavu paDe che tenA mULamAM gAna che. kalakattA cADhyA gaelA ramAnAtha eka bhIti sAthe phare che ke polisa tene jelamAM nAkhaze. A bAju jAlapA patinuM devuM bharapAI karI Ape che ane patinI zeAdhamAM kalakattA Ave che. ramAnAtha pAlIsane joi nAsavA jAya che paNa pakaDAya che pAchaLathI tene khabara paDe che ke peAtAnA koI gunhAja nathI. peAlIsa tene sAkSi banAve OM ane bADamAM saMDovAyalI para vyaktinI viruddha tenI jUbAnI le che. A jubAnI juTTI che jene lai paMdara jaNAne jAna jAya tema che. jAlapA A kSetre ramAnAthane maLe che. patinI AdhyAtmika kaTokaTInI atre jApA patine bacAvI le che. mAnAya sAcI vAta keTa samakSa jAhera kare che paMdara jaNane jAna bace che ane ramAnAtha chUTI jAya che jAlapA ane ramAnAya punaHgRhajIvana rArU' kare che. jAlapA uparAMta ratna ane joharAnA be cIpAtrAnuM cariMga gaLu sudara thayuM che paNa lekhaka je rIte joharAnA aMta lAve che te kRtrima che temaja kalAdaSTie anucita che. premaca MdanI zraddA jAlapA para kare che. A cAre navalakathAmAM lekhakonI zraddhA nAMrI para sthira thatI nirUpAI che. puruSanI umijanya ke AdhyAtmika kaTokaTInI kSetre strI potAnI apAra ataH zakitathI saMvAda ane sukha racI Ape che cAre navalakathA kabajIvananI kathA che ane sukhI kuTuMba jIvana kAma, artha ane dharmonA supeLa para nirbhara che te ahIM sUcita thatuM jaNAya che.
Page #680
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratIya amitA gulAba, kasturI aura hInA kI utnamottama khuzbodAra mizraNese banAI huI sarvottama kAThIyAvADI sugaMdhI tapakIra khriidiye| nakalI mAlase sAvadhAna rahIye / saurASTra ko-opa. spInIMga mIrasa sI. sI . 10, 25, 50, 100, 400 grAmake AkarSaka TIna pekIMgameM mAMgIye lIMbaDI mIlanA 10esa, 14esa, 1esa 20yesa, tathA 2 : 10mesa ane 2: 20 esanI suMdara vaghukara chApa sutaranI jAto henkasa tathA kensamAM vAparavAno Agraha rAkhe. kareNa chApa suraMdhI tapakIra rajI. naM 168540 ApanI jarUrIyAta mATe mIlane saMparka sAdhe sarva prakArakI tapakIrake utpAdaka mesarsa bAroTa nAnAlAla kAnajI ainDa bradharsa pro mahAlakSmI snapha varkasa sihora (saurASTra) gujarAta ve. relve hai. pI. zAha ceramena With Best Compliments A Well Wisher Jain Education Intemational
Page #681
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratIya lokvArtAnA saMzodhanano cakSa prazna zrI. puSkara caMdaravAkara lokavArtAnI vaheMcaNa pradezamAM AMtara thI sAMbhaLI bhAratIya bhinna bhina lokavArtAone ekatrita karavAthI lokavArtAnuM saMzodhana karyAno lekavArtA saMgrahanA kaNa kaNa saMpAdake hatA ? eTaluM bhAratIya dAvo karanArane parapoTo yuropamAM phinisa vidvAna che. e lokArtAo aMge spaSTa rIte kahI zakAya ke je lekavArtAonuM ThIka ThIka varSo pahelAM phADI nAkhe. lokavArtAnA tadA tarIke rUpAMtara ke bhASAMtara aMgrejI AvAmAM kara mAM AvyuM hatuM te vIja paMjAbanI lokavArtAnA saMzodhaka mi. Tempale lekavArtAnA saMza- lokavAtAMo Do. Tica thompasananA kAryakSetramAM samAI zakI hatI, dhako samakSa lokavArtAnuM vargIkaraNa karavA mATe "caka' siddhAMta temaja mi. Tempala ke vInaraTana jevA parabhA enA hAthe pikatrita dharyo, Circle theory tyAre Do. Anee lokavArtAnA mATe thaI hatI, tevA saMpAdakoe DhALela lekavArtAo ja De sTiya maNuka siddhAMta-Type Theory gha. "ca" siddhAMta vaDe leka- thompasane sAMpaDI hatI; kemake gata sadImAM bhArata para kaDapa jamAvArtAnA zetra nakkI karavAnuM hoya che. arthAta temane varga nakkI vavA mokalAtA a I. sI esa aMgreja hAkema ke temanI pharaja karI zakAya che, ane lekavArtAnI vaheMcaNI karavAnI hoya che. mANaka do paradezI pAdarIo temanA pharajhaMdo, lazkarI gorA amaladAro siddhAMta vaDe Type theory eka ja bhASAkIya pradezamAM AMtara temanAM gharamAM AyA ke nekara tarIke kAma karatAM dezI lekanA dehe maLatI jhUlatI lAgatI lekavArtAnA sAmyanI zodha ane carcA moMethI sAMbhaLI bhAratIya lokavArtAnuM saMpAdana vizeSataH karyuM che. karI temanI vaccenA saMbaMdho sthApI ApIne saMbaMdha prakaTa karavAne A saMpAdakomAMthI ghaNuM bhAratIya bhinna bhinna bhASAonuM ajJAna hoya che. cakra siddhAMtane Do. Anee mANaka siddhAMtamAM vistAra dharAvatA hatAM. ane lokabolIthI to sAva vaMcita ane ajJAta karyo che. hatA, sivAya ke sva. zrI. dinezacaMdra sena, jeThAlAla dubala ke jI. Ara subrahiyA paMtAlu. [1] A baMne siddhAMtone daSTi samakSa rAkhI mANaka siddhAtane vistAra karIne amerikI vidvAna paMDita De Tipa thompasane [2] A uparAMta paMcataMtra ke hitopadeza jevA graMthanA aMgraMotif ane Motif Index (AdhAra bIja ane AdhAra bIjane cha bhASAMtara paradezI vidvAnone sAMpaDayA teTalAja graMthomAMnI lokakramAMka)no siddhAMta ghaDe che. kramAMkane siddhAMta ghaDatI vakhate vArtAone De. riTaya thompasane temanA kAryakSetramAM samAviSTa karI vanapati zAstra ane graMthAlayamAM graMthe aMgenuM vargIkaraNa karavAnI hoyane ? AthI bhAratIya lokavArtAne mImAMsakanI daSTie Do. sUkSma paddhattino siddhAMta tene sahAyabhUta bane che ja. sTitha thempasananuM virATa kArya UNuM rahyuM kahevAya ? kemake kAzmIra thI kanyAkumArI ane dvArakAthI dibrugaDha sudhInA vistAramAM paDela Do. smithe zempasane AdhArabIja ane AdhArabIjano kramAMka virATa, sahastrAkSa ane sahastra pAdavALI janatAnI lekavArtAonuM Moj[ ane Motif-indexnI paddhati vaDe lekavArtAnA sabaMdhane pratinidhitva Do. sTiya thempasanane graMca kaI rIte karI zake ? ane anubaMdhane gAMThavA mATenI mathAmaNu karI judA judA AdhAra bIjanA kemake temAM to mAtra aMgrejImAM bhASAMtarita bhAratIya lekavArtAonI kramAMka para cAra graMtha racyAM ane jagatanI lekavArtAonA saMbaMdhe ja vicAraNA karavAmAM AvI che. sthApavAne magaraya kathana temaNe ekalA hAthe karyo, temAM bhAratIya leka gartAomAMthI jenA aMgrejI bhASAMtara thayA hoya tevI lakavA- spaSTa che ke uparanA praznano uttara nakAramAM ja maLe. De. rtAnI sahAyathI temaNe zakavatI graMthanuM nirmANa karyuM che. sTiya themsananuM kAma eka ensAyakalopiDiyAnA saMpAdakanuM che. te sAgaramAMthI Acamana le, tevuM ne teTaluM kArya karI zake, kema ke mi. lUpaphIlDa paNa AghAra bIjanI-Motif vicAraNA karI bhAratIya lokavArtAone pUre paricaya paNa temane kyAMthI hoya ? che. paNa A baMne mahAmanI lIo vacce bheda che nUmaphilDanI temanI bhASA-mAdhyama mATenI, aMgrejI che paNa virATa bhAsatI paddhati lokavArtAne vRttA vicAra Trail-Study karavAno hoya to aMgrejI bhASA A kArya mATe vAmaNI banI che kemake lekavArtAnA vizeSa khapamAM lAge, paNa lekavArtAne anubaMdha joDavo hoya, ', aneka saMpAdakoe lokavANImAM aneka lokavArtAo saMdharI che, tyAre AdhArabIjano siddhAMta khapamAM lAge? je che. thempasananA mATe sulabha banela nathI. have vicArIe ke Do. thi thempasane temanA graMthonuM nirmANa AthI ja bhAratIya bhASAomAM lekavAtanA prasiddha thayelA karavA mATe kaI kaI lekavArtAo para kaLaza DhoLa hato ? te te badhA lokavArtA saMgrahAne te te bhASAnA paMDito abhyAsa karIne Jain Education Intemational
Page #682
--------------------------------------------------------------------------
________________ 704 * loka-kayA--kAza ' tAra kare ane potAnI bhASAmAM khAvA kone prathama prasiddha vArtaya bhASAmAMthI AvAM kAmanAM kare. A gaNezAiramAM mA cuzyA che. 1. khAcA narjina vimocana zamAMe vidvAra-rASTa-bA pracArane A kAya . * sa. ' 1956 mAM karI bApu aMte temAM bhojapurI nA bolI, magarImAlI, macI, 'cikA ane viAmI bhAgAnI lokavArtAonA k samAveza karyo che. taduparAMta sva. zrI. keriyara aitine madhya bhAratanA AdivAsIo bacce vastIne ekalita karela che.vAvanAne thayarIne te cacatA aMte dveSa rUpe tenAM bArabIja Mit ane tenA kramAMka Motif-Index. ApyAM che. tala rAjasthAnI leAkavArtAe nA AdhAra-bIjanA UMDA ane sparzI abhyAsa DA. kanheM yAlAla sahule karyo che. ane te blUmaphilDa paddhati anusAra kArya karI rahela che. temanA abhyAsanA cArathI jhAjherAM pustako hindI bhASAmAM prasidda cUkyAM che. A thaI (3) leAkazAstranA mahAmanA DaoN. satyendra trajabhASAnI leAkavArtAkhIne azvastha karI, tyAre temaNe paNa temanI prastAvanAmAM A aMge vicAra karI che. Do. satyendranA bAkArapaMca thA pustaka sTeja sAhitya vijJAna mAM AdhAra-bIja aMgenuM mahatvanuM prakaraNa DI. sArvitra sarIna, ema. e. huM te lakhyuM che. Ama, cakra siddhAMta mANaka siddhAMta, dhArInA siAMta, aMge bhAratIya stara para tAtvika vicAraNA kayAranIya zarU thaI che. tene vyavahAra gamya Application, karavAnuM mApa ati ja thaI vadhu che, gujarAta saurASTramAM teA nahIvata ja chUTaka chUTaka mAMDa ekAda be lekha maLe ? kemake bhAratIya le kavArtAekanA saMzodhakoe leka vArtAnA saMgraha kAne loka vArtAnuM zAkane kAma mAnI lIdhuM che, qha kharekhara teA leAkavArtAnA saMzodhananu te prathama sopAna che. paN zubha cinha e che ke tenA aMge paradezIoe temanI maryAdAmAM rahInelekavArtAnuM 'zodhana kArya karyuM, paNa tenA sidhdhAMtAnA mama pAmIne te dizAmAM kArya karavA mATe leAkazAstranA bhAratIya tA vicAraNA karatA thayA che ane te kAya karavA keTalAke keDa kasI che. bhAratIya asmitA pAme che. vIrakathAo kAlIna pUtayuganI vaidAsa che, paNa te pahelAnA putranI hovAna A yAM sapAdavAnI pratti gujarAta saurASTranA traikavArtAnA saMprAkAe prAra'nI ! vairikhara DeA. elvina jaeNma AdivAsIo vacce rahIne temanI lAkakathAo prApta karI, vaijJAnika paddhattio saMpAdana karI keTalI ekavArtAo gujarAta saurASTramAM prasiddha thai che ke pRthvInI utpAtte manI, zrI puruSanI dUtpatti agenI, temanA chavananI tulanA atrenI yona jIvanane lagatI, A damAnavanA jIvanamAM kutUhalatA jagADatI prakRtti ane tenA tatvo jevAM ke muLa, thaDa, sAgara agenI pazuomAM mAnavabhAvane ane kahevAyela temanAM vhemA, rItarivAjo astitvamAM AvyA tene spatI lokakathAo gujarAta saurASTramAM karyAM pUratA pramANamAM saMgrahita thaI che? A le.kakathAo dvArA lAkavArtAmAMnA AdimAnavane, tenA saMskArane Arch Type, tenI cittA prakriyAnA, AdimAnavanI vRttine abhyAsa thai zake AvI lAkakathAomAM paNa pratiko ane AdhArakhIjo maLe che, jethI AdImAnavanA saMskAra-Arch Type, ne sahelAIthI pakaDI zakAya che ane susa MrakArI bhAsatA AjanA mAnavane anubaMdha AdimAnavanA sarakAra sAthe gUMthI pazu zakAya. AphrikAnA dezamAM jhAmbiyA nAmanA navatara deza che. mULA vizALa heADeziyAnA eka bhAga lekhAya. bIjA vizvayuddha pachInI habasI krAMtinA kAraNe jhAmbiyAnuM nAnakaDuM navuM rAjya banyuM. te dezanI vastI habIbonI che. te dezanI khAya levAonA eka samaya prasiddha thayA che jemAM virAvata: Ii mAnava ma kArane lagatI - Aech Type, vAta che. A loka vArtAo aMge mi. esa. ema. kApaveDe lakhe che;...Hunting Stories of our fore Fathers... our cultural Knowledge has been passed from generation to generation like our lovely waters of Musi - O - tunya that never stop to flow . they are living us the fertilizer to our culture and the security to our citizen ship. Keep on telltng me, Sichivamo, you are the angle of our dear past and you will make us see the good past and march into the future with pride because we shall our selves be the true Zambians (pa) A levAtA jhAmbiyAnA bhAriyAmIJAnI che. te te prastAvanA lekhaka mi. kApanAMo spaSTa ja che. A vAta nuM mukhya khya mAMkita mAnano vAraso soMpavAta che, khetI kara peDhI A lokavArtAe vamAna peDhIe mATe khAtara rUpa Fertilizer, temanA sarakAra vArasA mATe che. A leAkavArtA paNa A kAryanI gati ane bAhulya vadhAravAnI vizeSa jarUra che, temaja A kArya nIcethI zarU thavu joie. arthAta pramama te levAtAMnA sapA ane sapAdakone ucca nanI rAkhatA kriza ane dharAtala para dRSTi rAkhavI yogya ne hitAvaha gaNAya. chellA pacAza vAthI gujarAta saurASTramAM leAkavArtAone saMgharavAnI pravRttie haraNaphALa lIdhI che. paNa te leAkavArtAonA prakAra karyA che? gujarAta saurASTramAM sAmAnyataH vIrayAe AmAM nirodha pasadagIne *Folk tales of Zambia, saMpAdaka : zrI cImana ela. -----H pAka khAsA nalina vimocana zarmA, glAsa, pe. bA. naTa, dhUnAkA, prathama AvRtti, zrI prakAzaka: bihAra rASTrabhASA pariSada, paTanA I. sa. 1956 pR 32 isa. 1969 pR. 76
Page #683
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha 75 te vastInA mATe bhUtakALanA phirastA sama che. tenA dvArA bhavya cittadhArI lokomAM A prakAranI lokavArtAo vizeSa lokapriya hoya bhUtakALanuM darzana karI zakAya che ane tenI sahAyathI gauravavaMtA che. AvAM pitA hoya che kAM to AdimAnavamAM-Primitive bhAvinuM ghaDatara karI zakAya che. mar, athavA to vanavAsIomAM teonA samAjamAM akSarajJAna lokavArtAnA saMva ke e lekavArtAnA saMzodhana mATe Avo sadaMtara hotuM nathI, tethI prasiddha thayela AvA samAjanI lokaAdarza rAkhavo ja joIe. kathAo mAtra abhyAsIe pUratI khapamAM lAge, athavA parikathAo ke bALakathAo tarIke bALakomAM priya che, paNa Aje pazcimanA je saMgrahanI prastAvanA kAMkavAmAM AvI che, temAM bAvIza vivecakoe AdimAnava saMskArane-Arch Type, pragaTa karatI leka kathAo che. dareka dareka lokavArtA habasIonA vanajIvananI hoya tevI lokakathAo para bhAra mUkavA mAMDe che. temanI praziSTa ArasI sama che, jethI temAMnI vize Arch Type nI loka kathAo sAhitya kRtiomAM paNa teo Arch Type nI khoja kare che banavA pAmI che. udAharaNa tarIke madhu-vadhu The Fish Wife. ane tene abhyAsa viSaya banAve che, alabata, A A siddhAMta parikathAnI lagolaga besI zake te nI DAvA chatAMya temAMthI AdhAra sAhityamAM praveza meLave che. mAnasazAstra dvArA De. yaMge bIja AdivAsI saMskAra-kaNuM ane AphrikAnA habasIonI A AkhA siddhAMtanI tenA mAnasazAstra saMbaMdhI carcA jIvana rItienuM dabahu citra paNa sAMpaDe che. A saMgrahanI tenA nibaMdhamAM vigate ane virATa paNe karI che. De. bAvIza lokavArtAmAMthI vizeSata: daMtakathAnA Adarza namUnA tarIke yaMgane paNa mAnasazAstranA kSetranA purogAmImAMthI ja A abhyAsakSetrane jarUra AvarI le tevI che. daMtakathAnI saMpAdanarIti viSaya ane vicAra sAMpaDe che. tene svIkAra karI, yuropIya mATe paNa Adarza pUro pADI zake tema che. A badhI ja daMtakyA lokavArtAnA marma e mAnavane ane mAnava saMskRtine samajavAemAM habasIonI jIvanarItionAM Adarza citra upasI Ave che. ne ane samajAvavAnuM bhagIratha prayatna karyo che. A kSetre paNa daMtakathAonuM vargIkaraNa karavA mATe paNa A saMgraha upagI thaI gujarAta saurASTra temaja bhAratIya stara para nahivata kArya thayuM che. zake AdhAra bIjanA tulanAtmaka abhyAsa mATe te ahka daMtakathAo Ama che udAharaNa tarIke tame mArA pitA hatA ? yete ro (7) jyAM le, vArtAnA saMpAdaka ane saMgrAhake AvI lokamy Father? AmAM 'naLadamayaMtI' nI kathAmAM naLe dakaMmatIne vAtonA saMpa dana mATe upekSAvRtti sevatA hoya tyAM tenA marma vanamAM valavalatI melIne AdhArabIja-Mutif maLe che. to loka- kayothI tathA lAkavAtIi para A prakAranuM kAma mAra bhe vArtA nI mAMDaNI ane aMtanA abhyAsa mATe A badhI lokavArtAo samRdhdha che. Ama A nAnakaDo lokavArtA saMgraha aneka najare vaLI AvA prakAranI lekavAtAe kaI saMgrAhake ekatrita mahatvanuM che ne chatAMya A leka vArtAe Adi-jananI AdivA karI hoya te tene prakAzako sAMpaDavAnA kharA ke ? saMzodhana sInA samAjanI che. sAthosAtha AdivAsIonAM nityajIvanamAM saMsthAe tenA jUnA kalevarane tyAga karI nevalAM svAMganAM svIkAra vAre vAre jAmatI muMjhavAM paNa te kAMto mAri sthAne rAkhIne nathI karyo tethI teo paNa AvA prakAranI lokavArtAone prasiddha ke 'Arya TAIpa' ne mahatva ApIne prakaTa thAya che. udAharaNa karavAnuM svIkAre ke javAbadArI le tema lAgatuM nathI najIkanA tarIke mRtyunA rahasya para kukhamAM strI bALakadhAraNa kare che te prakriyA aMgenI bhaviSyamAM ! vaLI sAmUhika ajJAna manane sAmuhika vikAsa thayo verajheranI aMgenI chetarapIMDI aMgenI jaMgalamAM vasatA AdivAsIonI hAya tevA samAjamAM paNa AvI . hoya tevA samAjamAM paNa AvI lekavArtAone Adara thata nathI, tethI A prakAranI lokavArtAo tarapha mUva batAvAya paNa [6] lekakathAo A saMgrahamAM saMdharAI che, jenA lekakayA- vijJAnika dRSTivALA lekavArtAnA saMpAdakoe AdimAnavanA samA - 1 enA marmajJa saMzodhakonA mATe mabalakha pAka samI lAge. AvA janI citta prakriyAne ane samAjane prakaTa kare tevI lekavArtAo leDakavArtA saMgraho gujarAta saurASTramAM gatya. jaDe tema nathI. hA, jarUra meLavavI joIe ane prasiddha paNa karavI joIe teja Do. veriyara elvina saMpAdita madhya bhAratanI lekavArtAomAM mAnava saMskRtine udbhava thaye tyAMthI te Aja divasa sudhInA AvI keTalIka lekavArtAmAM maLe che. A dAyakAmAM rAjasthAnI | vikasita mAnavane abhyAsa karI zakAze, lesaMskRtinA kSetre ? lekavArtAonuM saMpAdana zrI vijayadAnadeyAe thA tAja kRvAra nA daza graMthamAM prasiddha karela che, tenI prastAvanAmAM paNa chele saurASTra gujarAtamAM cAraNI hAhadAra lekavArtAnI vaga samRddha che. madhyakAlIna yugamAM baLavattara banI te Aja divasa sudhI rahI che bhAratamAM ane vizesa karIne gujarAta saurASTramAM AvI leka cAraNI hADadAra lekavArtAne rAjyAzraya maLe tethI tene rUAba era vArtAe saMdharanAranI kamI kema che, te svAbhAvika prazna jame che. vone sAmAnya jana paNa tevA prakAranI lekavArtAne pyAsI jIva bane. * temAM sthAnIya vIra vIrAMganAonA caritra citranuM nirUpaNa thAya tenA ThIka kAra che. AvI lakakathAo jana sAdhAraNamAM vIra zuMgAra rasa mokharAnuM sthAna pAme AthI te kathAo lokapriya Mass-khUba pracalita banatI nathI. AvI lokakathAo arvikasita banI vIra vIrAMganA e temanA nityanA paricita hoya tevI loka samAjamAM Take che ane harephare che avikasita-sub conscious vArtAomAM madhyakAlIna jIvananA dUbahu citro joDe je paricita Jain Education Intemational
Page #684
--------------------------------------------------------------------------
________________ co6 bhAratIya aramitA . mATe haju pUratA temAM umerAmAM maLe che. lokavArtA che aneka la padamaNInI tA: che ane paNa kharAM ? AthI A lokavArtAone sAro vakakara gujarAta to ja bhAratIya lokavArtA jagatanI lekavArtAnA darabAramAM praveza saurASTramAM Ajeya che jethI AdI mAnavanI lokavArtAne ThAThadAra pAmI zake ane De. sTiya thempasana jevA vidvAnone temanA kAryane darabAramAM haju praveza paNa nathI ma. AgaLa kheMcavA mATenI pUratI sAmagrI vaLI pAchI sAMpaDe ane Do. sTitha themsane je kAMI AdhAra bIjanA kramAMka mATe karyuM che, AthI lokavArtAonA abhyAsIo mATe haju pUrato masAle temAM umeraNa paNa thAya. udAharaNa tarIke urvazI-pururavAnI kathA Material, na lAge ne tenA kAraNe loka kathA-keza" jevA graMthe aneka bhASAomAM maLe che. urvazI-pururavAnA, "moTipha' nI taiyAra karavAmAM lokavArtAnuM jhAjhuM vaividhya na dekhAya tema chatAMya lekavArtA (thala padamaNInI lekavArtA gujarAta-kaccha saurA TramAM budhdhi cAturInI kathAo. vratakathAo parikathAo kahevata kathAo che. AvI ja vArtA jhAMbiyAnA hazImAM che, ane khAnAbadozI meja kayAone mabalakha pAka bhAratIya lokabolImAM Aje utaryo karatAM jIpsIonI lekavArtAmAM paNa eka maLe che. Ama, che kAzmIra, paMjAba rAjasthAna, yuktaprAMta himAlayanI taLeTInA urvazI-pururavAne moTipha no nathI, paNa tenA kramAMkamAM pradezo madhya pradeza gujarAta baMgALa, bihAra, AsAma mahArASTAdi thoDI navI lokakathAo umerI zakAya. rAjyomAMthI bhinna bhinna lekabolIonI lokavArtAonA aneka saMgraho prApta thAya che tAmila telugu ane malayAlama bhASAonI to aMgrejImAM bhAratIya lokavArtAo sulabha bane to keTalAka lokavArtAo bhASAMtarita nathI thaI tethI vAMcavAmAM nathI AvatI, navA ' meTika" paN maLe, ane tenA mATe no kramAMka paNa muka paNa je saMgraha jovA maLe che. temanA leka-kayA-keza' tene paDe te navA kramAMkane mUkayA pachI pAchaLathI AphrikA dezanI lekabhASAmAM taiyAra thavA joIe. vArtAomAMthI ke anya dezomAMthI tene maLatI jhulatI lokavArtAonAM aMgrejI bhASAMtara maLe, to te kramAMkamAM vadhAre dRSTAMto umerAya A kAma kAMto AvI AvI pravRttine varela kaI saMsthA karI ane mAnava saMskRtinA kaya mATe anubaMdha mATe tALo meLavanAra zake atha to te te pradezanI yunivarsiTIo karAvI zake paNa saMzodhaka keTale prasanna thAya che ka9pI 5NuM na zakAya. yunivarsiTIomAM beThela mAMdhAtAo unnata hovAne kAraNe AvA sAhitya pratye upekSA seve che athavA kRrtima sahAnuM bhUti tyAre bhAratIya lekavArtAnA saMzodhake pAse "moTipha" mAM Lip Sy upathybatAvI A kAryane haDaselI de che. A kAma lokavArtAne besADavA mATe vizeSa kArya saMpAdana kSetre paNa karavAnI tana, mana ane dhananI saMpata mAgI le che, tethI ekala dokala jarUra che. lokavArtAnA aneka prakAre che. tene sulabha banAvavA , te khAtA ane paDe che tene AdamInuM A kAma nathI. A kArya mATe sahAyake paNa joIe. a. mATe prathama kArya karavAnuM rahe ! tenA parathI pota potAnI bhASAmAM leka-kayA-keza' teyAra karavAnA hoya tevA kerInuM hindI-aMgreAvA tayAra thayela leka-kathA-koza' nuM bhAratIya sarvamAnya jImAM bhASAntara karAvavAnuM hoya ane aMte AvA kozanI lekabhASAmAM arthAta hindImAM bhASAMtara suprApya banavuM joIe, jethI vArtAone De. sTitha thempasananA gramAM sthAna che ke nahIM te AdhAra-bIja, mANaka, arka ke AdimAnavanA saMrakAranAM ayAsa zodhavAnuM rahe temAM tene sthAna na hoya, te nava kramAMka ApavAne karanAra mATe lokakathAne sAra sulabha bane ! hoya ! A che bhAratIya lekavArtAnA saMzodhako yakSa prazra ! A kArya mATe saMskArI ane jAgRta rAjya sarakAra paNa nANAMkIya sahAya ApIne sahAyabhUta banI zake ane AvA aneka leka-kayA-koza' nA bhASAMtaranuM kArya madhyastha sarakAra karAvavAnI javAbadArI svIkAre ? svarAja AvI gayuM che, svarAjane sAra ja e ke dharatInAM kAmane agratAkamamAM goThavI zakAya. " leka kathA-keza" nA kAmanI agratA svIkArI te kAmanI rAjyasarakAra javAbadArI laI tenuM kartavya adA kare ane hiMdImAM bhASAMtara karAvavAnuM kAma hAtha para dharI madhyastha sarakAra tenuM kartavya adA kare ! ATaluM karyuM paNa javAbadArI paripUrNa thatI nathI je loka-kayA-koza' nuM hindImAM bhASAMtara karAvavAmAM Ave tenuM aMgrejI bhASAmAM bhASAMtara sulabha banavuM ja joIe, je tema thAya Jain Education Intemational
Page #685
--------------------------------------------------------------------------
________________ gujarAtI kavitAmAM rASTrIya amitA che. janArdana pAThaka bALaka janma thatAMnI sAthe ja "jananI'ne oLakhavA mAMDe che. ApaNI rASTrIya bhAvanAnI bAbatamAM banyuM che ke sau prathama eNe ane sauthI vadhu premALa paricaya jo tene thato hoya to te mAtA. pitAnA prAMtanuM gaurava gAyuM che ne pachI ja samagra dezane oLaAma thavuM bahu svAbhAvika che, kAraNa ke mAtAnI sAthe bALakane khyo che. Ama banavuM svAbhAvika che. mANasa je prAMtamAM moTo lehInI sagAI che; to jenI sAthe bALakane lehIno ane snehanI co hoya, tenI AbohavAnI asara tenA magaja para thAya che. sagAI baMdhAya che te ja mAtA vaDe bALaka tevI ja lAgaNI vaDe dhIme dhIme ene AkhA dezanI virATa mUrtine khyAla Ave che. lohInI ane snehanI sagAIthI pitAnI janmabhUmine paNa eLa- paNa A premane ApaNe saMkucita dRSTie jovAnuM nathI. prAMta paNa khavA mAMDe che; kAraNa ke mAtA vyaktigata che, deza eka virATa aMte to eka virATa dehI je AtmA che tene ja aMza che ! parimANa che. je bRhattAne paricaya karAve che. gujarAtI, hindI, baMgALI, marAThI vagere bhASAomAM tene janmathI mAMDIne te mRtyu sudhI jenI chatrachAyAmAM jIvanane udayakALe to prAMtIya gaurava ja sau prathama karavAmAM AvyuM che enI saMbardhita karavuM che e mAtA ane bhUmi to sarvadA zreSTha gaNAyAM itihAsa sAkSI pUre che. che. prAcInakALathI Ama te gavAyuM che. nAnI nanamnazra kavi ApaNuM rASTragIta e aMte to baMgALa prAMtanI ja prazasti parIvalI ! AmAM "jananI' ane 'janmabhUmi'ne svargathI paNa mahAna gaNIne temanuM gaurava karyuM che. paNa samagra dezane eka akhaMDita che gaNIne, rASTrIya bhAvanAnI daSTie nihALe e Adhunika draSTi che. madhyakAlIna gujarAtI sAhitya para najara nAkhatAM eka vastu hA, prAcInakALamAM dezanuM gaurava gavAyuM che 5NuM pramANamAM ochuM. khAsa dekhAya che ke madhyakAlIna sAhitya pradhAna sUra bhakita che ne khAsa dekhAya che ke madhyakAlIna sAhiara pa atharvavedamAM kahevAyuM cheH dhama kendrasthAne hato e samayamAM kavitAmAM khAsa karIne bhakita upAsthate anamovA ayakSmA asmabhyama kendrasthAne hatI. tyAM viSayanuM vaividhya nahivata che. Izvara pratyenI bhakita e mukhya kavitA banI che. chatAM e sAhityamAM je prabaMdha santu pRthivi prasuttA : / sAhitya che temAM prAMtIya asmitAnuM darzana thAya che. madhyakAlIna dIdhana Ayu: prativudhyabhAnA gujarAtI sAhityanuM prabaMdha sAhitya e ApaNuM vIra sAhitya che. varSa tubhyama baladvaja syAma // madhyakALamAM hindu-muslIma vacce yuddha thayAnA prasaMge ghaNAM jovA " he mAtRbhUmi dvArA je pradezo che te roga, kSaya ane bhayathI maLe che. evA prasaMgee agara te pitAnA gAmanI dIkarIo, hameza mukata bane. ame dIrdhAyu banIe, ame sadA sajAga rahIe gAyane duzmananA hAthamAMthI bacAvavA mATe yuvAnoe lIluDAM mAthAM ane tArI rakSAne mATe jarUra paDe tyAre mRtyune muThThImAM laI ApI dIdhAnA dAkhalA paNuM jovA maLe che. pamI sadImAM lakhAsarvavanuM balidAna ApavA paNa taiyAra rahIe." veluM kAvya " kAnhaDade prabaMdha' gujarAtanuM vIra kAvya che. emAM muslimonI sAme rAjapUto laDayA eka mAtra gujarAtanI bhUmi mane lAge che ke Aje ApaNe jene "rASTrIya asmitA' kahIe duzmananA pagathI na caMpAya teTalA khAtara. e vIra bhAvanAne chIe e no ulekha sAhityamAM kadAca arvAcIna samayathI ja mata mata karata. gajarAta pratyenI bhAvanAthI ubharAta kA pramANamAM vadhu e haze chatAM paNa upara "atharvaveda" ne je emAM rASTrabhAvanAnAM bIja che. tevuM ja bIju kAvya zrIdhara vyAsa zleka che temAM A bhAvanAne puSTi maLe tevuM ghaNuM badhuM che. e kRta "raNamala chada" che. te pachI madhyakAlIna sAhityamAM AvA kamAM mAtRbhUmi pratyeno prena ane pharaja bane sUcavAyAM che. aMze jovA maLatA nathI. e TheTha jovA maLe che arvAcIna kALamAM koI paNa bhASAmAM e bhASA jema jema vikAsa pAmatI jAya arvAcIna samayamAM dezanI havA badalAya che. kAraNa ke 1887mAM che tema tema emAM prajAnI sUjha khilatI Ape che, ane e dRSTie muMbaImAM yunivarsiTI sthapAtAM dezanA navajuvAne aMgrejI keLavaNIApaNe dezAbhimAnane lagatI kavitAnI vAta karIe to bhAratanI ne lAbha le che deza te vakhate enI rAjabhakita - aMgreja bhakitaprAcIna bhASAmAM sAmAnya rIte prAMtIya bhAvanAne udaya dekhAya che. mAMthI pasAra thaI rahyo hato paNa chatAM arvAcInemAM aruNa rUpe bALaka janma thatAnI sAthe jema pitAnI "jananI" ne ja oLa- gaNAto taraNa narmada lalakAre che - " jaya jaya garavI gujarAta" khe che ne pachI ja bIjAnAM saMparka mAM Ave che tevuM ja lagabhaga narmadanA A gItamAM ApaNane gujarAta pratyenI bhakita ane Jain Education Intemational
Page #686
--------------------------------------------------------------------------
________________ 9o bhAratIya asmitA enuM abhimAna jovA maLe che. eTalI vastu cokakasa che ke paMDitayugamAM nAnAlAla ane khabaradAra vaDe gujarAtI sAhikeIpaNa kavi kavitAmAM potAnA prAMtanuM gaurava ANavAne tyamAM rASTrIya asmitAnuM pratibiba tenA kharA arthamAM jhilAyuM prayatna kare ke dezanuM gaurava ANavAno prayatna kare paNa jayAM sudhI che. nAnAlAlamAM AryasaMskRtinuM sauthI udAra darzana dekhAya che. kavinI aMgata anubhUti temAM nathI hotI tyAM sudhI kAvya kAvya bhASAnI mIThAza ane viziSTa zailI. nAnAlAlanAM bharatabhUmina nathI lAgaNI lAgaNI nathI. narmadanI kavitA "jaya jaya garavI uddezIne lakhelAM kAvya jevAM ke 'guNiyala guja2 derA', gujarAta' vAMcatAM kavitA ane enI sAccI lAgaNIne anubhava " subhaTanA zakunanI ghaDIo' vagere tathA "vIranI vadAya.' ane cAya che. kAma karIne dezane khAtara marI kiTavAnI taiyArI batAva- khabaradAranA "rASTrikA' kAvyasaMgrahamAM, khabaradAra gujarAtI sAhityanA nAra narmada che. enI kavitAmAM sAmAnya rIte gujarAta prazasti che pahelA rASTriya zAyara' che. "ananya bhArata,' 'amAro deza,' chatAM e taddana saMkucita nathI. emAM deza pratyenI bhAvanAnAM darzana devInuM khappara' jevAM amara kAvyo, arvAcIna kALamAM ApaNane paNa thAya che. te kavi malabArI gujarAta para vArI jaI se se sauprathama zrI jhaveracaMda meghANI "yugavaMdanA' kAvyasaMgrahamAM bhAratanI jama bhecchAvara karI devA taiyAra thAya che. vaMdanA karatA najare paDe che. emanI navalakathAo, kAvyo vagere mAMthI rASTrapremanuM ujavala daSTAMta joI zakIe chIe. to zrI. paNuM gujarAtane enA sAccA arthamAM rASTragIta jevuM koI kAvya sauthI paheluM jovA maLatuM hoya to te paMDitayugamAM kavi | munazIe pitAnI navale dvArA bhAratanuM gaurava vadhAryuM che. 'kAnta' pAsethI; ema kahI zrI uzanasa kavi kAntanA 'hiMdamAtAne te pachI kavitAnAM kSetre rASTrIya jhalaka batAvanAra kavi hAya savana' e kAvyane ApaNuM paheluM "rASTragIta' kahevA prerAyA to te che sundaram-umAzaMkara. temanAM kAvyamAM vatana premano che. A kAvyamAM ADakatarI rIte gujarAtane ullekha che, paNa mahimA ane vyakita maTIne vizvamAnavI sudhIno abhigama dekhAya mukhyatve rASTrabhAvanA para jhoka che. e AkhuM kAvya Apavo joIe: che. candravadana mahetA, zrIdharANI, vageree paNa bhAratabhUmine UMcita adhya Apyo che. zrI. hasita bUca "huM bhAratano gujarAtI kahI o hiMda ! devabhUmi ! saMtAna sau tamArAM ! pitAnI kavitAmAM rASTrabhAvanA vyakata kare che. karIe maLIne vaMdana svIkArajo amArAM ! Ama, gujarAtI sAhityano paTa alekatAM lAge che ke vatanahiMdu ane musalaminaH vizvAsI, pArasI, jinaH premanI bhAvanA enA thaDAM jhAjhAM kAvyomAM paNa bhAratanI virATadevI ! samAna rIte saMtAna sau tamArAM ! mUrtinAM darzana karAve che, jemAM jIvananI kRtakRtyatA che ! pio tame sahune, zubha khAnapAna bakSI : sevA kare ane te saMtAna sau tamArAM ! zrI karamadIyA jAtha che. vi. vi. rogI ane nirogI, nirdhana ane tavaMgara, sahakArI maMDaLI lI. jJAnI ane nirakSara : saMtAna sau tamArAM ! vAmikI, vyAsa, nAnaka, mIrAM, kabIra, tulasI ! mu. meNupara tAluke mahuvA (ji. bhAvanagara) akabara, zivAjI, mAtA ! saMtAna sau tamArAM ! sthApanA tA. 28-3-55 noMdhaNI naMbara 1218 sonI samAna mAtA, saue samAna tethI; zerabhaMDaLa 4578 0-00 sabhya saMkhyA 493 nA ucca nIca koI saMtAna sau tamArAM ! anAmata phaMDa 8313-99 kheDUta 310 cAhe badhA paraspara, sAho badhA paraspara; bIna kheDUta 183 e prArthanA kare A saMtAna sau tamArAM ! tA. 15-10-71 nA roja sAdhAraNa sabhA bharavAmAM AvI ( 'pUrvAlApa') | hatI. kAntanuM A kAvya vAMcatAM citta para samagratAnI koI viziSTa | zAntilAla jIvaNalAla pUrohita maMtrI, chApa ubhI thatI hoya evuM lAgatuM nathI. vaLI hiMdu, musalamAna | rAmajIbhAI muLajIbhAI paTela pramukha, vagere jAtionI nAmAvali ApI daIe tethI temAM rASTrIyatA vya. ka. sabhya - che ema paNa na kahI zakAya kAntanuM A dalapatarAmanI zailImAM lakhAyeluM kAvya eTaluM badhuM zrI bAbubhAI vaidya (ceramena bhAvanagara jillA Arogya samiti) apUrva' (zrI uzanas " apUrNa" gaNe che e arthamAM ) nathI. samagra kAvya eka rASTra cetanAnA zrI bhImabhAI muLubhAI | zrI bAbubhAI viThalabhAI paTela, phalaka para vistaravuM joIe. ane kAvyanI viziSTa muddA enI zrI kALAbhAI vAghAbhAI zrI nathubhAI mesurabhAI AMtarika sAmagrI vaDe upasavI joIe. e badhuM tyAM banatuM nathI. | zrI mAdhavajIbhAI jIvanabhAI zrI vIsAbhAI raNachoDabhAI tethI e kAvya sAmAnyathI vizeSa nathI. zrI nAgajIbhAI jIvAbhAI Jain Education Intemational
Page #687
--------------------------------------------------------------------------
________________ mAnavajIvana nAM parvo [soLa saMskAro]. mULazaMkara prA. bhaTTa samagra vizvaracanAmAM suvyavasthA ane saundarya rahela che. na- kramabaddhatA ane vyavasthAnA vividha aMge te " saMskAra". maMDaLamAM vicaratA AkAzI padArtho vize ke ApaNe pRthvI graha para prajotpattie sajIva sRSTinI mULabhUta vRti che. anya prANIo thatI paLepaLanI ane pratyeka kudaratI kriyAmAM akhalita niyamitatA karatAM mAnava caDhiyAta che mATe prapattinI kriyAne teNe niyama ane nitAMta sauMdaryanuM darzana thAya che. vaDe nAthI. kAmarejanA abhyAsa karI mAnavavaMzane unnati ke adhogati pratye laI janAra A kIDAne vidhiniSedhanA baMdhanisarga sRSTinI A niyamabaddhatA ane saundaryAbhimukhatA namAM bAMdhI. jIvana mAganA pratyeka parvane A rIte sughaTita karyuM. pAsethI manu ye ghaNuM ghaNuM prApta karyuM. vi vadhaRtumAM bhUmi, jaLa jIvanamanI dhaTanAone suvyavasthita karavAnI vRtti kevaLa AyamAMja ane vAyumAM thatAM parivartana e manuSyane 5ravartanazIla banAvyA dekhAya che. evuM nathI, puchavIpara avikasita, ardhavikota ke pUNepaNa sAthe sAthe A sarva kriyAmAM eka sugrathita vyavasthAtane vikasita tamAma samAjamAM A jIvana vyavasthA keAI ne kAI svarUpa samAviSTa che ane ethI e sarva pheraphAromAM sukSma saudaryadaSTi dekhA de che. rahelI che. tenuM mAnavane Akasmika rIte bhAna thayuM. pariNAme jIvananI pratyeka pravRtti ne niyamabaddha ane saundaryamaMDita banAvavA bhArata varSanA AyaRSioe je vyavasthAne janma Apyo te mathAmaNa zarU karI. mAthe ugatA vALanA gucchane samArI tela te ja saMskAra" nAme vizeSa pracalita che. garbhAdhAnathI hasthAzrava cazcakatA karI vividha AkAre goThavavAnuM zarU karyuM. TADha mAM praveza karatAM sudhImAM Agekaca karI rAkhavA je je prasa ge taDakAthI bacavA paridhAna karavA paDatAM vastrane anekavidha raMgo mANasane jIvana mAM parivartana svIkAra mAM paDayAM te tamAma pariane AkArothI su-darzana karyA. vartanane saMskAronuM nAma ApI te sarvane mAnasa zAstrIya bhUmikA zarIranA aMga para zakaya eTalI jagyAe alaMkAra dhAraNa para cakAsI samAja samakSa eka niyamAvali rajU karI dIdhI. karI deDane daSTipriya banI che. jIvananI mULabhUta vRttio saMtoSavA karavI paDatI dareka kriyAne cesa svarUpa ApI vasudhAnA A saMsakAra ne vigate abhyAsa karatAM be vastu uDIne AMkhe vizALa ane tenI tamAma zAkhAomAM suvyavasthita; sundara taLa che. eka to agiNa pratyenI aAbhAvanAne kAraNe temaNe ane susthira banAvyuM. A sarve mathAmaNane aMte ApaNane eka jyAre jyAre je kAMI karyuM te sarvane zrad ya bhAratavAsIe niyama surUdvipUrNa samAjaracanAnI bheTa maLI. mAnava samAjane UMce tarIke svIkArI lIdhuM gurunI AratAne anAdara na karAya ema lAvanAra vividha saMskRti eTale mAnavajIvanane vadhune vadhu vyavasthita mAnI RSijane Acarela nAnAmAM nAnA kamane vaLagI rahyA. banAvavA mATe thayelA prayAsano saravALe. bIjuM pratyeka kriyAmAM kamane vivinA eTale badho bhAra vadhI ekAkI AdimAnave samUha ane sahakAranuM agatya pArakhyuM. paDaze ke Aje tvarita gatie jatA jamAnAmAM e badhuM vadhu nI kaba vya rathA ane rAyava thA anita paDatuM lAMbuM lAgavA mAMDayuM. amuka vidhi zA mATe karavAmAM AvI. strI-purUSa saMbaMdha, prajopatti, vArase vagere agatyanA Ave che te na samajAtAM vidhinuM agatya ghaTavA lAgyuM lagabhaga prasaMgane DA avalokana ane anubhavane aMte zistabaddha banAvAyA. 11 neta-nAbUda thaI gayu . eTaluM ja nahi paNa pachI te jIvananI eke eka kriyAne cokkasa mALakhAmAM gaThavI laI pitAne samudAya e mALakhAmAM rahI jIvananA A 'saMskAro' kevaLa hindu saMskRtimAM ja dekhAya che tevuM nathI. jagatanI tamAma sarakRtiomAM, lagabhaga tamAma AcaraNa kare e Agraha sevyuM. A vyavasthA, A zista priyatA ekarAtA mATenA A anarAza e savatA parie aLa jAtiomAM AvA saMskArI ochIvattI saMkhyAmAM eka yA bIjA rUpe jovA maLe che. udAhara gurthe 'vivAha' saMsakAra to ati mAMDI-janmathI mAMDI nahi paNa cheka garbhAdhAnathI mAMDI mRtyu paryata ?' jIvanamAM banatA mahatvanA prasaMgone sAMkArika ucca stara para laI jaMgalI gaNAtI jAtiomAM paNa umaMgathI ujavavAmAM Ave che jaI te sarvamAM eka surucipUrNa kramabaddhatA ANI. ane amuka vidhinuM pAlana karavAmAM Ave che. mALakhAmAM pAsa sege. Azvara' pariNAme janmathI je jovA maLI
Page #688
--------------------------------------------------------------------------
________________ chao bhAratIya asamatA A rIte jotAM "saMskAra' e kevaLa bhAratIya saMskRtinuM ja e kriyAo jANeke I AbhAsa uo karavA mATe ja karavAmAM AgavuM aMga che evuM nathI. paNa agAu joyuM tema vyavasthApriya Ave che evuM mAnI karavA khAtaraja karavAmAM Ave che. sthaLakALa mAnava samAje duniyAnA eke eka bhAgamAM jIvananI AvI pramANe keTalAka vidhimAM parivartana thatuM AvyuM che. samaya jatAM mahatvanI ghaTanAone eka cekasa vidhipUrvaka karavAnuM TharAvI tenA AvA parivartana vidhinuM rUpa dhAraNa kare che. gAMbhIrya ane agatyano svIkAra karyo che. paraMtu ahIM ApaNe hindu saMskAra vize ja vicAra karIzuM. saMskAronI saMkhyA seLanI gaNyAmAM AvatI hovA chatAM aMgiza nAmanA RSi pacIsa saMsakAro gaNAve che anya sthaLe A A saMskAro "brAhmaNonA soLa saMskAra' tarIke oLakhAya che. saMskArone vistArI 48 nI saMkhyAmAM batAvavAmAM Ave che. prAcIna varNavyavasthAmAM zU drone tema ja koI paNa varNanI strIne zAstrokata vidhi maMtrapUrvaka karavAno adhikAra na hato. zruti ane smRti parathI racAyela pRthazAstra ane dharmazAstramAM bAkInA traNa vargomAMthI kSatriya ane vaizya pitAnA vyavasAyamAM je soLa saMskAre che te A pramANe che, rokAyelA rahetA hovAthI sAMgopAMga dhArmika vidhi bANeja karatA pariNAme A traNe vane dhArmika vidhi karavAno adhikAra (1) garbhAdhAna (2) puMsavana (3) sImaMtonnayana hovA chatAM e adhikAra brAhmaNe purata ja kendrita thayo. (4) jAtakama (5) nA nakaraNa (6) nimaNa samaya jatAM mAtra brAhmaNone ja e adhikAra prApta thayo che evI (7) annaprAzana (8) caula (9) upanayana chIpa kabhI thaI. koIpaNa kama zAstrokata vidhi anasAra karava hoya (10) zaukIya (11) zAkakavara (12) vAtika, te brAhmaNanI madhyasthIthI ja te thaI zake evI prathA zarU thaI (13) paniSada (14) kezAMta | (5) samAvartana cAlAka brAhmaNe A taka jhaDapI koIpaNa dhArmika kriyA brAhmaNanI (16) vivAha anupa spatimAM thaI ja na zake evI adyApi paryata pravartatI aMgirA RSinA mate uparanA saMskAro uparAMta vigubaLI praNAli ubhI karI ane dhama-karma kAMDa kSetramAM saMsavo banI rahyo. AzrayaNa, aSTaka, zrAvaNI, AzvayujI, mArgazISa pANa, usaMga vartamAnakALamAM jema prAcIna varNavyavasthA ke Azrama yava thA upAka ane paMcamahAyajJa maLI saMskAranI saMkhyA pacIsanI lagabhaga chinna bhinna thaI gaI che. eja rIte "saMskAra" nuM dharma ane vidhipUrvakanuM anusaraNa paNa mahad aMze ati maMda thayuM che. te ma A pacIsa saMskAro uparAMta anyAdheya, agnihotra, daza thavAnAM aneka kAraNomAM karmakAMDanI pracUratA. amuka kriyA zA mATe pUrNamAsa, cAturmAya AcayaNeSTi nirUDha pazubaMdha, sautrimaNi thaI te samajAvavAnI azakita. amuka kriyAonA mahatvamAM kALabaLe agniTAma, agniSToma, ukaryA, beDazI, vAjapeya, atirAga, thayela ghaTADe vagerene gaNAvI zakAya. AptaryAma, adheDI maLI kula cAlIsa tathA sarvamUtadayA, kSAMti anasUyA, zauca, anAyAsa, mAMgalya, satya ane aspRhA - A udAharaNarya havana karatI vakhate amuka Ahuti maMtra sAthe ane amuka Ahuti maMtravinA homavAno Adeza che. zA mATe ATha AmapuNa maLI 48 saMskAra thAya che. maMtravinA hemavI e jyAM sudhI na samajAya tyAM sudhI tema kara A 48 saMskAromAMnA garbhAdhAnathI pitAha paryAnAM saLa vAmAM zraddhA na rahe. enI gaMbhIratA AthI jokhamAya. lAMbe gALe saMskAra di jAtIne (brAhmaNa, kSatriya, vaizya) mATe Avazya che. vicArazIla varga evI kriyAne nirarthaka gaNI choDI de eja rIte AyaNa, aSTakA, zrAvaNI, AzvayujI mArgazIrSA, pArvaNA ane upanayana pachI karavAnA samAvartana saMskAramAM brahmacArI ane paMca mahAyajJa e sAta saMskAro " pAka saMrathA 'ne nAme oLakhAya AcArya gAmabahAra jaI, snAna karI pANInI dhArAthI vartuLa karI che: aniSToma, agnisTAma, ukazya, peDazI, vAjapeya, atirAtra amuka maMtra sahita kiyA kare che. pachI AcAye upavastrane ane AptaryAma e sAta saMskAro sema saMya nA jAtItA che. havAmAM khaMkheravuM ema vidhi che. zA mATe A vastra uga ane uSAkarma baLeva-tahevAranA nAmathI oLakhAya che khaMkheravAnI vidhi haze ? bane ke koI eka bahumAnya jyAre chellA ATha saMskAre AmAnA guNo che. pratyeka manu yamAM AcAryuM kadAca pANI kADhavA ke lAgelI dhULa jhATakavA te hovA joIe upavastra khaMkheryuM haze. te AcAryathI prabhAvita thayela vage A krIyA Avazyaka gaNI, vidhi samajI tene kama kAMDamAM sthAna - vivAha parvatanA saLa saMskAre amuka samaye ja karavAnA hoI ApI dIdhuM haze. TUMkamAM AvI keTalIka kriyAo na samajAvAthI nemitika azreyaNa vagere tahevAre varasamAM ekajavAra karavAnA hovAthI tenuM mahatva ghaNuM ochuM thaI gayuM che. vArSika pArvaNA vagere mAsika tathA paMcamahAyajJa dainika saMskAra che. taMdurastInI jALavaNI ane vRddhi tayA, AyuSya ane baLanI ApaNI dhArmika vidhine jhINavaTathI abhyAsa karatAM keTalIka vRddhi tathA mAnasika zuddhi ane zAMti e A "saMskA' nA kriyAo 5 kAraNane abhAve-nirarthaka jevI lAge che. pachIthI AcaraNa pAchaLa pradhAna hatu che ema spaSTapaNe dekhAI Ave che. Jain Education Intemational
Page #689
--------------------------------------------------------------------------
________________ mRtigraMtha 711 dharmabhAvanAmAM Avela AmUla parivartana tathA vartamAna ApaNA pUrvajo e jIvana paddhatinI agatyanI kriyAone je paribaLone kAraNe lokone nathI saMskAra-AcaraNamAM pUrNa zraddhA vyavasthita rUpa ApyuM che tenI pAchaLa eka daSTi che, saundaryapriya ke nathI tema karavAnI pharasada. to paNa vidhionI AMTIghUMTIthI ane vyavasthApriya ravabhAva nI anubhUti che. eTale je svarUpe paNa vyApta A saMskAre pAchaLa rahelI ApaNA pUrvajonI vyavasthA A saMskAronuM pAlana thAya che. ethI samAjane kiMcita, lAbha dRSTi, sauMdarya prIti ane nIti AcaraNa mATe Agraha spaSTa to maLe ja che. dekhAI Ave che A soLa pradhAna saMskAra vize have theDI vadhu vigate mAhitI moTAbhAganA saMskAre purUSoe karavAnA hoya che. strIone te meLavI e. karavAnA nathI. sIma tannayana ane vivAha sivAyanA anya tamAma sarakAre mATe maMtrahIna vidhithI ja karavAnA che. garbhAdhAna puMsavana (1) gabhaoNdhAna ane sImaMtonnayana daramyAna thatAM vidhimAM putra-saMtAnanI prAptinI icchA pradarzita thaI che. " paramezvara ane anya devatAonI mArA - garbhanuM AdhAna karavuM eTale ke tenuM sthApana karavuM sAmAnya para e rIte kRpA varase jethI mane putra prApta thAya." saMjogomAM rajodarzana pachI strI saMtAna nikSama bane che. strI purUSane thatI kAmecchA prajotpatti mATe ja che ema lagabhaga badhA Adhunika samAjamAM amuka vargamAM putranuM agatya ghaNuM hovA dharmamAM Adeza thaela che. je prajAnI AvazyakatA na hoya te chanAM putrInuM sthAna utaratuM gaNavAnI vRtti ghaNI ochI thaI gaI kevaLa kAmathI prerAI strI-purUra saMyoga che e varyuM che. sajIva che. " mArI bhAryA ghaNA putrane janma ApanArI thAya." sUTamAM vaMzavRddhi e maLamUta vRttiomAM agra che. bhegAsakata evI paNa ardhana karavAmAM Ave che. AjanA vastI prANIo A vRttinA upazamana dvArA vaMza - vele avicchinna vadhArAne saLagatA praznane TAMkaNe A mAgaNI sarvathA agya rAkhe che. lAge che. jo ke A ane AvI mAMgaNIo pAchaLa rahelI takAlIna samAja racanA ane jarUriyAtone lakSamAM levI ja rahI. mAnave aneka vidhi-nidhi dvArA A vRttinuM urdhvIkaraNa karyuM. traNa cAra dAyakA pachI maMtroThArA dharmavidhi ke cAlu hyo haze lagna thayA bAda prathama rajodarzanane amuka samaya vyatita thayA pachI to "mArI patnI ekaja saMtAna utpanna karanArI thAo." evo amuka tithi, vAra, samaya vagerene tyAga karI garbhAdhAna saMskAra maMtra belAvA lAge to navAI nahi. karavAno Adeza che. puchAvALA daMpatie amuka tipie ane putrInI icchAvALA daMpatIe amuka tithie maithuna karavuM evI hAlanA samayamAM upayukata badhA saMskAronuM pAlana bhAgye ja vigato paNa vicAra pUrvaka ApI che. kayAMya thatuM haze. keTalAka saMskAro bIjA saMskAra sAthe mAtra karavA khAtara ja patAvI nAkhavAmAM Ave che. jema ke upanayana garbhAdhAna saMskAra mATe prAta:kALathI navoDhAne taiyAra karavAmAM saMskAra sAthe niSkramaNa, cala, anaprAzana vagerene keTalekavidhi Ave che. parivAranI saubhAgyavatI nArIe maMgala dravya ane keTavirAhiMtA karAvI de che. e ja pramANe upanayana pachInA vadavrata. lIka rUDhigata vidhio dvArA " gabha lIka rUDhigata vidhio dvArA " garbhAdhAna mahatvanI ane pavitra samAvartana vagere saMskAro dekhAva puratA ja karI saMtoSa mAnavAmAM kriyA che evo bhAva pedA kare che. strIgamana karatAM pahelAM puruSa Ave che. saMskAranA mukhya AcaraNamAM sIma tanayata nAmakaraNa vede kata saMka9pa karI gaMdha, vizvAvasu vagerenI prArthanA karI pUSA, caulakarma, upanayana tathA vivAha rahela che. bAkInA saMskAra kAMte sIvata', viSNu ane vanIkumAranI sahAya mAge che, visarAI gayA che ane kAM to eka bIjA sAthe karI levAmAM Ave che. mukatAcAra, karmakAMDanI vipulatA tathA dhArmika vidhi pratyenI dhRNAne kAraNe vartamAnayugamAM A saMskAranuM yata pAlana kayAMka paristhiti Ama hovAthI yajamAnane ke temanA kuTuMbIjanone ja thatuM haze. A saMskAra hAla " madhurajani " svarUpe sacavAye dhArmika vidhimAM nathI paDatI samaja ke nathI hoto rasa. saMskAra che. strI-purUSanuM prayama jAtIya milana mAnavI jIvananuM agatyanuM pAlana pAchaLa hetu ucca che paNa kALabaLe temAMnA moTAbhAganA parva hoI A rIte paNa sacavAI rahe te IcchanIya che. vidhi agatya gumAvI beThA che. sarva saMsakAro hAla purohita dvArA eTale ke trIjI vyakti dvArA karAvavAmAM Ave che. vastutaH bAlya- garbhAdhAna mAtra prathama milana vakhate ja karavAnA saMskAra nathI. vasthA daramyAna thatA saMskAro sivAyanA tamAma saMskAra vyakitae prajA utpanna karavAnI vRttivALuM yugala jayAre jyAre jAtIya jAte karavAnA hoya che. saMskRta samajavAnI azakita, AjanA milana mAge tyAre A saMskAranuM pAlana thavuM joIe paNa jhaDapIyugamAM kurasadane abhAva, karmakAMDanA phaLamAM zraddhA paraMtu " kuTuMba nijananA A yugamAM prajopattiA zabda ja aLakhAtenI kriyA pratye zraddhA vagere kAraNone lIdhe A saMskAro Aja- maNa thayuM che. garbhanuM AdhAna karavAnuM ja rokavAmAM AvI rahyuM kAla sAcA arthamAM saMskAro rahyA nathI. che tyAM A saMskAra nirarthaka banI rahe te svAbhAvika che. Jain Education Interational
Page #690
--------------------------------------------------------------------------
________________ 712 bhAratIya asmitA sarakAra mATe sarakArI (2) puMsavana yajamAna vagara samajaNe Ama tema vidhi kare ethI kaI hetu siddha thAya nahi. garbhAdhAna saMskAra ApaNe upara joyuM tema hAla judA svarUpe paNa jovA maLe che. zakitazALI kuTuMba navapariNita daMpatIne sArUM (3) sImaMtonnayana evuM kharca karI madhurajani pravAse mokale che. sAdhAraNa sthitinA mANase thoDuM paNa ghara zaNagArI yathA zakita mIThAI vagere rAkhI zAstrArA pramANe strIne je saMskAra maMtra vidhipUrvaka karavAnuM prathama milananI rAtrI ujave che. paNa "pusavana" saMskAra mATe prApta thAya che temAM eka sImaMtonnayana che ane bIjo vivAha bhAge Aje saghaLethI lupta thayo che. saMskAra che. bAkInA saghaLA saMskAro strI saMbaMdhamAM maMtroccAra karyA vinA karavAnA hoya che, Aje jyAre strI purUSa samovaDI banI puMsavana saMskAra purUpatAnI siddhi mATe eTale ke putraprApti che tyAre strI-purUSa vacceno A bheda samAjane mAnya rahe tema nathI. mATene saMskAra che. garbhAdhAna pachI bIje ke trIjemAse athavA ApaNA dharmavidhimAM ghaNe sthaLe kALabaLa pramANe samayocita pheraphAra karagarbha pharakayA pachI A saMskAra karavAthI garbhane bALakane te puSTi- vAnI AvazyakatA che Ama na thavAthI dhamavidhi vahemamUcaka manAvA lAgyA kartA thAya che. ane lokone temAM zraddhA na rahI. vidhi pUrvaka koI kama puMsavananA murtane divase prAtaHkALamAM gaNapatipUjana, mAtRkA karavAthI siddhi sAMpaDaze tema mAnavAne badale tene jaMjALa mAnI sthApana, vRddhizrAddha vagere maMgalakArya karI puruSa saMkalpa pUrvaka A leka karmakAMDa tyAjavA lAgyA yAte mAtra dekhAva pUratuM tenuM - saMskArane prAraMbha kare che. AcaraNa karavA lAgyA. mAtA bananAra strIne maMgala snAna dArA svaccha karI, agninuM sImaMtonnayana lagabhaga badhe sthaLe eka ke bIje svarUpe jaLapRthrokta sthApana karI, kuzAMDI kriyA tathA vyAhati hema karI vaDanA vAI rahyo che. jo ke "ja basa che" nA A jamAnAmAM kUpaLe pANI sAthe ane kuzanA kAMTA sAthe vATI strInI jamaNI garbhAdhAna gunhAhita kRtya jevuM lAgavA mAMDayuM che tyAre ghaNuM kuTuMba nAsikAmAM sevana karavuM. garva pUrvaka kahe che paNa kharA ke "amAre sImaMta vagere karavAno cAla nathI.' " ane evAM kuTuMba koI vidhi ke utsava karatA secana karatI vakhate thatA maMtromAM tvaSTAnI prArthanA karI nathI. zakitazALI, dIrdhAyuthI putranI mAgaNI karavAmAM Ave che. cheka prasutikALa sudhI strInuM Arogya jaLavAI rahe te mATe vividha evA thoDA apavAda bAda karatAM lokAcAra mujaba, purohito vyAdhinA devatAonI zAMti mATe prArthanA karavAmAM Ave che. sevana dvArA thatI. samajyA vinAnI kriyA dvArA ke evA rUDhigata rivAjo karatI vakhate belato ekamAtra joIe. mujaba A saMskAranuM pAlana thAya che. sImaMta eTale strInA kezane madhyabhAga-seMthI. te seMthInA pumAna agniH, pumAna indraH, pumAna devaH bRhaspatiH / vAkAne uMcA laI javA eTale sImaMtonyana. A saMskAra "adyapumaaNs putra visva, ta pumAna anujAyatAma | raNI" tarIke oLakhAya che. "agharaNI' zabdanI vyutpatti judI he vadhu ! jema agni Indra ane deva bRhaspati pumAna (purUSa) judI rIte samajAvavAmAM Ave che. eka samajutI pramANe mULa zabda che tema tuM paNa pumAna utpanna karI zake tevA putrane prApta thA. che' vAgha gro. prajA utpanna karI peDhIonuM pApa (vAgha) haranAra strI te ghaTI. gro zabda parathI A zabda Avya A saMskAra pratigarbhe karavAno hoya che. paraMtu jyAM prathama manAya che. sImaMtonnayananA vidhi samaye ekatra sarvastrIo mAM je garbhe paNa A saMskAranuM pAlana na thatuM hoya tyAM pratigarbhanI to AgaLa che-aya che te vALo. A zabdanA mULa tarIke ahi vAta ja zI karavI ? ne paNa mAnavAmAM Ave che. jene upaga have pachIthI gRhakAryanAM keTalAMka kuTuMbamAM paMcamAsInI kriyA karavAno rivAja che. tyAre nathI, jenAthI have zrama mAge tevAM kArya thaI zakavAnAM nathI te strIne zaNagArI anya strIo saha bahArathI pANI bharavAnuM kahevAmAM vaLI . te parathI ghasAI ghasAIne "adharaNI' zabda banya Ave che. havethI bhAravAhI A strI pAsethI zArIrika zrama bhAge sImaMtinI strIne "dhaNa" tarIke oLakhavAmAM Ave che te zabda tevuM koI kAma karAvavAnuM nathI evI jAherAta jANe ke A dhava ke prajA parathI ba lAge che. saMtAnotpattinI zakayatA. vidhithI thatI hoya che. ubhI thavAthI jenuM jIvana dhanya banyuM che te dhanyA. dareka saMskAramAM jovA maLe che tema ahIM paNa dhArmika ane kyAMya A vidhi sImaMtonnayananA prAraMbhamAM karI levAmAM Ave lokAcAra mujabanA ema be prakAranA vidhi jovA maLe che. koIka che. paNa yathA samaya nahi thavAthI tenuM mahatva samajAtuM nathI. je sthaLe ane te the a5 pramANamAM dharmavidhinuM AcaraNa thAya kaI paNa kriyA vinA samaye karavAmAM Ave te samaya jatAM tenuM che, lokAcAramAM jJAti ane sthaLa pramANe vigatomAM kAMIne kAMI sAcuM agatya gumAve che. mAtra purohita thoDA maMtro bole ane taphAvata dekhAya che. ane te apa pramANa hita thoDA samaya jatAM tenuM che Jain Education Intemational
Page #691
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha 713 garbhAdhAna pachI cha ke ATha mAse samayana vidhi thAya (4) jAta kama che. anivArya saMjogomAM prasava thatAM sudhImAM game tyAre A vidhi thaI zake che. koIka kirasAmAM sImaMta pahelAM ja prasava thAya prasuti thayAnA samAcAra maLyA pachI paraMtu nALa chedana karyA to bALakane sAthe rAkhIne paNa A saMskAra karavAmAM Ave che. pahelAM; bALakane sArA ke kharAba yugamAM janma thaye hoya te pramANe harSa pradarzita karI ke prAyazcita karI pitA paherele kapaDe ja garbhavatI strI nakakI karela yogya divase prAta:kALamAM maMgaLa snAna kare che. A " muzala " snAna kahevAya che. pitAe paherela dravyathI snAna karI suMdara vastrAlaMkAro dhAraNuM karI pAMta sahita kapaDAM, alaMkAra vagere dAnamAM ApI de che. A vidhi je ke agnisthApana kare che ane hAma kare che. Ayuti ApatI veLA hAla kayAMya pato jANavAmAM nathI belAtA maMtramAM mauM putranA mAna jarmana peru - puchAvALI A strIne suputra utpanna thAo evI puchA ane salAmata prasava snAnavidhi pUro karyAbAda pitA agnisthApana karI anuprANa mATe vividha devatAone prArthanA karavAmAM Ave che. kare che. eka pAtramAM ghI, madha, dahIM ane pANI ekaThAM karI suvarNa mudrikAthI bALakane prAzana karAve che. prAzana vakhate nIcenI 'umarA' nA phaLa dArA "jevuM umarAnuM vRkSa tejasvI che tevA matalabane maMtra belavAmAM Ave che. tejasvI saMtAnavALI tuM thA" zam sargAvata: sUkAH efii daMta tinI mata - e pramANe zubhecchA pradarzita karavAmAM Ave che. he bALaka ! savitA devanI AjJAvaDe A miSTa prAzana tane karAvuM chuM. devo tArI rakSA kare. tuM dIrdhAyuthI thA." samasta kuTuMbanA kalyANa mATe jalAbhiSeka karavAmAM Ave che. pachI "medhAjanana" karma karavAmAM Ave che. e vidhi veLA abhiSeka maMtromAMnA eka maMtramAM rUdrane prArthanA karavAmAM Ave che bALakane jamaNA kAnamAM traNavAra "vApha " belI buddhi utpanna ke, " amane devasukha Ape, sUryadarzana vimukha amane kadApi thavA mATeno maMtra bolavAmAM Ave che, karaze nahi, amane parAkramI putra thAo. amArA aparAdha kSamA karo ane putra pautrAdika prajAvALA thaIe. moTA bhAgane A vidhi putra janma vakhate karavAmAM Ave che. putrI janma thayo hoya te deTaleka vidhi maMtroccAra vinA thAya tena ahaM asmai sI ni nayAmi / prajAma asmai jara yaSTiM karobhI / / pitA putrane je AzIrvAda Ape che te dhyAna kheMce evo che. unnayana dvArA cheka vRddhAvasthA sudhI huM prajopatti karI zaku bALakane hAtha aDakADI pitA kahe che, evI prArthanA dArA dIrdhakALa paryanta taMdurastI ane pati-patniI vacce snehagAMThanI mAgaNI karavAmAM AvI che. upalaka daSTie cheka azmA matra, parazuHbhava, hiraNyaM azrutaM bhava / / vRddhAvasthA sudhI saMtAna thayA kare evI prArthanA ahIM dekhAya che. saranA dau putranAma ati vaM, gautra phAra: zatarU che paNa e mAgaNI kendrasthAne nathI. ahIM to Akhara sudhI patipatnI taMdurasta ane snehabhayuM jIvana jIve evI AtmakalyANanI paththara jevA dRDha zarIravALo, parazu jevo majabuta suvarNa jevo daSTi agrasthAne che. nirmaLa tuM thA. putrarUpe tuM mAre ja AtmA che. tuM zatAyu thA. prasUtAne paNa "tuM vAraMvAra putra utpanna karI ane putravALe lokAcAra pramANe sagAMsaMbaMdhIone bhojana paherAmaNI, garbha na kara" e bhAvanA saha zubhAziSa ApavAmAM Ave che. vatI strIne sagAMvahAlAM sahita Adara sahita prItibhojana rannAdevInI pUjA (rAMdala teDavAM) vagere vidhi thAya che. strIne jyAre stana prakSAlana karI mAtA bALakane stanapAna karAve che. mAtRva jevA udAttA padanI prApti thavAnI che tyAre e sthitine sUtikAgRhanI bahAra sUtikAgninuM sthApana karI daza divasa paryaMta AnaMda-pradathI vadhAvI levAnI vRtti A sarva pachavADe dekhAya savAra sAMja homa karavAmAM Ave che. homa karatI vakhate mAtA che. naNaMda rakSA kAje rUpAnuM kaMkaNabAMdhe, khoLAbhare, sImaMtinI pATe ane navajAta bALakanuM akalyANa karanArAM tatta-saMDAmaka, upavIra, pagalAM bhare, tene diyara ke kuvALA hAthe tene tamAcA (buTa) mAre zaDikeya, ulU khala, malimbara, droNAkSa, cyavana, alikhana, nimiSa vagere rivAjo eka yA bIjA rUpe jovA maLe che. A sava pAchaLa kiMvadaMta, upakRti, haryA, kuMbhazatru, pAtrapANi, haitrImukha, sarpa harSanI lAgaNI vyakta karavAnI bhAvanA dekhAya che. pArUNuM vagere rAkSase-A rathAnathI dUra rahe evI prArthanA karavAmAM Ave che. garbhavatI strIe Arogya ane gabharakSaNa kAje zArIrika tathA mAnasika kevuM vartana karavuM te vize vigate sUcanA ApI che. "jAtakama, saMskAra bALakanAM AyuSya, baLa, buddhi temaja sukharUpa prasava mATe maMtrayukata jalanuM Acamana karAvavAmAM Ave vRddhi mATe che. A saMskAra A rIte karAto bhAgye ja hAla kayAMya jovA maLe che. keTaleka sthaLe caula ke upanayana saMskAra sAthe, tenI Jain Education Intemational
Page #692
--------------------------------------------------------------------------
________________ 14 pahelAM thoDAka vidhi karavAmAM Ave AMtarika bhAvanA naSTa prAyaH jevI che. e kAranuM ArasanIkarA thaI gaI che. bALakanA janma pachI chaThThI rAtrIe bALakanA pitA pRthvI devInu pUjana vidhipUrvaka kare che. hAla A vidhi kuLanI strIoja mATe bhAga kare che. temAye vapratimRhamAM pravRtti thatI davAthI te paNa anakuLatAe game tyAre thAya che. bALakanA janma kaSTadAyaka nakSatra ke tithie thayA hAya te tenI zAMti paNa A samayAvadhimAM karAya che (5) nAmakuma bALakanA janma pachI agyAra ke AAraNe vAse A saMskAra karavAmAM Ave che. prAraMbhamAM bALakanA pitA bALakane maMgaLa snAna karAve che pachI agni sthApanA karI janma samayanA tithinakSatranA devatAne Ahuti Ape che, nakkI kareluM nAma nAgaraalanA pAna para lakhI bALakanA kAnamAM tenA uccAra kare che. brAhmaNa-pU-8na ane svarita vAcana karI vidhinI samApti karavAmAM Ave che. (6) niSkramaNa bALakane prathama vakhata ghara bahAra laI javAnA niSkramaNa saMkAra ane tene darzana karAvavAno - voyana sarakAra bane bhAratIya asmitA sAthe AcarAmAM bAje che. janmathI carca mAse niMkramaN saMskAra kavAnA bhAveza pArakara vargamAM Avela che. te mATenAM muharta nI sarvistara yAdI paNa Apela cogya muhanA bALakane bahAra laI jaI darzana karAvI tenu zubha kAmAM Ave che keTalAka kuTuMbamAM mA kAra sAthe vadha kAna vIMdhavA nA hai sarakAra paNa karavAmAM Ave che. nAma pADatI vakhate raivata, mAsa, nAkSatra ane vyAvadhi emAMthI koi eka mujaba nAma pADavAmAM Ave che, jaitaya eTale daiva saMbaMdhI, devanA bhaktavAcaka nAma pADavAM tejemake civaprasAda kayAMka kayAMka annaprAzana ke upanayana vakhate A sa MskAranA keTalAka aMza mA ane vidha dArA karI levAmAM Ave che. (7) annaprAsana kRSNadA vagere. je mAsamAM janma thayA heya te parathI paNa nAma paDAya che. caitramAM janmanuM nAma baiTha ke vaizAkhamAM ja pakSanuM nAma janAIna vagere. je nakSatramAM janma thayo te darzAvatAM nAma paNa pADavAmAM Ave che. jeA nakSatramAM janma thayA hoya teA jeThA lAla tarIke, ke mULa nakSatramAM janma thayA hoya che. mULazaMkara tarIke eLakhAya che. vyavahArika nAma pIsa parNAkSarA ( mULAkSarA ) mAMthI kAi paNa ekathI zarU thAya che nAmamAM dhoSa vyaMjana (ga, 4, 5, 6, 7, 8, 6, dha, ba, ba, ) hovo joIe. tyAche. jyotiSazAstramAM sUcavela rAbaDI, paLa, nAga tathA divase vyaMjana ( &* jha, pyu, na, ma, } nAma vacce Ave. nAmanA rogapatipUjana, mAtRkA sthApana, bA vagere maMgaLakAya pachI ekI saMkhyAmAM hAvA joie. brAhmaNanA nAmane te zat Ave agni sthApana karI maMtrasahita Ahuti ApI bALakane madha, dahIM, vagere sucanA dharmazAstromAM che. have te Adhunika nAma pada sAkara, dUdha, yukata anna khavaDAvavAmAM Ave che. karavAnI vRtti agrIma hovAthI AvA sUcaneAnA pAlana mATe Agraha sevAtA nathI. bALakane prathama anna khavaDAvavAnA saMskArane annaprAzana kahe ca, niSNu sarakAre hAla nathI to dhArSa mATe vidhi co. kyAMka vaLI sArA divasa ane sAru bALakane bahAra laI javAmAM Ave che. meATe bhAge te| sagavaDa prabhAge bALakane pAvI, oDhADI bahAra laI javA pUratA ja A vidhi sacavAi rahyo che. pato huM nathI mULa I AvA dhArmika vidhine sthAne beya bhAganA bemAM kATalAMka cAra pramAo keTalAka vividha dhAya che - bAraNe vAse mAre kuDa banI strIe tathA bALako ekatra cAya che. rezamI kApaDanI temAM bALakane suvADI khAvaDA dvArA tene jhulAvI bALakanI phAi dArA nAma jAhera karavAmAM Ave che. bALako ane sArA khAdya padArthoM ApavAmAM Ave che. jhALA karI sagAMvahAlAMne annaprAzana karAvyA pachI bALaka bhaviSyamAM ze! vyavasAya karaze te jANavA mATe eka leAkAyAra karavAmAM Ave che. bALaka pAse pustaka, Ayudha, vastra dravya vagere mUkavAmAM Ave che. bALaka jene prathama paza kare te vaDe peAtAnI AvIkA raLaze ema mAnavAmAM Ave che. bALakanI buddhi zakti ane mApana kaseTI (! Q Test ) dvArA jema AjanA samayamAM tenu ghaNuM (aptitude) nakkI karavAmAM Ave che evA ja A vidhi che. khIra khavaDAvavAnA ke caTADavAneA A vidhi jude jude samaye DabAmAM matrAccAra vinA karavAmAM Ave che. (8) caulakama -- bALakanA janmathI pahele, trIje ke pAMcame varSe ane tema na ane te| upanayana sAthe mastakanA vALa kaDhAvavAnI A sa MskAra karavAmAM Ave che.
Page #693
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtiya ya A mane Agale divase "jAdhivAsa" (jaDavANAno vidhi karavAmAM Ave che. kuTuMbanI strIe rAtre ekaThI thai bALakane bAjoTha para besADe che cAra saubhAgyavatI strIe bALakane vadhAve che. brAhmaNane bALyAyu (akhiyAM) Ape che. jemAMnA dravyathI brAhmaNa bALakane AzIrvAda Ape che. bALakanA vALanA jaththA sAthe sonAnI, rUpAnI ke leyAnA karaDA baMdhana mATe bAMdhavAmAM Ave che. sthArDika upara zani kathApanA karI zaidaka, ziyAliya; mAkhaNa, arIsA, astra, vagere sAhityo ekatra karI vastrAla kAra yukata bALakane mAtAnA kheALAmAM besADAya che. mAMtrayukata vidhi vaDe bALakanA keza traNavAra bhIMjavavAmAM Ave che. te vakhate kheAlatA eka matranA bhAvAya che ke : * A bALaka dIrdhAyuSya thAya, tenA tejanI vRMdu thAya mATe tenA vALa bhIMjavu chu, tene jamadagninuM khaLa ane kazyapa-agayanuM AyuSya prApta thAo." pitA ke purAhita tyArabAda bALakanA vALanI banne taraphathI vALanI laTa astrAvaDe kApI bAkInA vALa utAravA mATe upasthita vALane kahevAmAM Ave che. vALaMda bALakanuM nirNaya muna kare che. khA vALa eka vacamAM jhIlI lokAcAra pramANe bALakanI I le che. jaTAdhivAsa veLA vALa sAthe laI jAya che. caulakama purU thayA pachI havAmAM Ave che. kuTuMbanI sIoo A phaeNzana parata vAM ka'bemAM dhana vividha vinA OM mumuna vagere joyA vinA ja A saMskAra karavAmAM Ave che. caulakama thayA pachI bALaka akSara grahaNa karavA pAtra bane che. yogya muddhe bALakane vidyAbhyAsa prAraMbha karavAmAM Ave che. (9) upanayana!- je e traNa saMskArI hAla AcaravAmAM Ave che temAM upanayana meAkharAnuM sthAna dharAve che. sImaMta, upanayana ane vivAha A traNa saMskArAnu pAlana dija jAtiemAM koine kaI rIte cAya che. agAu vidhipUrvaka nahi karelA jAta kama, nAma kama, niSkramaNa, anna prAzana ane caulanA vidhi theADI ghaNI rIte upanayana saMskAra vakhate karavAmAM Ave che va eTale pAse ane nayaNa eTale laI javu khALakane vidyA bhyAsa mATe guru pAse laI javAnA vidhi te upanayana bALaka abhyAsa karavAnI lAyakAta dharAvatA thayA hovAthI guru pAse rahI dha, vyAkaraNa vagerenA abhyAsate| AraMbha kare che. A saMskAranA mata, maubina, kApavIta vagere paNa yAjJavalkaya smRtimAM lakhyuM che ke matuH yabhyo jAyate brAhmaNa kSatriya vizaH janoInuM mudata je divase nakkI thayuM hoya te divase prabhAta bAMdhela dhAtune karaDA phAIla maMDapa sthApana karavAmAM Ave che. snehI kuTuMkhI jateAnI hAjarImAM bALakane maMgala snAna karA- pittA ane mAtA vapana karAvela (muMDana karAvega) bALakane pAse vakhate gIto gAtI deya che. besADI saharSa pUrvaka saMskArAraga kare che. -- dvinIya bhojI bandhanAt tasmAt ete dvijAH smRtAH // 715 prathama janma mAtAthI ane bIjo upanayana saMskArathI thatA pAvAthI bALu, dAtriya ane vaizyane dija kahevAmAM Ave che, upanayana mATe zrutisidghakALa janma pachIthI athavA garbhathI bhAThage vo kahela che. kAnakALamAM vidyAbhyAsa pIlo zarU karAva vAnA daMtathI upanayana viSe vahelA paNa karavAmAM AvatA. Ava zaMkarAcAyane A sAra pAMcame thI karavAmAM Avela. bhAvasa sudhImAM yanepavIta dhAraNa e uttama kALa che, daza ke bArame varSe dekhAya te gauNa kALa che ane seALa vadhu pUrAM thayA pachI jete A saMskAra thAya te patita lekhAya che. prAyazcita karyA pachI te jJAti jate sAthe vyavahAra yogya bane che. A uMmaranuM bandhana hAla daLe paLAtu nathI. yajJApavItanu muddata mekraTe bhAge uttarAyaNa pachI vasaMtaRtumAM pAMcamAsa eTale ke mahA, phAgaNa, caitra, vaizAkha ane jayeSTa mAsamAM mIna ane maiMya nikALamAM na pAmAM levAmAM Ave che. gi sthApana karI gArDika kriyA tathA yAtyAdinA koma karI janoI dhAraka karanAra bALakane agninA pazcima bhAgamAM ubhADa vAmAM Ave che. da` ke muMjanI kiTamekhalA, anivastra vagere bhAccAra sahita dhAraNa karAvavAmAM Ave che. pachI mAgya mudata kaMku vagere moMgala drabyAthI raMgelu jatAi jamaNA bAhuthI gaLAmAM praveza karAvI kAryo ane dharAvavAmAM khAuM che. brahmapArI nI bI kiMmAM pANI rAkhI, upavIta dhAraNa karAvanAra AcAya jamA ApathI te paNa karI nIcenI matalabaneA maMtra bhaNe che. * daiva sAMvetAnI AthI azvinIkumAra ane pRthA dArA ku tArA hAtha grahaNa karUM chuM tArA hAtha nAga, savitA pUSA e devatAone pAraNe kaMperyAM che, kema tuM samaja ziSkarSa tu mArI mitra che. adhyApaka maiM huM tArA AcAya chuM." bahuka pAse kaiTabhAka niyapAnI bhUlAta karAvavAmAM Ave che. jaLanuM Acamana laiza. sadhyAdhyAna vagere nityakama karIza. divase " huM brahmacArI thayo chuM. agnimAM samIdha hAmIza. bhAjana pahelAM nidrA karIza nahi, vANI niyamamAM rAkhIza''vagere. AcAya bahukanA kAnamAM tribhAtra prazna na uccAra kare che. baTukane mastake rezamI vastra eDhADI gAyatrIma no upadeza pa pade gAme ane Tuka sAthe kholIne ApavAmAM Ave che.
Page #694
--------------------------------------------------------------------------
________________ 716 bhAratIya aramitA brahmacArI tarIke baTuke nIce pramANe bAra niyamonuM pAlana Ape che. "avidana" (aviga) mATe bhIMta para eka AkRti karavAnuM hoya che. dorI baTukanI pheI tenuM pUjana kare che. te badala tene vastra, dravya alaMkAra vagere dakSiNa maLe che. keTaleka sthaLe rana devInI pUjA "brahmacaryavrata daramyAna gurune AdhIna rahevuM. (rAMdala teDavAne vidhiM) paNa karavAmAM Ave che. krodha ane mithyA bhASaNane tyAga karavo. upanayana e puruSa saMskAre che. te yatkiMciMta vidhei pUrvaka strIsukhane tyAga karavo. thAya che. paNa e saMskArane mULa hetu - brahmacaryanuM pAlana karI guruthI uMcI saiyA ke Asana para na besavuM. vidyAdhyayana karavuM - e siddha thato jovAmAM Avato nathI. be ke traNa varSanI umarathI bAlakane pUrva prAthamika zALAmAM mukI te nATaka, gAyana-caMdana-lepa-puSpa vagerene tyAga karavo. pacIsa trIsa varSanI uMmara prApta kare tyAM sudhI anya sa cAlu rahe talAdika mardana pUrvaka snAna na karavuM. che. paNa te daramyAna gRhasthAzramI banatAM tene kaI rotuM nathI. sAMpratakALamAM A saMskAra Ama vidhi svarUpe jaLavAyelA hovA dAMtiyo vagerethI vALa na oLavA. chatAM tenuM tatkAlIna mahatva mahadaMze lupta thayuM che. paMcakeza vadhAravA. yajJopavita amuka vidhi dvArA taiyAra thayela hovuM joIe. mAMsa bhakSaNa na karavuM. DAbA khabhAthI jamaNI keDa sudhI te ahorAtra dhAraNa karavuM joIe vAhanamAM na besavuM vagere niyama pAlanamAM zithilatA jovAmAM Ave che. TeLAmAM besavuM nahi smRti saMgrahamAM dine sadAkALa upavIta dhAraNa karavuM ane mekhalA paheravI zikha bAMdhelI rAkhavI ema kahyuM che. zikhA ke janoI vinA koI dharmakArya karavA pAtra te thato nathI jaI tUTI ke khovAI jAya daMDa dhAraNa karI bhikSA mAgavI ane te te paheryA vinA bhojana karavAne ke pANI pIvAne niSedha che. prabhAte nitya gurUnuM abhivAdana karavuM. brahmatva darzAvatuM A agatyanuM ciThThana che. paraMtu e arthamAM koIka ja tene adara hAla kare che. mAtA ke mAsI pAsethI bhikSA mAgavAne prAraMbha karI te bhikSA brahmacArI gurUne ApI de che. vyAdatima karI dakSiNe cAra vedatratA saMka9pa karI karmanI samApti karavAmAM Ave che. A saMskAra ThIka ThIka aMze vidhipUrvaka thato hovA chatAM 1 -zaukriya 11-zAkarkavara tenuM astitva maMtroccAra pUratuM ja rahyuM che. temAM kahelA cheDAeka 12-tratika 13 opaniSada upadezonuM paNa pAlana thatuM jovAmAM AvatuM nathI, yajJopavita dhAraNa karyA pachI brahmacaryAzrama daramyAna uparyukta cAra vedavato AcaravAnuM sUtromAM raheluM che. hAla jyAM Azrama uccArAtA e somAnA ekanI vyavasthA chinna bhinna thaI gaI che tyAM A vAtonuM pAlana asaMbhAvArya joIe. 'sarva deva tArI rakSA karo. sArI rIte vRddhi bhava che. ajANatA keI sthaLe ramAmAMnA keTalAkanuM arika pAlana pAmatA ghaNu bhAIo tane thAya" Ama baLa, Arogya, AyuSya thaI jatuM hoya evuM bane. samRddhi ane parivAra vRddhi ane saMrakSaNa mATe prArthanA karAya che. zakiya upanayana saMskAra pUrNa thayA bAda te ja divase vedavatathI zarU karI samAvartana sudhInA saMskArono vidhi patAvI devAmAM Ave che. e saMskAro hAla to kevaLa vidhi pUratA ja jaLavAI rahyA che, uttarAyaNa daramyAna caudaza, pUnama, paDavo ane AThama A tenuM agatya sarvAze bhUMsAI gayuM che e saMskAra vize atizaya tithio sivAya sa re divase brahmacArI ane AcArya bhajana karI TUMkamAM ApaNe AgaLa mAhitI meLavazuM. saMdhyAkALe pUrva vA uttara dizA tarapha jaI, caMDila, paMcamasa kAra, A bhAMgAta kuzADi ane samidhAdikane pAkSika homa karI upanayana daramyAna lokAcAra pramANe agAu madata jovaDAvavuM, agninA pazcima bhAgamAM bese che. guruziSyane pUche che, "huM riAgya ! strIo pAse gIto gavaDAvavAM sagAMvahAlAMne bhojana karAvavuM, lADa te brahmacaryanuM pAlana vidhivat karyuM che?" brahmacArI pratyutara karavA mATe brahmacArIne sArI mIThAI ( lADakA lADu , sagAM saMbaM- Ape che. pachI eka ke traNa divasa mATe samidAdhAna, bhikSAcaraNa, dhAoe ApavI, vargare rivAjo paLAya che. bhikSA mAgatI vakhate adhaHzasyA, guru zuzraSA, apramatta vagere vratonuM pAlana karavA guru anya sagAMvahAlAM paNa brahmacArIne vyAvahArika dravya bhikSA rUpe Adeza Ape che. saMgadanuM nirmANa thI zarU thatuM adhyayana Jain Education Intemational
Page #695
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtiga karAve che. A vrata sAMvatsarika athavA dvAdaza rAtra pALavuM te bhAgAnI IcchA para AdhArita che. zAkakavara zayimatanI sarva kriyA karyA bAda padmacArInA dama para gaMbhI AMgaLI raDe tema hoya mukhya AyAma ati sthApanAki vrata Acayu" ke kema te pUche che. eka varSa pUruM thayA bAda prabhAte izAna dizA tarapha gAma bahAra jaI brahmacArI rahe che. te daramyAna mAMsa, cAMDAla, prasUtikA, rajavAlA, smazAna vagerenuna karavuM nahiM. sUryoMdaya pachI jaLavaDe haiM nAmanuM maMDaLa karI temAM pravezI madhyamAM maMtra sahita jalapAtra mUkI temAM kuza durvA vagere nAkhI AcAya ane ziSya sAmasAmA bese che. jalapAtra upara dakSiNa hasta mUkI maMtrajApa kare che. jaLathI tapaNuM karI pitR, pitA ane pitAne ajali Ape che. vaideva carUnA Dema karI ta-samAdhi kare che, trAtika-- zAvara vratanI samAtri pachI punaH gurupade jaI agnisthApana karI upanayananI sadhaLI dhArmika kiyA ma Mtrokta karavI. Ara be abyAya Ape dikhate vAMcI sabhaLAvA nA aupaniSada-- vArtika vananI samApti pachI punaH AcAya yuke zAvara tane vidhi karavA ane AcAya' pAsethI upaniSadanuM adhyayana grahaNa karavuM sasarAnte vrata samAptita thaye kSibijA vagere vidhi karI sa MhitA samAni sudhInuM adhyayana karavAnu prata prahmacArIe dhAsya karavu gurUdakSiNA daI vrata-samApa karavuM. A cAre 'vedatratA' mukhyatve adhyayana karavA saMbadhInA che. phroka zAkhAmAM A uparAMta bArIya, saulaba, gaudAna e vratAnuM pAlana paNa thAya che. A sava vratadhAraNa kALa hmacArIe AnanuM, vai, tarka, bAsthya aai, 5 chaMda, jaye,tiSa vagerenuM sAthe ane saTIka adhyayana karavuM evI apekSA rAkhavAmAM Avela che. daramyAna niyukta, A vedavatenuM AcaraNa na thaI zake teA tenuM prAyazcita karanAnA vidhi zAMkhyAyana sUtramAM batAvela che. (14) kerazAMta keTalAekanA mata mujaba A saMskAra vedavata' sa'kAranA eka 'garUpa che. keTalAka seLa sarakAra mAMnA eka tarIke gaNAvI tene svataMtra sthAna Ape che. upanayana saMskArathI zarU karI cAre vedatrata pUrAM thatAM sudhI brahmacArIe vALa vadhArela hoya te matrAccAra sahita ane vidhipUrvaka utarAvavAne A saMskAra che. upanayanathI zarU karI vedavata sudhInA eke ya sarakAranuM thayAnanuM pAlana thatuM na hovAthI mA saMskAranA lepa thayA che. upanayana pachI eka vakhata kezavapana karAvavuM joIe ema vRkSane kahetA sAMbhaLyA che; paN e zA zA mATe athavA kayA kamane a Mte karAvavAnI che te saMbaMdhI koine khyAla haze ke kema te zaMkAspada che. (15) samAvata'na 017 vidyAbhyAsa pUrNa thaye gurU AjJA laI brahmacArI gRhasthAzrama prAraMbha karavA gRhagamana kare te 'samAvartana ' brahmacArI e prakAranA hoya che. (1) maMDa (2) upakrurvANa naiSThika brahmacArI A jIvana gurUhe vAsa karI kALa vedAya namAM nigamana kare che, jyAre upaga bacArI amuka samaya pati gurune ghera rahI pathI gurudakSiNA ApI ghera pAza Ave che upanayana saskAra pachI bAra varSe athavA vaidAdhyayananI samA pti bAda A saMskAra thatA. have teA gurune Azrame abhyAsa karavA javAnu rahyuM na heAvAthI upanayana vidhi paNa thayA bAda teja divase aAvata na karI levAmAM Ave che. guru - ziSya A kama'nA prAraMbhamAM matra' sApa kare che. brahmacArInA mAmAne tyAMthI meM vacce, suvarNa, chatrI, upAnaha mataka vasra ( pAlaDI ) vagere je AvelAM heAya te dhAraNa kare che. vidyAbhyAsa daramyAnanA mekhalA vagere paheravezanA bhAga kare che, e sAhaii LamAM vAvavAmAM Ave che. pachI bhAdAma karAvI kama-samApti karavAmAM Ave che. aDI" thAya. AkAcAra matA jovAmAM Ave che paNa mA pachI paNa brahmacArIne gRhagamana karavAnI icchA nathI. Azrama DhADavAnuM mana thatuM nathI. AzramavAsI jAge ke tene belADI ravA che. eTale samApana ii paNa brahmacArI vatana khAvavAne atre AzramamAM rahevA Icche che. sagAMvahAlAM te mukhyatve mAmA tene samajAve che, jAta jAtanI lAlace Ape che. dADIne Azrama tarapha jatAM brahmacArIne chevaTe mAmA paikI samajAvaTa karI vAjategAjate ghera lai Ave che. hAla A sava vivi yajJopavIta dhAraNa karavAnI kriyA thaI gayA pachI baDI krUratanAnI' dekhAva paranI kriyA dvArA panAvavAmAM Ave che. mA eTale ke Tuka samayArI sagAMsa'bIo sAthe bajAramAM vAjate gAjate pharavA nIkaLe che. amuka jagyAe samAva
Page #696
--------------------------------------------------------------------------
________________ 718 - bhAratIya asmitA re mAnArI guru ghara macI jIvanasAyA tana vidhi paNa thaI jAya che. karavuM eja kartavya manAya che. AjanA yuganI jarUriyAto prApta brahmacArI ghera javAne badale Azrama javA Icche che. sagAMva suvidhAo ane te sarva vacce vahetA mAnavajIvananI saMkulatAone hAlAM purohita vagere, "tane dhana ApazuM, tAruM saMga paNa karazuM, anurUpa Adhunika lagnavivi hastimAM Avyo che. paraMtu ahIM sArU khAvAnuM ApaNuM kapaDAM ApazuM" vagere lAlacethI ghara tarapha prAcIna-arvAcIna lagna vyavasthAnI tulanA karI te bannenI gyA gyatA vize vicAra karavAne badale ApaNe sAmAnya janasamAjamAM AvavA lAlacAve che. brahmacArI nA kahe che. tenA makakama nirNaya pAse jANe ke sau hAra kabUle che. brahmacArI ne guru pAse javAnI pracalita zAstrokata vivAha paddhati vize mAhitI meLavazuM. anujJA Ape che. nadI, parvato ane sAta sAgara pAra karI baTuka sAgara pAra karI baTuka vi+vahano mULa artha lAvavuM thAya che. zvasuragRhethI gRhasthAzrama guru pAse ja doDe che. sopArI ane haLadaranA gAMThIyA verI nadI prAraMbha mATe jIvanasAthI patnI laI AvavAnI kriyA te vivAha. parvate ane pANInI sAta dhArAo karI tyAM keDA verI sAta brahmacaryAzramanI samApti pachI samAvartana saMskAra a carI gRharA sAgaranI bhAvanA purohita khaDI kare che. te pasAra karI guru ghera zramanA prathama caraNa tarIke lagnavidhine Adeza kahe che. jetA baTukane mAmA roke che. baTuka chevaTe mAnI jAya che. sau harSollAsa karatAM baTuka sAthe ghera pAchAM Ave che A sarva upana- putrInA sarva saMskAra maMtra rahita vidhithI karavAnA hoya che, yana saMskAra bAda te divase tarataja thatuM hovAthI thoDA manoraMjana jyAre vivAha saMskAra maMtrokata karavAnA hoya che. A saMskArathI jevuM lAge che. tenI pAchaLane dhvanI visarAI gayuM che. jANe ke kanyAne maMtravidhi karavAnI paravAnagI maLe che. vivAha vidhimAM purUSane mukhya vidhi pANigrahaNano che. bAkIne tamAma vadhumAM eka evo vivi paNa jovAmAM Ave che ke baTukane dhAre te he . thopavIta dhAraNa karAvyA bAda varaghoDe rUpe jyAM tene saMbaMdha baMdhAye hoya tyAM laI javAmAM Ave che. ahI temane vacce Apa manusmRtimAM ATha prakAranA vivAha lekhAvyA che :- brAhma, vAmAM Ave che. A kriyA pAchaLano hetu e hoI zake ke brAhmaNathI deva Arya prAjApatya, Asura gAMdharva, rAkSasa ane paizAca. dharmaprati cAramAMnA koI eka Azcama vinA rahI zakAya nahi. AthI brahmacaryAzramane jevo aMta AvyuM ke hasthAzrama ne vidhAna suyogya varane yathAvidhi ghera nimaMtrI saMka9pa pUrvaka vihIna suyAkhya deg Ara bha 2. ' kanyAdAna karavAmAM Ave te brAhmavivAha. A vivAhathI utpanna saMtati daza pUrvajonI, daza bhaviSyanI ane eka vartamAna ema (16) vivAha ekavIza peDhIne uddhAra kare che. zretayajJamAM pravINa Rtvijane apAtuM kanyAdAna deva vivAha tarIke oLakhAya che. baLada gAya mAnava budhinI pakava samaja, vyaya zakita ane dIrdhadaSTinA vagerenI kanyAnI kiMmata tarIke nahi paNa kanyAnA upayoga mATe paripAkarUpe lagna saMsthA astitvamAM AvI. nara mAdAnuM pAraspa laI kanyAne vivAha karavAmAM Ave te A vivAha dharmAcaraNa rika AkarSaNa jAtIyasukha ane vaMza vRdhi A pAyAnI vRttio karavA mATe strI-puruSane ekasaha dharmAcaraNa karavA mATe lagnathI para niyaMtraNa mUkI eka evuM urvIkaraNa sAdhyuM jethI kauTuMbika joDavAmAM Ave te prAjApatya, kanyA vikraya karI thato vivAha te jIvana zakaya banyuM mAnava mAnava vacce sahAya sahakAranI bhAvanA Asura, strI-puruSa paraspara prItithI kAmAsakta thaI anurAgathI vikasI ane Adi mAnavanuM ataMtra jIvana saMvAdI taMtrI vaDe cayita banI vilasI rahyuM. vivAha kare te gAMdha, kanyAnA kuTuMbIjanone vadha karI ke temane harAvI kanyA sAthe parANe lagna karavAmAM Ave te rAkSasa ane ' bhAratIya ArSadA mahaSioe A agatyanA banAva para maghAdikathI vyAkuLa ardhabhAnamAM rahelI kanyA sAthe mAtApitAthI pUrNa vicAra karyo che. kevaDI vaye konI konI sA, kevI rIte ajANatAM lagna karavAmAM Ave te paizAca vivAha tarIke oLakhAya lagnagraMthI thI joDAvuM e saMbaMdhI AkhuM zAstra khaDu karyuM che. che. brAhma, dIva, Apa ane prAjApatya vivAha prazasta che. jyAre A sarva zaratonuM pAlana karavuM koI paNa yugala pati patnI anya vivAha prakAra adhama koTinA che. kanyA ApI sAmI kanyA tarIke joDAvAnuM nakkI kare tyAre jIvananA A ati mahatvanA levAnA rivAjavALA vivAhane pratyutAha vivAha tarIke oLakhavAmAM parvane kevA vadhI dvArA kAyamI svarUpa ApavuM te saMbaMdhI vigate Ave che. te paNa adhama koTine vivAha prakAra che. uparyukta sUcanAo ApI che. koIpaNa vivAhane zAstramAM niSedha nathI paNa te adhama lekhAya che. anya saMskAra jema rvivAha saMskAramAM paNa zAstrokata ane jema sarva kSetre banyuM tema paurANika lagna saMsthAmAM paNa le che ane prakAranA vidhi jovA maLe che, vaicArika svAtaMtrya ane vartamAnayuganI gatividhione kAraNe aneka parivartane AvyA che. gotra, kuLa, vaya, jJAti ke vidhi evI koI vivAha pahelAM prathama vAgyAna vidhi thAya che. te vevizALa, bAbatamAM zAstra praNita AdezanuM anusaraNa karavAne Agraha seva. sagapaNa, sagAI vagere zabdo dvArA oLakhAya che. A vidhi zAstrovAmAM Avato nathI. kayAMka kayAMka to tevA AdezanuM ullaMghana ta nathI paNa lekAvAre rUDha thayela che. vAjhAna thayela vara-ka yAne Jain Education Intemational
Page #697
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha 719 mAnyatA ane te paNa vidhi che. baMne pakSamAMthI koI ekanI gera lAyakAta dekhAya to lagna karavAM vaDe zreSTha, mIThAM anna sadAkhAnAra huM jAu." madhuparkane sparza pharajiyAta nathI. nAsikA, mukha, cakSu, zreta, nAbhi vagere sthaLe karI te tamAma sthaLonuM Arogya icchavAmAM Ave che. lagna mATenI vaya manusmRtimAM spaSTa karI che. purUSa mATe vistRta grAcarya eTale ke brahmacaryAzramanI samApti pachIne, 20 madhuparka vidhi purNa thayA pachI tenAM saghaLAM pAtro varane varSanI uMmara pachI kALa prabodhela che. kanyA mATe prathama ro ApI A karmanI samApti thAya che. darzana pachI eTale ke 14 thI 16 varSanI vayanI AsapAsa kALa nirdiSTa karyo che. Ama spaSTa thAya che ke dharmazAstromAM bALa kanyAdAna lagnane upadeza kadI thayo nathI. khoTI mAnyatA ane keTalIka svAcaMparAyaNatAthI prerAI amuka samaye ane kyAMka kayAMka hAla paNa kanyAdAna vidhi zAstrokta nahi paNa purAta-dAnakapata bALalagna thAya che te anucita che. have to joke vara-kanyAnI 1 lagna yogya uMmara kAyadAthI TharAvI A paristhiti sudhArI levAmAM kanyAne navaDAvI maMgala vastra dhAraNa karAvI maMDapamAM lAvavAmAM AvI che. Ave che. tene varanI sanmukha besADavAmAM Ave che. vAgyAna vidhi zAstrokata na hovA chatAM kanyAdAtA vaDe uccA. kanyAdAtA kanyAdAnane je saMkalpa kare che teno bhAvArtha ravAne eka kaleka khUba ja sUcaka che. sAmavedanA kanya citAma- A pramANe che. " mArA samasta pitRnA atizaya AnaMda mATe, NimAM e mATeno maMtra A pramANe che. brahmalekanI prApti mATe, dAnaka95mAM kanyAdAnanuM je phaLa prabodhyuM che tenI prApti mATe, A vara-kanyAthI utpanna satati dvArA ekaany ge, patite phlISe damadAza vivjite| viza peDhInA udharaNArthe A kanyAdAna karuM chuM" mama kAyA pradAzyAmi devAgni guru sannidhau / / A purUSa taMdurasta aMgavALe haze patita nahIM hoya vyaMDhaLa kanyAdAtA varakanyAnuM vidhivata pujana kare che. bannenI aMjanahiM hoya ane dazadoSa rahita haze to kuLadeva, agni ane ! limAM kaMkunuM lepana karI varanI aMjali para kanyAnI aMjali gurUnI sAkSIe mArI kanyA tene ApIza. mUke che. temAM puSpa, akSata, saubhAgya dravya vagere chAMTI prathama - varanAM tathA pachI kanyAnAM gotra, nAma, zAkhA pitA, pitAmaha lagnavidhI kyAre karavo te sabaMdhI pUrNa mAhitI sahelAIthI vagereno uccAra karavAmAM Ave che. kanyAdAna mATe je murtanakakI upalabdha thAya che. ghaNAM kuTuMbomAM lAyaka vidvAna zAstrI pAse karyuM hoya te pahelAM kanyAdAtA, kanyApratigrAhI (vara) vagerene anU kuLa tithi vize nirNaya karAvavAmAM Ave che. sAvadhAna karavAmAM Ave che. "haju paNa samaya che, je A saMbaMdha pAke na karavo hoya to" evA hetupUrvaka A "sAvadhAna" lagna prasaMge thatA zAstrokata vidhi viSe Apaze thoDuM vigate vidhi thAya che. jyAre AcArya pUrNAkSarane samaya jAhera kare tyAre jozuM. lekAvAra pramANe thatA vidhimAM kALabaLe ghaNA ghaNA pheraphAra kanyAdAna ApavA mATeno maMtra bhaNI kanyAdAna ApyuM jAhera karathayA che. jaI rahyA che. ane haju paNa thayA karaze. vAmAM Ave che. kanyAdAtA varane kahe che. vivAha agAu vRddhi zrAddha, gaNapati pUjana, mANekasthaMbhanuM AropaNuM, avindra pUjana vagere vidhi karavAmAM Ave che. lagnamAM gauI kanyAbhU ImAmU vipra / yathAzakita vibhUSitam / madhuparka, kanyAdAna, corImAM pANigrahaNa ane lAjA homae mu ya - jAtrAya - zarmA che tuccuM, hai fix samAya | zAstrokata vidhi che. "he vipravara yathAzakti suvarNAdikathI alaMkRta A kanyA amuka madhuparka gotranA amuka nAmanA tamane huM arpaNa karuM chuM. to te prahaNa karo." kanyAdAna sAthe varane suvarNa, dakSiNA ane vastra ApavAmAM Ave che. brAhmagRhyasUtramAM lakhyuM che ke potAne ghera AcArya, Rtvija, che- te vakhate puNyAtavacana, svasti vAcana vagere kare che. e vakhate varavararAjA, rAjA, priyajana ane snAtaka (gRhasthanA sarvadharmanuM vadhUne sUtaranI lAMbI varamALA paherAvavAmAM Ave che. mAM pAlana karanAra RSi samAna vipro Ave tyAre madhuparkathI temanuM arcana karavuM madhuparka sAmagrImAM pacAsa saranA coTalAne AkAre kanyAdAna vidhi pachI ghaNe sthaLe dautukkAra vidhi che. gUMthele vikTara athavA kUrca, gaMdhAkSata puSpavALuM jalapAtra gha, saubhAgyavatI strIe dIvAla para kADhela mAMgalikaya sUcaka ! nAmanI dahIM, madha vagere hoya che. zaNagAra sajIne lagnamaMDapamAM Avela AvRtti sAme varakanyA bese che. tyAM maMtravidhi pUrvaka cUMdaDI varane maMtrokata vidhithI madhuparka ApavAmAM Ave che. yAdamAM ApavAmAM Ave che. thoDA lokAcAra karI cerImAM pANigrahaNa madhuparka grahaNa karatI vakhate vara kahe che ke, "A madhunI mIThAza vidhi mATe jAya che. Jain Education Intemational
Page #698
--------------------------------------------------------------------------
________________ 720 bhAratIya amitA pANigrahaNa he vadhU! mArA prANa sAthe tArA prANa, tArAM asthi sAthe mArAM asthi, tArA mAMsa sAthe mAruM mAMsa, tArI cAmaDI sAthe hAla te moTe bhAge kanyAdAna pachI tarataja pANigrahaNa vidhi mArI cAmaDI caDuM chuM. karavAmAM Ave che. "cArapherA' pharI lagnane kAyamI svarUpa ApavAnA lagna saMbaMdhI zAstrokta vidhi TUMkamAM A pramANe che. lekAhetuthI corIne vidhi thAya che. corI bAMdhavA saMbaMdhI koI Adeza cAramAM te sthaLe sthaLe ghare pheraphAra jovA maLe che. lokAcAranI zAstromAM maLatA nathI. cerInI jagyAe vedI bAMdhavAnI vAta pAchaLa mukhya hetu jIvananI A varadAyinI mAMgatyakArI kriyAne kahelI che. vedIne badale corI bAMdhavAne A mAMgalika AcAra AnaMda, pramAda ane mojamajAha dvArA cIrasmaraNIya banAvavAno che. pracalita thaye lAge che. dharmazAstromAM corI bAMdhavAno niSedha nahi purAtanakALamAM mahinAo pahelAM lagnanI taiyArIo thatI. sagAM, hovAthI A vidhi cAlu rahyo che. have to vivAha vidhinA eka saMbaMdhIone ane snehIo ulaTabhera A taiyArImAM sAtha ApatA. Avazyaka aMga tarIke gaNAvA lAge che. "cerI " zabda vize lagna agAu sAteka divasa ane lagna pachI paNa ThIka ThIka samaya vicArIe to te cAra koNavALI vedI "caturastrI ' parathI apabhraMza jamaNavAranI paraMparA cAlatI. koI paNa gAmamAM AbarUdAra dhanikane ya lAge che. tyAM lagna prasaMga AvatA tyAre samasta gAmanA lagna prasaMga hoya tevI dhAmadhUma thatI AcArya varakanyAne corImAM laI jaI vivAha hema karAve che. AjanA yugamAM jyAre samagra jIvanakriyAnuM mUlya badalAI rahyuM varakanyA anyAraMbha karI (cheDAcheDI bAMdhI) bese che. kuzAMDI, vyAti che. sArAmAThA prasaMge pratyenA dRSTikoNamAM AmUla parivartana thaI homa pachI kanyAne bhAi ke pitA homa karatAM kanyAne kahe che, rahyuM che tyAre zAstrapraNita lagnavidhinuM akSarasaH pAlana zakaya 'tuM sasarA pAsethI sArUM mAna prApta kara, sAsu, naNaMda, diyarane nathI. zaheramAM jagyAnI taMgI, vyavasAya mATenA rokANune dhakhAro mana sAmrAjJI bane." vagere kAraNesara lagnavidhi jema bane tema TUMkA samayamAM patAvasaubhAgya vRddhi mATe ane dIrdhAyuSya mATe vara kanyAnuM pANi vAnI vRtti sarvatra dekhAya che. zuzobhane vadhyAM che, rozanI, jhAkajhagrahaNa karI kahe che, : "huM te ja tuM che, tuM pRthvI che, huM AkAza mATa ane lagnapatrikA pAchaLa sArUM evuM kharca thAya che. prIti chuM; tuM Rka che, huM sAma chuM; tuM huM kahuM tema karavAvALI thA, bhejana ane sarakAra samAraMbhe paNa jAya che. - bhabhakAdAra rIte ApaNe bane A vivAhavidhithI eka thaI putre pAmazuM ane yAjAya che. paNa Aje mA yojAya che. paNa Aje mANasane varAnuM jANe ke gheluM lAgyuM che. jarAvasthA sudhI ghaNAM varSa jIvIzuM." jamAne ja jANe MJ NI (laghu) ne AvI gayo che. AthI laghutA sarvavyApI banatI jAya che. lagna vidhi ane sarve saMskApachI vedInA agninI AsapAsa vadhUno hAtha pakaDI tene rana AcaraNamAM A paristhitI jovA maLe che. AgaLa rAkhI pradakSiNA (pherA) kare che. dareka pradakSiNA pUrI thaye purAtanavAdIo Aje aphasesa karatA dekhAya che ke lokone lAjA hama karavAmAM Ave che. vara-vadhUne zatapadI saMbhaLAvavAmAM dharmakAryamAM zraddhA nathI. badhuM jaldI jaldI ane karavA khAtara Ave che. pati-patnI tarIke Adarza jIvana gALI zakAya te mATenI karAya che. prajA A kAraNe satvahIna banI che. jIvana vyAdhigrata AcAra saMhitA ati saMkSepamAM A saptapadImAM vaNI levAmAM banyuM che. paNa dareka vakhate sthaLa, kALa, ane vartamAna paristhiti AvI che. pramANe pracalita vidhiomAM pheraphAra thatA rahe che. e nyAye A vidhiomAM kALabaLe pheraphAra thayA hoya to te anicchanIya ane lAjAma nibdha che ema na kahI zakAya. ethI ulaTuM to vidhiniSedhanA jaDa lAjA hemamAM hemadravya tarIke zekelI zAlya upayoga thato cekaDAmAM jIvana kriyA jakaDAI rahI mRta : prAya ane te karatAM hAvAthI ane te lAjA tarIke oLakhAya che tethI A hAma lAjAma vahetA pANInI jema vahetA jIvananI dayAe parivartana zIla tarIke oLakhAya che. lAjAma karatI vakhate varavadhu bane ubhA hoya e IcchavA yogya che. thAya che kanyAne bhAI athavA pitA kanyAne zAlya Ape che. saMskAra-vidhinA AcaraNamAM saMskRtane prAdhAnya mAnya, dhArmika kanyA tenI Ahuti agnimAM hAme che. Ahuti detI vakhate kanyA priyA saMskRta bhASAmAM karAvAya te ja te dhArmika kriyA kahevAya bhAvapUNa maMtra bole che : " agnideva mane zvasurakuLamAM sthira kare. e mAnyatA pracalita thaI vagere bAbate vize vigate carcA karavI mArA pati AyuSyamAna thAo. amAruM rakSaNa thAo." A vidhi ahI' asthAne che. manuSyanA vyavasthA priya svabhAve jIvana nAM nyAnuM hastagrahaNa kare che. kanyAne hAtha potAnA A seLa mahAvana parvone ja ziSTa svarUpa ApyuM temAMnI AjanA hAthamAM laI vararAjA kanyAne kahe che. yugane anurUpa thatI saMskAra kriyAo Adhunika jamAnAnI havAe raMgAI cAlu rahI che e ja ApaNuM dhamanI khUbI che. eja kAraNe arH te vALA naMDhAma jafmaH zivana saMdhAmA saikAo sudhI yathAkALa thatAM rUpAMtara sahita te cAlu raheze e marI: mAMsana saMpAuna, vAvA 4 thA ki | nirvivAda che. Jain Education Intemational
Page #699
--------------------------------------------------------------------------
________________ paMcavarSiya yojanAo ane Arthika vikAsa zrI, hiMmata paTela Ardhika Ayojana eTale dezanA labhya sAdhana vaDe Arthika sadInA mukta arthataMtra (Free economy) ne kayAMya sthAna vikAsa mATenA susaMkalIta prayatnanI paddhati. ahI samAjanA nathI khUda amerIkA, jApAna, ane pazcima jarmanI jevA deze jenI Arthika kalyANa mATe amuka daye nakkI karavAmAM Ave che. ane ApaNe muDIvAdI dezamAM gaNanA karI zakIe e dezamAM paNa e hAMsala karavA dezanA sAdhanone kAme lagADAmAM Ave che. jarUrI hoya tyAM rAjyanI hakArAtmaka daramyAnagIrI (Positive je A sAdhanone pravAha IcchIta kSetro tarapha na jAya te e mATe state intervention) ne AvakArya gaNavAmAM Ave che. sAvananA upayoga ane vyavasthAne rAjaya dArA niyaMtrIta karavAmAM udAratamavAdI vicAra dharAvanArAo jemAM huM pote vizvAsa Ave che. ane beya dizAmAM vALavAmAM Ave che. A rIte dharAvuM chuM emane vAMdhe rAjyanI racanAtmaka daramyAna joIe te A jana e lAMbAgALAnI ane satata prakriyA che. gIrI sAme nathI. paraMtu AMdhaLA rAjyavAda sAme che. zakaya hoya bIjA vizvayuddha pachI ziyAe Arthika AyojananI paddhati apane tyAM rAjyanI daramyAnagIrI sivAya arthataMtrane svAtaMtraya ApavuM nAvI e pachI mAtra vikasita dezamAM ja nahi paraMtu apavika- joIe. Ama chatAM rAjaye enA upara satata dekharekha rAkhatA sita dezomAM paNa Ajana paddhatino svIkAra vadhatuM jAya che. rahevuM joIe. ane jarUrI jaNAya tyAM mArgadarzana ane salAha bane vacce taphAvata mAtra eTale ja che ke vikasita dezone A ApavI joIe. Ama chatAM je arthataMtranuM valaNa prayane dezanI samRddhi vadhAravA ane rojagArInuM stara UMcu laI dezanA Arthika kalyANanI viruddha dizAmAM jatuM hoya te javAnI sAthe e samRddhi ane rojagArInuM kacuM stara TakAvI rAjave anivAryapaNe daramyAnagIrI karavI joIe. amerIkAmAM rAkhavA mATenA hoya che. jyAre aha''vikasita dezonA prayane Aje paNa parokSa rIte jAra kSetrane vikAsa sArA pramANamAM dezane garIbAInA gatamAMthI bahAra kADhI Ama janatAne nyAyI thayela che. khuda jApAnamAM egaNIsamI sadImAM ane ' vIsamI ane yogya jIvana dhoraNanI sapATIe laI javA mATenA che. atre nadInI zarUAtamAM paNa rAjya sIdhI daramyAnagIrI karelI paraMtu e yAda rAkhavuM joIe ke AyeAjana e muDIvAdathI virUddha bAbata jyAre rAjyanI daramyAnagIrI jarUrI na lAgI tyAre rAjya arthanathI ke nathI e sAmyavAda ke samAjavAdane poya. dareka deza kAraNamAMthI svecchAe khasI jaIne ArSika-ekamone svataMtratA pachI e muDIvAda hoya, samAjavAdI hoya, ke sAmya yAdI hAya pAta bakSelI. Ama Aje paNa rAjyanI daramyAnagIrI jyAM jarUrI hoya pitAnI Arthika paristhitinA saMdarbhamAM dezanI AciMka samRddhi avazya rAjya dAkhala thavuM joIe paNa jyAM ane jyAre vadhAravAnA ane dezanA lokonA Ardhika kalyANamAM vadhAro karavAnA rAjyanI hAjarI arthataMtrane preraNArUpa banavAne badale avarodhaka prayatno kare che. banatI lAge tyAre rAjyanI daramyAnagIrI baMdha thavI joIe Ama bIjI rIte joIe te udAra matavAdI rAjyanI laghuttama dara1947 mAM bhArate AjhAdI meLavI tyAra pachI bhArata ametara yAtagIrInI jAtinI himAyata kare che. kAnI mUDIvADI vyavasthA ke raziyA taraphI sAmyavAdanI jAtine svIkAra karaze e aMge jAta jAtanA tarkavitarko thavA lAgyA hatA. yojanAo ane pragati:paraMtu vizvanA Azcarya vacce ApaNe ekeya aMtimavAdI vicAra saraNIne svIkAra na karatAM madhyama mArga pasaMda karyo e anusAra prathama paMcavarSiya janAne mukhya uddeza bhAratanI rASTriya Apa je Ajana paddhatine svIkAra karyo che e nIti vAstavamAM Avaka 1948-49nA dharaNe 1950-51mAM rUA. 1850 karoDanI mizra-artha taMtranI jAti che. atre e yAda rAkhavuM joIe ke hatI te vadhArIne 1955-56mAM lagabhaga rU. 1,00 karoDa jeo bhAratanI Ayojana paddhatine virodha kare che. ane mukta- jeTalI karavAno hato. Ama A gALAmAM rASTriya AvakamAM 11% sAhasa (Free Enterprise) nI himAyata kare che teo mukta (vArSika) vadhAro karavAne lakSyAMka rAkhavAmAM Avyo hato. paraMtu arthataMtramAM mAne che e thato nathI. mukta sAhasanI vicAra prathama yojanAne rASTriya Avaka kharekhara 3 10443 karoDa jeTalI saraNI e muDIvAda (Capitalism) ke vaira vihAra (Laisser- thavA pAmI hatI. arthAta A gALAmAM rASTriya Avaka F. is) ne paryAya nathI. badalAyela rAjakIya paririyatimAM ogaNIsamI vArSika sarerAza 18% jeTalI vadhavA pAmI hatI. mUDI Jain Education Intemational
Page #700
--------------------------------------------------------------------------
________________ 722 bhAtanI gaNatarI pramAze bIjI yojanA darakhyAna rU. 4800 karoDanuM rokANa karavAnuM nakkI karavAmAM AvyuM hatuM. A upa rAkANanI dRSTie jema zarUAtamAM yAjanAnuM kada rUA. 2069 karoDa rAkhavAmAM AvyuM hatuM. te pAchaLathI vadhArIne rUA. 2009 karoDanuM karavAmAM AvyuM hatuM. para Mtu yojanA purI thai tyAM sudhImAM kharekhara kharca rU|. 1960 thavA pAmyuM hatuM. AjhAdIne DhAMkaNe ApaNe kRSikSetra (khAsa karIne anna samasyAnI ) muzkelI anubhavatA hatA. A kAraNasara prathama yeAjanAnA meATA hissA lagabhaga 42.1% kRSikSetre vALavAnuM nakkI karavAmAM AvyuM. jI khA gALAmAM khApa mUDInI achata ane tIvra bekArInI muzkelI anubhavatA hovArthI jhaDapI udyogIkaraNane mArge javAnu tatkALa puratuM baMdha rAkhavAmAM AvyuM hatuM. kRSikSetra uparAMta yAjanA kha`nA sArA evA hissA siMcAI, vIjaLI, mAge ane relve jevA kSetrAmAM vALavAmAM AvyA hatA. AAvejana paMcanA zabdomAM joIe tA prathama yojanAne aMte aMta Mtrane noMdha vikAsa thavA pAmyA hatA. bhAratIya kRSikSetre vikAsa mATe nakkI karelAM lakSyAMkA paNa vaTAvI dIdhAM hatA. prathama yojanAno prathama mAM anAjanI bhAre bhAyAtane kAraNe dezanI beyunI suvA 35. 142 karoDa jeTalI khAdhavALA devA pAmI hatI. paraMtu prathama yAjanA daramyAna anAjanA utpAdanamAM 29.8 no vadhAro thatAM bhApaNI anAjanI AyAta karavA mAMDI hatI. AMta khAnagI kSetre . 2000 karoDanuM cI zradhA bAja hatA. chevaTe chellA varSe anAjanA videzI vyApAra khAte rUA. 6 hatA. paraMtu chevaTanA dAja pramALuM jAhera kSetre thayela nu karoDanI purAMta rahevA pAmI hatI. samagra rIte joie teA kRSikSetre kula pramANa rUA. 4600 karoDa jeTaluM thavA jAya che bIjI yAja*1*56 thI 1955-56 nA gALAmAM 19 vikAsa sirAmAM kRSi vikAsa ane komyunITI DevalapamenTa pAchaLa 11% nI thayA hatA. anAjanuM utpAdana 1955-56 mAM vadhIne lagabhaga rakama jAne ughogeDa ane khanIja vikAsa pAchaLa 21 kama kha 50 lAkha Tana jeTaluM' A pAmyuM hatu. udyogonI vAnu nakakIravAmAM AvyuM hatu. yojanA purI thaI tyAre ApaNuM dhArebA bAbatamAM paNa vikAsanI gati madha rahevA pAmI na hatI. 1946= zAkane pahoMcI vaLI zakayA niha. pariNAne bApI videzI anAjanI * khAMDa nA zraudhogika vikAsanA AMka 1950-51mAM 137 AyatA vadhAravI paDI. anAja ane khIjI AyatAmAM jeThavA hatA te vadhIne 1954-55mAM ja 1998 jeTalo cA mArA vadhArA thavAthI ApaNI jema ketunI tulAe bAmanuM pArA pAmyA hatA. 1955-56mAM hindustAna kebalsa, hindustAna mazIna vadhu gaMbhIra banatA ApaNI samakSa videzI huMDIyAmaNunI samasyA phUlsa, penesIlIna phekaTarI jevA jAherakSetranA ekameA ubhA thavAnI ubhI thai. emAMthI cheka hajI sudhI ApaNe bahAra nIkaLI zakayA zarUAta thaI cUkI hatI. 1955mAM bhAratanI e agragaNya peTro- nathI. khIjI bAju bhAre udyogeAmAMnA rAka NamAM vadhArA thatA A lIyama rIphAinarI ubhI karavAmAM AvI. prathama yAjanAmAM videzI ughogAmAM uMcA mUDI utpAdana AMka (Capital out-put ratio) sahAyanI ochI mahRda chatAM mahad aMze dezanI AAMtarika khacatA dvArA ja arthataMtramAM muDI rokANa karavAmAM AvyuM hatuM. prathama ne kAraNe lokonI nANAkIya Avaka mAM vadhAro thavA lAgyo. tenI yeAjanAne a Mte dezanI mahatvanI muzkelIo! khAsa karIne anAjanI sAthe A udyogonA utpAdana mALA (Gestion Period) lAMkhe hAvAthI. utpAdanamAM jhaDapathI vadhAro thai zakayA nahi. ane muzkelI Apaze dUra karI zakayA hatA. A gALA daramyAna za. pariNAme vadhatI jatI mAMgane satAvI zake e rIte pUravo bAra 420 karoDa jeTalI rakama khAdhapUraka nANAtri dvArA ubhA karavAmAM AvI zakatA na hatA. AthI dezamAM bhAvasapATImAM jhaDapathI vadhArA AvyA hovA chatAM dezamAM bhAva sapATI 1950-51nI sarakhAmaNImAM thavA lAgyA hatA. khIjI yojanAne a Mte prathama yojanAnA aMta 1955-56mAM 18% jeTalI nIcI rahevA pAmI hatI. Ama prathama yojanAnA tabakkAne Apaze. sthiratA dArA ArthiMka vikAsane gika kAcAmAlanI taMgIne kAraNe udyogonA vikAsa paNa maMda rahevA karatA 35% jeTalI bhAva-sapATI uMcI hatI. A uparAMta audyapAmyA hatA. beMka bAju kRSi-dazamAM dhAryo vadhAro thayo nahI. tyAre khIjha bAju videDiyAbhaganI tA ne kAra, skovogika kAcA mAlanI AyAto vadhArI zakAI nahi. A pramANe bIjI yojanAmAM bhAre ane mUDI pradhAna udyogo upara bhAra mA vAdhI vadhatA jatA zramanA pUvaDAne kAma lagADI zakAyo nahi. AthI bekArInI samasyA paNa vadhu ga MbhIra banavA pAmI hatI. tabakko gaNAvI zakIe. bIjI yojanA : bhAratIya asmitA mArI lIdhuM hoya ema mAnI laine bIjI yAjanAmAM ApaNe prathama yAjanA daramyAna ubhA karavAmAM Avela pAyAne majabUta karavAne badale jhaDapI udyogIkaraNa tarapha najara doDAvI. kara1956nI navI audyogika nItinA saMdarbhamAM bhAratIya ta bane atha jhaDapI udyogIkaraNane mArge vALavAne saMkalpa karI lIdhA, ane e anusAra bIjI yojanAmAM bhAre, pAyAnA ane mApa udyogone vadhu mahatva ApavAmAM AvyuM. paraMtu ApaNI A karaNAbhA ane gatarI sAcI nIvaDI nA bane. bIjI mojanAne te ApaNI samakSa aneka samasyA khaDI thaI . samAjavAdI gaI. DhabanI samAja racanA ubhI karavAnA AzayathI ghaDavAmAM AvelI khIjI yojanAnA mukhya uddezA leAkeAnA jIvana dhoraNamAM sudhArA bhASA, rASTriya bhAvakamAM jhaDapI vadhAro, bhAve ane pAyAnA udyo bhAstASAnA vikAsa sAthe jhaDapI udyogIkaraNa ane Avaka, saMpatti ane Arthika sattAnI vaheMcaNInI asamAnatA echI karavA vigere hatA. prathama yAjanAmAM ApaNane je saphaLatA maLI enAthI utsAhI banIne Apaze bIjI yojanAno bhArabha karyo. ApaNI khasamazyAnA tatkALa puratA ukela AvI gayo. hAvAthI ApaNe jANe ke kRSikSetre medAna
Page #701
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMya haraka trIjI janA: trIjI yAjanA daramyAna vadhu gaMbhIra banatA ApaNuM calaNanuM ( rUpiyAnuM) avamUlyana karavAno etihAsika nirNaya juna 19bIjI yojanAnA zarUAtanA varSothI ja ApaNI Arthika ) 66 mAM levAmAM AvyA. 1965-66 ne aMte nikAse rU. 865 muzkelIo vadhavA lAgI hatI. pra. bI. Ara. zinoya, zrI ke. karoDa jeTalI nIcI sapATIe ane AyAto rUA. 139 karoDa sI. niyogI, temaja vizvabeMkanA pratinidhimaMDaLe A yojanAnI jeTalI uMcI sapATIe hovAthI leNadeNanI tulAno bhAre khAdha sakhata TIkAo karI hovA chatAM Ayojana paMcane A TIkAomAM anubhavavA vAro Avyo. Aja pramANe trIjI pejanA daramyAna koI vajuda lAgyuM nahi. paraMtu jyAre yojanA pUrI thaI tyAre bhAnI paristhiti paNa atyaMta ciMtAjanaka rahevA pAmI hatI. kharekhara pariNAme ApaNI AMkha ughADanArA AvyA. asAdhAraNa AnA mukhya kAraNa tarIke janA daramyAnanA rUA, 950 karoDanA bhAva vadhAre, tIvra bekArI, vadhatI jatI AciMka asamAnatA ane calaNanA phugAvAne gaNAvI zakAya. vadhatA jatA bhAvane aMkuzamAM videzI hUMDiyAmaNanI taMgI jevI saLagatI samasyAo vacce rAkhavA mA: beMkareTane traNa vakhata uMce laI javAmAM Avyo ApaNe bIjI yojanA purI karIne trIjI yojanAmAM praveza karyo. chatAM bhAva-vadhArAne kAbUmAM lAvI zakAze nahiM. bekArInI bAbabIjI yejanAnA anubhavomAMthI pATha bhaNavAne badale ApaNe hAryo tamAM paNa trIjI yojanAne aMte agAunuM 95 lAkhanuM pramANa jugArI bamaNuM rame e dhoraNe bIjI janAthI ya vadhu mahatvAkAMkSI vadhIne 12 lAkha jeTaluM thavA pAmyuM. yojanAne AraMbha karyo. jo ke AjanapaMce khIjI yojanAnA anubhavomAMthI eka vAtane svIkAra karyo ke jyAM sudhI kRSikSetramAMthI Ama samagra rIte joIe to bIjI yojanAne aMte bhAratIya ubhuM na karI zakAya tyAM sudhI dezamAM majabUta pAyA upara arthataMtra bhayaMkara bimArImAM sapaDAI gayeluM hatuM. ana-svAvalaodyogika mALakhuM ubhuM karI zakAya ema nathI. bananI jagyAe dara varSe lAkho Tana anAjanI AyAta karavI paDI. svAvalaMbana meLavavAnI je AzA rAkhavAmAM AvI hatI te trIjI pejanAnI zarUAtamAM rU. 7500 karoDanuM jAherakSetre phaLIbhUta na thatAM arthataMtrane je svayaMbhU vikAsane mArge vALavAnuM kharca karavAnuM nakkI karavAmAM AvyuM paraMtu 1962 mAM cInanA dhyeya paNa dUra ne dUra khasatuM gayuM. jo ke A niSphaLatA mATenI AkramaNa pachI trIjI yejanAnI punarvicAraNuM karavAmAM AvI te anusAra jAhekSetranuM kharca vadhIne rUA. 8631 jeTaluM thavA pAmyuM keTalIka javAbadArI a paNe cIna ane pAkistAnanA Akrama upara kADhI zakIye to paNa ApaNI AhaiiMka niphaLatAnuM mULa hatu A yojanAmAM kRSikSetra ane komyunITI DevalapamenTa ane kAraNa A banAvo karatAM ApaNu AyojananI vyuha racanAmAM siMcAI pAchaLa kula kharcanA 23% ane udyogo mATe 24% kharcanI zodhavuM vadhu yogya gaNAya. phALavaNI karavAmAM AvI hatI Ama trIjI yojanAmAM kRSikSetra upara bhAra mUkavAmAM AvyuM hovA chatAM vaijanA samagra rIte jotAM A jananA keTalAMka prazno :- udyogo tarapha DhaLatI hatI. trIjI yojanAmAM AvakanI asamAnatA ochI karavI ane jhaDapI audyogika vikAsanA daye uparAMta anna AjanakALa daramyAna prathama janAne bAda karatAM bIjI svAvalaMbana upara khAsa bhAra mukavAmAM Avyo hato. samagra gALA ane trIjI yojanAo daramyAna ApaNane dhArI saphaLatA maLI nathI daramiyAna rASTrIya AvakamAM vadhArAne dara 5% (vArSika) jeTale e hakIkatane ApaNe svIkAra karavo ja rahyo. trIjI yojanAne aMdAjavAmAM Avyo hato. aMte ApaNI samakSa aneka vidha samasyAo ubhI thavA pAmI hatI. alabatta eka hakIkata bhUlavI na joIe ke AjanagALA Ama trIjI yojanA ghaNI ja AzAo sAthe zarU karavAmAM daramyAna arthataMtranA keTalAMka kSetre ApaNe sArI evI pragati karI ! AvI hatI. chatAM yojanA purI thaI tyAre AyiMka paristhitimAM hatI. Ama chatAM je Ayojana dvArA ja ApaNe A dezanuM sudhAro thavAne badale Arthika muzkelIo vadhu tIvra banI hatI. bhAvi ghaDavA mAMgatA hoIe to AjananA prayoga daramyAna samagra yojanA daramiyAna 25% Avaka vadhArAnA lakSyAMkanI sAme ubhI cavelI samasyAo upara ApaNe ApaNuM dhyAna kendrIta karavuM rASTriya Avaka mAtra 17% ja vadhavA pAmI hatI. kRSikSetranI pedAne paDaze. (1) Armaka sthagitatA e ApaNuM arthataMtranI zane AMka (1949-50= ) 1964-65mAM 150 jeTale ja mULabhUta samasyA che. dhImI pragatine kAraNe lokonA jIvana rahevA pAmyo hato je dhArelA lakSyAMka karatAM ghaNo ja ochA gharamAM thatA sudhAre nahivata che. jyAM sudhI ApaNA hatA. 1964-65mAM anAjanuM utpAdana 840 lA. Tana hatuM. te Arthika vikAsanI jhaDapa vadhArI zakIe nahi tyAM sudhI samAjane 1965-66mAM ghaTIne 7ra3 lA. Tana jeTalI nIcI sapATIe utarI garIbAInA gartAmAMthI bahAra lAvI zakAya ema nathI. ApaNI gayuM hatuM. udyogonI ja vAta karIe to udyogomAM utpAdanane Arthika sthagitatA mATe vadhatI vastIne javAbadAra TharAvavAnI jANe AMka pAMca varSanA gALAmAM anukrame 7% 8.7% 6.3% 8.7% ke phezana thaI paDI che. vastI vadhAre ApaNe mATe avarodhaka ane 7.3%nA dare vadhato rahyo hato. udyogonI samagra rIte vAta avazya che. paraMtu ApaNI garIbAI mATe mAtra vastI vadhAre ja karIe to nakakI karelAM lakSyAMkone pahoMcI vaLI zakAyuM nahiM. javAbadAra che evuM nathI. (2) AvakanI asamAnatAnuM kAraNa bIjI yejanA daramyAna ubhI thayela daMDiyAmaNunI kaTokaTI hAMkI kADhavAnA prayatno chatAM ApaNe ene dUra karI che Jain Education Intemational For Private & Personal use only
Page #702
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratIya asmitA zAkhA nathI. eTaluM ja nahi paraMtu emAM dina pratidina (4) A uparAMta jhaDapathI vadhatI jatI bekArI paNa ApI vadhAro thato jAya che. jo AjananA phaLa Ama janatA sudhI eka saLagatI samasyA che. bIjI rIte joIe te dezanI mAnava pahoMcADavA haze to Avaka ane saMpattinI asamAnatA dUra karyA saMpattine A bagADa che. mAtra khUlI bekArI uparAMta ApaNuM sivAya chUTako nathI. grAmya vistAramAM pracchanna bekArI ane ardha bekArInA duSaNe paNa eTalAM ja gaMbhIra che (3) jhaDapI gatie vadhato phugAvo e ApaNuM arthataMtranI sauthI nabaLI kaDI che. AjananA ghaDavaiyAo ane sarakArI vaLe AvI paristhitimAM ApaNe ethI yejanAmAM praveza karyo che. paNa je jhaDape phagAvAnA baLa AkAra laI rahyo che. e joIne traNa varSanA AyeAjana varAma pachI babbe vakhata cothI vaijanAnI stabdha thaI gayA che. aneka prayane ane khAmIo chatAM sarakAra punarvicAraNA thaI che. 1971 ne gata sAmAnya cUMTaNInA pariphugAvA ne kAbUmAM rAkhI zakI nathI. jayAM sudhI khAdha puraka po jotAM ethI yojanAmAM hajIya pheraphAra thAya evA saMjogo nANutaMtra dvArA calaNamAM thato vadhAro revAne gaMbhIra prayAsa che A cothI pejanA ApaNane A AciMka muzkelIomAMthI keTale karavAmAM nahIM Ave tyAM sudhI bhAvane vadhatA aTakAvavA muzkela che. aMze bahAra kADhI zakaze eto samaya ja batAvI zakaze. zrI mahuvA nAgarika sahakArI benka lI. (berDa opha DAyarekaTarsa tathA ophisarsa ) : - Shree Mahuva Nagrik Sahakari Bank Ltd. DARBARGADH - MAHUVA If You help Shree Mahuva Nagrik Sahakari Bank Ltd. We Will help Small merchant, Artisans Salary earners and others Save With our Bank and have a variety of attractive deposit scheme R. B. Mehta Tle-8 Manager Jain Education Intemational
Page #703
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratamAM audyogika krAMti zrI hiMmata paTela ane kAgaLa jela ane mUDImAlane ughA"kIkata AjhAdI pachI bhArata apanAvaze te A bhAratanI AjhAdInI saMdhyA TANe bhAratamAM audyogikakSetre 1947mAM AjhAdI maLyA pachI sarakAranI audyogika jAti khAsa vikAsa thayela na hato. AjhAdI maLyA pachI bhArate Arthika vize prajAnA manamAM keTalIka gerasamajUti pedA thavA pAmI hatI. svAtaMtrya meLavavAnuM bhagIratha kArya hAtha dharavAnuM hatuM. kApaDa khAMDa pradhAna ane mahatvanI rAjakIya vyaktio rASTrIyakaraNa ane uddAma ane kAgaLa jevA vaparAzI mAlanA udyogo ane nAnA pAyAnA kAryakramo aMge vAraMvAra jAherAto karatA hovAthI mUDI rokANa chUTA chavAyA rasAya ane mUDImAlanA udyogone bAda karatAM karanAra varganA manamAM zaMkAkuzaMkAo ubhI thavA mAMDI hatI. bhAratamAM udyogone noMdhapAtra vikAsa thayela na hato. e hakIkata AjhAdI pachI bhArata DAberI (sAmyavAda taraphI) nIti apanAvaze to sarvavidita che ke vepAra arthe bhAratamAM AvelI ane kramazaH ke mUDIvAdI jamari nIti apanAvaze te aMge jAtajAtanA tarkabhAratamAM rAjakIya sAmrAjya jamAvI beThelI briTIza prajAne mukhya vitarka vahetA thayA hatA. paraMtu vizvanA Azcarya vacce ApaNe Azaya briTIza saMsthAo sAthenA vepAramAMthI Arthika lAbho baMnemAMthI koI aMtimavAdI mArga na svIkAratA madhyamamArga vImeLavavAne rahyo hate. aDhAramI sadI ane khAsa karIne ogaNI- karavAnuM pasaMda karyuM. Ama bhAratIya audyogika krAMtinuM maMDANa samI sadImAM eka vepArI prajA tarIke brITIzaree bhAratanuM mizra arthataMtra ( Mixed-economy ) nAM siddhAMtanA Arthika zepaNa karavA sivAya bhAratanA arthataMtranA ArthiMka pAyA upara thayeluM che te samaye pravartamAna judA judA tarka vitarkone vikAsa pratye eka prathama vizvayuddha sudhI kazuM ja dhyAna ApyuM pariNAme AjhAdI pachI pitAnI audyogika nItinI spaSTatA na hatuM prathama vizvayuddha daramyAna ane e pachI briTIza sarakArane karavAnI bhArata sarakArane jarUriyAta ubhI thatAM 7 mI eprila 1948 bhAratanI odhogika vikAsanuM mahatva samajAyuM. pariNAme bhAratamAM nA roja bhArata sarakAre pitAnI prathama odhogika jAtanI jAherAta keTalAMka udyoganI zarUAta thaI hatI. alabatta, A udyogenuM karI jemAM mizra arthataMtrane siddhAMta svIkAravAmAM Ave ane mahatva paNa hajI lazkarI daSTie ja vicAravAmAM AvatuM hatuM khAnagIkSetra (Private sector ) ane jAhera kSetre ( Public cheka prathama vizvayuddhanA samaya sudhI bhArata sarakAranI audyogika sector ) ne eka bIjAnA pUraka gaNavAmAM AvyA. nIti svairavihAranI paddhati (Laisser-Fair)nA siddhAMta upara AdhArita hatI. Ama chatAM upara joyuM te pramANe prathama vizvayuddha A jAti anusAra udyoganA cAra vibhAga pADavAmAM AvyA daramyAna bhAratamAM audyogika vikAsanuM mahatva samajAyuM hovAthI prathama kSetramAM saMrakSaNuM urdhA temaja reve pAsTa TelIgrApha jevA dhIme dhIme audyogika kSetre udhogane saMrakSaNa (Protection) udyogone samAveza karavAmAM Avyo ane enA upara rAjayane ApavAnI jati apanAvavAmAM AvI hatI. bhAratanA udyoganI IjAro yApita karI ane vikAsanI javAbadArI rAjyanA jAhera mAMgaNIone mAna ApIne 1915mAM prathama phIskala kamizananI nImaNuMka kSetrane soMpavAmAM AvI bIjA vibhAgamAM lekhaMDa, pilAda, temaja karavAmAM AvI A kamizane saMrakSaNa mATe bhedabhAvabharI nIti (Discr . rasAyaNa jevA bhAre udhoge mUkavAmAM AvyA jemAM navA udyogo minatory Protection ) nI bhalAmaNa karI. A saMrakSaNane ubhA karavAnI javAbadArI rAjyane sepavAmAM AvI ane judA lIdhe udyogone khAsa lAbha thaI zakaze nahi. kAraNa ke a, nIti sthapAyela udyoganI khAnagI kSetrane javAbadArI soMpavAmAM AvI anusAra amuka udyogone saMrakSaNa sivAya udyogonA jhaDapI vikAsa tathA e udyoganuM daza varSa sudhI rASTrIyakaraNa na thAya tenI bAMhethAya e mATe sarakAre bIjI koIpaNa sahAya ApatI na hatI. dharI ApavAmAM AvI trIjAkSetramAM je 18 udyoge mUkavAmAM pariNAme bIjA vizvayuddha sudhI gaNyA gAMThayA udyogone bAda karatAM AkhyA tenuM saMcAlana ane javAbadArI khAnagI kSetrane soMpavAmAM AvI Ama chatAM enA sa tulita vikAsa mATe sarakAre keTalAMka koI khAsa udyogo navA ubhA thaI zakayA nahi. AthI bIjA niyamo ane niMyatra mUkayA ane chelle uparanA traNe kSetre vizvayuddha daramiyAna sarakAre sthapAya mUkelI udyoga uparAMta navA sivAyanA udyogonI saMpUrNa javAbadArI khAnagI kSetra upara choDI ubhA thatA udyogone paNa uttejana ApavAnI nIti apanAvI devAmAM AvI 1948 nI A audyogika jAtine pariNAme keTalIka yuddhottara samayamAM paNa A navA udyogone sahAya ane saMrakSaNa zaMkAo dUra thaI chatAM trIjA ane cothA vibhAgamAM sarakAranI daramyAnagIrI aMge mArga hajIya audyogika sAhasikone zaMkA maLaze evI bAMhedharI ApavAmAM AvI. Ama cheka bhArata AjhAda spada lAgato hato 1948 nI audyogika jAtinA amala mATe thayuM tyAM sudhI audyogika vikAsanI gati ati maMda rahevA pAmI 1951 mAM udyogonA vikAsa ane niyamana aMgene kAyado pasAra hatI. karavAmAM AvyuM ane khAnagI kSetranA mahA nA 37 udyogane e Jain Education Intemational For Private & Personal use only
Page #704
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratIya amitA laNa pADavAmAM Avyo. khAnagI kSetrane ApavAmAM Avela mokaLA mukavAmAM Avyo. prathama paMcavarSiya yojanAmAM kula Ayojana medAnane kAraNe prathama paMcavarSiya yejanA daramyAna khAnagIkSetre rUA. kharcanA 7,9 % nI cetavaNI karavAmAM AvI hatI ane udhoganA 1600 karoDanA lakSyAMka sAme rUA. 1800 karoDa jeTaluM mUDI vikAsanuM kArya mukhyatve khAnagI kSetra upara choDI devAmAM AvyuM rokANa thavA pAmyuM. pariNAme A yojanA daramyAna audyogika hatuM. paraMtu bIjI janAmAM audyogika vikAsane kSetre mahAvAkAMkSI kSetre noMdhapAtra pragati thaI zakI hatI. pradhama audyogika jAti janAo ghaDavAmAM AvI ane te anusAra bIjI yAjanA daramyAna khAnagIkSetrane uttejana ApanArI na hota to khAnagIkSetrane ATale kula pejanA kharcanA 18.5% arthAta phA 890 kareDa nI cetavaNI jhaDapI vikAsa thaI zaka na hota. karavAmAM AvI. trIjI yejanA daramyAna A pramANa vadhArIne 25% jeTaluM karavAmAM AvyuM. eka aMdAja pramANe cothI yojanA paraMtu A ja arasAmAM 1948nI jAtinA amala pachI TUMkA daramiyAna audyogika vikAsa pAchaLa rUA. 3385 karoDa arthAta kula gALAmAM ja keTalAka navA banAvo banyA. 1950mAM ApaNuM navuM kharcanA 22.2% jeTaluM kharca karavAmAM AvanAra che. Ama AyebaMdhAraNa astitvamAM AvyuM ane enA mArgadarzaka siddhAMta e janakALa daramyAna odyogika kSetramAM karavAmAM AvatA mUDI rokANamAM samAjavAdI samAjaracanA karavAno Adeza Apyo hovAthI ane kramazaH vadhAre thavA pAmyo che. dezamAM audyogika vikAsanI jhaDapa vadhAravAnA AzayathI 956 mAM bIjI yojanAnI zarUAtamAM bIjI audyogika jatinI jAherAta 1948nI audyogika jAtine dhyAnamAM rAkhIne prathama pejakaravAmAM AvI. A navI audhogika jAtimAM 1948nI AMdhogika nAnI yUharacanA nakkI karavAmAM AvI hatI. Ayojana paMce jAtimAM udyogonuM cAra vibhAgomAM vaNI karaNa karavAmAM AvyuM vaparAzI mAla ( Consumer goods) nA udyoganI pravartamAna hatuM tenA , 3, ane 4 evA traNa vibhAge athavA pariziSTa utpAdana zaktine pUrNataH upayoga karavA upara ane mUDImAla (Schedules) banAvavAmAM AvyA. prathama traNa vibhAgone bhegA (Capital goods) nA udyoganI utpAdana zakita vadhAravA karIne ene ane 5 ema be pariziSTomAM samAveza karavAmAM upara bhAra mUka hato. te anusAra prathama yeAjanAmAM khAnagI Ave. A baMne vibhAganA udyogenI saMpUrNa javAbadArI kSetre 3 233 karoDa ane jAhera kSetre rU. 60 karoDa maLIne ekajAhera kSetrane soMpI devAmAM AvI ane trIjI ja pariziSTamAMnA dara rUA. 293 karoDanuM kharca karavAmAM AvyuM hatuM. Ane pariNAme udyoganI javAbadArI khAnagIkSetrane seMpavAmAM AvI. chatAM rAjya prathama yAjanA daramyAna madhyama kakSAnA (Intermediate IndagatyanA kAraNasara athavA Ajana mATe A vibhAgamAM paNa ustrial ) udyogomAM utpAdana 34% jeTaluM vadhavA pAmyuM hatuM. ekama zarU karI zakaze evI jogavAI rAkhavAmAM AvI. Ama ekaMdara rIte jotA samagra ghogika utpAdana 40% jeTaluM vadhavA 1956nI audyogika jAti nirvivAda rIte DAberI dharAvatI hatI ane pAmyuM hatuM. A upara hindustAna sTIla li. "HMT' ' hinduemAM khAnagIkSetra upara vadhArAnI maryAdAo mUkavAmAM AvI hatI. tAna enTI bAyoTIkasa tathA rasAyaNe ane bhAre udyogone lagatA A jatimAM je vadhu paDato usAha batAvavAmAM AvyuM aneka ekamo jAhera kSetre astitvamAM AvyA hato te aMge bhAratane te vakhatanA vizva beMkanA pramukha zrI yuzana bleke ApaNane vadhu paDatAM utsAhI banavA mATe cetavaNI bIjI janAmAM audyogika vikAsane kAryakrama 1956nI navI ApI hatI. paraMtu e cetavaNIne ApaNe gaNakArI nahiM pariNAme aughogika jAtinA anusaMdhAnamAM nakakI karavAmAM AvyA hatA. bIjI yojanAnI zarUAta pachI ApaNe tyAM khAnagIkSetra maryA daMta mUDImAla ane vaparAzI mAlanI udyoganI utpAdana za katamAM vadhAro banatu cAhyuM che. karavA uparAMta bIjI yojanAmAM bhAre, pAyAnA ane cAvIrUpa udyo gone jhaDapI vikAsa karavAnuM nakakI karavAmAM AvyuM. jo ke A janAo daramyAna Arthika vikAsa :- vikAsanI meTAbhAganI javAbadArI jAhera kSetrane sepavAmAM AvI hatI. bIjI pejanA daramyAna Ama jAhera kSetre 770 karoDa rUpiyA pahelI janAnI zarUAta thaI tyAre ApaNuM moTA bhAganA ane khAnagI kSetre rU. 850 karoDa maLIne kula rU. 1620 karoDanuM udhoga vaparAzI mAlanuM utpAdana karatA hatA. A udyoganA rokANa karavAmAM AvyuM. hetu mukhyatve AMtarika vaparAzanI mAMgane saMtoSavAno hato. A vaparAzI mAlanA udyoge uparAMta keTalAMka pAyAnA ane bhAre uMdho- bIjI yejanA daramyAna audhogika utpAdanane aMka (1950-5 = gAne paNa vikAsa thavA pAmyo hato. jo ke A udyogo hajI 1 00) prathama janAne aMte je 139 jeTaluM hatuM te vadhIne bAlyAvasthAmAM hatA. AjananI zarUAta pachI bhAratanA edho- 194 jeTale thaye. A pariNAmaka vikAsa uparAMta odhogikakSetre gika vikAsanI jhaDapa vadhAravA upara bhAra mUkavAmAM AvyuM. temAMya navI kSitijo paNa ughaDavA pAmI. dAkhalA tarIke bhAratanA sauthI khAsa karIne bhAre (Heavy ) pAyAnA (Basic) ane cAvI rU5 agatyanAM traNa pilAdanA kArakhAnA bhIlAI, dUrgApUra ane (Key) udyoganA vikAsa dvArA bhAratIya arthataMtrane audhogika bIjI yejanA daramyAna astitvamAM AvyA. ApaNA pAye (Industrial Base) majabUta banAvavA upara khAsa bhAra kamanasIbe bIjI yejanA daramyAna hUMDiyAmaNanI kaTokaTIne kAraNa keTalAMka
Page #705
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigra ca 727 audyogika kAryakrama tatakALa pUratA baMdha rAkhavA paDyA. jo e kAryakramo pADavAmAM Ave che. temAM 30% rojagArI nAnA udyoga pUro amalamAM mukI zakAyA hota to bIjI yejanA daramyAna audyogika pADe che. A uparAMta kula audyogika utpAdanamAM ene phALA vikAsa jhaDapa hajIya vadhu rahI hata. lagabhaga 31% jeTaluM che. trIjI pejanAmAM pAyAnA udyogonI zakti vadhAravA uparAMta prathama pejanA daramiyAna bhAratIya arthataMtramAM nAnA udyoge ' Basic Raw materials nuM utpAdana vadhAravA temaja AyAta ane gRhaudyoganI mahatvane dhyAnamAM laIne . 30 karoDa phALaavejI (import-substitution) dvArA svadezI udhogone vavAmAM AvyA. A agAu joyuM tema bIjI paMcavarSiya yojavikAsa karavA upara bhAra mUkvAmAM Avyo hato. A yojanA nAmAM mahAlAnebIsa bUharacanA ( Mahalnobis Stratagy) daramyAna 11%ne cakravRddhi dare audyogika vikAsa hAMsala karavAne anusAra bhAre pAyAnA udyogene vikAsa karavA upara bhAra mukAye lakSyAMka rAkhavAmAM Avyo hato. A mATe trIjI yojanAmAM kula hovAthI e saMdarbhamAM bhAre pAyAnA udyogomAM rokANane pariNAme rU. 2000 karoDanuM e ghogikakSetre rokANa karavAnuM nakkI karavAmAM ubhI thatI kharIda zakita ane rojagArI samasyA ubhI thavAne bhaya AvyuM. 1965-66 nA varSamAM kAcAmAlanI AyAtanI muzkelIne ubho thaye hato e mATe TUMkA gALAmAM utpAdana ApatA va5kAraNe audyogika vikAsa dara dhIme rahyo hato. e sivAya trIjI rAzI mAlanA udyoga ane zramapradhAna nAnA pAyAnA udhogone vadhu janAnI zarUAtanA cAra varSo daramiyAna audyogika vikAsane mahatva ApavAnI jarUriyAta ubhI thaI hatI. A badhI bAbatane dara 7 thI 8 jeTalo rahevA pAmyo hato. Ama trIjI pejanA gaNatarImAM rAkhIne bIjI yojanAmAM rU. 200 karoDa A vibhAga daramiyAna audyogikakSetre lakSyAMka hAMsala karI zakAyA na hatA. mATe phALavavAmAM AvyA hatA. jo ke emAMthI janA daramyAna rUA. 150 karoDa ja khacI zakAyA hatA. trIjI yojanA daramyAna cethI yojanAmAM audyogika vikAsa kAryo kramamAM eka bAju rUA. 264 karoDa vAparavAno aMdAja hato. tenI sAme rU. 240.76 Ama janatAnI jarUriyAte mATenA vaparAzI mAlane utpAdanamAM karoDa vAparI zakAyA hatA. jethI thAjanAmAM A vibhAganA vadhAre karavA ane bIjI bAju bhAre, pAyAnA ane udyogone mATe rUA. 294.08 karoDanI phALavaNI karavAmAM AvI che. cAvIrUpa udhogane vikAsa karavA upara bhAra mukavAmAM AvyuM che. Ama cethI yojanAne audhogika kAryakama dezane svAvalaMbI banA audhogika nikAsa vavAnI dRSTie ghaDavAmAM Avyo che. enI sAthe ja kRSi kSetra sAthe audyogika kSetranuM saMkalana karavAnI jAti upara thI ja audhogika vikAsa ane tenAM saMdarbhamAM , nikAsa vyApAranI nAmAM bhAra mukavAmAM Avyo che. A mATe cothI yojanAmAM samIkSA karIe te haLavA IjanerI udyogamAM thayelA utpAdana jAherakSetre rUA. 8000 ane khAnagIkSetre rUA. 251 0 karoDanuM rokANa vadhArAne lIdhe nikAsa vadhArAne sAruM evuM protsAhana maLyuM karavAnuM nakkI karavAmAM AvyuM che. ethI yAjanA daramiyAna polA che. bAIsIkale, sIvavAnA saMcA, sutarAu kApaDa, pagarakhAM, danA utpAdanamAM vadhAre karavAnuM lakSyAMka nakkI karavAmAM Avyo che temaja TIlanI pAIsa, ane naLIonI nikAsa amerIkA, raziyA ane e mATe bhIlAInA jAherakSetranA polAdanA kArakhAnAnI utpA briTana, jevA bhAre audyogika vikAsavALA dezamAM paNa thAya che. dana zakti 25 lAkhathI vadhArIne 32 lA. TananI karavAmAM Avaze. e eka siddhi avazya gaNAvI zakAya. aughogika rIte AgaLa A uparAMta bekAronA 17 lA. TananA prathama tabakakAnuM kAmakAja vadhelA deza pAse sahAyanI dayA mAgavA karatA vyApAra dhArIne paNa pUrNa karavAmAM Avaze. pagabhara thavAnI ApaNI abhilASAoe paNa A cIjonI nikAsa vadhAravAmAM mahata ne phALo Apyo che. ra ta ya prAptinA vitelA nAnA udhoge : varSo daramyAna ApaNe ApaNA nikAsa vyApAranA mALakhAmAM satata pheraphAra karatA rahyA chIe. ane temAM navI navI dhogika pedAze traNa janAo daramyAna nAnA udhoge (Small Indust- dAkhala thI pAmI e gauravanI bAbata che ApaNI nikAsa kamAries) ane gRha udyoge (Cottage Industries) upara paNa NImAM ethI yAjanA daramyAna 7% vRddhine dara hAMsala karavA haze bhAra mukavAmAM Ave che, rojagArI pUrI pADavAnI dRSTie TUMkA to adhogika vikAsa dArA nikAsa vadhAravA ApaNe bhagIratha utpAdananA gALA Short gestation Period)ne kAraNe ane prayatno karavAnA raheze eTaluM ja nahi paraMtu vizvanA bajAramAM ochI mUDInI jarUriyAta vagere kAra sara bhAratIya arthataMtramAM harIphAIne sAmane karIne e bajAromAM paNa pasAra karavAnuM raheze. A udhogo mahatavanuM sthAna dharAve che. dA. ta. 1955-56thI 1959-6 nA gALAmAM nAnA udyoganuM utpAdana 50% jeTaluM ane chelle, ApaNe jAherakSetra ane khAnagIkSetra nA saMvadhyuM hatuM. je gALAmAM moTA udhogonuM utpAdana 47 baMdha paNa pheravavAnI jarUra che. AjhAdI pachI ApaNe mizra artha jeTaluM ja hatuM. eTaluM ja nahi paraMtu bhAratamAM kula taMtranI jAti apanAvI che paraMtu vAstavamAM ApaNuM valaNa satata rajI TarDa thayelA kArakhAnAomAM 90% kArakhAnA A jAherakSetra tarapha ane khAnagI kSetra tarapha oramAyuM vartana rAkhavAnuM vibhAgamAM AvatA hatA. udyogo dArA je rojagArI pUrI rahyuM che. atre e yAda rAkhavuM jarUrI che ke jeo jAhera kSetranI Jain Education Intemational
Page #706
--------------------------------------------------------------------------
________________ 728 bhAratIya amitA che vikasita re joie enA TIkA kare che teo jAhera kSetrane taddana kADhI nAkhavuM joIe evI zubhecchA pAThave che. hImAyata karatA nathI. bhArata jevA a9pa vikasita dezamAM Arthika vikAsanI ane khAsa karIne dezamAM audhogika pAyo majabuta karavAnI | zrI verAvaLa pATaNa tAlukA saha. javAbadArI jAhera kSetre ja upADavAnI raheze. paraMtu eno artha e nathI ke khAnagIkSetra haMmezA rASTrIya hitanI virUddha varte che je kha. ve. saMgha lI. khAnagI kSetranA bhAge ja jAhera kSetrane majabUta karIne jIvADavAnI ve rAvaLa. (ji. junAgaDha) AMdhaLI jAti ja apanAvavAmAM Avaze to temanAthI uMTuM audyogika pragatimAM avarodhe ubhA che sthApanA tA. 25-6-1956 noMdhaNI naMbara 1547 zerabhaMDoLa - 231482-00 sabhya saMkhyA 259 anAmata phaMDa- 31009-36 kheDuta 203 anya phaMDa 18582- 9 | menejara kALAbhAI 2. jhAlA pramukha to ja nAda davA zrI delavADA vi. kA. sahakArI maMDaLI ya. ka. sabhya:-zrI jayasiMhabhAI bAraDa, zrI ratanAbhAI bAraDa, zrI mIThAbhAI jhAlA, zrI karazanabhAI, zrI rAsIMgabhAI paramAra, zrI bAbubhAI bAraDa, zrI bhagavAnabhAI zrI goviMdabhAI mera, zrI ukAbhAIDeDIyA, zrI jIvAbhAI saMgha lI. jhAlA, zrI kesarisiMha rAThoDa zrI jillA rajIsTrAra, zrI vistaraNa adhikArI sAheba, zrI hamIrabhAI TAvara pAse-lIbaDI. (jIlo surendranagara) raMjIsTara naM. 915 tA. 3-7-1954 1 -lIMbaDI tAlukAnI sahakArI ghara kharIda-vecANanuM kAma zubhecchA pAThave che. karatI eka mAtra saMsthA che. 2 -A sa dha khetI upayogI bIyAraNa, khAtara, jaMtunAzada davA tathA sarakArI niyamananI vastuonuM vecANa kare che. 3 :-ghara vaparAza mATe sephaTakaka tathA hArDakekanuM vecANa kare che. mu. delavADA (ji. junAgaDha) khAsa viziSTatAo : (tAluka-unA) 4 -naphAmAMthI dharmAdA phaMDa tathA sAmAnya hita phaMDa niyama pramANe kADhe che. ene upayoga jAhera hitamAM thAya che. sane 1970- | sthApanA tA. 18-5-55 noMdhaNI naMbara 13 7. 71nA varSamAM A rakama rUA. 6800 --upara kADhela che. zerabhaMDoLa 218000/- sabhya saMkhyA 4 0 5 :-sabhyane kharIdela mAla para naphAmAthI niyama pramANe vaLatara anAmata phaMDa...50000/- kheDuta 325 apAya che. anya phaMDa... . 500 /- bIna kheDUta 75'6 -zera holaDarane zeranI rakama upara 9 TakA mujaba DIvIDanDa ApavAnuM nakakI karela che. sahakArI niyama pramANe vadhumAM vadhu nA 11 | nA. sI. selaMkI ena. ela. vaMza va. nA. goraDIyA vaLatara ApI sakAya teTaluM ApavAmAM Ave che. 6 :-zera kepITala rUA. 27290-00 sAme judA judA phaMDanI maLI | menejara pramukha kula rUA. 109 078-00 nI rakama eTale zera kepITalathI cAra tha. kamiTi:-zrI harajIvanadAsa goraDIyA, zrI kRSNakAMta gaNI rakama anAmata kADhI zakyA chIe, A saMghanI saddharatA ! batAve che.. joSI, zrI nAraNabhAI vaMza, zrI vIrAbhAI dAnAbhAI, zrI bhIkhubhAI rAThoDa, zrI vAsAbhAI majIThIyA, zrI kAjubhAI lalIta je. zAha bhAIlAla maganalAla vakIla sumarA, zrI sAMgAbhAI bAMbhaNIyA, zrI kALAbhAI paTela. meneja2. pramukha. maMtrI Jain Education Intemational
Page #707
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratanuM prANIdhana zrI kapIndrabhAI mAdhavalAla mahetA kudaratamAM mukhya traNa vibhAge che. je nIce ApyA che. che. Aja prANIone magaja ane karoDarajaju hoya che. eTale Animal Kingdom-Sub-Kingdom. Lvertebrata (1) prANI jagata Class Mammalia-Sub class-Placentalia Orders (2) vanaspati jagata ane Bimana - bIje Order Quadrumana A vibhAgamAM (3) khanIja jagata Catarhini jemAM junI duniyAnA vAMdarAo Ave che. Playrhini jemAM amerIkA khaMDamAM thatA vAMdarAo Ave che pahelA be vibhAga sajiva padArtha ke vastunA che ane chelle Strepsirhini jemAM lImasa nAmanA vAMdarAo Ave che. tyAra vibhAga jaDa-acetana vastune che. A traNa vibhAge bahuja pachIne orDara Order te Carnivora jemAM Digitigrada junAmAM junA che. tyAra pachI temAM pheraphAra thato gayo eTale AmAM siMha, varU, jarakha vIjhala vagere Ave che. bIjo peTA lInIyasane samayanAM A prANI jagatane cha moTA vibhAgamAM raja vibhAgad Plantigrada jemAM rIMcha, rekuna ane bejara aAvI karavAmAM AvyuM che. je nIce pramANe che. jAya. tyAra pachI Pinnigrada jemAM Seal ane morse 24141 14 412 48124 Artiodactyla (1) pahelA vibhAgane aMgrejImAM Mammalia mAmIlIA jemAM Nonruminantia vAgoLanArAM nahi tevAM eTale ke kahe che. A vibhAganAM prANIonAM baccAM tenI mAdAne dhAvatAM hIpopoTemasa ane bhUMDa pachI ruminantia vAgoLanArAM hoya che eTale A vibhAga AMcaLavALAM prANInA vibhAga tarIke jemAM uMTa, sAbara, gheTAM ane gAya Ave pachI Perissodactyla oLakhAya che. A vibhAgane vijJAnanI bhASAmAM Viviparous jemAM Solipedia-eTale ghoDAM Ave pachI Pachydermata vAIvI pArasa eTale ke je prANio potAnAM baccAMne jivatAM - jemAM geMDA, hArekasa ane TApIra Ave. tyAra pachIne vagara ProjIva sahita - alive - janma Ape che. bAkInA pAMca vibhA- boscidea jemAM muMDhavALAM eTale hAthIo Ave. pachI siregonuM ApaNe kAma nathI jemAM , nia jemAM Dugong ane manatee-eka prakAranAM dariyAI prANI tyArapachI Cetacea jemAM helaprANI ane Porpoise (2) pakSIo prANI Ave. pachI varga te Cheiroptera jemAM Frugivora (3) peTe cAlanArAM Hi Pterorus 2472 Tasectivoru-741 2414212031417 (4) mAchalAM Vampire Ave pachI Inseetivore jemAM ziLe, chachuMdara, (5) jIvaDAM ane Mole Ave tyAra pachI Edentata-jemAM oNtha AmaDile (7) kiDAone samAveza thAya che. ane AMTa-ITara Ave pachI Rodentia jemAM uMdara, sasalAM, khIsakolI, bIvara ane zAhuDI Ave pachInA Subclass je lInIasa pachI karIara AvatAM tene prANI jAtane bIjA Jmplacintalia nA che jemAM Marsupialiu eTale ke jemAM cAra peTA vibhAgamAM vahecyuM. Vertebrata. Mollusca. kAMgArU Wombat ane Opossum Ave ane aMtamAM Articulata ane Radiata paraMtu atyAre karIaranA cAra peTA Mon tremata ke jemAM paleTAIpasa ane ekIDanA Ave. je vibhAgane badale pAMca peTA vibhAgamAM vahecavAmAM Ave che. Apa. ke Aje te A vargomAM paNa ThIka ThIka pheraphAra thayA che. zeta Ane pahelo vibhAga jene aMgrejImAM Vertebrata kahe che [2] tenuM ja kAma che, varITa eTale je prANIone karoDa rajaju hoya che. tevAM prANione vibhAga. A vibhAganAM prANionAM lohine have "bhAratanuM prANIdhana " e je viSaya tarIke bahuja raMga lAla, hRdaya snAyuovALuM ane meDhAne be jaDabAM e sivAya vizALa phalakane AvarI le che. paraMtu ApaNA bhAratanA upakhaMDamAM teone jovA mATe sAMbhaLavA mATe ane suMgadhI mATe judIjudI spaSTa tenI jaMgalanI vividhatAne kAraNe pAMca karatAM vadhAre judI judI IkIo hoya che. eTale ke AMkha, kAna ane nAka. aMtamAM eka species-jAtionAM stanavALAM AMcaLavALAM prANIo jovAmAM jarUrI hakikata A prANIonI e che ke temAMnA keIne paNa Ave che. jemAM AdikALathI jANato ApaNe hAthI Ave Indian cAra karatAM vadhAre avaya nathI. A varganAM nara mAdA bhinna hAya Bison ke je AjanA gAya-bheMsanA kuLanuM sauthI moTuM vibhAga jene prANImAne lAyine
Page #708
--------------------------------------------------------------------------
________________ 30 bhAratIya asmitA prANI manAya che te Ave, bhAratano mATe geDe ke je Aje Caterpillar ke Crnstaco an nAmanAM kIDA ane kAcabAnA geMDAnI jAtimAM sauthI moTAmAM moTo geDe gaNAya che. himAlayanA zarIra upara vALa jevuM je dekhAya che te hakikatamAM khare vALa pahADI-rAkSasI gheMTA ke temanI jAtimAM sauthI moTAmAM moTAM haze. nathI. aMtamAM Aja varganAM prANIo-jIvatAM baccAMne janma The swamp deer-bArAMziMgA sAbara the thamin ane Ape che. A pramANe mammal ne sAmAnya rIte bIjA cittala, nilagAya (rojha) coziMgA, kALiyAra, jyAre Best of prANIothI alaga oLakhI zakAya che. A badhAmAM vadhAre Prey- mAMsAhAri prANIomAM siMha, vAgha, dipaDe, ziyALa, jhINavaTamAM ApaNe utarIe nahiM to cAlaze. lAMkaDI jAtajAtanAM vAMdarA vagere aneka prakAranA prANIothI ApaNe deza samRddha che. Aje ApaNA AgaLa pragati karelA The Distribution of Mammals jamAnAmAM-bhAtabhAtanI baMduko je -adyatana zastronI zodhathI Apa amola prANIdhanane vAraso -tenA koIne koI hetu mATe AMcaLavALAM prANIone A pRthvinA-dharatInA taLa upara karAtA zikArathI-ghaTa jaI rahyo che-e aMge je ApaNe have kevA prakArano phelAvo thAya che te joIe. bhAratamAM tenI bhaugolika eka saMskAri nAgarika tarIke nahi samajIe te eka vakhata e vividhatAne lIdhe temAM vasatAM prANIo paNa vividha prakAranAM che. paNa Ave ke jyAre bhAratanuM prANIdhana samULagu nAza pAmI gayuM prANIone AdhAra tenA khorAka tarIke upayogamAM AvatA hAya. sarakAra-kendranI tathA rAjyanI bane A aMge kAyadA to choDavAo upara che eTale je sthaLe je prakAranA choDe thatA hoya kare che paNa te kAyadA mAtra sarakArI gejheTamAM ja chapAelA paDI tyAM tene anukuLa prANIo kudarate banAvyA che. je te choDavAne rahe che. eTale jyAM sudhI-dareka vyakti A vinAza thato aTakA khorAka tarIke upaga kare che. eTale koI paNa dezanuM tenuM vanavavA sajAga banIne pote te dizAmAM kazuMka kriyAmaka pagaluM na spati dhanaja te dezamAM thatAM prANIonA jIvanamAM-mukhya bhAga bhare tyAM sudhI badhuM ja nakAmuM che. bhajavatAM hoya che. prathama ApaNe bhAratamAM kaI kaI jAtanAM vAMdarAo thAya che. tenI vAta jANIe :- [3] (1) bhAratamAM thatAM vAMdarAo :have ApaNe eka a vrajI bhASAmAM vaparA zabda jene Mammal mAmala kahe che te viSe jarA samajI laIe-bhAratanA prANIdhanamAM ApaNe The Hoolock or white-Browed Gibbon. sapheda bhArata tathA tenI AjubAjunA dezamAM sAmAnya rIte jovAmAM AvatAM bhamaranA gIbana. tenuM zA nAma che. Hvlobates hoolock mAmalsane vicAra karavAno che. te pachI prazna thaze ke Mammal bhAratane upakhaMDamAM mAtra A huseka vAMdarA e che ke jene eTale zuM ? Mammals ne sAmAnya rIte je prANIone ApaNe puMchaDI hetI nathI. tethI tene aMgrejImAM Ape eIpa kahe che. grejImAM - Quadrapeds tarIke oLakhIe chIe te copagAM A eIpa vAMdarAnI e virAchatA hoya che ke tenA paga karatAM cAra pagavALAM prANIone samAveza thAya che, paraMtu A vyAkhyA hAthe vadhAre lAMbA ane pUMchaDI vinAnuM zarIra hoya che. hulAka barAbara nathI kAraNa ke ghaNAMkharAM peTe cAlanArAM je prANIo che vAMdarAnA naro tathA nAnI umaranI mAdAe kALA raMganI hoya che. tene cAra paga hoya che ane tethI ulaTuM je kharekhara Mamm- A raMga pAMca ke cha varSanI umare jyAre mAdA pukhta umaranI als ne varganAM prANIo - jevAM ke Whales heIlsa ane thAya tyAre-rAkheDI-pILA thAya che. A vAMdarAo AsAma ane Dolphins DophInsa - vaijJAnika rIte kharAM Mammals hAvA cigAMganA pahADI jaMgalamAM thAya che. tyAMthI barmAnA upara chatAM temane page nAnI mAchalIo jethI zarIranI racanA che ane vAsanA bhANamAM uttaranAM zAne rAjamAM thaI pazcima yunAnemAM tethI te prANIone - mAchalI vaganAM prANIo dhArI levAnI thAya che. TekarIovALA jaMgalamAM A hulAke vAMdarAe 23 che. bhUla thAya che. te have mArA prANI bIjA prANIo karatAM kaI eka kaTuMbamAM Azare cha nAnA peTA hulAka vAMdarAo rahe che. rIta judAM tarI Ave che te samajIe hakikatamAM to tenuM mAmala AvA kuTuMbe alaga alaga rahe che. kherAkanI vipulatA athavA nAmaja bIjA prANIomAM je viziSTatA nathI te - darzAve che. bIjAM kArasara pAMca ke cha kuTuMba amuka nizcaya sthAne bhegAM eTale ke A prANIonI mAdAne - acaLa athavA DIMTaDIo - rahe che hukanuM kuTuMba sAmanya rIte rakSita evI kaI khI mAM teonAM baccAMne dhAvavA mATe hoya che. A viziSTatA bIjA rAtavAsa kare che ane sUrya ugatAM tarata ja TekarIo uparanA jhADo koI prANInA vargamAM nathI Aja prANIo evAM che ke upara sUrya prakAza jhIlavA ne khorAkanI zodhamAM caDhI jAya che. jemanI mAdAone temanI zarIra racanAmAM dUdha uMpanna karatI dareka kuTuMba potAnI nakkI karAelI jagyA e rahe che. Glands lenDasa hoya che. kudaratamAM A varganAM ja prANIo phakata ane Aja rathaLa upara AvelAM jhADa upara teo dararoja pitAnAM baccAMne dUdhathI poSaNa Ape che. vaLI e paNa hakIkata che ke - A ekanI eka jagyAethI-jhADa upara caDhIne khorAka zelve varganAM ja prANIone zarIra upara vALa hoya che. jene zarIra upara che. AvuMja gerilA paNa kare che. eTale ApaNane A vAMdarAe vALa Hairs-nathI te prANI mammal hAIja zake nahi dvArA jhADa upara teoe karele rasto. jhADanI DALIo ghasAI Jain Education Intemational
Page #709
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRti ya gaelI ke evI rItanI thai gayelo jotAM joI zakAya che ke A ja raste tee upara caDhayA haze. te enA khArAkamAM kaLA, pAMdaDAM, ane kAyA doSa che. pAMdaDAM upara paDelA ke hAthamAM temAM jhAkaLanAM bIMdue tee pIe che. jema sUrya prakAza vadhatA jAya ne jema jema tene garamAveA maLatA jAya tema tema te hAulI ga-eka prakAranA avAja zarU kare che. eka vAMdarA zarU kare ne bAkInA kurabano tene zrI1 co eka kaheba bIna kuTubane A pramArge dAuMlIMga karIne bolAve che. Ama sArUM jaMgala hulAka vAMdarAnA huka hukanA avAjathI gAjI uThe. madhyAnanA samaye koI chAMyAvALA TakarInA bhAgAmAM ArAma kare che. pharI pAchA sAMjanA vakhate khArAka rove ne avAja kare. paraMtu sAMjanA jarA eche. avAja kare che. sAmAnya rIte eka narane eka mAdA hoya che. A vAMdarAemAM eka mAdAne tallAka ApI bIjI mAdA kareche ke niha. te be kAMI navAmAM nathI. temaja bhA vAMdarAnI jAtamAM navAM kuTuMbe vIte gayA che te paNa javAmAM Avyu nathI. have vAMdarAnI vanamAM mAdA mAnAM cAMnI khUba ja saMbhALa te samaLyo rAkhe che. saMvananakALa varSARtuno zarUAtanA hAya che. DIsembara-mArcamAM zIyALAnI ThaM`DIRtumAM sAmAnyarIte haleAka vAMdarA baccAne janma Ape che. Macaque meke tarIke oLakhAtA vAMdarAnI cAra jAteA thAya che :-- (I) The Bonnet Macaque tenuM zA nAma che. Macaca radiya ( Geffroy ) (II) The Rhesus Macaque zA. nAma Macaca tulutta (Zimmerman } (iv) The Long Tailed Macaque zA Macaca Silenus (Linnalus) Langur :~ laMgura tarIke oLakhAtA vAMdarAnI traNa jAte thaya cheH je kuLane agrejImAM Falidae phelIDI kahe che A kuLazikArI -- prANIe eTale ke je prANIone Carnivora tarIke oLakhavAmAM Ave che. te kuLamAM sauthI adrasyAne Ave che. kAni vArA eTale mAMsAhAri prANIe. zikAra karatAM bIjA paNa keTalAMka prANIo che ke janmonA dAtAnI racanA-mAMdAde bArAka (III) The Assamese Macaque Macacaassamm- mATe barAbara baMdha besatI nathI DAtI jyAre keTalAM evAM zikArI sis (Merlelland) prANIo paNa che ke jenA para humalo karavAnA eka sAdhana tarIke tadna nakAmA jevA hoya che. eTale kudarate-paMjAnI tathA dAMtanI racanA-3 jenAthI zikAra karAevA varDiyA bhAratA prANIne barAbara paMjAmAM phaTakAthI upara jaNAyu tevu karavA mATe tathA dAMtAnI racanA-mAMsane cIrA-ne kApavA-te te pramANe karIne khAvA mATenI racanA phakta bilADI ane tenAM kuTuMbI prANIomAM ja ApI che. eTale mAMsAhArI prANImAM paMjAnI tathA racanAmAM--sauthI sarvoparI che eTalu ja nahi paraMtu capaLatAmAM khubasuratImAM tathA takAtamAM paNu A kuLanA prANIe sarvAparI che. bilADInA zarIranA badhA tathA tenA zarIranI racanAja jhaDapathI zikAra karavAnI -zikArane mAravAnI ane tene mArI nAkhyA pachI khAvAnI vagere kriyAe zikArI prANIomAM-phakta-bilADI ne tenA kuLamAM AvatAM bhIna prANIone ja khapI che. A samagra kuLa ke bIka pI paNI sa pra kikatA che. paraMtu te badhA ahiMyA klekha karavA te badhAne che. eTale Apanne sIdhA - bilADI ane tenA kuLamAM bhAvanAM prANIo vaparaja khAvI e nAma (I) The Common Langur zA. nAma Semno- pithecus entellus (Dufresne) (2) The Copped Langur zA. nAma Trachypithecus Pileatus (Blyth) Kasi (3) trIjI te te "The Nilgiri Lanur thA nAma nuM johnii (Fisch) A traNa prakAranA laMgaramAM paDI jAnathI sthApaze budhA paricita chIe. amadAvAda eTale gujarAtamAM je kALA 31 menA lAMbI pU'DIvALA vAMdarAo nanheM paDe che te A kAMpana laMgura che jene ApaNe hanumAnajInA avatAra tarIke paNa mAnIe hoe, Loris : tyAra pachI berIsa tarIke taNInA vAMdarAnI be khAtA thAya che. (i) The Slow Loris zA. nAma Nyericebas Coucne (Bodlaert) (ii) The Slender Loris zA. nAma Loris tardigradius (Linnacus) A pramANe ApaNA bhAratanA upakhaMDamAM upara jaNAvyA te nava prakAranA vAMdarAonI jAteA thAya che. have Apanne bhinnADI ane tenA kuTubI prANI viSe jANyA prayatna karIe :- Apane badhAne kadAca navAI lAgarI meM gIramAM thatA vanaja-sika-bhagALAmAM vakhate megAsa-vAya- dipaDA e bApA ghara gharamAM vAmAM bAvatI- bilADInA kuTaMbanA prANI che eTale bilADI nAnI ke mArI badhA eka ja kuLanA (Family) prANIo che.
Page #710
--------------------------------------------------------------------------
________________ 732 bhAratIya amitA (1) The Tiger be varSanAM thaI jAya tyAM sudhI te tenAM bhegAM rahe che. kyAreka baccAM gujarAtI nAma vAdha zA. nAma. Panthera tigris tenI mA sAthe jovAmAM Ave che. sAmAnya rIte vAghanuM AyuSya tenI mA bIje vAgha pasaMda karIne tenI sAthe phare te paNa te baccAM (Linn) vAghane paTAyata zera paNa keTalAka kahe che. raMga badAmI ne zarIra upara caTapaTAnI bhAta. vAgha bhinAzavALAM sadAya lIlAM 3 varSanuM gaNAya che. rahetAM jaMgalomAM, sukAM khullAM jaMgalamAM rAInA bhInA ghAsa [2] siMha aMgrejI nAma The Lion zA. nAma Panthera vALAM jaMgalamAM vasavATa kare che. jyAre suMdara vananA vAdho rathaLa jaLa-banne prakAranA vasavATa karatA hoya che. eTale pANImAM athavA leo Persica (Meyer) jamIna upara bane paLe rahetA jaNAya. vAgha jyAM vasatA hoya tyAM nIce jaNAvelI traNa zarate jarUrI che. siMhane keTalAka khAsa karIne kAThiyAvADamAM sAvaja paNa kahe che. hiMdImAM barbara zera kahe che. siMha be khaMDamAM thAya che. (1 moTA prANIone najIka vasavATa ke jenA upara te zikAra (1) eziyAkhaMDamAM ane (2) AdIkAkhaMDamAM. eriyATIka lAyana karI zake. Aje mAtra saurASTra junAgaDha jillAmAM AvelA gIranA jaMgalamAM ja thAya che. te sivAya tenI koI ja jagyAe hastI nathI. (2) suvA mATe saMpUrNa chAMyAvALuM sthaLa (2) ane pIvA mATenuM pANInuM najIka sthaLa eziyATIka lAyana saMbhavataH mesopoTemIyAne IrAnamAM hovAnuM jANamAM hatuM. eka kALe to siMhanI A jAta uttara bhArata, sAmAnya rIte vAdha sUryAstathI sUryodaya vaccenA samayamAM madhyabhArata ane narmadAnA dakSiNanA bhAga sudhI thatA hovAnuM zikAra kare che. chatAM jo divasa ThaMDa hoya ke varSonA vAdaLAMthI jaNAyuM che. bAkI to Aje saurASTranA gIranA jaMgala sivAya AkAza DhaMkAyeluM hoya che te A samaya karatAM vahela pazu zikAra eziyAbharamAM kaI jagyAe siMhanI olAda hovAnuM jANamAM nathI. gotavA nIkaLI paDe che. vAgha lagabhaga badhAM ja prANIone zikAra kare che. hayinI mAdA ke tenAM nAnAM baccAne, bAIsanane, bheMsane, sAbara, rojhaDAM (nilagAya) ne, jaMgalI bhUMDa, A gIranuM jaMgala bhUtapUrva junAgaDha rAjayamAM 5000 ke. rIMchane ane zAhuDIne ema badhAne anukuLatA pramANe zikAra mAIlsanA vistAramAM AveluM che. tyAMnuM jaMgala bahu uMcAM nahi kare che. eTaluM ja nahi paraMtu dipaDAne ke bIjA vAghane paNa zikAra kare che - evAM sAganA jhADanuM, khAkharAnA jhADanuM, jAMbuDAnA jhADanuM, kayAMka ane je bhUkhathI barAbara parezAna thayuM hoya te pachI kayAMka nAnA nAnA vAMsanAM jhuMDanuM ane kAMTAvALI jhADInuM ke choDagame te prANI-jevAM ke-kukaDo, mAchaluM kaI peTe cAlanAra prANI vAnuM baneluM hoya che jaMgalanA mAtra AvAja prakAramAM samagra athavA koI marelA prANInuM mAMsa paNa khAI le che vAdha vajananI bhAratamAM jene gIranuM jaMgala ke je upara jaNAvyuM tevA prakAranuM daSTie joIe to bhAre vajanadAra prANI che chatAM jyAre te che tyAM ja thAya che. khAsiyatanI dRSTie jotAM AphrikAne siMha zikAra upara nIkaLe che. tyAre te pahelAM sukAM pAMdaDAne, bhAga jarAe bhAratanA siMha karatAM judo nathI. eTale bane khaMDanA vAne jarA co paga avAja thayA vinA 2 nA ra ra siMhAnI Tevo sarakhIja che. divasabhara jhADanI zitaLa chAMyAmAM paDI kare che. evI che tenAmAM zarIranI capaLatA, sAmAnya rIte vAgha rahe ane sAMja paDe khorAkanI zodhamAM nIkaLe. siMhanI garjanA jhADa upara caDhatA nathI paNuM je jarUra ubhI thAya te jhADa sAmAnya rIta sa dhyAkALa na vakatA savAranA sabhaLAya che, gIranA upara paNa caDhe che. bhAratamAM ghaNuMkharA vA varSARtu pachI tenI siMha sAmAnya rIte gAya bheMza sAbara ke haraNano zikAra kare che. mAdA sAthe mating kare che. zArirIka saMbaMdha kare che. ane eTale ke vananA pazuonA ane mAladhAranA prANIonA. sa haNana phebruArIthI me mahinA sudhInA samayamAM tenA baccAM janme che baccAM ApavA mATe koI khAsa Rtu hotI nathI gIranA siMho vAgha hamezA monogamous eka ja mAdA sAthe jIvanabhara okaTobara-navembara mahinA daramiyAna siMhaNa sAthe zarIra saMbaMdha rahenAro che ke kema te jANI zakAyuM nathI. vAgha-vAghaNa banene kare che ane tethI siMhaNa jAnyuArI-phebruArI mahinA daramiyAna sahavAsa sAmAnya rIte vAdhaNa baccAMne janma Ape tyAM sudhI baccAMne janma Ape che. siMhaNane garbhAdhAna kALa 16 divasene bhegAM rahe che. joke tyAra pachI paNa keTalAka samaya sudhI vAgha-vAghaNa hoya che. siMha tenA parivAra sAthe rahe che ane baccAMne tenA sAthe rahelAM jovAmAM Ave che. vAghaNane garbhadhAraNa samaya lagabhaga rakSaNamAM madada kare che ane tyAra pachI tene mATe khorAka lAvI paMdarathI seLa aThavADiyAM sudhI hoya che. sAmAnya rIte eka ApavAmAM paNa madada kare che. siMhaNa 2 thI 3 varSanI thAya tyAre vakhate be ke traNa baccAne janma Ape paNa kayAreka cha sudhI paNa tene prathama jaNatara mATe taiyAra thaI gaI hoya che. tenA vetaramAM baccAMne janma ApyAnA dAkhalA che. vAdhatA baccAM jyAM sudhI 2 ke 3 baccAM hoya che. koIkavAra 5 baccAM paNa hoya che. siMha cha mahinAnAM na thAya tyAM sudhI tenA raheThANanI AsapAsa phare. jyAre pAMca varSano thAya tyAre te tenI purepurI pukhta umare Avele tyAra pachI tenI mA sAthe zikAra karavA nikaLe ne jyAre purepuro gaNAya. tenuM AyumaryAdA vAgha jeTaluM ja che. Jain Education Intemational For Private & Personal use only
Page #711
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha The Leopard Or Panther bhAratanA mA prANIne Apaze. gujarAtImAM dipaDA kahIe chIe ane tenuM zA. nAma che. Panthera Pardus (Linn) riMpatramAM re dipA dhAma che. te phUMkAvA - ne suMvALA vALavALu badAmI athanA cakIta badAmI raMganI cAmaDImAM gulAbanI bhAta jevAM kALAM cADhAvALuM prANI che. jo ke dipaDAmAM raMganI vividhatA ghaNI heAya che. rapradezanA dipaDA raMge phikkA Topa che. jyAre kAzmIramAM tApaDAne nAnA-pAThAM cagadAMtaLo bhukharA badAmI raMganA hoya che. bhAratanA dipaDAne vasavATa samagra bhArata dezamAM che ne tyAMthI baramAM baMne sAnamAM praryo che. jyAre siMdhanA, kAzmIranA ane balucIstAnanA dipaDA eka judIja jAtinA (Specils) mAnavAmAM Ave che. tevI ja rIte nepAla ane sIkkImanA dipaDAonuM che. lagabhaga game te sthaLe dipaDAe rahI zake che. dipaDAone vasavA mATe vAdhanI jema jagala athavA gherI vanarAjInI jarUra nathI. teo khullA pradezamAM, khaDakALa pradezamAM ke nAnA cheADavAvALI jhADIvALA pradezamAM rahI zake che. dipaDA bIjAnA pramANamAM kaika vadhAre garamI na karI zakatA hovAthI teo ghaNIvAra jo teone rAtanA vakhate zikAra meLavavAmAM niSphaLatA maLI hoya te divasanA ciMkAra kare che, dipaDAne zikAra mAruM maLe te prANI cAlI zake ke jene te sahelAithI ane saMbhALa pUrvaka zikAra karI sake. temAM rAnA, sAbarA, vAMdarAonA, nAnA zikArI prANIonA, meATAM kAtarIte khAnArAM prANIonA jevAM ke zAhuDIenA tenA bhojananI yAdImAM pakSIe, peTe cAlanArA prANIo ane karacalAnA paN samAveza thaI jAya che. dipaDAne A dipaDAne vasavATa kAzmIrathI sIkkIma ane samagra himAeziyA ne alaTeIsamAM che. A dipaDAnI raheNI karaNI upara bhrama pAnanI ArAmAM che. uttaramAM tenA vasavATa divasa, ma bahuja Aju javAmAM AkyuM che. kAraNa ke tenuM rahevAnuM sthaLa evuM che. kenyAM sahelAIthI pAMcavu zakaya nathI. dariyAI sapATI karatAM paryaMtanI atikaDaNa ane khUba UMcAie jyAM jhADe| paNa ugI na 12000 kuTa - 13000 phUTanI taiyAe uMcI ane khaDakALa hiMmAgama zake tevA sthaLeAmAM teeAne vasavATa hoya che. divasabhara paDI rahe che. jyAre rAtrinA zikAra kare che, te jagI gheTAM ane khAM kasturI mRganA, sasalAM, mAoNMTasa ane evAM khIjA prANIone kyAreka kayAreka moTAM pakSionA paNa zikAra karI che . A dipaDAe paNa vAdha ane dipaDAnI jema mAnava vasavATa pAse gheTA-bakarAM ke TaTunA zikAra karI le che. ziyALAmAM A dipaDAe potAnI rahevAnI jagyA mukarara kare che te pachI lAga maLe pALelAM Ane paNa zikAra thAya che. 12000 ke 13000 phITanI UMcAI cheDIne cheka 6000 phITanI ja U~cAI e AvatA rahe che. AnA vasavATa paNa tenA zikAra karavAnA prANIo upara AdhAra rAkhe che te prANIbAmAM thatAM pheraphAra sAthe temane vasavATa paNa pharatA jAya che. A dipaDAnA baccAM dipaDAnA tenA suMdara - rUMvATIvALA cAmaDA mATe kudaratamAM AvavAnI Rtu viSe kaMija jANavAmAM AvyuM nathI. A khAsa durata vAdha che. piDAnI sAthe dada. laDAImAM--jaMgalI kuma - khIjAM - sura paNi - prANIonA zikAra thAya che. tema ke jhakha paNIvAra tenA purapurA sAmo kare pakare che dipa- DAMnI khAsiyata ja evA prakAranI che ke tene manuSyanA sahavAsa sAthe vAdha karatA vadhAre - sabaMdhamAM lAve che ane tethI mAnava jIvana ane tenI saMpattine dipaDA eka asarakAraka utpAta karanAra kAraNa gaNAya che. kAcchu ke dipaDA ke je jaMgalanI bahAra nA vistAramAM rahetA hoya te AthI pALelAM DhoraDhAMkharaneA, vAcharaDhAMnA, veDA-bArAta, nAnA konA gadheDAnA ke vaDha kutarAmAM paNa zikAra kare che. jyAre huM dipaDA jaMgalI prANInA zikAra karIne jIve che tenu jIvana taddana uparanA dipaDAnA jIvanathI juduM paDe che. jaLa pAnA vikAra karatA viSaya - khAsIyatamAM raheNI-karaNImAM vAghane maLatA Ave che. dipaDAnI tAkAta adbhUta gaNAya che. dipaDA cittaLa jevA meATA zikArane paNa sahelAithI moDhAmAM pADIne -- dara sudhI laI jaI zake che. dUra sudhI laI jaI zake che. athavA tenA zikArane surakSita rAkhavA mATe te zikAra sAthe jhADa upara paNa caDhI zake che. manuSya bhakSI vAdha karatAM manuSya bhakSI dipaDA vadhAre bhayaMkara manAya che. dipaDA lagabhaga Akhu varSa daramiyAna baccAM Ape. badhanAvasthAmAM dipaDAne sADA traN vamAM traNa vetara thayAnA dAkhalA che. tera aThavADiyA athavA khANuM divasanA temane garbhA- dhAna kALa gaNAya che. be thI cAra buccAMne sAmAnya rIte janma Ape che. 66 935 The Snow Leopard or Ounce gujarAtI nAma barAmAM rahenAra dipaDA ne khachamAM AMusa " kahe che. zA. nAma Uncia Uncia, Schreber. The Clouded Leopard bu. nAma pALAnA dvipa, leyA ke pugamAra kahe che zA. nAma Ne felis nebulosa (griffith ) laMbANa purI sAthe ka kITanI jemAM kephInI te pUchaDI ja hoya che. vajana 40-45 pAuMDa A dipaDe! ke jenuM zarIra lAMbu ane puchaDI paNa nAMkhI ane TuMkA avayavo, gaLAI paDatA kALA kAnA madhyamAM rAkhADI DAbra. bhAratamAM nepAla, bhUtAna ane sIkkImamAM A dipaDA thAya che. A dipaDA dhADAM sadAya lIlAM rahetAM jagAmAM rahenAro che ke jyAM rAtanA o zikAra kare A dipaDAnAM majabUta evAM jaDabAM ane kunarIgmAM thatA ane majabuta bAMdhAne lIdhe sAbara ane tenA jevAM meTAM prANIenA zikAra karavA barAbara taiyAra hAya che. A dipaDAnI garbhAdhAna kALa viSenI Rtu aMge ka MIja viSenI Rtu geja - jANavAmAM nathI. aMgrejImAM ApaNe jene Cat tarIke jANIe chIe tenAM kuTu khIe nIce jaNAvelAM prANIe che. The Marbled Cat gu. nAma ArasI bilADI zA. nAma Pardofelis marmorata, Martin kadamAM ApaNI pAI bilADI jevA vadhu phITanIza bAI jemAM dhi lakhAI tA tenI purInI Ave oMpAtra sIhIna ane bhAsAnamAM cAya che.
Page #712
--------------------------------------------------------------------------
________________ 734 bhAratIya asmitA barmA ane mAle dipakapamAM bhAratamAM AnI ekaja Race jAta ja thAya che. The Lynx - aMgrejI nAma lIkasa gu. nAma kAzmIra paTasalAma zA. nAma Lunx lynx ( Lin). tyAra pachI aMgrejImAM jene sonerI bilADI kahe che te Ave A lIMkasa bIjI bilADIothI tenI kAnanI racanAthI juduM che tenuM zA. nAma Profelis temmineki. Vig tyAra pachI paDe che. kAraNa ke tenA kAnanI aNuo upara lAMbA, ubhA Ave che The Leopard Cat gu. nAma dipaDA-bilADI zA. vALanAM gucha hAtha che. zAhagurAthI laukasa tenI TuMkI puMchaDIthI nAma Prionailurus bengaliasis, Kerr tyAra pachI Ave che tarataja ja tarI Ave che. bhAratamAM siMdhukhINanA uparanA The Fishing cat-mAchalImAra bilADI zA. nAma Prion bhAgamAM gIlajITamAM lADAkhamAM ane TibeTamAM thAya che. A jAta ailurus Vivrrinus, Bennett tyAra pachI Ave che ApaNI eziyA athavA uttara yuropanI eka jAta hoya tevuM manAya che. The Jungle cat jaMgalI bilADI zA. nAma Felischaus, vasavATa barUvALA ghAsamAM ke uMcA ugelA ghAsamAM rahe che. TuMkAmAM Guld tyAra pachI The Desert Cat raNa bilADI zA. nAma tene vasavATa mATe ghA-AvaraNuM joI e. sasalAM, mArageTasa, Felis constantina. tetara, phejhanTasane zikAra kare che. gheTAM-bakarAMne paNa zikAra karI nAkhe. unALAnI RtumAM lIMkasane 9000 phITanI uMcAIthI 100'. The Carcal Ane aMgrejImAM kerekala kahe che. gujarAtImAM phITanI uMcAI sudhI rahelAM jovA maLe tenI AMkhanI zakti temaja zAhagurU kahe che. zA. nAma Caracal caracal Muller sAMbhaLavAnI zakti khUba ja addabhUta manAya che. garbhAdhAnakALa a ge sAmAnya rIte zahagusane pahoLuM mAthuM ane lIMkasanA jevA kazuM ja jANavAmAM nathI. be ke traNa baccAMne janma Ape che. guchAvALA kAne hoya che lIMkasanI mAphaka ja ApaNA AgaLanA | guphAnA pilANanuM khaDakanA pilANamAM mAdA potAnA baccAMne rAkhe avaya karatAM pAchaLanA avayavo vadhAre uMcAIvALAM hoya che. che. ogaSTa mahinAmAM ardhA meTAM thaI gaelAM lIMkasanA baccAM paraMtu bAMdhAnI daSTie nAnuM ane haLavuM. lAMbI puMchaDI ane jovA maLe che. caherA pharatA vALanA gucachA hotA nathI. tenI rUMvATI jeke lIMkasanA jeTalI ghATI nathI hotI paNa chatAM mulAyama ane bharAvadAra hoya che. Pallass Cat, aMgrejI nAma palAsanI bilADI. raMge ratAza paDato bhukharo pachI Acho pILe ane nIce zA. nAma Octulobus manul, Pallas. sapheda. A prANI balucistAna, sIMdha ane kacchamAM tathA uttara ne uttara pazcima karacha rAjyanI TekarIomAM tema ja sakA paMjAbanA kada pALelI bilADI jeTaluM. caherAne mukhya raMga rAkhaDI pradarAmAM, rAjaputAnAmAM uttara pradeza ane madhya pradezamAM hoya che. garadana, pITha ane te sivAyanA zarIrane raMga rUperI athavA Ayana bhArata bahAra A prANI IrAna mesa poTemIyA. arabIA ane 2. lADAka ane tibeTamAMnI bhAratanI sarahadamAM madhya eziyAnI AphrikA nA ghaNA kharA bhAgamAM A prANIne rakSita prANInI kakSAmAM jAtI thAya che. A bilADI aMge - tenI jaMgalI avasthAnI satvare mukI devAnI jarUra che kAraNe bhAratamAMthI tenI hastI jhaDapathI kaI khAsiyata jANavAmAM AvI nathI baMdhana avasthAmAM AnI ochI thatI jAya che. jaMgalI avasthAmAM zAhaguNa aMge khAsa bIjI jAto karatAM tenuM vartana tarja alaga paDe che. te lokonA kaMIka jAvAmAM AvyuM nathI. khAsa to A prANa raNanuM ne evI jovA AvanArAothI jarAe DaratI nathI. athavA temanAthI dUra nIcI jhADInuM prANI che. tyAM te pakSIo, haraNa ane nAnAM sAbara bhAgavA paNa prayatna karatI nathI. khubaja zAMta ane bIjI bilA - zikAra kare che. eka prasaMge uttara pradezanA mIrajhApura jIllAmAM A DIonI jema jarAe ghurakATa karatI nathI. tenuM mIMyAuM - nAnA prANIe mANasa upara humale karelo paNa te aMge evuM manAya che kutarA ane ghuvaDanA avA kutarA ane ghuvaDanA avAja - banenuM mizraNa jevuM hoya che. ke teNe ati bhUkhanA mAryA tema karyuM hoya. mAI teranA jhamAM The Cheetah or Hunting Leopard rakhAyelA AvA eka zAhagure tenA piMjarAmAM eka moTo ajagara ghUsI AvatAM. tene mArI nAkhelo ne temAMthI thoDoka bhAga khAI aMgrejI nAma zikArI dipaDe. gujarAtI nAma citto. zA. nAma paNa gayeluM. A prANIne paNa cittAnI jema ghaNI sahelAIthI keLavI Acingnyx Jubatus Exleben. kadamAM mAthA ane zarIra zakAya che. ne pALI zakAya che. AvA tAlIma pAmelA zAhapurA nAnAM sAthe traNa phITa-pe chaDI eka phUTathI ochI. Aje to A pANInI bhAratanA sAbara, sasalAM,lekaDI, pakSIo, mora, kuMjaDI ane kabutara upara taiyAra jaMgalamAM hayAtI ke vasavATa nathI. atyAre te A cittA phakata karI zakAya. A prANIo nI ramata IrAnamAM khUba ramAya che. ke jayAM AphrikAnA jaMgalamAM ja thAya che. A cittA upara te eTaluM ene mATe kahevAya che ke daza ke paMdaranA jathamAM caratAM pArevA badhuM sAhitya ne hakikata che ke te aMge eka svataMtra pustaka upara je choDavAmAM Ave to - ghere uDI jAya te pahelAM lakhI zakAya. Aja citAo eka kALe bhAratanA rajavADAmAM bahu ja dasa-paMdara pArevAMno zikAra karI nAkhe che. A mATe tenI AMkha agatyanuM sthAna dharAvatA hatA. eTale ke rAjA mahArAjAe A ne pagonI capaLatAne AbhArI che zAhapurA cittAne vadhAre maLatuM cittAne AphrikAthI pakaDI maMgAvIne tenI pAse haraNa vagerene Ave che. AnI garbhAdhAnaRtu mATe paNa khAsa kAMI jANavAmAM zikAra karAvavAnA mardAnI khela mATe paLAtA ne tene tAlIma ApavA nathI AvyuM. khAsa mANasone sTApha kavAmAM Avato. A cittA 'pALavAne Jain Education Intemational For Private & Personal use only
Page #713
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMya 735 zekha bhAratamAM be rajavADA khAte mazahura hato. eka bhAvanagaranuM (3) The Common Palm Civet OR Toddy cat rAjya ane bIju kehApuranuM rAjya. akabaranA samayathI cittA aMgrejImAM ane komana pAma siveTa athavA ToDI bilADI kahe che. pALavA aMgeno zokha jANIto che. A aMge navanItamAM Avela che. nAma Paradoxurus hermaphroditus SchchapAele mAre lekha vAMcI javAthI vadhAre khyAla Avaze. A reeber, prANInA bhAratamAM tenI Breeding prajanana khAsiyata aMge kaMIja jANavAmAM nathI. bhAratamAM kAzmiramAM, himAlayamAM ane AsAmamAM ne bhAratanA dipaka95nA dakSiNabhAgamAM; paMjAba-northa-vesTa IMTIyara grevInsamAM CIVETS vanIyara sAmAnya ane sArA evA jaMgalamAM thAya che. jhAjhe bhAga te jhADa upara ja rahe che. divasanA guMcaLuM aMgrejImAM je prANIone Civets tarIke oLakhavAmAM Ave vaLIne paDI rahe. DALIo upara ke jhADanI bakholamAM zahera ke che tenI bhAratamAM nIce jaNAvelI pAMca jAto Species thAya che. gAmaDAmAM AMbA ke nALIerInAM jhADamAM tene manapasaMda vasavATa hoya che. paNa dhaNAe e jIvana cheDIne manuSyanA vasavATa vacce (1) The Spotted Linsang or Tiger Civet. cho parAM ke tabelAM ke pANInI Dreina pAIpamAM divasanA chupAIne (2) The Large Indian Civet. paDayAM rahe. ane rAte khorAka mATe nIkaLe khorAkamAM pakSIo (3) The small Indian civet nAnAM prANIo mAre; phaLo paNa khAya kharAM. annanAsanA ke (4) The Common Palm-Civet Or Toddy cat kephInA khetara tenA phaLa AvavAnI RtumAM teone khAsa vasavATa ane chelle hoya che. ane jayAM tADionAM jhADa hoya ne tADI nIkaLavA mATe (5) The Stimalayan Palm Civet. mATalAM bAMdhyAM hoya te tADa upara caDhIne pI jAya che. cATI jAya che. A maNIyarane sahelAIthI pALI zakAya che ane tadana pAlatu A prANIne ApaNe gujarAtImAM vaNIyara ke vanIyara tarIke banI jAya che. ane mAyALu paNuM thAya che. dareka RtumAM tenAM oLakhIe chIe. baccAMne janma Ape, khaDakanA nIcenA koI polANamAM ke jhADanI bakholamAM baccAM Ape che. traNathI cAra baccAnuM vetara hoya che. (1) Tiger Civet athavA Spotted Linsang gujarAtI dakSiNa bhAratanA pahADI pradezamAM eka bIjI jAta thAya che. tene nAma vAdhavanIyara zA. nAma Prionodon Pardicolor, Hogson. Brown Palm Civet kahe che. tenuM zA nAma che. ParadovasavATa bhArata, nepAla, sIkkIma, AsAma, barmAne upara vAsane xurus Jerd on. tADanuM badAmI vaNIyara. bhAga ane dakSiNa cIna. A khuba surata vanIyara jarAe kaI pIvA jagyAe sAmAnya nathI, teo pahADomAM ke mAM (4) The Himalayan Palm Civet. dha. himAlayana Azare 500 phITanI 600 uMcAI sudhInA sthaLe rahetAM hoya che. - pAma siveTa Ane gujarAtImAM himAlayanuM pAmavaNIyara kahe che. A prANI jhADanA pilANumAM baccAM Ape che. phebruArI ane pharI zA. nAma che. paguna larvata Gvay. A vaNIyara bIjA ogasTa ema be vakhata baccAM Ape che. sAmAnya rIte be baccAMne badhA vaNIyarathI taddana juduM paDe che. tene sapheda puche hoya che ne janma Ape che. AjathI so varSa pahelAM hogasane A vanIyara kapALathI nAka sudhI sapheda paTo hoya che. zarIra upara koI jagyAe nepAla nA mATe je lakheluM temAM Aje kazuM ja vadhArAnA jJAna TapakAM ke paTAo hotA nathI. tenI zarIranI rUMvATI rAkhoDI raMganI ke badAmI raMganI-badhI jagyAe hoya che. zarIranA nIcalA bhAga tarIke umerAyuM nathI sapheda kAnathI gAla sudhI paNa sapheda paTI ane baMne AMkha nIce paNuM sapheda ADI paTI. vasavATa bhAratamAM kAzmIra, pazcima madhya (2) The Large Indian Civet moTuM bhAratIya vanIyarazA. nAma Viverra ane pUrva himAlayanA pahADomAM ane AsAmanI TekarIomAM Libetha Linn) vasavATa nepALa, sakkIma, bhutAna uparavAsane baMgALa pradeza ane AsAma te bhAratanI bahAra barmAmAM, InDa cAInAmAM mele pradeza ane AMdA mAna TApuomAM hoya che. nepAlamAM A vaNIyara jhADanI bakholamAM tyAMthI barmA, dakSiNIna, siyAma ane mele dipakhaMDa sudhI A baccAMne janma Ape che. eka vetaramAM cAra baccAM sAmAnya hoya prANI divasa bhara paDI rahe che ne rAtanA zikAra mATe nIkaLe che. che. unALAnI RtumAM laMDana jhu lejIkala gArDanamAM eka A vaNIsIkakIma, dArjilIMgamAM A atIsAmAnya mAMsAhAri zikArI prANI yaranI mAdAe traNa baccAne janma Apyo hato. bAkI A vaNIche. te pakSIo ane nAnAM prANIono zikAra kare che. maraghAM yara bIjI badhI ja rIte uparanA vaNIyaranI khAsiyatavALuM prANI che. batakane nukazAna kartA che. A vanIyara zAkAhArI paNa evuM ja che. phaLo Berries tarIke oLakhAtAM phaLa, mULIyAM vagere khAya (5) The Small Indian Civet. nAnuM bhAratIya vaNIyara che. me ane juna mahinAmAM baccAM Ape che. traNa thI cAra zA. nAma Viverricula indica Geoffrey. badAmI rAkheDI raMga baccAMne janma Ape che. ke rAkhaDI badAmI raMga lITIo ane thApA upara paTAvALuMpaDakhAmAM Jain Education Interational
Page #714
--------------------------------------------------------------------------
________________ 736 cAThAMvALu sAmAnya rIte gaLA pharatA eka bAjuthI bIjI bAju paTA hAya che. bhAratIya dvipakalpamAM sidhamAM, paMjAbamAM, himAlayanA taLeTInI nAnI TekarIomAM dakSiNamAM kAmeArIna bhuSi sudhI ane silenamAM. pUrvamAM bamAM, darzana cIna ane mele pradezamAM. khuda bhAratamAM A jAtinAM bIna pAMca Species-jAtInAM A vadhIcara che. o ke devALA pradeza havA joie tevu kai tene baMdhana nathI paraMtu mA, jagadezamAMthI - verAM lAMbA pAvALA pradezamAM ke evI TuTakA jhADa-jhAMkharAnI karAmAM rahe che. A vInDIyana saDelAIthI pAlatu devAyuM karI zakAya che. ane tethI rItasaranA sIkreTa eka jAtanuM sugaMdhI dravya levA Aja vIyarane pALIne tenI sugaMdhI gra MthImAMthI kADhI levAmAM Ave che. The Binturong Or Bear Cat. A prANIne khIMnAMga athavA bekArI kahe che. mA nAma che Aretitis Ginturong RafeesA prANI bIjA vIyarathI taddana alaga tarI Ave tevuM che. tenA kAnanA gucchA thI ne gAM khaDabacaDA zarIranA vALa vIyara karatAM riMchane vadhAre maLatuM dekhAya. raMga sAmAnya rIte kALA paraMtu kayAMka kayAMka sapheda ane pILeA raMga dekhAya jethI zarIranA vALane, lagabhaga sapheDA uparanA za dekhADe. Mugotes - gujarAtI nAma nIkhA bhAratamAM cAra prakAranA neLIyAno jAtA thAya che. (1) The Common Mungoose gujarAtI nAma ApaNe| sAmAnya naLIyA je lagabhaga madArIe pAse jovA maLe che. te . nAma. Herpestes edwardsii Geolirty. (2) The Small Indian Mungoose. nAnA bAya naLIyA. zA. nAma che. Herpestes Javanicus (Geoffrey) (3) The stripe - necked Mungo se. gaLe paTAvALA neLIyA. zA. nAma. Herpestes vitticollis Bennett. (4) The Carb nALIyA. zA. nAma. Hyaenas kha. eating Mungis. racanA khAtA Herpestes Urva Hogson The Striped Hyaena gu. nAma caTApaTAvALu jharakha zA. nAma. Hyaena hyaena (Linn) vasavATa bhAratamA dakSiNa-pazcima eziyA ane uttara AphrikA A prANIne dhaNIvAra jhu. gArDanamAM paNa rAkhatA hovAthI jovA maLe che. Dog Tribe nAgA ( Tribe ) nAM prANIomAM vacce, ziyALa, loMkaDI ane jaMgalI kutarAnA samAveza thAya che. (1) The 'WOLF--mAne bApa gujADImAM varU karIe e. bIkamAM gu aa. nAma che. Canis lupus (kinn ) bhAratIya asmitA (2) 'The Jackal khAne bApo thALa kahIe chIe. aMgrejImAM jekala ke jekala kahIe chIe. zA. nAma che Canis aureus (Linn) (3) The Red Fox--rAtI lAMkaDI aMgrejImAM The Red Fox aa nAma che. Vulges vulpes (Linni phaeNkasa. zA. nAma Vulges bengalensis-5haw (4) The Indi Fox-bhAratIya gAMkaDI A ceSThamAM dha (5) The Wild Dog 3. nAma jaMgalI kUtarA agrejImAM dha vAIDa Dega zA. nAma. Cuon alpinus Pallas. Bears. rIMcha bhAratamAM traNa prakAranAM rIche. yAya che. (1) The Sloth Bear (2) The Brown Bear ane trIjuM ne (3) 'The brimalayan Black Beat. - pa'DA - The Cat Bear or Panda. bilADI - rIMcha-dhI keTa khera athavA peMDA kahe che. The Weasel Tribe vIjhala gaNa ( Tribe ) mAM samAveza thAya che. trIsa Weasels, Badgers khesa ane uters eTamanA bhAratamAM traNa jAtanI jaLa bilADI thAya che. - aMgrejImAM - (1) The Common Otter jevu zA. nAma che. Lutra Lutra (Linn ) (2) The Smooth Indian Otter suMvALu bhAratanu jA bhinnA zo ||. Litrogat Petapicillat (3) The Clawless Otter. puMjA vinAnI jaLakhIlADI zA. nAma che-Amblyonyx Cinerea Marten-mAna e jAtanAM thAya che-- (1) Beech Or Stone Marten (2) Yellow-Throated Martens tyAra pachI Ave The Hymalayan Weasel-Mustela Sibiriea Pallas tyAra pachI The Marbled Pole-Cat tyAra pachI Badgers traNa jAtinAM thAya che. (1) Fatte Balgers. (2) The Stog Badger. (3) The Rate| Or Honey Badget.
Page #715
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigra , 937 hAthI ane zA. ', '= Elephant kahe che maNiI sApanuM jambara damana e jhADanI khisakelIo. Tree Shrews athavA Tupaias The Indian Porcupine zAhuDI. tyAra pachI Iares-sasalAM AmAM be jAta che. Indian Tree Shrew ane Malay Tree Ave che. (1) The Common Hare (2) The BlackShrew bhAratamAM ApaNe je prANI ne ziLa ke zeLo kahIe haped Hare ane The Stimalayan Mouse Hare. chIe tenI be jAte thAya che. eka che. Hardwicke's Hadgehog ane bIje Pale Hadgehog A prANInA cAra page iel Elephant pakaDIne jo jhulAvavAmAM Ave to bALakanA raDavA jevo avAja aMgrejImAM hAthIne The Elephant kahe che. gujarAtImAM kADhe che. A prANInA zarIra uparanA kAMTAthI keTalAka roga maTe che hAthI ane zA. nAma che. Elephus maximus. A prANI tevI mAnyatA che. A prANI sApanuM jabara duzmane manAya che. aMge eTaluM badhuM lakhI zakAya ke ahiMyA te badhuM vigatathI tyAra pachI Moles, Ground Shrews Ave che jene ApavuM asthAne che. hAthI bhAratamAM, sIlAnamAM, bamomAM, sAmAnya rIte ApaNe chachuMdara kahie chIe. tyArabAda Bats- AsAma, siyAmamAM, kocina cAInAmAM, mele dipaka9pamAM ane cAmAciDIyAM-Ave che. uDatI khIsakolIo Flying Squirrels sumAtrAmAM ane AphrikAmAM ATalAM sthaLe ke dezo-hAthInA nI nIce pramANenI jAto bhAratamAM thAya che. vasavATa mATe che. (1) Small Flying Squirrel kharIvALAM prANIomAM - bhAratamAM - ghaDAo, geMDA, hAthI (2) Giant Squirrels gheTAM - bakarAM, gAya - bheMsa, haraNuM - mRga - bhUMDa AdinA (3) The Orange Bellied Himalayan Squirrel A vizAla varga mAM - sasalAM jevAM nAnAM zarIravALAM prANuothI nAraMgI-paTanI khIsakolI. hAthI jevaDAM vizALa zarIra dharAvatAM prANIo Ave che. gheDa (4) The Stoary-bellied Himalayin Squirrel viSe paNa ghaNuM ghaNuM svataMtra rIte lakhI zakAya teTaluM tenA viSe bhukharA peTanI khIsakolI. sAhitya che. bhArata bharamAM phakata kacchanA raNamAMja jaMgalI gadheDA jovA maLe che jene aMgrejImAM The Indian Wild Ass (5) Striped Swuirrels caTA-paTAvALI khIsakolI AmAM paNa be jAta thAya che. eka pAMca paTAvALI ane bIjI traNa kahe che. Equks Onager Indicus (Blyth) A prANIne paTAvALI bhArata sarakAre rakSita prANIonA lIsTamAM mUkyuM che. dhIre dhIre A jaMgalI gadheDAnI olAda ochI thatI jAya che. tyAra pachI Manmots-mArameTasa be prakAranAM thAya che. The Hima- Rhinoceroses jene aMgrejImAM rIsIsesa kahe che. ane gujalavan Marmous Duc The long- Tailed Marmot R11011 3 89 . GR41 521 ll The Great one hImAlayanuM mArkeTa ane lAMbI pUMchaDIvALuM mAmeTa-tyArapachI Hord Rhinoceras thAya che. zA. nAma Rhinoceras Rats ane Mice jene ahIM ullekha nathI karAto. ApaNe e Unicornis (L) pahelAM A geMDa bhAratanA ghaNA bhAgamAM rahetA nukazAna katAM uMdarane sArI rIte jANIe chIe AmAM Antelope u1 * have mAtra nepALa ane AsAmamAM ja thAya che. nepALamAM paNa Rats nAmanAM prANIo je Ave che te ApaNAM udara karatAM jadI gaMDaka nadInA pUrva bhAga ke jete cItavana kahe che, tyAMja thAya che. jAtamAM hoya che. temAM be jAtanAM che. The Indian Gerbille ane ane AsAmamA - medAnamAM nA koI ekANa bhAgamAM ne paDe che. A prANI mATe paNa ghaNuM ghaNuM lakhI zakAya tema che. The Indian Desert gerbille Rats mAM nIce jaNAvelI jAto che. (2) Javan Rhinoceres 24441 The Smaller 24901 ekazIMgI nA jAvAno ge. (1) Mole Rats (2) Matads or soft furred field Rat (3) The Sumatran Or Two-horned Rhino (3) Field Mice ceros. Aje geMDAnI pAMca Species jAte che. traNa eziyA (4) Tree and Bush Rats AmAM traNa jAto che. TIka guMDAnI ane be AphrIkA geMDAnI eka kALe A junI duniyAnA samagra bhAgamAM geMDA hatA. te TheTha uttAramAM sAIbIrIyA (1) The Indian Bush Rat sudhI. geMDAnI cAmaDI khUba jADI hoya che. paraMtu hakikatamAM (2) The White-Tailed wood Rat jivatI cAmaDI khUba ja narama hoya che. eTale jyAre geMDAne mArI (3) The Long-Tailed Tree Mouse nAkhavAmAM Ave che tyAre tenA zarIra uparathI eka nAnA evA cappathI tenI cAmaDI kApI zakAya che. ane tenA moTA moTA pachI Ave che House Rats tyAra pachI Voles ane TukaDAo takalIpha vinA kADhI zakAya che. paNa jyAre te cAmaDI chevaTe Ave che Bamboo Rats-vAMsanA uMdare tyAra pachI Ave sukAya jAya che. tyAre kaThaNa puMThA jevuM thaI jAya che ane tethI ja ra jagalI gadhe Hima. - Tajik Jain Education Intemational
Page #716
--------------------------------------------------------------------------
________________ 738 . .' bhAratIya amita evI eka mAnyatA pracalIta thaI che ke tenI cAmaDI baMdUkanI prANa 20000 phITathI thI 14000 phITanI uMcAI sudhImAM dekhAya goLIthI paNa bhedI zakAtI nathI. geMDAnA zIMgaDAM lohi-mutra vagere che. tyAra pachIta The wild Buffalo jaMgalI bheMza tenuM zA. aneka vaidakIya guga hovA aMgenI vahemI mAnyatA vyApelI che. nAma che Babalus Bubalis (L) tyAra pachI The Shapu A prANIo aMge paNa khUba lakhI zakAya teTaluM sAhitya che. athavA urial aMgrejImAM dha zApu athavA yuriala kahe che. jaMgalI tyAra pachI The Malay Tapir mele TApIra jenuM zA. nAma gheTAMnI A eka jAta che. tyAra pachI The Nayan or Great Tapirus indicus caw A prANI Ama to sumAtrA ane Tibetan Sheep. aMgrejImAM dhanayAna athavA TibeTanuM moTuM gheTuM kahe mele dipaka95mAM ja vase che. paraMtu bhAratamAM TanAsarAmanA dakSiNa che. zA. nAma che-Ovisamon hodgsoni (Blyth) narane lADANI bhAgamAM praveze che. TApara prANI bahuja namra - zaramALa ane bhASAmAM nayAna ane mAdAne nayAno kahe che. jaMgalI gheTAomAM zAMta che. dhADAmAM dhADA jaMgalamAM vase che. TApIrane pANI A gheTuM sauthI vadhAre moTuM che tyAra pachI Marcopols sheep ghaNuM pasaMda hovAthI pANImAM sArI rIte DUbakI mArI zake che tayA tarI paNa mAkepalanuM gheTuM zA. nAma Ovis amongoli (Blyth), zake che. baMdhanAvasthAmAM rAkhela TApIra potAnI lAdane saMtADavAnI Teva hoya che tenuM naramAdAnuM zArirIka saMbaMdha pANImAM thAya che. ane - tyAra pachI jene aMgrejImAM bhurUM gheTuM kahe che te Ave tene ekaja baccAMne janma Ape che tene garbhAdhAna kALa nava mahinAne Bharal paNa kahe che. tenuM zA. nAma che. Pseudois nahoor hoya che. tene sahelAIthI hevAyuM karI zakAya che. (Hodgson) khAsa TibeTamAM vasanArUM A prANI che chatAM sikI mamAM, loDAkamAM ane nepAlamAM paNa jovAmAM Ave che. ziyALAmAM have ApaNuM bhAratanAM vanya prANIomAM Ave che The paNa A prANI 12000 phITathI vadhAre nIcenA sthaLe AvatuM Gaur jene Indian Bison bhAratIya bAyasana kahevAmAM Ave nathI. unALAmAM to te 16000 phITanI uMcAIe jatuM rahe che. che. tenuM che. nAma che. Bibos gaurus E Smith A prANI bhArala-gheTAM ane bakarAnuM mizra prANI che. tyAra bAda The Ibex dakSiNa bha ratamAMnI TekarInA vistAramAM tathA asAmamAM te saMpUrNa tathA AIbekasa zA. nAma Capra Siberica | Mey) tyAra pachI vikAsa pAme che. pracaMDa zakita ane tAkAtanuM sAkSAta jIvaMta The Wild Goat vAIlDa goTa eTale gujarAtImAM jaMgalI svarUpa jevuM hoya to A bhAratIya bAyasanane joI levo. puta bakaro. zA. nAma. Capra hireus (Hume) tyAra pachI The umaranA bAyasanano raMga saMpUrNa kALa hoya che. tene zarIre jarAe Markhor aMgrejImAM mAkahAra rA. nAma Capra falconeri vALa hotA nathI. A gaurane sAthaLanA pachavADenA bhAgamAM sapheda (wanger) tyAra pachI The Himalayan Tahr himAlayanuM bhAga nathI hote jyAre Tane meinane sapheda bhAga hoya te prahAra zA nAma Hamitragus jemlanicus (H. Sm) tyAra AMkhane raMga Brown-tapakhIrI heAya che. te amuka prakAzamAM pachI The Nilgiri Tahr nIlagArI parvatanuM rahAra zA. nAma bhurI dekhAya che. vasavATa bhAratanA TekarIovALAM jaMgalomAM bama Hemitragus hydocrius (Blyth) have je prANIo noMdhaane meledipakapamAM hoya che. teonA bacAvamAM mukhya temanuM 2 vAnAM che te bakarA-haraNanAM prakAranA che jemAM Serow, pracaMDa kAya zarIra ane tIvra brAndrIya. teonI dRSTi tathA zravaNendrIya Goral 24a Takin-241 549 44312116 HELAL 241 244. bahu sArI nathI hotI pratyeka RtumAM tenAM baccAM jame che Bovidoe-vibhAgane A trIjo vibhAga che. jene The Rupica tethI teone - naramAdAne zArirIka saMbaMdhamAM kekAra thayA kare prinae kahe che. A traNe parvatamAM rahenArAM prANIo che. A prANIone che. tyAra pachI The Banting, athavA Tsaine zA. nAma. bAMdhe ane dAMta bakarAne maLatA hoya che. ane pUMchaDI sUkI hoya che Bibos Vanteng - Birmanieus Lyd. 241 48a nAnA paNuM naLAMkAranAM-nara ane mAdA bane ne ziMgaDA hoya che. gujarAtImAM barmAne jaMgalI baLada kahevAya. vasavATa bama, siyAma AmAM Chamois-zemoI prANI paNa AvI jAya che. The mele dipaka95, bAniya ane jAvAmAM hoya che. A pradezamAM S.row PRL 211. 414. Capricoruis. Sumatracusis Azare pAMca Racis gaNAvI che ane maNIparanA TekarAvALA (Poeocic) The Goral zA nAma. Ne norhadus ane bhAgomAM A prANI hovAnuM manAtuM paraMtu hAla tyAM eka paNa ' The Talcin 11. 414. Budoreas Taxicolor (Hodgs) che ke nahi te jANavAmAM nathI. Antelopes and Gazelle. tyAra pachI Ave ApaNu TibeTamAM vasanArU The Yak - aMgrejImAM je prANIone ApaNe enTIlepsa ane gajhala aMgrejImAM yAka kahe che. gujarAtImAM paNa thAka kahevAya che. zA kahIe chIe te Bovidae (gAya-baLadanA kuLanuM ) kuLane bIje nAma che Poephagus Grunniiens (Grav ) uttara lADAkamAM peTA vibhAga che. khAsa te rahe che ati ThaMDA ane ujajaDa jaNAtA parvatemAM rahe Antelope - aMgrejI - enTIlepa - gujarAtImAM haraNa che. A prANIne pratikuLa - paristhitimAM jIvana TakAvavA mATe (1) The Chiru or Tibetan Antelope Bjorld kudarata sAthe ThIka-ThIka saMgharSamAM AvavuM paDe che. jagatanA sauthI cIrU acArTibeTanuM haraNa zA. nAma. Panthalops Hodgsoni uMcAmAM uMcA sthaLe rahenArUM A prANI che. grISma RtumAM thAka- (Abel) Jain Education Intemational
Page #717
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigra ya 739 a of Indian Gazem. vua The ladian W Wagn) 41 42 tyAra pachI The Chinkara or Indian Gazelle zA. nAma Moschiola memina tyAra pachI - Dukakara prANI gujarAtI nAma kALa pucha haraNa. zA. nAma. Gasella bannetti Ave che. The Indian Wild Boar bhAratanuM jaMgalI bhUMDa (Sykes ) suvara zA. nAma Suscristatus (Wag ) tyAra pachI The Indian Pangolin or Sealy Ant Eater 241 Guild The Black-buck or Indian Antilope gujarAtI nAma paMgalIna kahe che. athavA kiDIyAra paNa kahaivAya che. A pramANe kALIyAra- zA. nAma. Antilope Cervicapra (Linn ) The "bhAratanuM prANIdhana " TukAmAM TuMkA paricayathI ahiMyA raju thayuM Four Houned Antilope gujarAtI nAma coziMgA zA. nAma che. temAMnA eka eka prANI upara ghaNuM ghaNuM lakhI zakAya paNuM jagyAnA Tetraceros quadricornis, (Blaim) The abhAve te thaI zake nahi chatAM A TuMkanoMdha vAMcatA koIne paNa eTaluM to Nilgai or Blue Bull gujarAtI nAma rojha-nIlagAya zA nAma jarUra lAgavuM ja joIe ke bhAratanA upakhaMDamAM bhAtabhAtanAM Boselaphus tragochamelees (Pall) nIlagAya bhAratIya prANIo vase che. jovA maLe che. A kudaratanI karAmatamAM ApaNe dipaka95mAM himAlayanI taLeTIthI mAIsara sudhI. rojha pUrva baMgALa tene vinAza karIne jene pratimAM Balance of Nature kahe AsAma athavA malabAra kAMThe nathI thatAM. nIlagAyane mahuDAnA che temAM toDaphoDa karavI joie nahiM. badhAM ja prANIo potajhADanAM phUle bIjA prANIone jema AkarSe che teo pANI vinA pitAnA sthAne jarUrI che eTaluM ja nahi paNa tenI je hastI lAMbo vakhata rahI zake che. na hoya te mAnavajIvana zuSka banI rahe eTaluM ja nahi paNa muzkelI bhareluM kaThIna banI jAya. A uparanA lakhA thI keI ne DEER - sAbara paNa kudaratanA A adabhUta prANIonA jIvanamAM DokiyuM karavA tAratA ke zokha thAya te jarUra mArI A mahenata sArthaka thaI jene ApaNe aMgrejImAM Deer kahIe chIe tene gujarAtImAM gaNIza. sAbara kahevAya. Antilope eTale haraNa ane DeereTale sAbara be vacce taphAvata je che te tenAM zIMgaDAnI racanAmAM che. haraNanAM pariziSTa-1:ziMgaDA jhADanI DALIo jevAM nathI hotAM vaLI te kAyamI hoya che jyAre sAbaranAM ziMgaDA - phelAelAM hoya che ne RtumAM kharI " bhAratanuM pakSI jagata tathA bhAratanuM prANI dhana" e be jAya che pharI pAchAM bIja Ave che The Kasmir Stag or viSaya upara neMdha vAMcyA pachI bhAratamAM kaI kaI jagyAe zuM Hangol aMgrejImAM kAzmIra sTega athavA hengala ane gujarAtImAM IDansa tathA vanya prANIo mATenAM rakSita jaMgalo AvelAM che kAzmIrI bArAziMgA zA. nAma Cervus hangul (Wanguer) tenI noMdha ane ApavAmAM AvI che je vAMcavAthI khyAla Avaze. The Thamin or Brow Antlered Deer 211.14 1 Andhra : Zoological Gardens. Hyderabad Panolia eldi 2 Assam : State Zoo Gauhati (Assam) The Swamp Deer dha 5 DIara - hindI bArAziMgA zA. nAma Rueervus duvancelli ( Cevu ) The Sambar dha zAMbara gujarAtI nAma sa.bara zA. nAma 3 Bengal : Zoological Garadens Alipore Calcutta west Bengal. Rusa Unicolor. The Hog Deer dha haga DIara zA. nAme Hyelaphas : Himalayan Zoological Park. Darjeeling West Bengal porcinus (Zimm). 5 Delhi : DELHI Zoological Park. The Chital or Sppotted Deer spoTeDa DIara gu ja. New Delhi. rAtI nAma cittala zA. nAma Axis axis (Exri) The Muntjac or Banking Deer dha munTajeka bhasatuM sAbara 6 Gujarat : Zoological Hill Garden Kanka-- 2.1. 174 Muntiacus muntlak (Zimm) ria Ahmedabad. The Musk Deer dha maska DIara gujarAtI nAma kasturI ' Sayaj Rao Garden Zoo-Baroda mRga sAbara] zA. nAma che. Moschus moschijerous [L] : Zoological Garden-Junagadh The Indian Chevrotin or Mouse deer - dha InDIyana evoTIna athavA mAusa DIara - uMdara jevuM sAbara 9 Kerala : Zoological Garden-Trivendrum Jain Education Intemational
Page #718
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratIya asmitA 10 * Zoological Garden Trichur 7 Bharatpur: The Divisional Forest officer Bharatpur-Rajsthan. 11 Madhya Pradesh: King George Zoological Park Lashkar (Gwalior) M.P. 8 Kanha : The D. F. Officer, West Man12 Madras : Zoological Gardens Madras. dla Division, Mandla (M.P.) India. 13 Maharashtra : Victoria Garden Zoo-Bombay 9 Shirpuri : The D. F. officer Shirpuri 14 : Peshva Park Zoo-Poona. M.P. India. * Maharaj Bag Zoo-Nagpur 10 Kutch : The D F. officer, Bhuj, Kutch 16 Mysore : Shri chamarajendra Zoological Gujarat-India. Gardens Mysore. 11 Gir Forest : The D. F. officer Gir Division, 17 Rajasthan : Zoological Gardens-Jaipur. Junagadh Gujarat-India. : Zoological Gardens-Kotah 12 Chandrapradha : The D. P. officer, Varansi * Zoological Gardens-Jodhpur Division P. o. Ramnagar U. P. India. * Zoological Grdens-Bikaner 13 Corbett: The Chief wild Life worden : Zoological Gardens-Udaipur warir Hasan Road, Lucknow. 22 Uttar The Chief Conservator, of Pradesh : Zoological Garden-Lacnow(u.p.) 14 Dachigam: Forests-Shrinagar Kashmir. REDE ? syd 2 Hieronaudel dia Shri E. P. Geert yad! "Wild Life In India" mien 246112 15 Hasaribagh : The D. F. officer, Hasaribagh R $13. Division, Bihar, India. pariziSTa 2 16 Jaldopara: The Forest officer; Coochbehar List of wild life Sanctuaries in India : P. O. West-Bengal. 1 Bandipur : Thc Divisonal forest officer 17 Mahas : The D. F. officer North KamMysore aty, Mysore- India. rup Division Barpeta Road, Assam. 2 Mudumlai: The state w life officer 136, Peters Road, Madras-14 India. 18 Karivanga: The D. F. officer, Sibsagar Division P. O. Jorhat, Assam. 3 Periyar : The wild Life warden, India. Pecrmade, Kerala-India. 4 Vendathegal: address as that of Mudumalai 5 Ranganthitto: The Divisional forest officer Mysore city, Mysore-India. 6 Andhra Pelieanry : The chief Conservator of Fore Sts-Hyderabad (Andhra Pradesh) India. Jain Education Intemational For Private & Personal use only
Page #719
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratamAM jANavA jevuM zrI vazarAmabhAI vAghelA (1) dihI 1 dilhImAM kAzmIrI daravAjA pAse baMdhAI raheluM AMtara-rAjya basa sTezana eziyAnuM sauthI moTuM basa-sTezana che. 7 navI dilhImAM briTIza zAsana daramyAna baMdhAyela "vAIsajIkala leja" te ja hAlana "rASTrapati bhavana" che. A rASTrapatibhavanamAM 34, oraDA, 14 liphaTa, 277 cAMbhalA, 35 parasALo, tayA 37 phUvArA che. A bhavananuM bAMdhakAma paMdara varSe pUruM thayuM hatuM ane sADAcAra kareDa rUpiyAnuM kharca thayuM hatuM. 2 dilhImAM Avela kutubaminAra te duniyAnAM ATha abhUta rilpamAMno eka che. A kutubaminAra I. sa. 1200 nI sAlamAM kutubudIne baMdhAvavAnuM zarU karela ane traNa mALa temaNe pUrA karAvela pAchaLanA be mALa phirojazAhe baMdhAvela. 6 pATanagara dilhImAM bAdazAhanI kabaro, makabarA, temanA guru ane priya kavionA rojAnI ImAratothI mAMDIne cheka chelle pUjya gAMdhIjI ane naheranuM amaratva batAvatA rAjaghATa ane zAMtighATa AvelAM che kutUbaminAranI UMcAI 234 phITa che. bhAratamAM ATale UMce bIje kaI minAre nathI dilhImAM Avela hataMbha doDha hajAra varSa junA che. chatAM tene kATa lAgyo nathI. 7 duniyAnI ajAyabIomAM jenI gaNanA thAya che. te " tAja mahAla " mumatAja mahAlanI kabara uparane eka rAje che. tene bAMdhatA 17 varSa lAgyA hatA. ane tenuM kula kharca 6 karoDa pAMca lAkha, vIsa hajAra, ekavIsa rUpiyA ane dasa AnA thaye che. 3 di hI purANa prasiddha nagarI che. pAMDavonAM samayamAM pAMca hajAra varSa pahelAM te Indrakhya tarIke oLakhAtI, tyArabAda pRthvIrAjanI dilhI, taghalakAbAda, jahAMpanAhasirI, pharejAbAda ane zAhajahAMnuM dilhI eTale navI ane junI dilhI ATalA thaI gayAM. tAjamahAlanAM cotarA upara AvelA cAra minArAnI UMcAI 137 phITa che. 4 diDInAM dara corasa mAIlanA vistAramAM 1 lAkha 41 hajAra mANase vasavATa karIne rahe che. AthI duniyAmAM sauthI vadhAre vastInI gIcatA junI di hImAM che. tAjamahAlano dhUmmaTa 243 phITa che. jyAre enA para Avela senAne kaLaza 30 phUTa UMce che. tAjamahAlanI mukhya kamAna 100 phUTa UMcI che. 8 AgrA kauravonAM zAsanakALa vakhate "haritanApura" nAme oLa khAtuM. Ama te paNa pAMca hajAra varSa jUnuM nagara gaNAya. 5 dilhImAM 8 lAkha mANase dararoja bahAragAmathI Ave che. 6 dilhImAM Avela lAla killo bhAratamAM sauthI suMdara gaNAya che. te I. sa. 1638 mAM bAdazAha zAhajahAMne be karoDa pAMca lAkha rUpiyAnA kharce baMdhAvyo che. tenuM bAMdhakAma nava varSe pUruM thayuM hatuM. 9 duniyAmAM sauthI UMcA parvata himAlaya che. te bhAratanI uttara sarahadane aDIkhama rakSaka gaNAya che. tenuM bhAratamAM AveluM zikhara kaMcana jaMdhA (28168 phITa) bhAratanuM UMcAmAM UMcuM zikhara che. A kilAne lAhora daravAje bha ya che. tenA upara bAdaza ha ra gajhebe traNa mALa caNAvyA che. A killAmAM divAneAma ane divAnekhAsa AvelAM che. divAnekhAsanI chata zaNagAravA mATe 39 lAkha rUpiyAno kharca karyo hato A divAnekhAsa mATe belAya che ke, "duniyAmAM svarga hoya to ahIM che." himAlayanA janma be karoDa varSa pahelAM thayAnuM kahevAya che ane himAlayanAM samakAlina parvate kacchamAM dhIdhara tathA bhUjiye, saurASTramAM giranAra DhAMka, Aleca zenuM jaya, tathA ceTIlAnAM DhaMgara ane gujarAtamAM pAvAgaDha, senAImAtA, ratanamALa, ane sAtapUDA te himAlayanAM samakAlina gaNAya che. Jain Education Intemational
Page #720
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratIya asmitA 1* bhAratano sauthI jUne parvata aravallI che. tene janma 8 hatI ane I. sa. pUrve 185mAM mauryavaMzane bhAratamAM karoDa varSa pahelAM thayAnuM gaNAya che mRtyaghaMTa bajA. 11 tAMbA, sIsA, sonuM, meMgenIjha. Arasa, kAcanA silikA A samayamAM racAyela kauTilyanuM " arthazAstra' ane vigerenAM khaDake bhAratamAM 85 karoDa varSa pahelA racAyA hatA. azokanA zilAlekho " bhAratIya saMskRttinI amara bheTa gaNAya. 12 bhAratamAM 10 karoDa varSa pahelAM poTo pralaya thayAnuM purANa kathana che. te vakhate kaccha-saurASTra uttAra samudramAM DUbI gayA 23 bhAratanuM jUnAmAM junuM taLAva jUnAgaDhamAM Avela sudarzana hatA. narmadAnA akhAta banyo hato. dariyAnAM taLe lAvA- taLAva che. te 2300 varSa jUnuM che. ane temAMthI I. sa. rasanAM thara jAmatAM khanIja tela banavA mAMDayuM hatuM. pUrve 273mAM nahera vATe khetaramAM pANI ApavAnuM zarU 13 kahevAya che ke--" pAMca karoDa varasa pahelAM aravallI parvata ghasArAthI nAcI banyA hatA. hindI mahAsAgarano janma thayI ra4 I. te pahelAnI prathama sadImAM bhAratamAM jaina dharmanA pracAra hato, Abu parvata chUTo paDI gaye, sAbaramatI ane banAsa zarU thaye hato. ane te vakhatanA jainAcAryo zaka lokone nadI dariyAne maLI rAjya karavA mATe IrAnamAMthI teDI lAvyA hatA. 14 bhAratanI gaMgA, siMdhu, brahmaputrA, narmadA ane tApI nadIo 25 I. sa. pUrve pa7mAM vikrama saMvatanI zarUAta thaI 4 lAkha varSa pahelAM astitva dharAvatI hatI. 26 jaina senasUrie i. sa. 783mAM " harivaMza purANa" racyuM ra 27 che. sa. 771mAM pArasIe ArothI trAsIne bhAratamAM 15 hAlanA naLakAMThA ane naLasarovara paMdara hajara ta AvyA. ane anukrame dIva tayA saMjANa baMdare utaryA. lAMnAM che. siddha hema vyAkaraNanAM kartA hemacaMdrAcAryane 1988mAM janma 16 bhAratane yuropa sAthe saMbaMdhe dasa hajAra varSa june che. co. sAta hajAra varSa junA bharuca baMdarethI bhAratane moTo vepAra thato. 29 bhAratamAM AvelAM bAra jyortiliMgomAM prathama soraThamAM 17 kacchanI uttara tathA pUrve Avela raNa dasa hajAra varSa junuM AvelA bhagavAna somanAtha mahAdevanI pUjA thAya che. A somanAtha mahAdevanAM maMdiranI tavArIkha jANavA jevI che. je nIce ApI che. 18 haDappIya saMskRtino vikAsa bhAratanAM samagra vistAramAM pAMca hajAra varSa pahelAM thayo A saMskRttine nadI kinArAnI - se manAtha maMdiranI tavArIkha - saMskRtti tarIke paNa oLakhAvI zakAya. A saMskRttinAM prathama maMdiranI sthApanA kyAre thaI ? koNe karI ? te gujarAtamAM 100 karatAM vadhAre nagara hatA. maLatuM nathI. paNa ghaNuM karIne IsvIsananI prathama ke bIjI 19 bhAratamAM vaidika AnuM Agama cAra hajAra varSa pahelAM zatAbdImAM sthapAyuM haze. tema itihAsakAronuM mAnavuM che. thayuM gaNAya che. prathama somanAtha maMdira I. sa. 1026mAM mahamuda gajanavInAM hAthe toDAyuM. 20 pAMca hajAra varSa pahelAM prathama itihAsa prasiddha yuddha pAMDavakaurava vacce thayeluM je "mahAbhArata " yuddhanAM nAme oLa nI yApana I. sa. 1169mAM khAya che. gujarAtanA rAjA bhImadeve karI. A yuddhamAM arjunanA sArathI banelA bhagavAna zrIkRSNanI bIjuM, I. sa. 1297mAM alAuddIna khIlauMmara te vakhate 81 varSanI hatI. temaNe racela bhagavad jIe bhAMgyuM, gItA amara graMtha che. nI sthApanA I. sa. 1308mAM jUnAgaDhanA rAjA rA' mahipAle karI 21 bhagavAna buddha I. sa. pUrve 483mAM nirvANa pAmyA che. mahamada taghalage I. sa. 1345mAM temaNe prasarAvela dharma bauddha dharmanA nAme oLakhAya che. te toDayuM. duniyAmAM jAjA bhAganAM loke pALe che. nI sthApanA I. sa. 1346mAM emanAtha pATaNanA rAjA megharAjajI 22 I. sa. pUrve 322mAM mauryavaMzanI sthApanA caMdragupta karI vAjAe karI. trIju , trIju , cayA , >> Jain Education Intemational
Page #721
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha 743 cothuM , nIce TI.vI. kAryakramonuM prasAraNa karavA khAsa erIyala goThavAyuM che tenI nIce pavananI jhaDapa, AkAzI vIjaLI tathA havAmAnanA abhyAsa mATenI vedhazALA khUlAze pAMcamAM ,, , gujarAtanA subA jhapharakhAne I. sa. 136lmAM toDI pADayuM ,, nI sthApanA phaMDaphALA dvArA saMyukata prayAsathI i. sa. 1386mAM karavAmAM AvI. , I. sa. 1395mAM mujhapharakhAne toDI 64. phUTa uMce gelerI che. ane lagabhaga 600 phUTa uMce goLa pharatI hoTala goThavAze. temAM 150 grAhako jamI zakaze A badhu 150 phUTa UMcA TAvaramAM haze pAMcamuM , A ImAratanAM 46 thI 4 mA mALe TI. vI. sphaDiye ane ophiso goThavAze 6ThuM , sAtamA ImAratanA 69mAM mALe pANInI vizALa TAMkIo che. 19 thI 32 ane 30 thI 35mAM mALe sarakArI ane khAnagI ophise AvelI che. 13 thI 18mAM mALe-adyatana hoTala jemAM 126 rUma tathA 270 bichAnA che. 11mAM mALe khulI agAzImAM nRtyono kAryakrama yojAze. tyAM taravAnA moTA bAya paNa haze! sAtamuM nI sthApanA jUnAgaDhanA rAjA rA' mAMDalika trIjAe I. sa. 1451mAM karI. I. sa. 1490mAM mahamada begaDAe dharAzayI karyuM. , nI sthApanA I. sa. 1511mAM brAhmaNoe karI. I. sa. 166pamAM auraMgajhebe toDI pADayuM. , nI sthApanA I. sa. 1783mAM mahArANI ahalyAbAI holakare karI. , nI mULa jagyAe sthApanA - i. sa. 1947mAM saradAra vallabhabhAI paTele navaniMrmANa mATe zapatha lIdhA. I. sa. 1950mAM saurASTranAM pata pradhAna u. na. DhebaranA hAthe khananavidhi , AThamA , cha , 8mA mALe vimAnI kaMpanIonI ophise haze. 6 ane 7mA mALe benka haze. jayA ane pamA mALe DipArTamenTala riTarsa haze. A uparAMta vividha majalA paranA rUma bhADethI paNa ApavAmAM Avaze. ImAratanI cheka nIce 400 moTara pArka karavAnI sagavaDa che. thaI. jAma sAheba digvIjayasiMha che ke jeo te vakhate saurASTranA rAjyapAla hatA tenA hAthe zilAropaNa vidhI A bhavya ImAratane AkAra ApanAra che. ArkaTekaTa zrI. sI. esa. ke. rAja 3) bhIlAInA kArakhAnAnuM bhuMgaLuM kutubaminAra karatAM UMcuM che. jyAre hajArIbAga pAse baMdhAyelA eka kArakhAnAnI cImanInI uMcAI 40 phITanI che. ja I. sa. 1951mAM bhAratanAM rASTrapati rAje adrabAbunA hAthe jyotili. ganI sthApanA karavAmAM AvI. 3 I. sa. 962mAM devAlaya bAMdhakAma pUruM thayuM 30 madrAsamAM AvelI TI. vI. TAvara opha madrAsa te bhAratanI sauthI uMcI imArata che. tenI UMcAI 798 phUTa che. jenA 65 to mALa che. upara TAvara 32 hindustAnamAM prathama relve I. sa. 1869mAM zarU thaI te kalakattAthI mIrajhApura ane muMbaIthI kalyANa sudhI cAlatI. 33 bhAratamAM bihAra rAjayanA chaparA jillAmAM uttAra reve para AveluM chaparA jaMkazAnanuM pleTaphorma 25 phUTa lAMbu che. tenI pachI te ja lAIna upara AveluM senepura sTezananuM leTaphormanI laMbAI 2300 phUTathI paNa vadhAre che. Ama A bane paleTapho bhAratamAM ja nahI paNu jarAtabharamAM lAMbA pleTaphormo tarIke vikrama rAkhe che. 34 cittaraMjanamAM Avela re kArakhAnAmAM negeja revenuM jagatanuM sauthI vadhu tAkAtavALuM 700 horsa pAvaranuM) enjina banAvavAmAM AvyuM che. A imArata mAtra TAvara nathI, paNa zaherI jIvananI tamAma jarUriyAto purI pADatI eka Azcarya janaka ImArata che. tenAM bAMdhakAmanuM lagabhaga 4 karoDa rUA. kharca thayuM che. A ImAratanI Toca upara vimAnane mArgadarzana Apato leMpa ane dharatIkaMpanI noMdha letuM yaMtra goThavAyuM che. tenI Jain Education Intemational
Page #722
--------------------------------------------------------------------------
________________ 744 bhAratIya amitA 471 35 jagatanAM 25 mahAnagara paikInAM traNa nagara bhAratamAM AvelAM che. 12 maisura 191757 29224 beMgalora (1) kalaka/ vastI 70 lAkha 13 pazcima baMgALa 87676 44440 kalakattA (2) muMbaI vastI pa3 lAkha 14 paMjAba 50 376 13472 caMdIgaDha (3) dilhI vastI 40 lAkha 15 bihAra 174 08 56387 paTaNA 36 bhArata duniyAnuM moTAmAM moTuM gaNataMtra rASTra che. jenI 342267 25724 jayapura vastI I. sa. 1971 mujaba 547 karoDa che je vastInI 17 hariyANA 44056 9971 caMdIgaDha saMkhyAmAM duniyAnI bIjA naMbarano deza che. 18 himAcala pradeza 55658 3424 simalA 37 bhAratanI vastImAM dara varase Azare 1 karoDa mANasane kendra zAsita pradeza vadhAro thAya che. 48 bhAratamAM AMthI vadhAre varatInuM pramANa gaMgAnA tathA pava 1 AMdAmAna nikobAra 8293 115 paTeblera kinArAnA medAnamAM keraLamAM lagabhaga dara corasa ki. mI. 54. mANasa) che. jyAre kAzmIra, rAjasthAna AsAmamAM 2 dIva, damaNa, gAvA 3733 8pa7 paNa vastInuM pramANa ochuM che. 3 caMdIgaDha 115 256 caMdIgaDha 39 bhAratanI vastInAM 82 TakA leka gAmaDAMmAM ane 18 TakA 1045 4 tripurA agaratalA 156 leko zaheramAM rahe che. 5 dAdarAnagara havelI 489 74 silavAsA 4 bhAratanI vastIne 70 TakA bhAga khetImAM 6 dilhI 1483 4044 dilhI 7 nephA 81426 zilAMga 10 TakA udyogamAM 8 padicerI 473 6 TakA loko vepAramAM ane pidicerI 14 TakA loko nAnI moTI nokarImAM 9 maNipura 22346 1069 ImphAla joDAyelA che. 10 lakSadipa, minikoya 28 31 kevaratti ane aminadivI 4 bhAratanI rAjyAvAra vastI ane vistAra A pramANe che. hama rAjya cerasa vastI rAjadhAnI eka khaMDa jevaDA vizALa bhArata dezamAM lokazAhI vahIkI.mI.mAM hajAramAM vaTa cAle che. ane bhAratanA mukhya rAjakIya pakSo A vistAra I.sa. 1971 pramANe che. je AkhA dezamAM sabhya dharAve che. mujaba (1) navI koMgresa-gaI lekasabhAnI 1970nI cUMTaNIomAM sauthI moTo rAjakIya pakSa banyA che. 1 AsAma 121973 15840 zilaeNga (meghAlaya sahita) (2) junI kaMgresa-I. sa. 1885mAM svarAjya hAMsala karavA 2 AMdhrapradeza 275244 43394 hedrAbAda sthapAyelI. 3 utara pradeza (3) janasaMgha (5) saMyukata samAjavAdI pakSa 294366 88299 lAkhano 4 orisA (4) svataMtrapakSa (6) prajA samAjavAdI pakSa. i5586 - 21934 bhuvanezvara 38869 21280 trivendrama A sivAya- amuka pradeza ke amuka rAjyamAM ja 6 gujarAta astitva dharAvatA hoya tevA 2thI 25 pakSe che. 187091 266 60 gAMdhInagara 7 jammu kAzmIra 222871 465 zrInagara 42 bhAratanI vastInAM 7 TakA loko AdIvAsI che. temAM bhIla, 8 tAmIlanADu 1- 9966 41103 madrAsa (cennAI) gAMDa, saMtAla, ToDA, valI vagere mukhya a dIvAsI jAtio che. 9 nAgAlenDa 16488 515 kohimA 43 bhArata vastI ane vistAramAM vizALa che. tevI ja rIte bhAratamAM 10 madhyapradeza 443459 4449 bhopAla aneka jJAtio, aneka dharmo. aneka saMpradAya, aneka pahera11 mahArASTra 307269 50295 muMbaI veze, aneka rItarivAjo ane paMdara mukhya bhASAo sivAyanI Jain Education Intemational
Page #723
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigra ya 745 nAnI-moTI 200 jeTalI bhASAo hovAne lIdhe sparzaSa (abhaDAvA) ne rivAja paNa duniyAnA koIpaNa deza mAM hato te phakta bhAratamAM ja hato. 44 duniyAnA dara sAta mANase 1 bhAratavAsI che, jyAre aMgre jemAM rAjyasana vakhate bhAratamAM dara traNa hajAra mANase eka yuropiyana mANasa hato. 45 keraLa rAjyamAM bolAtI malAyama bhASAmAM 50 karatAM paNa vadhAre zabdo vaparAya che. bhAratanI bIjI koI paNa bhASAmAM ATalA badhA zabdo nathI. AthI tA 1pa-4 71 nA roja te malAyama bhADAnAM 50 zabdomAM dhaTADo karI 100 zabdothI paNa ocho karI nAkhyo che. chatAM temAM chapAyela lakhANa ukelavA mATe vAcakane kazI pUrva taiyArI karavI paDatI nathI. 46 hiMdamAM vIjaLIthI cAlatI prathama rele I. sa1925mAM vikaTorIA TarmInasathI kula sudhI zarU thaI hatI. 47 briTIzakALa khAte bhAratamAM dezI rAjayonI saMkhyA 562 na hatI ane te badhA rAjyanAM rAjA-mahArAjA, navAba, umarAvo, hAkero ane tAlukadAro ne dezI rAjyanAM vilInIkaraNa vakhate cAlu rAkhelA khitAbe, vizeSAdhikAro ane sAliyANuM nAbuda karI bhAratanI tamAma prajAnI haroLamAM gaNavAno kharaDo 1970mAM lokasabhAmAM pasAra karyo che. 48 tame jANe che ! sane 1900mAM baMdhAyela A benamUna ImArata jUnAgaDhanA rahIza taddana abhaNa chatAM anerI sUjha vALA mistrI jeThAbhAI bhagAbhAIe bAMdhI hatI. 9 jAmanagara (gujarAta) nA bhAi "rAhIra' cokhAnA dANA upara mareDadAra akSarothI lakhe che. ane namUnedAra nakazI paNa upasAve che. tenA cheDAeka namUnA dilhInA tIna mUrtimRha" mAM che. 10 amadAvAda bhAratanuM "mAncesTara' kahevAya che. 13 amadAvAdanI sivila hospiTala eziyAbharamAM moTAmAM moTI che. 14 amadAvAdamAM sAbaramatI upara bAMghela "naheru briIja" (la) eziyAbharamAM moTAmAM moTo (pahoLa) che. 15 kRtrima upagrahanA saMdezA jIlavAnuM bhAratamAM mAtra amadA vAda ekaja mayaka che. 16 dhrAMgadhrAnAM seDAeza tathA khAro bhAratabharamAM vaparAya che. 17 eziyAbharamAM phakata jAmanagaramAM ja sUryanAM kira dArA mAMdAone sAjA karatuM senITeriyama che. je potAnI dharI upara phare che. 18 jagatamAM traNa moTA mahAsAgaramAM hindI mahAsAgaranI gaNanA thAya che. tenuM kSetraphaLa 2,83 57,000 ce.mA. ane vadhumAM vadhu uMDAI 24844 phITa tathA sa. sa. uMDAI 1300 phITa che. 19 AsAmanI khasI TekarIomAM Avela cerApuMjImAM jaga tamAM vadhAremAM vadhAre varasAda (1200 mI.) paDe che. 20 bhAratanuM caranuM raNa jANItuM che. 21 bhAratanI siMdhu tathA brahmaputrA moTI nadIo che. 22 pAMca nadIone pradeza te paMjAba 23 gaMgA, jamanA ane sarasvatI te bhAratanI traNe pravitra nadIone saMgama alhAbAda pAse thAya che. jyAM bhArata bharane boTAmAM moTo kuMbhameLo dara 12 varSe bharAya che. 24 himAlaya "pRthvIne jIvato jAgato viSuvavRtta" gaNAya che. 25 morabI saurASTranuM perisa gaNAya che. tyAMnA ghaDIyALo bhAratamAM prakhyAta che. 26 bhAratamAM atyAre lagabhaga 80 yunivarsiTIe tayA 10 jeTalI temanI samakakSa saMsthAo che. 2 naMbaraghATa bhAratano khUba ja prakhyAta ghATa che 28 bhAratane agragaNya jaMgala pradeza AsAmamAM Avela che. 29 IlorAnI guphA maMdire bhAratanA meTAmAM moTA che. 30 lAMbAmAM lAMbI parasALa rAmezvaranI (4000 phITa) lAMbI che. 31 phatehapurasIkI tenAM bulaMda daravAjAthI bhAratamAM prakhyAta che. 1 bhArata jagatane moTAmAM moTo dipaka9pa che. 2 sAvara-kaMDalA (gujarAta) mAM AveluM vAyaralesa sTezana eziyAbharamAM uMcAmAM uMcu che. 3 duniyAmAM sauthI moTuM vistAravALuM jhADa kalakattAmAM boTanikala gArDanamAM che, 4 bhAratamAM kAMcanajaMghAnuM rikhara moTAmAM moTuM che. te pAMca mAIla uMcuM che, 5 eriyAbharamAM siMhonI vasatI mAtra gIranA jaMgalamAM ja che. 6 amadAvAdamAM Avela jhulatA minArA AlamanI ajA yabI gaNAvI zakAya. 7 amadAvAdamAM Avela zIdI saiyadanI jALIe pitAnI kalA-kArIgara thI jagatamAM DaMko vagADayo che. amerIkA tathA laDananAM myujhiyamAM enI nakala Aje paNa jovA maLe che. 8 jUnAgaDhanI bahAuddIna kolejanA vizALa madhyakhaMDamAM ekapaNa bIma ke thAMbhalAM nathI A madhyakhaMDane (pa) bAraNuM che. ema jaNAvAya che ke, A prakArane vizALa khaMDa duniyAmAM kerenI eka majida sivAya bIje kyAMya nathI. Jain Education Intemational
Page #724
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratIya asmitA ke 1 32 uMcAmAM uMcu bAvaluM gomatezvaranuM (pa6 phITa uMcu) che. 59 pradipa zrI vAstava hAla haiyAta che. te bhAratane 33 bhAratamAM prANIo meTAmAM moTo meLo sonepuramAM UMcAmAM UMco purUSa che. tenI UMcAI 7 phuTa ane bharAya che. 3 IMca che. 34 vijApuranI gALa gUjaba bhAratamAM moTAmAM moTo che. 49 bhAratanAM mukhya gaNAtA pulanI laMbAI A pramANe che. 35 jagatabharamAM lAMbAmAM lAMbI mUcha (96 Ica) dharAvanAra 1 senanadInA pulanI laMbAI 1 005ra phUTa lAThI (gujarAta) nA Ahira dezara ajuna DAMgara hatA. 2 godAvarI nadInA , 8 96 , te 1933 mAM mi. rile sAthe amerikA gayA hatA. 3 mahA nadInA 6712 ,, 36 baMgALamAM belakobA gAmanA eka mANasanuM pagaluM 22 4 dArAgaMja (alhAbAda) , 6830 , Ica lAMbu hatuM. 5 mAlavIya (banArasa) ,, 3pa18 ,, 37 sarahada prAMtanAM abdula gaphAra khAnanA anuyAyIone reDazITa (lAlakhamIravALA) kahevAmAM Ave che. 6 jamunA nadInA 38 dilhIne sama rAjadhAnI kahe che. 7 tApI nadInA , 2556 39 jagatane joitI cA ne ardhabhAga bhArata pUro pADe che. 8 viliMgDanabrija (kalakattA) , 2610 ,, 40 bhAratanA prakhyAta hIre "kahInUra' gavAkeDAnI khANa 9 hAvarA brija 2150 , mAMthI maLI AvyAnuM kahe jAya che. 10 meghanA nadInA ,, 1213 , 41 muMbaImAM Avela zaratanA medAna jevuM zaratanuM medAna 11 jubelA brija , 1223 - jagatamAM kayAMya nathI. 50 DeharI [bihAra mAM sona nadI para bAMdhavAmAM Avelo pula 42 cesanI ramatanI zarUAta pahelI bhAratamAM thaI hatI. te samasta bhAratamAM sauthI vadhumAM vadhu lAMbe pUla che. je 43 kalakattA jagatanuM mukhya zaNanuM baMdara che. upara batAvyuM che. 44 Adhunika polIsanI vyavasthA lerDa navalise 79 mAM - 51 bhAratanA sauthI moTA hIrAkuDa baMdhane dUniyAmAM nava bhAratamAM dAkhala karI. naMbara che. jyAre duniyAmAM bIjA naMbarano bhAkharA baMdha kahevAya che. paNa UMcAImAM bhAkharA baMdhano krama 3 je che. 45 bhAratamAM vadhAremAM vadhAre garamIvALuM sthAna kacchanA naLiyAM gAma che. para orisAnA dariyA kinAre AveluM jagannAthapurI akhila bhAratamAM pavitranagara gaNAya che. jagannAthapurInuM maMdira 12 46 bhAratanI moTAmAM moTI relve northa vesTarna relve che. mAM saikAnuM che. rathayAtrA e A nagaranuM moTAmAM moTuM 47 moTAmAM moTo pUste "leIDa" pUsta che. AkarSaNa che. 48 sena nadIne pUla te bhAratane lAMbAmAM lAMbo pUla che. 53 bhAratanA kilAomAM "kilAnA hAranuM motI " evuM 49 kAzmIranuM vulara sarovara bhAratanuM sauthI moTuM sarovara che birUda pAmela gvAliyaranA kile kharekhara adabhUta che. 50 bhAratane sauthI moTA ghadha "gerasa pAne dhedha" 960 54 madrAsa rAjyanA balipuram pAme AvelA "rAyasanA maMdira" kITa UMce sane 605 thI 700 nA samayanA che. te bhAratanAM yAtrAnA pa khUba utpAdaka tathA vastInI gIcatAvALA jagatamAM prade- sthaLa tarIke gaNanA pAmyA che. zomAM gaMgAnA pradezanI gaNanA thAya che. | mAIsaramAM Avela baLadanI jabarI pratimA khUba ja para bihAramAM nikaLato abarakha bhAratamAM vadhAremAM vadhAre prakhyAta che. te pavitra ane pUjaniya gaNAya che. gaNAya che. 55 hAla jyAM madrAsanA gavarnara bese che. te "senTa je pa3 bhAratamAM garIAnI kolasAnI khANa moTI che. killo" IsTa IDIA kaMpanIe baMdhAvelo che. 54 bhAratanI lAkha vizvanA badhA dezomAM nikAsa thAya che. 56 haidrAbAdanA cAra minAra bhAratabharanI uttama kRti che. 55 jamazedapuranuM lokhaMDanuM kArakhAnuM bhAratamAM moTAmAM meTu che. pa7 madhyapradezamAM Avela khajurAhInAM maMdira hindu sthApatyanI paNa sauthI racanAtmaka kRttio manAya che 56 bhAratamAM sauthI moTo udyoga sUtarAu kApaDano che. pa8 muMbaInuM rAjAbAI TAvara jovA jevuM che. te dasa varSe pUruM 57 mo saramAM sonAnI khANe che. karI I. sa. 1878mAM khUlluM mUkayuM che. 58 jagatanAM sauthI phaLadru5 dezomAM bhAratanuM mahatvanuM sthAna 59 bhAratamAM sauthI prathama sinemAha I. sa. 1907 mAM bAMdha vAmAM AvyuM hatuM. Jain Education Intemational For Private & Personal use only
Page #725
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha 747 6. muMbaImAM hAIkorTanI sthApanA I. sa. 1861mAM thayelI che. I. sa. 1830mAM bhArata-briTana dariyAI TapAla sarvisa 6 bhAratanI jUnAmAM jUnI myunisipAliTI amadAvAda " nI zarU thaI hatI myuni. che. tenI sthApanA I. sa. 1834 thaI che. I. sa. 1853mAM AgrA kalakattA vacce tAra vyavahAra zarU thayo. 62 cyavanaRSi, agatya, veda vyAsa ane AryabhaTa prAcIna tathA bhAratanA mahAna vijJAnIo hatA. jyAre jagadIzacaMdrabejha ane rAmana arvAcina bhAratanA vijJAnIo che. I. sa. 1865mAM yuropa joDe tAra vyavahAranI zarUAta thaI. 63 bhAratanI prakhyAta vedhazALA dilhImAM Avela 'jaMtaramaMtara' vedhazALA che. te sivAya jayapura, ujaina ane banArasamAM atyAre sAmAnya patravyavahArathI mAMDIne jhaDapI saMdezApaNa vedhazALAo AvelI che. enI Apale karavAnI sagavaDa dezamAM ane vizvanAM samagra vistAra mATe bhAratamAM che. eka hajAranI vastIvALA lagabhaga 64 cAMdInA gunAmAM junA sikkA pratyeka gAmaDAmAM zAkhA TapAla kacerI che. jayapura jillAnA IsmAIlapura nAmanA gAmanI eka 66 jAkArtAnI pazcime AveluM "berabudara" [ bahu-buddha ] TekarI uparathI bhAratanA junAmAM junA gaNI zakAya tevA bhavya ane suMdara bauddha maMdira tathA kaMboDiyAnuM "aMgakoracAMdInA sikkAo maLI AvyA che. vATa' nAmanuM vaiSNavamaMdira te baMne videzamAM phelAyelI bhAratIya saMskRttinAM amara smAraka che. mATInA vAsaNamAM chUpAyelA A pa0 sikkAo upara kaI jAtanuM lakhAyuM nathI. paNa emanA para sUrya, yupastaMbha, 67 bhAratano sauthI jUnAmAM jUno graMtha " da" che. te Akhale, hAthI, kUtara ane eka vartuLamAM vRkSa, sApa ane jagatanAM sAhityamAM jaLavAyela jUnAmAM jUno graMtha gaNAya deDakAMnAM cinha aMkita thayelA che. je parathI A sikakA che. tenA pachI vedanA bIjA traNa graMthe upaniSado racAyA. Isu pahelAnI bIjI ke cothI sadImAM bahAra paDayA hovAno saMbhava che. 68 pAMca hajAra karatAM vadhu samaya pahelAM bhagavAna zrIkRSNacaMdranA svamukhe racAyela bhagavad gItA vizva sAhityano amUlya graMtha TapAla 71 65 TapAlanI prayA ghaNI prAcina che. sadIo pahelAM ghoDesvAra 69 rAmAyaNa ane mahAbhArata te bhAratanAM prAcina mahAkAvyo kAsado ane kabUtaro dArA kAgaLiyAnI haraphara thatI mogalonA che. jenAM bhASAntare jagatanI jhAjhA bhAganI bhASAomAM jamAnAmAM paNa TapAla paddhatti hatI. I. sa. 1766 mAM thayelA che. kalAIve aMgrejI DhabanI TapAla prathA bhAratamAM dAkhala karI. rAmAyaNanAM kartA vAlmIkInuM pUrva jIvana corI, lUMTa ane A vakhate muMbaIthI madrAsa 17 divase ane kalakattA 26 zikAramAM vityuM hatuM. te na mAnI zakAya tevI vAta hovA divase kAgaLa pahoMcato. chatAM te hakIkata che. bhAratanI junAmAM junI posTa ophisa muMbaInI che. zrImad bhAgavata ane mahAbhAratanAM racayItA veda vyAsa mAchIte 1688 mAM zarU karavAmAM AvelI che. paNa 1823 thI mAranI kanyAnA udare jamyA hatA. te kalpanAmAM na hoya te jAhera TapAla sarvisanAM rUpamAM zarU thayelI. tevI sAcI vAta che. 1834 mAM jemsa Ama nAmanA skoce guMdaravALI 72 mahAbhAratanAM ghaNuM jUnA gaNAtA graMtha hAla jayapuranA TapAla TIkITanI zodha karyA pachI tA. 6-5-1840 mAM saMgrahasthAnamAM che. briTanamAM TIkITa zarU thaI hatI te pahelAM bhAratanAM siMdhamAM TapAla TikITa jevI chApa vaparAI hatI. A TikITamAM- A TikATAmA- 1, 73 gosvAmI saMta tulazIdAse lakhela rAmAyaNanA uttarakAMDanI khAsI , siMdhaDAka" nahIM vaparAyelI TikITanA rU. 1425 rUA. eka haratalikhita prata banArasanI kivansa kolejanA saMskRta tathA 1 vaparAyelI TikITanA rU 1800 upajayA che, bhAra pustakAlayamAM Aja sudhI surakSita che. tanI nakalI kALI TikITanI kiMmata atyAre rUA. pa00 che. 1854 mAM prasiddha thayelI be AnAnI TikITanAM rUA. 1000 74 raMgunanA brahmI pustakAlayamAM bANabhaTTa kRta "kAdambarI' nA che. 4 AnAnI kiMmatanI TikITanAM rUA. 1250 upaje che. sau prathama aMgrejI bhASAntaranI nakala atyAra sudhI jALavI A badhI TikITo i. sa. 18 54 mAM pracAramAM AvelI che. rAkhavAmAM AvI che. " bAjarA nAma thI anA Jain Education Intemational
Page #726
--------------------------------------------------------------------------
________________ 748 bhAratIya asmitA 75 kabIra sAhebanA haste lakhAyela graMthe gujarAtanA "cauvaDA" nAmanA gAmamAM che. A tAmrapatromAM 66 lAkha jeTalA zabdo aMkti thayelA kabIra sAhebanuM mogala samayanuM prAcIna citra laMDananA 84 bhAratanuM prathama vartamAna patra "samAcAra darpaNa" I. sa. myujhiyamamAM che. 1820 mAM zarU thayuM hatuM. 76 saMta tukArAmanA abhaMge ( pada) nI hasta likhita prato 85 (1) kavi kAlidAsa saMskRta sAhityanAM mahAkavi che. AbaMdImAM tukArAmanA paMcanA ziSya malAyAnA samAdhi (2) tulazIdAsa hindI ,, , maMdiramAM che. (3) ravindranAtha TAgora baMgALI , , ka7 I. sa. 499mAM AryabhaTTa " AryabhaTIya" nAmane zreya (4) kavi premAnaMda gujarAtI , pUro karyo. A graMthamAM AryabhaTTa gaNitanAM siddhAMtonI 86 IDIA ophisa lAyabrerImAM bhArata ane paurAya saMskRti saraLa ane sarasa samajuti ApI che, pRthvI goLa che. tathA upara traNa lAkhathI vadhu pustaka che. ane jagatamAM te sauthI te pitAnI dharInI AsapAsa phare che. ema a. graMthamAM meTo saMgraha che. jAhera karyuM. tathA gRhaNa gRhanA 5 chAyAMthI thAya che. - A saMgrahamAM bhAratanI bhASAomAM - pRthvI phare che tathA gRhaNa pRhanA paDachAyAMthI ja thAya che. tevuM jAhera karanAra AryabhaTTa prathama bhAratIya che. (1) AsAmI 700 pustake (2)mulatAnI 83 pustaka (2) baMgALI 24800 ,, (10) nepALI 478 "amara keza" nAmanI saMskRta bhASAne zabdakoza I. sa (3) gaDhavAlI , (11) uDiyA 4 00 407mAM lakhAya che. te saMskRta sAhitane amara graMtha che. (4) gujarAtI 100 0 ,, (11 paMjAbI 6 000 (5) hindI 230 , (13) rAjasthAnI 94 79 "bRhatsaMhitA " paMcasiMddhAtikA" ane " ladhu jAtaka" nAmanA graMthe 6ThThI sadImAM varAhamihire lakhyA che. A (6) kAzmIrI 129 , (13) saurASTrI 26 , (7) maliI 62 , (15) siMdhI 2500 graMthomAM khagoLa ti, bhULa, sthApatya, muti"vidyAnA, vanaspatizAstranA ane prANIzAstra jevA viSayonI vizad (8) marAThI 9500 , (16) u6 16 000 , che. SNAvaTa karI che. bIjI vastuodeDha hajAra varSa jUne dilhImAM Avela hataMbha A 1500 nA hindI citra. graMthonA AdhAre taiyAra karAvela che. hinda tayA najIkanAM dezanAM AMcaLavALA prANIo, pakSIo, jaMtuo tathA vanaspatInAM 8* I. sa. nI 6ThI sadImAM caraka, suzruta, ane AcArya vATe citro. auSadhI tathA zastrakriyAne lagatA graMtho lakhyA che. eTaluM ja 34 100 etihAsika mahatvanA phoTogrApha tathA pinTa nahIM paNuM hAthI tathA ghoDAnA dardInA upacAra mATe paNa senA tathA cAMdInA vIMTA upara lakhAupayogI mAhitI lakhI che saMkhyA yela 17mI sadInAM kAlikaTanA jhAmarIna 81 rAjA bhojanA vakhatamAM lakhAyelA "bhejapatro'' gujarAta prApta nathI tathA Daca isTa inDIA kaMpanI vacce rAjyamAM vaDodarAnA myujhiyamamAM che. karavAmAM Avela saMdhi patra bauddha sAhitya jAjA bhAge pAlI bhASAmAM lakhAyela che. temAM 87 haDappA ane mohejo DeronI lipi dezanA ja purAvavida jAtaka kathAo ghaNI jANItI che. tenI racanAne samaya I. Do. esa. Ara rAve ukelI che te siMdhunI citra lipimAM sa. pUrve 500 thI 1000 ne gaNuya che. 300 AkRttio che. ane emAMthI mULAkSarovALI cekasa - manusmRti, kauTilyanuM arthazAstra ane hAlanuM bhAratanuM paddhati pAchaLathI nikaLI che. rAjya baMdhAraNa te traNe amara graMthamAM rAjaniti rAjya taMtranI vyavasthA, kAyade, sAmAjika jIvana dhoraNa jIvavA 88 navAbapura jillAnA candu-deze (pAkistAna) nA myujhiyamamAM mATenA niyamo, dhama dhArmika niti vigere viSayane sAMkaLI siMdhu khINanA avaze, rAjapUna ane mugala kAlina citra levAmAM Avela che. siMhAlI kAMsya pratimAo, citra jaina ha taprato, bhAratIya 83 kAzmIranAM zrInagarathI 64 kI. mI. dUranAM sthaLethI bauddha zi95 ane kApaDa tathA jhaverAtanA namUnAo jALavavAmAM tatvajJAnanAM tAmrapatrane vipUla jaththo maLI Avyo che. AvyA che. 1 : , Jain Education Intemational
Page #727
--------------------------------------------------------------------------
________________ mRti 5 949 88 "buddha bhagavAna" nA dAMta upara bAMdhela puta brahmadezanA hIMca prakAranuM zikSaNa apAtuM. A raMguna zaheramAM che te buddha bhagavAnanI yAdagIrI ane purANI vidyApIThamAM bauddhadharma, vyAkaraNa, sAhivastuonuM mukhya AkarSaNa gaNAya che. tya, jyotiSa, vaidapha ane vedone abhyAsa karavA deza paraderAnAM vidyArthIo AvatA. 90 mRta sarovaramAMthI maLI Avela "bauddha" nI mATInI pratimA jagatamAM kayAya na maLe tevI benamUna che. (4) kAzI vivApITha- prAcIna samayanuM uttara bhAratanuM A vivA 91 samrATa azoke sAranAthanI pratiSThA arce banAvela pILA dhAma che. vedo, vyAkaraNa, saMgIta ane vaidaka nuM zikSaNa levA pAMcase, pAMcaso Asanane uMce siMhastaMbha saranAthamAM che. jene AjanA vidyArthIo avatA. svataMtra bhAratanA rASTriya cinha tarIke apanAvela che. tathA rASTradhvajamAM te staMbhamAM banAvela azokacakrane sthAna Apyu che. (5) vikramazIla vidyApITha-baMgALanA pAla vaMzanA rAjA vimazIla dhamapAle AThamI sadImAM tenI sthApanA hara bauddhakAlina samayane khyAla ApatA guptakAlina avazeSamAM karI A vidyApIThamAM bahuvidha viSa sAdhuone rahevA mATe parvatIya guphAo paikI ajaMTA ane zIkhavAtA tIbeTa ane madhya eziyAnA bAghanI guphAo uttama sthApatyanA namUnAo che. A guphA vidyArthIo ahIM bauddhadharmanuM zikSaNa onI divAla para upasAvelA zipa temaja citra kalAnA levA AvatA benamUna namUnAo che. (6) udantapurI vidyApITha-AThamI sadImAM A vidyApITha bihAramAM 93 mathurA, sAranAtha, pATalIputra (hAlanu paTanA) te gupta samayanAM pAlavazaMnA rAjAoe sthApI hatI tyAM mUtikalA mATenA mahatvanAM kendro hatA. A samayanI uttama paNa vikamazIla vidyApITha jevuM zikSaNa zi95kRttio uttara pradeza, dakhaNuM madhya pradeza ane masura apAtuM. rAjyamAM puSkaLa sthaLoe jovA maLe che. 94 guptakAlina maMdire mAM gujarAtamAM gopanuM maMdira, jUnAgaDha A sivAya, upaniSadonAM samayamAM mithilAnagarI, brAhmaNa dharmanAM vidhAdhAma tarIke kAzmIranAM zAradAdhAma jillAnA "kadavAra " gAmamAM Avela vahAra maMdira, sAra gaNAtAM aneka vidyAkendro, kAMcI vidyApITha vigere mukhya hatA. nAthano ITarI ghAmeLa pUta, nAlaMdAno I TerI vihAra vigere atyAre bhAratamAM 80 jeTalI vidyApITha tathA 10 jeTalI mukhya che. temanI samakakSa vidyApIThe che. 95 bhAratamAM prAcIna samayamAM zikSaNa mATe AjanI vyavasthA na 96 purANemAM jene pAtALa nAmathI oLakhavAmAM Ave che. te hatI. paNa tapovananAM AzramamAM vidyA bhaNAvavAmAM AvatI hAla pAkistAnamAM Avela siMdha-hI drAbAda pAsene pradeza che. pachInA samayamAM maMdire ke maThomAM ucca prakAranuM zikSaNa ane te sikaMdaranI caDAI sudhI. pAtALa nAmathI ja oLakhAto apAtuM, dhIme dhIme keTalAMka zikSaNa kendra-vidyApITha tarIke prakhyAta jemAM. 97 bhAratamAM cAlatA mukhya dharmo ane sthApaka vize jANo cho ? (1) takSazilA vidyApITha- bhAgavAna rAmacaMdranAM bhAI bharate zarU karyAnuM kahevAya che. I. sa. pUrve 7 mAM dharma thApaka dharmagraMtha taikAma te vidyA dhAma tarIke jANItuM manuM bhagavAna veda, rAmAyaNa, mahAbhAhatuM. A vidhapIThamAM vedo, vyAkaraNa rata, upaniSado. vidaka yuddhavidyA khagoLa, vepAra ane *i) 0 (2) IslAma hajarata mahamadapegambara kurAna. jyotiSa jevA viSayone abhyAsa karAvato. (3) khristI - isu khrista. bAIbala. ajarathuSTra (2) nAlaMdA vidyApITha- gupta rAjAonAM vakhatamAM tene vidyAdhAma jarasta, avistA. tarIke vikAsa thayo. A vidyApIThamAM gurUnAnaka. graMthasAheba. ba dvadharma vedo, purANa, sAhitya, khagoLa (6) bauddha. bhagavAnabuddha tripiTaka. jyotiSa ane vaidaka jevA viSayo (9) jaina RSabhadeva. pUrva ane aMga bhaNAvatA - 98 A tame jANe che? ke-, saMskRtamAMthI pAlI ke, mAgadhI, (3) vallabha vidyApITha- bhAvanagara jillAnA vaLA. vallabhIpuramAM paizAcI, mahArASTrI (marAThI), saurasenA ane apabhraMza te prAcina samayathI vidyApITha hatI. tyAM pAMca bhASAo (belI) nIkaLI te mahArASTrathI himAlaya (4) pArasI (5) zikha Jain Education Intemational
Page #728
--------------------------------------------------------------------------
________________ 75o bhAratIya asmitA sudhI bolAya che temAMthI ja hindI ane tenI zAkhAo jANo che ? udde ke hiMdustAnI, vRja, kannaDa, mALavI, mevADI, pUvIM, mAravADI, tenI paTAbhASAo baMgALI, paMjAbI, siMdhI, 13 (1) Isa. 1873mAM prathama piolIsa vyavasthA kornavolise karI. gujarAtI vigere che. 99 tame jANe cho?-drAviDa I. sa. pahelAM 1000 varSa (2) I.sa. 142mAM AkhI duniyAmAM dukALa paDyo hato. para sudharelI sthitimAM hatA. (3) aMgreja kALanA 134 varSamAM 22 dukALa paDayA hatA. temAM chapanIo ane baMgALane kALa ItihAsa prasiddha che. 99 (1) tame jANo cho? sAtamA sau kAma kAja 16 mAIla lAMbu ane vizALa zahera hatuM. chatAM pATalIpUtra hAlanuM paTanA) (4) bhAratamAM dArUgoLAne pahelavelo upaga pANIpatanAM sauthI moTuM zahera gaNAtuM. medAnamAM i. sa. 1526mAM bAbare karyo hato. [2] madurAnuM junuM nAma madhupurI che. (5) khAMDa taiyAra karavAnI sauthI pahelI rIta (zodha) bhAra tamAM thaI che. ane I. sa. 750 sudhI tene upayoga [2] dolatAbAdanuM junuM nAma devagaDha che. davAmAM ja karavAmAM AvatuM. [3] karAMcInuM junuM nAma devala che. (6) I. sa. 1721mAM pArasIbhAIe krikeTanI zarUAta [4] pATalIputra [paTanA ne kilo ghaNe uMco hato tene khaMbhAtamAM karI hatI. 577 burajha ane 64 daravAjA hatA. (7) bhAratamAM prathama krikeTa TIma 188mAM vilAyatathI 100 AvI hatI. jANo cho ? (8) vizvamAM sauthI vadhu abarakha bhAratamAM utpanna thAya che. (1) i. sa. pahelA 3 pamAM caMdragupta maurya gAdie beTho. (2) caMdragupta mauryanA rAjyakALe 118 ravataMtra rAjyo hatA. (9) caMdIgaDhanA banAnA gAmamAM AveluM AMbAnuM jhADa bhAratamAM (3) I. sa. pahelAM 263mAM samrATa azoka gAdIe beThe. moTAmAM moTuM che. tenA thaDano gherAvo 34 phUTa che. dara varSe 40* maNa kerI Ape che. teNe kotarAvelA zilAlekho-itihAsanAM mahatvanuM aMga che. te zilAlekha (10) khaMbhAtanA akhAtamAM moTAmAM moTI bharatI Ave che. (1) giranAra taLeTI-jUnAgaDha ane 30 miniTamAM 46 phUTa pANI caDI jAya che. (2) pezAvaramAM-kapurdIgIrI (11) dilhInI jUmAmadanI laMbAI 29 phUTa ane pahe(3) kacacha jillAnAM mAMDavI najIka tAjetaramAM eka bAI 120 phUTa che. je majIdamAM moTAmAM moTI che zilAlekha maLI Ave che. A sivAya. (12) siMgApuranA myujhiyamamAM atizaya jADo ane 12 (4) dilhI tathA prayAga AgaLa staMbha levI che. phUTa lAMbo nAga te bhAratano moTAmAM moTo nAga 101 jAge che ? viMchIyA (saurASTra) pAsenA amarApura gAme gaNAya che. Avela sataraMja dAdAnI jagyA purAtanakALanI che jyAM pAMDavoe guptavAsa karyAnuM mahAbhAratamAM lakhyuM che. (13) I. sa. 1854nA mArca mAsamAM bhAratamAM prathama vijaLI AvI. 102 amadAvAdanA mANekacokamAM AvelI khAnajahAnanI kabara te jUnAgaDhanA prakhyAta rA'gaMgAjaLiyA uphe rAmAMDalikanI che. (14) AgrAmAM baMdhAI raheluM "rAdhA svAmI"nuM maMdira te ati pavitra, zaro tathA nyAyapriya rAjavI hato temane tAja mahAlathI caDhiyAtuM ajaba maMdira banaze. parANe musalamAna banAvI. khAnajahAna nAma rAkhyuM hevA (15) sIvavAnI soyanI zarUAta sau prathama bhAratamAMthI thaI. chatAM te gujarAtanI muslIma bAdazAhatane nampa nahoto, pariNAme temane bhIkha mAgavAno vakhata Avyo hato zarUAtamAM banelI seya hADakAMnI hatI. temanI pAchaLa joDI kADhelI daMtakathAo satyathI jAjA (16) zetaraMjanI ramata I. sa. 500-600mAM bhAratamAM bhAge vegaLI che. prathama zarU thaI Jain Education Intemational
Page #729
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha 751 (17) vimAnamAM TapAla laI javAnI zarUAta I. sa. 1911mAM beMglorathI thaI (18) begloranI eka junI dukAnamAMthI maLI Avela "elIsa ina vanDara lenDa' pustakanI hastapratanAM rUA. sADAtraNa hajAra upajyA hatA (19) duniyAmAM sauthI vadhAre magaphaLI bhAratamAM pAke che ane tenAM kheLamAMthI 'biskITa paNa bane che. (20) kAzmIra (bhArata)mAM eka evuM jharaNuM che ke tenAM pANIne raMga avAra navAra badalato rahe che jyAre dhaMdhukA (gujarAta)mAM Avela bhavAnI vAvanAM pANIne raMga Rtu badalAtA badale che. 104 vRkSonI viziSTatA (1) himAlaya pahADa para thatAM amUka vRkSa prakAze che ane tene prakAza dUra sudhI phelAya che. (2) uttarabhAratanA jaMgalamAM eka evI jAtanuM jhADa thAya che ke, tene aDakavAyI vIjaLIne "zaTa' lAge che. 105 bhAratamAM sau prathama (1) dezane khAtara hAthamAM gItA laIne phAMsIne mAMcaDe caDa nAra khudIrAma bejha. (11) i. sa. 1550mAM govAmAM piorTugIjha bhASAnuM sau prathama chApakhAnuM zarU thayuM. (12) sau prathama strIomAM chekaTara bananAra AnaMdIbena jevI nAmanAM bahena che. (13) mahilAomAM sau prathama ema. e. thanAra baMgALanAM caMdramukhI bejha hatA. (14) I. sa. 1846mAM bhAratIya lazkaramAM khAkhI pAkanI zarUAta thaI. (15) sau prathama kolejanAM hindI prophesara tarIke AvanAra dAdAbhAI navarojI che. (16) hAIkorTanAM berisTara bananAra prathama bhAratIya "meza caMdra benarajI" che. (17) dhArAsabhAnAM pahelA hindI pramukha viThThalabhAI paTela hatA. (18) bhAratanA pahelA hindI gavarnara janarala rAjagopAlAcArI (cakravatI rAjagopAlAcArI) hatA. (19) bhAratanA prathama rASTrapati De rAjendraprasAda hatA. (20) bhAratanAM prathama vaDApradhAna paM javAharalAla naheru hatA. (25) I sa. 1800 mAM ma. e. thI nANAM mokalavAnI zarUAta thaI (22) bhAratamAM prathama pAMca rUpiyAnI calaNa neTa I. sa. 1872 mAM chapAI. (23) I. sa. 1907 thI bhAratamAM cAMdIne badale nIkalane sIkko calaNamAM AvyuM. (24) I. sa. 1904 mAM bhAratamAM simenTa banAvavAnuM prathama sAhasa madrAsanA eka kArakhAnedAre karyuM. (25) duniyAnA tamAma dezomAM guNakarma pramANe lekava che. paNa vaTalAvAne vahema mAtra bhAratamAMja che. (26) bhAratanAM uttara pradeza, himAcala pradeza ane pUrva paM. jAbamAM badhAja vistAramAM bahu patitvanI prathA che. (27) janasara-bAvabhamAM patnI sauthI moTAbhAIne para che ane badhAja bAIonI patnI tarIke rahe che. (28) gaDhavAla jillAnAM phateha parvata nAme oLakhAtA gAmane mukhya deva duryodhana che. ane pAMDavone daMDa tarIke oLakhAve che. (2) tusaMhAra' nAmanuM pustaka chapAyuM. (3) bhAratIya pariSada vaDodarAmAM bharAI, (4) relvemAM prathama ja erakaMDIzana' e 1837mAM muMbaI ane dilhI vacce doDAvavAmAM Avyo. (5) ravivAre rajA pALavAno rivAja I. sa. 1843thI aMgrejoe zarU karyo. (6) . sa. 1864thI relvemAM TapAlane Dabo joDavAnI zarUAta thaI (7) I sa. 185ramAM prathama TapAla TikITa zarU karAvanAra siMdhanA kamiznara mi. bArTala hatA. (8) baMgALImAM prayama chApu kADhanAra kezavacaMdra sena hatA (9) bhAratamAM sau prathama akhabAra 20-1-1870mAM baMgALI gejheTa" nAmanuM zarU thayuM. (1* bhAratanAM sau prathama hindI akhabAra I. sa. 184panAM jAnyuArI mAsamAM "banArasa akhabAra"nA nAme rAjA zivaprasAdajIe zarU karyuM. (29) bhAratanI nadIomAM vadhAremAM vadhAre pANIne upayoga kAverI' nadInA pANIne thAya che. Jain Education Intemational
Page #730
--------------------------------------------------------------------------
________________ 7ra bhAratIya asmitA (30) satalaja nadI upara baMdhAyela "bhAkara te (47) dharma ane samAjamAM vyApI rahela aMdhazraddhAne lIdhe bhAratanuM sauthI UMco baMdha che. khoTA rivAjo sAme paDakAra pheMkanAra strIone samAna (31) bhAratamAM maisura rAye pitAnA nokarIAtanAM kAmanuM darajajo maLavo joIe tevI rajuAta karanAra vatamAnaaDavADiyuM pAMca divasanuM karI nAkhyuM che. patrone vANI-vAtaMtrya hakaka hovo joIe tevuM vyaktava (32) paheluM bhAratIya vimAna beMglora khAte "hindustAna batAvanAra, arvAcIna yuganA a vilAyatamAM jaI Trenara " tA. 13-8-195 nA roja banyuM. aMgrejonI nitI ritInI jhATakaNI kADhI tathA I. sa. (33) bhAratanuM saMthI poTuM ane kiMmatamAM vadhAre (lagabhaga 1828 mAM brahmasamAjanI sthApanA karI hatI. 23 karoDa rUpiyA ) tevuM "jaba " jeTa vimAna che. (48) morabI-TaMkArA (saurASTra) nAM dayAnaMda sarasvatIe Arya. je " samrATa azoka " nA nAme oLakhAya che. samAjanI sthApanA karI hatI. te AryasamAje yukta prAta ane paMjAbamAM anokhI rAjakIya jA5tti (34) bhAratamAM vIjaLI zaktino vaparAza mAthAdITha 79 ANI hatI. yunITa che. (49) I. sa. 1882mAM vAIsaroya ripananAM vakhatamAM sthAnika (35) mathurAmAM bhagavAna zrI kRSNanA maMdirane aDIne ja majIda svarAjyanI niti jAhera karI tayA lekaborDa tathA zahera AvelI che. sudharAI jevI saMsthAo bhAratamAM sthapAI. (36) AburoDa ane aMbAjImAM ArasanAM patharonI saphAI (50) I. sa. 1876 mAM surendranAtha benarajIe "I-DIana kAma karavAnA kArakhAnA che ezoziezana" nI sthApanA karI bhAratIyone thatA (37) saMbhava che ke aMbAjInA DuMgaromAMthI "sonuM' ane anyAyo nivAravAnI beza calAvI hatI. 'tAMbu' jevI kiMmatI dhAtuo maLI Avaze ! (5) vaMdemAtarama rASTragItanAM racayitA baMkimacaMdra caTTo (38) sAmAnya mANasanuM hRdaya DAbI bAju hoya che. pAdhyAyanuM "AnaMdamaTha" pustaka rAjakiya jAti paNa khAkhI jALIyA (gujarAta) nA keLI AMbAbhAI lAvavA mATe dArUgoLAnuM kAma karatuM. jIvAbhAInuM hRdaya ja NI bAju che ane zarIranI badhIja (52) pachAta ane dalitakemonA uddhAra mATe strI keLavaNI prakriyAo jamaNI bAjuthI kare che. uparokta vidhAna apAvavA mATe, jAtibheda TALavA mATe mahAdeva govida upaleTAnAM Do. cunIbhAI paTele karyuM. rAnaDee prArthanA samAja" tathA "sArvajanika sabhA" (39) kaMDalA khAte 89 karoDa ane 25 lAkha rUpiyA kharce ane dakSiNa keLavaNI maMDaLa" nI sthApanA karI hatI. taiyAra thaI rahela rasAyaNIka khAtaranuM sahakArI kArakhAnuM (53) I. sa. 1854 mAM bhAratamAM kApaDanI pahelI mIla ezIAbharamAM moTAmAM moTuM haze. sthapANI (40) mIThAnA satyAgraha vakhate karADI (gujarAta) mAM gAMdhIjI cArlsa De zikSaNa sudhAraNA mATe je sthaLe rahyA hatA te sAdI jhUMpaDI upara rU. aDhI bhAratamAM prathamavAra ahevAla lakhyo. lAkhanA kharce gAMdhI smRti maMdira banI rahyuM che. bhAratamAM prathama bAMdhakAma khAta nI (41) zrI kRSNanAM anya bAlasakhA sudAmA tathA 2.STrapitA sthApanA thaI tathA kalakattA-paMjAba mahAtmA gAMdhIjInA janma porabaMdara (saurASTra) mAM thayA vacce prathama pAke ghorI mArga bAMdhe. hatA. (54) I. sa. 1857 mAM aMgrejo sAme jambara baLo phATI (42) gavarnara janaralanI kArobArI kAunsIlamAM pahelA hindI nIkaLe. tenA senAnIo (svAtaMtrya sabhya bananAra kalakattAnA satyendraprasanna siMhA hatA. vIra)nIce mujabanAM mukhya gaNAya. (43) tA. 16-1- 1905 nA dina baMgALAnA bhAgalA paDatAM 1 bAdazAha bahAdUra zAha (dilhI). samasta baMgALAe zokadina pALyo hato. 2 nAnAsAheba pezvA aMgrejone TheTha sudhI aMdhArAmAM (4) I. sa. 1800 sudhI bhArata duniyAne eka sauthI moTo rAkhanAra mahAna musaddI. udyogapradhAna deza gaNAto. 3 ajhImulAkhAna nAnAsAhebanA mukhya sahAyaka ane (45) I. sa. 1793 mAM baMgALAmAM prathama kAyamI jamAba dhI salAhakAra dAkhala thaI. 4 maulavI. ahamadazAha- (phe jAbAdanA maulavI.) (46) I. sa. 1829 mAM sati thavAne rivAja kAyadAthI baMdha 5 tAtyApe vipatranAM mukhya senApati mAnAM eka prakhyAta senApati. Jain Education Intemational
Page #731
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRttika pa 6 lakSmIbAI cha virAMganA jhalakArI- kumArasiMdra bihAranAM derApuranAM nagIradArabaLavAnA sa MdezA mATenA sAMketika zabda hatA. "kamaLa te DI" (55) I. sa.1858 sImInI mahArANI. nirAMganA vaNI lakhIbAdanI khAsa sahAyaka ane salAhakAra. 106 ApaNAM mahA puruSo-janma ane mRtyutithi, mAsavAra jAnyuArI bhAratamAM tAjanA pratakSa amala zarU thayela, mahArANI vikaTArIbeharA bahAra pADayA. tA. 3-1-1942 bhikSu akhaDAMnadanuM avasAna tA. 12-1-1863 svAmI vivekAnaMdane janma. tA. 16 1-1901 mahAdeva goviMdarAnaDenuM avasAna. Thakakara bApAnuM avasAna. tA. 18-1- 951 tA. 23-1-1896 sumASacaMdrabejhane janma. tA. 30-1-1942 phebruArI tA. 19-2-1915 gopALakRSNa gAkhalenuM avasAna, tA. 20-2-1963 De. rAjendraprasAda nu' avasAna. tA 25-2-1886 vira ke te namadanuM avasAna. tA. 3-2-1948 pUjya araviMda dhoSanuM avasAna. mA,-eprila, ma tA. 6-3-944 pUjya kasturabA nuM avasAna. tA. 23-3-1933 bhagatasi Mhane phrAMsI, tA. 3-4-0033 IsukhristanuM avasAna. mahAtmA gAMdhIjInuM avasAna. tA 7-5-1861 ravindranAtha TAgeAratA janma. tA. -5-1966 gopAla gokhone tA. 26-5-1964 paMDita javAharalAla naherunuM avasAna. ta tA. 4-6-190 cakravatI mahArAjA havananA janma. 7-6-1539 mahArANA pratApanA janma. tA. tA. 8-6-6 32 hajarata mahamada payagaMbaranuM avasAna tA. 16-6- 925 dezaLa cittara MjanadAsanu avasAta tA. 17-6-1944 AcArya praphulacaMdra rAyanuM avasAna tA. 18-6-1858 jhAMsInI rANI lakSmIbAInuM avasAna tA. 20-6-1839 paMjAba kesarI raNajItasi MhanuM avasAna tA. 22-6-1953 zyAmaprasAda mukarajInuM avasAna tA. 25-6-1939 bALa sAhityakAra gijubhAInuM avasAna tA. 30-6-1917 dAdAbhAI navaraeNAjInuM avasAna asAI tA. 4-7-19 2 tA. 11-7-191 1 tA. 137-1855 tA. 27-7-1955 rAmanArAyaNa pAThakanuM avasAna tA. 23-1-1960 zrI kRSNa zrIdharANInuM avasAna gaDha 753 svAmI vivekAnaMdanuM avasAna baherAmajI malabArInuM avasAna cheATubhAI purANInA janma 1-8-1920 TiLakanu avasAna 4-8-845 sara phriojazAha mahetAne janma ravindranAtha TAgAranuM avasAna di. tA. tA. 7-8-194 tA. 15-8-1872 zrI aravidAyano janma tA. 18-8-1900 vizvanerI vijayAlakSmI paMDItane janma tA. 15-8-1942 mahAdevabhAi dezAInuM avasAna tA. 18-8-1945 netAjI subhASacaMdra bejha guma thayA tA 24-8-1833 vIra narmadanA janma sapTembara tA. 4-9-1825 dAdAbhAI navAjInA janma tA. 11-9-1895 saMta vineAbAbhAvene janma Ambara tA. 1-10-1869 gAMdhIjInA janma tA. 11-1 -1960 rAma maneAhara leAhiyAnuM avasAna tA. 20-10-1885 gAvadhanarAma tripAThInA janma tA. 28-10-1867 ku. bhaginI niveditAnA janma tA. 29-10-1886 svAmI dayAnaMda sarasvatInuM avasAna tA. 30-10-1875 saradAra vallabhabhAI paTelanA janma navembara 5 11-187 dezabaMdhu cittaraMjanadAsanA janma 7-11-1858 bipinacaMdra pAlanA janma tA. di. tA. 14-11-1889 javAharalAla naherunA janma tA 17-11-928 IMdIrAgAMdhIne janma tA. 30-11-1858 sara jagadIzacaMdra bejhane janma tA. 161 --1928 gApAlakRSNa gokhalenuM avasAna DIsembara tA. 3-12-1884 DaoN. rAjendraprasAdanA janma tA. 15-2-1950 saradAra vallabhabha.I paTelanuM avasAna
Page #732
--------------------------------------------------------------------------
________________ ha54 bhAratIya amitA A tame jANe che ? 107 13 tA. 14-1963nA rojathI paMcAyatI rAjyane prAraMbha yo 1 17-4-65 nA roja kaMDalA mukata vepAra vistAranuM 24 tA. 1 -5-63nA roja naheranA hAthe keyalI rIphAyanauddaghATana thayuM. rInuM zilAropaNa thayuM. 2 24-4-65 pAkistAne kacchamAM cAra sthaLe AkramaNa karyuM. 25 tA. 2-1-1965nA roja navAgAma pAse pAMca karoDa 3 2-pa-65 karachanI laDAInA do "alIbaDa nAmanA TananuM telakSetra maLI AvyuM upagraha dArA amerIkAmAM TelIvijhana para raju thayA. 26 tA. 26-1-1965 hindI bhAratanI mukhya sattAvAra 4 29-6-65 bhArata-pAkistAne kacha aMge bhASA banI karAra mAnya karyo. 108 maha purUSane maLelA upanAma 5 tA. 6-9-1965nA roja pAkistAne jAmanagara upara bombamAro karyo. nAma. upanAma 1 subhASacaMdrabojha - 6 tA. 8-9-1965nA roja pharAkA najIka nokAyuddha zarU karyuM netA 2 saradAra vallabhabhAI paTela - lekhaMDI purUSa 7 sane 1962mAM cIna ane bhAratanuM yuddha thayuM. 3 mohanadAsa gAMdhI rASTrapitA-bApu 8 tA. 19-12-1965 thI keyalI rIphAInarIno vahIvaTa 4 dAdAbhAI navarojI - hindanA dAdA bhAratIya Ijaneroe saMbhALI lI. 5 bALa gaMgAdhara TILaka - lekamAnya 9 tA. 10-10- 966 gujarAta riphAyanarI zarU thaI 6 lAlA lajapatarAya - paMjAba kesarI 10 tA. 7-9-67thI ( kelasAnI taMgIne lIdhe pazcima relve 7 ravindranAtha TAgora kavivara-gurudeva tA. 3-967 sudhI nI 200 Trene rada thaI hatI. 8 jamazedajI tAtA udyogapati 11 tA. 28-9-67nA roja gujarAta rIphAInarInuM 50 lAkha 9 javAharalAla naheru - cAcA TananuM ekama zarU thayuM. 10 kalAIva svargane ho 11 leDa ripana 12 bhAratamAM vadhAremAM vadhAre garamI karachanAM naLiyA gAme - sthAnika rAjyane ghaDavai paDe che. 12 mahArANI lakSmIbAI - 1857nA baLavAnI virAMganA 13 rAjagopAlAcArI - rAjAjI 13 kalakattA, muMbaI, madrAsa, vijhAgApaTTama ane kaMDalA bhAra 14 nAnA phaDanavIsa - marAThI rAjya staMbha tanAM mahatvanAM baMdara che. 15 phirojazAha mahetA - betAja bAdazAha 14 jagatamAM vadhAremAM vadhAre lAkha bhAratamAM utpanna thAya che. 16 khAna abdula gaphAra khAna- sarahadanA gAMdhI 15 jagatanI sauthI kiMmatI jaMgalI pedAza mahisuranuM sukhaDanuM tela che 109 A tame jANe che ? 16 bhAratamAM cAnI pedAza AsAma, dArjiliMga ane jala - 1 dara cAra varSe phebruArInA ra9 divasa hoya che. paigurImAM thAya che. 2 dara traNa varSe vadhArAne (adhika mAsa Ave che. 17 magaphaLInuM vAvetara AkhA jagatamAM vadhAremAM vadhAre 3 21 mArca tathA 22 sapTembare divasa-rAta sarakhA hoya che. bhArata kare che. 4 21 jUnane diMvasa te varSanA lAMbAmAM lAMbe divasa che. 18 1958mAM lagejamAM prathama tela maLyuM 5 21 DIsembaranA divasa te varSane TUMkAmAM TUMko divasa che. 19 1960mAM pirALanI beAnI, ekasanI jevA sikakA 110 bhAratanI rASTrIya saMpatti baMdha thayA. 20 tA 7- -196mAM viramagAma pAsenA maleja' gAmethI 1 rASTrapitA mahAtmA gAMdhIjI - 2500 varSa junI pratimAo maLI AvI. 2 rASTramAtA kasturabA 21 tA. 5-2-1960nA roja localamAM 4500 varSa junuM 3 rASTrapati - vI. vI. giri baMdara maLI AvyuM. 4 sattAsthAne - navI keMgresa zAsaka] 22 tA. 2-9-1961nA roja aMkalezvaranuM paheluM 10 Tana 5 mukhyamaMtrI - zrImati iMdirA gAMdhI tela mubaI barmAzela rIphAInarImAM mokalyuM. 6 rASTranA mahAna saMta- vinobA bhAve Jain Education Intemational
Page #733
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha 755 24 rAjya paddhati - lokazAhI 25 rASTrIya pakSI - mora 26 rASTrIya pazu - siMha 111 7 rASTriyanAda - vaMdemAtarama 8 rASTrIya poSAka - khAdI 9 rASTrIya cinha - azoka staMbha 10 ApaNuM rASTragIta - jana gaNuM mana 11 rASTrIya rAdhAnI dilhI 12 rASTrabhASA 13 rASTradhvaja - triraMgo jhaMDe 14 rASTrIya tahevAre- 15 ogaSTa tathA 26 jAnyuArI 15 rASTranuM sAcuM ghana- bALako 16 sAco dhaMdhe - khetI 17 calaNa - rUpiyA 18 rASTrIya sUra - "ArAma harAma he, jaya javAna jaya kisAna 19 mudrAlekha - satya meva jayate 20 rASTradhama - mAnavatA 21 mULabhUta siddhAMto- svataMtratA, samAnatA ane baMdhutA 22 zikSaNa - nayI tAlima 23 pragati - paMcavarSIya yojanA upasaMhAra bhAratamAM Avela himAlaya ane kutUbaminAranI uMcAI dUni yAmAM kayAMya nathI to siMdhu, gaMgA ane brahmapUtrI jevI prAcina ane pavitra nadIo paNa bhAratamAM ja vahe che. sAcA metInI bhAratane caraNe bheTa dharanAra samudra che, senAne hIrAnI khAze bhArata dharAve che. sAcuM kahIe to bhAratamAM kudarata kaLA, sauMdarya ane lAvaNya tathA bhavyatA ane teja sarjanahAre chuTA hAthe varyA che. temAM jANavA jevuM keTaluM badhuM hoya ? divasanA divaso jAya, graMthanA 2 the bharAya chatAM tene pAra pAmI na zakAya AthI huM pAmara keTaluMka saMpAdita karI zakuM? chatAM je kAMI A graMtha mATe ApyuM che. te anyatra sthaLomAMthI saMpAdita karela che. mAruM kAMI nathI. mAre te dAvo paNa nathI. aneka kSetre kAmANI sarva prathama! kAmANInuM prAthamika kArya haMmezA agraNI tarIkenuM hoya che - audyogika vikAsa, vistaraNa vividhya ane dezanI vadhatI jatI jarUriyAtonI mAMgane pahoMcI vaLavA mATe e avirata prayatnazIla che ane enA prayAsanA khAsa kSetromAM e haMmezA sarvocca sthAne hoya che. ene uddeza che audyogika sAmarthanA eka vizvasanIya pratIka nIce uttamottama vividha prakAranAM utpAdanamAM agresara rahevAno. Arsenika kopara rejha, keDamiyama para kanDakaTarsa, keDamiyama kopara rejha, hAusa sarvisa miTarsa...nona-pherasa inDasTrIyala zITsa ane sTripsa...TrAnsamIzana lAIna TAvarsa nona-pherasa syugara ane rephrijarezana Tayujha....rikaleIDa rabara...InDasTrIyala javelsa kAmANI udyoga samUha kAmANI cambarsa, 2, nikola roDa, belArDa esTeTa, muMbaI 1, bIAra aughogika sAmarthyanuM pratIka. Jain Education Intemational
Page #734
--------------------------------------------------------------------------
________________ 756 bhAratIya asmitA zubhecchA pAThave che | prabhAta TI enDa kolDrIMka hAusa prArthanA samAja gIragAMva keTanI bAjumAM, muMbaI-4 dehane dApuM rAjakumAra vardhamAna mahAvIra AtmasAdhanA mATe rAjapATa tajI cAlI nIkaLyA. na koI sAthI, na keI saMgAthI : sAva ekalA ! verAna vagaDo, bheMkAra smazAna, ekAMta agocara khUNe emane bahu game; na koI Ave, na kaI satAve ! tapa, dhyAna, mauna emanAM pyArAM sAthI. AkarAM tapamAM AnaMda mAne. dhyAnamAM emane amRta lAdhe. maunamAM mastIne anubhava maLe. bhagavAne dasa divasanA keraDA upavAsa karyA. pAraNAne divase bhikSA levA nIkaLyA eka gRhasthane tyAM AvyA. badhA jamI paravArelA. vadheluM dAjheluM anna dAsIe chobAmAM kADhI rAkheluM. bhagavAne e samabhAvathI ArogIne- dehane dAmuM ApyuM ! zrI lakSmIcaMda durlabhajIbhAi zAha muMbaInA saujanyathI Jain Education Intemational
Page #735
--------------------------------------------------------------------------
________________ "bhAratanuM pakSI jagata" zrI kapIddhabhAI mAdhavalAla mahetA Amukha : bhAratane meTo bhAga ekaMdare to uSNakaTibaMdhanA ghAsanAM bIDe mAM Ave che. A pahelAM "saurASTranI asmitA" tathA "bRhad gujarAtanI asmitA" nAmanA be sAMskRtika saMdarbha graMthamAM meM saurASTramAM TUMkAmAM bhArata tenAM 40' akSAsa tathA teTalAja 4'' rekhAMthatAM tathA gujarAtamAM thatAM pakSIo upara bahu ja vistRta nahi tevI zanI sImAmAM AbehavA nI tathA prAkRtika racanAnI daSTie taddana chatAM sAmAnya rIte je badhA pakSIone ApaNe oLakhIe chIe sUkI, sakhata baLabaLatI tathA siMdha rAjaputAnA nA retI nAM raNe te badhAM ja pakSIone A sAMskRtika saMdarbha graMthamAM samAveza laIne AsAma ane dakSiNa pazcima ghATanAM bhejavALAM sAdAya lIlAM karavAne hAIne keTalAMka pakSIo ke jenA upara A pahelAMnA jagale ane ghasI paDatAM baraphanA celAvALA tathA satata himathI graMthamAM lakhAyuM haze tenA vize TUMkamAM tathA te sivAyanA pakSIo AcchAdita rahetA adabhUta himAlayanA pradezo banelo che. eTale upara vadhAre viMgatathI lakhANa haze. prANI sRSTinI bhugoLanI dRSTie jotAM bhAratane upakhaMDa erI enTala rIjIana' tarIke oLakhAtA pRthvinA vibhAgamAM Ave che. bhAratanuM pakSI jagata' e viSaya upara lakhatA pahelAM bhAra- sagavaDatAnI khAtara bhAratanuM pakSI jagata lakhavA mATe bhAratanA tanI bhegelika daSTie keTalIka hakIkata jANavI jarUrI che. dA. ta. upakhaMDane nIce jaNAvelAM pAMca vibhAgomAM vaheMcavA mAM AvyA che. kadanI dRSTie jotAM bhAratanA upakhaMDamAM jIva vidyAnA hetuo mATe silena tathA brahmadezano paNuM samAveza karavAno che tethI (1) siMdhu-gaMgAnuM medAna bhAratanA upakhaMDamAM A be pADozI deza chatra-vighAnA (Biolo- (2) bhAratano dakSiNa tarapha dipakane vibhAga gy) hetuo mATe AvI jatAM pRthvinA gaLA upara sauthI (3) silena samRddhamAMnA eka ane vidhavidha prakAranAM " vifauna' dharAvate (4) himAlaya pahADanI taLeTIthI zarU thaIne himAlaya pahADa eka adabhUta bhaugolika vibhAga ApaNo bhAratano upakhaMDa thAya che. upara jhADa uge che tyAM sudhI vibhAga. (5) ane chelle AsAma-barmAne vibhAga. pRthvInA goLAnA hisAbe ApaNe bhArata deza uttara goLArdhamAM Avelo che. eTale bhAratane dakSiNa cheDe 8 uttara upara Avele che ane uttara ne kAzmira cheDe 37deg u sudhI pahoMce che. jyAre karkavRtta ApaNA dezanI barobara madhyamAM thaIne pasAra thAya che. pakSI-vijJAnanA abhyAsanI jarUriyAta :eTale dakSiNa bhArata Akho uSNa kaTibaMdhamAM ane uttara bhArata samazItoSNa kaTIbaMdhamAM AvelA che. paraMtu uSNa kaTIbadhathI Aje to eke eka viSaya vaijJAnika rIte samajavo jarUrI che bhArata bahu dUra na gaNAya tethI ekaMdare AkhA bhArata deza garama ja. temAM bhArata jevA khetI pradhAna dezamAM te pakSI vijJAnane deza gaNa rAka ya. abhyAsa atyaMta Avazyaka che kAraNa ke khetI ane pakSIone bahu ja nikaTa saMbaMdha che pakSIo mATe te tyAM sudhI kahevAya A uparanI hakikata jANyA pachI bhAratamAM thatAM pakSIo ke che ke ghaDIbhara kalpanA karo ke jagatamAM koI pakSI ja nathI te. prANIo upara je A page jANavuM hoya te bhAratanA jagale viSe ApaNI hAlata hota ? ApaNe badhA anAja vinA bhUkhe paNa jAvuM eTaluM ja mahatvanuM che. koI paNa dezanA jaMgalane maratA hota. AdhAra paDatA varasAda upara hAI-bhA mAM paDatA varasAda ne prakArathI bhAratanAM jaMgala vize jANI zakAya. cerApuMcha jevAM eka kALa e paNa hato ke-ApaNAthI pakSIone abhyAsa sthaLee vadhAremAM vadhAre varasAda paDavAnuM laIne bahuja ceDA vara- karAya ja nahi je leke te abhyAsa karatA te loke. keLA-vAgharI sAdavALA pradeza paNuM bhAratamAM hAI ne-bhAratanI kudaratI vanaspatimAM ke musalamAna leke karatA eTale koI uccakuLanA mAnavI mATe te paNa puSkaLa vividhatA che. eTale ke bhAratamAM sadAya lIlAM rahetAM abhyAsa karI samAjamAM ziSTa manAtuM nahi. Aje je ke temAM jaMgala paNa che ane kharAu jagale paNa che. uMcA ghAsanA bI pheraphAra thayo che. chatAM pazcimanA dezamAM A viSaya paNuM che. ane ardharaNa tathA raNa jevA pradeza paNa che. TUMkamAM upara jeTaluM jANavAnuM maLe che teTaluM ApaNe tyAM hajI 2] Jain Education Intemational
Page #736
--------------------------------------------------------------------------
________________ 758 bhAratIya asmitA thayuM nathI. bIju ApaNI vijJAnanI kolejomAM paNa A viSaya pagavALuM, IDa mukatuM uDI zakatuM pakSI kahevAya ? A vyAkhyA eTale ke Ornithology - pakSI -- vijJAna zAstra upara je ke saMpUrNa nathI chatAM tene purepurI vaijJAnika karavA mATe ApaNe bhAgye ja zikhavavAmAM Ave che. ApaNI A badhI vijJAnanI pakSI eTale uSNu lohivALuM, karaDa 2ja juvALuM, iMDA mukI zakatuM , kolejomAM Zoo-logy ne viSaya zikhavAya che. ane temAM khAsa be pAMkhovALuM, pIMchAvALuM prANI... TUMkAmAM je prANIne pIMchA te Entomology jIvaDAM zAstra ke Fish ries - matsya uchera nathI e pakSI nathI. eTale pIMchA hovAnuM lakSaNa pakSIonI zAstra ke Poultry-Breeding maraghA-batakAM uchera upara zikha. khAsa viziSTatA che. pakSI eTale be pagavALuM pIMchAvALuM prANI vavAmAM Ave che. kAraNa ke khetI vijJAnane sIdhI rIte sparzatA A tenI sauthI sahelI vyAkhyA che. zAha mRga ane kIvI pakSIo A viSaye hovAthI tenA upara vizeSa dhyAna ApavAmAM Ave che. che chatAM te uDI zakatAM nathI. che. ane temAM khAsa thI e pakSI nathI. eTale e pagavALuM pIchAvI hatI [3] svataMtra bhAranamAM jyAre Ornithology pakSIzAstra - upara zikhavavA aMgene jyAre badhIja vijJAnanI kolejomAM prabaMdha karavAmAM Avaze tyAre ja bhArata jAtanA pragatizIla gaNatA pazcima- pakSInI ekavarga tarIkenI viziSTatAo :nA dezanI haroLamAM AvI zakaze. sauthI prathama tenA lohinuuSNatAmAna je tapAsIzuM to jaNAze ke anya uSNu hivALAM AMcaLavALAM prANIo karatAM pakSIonuM uNatAmAna bhAratamAM Aje sAMbhaLavA pramANe gujarAta rAjayamAM AvelI ghaNuM ja vadhAre che ya che eTale ke je uSNatAmAne eTale ke 40' pherana sa. yunivarsiTI eka evI yunivarsiTI che ke jayAM " pakSI hITa uSNatAmAne koI prANI jIvI zake nahi tyAre pakSI mA jIve zAstra" ne Ornithology ne viya rikhavavAmAM Ave che. che. vaLI tenAM lehimAM rakataka zonuM pramANuM paNuM dhAryuM ja samRddha jyAM che. jena. sI ja eka vakhata prANI zAstra vibhAganA hoya che. tenA hadayanA dhabakArA paNa ghaNA jhaDapI hoya che tethI adhyakSa hatA. saMbhava che ke hajI paNa teo tyAM hoya. tenuM paribhramaNa eka sarakhuM jaLavAya che. A sivAya pakSIomAM bhAratamAM varasAdanI achatanA kAraNe - khetI viSayaka kRtinuM pramANa paNa ghaNuM ja vadhAre hoya che. pAka utaravo joIe teTale utarato nathI. athavA khetaromAM pAka sAro thayo hoya to kayAreka tIDanA upadravane kAraNe pAka bIla kula nAza pAme che. AvAM aneka khetImAM jarUrI evA aneka kAraNo mATe pakSIone abhyAsa e bahu jarUrI che. pakSIonAM raMgaberaMgI pIMchAM tathA tenuM madhuragItaHkhetInA viSaya sAthe A viSaya saMbaMdha dharAve che te hakIkata sarajanahAre pakSI jagatamAM nara pakSInA jeTalAM suMdara raMgaberaMgI bAjue rAkhIe to paNa pakSI abhyAsa tenA raMgaberaMgI pIMchA bhabhakAdAra pIMchAMone zaNagAra Ape che tevo zaNagAra prANI mATe, tenA madhura gIta mATe, tenI laDAI mATe, tenA dArA karAvAtA sRSTimAM bhAgyeja bIjA koIne Ape che. tevuMja saMgItanuM che kAma mATe ke kevaLa vaijJAnika hetu mATe paNa tenA abhyAsanI eTale ke narapakSIne ja kudarate gIta gAvAnI zakti ApI che. nara jarUra che. Aje dareka dezamAM havAI raste je vikAsa thaI rahyo che pakSInAM jeTalAM bhabhakadAra ne suMdara pIMchA hoya che teTalAM suMdara ne temAM pakSIzAstrane abhyAsa khAsa agatyane gaNAya che. kAraNa ke bhabhakadAra mAdA pakSI ne kudarate pachAne zaNagAra ApyuM nathI. kayuM pakSI keTalI uMcAI sudhI, kevIrIte AkAzamAM uDe che te ane gIta eTale madhura kaMThanI bakSisa te kudarate kevaLa narapakSInA badhAne samagra abhyAsa havAI uzyana zAstramAM bahuja upayogI gaLAmAM ja mukI che. manAya che. pakSIonI bIjI keTalIka vaidakIya tathA lazkarI upayogitA :tyAre pakSI kone kahevAya : je je jIvati vastu uDI zake che tene pakSI kahevA ke nahi? nA, sAmAnya rIte gIdha jevAM pakSIo jamIna upara paDelAM ne dareka jIvati uDI zakatI vastu pakSI nathI. kAraNa ke jIvaDAM uDI marI gaelAM janAvaro ne te saDIne rogacALo phelAve te pahelAMja zake che. chatAM te pakSI nathI. tyAre zuM be pAMkho jene hoya te tene gIdha pakSInI jamAta sApha karI nAkhe che. A rIte badhAMne pakSI kahezuM ? nA, te paNa sAcuM nathI. kAraNa ke pakSIo sudhArAInuM kAma paNa kare che. suvAvaDI bAIne je suvAraNa cAmAciDIyAne pAMkho hoya che. jIvaDAMne paNa pAMkho hoya che. chatAM thayo hoya tene vile-nAmanuM je pakSI thAya che tene rasa athavA temAMnuM koI pakSI nathI. to zuM je kAI jIvatI vastu IMDA mukI zera pAvAmAM Ave te suvA roga maTe che. saMdeza vAhaka pakSItene pakSI kahevAya ? nA A paNa kharUM nathI. kAraNa ke sApa- emAM kerIara pIjIana tarIke jANItAM kubutarone laDAIne samamagara kAkaDA vagere IDa muke che chatAM te pahelI nathI. te zuM be yamAM ThIkaThIka upaga karavAmAM Ave che. eka dezamAMne roga bIjA Jain Education Intemational
Page #737
--------------------------------------------------------------------------
________________ vidha dezamAM sahelAIthI phelAvavAmAM paNa A pakSIe ja javAbadAra manAya che. tethI tene te rItanA abhyAsa paNa karAya che. pakSInu prathama pAlana ayavA mAnava jAte prathama kayuM pakSI pALyu ho : A taMtra ne cokkasa karI zakAya nihai ke madhye kayuM pakSI prathama pALeluM tathA teNe kayArathI pakSI pALavAnuM zarU karyuM haze. chatAM teNe nIcenA kArA mATe pakSIo pALavAnuM zarU rkyu haro. dA. ta. pApApugamAM manuSya potAnA zikAra paththaranA DhaciyArI karatA hatA tyAra pachI peAtAnA khorAka meLavavAmAM pakSIonI madadathI anya prANI ke pakSInA zikAra karAvI. te rIte potAnA khArAka meLavavA ke pachI Birds of Par dise jevAM addabhUta raMgaberaMgI pI chAvALA pakSIonAM pIMchAne AbhuSaNa mATe upayogamAM levA pALavAnuM za kayuM" ya ke pachI tenAM madhura gIta-bhAtamAM sagIta mATe ke pachI te manuSya jevI khelI khelIzake te tenA trA bhI avAjenu Arbehuba anukaraNa karI zake te mATe ke pachI pakSIone sAmasAmA laDAi laDAvavAnA zokha mATe ke game te kAraNa mATe mAnavajAte paNIone pALavAnuM zarU karyuM che. eTale tA. kharuM ghaNAM kharAM moDhAM caherAmAM -gADatA DAya che tyAM jIvatAM pakSIone rAkhavAmAM Ave che. pakSIzAstra ane tenuM vargIkaraNa : - vaijJAnikoe samagra sRSTinA be vibhAgA karyAM che. eka vibhAga eTale sajIva-cetanavALI sRSTi ane bIje vibhAga eTale jaDa-cetana vinAnI .i temAM cetanAmAM suSTine vaijJAniko sa-va STi kahe che. jene anom Animal Kingdom prANIjagata kahe che. A prANi jagatane nIce pramAAMdhavAnI huM me thI egaDha ya che ane varSARtu darmiyAna vibhAgomAM huMcyuM che?-- damAM pArevA karatAM saheja moTuM - mAya kALa mAthA bhAganA raMga eza gre bAkInA bhAga, garadana ane chAtInA rAkhADI te sivAya badhA bhAga kALA A kAgaDAne dezI kAgaDA zu kahA che. A po para paranuM bahuja naNInu paNI che. bhAratamAM ThaMDI jagyAe A kAgaDA thAya che. A pakSInI mALA mALA dhaNuMkharUM, cArathI cha AchA bhurA raMgathI lIlAza paDatA raMganA IMDA muke che. sAmAnya rIte teo jhADamAM mALeA bAMdhe che. parantu tAranA thAMbhalA upara paNa tenA mALA najare paDe e avAbhAvika nathI. kAgaDhALA mALA bAMdhavA mATe karIja vastuonA upayAga mure che. rIte paNa sAmAnya jhaDanAM kayAreka tIrakhAMnA mALe bAMdhe che veba lekhaDanA jADA nAnA saLIyAnA banAve che. nara tathA mAdA banne mALA bAMdhavAnI; IMDAne sevavAnI tathA baccAne ucheravAnI kAmagIrI kare che. pakSI mAtrane potAnI khuddheyI chetarI jAtA A kAgaDA kudaratanI evI kai karAmata haze ke te kAyalathI apasya chetarAI jAya che. kAgaDAnI AMkha mATe e noMdhavuM pharI che ke keTalAka lekA kAgaDAnI AMkhane eka ja DALeA hoya che tevu mAne che. paraMtu mA kti bhArI che. kAgaDAne banne AMkhomAM judA judA ja hoya che. nAve ke ekA ane madhyamAM kuve che. jagata Animal Kingdom 2000 Phylum Class Sub-Class Order - samudAya za vaMza zAkhA vaga Sub-Order varga -zAkhA Group - yuk Tribe gaNu Section vibhAgamAM Family - kuLa Sub-Family - kuLa zAkhA Genus gAtra Species jAti-yeAnI - 749 A uparanuM vargIkaraNa jaitAM vaijJAniko e paNaene uSNa bAdIvALAM karA rAju dharAvanAra prANI samudAya ( Phylum-mAM e Css') Avs mAM mukayAM che. paNa vazanI be zAkhAo eka zAkhA te prAgavayasa Archaeornithes ArkiorniyIsa zAkhA che. Aje A zAkhAnA pakSIe nAza pAmyA che. bIjI zAkhA te arvAMgayasa Neornithes nienithIsa zAkhA che. A zAkhAmAM pAchA be vibhAga mAM paDelA vibhaga purANa hatuM Paleoognanth * pelIenAthI vibhAga che ke jemAM zAhamRga, kavi, evu vagere pAMkha vinAnA pama gyA che, jemAMnAM bhAratamAM thatAM nathI. bIjo vibhAga Neognanthe arvAMga hatu nAmanA che. te vibhAgane bIjA paMdara Order vargomAM vaheMcI nAkha vAmAM AvyA che. ahi' Apaze evAM pazcimene paricaya karazu je sAmAnya rIte daza vera ke gAmamAM jovAmAM AvatAM bhAratamAM kAgaDA tarIke oLakhAtAM be pakSIe che. (1) kASThA ane (2) gIranArI kAgaDI ya 1 :-- kAgaDA tene aMgrejImAM The House Crow kahe che. tenuM vaijJAnika nAma . Crvus plendens splendes Vieillot bhAratamAM koDA kainAlaja eka evu zahera che ke jyAM A kAgaDAnI thatI nathI. khetu au DI, beInabrIja becara jaNAve che.
Page #738
--------------------------------------------------------------------------
________________ 760 bhAratIya aramitA ochIkha: 2. gIranArI kAgaDe : 4. Tit bhAratamAM traNa jAtanAM Tit thAya che. The grey Tit, 341 3131312 249Hi The Indian Jungle Crow Yellow-Che.ked Tit 347 kahe che. tenuM vaijJAnika nAma che Corvus macrorhynchus. White-Winged Black Tit Culminatus Skyes-tenuM kada sAmAnya kAgaDA karatAM moTuM Grey Tiaa A pakSIne gujarAtImAM rAma cakala kahe che. tenuM ? vaijJAnika nAma che. Parus maior Sinnaeus. kada ApaNI A kAgaDAne samagra bhAga kALA-cAMca majabuta ane saheja vaLAMka vALI AMkhe ne paga kALAza paDatA. nara tathA mAdA cakalI jeTaluM. ane eka sarakhAM A jAtanA kAgaDAo bhAratanA ghaNAkharA bhAgamAM dekhAya che. jyAM dekhAya che tyAM A kAgaDAo sthAnika che. chatAM navAInI vAta che ke saurASTranA uttara-pUrvIya bhAga eTale mAthAno raMga kALe ane gAla pAse spaSTa dekhAtAM geLa dhAbAM dhrAMgadhrA pAse A jAtanA kapaDA e bahu ja ochA lagabhaga nIhaja uparanA bhAga rAkhaDI sAthe AchA sapheda. nIcenA bhAga sapheda tathA dekhAya che ema zrI dharmakumArasiMhajI lakhe che A kAgaDAnI gabha upalI chAtInA madhya bhAgamAMthI zarU thato pahoLI kALe paTTo nIcenA vAna Rg RyuAravi rIre thaI na ma athavA junamA purI thAya piTa sudhI, cAMca ane paga kALAM A pakSI jhADanI eka DALI che. teo jhADanA be lAkaDAM upara ghaNI uMcI jagyAe tayA na uparathI bIjI ghI upara adhIra thaI ne uta_jovA maLe che. joI zakAya tevI jagyAe, ghaTAvALA jhADamAM kana, cIyara ke vALa nara-mAdA bane eka sarakhAM A pakSI jaMgalavALA pradezamAM hoya pAtharIne mALA bAMdhe che, I cAra thI pAMcane bhurA lIlA raMganA che. paraMtu kayAreka jaMgala pAsenA bagIcAmAM paNa Ave che. A chAMTaNavALAM hoya che. koI koIe A gIranArI kAgaDAnA mALAmAM rAmacakalI pakSI tarIke ghaNuM nAnuM che. chatAM ghaNuM AkarSaka hoya che. paNa keyalanAM IMDAM joyAM che. khorAkamAM-pheMkI devA jevAM kacarAne TUMkAmAM evA badhAja raddI kacarAno nAnAM pakSIone tathA tenAM phelAvo - IDane paNa khorAka che ekaMdare A pakSI ghAyuM ja nukazAna karatA che. A pakSI pazcima, madhya ane dipakalpIya bhAratanAM jaMgala vALA bhAgamAM jovAmAM Ave che. mALo bAMdhavAnI Rtu junathI 3 kherakhaTTo-khakheDe - ogasTa mahine hoya che. A pakSI pitAnAM IMDA ghaNuMA pakSIne aMgrejImAM The Tree Pie kahe che. jenuM kharUM varSARtumAM muke che. IDe raMge sapheda lAlAza paDatA-tapavaijJAnika nAma Crysirina Vagabunad Latham che khIrIyA raMganAM chAMTaNAvALA-mALA acuka koI jhADanA pAlANumAM AnuM kada menAnA kada jeTaluM ane puMchaDI bAraIca lAMbI DALI ke lAkaDAnA DuM ThAnA pAlANamA muka ke hoya che. A kherakhaTTAne ochAkho sahelo che. kAraNa ke te Dane tenI IyaLo che. A pakSI khUba ja capaLa ne taravarIyuM che. mAthe tapakhIrIyA raMganuM - kALuM - sapheda raMgavALa ane upayogI pakSI tarIke jaNAya che. Rufous ? Cinnamon Brown 2010 eta 33 5 The Yellow-Cheeked Iit. kALo raMga pAMkha kALI - cAMca TUMkI majabuta ane jarAka vAMkI AMkho brAunathI ratAza paDatI brAuna - page kALAza paDatA A pakSIne gujarAtImAM pILI TIlI rAmacakalI kahe che. brAuna A kherakhaTTo bhAratamAM badhI jagyAe dekhAya che. jayAM tenuM vaijJAnika nAma Parus Zanthogenys Vigors che. kadamAM dekhAya che tyAM sthAnika pakSI che. zrI salImaalInA jaNAvavA A pakSI cakalI jevuM che. A pakSI tenI spaSTa tarI AvatI pramANe kacchamAM A pakSI nathI. mAcathI jalAI mAsa sudhI A kALI kalagI, pILA gAle ane chAtinAM bane paDakhAM pILAM ane pakSIne garbhAdhAna kALa hoya che. mALe sAmAnya rIte kAMTAvALA AMkhethI-garadana sudhInI pILI lIM'TIthI turata ja oLakhAI jAya ke kAMTA vinAnA jhADanA pheka (Fork -mAM ) mAM sAMThIone che. kALI-lIlAza paDatI chAtI-madhyamAMthI nIkaLatI kALI lITIbanAve che. IDA - bethI traNa muke che. sAmAnya rIte kherakhaTTo vAthI. naramAdA sarakhAM raMganA DuM ga La, jagalavALA pradezamAM A jaMgalamAM mALA bAMdhe che. A pakSIone bArIka jIvaDAM ane pakSI dekhAya che. A pakSIo joDImAM ke TeLAmAM. IMDAne e sivAya navAM ja IMDAmAMthI bahAra nIkaLelAM baccAM paNa asvastha uDatAM dekhAya che. bhAratamAM A pakSInI traNa jAto che. mArIne khAI jAya che. A pakSI baccAM ApatAM pakSIo mATe mALA jaMgalavALA pradezamAM ke mAnava vasavATavALA pradezanI zAparUpa manAya che. khAsa karIne nAnI jAtanAM pakSIo mATe najIkamAM bAMdhe che. mALA jhADanI bakhola ke divAlanA palANamAM puMgarA ( Pungaria ) Butea monosperma nA phUlane rasa ke makAnanA chAparAne pilANamAM bAMdhe che. eprIlathI sapTembara A pakSIone khUba ja pasaMda che. ane papaiyAnA vAvetarane nukazAna sudhImAM mALo bAMdhe che. IDe cArathI cha caLakATa vinAnA sapheda karatA manAya che. athavA gulAbI jhAyavALA sapheda raMganA muke che. bane nara tathA Jain Education Intemational
Page #739
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha ha61 mAdA mALo bAMdhavA IDAne sevavA tathA baccAMne ucheravAnA kAmamAM mALAnuM sthaLa gotavAmAM muzkelI paDatI nathI eTale ke tarataja jaDI bhAga letA jaNAya che. ghaNuM kharUM A pakSInAM IDa gre TITane maLatAM AvavAmAM madada kare che. hoya che. laleDAM 6 White Wioged Black Tit : A pakSIne gujarAtImAM kAbarI rAmacakalI kahe che. tene vaitA- 9, bhAratamAM sAta jAtanAM laleDAM thAya che. jemAM ApaNe niko Parus nuchalis verdon kahe che. kadamAM cakalI jeva. prathama laIe The Jungle-Babbler AnuM gujarAtI nAma che TITa tarIke oLakhAtAM pakSIomAM A khAsa jAtanuM rITa che. vana laleDuM. ane zAstrIya nAma che. Turdoides Somerviller pIMchAM kAbarA cINAM ane jayAre uDatuM hoya che tyAre pAMkho (Svkes) kada manA jevaDuM. raMga dhULIyA badAmI ane jarA vadhAre uparanA sapheda paTAthI khAsa oLakhAya che. ane puchaDInA bahAranI lAMbI pUMchaDI jAze evI lAge ke lelAMnA zarIramAM jarA DhIlI rIte pUchaDInA sapheda raMgathI turataja eALakhAya jAya che. te AchA- mAlA lAga A pakSIo hamezA sAta ke dezanI saMkhyAmAM pAtaLA jaMgalamAM dekhAya che. jyAM dekhAya che tyAM sthAnika che. mALe dekhAya che ethItA ene ghaNuM sAta bhAI ke sAta sAmAnya rIte varSARtumAM pilANamAM ke jhADanI bakhelamAM bAMdhe bena tarIke oLakhe che. A pakSInA nara mAdA eka sarakhA che,garbhAdhAnakALa comAsuM che. raMga hoya che. phelAvo AkhA bhArata ane AsAmamAM ane lagabhaga 5000 phITanI uMcAI sudhI dekhAya. sAmAnya rIte zahera 7 The Chesnut bellied Nuthatch: ke gAmaDAnA bahAranA bhAgamAM jhADanA jhuMDa bagIcAmAM, gIca jhADo vALA kaMpAuDamAM athavA jaMgalamAM dekhAya che. lagabhaga jhADanA A pakSIne gujarAtImAM kaththAI paTa jhADa-cADa kahe che. tenuM nIce paDelAM pAMdaDAomAMthI jIvAta viNI viNIne khAtAM jamIna zAstrIya nAma Sitla europala Linnalus che. kadamAM cakalIthI upara ja Akho divasa jovAmAM Ave che. A pakSIomAM je nAnuM che. A pakSI jhADanA thaDane athavA jhADanI DALIone eTaluM bhAIcAro jovA maLe che tevo bIjA pakSIomAM nathI hotA. A hovAthI turata oLakhAya athavA to pleTIyA bhurA -- uparanA pakSInI eka jAta tarIke eka khAsIyata e che ke aMdara aMdara bhAganAM raMgothI ane nIcenA chAtInA gherA - cesanaTa (badAmI) khUba laDatAM jaNAya paNa jyAre samagra jAta upara kaI bahArane raMgathI oLakhAya che. A pakSI bahuja zaramALa che. tethI jhADanI bhaya jevA ke bilADI ke zikArI pakSIne jaNAya tyAre badhA eka DALa ke thaDanI pachavADe chupAI jAya che. A pakSI khIsakolInI thai sAmano karavA taiyAra thaI jAya che teono kherAka sAmAnya jema bAjumAM cAle che ane lakakaDa khAdanI mAphaka khorAka khAtI rIte karoLIyA, vAMdA ane bIjA jIvaDAMne hoya che. pIpaLAnI vakhate jhADa upara cAMca paNa pachADe che. khorAka sAmAnya rIte pipaDI ane uMbarAnA phaLo ane kyAreka dANe paNa khAvAmAM jIvaDAM, zIMga ane bIyAMne che. jhaTakAthI jhADa upara caDhatuM dekhAya pasaMda kare che. A pakSIone Coral ane silk Cotton ane vaLavaLIyA AkAramAM eka paga AgaLa rAkhIne jhADanA Theka jhADanA phalene rasa khUba ja pasaMda che ane tethI eka jhADa upanIcenA bhAga sudhI Ave ne pAchuM teja rIte upara caDhI jAya che. rayI puMkesara ne bIjA jhADanA strIkesara sAthe saMga karAvavAmAM A pakSI bhAratamAM ghaNI jagyAe dekhAya che. kacchamAM nathI dekhAtAM bahu ja upayogI che. koI cokkasa garbhAdhAna kALa A pakSIo rIthI jana sudhImAM tene garbhAdhAna kALa hoya che. jhADanA mATe hAlo nathI eTale varSa daramiyAna game tyAre baccAM Ape che. kANa ke pilANamAM mALo bAMdhe che. mALAmAM gArAnuM - paDe mALo pyAlA ghATana, sAMThIone, mULIyAM ane ghAsane jamInathI copaDe che. IDa be thI cha sudhI muke che sada ane rAtA chATaNI ATha ke dasa kaTa ucepAMdaDAthI DhaMkAelA jhADanA be lAkaDAmAM vALAM. bAMdhe che. cArathI traNa iMDA muke che. tene raMga ghaNeja TaIkavAIjha bhUrA raMgane hoya che. bane nara mAdA mALA bAMdhavAnI, iMDAne 8. Velvet - Fvonted Nuthatch zevavAnI ne tene ucherI moTAM karavAnI kAmagIrI kare che. The A pakSInuM gujarAtI nAma makhamalI jhADa-cADa che. vaijJAnika Common Hawk cuckoo bapaiyo tathA The Pied nAma Sitta Frontalis Swainson che, kadamAM cakalI karatAM nAnuM crested Cuckoo motIDe. A baMne pakSIo A lelAMnA A pakSI tenI kerI cAMca, kALuM kapALa ane......Lores ane mALAmAM potAnAM IMDA muko Ave che. ane e rIte pitAnI uparano bhAga jAMbuDIyo bhuro. ane nIcene bhAga Acho lavaMDara tamAma javAbadArI A pakSIo upara choDI de che. kudaratanI A raMgane nara pakSIne AMkha AgaLathI eka kALI paTTI garadana sudhI khUbIja nahi to zuM. jatI hoya che. bhAratamAM ghaNI jagyAe dekhAya che. phebruArI thI juna enI garbhAdhAnanI Rtu. mA ekAda kANAmAM bAMdhe che. 10 tyAra pachI bIju leluM te The Common Babbler cArathI pAMca sapheda iMDA muke che jemAM ratAza paData. badAmI raMganA che. jene Apa gujarAtImAM zeraDInA nAmathI oLakhIe chIe. athavA jo buDIyA raMganA. nara pI pitAnI adhIrAIne kAraNe tenA tenuM zAstrIya nAma Curdoices Cludut.C..d:ra Dumont Jain Education Intemational
Page #740
--------------------------------------------------------------------------
________________ 762 bhAratIya asmitA che. kadamAM bulabula jeTaluM paratuM jarA vadhAre lAMbI puMchaDIvALuM. TekarIo vALA pradezamAM vasanArUM che. AsAma, barmA raMga dhULIo badAmI, uparanAM pIMchA jarA vadhAre gherA lIMTAvALAM ane sIlenamAM paNa kharUM. A laleDuM nIcA kAMTAvALA choDavA, ane lAMbI DhIlI selAM jevI lAgatI pUchaDI AkhA bhAranamAM ghAMsanA jaMgalomAM sAmAnya rIte jaNAya che. vizeSa karIne jyAM. A pakSI dekhAya che. paraMtu bama, AsAma ne silenamAM nathI. khaDabacaDuM ne uMcu ghAMsa jyAM ugatuM hoya tyAM vasavATa pasaMda kare A pakSIo tenI sevAmAM jarA vadhAre paDatAM DhIcusta lAge che. sAmAnya che. cArathI pAMcane ToLAmAM rahe che. A laleDAM ne nara garbhAdhAna rIte sadAya lIlA rahetAM jaMgalamAM teo vasatAM nathI paNa khule kALanA samaye choDavAnI uMcI Toce athavA khaDanA gucchA upara sUkA pradeza pasaMda kare che. teo jhAjhuM uDI zakAtAM nathI besI madhura gIta relAve che, A pakSIo paNuM zaramALa che. teonI paNa potAnA page upara vadhAre madAra rAkhe che. teo ne khorAka uDAna nabaLA, AMcakAvALI ane aMte vALavALI hoya che. khorAka uparanA lelAnA kherAka mujaba garbhAdhAnakALa paNa upara jaNAvelAM bIjA laleDAnA je korala ane zemaLAnA phUle no rasa khUba lelAM jevo chatAM mArcathI julAI sudhImAM mALo bAMdhe mALe bhAve junathI sapTembara sudhImAM mALe bAMdhe ma La uMDe, cekho cokhe, ghAsane bole, pyAlAnA ghATane ane pAtaLAM mULIyAM khaDabacaDA ghAsane pyAlA ghATane hAya che. jenI bahAranI bAjuethI mukIne banAvela hoya che. temAM traNa thI cAra ToIjha raMganA karoLInA jALAMthI suMvALI vastuothI cAMTADele hoya che. cArathI suMdara iMDA muke che. bane naramAdA IDA sevavAnI kAmagIrI kare che. pAMca, pILAza paDatA sapheda raMganA jemAM jAMbuDIyA-badAmI raMganA chAMTaNA hoya che. naramAdA baMne mALe bAMdhavAnI tayAM baccAMnA 11. tyAra pachI Apo laIe The Deccan Scienitor ucheravAnI kAmagIrI kare che. Babbler A laleDAne gujarAtImAM vApI laleDAM kahe che. tenuM 2012114 1173 Pomat rhinus Schisticeps horo- 14. tyAra pachI grey-Babbler tenuM gujarAtI nAma laleDuM fieldi (Sykes) kadamAM bulabula ane menA vaccenuM, ghero badAmI zAstrIya nAma che. Turnoides malcolm (Sykes)kada menA raMga gaLuM ne chAtI sapheda raMganA, spaSTa tarI AvatI AMkha pAse jevaDuM dhULIye rAkhoDI raMga, saphedAi vALI, rAkhoDI raMganI jarAM sapheda bhamara, dAtaraDA jevI vAMkI vaLelI pILAraMganI aNIyALI lAMbI pUMchaDI. nIcene peTane bhAga kailA sapheda raMgane. cAMca pILAza cAMca. A paNa ToLAmAM rahenAruM che. naramAdA banI sarakhAM dipa paDatA raMganI- paNa cheDe bhurArI paDatI ane saphedathI pILI. page AchA katpI bhAratathI vidhyapravatothI trAvaNakora kocInamAM teno phelAvo che. pILAthI gulAbI pILA raMganA sAmAnya rIte pAMcathI bAranI saMkhyAmAM A pakSI gADha jaMgalamAM vasanArUM che khAsa karIne dekhAya che. vasavATa. sukA vanapraderA, khuhelAM medAna ke bagIcAmAM jayAM bhAMgI tuTI TekarIo hoya tyAM khorAka jIvaDAM vagere dekhAya che. A laleDAM bahuja sAmAnya ane badhI jagyAe dekhAya keTalIkavAra lIlathI chavAyelI eka DALIethI bIjI upara barAkanI che. teonA le le le nA eka dhArA satata avAjathI paricita zodhamAM kudatAM hoya che. teonI uDAna bIjA laleDAMnI che nara ane mAdA eka sarakhAM. kherAka nIce paDelAM sukAM pAMdaDA jema nabaLA ane lAMbA aMtara sudhI jaI na zake tevI ke nIce ugelI vanaspatimAM rahelAM jhINI jIvAta ke jIvaDAMne hoya hoya che. sAmAnya rIte A pakSIo bahu zaramALa ane jhA che. garbhAdhAnakALa mArcathI navembara sudhI. na dekhAI javAya tevA svabhAvanA hoya che. tenI garbhAdhAna Rtu DIsembarathI me sudhI hoya che. mALA ghumaTanA AkAra jevo 149 0 24193 Bombay Quaker Babbler ghAsa, zevALa, muLIyAM ne pAMdaDAMthI pAtharelo hoya che traNathI - A laleDAnuM gujarAtI nAma sITI mAra le che. enuM zAstrIya cAra sapheda raMganA pAtaLAM keTalAvALAM ane ardha pAradarzaka hoya 140. Alcippe polocephala brucei ( Horne) 46 che. mALA bAMdhavAnI tathA baccAM ucheravAnI kAmagIrI ane bulabula jevaDuM. naramAdA kare che. oLakhaH- badAmI raMga, AMkhe page badAmI raMganA cAMca gherI badAmI raMganI nAnAM cha thI sAtanAM meLAmAM dekhAya tenI 12, tyAra pachI The Rufous bellied Bubbler laIe. AnuM gujarAtImAM karamadI laleDuM kahe che. zrI dharmakumAra belI sITI hovAthI temane sITImAra lelAM kahe che, phelA bhArasiMhajI A laleDAMne aMgrejImAM White Throated Babbler tamAM ghaNI jagyAe - garbhAdhAna kALa jAnyuArIthI jUna A pakSI aMgenI viziSTa noMdha zrI TuarTa bekare potAnA Fauna kahe che. tenuM zAstrIya nAma che Dumetia hyperythra of British India - Birds volyuma pahelAmAM ApI che te (Franklin) A pakSInI bIjI koI khAsa viziSTatA nathI. vAMcavA jevI che. lagabhaga samagra bhAratamAM sthAnika pakSI che. 13, tyAra pachI laIe The Yellow-Eyed Babbler bhAratamAM traNa jAtanAM biMgA - nAnA pilakanI jAte thAya tene gujarAtImAM bhAratanuM pILI AMkhovALuM bhale kahe.' vAmAM Ave che. tenuM zAthIya nAma che, Chrysomna Sinensis 16 The Common Iora . A pakSInuM aMgrejI nAma (Gmelin) A pakSI khAsa bhAratanAja pradezamAM, medAnamAM ane nIcI AyarA che. tene ApaNe gujarAtImAM nAne pilaka kahIe chIe. Jain Education Intemational
Page #741
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMya pahoLa karIe Cover jenuM bIjuM nAma che zabIngA tenuM zAstrItra nAma che. Aegi- 19 harevA... harevA tarIke oLakhAtAM be jAtanAM pakSIo thiatiphia Linnaeus A pakSInuM kada cakalI jevaDuM. nara bhAratamAM thAya che. The Gold Fronted Chloropsis pakSI ghaNuM ja khUba surata hoya che. caLakATavALo pILo raMga ane athavA Green Bulbul A jAtanA hovAne ApaNe heravA mAthe kALI TopI. pachavADe ane nIcenA bhAge sonerI pILA tathA kahIe chIe tenuM zAstrIya nAma che. Chloropsis Auritrous kALA raMganA pu chaDI kALI cheDe sapheda ke pILI TapakAMvALI pAMkhe Temminek kada bulabula jevaDuM. raMgamAM AkhuM zarIra ane kALI Wing Covers-vIMga kAvaTasa upara be sapheda paTA. puMchaDI pAMdaDAnA lIlA raMganuM bhAla pradeza kesarIyA - pILA - AMkhathI dUma sudhI senerI pILA raMga je ziyALAmAM lIlA pILA Malar Region jAMbuDI sAthe pahoLI kALI kinArI bhuro thaI jAya che ane mAyAnI kALI TopI bIlakula adRzya thaI jAya TapakAM Lisser Wing Coverts upara cAMca kALI ane jarA che. ane pAM badAmI thaI jAya che. cAMca rAkhoDI raMgathI kALAza vaLelI aMgrejImAM golDa kaMTeDa kalorosIsa athavA grIna bulabula paDatI paga kALA ane narapakSIne avAja bahu ja madhura mIThe paNa kahe che. bhAratanA jaMgalomAM tathA dakSiNa gujarAtamAM thAya che. hoya che. A pakSIono vasavATa jhADonI ghaTAmAM athavA skraba kacchamAM nathI dekhAtA. baccAM ApavAnI Rtu eprilathI sapTembara jaMgalamAM hoya che eprIla-me mahinAmAM sthaLAMtara karIne A joDImAM athavA ATha - sAtanI ToLImAM rahe che A haravA ne okaTobara mahinAmAM bIjA bhAgamAM cAlyA jAya. A nAnA bIjAM pakSIonI bolI bolavAmAM tenuM anukaraNa karavAmAM pilakanI saMvanana vakhatanI uDAna bahu ja rasaprada hoya che. bhAratamAM ghaNAja haziyAra hoya che. me thI ogasTa temanI mALo bAMdhavAnI lagabhaga badhe dekhAya che. Ama to A pakSI sthAnika che ane Rtu. mALe DhIlo-pyAlA ghATano zevALa, kumaLA mULIyA, sthAnika sthaLAMtarI che. methI okaTobara tenI gabhadhAna kALanI Rtu nAnI velA vagerenA bana mALe pyAlA dhANano khubaja suMdara rIte ApanI lALa sAthe 5DatA gulAbI raMganA IMDA muke che. ke be lAkaDAmAM jANe sImenTa karIne cUMTADela na hoya tevuM lAge che. je je pakSI AvA pyAlA ghATanA mALAo banAve che. temAM 20 Jerdon's Cloropsis-A pakSInuM gujarAtI nAma che zAbi gAne mALo ati suMdara mALa jovAmAM Ave che. khAsa jaDeninA haravA. tenuM zAstrIya nAma che Chloropsis jerdoni karIne A pakSI tenA mALe goraDa je kAMTAvALuM jhADa che. Acacia (Blyth) kada bulabula jevaDuM A hare sonerI mAyAne harevA Senegal tenA upara bAMdhe che. je jhADanI chAla sapheda raMganI karatAM raMgamAM jude che kAraNa ke tene kapALamAM senerI nAraMgI hoya che. Herma harmA bAvaLa upara paNa mALe bAMdhe che. raMga hoto nathI ane cakatI jAMbuDIyA bhurA raMganI mucha jevI Acacia leucophloea te traNa IMDA krIma raMganA jemAM ratAza be lITIo hoya che. haDapacIne gaLuM kALuM mAdAne gaLuM jhAMkhuM paDatAM chAMTaNAM hoya che ane nara mAdA badhAmAM bhAga le che. bhurUM hoya che. vasavATa gaMgAnuM medAna, dakSiNa bhAratane dipaka9pI bhAga ane salona, AsAma, barmAmAM dekhAtA nathI. A harevA 17 Central Indian lora gujarAtI nAma madhya bhAratI golDa kreTeDa harevA karatAM koI khAsa judo nathI. harevA bIjA zabiMga zAstrIya nAma Aegithina tiphia humel - pakSIonI bolI bolavAnuM anukaraNa karavAmAM cAlAka hoya che. Stuart Baker kada cakalI jevaDuM oLakha sAmAnya zebiMga bhAratamAM badhe dekhAya che. kacchamAM nathI. eprilathI ogasTa temanI karatAM upara bhAga jarA vadhAre eka sarakhA kALA raMgane ane garbhAdhAnakALanI Rtu hoya che. mALe galDa reDa karavA jevAja tenI vizeSa oLakha nara pakSInI puchaDI tadana kALI hoya tenAthI paraMtu IDA beja muke traNa te bhAgyeja hoya ane dekhAvamAM ghaNuM oLakhAI jAya tenI bolI paNa uparanA nAnA palaka karatAM judA hoya che. vadhAre madhurIne mIThI hela che. A pakSIne vasavATa jaMgalavALA bhAgomAM ekalA athavA joDImAM rahe che. garbhAdhAna kALamAM madhu -: bulabule :rI sITI pADato saMbhaLAya bhAratamAM laga maga ghaNe ThekANe dekhAya 21. bhAratamAM cAra jAtanAM bulabule che. (1) The Red Vented Bulbul. 18 Marshall's lora - A pakSIne mArzalane zebiMgo (2) The White-Cheeked Bulbul 24491 white kahe che. tenuM zAstrIya nAma che - Aegithina nigrolutea Eared Bulbul (zrI bApA sAhebane) Marshall kada cakalI jevaDuM zebiMga karatAM tadana judu tarI (3) Red-whiskerid Bulbul ane chelle Ave che Ave che. khAsa to tenAM bayAna kheMce tevAM AMkhanA kALAM ne (4) The white-browed Bulbul sapheda pIMchAthI ane pu chaDIne cheDe sapheda TIpakI hovAthI oLakhAI (1) The Red-Vented Bulbul 2412 LIGE HA! jAya che. A pakSInA narane raMga chAtIthI tathA mAyAthI pITha bulabula athavA sAmAnya bulabula kahe che. A bulabulanI puMchaDI sudhI pILA hoya che. A pakSIone vasavATa DesIDayuasa jaga- nIceno dumane bhAga lAla hovAthI tene lAladUmane athavA mAtra lemAM ane bagIcAmAM bulabula kahe che. mAyAne bhAga kALa-saheja kalagI vALe dekhAya. Jain Education Intemational For Private & Personal use only
Page #742
--------------------------------------------------------------------------
________________ 764 bhArata ya asmitA badAmI chAMTaNA hoya tevAM zAstrIya nAma che Pycnonotu. hA paData. mAthuM tathA bhAratamAM badhI jagAe dekhAya che. A pakSIne bagIcAnuM pakSI IMDAne seve che be thI traNa vakhata IMDA mUke che. kAraNa ke IMDAnI gAvI zakAya kharUM. sAmAnya rIte joDImAM dekhAya che. khorAkamAM tathA baccAMone nAza A jAtamAM jarA vadhAre Ave che tethI. jIvaDAM ane nAnAM phaLono. garbhAdhAnakALa sAmAnya rIte phebruArIthI okaTobara. mALA pyAlA ghATane. jemAM kumaLA muLIyAM 24 The White Browed Bulbul. mukIne karoLIyAnA paDathI jaDI lIdhelA hoya che, IDa bethI traNa A bulabulane gujarAtImAM sapheda neNa bulabula kahe che. tenuM gulAbI-sapheda raMganA jemAM jAMbuDIyA-badAmI chAMTaNA hoya tevAM 2012114 414 Pyenonotus Luteolus (Leoson ) muke che. banne nara tathA mAdA mALo bAMdhavA, DAnuM sevana karavA sAmAnya bulabula jeTaluM raMga badAmI lIlAza paData. mAthuM tathA baccAMne ucheravAnA ema badhAM kAmamAM bhAga le che. zAstrIya nAma. AMkha pAse bhAga spaSTa tarI Ave tevo sapheda vasavATa samagra bhAra Pyno notus haemorrhois pallidus (S, Baker) tamAM, A balabala vadhAre sukA pradezamAM rahenAruM che. te gAya jaMgale ne evA lIlotarIvALA pradezamAMthI dUra rahe che. khorAka 22. The white chceked Bulbul 24491 m. karoLIyA, nAnAM jIvaDAM piDI, umarAM vagere. bulabula eka jAti bApA sAhebane White-Eared Bulbul enuM gujarAtI nAma tarIke bIyAMne eka sthaLethI bIje rathaLe laI javA mATenI vAhaka che kanara bulabula tenuM zAstrIya nAma che. Pycnonotus leueoogeuys leuco.is (Gould) kadamAM sAmAnya bulabula jevuM * tarIke khUbaja agatyano bhAga bhajave che. mAcathI sapTembara tenI mAthuM kALuM spaSTa tarI AvatA sapheda gAla pAsenAM cagadAM ane 2 mALo bAMdhavAnI Rtu che. mALAne ghATa bIjA bulabulanA mALAnA pUchaDI nIce Acho pILo raMga hoya che. Ane kalagI jevuM kaI ya - ghATa jevo ja be thI traNa iMDA muke che. hAtuM nathI paraMtu kALA vALanA gucchA jevuM hoya che. pITha upara - Chats :- RELAL raMga jAMbuDIyA bhurA raMgano. A bulabula bagIcAmAM, jaMgalamAM ane jyAM vanaspati ugI hoya tevA dariyA kAMThAnA bhAgamAM dekhAya phidAonI Ama to kula sAta Species che. jenAM nAma che. raMgamAM nara tathA mAdA baMne sarakhAM hoya che. A bulabula nIce ApyAM che. ThaMDA havAmAnamAM rahenAruM che. bhAratamAM te ziyALAnI Rtu daramiyAna bhAratanA aMdaranA bhAga sudhI jAya che. tene phelA saurASTra 1 Isabelline chat gujarAtI nAma pILA phIde zA. nAma kaccha ane gujarAta sthAnika ane sthAnika sthaLAMtara kare che. darIyA Genanthe isabelina Temminek kAMDAnI samagra paDhI upara dekhAya che ane AzcaryuM paNa kharuM ke 2 Desert - Chat or Desert wheatear gujarAtI jayAM amuka dekhAvo ja joIe tyAM A bulabula bIlakula dekhAtA nAma raNukIdo. zAstrIya nAma Gnanthe Deserti nathI. eprila thI okaTobara mALo bAMdhavAnI Rtu mALAne ghATa Temminek lAbha dumana bula bula jevo paNa IDe tenAM karatAM saheja nAnAM. A bulabula-mAMgaroLa-porabaMdaramAM niyamita baccAM Ape che 3 Red - Tailed chat - gujarAtI nAma lAla paMchanA mAMgaroLamAM zeranI kAMTAmAM mALo bAMdhatA jovAmAM AvelA. jo ke phIdo zAstrIya nAma Geninthe Xaythrynua Aje to e theranI vADo nAza pAmI che. traNa IDa sAmAnya rIte Hemprich And Ehrenberg mUke che. khorAka jIvAta ane phaLo. 4 Pied chat gujarAtI nAma kAbara phIdo zAstrIya nAma Ocnan the picata Blyth. 23. The Red Whiskerad Bulbul.. 5 Stoliezka's Bush-chat-221341 ya 2014 A bulabulane gujarAtImAM sIpAhi bulabula kahe che. tenuM nAma Saxicola macrorhynehastoliczka zAstrIya nAma che. Pyenonotus jocosus Linnacus kada 6 The Pied-Bush chat-gujarAtI nAma zAmAM phIdA. lAla dUmanA bulabula jevaDuM. eALakha- kALI mAthAnI kalagI ane 22/14 114 Saxicola caprata bicolor (Sykes) AMkha pAchaLa lAla caTaka dhAbAM, nIceno bhAga sapheda chAtInI bAjumAM kALo paTo ane lAla dUma nara-mAdA eka sarakhA raMganA kadamAM cakalI jevaDuM raMge samagra uparano bhAga meza je A bulabulanI khAsiyata e ke teo jhADanA mathALAnA bhAga phakta dUmanA bhAga upara sapheda raMga chAtI sapheda tathA pAMkhamAM upara ke cheDavAnA mathALAnA bhAga upara bese che. bhAratamAM badhe sapheda paTAo mAdAne raMga. dhULI badAmI vasavATa lagabhaga AkhA dekhAya che. beDarAka jIvaDAM, karoLIyA ne nAnAM phaLo A bulabula bhAratamAM medAnomAM tathA TekarIomAM zAmA phIdA khullA patharALa khubaja hevAyuM thaI zake che ne 'pALanAranI pAchaLa uDIne belAvatAM tarata ane nAnA choDavAvALA pradezamAM gAmaDAnI AjubAjumAM ke jyAM Ave che. sAmAnya rIte phebruArIthI ogasTamAM mALo bAMdhe che. je khetI thaI hoya tyAM sAmAnya rIte raDe che. A pakSIne garbhAdhAna ke Ama badhIja tumAM tenA mALA dekhAya che. mALAne ghATa kALa phebruArIthI me mahinA sudhI. mALA ghAsanA paDane jemAM bIjI bulabula jevo. IDa be thI cAra mUke che. 15 thI 16 divasa vALa ke unanI kinArI bAMdhI hoya tevo. jamInanA pilANa ke Jain Education Intemational
Page #743
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigra ya 765 je koI nAnA choDavA nIce hoya tyAM sAmAnya rIte jemAM vALa-una ane pAMchAthI kinArI bAMdhI hoya. cAra thI cha bAMdhe che. athavA tIrADa ke bhItanI bakholamAM 5NuM bAMdhe che. IDa muke che. raMgamAM sapheda thI AchA bhUrA lIlA raMganA ke jemAM traNathI pAMca bhUrAza paDatA sapheda IMDA muke che jemAM rAtA-tapa- kaMIja TapakAM ke evuM kAMI hotuM nathI. khIrIyA chAMTaNA hoya che. IDA sevavAnuM kAma phakata mAdA ja kare che. jyAre nara baccAM thaI gayA pachI tene khavarAvavAmAM madada kare kALadeva:che ane kayAreka kayAreka mALA bAMdhavAmAM paNa madada kare che. The Indin Robin 24401 Indian Brown Backed 26 (7) The Collared or Indian Bushchat- Robin. A pakSIne gujarAtImAM kALIdeva kahe che. tenuM zAstrIya gujarAtI nAma meMdIno phIdo ne zAstrIya nAma Saxicola tora- nAma che. Saxicoloides Fulienta Cambaiensis Lathain uata indica Blyth kada cakalI jevaDuM. A paDhI nAnuM paNa kadamAM ApaNI cakalI karatAM saheja moTuM kALIdeva kadamAM nAnuM che ghaNuM ja capaLa ne cAlAka che. mAthuM kALu chAtI nAraMgI-badAmI chatAM taravarATa vALuM che. raMge kALuM ne puMchaDI nIceno bhAga dhUDI raMganI gaLAnA kAMDalA bhAga tarI AvatA sapheda raMgane. khabhA rAto banne pAMkhamAM sapheda paTo-je te uDe tyAreja najare dekhAya tathA puMchaDIno mULano bhAga sapheda. zIyALAmAM samagra bhAratamAM che. phelAvo samagra bhArata ane sIlenamAM che. paraMtu AsAma ane dekhAya che A phIdAe ThaMDI RtumAM medAnamAM dekhAvA lAge che. barmAmAM nathI. bhArata nA grAmya vistAranuM A eka bahuja jANItuM teonuM Agamana sapTembarathI zarU thAya che ane eprIla AvatAM ane mAnava vastI sAthe haLI gayeluM pakSI che. sAmAnya rIte sukA pAchAM potAnA uttara pradezamAM baccAM ApavA cAlyAM jAya che. ane vadhAre khullA pradezamAM rahenArUM che ane bagIcA mAM tathA avAjamAM ne belImAM zAmA phIdA jevuM ja che. khorAka nAnA phaLIyAmAM avAra navAra AvatuM hoya che, parALa vALAM chAparAM ke zeranI jIvaDAM, tIDa vagerene hoya che. A phIdA bhAratanI sImAmAM 2 thI vADa upara ke paththara upara ghaNIvAra beTheluM jovAmAM Ave che. A pakSImAM 900 phITa sudhI uMcAI sudhI himAlayamAM baccAM Ape che. sAmAnyarIte khAsa dhyAna je kaI kheMcatuM hoya to te tenI pUchaDI ke jene te eprIlathI julAItaone garbhAdhAnakALa hoya che. mALo zAmA phIdA jevo avAra navAra jhaTako ApIne uMcI karatuM jovAmAM Ave khAsa kAMI phera hoto nathI. IDA cAra thI cha muke che. ane zAmAM che. kayAreka to e pUchaDI eTalI vaLe che ke tenA mAthAne aDakI phidAnA IDa karatAM kAMI jarAe judAM prakAranAM nahiM. jAya che. A kALIdeva jarAe zaramALa nathI. kAraNa ke bIka vinA khArasAM gharamAM ke gharanA varaMDAmAM nAnA jIvaDAMnI zodhamAM AvI -: tharatharo - caDe che. avAjamAM A kALIdeva madhura avAjavALuM pakSI che. eprIlathI juna garbhAdhAna kALa. mALA divAlanI bakhelamAM pyAlA The Kasmir Red start-gujarAtI nAma tharathare zAstrIya ghATane ghAsa-mULIyAM ne vALa ke sApanI kAMcaLIthI chAMdela hoya nAma. Phoenicurus Ochuros phoenicuroides Hor* che e thI traNa ke saphedathI gulAbI raMganA muke che. kyAreka temAM field And Moor. kadamAM cakalI jevaDuM. oLakha:-pAtaLuM lIlI jhAMya hoya che. ne temAM badAmI chAMTaNAMvALAM nara-mAdA banne raMge kALuM ane nAraMgI-cesanaTa raMganuM. satata tenI pUMchaDI dhrujA bhAga le che. vatuM ane mAyA AgaLa bhAga vAraMvAra vAMke vALatuM hoya che. narane jyAM kALA raMga hoya che tyAM mAdAne badAmI raMga hoya che.jhADanI ghaTAomAM ke AchA TuMkA choDavAomAM ke patharALa pradezamAM hoya che. zIyALAmAM-AsAma, bama ane lagabhaga bhAratIya dipaka9pIya The Magpie-Robin or Dhayal. 241 2112 - bhAgamAM trAvaNakara, sIlena sivAya najare paDe che. sapTembarathI rAtImAM daiyaDa kahe che tenuM zAthIya nAma che. Copsychus eprila mahinA sudhI zIyALAnI RtumAM gAmaDAMnI AsapAsamAM, Saularis Saularis Linuatus. kheDavANavALA bhAgo pAse ane bagIcA pAse A tharathare pakSI bahuja sAmAnya ane paricIta pakSI che. ghaNAMvALAM nALAonAM ke kada bulabula DuM. nara pakSI ghaNuM ja kALAne sapheda raMgavALuM jhADanAM jhuMDomAM ke AMbAnA bagIcAmAM chAparAnI Toce athavA khuba surata hoya che. tenuM mAthuM garadana, chAtine uparano bhAga divAle beThelAM dekhAya che. nAnI TekarIomAM athavA evA ane pITha caLakatA kALA raMganI. pUchaDI sapheda raMga ne madhyamAM ughADA bhAMgelA tuTelA khaMDeravALA pradezamAM paNa AsAnIthI kALAM pIMchAvALI nIcenA bhAgo sapheda pAMkhe caLakATa mAratI rahetAM jaNAya che. eka haphA uparathI jyAre bIjA haDA upara kALA raMganI ane tenA pAMkhanA (Wing Coverts mAM) pIMchA uDIne jAya che tyAre te tenI puMchaDIne sadAya tharatharAvatuM jyAre uDe tyAre temAM paNa dekhAya tevI pALI paTI, cAMca ane page najare paDe che tethI tenuM nAma tharathare paDavAmAM AvyuM kALA, pUchaDI ThIka ThIka lAMbI, mAdA raMga kALAne badale jhAMkha rAkhaDI che. A pakSI kAzmIra, nepALa, TIbeTa, ane tenI pelI pAranA sAmAnya rIte A patI vADIomAM, jaMgala mAM, bagIcAmAM ke parvatamALAmAM mALA bAMdhe che. ethI ogasTa mahinAmAM mALe ghaTAvALAM jhADAmAM ke jyAM AjubAju pANI sArI rIte chaMTakAeluM pyAlA ghATane DhIle-khaDane, zevALane, pAMdaDAne banAvela hoya ke hoya tevA bhAgamAM hAya, sadAya lIlAM 2hetAM jhADAmAM ane moTA Jain Education Intemational
Page #744
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratIya aramitA vakhate A kayALAnI mosamAM, gAmaDAnI nara pakSI che mATAM jhADAnAM plAnTezanamAM ane jaMgalamAM rahevAnuM pasaMda kare hAramALAnI dakSiNa sudhI AnI kula pAMca Racis jAguvAmAM che. A pakSI gAyaka pakSIomAM suMdara gAyaka pakSI che. ane tenI AvI che. laMbAI raMga ane kadanA pramANe vicAra karatAM khAsiyata gabhaoNdhAna kALanI Rtu ke je eprila me mAM A 1 che. te vakhate A kasture jaMgalathI bharapura pahADIomAM vasanAruM pakSI che. tenuM saMgIta khUbaja sAMbhaLavA maLe A da yata bIjAM pakSIonI paraMtu ziyALAnI RtumAM medAna tarapha jAya che A ka tura belI bolavAmAM ane tenA gItanuM anukaraNa karavAmAM khUbaja ApaNuM phaLIyAmAM, bagIcAomAM, gAmaDAnI Aju bAjunA jhADanI huziyAra ne AvaDatavALuM manAya che. pakSI pALavAnArAonuM A jhuMDo ke evAM Scrub jaMgalamAM rahe che. eTale nara pakSI paNa dayaDa eka mAnItu pakSI che. vasavATa lagabhaga AkhA bhAratamAM hoya ke joDI paNa hoya athavA pAMca-cha nI nAnI evI TALAomAM paNuM kacchamAM nathI dekhAtAM mALe bAMdhavAnI Rtu me thI ogasTa paNa phare. je jamIna upara ke jhADa upara ane jagyAe potAne hoya che. jhADanA pilANamAM mALe bAMdhe che. paraMtu bhAgyeja jamIna khorAka khAya che. paraMtu te khAsa karIne to jamIna upara rahenAruM upara bAMdhe. mALo khaDane ke jemAM una ke vALa ke evI kaI che ke jyAMthI te jamIna upara paDelAM sukAM pAMdaDA pheravIne tenI vastunuM AchuM mulAyama paDa pAthare che. IDA traNathI pAMca sudara nIcethI nAnI vAto zodhIne khAya che athavA jamIna upara paDelAM lIlAza paDatAM bhurA raMganA hoya che. jemAM lAlAza paDatA badAmI pAkAM phaLe paNa khAya che. Ama to A pakSI jIvaDAM choTaNuM hoya che. tene mALe jhADano ghaTA ne pANIvALI jagyAnI khAnAruM ja che. chatAM phaLane beranI jAtanAM phaLe paNa khAya che. AjubAjumAM hoya che. baccAM ucheramAM bane nara-mAdA bhAga le jAMbu, uMmara ne leMTA nAnA berIjha paNa khAya che. zImaLe ane che paraMtu IMDAne sevavAnuM kArya to kevaLa mAdA devaDa ja kare korala nA bhUlemAM raheluM svAdiSTa gaLye rasa madha paNa khAya che. che. khorAka jIvAta ne jIvaDAM kherAkanI zodhamAM jyAre uDatAM hoya A pakSIne garbhAdhAnakALa me thI ogasTa sudhImAM A mALe tyAre teo ghaNIvAra temanI pUMchaDIne pahoLI kare che. A jAtimAM khAsa viziSTa prakArane zevALane uDe pyAlAghATa jemAM mULIyAM, khaDa ane temAM bhIne gAro ke jenI sAthe suMvALA -: zAma : kRnsa jhINA vALa pAyare che. mALA jamInathI bhAgyeja 10 phITanI UMcAIe bAMdhe che. nAnA jhADa ke nAnA evA choDamAM bAMdhe iDa 30 A pakSIne ApaNe gorakhapurI sAme paNa kahIe chIe. tenuM aMgrejI nAma che. Shama tenuM zAstrIya nAma che. Copsy- traNa thI pAMca, raMgamAM phIkkAM lIlAza paDatAM sapheda raMganA ke jemAM badAmI chAMTaNA hoya che. chus macrourus malbaricus Scopoli. kadamAM ApaNuM lAlamanA bulabula jevaDuM paNa pUMchaDI lAMbI. 32 The Blue-Rock-Thrus Ane gujarAtImAM ApaNe 2gamAM uparanA bhAga ane AkhI chAtI kALA raMganI jemAM bhAre dezI sAme athavA pAMDuzAne kahIe chIe. tenuM zAstrIya nAma caLakATa dekhAya. peTa ane dUma gherAM tapakhIrIyA raMganA (Rump) Monticola solitaria Pandos sykes. sapheda pUchaDInA madhyanA pIchA kALA raMganA ane sapheda raMganA. bahAranAM pIMchA jyAre A pakSI uDe tyAre spaSTa dekhAya che. paga kadamAM bulabula ane menA vaccenI. narapakSIne raMga gaLInA bhUrA gulAbI raMganA. A pakSI ghADA jaMgalamAM rahenArU che. gujarAtamAM raMga jevo, paga ane cAMca kALI. AnI cAra judI judI Racis DAMganA jaMgalamAM jyAM vAMsanA chADAnI ghadhya haya tyAM dekhAyAM jINavAmAM che. paraMtu cAthI raIsa je pAMDu tarIke oLakhAya che te che. gAyaka pakSI tarIke A zAmAM mazahura che. ne tethI tene zekhIne samagra bhAratamAM AsAmamAM ane bamamAM ziyALAnI RtumAM pAMjarAmAM pALe che. uparAMta keinI belInuM anukaraNa karavAmAM avazya dekhAya che. A sAme bhAratamAM medAnomAM tathA pahADIomAM AnA jevuM bIju koI cAlAka pakSI nathI. bhAratamAM sadAya lIlAM ziyALu mulAkAtI tarIke Ave che. okaTobara mahinAmAM A ja galemAM vasavATa karanArUM badhI jagyAe che. mALo bAMdhavAnI pakSInI AvavAnI zarUAta thAya ne eprila AvatAM jatAM rahe che. Rtu eprIlathI ogasTa che. mALo pyAlA ghATanA vAMsanA jADAM A pakSIne khAsa karIne khaDakALa jamIna vadhAre pasaMda paDe che tethI vosanA dhArA-jADA- clumpsmAM bAMdhe che. IDa sAmAnya rIte jI khaDake hoya athavA jyo paththaranI khAze khedAtI hoya tevI daiyaDane IDA jevA paraMtu jarA AchAM gherA. jagyAe vizeSa karIne athavA evA moTA paththaranA (Boul ders) ane nAnI TekarIo upara athavA paththaranI divAla 31. The Southern Black-Bird- A pakSIne gujarAna upara eka niyama tarIke A pakSI khullA pradezamAM ke tImAM dakSiNane kasture kahe che. jenuM zAstrIya nAma che, Turdus darIyA kAMThe dekhAya che. te bahuja zaramALa hovAthI saheja simillimus Jerlon kada menA jevaDuM. raMgamAM sAdu bhukharuM paNa koIne Avaro jAvaro thatAM jaNAya te tarataja badAmI mAthe kALI TopI, AMkhanI pApa ne 2ga nAraMgI pILA te bIje uMDIne cAlyuM jAya che. kayAreka kyAreka zaheramAM ke raMgane tayA page ane cAMca paNa nAraMgI pILA raMganI mAdA nara gAmaDAmAM paNa dekhA de tyAre gharanA chAparAnI kinAre ke tenA karatAM AchA raMganI. vasavATa ghATomAM ane parvatALa pradezamAM laga- mathALe ke - Corvice upara tharatharAnI jema potAnuM zarIra bhaga dipaka9paya bhAratamAM badhIja jagya e, Azare vIMdhya parvata dhrujAvatuM dekhAya. jamIna upara paNa kherAka khAtuM dekhAya. bagI Jain Education Intemational
Page #745
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha cAmAM paNa tarataja Ave che ne tyAre chAparAne pAsenA jhADo ke 34 je pakSIonAM aMgrejoe Fly catcher nAme ApyAM koI najIkanI divAla upara paNuM beTheluM dekhAya. A pakSo ekaja che tenI bhAratamAMne bhAratamAM yAyAvara pakSI tarIke AvatI jAto je thaLe banatAM lagI AkhI Rtu daramiyAna dekhAyA kare che. A gaNIe te kula nIce pramANenA phalAyakecara pakSIo Ave che. pakSI abhuta gAyaka pakSI che. tenuM gIta te jyAre varasAda paDI gujarAtI je taraja karIe to te badhAM ne mAkhIgayA pachI jyAre navuM navuM Ave tyAre ne - te jyAre mArca ke pakaDanArA pakSIo tarIke ApaNe kahevuM joIe paNa eprIla mAM garamInI RtumAM pAchuM javAnI teyArI karatuM hoya tyAre tenAM gujarAtI nAme tathA tenA zAya nA dhaNI tenuM madhura saMgIta saMbhaLAya. khorAka mukhyatve jIvaDAM ne IyaLe judAM judAM che. chatAM te na prakAranAM prakSIo aMgrejImAM to vagere. nAnAM phaLane bAra paNa khAya. A pakSIo himAlayamAM Flycatcher tarIke ja oLakhAya che. te nava jAtanAM phalAya keca baccAM Ape che. ApaNI 'andodzAmAnI jAta kAzmIramAM sImalAnA nIce pramANe che. pahADI rAmAM dharavAla ne TIbeTamAM sAmAnya rIte 6 000 thI 9000 kITanI uMcAIe eprIlathI juna mahinAmAM. mALo khaDabacaDA zevA (1) Tickell's Blue Flycatcher A pakSIne gujarAtImAM La khaDa ane pAMdaDAnA paDa banAvela kANAmAM koI TekarI kenadInA ApaNe aMdhasaMga kahIe chIe tenuM zAstrIya nAma che. Nilrava athavA paththamAM IDA traNathI pAMca AchA bhUrA raMganA jemAM tickeliac tickeliae By th raMga A pakSIne 2 mAthuM uparatAza paDatAM badAmI raMganA chAMTaNAM hoya che. rane bhAga tathA puMchaDI gherA bhUrA raMganA ane AMkhe upara vadhAre caLakATavALo ane pAMkho upara paNa gaLAthI chAtI sudhIne bhAga The Malabar whistling Thrus : nAraMgI rAta. aMdaranA pIchAM ane peTa sapheda, cAMca ane paga kALA A pakSI ghaTAvALAM jaMgalamAM, vADIe ke bagIyA mAM ke jhADAnA A pakSIne gujarAtImAM kasturo athavA IrAja kahe che. kadamAM plAnTezanamAM mukhya karI ne jovA maLe. A pakSIne paNa kaMThanI menA ane kabutara vaccenI AnuM zAstrIya nAma che. Myopho bakSIsa hovAthI sArUM gAyaka pakSI che. bhAratamAM lagabhaga badhI nus Horsfieldiii Vigors raMgamAM kALuM bhUruM jemAM vacce jagyAe dekhAya che. methI ogasTa mALo bAMdhavAnI Rtu. cArathI vacce morathuthunAM jevo bhUro raMga khAsa karIne kapALamAM ne khabhA pAMca IDa muke che. khorAka jIvaDAMne. upara. sthAnika che Abu, pazcimaghATa ane pUrvamAM orisAmAM saMbalapuramAM zevaroya TekarIomAM manuSyanA vasavATa pAse paNa kharUM (2) The Paradise Flycatcher :-4 12 241491 ne tenAthI dUra paNa kharU je nALAM purepurA jhADIo vALA ne gujarAtImAM dUdharAja athavA taravArI kahIe chIe. enuM zA jyAM pANInAM dhodha paDatA hoya tevA sthaLAe vasanArUM che jema nAma che Terpsiph ne paradisi paradisi Linnaeus. jema tenI baccAM devAnI jhaDatu pAse AvatI jAya tema tema te A pakSInI puchaDI eTalI lAMbI hoya che ke tene keTalAka pakSItenuM madhura saMgIta saM' +LAvatuM sAMbhaLavA maLe. tethI to tene zokhine svarganuM pakSI e tarIke paNa oLakhe che. A hIsalaga skUlaboyanuM hulAmaNuM nAma apAyuM che. vahelI pakSInAM nara ane mAdA eTalAM bhinna raMganA hoya che ke keTalAka savAramAM athavA saMdhyAnI zarUAta vakhate tenuM gIta tene be judAM pakSIo tarIke oLakhAve che. paNa hakIkatamAM tevuM sAM naLa maLe. kharAkamAM pANInAM jIvaDAM azIyAM, ane nathI nara pakSInuM mAthuM ja phakata kALA raMganuM kalagI hoya tevAM nAnA nAnA karacalAne che. A pakSI jorathI vahetA khaLakhaLATa kALAM pIMchAM mAyA upara lAge bAkI tadana sapheda raMganA pIMchA vahetA pANInI vacamAM pitAne khorAka zedhatuM kudatuM najare paDe ne puMchaDI to jANe be lAMbI sapheda dorI laTakatI hoya tevAM che pALavA mATe A pakSI eka uttama pakSI gaNAya che. ne mAdAne raMga taddana judo badAmI (esaTa) uparanA bhAgane ane pAMjarAmAM khAsa tene vAMdhe. Avato nathI. baccethI pALeluM khUbaja rAkhoDI sapheda nIcenA bhAgane. mAthuM kALuM eTale ApaNane A hevAyuM thaI jAya che. eka suMdara gIta gAnAra pakSI tarIke pakSI- pakSI bulabula jevuM jaNAya vasavATa samagra bhAratamAM AnI vadhAre pAlananA zokhInomAM tenI khUba ja mahattA ne pratika che. garbhA. vIgatamAM utaravAnuM nahi rAkhatAM ApaNe have bIjA tenI jAtanA dhAnakALa sthaLa pramANe phebruArIthI ogasTa mahinA sudhI hoya che. pakSIo laI laIe mALo avazya koI pANInA ghadha pAse ke koI pANI bharelAM nALAnI pAse ke jyAM nAnA evA dhodha paDato hoya to tyAM 3 The white - Spotted Fantail Flycatcher khaDakanI koI dhAra nIce athavA jhADanAM mULIyAmAM athavA evI AnuM gujarAtI nAma tenA aMgrejI zabda uparathI pADavuM joIe koI AkarI sIdhI caDhANavALI sthaLa A pakSI kayAreka vasavATa kAraNa ke A pakSIne ulekha jhAjho thayo nathI tethI ApaNe tene karAelAM gharomAM ke pachI tevA utajaDa paDatara gharamAM paNuM maLe bhamarane 5 kho-mAkhImAra kahIzuM. vasavATa lagabhaga bhAratamAM ghaNI jagyAe raMgamAM - dhunADIyA - badAmI raMganuM peTano bhAga sapheda bAMdhe che. traNa thI cAra IMDA AchA bapharaMganA athavA bhUkharA paNa khAsa dhyAna kheMce tevI to tenI paMkhA ghATanI pUMchaDI jyAre te pahoLI paththarIyA raMgamAM ke jemAM ratAza paDatI jhAMya hAya ke lavaMDaranI kare tyAre. mArcathI ogasTagarbhAdhAna kALa mALo khUba suMdara pyAladhATane jhAMya hoya tenA IDane sevavAne samaya Azare 16 thI 17 divasa banAve che. sAmAnya rIte traNa IMDA muke che, jene raMga gulAbI hoya che. je hoya che. banne naramAdA-badhI ja kriyAmAM sarakhe bhAga le che. Jain Education Interational
Page #746
--------------------------------------------------------------------------
________________ 768 upara jaNAvyA te sivAyanA bIjA mAkhImAreA nIce ApyA che. (4) Black-Naped Fly Cateher-zatI nAma bhuro mAkhImAra thAIya nAma IHypothymis a area Bodert (5) Red-Breasted FlyCatcher gujarAtI nAma caTakI mAkhImAra zAstrIyanAma Ficedula parva Bechstein. (6) Eastern spotted Flycatchet gujarAtI nAma khAkhI mAkhImAra Musicapa striataneumanni Poche. 36 The Small Minivet gujarAtI nAma nAnA rAjAlAla zAstrIya nAma Pericrocorus Peregrinus ( Linnaeus ) pukhta umaranA narane raMga khAsa karIne kALA bhukharA ane nAra MgI kesarI, mAdA jhAMkhI raMga ane lAla raMgane badale pILe! raMga. A paNa TALAmAM uDe che. bagIcA ke dhaTAvALAM jhADeAnA jhu DeAmAM phelAvA samagra bhAratamAM. khAsa te! medAnI pradezamAM - kAIka koIkavAra (7) Grey Headed Fly Catcher gujarAtI nAma rAkhoDI pIvA mAkhImAra, zAstrIya nAma Calicicipa ceylonen nIcAvALI TekarIomAM - gopAna kALa phebruArIthI sapTembara sis calochrysea oberholser. AchA A pakSIne mALeA pyAlA ghATanA ghaze! suMdara hoya che. UDAsAmAnya rIte traNa lIlAza paDatAM sapheda athavA gulAkhI pILA raMganA. ane nara tathA mAdA badhAmAM ja eka sarakhA bhAga le che. (8) White-Browed Fantail Fly catcher gujarAtI nAma nApanA zAstrIya nAma Rhipidura aureula aureola Lisson. naM 4 bhAratamAM lagabhaga ghaNI jagyAe vasavATa karanArUM che. naM 5 A pakSI bhAratamAM yurApa ane sAibIrIyAthI Ave che. naM 6 bhAratamAM yAyAvarI tarIke Ave che ne baccAM IrAnathI kAzmIramAM Ave che. na che A pakSI bhAratamAM pazcima bhAratamAM uttarapazcima bhAratamAM accAM Ape che. na ra pazcima bhAratamAM sthAnika che. paNa kacchamAM bhAgyeja bAya * & Indian Brown-Fly catcher-gujarAtI nAma bhAratI rAtA mAkhImAra zAstrIya nAma Muscicape latirostris Raffles. Ane phelAvA pUrva eziyAthI jApAna ane bhAratamAM karIsAmAM dhaNI jagyAe raDe che. DAMganA jaMga emAM sthAnika che. 35 The Scarlet Minivet. gujarAtI nAma rAjAlAla zAstrIya nAma Pericteous Specious (Lantham) nara pakSInA raMga caLakatA kALA mAthA thI te pIDa sudhIneA ane chAtI tathA bIjo bhAga gherA lAla. mAja jAtane bIjo rAjAlAla padmipATanA khaMDAlAthI cheka dakSiNabhArata ane siMdhAnamAM paNa jovA maLe te Orange Mini vet. nAraMgI rAjAlAla jenuM zAstrIya nAma P. Hamnaeus che. trIjI jAtanA rAjAlAla te Indian Short-Billed Minivet jene nAnI cAMcane rAjAlAla gujarAtImAM ne zAstrIya nAma P. brevirostirs kahIe chIe. vasavATa himAlayanA 600 phITanI uMcAI sudhI kulu khINamAM uttara pUrva sarahada sudhI AsAma bhamAM - khAMdAmAna TApuo ane purva dhATanA uparanA bhAga sahAya lIlAM jaMgomAM tenA bhASA sAle -- bhInIbeTa che. mA sAmAnya rIte aitritrI jIvAI sudhImAM bAMdhe che. dara - bhAratIya asmitA vIsanA TALAM A pakSInAM dekhAya. be thI cAra IMDA mUke che. dirayAnA pANI jevAM bhUrA raMganA hoya che. nara ane mAdA badhI ja kriyAmAM bhAga le che. - - 37. upara teAdhyA te sivAya bIjI be jAtanA rAjAlAla cAya che. eka rAjAlAla che te ne ApaNe aMgrejImAM Dharmakumar's Small minivet gujarAtImAM dharmakumArasiMhajIneA rAjAlAla. zAstrIya nAma che. Piricroconus peregvinus dharmakumari Koelt pazcima bhAratamAM, ziMga rAjasthAnamAM, saurASTranA ghaNA kharA bhAgeAmAM ane kadAca kacchamAM paNa sthAnika. 38. bIjo rAjAlAla che tene aMgrejImAM White Bellied Minivet kahe che. tene gujarAtImAM kApre! mInIveTa athavA sapheda - peTa rAjAlAla kahevAya zAstrIya nAma che. Pericreotus Carycthropygius Jerdon kahe che. A rAjAlAla nI saurASTra khAte prathama noMdha jasadaNanA lavakumAra khAcare ane zivakumAra khAcare karI hatI A pakSI sukkA pradezane cAhanArUM che. A pakSIone sarajanahAre madhura avAjanI kheATa kudarate tenA bhAta bhAtanAMgo ApIne te pa dUra karI che. eka ja vakhata tane eno raMga nu te paNa tarataja aMjAI jAva. 39. The Black-headed Cuckoo-shrike gujarAtI nAma kALA mAthAnA koziyA zAstrIya nAma Coracina melanoptera Sykesi Strickland nara rAkhADI-bhUkharA, mAthuM kALu pAMkho, pUchaDI kALA khate nIcenA bhAganAM pI zarU. vasavATa samagra bhAratamAM sIleAna tathA AsAmanA keTalAka bhAgamAM A pakSI khorAka mATe nIce utaratuM nathI ane gAmaDA pAse AvelAM AMbAnA puDA, lImaDAnI ghaTAoo ke AMbalInA suMDAmAM rahevAnu pasaMda kare che. garamInI meAsamamAM ane tenAM baccAM ApavAnI RtumAM nara pakSI suMdara-madhura avAjanI sIseTI vagADe che. khorAka mukhyatve vaDAM kAne nAnAM pAkAM phaLa, mAmI AgaDha sudhImAM mALa bAMdhavAnI Rtu khAvA ghATanA chIrI mALeA bAMdhe. e ke traNa IMDA lIlAza paDatA sapheda raMganAM muke che.
Page #747
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigra ya 769 40 The Large Cuckoo Shrike 2 bIje White Bellied Drongo gujarAtI nAma. sapheda gujarAtI nAma meTo keziyo zAstrIya nAma che. Coracina chAtIne kozi. athavA ghoLA peTane kozI, Dierurus Caeru les cens Caerules ceus Linna eus jokidhi 2111 novachollandiae maces Lisson. A pakSI rAkhoDI 2 ganuM chavAelAM jaMgalomAM rahe. A kezine vAMsanA jhADomAM vasavATa che. aMdarano badho bhAga sapheda. cAMca ane page kALA AMkho pasaMda che. A kezine traNathI cAra suravAlIvALI sIsoTIvALI lAla. uMcA jhADa upara besavAnuM A pakSIne game che. dUmane sapheda svara racanA che. A pakSIne gAyaka pakSI tarIke gaNAvAyuM che. bhAga tenI uDAnamAM spaSTa dekhAya che. me thI okaTobara sudhImAM mALo bAMdhe. 3 314! Indian Grey - Drongo. Jorid sAmAnya rIte jhADanI kaI uMcI laTakatI DALa upara nAma rAkhoDI raMgane kazi zAstrIya nAma che. Dierurus bAMdhe che. pAMkho ane puMchaDI kALA raMganI cAMca jarAka vaLelI. Leucophaeus Longfcandatus Jerdon uttara bhAratamAM badhI jagyAe. 41. Black-Backed Pied shrike gujarAtI nAma kALe pITha ko laToro. zAstrIya nAma Hemipus picatus sykes Ye. The Racket-Tailed Drougo pazcimaghATa, DAMganAM jaMgala ane dakSiNa gujarAtamAM ane suratamAM dekhAya che. gujarAtI nAma bhImarAja zAstrIya nAma che. Dicrurus para diseus Linnaeus. bhImarAjane oLakhavo agharo nathI mAthe 42, Ashv-Swallow shrike gujarAtI nAma rAkheDI achAM jevAM be traNa pIMchA hoya ane pUMchaDI lAMbI ne purI thAya abAbIla loro. zAstrIya nAma Arvamus fuscus vicillot tyAM be pIMchAnA nAnA mora pIMchanI AMkha jevI be lAMbI saLI. bhAratamAM ghaNAkharA bhAgamAM dekhAya che. raMgamAM to A panuM taddana kALA raMgane che. jo ke tene avAja mITho ne bIjAM pakSIonI belIonuM anukaraNa karavAmAM vAja 43. Common-wood-shrike gujarAtI nAma koTanI hariyAra A bhImarAja gaNAya che. gIca jaMgalamAM vasavATa karanArI laTara zAstrIya nAma Tephrodornis Pondicorianus che avAja mIThe che. mArcathI juna garbhAdhAna kALa. traNathI cAra Gmelin bhAratamAM badhI jagyAe rahe che. saurASTra, gujarAta, IMDA muke che. gulAla sapheda raMganA. karachamAM paNa. pa . The Tailor-Bird gujarAtI nAma darajIDa TAzake, 44. The Malbar wood-shrike ora 111 phakI, zAstrIya nAma. Orthotomus Sutorius (Pennant) malabArane jaMgalane laTore. zAstrIya nAma Tephrodorais ati taravarATa vALuM AchA lIlA raMganuM. puMchaDI paMkhA jevA gularis sylvicola dakSiNa gujarAtamAM dekhAya che. caDautaravALAM pIMchAnI uMcI rAkhe vasavATa samagra bhAratamAM. garbhA45. Indian grey shrike gujarAtI nAma dUdhIye moTo dhAna kALa-eprIlathI sapTebara. mALo kharabacaDe pyAlA ghATane paNa laToro. zAstrIya Ianius excubitor Linnaeus bhAratamAM badheja barobara dorA ne karoLIyA tAMtaNAne paDapI sIvele A pakSI pAMdaDA dekhAya che. saurASTramAM paNa sthAnika che. sIvI ne maLe suMdara rIte banAve che. tethI tenuM nAma TeIlara barDa ke darajI nAma paDyuM che. traNa thI cAra lAlAza-bhUrAM-sapheda raMganA 46 Bay - Backed Shrike gujarAtI nAma pacanAka muke che, ane badhAmAM bhAga le che. laTara. zAstrIya nAma. Lanius vittatus Valenciennes vasavATa saurASTra sahita bhAratamAM lagabhaga badhIja jagyAe. bhAratanuM pakSI jagata enA upara je saMpUrNa vigatathI lakhavuM hoya to eka AkhuM pustaka bharAya teTalAM pakSIo viSe lakhANuM Yo Rufous Backed Shrike jord 4148118419132 Ave paraMtu A saMdarbhagraMthamAM to zrI salimaalInA pustaka The laTore. zAstrIya nAma. Lanius Schach Linnaeus AkhA Book of the Indian Birds-194o nI AvRtti pramANe saurASTramAM tathA pazcima bhAratamAM badhI jagyAe. kramAMka naMbara 42-dha Telara baDa sudhI samagra vigata ApI che. 48 kALA kazi have je te pustakamAM bAkI rahyA che te pakSIone to mAtra ullekha ja karavo paDaze nahi te A lakhANuM ati lAMbu thaI javAne bhAratamAM traNa jAtanA kALA kazi thAya che. saMbhava che. traNa prakAranI kukIo cAya che. year a The - Black - Drongo 2444 King Crow. gujarAtI nAma kALo kozi. zAstrIya nAma Dierarus macrocercus Vieillot. bhAratamAM badhI jagyAe vasavATa The Streaked-Fantail warbler The Ashy wren warbler 247 he Indian wren warbler. Jain Education Intemational
Page #748
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratIya asmitA kuda-pI abAbIla, ghuvaDa-cIbarIe, menA athavA jene pahADI mA gIdha, bAjarI , jenA nAme kAlIpAna kRtika, dezI phavika che. tyAra pachI Copper Smith TukakIe. Barbet jAtanA pakSIo, bapayA palaka tarIke oLakhAtAM be jAtanAM pakSIo thAya che. motiDe, koyala, hAko, ghoghA, pioTo, (jene keTalAka The Golden Oriole suDo kahe che). rAjapIpaLAne, tuI, The Loriqeet ane The Black headed Oriole sabajaka (dezI nIlakaMTha), nAne moTA patarIMga kalabalIyo (kALAmAyAne pilaka ) kharI mena athavA jene pahADI manA gIdha, bAja jAtanAM pakSIo lara jhaLasa, samaLI, paTAI, zIkare, tarIke ApaNe jANIe chIe tene aMgrejImAM The Gracule hariyALa, kabutara, halA, mora, dezI baTADo, jaMgalI mura, baTara, athavA Hill hdvna kahe tetara, ghorADa, sArasa-kuMja, jaLa kukaDAM, jaLamAMjAra, ADa, kALe che ne A pakSI manuSyanI belI sarasa rIte bolI zake che. popaTa pachI tenI jaLamAMjara, karakarA (DepaselanamoTo cakavo. cakalI, kesara, mAnava belI bolavAmAM gaNatrI thAya che. Aja pakSI jyubIla, ghamaDo, Tarna (dhomaDI) TIToDIo, bhAjapAuM, ulaTImaMDanamIzranA mahela aAgaLa cAMca- vilAyatI khalIlo, vanatutavArI, kIjeDI, gArakheDa, ke jyAre Adhaguru zaMkarAcArya mahArAja padhAre che tyAre teozrIne satkAra kare che tyAra pachI ranTa (jaLakAgaDo) sTeIDabaDa-sarpagrIva, cama, kAMkaNasAra ujaLI Ave che viyAM tarIke jANItAM pIe dara varSe hajAronI saMkhyAmAM ghAMka, gugalA, greherena (kabutara) Egren bagalAM herAna dariyAI ziyALAmAM Ave che. Ane aMgrejImAM The Rosy Pastor bagale), kANI bagalI, arvAka, kombaDaka (nukatA) TIla (gIra) athavA Rose coloured Starling kahe che guja rAjahaMsa TIlanI jAto sIsoTI bataka, piyArDa, DabacIka Ama to A yAtrALu pakSI che paNa riyALAmAM bhArata bharamAM phelAI jaIna DubakI' xxxxxx aMtamAM jaNAvavAnuM ke-2be ema mAnI dekhAya che. tyArapachI The Grey Headed levAmAM Ave ke A noMdhamAM apAelAM pakSIo nI vigate ... Myna gujarAtI saMpUrNa rIte saMpUrNa che. bhArata bharamAM thatAM pakSIo upara sa pUrNa 114 494 The Brahminy Mypa-or Black Headed Myna gujarAtInAma babaI The common graMtha gujarAtI bhASAmAM lakhavA mATe be cAra mahAbhAratanA Myna dezI kAbara The Bank Myna zIrAjI kAbara, ghoDA kadanA graMtha taiyAra karIe tyAre kaMIka bhAratamAM thatAM kAbara athavA gaMgA menA ke dariyAkAbara The Pied Myna pakSIne khyAla Ave. bIjI muzkelI e che ke pakSIone tenA mULa abalakha tyAra pachI sujhI pakSInI be jAto che. raMgavALAM citra vinAnAM pustakothI - mAtra raMgonAke tenI racanAnAM varNana lakhavAthI jarA jeTalo paNa sAce khyAla The Baya or common weaver-Bird 34 avI zakato nathI. tevo mAro aMgata anubhava che eTale The trated Weaver Bird Ane gujarAtI nAma lITIvALI sagI A nAdhamAM pakSIonA raMga viSe bahu ja spaSTa thaI zake tema kahe che. A pakSInI khyAti tenA mALA bAMdhavAnI karAmata lakhAyuM nahi paNa hoya. chatAM A noMdha vizeSa lAMbI thaI javAnA upara che. tyAra pachI The white Backed Munia The white bhaye mAre je vistArathI dareke dareka pakSI uparathI saMpUrNa noMdha Throated Munia Dlorzic 414 ApavI hatI te ApI zakANI nathI. chatAM zakya prayAsa karyo che. 41 The Potted Munia bhAratI TapakAMvALI manIyA. The nta A noMdha loyAra karavAmAM meM A vakhate khAsa te beja graMthAnI Munia or Waybill lAla munayA athavA sura kha. tyAra pachI sahAya lIdhI che. pahelI sahAya che. zrI salima alInA The The Common - Indian or Hodgson's Rose - Book of Indian Birds 1941 nI AvRtti ane bIjuM Finch gulAbI kIMca The Yellow Throated Sparrow yirts a Birds of Saurashtra by R. S. DharamapahelavAna cakalI The House Sparrow - ApaNI ghara kumarsinhji. A be pustakone lekhakone huM A sthaLe sAbhAra trANuM gharamAM kacaro karatI dezI cakalI. tyAra pachI The Black - svIkAra karuM chuM. ke te baMne pustako mane khUbaja upayogI thaI Headed Bunting kALA mAthAne gaMDaLa ane The Red - paDelAM khAsa karIne bIjuM pustaka pakSIonA zAstrIya nAma tathA Headed Bunting rAtAM mAyAne gaMDaLa. The Dusky tenA gujarAtI nAmo mATe. ApaNuM gujarAtI sAhityamAM vaijJAnika Crag Martin 112 24 The Indian - wire rIte pakSIo aMgenA pustako hajI lakhAyAMja nathI. ema jo huM Failed Swallow lesarA abAbIla, tyAra pachI divALI ghoDA. lakhuM to te atizayokti nathI. hiMdI bhASAmAM pustaka lakhAyAM che The Eastern Grey Wagtail vana SilakA divALI ghoDe. dA. tarAjezvaraprasAda nArAyaNasiMhe eka pustaka lakhyuM che, jenuM The Large Picd Wagtail khaMjana. The white W.I- nAma che. mata pakSI jemAM lekhake Azare paMcetera (75) tail divALI ghoDe. The Indian Pipat dezIdhAna cIDI A prakAranAM pakSIonuM varNana karyuM che. paNa temAM pakSIonAM zAstrIya sivAya have je pakSIo bAkI che temAM ApaNuM - agana - nAme te lakhyAMja nathI. eTale te kayuM pakSI haze te mATe caMdula - babunA zakakarArA Tickell's Flower pecker ahiMdIvAcakane ane bIjAone pakSInI oLakha mATe muzkelI jarUra navaraMga (Pitta), Wood Picker nI jAte ( lakakaDa bAda ) ubhI thAya. Jain Education Intemational
Page #749
--------------------------------------------------------------------------
________________ mRtigraMtha 771 (caMdula), smal ane madhura chAsa jalaagana), whi jo ke pustaka Popular view point thI vizeSa karIne The Magpie Robin (daiyaDa), Crested Lark, lakhAyuM che. eTale emAM ApaNA gujarAtI bhASAmAM "ApaNe Singing Bush Lark; Brahminy Myna ( borDa ), AMgaNe uDanArAM" nAmanuM zrI niraMjana varmA ane zrI jayamala Crestad Lark (dhAdhasakaMDUla), Tickell's Flycatcher , paramAranuM pustaka che. tene maLatuM vadhAre che. A sivAya paNa bIjA ( adharaMga), Paradise Flycatcher ( dUdharAja ), Fan-Tail pustaka che. have A pakSIo aMgenI noMdha pUrI karIe. te pahelAM Fly-catcher ( nAcanA), King crow (kALAkAzI ); pakSIonAM pIMchA ane tenA gAna mATe thoDuM jANIe to te The shrikes (laTorA), The Green Pigeon (hariyALa), acAne nahi gaNuya dA. ta. pachI jagatamAM kudarate kevaLa nara Indian Robin ( kALAdeva), Blue-Rock Thrush (dezIpakSIne ja raMga beraMgI eTale bhabhakAdAra raMgavALA pI chA jene zAmA ), Red-Start (tharatharo), Blue-Throat (nIlaka ThA) aMgrejImAM Bright Plumage kahe che te hoya che. mAdAne kuda- Warblers Stykes crested Lark (caMDUla), Small sky rate raMga be raMgI pIMchAnuM suzobhana nathI ApyuM. te pramANe ja Lark (jalaagana ), White-Bellied-Dronge (saphedapakSI jagatamAM kevaLa nara pakSIne ja kudarate saMgIta ane madhura chAtIne kazi ) ane Racket-Tailed Dronge bhImarAja kaMThanI bakSiza ApI che. sAmAnya rIte pakSI tenA garbhAdhAna vagere pakSIonI gAyaka pakSIo tarIkenI gaNanA thAya che. kALa samaye mAdIne rIjhavavA bhAta bhAtanA raMgIna pIMchA tathA madhura kaMThavALI surAvalI cheDatuM hoya che. jo ke apavAda to pakSIonI ArtAvi yAtrA AmAM paNa che. dA. ta. Button and Bustard Quails mAM (Migration Of Birds ) mAdA pakSI kadanI dRSTie na karatA moTuM, nara karatAM zuzobhita raMganA pIMchAvALuM Richer in Colour) ane vavAre takarArI hoya bhAratamAM keTalAM are keTakeTalAM pakSIo pitAnuM baccAM Apache. pakSIonI anya jAtomAM nara pakSIja mAdAne potAnA tarapha AkarSavA vAnuM sthaLa cheDIne-Rtu jema jema atizaya ThaMDI thatI jAya tema jene aMgrejI mAM Display kahe che eTale ke petAne rU5 nRtya vagere tema -bhAratamAM-ziyALAnI mosamamAM ja dekhA de che. jemake-divALIkaLAnuM pradAna kare che tevuM ja A Button and Busta d ghoDA hudahuda-viyAM. rAtavakhate, ajavALI rAtanAM hAranI hAra uDatAM Quails mAM mAdApakSI nara pakSIne Apa upara muja- jovAtAM bagalA, vagere ghaNuM pakSIo sthaLAMtara kare che. pakSIo zuM banI yukitao ajamAve che. eTaluM ja nahi paNa bIjI mAdIo kAma sthaLAMtara kare che, tene svataMtra abhyAsa karAya che. je aMge sAthe sadAya laDavA taiyAra hoya che. jANe ke - koI bIjI mAdI Aje ghaNuM saMzodhana thaI rahyuM che. AnA upara eka svataMtra vistRta pite pasaMda karelA narane jhUMTavI jAya. A uparAMta The Painted lekha lakhI zakAya teTaluM sAhitya Aje aMgrejI bhASAmAM lakhAI Snipe jene ApaNe pAnalavA kahIe chIe te pakSInI mAdA cUkyuM che. IMDA mukyA pachI tenI sevA karavA vagerenI saMbhALa bIlakula nara pakSI upara cheDI de che. jyAre mAdA pote to bIjI nara ApaNe svataMtratA meLavIne-AvAM kSetre je kAMI vaijJAnika zodhapakSIne AkarSavA mATe iMDA mukyA pachI bhaTakatI ja rahe che. eTale khaLa karavI joIe temAMnuM hajI ghaNuM ja thoDuM kArya thayuM che. ekaja Painted Snipe nI mAdA aneka baccAMnI mA thaI zake jyAre paradezamAM to A aMge 'bhAratanuM pakSI jagata' nI noMdha vAMcyA pachI jo koIne paNa e viSayamAM vadhAre rasa levAne ke vadhAre vijJAnika rIte samajavAne zekha jAgaze to meM A noMdha Conjugal Relation Ships mATe lIdhele parizrama yathArtha thaele mAnIza. - Among Birds :jema mAnava samAjamAM hoya che ke keTalIka jJAtimAM eka panI hayAta hoya tyAM sudhI bIjI patnI sAthe lagna na karAyuM AvuM ja kaMIka kudarate pakSI jagatamAM ApyuM che. eTale ke keTalAMka pakSIo jIvanabhara joDI tarIke jIve che. dA.ta -- ApaNuM sArasa pakSI. jyAre ApaNe mora eka karatAM vadhAre mAdAno sahacAra bhagave che. TUMkAmAM pakSI - jagatamAM paNa aneka prakA nI vyavasthA jovA maLe che. IST - pakSI saMgIta - A aMge je ApaNe abhyAsa karazuM to pakSIomAM paNa sUrasamrATa hoya che. A prakAranAM pakSIomAM nIce lakhelAM pakSIo Ave che Jain Education Intemational
Page #750
--------------------------------------------------------------------------
________________ 772 bhAratIya asmitA jaya sahakAra, jaya sahakAra. zrI bIlezvara khAMDa udyoga kheDUta sahakArI maMDaLI lI. keDInAra ( saurASTra) ( gujarAta rAjya ) ( amarelI jIllo) sthApanA : tA. 8-8-1956 tAra:- " khAMDa udyoga anveSaNa varga: a" TelIphona naM. - 17. dANAdAra sapheda khAMDa temaja rekaTIphAIDa spIrITanuM utpAdana: sattAvAra : rUA. 1,32,00,000-00 1. jAhera karela zera bhaMDoLa 1.3ra,00,0-0-00 2. bharapAI thaela zera bhaMDoLaH 1,21,15,86-00 3. vasula Avela zera bhaMDoLaH 1,21.15,860 -00 1. utpAdaka sabhAsadaH 1, 1,15,860-00 2. nAmadAra sarakArazrI: 20,00,000-00 4. sabhAsada zera bacata thApaNu, 24,63,730-00 5. sabhAsada kAyamI thApaNaH 18,68896-00 6. vikAsa lenaH -: borDa opha DAyarekaTarsa :1. 2. zrI rAmasiMhabhAI nAraNabhAI vALA, ceramena. [ 12. , , Do. dayArAmabhAI ke. paTela, menejIMga DAyarekaTara, pa. kaDodarA tA. kaDInAra, zrI kheDUta sahakArI khAMDa udyoga maMDaLI lI., 2. ,, , arIsiMhabhAIbha NAbhAI DoDIA, vAIsa ceramena bAraDolI (jI. surata) pi. pAMcapIpaLavA tA. keDInAra, [ 13. , dvArakAdAsa mehanalAlabhAI paTela, amarelI , jayasiMhabhAI sAmaMtabhAI paramAra DAyarekaTara. dhI gujarAta sTeTa ko-o. beMka lI., pi. keDInAra tA. keDInAra. amadAvAdanA pratinIdhI. 14. , , ilA rajIsTrAra, sahakArI maMDaLIe, amarelI bhagavAnabhAI nathubhAI kAlA, junAgaDha, mu. junAgaDha. (me. 2jIsTAra sAhebanA pi. siMdhAja tA. kaDInAra. pratinIdhI ) , , pratApasiMhabhAI emalabhAI merI, 15. ,, ,, ema bI vyAsa sAheba, DepyuTI rajIsTArazrI pi. pIpaLI, tA. keDInAra. ( mArkeTIMga-sesIMga), sahakArI maMDaLIo, harisiMhabhAI mAlAbhAI veza gujarAta rAjya, amadAvAda (rAjya sarakArazrInA pi. AlIdara, tA. koDInAra; pratinIdhI. ,, ,, goviMdabhAI muLajIbhAya bAraDa, 16. , , jIllA rajIsTrAra, sahakArI maMDaLIo ( junAgaDha pio. devaLI, tA. kaDInAraH amarelI) mu. junAgaDha. (me. 2jIsTAra sAheba, 8, ,, rAmabhAI gIgAbhAI bAraDa, saha. maM, guja. rAjya, amadAvAdanA pratinIdhI). pi. gohelanI khANa, tA. kaDInAraH 17. ,, ,, zeraDI niSNAMta, gujarAta rAjya, koleja opha 9. ,, ,, polAbhAI bhagavAnabhAI bA2Da, egrIkalacara, junAgaDha. ( rAjaya sarakAranA pi. mityAja tA. keDinAra, pratinIdhI). parabatabhAI vIrAbhAI jAdava, 18 ,, ,, sI. ke.guptA, menejIMga DAyarekaTara khAMDa udyoga, pa. araNeja, tA. koDInAra keDInAra ekasa ophIsIo 11, , ,, sIdIbhAI bhImAbhAI vALA membara-sekreTarI. pi. kaDavAsaNa, tA. kaDInAra 19 ,, ,, ema. jI. desAI sekreTarI, khAMDa udyoga, koDInAra Jain Education Intemational
Page #751
--------------------------------------------------------------------------
________________ yunomAM bhAratanI kAmagIrI zrI hasamukha paMDayA 1945 nA 24mI okaTobare astitvamAM Avela saMyukta nirakSaNa aMgenI chelI sattA dharAve che temaja je rAjyone vAlI rASTrasaMghanA khatapatramAM je pacAsa rAjyoe svIkRti ApI temAM rAjya tarIkenI kAmagIrI soMpI che. temaNe saMyukta rASTrasaMdhanA bhAratane paNa samAveza thato hato. 1946 nA sapTembaramAM vanya pratinidhi tarIke ja AvA pradezane vahIvaTa sa bhALavAne che. gALAnI sarakAra racAtA sva. paMDita naherue ApaNI videzInIti para karela pravacanamAM saMyukta rASTrasaMdha pratyenA bhAratanA valaNanI raMgabhedanA prazna para paNa bhArate saMyukata rASTrasaMdhamAM sAro paNa spaSTatA karI hatI. temaNe evI khAtarI ApI hatI ke evA bhAga bhajavyuM che. A prazna aMge thayela carcAo tapAsatA saMyukta rASTrasaMghane bhArata sAcA hRdayathI Teko Apaze eTaluM ja jaNAya che ke bhArata - paSTa paNe raMgabhedane virodha satata nAMdhA nahI paraMtu bhArata tenI tamAma pravRttiomAM sakriya bhAga bhajavaze che. te daDhapaNe mAne che ke jAti ke raMgabhedanA kAraNe batAvAto Ama A vizva saMsthAnA sarjana sAthe ja bhArate tenA pratyenA pakSapAta zAMtI mATe khatarA rU5 che. khata patra dvArA rajU thayela pitAnA valaNanI vizvane jAherAta karI siddhAMto tathA hetuo mAnavInA mULabhUta hakone je prAdhAnya Ape che tene anulakSIne saMyukta rASTra saMghe AvA praznonI ava- bhArate atyAra sudhI je kAmagIrI bajAvI che tene abhyAsa karatAM gaNanA karavI joIe nahIM. dakSiNa AphrikAmAM apanAvAtI raMgajaNAya che ke jyAre jyAre paristhiti ugra banI che tyAre tyAre tenA bhedanI nIti para bhArate lIdheluM valaNa khUbaja jANItuM che. ukela mATe bhArata satata prayatna zIla rahyuM che. e uparAMta be mahAsattAo vacce udbhavatA matabhedone dUra karavAmAM athavA e Agraha rahyo che ke saMyukata rASTrasaMghe rAjakiya temaja te temanI vacce udabhavela gera samajane dUra karavAmAM paNa bhArate ne tika dRSTie A praznane hala kara joI e. 1952nA sapTe. pAchI pAnI karI nathI mbaramAM bhArata sahitanA Araba eziyAnA tera rAjyae sAmAnya sabhAmAM A prazrane raju karyo. jemAM e vicArane kendramAM rAkhavAmAM bhArate kayA kayA kSetromAM kevI kAmagIrI bajAvI che tevA Avyo ke raMgabhedanI nIti AMtara rASTrIya zAMti ane salAmatIne prazna sAhajika rIte ja upasthita thAya. A saMbaMdhe so prathama bhayamAM mUke che. tathA mAnava avikAranA siddhAMtanuM khaMDana kare to saMsthAnavAdane nAbUda karavA tathA saMsthAne svataMtra rAjyanuM che. sAmAnya sabhAe praznano abhyAsa karavA nIpala paMce 1953nA varUpa dhAraNa kare te dizAmAM bhArate karelA prayatnone ulekha karI 1 mI ekakobare je aDevAla Ape temAM bhArate rajU karela zakAe. 1947nA jalAImAM jyAre nedharalenDa sarakAre InDoneriyA vicAranuM samarthana karyuM". A pramANe raMgabhedanI nIti sAme vizva para AkramaNa karyuM tyAre bhArata tathA eraTreliyAe salAmatI jAhera mata taiyAra karavAmAM bhAratanI kAmagIrI dhyAna kheMce tevI samitimAM A praznanI rajUAta karI. nedharalenDe A praznane rahI che. pitAnA AMtarika mAmalA tarIke rajU karyo paNa salAmatI samitie tene asvIkAra karyo. bhArate InDoneziyAnI svataMtratAne saMyukata rASTrasaMdhanI racanA pachInA varSomAM nidhAdhikAra mAnyatA maLe tevA pagalAM levAne anurodha karyo. Aja pramANe (Veto)ne prazna carcAspada banyo hato. bhArate A vyavasthAnI ITAlInA saMsthAnI svataMtratA saMbaMdhe paNa bhArate AgaLa paDato jorazorathI himAyata karI. A valaNa levA pAchaLanuM kAraNa te bhAga bhajavyo phrAMsanA saMsthAne roko ane TayunisiyAne samaye pravartatI AMtara rASTrIya paristhiti hatI. be mahArASTro lagatI carcA jyAre sAmAnya sabhAnI sAtamI beThakamAM thaI tyAre vacce ThaMDA yuddhanI zarUAta thaI cUkI hatI. agumbanI zodhe te samayanA bhAratIya pratinidhi zrImatI vijayAlakSmI paMDite e yuddhanI bhayaMkaratAmAM aneka ga vadhAro karyo hato. ane vizva be sattAo vicAra para bhAra mUkyo ke prajAnI IcchAne avagaNI zakAya vacce lagabhaga vaheMcAI gayuM hovAthI banne pakSe sattA vadhArA mATe nahIM. ane phrAMse yUnisiyAne svataMtratA ApavI ja joIe. lazkarI karAra karI rahyA hatA. A pUrva bhUmikAmAM mahAsattAo vacce Ama, saMsthAonI mukita saMdarbhe bhArate saMyukata rASTra saMdhamAM ekatA jaLavAI rahe te khUba ja jarUrI hatuM ane tethI nidhArvi ghagaja agatyano bhAga bhajavyo che. TUMkamAM je pradezane vahI Ta kAranI nAbudI A kAradAyaka na hatI. sAmAnya sabhAnI prathama vAlIpaNA samitinA sabhyone saMpavAmAM Avyo hato te sabhyonI beThakamAM ja bhAratIya pratinidhie bhAratanuM valaNa spaSTa karatAM pharaja tarapha bhArate satata dhyAna doryuM che ane evA vicAra para jaNAvela ke niSedhAdhikAranI vyavasthA saiddhAMtika rIte bIna lekazAhI bhAra mukyo che ke AvA pradezane vahIvaTa para saMyukta rASTrasaMdha lAgatI hovA chatAM paNa tene dUra karavI vyAjabI nathI kAraNa ke Jain Education Intemational
Page #752
--------------------------------------------------------------------------
________________ 774 bhAratIya asmitA mahAsatAone mata ApavA saMbadhe je vizeSAdhikAra maLe che te 19papa pachI bhArate saMyukata rASTrasaMdhamAM vadhu asarakAraka rIte te samaye pravartatI AMtara rASTrIya sAne pratibiMbIta kare che. bhAga bhajavavA mAMDayA. A mATenAM kAraNo tapAsIe to 1950mAM A vizeSAdhikArane durupayoga thAya che. tenuM kAraNa mahAsattAo saMyukata rASTrasaMdhamAM Akro-eyana jutha ativamAM AvyuM vacce pravatata avizvAsa che. Ama; niSedhAdhikAra e roga nathI. hatuM. A jaya 1955nI bAMDraga pariSada pachI vadhu dhaniSTa banyuM paratu pravartatA roganuM lakSaNa che. tethI A prathAne dura karavAnuM hatuM. ane eziyA AphrikAnA ghaNAM saMsthAne rAjya banatAM badale mahAsattAo vacce pravatatA avizvAsane dUra karavA atyaMta navA sabhyonI saMkhyA vadhI hatI. 1945mAM A krio eriyana jarUrI che. sabhya rAjyonI saMkhyA mAtra 10nI hatI te 1955mAM vadhIne 22 (bAvIza nI thaI hatI. ane bhAratanI gaNanA A jUthanA Aja saMdarbhamAM 1947mAM sAmAnya sabhAe amerikAnA netA tarIke thatI hatI. A samaya daramyAna bhArate TayUnisiyA TharAvane maMjUra karyo je dvArA navI thapAyelI vacagALAnI samitine niSedhAdhikAranA ati upayoga aMge abhyAsa karavAnuM TharA morokko, pazcima Iriyana, dakSiNa rahoDeziyA, aMgelA, jhAMjhIbAra, kenyA, nyAsAlenDa, vagere saMsthAnonA praznone sAmAnya sabhAmAM vyuM. A prasaMge paNa bhArata potAnA valaNane vaLagI rahyuM ane rajU karyA. ane temane svataMtratA maLe tevA vicArano Agraha A samiti A abhyAsa hAtha para le te tenA adhikAranI rAkhe. tevI ja rIte suejha, haMgerI, lebenona, jorDana tathA koMgomAM bahAra che tema jaNAvI teno virodha karyo. banelA banAvo zAMti mATe bhayarUpa banyA tyAre bhArate sakriya rariyA dvArA nirdhAdhikArane vAraMvAra upayoga thatA temAMthI banIne saMyukata rASTrasaMdhanAM pagalAne Teke A. mArga kADhavA mATe "zAMti mATe ekatA prastAva' (The uniting for Peace resolution) 1950 mAM sAmAnya sabhAe svIkAryo 1956 mAM jyAre suejha naheranA rASTrIyakaraNa pachI ijharAyela, A prastAva pramANe salAmatI samitimAM nivAdhikArano upayoga briTana tathA phrAnsa Ijipta para AkramaNa karyuM. tyAre salAmatI thatA A saMsthA pagalAM laI zake nahI to salAmatI samiti nA samitimAM briTana tathA phrAMse nidhAvikArane upayoga karatAM sAmAnya kaI paNuM sAta sabhya athavA te saMyukta rASTrasaMdhanA bahumati sabhAnI khAsa beThaka 1956 nA 31 okaTobare belAvavAnA TharAsabhya rAjyo vinaMtI kare to vIsa kalAkamAM sAmAnya sabhAnI vane bhArate Teke Akhe. eTaluM ja nahi paraMtu suejhamAM yuddha khAsa beThaka bolAvI temAM zAMti mATe bhayarUpa banela paristhitine tahakubI, lazkarone pAchA kheMcI levA nA, bAra kalAkanI aMdara sAmane karavA aMge nirNaya lai zakAyabhArate A rAtane virodha duzmanAvaTa baMdha karavAnA ane A aMge nirikSaNa rAkhavA saMyukta kayI zrI. bI ena rAve A TharAvanI upayogitA aMge kA rASTrasaMdhanA daLanI sthApanA karatA TharAvo raju karyA vyakta karI, virodha karavAnuM mukhya kAraNa e hatuM ke A TharAvanA 1956mAM haMgerImAM banela banAvo para paNa bhArate sAmAnya svIkArathI sAmAnya sabhAnA sabhya rAjya bahumatI thI e paNa sabhAnA pagalAMne bahAlI ApI ane haMgerInI sarakArane mahAmaMtrInI nirNaya le je eka yA bIjI mahAsattAne svIkAryuM na hoya. Ama AvI vinaMtI pramANe nirikSako ekalavAnI mAMgaNIno svIkAra karatA TharAvyavasthAthI mahAsattAo vacce ekatA TakAvI muzkela banaze ane vane raju karavAmAM bhAga lIdho che ke A prasaMge saMyukta rAI,saMdhamAM saMyukta rASTrasaMghanuM astitva bhayamAM mukAro potAnA vize tema ja tenI bahAra bhAratanA valaNanA abhyAsa karatAM jaNAya che dhane makkama paNe pradarzita karavA bhArata matadAna samaye gerahAjara ke suejha prazna paratve tenuM valaNa sArI rIte maMda rahyuM hatuM bhAra tIya saMsada mAM tema ja bahAra sarakAranA AvA valaNanI ugra TIkA 195nA junanI 25mI tArIkhe u. korIA ane da. korIA paNa thaI hatI. vacce thayela yuddhamAM bhArate saMyukta rASTrasaMdhanI salAmatI samitie lIdhela sAmUhika pagalAMnAM TharAvane Teko Apya; tema chatAM paNa 1958 mAM lebenona tathA jorDanamAM je kaTokaTI sarjAI tyAre teNe bane kerIo vacce maMtranuM thAya te mATe Agraha cAlu paNa tenI carcA mATe sAmAnya sabhAnI khAsa tAkIdanI beThaka rAkhe da. kArIAnI madade saMyukta rASTrasaMghe lazkara mokalyuM paraMtu belAvavAmAM bhArate sakriya bhAga bhajavyuM. A beThakamAM dasa bhArata lakara na mokalyuM. mAtra ebyulansa ekama mokalI bina- ArabarAja dvArA mahAmaMtrIne vinaMtI karatA evA je TharAva rajU lazkarI madada dArA saMyukta rASTrasaMghanA pagalAMne Teke A. za hato ke A vistAromAMthI videzI lazkare khaseDAya tene paNa bhAratanuM A pagaluM khUbaja vicArapUrvakanuM hatuM je bhArane lakara bhArate ke A hatA. mokalyuM hota te 1953-54 daramyAna saMyukata rASTrasaMdhanA upakrame bane kariyA saMbaMdhe je maMtraNAo ane carcAo thaI temAM teNe 1960mAM kegamAM thayela AMtara vipraha samaye sAmAnya je AgaLa paDato bhAga bhajavyo te bhajavI zakata nahIM. A sabhAnI khAsa beThaka belAvavAmAM bhArate saMmatI ApI ane evo banAva daramyAna yuddhakedIonI samasyA hala karavAmAM bhArate je Agraha sevyuM ke je salAmatI samiti niSkriya rahetI hoya to kAmagIrI bajAvI tene bhAratanA eka mahAna phALA tarIke mUlavavAmAM sAmAnya sabhAe A prazna hAtha para dharo joIe bhAratIya pratiniAve che. dhie sAmAnya sabhAne evI vinaMtI karI ke teNe khUbaja TUMkA rahyuM. Jain Education Intemational For Private & Personal use only
Page #753
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtivra ca gaLAmAM kAMgAnI saMsadanI beThaka elAvavI tamAma kedIone mukta karavA temaja peTrIsalumukSmAnI hatyA mATe tapAsa paMca nImavu Araba-IjharAyela prazna paratve paNa bhArate zarUthI rasa lIdhe che. 1947 mAM pelesTAInanA bhAgalA pachI pachI rAjya. IjharAyela ativamAM AvyuM. tyArathI Araba rAjye tathA IjharAyela vacce satata vaNa cAlu rahyuM che. 1949 mAM thayela yuddha pachI Araba rAjyo ne sama rAkhyAnuM manAvAmAM bhArate pAka manA karyA hatA. A banne pradeza vacce thatA yuddhane nivAravA saMyukta rASTrasaMge saMdhanA kaTAkaTI darzAmAM bhArate bhAga laI gAjhApaTTInA vistAramAM je 7.magIrI bajAvI te prazaya thI . che. na. 4077 dhI zakayatA che chellA keTalAka varSothI cInanAM praveza aMge thatA matadAno abhyAsa karatI jaNAya che ke bhAratanAM vicArane sArI rIte samarthana maLatu jAya che. Ama peAtAnA duzmanane paNa A vizva saMsthAmAM sthAna ApavAne Agraha rAkhI bhArata saMyukata rASTrasaMdha kharekhara viyasasthA bane te mATe prayatnazIla rahyuM che. cInanAM sabhyapada aMge paNa bhArate zarUAtathIja AgaLa paDatA bhAga lIdhA che. bhArate satata e vicAra para bhAra mUkayA che ke sa Myukata rASTrasaMghanA sabhyapada mATenA bAraNA tamAma mATe khullA heAvA joIe. A sasthA mAtra samAna vicArasaraNI dharAvanA rAkhyAnI kaba vI hatI. koI e nahI. paraMtu viSa je svarUpe astitva dharAve che. tenuM pratibiMba tenAM sabhyamAM paNa paDavu joI e. sAmyavAdI cInane sabhyapada ApavAmAM je avarodha utpanna thAya che tenI TIkA karatA bhArate vAraMvAra kahyuM che ke rAjakIya vAstavikatAno svIkAra karyA sivAya chUTako nathI A pramANe saMyukta rASTrasadhamAM bhAratanI kAmagIrI upara challo abhyAsa karatAM jaNAya che ke teNe A sa'sthAnA khatapatra para sahI karI tyArathI A sa MsthA vizva zAMtI jJaLavavA mATe zakti mAna ane te aMge nA prayatno karyAM che temaja tevA prayatnAne teNe TakA ApyA che. annAna kareka prazna paranuM bhALI valaya prasaMzApAtra na bane te svAbhAvika che paraMtu te mATe rASTriya temaja rASTriya kArAne javAbadArImAMthI mukta rAkhI zakAya nahIM Ama chatAM paNa A vizvasa racAnA sabhya rAjyone dAnamAM laine bhAra cInane sabhyapada ApavAthI tenA vyavahAramAM pheraphAra cavAnI pUrepUrItanI kAmagIrI joie teA ekadare nirAza utpanna thatI nathI. bhArate bukta rASTrapanI bIna rAjakIya saMsthAomAM paNa mahattvanA bhAga bhajagyA che. binazastrIkaraNanA Agraha tA rAjyo ja che. paraMtu sAdhI sAma adhu zaktinA zAMtImaya upayoga karI mAnava kalyANamAM vadhArA karavAnI paNa te zarUthI ja hImAyata kare che. eTaluM ja nathI. paNa bA dizAmAM te paDela paNa karI che. rUA. 1,71,46,000 rUA. 1,7,1, huM 775 kA-A 5 re TI va benka barA DA se nyU la mukhya ophIsa : mahAtmA gAMdhI zata, pApta bAza na. 6, vaDodarA. prabhudAsa khuzAladAsa paTela (pramukha) rIjhava ane khIla phA kAmakAjanuM bhaMDoLa bharAyela zera bhaDALa thApaNA (1) A baeNnkamAM mukelI thApaNA dezanA pUrva utpAdanamAM vadhAro karavAnA, tenA rUpAMtara karavAnA tathA vecANa karavAnA tathA tene anusa'gata mahatvanA kAryamAM madada karavAnuM kArya kare che. (2) ekIbane lagatu anya prakAranuM kAmakAja karavAmAM Ave che. (ka) thApaNa para AkarSaka vyAjanA dara ApavAmAM Ave che. umIyAma : grAmajJakanI lI. (4) pAtarA ane bAjavA zAkhAmAM eka TIpAjhITa volTanI mA che. (5) A benkane sthAnika svarAjanI saMsthAe tathA cerITI TrasTanI thApaNA svIkAravA svikRtI maLelI che. (6) zAkhAo:- 1. karajaNa 2 sAvalI. 3 kheDelI 4. pAdarA 5. bhAI 6, zanAra, 7. vAgheADIyA 8. pAvijetapura, ha. nasavADI 10. choTA pura, 11. sa'kheDA, 12. bAvA, 13 tivakavADA 14. kavATA, 15. sAMdhalI, 16. mAsarareDa, 17. satalIyA, 18. bhAdaravA, 19. Desara, 20. kAravaNu 21. cAMdA, 22. bahAdarapura, 24. cAradA, 24. jarA, 25. mALAroDa, 26, baraNAmA 27. gaDhALA vadhu mAhitI mATe rUbarU maLavuM. ci. ga. bhaTTa (menejara) rUA. 77,64,000 za. 12,79,36,000
Page #754
--------------------------------------------------------------------------
________________ est khe kheDA jillAnI tamAma sahakArI maMDaLIe anya vikretAe ta bhA i e a ne nA ga rI ke Du * sudhArelI jAtanAM pramANita rbiyAraNa, dareka jAtanAM rasAyaNika phuTIlAIsa jaMtunAzaka davAe davAe chAMTavAnA paMpa, ilekaTrIka moTaro, vagere maLaze. sabasIDI mAnya cIja vastuo khIlamAMthI ja sabasIDInI rakama kApI ApavAmAM Ave che. - ghauM, cokhA, khajarI, dALA, kaThoLa. mArasa, zudhdha ghI amula sAgara, vanaspati dhI, sIMgatela. nhAvAnA, dhovAnA sAbu, dhovAnA seADA, lATA, beTarI pAvara evareDI, jIpa, esTrelA vagere Te prApya kAju drAkSa, badAma, khAreka, khajura, IlAyacI lavIMga lekhaDa gALasaLI, kALA patarAM gelve nIkAvALAM patarAM- e sI sI. sImenTa vagere * A sivAya ApanI jarUriyAtanI cIja vastue ane sevAe bharAsA pAtra ane vyAjabI dhoraNe sa MghanI heDa ephisa, chuTaka vecANanI e dukAnA ane kRSi sevA kendramAMthI meLavavAnA Agraha rAkhe * grAhakane vadhumAM vadhu saMtoSa amArI saphaLatA mAnIe choe. ApanI A sahakArI saMsthA ApanA sahakArathI vadhu ne vadhu sevA karavA zakitamAna thaze. ApanA purepurA sahakAranI apekSA rAkhavAmAM Ave che. dhI kheDA jillA sahakArI kharIda vecANa saMgha li. tAra : 'DIpsayuniyana' saMtarAma rADa, naDiyAda. phezana - 3697 bhAratIya asmitA KAMANIS' BRASS RODS WILL GO TO ANY LENGTHS TO KEEP CUSTOMERS HAPPY - WORLDWIDE. Outstanding quality makes Kamanis' bras rods fast-sellers in international markets. High consistent quality conforming to ASTM. BSS and customers specifications* Free Cutting or Forging Quality. Wide range of size. For industry everywhere, only the finest non-ferrous rods will do Kamanis The reasons are obvious..... KAMANI TUBES PRIVATE LTD., New Kamani Chambers, Nicol Road, Ballard Estate, BOMBAY-1, (India) A SYMBOL OF INDUSTRIAL VITALITY -
Page #755
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkrAMtikALanuM bhArata ane tenI samasyAo zrI hasamukha paMDyA bhaugolIka dRSTie khUba ja vizALa vistAra dharAvato ApaNe rahela hevAthI evuM sacavAyuM ke kendramAM ane rAjamAM dhArAsabhyonI kula deza svataMtra bane tyArathI ja vizALa ane vividha samasyAono saMkhyAnA amuka TakAnA AdhAre pradhAna maMDaLanA kadane nakkI sAmano karI rahyo che. alabatta 19paramAM thayela prathama sAmAnya karavuM. agara pakSapalaTo karanAra traNe varSa sudhI pradhAna, upapradhAna, cUMTaNIthI zarU karIne 1967 sudhInI cothI sAmAnya cUMTanI pahe. saMsadIya maMtrI ke adhyakSane hoddo svIkArI zake nahIM', rAjakIya lAMnA samaya sudhI amuka apa Ada bAda karatAM meTAmALe kendramAM pakSo ja A kSetre pahela kare te uddezathI po ne AcAra saMhitA taiyAra temaja rAjyamAM eka ja ra kIya pakSa-koMgresa pakSanUnI hakumata karavAnuM tathA tenA zabdArtha temaja bhAvArthane vaLagI rahevAnuM sUcavAsthapAyelI hovAthI udabhavatI samasyAo kAM te ukelAI jatI. yeluM. chele prajA pratinidhitva dhArAmAM ja sudhAro karI pakSAMtara athavA to te ugra svarUpa dhAraNa karI zakatI nahIM. eka pakSa karanArane dhArAsabhA nI pitAnI beThaka khAlI karavI te vicAra prabhutva prathAnI sAthe sAthe sva. paMDita naherUnA netRtve temaja paNa ramato mUkAya che. tAjetaramAM ja 4 juna 1975 nA roja mohaka vyakita paNa samasyAone vikarALa svarUpa dhAraNa karatI gujarAta rAjyanA rAjayapAla zrI e patrakAro sAthenI vAtacItamAM rokavAmAM mahattavane phALo Ape. evuM jaNAvyuM ke pakSapalaTo karanAra sabhyanI beThaka cUMTaNI paMca khAlI jAhera kare te aMge cuMTaNI kAyadA mAM sudhAro karavAnuM dilhI paraMtu 1967nI cothI sAmAnya cUMTaNIo pachI bhAratIya sarakArane-sUcavavAmAM Avyu che. A pramANe pakSa palaTAnI pravRtti rAjakAraNe karavaTa badalI eka pakSa prabhAvaprayA dUra thaI ane saMyukata vidhA e sAMprata bhAratanI poTAmAM moTI ane jaTIlamAM jaTIla sama yA yaka daLAnI sarakAro lagabhaga AThathI nava rAmAM racAI A pachInA banI cUkI che. A samasyA hala na thaI zake tema nathI. paraMtu varSomAM kendrIya netAgIrImAM - khAsa karIne koMgresa pakSanI saMsadIya keya netAgIrI jayAM sudhI A pravRtti dvArA pitAne maLatA lAbha ane saMsthAkIya netAgIrI vacce - zarU thayela matabheTo kramaza: choDavA mAMgatI nathI. tyAM sudhI A saMbaMdhe koI jalada pagaluM bharAya ugra banatA gayA 1969-70 mAM pakSanA beMglora khAte maLela tevI apeza asthAne che. avivezanamAM sinDikeTa-I-DIkeTa jUthe upasI AvyA. rASTra mukha pada mATenA umedavAra saMbaMdhe sadhAyelI samajuti pachI vaDApradhAna pakSapalaTAnI pravRttie vega pakaDatA sarakAranI sthiratA bhayamAM dArA aMtaranA avAja pramANe vartavAne vacAra ramato mUkAyo mUkAI. Aje eka pakSanI bahumatI hoya to kAle bIjA pakSanI pariNAme ane tyAra pachI bhAratIya rAjakAraNuM kendra kakSAe aneka vamaLomAM kayA pakSa ke pakSene sarakAra racavAnuM AmaMtraNuM ApavuM te samasyA rAjya phasAyuM, jenA chAMTA rAjyone paNa uDayA. pAsamakSa upasthita thai. bhAgye ja evuM rAjya haze jenA rAjyapAlane A aMge nirNaya levo paDe nahIM hoya. ane A saMbaMdhe levAyelA cethI sAmAnya cUMTaNI pachI jo koI paNa samasyAo ciMtA nirNa tapAsatAM spaSTa thAya che ke lagabhaga badhAM ja rAjayapAla janaka svarUpa dhAraNa karyuM hoya to te che pakSa palaTAnI pravRtti kendra sarakAranI icchAne anusaryA che. kendra sarakArane anukULa hoya ghaNAM rAjyomAM mizra sarakAre racAyA pachI haddAnuM pralobhana tevA pakSa ke pakSanI sarakAra racAya. tevI paristhitinuM sarjana ApIne dhArAsabhyane pitAnA pakSamAM kheMcavAnI pravRtti vega pakaDavA karavAmAM ghaNAMkhara rAjyapAle vatyA che. pothI para rahevAnA badale lAgI. AyArAma gayArAmanA kAraNe sarakAranuM AyuSya ghaTavA vaTavA pakSIya valaNuM dharAvatA rAjyapAlanA vartanathI A hoddAnI upalAyuM dhArAsabhyanI kamata nakakI thavA lAgI ane rAjakIya gitA aMge paNa rAMkAo uDAvavAmAM AvI che. khAsa karIne nA aDaga praNA rAka uDAvavAmAM AvI che. sthiratA bhayamAM mukAI A paristhiti e kakSAe pahoMcI ke bhArata nA navembaramAM u. pradeza mAM caraNasIMga sarakArane je rAta tamAM saMsadIya sarakAra jarUrI che ke nahi te prazna paNa carcAvA rAjyapAlazrI gopAla reDDIe dUra karI ane rASTrapati zAsananI lAge. bhalAmaNa karI tethI to A thAna khUba ja TIkApAtra banyuM che. A prakAranA rAjakIya takavAda sadAbAjI ke pada prAptine ahIM e noMdhavuM ghaTe ke ApaNuM rASTrapatizrI raziyAnA kiva rokavA mATe vividha sUcane paNa thayA. pakSa palaTAnA mULamAM padaprApti prAMtamAM hatAM tyAMthI ja u. pradeza mATe rASTrapramukha zAsananA dastA
Page #756
--------------------------------------------------------------------------
________________ 978 bhAratIya asmitA veja para sahI karI ApIne pitAnA sthAnane paNa TIkApAtra banAvyuM thaI gaNAya. tyAra pachI beMkanuM rASTrIyakaraNa tathA rAjAonA hatuM A pagalAe evo AMcako Apyo hato ke zrI madhulimaye sAliyANAnI nAbudI para paNuM saMparI adAlate ApelA e rASTrapramukhanI sAme doSAropa mukavAnI hilacAla paNa karI hatI cukAdAo kendra sarakArane gamyA nathI. pariNAme e paNa prazna e upasthita thayela che ke rAjayapAle baMdhAraNanuM jatana eka tabakko Avyo je daramyAna pitAnA pakSanI vicAra karavAnuM che ke sattAdhArI pakSanA hitonI rakSA karavAnI che? rAjyanA saraNImAM mAnatI hoya tevI vyaktionI sarvoparI adAlatamAM rAjyapAla tathA vidhAna sabhAnA adhyakSanI pariSadamAM rAjyapAlanI nimaNUka karavI tevuM valaNa spaSTa thavA lAgyuM. jyAre mukhya nyAyakAmagIrI aMge sArI rIte vicArAyuM hatuM. A baMne pariSada e nirNaya mUrti zrI. hidAyatullA nivRtta thavAnA hatA tyAre sarakAra pitAnA para AvI hatI ke kayA pakSanI bahumatI che te rAjyapAle nakakI karavAnuM koI kRpA pAtrane e rasthAna para goThavI devA mAMge che, te AkSepa nathI paNa AvA prasaMge rAjyanI vidhAna sabhAnI beThaka bolAvI ghaNAM virodha pakSanA netAoe karyo hato. A praznane saMsadamAM tenA dvArA nirNaya levo joIe. Ama chatAM paNa A nirNaya paNa upasthita karavAmAM Avyo hato sarvocca adAlatanA bAra mAtra kAgaLa upara ja rahyo che. ghaNAM rAjyamAM to rAjyapAlanI ezoziezane paNa AvA pagalAMne ugra virodha karI A adAlatanA kAmagIrIthI baMdhAraNIya guMce paNa udbhavI hatI ane rAjyapAlane je nyAyamUrti sauthI vadhu siniyara hoya temanI ja nyAyamUrti tarIke pAchA bolAvI levAnI mAgaNIo paNa thaI hatI. TUMkamAM rAjyane nimaNUMka karavAnI mAMgaNI karI. virodhanuM svarUpa eTaluM badhuM pracaMDa pAlo mArAja je lokazAhInA mUlyanuM pAsa thatuM hoya te tene hatuM ke chevaTe sarakAre praNAlikA ne vaLagI rahevuM paDayuM. upAya che ? A saMbadhe ghaNAM sUcano thayAM che, jevAM ke A hoddA para Ama chatAM paNa sarvoparI adAlata nA nirNayanI uparavaTa pitAnAja pakSanAM parAjita thayela umedavArone nimavA na joie javAnuM sarakAre nakkI karyuM che. jokasabhAmAM 2/3 nI bahumatI paNa jemaNe potAnI kArakIrdIne moTo bhAga niSpakSa paNe vitAvyo dharAvatI sarakAra lokasabhAnI AvatI beThakamAM baMdhAraNa nI 368 hoya tevA kSetramAM kAma karatI vyaktione rAjyapAla tarIke nimavI mI kalamamAM pheraphAra sUcavato kharaDo raju karavAnI che. Ama thavAthI joIe. ApaNI e kamanazIbI che ke paMDita naherUnA samayathIja sarakArane-saMsadane-baMdhAraNanI koIpaNa kalamamAM pheraphAra karavAnI sattA rAjyapAlane hoddo potAnA sAthIo mATe lhANIrUpa bane che. maLaze. Ama, gelakanAya kesa dvArA je paristhiti sarjAI che tene navI dilhI khAte 2-5-170 nA roja "kendra rAjya saMbaMdhe ane dUra karavA sarakAra kaTibaddha banI che. pharIthI A sudhArAne sarvoparI rAjyapAlanI bhUmikA tathA sthAna" e viSaya para yojAyela pari. - adAlatamAM paDakArAya to nA nahIM ane pharIthI je A adAlata sa vAdamAM evo vicAra rajU thayuM hatuM ke rAjyapAlane sucanA ke tane geraba dhAraNIya ane 26 bAtala karAve to ? A dRSTie A mArgadarzana maLe tevI jogavAI karavI joIe. paraMtu A sUcanane samajyA che tevI jogavAI karavI joie. parata A maza, samasyA paNa ghaNI ja vikaTa banI che. paNa uparASTrapati zrI jI esa. pAThake Teko Apyo nahIM, chellI samasyA laI e kendra rAjayo vaccenA saMbaMdhanI agAu rAjayapAlanI kAmagIrIo jagavela vaMToLane anulakSIne 1970 ya te pramANe cAra sAmAnya cUMTaNIo kendra - 2Ajaye vaccenA nA navembaramAM rAjyapAlanI pariSadane saMbodhatA rASTrapatizrIe saMbaMdho aMge khAsa dhyAna kheMcAtuM nahIM. paraMtu virodha kSAnI paNa evI salAha ApI ke rAjayapAlee baMdhAraNanA mALakhAmAM sarakAra judA judA rAjayomAM racAtA A prazna sArA pramANamAM rahIne ja kArya karavuM joIe ane rAjakIya dabANe ke pakSIya dhyAna kheMcyuM che. A bAbatane khAsa karIne pa. baMgALa tathA hitone vaza thaI vartavuM joIe nahIM. kharekhara, A samasyA keraLamAM mAkarsavAdI pakSe tathA tAmilanADunI drAviDamunetra kaLagama bhAratIya lokazAhI sAmene eka moTo paDakAra che. sarakAre khUba ja mahatva ApyuM che. zrI karuNAnIdhie to evI 1971mAM thayela pAMcamI sAmAnya cuMTaNImAM zAsaka dezane cetavaNI ApI che ke A samasyA nahIM ukelAya te bhAratamAM huM bahumatI meLavI sarakAra racI ya ra pachI vaDApradhAne sarvoparI mujibara rahemAne ubhA thaze. gayA varSe ja te samayanA meM saranA adAlata saMbadhe je vicAro rajU kayAM tenA lIdhe paNa navIja mukhya pradhAna zrI virendra pATIle A prazna para potAnA vicAro samasyA uddabhavI che. zrImatI gAMdhIe pratibaddha nyAyataMtra rajU karyA hatA. kendra sarakAra rAjya sarakAra sAthe kaI rIte vate (Committed Judiciary) vicArane rajU karIne evo che te saMbaMdhe temaNe karelI vividha pharIAdo A pramANe che. IzAro karyo ke sarvoparI adAlatanA nyAyAdhIzoe nirNaya kendranI nIti ghaDataramAM rAjAne jarApaNuM avAja nathI, audyoApatI vakhate kendra sarakAranI nItine dhyAnamAM levI joIe. gaka nItimAM vAraMvAra pheraphAra thAya che ane rAje to te viSe golakanA kesamAM sarvoparI adAlate e je cukAdo Apyo ke aMdhArAmAM rahe che, kendra ane rAjA vacce vizvAsanI kaTokaTI nAgarikonA mULabhUta hakako laI leto ke temAM kApa mUkato kAyado sarjAI che. pariNAme banne vaccenA saMbaMdhe eTalI hade vaNasyA ghaDavAnI sattA saMsadane nathI, tyArathI nyAyataMtra samAjavAdanA che ke A bane svataMtra ekame jema varte che ane rAja vadhune mArgamAM aMtarAya urma kare che tevI havA phelAvavAnI zarUAta vadhu svAyattatAnI mAMgaNI karI rahyAM che. Jain Education Intemational
Page #757
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha 979 A samasyAnA saMdarbhamAM 1971nA me mahInAmAM nANuM A samasyAo uparAMta uparASTravAda, jJAtivAda, komavAda, paMcanA bhUtapUrva ceramena zrI ke. saMtaname evA vicAra para bhASAvAda, kharcALa cuMTaNI prathA, sabaLa virodha pakSanI gerahAjarI, bhAra mUkayo hato ke kendra-rAja vaccenA nANAMkIya saMbaMdhomAM prAdezika senAo vagere aneka samasyAo ubhI ja che. TUMkamAM pheraphAra karavA jarUrI che. jo Ama thaI zake tema na hoya te sAMprata bhAratanI A samasyAo bane teTale jhaDapI ukela mAMge che. baMdhAraNamAM pheraphAra karI AvI jogavAI karavI joIe. Aja temanI pratye AMkha mIMcAmaNA karavAthI te bhAratanI lokazAhI ja gALAmAM tAmIlanADu sarakAre kendra ane rAjyo vaccenA saMbaMdhe bhayamAM mukAze, bhAratanI svataMtratA sAthe ane te pachInA samaya cakAsI bhalAmaNa karavA tAmIlanADunI vaDI adAlatanA nivRtta vaDA daramyAna eziyA - AphrikAmAM ghaNAM svataMtra rAjya astitvamAM nyAyamUrti che. pI. vI. rAmamanAranA adhyakSa pade eka samiti AvyA ane temaNe saMsadIya lokazAhI apanAvI; parantu samaya nImelI. A samitie ja karelI bhalAmaNe paNa A samasyAne jatAM ubhela samasyAone hala nahIM karavAthI eka pachI eka svarUpane spaSTa kare che. te raju karela mukhya darakhAsto A pramANe dezamAMthI lekazAhIne dIvo bujhAvA lAge ane eka yA bIjA che. baMdhAraNanI kalama 256, 250 ane 339 (2) ne rada karavA prakAranI saramukhatyAra zAhI amalamAM che. ApaNI lokazAhInA mULa kema ke temanA AdhAre kendra rAjyane Adeza Ape che. Ama majabUta hovAthI ApaNe tyAM lokazAhIno dipaka haju paNa bujhAyo karyA pachI vaDApradhAnanA adhyakSa pada nIce AMtara rAjya samiti nathI tema chatAM paNa pari iyati evI nathI ke ApaNe nirAMte nImavI joIe. jemAM tamAma mukhya pradhAne ke temanA pratinidhio uMdhI zakIe A mATe rAjakIya netAgIrIe kaTIbaddha thavAnI sabhyapade hoya paraMtu keI kendrIya pradhAna tenA sa yapade na hovA jarUrI che. sAthe sAthe prajAe 5NuM lekazAhIne rakSaNa joIe A samitimAM tamAma rAjane samAna pratinidhitva mATe satata jAgRta rahevAnI jarUra che. ApaNe bhUlavuM maLavuM joIe. saMrakSaNa tathA videzI saMbaMdha jevI bAbate na joIe ke satata jAgRti eja lokazAhInI sAcI kiMmata che. bAda karatAM kendra sarakAre rASTrIya mahatva dharAvatA viSaya prAcIna samayamAM navA ravA tathA prajJA tema kahevAtuM lekazAhImAM aMge AMtara rAjya samiti sAthe maMtraNa karyA C nA nirNaya thathA rAjJA tathA prajJA nA sUtrane dhyAnamAM rAkhavAnuM je prajA levo joIe nahIM. rASTrIya mahatvanA ke eka athavA to vadhu lekazAhI taMtrane cAlu rAkhavA mAMgatI haze to game tevI vikaTa rAjyane sparzatA hoya evA tamAma kharaDAe saMsadamAM samasyAo paNa saraLatAthI ukelI zakaze. ahIM e dhyAnamAM rAkhavuM rajU karatAM pahelAM AMtara rAjya samiti samakSa rajU karavA ane jarUrI che ke lokazAhI taMtranuM mALakhuM - apanAvavAthI lekarAvI saMsadamAM kharaDo rajU karatI vakhate A samitinA maMtavyo paNa sthApI zakAtI nathI. je lokazAhIne TakAvI hAya-jIravavI hoya te sAtheja 2jU karavA joIe A samitinI bhalAmaNuM sAmAnyataH tene jIvana praNAlI tarIke svIkAravI joI e Ama prajA barAbara kendra tathA rAjane mATe baMdhana kartA hovI joIe. jAgRta haze te rAjakIya pakSAe tathA netAgIrIe pitAnA vala NamAM pheraphAra kara ja paDaze ane tema thatAM astitva dharAvatI jo koI bhalAmaNu asvIkAryuM ane te saMsadamAM temaja samasyAo bhayajanaka svarUpa dhAraNa karI zakaze nahIM. eTaluM ja nahIM yonI vidhAna sabhAomAM te mATenA kAraNe rajU karavA joIe, paNa temanA kula 5 saraLatAthA lAla karaverAne lagatI tathA "bAkInI sattAo' saMbaMdhe kAyadA ghaDavAnI sattA rAjyone soMpavI joIe, rAjyapAlanI mudata pUrI thaI gayA pachI bIjIvAra teo rAjyapAla ke sarakAra heThaLanA koIpaNa haddAne svIkArI na zake baMdhAraNanI kalama 456 ane 535 kalamo heThaLanI kaTokaTInI che jogavAIone saMpUrNa paNe rada karavI joIe. agara kendra sarakAra eka pakSI rIte ke pitAne ThIka lAge te rIte pagalAM le to te sAme rAjanA hitonuM rakSaNa karavA baMdhAraNamAM jogavAI karavI joIe. jUnA mUlya jUnI saMskRti ane bhAratanI bhAtIgaLa asmitAne graMthastha karavAnA bhagIratha sAhityika prayAsane amArI hArdika zubhecchAo Ama A samitinI keTalIka bhalAmano abhyAsa karatAM jaNAya che ke kendra - rAjAnA saMbaMdhe eTalI hade vaNasyA che ke te paratve AMkha ADA kAna karyuM cAle tema nathI A samasyAnI gaMbhIratA samajIne jarUrI pagalAM tarataja levA anivArya tathA Avazyaka che. --caMpakalAla talakacaMda mahuvA Jain Education Intemational
Page #758
--------------------------------------------------------------------------
________________ 40 bhAratIya asmitA philipsa reDIo-lAITanA othorAIjhaDa mena DIlara : PHILIPS pArasa TreDarsa mahAtmA gAMdhI roDa, bhAvanagara phena naM. 5026 orIenTa Tebala sthA sIlIMga paMkhAnA DIlara. kA strI sTarsa philisanI orIjInala paTTI ahIM kiMmatamAM Dabala prakAza :ja philipsanA TrAnjhasTasa reDIo kharIdo. * Adhunika TekanolojI * saMpUrNa cokasAI. vecANa pachInI bhAratabharamAM sarvisanI sagavaDa. * ApanA paisAnuM purU vaLatara. - lAITa* paTTI hamezA philipsanI orIjInala philipsanA DIlara AgaLathIja kharIdavAno Agraha rAkho chetarAvAne bhaya nathI. PHILIPS IlekaTriI ka seTa With Best Compliments from je. khuzAladAsa enDa kaMpanI | mIla - jIna sTersa marcanTasa jinIMga pArTasa ImporTasa enDa menyuphekacasa. - Dilarsa - | - DisTrIbyuTarsa - cempiyana rabara zITasa, sinthaTIka zITasa, egrIkalcarala keTana hojhIjha ee sTesa proDakaTasa Tena rAIsa hala Tepsa | zITasa ledhara beTIMga reDasa | pekIMga pAIpa phITIMga guDa Iyara zAphaTIMga rabara beTasa - vI besTasa mIla chana sTorsa - hajhIjha je ke cembarsa esa. ke epha. bola berIjha 77-83 nAgadevI sTrITa ekasara brAnDa muMbaI-3 hera beTIMjha limAma "JEKHUSHAL" A Well Wisher ophIsa 324312 321954 nivAsa 352212 358510: Jain Education Intemational
Page #759
--------------------------------------------------------------------------
________________ che bhAratanAM tIrthadhAmo (prAcIna-arvAcIna) prA, janArdana ja dave kharuM pUcho to AkhuM bhArata ja tIrtha che. bhAratamAM janma javAya che tyAM ja TIpuM TIpuM pANI TapakIne zivaliMga bane che. ja durlabha che. ane devo paNa bhAratamAM janma levA talasI rahyA guphAmAM kabUtaranuM joDuM paNa yAtrIone mATe Azcaryano viSaya che. che. evAM mahAbhArata, bhAgavata Adi zAstronAM vacana che. bhAratane guphA pAsethI sapheda bhasma jevI mATI nIkaLe che. te yAtrALuo kaNa kaNa divya anubhUtiothI bharela che. himavAna jevo jenA prasAdI rUpe laI jAya che uttamAMga para mukuTa hoya, traNa samudro aharniza jenA pAdapalavanuM uttarAkhaMDanA cAra tIrtho:prakSAlana karatA hoya, kAmIrI kesaranI carcA jenA bhAla pradezamAM hoya te bhArata potAnI tyAga ane tapazcaryA parAyaNuM jIvana praNAlI ane sarasvatInA akhaMDa samArAdhanathI tIrthabhUmirUpa bane to temAM yajJapuruSa trivikrama bhagavAnanA pRthvI svargAdine bhedatA upara ATalI prajAo ATa ATalA dharmo, upAsanA paddhatio, adhyAtma caDA caDI rahelA vAma caraNanA aMguThathI niHsRta thaIne caraNa prakSAlana dharmamaya dinacaryAo ane maMgala rItarivAjo dharAvatA Azcarya zuM? ATa karatI jagatanA pApane vidAratI bhagavatI gaMgA svargathI jyAM dezamAM sthaLe sthaLane kaI AgavuM mahatva, koI viziSTa kathA saMskAra, himAlaya para avatIrNa thAya che tene gaMgotrI kahe che. tene upAkhyAna, koI preraka prasaMga hovAnA ja pariNAme e badhAnuM e e badhAne gaMgabheda tIrya paNa kahe che. tyAM tarpaNa upavAsa vagerethI vAjapeya varNana karavuM e to graMtha nirmANa jevaDuM sAhasa thAya. paNa A lInA la paNa A yajJanI phala prApti thAya che. Ama to zrI gaMgAjIne mahimA pRSThomAM ApaNe bhAratanAM prAcIna arvAcIna tIrthadhAmomAMthI satra utakRSTa che paNa gaMgAda6 prayAga ane gaMgAsAgara saMgamamAM evA sAta avalata karaze. e tIrthomAM gaMgAjI durlabha gaNAya che - tenA mahimA sarvotkRSTa che javAnA mArgo, UtaravAnA sthaLe vagere jarUrI vigato to yAtrA yamunotrI:- (ramujI ) varNananAM mAhitigraMthamAMthI maLaze ja. ApaNe to bhAratIya sAra- sUrya putrI yamunAjI traNe lekamAM prakhyAta che. yamunotrImAM tinA eka bhAga tarIke temane varNavazuM. bhagavatI yamunAnAM prathama avataraNuM darzana thAya che. hajAro yoja(1) amaranAtha :- tothI yamunAjInuM maraNa, yamunAjJAna pAna samasta pApone nAza kAzmIramAM Avela che himapradezanI yAtrAmAM sauthI sugama ane karanAra che. sauthI nAnI yAtrA che. A yAtrA mATe zrInagarathI pahelagAMva meTara kedAranAtha-badrInAtha - raste javuM paDe che. tyAMthI amaranAya 27 mAIla che. AgaLa page pu paNa puruSa naranArAyaNa bhagavAna badarIvizAlakSetramAM rahIne cAlIne athavA ghoDAo para jaI zakAya che tyAMnI mukhya yAtrA loka kalyANa mATe tIvratapazcaryA karI rahyA che. anya tIrthamAM to to zrAvaNa suda pUrNimAnI hoya che. julAInA pahelA ke bIjA svadharma paripAlanathI mukita prApta thAya che. paraMtu badarIkSatranA aThavADiyAthI ogasTa sudhI yAtrALuo lagabhaga 2ja jatA hAya darzanathI ja mukita hastagata thAya che. kAzImAM te tAraka maMtrathI che. pahelagAMvathI caMdanavADIne sAta mAIlane mArga saraLa che pachI mokSa maLe che. paNa kedAramAM zivaliMgane pUjana mAtrathI maikSa maLe zeSanAganuM caDANa Ave che te kaparUM che. zeSanAgathI pacataraNI che. zrI nArAyaNa bhagavAnanA caraNe samIpa agnitInA ane lagabhaga sADA ATha mAIla che. A rasto himAcchAdita hoya che kedAra mahAliMganA darzana karIne manuSyane punarjanma le paDato nathI tyAMthI amaranA sADA traNuM mAIla che. samudranI sapATIthI lagabhaga badarImAM sAkSAta nArAyaNanA | vAsathI sarva tIrtho rahelAM che. tyAM 16000 phUTanI UMcAI para amaranAthanI guphA che. te 60 phUTa naranArAyaNAma pAme nAradarilA, brahmakapAla zilA, mArkaMDeya lAMbI, 25 thI 30 phUTa pahoLI ane 15 phUTa UMcI che. himanA zilA, garaDa zilA, vasudhArA tIrSa, dAdazAhitya vagere pavitra ja sthAnamAM AvI bhavya guphA zI rIte banI haze te kudaratanuM sthAne AvelAM che. Azcarya che. tyAM baraphanI ja pIDa para himanuM zivaliMga ane pArvatI gaNezanI mUrtio bane che.pUrNimAne divase te saMpUrNa hoya ? cAre tIrthone yAtrA samaya :che. himaliMga ane pITha nakkara baraphanAM bane che jyAre AsapAsanAM sAmAnya rIte badarIyAtrA menI 15mI AsapAsa khule che. pradezamAM kAca barapha hoya che. amaragaMgAthI be phaga caDIne guphAmAM gaMgotrI, yamunotrI, kedAranAthajInA yAtrA mArge paNa me nA pahelA ane 5 haze ane Jain Education Intemational For Private & Personal use only
Page #760
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratIya asmita bIjA aThavADiyAmAM khuhala thAya che ne dIpAvalI sudhI maMdira (4) gaumukha khullAM rahe che paNa vadhu sagavaDabharyA divasa vaizAkhathI zrAvaNa sudhInA che. gaMgotrIthI gomukha jatAM traNa divasa thAya che. mArga vikaTa che kAco barapha, rastAmAM rIMcha cittAone upadrava, parvatanA tIvravegacAre tItheno mArga : vALAM jharaNuM pasAra karavAM vagere aneka muzkelIo che. gemukhamAMthI himadhArAo paDatAM gaMgA pravAha pragaTa thAya che. tyAM agni pragajemaNe cAre tIthe sAthe karavA che tema yamunotrIthI zarUAta karAvyA vinA snAna na karI zakAya teTalI ThaMDI che. mATI mArI karavI joIe. gaMgotrI paNa A mArge jaI zakAya che. RSikezathI hima zilAo dhasI paDavAnI paNuM zakayatAo che. yamunotrI traNa mArgo che. (5) kedAranAthajI:1 kaSikeza thI devaprayAga - TiharI 2 RSikeza thI narendranagara- TiharI gaMgotrIthI te ja mArge mallAcaThThI sudhI 40 mAIla pAchA 3 RSikeza thI daherAdUna masUrI thaine pharIne kedAranAtha avAya che. RSikezathI priyAgamAM utarIne yAtrA juo tyAMthI paidala cAlIne jAya che. rastAmAM triyugI nArAyaNa varNana:- (1) yamunetrI : vagere ghaNA tIrthe Ave che. kedArezvara dvAdaza jyoti lagamAM gaNAya che. upamanyue ane pAMDavoe ahIM tapazcaryA karI hatI. kedArezvara anAdi samudrathI dasa hajAra phUTa uce A sthAne AveluM che tyAM garama manAya che. bhagavAna zivanuM ahI' nitya sAnnidhya che. mahiSadhArI zivajInA pANInA kuMDa che temAM ja cokhA baTeTA vastromAM bAMdhI yAtrALuo pAMca aMge pAMca sthAne pratiSThita thayA tethI paMcakedAra rAMdhe che kaliMdagiri parathI hima pIgaLIne keTalIya dhArA enA rUpamAM manAya che. tuMganAthamAM bAhu, rUdranAthamAM mukha, mada mahezvaramAM nIce Ave che. tethI zrI yamunAjIne kaliMda naMdinI, kAliMdI vagere nAbhi, kalpezvaramAM jaTA, kedArezvaramAM pRSThabhAga, nepALamAM pazupatinAmathI bolAve che. A sthaLa prAkRtika sauMdaryanI daSTie bhavya che. nAthamAM zira, ahI keI nirmitabhUti nathI. moTA trikoNa parvata A sthaLe zrI yamunAjInuM maMdira che. asita munine Azrama tyAM jevuM che tenI yAtrALuo pUjA kare che. pAse pAMDavonI uSA AvyuM hatuM. anirUddhanI, kRSNanI, zivapArvatInI mUrtio che. (2) uttarakAzI : (6) badarInAtha :1 . yamunotrI thI gaMgotrI javAnA mArgamAM uttara kAzI nAmanuM badarIdhAma pAse alakanaMdA vahe che paNa temAM snAna thaI prakhyAta sthaLa che. te uttarAkhaMDanuM mukhya tIrtha sthaLa che tyAM zakatuM nathI. snAna to pAsenA taptakuMDamAM ja karavAmAM Ave che. vizvanAthajInuM ekAdaza rUddhanuM, parazurAma, datrAtreya, sahejadUra jaDabharatanuM snAna karIne maMdiramAM javAya che. maMdira pAse DAbI bAjue A badhA maMdiro AvelA che. uttarakAzI, bhAgIrathI, agni, varaNuM Adi zaMkarAcAryanuM maMdira che. mukhya maMdiranI sAme garUDajI che. vagere nadIo vacce AveluM che. brahmakuMDa para tapaNuM karavAnuM vidhAna che. zrI badarInArAyaNa bhagavAnanuM svarUpa zAligrAma zila mAM baneluM divya atizaya suMdara dhyAnamagna che. kahevAya che ke so pahelA (3) gaMgotrI : devoe alakanaMdAmAMnA nAradakuMDamAMthI A svarUpa bahAra kADhI padharAveluM ane devarSi nArade pUjana kareluM. pAchaLathI bauddhoe tene Ama to zrI gaMgAjInuM prAgaTaya ahIMthI 18 mAIla dUra alakanaMdAmAM pheMkI dIdhI tyAre Adi zaMkarAcArye tenI punaH gomukhamAMthI thAya che paNa atizaya ThaMDI ane durgama mArgane lIdhe pratiSThA karI trIjIvAra keI kAraNuM vazAta pUjArIe taptakuMDamAM tyAM ochA yAtrALuo jAya che. A sthaLa samudrataLathI 10,020 pheMkI dIdhI tyAre zrI rAmAnujAcAryajI dvArA tenI punaH pratiSThA thaI phUTanI uMcAI para che. zrI gaMgAjI ahIM mAtra 44 phUTa pahoLI ne temanI jamaNI bAjue kuberanI, sAme uddhavanI DAbI bAjue traNa phUTa ja UMDA che. zrI gaMgAjInuM bhavya maMdira che. naranArAyaNunI ane temanI samIpa zrI devI bhUdevInI mUrtio che. temAM mUrti Adi zaMkarAcArye rAkhela che. pAse bhagIratha ahIM zrI badarInArAyaNanI utpasamUti paNa che jene zItakALamAM yamunA, sarasvatI vagerenI mUrtio paNa pAsa pAse che. pAse paMDAo joSimaThamAM laI jAya che. bhagIratha zilA che jayAM bhagIrathe tapazcaryA karI hatI. tyAM gaMgAjIne vikhaNu tulasI caDAvavAmAM Ave che. A sthaLe ziyALAmAM barapha mukhyadvAranA sihakArathI traNa cAra pagathiyA utaratAM zaMkarAcArya paDatAM mUrtione paMDAo mArkaMDeya kSetra laI jAya che. tyAMthI maMdira che. tyAMthI traNacAra pagathiyA utaratA AdikuMDa che ne nIce De dUra gaurI kuMDamAM zivaliMga para gaMgAjI paDe che. A sthaLa taptakuMDa che jene agnitIrtha kahe che. taptakuMDa nIce garuDazilA, ghaNuM suMdara che. . . . . nAradazilA, mArkaMDeyazilA, narasihazilA ane vArAhIzilA che. Jain Education Intemational
Page #761
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha sAthe bharAyelA dattAtreyane zAMta ane tene adhika sa piMDadAna aMtima piMDadAna gaNI taptakuMDathI saDaka para AvIne alakanaMdAnA kinArA para brahmakapAla roSe bharAyelA dattAtreyane zAMta karavA brahmAdide tyAM AvyA pachI (kapAlamocana) tIrtha che. tyAM piMDadAna aMtima piMDadAna gaNAya che dattAtreyanI prArthanAthI tyAM kazAvatIrya thayuM. ahIM piMDadAnanA khUba mahimA che. nArAyaNI zilA para nArAyaNabali karavAthI preta(7) joSImaTha : yonimAthI mukita maLe che. sTezanathI harikI paiDInA raste bi9 '. parvata para bilvakezvara mahAdevanuM maMdira che pAse zivadhArA nadImAM uttaramAM zrI zaMkarAcAryane sthApela A cAra maThomAMne eka snAna karavAnuM mahAbhya che. mukhya maDa che. zItakALamAM badarInAthajInI calamUrti ahIM virAje kanakhala :-- che. ahIM tIzvara mahAdevanuM maMdira prasiddha che. ahIM nRsiMha bhagavAnanA maMdiramAM zAlagrAma zilAmAM bhagavAna nRsiMhanuM suMdara ravarUpa harikI paiDIthI kanakhala traNa mAIla che. tyAM gaMgAnI be che te svarUpanI eka bhUjA khUba pAtaLI che. kahevAya che ke je divase A dhArAo maLe che. eka khala purUSa badhe bhaTakIne ahIM mukita bhUjA mUrtithI alaga thaI jaze te di se viSNuprayAga pAsenA naranArA- pAmyo tethI tenuM nAma kanakhela paDayuM. tyAM bajAra paNa che. thaNa 5rvata taddana pAse pAse AvIne maLI jaze ke badarInArAyaNa javAne mArga baMdha thaI jAze ane ahIMthI nItighATa devara mahAdeva - para yAne ke lAsa javAnA ra te bhaviSya badarI che te navuM dhAma zivajInA sasarA dakSa prajApatinA ziva SathI thayelA yajJanAbanaze. Aje paNa bhaviSya badarI mAM viSNumaMdira pAse pAse paDelI zanI kathA ane zivanI kRpAthI dakSane prApta thayela bakarAnA mastazilAmAM adhI bhagavadAkRti che te e samaye pUrI thaI jaze. bhaviSya kanI kayA jANItI che. ahIM dakSaprajApatinI mUrti che. tyAMthI badarI pAse ja lAtAdevInuM maMdira ane AkAzamAMthI paheluM pazcime ardho mAIla dUra satIkuMDa che. kahevAya che ke satIe tyAM khaDaga che. dehatyAga karela. satIkuMDamAM snAnano mahimAM che jIvanatIrtha haradvAra ane RSikeza saptadhArApadmapurANamAM haridvAranuM mahAtmya varNavatAM tene svargadvAra samAna ahIM saptarSioe tapazcaryA karelI ane gaMgAjI tyAM sAta kahyuM che. tyAM ekAgracittathI je koTitIrthamAM snAna kare tene puMDa- dhArAomAM vahe che. sthaLa prAkRtika so daya thI atizaya ramaNIya che. rika yajJanuM phaLa maLe che. te pitAnA kuLano uddhAra kare che, tyAM eka rAtrI nivAsa karavAthI-sahastra gadAnanuM puNya maLe che. saptagaMgA. RSike :trigA ane zakrAvata mA deva, RSi, pitRtarpaNa karanAra patiMtra lekamAM jAya che. pachI kanakhatamAM traNa rAtrI upavAsa karanAra ane vArAha purANamAM A sthaLa viSe evI kathA che ke devadatta snAna karanArane azvamedha yajJanuM phaLa maLe che. haridAra sAta mokSa nAmanA brAhmaNe ugra tapazcaryA karelI paNa ziva viSNumAM bheda buddhi puriMmAM "mAyA' nAmathI prakhyAta che. dara bAra varSe jyAre sUryacaMdra karavAthI IMdra tenA tapane bhaMga karAvela. pharIthI tIvra tapa karatAM meSa rAzimAM ane guru kuMbha rAzimAM Ave tyAre moTo kuMbhameLe prasanna thayelA zivajIe tene riva viSNumAM abhedabhAva rAkhavA ahIM bharAya che. ahIM ja sau prathama nArade sanakAdi RSione upadeza Apyo devadattanI putrI e tapa karIne Aja sthaLe bhAgavata saMbhaLAveluM. haridvAramAM gaMgAdAra, kuzAvarta bilakezvara, nIla bhagavAnanAM darzana karelAM ane teja svarUpamAM bhagavAnane tyAM rahevA parvata ane kanakhala pAMca tIrthonAM snAna darzanano mahimA che. AmAM prArthanA karelI. haridvArathI RSikeza relave athavA basa dvArA gaMgAdAra eTale harakI paiDI. vikrama bhartuharine tyAM amaratva maLyuM tenI jAya che. ahIM triveNI ghATa para snAna karavAno mahiMmA che. smRtimAM teNe kuMDa ane sIDI banAve tene harikI paiDI nAma maLyuM. A ahIM prAcIna bharata maMdira che. RSikezamAM dhaNA saMtonA Azrame maTho che naukAmAM gaMgApAra karatAM varNAzrama Ave che. kuMDamAM zrI gaMgAjI eka bAjuthI Ave che ne bIjI bAjuthI bahAra nIkaLI jAya che. kuMDamAM kamarabhara pANI rahe che. A kuMDa para ja svargAzrama paNa ramaNIya sthaLa che. tyAM gItAbhavana darzanIya che. ahIM dara varSe caitrathI aSADhamAM bhArata prasiddha saMta satasaMga vibhucaraNa pAdukA, manasA devI, sAlIzvara, gaMgAdhara mahAdevanuM sabhAmAM padhAre che. A sthaLe 2'bhyamunine bhagavAne AmravRkSamAM maMdira ane rAjA mAnasiMhanI chatrI che. savAra-sAMja ahIM dharma darzana ApelA rAkSasanA upadravathI pIDita RSione sAdhana dhyAna kathA pravacane, upadeze badhuM cAlyA ja kare che. sAMje zrI gaMgAjInI bhavya Arati darzana karavA yogya che. gaudhATa para bhajana mATe svayaM bhagavAne A sthaLa ApyuM hovAthI A sthaLa RSikeza kahevAya che. RSikezane vistAra lakSmaNajhUlA sudhI che. snAna karavAthI ge hatyAthI mukita maLe che. kuzAyata ghATa para bhagavAna dattAtreya tapa karatA hatA tyAre temanI pUjana sAmagrI muni kI reta nAmanA sthaLathI doDha mAIlapara gaMgAjI tANI javA lAgyA paNuM temanA tapa prabhAvathI kuza vagere paNa darzanIya sthaLa che. A jhUlatA pula parathI gaMgAjInuM darzana pUjA dravyo tyAM pANImAM vartuLAkAre ghUmavA lAgyA. samAdhi chUTatAM bhavya jaNAya che. Jain Education Intemational
Page #762
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratIya asmitA kAzamIranAM tIrtho maMdira che. A lAInanuM chelluM sTezana vaijanAtha pAparelA che. ahIM zrI bajanAtha zivaliMga che. ahIM zivarAtrIe meLo bharAya che. kAzmIra javA mATe paThANakoTa sudhI relvemAM javuM paDe te pachI keTalAkanA mate dvAdaza jayotirliMgamAMnuM baMjanAya dhAma te Aja che. kAThagodAma thaIne basa raste paNa zrInagara jaI zakAya. paThANukeTathI paNa basamAM jaI zakAya paNa jammu athavA kudamAM rAtri vizrAma pavitratIrtha kurukSetra karavo paDe. kurukSetra bhAratanA ghaNuM tihAsika prasaMgonuM sAkSI. cheka zrInagaramAM ne tenI AsapAsa ghaNA jovAlAyaka sthaLo che. vedakALathI kurukSetrano mahimA prasiddha che. davatInI uttare pAsenI eka pahADIne zaMkarAcArya pahADI kahe che. A maMdiramAM ane sarasvatI nadInA dakSiNe kurukSetranI sImA gaNAya che. temAM Adi zaMkarAcArya dvA. sthApita zivaliMga che. AkhuM zrI nagara jANe vasanAra svargamAM vasanAra jevA ja che. kurukSetranI yAtrA karanArane A pahADI pAse jhUkeluM hoya tevuM lAge che. zivaliMga ghaNuM bhavya che. azvamedha ane rAjasUya baMnenuM phaLa maLe che. ema mahApahADI nIce zaMkaramaTha che A sthaLane durgAnAga maMdira pazu kahe che. bhArata vanaparvamAM jaNAvyuM che. A kSetramAM ghaNA veda maMtranA zrInagara pAse hariparvata para eka parakoTA che temAM eka maMdirane darzana thayA vasiSa vizvAmitra nI A tapazcaryAnI bhUmi - gItAnuM gurUdAra che. A pahADInI dakhriNamAM eka rilA para mahAgaNezanI divyagAna ahIM gavAyuM. mahAbhArata yuddha ahIM thayuM. tyAra pachI mUrti che. paNa niyAmaka yuddho ahIM DAyAM. A kSetra ghaNuM vizALa che. zrInagaramAM nUrajahAMnI banAvelI pathama marijada paNa kalApaNa dakSiNamAM pANipata ane jIda sudhI, pazcimamAM patiyALA rAjya che. nagarathI De dUra megala udhaLa Dala sarovarane kAMThe kAMThe che. sudhI, pUrvamAM yamunA sudhI ne uttaramAM sarasvatI sudhI 50 mAIla sahelANIo mATe A prakhyAta sthaLa che. Dala sarovarane kinAre lIe na pa mAIla pahoLA tene vistAra gaNAya. A kSetre moya, nizAta bAga, zAlimAra bAga, ane naukAmAM jaI zakAya te gupta ha5, zikha, mogale ne marAThAone prabhAva, temanA utthAna nasIma bAga A badhA nisargathI thI samRddha ne vizvavikSata che patana joyAM che kurukSetrane bhacukSetra paNa kahe che. A kSetramAM sama pavitra vana ane sAta pavitra nadIo Avela che. sAtavane kAmyaka jamathI zrInagara javAnA raste e ke pahADI para vaiSNavadevInuM aditi, vyAsa, kalakI. sUrya, madhu, zIta prakhyAta che. maMdira vikaTa rastAvALuM ane pramANamAM nijana che paNa siddha che tenI guphA mAtAjIe trizuLa mArIne banAvelI che temAM mahA sAnanadIo :lakSmI mahAsarasvatInI mUrtio che. A siddha pITha manAya che. sarasvatI, vaitaraNa, ApaNA, madhustravA, kauzikI, dapaDatI, kAzmIranA bIjA darzanIya sthaLomAM lIra bhavAnI, anaMtanAga hiraNuvatI nadI. ne mArtaDa maMdira che. sahelANIonI daSTie gulamarga, mAnasabala ane pahelagAMva paNa ullekhanIya che. 5 tu have uparokata vana nathI-tyAM khetara ane gAmaDA vasI gayA che. kurukSetramAM sUryagrahaNa mAM meLo bharAya che. zrImad pUrepUrUM kAzmIra kudaratanI zobhAyI bharapura che. cIDa devadAranAM bhagavatamAM paNa kayA Ave che ke zrI kRNa sUrya grahaNa vakhate badhA vRkSo, sarovara, ughAnothI samRddha kAzmIra bhAratanuM svarga che. yaduvaMzIo sAthe kuru kSetramAM padhAryA hatA. kAzmIrIo saraLa, sAdA, bhalAbhoLA, udyamI ane zarIra sauSTava vALe che. kurukSetra sarovara athavA brahmasAramAM snAna karavAne gho mahimA che. paThANakoTathI kAzmIra paryaTana sivAya paNa traNa tIrtho prasiddha che. mahArAja kurue AsarovaranuM nirmANa kareluM te lagabhaga 442 gaja lAMbu ane 700 gaja pahoLuM che AmAM vacce be dipa paNa che jemAM zravaNanAtha (1) kAMgaDA maTha gauDIya maTha vagere maTho ane maMdira che. kurukSetramAM sarihita (2) kAMgaDA vaijanAtha nAmanuM eka bIjuM sarovara che jyAM snAna tarpaNa vagerene khUba (3) javAlAmukhI. mahimA che. trIjuM sarovara thANezvara zaherathI lagabhaga traNa phalaMga dUra che tene sthAvasvara saravara kahe che. ahIM bhagavAna zivanuM paThANakoTathI vaijanAtha paparelA sudhI relve lAIna che. temAM purAtana maMdira che. ahIM pAMDavo e mahAbhArata yuddha pahelAM zivajvAlAmukhI reDa sTezana che. tyAMthI 13 mAIla para jvAlAmukhI pUjana kareluM. brahmasarathI traNa bhAIla para bANagaMgA tIrtha che. je maMdira che temAM pRthvInA peTALamAMthI kAyama agni javALA nIkaLatI bANagaMgA zarazayyA para sUtelA bhISma pitAmahanI tRSA dUra karavA rahe che. pradhAna zaktipIThomAM jvAlAmukhInI gaNanA thAya che. tyAM ane bANa mArI utpanna karela. ahIM paNa pAkuM sarovara ne bhAgavatI satInI jihavA paDI. hatI. javAlAmukhI reDa pachI laga- maMdira che. yogezvarathI lagabhaga doDha mAIla para narakAtArI tIya bhaga 10 mAIla para kAMgaDA maMdira sTezana che. tyAM mahAmAyAnuM che ke vAya che ke ahIM bhISmapita maha zarazayyA para sUtelA. Jain Education Intemational
Page #763
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha 785 . thANezvarathI pAMca mAIla dUra uMcA DhoLAva para vaseluM amIna mathurA :-- gAma che. A sthaLe cakravyuhanI racanAmAM chellA keDAmAM praveza pAmelA abhimanyunuM mRtyu thayeluM abhimanyu parathI amIna nAma mAthura maMDaLa athavA vrajamaMDaLanA kendramAM che mathurA. zrejaapabhraMza thaIne paDayuM hovAnI zakayatA che. tenI pAse aditikaMDa rAzInuM mathurA mukhya biMdu che. mathurAnuM atyaMta prAcIna nAma che jyAM kazyapa aditine Azrama hato. amIna pAse eka madhuvana che. ahIM ja dhruvajIe tapazcaryA karIne bhagavad darzana karelA. khAImAM karNane ratha kheMcI jatAM ane teno vadha kare e pahelAM ahIM vana hatuM pachI madhu nAmanA daitya madhupurI vasAvI, sthaLa paNa batAvavAmAM Ave che amIna gAmathI ardhA ma Ila tenA putra lavaNane zatrudane mAryo ane zatrudana tathA temanA vaMzajoe dUra para jayadhara gAma che jyAM abhimanyunA apamAna pUrvaka karelA ahIM rAjaya karyuM pachI zurasena vaMzanA yAdavoe ahIM rAjadhAnI mRtyuthI gusse thayelA ane jayadrayane karelo. banAvI mathurAnA be relve sTezane che. mathurA jaMkazana ane mathurA chAvaNI. mathurAmAM zrI yamunAjInA kAMThe zrI vizrAmaghATa bhAratabharamAM pRthUdaka (pahelA ) - prasiddha che. kaMsavadha pachI bhagavAna zrI kRSNanI zobhAyAtrAe ahIM zrImad bhAgavatamAM bhagavAnanA aMzAvatAra mahArAjanI pRthunI thoDIvAra vizrAma karyo hovAthI A ghATa vizrAmaghATa kahevAya che. kayA Ave che. temano janma temanA pitA venanA zarIranuM maMthana bha IbIjane divase ahIM lAkho yAtrALuo Ave che. zrI mahA karatAM thayele. pRthue pRthvIne khADA khaDiyAvALI hatI, tyAre bANa prabhujInI beThaka A ghATa para che. vizrAmaghATa para sAMje yamunAjInI caDAvIne sIdhI kRAiyaka banAvI. pRthradaka thANezvarathI lagabhaga Arati avazya darzana ka vA jevI che. dhruvagha Ta para dhruva maMdira che. sAta kosa dUra che. te paMjAbanA aMbAlA jillAmAM che. prAcIna mathurA hatI tyAM Aje kezavadevakA kaTarA che. tyAM ahIM' pRthue pitAnA pitA venanA zrAddha vagere karelA tethI zrAddha kuNapatra vajanA janmabhUminA sthAna para kezavadevanuM maMdira banApakSamAM A sarovara pAse meLo bharAya che. veluM IlAmakALamAM e maMdira tUTatAM pAse navuM maMdira banAvavAmAM vrajamaMDalanAM tIrtho: AvyuM che. vrajamaMDalanuM mahAtmaya vivone mATe sauthI adhika che. dayA- mathurAmAM sauthI prasiddha dArakAdhIzajInuM maMdira che. tenI bhavyatA rAma jevA bhakata kavie - vraja vahAluM re vaikuMTha nahIM' AvuM ' ane vahelabha saMpradAya pramANenI sevA praNAlI dazanIya che. A gAyuM che te aSTachApanA mUrdhanya ka isUradAsajIe vrajara ne pRthvI sivAya gabhrama nArAyaNa maMdira, varAhama dira, goviMdajInuM maMdira, para sarvazreSTha padArtha gaNela che. vrajaraja pAse sAya, sASTi saptapiTIlA, cAmuMDA maMdira vagere prasiddha che. dareka ekAdazI sAmIpya vagere cAra prakAranAM mikSa paNa turaka che. vrajamaMDaLamAM zrI ane akSaya navamI e mathurA parikramA thAya che. vaizAkha suda pUNirAmakRSNane kAyama rahevA mana thaI gayeluM rautanya mahAprabhu vrajamAM mAe 2.tri parikramA thAya che. javA vihavaLa thaI doDelA. A vraja maMDalanI bhUmi divya gelakamAMthI kRSNAvatAra vakhate prabhu sAthe lAvelA tevuM garga saMhitA ane vRndAvana :brahamavaivartamAM kathana che. vraja maMDaLamAM madhura zrI yAdavendra sarakAranI janma bhUmi jyAM sarvakAle zrI sAMnidhya pravarte che. vraja cerAzInI mathurAthI cha mAIla dUra che. mathurAthI vRMdAvana javAnA raste parimAM Aje paNa dhAmadhUmathI thAya che. vraja maMDaLamAM ja gokuLa zrI ghanazyAmadAsa biralAnuM banAvelu gItAmaMdira che. A maMdiramAM mA vana ane vRMdAvana lIlAnAM sthaLo che. zrI kRSNanI suMdara pratimA che. vRMdAvananI parikramAM cAra mAIlanI che. pahelAM vamunA taTa para kAliyadraha Ave che jayAM zrI kRSNa kRSNabhakato vrajamaMDaLa pAchaLa 5gala che. janmASTamI, bhAIbIja, kAlIya nAthelo pachI yugalaghATa para yugalakizorajInuM sarasa maMdira che. vAmanadAdazI vagere divasamAM to yAtrALae keka umaTe che. e pachI caitanya mahAprabhunA kRpApAtra a tAcAryanI tapobhUmi atavaTa vrajamaMDaLamAM mathurA uparAMta bAra vana che. che, tyAMthI AgaLa cAlatAM brahmakuMDa che. jyAM bhagavAne gopa mitrone brahmadaza na karAveluM. pAse zrIraMgamaMdira che. A maMdira dakSiNa bhAratanazrI (1) madhuvana (7) zrIvana rAmAnuja paraMparAnuM che. maMdira kalApUrNa ane vizALa che. tyAMthI (2) kumudavana (8) mahAvana AgaLa calatAM zrIrUpa gosvAmIne prApta thayela goviMda devajInuM svarUpa goviMda devajInA maMdiramAM che. pAse jJAna gudaDI che jyAM (3) kAmyakavana (9) bivavana virakata mahAtamAo satsaMga bhajana kare che. kahevAya che ke bhramara(4) bahulavana (10) lehajaMghAvana gatane saMvAda ahIM thayela. vRMdAvana maMdiranuM ja nagara che. (5) bhavana (13) bhAMDIvana maMdiromAMnA ghaNAkharA pa00 varSanI AsapAsanAM che paNa bhUmi (6) khadiravana (12) vRMdAvana purAtana che. Jain Education Intemational For Private & Personal use only
Page #764
--------------------------------------------------------------------------
________________ 78 6 bhAratIya amitA gokula : A che geragAmamAM gau vAjAnI beThaka bI zrI girirAja para dahI.kaTArA, TopI, meAjA vagerenAM dana mathurAthI huM mAIla munAnA bIjA kinAre che, bAkulamAM cAya che. jatIpuramAM zrInAma pragaDha yelA. valabhAcAryanI puSTi saMpradAyanAM vA mA che. beThaka ane temanA vazajonI sAta gADAo che. ahI annakuTanA utsava prakhyAta che, prema sarevaramAM paNa zrIvallabhanI meDaka ane zrI rAdhAge pAlajInuM prakhyAta ma Mdira mahAvana : gokulathI eka mAila che. ahI. nadabhavana che. janmASTamIe che. sa`keta e zrI rAdhAkRSNanuM milana sthAna che. ahIM rAsamaMDala ahI' meLe bharAya che. cabUtarA, ragamahala, zayyA maMdira, zrI caitanya mahAprabhujInI ane zrI vallabhanI beThaka che. sevAkuMjamAM rAtre zrI rAdhAkRSNane nitya rAsa thAya che. tyAM paNa zayyA maMdira che rAtre A sthaLe koi rahetuM nathI. savAramAM dAtaNa ane astavyasta zayyA nA darzana pAya che. na biyAraNya :- baLadeva - : mahAnanI mAtra A gAmamAM dAna presiDa, mAra kSIrasAgara nAmanu sarAvara che. nAMva : mathurAthI A paLa 24 mAsa che. tyAM nIMdabAbA, mAdA, zrI kRSNabalarAma, gvAlabAla ane zrI rAdhAjInAM suMdara svarUpe che. nIce pAmavI ya che. barasAnA : mathurAthI 35 mAila dUra che. A sthaLanA prAcIna nAma brahmavaivata purANa, gaga saMhitA, ane vedomAMpaNa maLe che. temAM husAnuM brahmasAnu, bhAnupura che. ahI bhAnune tyAM kavine rANIne bALe pAmAM zrI kRSNanI cinmayI AhvAdinI zakti zrI rAdhAjIneA janma thaye hatA. sADha nI pADInA eka vAvane sAmAna brahmAjInuM svarUpa mAnavAmAM Ave che tenA cAra zikhara brahmAjInA cAra mukha che. A zikhAmAMthI eka para zrI kRSNa meA banIne zrIrAdhAne manAvavA nAcelA bIjA para mAnavatI zrI rAdhAne manAvela traunapara karIjInuM rriyAsa che. cacA sikhara para zrI kRSNe zrI rAdhA pAsethI dANa mAMgeluM tenI bIjI tarapha nAnI pahADI che. A bane pahADIenI khAImAM barasAnA gAma che kAnAmAM rAdhASTamIthI eka aThavADiyA sudhI meLA thAya che. pahADI para zrIlADilIjInu bhavya maMdira che. pagathiyA nIce zrI nRAbhAnujI ane khAnAM zika 738 pAseja mAnakhara nAmanuM taLAva ane kartA che. ka bhakatAne mATe barasAnA eka mADhu tIya che. gAva na :-- mathurAthI 16 mAilane barasAnAthI 14 mAIla lagabhaga cAra mAIyA~cA. zrI gopAna viMja kyu vamAtAnuM' pritIya' che. tyAM mAnasIMgagA ane mukhAraviMdanAM darzana thAya che. vrajabhUminAM anya tIU:-- zrI rAdhAkaDa svayaM kizorIenimA karela manAya che te te upAsanA mATe sidghakSetra manAya che. tyAM vaiSNava AcAyoMmAM ghaNAnI RSiene tapazcaryA mATe brahmAjInA maneAmaya cakranI nami ahIM khaMDita thaI ne sAdhanabhUmi tarIke A tIya sUcita thayu. rAmapa NanA putra ugrazravA sautie zaunaka vagere RSione purANA saMbhaLAvelAM. mA daivataMtra mAM tapazcaryAM, cA, dAna na vagerene khUba miA che, bAlAmau jakarA nathI 16 mAila na miSAraNya sTezana che. ahI cakratIya nAmanuM gALAkAra sarAvara che. A sivAya A kSetramAM paMca prayAga, akSayavaDa, lilatAma dira, byAsa zukadeva maMdira vagere prakhyAta che. kAnyakubja : maharSi Rcike ahI... mahArAja gAdhInI kanyA sAthe lagna karelA. pahelA kAnyakuja khUba samRddha nagara hatuM. pahelAM ga gA tenI pAsethI vahetI. tyAMthI azvatthAmA sthApita kherezvara mahAdeva, ane vipura pAse vAlmika bhASama prakriya che. narAja prayAga : ma hAmAM mukhya, nAvAmAM patra daivI ja rIte nAmAM prayAgarAja sauthI uttama che. gaMgA, yamunA ane gupta sarasvatInA triveNI saMgamamAM snAna karArane brahmapadanI prApti thAya che. jayA zyAma akSayavaTanAM daza na karavAthI ane bhagavAna mAdhavanAM dana kare che tenAM pApa tApa naSTa thAya che ane savaguNanI vRddhi thAya che evuM vaidI mAMDIne padmapurANu, kapurAnuM mAN vageremAM sakriya. taNakho che. mAtA vaDa kapAta pazu na ko nathI tenA pAMdaDA para bhagavAna bAlamukuMda rAyana kare che, prayAgamAM mA nAnA himA che. sApariJA prayAgarAjanI ANImA vaya . gagA yamunAnA vAdyae yAtrane traNa niMbhAgamAM vaheMcI nAkhela che tene che vaidIrUpa mAnavAmAM Ave che. gaMgA munAnA madhyabhAga
Page #765
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha ga hu payAgni gaMgApArane jhUsIne bhAga AhavanIya agni ane yamunApAranA bhAga dakSiNAgni manAya che. saura ke cAMdra mAgha mAsamAM prayAgamAM nivAsane kalpavAsa kahe che. A kalpavAsanuM dhaNuM phaLa che, dara khAra varSe bRhaspati vRSabharAzimAM ane sUrya makaramAM hAya tyAre mahAkuMbha meLA bharAya che. prayAga javA mATe IlahAbAda (alAbAda) athavA jhainI sTezane utaravuM paDe che. alhAbAdathI saMgama javA mATe hADImAM besIne javu paDe che. prayAgamAM snAna, dAna, tapaNu uparAMta muMDana ane saubhAgyavatI strIe veNIdAna kare che triveNI sa MgamanuM sthaLa bhavya che. eka bAjuethI ga`gA nA sveta zubha pravAha ane yamunAnA zyAma pravAha maLe che te kAvyAtmaka sauMdaryAMthI bharapura che. saMgama para pAkebrATa nathI paNa pacALo potapotAnI cA Akhe che tyAM varSo lakhI nAna karI zakAya che. pahelAM vaDanI jamaNI tarapha veNImAdhavanuM sthAna hatu have sa Mgama jaLa ne ja veNImAdhava kare che tribeNI saMgamathI thoDe dUra killAmAM akSayavaDa che. A prAcIna vaTavRkSanA darzana vArDiyAmAM be vAra karAvavAmAM Ave che, killA pAse yamunAne kinAre hanumAnajInI vizALa mUtelI mUrti che te paN danIya che. A sivAya nAgavAsukI, bharadAja Azrama, zivakuTI, alepIdevI biMdu mAdhava vagere tIrthAM tamA prakhyAta zakti pITha lalitAdevI nuM maMdira che. citraka : ciMtrasTamAM bhAvaippAnI jema zAmaLanA nitya nivAsa manAya che. prayAgathI havemAM pari sTezana che ne tyAMthI citraDha sTezana jaI zakAya che. paraMtu karavI uttaravuM vadhAre saheluM thai paDaze. karavI sTezanathI rastA sarasa che. ane vAhane paNa maLe che. citrakuTa nIcamAM kAmagirinI parikramA ane rApava prayAgamAM snAnano mahimA che. citrakUTamAM caraNapAdukA, nAnA kuMDa ane sphaTika zillAmAM caraNaciMtana che. citrakUTanI pAse gorAkuDa, vAhmIki Azrama, virAdhakuMDa, zarabha ga Azrama vagere ghaNAM tIrthA thoDA pAli para AvelA che. adhamaNuM tI':-- nAnAM surA nagara paragaNAmAM anuvA gAma che. tyAM dhAra . kuMDI ane vadhaka JA gu nI maLIne apamA nIya kahevAya che. muktipurI kAzI : kAzI-vArANasI sauthI prAcIna nagarI che. cheka RgvedamAM paN kAzInA ullekha che. bhagavAna zivajIe brahmAjInA eka mastakane kApyuM tyAre e mastaka temanA hAtha para coTI gayuM. zivajI aneka kSetrAmAM pharyAM paNa A mastaka chUTuM na paDayuM. pachI kAzIkSetramAM AvatAM peluM mastaka alaga thaI gayu. pachI zivajIe A kSetra potAnA nitya nivAsa mATe nArAyaN pAsethI mAgI lIdhuM. kAzInA 787 vArAsI avimukta, Ana MdakAnana, rUdravAsa, mahAsmazAna, kArzikA, muktikSetra, zivapurI ItyAdi aneka nAmeA che. vArANasI pRthvIpara hovA chatAM pRthvI sAthe saMbadhdha nathI, adhaHsthiti hAvA chatAM svargAdithI paNa zreSTha ane jagatamAM hovA chatAM mAyALa dhanamAMthI mukta karanAra divya bhUmi che. zrI rAmakRSNa paramahaMsane paNa A kSetranI yAtrA daramyAna diya kAzInAM darzana thayelAM evA ullekha che. mAryA nuM mahAmunitA kAzImAM mathIja bhagavAnanazana tAraka maMtranA mRtAtmAnA kAnamAM upadeza kare che. te mukita Ape che evI mAnyatAthI bhAratamAMthI ghaNA leke kAzImAM maraNa pata vase che. kAzInuM marAna mahAsmazAna che kAraNa ahIM bAremAsa dareka divase dhArA mRtazAna hovuM na thAya che. kAzI kAma eka saMpradAya, samAja ke koi eka ja rAjyanuM nagara nathI. kAzI ka prAcInakALathI vidyA ane saMskRtinuM kendra rahyu che, mI adhA dharmAMnA te saMpradAyeAnA upAsanA sthAne te maMdire che. bhAratanA badhA pradezanA mAnavA mATe kAzIyAtrA gauravaprada gaNAya ke. kAmanA patinA nisya sarvamAnya gAma che. dvAdaza thanitigrAmAM mukhya bhagavAna vizvanAthanuM jagataprasiMha viliMga bI vAre che. mukhya zaktipIThamAM ti karNikA para vizAlAkSInuM prasiddha zakitapITha che. gaNapatimAM krUDhIrAjagarA ne kALabhairava, annA mA kAzInAM prati madirA che. zrI kAzI asI ane varuNA sagama 5 vasela che. te zrI gaMgAjInA DAbA kAMThA para traN ma la acaMdrAkAre vaselu che. zrI kAzImAM ga MgAjImAM lagabhaga traNa sAthI ye vadhu ghATa che temAM mANA, dazAzvameva, paMcagagApATha, kriSADha, hanubhAnamATa atizaya prasiddha che paMcagaMgAghATa para zrI vallabhAcAryajInAM sAnI ane nAnapATa para tardhyAna thayAnI beThaka prakri . dazAzvamegha ghATa satyavAdI harizcaMdranI sAthe sakaLAyela che. vArAhmIbanAM anya prasiddha maMdizamAM gAma hiM, durAi nuM bhaviMga, saMkocana hanumAnajI banArasa hiMdu yunivarsiTImAM Avela navuM vizvanA ma dira prakhyAta che. banArasa premacaMda, lAlabahAdura zAstrI, bAbu bhAratendu, gAsvAmI tulasIdAsajI, bhArataNuM mAna mohana mAlavIyajI jevA mahApuru ne sAratata Aya. na kaLAya che. kAzInA badanI mALAmAM sAtamAM nIca kara. mukhyabanAya ane belapurA mahAllAmAM trevIzamA tIrthaMkara pArzvanAtha prabhunA ja ma yA para temanAM madiza che. bhadanImAM syAdvAda vidyAlaya che. kAzImAM caukhaMbA bhavana saMskRta ane prAcyavidyAnA praca prakAzanAnu` mATu kendra che. kAzI nAgarI pracAriNI sabhAe rASTrabhASA pracAra prasAranuM bhagIratha kArya kareluM che. kAzI rezamI vasro ane trAMbA pIttaLanAM vAsanneAnA udyoga mATe prasiddha che. hAlamAM kAzImAM gavAya paN pramANamAM A yo che.
Page #766
--------------------------------------------------------------------------
________________ 788 bhAratIya aramitA adhyA : putra lave bAMdhela-arjunane ahIM sudhanyA sAthe yuddha karavuM paDeluM. bhagavAna buddha ahIM ghaNA varSo rahelAM. ahIM bauddha maTha che. ahIM ( purANa pramANe bhagavAnanA vAma pAda gudamAMthI nIkaLela sarayUnA trIjA tIrthaMkara zrI saMbhavanAthanuM janmasthAna hovAthI prakhyAta kinAre vasela ayodhyA bhagavAna zrI rAdhavendra sarakAranAM divya jainatIrSa che. sAta dhAmanuM pRthvI paranuM svarUpa che ane sudarzanacakra athavA rAmadhanuSya para vasela manAya che. manu mahArAje A purinuM nirmANa vArAha# tra:kareluM ane sAta mokSapuriomAM adhyA prathama gaNAya che. tyAM ayodhyAthI 24 mAIla para sarayU ane ghAgharA nadInuM saMgama brahmA nirmita bahmakuMDa, sItAjI nimita sItA kuMDa ane saramUjI svarUpe sthAna vArAhakSetra che. ahIM varAha bhagavAnanI prAcIna mUrti che. RNa mocana tIrya che. A ayodhyA mAM IvAku, sagara, bhagIratha, tulasIdAsajI ne temanA gue rAmAyaNa saMbhaLAveluM ene "sUkara dilipa, radhu, aja, dazaratha, rAma jevA lakattara puruSo rAjya karI kheta" kSetra paNa kahe che. gayA. Aje ayodhyA gAmaDA jevuM che. sara nA ghATamAM lamadhATa, ahalyAbAI ghATa vagere prasiddha che. sarayUthI eka mAIla para uMcI jamaMthA - pahADI para hanumAna gaDhImAM hanumAnajInI suMdara mUrti che. ochA ayodhyAthI 16 mAIla geDA jillAmAM jamavA gAmamAM narezadvArA nirmita kanaka bhavana Aje mukhya tIrtha che tenI zrI sItAjInuM aMtaHpura mAnavAmAM Ave che. A maMdiranAM zrI sItArAmanAM jamadagnikuMDa nAmanuM sarovara che. kahevAya che. ahIM jamadagnaRSine svarUpe darzanIya che. tyAMthI AgaLa janma sthAna che. tulasI Azrama hato. sarovara pAse zivamaMdira che. carAnA sthAnamAM gosvAmIjIe rAmacarita mAnasanI racanA karelI devIpATana:prathama tIrthaMkara RSabhadevajIne ahIM janma thayela. dritIya tItha kara ajitanAma, caturtha abhinaMdananAtha, paMcama sumatinAtha, caudamAM gorakhapura gaDA lAInamAM balarAmapuramAM bijalezvarI maMdira anaMtanAthajInA janma ahIM thayelA ahIM pAMce tIyakaronA prakhyAta che. tyAMthI 14 mAIla uttara geDA jillAmAM devI pATana maMdira che. tIrthamAM paTanezvarInuM prasiddha maMdira che. A maMdira vikramAditye banAveluM kahevAya che. gorakhapura :-- kapilavastu :pUrvottara relvenuM jaMkazana che. tyAM sTezanathI 3 mAIla para zrI- gorakhapara gAMDA lAInamAM pIparAvA gAmathI navamAIla uttara gorakhanAthajInuM mukhya maMdira che gorakhapura nagaranA zaMkhapura pazcima dizAmAM nepAlamAM taulirA sthAna che te ja prAcIna kapilamahollAmAM gItApresanuM kAryAlaya che. vastu che. je buddha bhagavAnanA pitA zuddhodananI rAjadhAnI hatI. magahara: bhagavAna buddhanuM siddhArtha tarIke ahIM ja bALapaNa vIteluM. gorakhapurathI sattAra mAIla dUra pUrvottara relvenA lakhanau javAnA janakapura-mithilA javAnA raste Avela A sthaLe kabIre potAno deha tyajelo tyAM darabhaMgAthI janakapura 24 mAIla che. darabhaMgAthI nepAla saramI samAdhi che. kabIranA putra kamAlanI paNa samAvi che. kAranI jayanagara sudhI relve raste jaIne tyAMthI 18 mAIla janaka pura javAya che. janakapura mithilA veda upaniSadomAM prakhyAta che. laMbinI:-- ahIM yAjJavalkaya janaka vacce brahmajJAnanI carcAo thayelI. janakapUrvottara relvenI gorakhapura no navAM lAInanAM nata navAM puramAM prAcIna dUga che. ahIM zilAnAtha, kapilezvara vagere ziva maMdira che. videharAja janaka ane bhagavatI sItAnAM vivAha racanathI 20 mAIla ane gorakhapura gAMDA relvenA naugaDha parvatanI lIlA bhUmi A sthaLamAM zrI jAnakImahala ke zIzamahalamAM rethI rehavethI 10 mAIla dUra luM bunImAM garAmabuddhane bhagavatI sItAnI suMdara pratimA che. bAjumAM siddha mahAma catujanma thayo hato. ahI mAtra azokastaMbha para lekha che ke "ahIM bhagavAna buddhano janma thayelo" tyAM samAdhistUpamAM bhuMjagiri sthApita zrI rAmamaMdiramAM paMcAyatana mUrtio che. buddhamUrti che. raMgabhUmimAM zrI sItAjIe zivadhanu yane ghaDe banAvI pheravela. tyAM maunIbAbAnuM maMdira che. dhanuSa nAmanA sthaLe zrI rAmajIe zrAvastI: dhanurbha karela. A sivAya paNa ahIM puSkaLa sarovarane maMdire che. 5TaNa :gorakhapura gauDa lAIna para balarAmapura sTezanathI 12 mAIla paTaNA e paNa dilhInI jema bhArata varSanA utthAna patanamAM saheka-maheka nAmanuM gAmaDuM ja prAcIna zrAvastI che te rAmanA vize bhAga nihALe che. magadhanA naMdavaMzanA, mauryavaMzanA ane Jain Education Intemational For Private & Personal use only
Page #767
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigra ya 789 bIjA aneka sAmrAjanA baLavAna ane prabhAvazALI yuga paTa- nAlaMdA :NAe joyA che. paTaNAnuM prAcIna nAma pATalIputra. pUrva relve para paTaNuM jaMkazana che. ekanA harimaMdirathI dakSiNa galImAM paTanadevInuM vizvavikhyAta nAlaMdA vidyApIThanA avaze Aja paNa jyAM madira che tyAM mahAkAlI, mahAsarasvatI ne mahAlakSmInAM svarUpa vizvabharanA yAtrALuonAM mana mugdha kare che te nAlaMdA rAjagiri virAje che. ekathI 3 mAIla pazcimamAM mahArAjagajamAM maTI (rAjacehathI) lagabhaga ATha mAIla dUra che. bhagavAna mahAvIranuM paTanadevInuM maMdira che. A mukhya ekAvana zakitapIThomAM che. samavasaraNuM ahIM thayela. nAlaMdA vihAranA khedakAma mAMthI buddha biralAnuM lakSmInArAyaNa maMdira paNa che. zIkha dharmanA dasamAM mUtio sAthe jaina mUtio paNa nIkaLe che. ahIM mahAnagara ekaguru goviMdasiMhanI janma bhUmi hAvAthI paTaNA zIkhonuM paNa vAra nAza pAmyuM tenA para bIjIvAra banyuM'. Ama nAlaMdAmAM pAMca tIrtha che. A sthaLe je maMdira che. tene harimaMdira kahe che te ghaNu majalAe che. traNa majalAe nIce che. uparanA betA AvazomAM bhavya che. paTaNA jainadharmanI dRSTie paNa moTuM tIrthadhAma che. paNa vidyArthIone rahevAnI oraDIe, vyAkhyAnakhaMDe, ane pANI ahIM jainadharmanA pAMca maMdire che. jaina dharmanA zeTha sudarzana javAnI nALIo A badhuM kharekhara bhavya che ahIM mokSa pAmelA. eka TekarI para temanI cAMkhaDIo che bhAratanA prathama rASTrapati Do. rAjendraprasAdanI A karmabhUmi che. ahIM pAvApurI :sadAkata AzramamAM temanuM nidhana thayeluM. paTaNAthI navAdA athavA gayAthI navAjA base jAya che. bihAra zarIpha sTezanethI A racaLa navamAIla che. bhagavAna mahAvIra ahIM rAjagRha (rAjagara) dIvALIne divase nirvANa pAmyA hatA. ahIM nirvANa maMdira sare vara vacce che tene jalamaMdira kahe che. rAjagRha cheka mahAbhAratakALathI purANa prasiddha tIrtha che. ahIMnA kuMDamAM ranAna karIne yakSiNI nave khAvAthI guNuvA:thahmahatyAnA pApathI mukata thavAya che tevo mahAbhAratanA vanaparvamAM ullekha che. magadhanI pahelAM rAjagRhamAMja hatI. navAdA sTezanathI doDha mAIla che basa dvArA javAya che. Idra Aje paNa zarada pUrNimAe meLo bharAya che. ne purUSottama mAsamAM bhUti gautama gaNadhara ahIM mekSa pAmelA. ahIM paNa maMdira puSkaLa vALuo ranAna karavA Ave che. ahIM nadI che te sarovaramAM che. sarasvatI che. nagarathI ekAda mAIla dUra brahmakuMDa che. tene mArkaDeya nAthanagara:tIrtha paNa kahe che. tenA naiRtyamAM haMsatIrtha che. uttare yakSiNI caya che. brahmakuMDathI pUrvamAM paMcanadatIrtha che. temAM garama pANInA prAcIna caMpAnagara che. bhAgalapurathI be mAIla dUra nAmanagara jharaNAMo che. A uparAMta paNa kedAranAtha, sItA kuMDa, kAzadhArA, sTezana che. tIrthaMkara vAsupUjya svAmInA pAMce kalyANaka ahIM saptAdhArA vagere prasiddha kuMDa che. rAjagRhamAM vaibhAra, vipulAcala, thayelAM. dharmaghoSa muni ahIM samAdhi pUrvaka nirvANa pAmelA. ratnagiri, udayagiri ne zramagiri nAmanAM pAMca parvate prakhyAta ahIM ghaNAM jaina maMdiro che. che. vanAra para pAMca vipulAcala para cAra jainamaMdire che. vipulAcala para bhagavAna mahAvIranI caraNa pAdukAo che. nAgiri para pitatIrtha gayAHsutrata vagere tIrthaMkaronAM caraNa cihana che. hamaNAM ja tyAM japAnanAM bauddhadharmanA gurue vizvazAMti stUpanI racanA karI che. brahyakuMDathI gayAsura nAmane tapavI pavitra rAkSasa hato. tenA zarIra para cAra mAIla dakSiNe bANugaMgA nadI che. te ati pavitra che pAsenI varSo sudhI yajJa ka vA chatAM gayAsura yajJa pUro thayA pachI ubho raMgabhUmimAM bhIme jarAsaMdhane cIrI nAkhela bANagaMgAthI uttare che. deve tenAthI DarI gayA. chevaTe samasta tIrthonA Azraya bhagamaNiyAra maTha che ne azoka-tUpa che. raMgabhUmithI cAra mAIla vAna nArAyaNe pitAnA caraNAraviMdane tenA vakSasthaLa para padharAvyuM dakSiNa pUrvamAM vRdhakUTa parvata para bhagavAna mahAvIra vakAla vya- tethI gayAsara ubho thai zake nahi, paraMtu teNe roja eka piMDI tIta karatAM tapovanathI be mAIla para kavAzrama che. jyAM duSyanta ane eka muDInuM varadAna mAgyuM. AthI gayA pitRzrAddha mATe zakuntalAnuM prathama milana thayeluM. rAjaya moTe bhAge bedutIrtha sarvottama sthAna gaNAya che. gayAmAM piMDadAna karavAthI pitRonI che. ahIM bhagavAna buddha ghaNA comAsAo vItAvelA. ahIM pahelA saddagati thAya che. pitRo Icche che ke amArA kuLamAM koI evo aDhAra vihAra hatA. atyAre eka paNuM nathI jena tIrthabhUmi tarIke putra utpanna thAya je gayAmAM piMDadAna karIne amane mukta kare, paNu rAjagRha prakhyAta che. ekavIzamAM tIrthakara sutratanAthajIno janma amAre uddhAra kare mahApurANa, vAyupurANu, agnipurANuM vagere ahI' thayelo. pAse nIlavanamAM ja temane kevalajJAna prApta thayeluM graMthamAM gayAnI tIya yAtrAnI vidhi batAvI che, ane tyAM thatA bhagavAna mahAvIranA keTalAye gaNadharane ahIM nirvANa prApta zrAddhanI paNa vidhi batAvI che. zrI gayAchamAM phalga nadImAM, thayeluM. ahIM gaNadharonI pAdukAo che. pAse AvelA akSaya vaDe ane bhagavAna nArAyaNanAM Ave che. uttama mAsamAM bhati : sTezanathI deTa Jain Education Interational
Page #768
--------------------------------------------------------------------------
________________ 790 viSNupAda maMdiramAMnA viSNu caraNAraviMda para zrAddha vidhi thAya che. gayAsuranA zarIra para dhamazilA che te te para bhagavaccAraNAraviMda che. tenI AsapAsa kAzInAM vizvezvara maMdira jevI cAkI che. sthaLa atyaMta prAcIna che. adyApa bhagavacaraNAraviMdanAM darzana thAya che. tenAM darzona karyAM pachI paMDitarAja nimAInA jIvanamAM vaiSNavI bhakti pragaTIne te caitanya banyA. A caraNAraniMdanAM darzana pachI ja agALAmAM eka pavitra mAtApitAne tyAM zrI rAmakRSNa paramahaMsa pragaTayA. temanu nAma paNa AthI gadAdhara rAkhavAmAM Avela. bhAratanuM mahatvanuM' siMhakSetra jaina tIya dhAma sametazikharajI dvA gayA lAIna para gAmethI 12 mAila pArasanAtha sTezana che. pAsenu isarI gAma che. pArasanAthae pahADInu nAma che tenI nIce je gAma che. tene madhuvana kahe che. pArasanAtha pahADI para 6 mAIla caDavAnuM bhAratIya asmitA 6 mAIla tyAM maMdiranAM darzana karavAnu ane 6 mAIla utaravAnuM che. ahIM zrI AdinAya bhagavAna ane bIjA 26 tI karI nirvANa pAmyA hatA. ahI' pAMca TUMkA para anukrame gautama svAmI, candra prabhujI, abhina MdananAthajI ane pArzvanAthajI nAM maMdira che kalakattA: edhi gayA: zakAya che zrI. gayAjIthI lagabhaga sAta mAIla dUra edhi gayA AMtara rASTrIya nI bhUmi che. A eSi aa nIce bhagavAna bhune edhi-jJAna thayelu. gayAthI rIkSA, ke gADI dvArA jai " ghaNA maMdiro che temAM maLa vaividha r prAcIna ne bag che. sthaLanuM vAtA raNa Aje paNa pavitra jaNAya che. mULa meAdhivRkSamAMthI ja DALI rAkhela atyAranuM eSi vRkSa che tenI nIce pattharanuM Asana che. pAse eka sarAvara che. A maMdire AsapAsa ja nikeTa, pAna ane jAvAnI chumaMdiza paNa pAtAnI viziSTatAothI ze|bhe che. zrI maijanAtha dhAma: gaMgA kinAre rANI rAsamaNIe baMdhAvela kAlI maMdira bhArata pUrva relvenI hAvarA-paTanA lAInamAM jasIDIhu sTezana chebharamAM bhagavAna rAmakRSNa paramahaMsanI lIlAmi tarIke prasiddha che. tyAMthI cAra mAIla dUra eka mIjI lAinamAM zrI aujanAdhAma sTezana che. maMdira eka mAila dUra che. DaeNlAka vaidrAbAda pAsenA paralImAM zrI vaighanAca jyotirliMga mAne che paraMtu citAbhUmimAM je A naitiliMga che evuM mAnIe to A mahi~nA ziva jyortiliMgamAM gaNAya. rAvaNa A zivali Mgane kailAsamAMthI lAbhyo hatA tevI kathA che. pAsenuM gaurI dara raktipITha gaNAya che, vAsukInAtha : zrI vaijanAca (devadhara) thI dumakA javAnI pAkI saDaka che tyAM zrI vAsukInAtha nAmanuM maMdira che. dumakA e ja dArukanuM apabhraMza che. ema mAnIne A zivaliMga nAgezvara nAmanuM prasiddha jayeAtirliMga che. ema A taraphanA vidAya mAne che. sakriya nAmanA bhakatane mAravA mATe dAruka nAmanA rAkSasa Avyo tyAre zivajI pragaTa thayA te ja jyotirliMga rUpe sthira thayA tevI kathA che. sametArazekharacha (pArzvanAtha) bhAratanu vastInI dRSTie sauthI moTuM nagara kalakattA che. te gaMgA kinAre vasela che. hAvarA, siyAladaha ane dakSiNezvara traNa tenAM sTezanA che. kalakattA zAkata sthAna vadhAre che. ekAvana zakti pIThAmAM tenI gaNanA thAya che. ahIM cAra zakita madirA prasiddha che. (1) AdikAlI kalakattAnuM A mukhya zakitapITha che. nagaranI bahAra ekAda mAila dUra A maMdira che. temAM zakitakAlI uparAMta ekAdaza zivaniMga che. (2) kAlImaMdira phaeNkalAka ko bAne ja mukhya zaktipITha gaNe che temAM mahA kAlI birAje che. pAse nakulezvara mahAdevanuM maMdira che. (3) dakSiNezvara bhagavAna rAmakRSNe A kAlInI pUjA karI hatI. madira bhavya che ne madaranA gherAvAmAM dha2 videza che. dara pAse para devane kamare che. jemAM temane palaMga ane smRticihane che. maMdiranI bahAra mA dhI zAradAmasI taiyAnuM samAdhi maMdira che. belUramaTha dakSitrezvara pAsethI ga MgA pAra karIne dvAvarA tarapha jatAM cADa dUra au vivekanI racAyela kSetra ma che. ii zrI rAmana janma madira che. vizALamadiramAM pUrva pazcimanI kalA subhaga samanvaya che. A sthaLa zrI rAmakRSNa mizananu pradhAna sthaLa che. ahIM svAmI zrI vivekAna dajInI samAdhi paN che. na madira A uparAMta ahI bhagavAna pArzvanAyajInuM prasiddha maMdira che je daza nIya che. gagAsAgara: gaMgAsAgara sa`gamamAM gaMgA dulabha (ati pavitra ) gaNAya che. ahIM pahelAM gaMgA sAgara saMgama thatA hatA have gaMgAjI dUra gayA che. paNa tenI eka dhArA hajI ahI' samudrane maLe che. pahelAM ahIM kapila bhagavAnanA Azrama hatA. atyAre kapila bhagavAnanI
Page #769
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha mUrti mukhyatve kalakattAmAM rahe che, ane makara saMkrAtinA divasomAM udayagiri sidhakSetra meLe thAya che tyAre mUrti tyAM padharAvavAmAM Ave che. Aje to tyAM jaMgala che. paraMtu saMkrAMtinA divasomAM traNa divasa mATe - bhuvanezvarathI sAta mAIla pazcime udayagiri ane khaMDagiri meLo bharAya che. kalakattAthI A sthaLa nevuM mAIla che. sAgaraThIpamAM nAmanI be pahADie che. udayagirinuM nAma kumAragiri che. tyAM koI maMdira nathI. mahAvIra bhagavAna padhArelA. ahIM guphA maMdira che. ahIMthI 500 munio mokSa pAmelA. khaMDagirimAM paNa upara pAMca guphAo che. navadvIpa ghAma - zikhara para jaina maMdira che. zrI caitanya mahAprabhunuM janmasthAna hovAthI vaiSNane ane keNAkagauDIya vaiSNane mATe to vaikuMThathI paNa adhika priya che hAvaDAbaraharavA lAInamAM navadIpa sTezanathI eka mAIla dUra che. ahIM zrI kRSNanA putra sAMbane kRi regamAMthI mukita maLyA pachI zrI gaurAMga prabhunA lIlA maMdIromAM mATInAM svarUpa che. jenI te koNAditya nAmanuM sUryamaMdira baMdhAveluM. Aje to A yAtrIo pUjA nathI karI zakatA. mAtra darzana ja karI zake che. maMdira bhama che. keTaloka bhAga AkramaNakArIoe toDela che. ahIM asaMkhya maMdire che. temAMthI dhAmezvara mukhya che tyAM zrI bAkI jamInamAM ghasI gayela che. paraMtu je bhAga che te zi95 goraharinI mUrti prabhunA pUrvAzramanA mRhiNI viSNupriyAjIe sthApela sthApatyanI dRSTie vizvabharamAM be namUna che. A maMdiramAM che. A sivAya thI adra tAcArya maMdira, zaciviSNumiyA maMdira, azlIla mUrtio katarelI che. maMdiramAM kaI mUrti nathI. purI ke javAI mathAI uddhAra, zrI nityAnaMda prabhunuM maMdira, harisabhA maMdira bhuvanezvarathI bahAra jaI zakAya che. prakhyAta che. jagannAthapurIkAmarUpa (kAmAkhyA) cAra dhAmAM jagannAthapurI mukhya dhAma gaNAya che. kaliyugamAM bhagavatInA ekAvana zakitapIThamAM A sauthI zreSTha manAya che. manAya che. jagannAthapurIne mahimA sarvAdhika gaNAya che. keTalAkanA mAnavA ahIM bhagavatInAM sAkSAta nitya nivAsa che satI viraha mAM zivajIe pramANe jagannAtha maMdiramAM zrIkRSNa, balarAma ane subhadrAnA tapazcaryA karI ahIM pArvatIrUpe pharIthI satIjIne prApta karavAnuM matio bauddha dharma sAthe saMkaLAyela che. pahelAM ahIM nIlAla va dAna meLaveluM. A mahApIThanA lAlaraMganA jaLamAM snAna karanAra parvata hato tethI hajI A kSetrane nIlAcala kahe che. tene zaMkhakSetra brahmahatyA jevA pApathI paNa mukata thAya che. ke zrIkSetra paNa kahe che. ahIMne mahA sAda pavitra gaNAya che. kAmAkSI maMdira (AsAma) samudrataTathI maMdiranuM je dAra che te svargadAra che. Idradyumna rAjAne bhagavad kRpAthI maLela kAnTamAMthI vizvakarmAe banAvela bhagavadAsAmamAM amInagAMvathI brahmaputra nadIne hoDImAM pAra karIne mUrtio pUrI thAya te pahelAM rAjAe dhAra utAvaLe ughaDAvelAM athavA gehalI 29 dArA kAmAkSI jaI zakAya che. eka mAila tethI mUti e adhurI rahI gaI. A svarUpamAM ce tanya mahAprabhu uMcI pahADI para kUca bihAranA mahArAjA vaDe baMdhAvela maMdiramAM lIna thaI gayelA. virAjatI kAmAkSI mUrti ghaNuM prAcIna che. devI bhAgavatamAM samasta devI kSetramAM tene mahAkSetra gaNAvyuM che. sAhyI gopAlabhuvanezvara : purIthI dasa mAIla para sAkhI gopAlanuM maMdira che. temAM zrI gopAlajInuM svarUpa atizaya suMdara che. mULa te A bhagavagraha kaTakathI 8 mAIla para bhuvanezya che. prAcIna ukala ane AMtra kula alasA gAmamAM eka garIba brAhmaNa yuvAnanA sAkSI banIne pradezanI e rAjadhAnI che. purIthI bhuvanezvara traNa jana dUra che. vRMdAvanamAMthI padhArelA. pachI A ravarUpa purI AvyuM ne chevaTe bhuvanezvara zivamaMdironuM nagara che. Ane guptakAzI athavA Aje A sthaLe A maMdiramAM virAje che. zrI rAdhAnuM svarUpa zAMbhavakSetra athavA ukala vArANasI kahe che. ahI paNa pAchaLathI padharAvavAmAM Avela che. maMdiranA gherAvAmAM mahAprasAda sparza devathI mukta gaNAya che. ahIM biMdu sarovara, brahmakuMDa, keTitIrtha aneka dAyA-- kuMDa, devIpA5harA, meghatIcuM vagere nava snAna mATe pavitra kSetro ma ya che. bhuvanezvaramAM liMgarAja maMdira mukhya tIya che. temAM cAra madhya bhAratamAM jhAMsIthI 6 mAIla che. A sthaLa dAparamAM prakAra che. ne temAM cAra dAra che. nija maMdiramAM aMdara bahAranuM thayela daMtavakatranI rAjadhAnI hovAnuM kahevAya che. ahIM daMtavakazipakAma bhavya che. zivaliMga pANInA aneka babu jevuM che. zvara maMdira che. tenA zivajI lekomAM maDiyA mahAdeva nAmathI tethI hariharAbhaka zivaliMga gaNAya che. A kSetrane ekAmrakSetra kahe che. prasiddha che. Jain Education Intemational
Page #770
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratIya asmitA bAnuM maMdira che. A gAmamAM zivajInA avatAra kha?. hAthI pAse Avela ; khaMDebA- paNa narmadAkAMThe ghaNA ghATa che. ajamera khaMDavA lAIna para baDavA hAthI pAse Avela mahezvara prAcIna kALanI mAhitI sAgara jillAmAM baDIdevarI gAmamAM zivajInA avatAra khaMDe- (mAhikamatI) nagarI che je kArtavIrya sahastrArjunanuM nagara hatuM. bAnuM maMdira che. caMpASachInA divase maMdira sAme sADAtraNa ha.2 lAMbA, zrI zaMkarAcAryuM ahI ja prasiddha mImAMsaka-maMDana mizra sAme zAstrIya savA hAtha pahoLA ane eka hAtha uMDA khADAmAM eka gADI le. A sivAya 4 kerevara athavA amalezvaranuM prasiddha jAtilAkaDAM saLagAvI tenA lAlacaLa aMgArA para mANase cAle che liMga ajamera khaMDavA lAIna para Avela che. chatAM temane kaMI hAnI thatI nathI. nAsika-yaMbaka:ujajaina nAsika cuMbaka bhAratanAM mukhya tIrthomAM gaNAya che. nAsika simAnadIne kAMThe Avela ujajaina rAjA vikramAditya sAthe ane pAse paMcavaTImAM bhagavAna rAma sItA ane lakSmaNa sAthe paMcavaTImAM mahAkavi kAlIdAsa sAthe saMkaLAyela che. mahAkavie meghadUtamAM rahelA. yaMbakezvara bAra jayotirliMgamAM eka che. ahI rAva A nagarInuM bhavya varNana ApyuM che. prAcIna bhAratanuM sItAjInuM haraNa kareluM godAvarI jevI mukhya pavitra nadIne udbhava A sAMskRtika nagara che. bAra jyotirliMgamAMthI bhagavAna mahAkAla paNa ahI thAya che. dara bAra varSe guru siMhastha thAya tyAre ke - ahIM virAje che. vaLI harasiddhamAtAnuM maMdira paNa mukhya zakti meLo thAya che. A AkhuM varSa godAvarI snAna mahApavitra manAya pIThomAnuM eka gaNAya che. A uparAMta bhartuhariguphA, kAlabhairave che. nAsika paMcavaTI ekaja nagara che. vacce godAvarI vahe che. siddhavaTa gopAla maMdira vagere prakhyAta che. zrI kRSNa sudAmAjI paMcavaTI mAM godAvarI snAnane khUba mahimA che. godAvarI sAthe ahIM sAMdipanInA AzramamAM bhaNelA. bhagavAna mahAvIre mAM rAmakuMDa, sItAkuDa, lamaNakuMDa vagere tIrtho che. yaMbakezvara ahIMnA smazAnamAM tapazcaryA karelI. zrutakevalI, bhadrabAhu svAmI pAsenA kuzAvarta pAse mahArASTranA saMta niTarinAthanI samAdhi che. paNa ahIM padhArelA. nAsikathI 24 mAIla para saptazRMga parvata che te praNAvanuM ardhacaMpAraNya: mAtrA svarUpa manAya che. ahIM suratharAjA ane samAdhivezya para bhagavatInI kRpA utarelI. puSTImArga pravartaka mahAprabhu zrI vallabhAcAryajInuM ahIM prAdurbhAva thayelA. A sthaLa rAyapurathI navApare reDa thaIne sAta mAIla rAva rAyagaDhaHpara che. viSNune mATe A sthaLa atyaMta pavitra ane zrI vrajadhAma kAMkaNune kulAbI jillAmAM sahyAdri zikhara para eka kiTale jevuM ja gaNAya che che te rAyagaDha. ahIM zivAjI mahArAjanI samAdhi che. ahIM amarakaMTaka ane anya namadA tIrtho - gaMgA sarovara che. tenA izAnakhUNAmAM zivAjI mahArAjanA ArAdhya bhavAnInuM maMdira che. narmadA ubhayataTa pAvanI che. bIjI nadIe amuka ja kSetra : vizeSamAM pavitra gaNAya che. paNa narmadA sarvatra 5 vatra che. pururavA koparagAMathavA hiraNyatAnA tapathI narmadAjI pRthvI para padhAryA. narmadAmAM dhoMDa manamADa lAIna para manamADathI 26 mAIla para koparagame tyAM snAna karavAthI se janmanuM pApa nAza pAme che. nadI- gAMva che. gAmanI bahAra zake svara mahAdevanuM maMdira che. ahIM omAM parikramA mAtra narmadAnI ja thAya che. zrI narmadAjI makala zakrAcAryajIno Azrama ha pAse devayAnInuM maMdira che. parvata para amarakaMTakathI nIkaLyA che. agiyAra khUNAnA kuMDamAM pazcime AvelA gemukhamAMthI narmadAjInuM jaLa paDayA kare che. A ziraDIsthaLane kaTi tIrtha kuDa kahe che. tyAMthI uttare narmadezvara ane amara dara bhagavAnanA avatArarUpa manAyela prasiddha saMta zrI sAI kaMTakezvaranAM maMdire che. tyAMthI ardhA mAIla para mATheya A ma bAbAnI A bhUmi Aje moTuM tIrthadhAma che. zrI sAIbAbAnA che. e ja namadA taTa para devagAMva gAmamAM baDhanera sa gama para ahIM lImaDA nIce prathama darzana mahALasA patine thayelA. dArakAjamadagina Azrama che. ma DalA nAmanA prasiddha zahera pAse sahastra- mA nAmanI masjidamAM zrA sAIbAbA dhaNI rAkhIne besatA. dhAre che jyAM narmadAjI aneka dhArAomAM vibhakta thavAthI sthaLa temo hiMda mahilAne eka karavAnA prayatno karyA zrI sAIbAbAnuM prAkRtika sauMdaryanI daSTie mahatvanuM che. gopAlapurathI traNa mAIla samAdhi maMdira Aje camatkArI sthAna manAya che. para bheDAghATa che tyAM maharSi bhRgue tapazcaryA karelI jabalapurathI ITArasI jatAM karelIthI nava mAila para brahmAMDaghATa che. brahmAMDaghATathI bhAbharA kara bhalA thoDe dUra narmadAjInI bedhArAo vacce eka dIpa che tyAM eka parvata parathI sahyAdinA DAkinI nAmanA zikhara para bhImazaMkara mahAdeva narmadAjI paDatAM ghaNA kuMDa banyA che. hAzaMgAbAdamAM bAra liMgamAM eka gaNAya che. maMdira kalApUrNa che patharDa Jain Education Intemational
Page #771
--------------------------------------------------------------------------
________________ mRtigraMtha jIrNa che. maMdiranI pAse bhImAnadIne ugama che tripurAsurane mAryA cAra guphA maMdire che. pahelI guphAmAM 18 bhujAvALA zivamuti che pAchaLanI pachI bhImaka nAmanA rAjA para mahAdevajI prasanna thaIne pragaTa thayA divAlamAM mahiSAsura mardinI durgAnI mUrti che. bIjI guphAmAM vAmana varAha, tevI kathA che. nArAyaNa vagerenI mUrti che. trIjI sauthI uttama guphA che temAM ardhanArIzvara zivanI suMdara muti che. ethI jena guphAmAM tIrthaMkamahAbaLezvara 2 bhagavatinI mutio che, badAmI gAma be pahADIonI vacce che vAkara sTezanathI 40 mAIla ane pUnAthI 78 mAIla para hamezvara mahAbaLezvara havAkhAvAnuM prasiddha sthAna che. pAsenA eka parvata parathI kRSNa nadInA uddagama che parvata parathI jaladhArA kuMDamAM vizva vizrata IlorA guphAonI pAse verUla nAmanuM gAma che. paDe che ane pachI gomukhathI bahAra vahe che. IlerA nAma to aMgrejoe ApeluM che. muLa nAma vela che. tyAM ahIM mahAbaLezvara ane goTezvara mahAdevanAM maMdira che. trimUrtinI prasiddha muti che. elarA roDa sTezanathI ghas]zvara sAta kayA evI che ke brahmAjInA yajJamAM vigna karavA mATe mahA- mAIla che. dhazvara prasiddha bAra jyotiligomAM gaNAya che bala ane ati bala rAkSase vina karatA hatA temAMthI atibalane maMdira bhavya che. pAse sarovara che vipazuo mA Adi mAyAe mahAbalane mAryo. paNa mahAbalanI prArthanAthI mahAbalezvara rUpe zive. keTizvara rUpe brahmAe ane aja tA:atibalezvara rUpe bhagavAna viSNue tyAM nitya nivAsa karyo. mahA jalagAMva ane auraMgAbAda vacce ajaMtAnI lokaprasiddha guphAo balezvara zivaliMga para rakAza jevA chidro che jemAMthI pANI AvelI che. ajaMtA pAsa parvatothI gherAyela che. pavata adha. nIkaLyA ja kare che. caMdrAkAra che. vaccenA bhAgamAM 29 guphAo kotaravAmAM AvelI che. paMDharapura AmAMthI 1, 2, 9, 10, 12, 16, 17, 19, 26 naMbaranI guphAo khAsa jevA yogya che. A guphAomAM bhIMta citra jhAMkhA paDI dvArakAdhIza jema gujarAtanA pradhAna upAya che tema paMDharapuranA gayA che chatAM raMga ane rekhA nI kavitA hRdayagama che. bhI te para zrI viThobA pADuMraMga mahArASTranA pradhAna upAsya che. puMDalika eka prakAranA lepa lagADIne citro cItaravAmAM AvyA che. AmAMthI nAmanA mAtApitAnA parama sevaka putra bhakata para prasanna thaIne zrI keTalAMka citro anupama che. tene jovAthI ja tenI bhavyatAno khyAla pADuMraMga tene tyAM padhAryA tyAre ghara sAMkaDuM hovAthI teNe ITa maLI zake. pheMkI bhagavAna ITa para UbhA rahyA ITane mahArASTramAM vIMTa kahe che te parathI zrI kRSNa vidyubA kahevAyA. bhagavAna viThThabA mahArATanA tukArAmAdi sava saMtonA ArAdhya rahyA che. zrI viThThala vijayanagaranI purAtana rAjadhAnI hampImA pAse Avela viru maMdiramAM bhagavAna kamara para hAtha rAkhI UbhA che pAse zrI rUka. pAkSa maMdira bhavya che. vira pAkSanI paNanI caitrI pUrNimAnI rathayAtrA ma yAnuM maMdira che. dvAranI sAme zrI khAkhelAnI ane prathama prasiddha che. temAM be gopurama che. aMdaranA gapuramAM vizALa sabhApagathiyA para zrI nAmadevajInI samAdhi che. caMdrabhAgAmAM snAnane maMDapa ne nijamaMdira che. be dhAra oLaMgyA pachI virupAkSa mahimA che. nivaliMganA darzana thAya che. pUjana samaye zivaliMga para suvarNamUrti rakhAya che. te maMdiranA agni khUNAmAM eka maMDapamAM bArahAya tulajApura :-- uMcI gaNeza mUrti che eka ja pattharanI AvI navya mUrti bhAratamAM zolApura sTezanathI 24 mAIla para tulajApura che. ahIM tulajA bhAgyeja haze. virupAkSa maM darathI IzAnamAM cAra mAIla para bhavAnI mAtAnuM maMdira che. A mAtAjIe ja zivAjI mahArAjane mAlyavAna parvata che. ahIM phiTika rilA maMdira che. temAM zrI bhavAnI talavAra pradAna karelI svarNajaDita maDapamAM yAmaraMganA yugala sarakAra ane lakSmIjInI pratimAo che. virupAkSa maMdirathI zrI mAtAjInuM svarUpa virAje che. jatI eka bIjI saDaka RSyamUka parvata para laI jAya che. A akakalakeTa ; parvata paNu rAmakathA sAthe saMkaLAyela che. pAsenI tuMgabhadrA nadIne cakratIya kahe che. ahIM paNa zrI rAma maMdira che. zolApurathI 22 mAIla akakalakeTamAM zrI akakalakeTa svAmInuM maMdira che. temanI caraNa pAdukA maMdiramAM virAje che. dakSiNa- mekadizAmAM mahArAjazrInI samAdhi che. hubalIthI gokarNa 100 mAIla che. paNa meTarabasa maLe che. badAmI; zaikaNuM zivaliMga zaMkaranuM AmaliMga gaNAya che. A mUrti eka dakSiNa renI zolApura lAInamAM badAmI nAmanuM gAma che. ardhAmAM che ne mAtra zivali ganA mastakane ja sparza pUjana thaI zake gAmanI bahAra eka kilo jovA yogya che. dakSiNa pahADI para che. paNa dara vIza varSe aSTagaMdha mahotsavamAM zivali gana sapta pITha Jain Education Intemational
Page #772
--------------------------------------------------------------------------
________________ 94 bhAratIya asmitA ane aSTagaMdha navA sthapAya che, tyAre pUrA zivaliMganAM darzana zravaNa belagolaHcAya che. pAtALamAM tapa karatA zivajI gAyanuM rUpa dhAraNa karelI pRthvInA karNadvArethI ahIM pragaTa thayA che. mATe gokarNa nAmathI dakSiNa relavemAM beMgalora harihara pUnA lAInamAM ArasIkare prakhyAta che. sTezanathI athavA maisUrathI basa dvArA jaI zakAya che. tene gammaTa tIrtha kahe che. A sthaLe aMtima zrutakevalI bhadrabAhu svAmI samAdhi belUra pUrvaka kALadharma pAmelA tethI eka parvata zikhara para zrI bhadrabAhu svAmI ( bAhubalI ) nI 50 phUTa uMcI pratimA che. A vizvanI paisura rAjyamAM belUranuM sthAna AgaLa paDatuM che. ahIM, sauthI UMcI mUrti che. mUti parvata zikharane kApIne suMdara rIte cennakezava maMdira mukhya maMdira che. maMdira nakSatranI AkRtinuM che. bhagavAnanI murti caturbhuja che ne sAta phUTa UMcI che. bAjumAM banAvela che. A mUrti cAmuMDarAyajIe banAvI che. zrIdevI bhUdevInI mUrtio che belUramAM zrI rAmakRSNa mizana sAthe mallikArjunasaMkaLAyela che. sikaMdarAbAdathI kanelaTAuna sTezana che. tyAMthI zrI zIlaparvata aMgerI: che. thaDe sudhI meTara jAya che. pachI rasto muzkela che. zrI raula beMgalora pUnA lAIna para birUra sTezanathI zRMgerI jaI zakAya parvata para bhayAnaka jaMgala che. ahIM bhayAnaka prANIo che ane che. tuMgA nAmanI nadInA ghATa para Adi zaMkarAcArye sthApela bhIlalakono trAsa che. tethI zivarAtri paranA meLA vakhate jaI govardhana pITha che. A maThamAM zrI zAradA ane mahezvaranAM svarUpe zakAya. dakSiNa bhAratIya zailInuM A maMdira che. A zivaliMga pUjya che. tyAMthI nava mAIla para zRMgerI parvata che. tenuM nAma bAra jyotiliMgomAM gaNAya che. bhRgI RSi parathI paDela che. tene vArAha parvata kahe che. sihAcalama mela cidaMbaramuH svayaM prahalAdajIe banAvela A maMdiramAM varAha mUrti jevI kAyaMbaturapI lagabhaga cAra mAIla dUra parUramAM mela cidambaramana zrI nRsiMha lakSmInI mUrtio che. sihAcalamamaMdira samudrataLathI mahatva cidaMbarathI paNa ghaNuM vadhAre gaNe che. cidaMbarama maMdira 800 phuTa rIMcAI para che. vizAkhApaTTamathI A sthaLa 10 mAIla vizALa che. mukhya pITha para bhavya zivaliMga che. ma diranI bahAra dUra che bhagavavigraha caMdanathI DhaMkAyela rahe che. akSayatRtIyAne dhvajastaMbha pAse gostana che. temAM dUdha reDavAthI cheka maMdiramAM divase saMpUrNa ravarUpanAM darzana thAya che. te samaye darzana karavAthI zivaliMga para paDe che. e abhuta jaNAya che. mukti prApta thAya che evI mAnyatA che. guruvAyUra: bhadrAcalama zrIkRSaNannA mAtApitA vasudeva devakIjI je svarUpanI upAsanA rAjamahedrIthI bhadrAcalama 80 mAIla che. godAvarI kAMThe zrIkaratA te samudramAM dvArikA sAthe DUbI jatAM devagurU bRhaspati rAmanuM prAcIna maMdira che. A maMdiranI nirmANa kalA bhavya che. vAyunI sahAyI tene bahAra laI AvyA ane tene mATe sthAna A sthaLe rAmanavamIe moTo meLo bharAya che. zaidhatAM kamaLa taLAvaDIvALA A sthAnamAM mUrti padharAvI tethI tene gurUvAyura kahe che. A svarUpa vasudeva devakIne paNa ghamya RSie tizyalura padharAvI ApeluM. A sthAna atyaMta camakArI che. madrAsa arakoNama lAInamAM madrAsathI 26 mAIla para tiruvallara zrIraMgapaTTana: sTezana che. ahIM madrAsa rAjya (hAlamAM tAmilanADu)nuM sauthI prasiddha zrI varadarAja maMdira che. bhagavAnane zrI vIrarAdhava kahe che. prabhu zeSamaisurathI nava mAIla para zrIraMgapaTTana sTezana che. ahI zAyI che. maMdira traNa parakezanI aMdara che A kSetrane puSpAvata kAverI nadInA pravAhamAM be dhArAo thavAthI traNa dipeDa banyA che kaI prathamane Adi raMgama bIjAne madhyaraMgama ane trIjAne zrI raMgam pAdhinI athavA aMtaraMgama kahe che. AmAMthI zrIraMgama atyaMta prasiddha che. zrIraMga bhagavAnanuM dhAma pRthvI paranuM vimuTha gaNAya che. maMdiranI madrAsa dhanuSakoTi lAInamAM ceMgalapaTa sTezana che tyAMthI pakSiracanA paNa zAstromAM AvatA zrI vakaMTha varNana parathI banAvela che. tIrtha javAya che. ahIM vedagiri nAmane pavitra parvata che. lagaahA zeSazakhyA para bhagavAna nArAyaNu zayana karI rahyA che evuM bhaga 50 8 pagaciyAM caDIne upara dakSiNAmUrti zivaliga che. svarUpa che. maMdiramAM darzana karIne nIce utaratAM jamaNI tarapha parvatanI eka Ila che. godAvarI kAMThe zrI. bahapati rAmanuM prAcIna maMdira che. ' tene bahAra laI AvyA ane Jain Education Intemational
Page #773
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMya 395 samatalabhUmimAM moTI zilA che tyAM sapheda gIdhanI jevA be che. svarNamukhI nadIne sAme kAMThe kailAsagirI che. naMdIzvare tene pakSIo pUjArInA hAthamAMthI ane kaTorAmAMthI potAnuM bhojana le pRthvI para sthApela che. maMdira vizALa che. A zivaliMga vAyutatvanuM che. pUjArIne kahevA pramANe brahmAnA ATha mAnasa putromAMthI che tenI pUjA pAsene svarNapaTTa para caDe che. karoLi, sarpa ane kaliyuganA aMte zApa mukata thanArA A be putro citrakUTa para hAthInAM cihana zivaliMga para spaSTa dekhAya che tenA parathI kAla- tapa kare che. triveNImAM snAna karI badrinArAyaNanAM darzana karIne hastIzvara nAma paDyuM che. madhyAha ahIM prasAda levA Ave che. tivaNumala (aruNAcalama) mahAbalIpuram tra janAnA vistAranuM A zivakSetra atizaya prasiddha che. "kSitIrSathI nava mAIla dUra mahAbalIpuramamAM ghaNAM maMdire na dIzvara A kSetrane pRthvI para lAvelA vi. gi ativanuM che. tyAM cAra mAIla sudhIna' gakAmadira che. temAM aneka prakAranI manAya che. kArtika pUrNimAthI keTalAye divase agAuthI parvatanA mRtio che. zikhara para moTA pAtramAM DhagalA baMdha kapura saLagAvavAmAM Ave che. A amijavALA ja agnitatvaliga che. parvatanI nIce arUNAmadurAntakam calezvaranuM moTuM maMdira che. arUNAcalama para zI ramaNa maharSie ghaNA varSo tapazcaryA karelI. ceMgalapaTathI 15 mAIla A madurAMtakam nagaranuM mULa nAma madhurA kam che. A kSetranuM prAcIna nAma bakulAraNya che. ahIM ramaNAzrama :koDarAmanuM ma dira che. maMdira mAM bI karaNa kAra bhagavAna (viSNa). upAsya mUrti che paraMtu sAthe thI rAma, lakSma, sItAnAM svarUpa paNa che. tirUvaNamaDhathI be mAIla para zrI ramaNa maharSine Azrama che. maMdiranA prAMgaNamAM bakula vRkSa che jenI nIce jagadgaru rAmAnuje mahA- maDApa: ri mahA, maharSidvArA pUjita mAtAjInI mUrti ane temanI samAdhi tyAM che. pUrNa svAmI pAsethI dIkSA lIdhelI. paMDicerI - tirupati-bAlAjI vilupuramathI pAMDicera javAya che. pioMDicerInuM mukhya AkarSaNa zrI araviMdAzrama che. zrI araviMdanI samAdhi che. zrI mAtAjI zrI veMkaTAcala nivAsI bhagavAna zrI nivAsanuM ja pratipAdana hAlamAM sAdhakone nirdezana ApI rahyA che. AzramamAM vividha vedomAM ne zAstromAM karyuM che, te temanuM be ghaDI paNa smaraNa kara pravRttio paNa cAle che. zrI subrahmaNyam bhAratI nAmanA saMta ane nAra pitAnI ekavIza peDhI sAthe vaikuMTha dhAmamAM jAya che. ema rASTrIya netAnI smRtimAM cAlatI saMsthA zrI subrahmaN bhAratI skaMda purANamAM kahyuM che madrAsa rAyacUra lAinamAM renIguMTA sTezanethI memoriyala paNa darzanIya che. gADI badalI ne tirUpati jai zakAya che. zrI veMkaTAcala parvata paNuM svayaMbhagavad svarUpa hovAthI tyAM jeDA vagere paherI javAtuM kAMcI - zivakAMcI - viSNukAMcI. nathI. yAtrALuo pahelAM kapilatamAM snAna karIne kapilezvara nAM darzana karI pachI kaTAcala parvata para zrI bAlAjInAM darzana karI sAta mokSa purIomAM kAMcI prasiddha che. kAMcI hariharAtmaka tAro karI zrI rAja kare che to karI. tA. che eTale zivakAMcIne viSNu kAMcI che. ahIM kAmAkSIe ekAvana nUramAM jaI padmAvatInAM darzana kare che. zrI bAlAjInAM maMdira zaktipIThomAM gaNAya che. sTezananuM nAma kAMjIvarama che. paNa nagaranuM samIpamAM svAmI puSkariNI je vaikuMThathI Avela che temAM snAna karavuM nAma kAMcIpurama che. sTezana pAse moTo bhAga zivakAMcI che. paDe che. zrI veMkaTezvara bAlAjInA darzana : bhAtamAM vizvarUpa darzana tyAMthI traNa mAIla para bIjo bhAga viSNukAMcI che. sarvatIrtha nAmacI, bIjA madhyAhane ane trIjA rAtre Ama mukhya darzana thAya sare ramAM snAna karI muMDana ane zraddhAdi karI e svara nAmanA che maMdirane traNa parakoTA che. bhagavAnanuM svarUpa zaMkha, ca, gadA mukhya maMdiramAM javAnuM che. e kAbresvara dayAma che. kahevAya che ke pA yukata sAtaphuTanuM che. temanI pAse zrIdevI-bhUvI che. bhagavAna e vAlukA mRta che A liMga para jaLa nathI caDatuM paNa e chebhImasenI kapUrathI tilaka thAya che te yAtrIo prasAda rUpe laI jAya lInuM tela ja caDe che. A zivaliMga svayaM zrI pArvatIjIe che-zrI goviMdarAja maMdiramAM bhagavAna zeSazAyI che-tenI sthApanA zrI sthApIne pUjela che. tyAMthI be phaloga para kAmAkSI maMdiramAM dakSiNa rAmAnuje karelI che. pAse zrI godAmmAjInuM paNuM maMdira che. zrI bhAratanI mukhya zaktipITha che. kAmAkSI e tripura suMdarI ja che tene bhArata mukhya ? kAmakoTi paNa kahe che. rAmAnuja saMpradAya nI A mukhya gAdI che. ahIM vizAkhamAM brahmotsava thAya che. viSNukAMcImAM zrI devarAja svAmI yA zrI varadarAja bhagavAnanuM svarUpa virAje che. maMdiranuM mukhya gopurama agiyAra maMjilanuM che. kAlahastI pazcimanA gopuramamAMthI aMdara jatAM zata staMbha maMDapa che te darza tirUpati, madrAsa vagere sthaLethI relve ke basa raste ahIM avAya nIya che. utsavamAM bhagavAnanI savArI ahIM padhAre che. pazcimanA Jain Education Intemational For Private & Personal use only
Page #774
--------------------------------------------------------------------------
________________ 996 bhAratIya aramitA gapuramAM suvarNajaDita garaDastaMbha che. pAsenA eka maMdiramAM jaga6 pAse lakSmIjI ane vibhISaNa beThelA che. A svarUpa zrI rAmaguru rAmAnujAcAryajIno zrIvigraha che. zrI vaiSNava saMpradAyanI mukhya caMdrae pUjela ane vibhISaNane prasanna thaI paNu vacce ahIM ATha gAdIomAM A gAdI mahatvanI gaNAya che. nija maMdiramAM Apela bhagavAna sthira thaI gayA. cAra hAtha uMcI bhagavAnanI caturbhuja zyAma varNa mUti virAje che. bhagavAnanA kaMThamAM zAlagrAma zilAnI mALA zobhe che. rAmezvara cidaMbaram H cAra dhAmamAM zrI rAmezvara dhAma agatyanuM gaNAya che. bAra jyotiliMgamAM zrI rAme svayaM svahaste sthApela zrI zivajInAM madrAsa dhanuSyakoTi lAInamAM cidaMbarama dakSiNa bhAratanuM mahatvanuM darzana karavAthI mukita maLe che. yAtrIo pahelAM lamaNuM tIrya mAM tIrtha che. ahIM naTarAja zivanI mUrti che. te ahIM* AkArA tatvaliga snAna karIne muMDana karAve che. zrAdhdha vagere kare che. pachI sItA kahevAya che. traNa gherA pasAra karyA pachI suvaNuM jaDela staMbha tIrthamAM Acamana mAjana karavAmAM Ave che. te pachI rAmatIrthanA maMDapamAM nRtyamaMgAevALI suMdara mUrtio che. kALA pattharanAM darzana karIne samudra kinAre 20 vIghA jamInamAM racAyeluM vizALa banelA nija maMdiramAM suvanI naTarAja pratimA che. temanI zivamaMdira che. cAre tarapha kille che. nija maMdirathI barAbara jamaNI bAjue kALI bhIMtamAM yaMtra che. tene AkAzatatvaliga samUkha 17 kaTa uMco, 8 phUTa lAMbe ne 9 phUTa pahoLI nadI kahe che. A bhAgamAM sphaTika ane nIlamaNinAM zivali ga ane pratimA che. maMdiranI sanamukha vizALa sabhA maMDapa che. tyAM vizva dakSiNAvartI zaMkha che. tenAM darzana bapore 11 vAge thAya che. nAya ane kalAsamAMthI hanumAnajI vaDe lavAyela sthapAyela zivaliMgakuMbhakoNama : hanumaDIzvara che. pezvarajInuM sphaTika liMga che. savAramAM vahelA 4-30 thI a.nAM darzana thAya che. A sivAya gaMdhamAdana, sAkSI mAyAvaramayI kuMbhakoNa 20 mAIla che. tyAM dara varSe, bAra vinAyaka, sItAkuMDa vagere aneka tIrtho AsapAsa che. varSe kuMbha meLe che. A nagara kAverI taTa para che. ahIM mahAmaghama sarovaramAM snAna karavAne mahimA che. mahAmadhama sarovarathI madurA - mInAkSI maMdira:kuMbhezvara mahAdevanI mUrti ghaDAnA AkAranI che. tricinApalIthI madurA javAya che. A nagarane dakSiNa mathurA tAMjora : paNuM kahe che. sTezanathI eka mAIla dUra nagaranA madhya bhAgamAM mInAkSI maMdira che. A maMdira bhavya che. ane bhAratamAM khUba kuMbhakoNamayI 24 mAIla para taMjora sTezana che. ahIM gela- vikhyAta che. 22 vIghA jamIna para AvelA A maMdiranA cAra vaMzanA rAjarAjezvara nAmanA rAjAe svapnamAM Adeza maLyA pachI gopura che. A sivAya bIjAM nAnAM gopura te ghaNA che. sauthI narmadAmAMthI maLela bRhadIzvara mahAdevanAM liMgane ahIM laI uMcuM dakSiNanuM gepura che ane sauthI suMdara pazcimanuM che. pUrva AvyA. mukhya maMdiranuM zikhara 200 phUTa UMcuM che. zikhara parane dizAnuM gepurama idranI pAchaLa paDela brahmahatyA tyAM rAha jotI suvarNakalaza jyAM mUkAyo che te zilA 2200 maNanI che. AvaDI beThI hatI te kAraNe azubha gaNAya che. svarNa puSkariNI nAmanuM zilA kena vagere yaMtra vinA zI rIte ATalI lAge caDAvI haze sarevara che. temAM Ike brahmahatyAthI DarIne saMtAyAnI vAta che. te Azcarya che. tAMjoramAM be killAe pazu jevA jevA che. kanyAkumArIHzrI raMgadhAmaH choTe nArAyaNathI kanyAkumArI para mAIla che. kanyAkumArI dakSiNa bhAratanuM A sauthI mukhya ane sauthI mahatvanuM tIrtha bhAratano dakSiNa cheDe che. ahIM traNa samudro bhArata mAtAnAM caraNe che. tricinApalI ane zrI raMgama bane vacce kAverI prakSAlana karI rahyA che, A saMgama atirAya pavitra che. ahIM vahe che. tricinApallI nagara che zrIraMgama tIrya che. surakSita gherAmAM pAko ghATa che ane vastro badala oraDIo che. zrI 2 gopa cha mAIla lAMbo ne 2 mAIla paLe che trI pUrNimAe baMgALanA upasAgaramAM eka bAjue caMdrodaya maMdirano ghera 26 vadhAre che. ATavizALa maMdira ane arabI samudramAM sUryA tanuM adabhuta dRzya dekhAya che. bIje bhAratamAM bIje kayAMya nathI. nijamaMdira sAta prakAranI vacce che. divase baMgALanA upasAgaramAM ane arabI samudramAM caMdranA tenAM 18 gepura che. ethI gherAmAM 960 rata bhane eka maMDapa che. asta thavAnA dRzya manorama hoya che. baMgALanA upasApAMcamA gherAmAM caMdrapukarizI nAmanuM sarovara che. temAM snAnane garamAM sAvitrI, gAyatra, sarasvatI vagere tIrtho che. pazcimamAM mahimA che. ahIM raMganAyaka zrI lakSmIjInuM maMdira che. pAse cheDe dUra sthANu tIrya che. zucIma mAM zivaliMga para caDanuM kaMba maMDapa che jyAM tala kavie kabarAmAyaNuM saMbhaLAveluM jaLa samudramAM maLe che. gaNeza maMdiramAM darzana karIne kumArI detInAM nijamaMdiramAM dakSiyAbhimukha pAMya phaNAvALA zepanI zagyA para darzana karavA leko jAya che. kanyAkumArI devInuM maMdira suMdara che. sUtela zrI raMga bhagavAnanI bhavya samRddha karI mUrti che. bhagavAna devInI mUrti prabha.pAdaka ane bhaya che. devInA hAthamAM mALA Jain Education Intemational
Page #775
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha 797 che. bANAsuranA upadravothI pIDita denAM yajJamAMthI utpanna thayela sidhdhapura durgAnA aMzarUpa kumArIe zivane prApta karavA tapazcaryA zarU karI je hajI cAle che. trIpUrNimA, azvina navarAtra vagere mAM ahIM utsavo siddhapura dharmAraNya sthAna tarIke prasiddha che. pitRzrAddha mATe jema thAya che. gayA che tema mAtRzrAddha mATe siddhapura prasiddha che. mULarAja solaM.. kIe zarU karela rUmahAlaya siddharAje pUrNa karelo. ahIM kardama vivekAnaMda smAraka zilA - RSine Azrama hato. kapila bhagavAnane ahIM janma thayela. sarasvatI kumArI nadI che. te samudrane maLatI nathI. nadI kinAre hamaNAM ja bhAratanA sAmAnyamAMthI sAmAnya mANasa pAsethI brahmAMDezvara pAse zrAddha thAya che. sarasvatInA kinArethI eka mAIla meLavAyelA paisAmAMthI samudramAM jyAM svAmI vivekAnaMde dhyAna dvArA para biMdu sarovara che. biMdu sarovara para zrAddha karIne pAsenA alpA videzayAtrAnI preraNA meLavI te sthaLe smAraka maMdira nirmANa karavAmAM sarovaramAM piMDa visarjana thAya che. AvyuM che. rASTrapati zrI girie tene khulluM mukela che. ahIM svAmIjI nI pratimA mUkavAmAM AvI che. hATakezvara (vaDanagara) janArdana tIrtha - mahesANAthI tAraMgAhila lAInamAM vaDanagara gAmamAM nAgaronA iSTadeva hATakezvaranuM prasiddha tIrtha che. mULa hATakezvara to pAtALamAM - trivendramathI 26 mAIla para varakalA sTezana che. sTezana thI be che. paNa A tIrtha pRthvI para tenA pratIka rUpe che. brahmAMDa mApatI mAIla para janArdana tIrtha che. ahIM pRpanI khANa che. A dhUpa vakhate vAmana bhagavAne paheluM caraNa ahIM mUkyAnI kathA paNa che. vaDe bALakone najara vaDe doSa lAgyA hoyato dUra thAya che. janArdana gAmamAM aneka vAva ane maMdira che. hATakezvara maMdira suMdara che. maMdira uMcAI para che. brahmAnA yajJamAM pragaTa thayelA caturbhuja nArAyaNanI ahIM suMdara pratimA che. bahucarAjI Abu : amadAvAda dilhI lAIna para kalolathI bahucarAjI sudhI relave lAina che. A sthaLa bhAratanA zaktipIThomAM prasiddha che. maMdira amadAvAda dilhI lAIna para AburoDa sTezanathI 17 mAIla bhavya che. maMdiramAM yaMtra che. maMdiranI pAchaLa pazcime eka vRkSa para AbU parvata che AbU zikhara 14 mAIla lAMbe, bethI cAra nIce mAtAjInuM eka sthAna che te mULa sthAna tarIke oLakhAya che. mAIla pahoLo che. A parvatarAja siddhonuM pITha che. tene himAlaya putra gaNavAmAM Ave che. ahIM vasiSTha RSino Azrama che. TakA ( svAmInArAyaNa ahIM maharSi vasiSTha ane aruMdhatIjInI mUrtio che. vasiSThAzramathI 300 pagathi nIce nAnakuMDa che ahIM maharSi saurASTramAM surendranagara bhAvanagara lAInamAM niMgALA sTezanathI gautamano Azrama che. pAse nAgakuMDa che. sivila sTezanathI eka gaDhaDA javAya che. svAmInArAyaNa saMpradAyanA sthApaka zrI sahajAnaMda mAIla para pAMca delavADA maMdira che, utkRSTa zi85 vaibhavathI A bhagavAna ahIM ghaNuM varSo virAjelA temanAM smRti cihano ane maMdire bhArata prasiddha che. A uparAMta acalezvara nakhI taLAva samAdhi uparAMta ApazrIe sthApela zrI gopInAthajInuM maMdira che. acaLagaDha, vagere tIrtho prasiddha che. gaDhaDAne A saMpradAyamAM akSaradhAma kahe che. ArAsurI aMbAjI : zrI sidhdhAcala - zatru jaya - AburoDathI eka bIjo rasto khareDI thaIne aMbAjI mAtAnAM jyAM ATha karoDa munie mAza pAmyA te siddhAcala jaina darzana karavA javAya che. A zakitapITha bhArata prasiddha che. maMdiramAM dharmanuM sauthI mukhya tIryadhAma gaNAya che. surendranagara - bhAvanagara yaMtra ja che paraMtu zuMgAra bhavya rIte karavAthI mAtAjInAM saMpUrNa lAInamAM sihora ja kazanathI pAlItANa eka nAnI lAInamAM ravarUpane bhAsa thAya che. pAse mAnasarovara che. aMbAjI mAtAnA javAya che pAlItANA zaheranI bahAra zrI zatruMjaya athavA siddhAcala sthAnathI traNa mAIla para keTezvara mahAdevanuM maMdira che. jayAM tIrthadhAma che. nagaramAM paNa zrI zAMtinAtha bhagavAnanuM suMdara derAsara gomukhamAMthI sarasvatI nadIno prAdurbhAva thAya che. che. samagra zatrujya parvata parama pavitra gaNAya che. bhagavAna - bhadevajIne ahIM kevalajJAna prApta thayeluM, teo ahIMthI ja nirmANa ArAsurathI traNa mAIla para gabara che je mAtAjInuM mULa pAmyA hatA. zrI girirAja para be bhAga che. ba ne zikhara para rasthAna gaNAya che. caDANa ghaNuM kaThaNuM che. parvatanA zikhara para asaM ya maMdiro che. pAlItANane maMdironuM zahera kahe che. ahIM pAsapIpaLo che ane mAtAjInuM svarUpa che. ahIM bhagavAna mukhya maMdiramAM zrI AdinAthajInuM maMdira che. A uparAMta zrIkRSNane vALa utarAvavAmAM AvelA. kumArapAla vimalazAha vageree baMdhAvelA suMdara maMdira che. Jain Education Intemational
Page #776
--------------------------------------------------------------------------
________________ 398 bhAratIya asmitA tAladhvaja giri [ taLAjA ] rAjendrabAbue A zivaliMga sthApana karyuM che. maMdira bhavya che. nagarathI paNa mAIla para prAcI triveNI che. dehotsarganAM sthAnethI bhAvanagarathI mahuvA relve lAInamAM taLAjA baMdara che. tyAM eka TekarI bhagavAna zrI kRSNa paramadhAma padhAryA tyAM zrI kRSNa nI manahara che. te jaina tIrthadhAma tarIke prakhyAta che. A girine tAladhvajagiri pratimA che. kahe che. upara bauddhakAlIna guphAo che. temAM ebhala maMDapa nAmathI prasiddha eka sabhA maMDapa prakAranI vizALa guphA che. giri para traNa jUnAgaDha giranAra (raivatakagiri ) TUMkamAM vividha jaina maMdira che. mukhajInI TUMka sauthI ucAI para che. saurASTramAM giranAra parvata siddhonuM ane sidhdhonA guru dattAtreyanuM besaNuM che. tenuM prAcIna nAma vitaka giri che. jenadharma pramANe tene dvArakA : ujajayantagiri kahe che. tIrthaMkara neminAtha bhagavAnanI tapobhUmi che. cAradhAmamAMnuM pazcimanuM dhAma te dArakA. dvArakA sAta mokSa mAdhanA "zizupAlavadha" mAM eka Akho saMga giranAranuM varNana che. purIomAM gaNAya cheahI: zrI DArakAdhIzana niyA sAMnidhya rAja keTathI verAvaLa lAInamAM jUnAgaDha sTezana che. junAgaDhanA che gaNAya che. gomatI nadI jyAM sAgarane maLe che tyAM gamatI kinAre pitAnI ujjavaLa somanAya bhakti ane zaurya paraMparAthI jANI ne A jagatamaMdira pa6 pagathiyAM caDIne jAya che maMdirane cAra che. jUnAgaDha prasiddha bhaktakavi narasiMha mahetAnuM vatana hatuM. dvAra ane sAta majalA che. nijamaMdiramAM zaMkha, cakra, gadA, paDhA jUnAgaDhamAM puSTimArgIya havelI, narasiMha mahetAnuM ghara ityAdi nAma cihanovALA zrI raNachoDarAyajInI zyAmavarNanI pratimA che, pAse prasiddha che. giranAranA mArga pAse uparakeTamAM aneka guphAo ne ja Adi zaMkarAcArye sthApela pazcima samAnnAthanI zAradApI che vAne che. A tIrthanA dvAra pAse prasiddha dAtAra sAhebanI daragAha. jyAM zrI zAradAMbA ane bhagavAna caMdavidha visara : cheahIM bhUtapreta nA vaLagADavALA ne kADhI pitAnA upadravo ne rathI dUra paTarANIjInuM maMdira che. rega nivAraNa karavA Ave che. beTadvArakA taLeTImAM svarNarekhA nadIne bAMdhIne tIrthakaMDa banAvela che tene dAmodara kuMDa kahe che. ahIM asthi visarjana thAya che. kuMDanA kinAre dvArakAthI okhA sTezana para jaI tyAMthI naukAdArA samudra ra dhAdAdara maMdira che. tharDadUra ravatIkuMDa che. tyAM mahAprabhujInI oLaMgI karachanI khADImAM beTa che. temAM javAya che. ahIM be beThaka che. tyAMthI AgaLa mucakuMdarAjAe sthApela mucakuMdezvara mahAdeva majalAne traNuM ane traNa majalAnAM pAMca maMdira che. A ane bhavanAthanuM maMdira che. zivarAtrIe bhavanAtha pAse meLo bharAya maMdirane bhagavAna zrIkRSNa tathA temanI paTarANIonAM maMdira che. parvata para aDhI hajAra pagathiyAM caDayA pachI bhatuM hari guphA che. tarIke oLakhAvAya che. maMdiromAM zrIkRSNa, pradyumna, satyabhAmA, upara mukhya maMdira jainatIrthamAM zrI neminAthanuM che. te sivAya jAMbavatIjI vagerenAM aneka maMdira che. ahIMthI adhe mAIla covIze tIrthakara bhagavaMtanI mUtionAM maMdira che. eka maMdiramAM para zaMkhoddhAra beTamAM zaMkhanArAyaNa bhagavAnanuM maMdira che tyAM 20 pagathiyAM utaratAM AdinAtha bhagavAnanI vizALa mRti che. zrIkRSNa zaMkhAsurane mAryo hato AkhA pAsethI gopItaLAva javAya cheparvata para rAjalajInI guphA paNa che. jaTAzaMkaH dharmazALAthI upara jyAMthI gopIcaMdana maLe che. jatAM sAtapuDA kuMDa che. jemAM sAta rilAo nIcethI jaLa Ave che. sudAmApurI (porabaMdara) ahIMthI AgaLa gaMgezvara ne brahma dharanAM maMdire che. tethI AgaLa dattAtreya maMdiro Ave che. tethI AgaLa mahAkAlI ane rASTrapitA pU. gAMdhIjInI janmabhUmi ane zrI kRSNanA sahAdhyAyI aMbikA maMdira che. aMbikA zikharathI upara gorakha rikhara che. zrI sudAmAjInI sAthe saMkaLAyela porabaMdaramAM zrI sudAmA maMdira, jyAM gorakhanAthajIe tapazcayAM karelI. tyAMthI AgaLa dArikhara che pU. bApunuM janmasthAna kIrtimaMdira tathA zAha sodAgara zeThazrI nAnajI jyAM bhagavAna dattAtreyanI pAdukAo che. ahIMthI pAse neminAtha kAlidAsanI Arya saMskAra bhAvanAne anurUpa bhAratamaMdira ane zikhara che jyAM temanI zyAmavaNI pratimA che. ahIM temane mokSa temaNe sthApela gurukuLa saMsthAo porabaMdaranA tIrya dhAmo che. je hato. tevI mAnyatA che. A sivAya pAMDavaguphA, sItAmaDhI. somanAtha bharatavana vagere aneka tIrtho ahIM che. saMpUrNa giranA tIrtha ja tIrtha che. bAra jyotirliMgamAM sau prasiddha ne pramukha jyotirliMga bhagavAna somanAthanuM maMdira verAvaLa pAse prabhAsa kSetramAM che. sau prathama amadAvAda caMke temanI sthApanA karelI te pachI bhagavAna kRSNa ane valabhI narezAe ahIM maMdira baMdhAvelA. paraMtu maMdira vAraMvAra naSTa thatAM gujarAta rAjyanA pATanagara amadAvAdamAM paNa sAbaramatI gujarAta rAjayanA gayAM. ne navAM banatAM gayAM. chelle vatamAna maMdira bhAratanA loha Azrama, dadhicI ovAre, bhadrakAlI maMdira, zrI haThIsiMhajI derApuruSa saradAra paTelanI preraNAthI thayuM che bhAratanA prathama rASTrapati sara, sadI saiyadanI masjida jagannAtha maMdira, zrI mahAprabhujInI Jain Education Intemational
Page #777
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigra yAta tathA zrImadda viThalezajInI beThako, gujarAta vidyApITha, gujarAta pitAnuM satItva toDAvavA mATe nArAyaNane A jagyAe zApa yunivarsiTI vagere aneka yAtrAdhAma che. Apela ahIM prakRti sauMdarya chUTe hAthe verAyeluM che. zAmaLAjI vIrapura - jalArAmabApAamadAvAda kheDabrahmA lAIna para taloda athavA IDarathI zAma- rAjakoTa - goMDala lAIna para vIrapura nAmanuM gAma saurASTra LAjI javAya che. ahIM zAmaLAjInuM svarUpa bhagavAna zrIkRSNanuM che. gujarAtanA prasiddha saMta jalAbApAnA saMsmarathI pavitra che. A caturbhuja mUti harizcacaMdra dvArA sthApita che. ahiM kArtika lahANA jJAtimAM thayela jalArAma bhagate annakSetra calAveluM ane zukalA ekAdazIthI mAgaziSa zukalA dItiyA sudhI moTo meLo sAdhunA rUpamAM AvelA bhagavAnane potAnI patnI paNa sevA mATe bharAya che. ApI dIdhelA. Aje paNa vIrapuramAM jalArAma bhagatane te sAdhue Apela daMDe ne jhoLI che. maMdiramAM zrI rAmajI virAje che ne kheDabrahmA : jalAbApAnI pAdukA che. jalarAmanI Aje paNa mAnatAo cAle iDarathI 15 mAIla para kheDabrahmA brahmAjInuM kSetra che. ahIM che. hiraNyAkSI nadI vahe che. kinArA para brahmAjInuM maMdira che. pAse akSaraderI-guMDalabhRgunAtha mahAdeva che. ahIM bhRguRSie tapazcaryA karyAnuM kahevAya che. DAkara - svAmI nArAyaNa saMpradAyanA siddha saMta zrI guNAtItAnaMda svAmInI samAdhi para racAyela akSaraderI prasiddha dhAma che. ahIM amadAvAdathI ANuMda sTezana para jaIne DAkora javAya che. bhArata vikhyAta pragaTa brahmasvarUpa yogIjI mahArAja pitAnI preraka ahIM thayelA boDANa nAmanA bhakata para dvArakAthI prasanna thaIne pravRttio calAve che. temaNe banAveluM maMdira paNa ahIM che. ' zrI raNachoDa rAyajInuM mULa svarUpa jAte padhAreluM che. pAse gomatI taLAva che. kArtika pUrNimA e vikrama savaMta 1212 tAraMgAjImAM bhagavAna ahIM padhAryA. maMdira bhavya che. maMdiramAM - pazcima relvenA mahesANA jaMkazanathI eka lAIna tAraMgAhila zyAmavarNanA caturbhuja zrI kRSNa nI pratimA nayana manohara che. jAya che. tAraMgA parvata para traNa karoDa munie mokSe gayelA tethI gujarAtanuM A eka mukhya tIrthadhAma gaNAya che. bhakato bhagavAnane A jainonuM siddhakSetra che ahIM digaMbaronAM 13 maMdira che. tathA caraNasparza karI zake che. DAkora pAse gaLatezvaranuM prAcIna tIrtha che. sahastrakUTa jinAlayamAM bAvana cele che. ahIMnuM zvetAMbara maMdira gupta prayAga: kalApUrNa che. koTi zilAparvata para eka caturmukha pratimA che. pAsenI eka mAIla UMcI pahADI para zrI pArvanAthajI, zrI. sutratapazcima relvenI saurASTramAM khiDIyA verAvaLa lAInamAM talAlA nAthajI tathA zrI neminAjInI pratimAo che. : * sTezanathI eka lAina delavADA sudhI jAya che. delavADAmAM paNa jaina maMdira tenAM zipa sauMdarya mATe prasiddha che. delavADAthI gupta prayAga senagaDha-zrI kahAnadhAmasudhI pAko rasto che. tyAM esa. TI. dvArA javAya che. gupta prayAgamAM gaMgA, yamunA ne sarasvatI kuMDa che. triveNI saMgama kuMDa che. tathA | gujarAtamAM saurASTra vistAramAM surendranagara bhAvanagara lAIna mAdhava bhagavAnanuM maMdira che. pAse siMhajI nuM maMdira, baladevajInuM para gheLAthI bhAvanagara lAInamAM senagaDha nAmanuM raLIyAmaNuM gAma maMdira ane mahAprabhujInI beThaka che. che. tyAM zrI kAnajI svAmI nAmanA digaMbara jaina saMpradAyanA siddhasaMta ane avatArI pura jinAlaya racAvyuM che. ahIM naraunA ane tulasIzyAma - sane kIrtistaMbha paNa che. zrI kahAnajI svAmInAM pravacane bhAre prabhAvapAdaka gaNAya che. talAlA delavADA lAIna para delavADAthI cAra mAIla che. unA gAma che tyAM zrI dAmodararAyajInuM maMdira che A dAmodara nArAyaNa sarovara (kaccha) rAyajIe narasiMha mahetAne hAra arpaNa karyAnI kathA che. ahIM bhagavAne bhakta pravara narasiMha mahetAnI putrI kuMvarabAInuM zAmaLazA ramaNIya kaccha pradezamAM bhujathI 8 mAIla para nArAyaNa sarozeTha tarIke AvIne mAmerU bhareluM. vara nAmanuM prasiddha tIrtha che. dakSaprajApatinAM pu nAradanA upa dezathI nArAyaNa sarovara para tapazcaryA karI nArAyaNadhAmane pAmyA unAthI ekavIsa mAIla para tulasIzyAmanuM prasiddha maMdira che. hatA. tevo zrImad bhAgavatamAM ullekha che. ahIM Adi nArAyaNa, tulAsIzyAmanI jagyAnuM mULa nAma talaspAma haze kAraNu bhagavAne lakSmInArAyaNa trivikramajInAM prasiddha maMdira che. ane zrI A tala nAmanA daityane mArelo. eka bIjI kathA pramANe vaMdA-tulasIe' 'varalabhAcAryajInI beThaka che. ' Jain Education Intemational
Page #778
--------------------------------------------------------------------------
________________ haos bhAratIya arimatA kAMkarolI :nArAyaNa sarovarathI be mAIla para koTezvara mahAdevanuM sthAna nAthadvArA pAse kAMkarolImAM aMbarISa rAjAnuM sevya svarUpa zrI che, karachanI A prAcIna rAjadhAnI koTezvara athavA kahezvara dvArakAdhIzajI virAje che. rAyasAgara nAmanA vizALa taLAva upara (rIke prasiddha che. UMcI pahADI para A maMdiramAM bhagavasvarUpa mugdha kare tevuM che. ekaliMgajI :nAThA pArzvanAtha udepurathI nAthadvArA javAnA mArgamAM rANA pratApanI saMgrAmabhUmi haldIghATa ane tethI AgaLa bIjA raste mevADanA ISTadeva ekaliMrAjasthAnamAM lUnI puNAkAva sTezanathI bAlerA sTezana che. gajInuM maMdira che. mevADanA sAcA adhipati ekaliMgajI ja tyAthI cha mAIla dUra pahADImAM 11mI sadImAM nAkaDA nAmanA gaNAya che. te rANA to temanA dIvAna gaNAya che. maMdira vizALa gAmamAMthI zrI pArzvanAthajInI maLela manahara pratimA che. te ne bhavya che. zivaliMga caturmukha che mevADanA saMsthApaka baLparAvaLe sivAya bIjAM paNa traNa jaina maMdira che. pAse bha ravanAthanuM maMdira che-eka zivamaMdira paNa che. temanI ArAdhanA karelI. pAse IdrasAgara sarovara che. citoDagaDharANakapura: - citoDa bhAratanuM zauryatIrtha che. A bhUmine kaNekaNa pavitra che lAkha vIrenA lohIthI A bhUmiraMjita thayela che. keTalIye amadAvAda dilhI lAInamAM phAlanA sTezanathI nava mAila para vAra vIrapuruSoe pitAnI AhUti ahI ApI che vIrAMganAoe rANI sTezana che. tyAMthI rANakapura javAya che. ahIMnA jaina maMdijohara paNa keTalIyevAra karela. tyAgadhama ane balidAna A rane gelekaya dIpaka maMdira kahe che te maMdira cAra majalAnuM che. A bhUminAM prANuM to che. citoDane durga sTezanathI traNa mAIla dUra maMdiranuM sthApatya ane zi95 sauMdarya prasiddha che. mukhya maMdira che. dugamAM mahArANA pratApanuM janma sthAna, padminI, mIrAMbAInAM AdinAthajInuM che. A sivAya bIjAM saMkhyAbaMdha maMdire Asa mahela, kIrtistaMbha, jayastaMbha, vIrAMganAonI satItvanI bhUmi pAsa gherAvAmAM che. darzanIya che. kIrtistaMbhanuM kalA ane ItihAsanI daSTie ghaNuM mahatva che. kesarIyAjI: zrI zAradA vidyAlaya rAjasthAnamAM udepurathI 40 mAIla para dhuLeva gAma che. nadI koTamAM suMdara maMdiramAM zrI RSabhadevajInI bhavya mUrti che. auravaparA - pAlItANA. tene kesara khUba caDAvavAmAM Ave che. tethI A bhagavAnane kesarI- vAcha kahevAya che. maMdiranI pAse hAthI para nAbhi ane merUdevInI sana - 1969nA jUnanI 1 lI tArIkhe pAlItANAmAM pratimAo che. kesarIyAjI jainonuM vikhyAta tIrtha che. zrI zAradA vidyAlaya prA. zALAnI sthApanA karI. prAmamika kSetre kAMIka karI chUTavAnI bhAvanAthI A zALA zarU karI. nAthA : zarUAtamAM je umaMga ane utsAha hato te kArya zarU karyA bAda sAmAjika praznonA avarodhanA kAraNe zA maMda paDela udepurathI nAmaThArA basamAM javuM vadhAre sAruM che. nAthadvArAmAM paraMtu jIvanamAM hatAzA nahI sevatA A kArya jArI rAkhyuM. vaSyavAnAM paramArASTra bhagavAna zrInAthajInuM manohara svarUpa che. | pariNAma Aje saMsthAmAM sAta bALake dhoraNa 1 thI 7 zrI nAthajInuM svarUpa mULa to gevardhana nAthajInuM che. mULa veja- mAM abhyAsa kare che - skulane vAhana tarIke basanI sagavaDatA dhAmamAM virAjatA zrI nAthajI IslAma yugamAM mAravADamAM padhAryA. ahIM pazu che, je bALakane gherathI laI ane mUkavA javAnuM kArya zrI nAthajIne vaibhava adabhuta che. temane khUba lADalaDAvavAmAM Ave che. | kare che tadUuparAMta zaikSaNika pravAsa vageremAM upayogamAM levAya ahIM puSTi saMpradAyanA AcAryanI mukhya gAdI che. che Aje zALAmAM zikSakagaNane sTApha 16 - seLane che. AcAryazrIne tilakAyata kahe che. zrI nAthajInI havelI naMdabhavana A zALAe pAlItANAmAM zikSaNakSetre AgavI bhAta gaNAya che. pAse ja zrI navanItalAlajI; viThThalanAthajI, kalyANarAyajI, | pADI che. zikSaNamAM A zALA bIjI zALAone mArgamadanamohanajI ane vanamAlIjInAM svarUponI havelIo che. zrInAthajInA| dazaMkarUpa banI che pariNAme zikSaNamAM jAgRti sAMpaDI che. maMdiranuM eka vizALa hastalikhita ane mukta graMthanuM pustakAlaya che. zrI nAthajInAM vividha darzanemAM temanI zobhA viziSTa banatI kALubhAI godhANuM rahe che. nAthadvArAmAM prasAda ane pichavAinI kalA mugdha kare tevI che. AcArya - zAradA vidyAlaya - pAlItANA. | Jain Education Intemational
Page #779
--------------------------------------------------------------------------
________________ 4 ) III GS bhA ra ta nAM poruly 1/Whilli jaina maMdiro ultuuuN zrI ramaNIkalAla jayacaMdabhAI dalAla bhAratIya maMdiro ane zilpa siMdhu saMskRti : IsvIsana pUrve chaThThA saikAmAM jyAre dharmanI AvI paristhiti hatI tyAre be mahAna dharma pravartakonuM prAgaTaya thayuM. e hatA buddha ane jIna. vadhu mAna mahAvIra jana ane zAkya muni buddha ekaja yugamAM thaI gayA. emanA siddhAMtomAM paNa ghaNuM sAmya che. paraMtu isvIsana pUrve traNa hajAra varSa pahelAM bhAratanI saMskRtine jaina dharma karatAM bauddha dharmanuM sAMskRtika mahatva vadhAre che. jenA AraMbha thayo haze ema kapI zakAya che : AjanA bhAratane dha kadIye bhAratanA kinArA oLaMgyA nahi. jyAre bauddha dharma eno vAraso maLyo che. Ama to A AvyA te pahelAMnA eziyAbharamAM pharI vaLe ane cheka cIna tathA jApAna sudhI sAMskRtika avazeSo hAtha AvyA nathI pa nu purAtatvavidoe siMdha pahoMcyo eNe bhAratIya dharma, bhAratIya saMskRti ane bhAratIya ane paMjAbamAM mohana jo ke harapAnAM zahero zodhI kADhayAM che. kalA mukhyatve baddha kalAnI pUrva jagatane jhAMkhI karAvI. tyAM maLI AvelI asaMkhya muddAo tyAMnA vAsIonA AdhyA. mika jIvananI jhAMkhI karAve che siMdhu saMskRtinA e kalAkAroe maurya, suga ane kavavaMzamAnava ane pazuonI AkRtio kaMDAravAmAM pitAnI siddhi pachI irAnanA udayane gALo Avyo. isvIsana dAkhavI che. emAM kRSikAra saMskRtinA anokhAM darzana thAya che. pUrve cothA zakAmAM besIDanane elekajhAnDara siMdhunI prAcIna bhArata : khINa sudhI utarI Avyo. tyAre Arya saMskRti dhIme dhIme pachI Aryo AvyA ane emaNe bhAratane na dharma ne navI dakSiNamAM vistaratI jatI hatI. buddha ane chananA anuyAyIonI saMskRti ApI. enA anokhA aMga tarIke saMskRta bhASA paNa sa" saMkhyA vadhatI jatI hatI. eTale e dvArA bhAratIya kala nuM punaAvI. paraMtu IsvIsana pUrve 1500 varSothI AraMbhAyelA A o rUthAna thayuM. bauddhadharSe bhAratIya kalAne nirNAyaka vega Apyo. 3thAna thayu : bhAddhathama bhAratAya kalAne niNayika vaga gALAnAM hajAra varSonAM sAMskRtika avazeSo maLI AvatA nathI. bauddhadharma Ama to nepALIe sthApyo kahevAya chatAM e eTale e gALAmAM kaLA ja nahatI evuM mAnavAnuM kAraNa nathI gaMgAnI mayadAnomAM sthAyI thayA. magadhanA mauryavaMzanA sthApaka bake A gALAmAM ja jagatanuM, jIvananuM ane vicAraNAnuM caMdragupta grIka AkramaNa khALavuM. tyarAnI kalAmAM IrAnI asaranI bhAratIya svarUpa vikAsa pAmyuM ane tene ja pachInI kalAmAM jhAMkhI thAya che. enA mahAlayanA eka sabhAmaMDapamAM IrAnI AvirbhAva thayo. emAM ApaNane vedika samAjanuM darzana thAya che. apAdAna' maLI AvyuM che. pachI azoke boddha Adarzo apaAraMbhamAM enA dhArmika ane sAmAjIka ghaDataramAM grIka ane nAvyA. bauddhapUtone staMbha ubhA thayA emAM paNa irAnI kalAna romane sAthe sAmya varatAya che paraMtu pachI bhAratIya svarUpa taddana saMparkanI jhAMkhI thAya che. A gALAmAM brAhmaNadharmane paNa sAro juduM paDI jAya che. isvIsana pUrve 100 varSathI bhAratIya samAja evo vikAsa e hato. rAmAyaNa, mahAbhArata, ane purA cAra varSe brAhmaNa, kSatriya, vaizya ane zudra mAM vaheMcAI gaye. lakhAyAM hatAM. guptayugamAM A kayAonI kalAkRtio paNa patharomAM mULa AdivAsIo sAthe bhaLatAM emAMthI hindu dharma pragaTa thayo kaMDArAI upaniSada ane vedAnta emano dharma karmanI gati emanI vicAraNA hatI; janma jabhAntarathI mukita e pratyeka bhAratIyanI AzA azokanA avasAna pachI gaMgAnA pradezanuM mahatva ghaTayuM ane hatI. manuSyane AmAM parama brahmano aMza che e satya svIkArAyuM. mAlavA ane tenuM pATanagara ujajayinI khyAtimAM AvyuM. suMga Jain Education Intemational
Page #780
--------------------------------------------------------------------------
________________ 802 bhAratIya asmitA ane kava vaMze AvyA e gALAmAM uttamakeTinA bauddhastupe saMskRta bhArata gupta sAmrAjya racAyA. bharata ane bodha gayA tayA sAMcIno stupa mukhya che. IsvIsana pUrve bIjA saikAmAM e ubhA karavAmAM AvelA. emAM cothI sadInA prAraMbhathI guptayugamAM bhAratIya saMskRti kendrasthAne budhanI jIvanakalA ane bauddha dharmanA sidhdhAMto AlekhAyelA che. virAjI. caMdragupta maurya peThe bIjA caMdragupta magadhamAM ja guptavaMza sthA enA putra samudragupta bhAratane eka chatra nIce saMgaThita kevaLa dhArmika pravacanathI Ama janatA kaMTALe nahi karyuM. kuzAge ane kSatrae gupta sArvabhaumatva svIkAryuM, vidamAte hetuthI baudha vyAkhyAtAoe pakathAo racI udA- ditya mahArAjAdhirAja bane. haraNe ApavA mAMDyAM. e "jAtakakathAo' nA nAme vikhyAta thaI. sAMcInI kalAmAM e kathAnuM darzana thAya che. A enA pachI kumAraguptanA samayamAM ghaNonAM ToLAM gALAmAM maThonuM zilpa paNa vikAsa pAmyuM pavatanA khaDakomAM bhAratamAM utarI AvyAM, ne bhAratanA suvarNakALane ati guphAo kerI kADhavAmAM AvI. bauddha vihAra ubhA thayA. emAM thaze. paraMtu e gALAnI bhAratanI yaza gAthA phAsthAna bhale mULa aMza IrAnI haze chatAM jagatane enAMthI bhAratIya ne hyuensaganAM lakhANemAM jaLavAI rahI. emanA kathana pramANe sthApatyanA anokhA namunA maLyA. virATa staMbha vahivALA virATa sAmAjIka ane sAMskRtika jIvanamAM boddha dharma vyApI gayo hato cetyo racAyA bhAratIya kalAyAtrAne pahelo tabakako Ama pUro thaye. chatAM hindu dharma Dage nahoto. gupta rAjAo vaiSNo hatA ane samudragupta to azvameghanI vedika praNAlikA apanAvI hatI. jagalIono jamAno: A gALAnI mahatvanI kalAkRtiomAM ajaMTAnA bhIMta citro mahatvanuM sthAna dharAve che. siMdhamAM mIrapura khAsa, sAranAya ane caMdragupta bhagADI mukelA grIke bekaTrIA AjanA aphaghAnIstAnamAM nAlandAno stupe paNa vikhyAta hatA sthAyI thayA. tyAMthI grIka kalA cheka jApAna ne InDoneziyA sudhI pahoMcI. bhAratamAM paNa AvI mAlavAmAM sAMcInI kalA vikAsa pachI zi95 kalAmAM krAMti AvI. khaDakomAMthI AkRtio pAmI te pahelAM to emaNe keTaleka bhAratIya pradeza kabaje paNa kerI kADhavAnI pravRtti baMdha paDI ane ImAratI racanAo ubhI karI lIdho hato. paMjAbanA minandaranA samayamAM bodha ane grIka cavA lAgI. maityone vihAranuM purAtana zi95 e pAMcamI sadInuM saMskRtinuM subhaga milana thayuM. ne grIka bobdha kalAno udaya thaze. pradAna hatuM. pradAna hatuM. e guptakalA tarIke mazahUra banyuM. have ITa ne pattharothI imArato racAvA mAMDI. guptayuganA AraMbhanI evI bekaTrIyAnA patana pachI bhAratanAM dvAra videzI A mane mATe zilpakRti sAMcImAM najare paDe che. pachI bhUmara ne devagaDhanAM devAkhullAM thayAM. sithiyana ane pArthiyane e khristIyuga prati layo Ave che emAM maMdironA cekanAM nirmANa jovAmAM Ave , aMgulinirdeza karyo siyiyanomAMthI saMga karva vaza thayA ane che. madhyayuganA zikharanI racanA sIrapuranA maMdiramAM jovA maLe che. mahAkSatrapone IsvIsana 400 mAM udaya thaye pachI kUzANa rAjAo thayA e. yUha cita jAzine mahArAjA kaniSTa hato e badhuM guptayuga pachI:hato. mahApaMDita azvaghoSa ene pradhAnamaMtrI hato. dUronAM AkramaNee bhAratamAM adhI sadI sudhI hAhAkAra A AkramanA pariNAme bhArata samRddha thatuM gayuM. saune e vartAvyo chatAM enI saMskRti upara jhAjhI asara thavA pAmI nahi pitAnAmAM samAvI lIdhA. grIka ane bhAratIya saMskRti ekAkAra banI gaI. gupta vaMza pachI be saikAo sudhI gupta zailImAM kAMIja pharaka siMdhiyAe khaDakamAM vihAro sthApyA. bIlakula bhAratIya banI gayA paDe nahi. asalanI kAmagIrI, kalAnI AkRtio ane kalAnuM ane saMskRta apanAvyuM. kavivara kAlidAsanuM vatana ujajayinI sAva enAM eja tyAM pachI zrI harSa nA samayamAM caMdragupta bIjAne vizvavikhyAta banyuM. samayanI bhAratIya saMskRti pharIthI sajIvana thaI. bANuM, vasubadhu ane asaMgane e jamAno hato pachI yazavamana ne bhavabhUtine - pachI bodhisone yuga Avyo. bodhisatva me treya mulaka jamAno Avyo. mazahUra banyo ane mathurAnuM mahatva vadhyuM. mahAyAna paMthanuM e kendra banyuM. A badhe samaya dakSiNa bhArata lagabhaga aspRzya rahyuM paraMtu zrI harSanA avasAna pachI bhAratanuM sAmrAjya tUTI hatuM. tAmila ane telugu saMskRti drAviDiyana bhASAmAM upalabdha gayuM. paraMtu dakSiNa bhAratanI sthiti pramANamAM sArI rahI. pazcima hatI. AnI asarathI emaNe asala saMskRta na apanAvyuM bhAratamAM mahArASTra dvArA uttara bhAratanI asara pahoMcI badAmI, paraMtu emanI bhASA prAkata banI rahI. guNAya emane mahAkavi aIrala ane paTTAdakalanAM sAmrAjya nIce caulukaya ane rASTrakaTa hatA. tyAre AdyanuM pATanagara hatuM. prAtaSThAna paraMtu amarAvatI vaMza thayA. pUrva bhAratamAM sAtamI sadIthI bhuvanezvara ane purI AjabAjanA kRSNA nadInA pradeze bauddhadharma apanAvyo hato. temanAM zilpakAmo mATe vadhAre mahatva dharAvatAM thayAM. dakSiNa pUrvamAM nAgArjuna emane mahAna vicAraka hato. - kerala, cola ane pAMDamAM draviDiyana praNAlikAe zuddha svarUpamAM 1 . medAna jAgI. tyAra bAda paNa Jain Education Intemational
Page #781
--------------------------------------------------------------------------
________________ mRtipra ya 805 jaLavAI rahI che tyAM caulukaya - pulakezI bIja ane mahAmahela- AThamI sadImAM rASTranA rAjA kRSNarAja pahelo cheka kAzmIra puranA tIrthasthAnanA sthApaka mahAmahela vikhyAta hatA. sudhI pratihAranA rAjyamAM ghusI gayo ane ilorAmAM kalAsanAthanuM maMdira kAMcInI ghATIe bAMdhyuM. marAThA sAmrAjyane sUrya tyAre madhyayuganA AraMbhamAM A rAjyamAM devAlayo bAMdhavAnI pravRtti soLe kaLAe tapI rahyo. viMdhyAcalamAM budelakhaMDanA caMdelAoe ThIka ThIka vadhI javA pAmI hatI. maMdironA be prakAra hatA. eka kalaMjara ane khajurAhamAM suMdara devAlaya bAMdhyAM. zikharavALa ne bIjo mALavALuM. AmAMnI suMdara kalAkRti mahAma lapuramAM jovA maLe che. emane rathAkAra naisargika ri95 ane - AThamI sadInA aMtamAM caulee palone parAjIta karyA. racanAtmaka zi5 vacce setu banI raDe che. ilerAnA ka lAsanAtha rASTrakUTone caulukoe harAvyA. pratihAra ane pAla samrAjayone AvuM eka pratika pUrUM pADe che. chaThThI sadInA madhyakAlathI agiyA- asta ya pratihAra pachI be vaMzanuM mahatva vadhyuM. e gujarAramI sadI sudhI IlerAmAM hinduo ane jenAe pitAnA sthAnake tanA caulukaya yA solaMkI ane dhAranA paramAra. dhArAnagarI karI kADhyAM che. enA zRMgAramAM vaibhava che. enA staMbha navA nA muMja ane caulukayone saMdharSa jagaprasiddha che. prakAranA che. umaralena ane elIphanTAmAM pAghaDI AkAranA staMbha che. bauddha pratimAomAM guma lInI chAMTa che chatAM navIna zailI A gALAmAM muslIma turko aphadhAna girimAlAmAM ghajhanI paNa najare paDe che. AsapAsa sthAyI thayA hatA. mahamada ghajhanIe paMjAbanA jayapAla para paDeluM AkramaNa karyuM mahamude sara caDAI karI. mathurA donA AkramaNe bauddhadharmanA pAyA hacamacAvI nAkhyA paNa kAjane sAranAthane vinAza karyo. enA phiradauzI ane alabi te mAratA jainadharma AbAda rahyo. boddhadharmanA patanathI ene ulaTo lAbha runIe hiMdu vicAradhArAne bhAratIya saMskRtine saMpUrNa abhyAsa maLaze. va tInA moTA bhAge brAhmaNa dharmAcAramAMthI paNa rasa ocho e mahemada pAchA te bhArata nI che' thaya gajarAtanA karI nAkhe. leko saMpradAyo ane jJAtiomAM vaheMcAI gayA. coya vira : caulue vikhyAta jaina maMdira baMdhAvyA. paramAremAM bhojarAjA darekanAM judAM judAM tIrthasthAne mahatva dharAvatAM thayo. purANonI thaye ane e bhApura sarovara baMdhAvyuM caulanA rAjarAjAe vAtAne zirSamAM thAna maLayuM. viSNunA zeSanAgazayana ane za karanA vegIsara ya hiMga ane siMhaladipa sadhI potAnI ANa vartAvI. tAramAM eNe rAjarAjezvaranuM maMdira baMdhAvyuM. viradeve caula viSNu zamaNuM jue. zaMkara nRtya kare. ilorA ne draviDiana kalAmAM ane cAlukyanA paMjAmAMthI mahIsura cheDAvyuM ne rAmAnujane AvacAlu pragati pratyakSa thAya che, Ama bIjo tabakako pUro thAya che. kArI belura ne halIbIDanAM maMdira baMdhAvyAM. A gALAmAM gujarAta madhyayuganuM bhArata : muslIma bhArata jaina dharmanuM pavitra dhAma banI rahyuM. muslIma vijaya pachI Avyo gharano moha mada ene bhAratamAM muslIma sAmrAjya kAjamAM zrI have rAjya karate hato tyAre arabastAnamAM eka sthApavAnI mahatvAkAMkSA hatI. ajamerU yA ajameranA cohANee payagaMbare no paMtha racAye. ane potAnA anuyAyIone dharmane sthApelA dilhIne eNe pitAnuM pATanagara banAvyuM pachI bhArata nAme jehada khelavA preryA. pariNAme bhAratIya madhyayugane itihAsa mu lInA hAthamAM paDayuM. chatAM teramI sadImAM dilhImAM avAra IslAmanA AkramaNathI kapAI gayo. paraMtu bhAratIya kalA saMskRtine navAra jyakrAMtio thatI ja rahI. mAtra astameza bhA temAM muslIma itihAsa to cAlu ja rahyo. kalAnuM pradAna karyuM . khilajIe cheka dakSiNa bhArata sudhI pharI vanyA paraMtu enI bhasmamAMthI vijayanagaranuM hiMdu rAjya sarajAyuM. IsvIsana 711 mAM Arao siMdha para caDhI AvyA. mulatAna kabaje karyuM. paraMtu paradezIonAM A maNathI TevA. Ama islAmanA AkramaNa chatAM madhyayuganA bhAratIya ItiyeluM bhArata traNa traNa saMkAM sudhI beparavA rahyuM. tyAre hAlamAM ApaNane sAMskRtika oTanI jhAMkhI nahi thAya. dakSiNa bhAratamAM be vaMze mukhya hatA. kanAjanA hindu pratihAro bhAratamAM saio ne vivoe jora pakaDayuM. zaMkarAcArya ane rAmaane baMgALanA bauddha pAla. pratihAro rajaputanI eka jAta hatI. nu prabhAva jamA tAMtrika yuge paNa pakaDa jamAvIne AdhyAtmika emanA zreSTha mahArAjA mihira bhejanA samrAjyane vistAra mAla- sAkSAtkAra mATe mAnasazAstranA badhA ja siddhAMta kAme lagADayA, vAthI paMjAba ane kAThiyAvADathI banArasa sudhI hato. A badhAnI e gALAnA zi95 upara paNuM asara paDI. bhuvanezvara, khajUrA ane kenarAkamAM uMcA zikharo racavAnI hariphAI cAlI. AThamI sadInA aMtamAM pAle kanojane kabaje levA pratihAre nUtana drAviDiyana zailIno rAjarAjezvaranA maMdiramAM AvirbhAva ya. sAthe jaMga khele pAla rAya uddAntapurI, nAlaMda ane vi mazIla maMDapa ne jharUkhAnI saMkhyA vadhatI gaI. jiyanagaranA suvarNa vidyApITho mATe vikhyAta hatuM pAlanI kalA guma zelInI hatI. kALanA vikhyAta gopuro racAyA. enI asara nepAla ne InDoneziyAmAM paDI paNa bhAratanA bIjA prAMtamAM na paDI. A gALAmAM paMcadhAtunI pratimAonAM nirmANa | gujarAtamAM mahamuda ghajhanIe je maMdirano nAza karyo hato hAtha dharAyAM. teno pattharamAM jainoe punaruddhAra karyo khAsa karIne e devAlayo Jain Education Intemational
Page #782
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratIya amitA usa mAM kendro banyAM. enAM ghaNAM to ari samaya che ANya uMcA parvata upara bAMdhavAmAM AvyAM. giranAra, zatrujya ane prakIrNa :Abu mukhya kendro banyAM. emaNe zi95nI vaibhavazALI zailI aMgikAra karI. muslIma kalAe emanAM ghaNAM to apanAvyAM. AvA virATa bharatakhaMDamAM asaMkhya vividha jAtione muslIma AkramaNakAroe hindu ne jana kalAyAne para vinAza samanvaya thayo che. videzI asaro ne vividha zailIo apanAra ve. chatAM e paNa zi95nA zekhIna hatA. ane emaNe potAnI sAmrAjaye ugyA che ne AthamyA : sAmrAja ugyAM che ne AthamyAM che. vividha dharmo ane tatvajJAne AgavI zilpakalAnuM pradAna karyuM. lokajIvanamAM vAsa karyo che. eTale bhAkatIya kalAne-tenA cAlu vikAsa ke tArkika ukAntine kaDIbaMdha itihAsa Apavo muzkela che. muslIma vasavATa enI kalAno abhyAsa karavo paNa azakaya che. bhAratamAM eka vijayanagara : bIjAthI judI aneka zailIo che. enAM mULa paNa judAM che. utpattikAla paNa jUdo che ne vividha loko vacce e pAMgarI che. allAuddIna khilajIe bhArata para ekatA lAdI hatI chatAM A rI lIone chatAM A zailIomAM eka prakAranuM ekatva dhabake che ne emAMja paratuM tamUranA AkramaNa pachI punaH bhAgalA paDI gayA. bhAratIya AmAM daSTigocara thAya che. vividha hindu ne muslIma rAjane ubhAM thayAM. orIssA nA hindu bhAratIya kalAkRtiono sarjaka ajJAta che. maMdira guphAo ne rAjaye purImAM jagannAthanuM maMdira baMdhAvyuM. A bhAgalAnA pari rAjamahAlaya sAmUhika parizramano ja paripAka che. lokoja enA NAme zilpa zailImAM prAMtika vividhatA AvI. juAnapuranI racayitA hatA. lokomAM zraddhA hatI. emanA devanuM sthAnaka akhaMDa sarakulI, baMgALanI gaura pAMDuo ne gujarAtamAM amadAvAdamAM ane amara rahe evI emanI tamannA hatI. pite mATInAM jhuMpaDAM pitAnI AgavI zailIne AvirbhAva thayo. amadAvAdamAM jaina asara ke lAkaDAnAM jhuMpaDAmAM rahetA ne devane patharanA sthAyI AvAso paSTa varatAI mAlavAmAM maMDu kaulI. dakSiNamAM brAhmaNa ane vijaya banAvI ApyA hatA. nagara rAjya paNa aneka majIdo ne maMdira baMdhAvyA bIjApuranI zilpakRtiomAM ghummaTone agrasthAna ApavAmAM AvyuM bhAratIya maMdiramAM pattharamAM AlekhAyalA ekalA dhArmika graMtheja nathI. emanA racayitAnA itihAsanI paNa jhAMkhI karAve che pachI AvyA magale ne mogala sAmrAjya. isvIsana 1526mAM A patthara vijayagAthAo ane kArtikeyAe Alekhe che. eTaluM ja bAbare mogala hakumata sthApI. IsvIsana 1707 sudhI enA mahAna nahi paNa enI racanA prerI e dhamanI paNa emAM chAMTa che. vaMzajoe TakAvI. IravIsana 1509 mAM piyugIjha govAmAM bauddhadharma ane jainadharme prathama zilA zi9pano prAraMbha karyo hato. AvI vasyA ne dhIme dhIme yurapiyana AkramaNa nI jhAMkhI thaI. azekanA prapatra dazarathe jaina sAdhuonA eka paMca "Achavake " paratu hajAro varSa junI bhAratIya saMskRti na bhUMsAI te na ja mATe AzrayadhAma bAMdhyA hatA. jenAe tu bAMdhyA nathI evuM bhaMsAI. bhAratIya dhArmika praNAlikAnI jaDa bhakti banI. rAmAnuja paNa nathI. bhAratIya Adaza kalAtmaka karatAM dhArmika vadhu che. ne rAmAnaMde badhAja vargo ne e bhaktino ja mArga ciMdhe. saMskRtanuM sadaguNathIja sauMdarya khIle che e tenuM sutra che. sthAna hiMdIe lIdhuM. tulasIdAse hindImAM rAmAyaNa racyuM. zrI kRSNa nuM mayuro paNa bhaktinuM mahatvanuM sthAna banyuM. baMgaLamAM zaktinuM A pahelAMnI kalA :jera rahyuM ne sahajyano vistAra thaye jayade ne caMDIdAsa sahajathanA ugAtA thayA caitanya ane bAuloe madhyayuganI bhakti A AvyA te pahelAMnI saMskRtinAM darzana Apane joI cheka sudhI jALavI rAkhI. A mArgamAM varNabhedanuM mahatva nahotuM. gayA te pramANe rAvine kinAre harappA ane sibyunA kinAre hindu muslIma saMparkano moTo antarAya che. pariNAme mehana-Dero nA avazeSomAM thAya che. emAM be saMskRti be varSo muslIme.mAM suphIvAda pragaTa. muslIma ane hindu saMparka hatA : amIre ne AmajanatA. gADha banAvavAmAM kabIra ane nAnake mahatvano bhAga bhajavyuM. eka bhAratIyakalA: pahelo tabakake. devI premanI mahattA gAI. nAnake amRtasaramAM zIkha dharma sthApyo. maurya, saMga. kaNvavaMza akabare paNa bhAratanA tamAma dharmo-pAsI, hindu jenane samanvaya sAdhavA prayatna Adaryo hato. Ama bane saMskRtio pachI saikAo vahI gayAM. IsvIsana pUrve trIjA saikAmAM pharIthI eka bIjAmAM ekAkAra thatI gaI. muslImae kalAmAM mahatvane kalAdarzana thayuM enA pAyAmAM bauddha dharmanI sevA hatI. azoke phALo ApyA. vijayanagare drAviDiyana zi95 jALavI rAkhyuM ne taMbha ne stupa ubhA karyA. e aitihAsika bhAratIya kalAno tAmIlanI paMcadhAtunI kalAkRtioe uttaranI zilAkRtionuM sthAna pahelo purAvo enA para buddhane dharma saMdeza AlekhAye. junA lIdhuM. Ama hindu mu lIma kalAne mughala jamAnAmAM utakarSa thayo. jUne stupa uttara pradezamAM bAstI jIllAmAM pIparavA gAmamAM che enAM javalaMta pratike dilahI, lAhora, AgrA ne phatehapura sIkrImAM A stupa aMDAkAramAM che ne e aMDa koLa jharUkhAo vacce ubhAM che ane videzI pravAsIone Aje paNa AMjI nAkhe che. mUkavAmAM Avela che Jain Education Intemational
Page #783
--------------------------------------------------------------------------
________________ 805 guphAo : naMdI kerI kole che. prathama pAMca taMbe hatA nIce upara catuSkaNa ne vacce aSTakoNa. zilpane bIjo prakAra mAnava racita guphAo che. e pazcima ghATamAM jovA maLe che IsvIsana bIjA saikAmAM A kAmane khaMDanA pravezadvAranI eka bAju e jamAnAmAM lAkaDAnI AraMbha thayelo jaNAya che. jUnAmAM jUnI guphAo bihAramAM che. racanA kevI haze tene khyAla Ape che upara to mALa e koI jaina paMtha mATe racavAmAM AvelI. bihAramAM A pravRti chaju mUkI bAMdhe che. makAnanI cAre bAju cagAna che. IvIsana bIjA saikA sudhI cAlI : pazcimamAM navamAM raukA sudhI. emAM vRkSa ugADelAM che. pharato koTa che. kAnasamAM vaMdana emAMnI vadhAre arvAcIna jananI che. karatA kinnaranI pratimAo che. paMkhInI pAMkhe ne pUchaDI che. jaina lokakathAomAM ene ullekha che jamaNI bAjunA taMbha A guphAo be bhinna prakAranI zaitya ane vihAra khaDakamAMthI upara siMha ane naMdInI pratimAo che. katarI kADhelA laMbacorasa khaMDamAM vacce stupa ketarI kADhele hoya che. e "dAgabA" kahevAya che. baMne bAjue stabhAvali vALe - udayagirinI maMgapurI guphA. eka khaMDanuM pravezadvAra che. udayajharUkho hoya che. pravezadvAra zRMgArita hoya che. bAraNuM - bAraNuM girinI badhIja guphAomAM pazcimanA jevI gheDAnI nALane AkAgheDAnI nALanA AkAranAM hoya che. keTalAka sthaLe payaranI kamAne ranI kamAne nathI. paraMtu ardhavartulAkAra kamAne che. phulavelathI karI kAThavAmAM AvI che. zRMgArita hoya che. keTalAkamAM manuSya ne hAthInI pratimAo paNa vihAra taMbhane AdhAre rahele virATa khaMDa che. emAM pharatA para hoya che. pravezadvAra nIcAM che. bAghelA khaMDonAM praveza dvAra paDe che, dareka khaMDamAM zilAlaiyA hoya udayagirinI rANI guphA AkhAya vRdamAM jovAlAyaka che. che. e virATa khaMDane cheDe devapratimA sthApelI hoya che. keTaka sthaLe meDAbaMdhI vihAra paNa hoya che. jharUkhAvALA be mALa che. raMgabhavana jevo AkAra che. jenasAdhu enA sabhAkhaMDa tarIke A sthAna vaparAtu haze. pahele mALe pratyeka guphAmAM bhIMtacitra jovA maLe che. emAM asAmAM jamaNa cheDe eka zilAmaMca che. temAM dharmanA agraNIe virAjatA bhIMtacitro mulaka mazara che ane e jamAnAno khyAla Ape che. haze. bahAra bIjA khaMDo che. dAdara vizALa AMgaNAmAM paDe che. ' jUnAmAM jUne caitya pazcima ghATamAM bhaja mAM cheH isvIsana rANIgupha mAM eka amIra zikArI che. tenI pAchaLa eno azvapUrve bIjI sadImAM e racAyo haze. kAlane maitya moTAmAM moTo pAla azva laI ume che. dhanuSyabANuthI eka paMkhALA haraNane che. be mALa ne jharUkhA che zuMgArita bArIo prakAza pUrA pADe jAge e zikAra karavA mAge che tyAM eka vRkSa para beThelI eka strI che. vedInA staMbha aSTakoNa che. jANe kuladAnI kaherIne caitya ene aTakAve che. ene caraNe DhaLelA pazune Azraya Ape che. A hInayAna yugane chelle paripAka che. orIssAnA zi95ne suMdara namUna che ajaMTAnA dazamAM caitya joDe enuM sAmya che. orIssAmAM bhuvanezvara najIka udayagiri ane khaMDagirimAM . grIka baudha yA gAMdhArakalA jaina sAdhuoe ghaNI guphAo kerI kADhelI che. purAtana che. enI racanA sAdI che. vizALa nathI. emAM sainya nathI. emAMnI rANI pachI kAMtiyuganI kalAne bIjo tabakko AraMbhAya che. e grIka guphAmAM be mALa che. eka bAju khulluM AMgaNuM che. ene AkAra bauddha yA gAMdhArakalA nAme oLakhAya che. e sarva ze bhAratIyana kahevAya raMgabhavana jevo lAge che. emAM zaNagArelA staMbha che. udayagiri. paraMtu enI preraNAnAM mULa bhAratIya che. grIka pradezamAM ene janma mAMthI 36 ane bAkInI khaMDagirimAMthI ema kula 6 guphAo che. bhAratamAM bahu vistAra na pAmI paraMtu enI bhAratIya kalAkRtio para banane vacce thoDuM aMtara che. IsavIsana pUrve 5DelA saikAmAM ane jabarI asara thaI. navAM to umerI ene zi95 ane kalAne isvIsananA pahelA saikAmAM e kaMDArAyelI jaNAya che. ene ghATa ne jama ApyuM. pAMcamAM rakAmAM enI pahelI asara thaI vihAra jevo che khaMDanAM pravezadvAra jharUkhAmAM paDe che. ketarakAma gAMdhAra kalA, kuzAlA ane amarAvatInI bhAratIya kalAnA mitrajhINuM nathI. barachaTa ne vicitra che. keTalIka guphAo bahu jUja hathI gupta kaulIne udabhava e. jaNAya che. bIjI vizALa che. game tema karI kADhelI che. keTalAka mAM patharanA ne lAkaDAnA varaMDA che, gAMdhArakalAe bhAratIya zi95mAM mAnava pratimAonuM pradAna karyuM. paraMtu grIka mAnava pratimAo AkAramAM saMpUrNa hoya che. udayagirinI hAthIguphA sauthI jUnI jaNAya che. keTalAka khaMDene jayAre bhAratIya mAnava pratimAo AMtarika bhAvanAo vyakata jharUkhA che. taMbhanA TekA che. pravezadvAra para be hAthIo ane karavAnI vAtane mahatva Ape che. buddhanI pratimAomAM saMpUrNa bhAlAthI sajaja thayele eka dArapAla che. taMbhanI kamAna para mAnave ati sAthe AtmAnuM darzana thAya che. ave mIMcAyelI naranArInI vicitra pratimAo che. gelarInA bane bAjumAM beThele AmAM devI zAMtinuM proDaka che. Jain Education Intemational For Private & Personal use only
Page #784
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratIya asmitA jANa kalA: IlerAnI tetrIsa naMbaranI guphA IndrasabhA tarIke vikhyAta che. jene cheka arvAcIna kAla sudhI guphAo kaMDAratA rahyA che. kalAsakuzAya kalAnuM mukhya kendra mayurAM hatuM. po ubhA rahelA nAya karatAM A guphAnI raulI ghaNI ja arvAcIna che. ene be buddhanI mUtio ane mahilAonI tribhaMgI AkRtio enI mALa che ghaNuM zaNugArelA taMbha che. upale mALa covIsa jaina khAsa viziSTatAo che. pu jAmatA jaNAya che. vastro nAjuka tIrthaMkaronI pratimAo che. jaina dekhAsa karI indra ne IndrANI ne dehane casIne dhAraNa karelAM che. kezakalApa gUMthaLAnI strI purUSanI nI pratimAo che, chatamAM kamala puSpanI AkRti kaMDArelI che. rIto bhinna prakAranI che. strIone kAne bhAre kuMDaLa che, strIo pahele mALe sAmasAmA jharUkhAmAM indra ne IndrANInI pratimAonI nagna jaNAya che. phakata kakhilA dhAraNa karI che. puruSoe dhotI pratiSThA karavAmAM AvelI che. Indra hAthI upara virAjamAna che paherelI che. paDakhe be sevako che. deva upara puSpamAlA che. enA upara mora mUkelA che. tethI pratimAnA mastakanuM rakSaNa thAya che. irAnI amarAvatInI kalA: guphAomAM IndrasabhAnuM kotarakAma jhINuM ne nAjuka che. amarAvatI adranuM pATanagara pUrva bhAratanA kinArAne pradeza. Indra sabhAmAM chata ne divAla upara hajI ghaNAMya bhIMta citro tyAMnA lokoe asaMkhya bauddhadhamI stuponI racanA karI che. e 5 - mojuda che. pharatA jharUkhAnA kaTherA, kAna, kamA vagere dareka para racanA IsvIsana bIjI sadInI che. bAramI sadI sudhI TakI. emAM bhaumitika AkRtio ane dhArmika da AlekhelAM che. aja TA moTe bhAge Arasa vaparAya che. AkRtio nAjuka ne naisargika che. karatAM A bhIta citro ghasAI gayelAM che. kadAca pAchaLathI pharIthI Abedaba mAnava jIvana rajU kare che. gukha kaulIne ahIM pUrNa vikAsa raMga pUravAmAM AvyA haze. ma che. ImAratI zipa:guptayuga ane pachI: navamI sadI pachI guphAo kaMDAravAno rivAja adazya thayo. kalAno trIjo tabakako baMgALanA pAla rAjAethI araMbhAya che. have ITa ne pattharathI ImArato ubhI thavA lAgI. bhAratamAM A e tyAM hiMdudharma baudhdha dharma para varcasva prApta kare che. guptayuga pachI kalA guptayuga pahelAMthI zarU thaI jAya che. prAcIna kALamAM paNa khaDako kaMDAravAnuM ochuM thatuM gayuM. bAdhakAmanA zilpane vikAsa AvAM devAlayo ubhAM karavAmAM AvatAM paraMtu je padArtho upayoga thaye enAM mULa paNa gupta samrAToe ja nAkhyAM jAya che. mAM levAtA e sthAyI nahotA tethI tenuM astitva bhUMsAI gayuM che. guptakAlamAM jenAe cheka navamI sadImAM mukAo kaMDArI che. emAM sauthI AkarSaka IrAnI che iMdrasabhA saMpUrNa namUne che. be mALa ADamI sadI pachI bAMdhaNInA be prakAra nAgarI ne draviDI - che. vizALa khaDe che zaNagArelA staMbha che. khaDakamAMthI guphAo judA paDyA. nAgarI zailImAM zikhara ne Amalaka hoya che. AgaLa korI kADhavAne A chelle prayatna che. maMDapa hoya che, viDIyana zailImAM mALa hoya che. dhIme dhIme uMcAI vadhatI gaI ane gopuro astitvamAM AvyA. guptayuga A gALAmAM guphAo kerI racAyelAM maMdiramAM mahatvanuM kendra pachInI rilpikalAmAM pAromAMthI raca kaMDArI kADhavAmAM AvyA dakSigunI dhAre pazcima ghATAnA heLAva para AvelA IlerAmAM che. che e mahAmalapuramAM jovA maLe che. A guphAomAM traNa judA judA dha-baddha, hindu ane jaina-ne sthAna maLyuM che. ilerAmAM bAra baddha, sarAra brAhmaNonI ane sItAnavasala gupha pallava rAjA mahendra mAM pahelAe baMdhAvI pAMca jenonI guphAo che ochA mahatvanI bIjI ghaNIye Amatema che ema kahevAya che. enI hakumata IsvIsana 640thI 670 sudhI pahoMcI. verAyalI paDI che. A badhI guphAo chathI navamAM saikA daramI Ana ema thAhmaNadhama apanAvyuM. tyAra pahelAM e janavamAM caulukaya ane rASTrakaTonA rAja daramIAna sAdhuo ane prajAe pALatA. eTale A guphAnuM gAra zi95 jena prakAranuM che. kaMDArelI che. enI racanA pallava maMDape jevIja che. enI chata ane staMbhe. para aneka citro AlekhAyelAM che. A citramAM AgaLa tarI A bhaMgAra gaNatuM gAmaDuM ekavAra vAtALI nAme oLakhAtuM Avato eka prAcIna haMsa che. bIjAM suMdara citromAM prakRtidarzana maMdiranA racayitA ane mahAna yoddhAo calunuM ekavAra e ane nRtyAMganAo AlekhelI che. A cinI kalA ajaMTAnAM pATanagara hatuM. IsvIsana 64 mAM palevoe e jItI lIdhuM ne citronI barAbarI karI zake ema che. kamanasibe temane bhAre nukateno nAza karyo. cauluko e e pharI bAMdhyuM paraMtu IsvIsana ; zAna pahoMcADavAmAM AvyuM che. dhAtupara raMgakAma karavAmAM 753mAM e rASTrakUToe kabaje karyuM. enI AjubAju asaMkhya AvyuM che. maMdira bAMdhavAmAM AvyAM hatAM. tenI najIka cAra guphAo che. traNa brAhmaNoe ane eka jenoe kaMDArelI che. jaina guphAmAMthI emAM eka vRkSiNInuM citra che. e vRkSadevI hoya ema lAge AkhuM nagara najare paDe che. che. enA uMcA karelA jamaNA hAthamAM eka vRkSanI DALI che. Jain Education Intemational For Private & Personal use only
Page #785
--------------------------------------------------------------------------
________________ 807 smRtimaMca budhdhanI mAtAne paNa Aja rIte AlekhavAmAM AvyAM che. keza- pachI bauddhadharma ne chevaTe brAhmaNa dharma prathamathI ja emane madhyapUrva kalA5 gUMthavAnI che lI spaSTa samajAya tevI che. lAMbI laTo rAkhI dezo sAthe saMparkamAM hatA emAM phalagUMthaNI karavAmAM AvI che. vadanamaMDaLa para cokkasa bhAvo spaSTa thatA nathI. ardhacaMdrAkara che. rIbane che. nAnI hIrAkaNIo dravIDamadira :che. daNA chUMdelAM che. be aMbeDA lIdhelA che. upara zugAra emanI kalAnuM pratika "vimAna' corasa AkAramAM bAMdheluM sajyA che. stanabhAga khUle che. Aje paNa bhAratIya nArI bhAla maMdira. tAMjoranA maMdira jevuM zikhara uMcuM ne uMcuM jAya dhIme pradeza e che khUlle rAkhe che ne be veNI gUMthe che. dhIme A zikhare nIcAM thatAM gayAM ne gapuronI uMcAI vadhatI gaI caulukaya kalA madurAmAM gepura 170 phUTa uMcA che ne tene agiyAra mALa che. ene kotarakAma ne camakadAra raMgathI chAI devAmAM AvatA. dakSiNa ghATamAM ilorA ne elIphanTAmAM caulukaya kalA najare paDe che. badAmI, paTTadakala ane e hAla temanAM pATanagara hatAM. e colalA:paNa kalAdhAme che. tyAM khullAmAM besI kalAnA vikAsano abhyAsa karI zakAya ema che. ahIM kalAkRtionI saMkhyA vadhAre che eTaluM ja AvuM eka vardhamAna nAmanuM maMdira kAMcImAM che e jaina nathI paraMtu kalAkAronI camakArI zaktinI ApaNane jhAMkhI maMdira che. emAM judA judA AkAranA aneka vimAne che. vijayathAya che. eka pratimAnA zRMgAra bIjI pratimAthI jahA paDe che te nagaranI hakumata vakhate emAM keTalAka sudhArA vadhArA karavAmAM te uparathI ApaNe kAlama AMkI zakIe chIe. pachI zilAlekha AvelA. kaLA karatA mora upara daityanA mastako mUkavAmAM AvyA che. enI cokakasa tavArIkha Ape che. kAlakrama pramANe AlekhAyelAM maMDapa paNa na racavAmAM AvyuM. maMDapanI chata para paNa kathAnakovALAM maMdira nAnAM nAnAM makAnanI AkRtiothI zaNagA- pAchaLanI citro AlekhavAmAM AvyAM che. dhamanAtha nemInAtha ane rAyalAM maMdiranI paDakheja che. sAthe ja kotarakAmavALI chata vALAM anya tIrthakaronI gAthA gAtAM bhIMta citro AlekhavAmAM AvyAM che. maMdire che. prAcIna maMdire gupta . lInAM che. dhIme dhIme kenarI pradezanI nAgara ane draviDI kalA kema vikAsa pAmI enuM darzana pAMDaya kalA :thAya che. pAMDya rAjavIoe pitAnAM maMdiramAM maMDapanI saMkhyA pahelI najare gupta phaulInA chellA mAdera tarIke oLakhAya vadhArI. vizALa pravezadA-gapura-bAMdhyAM. enAM vimAne nIcAM evuM AiholanuM megutI maMdira che. IsvIsana 634 mAM jenoe racAtAM. divAla sAdI rAkhavAmAM AvatI. zi95kAma gepuro para bAMdhyuM hoya evuM lAge che racanA kalAe pragati sAdhelI jaNAya che. pattharo nAnA che. kotaraNI nAjuka che. racanA asalanI ja che. khaMbhe ne divAla para patthara upara patthara mUkI chatanI racanA karI | vijayanagara :che. enuM zRMga 'lADakhAna' jevuM che. A maMdira adhUruM ja rahyuM vijayanagaranAM sAmrAjya Akhuye dakSiNa bhArata AvarI lIdhuM hatuM. cidaMbaram, madurA, kAMcI vageremAM bAMdhelAM devAla hajIye kalAne ceAthe tabakake : dravIDa vaze : mijuda che. emAM staMbha saMkhyA ne bIjAM maMdiro vadhAre che. emAM brAhmaNa dhama sarvoparI hato e maMdirone pharatAM kalyANa maMDapa dakSiNa bhAratanI draviDIana kalA pala pachI AvanAra cIlee vikasAvI e ApaNane kalAnA cecA tabakakAne khyAla bAMdhavAmAM AvatA. Ape che. dravIDIane brAhmaNa dharma pALatA eTale e nanAM ma dara tirapati kanarAma kAMcInuM vardhamAnanuM jaina maMdira IsvIsana ziva, viSNu ane hindu dharmanAM bIjA deva devIonAM hatAM, ene pharate 1100nA arasAmAM baMdhAyeluM jaNAya che. tyAre cala rAjya hatuM. uMce keTa bAMdhavAmAM Avato. enAM pravezadvAra-gapuro-AkarSaNa vadhA- paranuM enA maMDapanI chatanA zaNagAra I-vIsana caudamI ke paMdaramI ratA, zailI pAkaTa thatI gaI ema gepuronuM kada vadhatuM gayuM. A maMdira sadInA che. A bhIMtacitramAM eka madarane dekhAtuM che. enI jANe pattharanA graMtha jevAM hatAM. emAM deva devIonAM kathAnake, madhyamAM eka tIrthakaranI mUrti che. maMdiranI baMne bAjue dAradaivI sake ane jagatanA rAjAo ane mahApuruSonI vAta paNe pAla che. jamaNI bAjune dvArapAla agnimAM Ati ApatA kotarAyelI hatI. jaNAya che. bauddha stUpanI peThe A maMdiranA mathALe traNa cho che. A draviDIao koNa hatA ? bhAratanA AdivAsIo. emanI bhASA tAmIla hatI. emanI saMskRti emanA uttaranA AkramaNakAro nAyakakalA :karatAM ghaNI AgaLa vadhelI hatI. emanAmAM jJAtio nahAtI asala paMdaramI sadI pachI nAyakanA rAjyakAla daramiyAna vIDIana enImITa' Animist dhIme dhIme temaNe jaina dharma apanAve lInAM maMdiranAM zi95 ane zRMgAranI kalA kendra sthAne virAjI. thatuM. Jain Education Intemational
Page #786
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratIya amitA ene asta paNa e gALAmAMja AraMbhAye. A zailInAM madurAmAM zRMgAra ane sura suMdarIomAM gajaba kArIgarI dAkhavI che. emAMthI jyAM tyAM darzana thAya che. nAyake agAu vijayanagara sAmrAjayanA ajaba dolana ne pratibhA nItare che. najIkamAM ja pAzvanAthanuM daMDanAyaka hatA. vijayanagaranA vinAza pachI e svataMtra thayA. maMdira che, e jolI AgavI che. emAM sauthI vikhyAta tIramala nAyaka hatA. emanuM rAjya IcchIsana 1623 thI 6 59 sudhI rahyuM. madurAne pATanagara banAvI emaNe khajUrAhamAM bIjuM jaina maMdira ghaMTAInuM che. enA staMbhanA AtmIya sAmrAjya karI kAryo ane emAM asaMkhya devAlayo zRMgAra parathI e nAma paDayuM che. pravezadvAranA staMbhe ja atyAre bAMdhyAM. agAunAM maMdiro vistAryA ne bhAre gopure umeryA ubhA che. enA TolA para dipaka goThavelA che. staMbha para rAkSase ne avanuM zipa agrasthAne mUkAyuM. mInAkSI maMdira e kalAnuM pratika kahevAya gavAlIara zailI:hinduArya raulI ; orIssA zailI- gvAlIaranA durgamAM thoDAMka maMdiro che. emAM be bhina prakAranI raulI jovA maLe che. jUnAmAM jUnuM maMdira navamI sadInuM orIsAnI za lI IvIsana AThamI sadIthI teramI sadI sudhI che. bhuvanezvaranA zaitAla deula sAthe sAmya dharAve che. agiyAramAM mahatva pAmI. zikhara emAM mULabhUta hatuM. cAlukya rAjAoe sadInA aMtamAM e racAyuM haze ene zikhara nathI. bhuvanezvaramAM ene aMtima kakSAe pahoMcADI. pachI purI ne kanarAkamAM prasarI. zikharonI AgaLa maMDapa racavAmAM Ave che. e gvAlIara ane khajUrAhanAM maMdiroe vikAsa sAthe eja naTamaMDapa yA bhega maMDapa tarIke oLakhAtA. zikharanA mathALe jamAnAmAM pazcimamAM kAThiyAvADamAM evI ja zailI dRSTigocara Amalaka rekhAtuM ne enA upara kaLaza mUkAta. A maMdire aMdara thaI. A maMdire jena dhamanA niSNutAe emanAM tIrmasthAnomAM taddana sAdAM rahetAM. badhI kArIgIrI bahAranA bhAgamAMja daSTigocara bAMdhelAM che. A zailIne dazamI sadImAM prAraMbha thaze. eja thatI. pATanagara bhuvanezvaramAM sarovara kinAre pAMtrIsa maMdiro che. yojanA pramANe cheka Aja sudhI maMdira baMdhAtA rahyA che. temAMnA mukhya liMgarAjanuM zikhara ekasene cAlIsaphuTa uMcuM che. rAjasthAna ane jena dhAmeHcadelA kalA : saurASTramAM giranAra parvata para 650 phuTa nIce bAramI sadImAM caMdelAnA pATanagara khajUrAhamAM aneka devAla che. bhAratIya jenee eka tIrthadhAma bAMdhyuM che. bAvIsamAM tIrthaMkara nemInAthanuM zi95ne e sauthI yazajajavalagALo che. IsvIsana 95 thI 05 maMdira sauthI moTuM che 197 phuTa laMbAI ne 128 phuTa pahoLAI vaccenA se varSanA gALAmAM ja e badhAM devAlayanI racanA thaI * vALA zALa coka vacce e ubhuM che. ene pharatA jharUkhA ne che. emaNe patthara (Sand stone) sAthe simenTa ane lokhaMDa nAnAM nAnAM maMdiro che. kula saMkhyA sittera che maMdiranuM zikhara vAparyA che. tethI te adyApI saMpUrNa TakI rahyAM che. orIssAnI najIka hovA chatAM emanI bAMdhaNIne prakAra ja khajurAha zaulInuM che. enI paDakhe bIjAM nAnAM zikharo che. che. emanI zailI AgaLa eka vizALa maMDapa ne pravezadAra che. A nagaramAM vIsa AtmasaMyamI ane taddana navIja che. maMdire uMcA maMca para maMdiro che. bAMdhavAmAM AvyAM che. ne temane pharatI divAle nathI. garbhathAna para zikhara che. pachI aMtarAla maMDapa ane adha maMDapa hoya che. bIju tIrtha dhAma mAunTa Abu che. tyAM vimalazAhanA maMdira staMbhAvali para jharukhA che enA AdhAre chata che. keTaleka sthaLe che. e sauthI jUnuM ne sauthI suMdara che. rAjA bhImadevanA mukhyapAMca maMdira juthamAM che. cAra cheDe cAra ne eka madhyamAM erIssA maMtrI vimalazAhe irasana 1931mAM enI racanA karelI che. enuM thI ulaTI rIte A maMdiranA aMdaranA bhAgamAM ketarakAma ne zaNu pravezadvAra khAsa dhyAna kheMce evuM che. maMdirane ghumaTa 48 staMbha gAra che. pUrva cheDe pravezadvAra hoya che. emAM sarvottama kotarakAma para AdhArita che. emAMnA ATha madhyamAM aSTakoNa race che. enA najare paDe che. praveza karI pagathiyAM caDhI adhuM maMDapamAM javAya che. upara ghummaTa mUkele che. AkhuM ya devAlaya sapheda sphaTikanuM che. ahIM cAra staMbha vA ! pahelo maMDapa Ave che. ketarakAma samAM babbe staMbha para kAnasa upara kamAno TekavelI che e A zilpanI tara che. emAM deva pratimAo apsarAo nAga che. anya prANIo khAsa khUbI che. jhINuM kotarakAma e gujarAtanI kalAnI khAsa khUbI najare paDe che. staMbhanI kamAnAmAM ajaMTA IlerA jevA ThIMga che. A mULa sthAnathI A zailI comera prasarI che. staMbha para jIo besADelA che. prANulikA kahe che ke caMdelAoe paMcAzI ADA pATaDA che. tenA para kalAtmaka AkRtie karelI che. maMdiro bAMdhyAM. emAMnAM pacIsa mojuda che. e traNa bhAgamAM vaheMcAyelAM che. keTalAMka brAhmaNadharmanAM bIjAM jaina dharmanAM che. vimalazAhanA maMdiranI chatamAM urAma kArIgIrI najare paDe khajUrAhamAM gAma najIka jaina maMdiranuM eka chaMda che emAM che. cakrAkAramAM AkRtio karelI che. ghummaTanA madhyamAMthI eka AdinAthanuM maMdira mukhya che. Ama e nAnAmAM nAnuM che. chatAM enA gajaba kArIgIrI vALuM jhummara che. Jain Education Intemational
Page #787
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRti ya A chata eka ja pattharamAMthI kArI kADhelI che. ekamAM nRsi'hAvanAnuM Alekhana te ekadama dhyAna kheMce che. bIna aneka sagika AlekhI che. trauna jaina tIrthadhAma Ine pAlItANA che. A tIsthAna sauthI pravitra manAya che. emAM navasA madiza che. seALamI sadImAM enI racanAnA prAraMbha thayele. asala agiyAramI sadImAM keTalAMka divaza badhAnAM pattu muslIma AkramakAmAM tene sapUchyuM vinAza cA chatAM zala ekaja pI. mI mahine eka bIjA sAthe tuja sAmya che. ceyu' hAya badAvAda emAM khyAtanAma krImIzanAM derAM bAvelAM che. jenA jharA e jaina bAvAnuM bhAgavu maMtra che enA paDadA ne chata para suMdara kalA kaMDArAyelI paDI che enI kramAno ke kAnano paNa pratimA che. hiMdu muslIma yugamAM A mAnI canA thaI eTale hindu muslIMga zailInI chAMTa che. rAjAnamAM madhyayugana ahiMyAramI sadInuM eka zilpa mastaka maLI Avyu che. e zyAma camakatA pattharamAM kaiMDArAyeluM che. kAi jaina devAlayamAMthI prApta thayeluM jaNAya che. eka kalAkAra nahi paNa eka paNa kArIgare banAveluM sonuM maLe jaDatu nathI. atyAre e hI rASTrIya sAmpAnamAM mUkavAmAM Avyu che. pratiya zailIo : koyalA pachI Ave che. mahIsuranA pradeza bhAramAM 63mI sadImAM tyAM hAyazalanI hakumata hatI emanuM pATanagara dvAra samudra hatu. muslI. mee enu nAma 'helIbIDa' pADelu. hAIzalA pattharanI kArigIrImAM niSNAta tA enA kArbika gaga bhAre sthatimAM hatA. e jainadhama pALatA. hAyazalanAM maMdiro bIjA jaina ane brAhmaNa madirAthI bhinna prakAranAM che. emanI racanA sAdI che. sAmAnya rIte tAraka AkRtie te pasaMda kare che. eka, be ke traNa khaDA hoya che. A maMdiza uMcA ragama ca para bAMdhavAmAM AvyA che. bhAratamAM sauthI vadhAre zuMgAra ahIM jovA maLe che. divAlamAM samAntara kotarakAma vahyuM jAya che. a MdaranA sta Mbho ne chatemAM paNa khUba jhINuM kotarakAma che. kAnasa tarIke madanakaH strIonI puta LIo gADavelI che. agAu enA para tAraka AkAranAM zRgA hatAM. seAmanApuranu ma Mdira enu chelluM ne saMpUrNa pratIka che. A A maMdiranI cAre bAju divAle ane chatavALA jharukhAeA hatA. vijayanagaranA kAlamAM pravezadrAra tarIke gepurA paNa ubhA karavAmAM AvelA che. AmAM zravaNa belageAlAmAM gAmatezvara mukhya che. A eka meTAmAM meTI virATa pratimA che. enI UMcAI sATha phUTa che. IsvIsana 974 thI 984 daramiyAna enI racanA thai. eka girijIMMga para e ubhI che sphaTikanI virATa zilAmAMthI e sIdhI kerI kADhavAmAM AvI che. prathama yudghamAM vijaya prApta karI sasAra tyAga karanAra prathama jaina tIya karanI e bhAkheSa pratikRti che. arIsTanemI nAmane jaina sAdhu AnA mukhya zilpI hatA. avA belagolAmAM eka gAmatanuM gastaka paN che. vAMkaDiyA vALa vALu cAMta kiMmata e vana che. enI patI nAsikAe bhAvanA zIlatA pratyakSa kare che. kAkatIyakalA : bAramI sadImAM kAkatIyavaMza prakAzamAM AvyA. emanuM pATanagara caula ane caulukayAne sUrya astAcale namyA pachI IsvIsana hanumakonDA hatuM. pachI e rAjadhAnI vAraMgalamAM lai hanumAnA mAM segayuM. beMka suMdara maMdira bAMdhyuM, cAviSTha, tArA vALa kera vAragamAM uMbu " malIka kAranA zrI kAkatIyAnI svataMtratAnA aMta AvyA. gayA. kIdhurIlIA : sthA uparAMta bhAratamAM bIjI aneka prAkrIma rolIo che. bhAratanI AgaLa paDatI zailImAMthI tAravelAM emanAM AgavAM tavA che. parantu e badhAMnI racanA bhAratIya che. ane bhAratanA pratyeka pradezamAM e jovA ma che. gayAmAM nAnA patrA nIkara bAdinAtha nI eka pratimA IsvIsana 100 mAM racAyelI paDelI che. enI banne bAjue AraAranI hAramAM cAvIsa tIya karAnI pratimAo che. 292 e pachI muslIma jutrA zarU thayA, ane hiMndu muslIma brAnu prAdhAnya vadhyuM, gujarAtanuM rAcaracIya gujamAnanI AgavI evI vidhAnanI zailI che. suvaNa sAMkaLAthI khUlatA ane hIMcakA e gujarAtanuM priya rAca che. gujarAtanAM tAraNa, cAkaLA, cAMdaravA jevA gRhanA zaNagAra, baLadane tathA dhoDAne eDhADavAnA ragamberaMgI oDhA tathA sAja sudhI A gRhakalA phelAyelI che--athavA have teA 'hatI' ema kahevuM paDe che. sAMgA-mAsI jevAM upakara, vAMsanI ADI paTTInA banelA cakanA paDadA-e gujarAtanI AkhADavAne anurUpa jIvanasAmagrI che." eka beThaka
Page #788
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratIya asmitA THE RUBY MILLS LIMITED Lady Jamshedji Road, Dadar, Bombay-28. DD Manufacturers of ; Tery/Cot Suitings, and Shittings, Combed Long Cloth and Wash-and-Wear Coatings. Sales Department : The Ruby Mills Limited Dharamraj Galli, M. J. Market, Bombay 2. Jain Education Intemational
Page #789
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratamAM puSTi saMpradAyano vikAsa ane suprasiddha maMdiro ge. zrI mAdhavarAyajI mahArAja saMvata 1535 mAM Avirbhata bhagavAna zrI vallabhAcArya mahA- dhIza vagere maMdire prasiddha che. kAMkarolImAM zrI dvArakAdhIza maMdira prabhujIe vrajamAM zrI govardhana parvatamAMthI prakaTa thayelA bhagavAna koTAmAM zrI mathurezajI maMdira zrI mahAprabhujI maMdira, gokulamAM zrI zrI nAthajIne pUrNamala kSatriya nAmanA pitAnA sevaka dArA nirmANa gokulanAthajI maMdira, kaTarA maMdira, moravALA maMdira, zrI mahA pAmelA zrI girirAja parvata uparanA maMdiramAM padharAvIne sevAprakAra prabhujInI beThake, kAmavanamAM zrI caMdramAjI maMdira zrI madanamohanajI cAlu karyA pachI bApanA jekaputra zrI gopInAthajI uttarAdhikArI maMdira, zrI beThake, suratamAM zrI bAlakRSNajI maMdira kAzImAM thayA teozrI lIlA thatAM nhAnA putra zrImad viThThalanAthajI zrI mukundarAyajI-gopAla maMdira, amadAvAdamAM zrI naTavaralAlaguMsAIjI e maMdiranA uttarAdhikArI thayA. ApazrIe maMdiranI syAmalAlanuM maMdira, zrI mathurAnAthajI maMdira, zrI dvArakAnAthajI jAhojalAlI tathA vaibhavane khUba vistRta karyo ane te samayanI maMdira, beThake, mathurAmAM zrI dvArakAdhIzajI maMdira, zrI dAujIbhAratanI sarvocca kalAone prabhu arthe maMdiromAM upayoga prAraMbha madana mohanajI, zrI che. madana mohanajI, zrI gokulanAthajI, karyo ApIne cha putro hatA () zrI giradharajI (2) zrI govida- zrI nAthajI, zrI govardhananAthajI vagere maMdira. rAjakoTamAM mIrAyajI (3) zrI bAlakRSNalAlajI (4) nI gokulanAthajI (5) zrI bAlakRSNajI havelI, porabaMdaramAM zrI dArakAnAthajI, zrI raNachoDajI, raghunAthajI (6) zrI yadunAthajI (7) zrI ghanazyAmajI A sAteya zrI gopInAthajI, zrI gopAla lAlajI zrI govardhananAthajInI havelI, putrone nIce mujaba maMdire tathA svarUpa gokulamAM ApazrIe beThaka, junAgaDhamAM zrI dAdara-madanamohanajI havelI, beThaka, jAmapadharAvI ApelAM nagaramAM beThaka tathA moTI havelI, naDiyAda havelI, viramagAma, bhAvanagara, verAvaLamAM siMhabAgamAM hatA, moTI havelI, beThaka, (1) zrI nAthajI (2) zrI navanIta priyAjI ( A bane kaDImAM zrI gopAlalAlajI maMdira, muMbaImAM zrI moTA maMdira, ThAkorajI potAnA temaja badhAnA. lAlabAvA maMdira, navuM maMdira gokulAdhIza havelI ( hAla verAvaLa) zrI lAlajI, zrI dAujI, zrI dvArakAdhIza, zrI madana mohanajI tayA (1) zrI mathurezajI (2) zrI viThThalanAthajI (3) zrI dArakAnAthajI ghATakopara, borIvalI, kAMdIvalI, pArale vagere parAMomAM aneka (4) zrI gokulanAthajI (5) zrI candramAcha (6) zrI bAlakRSNajI havelI tathA maMdire che (7) zrI madana mehanajI A sAte svarUpa anukrame sAteya bAlakone patharAkhyA. A rIte gokulamAM zrI viThThalanAthajI potAnA uparAMta AkhA bhAratamAM zahera tathA gAmaDAomAM hajAronI sAteya svarUpa ane parivAra sahita birAjyA. te sivAya amuka saMkhyAmAM maMdira, havelI che, beThako, satsaMga maMDaLa, maMDANe samaya matharA birAjyA, te sthaLa satadharA tarIke prasiddha thayuM. have vagere. sthAnAM sAMpradAyika dhArmika prattio cAle che. ApaNe vartamAna samayamAM je je zaheromAM puSTimArganA prasiddha maMdiro che. tenuM avalokana karIe. AkhAye bhAratamAM suramya ekAnta sthaLomAM zrI mahAprabhujInI 84 beThako che, je zAMtimaya rayeLAmAM AvelI cheuttaramAM nAthadvArA himAlayathI te dakSiNamAM cheka rAmezvaram sudhI A beThako che taduparAMta zrI guMsAIjI temaja anya AcAryazrIonI paNa rAjasthAnanA udayapura pAse AvelA A zaheramAM prabhu zrI eka che nAyajI ajaba kuMvarabAI nAmanI mahAna bhakata bAInI IrachAthI sattaramI sadImAM auraMgajebanA damanacakra vakhate vraja choDIne padhAryA, A rIte bhAratIya-dharmamAvanA ane bhagavansevA praNAlikAnA je vakhate zrI harirAyajI vagere AcAryo vidhamAna hatA. ahiM vikAsamAM zrI vallabha saMpradAyanA mahAna phALe che, je praNAlikA zrI nAthajInuM bhavya maMdira che, jayAM ghaNo moTo gamaga che. prati ne saMpradAyanA keTalAka vartamAna vidvAna gosvAmI-AcAryazrIo va annakUTa, janmASTamI vagere utsavo para hajAro yAtrIo umaTe janatAne prabodhI, dhamapracAra karI rahyA che. je vize ahIM thoDAka che. te sivAya zrI navanIta priyAjI, zrI viThThalanAthajI, zrI dvArakA- svalpa paricaya Apela che. Jain Education Intemational
Page #790
--------------------------------------------------------------------------
________________ 812 bhAratIya asmitA A paryazrIo zrI gopInAthajI ane ge. zrI mukuMdarAyajI (muMbaI) go. zrI viThThalezarAyajI (amarelI) ge. zrI vrajabhUSaNalAlajI (jAmanagara) zrI madahalabhAcAryajI mahAprabhujInA prathama putra zrI gopInAthajI go. zrI puruSottamalAlajI (kaTA) go. zrI govindarAyajI ane lIlA pAmyA pachI zrIguMsAIjIe saMpradAyane pracAra hAtha dharyo. go. zrI govardhaneza (porabaMdara) ge. zrI gokulanAthajI (ghATa' pachI temanA putra zrI giradharajI, zrI goviMdajI, zrI bAlakRSNajI kepara ) vagere uparAMta tilakAyita ge. zrI goviMdalAlajI mahArAja zrI gokulanAthajI zrI raghunAthajI, zrI yadunAthajI, zrI ghanazyAmajI (nAthadAra ) go. zrI raNachoDalAlajI " prathameza' ( jatIpura) go. vageree khUba ja pracAra karyo. temAMya bAdazAha jahAMgIranI hakumata zrI govindalAlajI (kAmavana ) ge ghanazyAmalAlajI (kAmavana) sAme zAMta satyAgraha laDIne paNa zrI gokulanAthajIe tulasImALA go. zrI vrajarAyajI (amadAvAda) ge. zrI muralIdharalAlajI (bArItayA tilakanI rakSA karavAmAM mahAna parizrama uThAvyo e soLamI valI) ge. zrI vallabhalAlajI (rAjakoTa) vagere yuvaka gosvAmI sattaramI sadInA mahAna ItihAsa che. bAlake paNa paNa vidvattA, kalA tathA puSTi saMpradAyamAM marmajJa che. tyAra pachInA sattaramI-aDhAramI sadInA mahAna AcAryomAM strI te navalukAnI sava mA gA madhuravare che, ke IndirA beTIjI, gI. harirAyajI, zrI purUSottamajI, zrI yogI gopezvarajI, zrIdArakezajI, zrI prabhujI go bAlakRSNajI, ge. kalyANarAyajI (sUrata) go. vrajaramaNagApikAlaMkArajI zrI giridharajI, zrI yadunAthajI vagere aneka vidvAna lAla 3 :), lA lAlajI (mathurA) ge. mAdhavarAyajI ane ga. rasikarAyajI (mathurAAcAryazrIe thayA ane sudhinI, AjIbhASya tavadIpa nibaMdha paraba dara) ge. jAdhIzajI (muMbaI madrAsa) ge. sureza kumAra (gokula) vidamaMDana, DizacaM5, zikSApatra mUkSa purUSa, naLAkhyAna, dAta ge. jezakumArajI (kAMkaralI) ge. raghunAthalAlajI (kala) mArtaDa, aneka vAda grantha vagere hajAro pratye temaja zrI ge. kRSNakumArajI (kAmavana ) go. naTavaragopAjI (verAvaLa) mahAprabhujInA 84 vaiSNavonI vartA, zrI guMsAIjInA 2para vaiSNavonI ge. goviMdalAlajI ane ge. TIkamalAlajI ( koTA) ge. gopala gA. gAvi dala vArtA, beThaka caritra, nijavArtA-dharUvArtA, hAyaprasaMga, vacanAmRto, lAlajI (koTA) go. harirAyajI ane ge. viThThalanAthajI (jAmanagara) pada sAhitya, lAkho kIrtana, ghoLa, pada, sevA prakAza vagere puSkaLa vagere AzAspada yuvako tata jJAna, dharma pracAra, sAhitya, saMgIta, pramANamAM hiMdI vraja ne gujarAtI sAhitya racAyuM. kalA, nATaya, citrakaLA vagere vividha kSetromAM khUbaja kuzaLa che. A rIte pAMca varSomAM paNa zrI valabha sampradAya athavA puSTiogaNIsamI-vIsamI sadImAM sarvazrI ramaNalAlajI (mathurA) mAga pitAnI udAtta ane vizALa vyApaka dharma bhAvanA, tatvajJAna, ge. devakInaMdanAcAryajI (kAmavana) ge. jIvanalAlajI (rabaMdara) vizALa daSTi hindu sAhitya saMgIta ane kaLAmAM upajIvita che ge govardhanalAlajI (nAthArA) ga goviMdajI kAmavana ) go. ane janatAne uparokata pratyeka vastu pradAna karI rahela che e dvArakezalAlajI (koTa) ge. anirUdulAlajI (jAmanagara ) ge. eAchuM gaurava nathI zrejapAlalAlajI (mathurA) go. rUghanAthalAlajI (junAgaDha) gI aMtamAM- sarve mava7 guNinaH eja enuM jIvana sUtra che. raNachoDalAlajI (porabaMdara) ge. valabhalAlajI (kAmavana) ge. viThThalezajI (cAMpAsanI) ge. dAdaralAlajI (nAthadvArA) vagere aneka pratibhAzALI vidAna AcAryo thayA kavivara dayArAmabhAI paNa zubhecchA pAThave che. puSTisampradAyanA ja eka Adarza kavi hatA zrI khAMbhA vividha kAryakArI sahakArI vitelI A sadInA yugamAMja go. zrI ghanazyAmalAlajI ane go. dAdaralAlajI (mathurA) go. zrI gokulanAthajI mahArAja (muMbaI) maMDaLI lI. gA. raNachoDalAlajI ( amadAvAda ) ge. ramaNajI (kAmavana ; ga. kRSNarAyajI (Indora) go. purUSottamalAlajI (junAgaDha) go. mu : khAMbhA - ( ja. amarelI) vrajanAlAlajI (muMbaIpAla) go. valabhalAlajI ! muMbaI, ge. sthApanA tA. 26-7-50 noMdhaNI naMbara 188para dvArakezalAlajI ( amarelI) vagere pratibhAsaMpanna AcAryazrIo zera bhaMDeLa - 75880 00 sabhya saMkhya- 170 thayA che. jeo paccIsa varSanA gALAmAMja eTale ke saMvata anAmata phaMDa- 1850 1-93 kheDUta- - 165 2002 (1946 ) thI laI 224 (1968) sudhInA 22 anya phaMDa - 2526-17 bIna kheDUta - varSanA gALAmAM ja ApaNI vaccethI tirodhAna pAmyA cheA rIte 5 thApaNa - 2000A mahAnubhAvonI mAphaka Aje paNa saMpradAyanA keTalAka prauDha AcAryo saMpradAyanA sUpaNarUpa che jemAM go. zrI maganalAlajI mahArAja (verAvaLa) ge. zrI bajaranalAlajI mahArAja (sUrata) go. zrI muralIdharajI mahArAja (kAzI) go. zrI kRSNa jIvana haribhAI mIThAbhAI bhIkhAbhAI lAkhAbhAI mahArAja (muMbaI) go. zrI vrajabhUSaNalAlajI (kAMkarolI) ge. maMtrI dIkSitajI mahArAja (muMbaI) ge. zrI goviMdarAyajI (sUrata) go. pramukha Jain Education Intemational
Page #791
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha 813 dhArmika sthaLo aMgenI anya keTalIka noMdha prApta thaI khaMDita mUrti* je bahAra paDelI che te tyAre badalAI hoya e che te ahI pragaTa karIe chIe, -saMpAdaka banavAjoga che. kanakAI mAtA :-- mUti ane maMdira : saurASTramAM Avela kanakAI mAtAnuM sthaLa ghaNuM ja prAcIna mAtAjInI mUrtinuM zi95 ajanTA ane IlerAnA prakhyAta hovAnuM anumAna thAya che - A sthaLanI AjubAjumAM jUnA zi9one maLatuM che. vaLI zi95 kayAMya jovA na maLe tevuM che khaMDero che tethI kanakanA DuMgarA vacce kanaka nagarI hovAnuM hAyavALuM che. pAMca hAthamAM anukrame khaDaga, DhAla, ghaMTa, trizula manAya che-mAtAjInA A maMdira pAchaLa bhUdarajInuM maMdira che temAM ane patra ane cha hAthamAM mahisAsura rAkSasanuM coTalIe pakamurti nIce saMvata 1417nI sAlano lekha che. mAtAjInA maMdi- DeluM mastaka che. eka paga mahisAsuranI upara rAkhela che. eka saurASTramAM kanakezvarI mAtAnuM navuM maMdira zilAropaNa: saM. 2007 - uddaghATana : saM. 2008 ranI pAse eka khaMDita mUrti che. e mUrti hAlanI mUrtinA pagamAM jhAMjhara paherela che. A pracaMDa ane bhavya mUrti pILA sthAne hatI ema kahevAya che. tenI nIce lekha che ke, "A kAli. ArasamAMthI banAvelI che. tenuM vajana Azare vIsa maNa jeTaluM kAnI mUrti che." A lekha saMvata 1774nI sAlane che. te u5- che mUrtinI uMcAI savatraNa phuTa, pahoLAI bAvIsa Ica ane rAMta satImAnA traNa cAra pALiyA che. e pALiyA para saMvata jADAI agiyAra Ica che. mUtinA mukhanI bhavyatA sanmukha ubhA 1857 ane anya sAlanA lekho che. mAtAjInA maMdirathI Azare rahI jotAM yuvAna, ane baMne bAju ubhA rahI nIrakhatA prauDha pacAseka phUTane aMtare zIMgavaDo nadI che. mAtAjInA maMdirathI ane bALaka jevI muti dekhAya che. mAtAjIne prabhAva ajANyo pUrvamAM be-eka mAIlanA aMtare 'gavaDonA pravAhamAM mUlakuMDa nathI. ane jhImakIma gAme be kuMDe che. mUlakuMDamAM traNa AMkhovALAM mAchalAM che. jhADI jaMgalane lIdhe tyAM javuM jokhama bhareluM che. kANakiyA, gAMdhI, dozI, rezamIthA, mahetA zIkhAnA kapALa junAM maMdirane jIddhAra saMvata 1964nA mAgasara suda 13ne vaNika, unevALa brAhmagAnI samasta jJAti. guja2 suthAra, nAgara, divase karavAmAM Avyo hato, e zilAlekha mojuda che. ane gRhara, vAjA bhAIo (bhadravara), paMpANiyA, Ahera vagerenA Jain Education Intemational
Page #792
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratIya asmitA e kuLadevI keTalAMka che. jenA bhAIo paNa mAtAjIne mAne che. pADA pAsenA vaDodara gAmamAM maMdira che, e gAmanA jhAlA rajaputa nava varavadhu mIMDhaLa tyAM jaIne cheDe che, bALakonA bALamovALa tathA pAMpaNiyA ArabhAIe mAtAjIne kuLadevI tarIke pUje che. tyAM utAre che. mAtAjInI anujJAthI gAmaDe gAmaDe maMdire baMdhAya che. A maMdiramAM temanI sthApanA karavAmAM AvI che. A (4) mAtAjInuM cothuM maMdira visAvadara pAse AvelAM maMdire saurASTra tathA gujarAtamAM siddhapura sudhI patharAyela che. para sadhI patharAyela che. meMdaraDA gAmamAM che. tyAMnA bhAvaNI aTakanA jena bhAIo mAtAdarekane pitAne ItihAsa che. AvA maMdiro lADI pAsenA cAva, jIne pUje che. saMvata 1651nA tramAM mAtAjInI sthApanA tyAM prabhAjapATaNa, sutrApADA, tareDa delavADA, unA, meMdaraDA, AlIdara. thaI hatI e tyAM lekha che. mUti gIramAM che tevI ja che. e keDInAra, surata. zukalatIrtha, siddhapura vagere sthaLoe che. mAtAjIe hajA mAtAe tA. maMdira zAbarI nadIne kAMThe che. vAMjA bhAIo tathA jaina bhAIe rine putro ApyA che. rogonA nivAraNa karyA che. zraddhA phaLI che. varaghaDiyAMnI cheDAcheDI ahIMyA choDe che. sthaLa ghaNuM ja ramaNIya che. AvAM camatkAranI aneka vArtA saMbhaLAya che. dareka jaNane 5. mAtAjInuM pAMcamuM maMdiMra haDamatiyA pAse Avela AlIAvAM kaMIka ne kaMIka itihAsa kahe che. atyAre A jamAnAmAM daramAM sAMgAvADI (sIMgavADo) nadIne kAMThe AveluM che. kahevAya che paNa AvI zraddhA phaLavAnA dAkhalA amArI jANamAM che. ke eka vaNika gRhasthane dara mahine page cAlIne madhyagIramAM birAmAtAjInA anya maMdire : jatA kanakAInA darzane javAno niyama hato. e niyama mujaba e kuTuMba sahita eka vakhata yAtrA karavA nIkaLyo. sAMgAvADI pAsenA ( 1 cAvaMDamAM lADI pAse kANakiyAnI DelImAM mAtAjInuM maMdira jaMgalamAMthI pasAra thatAM teone DAkuoe luMTavAne praya ne kayo. che. e maMdiramAM zrIphaLa, poDa, cuMdaDI vagerethI zaNagArelI kAgaLa- vaNika gRhastha mAtAjInuM smaraNa karI "bacAvo, bayA,' ema para AlekhelI mAtAjInI mUrti che. daravarSe A Alekhana tathA buma pADI eja vakhate camatkAra thaye. luMTArAo AMdhaLA thaI zaNagAra navarAtrInA pahelAM divase badalAvAya che. Ane mATe kapoLa bhAgavA lAgyA. mAtAjIe sAkSAta darzana daI bhakatane kahyuM ke vaNikana bAroTa zrInA copaDe hakIkata che ke cAvaMDamAM vasatAM kANa- " gabharAIza nahIM, bhaya TALI dIdhuM che. AthI A sthaLe mAtAjI kiyA bhAIonA pUrvaja zrIdArakAdAsa kANakiyA saMvata 1844 mAM "bheTALI" tarIke paNa oLakhAya che. mAtAjInI mUti gIranI mAtAjInI yAtrAe gIramAM gayA hatA. senabA sAthe hatA. rastAmAM mUti jevI che. mAtAjInA kahevAthI A maMdira e vakhate e svapna AvyuM. sUcana thayuM. kanakAIthI phaLa lAvI cAvaMDamAM mAtA vaNika gRhathe baMdhAvyuM che. kanakAInI sthApanA kara e rIte sthApanA temaNe karI. A phaLuM eka gokhalAmAM rAkhavAmAM AvatuM ane tenI pUjA karavAmAM AvatI 6. mAtAjInuM chaThuM maMdira koDInAramAM kanakAI zerImAM che, mAtAnuM 6 saMvata 1956 mAM hAla je madira che. te sva makanadAsa ravajI vo pahelAM paDhiyAra aTakanA suthAre e maMdira baMdhAvyuM che, kANakiyAe baMdhAvyuM darasAla tyAM navarAgAM ujavAya che. ane haMmezA kahevAya che ke A sucAra dara codaze cAlIne gIramAM darzana karavA savAra sAMja zrI dvArakAdAsa dhanajI kANakSiA taraphathI mAtAjInI ja. pUname darzana karIne pAchA AvatA kAyA cAlI tyAM sudhI pUjA thAya che. A niyama pALe pachI be divasa khAdhApIdhA vinA rahI mAtA jIne prasanna karI kahyuM ke have AvavuM AkarUM paDe che. mAtAjIe 2. mAtAjInuM bIju madira mahuvA pAse tareDa gAmamAM che. kahyuM ke, huM tArI sAthe AvuM chuM.' tuM pAchuM vALI na joto gIramAM mAtAjInI jevI mUrti che, tevI ja ahIM che. tareDamAM cAra jaje. sutAra AgaLa ane mAtAjI pAchaLa, rUmajhuma jhIjhara vasatA gAMdhI bhAIo e saMvata 197 mAM A maMdira baMdhAvyuM. thAya che. zIMgavaDo nadI AvatA pANImAM avAja baMdha thato 3. mAtAjInuM trIju maMdira prabhAsa pATaNamAM (seminAtha sutAre pAchuM joyuM ane mAtAjI tyAM ja rokAI gayAM. pharI sutAra pATaNa ) che. ahIM nAgara brAhamaNomAM desAInA kuLadevI tarIke annatyAga karI karagaryo tyAre mAtAjIe kahyuM ke "keDInAra jaI pUjAya che. prabhAsathI cheDedUra mIThApura nAmanA nAnA gAmaDAmAM A pUname badhAne bhegAM karI nadIe Avaje. unALe che chatAM pUra sthAna che. gIramAMnA kanakAinA mULa sthAnamAMthI A pratimA Avaze. temAM chAbaDI taNAtI Avaze te tuM lai leje. chAbaDImAM lAvavAmAM ema kahevAya che. ke kanakasena cAvaDAnI sAthe AvelAM ja phaLa - cuMdaDI haze jenI padharAmaNI karaje. huM tyAM paNa rahIrA" purUSoe ahIM mAtAjInI prArthanA karI hatI. hAla sutharo tyAM mAnatA cheDe che. je sucAro chAbaDI levAM nahotA gayA temane haju mAnatA cheDavA gIramAM javuM paDe che. pAse Avela vaDAdara nAmanA nAnA gAmanA rajapUto tathA prabhAsanA keTalAMka purohito paNa kanakAine kuLadevI gaNI pUje che bIjA maMdire unA delavADA, ravADa, mAMgaroLa, dIva vagere desAIonA gopALajI nAmanA koI pUrvaja para prasanna thaI mAtAjI sthaLAe che. gujarAtamAM surata, zukalatIrya siddhapura, bhuvela, gAMgaDa ahIM gIranAM jUnAM rastA upara AvI birAjelAM che, ene samarthana * karato eka zilAlekha che. navarAtrImAM prabhAsathI loke darzane jAya (7) saurASTramAMthI AvIne chellA 500 varSothI rahetA uneche. prabhAsamAM be traNa ThekANe desAIonA gharamAM maMdire che; sutrA vALAe ane mULInA paramArae teja zAMDiya gautranA brAhmoe Jain Education Intemational
Page #793
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha 815 ane kAnama samAjanA cAra cArAnA bhAIoe maLIne madira vasyA thatAM muMbaImAM dhaMdhAthe sthaLAMtara karI gayA. varSo sudhI jIMdagI muMba baMdhAvI zukalatIrthamAM paNa mAtAjInI pratiSThA karI saM. 1922 mAM ImAM vitAvI svajanone prema saMpAdana karI pavitra jIvana jIvatA A maMdirane pAcho jIrNoddhAra karavAmAM AvyuM. chevaTanI jIMdagI zeSa divase potAnI mAtRbhUmi saurASTramAM vitA vavA vi. saM. 2021mAM pAlItANA AvI rahyA, daramyAnamAM (8) siddhapuramAM Avela maMdira ItihAsa che ke siddharAja mAtRbhUmi bhaMDArIyAmAM grAmajanomAM dharmabhAvanAnA utkarSa artha jayasiMhe rUdramALa baMdhAvyo tyAre unAthI vidvAna brAhmaNane belA temaja mAtRbhUminuM RNa adA karavAnA zubha hetuthI keI pavitra vyA. e brAhmaNonA nitya niyama mATe mAtAjInuM maMdira baMdhAvI ApI kanakAInI pratiSThA dhAmadhUmathI karavAmAM AvI. rAjAe sthAna ubhu karavA saMka9pa karyo ke jethI svaupArjata saMpattine sadvyaya thatAM Atma saMtoSa anubhavAya. A pachI bIje ja varSe maMdiranI bAjumAM eka kUvo paNa baMdhAvI Ape. A vAta 800 sva. zrI vAlajIbhAI mIstrInA daDAnsaga pachI temanA variSTha suputra varSa pahelAM banI. kALagaLe maMdira jINuM thaI jatAM tyAM vasatA dAmubhAie uparokata zubha saMkalpane sAkArarUpa ApavA rU. 10000 unevALa brAhmaNoe saMvata 1964 mAM e ja sthaLe navuM maMdira dasa hajAranI prAthamika udAra sakhAvata karI jenA phaLa svarUpa Aje baMdhAvyuM. mULa pAdukA rahevA daI navI mUrtinI sthApanA karavAmAM A zivAlaya bhoLA grAmajanonI deva darzananI pavitra bhAvanAne AvI. A sthaLe kanakAImAtA kalezara (kalezane haranAra) ane amIsiMcana karI rahyuM che. sadgatabInA suputra dAmubhAIne vasavATa jyotinA avatAra tarIke oLakhAya che baleca jAtInA musalamAnone mAtAjIe para batAvyAthI siddhapuramAM rahetAM A musala to bacapaNathI ja muMbaImAM to paNa pitAnI mAtRbhumi saurASTra tarapha emane prema haMmezAM yogya samaye saurASTrane bhUlI na javAya mAne Aje paNa navarAtrImAM utsava kare che. te satata jIvaMta ane jAgratIvALe ane eja jAtinA phaLa (9) mULa saurASTramAMthI mAtAjI gujarAtamAM kema ane kayAre svarUpe rava. zrI vAlajIbhAI vi. sa. 2022nA azvina zukala 1* gayA te aMgeno ItihAsa ema kahe che ke I. sa. 1 24 mAM nA roja ravargastha thatAM bhaMDArIyA gAme dharmapremI janatAnA umaLakAbhera mahamada gajhanIe somanAtha pATaNa lUMTayuM ane saurASTranA hiMduo utsAha sAthe temaja zAstrokata vidhIsara suputra zrI upara kera vartAvyo tyAre porabaMdara thI verAvaLa sudhInA dariyA kinAre dAmubhAI e potAnA zubha haste zivalIMganI pratiSThA karI pitRRNa vasatA unevALa jJAtinA ThAkara, zukala, mahetA, adhvaryuM, pAThaka, adA karyuM jenuM phaLa vartamAna tema ja bhAvi janatA maLavatI raheze bhaTTa, jepI, vidha vagere aTakanA Azare 30 phaTa boe hijarata sva. zrInA zubha saMka9pa ne lakSamAM lai zivAlayanI sthApanA ane karI surata ane tenI AsapAsanA katAragAma, navasArI vagere rivalIMganI pratiSThAnA pUnita kAryamAM pU. zrI prabhAbenano avirata sthaLAe vasavATa karyo. A vakhate zukala ke mahetA kuTuMbo kuLadevI prayAsa ane utkRSTa bhAvanA pUrNa zrema eTaleja prasaMzanIya che. kanakAInI mUrti sAthe lAvyA hatA. suratamAM rUganAtha purA varAchA dhama bhAvanA mAtra bhramaNuM banI cukI che evA AjanA vikasatA zerImAM jJAtinI junI vADImAM e mUrtinI sthApanA karavAmAM AvI vijJAna yugamAM paNa jugajunI bhAratanI vedokata saMskRtine svajIvaI. sa. 1890 mAM jUnuM maMdira jIrNa thatAM jUnI mUrti tyAMthI namAM prajavalIta karI eka AdarA tyAgI ane dharmaniTa temaja khaseDI, buratanA mahidharapurAmAM rAkhI. I. sa. 1919 mAM tyAM preraNAdAyI Arya tarIke punita jIvana jIvI rahelA tyAga varAyanA vasatA unevALAe maMdira pharI bAMdhyuM ane navI murtinI pratiSThA jIvaMta pratika rUpa blena zrI prabhAbena zivAlayanA kAryamAM adyApi vize pragati karAvI rahela che. karI jUnI murti paNa tyAM padharAvavAmAM AvI. dharmanagarI kapaDavaNaja mAtAjI kanakezvarI jagatajananI tarIke saurASTramAM ane ' gujarAtamAM birAje che, enA hajAro bhakto AkhA bhAratamAM | sarjanahAre sRSTi racI, temAM teNe bhAratanI naisargika sauMdapatharAyela che. caMtA saracha hAtha dhoI nAMkhyA che. ajara amara bhArata jananInA kAmaLIyAne nesa bhaMDArIyA di ya dehamAM samAeluM aNuM te dharmanagarI itihAsanA avazeSa rUpa, IndranI avakRpAne AvAhana Apatu manohara mahAra nadInA siddhonI pavitra bhUmi zrI zetrujya parvatanI godamAM saikAothI nAnakaDA paTane bhAvabhInI bAtha bhIDI, TekarI para ArUDha thayela vahana karatI pavitra patitapAvanI gaMgAsamI zetruMjI nadInA kinAre arvAcIna kapaDavaNaja zekI rahela che. bhaMDArIyA gAme lokomAM dharmabhAvanA jAgrata karavA mATe ke eka prAcIna samayamAM kapaTa vANijyanA nAme oLakhAtu arvAvakhata jAta paMcelI ghama bhAvanAne cirakALa TakAvI rAkhavA mATe cIna kapaDavaNaja zahera kayA cakkasa divase ane koNe vasAvyuM, AjasudhI kaI pavitra sthAna na hatuM. A bhUmimAM Aje suramya tenI kaMIpaNa AdhArabhUta mAhItI haju maLI nathI. ane manohArI zivAlayanuM suMdara dRSya AvatA jatA yAtrike ne daSTige cara thAya che. A sukI verAna bhUmi (bhaMDArIyA)mAM chellA daMtakathAnA maraNa rUpe prAtaH smaraNIya bhagavAna rAmacaMdrajI. sekAnA ardhabhAge pacAsa varSa purve mukadAtA ane dharmapremI sada- pitRAjJAne AdhIna thaI vanavAsa svIkArI prayANa karatAM | graha sva. zrI vAlajIbhAI mIstrI pitAnuM bacapaNa vitAvI yuvA- prAcIna karpaTavANijyanI dharatIne pAvana karela kahevAya che. kapaDa Jain Education Intemational
Page #794
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratIya asmitA vaNajathI sAta mAIla dUra lasundrA gAma che. tyAM mahArAjA dazarathanuM temanA nAnA putra zrI vIre zrI mahAvIranuM caritra (vIra caritra) zrAddha bhagavAne karela. A sthaLe TADhA-unA pANInA kuMDe che. nAmanuM pustaka zrI guNacaMdasurI pAse saMvata 1139 nA jeTha suda te rAmasetra ke lupuranA nAme oLakhAtuM hatuM. kapaTha- ne somavAre racIne pUrNa karAvyuM ane temanA pahelA be pu vaNaja AsapAsamAM dhImunIonAM Azramo hatA utkaMThezvara ane ammaya ane siddha baMnee temanA pitAzrI sAthe dIkSA lIdhelI dArezvara, kheranAya vagere tapavananA samayanAM yAna mATenAM pavitra jayAre kaniSTha putra anna tenI guNavAna panI sAvitrI sAthe pitAnI sthaLa che. pavitra vetravatI (vAyaka ) nA kinAre mahAtmA jAbA- gAdI para kapaTa vANIjyamAM rahyA (vi saM. 1139 I. sa. 1983) lInAM Azrama bAda - vasavATa bAda ghaNA munio padhAryA hoya ane yAtrAdi thayA hoya tema lAge che. Aje paNuM khodakAma karatAM annaone sAvitrIthI be dharmiSTa putro thayA. gopAditya ane kapadI A bane bhAIoe potAnI phaInA dIkarA yazonAga yajJAnI bhasma tathA anya yajJane sAmAna jaDe che. sAthe vatananAM rahI dharma kArya karyA. temAM kadI zeTha vadhu dhArmika rASTrakUTa vaMzanA rAjA dhru sena rAjAnA bhAI dIvane putra hatA temaNe zatru ya vagere dhArmika sthaLoe kapaDavaMjathI moTA akAlavarSa kRSNa hato. (vi. saM. 944) akAlavanA sAmaMta saMdha paNa kADhelA. yazonAnI strI pAlI paNa dharmiSTha hAI te pracaMDane pitA dhavalappA gujarAtane te samayane daMDapati hato. vi. saM. 1160 (i. sa. 1104) mAM zrI caumukhajInI sthApanA kapaDavaNajamAMthI nIkaLelA tAmrapatro dhavalappAne gujarAtano daMDanAyaka kapaTa vANijyamAM karelI. nImyAnuM lakhe che. A samaye kapaTa vANijyamAM jaina samAja samRddhimAM rAcato akAla varSanA sAmaMta pracaMDe kheTaka ( beDA ) harSapura tayA hatA. vi. sa. 1129 (I.sa. 1073) mAM navAMgInA TIkAkAra kapaDavaNaja ( kapaTa vANijya ) vagere 750 gAmonA mahA vidvAna jaina dharmazAsananA puNyAtmA canda kuLanA zrI abhayadeva sAmaMta ane daMDa nAyaka caMdragupta hatA. kheDA jIllo gheDA samaya sUrIe hAlanI zAntInAthajInI piLamAM Avela upAzrayamAM kALa mATe pratihAra rAjAnA hAthamAM gayele, paNa dhavalape pratihAra karela. mahipALadevanA hAthamAMthI chatI vi. saM. 966 pahelA rASTrakuTa vaMzanA akAlavarSane sepele. akAlavaSe, kheTaka maMDaLano arabastAnamAM musAne dIkaro joba nAme thayo. A le vahIvaTa dhavalapane sepele. (akAla varSa mahArAjAe A jIllAnA pitAnA be ziSyo mulAI abadullA ane mulAI ehamadane gujabhAga mahAsAmaMta pracaMDane jAgIramAM ApyA haze athavA to rAtamAM mokalyA. teo khaMbhAtamAM AvyA. ane te ja samayamAM muAba nAmanI tavArIkha bebIna mAlama nAmanA mahApurUSa temanA pitA dhavalapAne temanI bahAdurI mATe paNa ApyuM hoya.) kapaDavaMjamAM banAvelI lagabhaga 11 mI sadImAM solaMkIonA A samayanA rAjavIo udAra tathA mutsaddIo paNa hatA. suvarNa yugamAM muslIma saMte paNa AnaMdathI rAcatA. akAlavarSa 3 (kRSNarAja) ke je pRthvIvallabha tarIke oLa- A purUSanI kabara khoja mAlamanI majIdamAM che. je hAla khAtA (vi. saM. 966-1023) hatA. tyAre kheTakamaMDaLane mahA mIThA taLAvanA daravAjA bahAra naDIyAda javAnI saDakanA jamaNA maMDalezvara mahArAja siyAka hatA ema lAge che. rASTrakaTa rAjAonI hAthe che, te hAlamAM ja mAlamanI marajIda kahevAya che. sattAnA kALamAM eka vakhata kapaTa vANijya sudhI kheDA jIllAne bhAga lATa maMDaLamAM gaNAto pAchaLathI rAjya vahivaTanI sagavaDatA rAjamAtA mInaLadevI bALakumAra siddharAja sAthe tIrthayAtrAe khAtara be bhAga gaNelA. nIkaLyAM tyAre A sthaLe vanamAM taMbu ThokAvI nivAsa kare. rAjamAtAnA saMcamAMnA eka azva rakSaka vibhudAsa ke je keTanA gujarAtamAM cApotkAra vaMzano amala zarU thaze tyAre tenA rogathI pIDAto hato te, sUryanI asahya garamIthI bacavA jaLa mAMDalIke prAcIna kapaTa vANIjyane bhAvatAM hoya tema lAge che. te zodhatAM teNe pAsenA taLAvamAM snAna karyuM. karma saMjogoe koDha samayanA rAjaputoe hAlanI TAMkalAnI DuMgarI kahevAya che. te sthaLa pAse maTa. rAjamAtAe jepIone pUchyuM : A che camatakAra ? jenI eka sarovara temaja kULadevI harSada mAtAnuM maMdira baMdhAyeluM hovAno ene abhiprAya maLo ke, A sthaLamAM bhagavAna nArAyaNano vAsa saMbhava che. A TAMkalAnI TekarI paranA bhagnAvaze koI moTuM jarUra hovo joIe. temaNe A sthaLa badAvI pratimAnAM darzana devAlaya ke mahAlayanAM avaze hoya tema lAge che. mATe ukaThA karI, paNa tarataja saMge vazAta pATaNa pAchA pharavuM paDayuM. A vAta mahArAjA siddharAja gAdI para AvyA bAda rASTrakuTa pachInA rAjaputa yugamAM kapeTa vANIjayamAM vasatA A sthaLe pAchA padhAryA ane navAM vAva taLAvanuM khodakAma karAvI vAgaDa kuLanA pratiSThita zreNI zrI govardhana zreNIo zrI niNadattasurInA tapAsa karatAM bhagavAna nArAyaNa, lakSmIjI, bhagavAna zaMkara vagerenI upadeza thI naMdIzvara maitya nAmanuM bAvana chanAlaya vALu eka pratimAo ravayaM pragaTa thaI. bhavya maMdira baMdhAveluM jenA para bAvana sapheda ArasanA sonAthI maDhelA. kaLazo sAthenA dhumaTo hatA. A zeThane seDhI nAmanI guNI- solaMkIyuganI amara kahANI same kitamALAnuM bhavya toraNa thala cAritravAna pAnI ane cAra putro temaja eka putrI hatI. kuMDavAva para Aja mojuda che. batrIza koThAnI vAva, tathA rezama Jain Education Intemational
Page #795
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigra ya dhAvAtuM evI rANIvAva ane mIThA jaLanI mIThA sAgaravAva je TAvara samayanA ghaMTArava kare che. junA sthApatyanA avazeSa rUpe mahArANInI lADIlI dAsI sIgaranA nAme bAMdhavAmAM AvelI. A jummA majIda tathA amalI marajIda jovA jevI che. komavAra sthaLa solaMkIyuganI amara kathAonA avazeSa che. navAge A racanA karela poLo moTI vahoravADa, jaina maMdiro ane koleja sthaLe baMdhAtAM, junA rAhanA ArethI prajAe A bAju vasavATa tathA voTara varkasa vagere temaja pU. bApujInI (AjhAda cokamAM zarU karyo. rajaputa yugamAM A gAmanI AsapAsa kilo bAMdhavAmAM AvelI pratimA tathA kapaDavaMjanA sevaka tathA zreSThIonI pratimAo AvyuM. (kayAre ane keze ? te cokkasa kahI zakAya tema nathI.) jAbIrabhAI badarUdIna mahetA janarala hospITala, zahera sudharAI, gAMdhI udyAna ane mahilA vidyAlaya tathA rizu maMdira temaja muslIma bAbI vaMza vakhate pharI taiyAra karyo hoya tema lAge che. vAtraka kAMThe ajamAvatane koTa tathA utkaMThezvara, kedArezvara ane kapaDavaMjathI sAta mAIla dUra lasundramAM TADhA unA pANInA kuMDa sUryodaya pachI sUryAsta e niyama pramANe ahI' thoDAka dhamadha jovA jevA che. zaheranI pazcime vaheArA birAdaro brastAna tathA yugamAM prajAnI vADIo verAna thaI samRddhi saLagI gaI. dharma rara varkasa jovA jevAM che. tyAM sArI evI hospITala - zrI dharatImAM garakAvA lAge. thoDA samaya prajAe duHkha anubhavyAM. je. bI. mahetA hospITala tathA zrI jayaMta sArvajanIka - A dharmAdha yugamAM kapaDavaMjanA bhavya samRddhi jInAlaye TayAM. hepITala vagere sthaLe jovA jevo che. koIne jene lAbha te madanA rUpamAM pheravAyAM. samayamAM nahi maLela tevI naLagaTara janAne lAbha myu. adhyakSa sva rA. ba. zrI vallabharAma choTAlAla trivedInA phALe jAya che. kALa rAtrIo vItI. vANijya sthiti sudharI prajAe zAnI anubhavI gujarAtanA bhavya baMdaro sAthenA vahevAramAM kapaDavaMja jene kadI paNa vIsarI na zakAya tevA . pU. haribhAI kendra rUpe rahI vepAra zarU thayAM. gujarAtanI bhavya muslIma bada- desAI ke jenI preraNArUpa AjanuM sevA saMgha ane tenI zAkhAo zAhanA ajavALAM paDyAM che ke A samaya paNa yuddhone rahetA paNa ane pravRttio kapaDavaMjanA hadaya sthAne che. prajAne bahu sahana karavuM nahi. A kapaDavaMjanI vahetI jJAnagaMgA rUpe graMthAlayo pADyuM mahatvanuM hIjarI saM. 855 (I. sa. 1453) saphara mAsanI 1 lI , sthAna bhogave che. tArIkhane zukravAre mujhapharakhAna nAmanA dezadrohInuM mAthuM kapaDavaMjanA pUrva daravAje laTakAvavAmAM AveluM A dezadrohIe mALavAnA A bhUmimAM bhAgyazALI saputoe janma lIdhe che. cANakaya, sulatAna ne uzkerIne ahIM lAvela A zahera paNa bAbI vaMza padmazrI, zreSThIo, dAnavIra, sevaka, saMta, sAdhvIjIo, sannArIo zarU thAya te pahelAM hajarata saiyada sAheba nAmanA ghaNAja pavitra kavio, kalAkAra, sAhityakAro, citrakAro, saMzodhake, rASTravIre, purUSa vahIvaTa karI gayelA jemanuM khUna mahemadAvAda thavAthI, temano pUrvanA samayathI Aja sudhI Ayurveda sAthe jIvanAra kuTuMba tathA tathA temanA putra mIzananI kabare Aja mahemadAvAdamAM che. hAlamAM sArA evA vaidho -DokaTaro ane sarjane sajaryA che. A e dharatI che ke jemAMthI sAdhu-sAdhvIjIo prApta thayela che, tevI bAbI vaMzanA subedAre e ahIM vahIvaTa karyo. temAM zerakhAna A "dharmanagarI" che. bAbI ane lADaNI bIbI mahatva nAM zAsaka banI gayA te bAda gAyakavADa amala ane brITIza zAsana zarU thayuM. samayanAM vaheNa A zaheramAMthI dariyApAranI saphara karanAraonI sArI evI badalAtAM svAtaMtranA zahIdonI mIThIyAda ane ahiMsaka svAtaMtra saMkhyA che. saMgrAma maMDANa thayela 1930 pachI 194ra e chellI laData laDAI sane 1947 tA. 15-4-1947 bhArata svAtaMtra thayuM. lokazAhInAM maMDANa thayAM kapaDavaMjamAM sainIka bhAI-bahenoe potAnI tamannAo tejavI rIte laDI cUkayA. udyogothI bhatuM A zahera arvAcIna samayamAM jeTaluM zobhe che. teTaluM ja prAcIna samayamAM ujajavala hatuM. A zahera pahelA kikalAnI vacce hatuM te hAla kilA bahAra paNuM ghaNuM ja vistAra pAmela che. tene sAbu ane kAcanAM prasiddhi pAmela kArakhAnAM jovA jevAM che. tenA purANuM kita maMdiromAM Avela kuMDavAva jemAM kIrti toraNuM che te sthApatyano namuno che. ane je kuMDavAva che te sthApatyanI daSTIe subhadraka zreNIne ziva-kuMDa che. tenI pAsetuM che Jain Education Intemational
Page #796
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratamAM ahiMsaka krAMtinA mazAlacIo zrI jayaMtIbhAI dhekAI ahiMsA paramo dharmaH / jAgRta banyA ne ahiMsaka krAMtinA maMDANa maMDAyA. bhAratiya saMskRtinuM A suvAkaya sutra rUpe dareka bhAratIyanA ApaNe atyAre je mukittano AnaMda mANI rahyA chIe have dilamAM haMmezA guMjatu rahyuM che. e vyaktine vyavasAya koIpaNa mukita meLavavA mATe A bhavya punita dharAna kevA kevA balidAnA ha, paNa tenA dareka vyavahAramAM nAnA moTA dareka prasaMge mana- devA paDayA che. tenI ja kaDIbaMdha ItihAsa koI vIca tA para ja karma-vacanathI e ahiMsAne dharma tarIke svIkAravA tatpara hoya che. thatharI UThe !...e mukitanA saMgrAmamAM vinA hathiyAre, ahiMsaka vartA e vyakti vyApArI hoya ke majadura, nokarIyAta hoya ke udyogapati, dArA bhISaNa bhayAnaka zo sAme TakI zakavuM e kaMI jevuM tevuM kAma vijJAnika hoya ke mahAna rAjanItina-dareke dareka sAce bhAratIya nahotu ! e saMgrAmanA ItihAsa gAthA mATe to AvaDo moTo eka graMtha jana uparokta sutrane yathA yogya rIte vaLagI rahevA prayatnazIla lakhI zakAya A nAnA lekha dvArA to A punita bhUmine rahe che. alabatta, samayanI kadaSTi ne bhege te kayAreka hiMsaka kA ahiMsaka krAMti dvArA mukta karanAra keTalAMka mazAlacIonI TUMkI paNuM karI bese che kharo paNa e kArya karyA bAda enA dila je yAdI ApavI vadhu yogya banaze. duHkha thAya che, pastAvAnA pUra vahe che eja enA bhAratIya bhAratanI e mukita phojanA prathama nIDara ne preraka mazAlacI paNAnI nizAnI che ! hatA mahAtmA gAMdhIjI temanI preraNA ne mArgadarzana taje, kAMtinI bhUtakALamAM je A pAvana bhUmie sAhitya ane kalAmAM, e kuca avirata AgaLa vadhatI gaI ne Akhare saphalatAne varI dharma ane tatvajJAnamAM vidyA ane vijJAnamAM ne jIvananA aya 1947 mAM ghaNAM kSetramAM apUrva pragati sAdhI hatI ne jeNe sukha ne samRddhi A mukitaphejanA anya mazAlacIo hatA. De. rAjendraprasAda, nA aneka yuge joyA che ne svataMtratA tathA ekatAnA Adarzo paM. javAharalAla neharU, araviMda ghoSa, lokamAnya tilaka, enIje jAya che - ne apanAvyA che e ApaNe bhArata deza enA besanTa: AcArya kRpalAnI, sarojInI nAya, motIlAla neharu, bhavya bhUtakALamAM prathamavAra ja paradezI zRMkhalAmAM aMgrejonA zAsa- cittaraMjanadAsa, ali birAdare hakIma ajamalakhAna, De. ansArI, namAM jakaDAye. aMgrejoe A bhaya bhArata dezamAMthI lUMTAya eTaluM dezabaMdhudAsa, maulAnA AjhAda, lAlA lajapatarAya; subhASacaMdra bejha, lUTayuM, pratyakSa ke parokSa rIte AyiMka zopaNa karyuM pariNAme abbAsa taiyabajI, ImAma sAheba, khAna abdula gaphAra khAna, Apo deza cheka kaMgAla bane hunnara udhoge nAza pAmyA. AcArya vinobAbhAve ane bIjA aneka A yAdI haju paNa gAmaDA bhAMgIne bhukake banyA, Ama gaurava eAsarI gayuM, saMskR- ghaNI laMbAvI zakAya paNa vistAra bhaye ahIM TUMkAvI dIdhI che. tine dhIme dhIme hAMsa thato gayo. e sivAya paNa keTalAya anAmI masAlagIoe AjhAdI kAje paNa koI paNa parataMtra deza jhAjhe samaya parataMtra rahI zakato potAnA jAna kurabAna karyA che. ' nathI. zAsakonI johukamI jyAre asahya banI bese che tyAre keTalAka svataMtratAnA eka chellAM saMgrAmamAM to sarakArI gaNatarI vicAravaMta ne nIDara loka jAgRta bane che. ne te te dezanI saMskRti pramANe 80 hajAra mAse jelamAM gayelAM, hajAreka marAyelA, pramANe hiMsaka yA ahiMsaka mArge mukita meLavavA mathe che. 1630 dhavAyelAM, 60 jagyAe lazkara belAvavuM paDeluM, 538 ApaNe tyAM paNa kaMIka AvuM ja banyuM. paNa ApaNI purANI vakhata goLIbAra karavo paDe ne pAMceka paLe te mazInagane saMskRti pramANe ane upara kahyuM tema 'ahiMsA e ja ApaNe paNa vAparavI paDelI ! A sau mukita phejanA mazAlacIone priya dhama" hAI ApaNe keTalAMka vicAravaMta ne nIDara netAo ApaNA lAkha lAkha vaMdana he. pAnA naM. 817 upara kapaDavaNajanI je noMdha che te zrI pipaTalAla DI. vaidyanA saujanyathI pragaTa karI che. Jain Education Intemational
Page #797
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhA ra ta nI jUnI peDhInAM keTalAka tejasvI pAtro zrI rAmanArAyaNa pAThaka yuge yuge mahApurUSe pragaTa thAya che. temanA avatArakRtyane saphaLa bAbu moTAM vAsa mAMjavAmAM bApune madada karavA lAgyA. A banAvavA temanA kAryamAM sahAyarUpa banavA temanA aMzarUpa tejasvI eka moTo camakAra hato caMpAraNa pachI 1942 sudhInA tamAma vyakitao janme che. bhAratamAM gAMdhIyuganI uSA pragaTI tyAre satyAgrahamAM rAjendrabAbue AgaLa paDato bhAga lIdhe ane bhAre evA tejasvI pAtrone temanI sAthe ja janma thayo. prAMti prAMte Apabhoga ApyA, AkarA kArAvAsa bhogavyA. bhArata svataMtra thayuM evI pratibhAsaMpanna vibhUtio bahAra AvI, jemaNe bhAratane tyAre tenA prathama rApati banyA. AzAna rASTrapati bhavanamAM svAtaMtryayuddhamAM ane navabhAratanA ghaDataramAM pitAne viziSTa phALe janaka videhInI peThe sAdu, saMyamI jIvana gALyuM ane bhAratIya Apyo. saMskRtinA suyogya pratinidhi tarIke suMdara udAharaNa muNa gayA. madrAsamAM asahakAranA AMdolana vakhate gAMdhIjI gayA tyAre kavivara ravIndranAya TAgere jemane bhAratanA RturAja (vasaMta) eka tejasvI vakIla temanA samAgamamAM AvyA. tenI pratibhA nuM kAvyamaya birUda ApeluM hatuM evI vyaktiomAM hiMdanA hRdaya adbhuta hatI, tenI buddhi sUma ane pAradarzaka hatI tyAgabhAva samrATa javAharalAla naheru berisTara banIne AvyA paraMtu kadI vakIlAta na karI. bharayuvAnImAM sarvasvano tyAga karI phakIrI lIdhI nAmAM teo apratima hatA. gAMdhIjInI najara temanI upara TharI. e hatA cakavatI rAjagopAlAcAra gAMdhIjInI prathama mulA ane gAMdhIjInA pagale cAlI nIkaLyA. khabhe thele laTakAvI gAmaDe gAmaDe yuvAnone paDakAratAM dhUmavA lAgyA. temane bola yuvAnone kAte ja temaNe vakIlAta choDI ane asahakArI banyA. svataMtra bhAratanA teo prathama gavarnara janarala banyA tyAM sudhI koMgresamAM mana AjJA bane. temanuM jIvana e ja saMdeza hato. rAmanI pAchaLa dazarathe tyAga karyo tema paMDita khetIlAlajI, ane svAtaMtryayuddhamAM sadAya mokhare rahyA. temanI pratibhA mAtra rAjakAraNamAM ja nahi paNa dhamakAraNa, arthakAraNa ane sAhityamAM javAharalAlanI pAchaLa asahakArI banyA. kamaLAdevI, vijayAlakSmI eTalI ja jhaLakatI hatI. rAmAyaNa-mahAbhAratanA amUlya graMtha ane AkhuM naheru kuTuMba svAtaMtrayajaMgamAM joDAyuM. daza varSa sudhI Akare kArAvAsa bhega. koMgresanA ghaDataramAM agrabhAga bhajavyo ane temanI ciraMjIva bheTa gaNAze. Aje 92 varSanI uMmare paNa teo svAtaMtrya prApti bAda bhAratanA prathama vaDApradhAna banyA. jIvananA yuvAnanA utsAhathI kAryarata rahe che. ane vizvabharanA rAjanIti aMta payaMta svAdhIna bhAratanA ghaDataramAM paLepaLa arpaNa karI. jJAmAM pitAnuM AgavuM sthAna dharAve che. sAhityakSetre temanI "AtmakathA', 'hiMdanuM darzana', 'keTalAMka jUnA patro" ane "jagatanI tavArIkha vagere vidvAtAbharyA samRddha graMtha sane 1917 mAM caMpAraNa satyAgraha vakhate gAMdhIjIne rAjendra jagatane bheTa dharyA. bAbunI prathama mulAkAta thaI. te vakhate temanI dhIkatI vakIlAta cAlatI hatI paraMtu gAMdhIjIne maLyA tevAja teo chatAI gayA. svAmI vivekAnaMdanI asara nIce AvelA "baMgALI yuvAnImAM teo pite lakhI gayA che ke, " mane jayAre gAMdhIjIe pUchyuM ke subhASabAbu nuM nAma A yugamAM mokhare Ave che. svAmIjInAM 'tame zuM vicAra karyo ?' tenA javAbamAM meM mAtra eTaluM ja kahyuM tyAkhyAno vAMcIne subhASabAbu bhagavA paherIne himAlayamAM cAlyA ke ApanI pAchaLa satyAgrahanI laData huM cAlu rAkhIza" gAMdhIjIe gayelA ane cha mAsa sudhI himAlayamAM sAdhanA karelI. teo caMpAraNamAM AvelA vakIla, DokaTara, prophesaranuM jIvana joyuM. AdhyAtmika karatAM dezabhakta vadhAre hatA. tethI asahakAranA yugamAM tee pitAnI sAthe raseyA ane nekaro lAvyA hatA, bhAtabhAtanAM dezabaMdhu dAsanA jamaNe hAya tarIke svAtaMtryayuddhamAM joDAyA. ane bhojana jamatA, moDI rAtre sUtA ane savAre moDA uThatA. eka jota jotAmAM yuvAnonA lADIlA netA banyA koMgresanA prathama divasa savAre gAMdhIjIe saune kahI dIdhuM ke rayA ane nekarane haroLanA agraNI banyA. satyAgraha ane ahiMsAmAM temane zraddhA na rajA Ape. raDuM kasturabA calAvaze ane ApaNe temane madada hatI eTale sane 1942 mAM temaNe "AjhAda hiMda phoja' ubhI karaze. A nirNaya thatAM mahAna parivartana sujayu. kImatI karI brahmadezamAM moTuM lazkara taiyAra karyuM" ane "cale dilhI' ne zeravAnI ane acakana utArIne dhotiyAne ka.. paherI rAjendra- nAda gaja. jApAna jatA mArga mAM dezane khAtara jIvana arpaNa Jain Education Intemational
Page #798
--------------------------------------------------------------------------
________________ 820 bhAratIya asmitA kayuM bhAratanI trimUrti tarIke gAMdhIjI, javAhara ane subhASa bhArata zaMkara mahArAja, nAnAbhAI bhaTTa, camanabhAI vaiSNava ane babalabhAI vAsIonA aMtaramAM ciraMjIva banyA. mahetA mukhya che. sane 1919mAM 'jaliyAnavAlA bAga nI kaleAma thaI ane aspRzyatAnivAraNanA kAryamAM ThakkarabApA, mAmAsAheba phaDake. kALA kAyadAnA virodhamAM asahakAranuM AMdolana gAMdhIjIe upADayuM parIkSitalAla majamudAra, DAhyAbhAI nAyaka, lakSmIdAsa zrIkatAM, tyAre kAzmIrathI kanyAkumArI ane kArikAthI dibrugaDha sudhI samagra chaganalAla joSI. deza jAgI uThaze te vakhate vAyavya sarahada prAMtamAM gAMdhIjInI pratibhAthI ane temanA viziSTa valaNathI strIomAM khAna abdulagaphAra khAna ne AtmA gAMdhIjI tarapha kheMcAye. temaNe "khudAI khidamatagAra' nAmanI paThANanI ahiMsaka senA abhUtapUrva jAgRti AvI. pU. kasturabA gAMdhI AphrikAnA satyAtauyAra karI. sane 1930-32 ane " 42 nA AMdolanamAM " khudAI grahathI ghaDAIne AvelAM bhAratamAM kavayitrI sarojinI nAya, khidamatagAra " e bhAre vIratA batAvI ane khAna sAhebe paMdara saralAdevI caudharANI, kamalAdevI caTopAdhyAya, kamalAdevI nahera, varSa jeTalo lAMbo kArAvAsa bhega. svAtaMtrya pApti pachI dezanA vijyAlakSmI paMDita, rAjakumArI amRtakaura, bhakitabA desAI, bhAgalA paDayA tyAre sarahada prAMta pAkistAnamAM gaye pAkistAna zAradAbena mahetA, vidyAbena nIlakaMTha, AnaMdIbAI gokhale, mITha bena pITITa, khurazedabena pITITa, jayazrIbena rAmajI ema aneka sarakAra sAme paNa khAna sAhebe AtmAne avAja uThAvyo ane lagabhaga 5 dara varSa sudhI jelayAtrA bhagavI. Aje eMsI varSanI bahenoe potAnuM khamIra sAmAjika ane rAjakIya kSetre batAvI bujharga vaye paNa teo eka phirastA jevuM zuddha sAvika jIvana gALI ApyuM. rahyA che. ane "bAdazAha khAna nA hulAmaNuM nAmathI lokonA A nAmAvali laMbavavAnI jarUra nathI. e yugaja evo hato hRdayamAM kAyamI sthAna pAmyA che. temanI Izvara-parAyaNatA, satya- ke koI vyaktirUpe judA na hatA, samaSTirUpe gAMdhIjInAM pratibiMba niSThA ane zAMtipriyatAne lIdhe teo "sarahadanA gAMdhI' nuM hatAM. darekamAM emanI pratibhAnA darzana thatAM hatAM sAmAnyajana mAnabharyuM birUda pAmyA che. ane sevako vacce kazo bheda na hato. janatA ane janArdana ekarUpa banyAM hatAM. gAMdhIjIe potAnI alaukika pratibhAthI e yugamAM evuM adbhuta vAtAvaraNa pedA karyuM ke jethI dharmakarANa, arthakAraNa, samAjakAraNuM ane rAjakAraNa evA bheda bhUMsAyA. samagra jIvana ekarasa banI gayuM e vakhatanA rAjakArI kSetranA agraNIomAM paNa satyaniSThA, nirbhayatA. tyAga bhAvanA, asteya, aparigraha vagere gu jhaLakI UThayA hatA. dareka prAMtamAM evA netA yugabaLathI pragaTa thayA hatAH paMjAbamAM lAlA lajapatarAya ane svAmI zraddhAnaMdajI, With Best Compliments saMyukata prAMtamAM paMDita motIlAlajI, baMgALAmAM dezabaMdhudAsa, AsAmamAM tulasIcaraNa phakana, erissAmAM gepabaMdhu dAsa, madhyaprAMtamAM zeTha jamanAlAla bajAja, AMdhramAM satyamUti krom ane sItArAmaiyA, madrAsamAM zrInivAsa AyaMgara karNATakamAM gaMgAghararAva delapaDe, mahArASTramAM lekamAnya tilaka ane gokhalejInA suyogya anugAmI evA zaMkararAva deva, muMbaIne nAmadAra vilabhAI paTela, berisTara jhINA ane vIra narImAna, gujarAtamAM saradAra valabhabhAI paTela, abbAsa taiyabajI, Do. caMdulAla desAI ane darabAra gopALadAsa, dayALajIbhAI ane kalyANajIbhAI, maNilAla kedArI ane amRtalAla zeTha, devacaMdabhAI pArekha ane kulacaMdabhAI zAha, baLavaMtarAya mahetA. A Weil wisher sAbaramatI Azrama ane gUjarAta vidyApIThamAM paNa evA ja tejasvI sevake jIvananI sAdhanA dvArA rASTra ghaDataranuM kArya karI rahyA hatA, jemAM zrI maganalAla gAMdhI, ImAma sAheba, mahAdevabhAI desAI, naraharibhAI parIkha, kizoralAla mazarUvALA, kAkAsAheba kAlelakara, AcArya kRpalAnI, vinobAbhAve, jugatarAma dave, ravi Jain Education Intemational
Page #799
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratanA rAjakArI netAo prajAkIya pratinidhio ane zrI mULazaMkara prA. bhaTTa (zrImatI) acammA jahona mathAI kesa caLavaLamAM svAtaMtrya jhuMbezamAM anekavAra jelayAtrA karI. 'hiMda choDo' caLavaLa daramyAna tAlukAmAM sthapAyela rASTriya sarakAranA janmaH phebruArI, 21, 1898. abhyAsa: bI. e. trivendrama varISTha netA 1952 ane 1969mAM pazcima baMgALa vidhAnasabhAmAM ane kalakattAmAM. yunga vimensa krizcayana esosIyezananAM 1940, cUMTAyA. 1963mAM kAmarAjajanA" heThaLa rAjInAmu ApI sasthAkIya 47, ane 55-59 daramyAna adhayakSa. kendrIya samAjakalyANa beMDanA kArya ane grAmavikAsa yojanAmAM saMpUrNapaNe khUMpI gayA. 1964 bhUtapUrva adhyakSa. 1947 mAM bhAratIya samAjakalyANu pariSadanAM sudhI pazcima baMgALa pradeza koMgresa samitinA adhyakSa. 1966mAM adhyakSa. 1951-54 daramyAna kendra sarakAranA punarvasavATa khAtAnA rAjInAmu ApI bAMgalA koMgresa sthApI tenA adhyakSa banyA. mahilA vibhAganAM mAnada nimAyaka te ja gALA daramyAna nivAsita 1969 sudhI ane 1971thI pazcima baMgALanA mukhya pradhAna. zrI-bALakonA kalyANa mATenI muMbaI khAtenI samitinA mAnada adhyakSa 1953 thI bhArata sevaka samAjanI madhyastha samitinA ajitaprasAda jaina sabhya. 196 mAM kendrane rikSaNa bhAganI mahilAo mATenI ucca zikSaNa ane prazikSaNanI rASTriya saMsthAnI samitinA sadasya. jama : 1902. abhyAsa : ema. e. ela. ela. bI. navI dilhI ripata bhAratIya sahakArI saMghanI mahilA zAkhAnA lakhanau yunivarsiTI. keraLanA bhUtapUrva rAjayapAla. grAma nAgarI adhyakSa dilhIne keraLa-hastakaLA-eporIyamanI samitinA sadasya. saMjana samiti, beDa opha menejamenTa ane uttarapradeza kRSi 1955 mAM padmazrI enAyata. vizvavidyAlayanA apakSa 1946 thI 1950 bhAratanI baMdhAraNa samitinA sabhya. varSothI keMgresanA sakriya sadasya. 1950-54 ayuta menana daramyAna kendranA rAhata ane punarvasavATa khAtAnA tathA 1954 pa9 daramyAna khorAka ane khetIvADI khAtAnA pradhAna. 1969 janma : jAnyuArI, 27, 1913. abhyAsa : bI. e. bI. bhAratanA siMcAI AyoganA adhyakSa. ela, senTa themasa koleja, tricura le - koleja trivendrama. ati tejasvI vidhAthI. keraLa rAjyanA bhUtapUrva mukhya pradhAna. DisTrIkaTa aTalabihArI vAjapeyI keTamAM vakila tarIke kArakIrdine prAraMbha kogresa caLavaLa ane majUra pravRttiomAM sakriya bhAga. 1942 mAM bhAratIya sAmyavAdI 68maH Disembara, 25, 9. 6. abhyAsa : ema. e.; vikaTapakSa (C. P. I.) mAM joDAyA. pAMca varSa tenI jillA samitinA riyA koleja, gvAliyara ane DI.e.vI koleja, kAnapura. 1968thI , maMtrI. 1948 thI 52 bhUgarbhavAsa. 1952-57 trAvaNakora kocInanI bhAratIya janasaMghanA adhyakSa 1940 rASTriya sevaka saMghamAM joDAyA ' vidhAnasabhAmAM sAmyavAdI TIkITa para cUMTAI AvyA. 1957-59 1942nI caLavaLa daramyAna kArAvAsa bhogavyo. 195mAM bhAratIya keraLa vibhAna vidhAna sabhAmAM nANuM khAtAnA pradhAna. 1968 mAM janasaMghanA sthApanAkALathI ja temAM joDAyA. 1957, 1967 tayA, rAjya sabhAmAM cUMTAyA. malayAlama bhASAmAM maulika temaja anudita 1971mAM lokasabhAmAM cUMTAyA. janasaMdha saMsadIya pakSanA netA graMthe prakAzita karyA che. rASTriya ekatA samiti, pUrva AphrikA gayela saMsada zubhecachAdaLa ane hiMdI saMraka radaLanA sadasya. 1966mAM keneDAmAM bharAyela ajayakumAra mukharjI komanaveltha saMsadIya saMghamAM bhAratanA pratinidhi. 1969 70 janma: eprila, 15, 192. abhyAsaH tAmakanI hemilTana- lokasabhAnI jAhera hisAba samitinA adhyakSa. yuropa, amerikA skUla, dagalInI uttarapArA kaleja tathA kalakattAnI presIDensI ane madhyapUrvanA dezone pravAsa karyo che. lakhanauthI prakAzita thatA kolejamAM. pazcima baMgALanA bhUtapUrva mukhya pradhAna. 1921 mAM "svadeza" dainikanA taMtrI. Jain Education Intemational
Page #800
--------------------------------------------------------------------------
________________ 822 bhAratIya asmitA atulya ghoSa janmaH ogasTa, 27, 1904, rAjakIya netA. abhyAsakALa daramyAna ja keMgresa caLavaLamAM joDAyA. 1925thI baMgALa pradeza kegresa samitinA sadasya. AjhAdI caLavaLamAM anekavAra kArAvAsa bhega. lAMbo samaya rAjya keMgresanA agraNI ane lokasabhAnA sadasya rahyA che. ghaNAM varSa sudhI hugalI DiraTrIkaTa barDa ane DisTrIkaTa skUla borDanA adhyakSa hatA. kalakattA aMdhazALA ane baherA-muMgAsaMdhanA ceramena. saM thA koMgresanI TIkITa parathI 1971 nI lekasabhAnI cUMTaNImAM hAryA. gAMdhIvAda samajAvatAM keTalAMka pustaka prasiddha karyA che apAsAheba bAlAsAheba paMta yAtrA karI che. ke-gresa sezyAlIsTa pArTInA sthApaka. 1950-53 prajA sezyAlIsTa pArTInA mahAmaMtrI 1959-63 adhyakSa. prasapA saMsadIya maMDaLanA upanetA, nAmAMkita majura netA. hinda majadUra sabhAne sthApaka ane prathama mahAmaMtrI. khAdyAnna tapAsa samiti ane yAMtrika sAdhu tapAsa-samitinA adhyakSa. 1963mAM rASTrasaMdhanA bhAratIya pratinidhimaMDaLanA upanetA. 1963-66 kendra sarakAramAM AyeAjana pradhAna. 1966-67 Ayojana, peTroliyama ane rasAyaNa vibhAganA pradhAna, 1967 peTroliyama ane rasAyaNa vibhAga tathA samAja kalyANa vibhAganA pradhAna. 1967-68 rASTriya surakSA samitinA sabhya. saMsthA koMgresa kAryavAhI samitinA sabhya. 197nI saMsadIya cUMTaNImAM parAjya. jAmanavatA bharyanA anya AtmArAma goviMda khera janma : saMparTobara, 11, 1912. abhyAsa : ema. e., bAra eTale; Dekakana koleja, punA tathA okSapharDa, ninkansa Ina. 1954 mAM pAzrI. 1944-48 tatkAlIna audharAjyanA mukhya pradhAna. koMgresa sadasya. briTiza pUrva AphrikAmAM bhAratIya rAjadUta. 1969 thI yu. ke. nA hAIkamInara 1950 mAM bejIyana kenga ane ruDA urUnDInA kensala janarala tathA rAjadUta. 1961-64 InDoneziyA, 964-66 nA ane 1966-69 saMyukta Araba saMdhamAM ambeseDara. janma : sapTembara, 25, 1894. abhyAsa : bI. e, ela ela. bI, jhAMsI, senTrala hindu koleja, banArasa tathA le koleja, alAhAbAda, uttara pradeza vidhAna sabhAnA bhUtapUrva spIkara. kendrIya bhArata sevaka samAja ane uttara pradezanI bhUdAna yajJa samiti tathA saMyukata sadAcAra samitinA pramukha. uttara pradeza vidhAna sabhAmAM traNa vakhata sadasya banyA. ji9lA, rAjya tathA rASTriya tare koMgresa samitinA sabhya. rAjakIya hetuo sara pAMcavAra kArAvAsa bhogavyA bhArata skAuTasa ane gAIDajhanA pramukha uttara pradeza duSkALa rAhata samitinA adhyakSa. alIyAvara jaga bahAdura 1959 mAM padhAravAMcIna itihAsa ane laI bAra vAra jelayA janma : phebruArI, 16, 1905 abhyAsa : bI. e. esmA- AbIdaalI niyA yunivarsiTI taraphathI chekaTara opha lojhanI mAnada DIgrI. 1959 mAM padmabhUSaNa mahArASTranA vartamAna rAjayapAla. 1927 3 janma : 1899, 192 mAM koMgresa tathA khilAphata caLavaLamAM osmAniyA yunivarsiTInA arvAcIna itihAsa ane rAjakIya joDAyA. IkanA bhUtapurva pramukha. svAtaMtrya caLavaLamAM sakriya bhAga vijJAnanA rIDara 1930-35, arvAcIna itihAsanA prophesara. laI bAra vAra jelayAtrA karI. 1949-para muMbai vidhAna sabhAnA 1935-37 nijhAma rAjyanA mAhitI vibhAganA niyAmaka. ane 19parathI rAjayasabhAnA saMdarya. 1952-62 kendra sarakAranA 1945-46 ane 1948-para emoniyA yunivarsiTInA ane zramavibhAganA nAyaba pradhAna. 1947mAM I-Tukane sthApaka sadasya. 1965-68 alIgaDha muslIma yunivarsiTInA upakulapati. 1946, 1948-51, muMbaI pradeza IkanA pramukha. 1963-64 jInIvA 50, 52, 53, 54 ane papa mAM yunenI sAmAnya sabhAmAM bhAra- khAte ane 1968mAM Tokiya khAte bharAyela AMtara rASTriya majUra tIya pratinidhi. 1956, 57 ane 60. sAmAnya sabhAnA bhAratIya pariSadamAM bhAratIya majadUronA pratinidhi. 1963thI IDukanA AMtara pratinidhi maMDaLanA upAdhyakSa. 953, ayika ane sAmAnya rASTriya pratinidhi. 1965thI AMtara rASTriya zramika saMdhanI kArosamitimAM bhAratIya pratinidhimaMDaLanA netA 1956 mAM UN. bArI samitinA sabhya. 1967thI ILO nI konpharansanA upAdhyakSa. FED mATenI yune vizeSa samitinA adhyakSa. ArjenTinA, 1953 ane 196 mAM ILO nA bhAratIya pratinidhi maMDaLanA lebenona, lIbiyA, yugoslAviyA, grIsa, bageriyA, phrAnsa ane netA. 1953mAM Teki khAte ane 1957mAM dilhI khAte bharAyela sTeTasanA jude jude samaye bhAratIya rAjadUta. 1967-68 yuniva- eziyana rijInala konpharansanA netA. vizvane viratRta prayAsa siTI grAnTasa kamizananA sadasya. AMtavizvavidhAlaya sabhA ane karyo che. hai kSaNIya samiti, AMtaraSTrIya rikSAmaMDaLanA sabhya 1967-68 saMrakSaNa ane zAsakIya navaracanA kamizananA adhyakSa. Ara. ke. khADIlakara azokamahetA janmaH Disembara 15, 1905. abhyAsaH bI. e., ela. janmaH okaTobara, 24, 1911. abhyAsaH visana koleja ela. bI phargyusana ane lo keleja, pUnA. 1971thI kendrIya saraane yunivarsiTI skUla epha ikenemikasa, muMbaI. pAMcavAra jela kAranA zrama ane punarvasavATa khAtAnA rAjya pradhAna. rAjakIya
Page #801
--------------------------------------------------------------------------
________________ phAtimaMtra ane sAmAjika kAryakara, 1930-48 punA yunivarsiTI keTa tathA A.I.C.CnA sabhya. 1934mAM sthapAyela koMgresa seAzyAlisTa pATI nA sthApaka sabhya. 1939-40 kaoNMgresanA dainika leAkazakita"nA menejiMga eDITara. 1930-45 daramyAna vAraMvAra jelavAsa bhAgaLyA. 1948mAM koMgresa cheADI akhila bhArata kRSaka ane majUra pakSanI sthApanA karI. 1953mAM tenA mahAmaMtrI hatA. 1962mAM puna premamAM sevA 15thI ekanAnA sabhya. 1967- lA- janma : Disembara, 4, 1919, abhyAsa : ema. e, bI. sabhAnA DepyuTI spIkara, 1969-70 kendra sarakAranA puravaThA khAtAnA kAma. phoramena khana koleja, AvI kaoNleja A kAmama pradhAna. 1963mAM saMsadIya pratinidhimaMDaLanA sabhya tarIke yunAi-lAhera. 1969 thI mAhitI ane prasAraNu khAtAnA kendrIyapradhAna indrakumAra gujarAla TeDa sTeTasanI mulAkAta lIdhI. 1966mAM ziyA. jamanI, celA vaikiA ghaTI napAna, sIna, rUmAniyA vagere dezonA pravAma kheDayA. 1971 thI jAhera bAMdhakAmakhAtAnA rAjyapradhAna. pAMcavaSa sudhI navItiI nagarapAbiyA samitinA upAdhyakSa, gela inDiyA sIDIinsa kAunsiAnA sabhya, purapa, eziyA, zrIkA ane ArTakriyAne vistRta pravAsa karyo che. erAkhAta bhAvetra inTarapArlAmenTarI yuniyana nAransamAM jAtIya saMsadanu pratinidhitva kapUra dinI bhATasara viyeTaranA sthApaka adhyakSa. vaidakamANa samitinA upAdhyakSa rITarI kalabanA sabhya. 1958 mAM zaTarI Ara. sI. cittana jAmIra InTaranezanalanI eziyana rijiyanala konpharansanA ceramena. janmaH phebruArI, 1926, abhyAsaH ema. e., ela. ela. khI., ela. esa. jI. DI. gauhatInI mekAkacanga hAiskUla ane hAbAda yunivarsiTI, mAtra 1969thI nAgapadezanA pradhAnama LamAM nANAkhAtA, mahesUla, ceAjanA, samanvaya, ughogA tathA vyApAra khAtAnA pradhAna. 1946mAM nAga rASTriya samitimAM joDAyA. hiMsAnA siddhAnta para vijhA sAthe uDAkAyA. 1953mAM nAga prajAkIya sa MmelananI prathama beThakamAM bhAga lIdheA. 1959mAM nAga pradeza koMgresanA sabhya cUMTAyA. 1961-63 nAga aMtarima mi tinI vyavasthApaka samitinA sabhya. nAga pradeza vidhAnasabhAnA 1963thI cUMTAyela sabhya. 1964-69 nAga pradezanA kRSimaMtrI I. ema. esa. nAmabudrIpAda CPI janma : jIna, 14,1909, abhyAsa : tricuranI senTa themasa kaoNlejamAM. keraLanA bhUtapUrva mukhyapradhAna. (mAsiTI)nA mAtaMtrI. 1944mAM karavAmAM koMgresa sAvA lIsTa pArTInI sthApanA karI. pachIthI CPImAM joDAyA. 1938-40 keraLa prAMtIya koMgresanA ma`trI. 1939-40 koMgresapakSanA madrAsa vidhAna sabhAnA sabhya. 1941 thI CPI nI madhya ca samiti nA sadasya. 1950 thI peAlITabyurAnA sabhya. keTaleAka samaya kA vAhI maMtrI. 1957-58 keraLanA mukhyapradhAna. 1960, 65 ane 60 mAM keraLa vidhAnasabhAmAM cUMTAyA. 1969 mAM bhArata sAthe dhArA heThaLa kArAvAsa bhAgavyA. malayAlama ane aMgrejImAM ghaNAM pustaka prasiddha karyA che. ikabAsiMgha 823 IndirAgAMdhI abhyAsa ; alhAbAda, janma : navembara, 19, 1917. pUnA, muMbaI, visAtI ane emanI gatine kaoNleja. pitA javAharalAla naheru dvArA lakhAyela patrA dvArA jagatanA itihAsanuM jJAna saMpAdana karyu. 1966 thI bhAratanA prathama mahilA vaDApradhAna. traNavarSanI bAlikA tarIke UMcA Tebala para UbhI dharanA nokarA samakSa jussAdAra bhASaNA karavAno zokha. 1921mAM cAvavanI vaye koMgresa saMmelanamAM pahelI vakhata hAjarI ApI. bAra varSanI vaheMcarakhA sava" ane " vAnarasenA nuM AyAjana karI savinaya bhaMganI caLavaLane nAnA chokarA-chekarIe dArA ghaNI rIte sahAya karI. IMglenDa ane bhAratamAM vidhAthI caLavaLeAmAM agra bhAga lIdhele 1938 mAM koMgresa sabhya banyAM. lagna thayA pachI tarata ja 1942 mAM pati phirojha gAMdhI sAthe 'hiMda cheDA " caLavaLamAM kArAvAsa bhAgyA. cUMTaNI ane grAmaka samUha AMdolaneAmAM; vizeSa mahilAdaLa sAthe khUbaja sakriya rahyAM che. 1947 mAM dilhInA hullaDa asta vistArAmAM gAMdhIjInI rAbarI nIce kAma karyuM. svAtaMtrya prAtri pachI vahasAbanAM nIkaTanAM rAjkIya sahAyaka hatAM. vinAnA pravAsa daramyAna temanI sAthe dezavidezamAM khUba pharyAM che. vizva vikhyAta vyaktione maLavAnuM sadbhAsa sAMpaDyu che. ziyA - bAphrikAnA lAka sAmAM svaicchika mune pravAmA tthA che. 1955 mAM A . . .nI varkiMga kamiTinAM sabhya senTrala ilekazana kamiTi ane senTrala pArlamenTarI kheDanAM sabhya banyAM hatAM. aneka kalyANa pravRttie sAthe sakaLAyelAM che. yunesko kA janma : ekaTekhara, 27, 1923. abhyAsa : akheAharanI ema khI. hAIskUla tathA lAhAranI zIkha nezanala kaoNlejamAM paMjAbavAhI samitinAM sabhya. aneka TrasTa, hospiTala kamiTi, parvatArahaNa vidyAthI koMgresanA 1944-46 daramyAna prathama pramukha. ela A saMsthAnAM sabhya. kendrIya zikSaNa vibhAga dvArA AyeAjana khAlabhavananA inDiyA sTuDanTasa koMgresanI vyavasthApaka samitinA sabhya. 19para adhyakSa. bAlakalyANu mATenI bhAratIya kAunsilanAM presIDenTa. thI leAkasabhAnA sabhya. 1954 thI A. I. C. C. nA sabhya. dilhInA bAla sahayoga ane AlhAbAdanA kamalA naheru vidyAla 1966 - 67 kendramAM peTroliyama ane rasAyaNunA nAyabaMpradhAna. 196769 vakasa, hAusiMga ane saplAyakhAtAnA nAyabapradhAna, 1971 thI vahANavaTu ane parivahana khAtAnA nAyabapradhAna.
Page #802
--------------------------------------------------------------------------
________________ ** 959 yanAM sthApaka ane pramukha. 1959mAM bhAratIya rASTrIya koMgresanA pramukha DAyAM. A rayAna para cuTAnAra te gAyAM mahiMsA hatAM. muMbaI rAjyanA vibhAjIkaraNamAM agatyano bhAga bAjako mAM keraLa rAjyanI prathama sAmyavAdI sarakAra indirAbenanA mukhya prathAne kArA ja paDI bhAMgathI bhAratanA vistRta pravAsathI lokonI saMparAothI sAhitagAra thayAM. canI bAkramanuM daramyAna sIkhA pradeza sudhI ja praNanA dArA javAno ane dezanA juno TakAvI rAkhelA. 1964mAM sTeTasanI mulAkAta lai presIDenTa jaDAnsanane maLelAM. 1964-66 mAhitI ane prazAstra khAtAnAM pradhAna. 1953 mAM amerIkAnA madhasa evArDa, 1960 mAM TAIla yunivarsirInuM lenDa premAspila prAijha tathA 1965mAM vizvamAM svAtaMtrya ane mata pradAna pratyenI niSThA mATe amerikAnI traNa patrakArI saMsthAo taraphathI evArDa maLela viziSTa pratibhA ma Te ITAliyana sarakAra dvArA sabclla D'este pAritAvika 1965mAM maLeluM, jApAnanI vAseDA yunivarsi`TI taraphathI tathA AyA yunivarsi TI taraphathI kTareTanI mAnada DIsI maLela che. 1966mAM pArisa, hisTana, laMDana ane mAskAno pravAsa karyo. 1966thI traNa va mATe vistAratI yunivarsiTInAM vAIsa cegresara rahyAM. 1960mAM raziyana krAntinI sujya jayaMti prasaMge moDhAmAM hAjara kyAM. 1968mAM vistRta vizva pravAse gayAM. meM sanI rUDhina netAgIrI parAsta karI 1971mAM leAkasabhAnI cUMTaNImAM janatAne jabbara vizvAsa saMpAdana karyAM. uchara'garAya na. Dhebara janma : sapTembara, 21, 1905. abhyAsa : rAjakoTa ane muMbaimAM khAdI ane grAmeAghoga nigama tathA koMgresanA bhUtapUrva pramukha, hAikoTa bIma 1929-36 rAjamAmAM digAnI 1945-47 gujarAta pradeza koMgresa samitinA maMtrI. svAtaMtrya caLavaLamAM aneka vakhava kArAvAsa bhogavyo. 1948-54 saurASTra rAjayanA mukhya pradhAna. A. J. C. C. nA sabhya. anusUcita vistAra ane anusUcita janajAti nigamanA adhyakSa. 1962--63 saMsada sadasya. e. ke. geApAlana janma : ekaTobara, 1, 1904. abhyAsa : malabAranA tellIcarImAM C. P. I. mAsisTa ) nA netA. 1927-34 kaoNngresa sAthe ane 1934 36 kAMgresa samAjavAdI pakSa sAthe joDAyelA cha varSa A. I. C. C. nA sabhya. keraLamAM majadUra ane kRSaka pravRttinA sakriya kAryakara, svayaMsevaka daLa, maMdira pradeza sAra. cAra vagere keraLanI pravRttiAmAM ApavI. keraLa kRSi saMbaMdha bijhane amalamAM lAvavAnI mAgaNInA anusa MdhAnamAM kAsarageDAthI trivendrama sudhI yeojAyela kheDUtajaththAnI padayAtrAmAM sAmela hatA 1952 thI saMsadIya sabhya. 1956 thI akhila bhArata kisAna sabhAnA pramukha C, P. I. (M) *| poliTAnA sakSa, paDelI ane trIjI bhAratIya asmitA saspeMsadanA viredhapakSanA netA. 16 vakhata maLI kula 14 varSa ane 3 mAsa jelavAsa bhAgavyA. raziyA ane anya samAjavAdI deze pravAsa karyAM che. e. mI. nAyara nezanala presa (muMbai) li. nA menejiMga DirekaTara. 925 mAM kendrIyananI eka peDhImAM joDAyA. 194-45 nA kAryavAhI nevenI eka peDhImAM joDAyA. 1940-45 venA kAryavAhI kensala hatA. 1953 mAM phrIpresa janalanA DAyarekaTara Ina cA vistRta pravAsa karyo che. ha myunisipAITInA pramukha. 1962 63 pI. TI. AI. ane mahArASTrapresa esesIezana kamiTInA geramena maLe. myunisipatra zinanI niyamita A. I. N. E. C, presa kAunsila racanA samiti salAhakAra eDa, nirodhaka sosAyaTInA pramukha. 1963-4 muMbanA rIpha 1961 mAM rAIma ekatA dezanamAM pratinidhi, 1962 mAM yuno saMcAlita mAnavahakaka ane mAhitI ravAtaMtrya parisa MvAdamAM pratinidhi. sAmAjika, aNika ane sAMskArika pravRttiAmAM samaya rasa le che. inDiyana manTasa cembara, huM mubaI ) nA sabhya hradayarAma ena. jI. ragA janma : egasTa, 30, 1906. abhyAsa : keralamAM phrIpresa natha. prema buleTina ane bhArata nyAtinA taMtrI. inDiyana janma : navembara, 7, 9. abhyAsa ; ekasa khAte. sa sada sabhya, svataMtra pakSanA bhUtapUrva pramukha. bhAratIya kRSaka insTITayUTanA pradhAnAdhyApaka 1947-53 A. I. C. C. nI kAryavAriNI samitinA sadasya, pradeza koMgresa kamiTinA bhUta pUrva pramukha. bhAratIya ku yanA sthApa. gAMdhI philmanI ane vicAradhArAnA prasArArtheyurapa-amerikAnA vistRta pravAsa karyAM. 1951 mAM koMgresamAMthI rAjInAmu ApI bhArata kRSaka lAka pAnI sthApanA karI. 1955 mAM koMgresamAM pharIthI kahevAyA. kaoNMgresa mIya pakSanA mahAmaMtrI cuTAyelA. 1959 mAM sahakArI khetInA prazne rAjInAmu ApI ravataMtra pakSanA netA banyA. vividha viSayo para pra omAM pustako prasiddha karyAM che. ena. zrIkAnta nAyara janma : juna, 14, 1915. abhyAsa : ema.e. trivendramanI ArTasa kolejamAM. rAjakIya ane majadUra pravRtti kAkara, ritrayananI saMsthAkiyAnI meM patna samitinA sabhya. 1959thI A. I, T U. C. nA presIDenTa. 1936-40 akhila trAvaNakora yuvAlIganA sahamaMtrI. 1938 mAM trAvaNakAra sTeTa koMgresamAM kerisamAM yA. 1938-52 rAjakIya kAra]Asara gUnhegAra TharyAM. 1946mAM kaoNMgresa sAzyAlisTa pArTImAM joDAyA kacchamAM keLAM sAmAsisTa pArTInI sthApanA karI. tapamAM
Page #803
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigra tha 825 kAtikArI samAjavAdI pakSa (R. S. P.)mAM joDAyA. 1953-57 mAM netA. eja varSamAM malayeziyAmAM bharAyela vizva IslAmika R. S. P.nA mahAmaMtrI 1962 tathA 1967mAM saMsada sabhya saMmelanamAM bhAratanuM pratinidhitva karyuM. tarIke cUMTAyelA. esa. Ara. vyaMkaTarAmana ema. karUNAnidhi abhyAsa : bI. e., bI. ela. sarvanTasa opha inDiyA sosA janmaH juna, 3,1924. abhyAsaH tiruvarura borDa hAIskUlamAM yaTInA 1929thI sabhya. inDiyana kAunsila opha sozyala vepharanA 1969thI tAmIlanADunA mukhyapradhAna. vidyArthIkALamAM ja dravIDa vAIsa presIDenTa. vizva ghaTanAnI bhAratIya kAunsilanI madrAsa zAkhAnA kajhagamamAM joDAyA. 1942mAM e saMsthAnA nejA heThaLa vidyAthI maMtrI. yune saMmelanamAM bhAratIya pratinidhei. madrAsa rAjyanI AMdolana karyuM. annAdurAI ane bIjAonA sAthamAM dravIDa munetra AdivAsI salAhakAra samitinA sabhya. gIlDa opha savIsanA kajhagamanI sthApanA 1949mAM karI. 1960mAM tenA koSAdhyakSa thayA. upAdhyakSa. keraLa, A% ane tamalanADumAM pachAta varganA 2500 tAmIla sAmayikanA sthApaka taMtrI che. pratibhAzALA vakatA, kavi vidyArthIo ane 80 zikSako mATe sAta zALAo calAve cheH ane nATayalekhaka. tAmIla philmo mATe vArtAo lakhI che. keTalIka 1966mAM ujavAyela gokhale zatAbdI ane 1969mAM ujavAyela lokapriya tamIla philmonA nirmAtA rahyA che. ThIka ThIka vakhata rAITa onarebala vI. esa. zrInivAsana zAstrI zatAbdInA maMtrI. kArAvAsa bhogavyo che. 1962-67 tAmIlanADu virodhapakSanA upa tamalamAM rAnaDe, gAMdhIjI ane enI bisaMTanAM jIvanacaritra tathA netA. 1967-69 jAhera bAMdhakAma vibhAganA pradhAna. 1969mAM aMgrejImAM madira praverA kAyado, yugothI harijana, phUTapAthavAsI, DI. ema. ke.nA pramukha cUMTAyA. dakSiNa bhAratanI be Adima jAta, samAja sevAmAM rAjyanI javAba dArI, zAstrInAM vyAkhyAne ane lakhAze - e pustako lakhyAM che. ema. bhakatavatsalama esa. ke pATIla janmaH 1897. 1927mAM vakilAta choDI. 1936mAM madrAsa korporezananA DepyuTI meyara. 1932-38 cIMgalepaTa DisTrIkaTa borDanA janma : ogaSTa, 14, 1900. abhyAsa : muMbaI senTa jheviyarsa . sabhya ane vAIsa-presIDenTa. 1935 tAmIlanADu koMgresa kamiTinA koleja ane laMDana yunivarsiTI. saMsthA koMgresanA pIDha netA. 19 - sabhya keTalAMka varSo mATe tenA maMtrI. A. I. C C.nA sabhya. 71 nI saMsadIya cUMTaNImAM hAryA. bahuraMgI pratibhAzALI vyakita 1946 para madrAsa jAhera bAMdhakAma khAtAnA pradhAna. bhArata sevaka- 192 0 thI koMgresamAM joDAyA. 1921-24 rASTriya zALAnuM saMcAlana samAjanI tAmIlanADa zAkhAnA nimaMtraka. 1953-54 kRSi ane kahyuM, AjhAdI caLavaLane kAraNe 8 vakhata kArAvAsa bhogavye. 20 komyunITI projekaTanA, 1954-57 khetIvADI khAtAnA, 1957-62 varSa sudhI muMbaI myunisipala korporezanamAM sabhya hatA 17 varSa gRhavibhAganA, 1962-63 nANAM ane zikSA vibhAganA pradhAna. bekhe pradeza koMgresa kamiTinA maMtrI. 1937-46 muMbaI vidhAna madrAsa vidhAnasabhAnI koMgresa pArTInA cuMTAyela netA. 19 6-67 sabhAnA sabhya. 10 varSa muMbaI pradeza koMgresa samitinA pramukha. madrAsa rAjyanA mukhya pradhAna. 1967mA tAmIlanADu phArmasI phera- gavarmenTa opha inDiyA philma InkavAyarI kamiTinA ceramena hatA. manA presIDenTa. 1949-52 muMbaInA meyara. 1947-para baMdhAraNa samitinA sabhya cAra varSa reyala jyophikala sosAyaTInA phelo. eka varSa mATe ema meInUla hakka caudharI impA' nA presIDenTa. 1952-69 jokasabhAnA sabhya. 1957 janmaH julAI 1923. abhyAsa: ema. e., ela. ela. bI. thI 63 sudhI kendrIya sarakAranA judA judA khAtAnA pradhAna.. koTana koleja, gauhatI, presIDensI koleja, kalakattA ane alIgaDha 1963 mAM " kAmarAja yojanA' heThaLa pradhAnapada choDayuM. yuropa, yunivarsiTI. 1971nA kendrIya pradhAnamaMDaLamAM audyogika vikAsa amerikA, leTina amerikAnA deza, raziyA, madhyapUrva, AphrIkA khAtAnA kebIneTa kakSAnA pradhAna. 1970 sudhI AsAma ane pUrvanA dezone vistRta pravAsa kheDa che. bAlakana cha-bArI rAjyanA jaMgala ane sIMcAI vinAganA pradhAna. bhArata bRhad bhAratIya samAja, bhAratIya zAMtidaLanA, marAThI granya saMgrasarakAranI madhyastha haja samitinA ceramena. aneka zaikSa- hAlaya, vallabhabhAI paTela samAraka TrasTa jevI keTalIye sAmAjika Nika saMsthAo sAthe joDAyelA che. rAjakIya kAraNasara be vakhata ane zaikSaNika saMsthAonA pramukha ke adhyakSa. kArAvAsa bhogavyo che. 1952, 17, 62 ane 6 nI vidhAna : sabhAnI cUMTaNI daramyAna AsAma vidhAnasabhAmAM cUMTAyelA esa. cubAtAzI jAmIra ITalI, yu. esa. e., sAudI arebiyA, Ijipta, IrAka, IrAna, janma : okaTobara, 17, 1931. abhyAsa : bI. e. elamaleziyA, thAIlenDa, jarmanI, phrAnsa, bejiyama ane yu. ke. ne ela. bI. ahAbAda yunivarsiTImAM. bhArata sarakAranA khorAka, pravAsa karyo che. madhya pUrvanA zubhecchA pratinidhi maMDaLanA 1968 khetIvADI ane sahakArI yojanAnA nAyaba pradhAna. nAgaloka adhi mAtAnA premI ane sIMcAI 1Irane aneka rIta ane zaikSaNika Jain Education Intemational
Page #804
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratIya asmitA vezana (NPC) nA maMtrI. tenI maMtraNA samitinA sabhya. nAga- ka panIonA DIrekaTara. gAMdhI smAraka nidhinA TrasTI. muMbaI aMdha pradezanA sImA AveganA adhyakSa. 1962,67 ane 71 mAM nAga rAhata maMDaLanA adhyakSa. vardhAnA jamanAlAla bajAja sevA TrasTa pradezamAMthI lesabhAmAM cUMTAyA. 1962 mAM yunonA 17 mAM tathA zikSAmaMDaLanA adhyakSa. saMsthA koMgresa saMsadIya maMDaLanA adhivezanamAM bhAratIya pratinidhi. AMtaraSTriya zrama Ayega kapAdhyakSa (I.L.) nA 173 mAM adhivezanamAM bhAratIya pratinidhimaMDaLanA netA. 1967 mAM relave vibhAganA kendrIya nAyabamaMtrI. (zrImatI kamalA viSNu nimbakara esa. nijaliMgApA janma; jAnyuArI, 5,1900, abhyAsa, philADelphIA tathA kolambIA yunivarsiTI tathA IMglenDamAM. bI. e., E. T. C, janma: Disembara, 10, 1902. abhyAsa : bI. e. elaela 0. T. R.; paMgujanonI sAravAra ane punarvasavATa kSetramAM bI. begloranI senTala keleja, ane pUnAnI le kelejamAM. saMsthA sAmAjika kAryakara. muMbaInA viziSTa rAjagAra vinimaya tathA punakoMgresanA 1971 me sudhI pramukha. 1926 mAM haisura hAIkorTamAM besavATa kendranA salAhakAra, 1959thI " jarnala opha rIhebIlIeDavokeTa tarIke. 1924 mAM koMgresamAM joDAyA. 1939 mAM rAjakIya Tezana Ina eziyA"nA taMtrI vyavasAyI upacArazAstranA vizvasaMmelanamAM kAraNesara jelayAtrA. 1940 mAM vakIlAtanI sanada rada, 1942,44 bhAratIya maMDaLanA pratinidhi. 1965mAM spenanI nAgarika ane 47 mAM rAjakIya kArAvAsa. 1945-46 tathA 1960-62 paMgUjana rASTriya saMsthA taraphathI AMtarASTriya evorDa maLyo. mahesura pradeza koMgresa samitinA pramukha 1946-54 karNATaka pradeza pAMgaLAonI sevA tathA vyavasAyI upacArazAstra para sAhitya prasiddha koMgresa samitinA pramukha. 1948-53 ke gesa kAryakaranI samiti karyuM che ane saMsadIya borDanA sabhya. 1946-52 baMdhAraNa sabhAnA sadasya 1956 mAM mahe suranA mukhya pradhAna. 1962 sudhI InDiyana oIla (zrImatI) kamalAdevI caTTopAdhyAya ku. li. nA ceramena 1968 mAM mahe suranA mukhya pradhAnapadethI janma: 1903mAM. abhyAsa : meMglaranI beDaphaDe kaleja ane chUTA thayA. 1971 nI sa sadIya cUMTaNImAM hAryA. laMDananI skUla opha ikonomikasamAM. rAjakiya netA ane sAmAjika esa. mAdhavana kAryakara. akhila bhArata hastadhoga borDanAM bhUtapUrva adhyakSa. svA taMtrya caLavaLamAM sakriya bhAga laI aneka vAra kArAvAsa bhogavyuM. janmaH ekaTAbara 3,1933. abhyAsaH bI. koma., bI. ela. kogresa ane tenA kAya kAraNa sAmAtanA saMda koMgresa ane tenI kAryakAriNI samitinAM sadasya. akhila hinda amarAvatI puduranA gurukulamAM bizapa haibara hAiskUla, thIracIra. mahilA saMmelanamAM anukrame maMtrI tathA pramukha bhAratIya sahakArI pallI, karAIjhUDInI alagapA eTiyAra koleja, madurAInI tyAgarAja yuniyananAM pramukha. vizva hatodyoga kAunsilanAM upapramukha. AMtara koleja tathA madrAsanI le kelejamAM. zivagaMgAmAM vakilAta karelI. rASTriya nATaya saMsthAne upakama bhArata rASTriya nATaya kendranAM sthApaka tAmIlanADu vidhAnasabhAnA 1962, 67 tathA 71 daramyAna cUMTA- vistRta pravAsa karyo che. 1966mAM vATumala elorDa prApta thaze. yelA sabhya. sAmAjika kAryakara. kamalApati tripAThI o. pI. ramaNa janma vikrama saMvata 1962, bhAdrapada zukala 5. abhyAsa ; senTrala hindu skUla ane kAzI vidyApIThanA zAstrI. be dAyakA sudhI hindI janmaH jalAI, 22,1976. abhyAsaH bI. e., bI. ela. dainika " Aja " ane " saMsAra" nA taMtrI hatA. svAtaM vya DIMDIgaLanI senTa merI hAiskUla, madurAInI amerikana koleja tathA caLavaLamAM sakriya bhAga levA badala kArAvAsa bhogavyA. " bApu madrAsanI le kolejamAM. DI. ema. ke. pravRttiomAM zALAkALathIja aura mAnavatA" nA pustaka mATe maMgala prasAda puraskAra pradAna UMDe rasa levo zarU karela. 1967,71 tAmIlanADu vidhAnasabhAmAM 1936thI uttara pradeza vidhAna sabhAnA cUMTAyelA sabhya. baMdhAraNa cuMTAyA. 1969thI tAmIlanADu rAjayamAM vidyutakhAtAnA maMtrI. sabhA tathA tenI anuvAda samitinA sabhya. uttara pradezanA samaya samaya sIMcAI tathA mAhiti vibhAganA, gRha, mAhitI vibhAganA kamalanayana bajAja tathA zikSA vibhAganA pradhAna. 1969mAM upa mukhya pradhAna. prakAjanmaH jAnyuArI, 23, 1915. abhyAsaH kembrija yunivarsiTI zano : moryakAlIna bhArata, islAmI duniyA kA saratAja, bApu nI tathA prayAgamAM. vadhumAM sAbaramatI Azrama, gUjarAta vidyApITha ane aura mAnavatA, bApu aura bhArata, patra aura patrakAra, bApu ke vadhu satyAgraha AzramamAM gAMdhIjI ane vinobAnI dekharekha heThaLa caraNe ma. varasarAja enDa ku. li.nA ceramena ane menejiMga DIrekaTara, mukuMda karaNasiMgha Ayarna enDa sTIla varkasa li.nA ceramena, bajAja IlekiTrakasa li. janma : mArca, 9, 1931 abhyAsa : ema. e. pI. eca DI. tathA bajAja oTo li.nA ceramena. khAMDa, simenTa, tathA kApaDa Danala yunivarsiTI, jammu kAzmIra tathA dilhI yunivarsiTImAM. Jain Education Intemational
Page #805
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha 827 1967 thI kendra sarakAranA pravAsa tathA una vibhAganA pradhAna ApyuM. raziyA, bariyA, haMgerI, cekoslovekiyA, pUrva jarmanI 19paramAM jammu kAzmIranA sadare riyAsata cUMTAyA. yugoslAviyAnI musApharI. mItabhASI. AjIvana apariNita. 1966mAM javAharalAla neharu smAraka nidhinA maMtrI. vanya prANIonA bhAratIya borDanA ceramena. mAnArha mejara janarala. ke. kezAha kAmAkhyaprasAda tripAThI janma : okaTobara, 15, 1908. abhyAsa : bI. e. ela. ela. bI. gujarAta keleja, sara parazurAma keleja ane pUnAnI janma : phebruArI, 1, 190. abhyAsa : ema. e., bI. ela.,, gavarmenTa le keleja. 1969 mAM kendramAM Arogya ane kuTuMba kalakattA yunivarsiTInI gauhara khAtenI koTana kolejamAM. 1967thI niyaMjana khAtAnA pradhAna. 1971 mAM navA racAela pradhAnamaMDaLa AsAma rAjyanA virA ane zrama vibhAganA maMtrI. tepuramAM mAM samAveza. me 1971 thI tAmIlanADunA rAjyapAla. 1934 nA vakIla tarIke kArakIrdinI zarUAta. 1937-40 tejapura TAuna vakilAtane prAraMbha. vAta e caLavaLa daramyAna kArAvAsa bhogavyo. keMgresa samitinA maMtrI. asahakAra AMdolana daramyAna kArAvAsa ghaNAM varSa sudhI muMbaI pradeza koMgresa samitinA mahAmaMtrI. 1955bhogavyo. tejapura jillA koMgresa kamiTinA 946 -57 daramyAna pachI tenA upapramukha. 1957- 8 pramukha. 1962-63 A.I.C.C. cUMTAyelA pramukha. 1947mAM IndukanI AsAma zAkhAnA pramukha. nA mahAmaMtrI. ghaNAM varSa muMbaI myunisipala korporezananA sadasya. 1948thI InDiyana nezanala plAnTezana varkasa pheDarezananA pramukha. aneka AMtararASTriya konpharansamAM bhAratanuM pratinidhitva karyuM che. 196 -66 rAjyasabhAnA sabhya. muMbaI vaDodarA yunivarsiTInI seneTa, muMbai rAjya duSkALa rAhata samiti jevI aneka saMsthAo 1953-57 TLO nI kArobArI samitinA sabhya. 195ra mAM sAthe ghaniSTa rIte saMkaLAyelA. InDo-Araba sesAyaTI tathA bRhad saMsadamAM cUMTAyA. 1950-53 IkanA upapramukha. 1957-57 bhAratIya samAjanA pramukha hatA. InTaranezanala phorama ane TekSaTAIla tenA janarala sekreTarI, 195ra thI AsAma vidhAna sabhAnA sadasya. kamizananA ceramena. 19 5 thI sela sITIjhansa kAunsilanA kAbulAla zrImANI mahAmaMtrI. amerikA, yuropa ane jApAnane vistRta pravAsa karyo che. janma : DiseMbara, 30, 1909, abhyAsa : ema. e, pI eca. ke. pI. kezava menana DI., banArasa hindu vizvavidyAlaya, kalakattA yunivarsiTI ane janma : sapTembara, 1, 1886. abhyAsa : bI. e., bAra kolambiyA yunivarsiTImAM. 1969 naveMbarathI banArasa hindu ; eTa-le. 1966 mAM padmabhUSaNa. 1915 thI kalIkaTamAM vakilAtane yunivarsiTInA vAIsa cAnselara, 1931-42 vidyAbhavananA AcAya prAraMbha. 1921 mAM svAtaMtrya caLavaLamAM bhAga levA mATe vakilAta 1942-54 vidyAbhavana TIcarsa kolejanA prinsIpAla. 1953 choDI. enI bisenTa zarU karela "hemarUla lIga' nA sekreTarI. bhArata sarakAranA mAdhyamika zikSaNa kamIzananA sabhya. 1955-57 kerala pradeza koMgresa samitinA maMtrI. 1923 mAM malayAlama danika kendranA zikSAmaMtrInA saMsadIya sacIva ane nAyaba zikSA maMtrI. mAtRbhUmi " nI zarUAta karI. 1924 mAM aspRzya jAhera 1957-58 kendranA rikSA ane vaijJAnika saMzodhana vibhAganA mArgo para cAlI zake e adhikAra prApti mATe trAvaNakoramAM rAjya khAtAnA pradhAna. 1958-63 kendranA zikSaNa maMtrI 1963 mAM kAmarAja yejanA heThaLa rAjInAmu. 1964-69 hesUra yuniva prakhyAta vaikama satyAgrahanuM netRtva karyuM 1927 mAM sIMgApuramAM vakisiTInA upa-kulapati. lAta zarU karI. bhAratIya esozIezansa ane majUra saMsthAomAM sakriya bhAga lIdhe. 1984 mAM jApAnamAM keda pakaDAyA. svAtaMtrya prApti ke. kAmarAja pachI mukta. 1949mAM ya keraLa samitinA mukha. 1951-5 zrI lakAmAM bhAratIya hAIkama-nara. 957-62 keraLa sAhitya akAdajanma : 1997mAM amAsa : tAmIlanADunA manada jillAnA mInA kAryavAhI pramUkha, malayAlama bhA mAM keTalIka pustako lakhyA virudhunagaramAM. 1963 thI bhAratIya rAjakAraNamAM khUba ja gavAyela vya kta. rASiya koMgresanA vibhAgIkaraNa pachI saMsthA koMgresanA sabhya. 1971nI saMsada cuMTaNImAM vijayI. koMgresanA bhUtapUrva pramukha ke. brahmAna da reDDI madrAsa rAjyanA bhUtapUrva mu ya pradhAna. 920 thI jAhera jIvanamAM praveza satyAgraha AMdolana daramyAna kArAvAsa bhogavyo. 2 jaya janma : julAI, 28, 1909. abhyAsa : bI. e, bI. kakSAe ane rASTrakakSAe kegresamAM vividha hoddA bhogavyA che. ela. 1964thI Andra pradezanA mukhya pradhAna A. I. C. C. ane 1942-45 jelayAtrA 1954, pa7 ane 62 mAM madrAsa vidhAna dhra yunivarsiTI seneTanA sabhya 1941-42mAM kArAvAsa bhogavyuM. sabhAmAM koMgresa pakSanA netA cUMTAyA. 1954-63 madrAsarAjyanA 1936 munUra jillA bArDanA pramukha. 1946-para madrAsa. vidhAna mukhya pradhAna. koMgresa saMsthAne navaprANita karavA 1963 mAM "kAma- sabhAnA sabhya. 1955mAM AMdhra pradeza koMgresa samitinA mahAmaMtrI. rAja janA" ghaDI kADhI. pote paNa e yojanA heThaLa rAjInAmu saMjIva reDDI pradhAna maMDaLamAM vittamaMtrI. Jain Education Intemational For Private & Personal use only
Page #806
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratIya amitA ke-raghurAmaiyA kAyadA ane samAja kalyANa khAtAnA pradhAna. bhArata sarakAranA rAjyabaMdhAraNa sudhAraNa AganA bhUtapUrva pramukha. 10 varSa sudhI janmaH ogasTa, 6, 912. abhyAsa : ema. e., ela. engalora jillA koMgresa kamiTinA pramukha. svAtaMtraya AMdolana ela bI., bAraeTale. gunUranI AMdha krizcayana koleja, lakhanau daramyAna 7 vakhata jelayAtrA karI che. huM sura rAjayamAM lokazAhI yunivarsiTI tathA laMDananA mIDala TempalamAM. 1970mAM saMsadIya rAjyavyavasthA dAkhala karAvavA mATe "rAjamahela satyAgraha"nuM vibhAga, vahANavaTu ane vAhana vyavahAra khAtAnA kendrIya pradhAna. Ayojana karyuM. 1942 beMgalora sITI myunisipAlITInA pramukha 1937-41 madrAsa hAikorTamAM vakilAta. tAmIlanADu tathA bhArata 1948mAM sTokahomamAM bharAyela AMtara saMsadIya saMmelanamAM pratisarakAramAM vividha hoddAo para kAma kareluM che. suprima korTanA nidhi. 1950mAM DablIna khAte ane 962mAM brAjhIla khAte eDavokeTa. 1954mAM lokasabhAnI aDasaTTA samitinA, kAMgresa saMsa- pratinidhi. 195ra -56 mahaM sUranA mukhya pradhAna 1962,67 ane dIya pakSanI kAryavAhI samitinA, InDIyana InsTITayuTa opha eDa- 71mAM lekasabhAmAM cUMTAyA. 1964-65 paMjAba rAjyabaMdhAraNa mInIsTezananA ane inDiyana senTrala Tobeko samitinA sadasya. sudhAraNA AyoganA ceramena, 1966mAM saMsadIya saMmelananA 1957-62 saMrakSaNa vibhAganA kendrIya nAyaba pradhAna, 1962 saMra- oTAvA ane bhUtAna khAtenA pratinidhi. kSaNa vibhAganA rAjya pradhAna 1962-64 saMrakSaNa utpAdana vibhAganA pradhAna, 1964-67 pUravaThA ane TekanIkI vikAsa khAtAnA kRSNacandra pata pradhAna janmaH ogasTa, 10, 1931. abhyAsaH ema. esa. sI., kezavadeva mAlaviya lakhanau yunivarsiTI. 1954mAM sarvAgINa zreSTha vidyArthI tarIke kulapati suvarNacandraka maLe. kendrIya gRhakhAtAnA rAjyapradhAna janma : jana, 11, 1904. abhyAsa : ema. esa. sI. raziyAmAM chAtro ane adhyApakonA pratinidhi tarIka ahahAbAda yunivarsiTI, tathA kAnapuranI hAkeTa baTalara TekanIkala 1954mAM gayA. 1962thI lokasabhAnA sabhya. 1965 yunAnA InsTITayUTamAM. kendrIya khANa ane baLataNakhAtAnA bhUtapUrva pradhAna. bhAratIya pratinidhi maMDaLanA sabhya. 1966-67 upAdhyakSa. 19671921mA koMgresamAM joDAyA. aneka vakhata kArAvAsa bhogavyuM che. 69 kendranA nANAMkhAtAnA rAjya pradhAna. 1969-70 lekhaMDa ane ghaNAM varSo sudhI uttara pradezanI pradeza koMgresa samitinA mahAmaMtrI. bhAre rasAyaNa khAtAnA pradhAna. raziyA, pazcima jarmanI, yu. ke, 1946-51 uttara pradeza vidhAnasabhAnA sabhya. 1946mAM uttara ane amerikAne pravAsa karyo che. pradeza sarakAranA saMsadIya sacIva. 947 51 vikAsa ane udyoga khAtAnA pradhAna. 1952 bhArata sarakAranA saMsadIya sacIva 1967 khaMDubhAI kasanajI desAI sudhI saMsada sabhya. hevI enjiniyariMga korporezananA bhUtapUrva janma : okaTobara, 23, 1898 abhyAsa : valasADa tathA adhyakSa muMbAI ane gujarAta vidyApIThanA (nAtaka. 1968thI AMdhra pradezanA ke. sI. reDDI rAjyapAla. 1920mAM satyAgraha AMdolanamAM joDAyA. amadAvAda kApaDa majUra saMghanA mahAmaMtrI. 1946mAM baMdhAraNa sabhAmAM cUMTAyA janma. me 4.1902. abhyAsaH bI. e., bI. ela. ela. mApa pradeza koMgresa samitinA bhUtapUrva upAdhyakSa. loka varSa esa. DI, mahesara ane madrAsamAM. 1964thI madhyapradezanA rAjya mATe A.I.C.C ane kAryakAriNI samitinA sabhya. navI dilhI pAla. 1977-38 he sUra koMgresanA pramukha. 1946-47 he sUramAM cheeka . tathA bhArata sarakAranI nezanala DIkesvAtaMtrya AMdolana zarU karyuM. 1947thI karI traNa vakhata vidhAna- sabhya. 1947mAM I-TrakanI sthApanA karI tenA prakama mahAma nI sabhAnuM netRtva karyuM. 1947-para DuM pUranA mukhya pradhAna. 1947- banyA. uparAuparI traNa varSa tenA pramukha rahyA. kendrIya zrama vibhA5 ba dhAraNa sabhAnA sabhya. 1952-57 rAjyasabhAnA ane ganA bhUtapUrva pradhAna. ela InDiyA li. nA borDa opha 1957-64 saMsadanA sabhya. 1944-45 ola InDiyA sTeTasa DAyarekaTarsanA tathA pablika sekaTara eDa kamiTinA ceramena. khAdI pIpalsa konpharansanI kAryavAhI samitinA sabhya. 1952-57 ane grAmodyoga vikAsa mUlavaNI mATe niyukata vipula sattAdhArI kendranA utpAdana vibhAganA pradhAna. 1957-61 vyavasAya, nivAsa samitinA sabhya. ane pUravaThA khAtAnA, 1961-63 vANijaya ane udyoga khAtAnA pradhAna. sTeTasa, yu. ke., yuropanA anya dezo tathA raziyAne pravAsa (zrImatI) khadIjA zuphI taiyabajI karyo che janma : 1885mAM. bhUtapUrva je. pI. mAnada presIDensI mejIsTreTa ke. hanumaMta cyA sama ja kAryakara. mahArASTra senTa jahAna emyulansanAM ezosieTa janma; 1908. abhyAsaH bI e., ela. ela. bI, mahA- saviMga sIsTara- myunisipala garlsa gAIDasanA prathama kamiznara. rAjA koleja huM sUra tathA lo koleja, pUnAmAM. 1970thI kendranA bhArata skAuTasa ane gAI DasanA upapramukha. 1928mAM 2koma Jain Education Intemational
Page #807
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha 819 kAryavAhI samitinA ceramena mahilA sevA maMDaLa tathA elablesa jammu kAzmIramAM svAtaMtraya AMdolana daramyAna jelavAsa. 1938mAM ane kAmA hospiTala salAhakAra samitinA adhyakSa samAja sevA kAzmIramAM javAbadAra rAjyataMtra caLavaLa daramyAna bhUgarbha kAmagIrI lIMgane upapramukha. porTa haja samitinA sabhya. rAjakiya udde bajAvI 1947nA AdivAsI humalAo daramyAna zAMtisenA ane pAThaya pustaka samiti, bALa kalyANa sosAyaTI, muMbaI mAtRbALa sImA skAuTanuM Ayojana karyuM. 1953 sudhI zekha abdullAnA kalyANa samiti, pazcima bhArata bAla rakSA samiti vagere sAthe pradhAnamaMDaLamAM nAyaba mukhya pradhAna 1957 ane 1962nI saMkaLAyelAM che. 1935mAM kasare hinda saupya padaka. 1941mAM sAmAnya cUMTaNIo pachI nezanala konapharansa saMsadIya pakSanA netA savaNa padaka. 1962mAM bhArata skAuTasa ane gAIDasanA rASTriya cuMTAyA. 1953 thI 63 jammu kAzmIranA mukhya pradhAna "kAmavaDA mathaka dvArA rauya tAraka tathA 1969mAM senTa jahona emyu- rAja yejanA" heThaLa rAjInAmu ApyuM. 1964mAM bhAratIya saMrakSaNa lansa sevApadaka enAyata thayA che. dhArA heThaLa dharapakaDa karavAmAM AvelI. traNeka mahinA pachI tabi vatane kAraNe mukita. giradhArIlAla DagarA gulAma mohamada sAdika janma : julAI, 1913, abhyAsa : bI. e. elaela bI. A hindusabhA koleja, amRtasara tathA le koleja lADaramAM. jammu- janmaH 1912. abhyAsaH bI. e., ela. ela. bI., sI. kAzmIranA 967 thI mukkI ane punarvasavATakhAtAnA pradhAna ema. esa. hAIskUla, zrInagara, esa. pI koleja, IramAliyA jammukAzmIra hAi koTa tathA suprImakorTanA vakila jammu kAzmIranI koleja, lahAra, tathA alIgaDha muslima yunivarsiTI khAte. 1934nI rASTriya pariSadanI caLavaLamAM agra bhAga lIdhela. 1947 mAM prathama rAjya vidhAna sabhAmAM cUMTAyA. 1938mAM sarakAra virodhI pAkistAnanA kAzmIra para thayela AkramaNuM daramyAna kathuA AMdolana mATe dharapakaDa. 1939mAM nezanala konpharansanA adhyakSa. jillAnA imarjansI ophisara hatA. 1951 mAM jammu kAzmIra 1948 thI 951 jammu kAzmIra rAjyanA vikAsa khAtAnA pradhAna baMdhAraNa sabhAmAM cUMTAyelA sabhya. 1947 -50 jammu prAMtIya 195mAM jammu kAzmIra rAjyanI baMdhAraNa sabhAnA pramukha tarIke nezanala konpharansanA pramukha 1961-63 jammukAzmIranA pradhAna cuMTAyA. 1953 thI 5 Arogya ane zikSaNa khAtAnA pradhAna. maMDaLanA sabhya. kAzmIra sAMskArika kAMgresanA sthApaka pramukha. 1957mAM pradhAnamaMDaLa ane pakSamAMthI rAjInAmu. DemokreTika nezanala konpharansanI sthApanA gulajhArIlAla naMdA karI 1961mAM nezanala kenpharansa sAthe tenuM vilinIkaraNa thayuM tyAM janma : julAI, 2, 1898. abhyAsa : ema. e. elaela sudhI tenA netA rahyA. "InDiyana sesAyaTI eka inTaranezanala bI. 1970-76 kendra sarakAranA relave vibhAganA pradhAna. 1921mAM la"nA mAnA upapramukha. 1964thI rASTriya surakSA kAunsilanA rASTraya AMdolanamAM joDAyA. muMbaI nezanala kolejanA aNza stranA sabhya. 1964thI jammu kAzmIranA mukhya pradhAna. bhUtapUrva prAdhyApaka 1922 thI 46 amadAvAda kApaDa maMjadUra saMghanA zrImatI) gulistAna rUstama bIlimArIA maMtrI. 932 tathA 1942-44 mAM satyAgraha mATe kArAvAsa bhogavyA. muMbaI rAjayamAM 1946-50 daramyAna zrama ane nivAsa abhyAsaH ema. e., 957mAM muMbaInA zerIpha sAmAjika khAtAnA pradhAna. kasturabA smAraka TrasTanA TrasTI hindustAna majura kAryakara. muMbaI yunivarsiTInI sIDIkeTa ane ekeDemika kAunsilanA sevaka saMghanA maMtrI. muMbaI hAusiMga borDanA 1946-48 daramyAna phe tathA sadasya. juniyara reDakrosa sosAyaTInAM ceramena.yunAITeDa vImasa adhyakSa. amadAvAda myunisipAlITInI TenDiMga kamiTinA 1946- oragenAIjhiMga kamiTinAM presIDenTa. sara ratana tAtA InDarIyala ITI42 daramyAna ceramena, I-TukanI sthApanAmAM agatyano bhAga bhaja. yUTanAM pramukha 1949-56 akhila hiMda samAjakArya saMmelananAM vya. 1954-5 ane 1960-63 mAM Ayojana paMcanA upA- mAna ha maMtrI. "saMgama" kamiTi tathA valDa esosIezana opha dhyakSa. 1951-para AyeAjana vibhAganA maMtrI 1955 mAM sigA- gAIDaranAM koSAdhyakSa. mahArASTra sTeTa mahilA kAunsila tathA pura khAte kalaba yojanA salAhakAra samitimAM bhAratIya pratinidhi mahilA snAtaka saMghanA bhUtapUrva pramukha. yuropa-amerikAnA pravAsa AMtararAjiya zramika samelana, jInIvAmAM 959 daramyAna bhAratIya karyo che. pratinidhi maMDaLAnAM netA tarIke aneka AMtara rASTriya pratinidhi. bhArata sevaka samAjanA adhyae. bhArata sAdhu samAja saMmelana mAM hAjarI ApI che. " kesare hiMda" ne rajata padaka salAhakAra ma DaLanA adhyakSa. 1952-63 kendra sarakAramAM pradhAna. enAyata thaye che. 1959 mAM pazcima jarmanI, yugoslAviyA ane osTriyAne pravAsa. 1964 ane 1966 mAM bhAratanA kAryavAhI vaDApradhAna. 963-66 geviMda nArAyaNa siMdha bhAratanA gRhapradhAna. navajIvana saMghanA sthApaka adhyakSa. janmaH julAI, 25, 1920. abhyAsa : ema. e, ela gulAma mahamada bakSI ela. bI. revA tayA banArasa hindu yunivarsiTI. I. A. S mATe janmaH julAI, 21, 1907. zikSaka tarIke jIvanane prAraMbha. pasaMdagI pAmyA pachI rAjInAmu ApyuM. 1948 thI 1958 Jain Education Intemational
Page #808
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratIya asmitA 2vAmAM vakIla tarIke kArya karyuM. pradeza koMgresa kamiTInA sekreTarI daramyAna uttarapradeza vidhAnasabhAmAM cuMTAyA svAtaMtrya caLavaLa ane pramukha, madhyapradeza vidhAnasabhAnA 1957thI sabhya rAjya daramyAna jelavAsa bhegA 1939thI 46 daramyAna mIrata jillA koMgresa Ayojana samitinA agraNI. cha varSa A. I C. C nA koMgresa samitinA sekreTarI, ane pramukha 1948-pa6 uttarapradeza sabhya. 1963-67 rAjya koMgresa cUMTaNI AyoganA sabhya. 1960 lejisleTIva pATInA mahAmaMtrI. 1946-51 uttarapradeza pradhAna -62 madhya pradezanA nAyaba pradhAna. 1962-63 sthAnika svarAjya pradhAnamaMDaLa saMsadIya maMtrI 1951-1967 uttarapradeza pradhAna khAtAnA pradhAna. 1963 thI 67 keMgresa tyAga. 1967thI mukhya maMDaLanA vividha khAtAnA pradhAna. 1967 68 saMyukta vidhAyaka pradezanA mukhya pradhAna. daLanA netA. 1967-68 uttara pradezanA mukhya pradhAna. bhAratIya krAtidaLanA sthApaka. 1969 thI adhyakSa. 1979 thI uttarapradeza ghanazyAmadAsa biralA vidhAnasabhAnA virodhapakSanA netA. janmaH 1894, banArasa hindu yunivarsiTInA onararIDekaTara candra rAjezvara rAva opha lojha. 1957mAM padmavibhUSaNa. biralA gvAliyara (prA. li. nA menejiMga DIrekaTara. bhAratanI bIjI lejisleTIva eselInA janmaH juna, 6, 1914. komyunisTa pATI opha inDiyAnA sabhya. 1924mAM kalakattA inDiyana cembara opha komarsanA presIDenTa. mahAmaMtrI. 1931 mAM banArasa khAte sAmyavAdI pakSamAM joDAyA. bhAratanI zaikSaNika ane anya saMsthAonI sthApanAmAM tathA tenA 1936 thI AdhamAM yuvaka ane kRSaka caLavaLamAM kAma karyuM. nibhAvamAM agra bhAga bhajavyo che. bhAratIya nANAMkIya AganA 1948 thI C. P. I. madhyastha samitinA sabhya. 1950-51 sabhya. baMgALa lejisleTIva kAunsila tathA "royala kamizana ona mahAmaMtrI lebara" nA sadasya. 1927mAM jInIvA khAte bharAyela lebara kamiTimAM pratinidhi. 1930nI bIjI goLamejI pariSadanA sabhya. candrabhAnuM gupta 1936-37mAM bhArata-briTIza vATAghATo daramyAna bhArata sarakArane avidhasaranA salAhakAra. janmaH julAI, 14,1902. abhyAsaH ema. e., ela. ela. bI. lakhanI yunivarsiTI. 1925mAM vakilAta zarU karI. 1926 cakravatI rAjagopAlAcArI uttarapradeza koMgresa samiti ane A.I.C.C.nA sabhya. svAtaMtrya caLavaLa daramyAna aneka vakhata kArAvAsa bhogavyuM. lakhanau. yunijanma : 1 878 mAM abhyAsa : bI. e, bI. ela. sela varsiTInI keTa ane kAunsilamAM 1927mAM cUMTAyA. 947mAM koleja beMglora, presIDensI keleja ane lo koleja madrAsamAM 954mAM tenA koSAdhyakSa banyA. 1929-44 lakhanau jillA koMgresa samibhAratarana 1900mAM bAra'mAM joDAyA. 1919 tathA 1920nI satyAgraha tinA pramukha 1929-59 lakhano yunivarsiTI kArobArI samacaLavaLamAM joDAyA. gAMdhIjInAM jelavAsa daramyAna 'yaMga InDiyA'nuM saMpA- tinA sabhya. 1937-62 uttarapradeza vidhAnasabhAnA sabhya 96 - dana karyuM. 1921-22 koMgresanA mahAmaMtrI 1922 thI 1946 koMgresa 63 uttarapradezanA mukhya pradhAne kAmarAja yejanA heThaLa rAjInAmu kAryakAriNI samitinA sabhya. svAtaMtrya jhuMbeza daramyAna pAMca vakhata 1967mAM pharIthI uttara pradezanA mukhya pradhAna. 1967-69 uttarakArAvAsa bhogavyuM che. dakSiNa bhArata hidI pracAra samitinA pradeza vidhAnasabhAmAM virodha pakSanA netA. upapramukha. 1937-39 madrAsanA vaDApradhAna. 1942 mAM matabhedane kAraNe koMgresamAMthI rAjInAmuM. 944 mAM gAMdhI-jhINA vATAghATo jagajIvana rAma daramyAna gAMdhIjInA madadanIza. 1946-47 gavarnara janaralanI sabhya. 1947 mAM pazcima baMgALanA gavarnara janmaH eprila, 1908mAM. abhyAsa bI. esa. sI., DI. thI 950 bhAratanA gavarnara janarala. 50-51 bhAratanA pradhAna. esa. sI. banArasa hindu yunivarsiTI tathA kalakattA yunivarsiTImAM ma DaLanA sabhya 1952-54 madrAsanA mukhya pradhAna. 962mAM 1970 sudhI zAsaka koMgresanA pramukha. 1970 pachI kendrIya pradhAna gAMdhI rAAMti pratiSThAnanA pratinidhi tarIke aNu akhatarA baMdha ma DaLamA sa rakSaNa mAtAnA ma karAvavA Teke meLavavA amerikA yuropanI musApharI karI. svataMtra dalitavega lAganA pramukha. 19 dalitavarga lIganA pramukha. 194 thI AI.C.CnA sabhya. savAtaMtrya pakSanA sthApaka. caLavaLamAM jelavAsa. 194thI 46 bihAra pradeza koMgresa kamiTanA maMtrI. anusUcita jAtionA netA tarIke 1946mAM kebineTa mizana caraNasIMgha sAthe vATAghATo karI. 1947mAM navI dilhI khAte bharAyela ILO nI eziyAnI vibhAgIya prepareTarI konpharansanA cUMTAyelA adhyakSa. janamaH Disembara, 1902. abhyAsa: ema e, ela. ela pablika InsTITayUTanI bhAratIya zAkhA, gAMdhI smAraka nidhi, valabhabI. AgrA yunivarsiTI. 1928thI 1939 gAjhIAbAdamAM vaki bhAI paTela mAraka TrasTa, ane koMgresa kAryakAriNInA sabhya. naheru lAta karI. 1929mAM koMgresamAM joDAyA. 1937, 4 ane 5ra smAraka TrasTanA TrasTI. ILO konpharansanA 33mAM adhivezananA Jain Education Intemational
Page #809
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha 831 bhAratIya pratinidhimaMDaLanA netA. 1951mAM koMgresanI madhyastha enDa TelIgrApha empaleIjha yuniyananA, ola inDiyA erDanansa cUMTaNI samitinA sadasya. aneka majUramaMDaLonA bhUtapUrva pramukha. ezleIjha pheDarezananA tayA esosIezana opha volanTarI eja1946-para kendranA majura khAtAnA pradhAna. 1952-56 saMdezA, sIjha phera rurala DevalapamenTanA pramukha. tIbeTa vizenA AkrovAhana-vyavahAra khAtAnA pradhAna, 1956-57 29, 57-62. eziyana kanvenzananuM 1960 mAM adhyakSapada saMbhALeluM. akhila vAhana vyavahAra khAtAnA pradhAna. 1963mAM "kAmarAja yojanA" hiMda paMcAyata pariSadanA pramukha cUMTAyelA. vizvazAMti zrIgeDanA heThaLa rAjInAmu. 1966-67 pharIthI kendra sarakAranA pradhAna adhyakSa. gAMdhIvAdI vidyAsaMsthAnA niyAmaka. nAgapradeza zAMti 1966mAM manIlA khAte bharAyela eziyAI zrama maMtrI saMmelanamAM mizananA sabhya. 965 mAM jAhera sevA kArya mATe remana meglIsI bhAratIya pratinidhi maMDaLanA netA. eDa enAyata. 1971 mAM bAMgalA dezanI rAjakIya paristhitithI avagata karavA tathA lekamata keLavavA vizvapravAsa karyo. jagannAtha khosalA ce janmaH jAnyuArI, 28, 1906. abhyAsa : bI. esa sI., jatibasu :pI eca. DI. bAra eTa-le. zrInagara, lAhora, laMDana ane perisamAM 196 8thA navI dilhInI sIskArika saMbaMdhonI bhAratIya konpharansano ja-ma : julAI, 8, 1914. abhyAsa : bI. e., bAra-eTapramukha. 196 thI dilhInI sArvajanika zAsananI bhAratIya saMsthAnA le. kalakattAnI senTa jheviyarsa ane presIDensI kolejamAM. pazcima niyAmaka. 1945-48 InDiyana jarnala opha poliTikala sAyansa" baMgALanA bhUtapUrva nAyaba mukhya pradhAna tathA 5ha padhAna, 1964thI nA taMtrI. 1947-48 paMjAba yunivarsiTInA phelo. AMtara rASTriya C. P. 1. (M)nI madhyastha samitinI piliTabyuro tathA pazcima saMmelanamAM bhAratanuM pratinidhitva karyuM che. 19481-51 laMDana baMgALanI kamiTinA sadasya. 1940 thI C. P. I. nA sadasya. khAtenA bhAratIya uccAyukatanA keyulara vibhAganA vaDA. 1951 948 thI ghaNI vakhata rAjakIya kAraNasara aTakamAM levAyA che. para roma ane becenI bhAratIya embasInA cArja-da-aphersa. kAma cAlyA vagara kArAvAsa bhogavyo che. pazcima baMgALanI vidhA1953-54 videza khAtAnA tihAsika vibhAganA vaDA. hindI nasabhAnA virodha pakSanA netA cInamAM lAosa khAte 1954-25 daramyAna maLela niyaMtraNa ane nirIkSaNa mATenA AMtara rASTriya kamizananA pramukha. 1955-58 jahona boske jAsokI :kiyAnA embeseDara. 1958 61 inDoneziyAmAM embeseDara. 1961-64 yuge lAviyA, babberiyA ane grIsanA embeseDara. janmaH 1926. abhyAsa ; kohImA ane ziloMgamAM. nAgapradezanA zikSaNa vibhAganA pradhAna. phIjhonI nAga rASTriya kAunsilamAM jagannAtha rAva joDAyelA 1955 sudhI tenA pracAra khAtAnA adhikArI. nAga abhyAsa : bI. e., bI. ela. paTaNA yunivarsiTI. 197 thI rAjakIya caLavaLamAM vijaya hAMsala karavA mATe hiMsAno upayoga kendra sarakAranA rAjya pradhAna, madrAsa hAIkorTamAM eDavokeTa hatA karavA e badhI matabheda thavAthI kIjho sAthe cheDo phADaze. nAga 1957mAM suprima korTanA eDavokeTa. 957 jokasabhAnA sabhya. prajAkIya saMmelananA maMtrI hatA. 1963 thI kebineTa kakSAnA lokasabhAnI "penala opha ceramena " mAM samAveza. 958-62 pradhAna che. saMsadIya koMgresa pakSanI kArobArInA ane 1963 thI A.I. C. C nA sadasya. 1964mAM hega khAte bharAyela InTaranezanala konpharansa jahAna mIcala :opha pInala le "nA bhAratIya pratinidhi ma DaLanA netA. kendrIya pradhAna maMDaLamAM vividha vibhAgonA pradhAna tarIke kAmagIrI bajAvI janma : naveMbara, 29, 1903. abhyAsa : madrAsanI DaphaTana che ane bajAvI rahyA che. kelejamAM. majUranetA. A. I. C. C. nA bhUtapUrva sabhya. inDiyana nezanala Ayarna enDa sTIla vakarsa pheDarezana, inDiyana nezanala jayaprakAza nArAyaNa mAInavarkasa pheDarezana tathA koliyarI majadUra saMghanA pramukha. rAja kIya ane majadUra caLavaLa khAtara kArAvAsa bhogavyo. 1952-55 janma : okaTobara, 11, 1902. abhyAsa : bihAra ane 1960-61 tathA 1961-62 InkanA pramukha. 1946-para bihAra amerikAmAM sarvodaya netA. inDiyana sozyAlisTa pArTInA sthApaka vidhAnasa nAnA sabhya. 1957-62 rAjyasabhAnA sabhya. senTrala eDavAIjharI ma trI. 1975mAM kegresanA zramavibhAganA vaDA aneka vAra kAravAsa kAunsila opha InDasTrIjha' senTrala kamiTi opha InTaranezanala meTalabhogavyuM che. kemasanI kAryakariNI samitinA sabhya hatA. varkasa pheDarezana ane laMDananA mAdhanasaM InTaranezanala pheDarezananA sabhya. matabhedane kAraNe koMgresamAMthI chUTA thayA. ola inDiyA hindustAna sTIla li. nA DAyarekaTara, sTenDinA lebara kamiTi tathA ramensa pheDarezananA bhUtapUrva pramukha ola InDiyA posTa bihAra vibhAgIya karmacArI proviDanTa phanDa kamIzananA sabhya... Jain Education Intemational
Page #810
--------------------------------------------------------------------------
________________ 832 bhAratIya amitA jI. rAmAnujam je. je. siMdha janma : phebruArI, 2, 1916. abhyAsa : tricinApallI janmaH okaTobara, 5, 1897, inDiyA-pAkistAna kansIlIjillAnA zrI raMgamamAM. IndrakanA sekreTarI. tAmIlanADa prAMtIya ezane grupanA sekreTarI. IDyiA lIga opha amerikAnA bhUtapUrva rASTriya majUrasaMdhanA pramukha. nezanala lebara kamizananA sabhya. pramukha. 1919mAM rASTriya caLavaLamAM jADAyA. 19 pramukha. 1919mAM rASTriya caLavaLamAM joDAyA. 1920mAM paMjAba tAmIlanADa Indraka zAkhAnA sthApaka sekreTarI. 1958 tathA 1959 pradeza keMgresa samiti, 1921mAM A. I. C. C. mAM sabhya tarIke mAM InkanA pramukha. 1960 mAM InDiyana nezanala plAnTezanavakase cuMTAyA. vimbalI ( laMDana) khAtenA inDiyA marca- sa esosiephebrazananA presIDenTa. koTana TekasaTAila ane TI plAnTezana InDa. zananA upapramukha. cUMTAyA. 1938mAM inDiyA cembara opha komarsa, sTrIjhanA pahelA ane bIjA senTrala veja borDanA sabhya. ILO nA amerikA Ike. ne sthApaka pramukha. 1939mAM inDiyA lIga opha 158 mAM 42 mA adhivezanamAM zramikonA pratinidhi. cIna amerikAnA koSAdhyakSa cUMTAyA. 1939-59 tenA pramukha cUMTAyA. jApAnane pravAsa karyo che. InDasTrIyala phAyanAnsa korporezana opha bhAratIya svAtaMtrya jhuMbeza mATe amerikana Teke meLavavAmAM pitAnI inDiyA, hindustAna mazIna sUsa, nevelI lignAITa korporezana, tamAma tAkAta reDI. 1946mAM InDiyA ImIgrezana bila hindustAna zipayArDa vagerenA DAyarekaTara. pasAra karAvavAmAM saphaLatA pUrvaka amerikana lokonI madada vaDe kAma karyuM bhArata-amerikA vacce sArA saMbaMdhe sthapAya te mATe inDiyA lIganA prayAsone saphaLatA pUrvaka sahAya karI " nyUyAkara" bhAratIya jIvarAja nArAyaNa mahetA vyakitaomAM sau prathama temanI jIvana jharamara prasiddha thayelI 19 61mAM aNuprayoga baMdha karAvavA 10 lAkha sahI meLavavAnI jhuMbeza janma : egasTa, 29, 1887, abhyAsa : ela. ema. enDa mATenI samitinA adhyakSa. 1964mAM pAkistAna gayela zubhecchA esa. (muMbaI) ema. DI. (laMDana) ema. Ara. sI. pI. (laMDana) mizananA sabhya. epha. sI pI. esa. (muMbaI), amarelI, muMbaI grAnTa meDikala koleja ane laMDana hospiTalamAM. gujarAta rAjyanA bhUtapUrva mukhya je. bI. kRpalANa pradhAna. yu. ke. nA bhUtapUrva bhAratIya hAIkamizanara. gAMdhI smAraka raktapita pratiSThAnA upAdhyakSa. 1925-42 muMbaInI ke. I. ema. janmaH 1888 abhyAsa; ema. e. uttarapradeza ane dilhInA hospiTala tathA jI. esa. meDikala kolejanA DIna 1930 ane4pa mAM zrI gAMdhI Azrama tathA grAma ane khAdI pratiSThAnanA DAyarekaTara. inDiyana meDikala esosIezananA pramukha. 1942-46 beDe epha sAazananA pramukha. 1942-46 bhADa Ara 1934-46 koMgresanA mahAmaMtrI. 1946 koMgresa pramukha cUMTAyA sAyanTiphika enDa InDasTrIyala risarca, 1960 62 C. S. I. R nA 1947 mAM rAjInAmu ApyuM. 1917 mAM caMpAraNa satyAgrahamAM sabhya svAtaMtrya caLavaLa daramyAna kArAvAsa bhogavyo. 1947-48 gAMdhIjIne sAtha Apyo. 1918 mAM paMDita madanamohana mAlaviyanA bhArata sarakAranI heltha sarvisanA DAyarekaTara janarala 1949-60 rahasyamaMtrI hatA. 1920 mAM gAMdhIAzramanI vyavasthA saMbhALI baroDA yunivarsiTInI siDIkeTanA sadasya 1949-60 muMbaI rAjayanA ane khAdItayAgrAma pravRttiono AraMbha karyo. svAtaMtrya jhuMbeza daramyAna jAhera bAMdhakAma khAtAnA pradhAna. 1952-60 muMbaI rAjayanA aneka vAra jelayAtrA karI. 1946-51 baMdhAraNa sabhAnA sabhya. 1951mAM nANApradhAna. 1960-63 gujarAtanA mukhya pradhAna. 1963-66 keMgresamAMthI chUTA thaI kisAna majadUra prajApakSanI racanA yu ke. nA bhAratIya hAIkamizanara. karI. tenuM sozyAlisTa pArTI sAthe vilinIkaraNa karyuM. 1954 sudhI prajA sozyAlisTa pArTInA adhyakSa. 1952, 57, 63 ane jI. zaMkara kurUpa 67mAM saMsada sabhya cUMTAyelA. Daka kAma ane khAdI prati 1934-46 ka 2 C. s. I. R na janmaH juna, 1901. abhyAsa : khAnagI zikSako dvArA. je. vI. narasiMgarAva 1965mAM temanA eka malayAlama pustaka mATe janapITha evorDa enAyata. 1968mAM padmabhUSaNa. malayAlama lekhaka. nezanala buka janmaH edarAbara 14,1914. abhyAsa: ema. e , ela. TrasTa opha InDiyAnA niyukta sabhya. sAhitya akAdamI janarala ela. bI. AMdhrapradezanA pradhAnamaMDaLanA sabhya. suprImakorTamAM eDakAunsilanA sadasya P. E. N. (bhArata zAkhA) ne mAnA vokeTa tarIke kAma karyuM che. haidarAbAdanI zaikSaNika ane sAmAsadasya. 1921mAM zikSaka tarIke kArakIrdina AraMbha. arnAkulamanI jika aneka saMsthAo sAthe teo joDAelA che. cha thI vadhu varSa mahArAjA kelejamAM malayAlama bhASAnA adhyApaka hatA. 1963mAM sudhI smAniyA yunivarsiTInI sIDIkeTanA sabhya hatA. rajhAkAra "vizva darzanam ' nAmanA kAvya saMgraha mATe sAhitya akAdamI kArabhAra daramyAna vakilAta choDI. 195rathI AJ.C.C.nA sabhya puraskAra, tathA 1967mAM "soviyeta deza' neharu puraskAra prApta 1955-57 haidarAbAda pradeza koMgresa samitinA pramukha. IrkanI thayo. raziyA ane jarmanIne pravAsa kheDe che. pravRttio sAthe dhaniSTha saMbaMdha dharAve che. 1963-66 Aaupradeza Jain Education Intemational For Private & Personal use only
Page #811
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha 1833 rAjya vijaLI borDanA ceramena. 196thI Adhrapradeza vidhAnasabhAnA sabhya 1952-56 kendra sarakAramAM vyApAra udyoga vibhAganA pradhAna. cuMTAyelA sabhya. 1956-58 vittamaMtrI 1958 mAM rAjInAmu ApyuM 1962 mAM lekasabhAmAM nirvirodha cUMTAyA 1962 mAM kendramAM daphatara vinAnA AkIma AvA pradhAna 1963-65 mo vittamaMtrI. 1965 mAM pharIthI rAjInAmuM janmaH jAnyuArI, 21, 1997. abhyAsaH bI e., ela. paradezane vistRta pravAsa karyo che. 1964 mAM laMDana khAte bharAyela ela bI. meMglora ane muMbaInI kolejomAM. patrakAra ane eDa kemotha vaDApradhAna pariSadamAM hAjarI ApI hatI. 1964 mAM vokeTa, svAtaMtrya caLavaLa daramyAna kArAvAsa bhogavyo che. 1943mAM tirarASTriya nANAbhaMDoLa ane vizvabeMkanI beThakomAM paNa hAjarI "phorama" nAmanuM aMgrejI mAsika zarU karyuM. 1949mAM muMbaInA ApI hatI. sA* zerIpha sa saMsadIya pakSanI kArobArI samitinA be vakhata jhuMbaka zivarAma bhaDe sabhya. 1956-57, 58 ane 69 daramyAna A.I.C C.nA sadasya. videza, saMrakSaNa, vitta ane aNuzakitanI saMsadIya salAhakAra janma : me, 25, 1914. abhyAsa : bI e elaela. bI. samitinA 1957-61 daramyAna sanma 1950-5ra provIsthala ahamadanagaramAM. 1962 thI mahArASTra vidhAnasabhAnA adhyakSa. pArlAmenTa opha inDiyAnA saya. kerTa opha InsTITayUTa opha 1936 mAM koMgresamAM joDAyA. svAtaMtrya caLavaLamAM kArAvAsa bhogasAyansa ane marcanTa nevI borDanA sabhya. vistRta videza pravAsa vya. 1946 mAM "saMghazakita " nAmanA sAptAhikanA taMtrI karyo che. 1966mAM komanAthanI pArlAmenTarI konpharansanA bhAratIya banyA. ahamadanagara jillA zikSaNa samitinI kArobArI samitipratinidhi. 1967mAM yuno eselInA bhAratIya DelIgezananA nA adhyakSa tarIke ghaNA sudhArA karyA. mahArASTra vibhAgIya koMgresa vika9i5ka saya samitinA maMtrI hatA. 1957 mAM muMbaI rAjya vidhAnasabhAnA cUMTAyelA sadasya. 960 sudhI muMbaInA dvibhASI rAjayanA ane josepha mundAsarI 1960-62 daramyAna mahArASTra rAjyanA sahakAra khAtAnA pradhAna. janmaH 1914. abhyAsaH ema. e. kocInanA mahArAjAe mahArASTra rAjya bhArata sevaka samAjanA adhyakSa, mahArASTra vakiga sAhitya kuzala ane sAhityanipuNanI DigrI enAyata karela che grupa khAdI enDa vileja InDasTrIjha borDa, saMyukata sadAcAra samiti rAjakIya kAryakara ane malayAlama lekhaka tricuranI ke. opareTIva (mahArASTra), rakatapittA salAhakAra baDe ane jillA jamIna kolejanA prinsIpala che, cIna, rariyA ane yuropanA dezonA vikAsa borDanA ceramena, mahArASTra harijana sevaka saMghanA pramukha. pravAsa karyo che. 1946mAM sakriya rAjakAraNamAM mUkAvyuM vizva tridivakumAra caudharI zAMti kAunsilanA sadasya aneka varSothI kSaNika pravRttio sAthe saMkaLAyelA che. keraLa vidhAnasabhA daseka varSa sudhI saMkhya janama: Disembara, 1911. abhyAsa: ema e. barahAmupuranI hatA 195-60 daramyAna keraLa zikSaNa vibhAganA pradhAna hatA. ke. ema. kolejamAM. 1947 sudhI koMgresa sa . 1931-33 tayA eka dainika tathA anya sAmayikanuM taMtrIpada saMbhALeluM che 1939 46 kArAvAsa 947 mAM koMgresamAMthI chUTA thaI rivolyu zanarI sozyAlisTa pArTI (krAMtikArI samAjavAdI pakSa) mAM joDAyA. TI. ena. aMgAmI : lekhaka, 5kAra ane rAjakIya kAryakara 1955-57 daramyAna piTuM. janmaH kahImA pAse jesomA nAmanA gAmaDAmAM. 1969thI gIjha sattAvALAoe govAmAM jelamAM pUryA hatA. saMyukta AjhAda nAgapradezanA jAhera bAMdhakAma vibhAganA pradhAna 1950 thI nAga- saMsadIya daLanA sa ya 1952 thI saMsada saMdarya U. T. U. C. pradezanA rAjakIya jIvanamAM sakriya bhAga le che. nAga rASTriya nA upapramukha. kAunsilanA kArobArI sabhya hatA hiMsAnA mudApara 1955 mAM zrImatI zrITIDemI jahAMgIra tAliyArakhAna kAunsilamAMthI chUTA thayA. nAgaka pariSadanI racanA mATe sahAya karI. nAgapradeza kamiTinI kAre bArInA sanma 1961-63 nAga- janmaH julAI, 22, 1925. abhyAsa : muMbaInI senTa pradezanI aMtarima sabhAnA adhyakSa 1964-66 nANapradeza vidhAna sevIyarsa kolejamAM sAmAjika kAryakara. 1963 thI akhila hiMda sabhAnA spIkara 1966-69 nAgapradezanA mukhya pradhAna. hatoaoga borDanAM sabhya zilpI kendranA sthApaka ane adhyakSa. kAphaTa kAunsila opha InDiyAnI kArobArI samitinAM, mahArASTra tIrUvalura thaTTAI kRSNamAcArI: sTeTa vImensa kAunsilanAM, bhAratIya vidyAbhavananI gavarniga boDInA janmaH naveMbara, 1899, abhyAsa : madrAsa krizcana kelejamAM beDa opha gavarnarsanAM, InsTITayUTa opha keTariMga TekanIkasanAM ane 1921 mAM udyogamAM jhaMpalAvyuM. 1937mAM madrAsa vidhAnasabhAmAM eplAIDa nyUzananAM upapramukha. nezanala relve yujhasa kansaTeTIva cuMTAyA. 1942 mAM madhyastha esembalImAM cUMTAyA. 1946 mAM kAunsilanAM sabhya. akhila bhArata mahilA kendrIya khAdya kAunsibaMdhArasabhAnA sabhya cUMTAyA. baMdhAraNanI TrAphiTaga kamiTinA lanAM sthApaka ane mahAmaMtrI 1965 mAM jarmanIkhAte bharAyela Jain Education Intemational
Page #812
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratIya asmitA mahilA samasyA para vizvaparisaMvAdamAM bhAratIya pratinidhi. devaprasAda ghoSa dayAnaMda bI. bAMdeDakara janma : mArca, 15, 1894. abhyAsa : ema. e., bI. janma : 1911. govA-dIva ane damaNunA mukhya pradhAna kara ela. mitra insTITayUTa kalakattA, devagaDha eca. I. raphUla, vrajamohana rASTravAdI. 1942mAM "hiMda choDo' caLavaLamAM bhAga lIdho. 19 InsTITayUTa, bArIsAla; sITI koleja, presIDensI koleja ane rIpana 56 mAM rASTriya caLavaLa mATe porTugIjha sarakAre dharapakaDa karI traNa kaleja, kalakattAmAM. 1957 sudhI kalakattA yunivarsiTInA phele. mAsa kArAvAsamAM dhakelyA. gevAnI mukti caLavaLa daramyAna bhUgarbha rAjakIya netA. kalakattA hAIkorTanA eDavokeTa, bhASAvid-baMgALI, rahI madada karI. piorTugIjha, phrenca, hindI, koMkaNI ane marAThI bhASA hindI, saMskRta, aMgrejI, jarmana phrenca ane iliyana bhASAnuM sArI rIte jANe che. aneka sAmAjika saMsthAo sAthe saMkaLAyelA sAruM jJAna che 915-22 koMgresa sabhya. 1923-32 nezanAlisTa che. ge nA agraNI khANamAlika. svabhAvanA paragaju pATIne, 1933-5 hindu mahAsabhAnA, 195thI janasaMghanA tenI sthApanAthI karI Aja sudhI sabhya. 19paramAM janasaMghanI dAjIbA balavantarAya desAI TIkITa para rAjya sabhAmAM cUMTAyA. 1955-67 pazcima baMgALa janasaMghanA pramukha 1955, 1960 thI 1963 ane 1965mAM a yAsa : bI. e. ela ela bI. marAThA maMDaLa hAIskula, bhAratIya janasaMdhanA upapramukha. 1956thI 1959 tathA 1963 64 gilagIcI Adla hAiskUla, belaga ma; liMgarAja koleja, rAjA bhAratIya janasaMghanA pramukha. gaNitazAstrI, sAhityika tathA rAjakAraNa la magauDa la koleja, belagAma; tathA rAjArAma koleja kehApuramAM vizva para aneka pustako prasiddha karyo che. 1955thI kRSaka ane majhadUra pakSanA mahAmaMtrI che. saMyukta mahArASTra samitinA mahAmaMtrI. " rASTravIra" nAmanA sAptAhikanA taMtrI. davAnayagama rAmacandrana kRSaka ane majhadUra pakSamAM 1948mAM joDAyA. 1956mAM kArAvAsa bhogavyo. sImA pagalAM samitinA maMtrI. dakSiNa mahArASTra zikSaNa janmaH jAnyuArI, 31,1934. abhyAsaH senTa josepha hAIma DaLa (belagAma) nA pramukha. skUla, kAlera tathA layalA kaleja, madrAsa, 1969thI penDIcerInA dAregAprasAda roya jAhera bAMdhakAma khAtAnA pradhAna. ponDIcerI sahakArI prosesiMga saplAya enDa mArkeTiMga sAyaTInA pramukha. 1965mAM beMglora ja nama: sapTembara, 2, 1923. abhyAsaH bI. e. pArasA khAte senTrala sTeTa syugarakeIna kamiTimAM tathA 1966 mAM navI hAI IMgliza skUla, rAjendra keleja, cAparAmAM. asahakAra AMda. dilhI khAte bharAyela kRSi saMmelanamAM pinDIcerInuM pratinidhitva lanamAM sakriya bhAga lIdhe. svAtaMtrya jhuMbeza daramyAna jelavAsa karyuM. bhoma. 1952, 1957, 1962, 1967 tathA 1969mAM bihAra vidhAna sabhAmAM cUMTAyA sAraNu ji9lA borDanA mAjI sabhya. lokamANa 2 SNa hegaDe 1961 sudhI bihAranA nAyaba pradhAna. 1961-63 A.I.C.C. nA sabhya majadUra caLavaLa sAthe dhaniSTa rIte saMkaLAyelA che. aneka janmaH ogasTa, 29,1927. uttara kanArA jillAnA siddhapura majura saMdhomAM javAbadAra hodA para kAma che. A badhI tAlukAmAM abhyAsa: ema. e., ela. ela. bI. siddhapura ane bihAranA mukhya pradhAna hatA. sIsa, banArasa vidyApITha tathA lakhanau yunivarsiTImAM. 1968thI ha sUranA Ayojana tathA yuvaka kalyANa khAtAnA tathA nAMNA(De. zrImatI) durgAbAI dezamukha khAtAnA pradhAna sIsImAM vakIlAta zarU karI. 1954 thI 57 janmaH julAI 1910. abhyAsaH ema. e., bI. ela., uttara kenerA jillA koMgresa samitinA pramukha. 1957thI moM sUra 1963mAM AMdhra yunivarsiTIe DokaTara oka lonanI mAnada DIthI rAjyanA vividha khAtAnA pradhAna tarIke kAmagIrI bajAvI che. enAyata karI. banArasa, AMdhra ane madrAsa yunivarsiTImAM zikSaNa meLavyuM. madrAsa ane haidarAbAdanI AMdhra mahilA sabhAnAM prathama delatarAva zrIpatarAva desAI pramukha. suprIma korTanAM eDavokeTa. kAunisala phora sozyala DevalapamenTa, bhArata AMtararASTriya kendra, (navI dilhI) nAM pramukha. 1946 janmaH mArca, 10,1910 abhyAsa: bI. e., ela. ela. -para baMdhAraNa sabhA tathA kAmacalAu saMsadanAM sabhya. 194ra-para bI. kolhApuranI rAjArAma hAIskUla, rAjArAma koleja tathA sAyavakIlAta. 1952-53 Ayojana paMcanAM sabhAsada, 19pa3-62 kIsa le kelejamAM mahArASTranA mulakI khAtAnA bhUtapUrva pradhAna madhyastha samAja kalyANa borDanA adhyakSa. bhArata sarakAranI rASTriya 1967thI phiTama eDavAijharI kamiTinA ceramena. 1939mAM vakIlAta samiti, bAlikA ane mahilA zikSaNa borDanA 1958 thI 1961 zarU karI. 1941 para satArA jillA lokala borDanA, mahArASTra pradeza samAja zikSaNa borDanA tathA 1952-57 muMbaI rAjya Jain Education Intemational
Page #813
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha mAga parivahana Aga ane regyuleTeDa mArkeTasa ina mahArASTranI phaTakArI. 1957 mAM mukti. vivecaka, nibaMdhakAra, vArtAlekhaka tathA senTrala eDavAIjharI kamiTinA presIDenTa. 1952-57 pradeza ke gresa bhASAMtarakAra, svAtaMtrya caLavaLa daramyAna anekavAra saLiyA pAchaLa samitinA mahAmaMtrI. kegresa vidhAnapakSanA mukhya daMDaka. 195rathI dhakelAyA che. 1963 mAM prasapAnA mahAmaMtrI 1967 68 pUnAnA vidhAna sabhya 1957thI muMbaI tathA mahArASTranA vividha khAtAnA meyara, pradhAna. 1970mAM rAjInAmu ApI chUTA thayA. nArAyaNa dAMDekara (zrImatI) dhanavantI rAmarAva janmaH me, 10,1897, abhyAsa; ema. e. hubalI tayA janma : juna, 24, 1908. abhyAsa : bI. esasI, bI. koma, presIDensI koleja, madrAsa. 1959mAM padmabhUSaNa, 1938mAM sare epha. sI. e, AI. sI. esa (nivRtta), madrAsa, keluM che ane hinda suvarNa padaka. 1955mAM amerikAne lAskara evorDa, 1967mAM laMDanamAM. svataMtrapakSanA pramukha. paMjAba nezanala benkanA DIrekaTara. vATumala evorDa tathA 1968mAM "phemIlI opha menane zAMti InDiyana okisajana li., olabrAITa morArajI enDa paMDita li., evorDa, sAmAjika kAryakara. kuTuMba niyojana AyoganAM bhUtapUrva borekasa morArajI li., sIpoTekasa inDiyA li., ane hiMdustAna pramukha. 1917-19 madrAsanI kivana merI kolejamAM vyAkhyAtA. thomasana esoziezana li. nA ceramena. 1931 mAM I. C. s. mAM mahilA matAdhikAra tathA sAmAjika sudhAraNAmAM khUba rasa che. joDAyA. 1941-48 senTrala borDa opha revenyunA sabhya. 1948-49 946-47 akhila hiMda mahilA pariSadanA pramukha. senTrala kamiTi ona pheDarala phAInasthala InTIgrezananA sabhya 1949-54 samAjakalyANa borDanA bhUtapUrva sabhya. 1963-69 AMtara rASTriya siMdhiyA sTIma nevigezana ku. li. nA cIpha ekijhakayuTIva, 1954pUlAnDa parenTakrUDa pheDarezananA pramukha 61 simeMTa ejansIjha li. ne menejiMga DIrekaTara 1959-60 muMbaI ceMbara opha komarsanA pramukha. 196-164 bonasa kamisananA narendra mahipati tIDake tathA 1967-69 nezanala zipiMga borDanA sadasya janmaH navembara, 2, 1920. abhyAsa : bI e. ela. ela. nityAnanda kAnuga bI. nAgapuramAM. 1963 thI mahArASTra pradhAnamaMDaLanA sabhya. akhila bhArata vidyArthI pariSadanA Ajaka adhyakSa. rASTriya vidyArthI jama : , 4, 1900. abhyAsa : bI. e., bI. ela. saMghanI prathama bhAratIya beThakanI kAryavAhI samitinA adhyakSa. revanaze keleja, kaTaka tathA yunivarsiTI kaleja kalakattAmAM. 19 nAgapura pradeza koMgresanI yuvaka pAMkhanA maMtrI. 1942 nI svAtaMtrya 67thI bihAranA rAjyapAla. 1937-para orisA sarakAranA jhuMbezamAM bhAga levA badala kArAvAsa bega. nAgapura pradezanI pradhAna 1946mAM erisAnA akhila bhArata grAmodyoga saMghanA Indraka zAkhAnA bhUtapUrva mahAmaMtrI rASTriya mIla majhadUra saMgha, pramukha. 9paramAM AMtara rAjiyokhA AganA bhAratIya pratinidhi nAgapura ane belArapura pepara mila majhadUra sabhAnA pramukha. maMDaLanA netA. A.I. C. C. nA sadasya. 1954-6pa kendra sarakAranA akhila hinda rASTriya kApaDa kAmadAronA pheDarezananA sekreTarI hatA. vividha vibhAganA pradhAna. 1965- 67 gujarAtanA rAjayapAla. 1956 mAM jInIvA khAte bharAyela I L O nI 39mI beThakamAM bhAratIya zramikonA pratinidhi okasapharDamAM sTaDI konpharansamAM hAjarI nimaeNLacaMdra ceTarajI ApI. 1969 NAM jInIvA khAte 1 L D nI suvarNa jayaMtI janma: okaTobara, 19, 895. abhyAsa : ema. e., pI. ujavavA gayela bhAratIya pra tanidhimaMDaLanA netA. nAgapura yunivarsiTI Ara. esa., ela ela. bI., bAra -eTa-le kalakare ane laMDana korTanAM bhUtapUrva sabhya. mahArASTra rAjya zikSaNa saMsthAnA maMtrI. yunivarsiTI ane mIDala Tempala saMsada sadasya. suprIma korTanA eDavokeTa. hindu mahAsabhAnA bhUtapUrva pramukha. akhila bhArata nArAyaNa gaNeza gore nAgarika svAtaMtrya AganA pramukha AMta2 rASTriya kanizana opha jyurisTasanI bhAratIya zAkhAnA upapramukha. kalakattA hAIkorTanA janma : juna, 15, 19 7. abhyAsa : bI. e., ela. ela. bhUtapUrva nyAyadhIza. sva. De zyAmAprasAda mukharjIne sAthamAM bI. pUnAnI phargyusana kolejamAM. prajA sozyAlisTa pArTInA cera. kAzmIra satyAgraha caLavaLanI AgevAnI karelI. jInIvAmAM InTara mena. 1930 mAM koMgresamAM joDAyA. 1938 mAM koMgresa soyA lisTa nezanala TrIbyunalamAM karacha mATe bhAratanA kensala tarIke kAmagIrI pATInI nezanala ekijhakayuTivanA tathA A. I. C. C. nA sabhya bajAvelI. 1948 mAM samAjavAdI pakSanA upataMtrI. 1953-54 prasapAnA mahAmaMtrI. 1949-62 zramika matavibhAgamAMthI pUnA yunivarsiTI nIlama saMjIva reDDI kerTamAM cUMTAyA. 1955 mAM govAmAM satyAgrahIonI prathama TukaDI janma: me, 13, 1913. abhyAsa : aghAra tathA anaMtapuranI nuM netRtva karyuM. piorTugIjha sarakAre 10 varSanI kArAvAsanI zikSA ATasa kolejamAM. 1936 46 AMdhrapradeza koMgresa kamiTinA maMtrI Jain Education Intemational
Page #814
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratIya amitA satyAgraha caLavaLa daramyAna jelayAtrA. 1946mAM madrAsa rAjyanA kamiTinA pramukha hatA. 1952-57 muMbaI myunisipala keperevidhAna sabhya. 1947 baMdhAraNa sabhAne sadasya. 1949-51 madrAsa zananA sabhya. 1956-57 tenI sTenDiga kamiTinA ceramena. 1962 rAjyamAM dArUniSedha, makAna ane vana vibhAganA pradhAna, rAjInAmuM thI kAcaudyoga chApakhAnAM, pioTarIjha ane sInemA udyogonI laghuApI AMdhra pradeza koMgresa kamiTinA pramukha cUMTAyA. bavADI koMgresa tama vetana samitinA ceramena. 1961-64 aDasaTTA samiti ane adhavezana sudhI kArobArI samiti tayA 1. I. C. C. nA saMsa- sTeTa lejisleyaranA adhyakSa. 1950 mAM mahArASTra vidhAnasabhAmAM dIya borDanA sabhya. 1952-53 rAjayasabhAnA sabhya. 1953 ane cuMTAyA. 19 7 thI muMbaI yunivarsiTI seneTanA sabhya. 1964 mAM 55mAM aMdha vidhAnasabhAnA sadasya. 1953 ane 1955-56 prAdezika yojanA samitinA sabhya. muMbainI aneka sAmAjika, AMdhra rAjyanA upa mukhyapradhAna 1956-6 ane 1962-63 zaikSaNika ane sAMskRtika saMsthAo sAthe saMkaLAyelA che. 16 varSa AMdhra pradezanA mukhya pradhAna. 1960-62 koMgresa pramukha. 1964-67 sudhI muMbaI hAIkorTamAM vakIlAta karI. 1940-40 rASTra sevA kendra pradhAna 1967-69 lokasabhAnA spIkara. daLanA pradhAna vyavasthApaka. vAMdarAnA rASTriya graMthAlayanA pramukha. 1967 mAM koMgresa TIkITa para mahArASTra vidhAna sabhAmAM cUMTAyA. parazurAma kRNarAva sAvaMta pI. rAmamuti janma : juna, 8, 1908. abhyAsa : bI. e.. ela ela. bI. ratanAgIrI ane muMbaImAM. 1967thI mahArASTranA kRSi vibhAganA janma : sapaTembara, 20, 1909, abhyAsa : banArasa yunivapradhAna. 1940 sudhI muMbaImAM vakIlAta karI. 1939-46 muMbaI siTI ane madrAsanI presIDensI kolejamAM C. P. I. () nI myunisipala korporezananA sabhya. muMbaI myunisipala koMgresa poliTanyUronA sabhya. 1930 32 koMgresa caLavaLa daramyAna kArApATInA mahA maMtrI muMbaI pradeza koMgresa samitinA sabhya vAsa tyArathI Aja sudhI rAjakIya kAryakara rahyA che 1935-36 tathA keTaleka samaya. mahAmaMtrI. muMbaI rAjya mArga parivahana tAmIlanADa koMgresa sayAlisTa pATIMnI kArobArImAM hatA lagabhaga AyoganA sabhya hatA. 1946-48 muMbaI rAjayanA saMsadIya sacIva, 4 varSaA. I. C. C. nA sabhya.A I T U C nI kArobArI samiI-TUka, A L, T W. F. ane rAtriya mIla majhadUra saMgha tinA sabhya. tAmilanADumAM majura pravRittanA agraNI kAryakara sarasa (mubaI ) nI vividha javAbadArIo saMbhALatA. 1954 mAM vakatA 1946 nI ILO kenpharansamAM hAjarI ApavA jInIvA khAte jInIvA khAte ILO mAM majadUra pratinidhinA salAhakAra. 1960-- gayA hatA. 67 mahArASTra rAjyanA pradhAna (zrImatI) pI. vI. cerIyana pitAMbara dAsa janma, me, 28, 1913. abhyAsa: bI e. madrAsanI vImensa abhyAsa : bI. e. elaela bI, devanAgarI hAIskUla ane krizcayana kolejamAM. 196nmAM padmabhuSaNa. pipa dhAra enI merenTI mIrata keleja, mIrata, rAjakIya netA, 1961 thI janasaMdhanA upa- enAyata. madrAsanAM bhUtapUrva meyara. sAmAjika kAryakara. mahArASTranI pramukha. 1968 thI rAjyasabhAnA janasaMgha maMDaLanA nAyaka kalyANa suvidhA ane punarvasavATa samitinAM, phanDa DrAIva ane 1932-58 vakIlAta. 1947 sudhI keMgresI rahyA. 1946 -51 projekaTa kamiTinAM tathA koyanA bhUkaMpa punarvasavATa nivinAM adhyakSa rASTriya sevaka saMghanA saMghacAlaka saMghanI pravRtti khAtara gunhegAra madrAsa yunivarsiTI seneTanAM sabhAsada hatAM. chellAM 20thI ye vadhu TharelA. uttara pradezamAM kAzmIra caLavaLa tathA anna jhuMbeza daramyAna varSathI emora khAtenI mahilA tathA bALakonI hospiTalanI kArAvAsa bhogavyuM. 1951 mAM janasaMghanI sthApanA thatA ja temAM salAhakAra samitinAM pramukha. 1961mAM Tokiya khAte maLela joDAyA. 1951-54 mIrata jillA janasaMghanA pramukha 1956 IsTana rIjinela orgenijhezana opha pablika eDaminisTrezananA prAMtIya maMtrI. 1956-58, 1961 62 ane 1968-69 uttara pratinidhi. 1958mAM haidarAbAda khAte maLela ela meyasa konphapradeza janasaMghanA pramukha. 1956 ane 1962 uttaradeza ransanA pramukha akhila hiMda zALA-Arogya kAunsilanA sadasya. vidhAnasabhAnA sabhya. 1962-68 uttara pradeza janasaMgha lejisleTIva jIvana vimA nigama tathA InDiyana era korporezana ane AkAzapATInA netA. 1960 bhAratIya janasaMghanA pramukha. 1967 mAM zrI vANInI vibhAgIya kAryakrama mATenI salAhakAra samitinA DIrekaTara badarInAtha maMdira samitinA tathA 1968-69 uttara pradeza yuniva- hatAM. hastoghoga samiti, laghu udyoga ane hastoga beDenAM siMTIne a-kSaNika sTApha pheDarezananA pramukha. 1963-66 rUDakI ceramena. yunivarsiTI sIDIke nA sabhya. pI. yu. zamukhama pI. jI khera janmaH ogasTa, 15,1924. abhyAsa tIruvannAmalAInI janma : ogasTa, 20, 19i1. abhyAsaH bI. e., elaela myunisipala hAIskUlamAM. 1969thI tAmIlanADu rAjyamAM zramabI. svAtaMtrya caLavaLa daramyAna jelavAsa bhogavyo muMbai pradeza vibhAganA pradhAna. ghaNAM varSathI DI. ema. ke. pArTInA sakriya kalyANa vi keyanA bhUkaM5 puna: sthA 20thI ya Jain Education Intemational For Private & Personal use only
Page #815
--------------------------------------------------------------------------
________________ munima pa kAryakara tIruvanAmalAInI myunisipala kAunsilanA bhUtapUrva ceramena, DI ema. ke. caLavaLa daramyAna jelayAtrA karI. 1957-62 rAjya vidhAnasabhAnA sabhya. 1968thI tAmIlanADu vidhAnasabhAmAM zikSaka matadAra maMDaLamAMthI cUMTAI AvyA. puraNacandra tethI janmaH eprila, 14,1907. abhyAsa: ema. e., ela. ela. bI. alAhAbAda yunivarsiTImAM, sAmyavAdI netA. C.P.I. nI kRiSTha kAunsisanA sabhya, bakA, 18thI vidyA kALamAMja sAmyavAdI pakSamAM joDAyA. 1929-34 mIrata kAvatarA kesamAM gunhegAra ThayAM C.P.I.nI madhyastha samitinA sabhya 1958-62 "nyU eInA taMtrI, uttara pradeza rAjya kAunsila ane kA vAhInA sabhya. bhAratIya sAmyavAdanA vaijJAnika itihAsa para hAla kAma karI rahyA che. prakAzacandra zeDhI janmaH ekaTAkSara, 19,192. abhyAsa: bI. e, ela. ela. bI. 1970thI kendra sarakAranA rAjya pradhAna. 1942thI koMgresI kAryakara. 1951mAM A.I.C.C.nA sabhya. 1960mAM ujjaina myunisipala presIDenTa. 1961 rAjyasabhAnA sabhya. paradezanA vistRta pravAsa kheDavA 4. 1969mAM bhAgIdAsa khAte bharAyela navela supradhAna pariSadamAM hAjarI bhApI. 1964mAM be nAnA parighamAM bhAratIya pratinidhi mAnA tenA 1962-67 kendramAM nAyaba pradhAna. tyAra pachIthI rAjyakakSAnA pradhAna. prakAzasiMdha bAdala janma : 1926. abhyAsa : bI. e. lAhoranI phAme na krizcayana kaoNlejamAM. 1970 thI 1971 juna sudhI paMjAbanA mukhya pradhAna. saMta phatesi dhanA nikaTanA sAthI. 1957mAM koMgresa TIkITa para paMjAba vidhAnabhAmAM cUMTAyA. tyArathI rAjakAmAM praveza. pachIthI esa cheDI akAlIdaLamAM joDAyA. 1969mAM akAlIdaLanI TIkiTa para mAM kebineTa vidhAnasabhAmAM cUMTAyA gumasiMdhapradhAna kakSAnA pradhAna hatA. praphullakumAra caudharI janma : phebruArI, 9, i913. abhyAsa : bIesa sI. navAkhala, tAgherA mane kAmAM, kAntikArIsamAjavAdI pakSanI madhyastha samitinA maMtrI. 1934-38 sakhata jelanI zikSA kArAvAsa daramyAna mArkiksasTa banI gayA. 1939mAM tripurI DhaoNMgresa adhivezananA sabhya. RS. P. mAM tenI sthApanAthIja joDAyA. 1946-48 tenI prAMtIya kArobArI samitinA sabhya. 1948mAM madhyastha kAryAlayane kArabhAra saMbhALyo. 1948mAM tenI madhyastha 837 nA samitimAM cUMTAyA. R. S. P. nA mukhapatra " The Call *' menejara. 1957 sudhI tenA menejiMga eDITara hatA. 1965mAM U. T, U. C nA pratinidhi tarIke raziyAnI mulAkAta lIdhI, 1948thI U. T. U. C nI kArAbArI samitinA sabhya che praphullaca'dga sena janma : 1897. abhyAsa : bI. esa sI, sAzarAma, akSara ane devagaDhamAM. pazcima baMgALanA bhUtapUrva mukhya pradhAna asahakAra caLavaLamAM joDAyelA. hugalI vidyAmaMdiramAM adhyApaka hatA. 1930, 1932 ane 1942mAM ArAmagaDha vibhAgamAM savinaya kAnUnabhaMga caLavaLamAM agrabhAga bhajagyA. aneka vakhata jelavAsa bhogavyA che. 1922mAM ArAmabAgamAM dArakcara pura rAhata kArya karyuM ane khAdI kendro zarU karI tyAM ja nivAsa karyAM. 1962-67 pazcima baMgALanA koMgresI vidhAnasabhya eja gALAmAM pazcima baMgALanA mukhya pradhAna. 1964mAM jApAnanA prayAsa karyAM. prema bhAthIna janma : Disembara, 27, 917. abhyAsa : ema e., DI. e. vI. skUla ane kaoNleja, rAvI'tI tathA dayA,sidha koleja, bAra 16thI se.pAnA mahAma. prema mezyAlisTa pArTImAM 1937mAM joDAyA. svAtaMtrya caLavaLa daramyAna kArAvAsa bhAgavyA. mAM bhAratanI sammAnitya pArTInI zayi kArabhArImAM cuMTAyA. 1948-para sozyAliSTha pAnA joInTa sekreTarI. 195ra prasaMApAnA sahamaMtrI. 1954mAM gana khAnanI prathama eziyAi seAzyAlisTa samitinA maMtrI. 1953mAM svIDana, nave, DenmArka, yu. ke. phrAnsa, spIDajhalenDa, pazcimajanmanI, esTriyA, yugAlAviyA, TAlI, IjharAyela ane pAkistAnano prayAsa karyo. 1964-65 esa. esa. pI. nA madhyaca sauMsadIya kheDanA sabhya zrImatI premalIlA vilAsa AkarasI janma: jAnyuArI, 2,1894. abhyAsaH banArasa hindu yunivarsiga tathA esa. ena. DI. TI. yunivarsiTInI DI. emanI mAnada DIgrI. sa,mAjika kAryakara, 1957-1969 esa. ena. DI. TI. yunivarsiTInAM vAsa sevara khAnagI rIte aMgrejI tathA saMskRtano abhyAsa karyo. 14mAM vidhavAse gayAM. 1966thI sAmAnya ane zaikSAtyeka pravRttiAmAM rasa keLavavAnI zarUAAta karI. 195mAM SNDT yunivarsiTInA upaphulone niyukata thayAM 1917, 1960 1963 ane 196mAM kapalapati tarIke cuMTAI AvyAM. kasturabhA gAMdhI smAraka TrasTa, pradha je. pI trivedI smAraka TrasTa, leDI nA kATa hindu mApha teja ane vinetA vizrAmanAM ceramena phakharUddIna alI ahamada janmaH me, 13,1906 abhyAsa: bIe (kenTAba), khAra- eTa-le dilhInI gaOmenTa hAIskUla tathA senTa sTIphana koleja,
Page #816
--------------------------------------------------------------------------
________________ 838 khrIsTrI TrIpAsa, phrIja yunivarsiTImAM 197thI kendra sarakAranA 3khIneTa kakSAnA pradhAna. 1964thI kaoNMgresa viMga kimiTa tathA gela prInDayA isadIya borDanA sabhya. 1928mAM 1namAM nira Tepala khAte BarmAM praveza maLyA. paMjAba ane AsAma hAikoTanA eDavekeTa. suprIma korTanA sInIyara eDavokeTa. 1928thI koMgresanA sabhya. svAtaMtrya caLavaLamAM jelayAtrA karI. 1937-45, 1957 ane 1962mAM AsAmanA vidhAna sabhya. 1954-57 rAjya sabhAnA sabhya. 1957mAM rAjysaMdhanI sAmAnya sabhAmAM bhAratIya pratinidhi. 19pa8 --66 AsAma rAjyanA vittamaMtrI. 1966thI judA judA khAtAnA kendrIya maMtrI, jima, yugoslAvI. balgerI, phrAMsa, briTana, emlAvariyA ane raziyA sarakArI mAhe 196mAM pravAsa karyo janmaH eprila, 2, 1930. abhyAsaH khAnagI zikSako dvArA. 1967thI 1971 sudhI gujarAta rAjyanA pradhAna. vaDedarAnI mahArAjA sayAjIrAva yunivarsiTInA 1951thI kulapati. 1957- 67 saMsada sadasya 1957-62 saMrakSaNa pradhAna vibhAganA saspeMsadIya sacIva. 1962-67 vanya pazunA bhAratIya kheDanA tathA sa MsadIya kaoNMgresa pArTInI kArobArInA sabhya. 1963-64 jAhera hisAba samitinA sabya 962-63 nezanala insTITayUTa opha peTanA eDa eka gavananA tathA 1956-66 baroDA reyana kepereizananA adhyakSa. 19-6 bhAratIya krikeTanA beDa beva kanTrolanA pramukha vizva vaTM padma nidhi svITajharlenA sthApanAkALathI AMtara rASTriya TrasTI. phrAnke rejinAlDa enthanI basanaiyA jAmIyA janma : egasTa, 10, 1922. abhyAsa : bI. esasI., bI. elaeemanI senTrala DAle ane gavarmenTa che DaoNlejamAM. 1968 thI huM sura rAjyanA kRSi vibhAganA pradhAna. 1952 thI huM sura vidhanasabhAnA sabhya. huM sura rAjya bhAratIya dalita varga (lephTenanTa karnala, krUjhade khAsa, daulate igliMzIyA, senA lIganA pramukha. zaikSaNika saMsthA tathA harijana chAtrAlayeAnI khAmabega, samarora khApura ) rohisaMharAva gAyakavADa sthApanA karI traNa saptAha mATe jApAnane pravAsa karyAM. 1965mAM bina khAte maLela varlDa kapala DAnsamAM bhAratIya pratinidhi maMDaLanI AgevAnI lIdhI. 1962 thI huM sura rAjyanA vividha vibhAgonA pradhAna, asIlAla saddaya janma: sapTembara, 25, 1908 abhyAsa khIe. nAgapura yunivasiTI ane zarjhana khAte sada sabhya eNnglA inDiyana sosIezananA pramukha rASTriya saMrakSaNa kArbansilanA sya agra jI bhASAnI sevA mATe vAyasaroyanuM suvarNa padaka maLyu che yunivarsi`TInA pAritASika vijetA ane vidvAna. laMDana Inara rUpAnA bAra beTa-lo. madhyapradezamAM gAma badhI aANI vaga eMglo inDiyana enDa DIsAIDa yuropiyana megAnimezana (ela inDiyA enDa jamA) nA 1942 mAM presIDenTa baMne gI 1942 tathA 1946 mAM madhyastha lejisleTIvamAM niyukta thayA 1946 mAM yunAnI janarala esemblImAM bhAratIya pratinidhimaMDaLanA sabhya, baMdhAraNa sabhAnA sadasya. 1951 thI leAkasabhAmAM niyukta thayA. 1957 mAM navI dilhI khAte maLela komanavelpa sauMsadIya samaivanamAM bhAratavatI pratinidhitva suprimakorTa ane vijhI cAinA Avara baranuMlAkhAna janma : ogasTa, 25, 1920 abhyAsa : khI. e, elaela. khI 1967 thI rAjasthAna pradhAnamaDaLamAM pradhAna 1948 mAM jodhapura rAjyanA pradhAna dilhI khAte jodhapura rAjayanA kAyamI pratinidhi. 1951 mAM jodhapura myunisipala marDanA pramukha. 1952 57 saMsada sadasya. 1957 rAjasthAna vidhAnasabhAnA sabhya. tyArathI judA judA khAtAnA pradhAna. koMgresanA sakriya kAryakara che. bhAratIya asmitA janma : ekaTAkSara, 10, 1927. abhyAsa : bI. e. ela gela, zrI. 1968 thI hariyASThA rAjyanA mukhya pradhAna. 1956mAM bhAvanImAM vakIlAta zarU karI. 1960 thI 1966 rAjyasabhAnA sadasya. leAhArU prajAma`DaLanA maMtrI hatA. hissAra jillA koMgresa samitinA pramukha hatA. 1967 ane 1968 mAM hariyANA vidhAna sabhAmAM cUMTAyA. A. esa. mUrti janma: ekaTAbara, 29,1907. abhyAsaH khI. e., bI. eDa. rAjamuntrInI gavamenTa ATasa koleja, TreIniMga kroleja; krizcayana kaoNleja tathA lA koleja (madrAsa)mAM patrakAra. 1969thI kendrIya sarakAranA rAjyakakSAnA pradhAna. 1937 mAsa vidhAnasabhAnA sabhya. 1937-39 tathA 1946-47 madrAsanA zrama ane udyoganA sa'sadIya sacIva. 1946-47 madrAsa vidhAna sabhAnI koMgresa pArTInA mukhya daMDaka. 1940-42 kArAvAsa dahapahIM gAMdhI smAraka nidhinI kArobArI samitinA sadasya. 1962mAM rIo-havAmAM bharAyela AMtara rASTriya samAjasevA samelananA 11mA adhivezanamAM bhAratIya pratinidhimaMDaLanA netA. telugu sAptAhika "navajIvana"nA no. 19parathI lokasabhA sadasya kuhamAM akhila hiMda aMta varga lIganA pramukha. 1949mAM yuropa tathA yu. kenA tathA 1962mAM amerikA-jApAnane pravAsa karyAM. 1962thI kendra sarakAranA nAyaba pradhAna
Page #817
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha 839. bI. vI. keskara TrasTanA koSAdhyakSa tathA menejiMga TrasTI. saradAra vallabhabhAI paTela memoriyala TrasTa, zrI bRhada bhAratIya samAja tathA bIjA aneka janmaH 1903. abhyAsaH DI. liTa (perisa). pUnA, haidarAbAda, TrasTanA TrasTI. bhAratamAM ronanA udyoganI sthApanA tathA vikAsamAM banArasa ane pirisamAM, 1962thI nezanala bukaTrasTa tathA simenTa mahatvanuM pradAna karyuM che. svAta trya caLavaLa daramyAna kArAvAsa. * * korporezana opha InDiyAnA ceramena. 1920thI uttarapradezanA keMgresa mahAtmA gAMdhI rASTriya smAraka phaMDanA koSAdhyakSa navI dilhI . kAryakara. 1946mAM keMgresanA mahAmaMtrI. 1947mAM baMdhAraNasabhAmAM gavarniga beDI opha inDiyana invesTamenTa senTara, A. I. C C. * cUMTAyA. 1950 mAM "yuno'nI sAdhAraNa sabhAmAM bhAratIya pratinidhi- tathA muMbaI pradeza keMgresa samitinA sadasya. videza khAtenAM aneka * maMDaLanA sabhya. 1948-para videzI bAbatonA nAyaba pradhAna. pratinidhimaMDaLanA sabhya. nezanala sTAnDarDa phaMkana li., pidAra 1952 - 62 mAhitI ane prasAraNu khAtAnA pradhAna. 1966-67 projekaTa li. tathA anya keTalIya kaMpanIonA DIrekaTara, uSA. kendranI pravAsa minisTrImAM mArga parivahana ane kara--tapAsa spiniMga enDa viviMga kuM. li. nA ceramena. samitinA adhyakSa bhagavata dayAla zarmA bI. DI. jatI janama : jAnyuArI, 26, 1917. abhyAsa : ema. e., berI * sapTembara, , 1952. abhyAsa mA. a, ala. ela. tathA banArasa hindu yunivarsiTImAM. hariyANA rAjyanA bhUtapUrva bI. vijApura garvamenTa hAIskula, rAjArAma koleja tathA sAyansa mukhya pradhAna, vidyAthIkALa daramyAna ja rAjakAraNamAM praveza. koleja, kahApuramAM. 1968thI pinDIcarInA rAjyapAla. jAma- 1941 mAM vyaktigata satyAgraha daramyAna tathA 1942-46 khaMDImAM vakIlAta karI. jAmakhaMDI rAjyanA dIvAna hatA. tene 'hiMda choDo' caLavaLa daramyAna jelavAsa. 1946 mAM pIlAmukhya pradhAna thayA. vilina vistAronA pratinidhi tarIke muMbaI nImAM biralA hAIskulamAM zikSaka tarIke joDAyA jagadharI vidhAnasabhAmAM niyukata thayA. tatkAlIna muMbaI rAjyanA mukhyapradhAna khAte majUra saMgaThana karyuM. 1955mAM paMjAba, himAcala pradeza bI. jI. kheranA saMsadIya sacIva. 1952mAM muMbaI rAjyanA tathA jammu kAzmIra vibhAganA inkanA pramukha. majUra pravRttinA nAyaba pradhAna. rAvajonI punarracanA pachI huM sUra vidhAna sabhAnA abhyAsa mATe cAra vakhata vizva pravAsa karyo che. koMgresa TIkiTa sa e. jamIna savAra samitinA adhyakSa. 1958-6 he sUra para 1942mAM paMjAba vidhAna sabhAmAM cUMTAyA. 1962mAM patra rAjyanA mukhya pradhAna. 1962mAM pharIthI vidhAnasabhAmAM cUMTAI rAjyanA pradhAna 196 mAM paMnba pradeza koMgresa samitinA cUMTApradhAna tarIke 1967 sudhI kAmagIrI bajAvI. yelA pramukha. 1966 hariyANA pradeza koMgresa kamiTinA pramukha. bAbubhAI jazabhAI paTela bhAnuzaMkara maMchArAma yAjJika janma : phebruArI, 9, 91. abhyAsa : bI. e. elaela. ja-ma: phebruArI, 1, 1915. abhyAsa : saurASTramAM sAlaDI bI. naDiyAda, vaDodarA, pUnA ane muMbaI khAte. 1937-39 tathA khAte tathA muMbaImAM. 1967thI mahArASTra rAjyamAM madhaniSedha 1946-57 muMbaI rAjya vidhAna sabhAnA sadaraya. 1948-para khAtAnA pradhAna. 1953-60 muMbai pradeza keMgresa samitinA mukhya pradhAnanA saMsadIya sacIva. 1952 thI 1956 nAyabadhAna. mahAma trI. 1960-63 pramukha. 1950thI A. I C. C nA sabhya. 1956-5 muMbaI rAjyanA pradhAna. 196 -- 67 gujarAta rAjaya 193 mAM muMbaI yuvAsaMdhanI rathApanA karI. aneka sAmAjika khAdI ane grAmodyoga borDanA ceramena. 1963-67 gujarAta khanija saMsthAo sAthe saMkaLayelA che. 1938 ane 1948mAM muMbaI: vikAsa korporezananA adhyakSa. akhila bhArata khAdI ane grAmodyoga myunisipala korporezananA sabhya cUMTAyA. 1952, 1957, 1962 " borDanA 1966-67 daramyAna tathA 5.J.C.C. nA sabhya. 1958 tayA 1967mAM muMbaI vidhAnasabhAnA sabhya cUMTAyA. " audiya ? 61 saradAra vallabhabhAI vidyApIThanA upakulapati zrI bRhad bhAra udaya" nAmanA mAsikanuM saMpAdana kare che. gujarAtI sAptA haka tIya samAjanA TrasTI. saradAra vallabha bhAI samAjasevA TrasTanA "yuga prabhAva" tathA hiMdI sAptAhika "saMgama " nA taMtrI upAdhyakSa. 1967 7 gujarAta rAjyanA pradhAna. maMDaLamAM hatA. bAbulAla mANekalAla cinAI bhAvarAva devAjI mAtrAgaDe janma : eprila, 1913. abhyAsa : I.T.M (V.J.T.I), zeTha AnaMdIlAla podAra hAiskUla, sara parazurAma bhAu koleja, janma: sapaTembara, 25, 1925. abhyAsa : bI. e., bAra pUnA tathA vikaToriyA jyubilI TekanIkala InsTITayUTa muM ImAM. eTa le. caMdA ane nAgapuramAM. 1969thI rAjya sabhAnA upAdhyakSa. 1966 mAM padmabhUSaNa rAjyasabhAnA sadasya. navI dilhInA akhila ripablikana pArTI opha inDiyAnA sthApaka maMtrI. anusUcita hiMda mAlika saMsthAnA pramukha. zrI esa. ke. pATIla sArvajanika jAti - vidyAthI pheDarezananA maMtrI. 1943-44 mAM pAlamanTanA Jain Education Interational
Page #818
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratIya asmitA sabhya. 1953-55 nAgapura pradeza anusUcita jAti pheDarezananA joDAyA. vidhAna saMbadhI keTalAka puratako prasiddha karyAM che. pramukha. 1956-57 mahAmaMtrI. nAga-vidanI sadA zikSaNa sahAyaka saMsthAnA sthApaka pramukha. DaoN. bAbAsAheba AMbeDakara ejyukezana sosAyarI tathA 3. beThakara menesiyasAsAyaTInA sthApaka pramukha 1958 ane 1966mAM rAjyasabhAmAM cUMTAyA ha paTamAM beMka khAte bharAyela viSama dezanamAM ThArI Apta. 1959mAM mahArASTranA bhUmihIna kheDUtA khAtara satyAgraha karyAM. 1959 rASTrajyAI satyAgraha AMdelananuM AyeAjana karyu. 1963-64 jAhera hisAba samitinA sabhya. bhUpeza guptA janmaH ekaTobara, 1914. abhyAsa : khI. e.. ela ela. khI., khAra-gaDha-lA ( la hata). kalakattA ane laMDana yunivarsiTI, mIDala Tempala. rAjyasabhAnA sadasya. komyunisTa pATI eph inDi cAnI nezanala kAunsila tathA senTrala sekreTariyeThanA sabhya. 1966 thI .... nyU eIja '' nA taMtrI. 1933-36 kharAmapuramAM kAma calAvyA vinA aTakamAM levAyA hatA. rAjakIya kArya kara. rAjakIya vidhA paNa pustako prasiMha karyo che. madhukara dhanAjI caudharI janmaH juna, 16,1920 abhyAsa: ema. kema., khIrADA, phaijhapura, bhUsAvaLa tathA vardhA khAte. 1964thI mahArASTra rAjyamAM niSphaLa ane sAMskRtika bAbatonA pradhAna, 1942mAM "hiM caLavaLamAM bhAga lIdheleA. harijana sevaka saMdha ane AdivAsI mahamada ayUbakhAna sevAma`DaLa mATe kAma karyuM che. 1957 muMbaI vidhAnasabhAnA sabhya. 1960thI mahArASTra rAjyanA judA judA vibhAgonA pradhAna. mahamadaalI karIma cAgalA janma: sapTembara, 3, 1900. abhyAsaH bI. e., bAra-eTakoliMkana DAleja, cAnA pAnA phlo, banAvasa i yunivarsiTInA mAnAha DeAkaTara epha lejha, muMbaInI senTa jheviyasa DhAleja, li'kana kaoNleja, ekSaka khAte. 1922mAM inara Tempala bAramAM praveza. rAjyasabhAnA sadasya. kendra sarakAranI videzI bAbateAnA bhUtapUrva pradhAna IMDiyana kAunsila phAra kalcarala viJaya-sanA presIDenTa. 1960-69 sAhitya akAdaunA upapramukha 1941-47 muMbaI hAikorTanA pyunIjaja. 1947-58 cIpha jasTIsa. 1947 muMbaI yunivarsiTInA vAIsa censelara. 1947thI eziyATIka sesAyaTI A AkhetA pramukha. 1956 zakhAtenA AMtararASTriya nyAyAlayamAM e-Aka jaja. 1964-65mAM yuneAnI salAmatI samitimAM kAzmIra sabaMdhI carcA calAvanAra bhAratIya pratinidhimaMDaLanA netA. hoTaphorDa panna yunivarsiTI, e.Tana yunivarsiTI, sAmAya kaoNleja tathA kerInA yuni visaTI dArA DeAkaTara opha leAjhanI mAnada DIgrI enAyata. 195861 amerikA khAte bhAratIya embeseDara, 1961-63 laMDana khAte bhAratIya hAikamIznara taryA AyalenDamAM embeseDara. 1967mAM 'yune' sAdhAraNa sabhAnA bhAratIya pratinidhimaMDaLanA netA. 1963 66 kendrIya sarakAranA zikSAmaMtrI. manubhAI vi. mahetA janma: juna, 23,1912, abhyAsaH bI. esa. sI. banArasa khAte. "janmabhUmi'"nA 1961thI taMtrI. hindustAna prajAmitranA rAtrizatanA taMtrI. 194thI "janmabhUmi''tI vibhAgamAM manubhAI ma. zAha janmaH navembara, 1,1911. abhyAsaH khI. esa. sI. khareDA koleja, InsTITayUTa opha sAyansa, muMbai khAte. gUjarAta audho. gika vikAsa korporezana tathA gUjarAta audhogika isyunTamenTa korporezananA 1967thI adhyakSa. 12thI vadhu varSa sudhI dilhI kaleAtha enDa janarala milsa ku.mAM ucca TekanIkI tathA zAsakIya hAdA para kAma karyu che. 1948 56 saurASTra sarakAranA nANA-mahAvIra tyAgI pradhAna. 1956-62 kendra sarakAranA udyoga pradhAna. 1962-64 AMtararASTriya vaipArakhAtAnA tathA 1964-67 vAhtvi khAtAnA pradhAna. janma: sapTembara, 28, 1923. abhyAsa : khI, e zrInagaranI amarasiMha kaoNlejamAM. 1967 thI jammu kAzmIra rAjyanA pradhAna. 1944-47 pAgala paristAnamAM kAkI hiMstAnI aMjumanamAM kAmagIrI khAvI. 144 5 jisA punaHvasavATa adhikArI 1956 rAjyanI baMdhAraNa sabhAmAM cUMTAyelA sabhya. 1952 mAM sasadIya sacIva. 1957 DepyuTI spIkara. jammunI sela ApareTIva benkanA pramukha hatA. 1963, jammu kAzmIranA vividha khAtAnA pradhAna. janma : 1900, abhyAsaH khAnagI zikSako dvArA sa'sada sadAya. pAMcamA phAInAnsa kamizananA ceramena. bhArata sarakAranA punaHvasavATakhAtAnA bhUtapUrva pradhAna. kaTTara koMgresI. tenI pravRtti mATe 11 vakhata kArAvAsa bhogavyA che. 1923-65 A.I.C.CnA sabhya. 946-49 baMdhAraNa sabhAnA sabhya 1950 nI kAmacalAu saMsa danA sabhya. 1947 mAM uttara pradezamAM tyAgI pelisanuM AyeAjana karyu. 1962-64 jAhera hisAba samitinA adhyakSa. sIdhA karaverAnA eDamInIsTrezananI tapAsa samitinA kSNa,
Page #819
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha mANekajI nAdIrazA dalAla bI. alIgaDhamAM. jammu ane kAzmIra pradeza koMgresa samitinA bhUtapUrva pramukha. 1943 thI rAjakIya kSetramAM paDayA. "kAzmIra kAunsila opha sTeTanA bhUtapUrva adhyakSa. muMbaInA bhUtapUrva cheDe " caLavaLa daramyAna 1946mAM keda. kAzmIra hAIkorTanA zerIpha. komanaveltha saMsadIya maMDaLanI bhAratIya zAkhAnA upapramukha. eDavokeTa. 1951-56 kAzmIra baMdhAraNa sabhAnA sabhya. 19para dilhI yunivarsiTI koTanA sadasya. bhArata sarakAranI aneka samitimAM tyAMnA mukhya saMsadIya sacIva. kAzmIra baMdhAraNa sabhAnI pAyAnA salAhakAra tarIke kAma karyu* che AMtara rASTriya mArga pheDarezananA siddhAnta viSenI tathA grAphiTaMga kamiTinA tathA kAzmIra leDIrekaTara. inDiyana marcanTasa cembaranI kArobArI samitinA sabhya. TIva esensInA 1957nI maMtrI. 1953 mUkI ane punarvasavATa elbo InTaranezanala li., sepalacara bradharsa li., TrekaTarsa inDiyA khAtAnA pradhAna. 957 saM thA DIDemokreTikanezanala kenapharansanA li, kolsa keInsa opha inDiyA li. nA adhyakSa. nyu inDiyA nejA heThaLa virodha pakSanI racanA karI. 196 mAM pharIthI koMgresamAM eransa ku. nA salAhakAra. IkorporeTeDa esezaezana opha joDAyA. 1961-66 judA judA khAtAnA pradhAna. 1965 yunAmAM ArkiTekasa enDa sarveyarsa (laMDana) tathA royala sosAyaTI opha bhAratanuM pratinidhitva karyuM. 170 thI A.I.C.C. nA sabhya. ArTasa (laMDana) nA phelo. 1961 mAM laMDananA royala insTITayuTa eka sIvIla enjiniyarsa dArA cAsa hakasalI pAritoSika mATe mujhaphara ahamada sanmAna pUrvaka bhalAmaNa kara mAM AvelI. janma : 1989 abhyAsa : navAkhalI jillA skUla tathA kalamInu barajorajI desAI kattAnI baMgavAsI kolejamAM. C.P.. (M) nI senTrala kamiTi tathA pazcima baMgALanI sTeTa kamiTinA sabhya. 1922mAM bhAratamAM janmaH julAI, 1, 1919. jasTIsa eka pIsa. " muMbaI sAmyavAdI pakSanI sthApanA thaI tyArathI tenA sabhya. 1923-24 samAcAra' nA taMtrI. lAMbA samayathI kadara koMgresI. svAtaMtrya jelavAsa. 1924mAM kAnapura bolazevIka kAvatarA kesamAM gunegAra. jhuMbezamAM sadiya bhAga bhajavyuM. "muMbaI vartamAna mAM joDAI 1923-33 mIrata sAmyavAdI kAvatarA kesamAM jelavAsa. 1948-66 " hiMda choDo' caLavaLamAM kAma karyuM. te patranA anukrame nyUsa bhArata saMrakSaNa dhArA heThaLa aneka vAra kArAvAsa bhegaLyA che. eDITara tathA DepyuTI cIpha eDITara banyA "sAMjavartamAna" nAmanA mAsika ane vArSika sAmayikanA taMtrI hatA. ImarjansI presa eDa. (zrImatI) merI kalabavAlA jAdhava vAIjharI kamITI tathA presa ekreDITezana kamiTi mahArASTranA sabhya yu. ke, pazcima jarmanI ane morIzvasano pravAsa karyo che. AkAza- janma : juna, 10, 1908. abhyAsa : najhareya kovenTa, vANI parathI sAmAjika, sAhityika ane sAMskArika viSayo para utAkAmaMDa. 1955mAM padmazrI, 1968mAM padmabhUSaNa, je. pI., vArtAlApa Ape che. aneka sAmAjika ane zaikSaNika saMsthAo 1970thI samAja kalyANa bhAratIya kAunsilanAM pramukha madrAsa sAthe joDAyelA che. prasiddha pustakomAMthI ekane bhArata sarakAranuM skUla opha sozyala varka ane evI keTalIye saMsthAonAM sthApaka. tayA bIjAne gujarAta rAjyanuM zreSThatA pAritoSika prApta thayuM che. madrAsa pArasI aMjumana, nezanala kAunsila opha vimena Ine InDiyAnAM vAIsa presIDenTa 1950-60 garlsa gAIDasanAM cIpha mInecara rustama masANI kamIznara keneDAnA inTaranezanala elAyansa opha hospiTala-vola nTIyarsanA vAIsa ceramena. tAmIlanADu reDakrosa sosAyaTInAM upa janma : navembara, 20, 195 abhyAsa : bI. e., ela ela. pramukha 1956-7 mAsano zerIpha. madhyaraya samAja kalyANa borDa, bI 1928mAM liMkansa inamAM bAra-eTa-le 170 sudhI saMsada rAjya samAja kaNa borDa, tathA samAja kalyANa AMtararASTriya sadasya 1934-39 koMgresa sozyAlisTa pArTInA sthApaka, tathA kAunsilanI kAryavAhI samitinA sabhya. inDiyana kAIsila eka sahamaMtrI. 1935-45 muMbaI myunisipala korporezananA sabhya. cAIlDa velapheranAM upapramukha ane AjIvana sabhya. juvenAIla 'gAI 1943-44 meyara. 1945-47 lejisleTIva eselInA sabhya. Dansa byurAnAM maMtrI tathA sthApaka, juvenAIla korTanAM pramukha 1947-4, baMdhAraNuM sabhAnA sabhya. 1948-49 brAjhIla khAte maTi nala apha sAla 12mA tathA Ayojana kamizananA bhAratIya rAjadUta, 1989-1970 saMsada sadasya. lIbarala InTara sadasya maMda maNa javALAone pheDarezananAM pramukha. vistRta pravAsa nezanalanA peTrana heDa opha parsonela enDa proDakaTIvITI sarvisIjha karyuM che. ane menejamenTa kansalTanTa. svataMtra pakSanA bhUtapUrva ceramena. morArajI raNachoDajI desAI mIra kAsIma janma : phebruArI, 29, 1896 abhyAsa : bI e. valasADa mAMthI. saMsada sabhya 1918thI muMbaI sarakAranI prAMtIya mUkI janma : ogasTa, 1921, abhyAsa : ema. e., ela ela. sevAomAM joDAyA. 1930mAM savinaya kAnUna bhaMgamAM joDAvA Jain Education Intemational
Page #820
--------------------------------------------------------------------------
________________ jara bhAratIya amitA rAjInAmuM ApyuM. 1930-34 kArAvAsa. 1931 37 tathA 1939 yazavaMtarAva baLavaMtarAva cauhANa -46 gujarAta pradeza koMgresa samitinA maMtrI. 1937-39 muMbaI prAMtanA mUlphI, sahakAra, kRSi ane vanya vibhAganA pradhAna. 1940- janma : mArca, 16, 1913 abhyAsaH tilaka hAIskUla, kAraDa 4bhA tathA 1946 - 5ra kArAvAsa. 1952-56 muMbaInA mukhya rAjArAma koleja, kolhApura ane le-koleja, pUnAmAM. 1970 pradhAna. 1956-58 kendranA vepAra udyoga khAtAnA pradhAna. 1963 kendra sarakArane nANu khAtAnA pradhAna, InTaranezanala menITarI mA sa syA mATe kAma karavA rAjInAmuM ApyuM. 1950-58 kaMDa. varlDa beka, eziyana DevalapamenTa benkanA gavarnara ona A. I. C. C. na koSAdhyakSa. 1956 muMbaInI koleja opha phIjhI- beDa, kAraDamAM vakIlAtane prAraMbha. zarUAtamAM ema. ena. rAya zyansa eDajayaMsanA onararI phele 1957mAM karNATaka yunivarie grupamAM hatA. 194 mAM jillA koMgresa kamiTinA pramukha. 1944 DokaTara opha lejhanI mAnada DIgrI enAyata karI. 1958mAM bhArata dharapakaDa thaI tyAM sudhI 'hiMda choDo' caLavaLa daramyAna satArAmAM mATe videzI sahAya meLavavAnA hetuthI laMDana ane kendrIyala, 19. rahI bhUgarbha pravRttio karI. 1940thI mahArASTra pradeza koMgresa pa9mAM phrAnsa, svITajharlenDa, amerikA, jApAna, 1960mAM raziyA, kamiTinA sabhya. 1948, 49, 50mAM tenA maMtrI. 1946 muMbaI Ijita tathA 1958-6 mAM yuropanA anya dezono pravAsa karyo. vidhAnasabhAmAM cUMTAyA. saMsadIya sacIva niyukata thayA. 1952 1959, 60 tathA 68mAM laMDana khAte bharAyela komanaveltha nANAM- nAgarIka puravaThA vibhAganA muMbaI rAjyanA pradhAna. tyArapachI pradhAnanA saMmelanamAM hAjarI ApI. 1958-63 kendra sarakAranA sthAnika svarAjaya, ja gala, vigere khAtAnA pradhAna. 1956 dibhANI nANAma trI. 1966-67 bhArata sarakAranA zAsakIya sudhArA kami- muMbaI rAjayanI koMgresa vidhAnapakSIya pArTInA netA. 19pa9 60 rananA adhyakSa gUjarAta vidyApIThanA kulapati. navajIvana TrasTa, muMbaI rAjyanA mukhya pradhAna. 196062 mahArASTranA mukhya ola InDiyA prohIbIzana kAunsila hindustAnI pracAra sabhAnI pradhAna. 1964mAM lokasabhAmAM cUMTAyA. 1962-66 kendrIya salAhakAra samitinA ceramena, gAMdhI smAraka nidhi, gAMdhI zAMti saMrakSaNa pradhAna 1966-70 pRhakhAtAnA pradhAna. amerikA, raziyA mAtaSThAna ane kasturabA TrasTanA TrasTI. 1969 sudhI bhAratanA upa yu. ke. vagerene pravAsa karyo che. 1966mAM tAtkaMda khAte pAkivaDApradhAna ane nANAMmaMtrI stAna sAthe thayela hiMda-pAka vATAghATomAM hAjara rahelA. (zrImatI ratana zAstrI mehanalAla tulasIdAsa mahetA (sopAna) rAjasthAnanI vanasthalI vidyApIThanAM upAdhyakSa sAmAjika janma : jAnyuArI, 14, 1910 abhyAsa : karAMcI khAte. dara mahilA zikSaNa mATenI rASTriya kAunsilanI sabhAsada. 1962mAM "sukAnI ' nI sthApanA ane tenA taMtrI. " abhinava 1935mAM putrInA mRtyu pachI patinA sAyamAM mahilA zikSaNa mATe bhAratI " nA pradhAna taMtrI. 1930-37 rASTriya caLavaLamAM agra vanaralI vidyApITha namanI rAtryi saMsthA sthApI. kasturabA bhAga. 1948-61 "janmabhUmi' nA taMtrI. "nUtana gujarAta ,. smAraka TrasTanAM vibhAgIya pratinidhi. rAjya samAja kalyANa borDa, "akhaMDa AnaMda" " jIvana mAdhurI' nA taMtrI hatA. gujarAtI jIvana kuTira, navajIvana kuTira tathA matrimaMdira mahilA vidyAlaya nATaya maMDaLanA pramukha hatA. mahArASTranI presa ekreDITezana sami sosAyaTInA sadasya. rAjya zikSaNa salAhakAra maMDaLa, rAjya rikSaNa tinA bhUtapUrva sabhya. 1958mAM raziyA tathA yuropanA keTalAka dezo anudAna samiti tayA gAMdhI smAraka TrasTanI vibhAgIya kamiTinA tathA 1959mAM amerikA, jApAnane pravAsa karyo. gujarAtImAM 48 sabhya. 195 mAM zikSaNakSetre viziSTa sevA bajAvavA mATe padmazrIne prakAzane karyA che. jemAMthI keTalAMkane aMgrejI, hindI sindhI, IkAba meLavanAra rAjasthAnamAMthI prathama vyakita. tamIla ane malayAlama anuvAda thayo che. raphIka jhAkariyA bahanalAla sukhaDiyA janmaH eprila, 5,1920. abhyAsa ema e., pI. eca. janma : julAi, 31. 1916. abhyAsa : L, E. E. nAya DI., bAra-eTa-le, pUnA engale UMdu hAIskUla, IsmAIla dvArA ane muMbaImAM. 1954thI rAjara.nanA mukhya pradhAna che yusupha keleja, gavamenTa lo koleja muMbaI, laMDana yunivarsiTI hiMda choDo" caLavaLa daramyAna kArAvAsa. mevADa rAjyanA nAgarika ane liMkana Ina muMbaI yunivarsiTInA kulapati suvarNa padakanA puravaThA, jAhera bAMdhakAma, tayA rAhata ane punarvasavATa khAtAnA vijetA. 1967thI mahArASTranA jAhera Arogya khAtAnA pradhAna. pradhAna hatA. rAjasthAnanA vikAsa khAtAnA pradhAna hatA. 1951- 1947-48 laMDanathI nIkaLatA "obajharvara"nA bhAratIya ghaTanAonA para rAjasthAnanA nAgarika puravaTha, kRSi ane siMcAI khAtAnA rAjakIya saMvAdadAtA. 1945-47 laMDana majalisanA pramukha. pradhAna. 1952-54 kRSi, mudrika ane dukALa rAhata khAtAnA pradhAna. 1947 pheDarezana opha InDiyana TuDanTasa sosAyaTI ina briTIza rAjyamAM bhUmi sudhAra ane paMcAyatI rAjyanuM zreya temane phALe AIlsa enDa yurapanA ceramena, InDo-Araba sosAyaTI, tathA jAya che.. mahArASTra kalekazana opha ArTasa enDa sAyansanA pramukha. inDiyana Jain Education Intemational
Page #821
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMya 843 yuniTI senTaranA ceramena. auraMgAbAda khAtenI maulAnA AjhAda kAmagIrI para nigarAnI rAkhanAra "vijilansakamiTi" nA nimaMkoleja opha ArTasa, sAyansa enDa komarsanA sthApaka ane pramukha. traka, saMsadIya pratinidhi tarIke 1967 mAM IrAna ane kAbulane vistRta pravAsa karyo che. aneka dezI-videzI sAmayikemAM lekha pravAsa karyo. lakhe che. reDiyo para vArtAlApa Ape che. 1960mAM mahArASTra lejisleTiva kAunsilanA mukhya daMDaka 1962 tathA 1967mAM rAjA rAma anaMta pATIla mahArASTra vidhAna sabhAmAM cUMTAyA. muMbaI hAIkeTanA eDavokeTa janmaH ogasTa, 1, 1927. abhyAsa : ela. ela. bI. 1965 yuno sAdhAraNa sabhAmAM pratinidhi. kAlegAMva, pUnA, vaDodarA ane kolhApuramAM. 1967 thI mahArASTranA 2mAkAnta kezavalAla ha dAlakara ugho, vijaLI ane chApakhAnAM khAtAnA pradhAna. pazcima mahA rASTranA agragaNya rAjakAraNI kAryakara. 195ra -62 dakSiNa satArA janmaH jAnyuArI, 4,1916. abhyAsa: nAgapuranI hIMdI jillA kalaborDanA pramukha. mahArASTra pradeza koMgresa somAtanA bhAvI saMgha hAIskUla tathA sITI kolejamAM, 1955thI ola pramukha tathA pachIthI maMtrI. muMbaInI mahArASTra ko-opareTIva InDiyA phoravarDa blokanA mahAmaMtrI. sItAbADI balba kesamAM keda. hAusiMga phAyanAnsa sosAyaTInA ceramena hatA. 1961 mAM pUnA khANiyAo mATe vividha lAbha meLavI ApyA. svAtaMtrya caLavaLa yunivarsiTI tathA zrI chatrapati zivAjI yunivarsiTI kamiTinA daramyAna kArAvAsa. 1939mAM phoravarDa blekamAM joDAyA. madhyapradeza sabhya. 1960-61 yuke. nA vividha rAjakIya pakSenI kAryavAhIne khANiyA saMgha tathA muMbaIpradeza khANiyAsaMghanA pramukha. A.I.T.U.C. abhyAsa karavA A L.C.C. dvArA mokalAyelA. 1962 tathA 67 mAM nA bhUtapUrva upapramukha 959 akhila hiMda khANakAmadAronA saMsada sabhya cUMTAyA 1962thI mahArASTranA pradhAna. pheDarezananA pramukha. inDiyana pheDarezana opha inDipenDanTa reDa yuniyansanI madhyapradeza rAjasamitinA pramukha ane pachIthI sekreTarI rAmakaNa dAlamiyA hatA. 1968 thI jillA svAtaMtrya saMgrAmavIra saMghanA sekreTarI. 1958 thI InphalAba' nAmanA sAptAhikanA taMtrI ane prakAzaka. janma ; eprIla, 17-1893. temanA pUrvaje hariyANAmAM Avela dAmAnAmanA gAmanA vatanI hatA. tyAMthI teo rAjasthAraMganAtha rAmacandra divAkara namAM utarI AvyA. koI paNa rikSakanI sahAya vinA sva prayAse janma : sapTembara, 3, 1894 abhyAsa : ema e. judI judI pustakA pUrasadanA samaye vAMcI svAnubhava tathA nisargodata belagAma, hubalo, pUnA ane muMbaImAM. 1957 thI gAMdhI smAraka zaktine kAraNe nAnapajana karyuM. aya, benika, vANijya, nANuM nidhinA adhyakSa. 1959 thI gAMdhI zAMti pratiSThAnanA adhyakSa, vyavasthA tathA tattvajJAnanAM niSNAta banyA hiMdI, baMgALI, bihAra ghu ejIsa ' ane " karNATaka esa" nA pradhAna gujarAtI tathA aMgrejInuM sArUM jJAna meLavyuM ane A badhI saMpAdaka. 19 ka-34 karNATakapradeza koMgresa kamiTinA pramukha. svA bhASAmAM saraLatAthI vAcacIta karI zake che. hindI sAhityane taMtrya caLavaLa daramyAna anekavAra kArAvAsa. 1935 mAM hubalI khAte sAro abhyAsa. mAmAne tyAM rUA 10nA mAsika pagArathI 12 pIpalsa ejayukezana TrasTanI sthApanA karI. P. E. N. nA sabhya varSanI uMmare kAma zIkhavAnI zarUAta karI dAlamiyA grupa udyogonA kannaDa, hindI ane aMgrejImAM pustako lakhyAM che. tathA anuvAda sthApaka. A grupamAM benko, vimA ane nANAM rokANa karyA che. saMsada sabhya tathA A. I.C.C. nA sabhya hatA. 1952 pikIo, simenTa ane khAMDanI aneka phekaTarIo, rAsAyaNika sudhI kendra sarakAranA mAhitI ane prasAraNa vibhAganA rAjyapradhAna. tathA biskITanA kArakhAnAM, havAI kaMpanIo, rele, khAge, 1952 -50 bihAranA gavarnara. "saMyukta karNATaka" dainika tathA prakAzana 5, vartamAna patro vagerene samAveza thAya che. ke presa " kasturI " mAsikanA taMtrI. tayA garIba.ne madada karavA lakhalUTa nANAM kharcA che. hAla teo sakriya rAjakAraNamAM nathI. 1953 thI dUdha tathA phaLane rasa ja janArAyaNa pIe che. gauvadha baMdha na thAya tyAM sudhI dALa nahi khAvAnuM paNa lIdhuM che. prabhuparAyaNa ane karakasara bharyuM kavana gALe che. janmaH 1917. abhyAsa : bI. e, ela ela. bI. gaMgApuranI mIDala skUlamAM tathA banArasa hindu yunivarsiTI tathA hari- rAma subhaga siMgha zrad koleja, banArasamAM. saMsada sadasya. sAmAjika kAryakara 1952-55 uttarapradeza vidhAnasabhAnA virodhapakSanA netA tathA janma : julAI, 7, 1917, abhyAsa : zAstrI, ema. e., soyAlisTa pArTInA ceramena. 1955 sudhI prasapAnI rASTriya pIeca. DI., banArasanI kAzI vilApITha, masurI yunivarsiTI, kArobArI samitinA sada ya saMpAnI sthApanAthIja tenA sadasya. kolambiyA ane yu esa. e. mAM. 1969-70 lekasabhAnA virodha tenA mahAmaMtrI hatA. 1966 sudhI rAjyasabhAnA sabhya. dezanA pakSanA sabhya 195+ - para kAmacalAu lokasabhAnA sabhya. 195thI vividha rAjyamAM sattA para rahela binakAM sI pradhAna maMDaLonI lokasabhAnA sabhya 1955-62 koMgresa saMsadIya pakSanA maMtrI. Jain Education Intemational
Page #822
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratIya asmitA 1961 thI koMgresa kAryakAriNInA maMtrI. 1962mAM kavAlAlupuramAM nA sabhya. 1952-62 lokasabhAnA sabhya. 1955-56 saMsada bharAyela FAO nA nejA heThaLanI pariSadamAM bhAratIya pratinidhi aDasaTTA samitinA sabhya 196 0-62 kendranA zrama, vyavasAya ane maMDaLanA netA. 1962 thI 1969 kendranA vividha vibhAganA pradhAna, Ayojana khAtAnA nAyaba pradhAna. 1962-64 nezanala projekaTasa yunAITeDa sTeTasa, keneDA, raziyA, pazcima tayA neRtya eriyAne kansTrakazana korporezananA ceramena. 1962-64 akhila hiMda bhArata vistRta pravAsa karyo che. sevaka samAjanA mahAmaMtrI 1964 67 kendra sarakAranA vividha khAtAnA nAyaba pradhAna ane pradhAna, 1967 jInIvAmAM bharAyela (zrImatI) reNukA rAya ILO saMmelananI gavaniMga boDInA, bhAratIya pratinidhi maMDaLanA netA. jInIvA, IgleMDa, phrAnsa, pazcima jarmanI, yu. esa. e. * janma : jAnyuArI 1904. abhyAsa : bI esa, sI kalakattA ane jApAnane pravAsa karyo che. ane laMDana khAte akhila hiMda mahilA pariSadanAM bhUtapUrva pramukha. A. I. C. C. nAM sabhya 1961thI akhila hiMda mahilA daLanAM (zrImatI) lIlAvatI munazI sabhya tathA sAmAjika maMtrI 1943-46 senTrala lejisleTIva esensInAM sabhya 1941-48 tathA 1958 thI zAMtiniketananI 1967mAM vImensa eDavAIjharI kamITI opha inDiyana sTAnDarDa vizvabhAratI yunivarsiTInI gavaniga boDInAM ane 1948-para insTITayUTanAM ceramena. muMbaI, dilhI, kAnapura ane gujarAtamAM baMdhAraNa sabhAnAM tathA kAmacalAu pAlamenTanAM sabhAsada. 1949 bhAratIya vidyAbhavananI sthApanAthI ja upapramukha. bhAratIya vidyAyunenI sAmAnya sabhAmAM bhAratIya pratinidhi. 1952-57 pazcima bhavananI bhAratIya saMgIta zikSApIThanAM pramukha. 1950-67 navI baMgALa pradhAna maMDaLamAM punarvasavATa khAtAnAM pradhAna. 1957-59 dilhI khAtanA Ala inDiyA mA lokasabhAnI aDasaTTA samitinA sadasya. sela phemIlI plAniMga ane aneka saMsthAonAM pramukha. 1953-58 nezanala kAunsila kAunsilanAM sabhya pazcima baMgALanI vimensa ko-oDIneTiga opha vimena Ina InDiyAnAM upapramukha. 1962-67 ladhuudyoga kAunsilanAM pramukha. barDanAM sabhya. saradAra vallabhabhAI vidyApIThanI seneTanAM 1956thI ane sIDIkeTanAM 962-67 daramyAna sabhya svadezI mArkeTanuM (zrImatI) lakSmI majamudAra Ayojana karI tenA pramukha banyAM hatAM. svAtaMtrya caLavaLa daramyAna traNa vakhata kArAvAsa bhogavyo. 1952-58 rAjya sabhAnA sabhya. janma : ogasTa, 30, 1912, ane pAsa : bI esasI. kala- 1943-IsTITayuTa oka keTariMga TekanIka enDa eplAIDa katAnI brAhmo garlsa hAIskUla tathA bethuna kelejamAM. 196pamAM nIzananAM adhyakSa. pAzrI. sAmAjika kAryakara. 1961-64 bhAratanI gala' gAIDanAM cIpha kamiznara. 1964thI bhArata skAuTasa ane gAiDajhanAM nezanala varada rAjAlu kalAsa sumaiyA kamiznara. 1962thI 69 varDa senTara phora gAIDajha Ina dhI ezimane rijiyana, pUnAnAM ceramena. 1957-66 gala gAIDajhanI varlDa janmaH phebruArI, 7, 19ti. abhyAsa : piDIcerInI kAve kamiTinA sabhya. 1955thI dilhI cilDransa liTala thiyeTaranAM ceramena kolejamAM, 1969thI paDIcerInA Arogya ane kRSi vibhAganA 1950 navI dilhI khAte bharAyela yuneraka saMmelana vakhate varlDa pradhAna 1930mAM rAtriya mukita jhuMbezamAM jhaMpalAvyuM. 1937 esoziezana opha gala gAIDajhanuM pratinidhitva karyuM. 1966mAM phAnsa khAte rAjakiya carcA mATe gayA. svAtaMtrya caLavaLa daramyAna teharAna khAte AMtararAdriya mahilA kAunsilanA saMmelanamAM kArAvAsa. 1944thI lagabhaga doDheka varasa kAnsamAMthI deza nikAla pratinidhitva karyuM. 196 5 laMDananI gIlavela tathA varlDa TreIniMga thayA. 1946-49 phrenca pArlAmenTamAM paDIcerInuM pratinidhitva karyuM. senTara opha skAuTasanAM mAnada sabhya. 1969mAM skAuTiMga ane 1946thI poMDIcerI vidhAnasabhAnA sadasya. phrAnsa, raziyA ane gAIDiMga kSetre viziSTa sevA bajAvavA mATe " brAnDa vRka" purva tathA pazcima yuropanA ghaNA dezane pravAsa karyo che. bhAratIya enAyata. eziyA, yuropa, yu. esa. e. ane leTina amerikAne sAmyavAdI pakSanI rASTriya samiti tathA tAmIlanADu kArobArI pravAsa karyo che. samitinA sabhya. AITUCnI kAryakAriNInA samaya gALanA ume phemIlI zAka dilhI khAtA lalita nArAyaNa mizra vasaMtarAva kulasiMga nAyaka janma : jAnyuArI, 1923, abhyAsa : ema e., paTaNAmAM janmaH julAI, 1, 1913. abhyAsaH bI. e., ela. ela. 1970thI kendra sarakAranA videza vyApAra khAtAnA pradhAna. svAtaMtrya bI, nAgapura khAte. 1963thI mahArASTranA mukhya pradhAna. junA caLavaLa daramyAna kArAvAsa. 1944 46 bihAra pradeza koMgresa madhyapradeza rAjyanA nAyaba pradhAna hatA. vidarbha pradeza koMgresanA kamiTinA maMtrI. 1946-48 tenA pramukha. 1948-49 pATaNa sabhya hatA. 1951-52 madhyapradeza sahakArI senTrala beMkanA DIrekaTara. yunivarsiTI seneTanA phele 1950-53 ane 19 thI A, I.C. C. 15ra madhya pradezanI vidhAnasabhAmAM cUMTAyA. bhUtakAlIna madhyapradeza Jain Education Intemational
Page #823
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha hAusiMga borDanA ceramena. madhyapradeza jamIna sudhAra samitinA saMmelanakhaMDanI bahAra bhAratane dAva rajU karyo. 1946-50 ane bhUtapUrva upAdhyakSa. madhyapradeza sarakAra niyukta meTrika samitinA 1963mAM yunemAM bhAratanAM pratinidhi. savinaya kAnUnabhaMganI ceramena 1956-57muMbaI rAjya sahakArI khAtAnA pradhAna. A.I.C.CnA caLavaLa daramyAna 1932, 41 ane 4ramAM kArAvAsa sabhya. 1958mAM TAkiye FAO nA saMmelanamAM bhAratIya pratinidhi 1947-49 rariyA khAtenAM bhAratIya rAjadUta. 1949-para 1957-60 muMbaI rAjyanA kRSi ane Are dUdha kolonI khAtAnA yu. esa. e. khAtenA rAjadUta. 1953-54 yune sabhya. 1960-63 mahArASTra rAjyanA mUkI khAtAnA pradhAna. sAdhAraNa sabhAnAM pramukha. bhArata ane videzI yunivarsiTIo dvArA 1960-61 lokazAhI vikendrIkaraNa samitinA ceramena. TekSaTAIla DeAkaTareTanI 17 mAnada DIgrIo enAyata thaI che. AMtararASTriya kanTrola eDavAIjharI kamiTinA sabhya. saMsthAomAM prazaya kAmagIrI bajAvyA badala aneka evorDasa maLyA che. vijaya mAdhavajI maracanTa (zrImatI) vijayArAje siMdhiyA janma; ekaTobara, 12, 1911. abhyAsa; bI. koma. muMbaInI bharaDA nyu. hAIskula tathA sIDanhAma kolejamAM 1969- janma : okaTobara, 12,1919, abhyAsa : khAnagI tayA 7, muMbaInA zerIka vikhyAta krikeTa khelADI. ThAkarazI eNpa bilsa banArasanI bIsaTa kolejamAM. vikrama yunivarsiTIe DilITanI menejiMga ejanTa. muMbaInI aMdhajana mATenI saMsthAo, netradAna tathA ja tathA javAlApura gurUkuLa taraphathI vidyA vAcaspatinI DIgrI enAyata. mATenI mahArASTra sosAyaTI ane je. je. grupa opha hospITasa sAmAjika baLa mana je. je. grupa opha hApATa sa sAmAjika, bALakalyANa tathA strIzikSaNanA kAryamAM u cherasa blaDabenkanI pravRttio sAthe sakriya rIte saMkaLAyelA che. 1973- dharAve che. nAnAM bALako mATenI menTarI skUla, zizumaMdira tayA 34 bhAratanI krikeTa TIma sAthe videza pravAsa karyo. I-glenDa sAthenI siMdhiyA kanyA vidyAlayanA sthApaka pramukha. lAliyaranI sidhiyA 10 krikeTa TesTa mecamAM bhArata vatI ramyA, 1951mAM prathama kakSAnA pablika skala. vAliyaranI mAdhava enjiniyariMga koleja tathA krikeTamAMthI nivRtta. prathama kakSAnA krikeTamAM rananI sarAsarI hara-23 vidizAnI samrATa azoka kanejikala InsTITayUTana borDa opha nI che je Dona breDamena pachI bIje naMbare Ave che. gavarnasanAM pramukha lakSmIbAI ke.leja opha phijhIkala ejyukezananA beDa opha gavarnarsanAM, vikrama yunivarsiTInI sIDIkeTanAM, gvAlivijyAnanda paTanAyaka yaranI jIvAjI yunivarsiTI sI DIkeTanAM ane inDiyA inTaranezanala senTaranAM sabhAsada. sela ane morala hAIjInanI madhyapradeza janma : mArca, 5, 1956. abhyAsa : kaTakanI revanazo kole zAkhAnAM pramukha. akhila hiMda mahilAdaLanAM be vakhata upapramukha. jamAM. orissAnA bhUtapUrva mukhya pradhAne. InDiyana nezanala era tenI gvAliyara zAkhAnAM pramukha che. madhyapradeza saMyukata vidhAyaka venTamAM joDAI prathama paMkitanA pAyalaTa banyA "hiMda choDo" daLanAM netA. caLavaLamAM agrIma bhAga lIdhe svAtaMtrya jhuMbezane kAraNe kArAvAsa. InDoneziyAvAsIonI Daca sAmenI caLavaLa daramyAna tyAMnA vaDA- vinadAnanda jhA pradhAnane vimAna dArA navI dilhI laI AvyA. pAkistAnI humalA daramyAna temaNe prathama vimAnane kAzmIramAM utAryuM. orisAmAM janma : 1900. abhyAsa : kalakattAmAM. bihAranA bhUtapUrva sthira thaI udyogamAM paDayA. A udyogamAM kaliMga eravejha mukhya mukhya pradhAna. rAjakIya caLavaLane kAraNe pAMca vAra kArAvAsa. che. 1961-63 erissAnA mukhya pradhAna. 1963mAM 'kAmarAja 1936 bihAra vidhAna sabhAmAM cUMTAyA. 1937-39 saMsadIya vaijanA' heThaLa rAjInAmu ApyuM. sacIva. 1946 bihAra sthAnika svarAjya ane Arogya vibhAganA pravAna 1960mAM ILOnA 44mA adhiverAnamAM bhAratIya prati(zrImatI) vijayAlakSmI paMDita nidhimaMDaLanA netA. akhila bhArata rASTriya ekatA samitinA niyukata sadasya. bihAranA mUlkI khAtAnA pradhAna. 961-63 janma : ogasTa, 18,1900 abhyAsa : khAnagI zikSake dArA. bihAranA mukhya pradhAna. 1963mAM 'kAmarAja janA' heThaLa mahArASTra rAjyanAM bhUtapUrva rAjayapAla. 936 ane 4 mAM uttarapradeza rAjInAmu. majura pravRttimAM sakriya rasa dharAve che vidhAnasabhAmAM cuMTAyA. bhAratamAM pradhAna bananAra prathama mahilA tarIke uttarapradezanA rAjya khAtAnAM pradhAna banyAM. 1940-42 a khila vidhAcaraNa zukala hiMda mahilA pariSadanA pramukha zAMti ane svAtaMtrya mATenI AMtara rASTriya mahilAlIganAM upapramukha. yu esa. e. mAM vistRta janma. ogasTa, 2,1929. abhyAsa : merisa koleja nAgapravAsa karyo che. sAnaphrAnsisko khAte bharAyela "yune' nI prathama pura ane yunivarsiTI koleja opha lo, nAgapuramAM. 170thI kendra beThakamAM hAjara hatAM tyAM briTizaro dvArA niyukta bhAratIya pratinidhi sarakAranA rAja kakSAnA maMtrI. 1964mAM siMgApura khAte bharAyela maMDaLane bhAratavatI belavAnA adhikAra sAme vAMdho uThAvyuM ane komanaveltha saMsadIya esosIezananI beThakamAM bhAratanA saMsadIya Jain Education Intemational
Page #824
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratIya asmitA vibhAganA pratinidhi. 1965mAM ahajI khAte bharAyela ekro- haidarAbAdamAM. 1968-71 he suranA mukhya pradhAna 195ra haidarAeziyana zikhara samitimAM bhAratIya pratinidhi 1960-62 bAda pradeza koMgresa kamiTinA mahAmaMtrI. vidhAnasabhAmAM cUMTAI aDasaTTA samitinA sabhya. 1966thI kendrIya nAyaba pradhAna banyA. AvyA. 1957 tathA 1962mAM koMgresa TIkiTa para vidhAnasabhAmAM eziyA, AphrikA, amerikA, yuropa vagere vistRta pravAsa karyo che. cUMTAyA. 1958 sudhI hasra rAjyanA nAyaba pradhAna. 1960-61 jillA koMgresa kamiTinA pramukha. 1960-68 vividha khAtAnA vimA bhAve pradhAna. sTeTa eDavAIjharI boDI ona piorTasanA adhyakSa. nezanala hArbara borDane sabhya 1965mAM raziyA khAtenA pratinidhi maMDaLanA janma : sapTembara, 12,1895. abhyAsa; gagaDA tathA vaDe- saya. darAnI bareDA kolejamAM. 10 varSanI vaye brahmacarya pAlananI tathA jIvana dezane caraNe dharI devAnI pratijJA lIdhI. 1916mAM sAbara- saradAra guranAmasiMgha matI AzramamAM joDAyA. vardhA AzramanA vaDA niyukata, vardhA najIka pavana ramAM bIjo Azrama zarU karyo. 1940mAM savinaya kAnUna janmaH phebruArI, 25, 899. abhyAsa : bI. e., bArabhaMganA vyakitagata satyAgrahamAM gAMdhIjIe prathama satyAgrahI tarIke eTa-le, paMjAbanA bhUtapUrva pradhAna- lAyalapuramAM vakIlAta zarU vinabAne pasaMda karyA hatA. svAtaMtrya caLavaLa daramyAna kArAvAsa karI. 1946 ane 1947mAM bAra esozIezananA pramukha cUMTAyA. bhogavya bhudAnayajJa caLavaLanA praNetA. bhUmihIna garIbo mATe 1989 simalA khAte paMjAba hAIkorTamAM prekaTisa. 1950 56 jamInadArone bhUmidAna karavAnuM saphaLatApUrvaka samajAvI zakyA. sapTe pepsa hAikeTanA jaja. 1962mAM rAjakAraNamAM praveza. akAlI mbara 1951thI karI Aja sudhImAM 40,0. mAIlathI vadhu TIkITa para paMjAba vidhAnasabhAmAM cUMTAyA. paMjAbI subAnI racapagapALA pravAsa bhUdAna caLavaLanA pracAra mATe karyo che. have to nAmAM agatyano bhAga bhajavya. 1967-68 paMjAbanA mukhya grAmadAna ane grAmarAjya paNuM umerAyAM che. 960mAM bihAranA pradhAna. bhIDa ane morenA jillAmAM jyAM bahAravaTiyAne atizaya trAsa hato tyAM zAMti sthApanA mATe gayelA. 20 bahAraTiyAoe sarvapallI rAdhAkRSNana hathiyAra sajelAM. 1962mAM bhUdAna jhuMbezanA pracAra mATe pUrva janma : sapTembara, 5, 1888. abhyAsa madrAsa krizcayana pAkistAnamAM raMgapura ane dinAkapura jillAnA pravAsa karyo. badhA . koleja, e. ema., epha Ara. esa. esa., ema e., DI. liTa. dharmone abhyAsa karyo che. bhASAvidbhAratanI badhI bhASAonuM esa esa. TI. liTa. DI, eka bI e. 954mAM bhArata rana uMDuM jJAna. hindI, marAThImAM pragADha vitAbharyA pustako lakhyAM che. vizvabharanI zikSaNa saMsthAo tathA yunivarsiTIomAMthI DI. liTa. vI. ke. kRSNamenana ke DokaTareTa jevI mAnada DIgrIo enAyata thayela che. bhAratanA bhUtapUrva rASTrapati. tattvajJAnI, rAjapuruSa. keTalAka samaya madrAsa janmaH me, 3, 1896. abhyAsa : bI e. bI. esasI. ane huM sura yunivarsiTImAM tattvajJAnanA adhyAyaka. 1928-3 ema. e. ema. esasI bAra-eTa-le, ema. esa. DI., DI. okasapharDanI mAMcesTara kolejamAM tulanAtmaka dharmanA pravakatA. 1939-48 banArasa hindu yunivarsiTInA liTa. 1954mAM padmavibhUSaNa inDiyA lIganA 1929-47 daramyAna upakulapati. 1921-39 InTa nezanala kamiTi ona inTelekasyuala kemaMtrI. 1934-47 laMDananA senTa pijhesanA kAunsilara 193942 ThaMDI (skoTalenaDamAM) majura pakSanA saMsadIya umedavAra. 1976 oparezananA sabhya. yukenA 1946-pa0 bhAratIya pratinidhi maMDaLanA netA. 1948 yunesko kArobArI samitinA cUMTAyelA thI kesa vatI keTalAMya AMtara rASTriya saMmelanamAM hAjarI ApI che. paMDita neharunA pratinidhi tarIke yuropanI keTalIye rAjadhAnI adhyakSa. 1948 bhArata sarakAranA yunivarsiTI kamizananA ceramena. onI mulAkAta rAjadvArI saMbaMdho bAMdhavA mATe lIdhI hatI. 947 1949-5ra rariyA khAte bhAratIya rAjadUta. 1953-62 dilhI -para laMDanamAM bhAratIya rAjadUta 1949-5ra AryalenDamAM bhAratIya yunivarsiTInA kulapati. 195ra tathA 57 mAM bhAratanA uparASTrapati tarIke cUMTAyA. 1956, moske yunivarsiTInA mAnada prophesara embeseDara. 1952-53 ane 54-62 "yuno'nA bhAratIya pratinidhi tarIkenI varaNI. 963 IglenDanA rANIe bakiMgahAma pelesanA maMDaLanA adhyakSa 1956-57 bhAratanA daphatara vinAnA pradhAna. orDara opha merITanA onararI meMbara banAvyA. 1964 veTikana 1957-62 saMrakSaNa pradhAna. suprIma korTanA sInIyara eDavokeTa dvArA prApta sarvazreSTha upAghi "golDana spara" popa dvArA enAyata. 1957, 62, 69 ane 70 saMsada sabhya cUMTAyAM. 1962-67 bhAratanA rASTrapati, vizvanA aneka dezano vidhisara ke vIrendra pATIla zubhecchA pravAsa karyo che. vidvatAbharyA aneka graMtho prasiddha karyA che. sI. subrahmaNyama janmaH phebruArI, 28, 1924. abhyAsa : bI. e., ela. ela bI. gavarmenTa hAIskUla gulabargatayAesmAniyA yunivarsiTI, janmaH jAnyuArI, 30, 1910. abhyAsaH bI. e. bI. Jain Education Intemational
Page #825
--------------------------------------------------------------------------
________________ mRtigraMtha 847 ela. keImbatUra ane madrAsamAM. 1971 thI kendra sarakAranA pradhAna vibhAgIya ke-oDIneTara phora eziyA. 1946-49 ILOnA maMDaLamAM praveza. 1936 mAM kaImbatUramAM vakIlAtano prAraMbha. sahakArI vibhAganA sabhAsada 1949-51 ILOnI bhAratIya svAtaMtrya caLavaLa daramyAna jelavAsa. 1946-5ra keImbatUra jilA zAkhAnA maMtrI. 1948-49 ILOnA dUra pUrvanA dezonA mizananA koMgresa samitinA pramukha. pradeza koMgresa samiti tathA A L.C.C. ane 1951-56 TekanIkala esisTansa DIvIjhananA sabhya. 1957nI kAryakAriNI samitinA, tAmIlanADa koMgresa ane baMdhAraNa 58 DAyarekaTara janaralsa kebIneTanA cIpha. 1959-62 IstaMbUla samitinA sabhya. 1952-62 madrAsa vidhAnasabhAnA sabhya. 962 khAte ILOnI madhyapUrva ophisanA niyAmaka ILO vatI aneka sudhI madrAsarAjyanA nANAM, zikSaNa ane kAnUna vibhAganA pradhAna dezomAM bharAyela saMmelanamAM hAjarI ApI che. tenI kAmagIrI 1962-67 saMsada saMdarya. kendra sarakAranA judA judA vibhAganA pAchaLa sArI evI zakita tathA samaya kharyA che, pradhAna. vizva pravAsa karyo. 1964 mAM FAO nI manIlA khAte bharAyela pariSadamAM bhAratIya pratinidhimaMDaLanA netA. 1965 roma- suzIla bhaTTAcArya khAtenI paridinA netA. janma : navembara, 15, 1908. abhyAsa : bI. e. kalakattA (zrImatI) sucetA kRpalANI yunivarsiTImAM. krAntikArI sezyAlisTa pArTI (RSP)nA maMtrI. 1931-38 bhUgarbha krAntikArI caLavaLa daramyAna kArAvAsa. 1939 janma: 1998, ayAsaH ema, e., lAhora ane dilhI koMgresa sezyAlisTa pArTImAM joDAI dilhI khAte tenA nijaka khAte. uttarapradezanAM bhUtapUrva mukhya pradhAna. saMsada sadasya. svA- maMtrI banyA. 1940 RSPmAM joDAyA. lakhato bArAbaMkI kAvatarA taMtrya caLavaLa aMge kArAvAsa. 1945 kasturabA smAraka TrasTanAM kesamAM agatyano bhAga bhajavyo. 1943mAM chUTayA .T.U.C. niyejaka maMtrI 1946 baMdhAraNasabhAmAM cUMTAyAM. 1948-51 nA sa . 1955mAM cIna khAte jAyela me dina ujavaNImAM koMgresa kAryakAriNInAM sa ya. 1951 mAM koMgresamAMthI rAjInAmu. pratinidhi kisAna majhadUra prajApATInI rASTriya kArobArInAM bhUtapUrva sabhya. prasapAnI rASTriya kArobArInAM cUMTAyelAM sabhya hatAM. 1952 tathA zAMtArAma sAvalarAma (marajakara 57 mAM lekasabhAmAM cUMTAI AvyAM. pharIthI koMgresamAM joDAI 1958-6 tenA mahAmaMtrI banyA. 196 8-6 7 uttarapradezanAM zrama janma : phebruArI, 8,19*2. abhyAsa : gIragAmanI marAThA vibhAganA pradhAna. 1963-67 tenAM mukhya pradhAna. 1967 mAM hAIskUlamAM. majura kAryakara. ela InDiyA TreDa yuniyana keMgresa lekasabhAnA sabhya cUMTAyAM. (AITUC)ne 58thI pramukha. akhila hiMda zAMti kAunsilanI pramukha samitinA sabhya. 1920thI majura pravRttimAM sakriya kAma. (zrImatI) sudhA roya 19ra7 varkarsa enDa pIjhanTasa pATana, 1928mAM lAla vAvaTAnA gIraNI kAmadAra yuniyanane maMtrI. 1926mAM sAmyavAdI pakSanA janmaH phebruArI, 16, 1913 abhyAsa : bI. e. kalakattA sthApaka sabhya. 1948-49 A]TUC nA upapramukha. 1939-48 tayA DhAkAmAM. samAja kAryakara. majUra netA. zikSaka. pazcima baMgALa tathA 195mAM muMbaI myunisipala ke perezananA sabhya. 1958samAja kalyANa salAhakAra borDanA adhyakSa. U.T.U.C nAM mahA para bRhad muMbaInA piyara. maMtrI. 1933 thI majura tathA mahilA caLavaLamAM joDAyAM. 1953 kopana heganamAM bharAyela mahilA AMtara rASTriya lekazAhI adhi- zAMtilAla raNachoDadAsa zAha vezanamAM mahilA sAMskRtika saMmelana taraphathI pratinidhitva raziyA, celeslevekiyA, haMgarI vagere deze. pravAsa 1963 moDhekhAte janma : eDila 28,1914. abhyAsa : bI. e naDiyAda pAMcamI vizva mahilA pariSadamAM pratinidhi. kalakattA Deka majhadura tathA bhAvanagaramAM 1967-71 gUjarAta rAjyanA majUra, samAjayuniyananAM pramukha. bhAratIya mahilAnA rASTriya pheDarezananAM upapramukha. kalyANa, maniSedha khAtAnA pradhAna. gAMdhI majura sevA samitimAM lekazikSA pariSada tathA mahilA sAMskRtika maMDaLanA mahAmaMtrI majUra sevAnuM zikSa gu lIdhuM. 71 varSa sudhI majUra kAryakara tarIke vaTara, phranTa varkasa ejayukezanala esozIezananAM ane seva dhI kAma karyuM che. 196 1 amadAvAda myunisipala korporezanamAM cIlDransanI kArobArInAM sadasya. cUMTAyA. gujarAta sTeTa phAyanAnsa korporezana, senTrala prehi. bIzana eDavAIjharI kamiTi, ladhutama vetana tapAsa samiti surendrakumAra jaina zrama salAhakAra samiti vagere sAthe sadiya rIte saMkaLAyelA che majadUra pratinidhi tarIke vizvanA ghaNA dezone pravAsa karyo che janma : Disembara, 22, 1922. abhyAsa: bI e. ema. e. DayUka epha eDInabare kenpharansa tathA ILO konpharansamAM hAjarI ela ela. ema. beMkaioka khAtenI AMtara rASTriya lebara ophIsanA ApI che. 1967mAM gUjarAta vidhAnasabhAmAM cUMTAyA. Jain Education Intemational
Page #826
--------------------------------------------------------------------------
________________ 18 bhAratIya amitA zivarAva dinarAva vAnakheDe sadasya ela. bI, ratnAgIrI ane pUnA khAte. lekasabhAnA sabhya. rAja kAraNanA tajajJa. sAmAjika kAryakara. saMsopAnA bhUtapUrva ceramena. janmaH sapTembara, 24, 1914, abhyAsa : bI. e, bAra-eTa 1930mAM koMgresamAM joDAyA. svAtaMtrya caLavaLa daramyAna anekavAra le. nAgapuranI marisa kelejamAM. 1967thI mahArASTranA nANuM, kArAvAsa. koMgresa sozyAlisTa pArTInA sthApaka sabhya. 1954-62 kAnUna, nyAya va. khAtAnA pradhAna, zikSaNazAstrI, ramatavIra, kRSi- muMbaI vidhAnasabhAnA sabhya. saMyukta mahArASTra samitinA mahAmaMtrI vida. 1938-48 nAgapura ji9lA kAunsilanA sarvAnumate cUMTA- akhila hiMda saMrakSaNa karmacArI pheDarezananA upapramukha. yelA adhyakSa. 1940 vyakitagata satyAgraha mATe jelayAtrA. 1947 nAgapura yunivarsiTI kArobArI kAunsilanA sabhya. traNa mudata zrIpAda amRta DAMga mATe nAgapura korporezananA meyara. 1953mAM FAO adhivezanamAM bhAratanA pratinidhi. 12 varSa sudhI bhAratIya madhyastha samitinA janma : ekaTobara, 10, 1899. abhyAsa : muMbaI khAte. sabhya. madhyapradeza vijaLI kAunsilanA bhUtapUrva upAdhyakSa, 195ra saMsada sadasya. sAmyavAdI netA. bhAratIya sAmyavAdI pakSanI rASTriya madhyapradeza vidhAnasabhAnA DepyuTI spIkara. dibhAthI muMbaI rAjyanI samitinA 1962thI adhyakSa. A.I.T.U.CnA mahAma trI CPInI prathama vidha nasabhAnA DepyuTI spIkara. 1959thI mahArASTranA pradhA . madhyastha kArobArI samiti tathA sekreTariyeTanA sadasya. majUra maMDaLonA vizva saMmelananA upapramukha. sAmyavAdI pakSane upakrame zyAmAcaraNa zukala haDatALa, jhuMbeza ane rAjakIya pravRttio mATe 17thI vadhu varSa briTiza tathA koMgresI rAjya daramyAna kArAvAsa. 1957thI saMsada janma : phebruArI, 27, 1925. abhyAsa. bI. esa sI. ela ela. bI, rAyapura banArasa ane nAgapura khAte. 1969thI madhya pradezanA mukhya pradhAna, 1949-54 rAyapura jillA koMgresa zrImannArAyaNa kamiTinA sahamaMtrI. 1958-64 tenA upapramukha. 1964 madhyapradeza koMgresa samitinA upapramukha. 1957thI A.1C. C nA sabhya janma : juna, 15, 1952. abhyAsa : ema. e., AyA 1956, 62 ane 67mAM madhyapradeza vidhAnasabhAmAM cUMTAyA. 1963 ane alahAbAda khAte. 1967thI gujarAta rAjyanA rAjyapAla. madhyapradeza vidhAnasabhAmAM koMgresa lejisleTI, pATInA mukhya daMDaka 1949mAM gAMdhIvAda prasAra mATe vizva pravAsa 1952-58 keMgresanA 1967 siMcAI khAtAnA pradhAna. " mahAkezala" nAmanA hiMdI mahAmaMtrI "IkonomIka rivyu" nA cIpha eDITara. 1956-59 dainikanA sthApaka ane mukhya taMtrI. videzane vistRta pravAsa karyo che. akhila hiMda khAdI ane grAmodyoga kamizananA sadazya. 1960-64 akhila hiMda nisargopacAra esoziezananA presIDenTa.gAMdhI smAraka zyAmaprasAda rUpazaMkara vasAvaDA nidhinA TrasTI. 1958-6 5 bhejanA kamizananA sabhya. 1964-67 nepALa khAtenA bhAratIya rAjadUta. janmaH phebruArI, 16, 1903. abhyAsa : ema. e. rAjakoTa tathA junAgaDhanI bAhudIna kolejamAM. 1968mAM pavAbhUSaNa. bhAratanA hari viSNu kAmaTha reve karmacArInA rASTriya pheDarezananA bhUtapUrva pramukha. ITUkanI varkiMga kamiTinA sabhya. rASTriya janA kAunsila, tathA rASTriya janma : julAI13, 1907. abhyAsa : bI. esa. sI. meMgloramAM tathA madrAsanI presIDensI kolejamAM kUTanitijJa. 1929 zrama kamizananA sabhya. 1946 amadAvAda kApaDa majUra maMDaLanA mAnada maMtrI. 1936-50 amadAvAda myunisipala kAunsilara. mAM I.C.S. 1930-38 sIvIla sarvisamAM sevA ApI rAjakIya 1950 ane 1952 muMbaI vidhAnasabhAnA sabhya 6 varSa sudhI kAraNosara rAjInAmu ApI koMgresamAM joDAyA. nezanala plAniMga bhAratIya rASTriya kApaDa karmacArI pheDarezananA tathA 19 54-57 kamiTinA sekreTarI tarIke tathA phoravarDa blekanA mahAmaMtrI tarIke InkanA pramukha. udyoganI rASTriya salAhakAra kAunsila tathA kAmagIrI bajAvI che. 194 -4pa kArAvAsa 1946 baMdhAraNa reve akasmAta tapAsa samitinA sabhya. rASTriya ekatA samiti, sabhAmAM cUMTAyA. 1955 ane 1962mAM prasapAnI TIkiTa para lekasabhAmAM cUMTAyA. 1968mAM betreDa, ane IjharAyelamAM bharAyela TU-salAhakAra beDa, vyApAra salAhakAra kAunsila va. nA sadasya era InDiyA, inDiyana era lAInsa ane audyogika nANAkIya saMmelanamAM hAjarI ApI. yu. ke. nI sAmAnya cUMTaNI daramyAna korporezananA DIrekaTara. sIMdarI phaTalAijharanA DIrekaTara hatA. I tathA yu. esa. e.nI pramukhanI cUMTaNI daramyAna prekSakanI hesiyata kanA mahAmaMtrI tathA rASTriya kApaDa kerezananA adhyakSa tarIke thI 1964mAM hAjarI ApI. 1966mAM zAsana sudhAra samitinA kAma kareluM che. sabhya niyukata thayA. 1965 prasapA saMsadIya pArTInA adhyakSa. 1967mAM zAsakIya paddhati ane TekanIkane abhyAsa karavA phrAnsa, zrIdhara mahAdeva joSI yu. ke., keneDA tathA yu. esa. ene pravAsa karyo. 196mAM janmaH navembara, 13, 1904. abhyAsa : bI. e., ela rASTrapatinI cUMTaNI laDyA paNa hAryA Jain Education Intemational
Page #827
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtiSaza harihara paTela janma : sapTembara, 20,1924. abhyAsa : bI. e., zrI. ela. suMdaragaDha ane kaTaka khAte. erisA pradhAnamaMDaLanA sabhya. eriyA khIcagika vikAsa zinanA adhyakSa vidyAkALa daramyAna "hinda cheDA' tathA "prajAma'DaLa'' caLavaLamAM jha MpalAvyuM. pachIthI svataMtra pakSa sAthe joDAi gayela gaNataMtra pariSadanA sthApaka sadasya. 1955-pa7 gaNataMtra pariSadanA mahAmaMtrI. 1958 rAjyasabhAmAM cUMTAyA. 1961mAM erisA vidhAnasabhAmAM cUMTAyA. 1964-66 svataMtrapakSanA erisA vibhAganA mahAmaMtrI. 1961pa "kSatra nikanA taMtrI. harezu mahetA janma : navembara, 1899, abhyAsa : revanaze| keleja, kaTaka sauMsadIya koMgresapakSanA bhUtapUrva upanetA. 1924mAM bihAra erisAnA cUMTAyelA vidhAna sabhya. "prajAtaMtra" tathA "racanA" nA taMtrI hatA. svAtaMtrya caLavaLamAM anekavAra kArAvAsa. 1970 ane 1937 utkala pradeza koMgresa samitinA pramukha. 1938-62 kAMgresa kArya kAriNI samitinA sadasya. 1946-5 tathA 1957 60 erisAnA mukhya pradhAna Antra, utkala tathA sAgara yunivarsiTI dvArA ela. ela. DI. nI mAnada DIgrI enAyata. 1950-para kendra sarakAranA vANijya ane udyoga khAtAnA pradhAna. koMgresa saMsadIya pakSanA 1952-54 daramyAna mahAmaMtrI. 1955-56 mubainA rAjyapAla. 1962-67 leAkasabhAnA sabhya. erisAnA sAhityika mAro "kAra unA taraMga. hitendra kanaiyAlAla desAI janma : egasTa, 9, 1935, abhyAsa : bI. e., elaela' bI., surata ane muMbaimAM. vakIlAtathI kArakIrdi prAraMbha. svAtaMtrya caLavaLa daramyAna kArAvAsa. 1945-49 leA kamiTinA adhyakSa 1949thI sTenDiMga kamiTinA adhyakSa tathA 1952 thI upapramukha. gujarAta yunivarsiTI seneTa tathA AkAzavANInI grAma-salAhakAra samitinA sadasya. 1957 muMbaI vidhAnasabhAnA sabhya. 1957-60 muMbaI rAjyanA zikSaNa pradhAna 1960 thI gujarAta rAjya pradhAna 1963mAM gujarAta jorDana DAMsa pArTInA upanetA cuTAyA. 1964 65 gujarAtanA gRhakhAtAnA pradhAna. 1965 thIn gujarAta rAjyanA mukhya pradhAna. tema rU janma : eprila, 22, 1911. abhyAsa : ema. e, kalakattA khAte saMsadasadasya. AsAmI ane a grajI lekhaka. 1942nI hiMda cheDA" caLavaLamAM kArAvAsa. 1957thI sa`sada sadasya. 1950mAM teya, 1943-14mAM yu.esa., yu.ke., phrAnsa, svITjharlenDa * 849 ane ITAlI, 1959mAM raziyA, 1965mAM cikana, cAlenDa, khADiyA, lAkhesa, matracakriyA ane siMgAporanA pravAso che. ane pustako lakhyAM che. hRdayanAthanuM apha janma : 1887. abhyAsa : bI. e., khIela. bI., ela ela. DI.. hAbAda yunivarsiTI ane laDana skUla gAma kAnAmikasa khAte. 1936 cIsanTa ekTa inDiyA seAsAyaTInA pramukha. 196mAM sosAyaTImAM joDAyA. 1927-3. koleTIya eze - khalInA sabhya. 1929 pUrva AphrikA rASTriya mahAsabhAnA, 1974 nezanala jibarapheDarezananA pramukha. 1946-para baMpara mA nathA asIma lokabhAnA sabhya. 1946-ka sAbaLanI punaHracanAmiti, 1952-62 2 jyasabhAnI rAjyapunaracanA samiti, 1953-56 yunivarsiTI grAnTasa kamizana, 1968 sudhI dilhI yunirvasa'TInA tathA 1960 sudhI banArasa hindu yunivarsiTInA yA te pramukha, yA nA dasa 10 bui AphrikA gayela bhAratIya pratinidhi maLanA netA. ha48 thI inDiyana kAunsila eka varlDa korDasanA, 955 InDiyana skUla Apha inTaranezanala sTaDIjha ane aMjumAne tarakkIe UrdUnA pramukha, hiMda sevA samitinA mahAma trI 1950-17 tathA 1961-63mAM bhArata kAuTasa enDa gAIDajhanA nezanala kamiznara yunivarsiTI philma kAunsiMga ane bhAratIya Adi jAti sevaka saMdhanA upapramukha. relve zAsana sudhAra samitinA 1967 daramyAna adhyakSa jJAnI gurUmukhAgha musAphira janma : jAnyuArI, 15,1899. abhyAsa ; rAvalapIMDI ane sAdArakhAte. paganA bhUtapUrva mukhya pradhAna. akAlI mALAmAM agra bhAga bhajavyA che. zirAmaNI gurudvArA prabaMdhaka kamiTi ane zizamI kArlIdaLanA mahAmaMtrI. 1922mAM kIsamAM taiyA svAtaMtrya caLavaLa daramyAna jelayAtrA. 1930thI A. I C. C nA sabhya. 1947-52 baMdhAraNa sabhAnA sadasya. 1952-57 A.I.C.C. kAryakAriNI samitinA sabhya jaliyAnavAlA bAga smAraka vyavasthApaka samitinA prAraMbhathI ja adhyakSa. 1965mAM raziyA khAte bharAyela eziyA-ephro kenpharansamAM lekhakeAnA pratinidhi, paMjAbI, hIdI ane aMgrejImAM pustako lakhyA che.
Page #828
--------------------------------------------------------------------------
________________ 85o bhAratIya asmitA dharma premanI saurabha - zrI prAgajIbhAI jhaveracaMda gohIlavADa saurASTranA udAra carita ratna che. sAdhAraNa jaina kuTuMbamAM janmI sAmAnya keLavaNI pAmI nAnI umare muMbaI AvyA. muMbaImAM aneka taDakA chAyaDAmAMthI pasAra thayA. purUSArtha ane sAhasathI AgaLa vadhyA ane puNyanA yoge lakSmInI, kRpAdaSTi meLavI zakayA. teozrInI udAratA, sahRdayatA, kuTuMba bhAvanA ane dharma prema prazaMsanIya che. prApta karela saMpatti, rikSaNa-samAja-jIvadayA ne mAnavarAhata mATe prasaMge prasaMge udAratAthI vAparatA rahe che ane tema tema bhAgyayoge temane vadhune vadhu lamI maLatI rahe che. teozrI zikSaNa premI che. teozrIe zrI mahAvIra jaina vidyAlaya-zrI yazavijyajI jaina, gurUkuLa-zrI sidhakSetra jaina bALAzrama-trA taLAjA jaina vidyArthIgRhane temaja kaMDalA jena vidyArthIgRhane sArI rakama ApI che. ziheramAM adyatana hospITala mATe rUA. 51 0 0,nI emanI udAra sakhAvata yAdagAra banI gaI che. duSkALanA kaparA saMjogomAM zihoranI janatA temaja pazuone rAhata ApavA hajAro rUpiyA vAparIne janmabhUmi ane mAnava zeThazrI prAgajIbhAI jhaveracaMda-muMbaI rAhatanI bhAremAM bhAre sevA karI che. teozrAne kuTuMbaprema ajaba che. sAdhAraNa kuTuMbanA pitAnA kuTuMbIjane-Aptajane ne mitronA nAnA moTA sArA narasA prasaMgone pitAnA prasaMga mAnIne hajAre khacIne e prasaMgane dIpAvyA che ane A kuTuMba vatsalatAno guNa to zrImato mATe TAMtarUpa che. pratiSThA upadhAne-svAmIvAtsalya-dharmazALA-upAzraya ke AdhAra Adi dharma kAryomAM paNa teone noMdhapAtra phALo hoya che, zrI siddhakSetra pAlItANAmAM temanA dharmapatnI zrI caMcaLa behenanA smaraNArthe eka upAzrayane mATe sArI evI rakama ApIne temanuM nAma cirasmaraNIya karyuM che. teozrInI sAdAI, namratA, kAryakuzaLatA, udArata, sAhasavRtti tathA kuTuMbavatsalatA, vidyAprema ane dharmapremanI saurabha jaina samAjamAM maghamaghI rahI che teo zrI dharma, samAja ane zikSaNanA kalyANa kAma karavA bhAgyazALI thAya ane dIrdhAyuM banI sukha zAMti saMpati meLavI yazasvI bane eja abhyarthanA. zrImatI caMcaLabena prAgajIbhAI Jain Education Intemational
Page #829
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratanA saMta-ratno zrI gaurIdAsajI mahArAja maharSi araviMda temaja eka tarasyA gadheDAne pAI dIdhuM. tenA sAthIo vismaya pAmyA Ama eka nAma premI hovA chatAM tanya premI paNa - pAzcAtya saMskRtinA pujArI Do. rAdhAkRSNane tyAM araviMda hatA. te bhAgavata ekAdaza skaMdha upara bhASya karyuM che. tayA ghoSano janma I. sa. 1872 mAM thaye hato. pAMca varSanI vaye bhAvAya rAmAyaNa paNa tenI racanA che. mahArASTramAM ekanAthI khrIstI kovenTamAM dArjIlIMga bhaNavA gayA tyAM be varSa bhaNIne bhAgavatanI kayA vizeSa sAMbhaLavA maLe che. moTAbhAInI sAthe IglenDa abhyAsa karavA gayA. AI. sI. esanI parIkSAmAM jANI joIne nApAsa thayA kAraNa ene paradezI sahatanata nA nekara thavuM gamatuM na hatuM paNuM vIsa varSanI umaramAM grIka, leTIna, aMgrejI ane phrenca bhASAne potAnI karI lIdhI A ara kAzI nagaramAM nIrU nAmanA vaNakarane eka vakhata laharatArA sAmAM vaDodarAnA mahArAjA sayAjIrAva gAyakavADa laMDanamAM hatA. taLAva pAsethI eka nAnuM bALaka maLI AvyuM. tene saMtAna na tejasvI vidhArthIone potAnA rAjyamAM laI javAnI enI prabaLa hovAthI ghera lA, ucheya" e ja mahAtmA kabIra. IcchAthI vaDodarAmAM tera varSa nokarI karI tyAM ja lagna thayA evAmAM I. sa. 1905mAM lorDa karjhane baMgALanA bhAgalA pADayA ane | rAmAnaMda gurUnA ziSya banyA te vakhatamAM dharmane nAme aneka baMgabhaMganI caLavaLa cAlI. vaDodarAnI nokarI choDI vipinacaMdra LavaLa cAlA. vaDAdarAnI nokarI choDI vipinacaMdra jhaghaDAo hatA. teNe dharmamAM cAlatA pAkhaMDane paDakAryo ane pAle zarU karela vaMde mAtaramanA sahataMtrI banyA temanA krAMtikArI lekhethI jAhera karyuM* rAma kahe ke rahIma badhu' ekanuM eka che. pote janatAmAM anero utsAha pragaTayo vaMdemAtarama upara kesa cAlyo araviMda- vaNakarano dhaMdho karatAM karatAM aneka bhajane duhA-sAkhI rameNI nI dharapakaDa thaI jelamAM ekAMta jIvana daramyAna araviMde yoga temaja dhyA- banAvelI che. kabIra sAhebe bAhyAcArane virodha karI AMtara kheja namAM ghaNI ja pragati karI. jelamAMthI chuTayA bAda pharIne karmayogI karavAnuM kahyuM. teNe nAya paMthIonA yoga mAgane temaja suphIane dharma evAM be sAptAhika zarU karyA. sarakAranI to tenA upara onI prema sAdhanAno samanvaya karyo che. tene be saMtAna hatAM. najara ja hatI tene pakaDavAnI teyArI cAlatI hatI. araviMda sIdhA kamAla nA putra ane kamAlI nAme putrI bhAratanA Adarza satAmAM pioMDIcerI pahoMcI gayA ane tyAM thIgathI Ama sAkSAtkAra karyo. tema ja hIdI sAhityamAM kabIranuM sthAna pAchuM uMcuM che. divya jIvana yoga samanvaya vigere ghaNAM pustako lakhyAM che. eka phrenca sannArI mAtAjInA sahavAsathI suMdara AzramanuM Ayejane gorakhanAtha .. karyuM. tA. 5-12-1959 nA roja maharSi araviMda mahAprANu karyuM. prANu vinAnA dehamAM evI ta jaLahaLI ke emanAM aMtima darzana karanArA aMjAI gayA. - nAtha saMpradAyano AraMbha bhagavAna AdinAtha zaMkarathI mAnavAmAM Ave che. nepAla rAjyanA adhiSThAtA matyendranAya che. nepAlamAM tene Avakatezvara kahevAya che. matyendranAthanA pradhAna saMta ekanAthajI ziSya gorakhanAtha che. te tapa ane haThaganA marmajJa gaNAya che. mahArASTranI vArakarI saMpradAyane mATe paiThaNa tIrthabhUmi che. jemake khecarI mudrA kuMDalini jAti vigere teNe nAtha paMcane khUbaja pracAra karyo. tenA lakhelA pustaka paNa ghaNAM che. bhAratamAM tyAM sUryanArAyaNanI patnI rUkSmaNa devIne tyAM ekanAthajIne janma Thera Thera tenAM Azramo che. saMta jJAnezvara teja praNAlIkAmAM thayA che. tho hato. nAnapaNathI mAtA-pitA mRtyu pAmyA dAdAe ucherIne moTA karyA. gurU pAse vidyAbhyAsa mATe rahyA. nAnapaNathI ja vairAgya prApta thayo, janArdana svAmInI pAse rahyA. gurUe AjJA karI gautama graha thAzramane svikAra karo ane pachI ekanAthajIe girajAbAInI sAthe lagna karyuM. badhA prANI bhagavasvarUpa che. pachI kenA upara nyAyazAstranA kartA gautama parama tapavI ane saMyamI hatA krodha kare ema te kahetA. eka vakhata ghaNIja mahenatathI gaMgotrInuM mahAsatI ahalyA tenI patnI hatI. tenA putra zatAnaMdanimikuLane jaLa laIne rAmezvara caDhAvavA mATe jatA hatA. rastAmAM mAravADanA AcArya hatA. bhagavAna rAme ahayAne zApamukta karI hatI. raNa pradezamAM tarasyA mANasone te gaMgAjaLa pIvaDAvI dIdhuM saptarSimAM gautamanuM sthAna che.
Page #830
--------------------------------------------------------------------------
________________ 852 bhAratIya asmitA zrI. cItanya mahAprabhu kAzI choDI adhyAmAM nivAsa karyo. vAlmIkanuM lakhela saMskRta bhASAnuM rAmAyaNa loko samajI zakatA na hatA. tyAre tulasIdAsajI baMgAlanA dIyA gAmamAM jagannAtha mizranI patnI zIdevIne e sAmAnya mAnavI paNa samajI zake tevI bhASAmAM rAmacarita tyAM mahAprabhu caitanya gaurAMgane janma thayo hato. nAnapaNathI ja mAnasa lakhyuM. gosvAmI tulasIdAsajIe vinaya patrikA, gitAvalI, gaurAMga mahAna vidvAna hatA. jagAI madhAI jevA duSTone uddhAra dehAvalI, kavitAvalI, jAnakI maMgala, pArvatI maMgala vigere graMtha karI temane saMta banAvI dIdhA gaurAMga jyAre kirtana karatA tyAre lakhyA che. premamAM unmata banI jatA ane rAta divasa bhAvAvezamAM ja rahetA temaNe jagannAthapurImAM nivAsa karyo hato. kezava bhAratI pAsethI dadhIci covIsa varSanI uMmare saMnyAsa gRhaNa karI tIrthATana zarU karyuM. mahAprabhu caitanyanA ghaNA anuyAyIo hatA. temAM mukhya arvA nAmanA rUpInA putra dadhIci mahAna zivabhakata hatA. nityAnaMda prabhu zrI a tAcArya rAya rAmAnaMda zrI rUpa svAmI vRtrAsurane mAravA mATe tenA asthi mAgavA Avyo tyAre te raghunAtha bhaTTa ane naraharI sarakAra mukhya hatA. baMgAla ane AkhA dayALu sate pitAnA pAchalA karoDa rajajune bhAga kADhI ApyA. bhAratamAM prema ane bhakatane dhodha vahevarAvya amadAvAdamAM sAbaramatine kInAre dadhIcine Azrama che. athavA mATe ke tenA ane ema tukArAma dayAnaMda sarasvatI mahArASTranA dehu gAmamAM tukArAma janma thayo hato. saurASTramAM TaMkArA gAme aMbAzaMkara nAmanA brAhmaNane tyAM pitAnuM nAma belojI ane mAtAnuM nAma kanakAbAI tera varSanI tene janama thayo hato. nAnapaNamAM mULazaMkara nAma hatuM. lagna thatA nAnI vaye tukArAmajImAM lagna thayAM hatAM. mAtApitA devalokavAsI pahelAM temanuM dharane tyAga karyo. narmadA kinAre pUrNAnaMda sarasvatI thayA bAda tukArAmajI tIrthayAtrA mATe nIkaLI paDavA. tukArAmanI nAmanA mahAtamA pAsethI dikSA lIdhI ane tyArabAda AkhA bhAra vANI abhaMga kahevAya che. eka zadra uThIne vedanA arthe marAThImAM tamAM dhumyA. dAvanamAM prajJAcakSu svAmI virajAnaMda pAsethI vyAkaraNuM gAya che Avo paMDitAe temane khUbaja virodha karyo paNa kAMI veda vigerenA abhyAsa karyA che cAlyuM nahi. chatrapati zivAjI mahArAja tukArAmane guru mAnatA sthApanAne nizcaya karyo. vedonuM bhASya karyuM. svAmI virajAnaMde hatA, zivAjIne samartha rAmadAsane zaraNe javAnuM tukArAmajIe gu dAtaNamA mA gurU dakSiNamAM mAgyuM beTA ? bhAratamAM pAkhaMDa ane anAcAranA A kaheluM, vArakarI saMpradAyanA bhakto deda ane lehagAMvanI yAtrA haju akhADA jAmyA che. dharmane nAme bhoLI prajA luMTAI rahI che. paNa kare che. tukArAmajInA abhaMga mahArASTramAM sarvathI adhika ajJAna ane garIbIne lAbha laIne khrIstI pAdarIoe vaTALa priya che. pravRtti AdarI che. A nAgacUDamAMthI ene choDAva; matamatAMtara ane kurUDhIonI jaDa ukheDI nAkha ane vidika graMthono pracAra kara. gosvAmI tulasIdAsajI A rIte gurU AjJA laIne teNe Arya samAjanI sthApanA karI. teo niDara ane spaSTa vakatA hatA. popalIlA AcaranAra ghaNAne bhAratavarSamAM kavio jayAre rAjA mahArAjAnA guNagAna karI tenuM kArya gamatuM nahi. dayAnaMda sarasvatIe hiMdudharmane uddhAra karyo. rahyA hatA e kALamAM goravAmI tulasIdAsajIne janma thaye hato. te maryAdA purUSottama zrI rAmanA guNagAna karIne bhAratane rAma saMta narasIMha mahetA carita mAnasanI amulya bheTa ApI che. uttara pradezanA bAMdA jIllAnA rAmapura gAme AtmArAma nAmanA brAhmaNanI tulasI nAme gujarAtamAM jUnAgaDha gAme narasIMha mahetAno janma nAgara patnIne tyAM teno janma thayo hato nAnapaNamAM ja mAtApitA mRtyu jJAtimAM tha hato nAnapaNathI zaMkara bhagavAnanA parama bhakta hatA. pAmyAM. eka dAsIe ucherIne tulasIdAsajIne moTA karyA. A bALaka zaMkara bhagavAnanI kRpAthI narasIMha mahetAne rAsavanAM darzana thayAM upara citrakuTanA eka naraharidAsa nAmanA saMtanI najara paDI ane hatAM. hAthamAM karatAla laIne bhagavAnanuM kitana evuM karatAM ke tene sAthe laI gayA saMskRta vidyAne abhyAsa karAze. vidhAthInI dehanuM bhAna bhulI jatA. tenI dIkarI kuMvarabAInuM mAmeruM ane putra tejasvitA joI ene kAzI mokalyA ane tyAM paMdara varSa sudhI zAmaLiyAnA vivAhanuM kArya temanI gerahAjarImAM bhagavAne pure veda ane purANene abhyAsa karyo. 29 varSanI umare nAvalI kayu" evI lokokita che. nAme patnIne parahyA. ekavAra patnIne viyoga sahana nahi thatAM tenI pAchaLa gayA tyAre nAvalIe kahyuM A hADamAMsanA zarIramAM junAgaDhanA nAgaro tenI ghaNI ja IrSA karatA ane eka vakhata ATale prema che teTale je bhagavAnamAM rAkhyuM hota to beDe rAjA maMDaLika sudhI khaTapaTa karI paraMtu e parIkSAmAMthI paNa pAra thaI jAta. basa tyAMthI patnIne gurU mAnIne cAlI nIkaLyA. narasIMha mahetA pasAra thayA. narasIMha mahetA gujarAtI bhASAnA - saMtanI 4 vidhAthanI yAnA vi Jain Education Intemational For Private & Personal use only
Page #831
--------------------------------------------------------------------------
________________ niyama Adi kavi gaNAya che. mahAtmA gAMdhInuM priya bhajana vaiznava jana tA tene kahIye e narasI' mAtAnI racanA che. gurU nAnakadeva vikrama santa 1526 nA vaizAkha suda trIjanA roja (nanakAnA sabhA mAM kAca paravArIne tyAM eka dibdha bALakanA janma pe. eja bALaka gurU nAnaka zikha dharmanA pravartaka. nAnapaNamAM pitA chae hiMdI saMskRta temaja phArasI bhASAnuM jJAna levarAvyuM. eka vakhata pitAjIe tene vastu kharIdavA mezvakalyA paNa teNe te paisA dInaduHkhInI sevAmAM vAparI nAkhyA. gurU nAnakane sulakSaNA devIthI be putrA thayA. bAbA zrI caMda ane bAbA lakSmIdAsa teo karaMtA nathI ke hiMdu, nathI koi musaLAne gRtane zAMtino saMdeza ApavA kSetre dezATana zarU karyuM", khAkhara pacIsa varSa sudhI leAkAne sadupadeza ApIne enne nivAsa karyAM ne karatArapura gAma vasAvyuM temache pAnAnI gAdI putrAne nihaM sapanAM pAnAnA ziSya aMgadane suprata karI. gurunAnakanI vANIne pAMcamAM guru arjunadeve gurU pamA banAvIne saMkalita karI che. sata nAbhAjI nAtAjIno janma saMvata 154mAM / hatA. nAnapaja thayA vairAgya prApta thayA. rAmAna Mda saMpradAyanI jayapura pAse galatA gAdInA mahuta azradAsanA kariSya thayA. nAnAjIe bhakatamAla banAvI che temAM 108 7ya che. gurUe ziSyanA banAvela pustaka upara TIkA lakhI hAya eNvA prasaMga virala hoya che. agradAse nAbhAjInI anAvela bhakatamALanI vyAkhyA karela che. zrI nAmadevajI nAma mahArASTranA narasI brAhmaNI gAme saMvata 1327nA kArataka rAda agIyArasanA roja nAmadevajInA janma thayo hato. qhAna dAmAjI ane mAtAnuM nAma gANAi. paMDharapuranA viThThala bhagavAnanA parama upAsaka, bALapaNamAM ja nAmadevajI viThThala bhagavAna pratye kheMcAyA hatA. tenA bALajIvanamAM mUrtine dUdha pAyAnA prasaMga adabhUta che. vatananu gAmaDI paMDharapura nivAsa karyo. sata jJAnezvaranI sAthe tItha yAtrAmAM joDAyA paNa vila prabhuthI dUra javAnuM nAmavI jAya gamatuM nahi. mana jJAnezvare samAdhi lIdhA bAda pAkSIka pasAsa sAdhuAne laI ne paeNnakhamAM gayA, ane tyAM bhagavat nAmanA khUba ja pracAra karyAM. paMjAbamAM bruhaspati jainA paNA paNa che. enI kavitA nAmadevanI mukhya-bAnI gurUmukhI bhASAmAM che. gurU pratha sAhebamAM tenA mATe jeTalI paDe che. nAradajI virSa nArada mAnA putra manAya che. nAnapaNathIja pitA pAsethI viNA laI harikita nanA pracAra karavA nIkaLI paDayA. jIvamAtranu kalyANa karavuM eja uddeza prahalAdanI mAtAne teNe paya karela dhruvanA upadezaka gurU nAradajI che. deva hAya ke dAnava, te game tyAM jaY zakatA evA ajAtazatru hatA. bhakti mAnA khAra AcAryaMmAM nAradajInuM prathama sthAna che. teoe " nArada bhakita sutra ' racyuM ke. sAvA sAthe saMgIta, naitiya ane bhAyuhanA bhAgyA hatA. nimabArkAcAya 853 dakSima bhAratamAM godAvarI kinAre vaiduSTa patananI pAse aNNA zramamAM arUNa munine tyAM tene janma thayA hatA. temaNe vedAnta sutra upara bhASya lakhyuM che. nimbArka svAmIe prasthAnatrayI ne badale prasthAna catuSTaya te mukhya mAnela che brahmasutra, upaniSada, gItAkhe. prasthAnatrayImAM aize zrImad bhAgavatanA haMmeza karI prasthAna catuSTane svIkAra karala che, temaNe datAta bhUtanA pracAra karyAM che. pata i zarIra zuddhi mATe vaivakAravAnI suDhi mATe vyAkaraNazA ane cittanI murti mATe yogayA. vaizAo nirmAtA pataMtri che. tenI mAtAnuM nAma gAdhikA hatu. gAna dezamAM rahetA hatA. pANinInA vyAkaraNa upara pataMjalie mahAbhASya lakhyuM che. svAmI prANanAthajI svAmI prANanAjInuM muLanAma maharAja hera hatuM. jAmanagaramAM lehANA jJAtimAM janamyA hatA. nAnapaNathI ja sAdhu sa Mte upara prema hatA. praNAmI dharmanA sthApaka devacaMdrajI mahArAjane samAgama yeA. tenA ziSya banyA. devacaMdrajI mahArAjanA svargavAsa pachI prANanAthajI svAmIe leAkeAne jAgrata karavA ane sadupadeza dArA dharma pracAra mATe AkhA bhAratamAM nAnA moTA zodhana na karyuM karatAM karatAM buMdelakhaMDamAM gayA. pannA nareza chatrasAlajIne upadeza karyAM. e rAjavIe madira baMdhAvI ApyuM. hiMdu muslima kayatAnA vAmIjI prakhara hImAyatI hatA hiMdu dhama nA kaseTIkALamAM svAmIjIe hiMdudhama'nu sAcuM rahasya AdazAha auraMgamane samajAvyuM hatu. bhAje paNa prANanAtha svArthInuM samAdhi maMdira punAmAM che. maharSi agirAnA putra vRddhapati devatAonA gurU che. mahi bruhaspatinA erala putra bharadvAja che. ane kaca ke jeNe zuAcAya pAsethI saMjIvanI vidyA meLavI hatI te paNa brahaspatinA putra che. aspati sahitA nAmanA paya tenI zyanA che. nava cakramAM gRhapatinu zubha prada syA manAyuM che.
Page #832
--------------------------------------------------------------------------
________________ enr zrI. mavAcAya madrAsa rAjyanA maMgalUra jIllAnA elalI gAme vikrama saMvata 1295nA mahA suda sAtamanAM rAja nArAyaNa bhaTTanI patni vaidavatIne tyAM eka prabhAvazALI bALakanA janma thayA e ja svAmI madhvAcAya agIyAra varSanI uMmare svAmI zruta pAcAya pAsethI 'sanyAsanI dikSA lIdhI gurUjI tene bhaNAvatA tyAre kaMTALI jatA tikSNa buddhi vALA makhyAmAM gAtA upara bhASya "pImAM vAdanA ghaNAM madIrAnI rathApanA karI advaitavAdathI viparIta samaka rahyA jIva nitya che ane jIva upAsanAthI sa McAlaka evA paramAtmAnA svarUpane prApta karI zake che. e enA mata che. mahiSa vizA mitrA varUNanAM yajJamAM agastya rUponI sAthe ja vaziSThane janma thayA hatA suryavaMzanAM kula gurU thayA parazurAmanAM kApathI aMze raghuvaMzanI rakSA karI hatI. vizvAmitranI sAthe paNa mahAna saMdha thayA hatA. vizvAmitre tenA samasta putrAneA nArA karyA hatA chatAM temaNe krodha karyA na hatA. vaziSThanAM putra zakti zaktinAM parAzara ane parAzaranAM veda-vyAsa vaziSTanI racanA vaziSTa saMhitA kotasUtra-vatra putra vigere che. mIrAMbAI bhAratanAM 'tAmAM zrI sata tarIke mIrAMbAnuM nAma AgaLa paDatu che. saMvata 179mAM cokaDI nAmanA gAmamAM meDatA rAThoDa ratnasiMhane tyAM tenA janma thayA hateA. mIrAMbAinAM lagna udghapuranAM rANA sAMgAnAM putra bhojarAjanI sAthe thayAM hatA thoDa ja vakhatamAM mIrAMbAinAM pati devalAka vAsI thayA mArAM bhaga vAna kRSNanAM ananya premI hatA. lokalAja ane bAhya ADaMbarane mAga karI mevADanI rANI mAM satAnI sAthe harInAmanI kuna lagAvavA mAMDI. ema karatA ene ghaNuM sahana karavuM paDayuM tenA digere tene padmA ja trAsa bApyA. maivADanA pAtra karI mArAM dAMtane AvyAM jyAM mIrAMbAi gayAM tyAM bhagavad premanI jhaDI varasavA lAgI prema vizvanAM padomAM mAMbhAnuM sthAna mArAM khAmanAM paNAM pado che. nima ana sodAmAM AkiA dhAmamAM purU karyuM. sArA bhAratamAM mIrAMbAinu prema virahiNa saMta tarIke ananya sthAna che. mIrAM ke prabhu giridhara nAgara satra prasiddha che. yAjJa vaya yAjJa vakayane Azrama miyilA nagarImAM hatA mahArAjA jana kanA teo yAga khAkhatanAM upadezaka hatA tema ja kama kAMDanA mana hatAM. janakanI sabhAmAM gAnI sAthe temanA grAmaya thayo hato yAjJa vakayane e patnie hatI. maitreyI ane kAtyAyanI maitreyIe brahmavidyA prApta karI hatI bharAja ne rAmacarita mAnasanu pAna bhAratIya asmitA karAvanAra yAjJavalkaya hatA temanI racanA yAjJavalkaya smRti-zatapatha brAhmaNa ane pratijJA sUtra che. raNu mi dakSiNa bhAratamAM arUNAcaLa parvatanI taLeTImAM eka gAmaDAmAM pratirSita vakAsane tyAM paNa mahatvano janma thayo hato. nAnapaNamAM abhyAsamAM citta caiTatuM nahiM paNa dhyAnamAM besI rahetA, ekavAra moTAbhAie meNuM mAryuM ke bhatA nathI, ane kha zA mATe karAve che. basa veMkaTarAve paNa che ane vizvama lai pI gayA ane tapanI zarUAta karI dIdhI. phakta eka kopIna, dehanuM kAMI bhAna nahi ane Atma sAkSAtkAranA vizuddha AnaMdamAM maga rahetA. tenI mAtRbhASA tAmila hatI. aMgrejI chaThThA dhAraNa sudhIneA abhyAsa hatA. hAI ramaNa hatA. vAsanAnA tyAga manuSyane daiva banAve che. vAsanAnI icchA devane manuSya banAve che. saMyama e devanu lakSaNlR che. mahiSa ramaNa bahu enDru khelatA ane potAnA jIvananI ane cAritryanI suMdara phArama mukI gayA. rAmakRSNa paramahaMsa baMgALanA hugalIllAmAM kAmA papura gAme khudIrAbhaTTopAdhyAyane tyAM gadAdharanA janma thayA hatA. te bALaka gadAdhara eja svAmI rAmakR Na paramahaMsa nAnapaNathIja pitA devalAkavAsI thayA. kalakattA AvyA. dakSiNezvara maMdiranA pujArI banyA. kALImAtAmAM ananya bhakti hatI. bALa vivAhanI prathAne kAraNe nAnapaNathIja lagna mAtAjI zAradAnI sAthe thayAM hatAM. AgaLa jatAM teAtApurI nAmanA eka vedantI mahAtmAne bheTA thayA tenI pAsethI adre tajJAna tathA yoganA sAkSAkAra karyAM. svAmI rAmakRSNa parama sanI mahattA enA tyAga vairAgya ane bhakitamaya upadezamAM vyakata thAya che. kezavaca drasena jevA brAhmasamAjanA adhyakSa ane sudhAraka uparapaNa temanA ajaba prabhAva hateA. sAtheA sAtha jeNe bhArata varSanA mahAna gaurava rUpa evA svAmI vivekAna dane potAnA AdhyAtmika vAraso ApyA. sauka davA ane sevAkI murti samA svAmI rAmakRSNa paramahaMse IsvIsana 1886mAM nazvara zarIranA pAtra kI samartha rAmadAsa mahArASTranA mahAna sata ane chatrapati zivAjInA gurU samaya rAmadAsano janma sudha patanA patnI reNukAdemIne tyAM hatA. lagnanI cAluDiyAmAMthI 88 samaya sAvadhAna zabda melAtAM bhAgI DelA. bInAthadhI rAdhezvara sudhInI bhArata yAtrA karImanagaDhamAM AvI nivAsa karyAM. zivAjI mahArAje AkhuM rAjya samarpaNa tyAre sama yA zivA ! huM sAdhu aa kAgaLanA cUkaDAne zuM karUM tuM rAjya kara ane duHkhIyAnI rakSA karaje zivAjIe rAjyamAM bhagavA jhaMDa ane samaya rAmadAsanI nIzAnI rAjyamudrAmAM
Page #833
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtimaMca 855 aMkIta karyA. samartha rAmadAsa svAmInA ghaNA graMtha che. temAM saMta rohidAsa dAsa bedha" mukhya che. hanumAnajInA e parama upAsaka hatA ane ghaNe sthaLe hanumAnajInA maMdiranI sthApanA karI che. saMvata achUta gaNAtI camAra jAtimAM rohidAsa thayA. bhagavabhakti 1739mAM samartha dehatyAga karI palakavAsI thayA nAnapaNathI ja hRdayamAM hatI. temanAM bhajano ane upadezathI ghaNuM leke AkarSAyA hatA. rUDhIcusta ane dharmane nAme carI khAnArA svAmI rAmatIrtha svArtha sAdhuoe tene khUbaja virodha karyo hato. mevADanA mahAna bhakata kaviyitrI mIrAMbAI tenI ziSyA hatA. rohidAse aMtima svAmI rAmatIrthanuM muLanAma tIrtharAma hatuM. patnI suzilAdevI jIvana saurASTramAM purU karela che. paNa patibhakata hatAM. paMjAbanA gujarAnavAlA jIllAnA murAlIvAlA pitAnuM vatananuM gAma cheDI gujarAnavAlA AvyA tyAM meTrIkanI zrI vallabhAcArya parIkSA paMdara varSanI vaye purI karI. lAhora AvyA. ghaNI mahenata laI cAra varSamAM bI. e. nI parIkSAmAM prathama varga mAM prathama puSTidharmanA sthApaka zrI vallabhAcAryane janma caMpAraNyamAM thayo naMbare AvyA tyArabAda ema. e. thayA. ziyAlakoTamAM adhyApaka hato pitAnuM nAma lakSmaNa bhaTTa ane mAtAnuM nAma IlamAgarU thayA. temanA sAdA ane Izvara parAyaNa jIvananI eTalI suvAsa dakSiNabhAratanA kAMkaravADa gAmanA tau laMga brAhmaNa hatA. zrI valabhAprasarI ke ghaNuM mANase tenuM vyAkhyAna sAMbhaLavA AvatA be varSa cA agIyAra varSanI uMmare kAzImAM mAdhavendrapurI pAsethI vedaadhyApaka rahyA bAda saMsAra tyAga karyo. himAlayamAM jaI vasyA. zAstranuM adhyayana purU karyuM hatuM. kAzIthI zRMdAvana AvyA tyAMthI Atma sAkSAtkAra karIne - amerIkA, ijIpta vigere dezomAM vyA tIrthayAtrA mATe nIkaLI paDayA. vijayanagaranA rAjA kRSNadevanI khyAna ApyAM. phakta tetrIsa varSanI umare bAdazAha sAme jaLa- sabhAmAM moTA moTA paMDitene zAstrArthamAM harAvyA. tyAMthI viSNuvAsamAdhi lIdhI. cAryanI padavI prApta karI. zrI vallabhAcArya zuddhArdata matanA sthA paka che. temanA mata anusAra kArya kAraNarUpa jagata brahma che. brahma svAmI rAmAnujAcArya pitAnI IcchAthI jagatarUpe bane che. jagata nathI, mAyika nathI, bhagavAnathI bhinna bhagavAnanI kRpAthI mukita maLe che. tema ja svAmI rAmAnujane bALapaNathIja Apattione sAmane kara bhakitano udaya thAya che. bhagavAnane anugraha eja puSTi che. mATe paDyo hato. dakSiNa bhAratamAM tirUkannara gAme kezava bhaTTane tyAM tenA temane mata puSTi mArga kahevAya. janma thayo hato. nAnapaNamAM pitA devalokavAsI thayA pachI kAMcImAM jaI yAdava prakAza nAmanA gurU pAse vidyA adhyayana karavA vAlamIka lAgyA. yAdava prakAze irSyAthI rAmAnujane mArI nAkhavAnI paNa prayatna karela paNa rAmAnuja bacI gayA. tyArabAda te tirUkadipuranA rAmAyaNanI racanA karI bhAratane amulya bheTa ApanAra vAbhika mahAtmA nAmbi pAsethI sanyAsanI dikSA lIdhI. atavAdamAM Adi kavi tarIke prasiddhi pAmyA che. eka koca pakSInA cheDAne ene zraddhA na hatI. eNe bhakti upAsanA ane karmakAMDano joradAra toDanAra pAradhine joIne dayAna pravAha vahI nIkaLe, sAthe pracAra karyo. brahmasutra upara bhAya karyuM. zrI raMgamaMdIrane vistAra kAvyano pravAha tamasA nadIne kinAre tene Azrama hato. sItAjIe karyo ane viziSTAddha ta matane pracAra karI bhakti mArganuM sthApana teja AzramamAM lavakuzane janma Apyo hato. lavakuzane astravidyAnuM pradAna karanAra vA9mIkI hatA. marA marAne eka ThekANe besIne japa karatAM tenA zarIra upara rAphaDo thaI gaye hato. jethI te rAmAnaMda vAlmIka kahevAyA. bhAratanA krAMtikArI saMtomAM zrI rAmAnaMdanuM sthAna anupama zrI vivekAnaMda che. temanA janma viSenI hakIkata maLatI nathI paNa kAzImAM paMcagaMgA ghATa upara temane Azrama hato. jAtinA uMcanIcanA bhedabhAvane bhuMsI keNa jAtuM hatuM ke pazcimanI sabhyatAmAM vizvAsa rAkhanAra nAkhavA jIvanabhara mahAna purUSArthe karyo. harine bhaje te harijana game te vizvanAtha dattAne putra narendra pAzcAtya jagatane bhAratane tatvajJAnane puruSa yA zrI bhagavat bhajananA sarva adhikArI che eTale to upadeza ApanAra vizvagurU banaze ? eNe kabIra, musalamAna, ghanA, jATa, camAra rohIdAsa, senA vALaMda pIpAjI vi. ne dikSita karI aneka le kene bhaktimArgamAM nAnapaNathI ja narendrane jJAna meLavavAnI jhaMkhanA hatI. pitAnuM AvavA mATe dhAre khullo mukyo ane sarvane kaMThI dikSAne avasAna thatAM kuTuMbanA bharaNu piSaNanI javAbadArI pitAnA adhikAra Apyo. rAma lamaNa-jAnakInAM maMdire gAmegAma sthA- upara AvI paDI. brahma samAjamAM roja jatA paNa tyAM 5vAmAM rAmAnaMdano mukhya phALo che. zAMti na maLI koI ThekANe manane samAdhAna na thatAM Jain Education Intemational For Private & Personal use only
Page #834
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratIya asmitA nAstikatA tarapha tenI buddhi vaLI rahI hatI eja samayamAM svAmI rAmakRSNa paramahaMsane samAgama thaze. jhaverI ranane pArakhe tema svAmIjIe narendrane pArakhI lIdhe ane narendra dikSA grahaNa karI sarva prathama bhagavAna brahmAe pitAnA tapobaLathI putra meLavivekAnaMda banyA. AkhA bhAratanI padayAtrA karI, ivIsana 18- vyo. zrI nArAyaNane prasanna karI te cAra tape putra sanaka sanAtana 93mAM zikAgomAM vizvadharma pariSadamAM bhAratanA pratinidhi tarIke sana dana ane sanatakumAra jagatanA sarva prathama tapAvI satA hAjarI ApI pariSadamAM dAkhala thatAM ghaNI muzkelIo paDI paNa kahevAyA. cAreya nitya siddha jJAnamaya ane virakata rahI paryaTana jyAre svAmIjIe potAne vANI pravAha zarU karyo tyAre pazcimI karatAM. pitAnI AjJA sRSTi kAryanA vikAsane svIkAra karyo nahi. jagata coMkI uThayuM. temanA alaukika tatvajJAnathI temaja tejasvI nitya hari zaraNuM ne AdhAra ane japa karI digaMbara sthitimAM vyakitatvathI tyAMnA loko eTalA aMjAI gayA ke svAmIjI traNa bALaka svarUpa lAkoddhAranuM kArya karatA. nAradajIne kAmad bhAgane varSa sudhI tyAM rahyA. rAmakRSNa mIzananI sthApanA karI. svAmIjI prathama upadeza temaNeja karela che. ane sanatakumAra saMhitA e kahetAH- huM nathI tatvajJAnI; nathI saMta; nathI dharmagurU paNa huM teonI racanA che. garIbone ananya bhakta chuM. ane mAre mana teja sAcA mahAtmA svAmI sahajAna da che ke je garIbane mATe potAnuM jIvana samarpaNa kare che. ayodhyAthI sAta gAu dUra chapaiyA gAme hariprasAda pAMDenA IravIsana 1902mAM egaNa cAlIsa varSanI nAnI vayamAMja patnI premavatIne tyAM saMvata 1837nA caitra suda 9 rAmanavamIne videzamAM bhAratIya tatvajJAnane ke bajAvanAra e mahApurUSa nirvANa vANa divase tene janma thaye hato nAnapaNanuM nAma ghanazyAma hatuM. pada pAmyA. rAmakRSNa mIzana Aje dezamAM dInaduHkhI mATe mahAna makAna bAra varSanI uMmare gharano tyAga karyo. ghanazyAma maTI nIlakaMTha thayA umadA kArya karI rahela che. temanA amerIkana ziyA bhagini thayA. saurASTramAM loja gAme svAmI rAmAnaMda pAsethI uddhava niveditAe bhAratamAM rahI pitAnA divya jIvanathI satya, prema, saMpradAyanI dikSA lIdhI. saurASTramAM svAmI sahajAnaMda zIla, zista ahiMsA ane bhrAtRbhAvanAno saMdeza ApI gayAM. ane sadAcArano vAvaTo pharakAvyo. cAre varaNu mATe dharmanA daravAjA bolI nAkhyA. hajAro mANase tene dharma upadeza levA mAMDayA. vizvAmitra dArU mAMsa evI apavitra vastuono tyAga karI satsaMgI banavA lAgyA. te sasaMgIone saMgaThita karI svAmI nArAyaNa saMpradAyanI parazurAmanA mAmA gAdhirAjAnA putra vizvAmitra rAjaputra hatA. sthApanA karI. naMdinI gAya vaziSTha AgaLa mAgI. temaNe na ApI saMdharSa . vasiSThanA tapobaLathI naMdinInuM rakSaNa thayuM. vizvAmitre nakkI sUradAsajI karyuM tapa jevuM baLa nathI. ane pachI temaNe mahAna tapa karyuM. brahmabaLanI AgaLa astrabaLa nakAmuM che. huM brahmarSipada prApta karIza AgrA ane mathurAnI vacce Avela sahI gAmamAM suradAsajIno Avo daDha nirNaya karyo. rAjA trizaMkune sadehe svargamAM mekalanAra janma thayo hato. enA pitAnuM nAma rAmadAsa hatuM. muslimonI vizvAmitra hatA. jAra, nALIyera vigere temanI banAvela vastu che sAthenA yuddhamAM tenA pitA tathA bhAIo maraNa pAmyA hatA te harizcaMdranI parIkSA lenAra paNa vizvAmitra hatA. bhagavAna rAmane janmathI abdha na hatA paNuM pAchaLathI aMdha thayA hatA. mathurAmAM ayodhyAthI lAvI potAnA va purNa karyA. mahAna astravidyA temaNe gau ghATa upara mahA bhu vallabhAcAryane zaraNe gayA. tenI dikSA zrI rAmane ApI. tapa dvArA kSatriyamAMthI brAhmaNatva prApta karyuM lIdhI. zrImad bhAgavatanA AdhAra para zrI kRSNalIlA caritrane padamAM saptarSimAM vizvAmitranuM sthAna che. saMkalita karyuM. A padane saMgraha surasAgara kahevAya che. valabha saMpradAyanA aSTachApa kavio prakhyAta che. jema ke naMdadAsa veda vyAsa kRSNadAsa, kuMbhanadAsa, catubhUjadAsa, paramAnaMdadAsa, chIta svAmI ane goviMda svAmI. temAM suradAsajI mukhya che. tenI racanAmAM maharSi parAzaranA putra vyAsa janma dipamAM thayo hato. premanuM tatva vizeSa che. naMdanaMdana ane gopIo vaccenI bhAva jethI pAyana vyAsa kahevAya che. pahelAnA yugamAM phakata veda ja mugdhatA ananya che. tenI va mugdhatA ananya che. tenI vANI kavitA nathI paNa hRdayanI vANI hatA paNa akhie cha banAvI tenA pravAhI svarUpa batAya che. bhAratanA hiMdI sAhityamAM suradAsajInuM anupama sthAna che. chAndasa, AMgirasa vigere vedavyAse vedamAMthI gAvA lAyaka rUcAo zakadeva tathA maMtro tathA gadya bhAgane alaga alaga saMkalita karyA. jethI vedavyAsa kahevAyA vedavyAsanA putra zukadevajInuM sthAna mahAna tyAgIomAM che. janma thatAMnI sAtheja jene jJAna prApta thayuM hatuM. cauda varSanI umare aDhAra purANa tathA mahAbhAratanI racanA vedavyAsanI che. mahatyAga karyo tyAre vyAsajI bahu ja duHkhI thayA ane kahyuM beTA ! Jain Education Intemational
Page #835
--------------------------------------------------------------------------
________________ mRtigraMtha 857. gurU vagara jJAna na maLe mATe tame mithilApurInA mahArAjA janaka ALI gAme viThThalapaMtane tyAM thayo hato. tene be bhAI ane pAsethI adhyAtma vidyAnuM jJAna prApta kare. ane pitAnI AjJA eka bahena hatI. nivRttinAtha sopAnadeva ane mukatAbAI nAnapaNa laI janakapura AvI mahArAjA janakane anAsakata thaga joye. mAMja mAtA-pitA mRtyu pAmyA. viThThalapate saMnyAsa lIdhA pachI temane gurU mAnyA ane bhArata varSamAM vicaravA lAgyA. pharatAM pharatAM gRhasthAzrama mAMDela jethI brAhmaNe tenI khUbaja IrSA karatA ane gaMgAkinAre sthira thayAne tyAM parikSita rAjAne sAta divasamAM aspRzya gaNatA jethI cAre bhAI oMna dezATana karavA lAgyA. saMta zrImadda bhAgavatane upadeza karyo. jJAnezvare pADAnA mukhathI vedoccAra karAvyo tyArathI loko tene mahAna gaNavA lAgyA. saMta jJAnezvare gItA upara bhASya karyuM te . zukrAcArya jJAnezvarI TIkA kahevAya che. e vakhatanA mahAnayogI cAMgade paNa jJAnezvaranA ziSya banyA. AnaMdImAM nivAsa karyo. temanA racelA maharSi bhRgunA putra zukrAcArye datyanuM AcAryapada svIkAryuM bIjA graMtho paNa che amRtAnubhava haripATha abhaMga ane cAMgadeva hatuM. sAthe sAthe saMjIvanI vidyA prApta karI hatI. balirAjAne paisaDI kakata ekavIsa varSanI umare saMta jJAnezvare jIvatA samAdhi tyAM tema ja vRSaparvA rAjAne tyAM vadhAre rahyAnuM zAstromAM che. teo lIdhI. nitizAstranA pravartaka hatA. temanI racela zukraniti Aje paNa mahatavanI gaNAya che. caMDa ane amaka tenA putro hatA. zaMkarAcArya kerala pradezamAM kAlaDI gAme zaMkarAcAryane janma thayo hato. pitA ziva gurU ane mAtA AyaMbA nAnapaNamAMthI zaMkare sanyAsa levAnI IcchA jAhera karI. mAtA pAse rajA mAMgI ekanA eka putrane sanyAsa levAnI mAtAe nA pADI. eka vakhata magara gaLI jato hato tyAre mAtA pAsethI sanyAsI thavAnI rajA laIne nIkaLI paDayA. nama dA kinAre geviMdatIrtha nAmanA svAmI pAsethI dikSA ---- lIdhI. kAzI gayA beja vAMmAM badhAM zAstronuM adhyayana karI lIdhuM | zrI unA tAlukA sahakArI khAMDa maDana mizra sAthe vivAda jANItA che. Izvara eka ja che. ane badhI jagyAe rahela che. evo pracAra dezabharamAM ghumIne karavA udyoga maMDaLI lI. unA lAgyA. zAMti, ekatA ane sAcA jJAnane prakAza phelAvavA bhAratanI cAra dizAe cAra maTho sthApyA. mAtra batrIsa varSanI nAnI maMDaLI sthApanAH tArIkha 16/9/63 vayamAM bhAratamAM a ta vAdano pracAra karIne samAdhistha thayA. nANAkIya vigata utpAdana aMgenI vigata hisAbI varSa 3067 svAmI hemacaMdrAcArya (1) adhikRta zera bhaMDoLa zeraDI (TanamAM) 1. 25 lAkha gujarAtanA rAjA siddharAja jayasiMha mALavA upara vijaya 80-00 lAkha meLavyuM tene mahAna utsava ujavAI rahyo hato e sabhAmAM (2) sabhAsada taraphathI bharapAI svAmI hemacaMdrAcArya AvyA. AkhI sabhA joI rahI. svAmIjI thayela zerabhaMDaLa khAMDa utpAdana 12-424 belyA, rAjAjI jyAM sudhI gujarAtamAM mALavAmAM thaI gayela bhoja 4034620 guNImAM nuM bhoja vyAkaraNa cAle che. tyAM sulI huM mALavAne sAco vijaya (3) sarakArazrI taraphathI rIkavarI : 9.79 TakA mAnI zakato nathI. ane siddharAjanA kahevAthI svAmIjIe bIDuM | phALe rUA. 30-00 lAkha jhaDapyuM. thoDA ja samayamAM gujarAtane samRddhizALI vyAkaraNa graMtha | (4) rIjharva phaMDa tathA maLe, eNe gujarAtanuM sAMkArika asmitA vaheNa zarU karyuM. enuM anya phaMDa 83-35 , nAma hema -vyAkaraNuM paDayu. enA sarjaka hatA jaina sAdhu hemacaMdrA- | (5) meLavela lena rUA. 265-94 , cAya (6) pharajIyAta bacata thApaNuM 18.26 lAkha pIlANa saMta jJAnezvara IzvaralAla Ara. zAstrI rAmabhAI kALAbhAI jhAlA mahArASTramAM jJAnanI dhArA vahAvanAra saMta jJAnezvarane janma | menejIMga DIrekaTara pramukha Jain Education Intemational
Page #836
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratIya asmitA WITH COMPLIMENTS FROM A WELL WISHER Jain Education Intemational For Private & Personal use only
Page #837
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratanA saMgIta-ratno abdulakarImakhAM pANIpatanI pAse kirAnA nAmanA nAnakaDA gAmanA e vatanI janma thayA hatA I. sa. 1884 mAM emanA pitA kAlekhAM pAse thI saMgIna temane hAmAmAM kA hatu. tu pitA jhAI vyA nahiM eTale kAkA abdulamAM pAse sa MgItanuM gAma jJAna spAdana karyu bIca nADAnI zA kAkAe zIkhavI paN eTaleyIe jijJAsunI pipAsA chIpe ema na hatuM. paMdara varSanI vaye vahAlA vatana ne vaMdana karI peAtAnA ATha vanA nAnA bhAI ne laI e vaDAdarA AvyA. tyAM eka saMgItanA jalaso hatA. ane AbAba dekhAM ane jhADInakhAM e jalasamAM AvyA hatA. e beThA mAlAbakSa saMcAlita saMgIta zALAnA vyavasthApako tarI gaI hatI. abdula mane e nAnA bhA paNa tyAM jaI caDayA hatA. banne gavaiyAnu sagIta pUrUM thayA pachI abdule patu gAvAnI ra mAgI. te jayapurI ustAdezanA gAnanI rajA te bA%0La nakala karI dekhADI ne kahyuM ke evA niSNAta gavaiyA ne mAha paN sArI rIte gAi navu ka e darzAvavA meM nakala karI che. have kahA tA mArI AgaLa saMgItakalA rajU karUM. unAda bhaugAbhaNavA saMgerI tyAM hatA. temaNe e hIrAnu pANI mApI ladhuM. ne gAvA kahyuM. yuvAna kalAkAre potAnI para parAnI bhASA sabhaLAvI ne enI upAsanAnoH ahAne vindha thayA. banne bhAI enI tArIke thavA lAgI. maulAbakSe mahArAjA sayAjIrAvanI sa MmatithI darabArI gAyaka tarIke enI nimaNUka karAvI. traNa va vaDedarAmAM rahI e muMbaI sthApyA. tyArabAda kauMTaka gayA. tyAMnI nirALI saMgIta paddhatine abhyAsa karyAM. tyAMthI dhAravADa gayA. tyAM cAra varlDa gALa sAjApura AvyA te mAM ghI samaya rahyA che. A 11 mAM khAM sAheba panAmAM rahetA hatA te vakhate bAbulAla nAmanA sitAra vAdaka peAtAnI agiyAra varSanI putrI nubhAIne maMtrInI tAlIma ApavA temane viMnatI karI 1 temaNe tene peAtAne tyAM rAkhI saMgIta zikSaNa ApavAnuM svIkAyuM. I. sa. 1913mAM pUnAmAM temaNe A saMgIta vidyAlayanI sthApanA karI. 1917mAM e vidyAlayanI eka zAkhA muMbaimAM zarU karI. aa muLajIbhAI pI. zAha cAreka varSa bAbulAlanI Arthika sthiti sArI na hovAthI anubAnI tAjIma baMdha paDI ne te patAnI bahena hIrAbhAI sAthe rahevA mAMDI. punaH 1918 mAM te khAM sAheba pAse tAjIma levA mAMDI. ne tenI gAyakImAM khAM sAhebanI gAyakInA padmA paDavA mAMDayA. te nAM sAbanA daravA uThaLa 'gItanA vargamAM zIkhavavA mAMDayuM ne samaya jatAM ane lagna saMbaMdhathI joDAtAM banubhASanu prAdhdha camatu' ) masAmAM e sarasvatIbAI mira ane che. ALakhAvA lAgI ne 1920 mAM keTalAMka kAragara vidyAlaya baMdha karavu paDyu haiM teo miraja gayA ne tyAMja rahevA lAgyA. khAM sAheba geAbara hArI pANInI gAya gAtA hatA ne mArAmAM mADa ane kayukta gAyakI prasArita karavAnuM zreya emane phALe jAya che. emanA AkAzamAM atinA ane pravAhitA koI cakAtI hatI. emanu para mAma oLA upara jaththaro navuM jabhAvatuM " piyA bina nAvI Avata cena' e emanI prasidra kharI. kAMika gIta kriyA emanI pAse apana karI be cIja vAravAra emanI gAyakImAM karNa ane sugAma vizeSa evAmAM bhAva che. tee apratima gAyaka hovA uparAMta lataraMga, tabalA, sAraMgI vagerenI vAdanakaLAmAM tu niSya hatA. gavaDAvatA. emo dhAna tathA vAnara jevA mANasonA kAma janatAne saMgItanA anubhava karAgye hatA. khAna koI saMgItakAranA jIvanamAM AvI ghaTanA jANukAmAM AvI na hatI. aMmanI kokha para parA paDI che. hIrAbAi kharADekarane emanI pAse karAnA dharANAnI gAyakI zIkhavA maLI hatI. te uparAMta savAI gAMdhava, bAhere jIvA, dazaratha jIvA, rAzanaArA begama, sva. sarvaSabAbu mA vagere eki sagIta pipAsu emanI kAno aneAkhA prasada prAptata karavA bhAgyazALI banyA hatAM. poMDIcerImAM nAma ravi sagIta kaNa karavAnI paddha thai. AthI tee madrAsathI TrenamAM tyAM javA ravAnA thayA. rehava prAmamAM emanI tabIyata lathaDI ne rAtre arjiyAra vAge te siMgAperumalakAilama sTezane utarI gayA ne thoDIkavAra AMTA pherA karyAM paNa cena paDayuM nahiM. pachI peAtAnA bistarA para mesIne namAja paDhIne darabArI kAnaDAnA svaromAM khudAnI baMdagI karavA mAMDI ne e bIMdagI gAtAM gAtAM ja e cira nidrAmAM peDhI gayA.
Page #838
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratIya asmitA eN hatI 1937nA okaTobaranI ra7mI tArIkha. teDAvyAne allAuddInakhAMne pitAnA ziSya tarIke gaMDe bAMdhavA bhalAmaNa karI. allAuddInakhAM aDhI varSa vItI gayAM paNa zIkhavAnuM to najIvuM ja maLyuM. emane janma thayo hato sane 1862mAM tripurA rAjyanA jyAre ustAda potAnA putrane baMdha bAraNe tAlIma ApatA emAM zivapura gAmamAM temanuM bALapaNanuM nAma Alama. pitA sAdhUkhAM alAuddInane mATe praveza baMdhI hatI. hatA kheDUta paNa saMgItanA rasiyA agAu emanA bhAI kalakattAthI teDI gayA hatA ne emanA sAdhu khAne pAMca putro emAM trIjA putra alAuddInakhAMnuM lagna karyA hatAM paNa te ja rIte te pAchA bhAgI gayA hatA. AthI valaNa saMgIta bhaNI. pitAe tAlIma Apake saMgItakArenI temaNe dhAyuM hatuM ke ene patnI gamI nathI tethI bIjIvAra lagna goThavaNu karI. pariNAma e AvyuM ke bALakanI abhirUci saMgIta baMdhane bAMdhavA teo teDI gayA ne lagnabaMdhane bAMdhI dIdhA. navI bhaNI vadhatI gaIne zALAmAM javAnuM baMdha karyuM". eka divase patnI ne gharabAra choDI pharI pAchA e rAmapura AvyA AthI temanA zikSake phariyAda karI eTale pitAe pUchayuM. tyAre eNe satya vAta bhAI AphatAbudIne vajIrakhAMne ziranAme pitAnA bhAIne tAra karyo jAhera karI. a thI mAtAe putranA hAthapaga bAMdhI khUba mAra mAryo tAra maLatA vajIrakhAMe ziya ne puchayuM. tArAM sagAMvahAlAM che ? ne eka oraDImAM pUrI dIdho. trIje divase bALakanI bahena ziSya uttara dIdho: "nA" vajIrakhAMe tAra enA hAmamAM mUkyuM. madhumAlatI tyAM AvIne teNe bhAIne baMdhana mukata karyo. AthI zuM kahevuM te ene sUjhayuM nahiM. vacharakhAM Ama samajI gayA ne enA saMgIta prema vize emanI khAtarI thatAM emaNe eka rAtre mAnI peTI ughADI emAMthI daza rUpiyA laI e potAnA gharANAnI cIjo dhrupada, dhamAra, khyAla, TekarAnA TapA ane ghara che. DayuM. ne rajhaLate rakhaDato kalakattA AvyuM. cAra divasane bIjI paraMparAgata vastuonuM zikSaNa ApyuM. paNa vINAvAdana e bhUkhyo hato. eka sAdhue khavaDAvyuM ne gaMgA kinAre sUI zIkhavyuM nahi. pitAnA kuTuMbanI vyakti sivAya bahAranI koI gaye. savAre uTho tyAre mAthA nIcenI thelI na maLe jemAM vyaktine vINAvAdana zIkhavAtuM nahi. chatAM paNa vINu, sUryasaMgAra pelA daza rUpiyA hatA ane rabAba vagADavAnI phaulI ane svarUpa samajAvyuM. sa nAnA vajIrakhAMe zilya ne puchayuM. tArAM sagAM madhamAyata ka rI dIdhA. trIje divase bALakanI jema pachI to ene apAra viTaMbaNAo paDavA lAgI. eka vakhata dhrupadanA Ama traNeka dAyakA emaNe ustAda pAse zikSaNa lIdhuM. te nAmI gAyaka gopAlacaMdra bhaTTAcAryane gaMgAghATe meLApa thayo. emaNe pachI ustAdanA AzirvAda laI e kalakattA AkhyA. saMgItapipAsu bALakanI yAcanA joI ziSya tarIke svIkAryone saMgIta e daramiyAna maiharanA mahArAjA be uttama keTInA saMgIta zikSaNa ApavA mAMDayuM. paNa eka divase gurujI legane bhAgI banI gayA ne temano jIvanadIpa bujhAI gaye allAuddInanA duHkhano ( kAronI zodhamAM hatA. eka pitAne saMgIta vA mATe ne bIje mehara nA benDa-saMcAlana mATe mahArAjAnA mitra zAmalAla khatrIe alAu pAra na rahyo te pachI svAmI vivekAnaMdanA bhAI amRtalAla datta dInakhAnuM nAma sUcavyuM ne jaNAvyuM ke tamArA banne kAryoe saMbhALI je hAbu datta tarIke oLakhAtA temanI pAse zIkhavA mAMDayuM'. upa zakaze. mahArAjA brijanArAyaNasiMhe allAuddInakhAne bolAvI rAMta na dubAbu pAse pakhavAja ane tabalA vAdananI tAlIma levA mAMDI. na dubAbue ene sTAra thIeTaramAM mAsika rUpiyA bAranI parIkSA lIdhI te prabhAvita thayA ne emane rekI lIdhA. Ama 1918nI sAlamAM meharanA mahArAjAe e ustAda pAse gaDe karI apAvI. A badhA samaya daramiyAna alAuddInakhAM je kaMI saMgIta sAMbhaLyuM hatuM tenI svaralipi lakhI levAnI teyArI karI badhALyA. ne temanI pAse vividha gAna zailI temaja mRdaMga vAdana lIdhI hatI zIkhyA ne 67 varSanI vaye avAjanuM joma ghaTI jatAM sarodavAdanA zIkhavA mAMDayuM hatuM. jotajotAmAM pAMca varSa vItI gayAM daramiyAna dezI temaja ustAda alAuddInakhAMnI doravaNI heThaLa ma hara e-De khUba paradezI baMne prakAranA vAvo upara e yuvAne kalAkAre prabhu pragati karIne ene prathama prayoga 1924mAM lakhano khAte maLelI meLavI lIdhuM saMgIta pariSadamAM ya ne tyArabAda samagra dezamAM te ghaNuM lokapriya thayuM. pachI saroda samrATa amahadaalInuM ziSyatva grahaNa karI emanI pAse sadanI tAlIma levA mAMDI ne gurune prema saMpAdana karyo. tyArabAda khyAti prApta nRtyakAra emane 1935mAM pitAnI bAdamAM rAmapura jaI tyAMnA darabArI saMgItakAra vajIrakhAMnI pAse maMDaLI sAthe videza yAtrAe laI gayA. e pravAsa daramiyAna udayazIkhavAnI IcchAthI prayatna karyo. paNa temane maLavAnuM banI zakyuM zaMkarane nAno bhAI ravizaMkara e mahAna saMgIta svAmInI asara nahi. pachI nA navAba sAheba hAmIdaalIkhAMnI kRpAthI vajIrakhAM nIce AvyuM ne 1938mAM mahara jaI emane caraNe besI eNe pAse saroda zIkhavAnI enI abhilASA pAra paDI tema ustAdane saMgIta sAdhaka thavAnuM svapna sAkAra karyuM. je jagatamAM sitAra Jain Education Intemational
Page #839
--------------------------------------------------------------------------
________________ mRtigraMtha vAdaka tarIke prasiddhi meLavI. ustAdanA putra alI akabarakhAM e emanA pUrvajoe DAgurI vANIne svIkAra karyo hato. e sau emanI pAse tAlIma laI sarodavAdanamAM siddhi meLavIne temaja dhrupadanI gAyakImAM vikhyAta hatA. khvAjA ahamada pAsethI allAputrI annapUrNA ane ravizaMkare sitAramAM jhaLahaLatI phatteha meLavI. divAkhAne saMgItanI prAthamika tAlIma maLI hatI. emanuM vaya paMdara gurudevanuM nAma rozana karyuM che. alI akabara ane ravizaMkare varSanuM hatuM. tyAre emaNe saMsAramAMthI vidAya lIdhI. AthI saroda ane sitAranI jugalabaMdhI dvArA paNa khUba nAmanA kuTuMbanI javAbadArI emanA upara AvI paDI. emane eka nAnI meLavI che. bhAI he darakhAM ne te uparAMta bIjI be bahene paNa hatI. emanA kAkA jahAMgIrakhAMe emaNe bAra varSa lagI saMgIta zikSaNa ApyuM. traNeka varSa bAda ravizaMkara ane annapUrNA lagna graMthithI joDAI jatAM e gurudevanI vizeSa najadIka AvI zakyAM. emanA saMgItanI pahelI beThaka thaI ajayagaDha darabArane tyAM emAM allAdiyAnAM ne haidarakhAM- baMne e bhAga lIdhe hato. bhArata sarakAra taraphathI A mahAna saMgIta svAmIne "padmazrI" darabAre baMnenA saMgItathI prasanna thaI emane puraskAra ApI nI upAdhiM dArA navAjavAmAM AvyA hatA. 1958 mAM kalakattAnI samAnyA hatA. tAnasena samitie paNa temane "AphatAbe hiMda" no IlkAba Apyo hato. nepALanA mahArAjAe eka vakhata emanuM saMgIta sAMbhaLyuM hatuM. ne tema emane mAsika traNaso rUpiyAnA pagAre pitAnA e uparAMta emane zAMti niketana khAtenI vizvabhAratI yuni. darabArI gAyaka nImyA hatA. tyAM be varSa nokarI karI emaNe varsiTIe mAnAI DokaTareTanI upAdhi paNa ApI hatI. gharanI vATa lIdhI. vatanamAM AvyA bAda kAkAe bhatrIjAnAM lagnanuM kArya patAvyuM te pachI emane tyAM be varSane aMtare traNa emanuM ziSyamaMDaLa vaDalAnI vaDavAio jevuM ati vizALa putronuM Agamana thayuM nasirUddInakhAM, maMjIkhAM ne bhuIkhAM. che. temAMnA keTalAke te saMsAramAM, dezamAM, videzamAM ajaba nAmanA karI che temAM ustAda alI akabarakhAM (sarada) ne paM. ravizaMkara te pachI e pravAse upaDyAne amadAvAda AvyA. tyAMthI teo (sitAra) nA nAma mokhare che. vaDodarA AvyA. tyAM emane sAkAra thayo ne zrImaMta mahArAjA sayAjIrAve emane darabArI gAyaka tarIke nokarImAM rAkhyA. tyAM te uparAMta anya ziSyomAM annapUrNA, zaraNarANI, timiravaraNu, thoDo samaya gALIne muMbaI gayA. thoDo samaya muMbaImAM rahI sva. pannAlAla joSa, nikhila benarajI, bahAdUrakhAM, jatina bhaTTA- 1893mAM mahArASTramAM AvyA pitAnAbhAI haidarakhAM sAthe te cArya vagereno samAveza thAya che. vakhate pUnAmAM kirlokara nATaka maMDaLImAM khAM sAhebanA saMgItanI temaNe aneka navA rAganuM nirmANa karyuM che. temAM hemaMta, beThaka yojAI ne sau mugdha thatA te pachI mahArASTramAM emanI prabhAkalI, mAMjakhamAja, zobhAvatI, hemabirANa, madanamaMjarI vagerene kIrtisuvAsa phelAI gaI. samAveza thAya che. eka vakhata kahApuranA te vakhatanA rAjavI chatrapati zAha 1962 nA ekabaramAM madhyapradezanI sarakAre e samartha mahArAje khAMsAhebanuM saMgIta sAMbhaLyuM ne darabArI gAyaka saMgItAcAryanI zatAbdI ujavI temanuM bahumAna karyuM hatuM tarIke nimaNuMka karIne khUba premathI rAkhyA 1922mAM ke.hApura narezane svargavAsa che. eTale e muMbaI AvIne rahyA. e jIvananA agiyAra dAyakAne Are ubhelA e mahAna saMgIta daramiyAna emanA eka honahAra ziSya bhAskarabuvA bakhalee tapasvIe saMgItanA aneka zikhare sara karyA hovA chatAM temanI saMsAramAMthI vidAya letAM emane bhAre du:kha thayuM, sAdhanA cAlu ja che. ahalAdiyAnAM muMbaImAM emanI pAse aneka ziSyo ane ziSyAe saMgItanuM zikSaNa lIdhuM hatuM. emAM sUrathI kesarabAI, ne gAyanAcArya khAM sAheba allAdiyAkhAne janma thayo hato jayapura rAjayanI bhAskarabuvA agra mAne che te uparAMta maghubAI kuDIkara, geviMdauniyArA nAmanI nAnakaDI jAgIramAM I. sa. 1855mAM rAva Tekhe, zaMkararAva saranAIka, nitibuvA saranAIka, gulubhAI jasadanavALA, lIlAbAI ziragAMvakara temaja suzIlArANI paTela emanA pitA khvAjA ahamadakhAM uniyArAnA jAgIradAranA vagerene paNa samAveza thAya che. darabArI gayA hatA. emanuM mULa nAma gulAma ahamada paNa vAjA ahamadanA eka pachI eka ema pAMca putro gujarI gayA pachI sau emanA traNa putranuM ghaDatara paNa emaNe ja karyuM hatuM. emane kuTuMbIjano emane " alA diyA" nAmathI saMbodhavA lAgyA ne AzAspada vacale putra maMjIkhAM yuvAnImAM lakavAne bhegA thaI te ja nAme e saMsAramAM oLakhAyA. paDatAM muMbaImAM enuM avasAna thayuM ne khAM sAhebanuM haiyuM bhAMgI Jain Education Intemational
Page #840
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratIya asmitA paDayuM. emanA bIjA putra bhajIkhAMe paNa pitAnI pAse saMgIta daseka rUpiyAmAM vecI mAryuM. ne te rUpiyA paNa jugAramAM gumAvyA. zikSakSa meLavyuM hatuM. AvI sthitimAM eNe khaMDavA sTezane ghUmavA mAMDayuM ne cahere khAM sAheba potAnI gAyakImAM svarakaMpana, mIDa, gamaka, harakata AvA je thaI gayo. keTalAka lokone te vAta karI. temaNe beDA vagerenI sAthe AlApanI gaMbhIratA para vizeSa bhAra mUkatA. UMcA rUpiyA ekaThA karI ApI ene TrenamAM besADI dIdhe. bhUsAvaLa ane pAtaLA avAjanA tAra ane atitAra saptakanA svaramAM sTezane TIkITa cekara AvyA ne TIkITa na jotAM TrenamAMthI utArI gAnakalAnuM rasadarzana karAvavAnI viziSTatA emaNe meLavI hatI. polIsane svAdhIna karyo. eTalAmAM eka pArasI gRhastha enI emanA gharANAnI gAyakImAM chupada, dhamAra tarAnA horI vagere gIta pAsenuM saroda nihALI zaiDA savAla pUchayA. te pachI polIsa prakAra vizeSa joI zakAya che. pAsethI choDAvI e ene potAne ghera laI gayA. temaNe pitAne tyAM rAtre mitrone AmaMtrI alI akabaranA sadane kAryakrama jIvananA saMdhyAkALe teo Idora narezane tyAM mAsika eka ja. ne sada uparanuM ajaba prabhutva joI sau rAjI thayA. hajAra rUpiyAnA daramAyAthI ATheka mahinA rahyA hatA. paNa havA eka mahino e samI gRhastha ene rAkhe ne te daramiyAna kAyapANI mAphaka na AvavAthI punaH muMbaI pAchA yo hatA krame jyA emAM ThIka ThIka paisA bhegA thayA. pachI pelA parAnava dAyakA uparAMtanuM AyuSya jogavI A mahAna saMgIta pakArI gRhasthanI rajA laI eNe muMbaIne mAga lIdhe. svAmI tA. 16-3-1946 nA roja behasta nazIna thayA hatA paMdara divasamAM muMbaImAM pAsenA paisA kharcAI gayA. Akhare alI akabarakhAM tyAM AkAzavANImAM jaI dinakararAva emembalanI mulAkAta lIdhI ne temaNe te vakhatanA sTezana DAyarekaTara bukhArI sAhebane e saMgIta svAmIne janma thaye hate. tA. 14-4-1922 e yuvakane rAkhI levA bhalAmaNa karI. tethI tyAMnA vAghachaMdamAM e nA roja baMgALanA zivapura nAmanA eka gAmamAM, gharanuM vAtAvaraNa yuvAnane sAmela karyo. traNa aThavADiyA tyAM rahI zakAyuM. kAraNa ke saMgItamaya eTale bAlyakALathI ja saMgIta pratye ajaba abhiruci. ustAda allAuddInakhAM sAhebanA koI snehIe emane tArathI saMgIta samrATa alAuddInakhAM jevA mahAna pitAnI chatrachAyA ne alI akabara muMbaImAM hovAnI jANa karI. teo muMbaI AvyA tAlIma pachI pUchavuM ja zuM ? pitA dArAja nAnI vayathI saMgIta ne putrane laI maihara pAchA kyAM zikSaNa zarU thayuM hatuM. temaNe putrane khUba samajAvyo ne koI nirALI paddhatithI zikSaNa alAuddInakhAMsAheba zista pAlanamAM ghaNuM kaDaka che. riyAjha ApavAnuM AzvAsana ApyuM. putre parizrama pUjaka sAdhanA karIne karAvavAnA paNa eTalAja AgrahI. emaNe putranuM saMgIta ghaDatara jyAre pitAe kahyuM. " have barAbara che. " tyAreja ghara bahAra paga karavA mAMDayuM. che rA taiyAra karI 'janI. eka divasa 2 laI e re eka divasa tAlIma viSenI pitAnI sakhtAI ane niyamanAM 1936 mAM cauda varSanI uMmare temaNe alAhAbAda khAtenA baMdhanathI putra taMga thaI gaye. cha - cha kalAka sudhI baMdha oraDAmAM saMgIta saMmelanamAM bhAga lIdho hato. temanI eka viziSTa racanA niya riyAjha kara 5De. ene lAgyuM ghara choDIne kayAMka palAyana gorI maMjarIne saMgIta rasike e khUba AvakArI hatI. emaNe e thai jAuM. racanA naTa, maMjarI ane gorI e traNe rAgane subhaga mizraNa dvArA taiyAra karI hatI. kamaLa ane zuddha svarone eka vyavasthita tyAre e yuvAna sAdhakanI umara hatI soLa varSanI. eka divasa vizaSTa prakArathI prayoga karI temaNe e racanAmAM ajaba soMdarya madharAte ghara choDI sapheda sAthe laI e relve sTezana upara AvI sIMcyuM che. pahoMcyo. utAvaLe - utAvaLe, tyAre saroda uparAMta hAthe bAMdheluM kAMDA ghaDIyALa ne pAMca rUpiyAnI mUDI vALuM pAkITa e be vastu jaga vikhyAta sitAra vAdaka. 5. ravizaMkara jyAre emanA enI pAse hatI. pitA pAse meharamAM sitAra zIkhatA hatA tyArathI temanI sAthe emane maitrI baMdhAI vaLI temanAM bahena annapUrNA sAthe ravizaMkara vagara tIkaTe relagADInA pravAsamAM bIje divase TIkITa cekare lagna graMthI thI joDAyA che. TIkITa mAgI tyAre eNe mUMjhavaNa anubhavI. dachA to hatI muMbaI javAnI paNa khaMDavAthI agAunA sTezane TIkITa cekare ene utArI emaNe jodhapuranA darabArI saMgItakAra tarIke paNa keTalAMka varSa mUko. tyAMthI eNe pagapALo khaMDavAne rasto lIdho. kArya karyuM hatuM. khaMDavA sTezananI bahAra loko jugAra, khelatA hatA. temAM emaNe anekavAra videzanuM paribhramaNa karyuM che. ne yuropa eNe pitAnI pAsenA paisA gumAvI dIdhA ne Akhare kAMDA ghaDiyALa ane amerikAmAM pitAnA sarodanA kAryakrame rajU karI bhAratIya Jain Education Intemational
Page #841
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtimaya saMgItanI ajaba chApa pADI che. amerikAmAM - Telivijhana para eka vakhata jAmanagaranA mahArAjA raNamalajInA darabAramAM sarodane kAyaeNkrama rajU karanAra teo prathama bhAratIya saMgItakAra che. manISA nAmanI nartakanuM nRtya hatuM. nartakInI 2 gaMdI kalAthI vAtAvaraNa mugdha thayuM. emanA ziSya maMDaLamAM dAdaralAla kAMbarA; zaraNa rANI, zizira caudharI, nikhila benarajI, birena benarajI vagereno samAveza jAmasAheba prasanna thayAne hIrAnA amulakha hArathI nartakIne thAya che navAcha darabAra barakhAsta thaye. manISA utAre javA nIkaLI. rastAmAM keIe enA rathamAM gulAbanA phUlanI kalagI pheMkI. e kalagInI emanA cha putromAMthI AziSe saredavAdanamAM sArI pragati dAMDI upara kAgaLanI eka cabarakhI vIMTALelI hatI. emAM lakhyuM karI che. hatuM. " azuddha svara vistAra, tAlabhaMga," nartakIne Azcarya thayuM tA. 14 4-68 nA roja emanA janma dine kalakattAmAM ene lAgyuM ke je kala e jAmasAheba jevAne mugdha karyA tenuM emanuM anokhuM sitAra vAdana sAMbhaLavAne suga maLyo hato. apamAna karanAra A koNa haze ! kanI hiMmata cAlI ? aMtaramAM tyAre kalakattAnI alI akabara saMgIta kolejanA vidyAthI maMDaLe roSe bharAyo emanuM apUrva sanmAna karyuM hatuM. thoDA divasa pachI jAmasAhebane janmadina Avato hato. te AdityarAma divase darabAra bharAye. rUparaMbhA manISAnuM nRtya thayuM. vAtAvaraNa mugdha thayuM. te pachI trevIsa varSane eka yuvAna ubhuM thaye ne nAma to hatuM AdiyarAma paNa gujarAtanA e saMgItAditya be maha rAjanuM pharamAna thAya te huM paNa kaMIka gAI hatA. janma junAgaDhamAM I. sa. 1819mAM praznorA nAgara kuTuMbamAM saMbhaLavuM " pitAnuM nAma zaikuMTharAma saMskRtanA e sArA jJAtA hatA. kavitAo racatA- saMgItane paNa zokha. jAmasAheba gusse thayAne kahyuM: "A aDabaMgane nAkhe kedamAM." yuvAne hiMmatathI kahyuM: bApu ! jarA juo to kharA ke A paNa pitAe AdityarAmamAM- naisargika zaktio joI. emaNe pANIdAra motI ke phaTakiyuM ? ene uttejana ApyuM. saMgItanuM prAraMbhika zikSaNa ApIne. ATha varSanI uMmare e bALakanA ujajavaLa bhAvinI jANe AgAhI jAmasAheba vicAramAM paDI gayA. emaNe gAyakanI mAMgaNI maLI gaI. maMjura karI. gAyaka anokhI adAthI gAyuM. premavijogaNa rAdhAnI aMtaradhyayA A siddha gAyake saMgItamAM anupama rIte utArI eka vakhata junAgaDhanA navAba bahAdurakhAnajIe emane hatI, manISAnA nayanAmAMthI azrupravAha vaheto hato. mahAgAyakanI gAvAne lAvyA. AdityarAme dilanA talasATathI gAyuM. bahAdurakhAna saMgIta siddhi para e ovArI gaI. ene khAtarI thaI ke te prasanna thayAne InAma ApI kadara karI. divase rathamAM kAgaLanI cabarakhI nAkhatAra e ja hovo joIe. pratidina saMgIta sAdhanA prabaLa thatI gaI. eka vakhata paM gAyakanI daSTi enA bhaNI gaI ne ene lAgyuM ke Aja enA jIvanane jama thayo che. jAmasAheba prasanna thayA ne pUchayuM, "kalA gaTulAlajInA paMDita pitA ghanazyAmajI bhaTTane emane paricaya thayo. emanI pAse emaNe saMskRta paMcakAvyAdine abhyAsa karyo. svAmI' tArI pAse aNula saMgIta saMpatti che tuM kayAM che ? zu nAma ? teo pratibhA saMpanna gAyaka hatA, ajaba mRdaMgabAja hatA. bApu ! huM junAgaDhano chuM mAruM nAma AdiyarAma. zrI giranA koI sidha yogIe emane mRdaMgavAdana zIkhavyuM hatu. vrajanAthajI mahArAjanA samAgamathI huM ApanA nagaramAM AvyuM chuM ne ApanA amAtya rAghavajI mAInA AmaMtraNathI darabAramAM zrI hatI, sarasvatI hatI, baMnenI emanA upara kRpA hatI. AvavAne A bIjo prasaMga che." cAre bAju kIrtinI suvAsa prasaratI gai. jAmasAmee pitAnI mahAmUlI potInI mALA AdityarAmane pitAnA svargavAsa thaze. ethI haiye vedanA thaI tyArabAda arpaNa karI. emaNe kahyuM : " mahArAja' puraskAra mATe AbhAra 1840mAM bahAdUrakhAnajI paNuM mehasta nazIna thayA. eTale vedanAne e puraskAra huM A nRtya sAdhikA nartakIne bheTa ApuM chuM. enI bIjo prasaMga A pachI bahAdurakhAnajInA putra gAdIe AvatA sAdhanA paNa asAdhAraNa che. ema kahI pitAne maLelI bheTa nakI emanI mAna maratabe jALavI rAkhe ne gurUpade sthApI saMgIta manISAne aparNa karI dIdhI. darabAra A kadaradAnI para vArI gayA. zikSaNa levA mAMDayuM jAma sAheba paNa ghaDI be ghaDI joI rahyA. 1841mAM jAmanagaranA gosvAmI zrI vrajanAthajIno emane samAM. gama thayo. ne te pachI e jAmanagaravAsI banyA. tyArathI AdityarAma jAmadarabAranA gAyaka tarIke niyukta thayA ne temane yuvarAja vibhAjane saMgIta zIkhavavAnuM soMpavAmAM AvyuM. Jain Education Intemational
Page #842
--------------------------------------------------------------------------
________________ eir bhAratIya asmitA I. sa. 1946mAM emanA lagna samAraMbha dhAmadhUmathI OMjavAyo sAro evo samaya emane tyAM naii zakAya che. emAM sitAra, te badhA kharce jAmasAhebe Apyo. sAda, sara bAra, vizAkhA, gADavAghama, sarasvatInA, bIna, 19para mAM nA visAjI gAdIe AvyA tyAre temanuM pati-pINA, taMburA, jAAniyama, pakhavAja, tabalA, vAyelina, jIne vArSika cAra hajAra kArI ApavAnI AjJA karI. svaramaDaLa, surasAgara tAlusa, rAja, vicitranI sArI, ekatArA vagerenA samAveza thAya che. temaze . jAmanagaramAM eka saMgIta zALA kADhI hatI. ghaNA vidyArthIo tyAM zIkhavA AvatA. rAgajJAna ane svarajJAna paNa emane sarasa lAdhyuM che. emane gItAnA uparAMta citrakalAmAM paNa viTIya aniI che. paNa emanA AtmAnu vizeSa lakSya che saMgIta. emaNe vAgha ane vAdanakalAnA vizeSa abhyAsa karyAM che. ane saMgItanA zokha emane emanA mAmA ya aAsAheba caDa dvArA lAgyA hatA. emaNe 'sa'gItAditya ' nAmanA pa taiyAra karI, prasiddha karyo. teo sitAravAdananA vipula hatA. bAbAsAhebane emanI pAsethI hatA te vidvAneAnu dhyAna kheMcyuM hatuM. preraNA maLI hatI. te uparAMta graMtha vAMcIne sitAravAdana zIkhyA hatA. emaNe zrI vrajanAthajI mahArAja sAthe sArAye bhAratane pravAsa karyAM hatA. ane potAnI mabatakalAnuM rathana karatI saMgIta zAstrInuM bahumAna meLavyuM hatuM. gujarAtI uparAMta saMskRta, hiMDI ne phArasI bhASAonuM paNa koSane sApha nAna hatuM. ekasaTha varSanI vaye I. sa. 1880 mAM emane jIvana dIpaka bujhAI gayA. emane ii sAthI naniAva DITiyAe lakhyuM hatuM : AyarAbanI prabhAta sthApanArI mUrti bhulAya ema nathI. emanuM abhimAna rahita gAma gaurava paNa ava hatuM. gAnakalAmAM sAdApaNuM", paNa zAMta samatela e temanuM mukhya lakSaNyu hatu. sAzAstramAM pUrI nimnA temanI hatI, ane temanI kIdhI mate tAla saMbaMdhI eka navIna jJAna ane sAva nAna maLyuM hatuM. AbA sAheba mujhumadAra emanuM mULanAma teA che zrIma'ta saradAra gaMgAdhara nArAyaNarAva mujumadAra, paNa varSethI e prasiddha thayA che, AbA sAheba mujumadArane nAme. emanA janma thayA hatA bhAvanagaramAM prabhutubamAM, tA, 12-1886nA rAja. te vakhate temanA pitA pAMDuraMga nArAyaNa prabhuo bhAvanagara rAjyanA mulkA khAnAmAM nAkarI karatA hatA. bAlyakALamAM marAThI sAthe gujarAtI bhASAnuM zikSaN paNa emaNe meLavyuM hatuM. 1972mAM gujamAra kuTuMbamAM emanuM dattaka vidhAna thayuM hatuM. 1905mAM e meTrIkanI parIkSAmAM uttIMglR thayA hatA. 191 mAM enuM gAna vikAsa sAdhana bhaNI gayuM. tyAra pachI emaNuM UMDA rasa laI eka sazeAdhanAtmaka lekho lakhI e dizAmAM potAnA ava noMdhAvyo che. emAMnA aitihAsika kALa pA, citrAlekho, sikkA, nAma patra vAcana vagere bAbatAne samAveza thAya che. vAMcI pUnAnI nAnI meATI 187 sasthAo joDe emanA saMbaMdha Ave che. gIta e to emane ati priya viSaya che. tenI mo jIvanabhara upAsanA karI che. vividha prakAranAM aneka vAjIMtrAnA AdhAra dhAmA temo nAnA moTA ekAda bAra saMgItakAronu gAyana vAdana sAMbhaLavAno lAbha lIdho che. sagIta zAstranA aneka graMthA emaze ekatra karyAM che. te prabhA nA sanI paNa sa karyo che. saMgItakalAnA zAstrIya adhyayana marA, hri gujarAtI, baMgALI, kathAnuM paNa vagAhana karyuM jIvana enI pAchaLa khasyu che. mATe temaNe saMskRta uparAMta kAnaDI temaja phArasI ane che. emaNe gAvAnuM samagra e saMgIta maharSinI saMgIta ane kalAnI jJAna yAta akhaMDa che. te AjanI navI peDhIne emanAM jIvanamAMthI, kArya mAMthI sevAmAMthI preraNA maLI zake ema che, InAyatakhAM- sadAdamAM ImAmanA janma uttara pradezamAM vizA zaheramAM pA hatA. I.sa. 1848mAM temaNe sitAravAdanamAM sArI sidhdhi meLavI hatI. e riyAjhamAM eTalA badhA tallIna thaI jatA ke AjubAju banatA banAvAnI emanA para jarAye asara na thatI. eka vakhata e riyAjha karatA hatA tyAre gharanA seAe kahyuMH chekarInI paristhiti ghaNI kharAba che. javAba maLyA dAkatarane khelAvI maMgAveza.' thADA samaya pachI putrI meAtanI mahemAna banI tyAre emane jANa karavAmAM AvI tyAre uttara maLyoH gheADAka palaTA bAkI che.' tyAM sudhI tame kaphananI vyavasthA karI ! bIjIvAra kavAmAM AvyuM. kaphanI vyavasthA thaI gaI che. have nAgA bI javAnA che. nA padhAraza te vakhate riyAjhanA niyata samaya pUrA thaI gayA hatA tethI te uThIne ubhA thayA.
Page #843
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha 865 eka vakhata e gvAliyara gayA hatA tyAre darabAramAM ImadAdakhAe I. sa. 1938 mAM alAhAbAdamAM eka saMgIta saMmelana pitAnI vAdana kalAmAM evo to ajaba raMga jamAvyo jAyuM hatuM. emAM e potAnA moTA putra vilAyatakhAM sAthe ke mahArAjA prasanna thayA ane pitAnA darabArI gayA amIra gayA hatA tyAM teo tAvamAM paTakAyA hatA. AthI emane badale khAne uddezIne bolyAH amIrakhAM bahAdurakhAM jyAre behastanazIna emanA putra vilAyatakhAM e sitAra vAdana raju karyuM hatuM. cayA tyAre mane lAgyuM hatuM ke taMtuvAdana paNa marI gayuM. paNa imadAdakhAnuM surabahAra sAMbhaLatAM mAlama paDayuM ke haju taMtuvAdana tA. 10-11-1938nA roja alAhAbAdathI kalakana pAchA jIvaMta che. pharatAM teo relagADImAMja nizcatana thaI gayA hatA ne tA. 10 mIe savAre cAra vAge temanuM prANu paMkhI temanA nazvara dehanuM amIrakhAM e paNa mahArAjAnA sUramAM sUra pUrAvyo : sarakAra ! mALakhuM choDIne A saMsAramAMthI uDI gayuM hatuM. mArI sATha varSanI uMmaramAM meM kadI surabahArane ATalI taiyArIthI ane dilacaspIthI vagADanAra bIje kaI ustAda nihALyuM nathI omakAranAtha temanI sitAra vAdananI kalAthI prasanna thaI Idera nareza emano janma thayo hato tA. 24-6-1887 nA roja khaMbhAta tukejIrAva hATakara emanA pitAnA darabAramAM niyukita karI hatI. pAsenA jahAja gAmamAM pitA gaurIzaMkara ' nA upAsaka hatA. dasa varSa kAmagIrI bajAvyA bAda temanuM botera varSanI vaye paMDitajInA janma vakhate kuTuMbanI Arthika sthiti nabaLI avasAna thayuM hatuM.-1920mAM hatI. be vaDIla baMdhu tayA eka bhaginI sahitanA kuTuMbanuM pipaNuM karavAne bhAra temanAM mAtA jhaverabA upara AvI paDayo hato. ImadAdakhAMne be putro-InAyatakhAM ne vahIdakhAM. InAyatakhAMne pitAjI dhyAna ApatA na hovAthI kAkAe temane ghara bahAra janma iTAvAmAM 16-6-1885 nA roja thayo hate. pitA taraphathI kADhI mUkyA hatA. ne evI paristhitimAM pitA samagra kuTuMba sAthe saMgIta vAraso maLayo hato. te sitAravAdanamAM temaNe sArI pagapALA pravAsa karIne bharUca AvyA hatA. ne te pachI teo pragati karI hatI. saMsAra tyAgI sanyarata laI narmadA kinAre sAvanAmAM lAgI gayA hatA. tyAre kuba vatsala mAtAe pitAnuM kartavya bajAvyuM - pitAnA avasAna bAda eka varSe teo kalakattA gayA ne saMtAnanA ucheranuM - ghaDataranuM. tyAM ja mukAma karyo. daramiyAna teo vajekizorarAya caudharInA paricayamAM AvyA ne temanI pAse gaurIpuranA darabArI saMgItakAra daza varSanI uMmare eka rAmalIlAnA saMcAlake omakAranAthanA tarIke niyukata thayA. 1929mAM InAyatakhAM pitAnA kuTuMba sAthe madhura kaMThathI AkarSAI lamaNunI bhUmikA ApI ane cAreka mAsa kAyamane mATe gaurIpura jaI vasyA. tyAM virendrakizorarAya caudharIe e maMDaLImAM kAma karI sArI lekacAhanA meLavI, emanA zArgada banI surabahAra ane sitAranI tAlIma levA mAMDI. caudavAnI uMmara sudhI emaNe pitA pAsethI jJAna meLaLyuM kalakattAmAM sitAra tathA surabArane lokapriya karavAmAM temaNe saMskAra meLavyA. bhAre parizrama uThAvyo hato. uparAMta sitAranA svarUpamAM paNa nAnapaNathIja paMDitajIne saMgItanI lagana eka vakhata gumAnaparivartana karavA prayatna AdarI ene Ajane AkAra ApavAmAM deva nAmanA gAmamAM rAmakRSNa nAmanA eka sAdhu AvyA che te paNa emano moTo phALe che. suMdara gAya che. evA samAcAra maLatAM teo tyAM pahoMcI gayA tyAre bhAratamAM sitAra vAdanamAM teo ajoDa hatA. akhila hatA narmadA tarIne. bhAratIya saMgIta paripado mAM temane nimaMtraNa maLatuM ne temAM teo te vakhate bharUcanA zeTha zApurajI maceracha kuMgAjInI madadathI bhAga paNa letA. tyAM temane mAna - sanmAnane suvarNacaMdraka paNa teo saMgItAcArya paM. viSNudigabara paluskaranA mubaInA gAMdharva enAyata thayA hatA maka vidyAlayamAM jaI zakayA ne tyAM e gurU pAse traNa varSa saMgIta jItendra mohana senaguptAe khAsA pAse nava varSa tAlIma zikSaNu lIdhu -gurUsevA karIne. lIdhI hatI. teo potAnA eka baMgALI graMthamAM temanuM RNa svIkAratA lakhe che, mane emanI pAsethI saMgIta vizenuM mahAmUluM saMgItano abhyAsa puro thayA eTale tenA vaDila baMdhu bAlajJAna prApta thayuM hatuM. me e jJAnane upaga mArA cAra bhAgamAM kRSNane thayuM ke have e koI nekarImAM joDAya te sAruM tethI eka prasiddha thaelA "saptaraMjanI" athavA "sitAra sAdhanA" nAmanA nATaya sa sthAmAM mAsika rUpiyA cArasonA karamAyAthI rAkhavAnuM graMthamAM karyo che. emanA sitAra vAdana AgaLa bIjA sitAra enA mAlike jaNAvatAM temane vicAra emAM dAkhala karavA thaI vAdaka jhAMkhA paDI jatA. sitAravAdananI rekarDa emanI anokhI gayo paNa paMDitajInI IcchA ene asvIkAra karI saMgIta sAdhanA vAdana kalAnI Aje paNa zAkhA pUre che. cAlu rAkhavAnA hatA eTale emane e vAta gurUdevane jaNAvI. Jain Education Intemational For Private & Personal use only
Page #844
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratIya asmitA eTale gurUdeve bAlakRSNane kahyuM: "bhale tame ene laI jAva paNa mAM jarmanImAM maLelI vizvazAMti pariSadanA-adhivezanamAM bhAratanA tame mArI sAthe nava varSa rAkhavAnI zarata karI che eTale tamAre pratinidhi tarIke temaNe bhAga lIdho hato. ene laI javo hoya te traNa varSa meM ene rAkhyo tene kharca tamAre Apavo paDaze. moTAbhAI pAse eTalI rakama ApavAnI 1951 mAM emanAthI ladhubaMdhu ravizaMkara yuvAnImAM ghara tyAga jogavAI na hatI ne e rIte gurue ziSyane saMkaTamAMthI ugArI karIne gayA hatA. temane kaMI pattoja lAgyo na hato. 1955 mAM lIdho. emanA sauthI nAnAbhAI ramezacaMdra. jemaNe tabalA, jalataraMga ne vAyolinamAM nipUNatA meLavI hatI temane pacAseka varSanI vaye te pachI gurUe temane 1917mAM lAhoranA gAMdharva mahA svargavAsa thayo. te pachI 1956nA phebruArImAM mAtA jhaverabAnI saMsAra vidyAlayanA mukhya AcArya pade niyukata karyA. vidAya A badhA AghAtajanaka prasaMgothI paMDitajInA hai yAne bhAre vedanA anubhavI hatI. temanuM jIvana ekAkI banI gayuM hatuM. chatAM paMDitajInA lagna thayA hatAM I.sa. 1922mAM zeTha prahalAdajI saMgIta e ja eka emanA jIvananuM preraka baLa hatuM. dalasukharAma bhaTTanI suputrI IdIrAdevI sAthe. te pachI temaNe bharUcamAM nivAsa karyo hato. 5 DitajInI saMgIta zailI prabhAvazALI hatI. emanI gAvAnI laDhaNuM svara pradhAna ane bhAva pradhAna hovAthI cittAkarSaka hatI. Isa 1923-24mAM temaNe pitAnA ladhu baMdha ramezacaMdra saMgIta emanA kaMThamAMthI nahi, paNa aMtaramAMthI uddabhavatuM hatuM. sAthe nepALayAtrA mATe prasthAna karyuM hatuM. tyAM emanA saMgItathI prasanna thaI mahArAjAe sAro evo puraskAra ApyuM ne mAsika emanI gAyakImAM AlApAcAranuM aMga hatuM. e gAyakInA rUpiyA traNa hajAranA daramAthe rAja gAyaka pada svIkAravA Agraha prasiddha pravartaka rahamatakhAM pAsethI temane e prApta thayuM hatuM. joke karyo paNa temaNe eno asvIkAra karyo. emanI gAyakInuM vizeSa aMga te emane guruvayaM viSNu diga barajI pAsethI maLayuM hatuM. emanI khAsa gAyakI khyAlanI gaNAya 1933mAM teo yuropayAtrAe gayA hatA. tyAre vesathI chatAMya dhrupada, dhamAra ne Ta5 paNa teo sarasa rIte gAI zretApAchA pharatAM emane potAnI patnInA prasuti samaye navajAta zizu ene mugdha karatA. bhajana, bhAvagItanI temanI rajUAta paNa saha svargavAsa thayAno tAra maLatAM vedanA bharyuM che ke, raziyAnuM alokika hatI. bolatAnA svara saMjana, laya jevA gAyakI aMga AmaMtraNa hovA chatAM bhArata pAchA pharyA hatA. upara paNa temaNe ajaba prabhutva meLavyuM hatuM. te pachI duHkhabharI smRtio jagAvatA bharUcanA vAtAvaraNamAMthI emaNe racelA graMthamAM "saMgItAMjali,' "rAga ane rasa tathA mukata thavA muMbaI AvI temaNe saMgIta niketana nAmanA saMgIta praNavabhAratI' (hindI)no samAveza thAya che. te uparAMta emaNe vidyAlayanI sthApanA karI. Ama 194 sudhI muMbaImAM emane Thakakara vasanajI mAdhavajI yunivarsiTI vyAkhyAna mALAmAM ApelAM jIvanakama cAlya vyAkhyAne paNa ghaNuM abhyAsa pUrNa hatA. 1942mAM muMbaInuM vidyAlaya visarjana karI suratanI vATa emanI saMgIta sAdhanA e emane aneka vakhata bahumAna lIdhI ne suratamAM nivAsa karyo. apAvyuM hatuM. amadAvAdanI gujarAta sAhitya sabhAe I. sa. 1943mAM emane raNajItarAma suvarNa caMdraka enAyata karyo hato. 1950 mAM kAzI hiMdu vizvavidyAlayamAM te vakhatanA tenA nepALa nareze "saMbIta mahe daya" ne, kAzI saMskRta vidyAlaya kulapati paM. goviMda mAlaviyAe zrIkalA saMgIta bhAratInA nAmathI gAna samrATa' ne, baMgIya sAkSaroe "saMgIta mArtaDa' ne, saMgIta mahA vidyAlayanI sthApanA karI hatI. tyAre paMDitajI 5. madana mohana mAlaviyAe "saMgIta prabhAkara ' ne temaja bhArata e paM. madana mohana mAlavIyA tathA pitAnA gurU sva. viSNu sarakAre "padmazrI " nA IlkAba dvArA e mahAna saMgIta svAmInuM digaMbara paluskara-baMnenI abhilASAo pAra pADavAnA uddezathI e bahumAna karyuM hatuM. te uparAMta banArasa hiMdu yunivarsiTIe mahAvidyAlayanI sevA svIkArI ne emanA jIvanamAM eka navA emane DokaTara opha leTarsanI padavIthI sanmAnita karyA hatA prakaraNane prAraMbha ya ne temaNe pitAnA jIvana bharanA abhyAsa avalokanane manana ciMtana lAbha vidhArthIo ne ApavA mAMDe AvA apUrva saMgItAcAryane tA. 29-12-67 nA roja lAMbI mAMdagI bAda svargavAsa thayo hate. emanI e mAMdagImAM 1952 mAM bhArata sarakAra dvArA aphaghAnistAnamAM eka urmilA zukala nAmanI eka ajANI strIe vartamAna patramAM emanI sAMskRtika pratinidhi maMDaLa mokalavAmAM AvyuM hatuM tenA mavaDI mAMdagInA samAcAra vAMcI bharUca pahoMcI jaI paMDitajInI sevA hatA paMDitajI. suzruSA karI hatI. eka putrI potAnA pitAnI sevA kare ema. 1953 mAM buDA pesTa khAte maLelI vizvazAMti pariSadamAM emanuM ziSya maMDaLa ghaNuM vizALa che. ne teo paMDitajInI temaNe bhAratanA pratinidhi tarIke mokalavAmAM AvyA hatA. 1954 saMgIta tane javalaMta rAkhI rahyA che. Jain Education Intemational
Page #845
--------------------------------------------------------------------------
________________ mRtigraMya kudasiMha sanmAna karI darabArI kalAkAra tarIke rahevA Agraha karyo. paNuM eNe pitAne datiyA javAnuM jaNAvI nA pADI. emane janma I. sa. 1836 mAM jhAMsI pAsenA eka gAmamAM thayo hato. teo jJAtie pUrve brAhmaNa hatA. kuTuMbanI garIbAIne datiyAnA mahArAjA bhavAnIsiMha saMgItanA rasiyA hatA. lIdhe vidyAbhyAsa thaI zakyo na hato. gAma pAsenA eka vanamAM aneka gAyako vAdako emanA darabAranI zobhA banyA hatA emaNe eka tapobhUtino nivAsa hato. nAma hatuM lAlA bhagavAnajI. kudausiMhane bhAvabhIne satkAra karyo ne darabArI kalAkAra tarIke jJAtie brAhmaNa. emanuM mULa vatana vaDodarA. kudausiMha emanI nimaNuMka karI kadausiMhane nitya sAta rUpiyA maLatA, temAMthI eka pAse rahI sevA kare ne gAyo carAve. gurUjI sevAthI prasanna hatA ne rUpiyo gharakharca mATe potAnI patnIne temaja eka rUpiye vidhavA emanA AzivAda ziSyane maLayA hatA. jyAre gurUjInA dehAMtane putrIne ApatA ne traNeka rUpiyA garIba gurabAMne vaheMcI detA be samaya Avyo tyAre temaNe potAnI badhI gAyo ziSyane seMpI rUpiyA vadhatA te paNa lAga Ave to kharcA nAkhatA koIne dIdhI. ziSya gurUjInA dehavilaya pachI e gAyo vecI daI emanI madadarUpa thavA mATe ulaTuM devuM thavA mAMDyuM rAjAne jANa thaI pAchaLa bhaMDAro karyo. emaNe khajAnacIne temanuM devuM cUkavavA jaNAvI dIdhuM. ne have gurunI pAse AvatA eka ziSyane pakhavAja vAdanamAM dila pachI je kaMI prati varSe devuM thAya tene AMkaDo maMgAvI cUkAvI devAne hukama karyo khajAnacIe hukama amala to karyo paNa e caspI kudausiMhe enI pAse pakhavAjanI tAlIma laI nipUNatA IrSothI eka divasa kudausiMhane kahyuM. tame mahArAjAnI udAratAnAM meLavI. geralAbha uThAvo cho', pArake paise paramAnaMda kayAM sudhI karazo ? te jamAnAmAM lakhanaunA navAba saMgItanA ajaba gajabanA jarA samajIne kharca kare. tamAre je mahArAjAnA bhatrIjA samayararasiyA. kalAkArone tyAM meLo jAmato. 1856 nuM e varSa navAbanA rAja sAthe panAro paDavo hota to khabara paDatI. zAsananuM aMtima varSa. kudausiMhanuM vaya be eka dAyakAnu. vAjidaalI zAhe pakhavAjavAdana spardhA yojI hatI emAM kudausiMhe bhAga "vAha! zI sarasa vAta kahI. have to tame kaho che tyAM jaIne ja bheTa laI samagra darabArane cakita karyo ne vijetA thatAM navAbe ene sogAda meLavIza tyAre ja datiyAnAM darzana karIza. ema kahI kudausiMhe eka hajAra rUpiyAnuM pAritoSika ApyuM. datiyA cheDayuM ne samathara AvyA. ne rAjAne pakhavAjavAdana tyAMthI e ayodhyA gayA. tyAMnA nareze enI vAdana kaLAthI saMbhaLAvavAnI vAta karI. ene saMgItamAM dilacaspI na hatI. tethI prasanna thaI ene "kuMvaradAsa 'nI upAdhithI sanmAnita karyo ne nA kahI. Akhare kudausiMhanA A he rAjAe pakhavAjamAM puraskArathI navA. gajapaNe sAMbhaLavAnI IcchA vyakata karIne kudausiMhe saMmati ApI. medA mAM kAryakrama yojAyo ne hAthIne bhAMga pAI choDavAmAM te pachI e vAliyara gayo. tyAM paNa mahArAjA jayAjIrAve Ave. kudausiMhanA pakhavAjavAdananI vAtAvaraNamAM asara thavA enuM svataMtra pakhavAja vAdana sAMbhaLI prasanna thaI. paraskArita lAgI. hAthI AvyA paNa enI bharatI narama paDI gaI. ne vAdananI karI. darabArI pakhavAjI tarIke nimaNUMka karI. tyAM thoDo samaya gherI asara thatAM e zAMta thaI besI gayo; lokonA AzcaryanI rahIe dholapura AvyA. te ja divase tyAMnA rAjAnI savArI sImA na rahI. rAjAe kahyuM. "tamArI siddhinA darzana karI 6 nIkaLI hatI. sipAI rastAmAMthI lokavato hato. kudausiMhane kRtArtha thayo chuM' ema kahI eka moMghAmUlI zAla ne cAMdIno thALa dhakako lAge ne e paDI gayo. eNe sipAIne lapaDa caDI bharI eka bharI eka hajAra suvarNa mudrAo dvArA kadara karI. uparAMta kudausiMhanI jadI. sipAIe ene keda karyo. mAgaNIthI rAjAe e hAthI paNa bheTa ApI dIdho. ekavAra e zaheramAM koI pakhavAja vizArada Avyo hato. e hAthI upara svArI karI e datiyA AvyA ne datimAM darabAranA pakhavAjIonAM pANI e utArI nAkhyA. e pitAnI narezane banelI ghaTanA kahI saMbhaLAvI. rAjAnA AnaMdanI sImA kalA upara mustAka hato. rAjAne keIe kedI kadausiMhanI na rahI. ne khajAnacIne AjJA karI, kudausiMhane nitya aDhAra pakhavAja nipUNatAnI vAta karI. rAjAe jelamAMthI ene belAvI rUpiyA ApavAnI uparAMta hAthIne nibhAmaNI kharca paNa. thoDA maMgAye. ne baMdhanamAMthI mukata karI vijetA pakhavAjanaveza sAthe divasa pachI hajAra suvarNa muddA ApI rAjAe kudausiMhane dhAthI spardhA karavA kahyuM. enuM apUrva pakhavAjavAdana sAMbhaLI sau daMga vecAto laI lIdho. thayA. rAjAe vijetA kalAkArane pUchyuM cheAnI sAme spardhA karavAnI hiMmata ! vijetA kalAkAre potAno parAjya svIkAryo ne AvA AvA te kudausiMhanA jIvanamAM kaMIka prasaMgo kahyuM A alagArI jaNAtA kalAsvAmInI vAdanasidhdhi ajaba che." * banatA gayA. ne emanI jiMdagInA ghaNuM varSa datiyAmAM vItyAM pachI kedamAM pUrAyA viSenI ghaTanA kahevA rAjAe Agraha karyo have emanA jIvana saMdhyAkALa AvI pahoMcyo hato. ema tyAre kudausiMhe badhe vRtAMta kahI saMbhaLAvyuM te pachI enuM kahevAya che ke emAM jIvatA samAdhi lIdhI hatI I. . 1911 Jain Education Intemational For Private & Personal use only
Page #846
--------------------------------------------------------------------------
________________ ce mAM. dhAre emanA khakhaDA, emane atima vidyAya ApI hatI. tyAre mahAtsava karI pakhavAjavAdana dvArA. girajAzaMkara cakravatI pachI e kalakattA AvyA tyAre zyAmabAbue temane rAmapura ratA ne Azraya ApatA. girajAzaMkara cakravatInA janma thayA hatA . baMgALamAM-murzidA-javAnI salAha ApI. tyAre rAmapuranA navAba saMgItakArone satkAbAda jillAnA eka gAmamAM, I. sa. 1884mAM emanA pitA bhagavatI kizAra cakravatI eka khyAtanAma vakIla hatA. temanI IcchA putrane eka pratiSThita vakIla banAvavAnI hatI khAsakALathIja giranazakarane lakSita kaLAo pratye Ama zALAmAM vidyArthI tarIke paNa javalaMta kArakIrdi, smaraNa zakti paNa aA. citrakalAmAM bhAre tricI, kAkanA A satramAM praveza pAmI krU'ka samayamAM eka kuzaLa citrakAra tarIke emaNe nAmanA kADhI. bhAre paDyu maimanAM citrA murzidAbAda kAzira, AnImagaja te baherAmapuranI jamInadArImAM sacavAI rahyAM hoya eka kuzaLa kasamInI saudaryadarzI kalAnI zAkha pUre che. eja pramANe kuzaLa abhinetA tarIke paNa emaNe nAma kADhyuM hatuM. paNa emanuM vizeSa citta coMTayu` hatu` sagItakalAmAM, eTale badhI pravRttio cheADI emaNe saMgIta sAdhanA ArabI hatI. e samaye murzidAbAda paNa saMgItakalAnuM mahAna kendra gaNAtuM. mu'idAbAdanA nayALa ne kAsimoranA mahArAna maNInacakranI saMgItamAM khUba rasa letA. murzidAbAdamAM khyAtanAma sa'gItakArAnA mekAmanA. te jamAnAmAM sva. saMgItAcAya AiprasAda gAyAmI baMgALanA sarva saMgIta svAmIemAM mokhare hatA. teo kAsIma ajAranA mahArAjAnA darabArI gAyaka hatA. temanuM ziSyatva grahaNa karI girajAzaMkare saMgItanI sAdhanA karI. khyAla ane bIjA prakAranI gAyakI uparAMta dhrupada ane dhamAranI gAyakImAM prabhutva meLavyuM. pagAma nAnI uMmare mudAbAdathI kalakattA khALA ne sva. zyAmalAlakhatrIne tyAM rahyA. tyAre zyAmalAlanuM ghara bhAratanA sava pradezanA pratikti gIta svAma mA eka milanasthAna tarIke jANItuM hatuM. girajAza'karanI pratibhAthI zyAmalAla khatrI AkarSAyA ne temaNe . yuvAna gItakArane potAne tyAM rahevA mATe karyuM. tyAre bhAratanA e khyAti prApta saMgItakArA sva. bhaiyAsAba gaNapatarAva ane marama mADInamAM paNa zyAmabhAnune tyAMra tA. visA zakarane e mahAna gAyakonI gAyakInA alabhya lAbha maLayA ane * ThumarInA rAjA ' tarIke mazahUra thayA. te barasAmAM mahAna cidranAMdInI darabAramAM hAjarI ApavA gayA. ne girajAzaMkarane sAthe laI gayA. tyAM teeka bhAratIya amitA tAnarasa pApA ustAda gurakhAnA bherA thayo. ne daMDImAM be va' e emanI pAse zika lai pAlanI gAyakImAM niSNA prApta karI. gauna samrATa tAnasenanA ja UstAda mukhyakhokhAM tyAre jIvaMta hatA. girajAzaMkare emane gaMDA bAMdhI UMcA prakAranA khuzna ane mALA gItA upara prabhutva meLavyuM. uparAMta navAba sAdataalIkhAM urphe cammanasAheba temaja ustAda vajIrakhAM pAse paNa tema mu-dhamAranuM citra meLavyuM, vaLa dhAviyaranA jANItA saMgItakAra hadu khAMnA jamAI inAta husenakhAM pAse paNa khyAla gAyakInI khAsiyatA paNa zIkhI lIdhI. 1916 mAM kalakattA pAchA pharyAM. tyArabAda khAdaLakhAMnuM sidhdhane aNu karI zikSa, lIdhuM. AgrAnA ustAda emaNe bhagIratha prayatnA karI khaMtathI vidyArthI e taiyAra karavA mAMDayA. emaze uThAvelA bhAre zrame emanA Arogya para asara karI te I. sa 1947 mAM tresaTha varSanI vaye ema] saMsAramAMthI vidyAya lIdhI hatI. goviMdasvAmI A mahAnubhAva bhakta kavi-saMgItakArane janma thayA hatA. sa'. 1562 (I. sa. 1506 ) mAM bharatapura rAjyanA AMtarA gAmamAM. teo sanADhya brAhmaNa hatA. emanA mAtA-pitA viSe koi vRtAMta upalabdha nathI. paraMtu te piraNata hatA ne emane eka putrI paNa hatI. ema jANvA maLe che ke keTaleka samaya saMsArI jIvana gAlyA pachI emane vairAgya bhAva jAgyA hatA te te pachI teeka vrajanA mahAvana gAmamAM bhaktibhAva bharyAM kItanA racatA ane gAtA temaja saMgIta sAdhanA karatA. saMgItazAstra ane kAvya zAstranA e ajaba abhyAsI hatA. emanI zagauta sAdhanA pUrva hatI. emanI pAse aneka ziSpoe saMgIta zikSaNa lIdhu hatuM . A gAMsAIjInA bataka guNothI bAkI tA . 12 (i. sa. 1536 ) mAM geAkuLa AvyA hatA. te temanA sevaka thaI goviMda svAmImAMthI goviMdadAsa banyA hatA. 1 dIkSA lIdhA bAda te geAvanamAM nivAsa karavA lAgyA. zrI nAcachanI bhaktimAM racyA pacyA rahetA, katanA racanA maiM gAtA.
Page #847
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha eka samaya zrI guMsAI beThA hatA. tyAM tAnasene AvatAM ja Aje ajaba saMgIta sAMbhaLI huM kRtArtha tha chuM. ema kahI. emane praNAma karyA ne nivedana karyuM. kRpALu : huM Apane mArUM vaMdanA karI akabare vidAya lIdhI. saMgIta saMbhaLAvavA IcchuM chuM. AzakaraNa nAmanA naTavaragaDhanA rAjAe paNa tAnasena pAse ne eNe dilanA pUrA talasATathI taMbUrAnA tAra cheDI gAvA goviMda svAmInuM pada "kaMvara beThe pyArI ke saMga' sAMbhaLI prasannatA mAMDyuM. bhale hI mere Aye ho ! priya ! ThIka dupera kI biriyAM! anabhavI, Ava anekha saMgIta kayAMthI zIkhyo ema pUchayuM tyAre sa gAta purU thayu -ne tAnasana ta bhUrA nAca muNI vadanA kara tAnasene e mahA gAyaka vize vAta karI ane kahyuM : Aje bhArazrI gAMsAIjIe avikArIne bolAvI kahyuM : adhikArI! tAnasenane temAM evo kaI mahA gAyaka nathI. Aje InAmamAM rUpiyA dazahajAra ne sAthe eka keDI apAvI gho. pachI rAjA Azakara zrI gAMsAIna sevaka thaI goviMdasvAmInuM tAnasene keDI ApavAne zo hetu che te jANavA vinaMtI karI. saMgIta sAMbhaLavAno lhAvo lIdhe. zrI guMsAIjIe javAba Apyo : bAdazAhane gAyaka mAre evA goviMda svAmI masta hatA. saMgItanA ajaba upAsaka AMgaNe enI kalAnuM-pradarzana kare tyAre kadara karavI joIe. ne e hatA emanA haiyAmAM akhaMDa bhaktibhAva hato. emaNe saM. 1642 kadara tarIke meM dasa hajAra rUpiyA ApavA pharamAvyuM. paNa amArA nA phAguna vada 7 (i. sa. 1586) nA roja girirAjanI kaMdagAyaka goviMda svAmInA saMgIta AgaLa tamAruM saMgIta utaratI rAmAM A saMsAramAMthI vidAya lIdhI hatI. emanAM cha jeTalAM keTinuM lAge che tethI meM keDI paNa ApavAnuM sUcavyuM. bhaktipado hAlamAM upalaba che. ne goviMda svAmIne bolAvI emanI saMgIta kalAnI vAnagI pIrasavA AjJA karI. goviMda svAmIe gurudevane vaMdanA karI gAvA gosvAmI dvArakezalAlajI mAMDyuM. "kuMvara baiThe pyArI raMga, aMga aMga bhare raMga'. emano janma thayo hato porabaMdaramAM I. sa. 1900 mAM pada puruM thayuM. tAnasena mugdha thayo ne bolyo: 'alaukika vANI ! pitAjInuM nAma ghanazyAmalAlajI. jemAM bhAratane khyAti prApta adabhUta prasAda ! anupama saMgIta ! ne goviMda svAmIne udezIne saMgItajJa hatA. hAraniyamavAdananI anokhI kalA ema hastakahyuM svAmI ! mane paNa tamArI gAyakI zIkho. gata karI hatI. dArakezalAlajIne paNuM pitA taraphathI saMgItano mahA mUla vAraso maLyo hato emanAmAM eka nahi, aneka kalAone tame je gurUdevanuM zaraNa svIkAre to huM tamane mArI saMgIta . ' saMgama thayo hato. kalA zIkhavuM. tAnasena zrI goMsAIjIne sevaka bane ne emane zaraNe pacIsa | tera varSanI vaye hAramoniyamavAdamAM siddhi prApta karI hatI, hajAra rUpiyAnI bheTa dharI. te pachI goviMda svAmIe tAnasena ne tyAre kalakattAnA nAmI hAra niyamavAdaka zyAmabAbu emanuM hAra ka miniyamavAdana sAMbhaLI maMtramugdha thayA hatA. mahAvanamAM saMgIta zikSaNa ApyuM yuvAnImAM kasarata-kustIne bhAre zokha. pAka kalAmAM paNa siddhi eka samaya akabara bAdazAhe pUchayuM: tAnasena ! mahAvana meLavI hatI. prasiddha citrakAra jagannAtha ahivAsInI preraNAthI kema vahAluM lAge che ? rekhAcitra AlekhavAnI kalA paNa sAdhya karI hatI. uparAMta kalAtyAre tAnasene uttara Apyo. huM goviMda svAmI jevA gara ravizaMkara rAvaLa pAse paNa citrakalAno abhyAsa karyo hate. mahAgAyaka pAse saMgIta zIkhuM chuM. phoTogrAphI tathA zikSaNAtmaka philmamAM paNa rasa hato. subhAna allAha ! mAre sAMbhaLavuM che e mahA saMgIta. vi, saMgItakAra hovA uparAMta pote anokhA vidyAvyAsaMgI vaiSNava sivAya anyane e lAbha nathI maLato.' 'ha vaNava hatA. zuM sAhitya svAmIe ke zuM saMgIta svAmIe. saM ne jANe veza dhAruM chuM darabAra bharAto-meLo jAmatA. hAramoniyama vAdana upara emaNe- asAdhAraNa prabhutva ane bAdazAhane ati AgrahathI tAnasena akabarazAhane meLavyuM hatuM. zruti rahita hAramoniyamanA svaramAM paNuM taMtuvAghanI goviMda svAmInuM saMgIta sAMbhaLavA laI gaye. jema kRtionuM mUma darzana karAvavuM e emanI vAdana kalAnI saMgIta sAMbhaLI enuM huM huM hAya na rahyuM. enAthI elI eka virASTatA hatI javAyuM 'vAha 'vAha' zuM saMgIta che ! hAramoniyama uparAMta bIna, tabalA ane mRdaMgavAdanamAM paNa emaNe kauzala prApta karyuM hatuM. goviMda svAmIe akabaranAM bela sAMbhaLyA. vANIne oLakhatAM utsavanA e ajaba rasiyA enI ujavaNI pAchaLa emanI vaiSNavane vAra na lAgI. emaNe kahyuM. have pachI prabhu pAse huM zraddhAnAM, bhakitanAM, kalAnAM rasadarzana thatAM, emanI vArtAlApanI bhairava rAga nahi gAuM. yavanarAjane kAne paDavAthI e phUvAI gayo che. kalA paNa anokhI hatI. emanI saMgIta kalAnAM aneka veLA, Jain Education Intemational
Page #848
--------------------------------------------------------------------------
________________ 870 bhAratIya amitA aneka racaLe bahumAna paNa thayAM hatAM. temaNe prasiddha nRtyasAdhaka udayazaMkaranA "ka65nA citramAM vrajabhASAmAM emaNe racelAM kItana prAsAdika che "vrajamAdharI temaja bhArata sarakAranA philma Divijhana taraphathI utarelA belapaTamAM nikuMjamAM emanI e mehana kAvya racanAo prasiddhine prakAza pakhavAja. vAdana ApyuM hatuM. joI zakI che. temaNe ghaNe samaya gItAbahena satyadeva sAthe rahI temane teo tatvajJAnI hatA, darzanazAstrI hatA, itihAsa premI hatA, pakhavAjavAdananI tAlIma ApI hatI. ne temanA AgrahathI "muda ga vidyAvyAsaMgI hatA. emaNe ghaNA haratalikhita graMtha, prAcIna tabalA vAdana subodha trIjo' I. sa. 1944 mAM prasiddhine prakAza citro vagerene saMgraha karyo hato. joI zaka hato. AvA dharma parAyaNa saMgIta tapasvIe tA. 8 9-6 3nA roja 1957 mAM burahAnapuramAM AvyA hatA ne tabiyata bagaDatAM parama dhAmamAM pramANa karyuM hatuM. teo mRtyunA mahemAna thayA hatA. goviMdarAva-burahAnapurakara vAriyAbAbA temano janma thayo hato burahAnapuramAM I. sa. 1880mAM vrajanA suprasiddha saMta gvAriyAbAbAno janma budelakhaMDanA kuTuMbanI sAdhAraNa sthitine kAraNe zALAnA zikSaNa vizeSa maLI eka gAmamAM I. sa. 1844mAM brAhmaNe parivAramAM thayo hato. zakyuM na hatuM. paraMtu saMgIta zikSaNanA prAraMbha pAMca vatI bAlyakALathI bhagavata premamAM emanuM citta coMTayuM hatuM. eTale vayathI thayo hato. yuvAna vaya thatAM mAtApitAe emane jaladI paraNAvI dIdhA. ema karavAmAM emano hetu putrane saMsAramAM rasa leto karavAno hato. temanA pitA devarAva saMgItanA jANakAra hatA tethI putrane urojana ApyuM. paMdara varSanI uMmara sudhI pakhavAja vAdananuM emane tyAM putrane janma prasaMga hato te vakhate prasavakhaMDamAM zikSaNa lIdhA karyuM. sAthe I dora ane burahAnapuramAM tabalAvAdananI bAkuM pADI prasavavedanAnuM dRzya dekhatAM saMsAra para dhRNA thaI tAlIma paNa levA mAMDI. uparAMta sva haraharabuvA koparagAMvakara pAse ane rAtanA samaye gharane tyAga karI datiyA AvI pahoMcyA. dhrupada dhamaranI gAyakInuM zikSaNa paNa zarU karyuM. vaLI haidrAbAdanA sva. paM. vAmanarAva pAse emaNe thoDo samaya tabalAnI paNa - tyAM eka taLAva hatuM. temAM magara rahe. temAM utarI nAbhI sudhI jaLamAM UbhA rahI paDaja sAdhanA karatAM Izvara smaraNamAM tAlIma lIdhI. lAgI gayA. emane khabara nahi ke taLAvamAM magara che. te bAbAnI paNa emanuM vizeSa laya pakhavAja vAdana bhaNI hovAthI AsapAsa pradakSiNA pharato hato. emaNe sakhArAmajI pAse satata bAra varSa sudhI pakhavAja vAdananuM prabhAta thatAM leke e dRzya joI navAI pAmyA. e vAtanI rikSaNa lIdhuM hatuM. te vakhatanA datiyAnA rAjA bhavAnasiMhane jANa thaI. teo tyAM " te pachI teo saMgIta svAmI 5 viSNu digaMbara palu karane AvyA ne potAnA mANase dArA baLajabarIthI bAbAne bahAra paricayamAM AvyA ne temanI sAthe ajaba meLa maLI gayo. saMgIta kaDhAvyA. te potAnA rAjamahelamAM laI gayA. pracAra mATe emaNe bhAratanAM aneka nagare ane te uparAMta brahmadeza ane bAbA bAlyakALathI ja saMgItanA upAsaka hatA. emanA pitA laMkAno pravAsa karyo tyAre govi darAvane paNa sAthe letA gayA hatA. ane jayAM-jayAM paM. viSNu digaMbaranA kAryakare jAtA tyAM tyAM te A pakhavAja saMgIta kiyA hatA ne dhrupadanI gAyakImAM praviNa hatA. eTale upara saMgIta karatA. temanI ja preraNAthI "mRdaMga-tabalA dina subodha' emaNe pitAnI pAse saMgItanI tAlIma lIdhI hatI. A nA traNa bhAga tathA "bhAratIya tAlamaMjarI' nAmanA pustako rAjA emanI saMgIta siddhi nihALI cakti thayA. te vakhatanA 2mAM hato. prakhyAta pakhavAjI kudausiMha rAjAnI pAse rahetA hatA. vAriyA bAbAnA Agamane emAM anere raMga relAvA lAgyuM. 192 9 mAM amadAvAdamAM eka saMgIta samelana yojAyuM hatuM. te prasaMge emane sva. saradAra vallabhabhAI paTelane haste "mRdaMgAcArya' teo savAre temaja rAtre traNa traNa kalAka SaDaja sAdhanAmAM nI padavI enAyata thaI, emanuM bahumAna thayuM hatuM. samaya gALatA. daramiyAna emaNe vidvAna pAse zAstronuM adhyayana karyuM. rAjAe emane potAnA maMtrI banAvyA. dilhInA gAMdharva mahAvidyAlayanI suvarNa jayaMtI prasaMge bhAratanA te samayanA rASTrapati Do. rAjendraprasAda dvArA paNa temanuM Ama aDhI dAyakA vItI gayA. emAM chellA nava varSa sudhI sanmAna karavAmAM AvyuM hatuM. teo nitya eka pahADI para jatA ne tyAM sAdhanA karatA. I. sa. 1955 nA mArca mAsamAM dilhInI saMgIta nATaka eka divasa teone eka mahAtmA maLI gayA; bAbAe kahyuM : akAdamI dvArA paNa temane sanmAna samAroha yojAyo hato. mAre nAda samudranAM darzana karavA che." Jain Education Intemational
Page #849
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha 871 saMcAlakoe emane vakhata dhAraka nI padavIthI ' nAmanuM saMgIta vize mahAtmAe pitAnI sAthe traNa varSa rahevA kahyuMH maMtrIpada aDhAra varSanI uMmare saMgItanuM niyamita zikSaNa levA mAMDayuM. choDI bAbA traNa varSa temanI sAthe guphAmAM rahyA te daramiyAna potAnA pitA temaja dAdA pAse saMgIta zIkhavA uparAMta bhAratamAM temaNe saMgIta vidyAmAM ghaNuM kauzala meLavyuM. pachI adhyayanane prasiddha saMgIta marmajJa gopALarAvajI pAsethI paNa thoDo samaya aMte mahAtmAe kahyuM : "gurudakSiNAmAM mAre to vrajayAtrA karavI che.' saMgItanI tAlIma lIdhI. eja rIte ustAda phaiyAjhakhAnA mAtAmaha ustAda gulAma abbAsakhAM pAsethI paNa emaNe dhrupada, dhamAra ane eTale mahAtmAjI sAthe teo vrajayAtrA karavA nIkaLI paDayA khyAlanuM zikSaNa lIdhuM. tyAre teo mathurAmAM rahetA hatA. ne vRMdAvana AvyA te pachI to emaNe vrajaneja pitAnuM nivAsa sthAna banAvyuM. vrajamAM jo koI emanI pAse gAyana vAdana 1924 mAM lakhanaumAM akhila bhAratIya saMgIta pariSada bharAI zIkhavA Ave ane e premathI zIkhavADatA ne bAkIne samaya hatI temAM emanI gAnakalAthI prasanna thaI saMcAlakAe emane prabhubhajanamAM gALatA. saMgIta sudhAraka" nI padavIthI navAjyA hatA. e uparAMta teja vakhate tyAMnA te vakhatanA gavarnare emane suvarNacaMdraka enAyatI emaNe "saMgIta vRddha saMhitA sArAvalI' nAmanuM saMgIta viSenuM eka "saMgIta mAta...' nI upAdhI aparNa karI hatI. tyAra purataka racI lekhaka "sakhA vrajarAjakumAra' e nAmathI prasiddha karyuM hatuM. sva. viSNunArAyaNa bhAtakhaMDe e uccAyuM hatuM. caMdanajInI emane zrI kRSNacaMdranI lIlAono bhAre anurAga. kadIka hasatA, kadIka dhrupada gAna zailI emanI potAnI AgavI nirALI che. raDatA, kadI zyAma suMdara sAthe risAmaNo - manAmaNInA khela e dhrupada gAnamAM ustAda alAbaMkhAMthI paNa AgaLa khelatA. gayA che. meM AvI anokhI zailImAM dhrupadanuM gAna A pahelAM ghaNI strIo emanAM darzane AvatI. AthI thoDAka samaya kadI sAMbhaLyuM nathI. e vRMdAvanathI mathurA AvIne rahyA. tyAM paNa ghaNI bo teo puSTimArganA anuyAyI hatA, vaiSNava hatA ne aSTachApanA emanAM darzane AvavA lAgI. tyAre bAbAe emane vAraMvAra kavionI ghaNI racanAone emaNe potAnAM saMgItathI vibhUSita AvavAnI nA pADI. paNa emanuM koIe sAMbhaLyuM nathI. eTale karI vaiSNava AcAryone prasanna karyA hatA. evA AcAryomAM ge. eka divasa pannA nAmanI mayurAnI prasiddha gaNikAne sAthe laI jIvanalAla, ge. bAlakRSNalAlajI, go. gopALalAlajI go. gADImAM pharavA nIkaLyA. e dazya nihALyA pachI mathurAnI strIoe ghanazyAmalAlajI temaja ge. dvArakezalAlajI vagereno samAveza thAya bAbA pAse AvavAnuM baMdha karyuM. che. e mahAnubhAvonA samAgame teo saMgItanA traNe aMge-gIta, emanI pAse aneka jIjJAsuoe saMgIta zikSaNa lIdhuM che. vAdhya ane nRtyanuM anokhuM jJAna prApta karavA bhAgyazALI thayA hatA. ghaNuM rAsadhArIo temaja sAdhusaMte paNa emanA kRpA prasAdathI gAyana vAdanakalAmAM nipUNa thayA che. teo mRdaMga para paNa dhrupada gAna anokhI adAthI rajU karI saune mugdha karatA. I.sa. 1939 (saM. 1995nA ASADhamAsamAM) e saMta saMgIta svAmI prabhunA paramadhAmamAM pahoMcI gayA hatA. emaNe saMgItapremI vaiSNava AcAryo sAthe aneka sthaLone pravAsa paNa karyo hato. ne jyAM jyAM gayA tyAM pitAnI saMgIta emanA aneka ziSya paikI zrI rAmacaMdra mUgAjI upara emanI sAdhanAthI saunA mana harI lIdhAM hatAM. saMpUrNa kRpA hatI ne emanA Adeza pramANe temaNe aneka vidyArthIone tAlIma ApI che. emane aneka rAjAo tathA vaiSNavAcAryo taraphathI puraskAra meM tA. 12-10-17nA roja mathurAmAM temanI mulAkAta tathA caMdra ane bheda sogAdothI navAjavAmAM AvyA hatA. lIdhI hatI ane emanI sAthenA vArtAlApathI prasannatA anubhavI hatI. teo mukhI gAyaka hatA. dhrupada, dhamAra, khyAla, dudhI, caMdanajI caule TappA, ratI vagere para emane ajaba kAbu hato. : *: - mathurA nivAsI saMgIta svAmI sva aMdhajI caulenuM nAma emanA bhajanamAM asala ghI vaparAtuM telane te teo mula saMgIta sachimAM mazarU che. emano ja che . , mAM aDatAja nahi roja pAko aDadhozera ghI khAtA " uparAMta zera mathurAmAM thayo hato. pitA aMbArAma catave e pazi, dUdhamAM aDadhozera sAkara nAMkhI pI jatAM. teo nitya aDhIseM dhrupadiyA hatA. teo mathurAnA zrI dAujInA maMdiramAM kAtana sevA pAna khAtA. Aja kAraNasara temaNe jIvananI aMtima ghaDI sudhI bajAvatA hatA. pitAno avAja jALavI rAkhyuM hatuM. nAnapaNathIja caMdanajIne saMgIta pratye abhirUci. kaMTha paNa I.sa. 1890mAM kalakattAnI hArmoniyama bajAvanAra ' dAsanI mIThe. gharamAM paNa saMgItanuM ja vAtAvaraNa. pitAjInAM kIrtane peDhIe sau prathama je hArmoniyama taiyAra karyuM hatuM. te caMdanajIne sAMbhaLatAM ne enuM anukaraNuM karatA. bheTa ApyuM hatuM. emanI gAyakIthI prabhAvita thaIne. je Jain Education Intemational
Page #850
--------------------------------------------------------------------------
________________ 87ra bhAratIya arimatA e mahAna saMgIta svAmIe I.sa. 1955mAM sADA ATha eka vakhata rIvAM rAjyanA rAjA rAmacaMdra vAghelA vRMdAvana dAyakAnuM AyuSya bhogavI gelekavAsa karyo hato. AvyA hatA ne enA saMgItathI pasanna thaI ene darabArI gAyaka tarIke pitAnI sAthe laI gayA tyAM e rAjAne mAnIto garva tAnasena thaI paDayo ne ghaNuM varSa sukhamAM nirgamana karyA tAnasenane janma thayo hate gvAliyarathI sAta mAIla dUra tyArapachI akabarane kAne tAnasenanI saMgIta siddhinI vAta AvelA behara nAmanA eka nAnA gAmamAM I.sa. 156mAM pitAnuM AvI. eNe rAmacaMdra vAghelAne patra lakhI tAnasenane teDAvI lIdhI nAma makaraMda pAMDe ne mAtAnuM nAma kamI pAMDe pote eka sArA ne darabArI gAyaka tarIke niyukti karI. gAyaka hatA ne emanI Arthika sthiti sArI hatI. enuM bALapaNanuM nAma rAmatanuM athavA tannAmizra hatuM. tyAra pachI akabara; tAnasena sAthe vRMdAvana gayA ne harida sa svAmInuM saMgIta sAMbhaLI prasanna thayA.* bAlyakALamAM e tophAnI hato. bhaNavAmAM citta coTatuM nahi. e nadI kinAre ke vanamAM ghUmyA karato. jyAre enI uMmara daza eka samaye akabaranA AgrahI darabAramAM ene dIpaka rAga varSanI thaI tyAre e vividha prakAranAM pazuonI bolI bolIne gAva paDa ne bujhAyelA dIpake sateja thayA paNa ene parizrama lakone cakita karato. ene meM thaI paDe. ene aMge aMge dIpakano dAha thayo. e dAha maTADavA mATe e gujarAta Avyo tyAM tAnA ne rIrI nAmanI eka divasa svAmI haridAsa ziSyo sAthe jaMgalamAMthI jatA be nAgara kanyAoe ene dAha zAMta karyo. mahAra gAine. hatA tyAre temaNe siMhagarjanA jevo avAja sAMbhaLo. tapAsa karatAM e avAja kADhanAra rAmatanu hato. svAmIjIne lAgyuM ke jo pAchalI avasthAnAM e puSTimArganA te vakhatanA adhiSThAtA ene saMgIta zikSaNa ApavAmAM Ave to enuM bhAvi ghaNuM dha: zrI goMsAIjIne sevaka thaI zaraNe gayo hato. te goviMda svAmInI zI gosA ujajavaLa bane. pachI enA pitAnI saMmati laI e ene potAnI pAsethI paNa saMgIta zIkhyo hato. * sAthe vRMdAvana laI gayA ne enI pAchaLa sAro parizrama laI ene akabaranAmAmAM darzAvyA mujaba tAnasena nuM mRtyu tA. saMgIta zikSaNa ApyuM 26-4-1589 nA roja AgrAmAM thayuM hatuM. jotajotAmAM eka dAyakA vItI gayo. daramiyAna enAM mAtA tAnasena saMgIta samrATa hovA uparAMta kavi paNa hato. enI pitA baMne saMsAramAMthI vidAya laI cUkayAM hatAM. mukhya racanAomAM dhrupada, pracalita che ene moTA bhAga rAga pUrepUrI saMgIta vidyA saMpAdana karI e gvAliyara A "ka956ma" mAM saMkalita thaye che. te uparAMta "nAda vida" tathA lyo ene jANa thaI ke svargIya rAjA mAnasiMhanI rANI mRganayanI anya saMgrahomAM paNa enI keTalIka racanAo jovAmAM Ave che. e beju bAvarA pAse saMgItanI tAlIma lIdhI che. eTale ene A badhA prayAsane pariNAme enA traNa jeTalA dhrupade upalabdha rANInuM saMgIta sAMbhaLavAnI IcchA thaI. pachI mahamada ghoSa nAmanA thaI zakyo che. siddha phakIra dvArA rANInA paricayamAM AvyuM ne rANIe enI 'mizrabaMdhu vida' mAM enA traNa graMthane ullekha karAyela vinaMtIthI saMgIta saMbhaLAvyuM. tyAM rANInI dAsI premakumArIne che. saMgItasAra, rAgamALA, ane gaNezastotra A paikI prathama be paricaya thayo e paricaya premamAM pariName ne rANInI saMma Jthe hastalikhita ane mudrita svarUpamAM upalabdha che. parantu tithI enI sAthe lagnabaMdhanathI baMdhAyo. te vakhate gvAliyaramAM rAjA vikramAjitanuM rAjya hatuM. ema kahevAya che enI saMgIta gaNeza stotra aprApya hovAnuM manAya che, siddhithI AkarSAI rAjAe ene tAnasenanI upAdhithI navAjaye ne tyAgarAja tyArathI saMsAramAM e tAnasenane nAme prasiddha thayo. A siddha saMta saMgIta svAmIne janma thayo hato tA. tyArabAda punaH e vRMdAvana gaye. patnI sAthe ne banelI ghaTanA * vAmIy5-99nA roja dakSiNa bhAratanA tAMjora zillAnA tiruvAre jIne kahI saMbhaLAvI. tyArabAda svAmIjI pAse e se dhrupada zIkhyo. jevA maMdirathI sehAmaNA banelA gAmanI pavitra bhUmimAM. emanA uparAMta yaugika saptacakramAM sAte svarone prakAza gabaLathI kevI pitA rAmabA LathI kyA pitA rAmabrahma eka sadAcaraNa paMDita hatA. rAmAyaNanA sujJAtA rIte zakya bane che e bheda paNa svAmIjIe ene darzAvyuM. hatA. tAMjoranA te vakhatanA rAja taraphathI kAverI nadIne kinAre e samaya daramyAna ene tyAM cAra putro ne eka putrInuM Aga virUyAru gAmamAM eka ghara arpaNa thayuM hatuM. ne rAmabrahma mana thayuM. temanAM nAma hatAM-suratasena, zaratasena, taraMgasena ane parivAra sAthe tyAM ja rahetA. vilAsana tathA sarasvatI. e saune paNa mApitA taraphathI saMgI- * juo "svAmI haridAsa" ne paricaya pAna. tavidhAne lAbha maLato . * vigata mATe juo geviMdasvAmIne paricaya pAna Jain Education Intemational For Private & Personal use only
Page #851
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigra ya e gAmathI sAta mAIla dUra AvelA tAMjora zaheramAM bALaka mAMDIne "kSIrasAgarazayana" athavA "aghazrI raghuvIra ' jevI ane tyAgarAjane javAnuM thatuM. e daramiyAna tyAM aneka kalAkAra, paMcarane kItane samI zipIne TAMkaNAthI kaMDArelI mUtio vidvAno ne saMtone samAgama thato. sarakhI bhavya ne apUrva saMgIta racanAo ema saMsArane arpaNa karI che. emanI zabda racanA aditIya che. emAM zabda ane Ama karatAM yauvananuM Agamana thayuM. pitA pAsethI zAstranuM sUra ajaba meLa maLe che. emanuM saMgIta je ke zabdanA purANAna, dhamanuM jJAna saMpAdana karyuM. rAmAyaNa gharamAM nitya mALakhA sAthe saMbaMdha dharAve che. chatAM te svataMtra hoI enA vaMcAtuM eTale tyAgarAjane jIvananuM bhAtuM maLI gayuM. saMgIta mUlya amUlya che. emaNe emanI gIta racanAomAM dAkhala kareluM pratye paNa zaizavakALathI ja abhiruci. tAMjoranA pratibhA saMpanna rAga vaividhya sUcaka che ane ToDI, zaMkarAbharaNu ane kaMbaDI jevA saMgIta svAmI nI veMkaTarAmana pAse emaNe saMgItanuM zikSaNa moTA bhAganA rogonuM vivaraNa emanI dvArA thayuM che. emAM emanI meLavyuM. saMgIta sAdhana mATe sarjananAM dvAra khUlI gayAM. madhurAM maulikatA, kalpanA ne sajanazaktine triveNI saMgama thayA che. bhAkatapadA racavA lAgyA. rAmakRSNa thatA dArA tAraka mahAma tranI emaNe eAchA jANItA ne apracalita rAgamAM ghaNAM pado racyAM che. dIkSA maLatAM temanI dhArmika manovRtti vizeSa sateja thaI. emane mana saMgIta e nAdabrahmanuM svarUpa hatuM. yogya kanyA zodhI pitAe putrane lagna baMdhanathI bAMdhe. prativarSa kAverIne kinAre tiruveyAra khAte e mahAna saMta gharasaMsAra calAvavAno prazna upariyata thaye. daramiyAna vaDIla badhu saMgItakAranA samAdhi sthAne emanI saMvatsarI ujavAya che ne tyAM sAthe gharSaNa thayuM. pariNAme bhAithI judA thavAne prasaMga Avyo. ajaba meLo jAme che. dUra dUra sudhI emanA dharmanI, karmanI, bhaktinI, pada racanAnI, jJAnanI vAto prasaravA mAMDI paNa e emane ghara pahasthInA bhAra dalasukharAma ThAkara mAMthI choDAve ke emanA saMgItanA navasarjana jhIle evuM tyAre emano janma thayo hato mahesANA prAMtanA vijApura tAlukAnA keI na hatuM. paNa emanI sAdhanA apUrva hatI. sokhaDA gAmamAM-i. sa. 1864mAM. pitAnuM nAma vastArAma. teo - rAga ane layanA e parakhaMdA hatA emanI agAunI saMgIta tathA temanA moTA putra celArAma baMne saMgItanA sArA upAsaka paddhatimAM zabdanuM prAdhAnya rahetuM je enuM brAhma aMga che. tyAgarAje hatA temaja junAgaDha darabAramAM gAyaka hatA. rAga ane lavane prAdhAnya ApI saMgIta kalAne vizeSa sahAmaNI banAvI. dalasukharAme pAMca varSanI vaye pitA tathA moTAbhAI pAse saMgIta zikSaNa levA mAMDayuM hatuM. nAnapaNathI ja saMgIta pratye abhiruci tAMjora nareze e saMtane AmaMtraNa pAThavyuM pitAnA darabAramAM ne gharamAM paNa saMgItanuM vAtAvaraNa. padhArI pitAnA guNAnuvAda gAvAnuM. paNa saMte javAba Apyo: mAre mana eka izvara ja mahAna che.' huM bIjA keInA guNanuvAda che. ' huM bIjA koInA guNAnuvAda tribhuvanadAsa bhojaka pAsethI baMdezanI cIjo tathA AdityarAma gAto nathI. ne evA kArya dArA maLatA dravyane huM dhikkAru chu. pAse e pakhavAjavAthI zIkhyA hatA. tyAre jUnAgaDhanI gAdIe mAre mana kuMdana ane kayira sarakhAM che. uttara maLatAM rAjana saMtane navAba ba mahenatakhAnajI virAjatA. teo kuzaLa saMgItakAra maLavA adhire che. ne eka rAte saMtanA nivAsasthAna pAse gayo. hatA. dalasukharAma temanI pAse ga gha baMdhAvI temanA ziSya thayA hatA, te saMta saMgItamAM magna hatAH "he mane tu galIomAM zuM bhaTake ?" emaNe saMgIta uparAMta pitAnI sAthe zikAramAM laI jaI talavAra gIta pUruM thayA bAda e gharamAM jaI vaMdana karI bolyA : baMdaka ne tama vApa tAM zIkhavyuM hatuM. mahArAja kSamA karaje. huM bahAra saMtAIne ApanuM saMgIta sAMbhaLato hato. eTaluM kahI eNe saMtano caraNa sparza karyo. te - I. sa. 1886 mAM prasiddha nATaya saMsthA muMbaI gujarAtI enI namratA joI ene AvakAryo. nATaka maMDaLI junAgaDha AvI hatI. temAM saMsthAnA AgrahathI digdarzaka tarIke joDAyA hatA. temAM be-traNa varSa kAma karyA pachI eka vakhata trAvaNakoranA rAjAe emane pitAnA darabAramAM teo morabI Arya subodha nATaka maMDaLInuM nimaMtraNa maLatAM temAM saMgItAcAryanuM pada arpaNa karavA jaNAvyuM tyAre emaNe ene joDAyA hatA. ne I. sa. 1889 thI 1894 e pAMcavarSa daramiyAna asvIkAra karyo. nATakamAM kuzaLa abhinetA tarIkenuM sthAna prApta karyuM hatuM. A mahAna vibhUtie aThayAsI varSanuM bhaktimaya AyuSya uparAMta e nATakanuM saMgIta niyojana paNa saMbhALayuM hatuM. bhogavI prabhunA dhAmamAM prayANa karyuM hatuM I. sa. 1856 mAM. ekavAra nATyasaMsthA vaDodarAmAM hatI tyAre ustAda maulAbakSa e mahAna saMtanI asaMkhya racanAo dArA emanI sarjana na Taka nihALavA AvyA hatA. emane dalasukharAmanI saMgItakalA pratibhAnuM darzana thaI zake che. saraLa 'divyanAma kItane' thI sparzI gaI ne uccAyuM : kayA kasaba 6'-lA javAba'. Jain Education Intemational
Page #852
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratIya asmitA bhAvanagara nareza bhAvasiMhajI emanA saMgItathI prabhAvita thayA varSanI vaye paralokagamana karyuM hatuM. I.sa. 194panA ekaTAbaranI hatA ne emanA AgrahathI 1898mAM raMgamaMcane rAma rAma karI paMdaramI tArIkhe. emaNe bhAvanagara darabAranuM rAjagAyakapada saMbhALayuM hatuM. ne chavananA aMta sudhI teo bhAvanagaramAM ja rahyA hatA. yArAma . sa. 1922-23nAM arasAmAM kavivara TAgora saurASTranI i.sa 1776mAM kavine janma narmadA kinAre cAMdodamAM; yAtrAe padhAryA hatA tyAre lIMmaDImAM emanuM saMgIta sAMbhaLI pitAnuM nAma prabhurAma ne mAtAnuM nAma rAjakera prasannatA vyakata karI hatI. ne zAMti niketana padhAravA nimaMtraNa ravA nima traNa bALapaNa cAMdodamAM vItyuM hatuM. daza varSanI vaye pitAne ne ApyuM hatuM tyAM saMgIta gurunuM sthAna saMbhALavA paNa dalasukha- bAravarSanI vaye mAtAne svargavAsa thaze. rAme AbhAra mAnI saurASTra cheDIne anya sthaLe javA IcchA nathI ema jaNAvyu hatuM. nAnapaNathI ja kAvya racanAnI kudaratI bakSisa. narasiha tathA mIrAMnI mAphaka temaNe phakta kRSNanI ja kavitA racI che. emAM teo cAmukhI gAyaka hatA. dhrupada, dhamAra, khyAla, TappA, premarasa chAchala bharelo che. emanI ka95nA thanaganatI mArdavabharI horI, kumArI temaja bhajane ane garabIe-e sarva prakAromAM garabIo mehaka lAge che. emAM gopIbhAvathI kareluM premalakSaNAe siddhi prApta karI hatI. bhakitanuM gAna che. 1924mAM amadAvAdamAM saMgIta pariSada yojAI hatI tyAre emanA gurU hatA icachArAmajI bhada. emaNe AzIrvAda dIdho temAM saMgItanaveza allAbadekhAMe temanuM saMgIta sAMbhaLI udgAra hatAH beTA tuM te gujarAtano samartha kavi thavAne che." kAyA hatA.: dalasukha rAmajI ke mukAbale kA yahAM koI gAyaka haya nahi.. kavie parivrAjaka banI uttaramAM kAzIvRMdAvanathI mAMDIne dakSiNamAM bAlAjI, rAmezvara Adi sthaLoe - lagabhaga akhila hiMdamAM traNayuropanI vikhyAta gAyikA DeIma kalerA be sAyamana kamizana traNavAra pagapALA pravAsa karyo hato e pravAse emanA jJAnamAM sAthe 1928mAM bhArata AvI hatI. te daramyAna kamizananA so, vRddhi karI hatI. saurASTranA rAjakartAo tathA kAunsilanA pramukha jAmasAheba raNajitasiMhane tyAM ekatra thayA hatA. tyAre DeIma kalerA bahe kahyuM emanI saMgIta sAdhanA anokhI hatI. e rasa kavie zAstrIya hatuM. bhAratanA gAyakomAM kaMThanI tAlIma-voIsa kalcara jevuM kaMI saMgItane ayAsa karyo hate. tabUrAne rajhaNutA tAra cheDI nathI. teo gAya che. ne kaMI asara karI zakatA nathI. gujarAtane gheluM karanAra e kavi jAtajAtanA vAdho-mRdaMga, maraghAM, jalataraMga, bIna, ane sitAra vagADavAmAM kuzaLa hatA. e vAdana e carcA prasaMge porabaMdaranA mahArANuM naTavarasiMhajI tyAM kaLAmAM prabhupremanI bharatI hatI. hAjara hatA temaNe kahyuM : A5 porabaMdara padhAre tyAM ApanI zaMkAonuM samAdhAna thaI jaze'. vaDodarAmAM eka vakhate nagarazeTha haribhakitane tyAM emanA ziSya raNachoDabhAI taMbUra cheDatA hatA ne girajAzaMkara narahyAM ne nakkI karelA divase e videzI sannArI porabaMdara AvI bajAvatA hatA. dayArAmanAM mAdhuryabharyA gIta nI (hANu levAI rahI pahoMcI. tyAre dalasukharAmanuM saMgIta sAMbhaLI e ati prasanna thaI na hatI. kathA cAlatAM girajAzaMkaranI narA banAvavAmAM saheja bhUla dalasukharAme bhAratIya saMgItanI viziSTatAM samajAvatAM enI zaMkA thaI tyAM eka bAvAjI hAjara hatA. emaNe bhUlanuM sUcana karyuM. nimLa thaI hatI ne bhAratIya saMgIta mATe utAvaLiye abhiprAya dayArAme kahyuM : "evI sahaja bhUlato thaI jAya." bAvAjIe javAba bAMdhavA mATe dilagIrI vyakta karI hatI. Apyo: 'ustAdI meLavanAra evI bhUla kadI na kare.' kavie kahyuM: tame ustAdI meLavI che to bajA naradhAM." ema kahI pite eka vakhata vikhyAta nRtyAMganA zrImatI kimaNIdevIe TuMDela taMbU lIdho ne gAvA mAMDayuM. prabhAta thayuM paNa bAvAjInI bhUla dalasukhanA putro vAsudeva ane gajAnane doDha kalAka vividha prakAranuM na nIkaLI. kavie chevaTe aTapaTa rAga gAI bAvAjIne gUMcavI saMgIta saMbhaLAvyA bAda vAddha dalasukharAme paNa potAnI nema nAkhyA. ne bAvAjInI bhUla thaI. loko rAjI thayA. kavie kahyuM : tema AlApayArI sahita khyAla gAyakIthI vividha rAgiNio bAvAjI tamArA jevo bajave meM kayAMya joyo nathI.' ema javA medhagaMbhIra kaMThathI saMbhaLAvI. tAla, gata, nRtyanA lela kahI pitAnA gaLAmAMthI traNaso rUpiyAnI senAnI kaMThI temane ane teDA vagerenI carcA karI. tabalAvAdananI potAnI kalA darzAvI bheTa ApIAvo hato kalApArakhu' kavinI udAratAne raMga. saune mugdha karyA hatA kavinI garabIonA Urmino upADabharyA DhALa, kalacaNI e saMgIta svAmIe ATha dAyakAnuM AyuSya bhegavI ekAzI samI zabdaguMthaNI, strIhadayanIRjutA ne e badhAMyamAMthI aMtaranAM Jain Education Intemational
Page #853
--------------------------------------------------------------------------
________________ mRtigraMtha 875 UMDANamAM utarI jato, bhakitabhAvane dhvani. ene laIne dayArAma vakhata sahavAsa. e nATayakAranA " puNya prabhAva' nATakamAM eNe. gujarAtanA hRdayamAM varasothI utarI gayA che. kiMkaNInI bhUmikAthI mahArASTranA rasika prekSakonAM dila jItI lIdhAM hatA, emaNe racelA gujarAtI graMthanI saMkhyA doDhasonI che. hindI graMthanI saMkhyA paNasonI che. baMne bhASAmAM nIti-bhakitanA | nA bhakitanA 1917mAM A nATaya saMsthA choDIne eNe baLavaMta saMgIta, asaMkhya pade. garabIo hArIo racI che. te uparAMta marAThI, ma LImAM praveza karyo. emAM 1920 nA mArcamAM nATayakAra gaDakaranuM phArasI, mAravADI, paMjAbI ane saMskRta Adi bhASAomAM paNa aNamUla sarjana "bhAvabaMdhana' akolAmAM bhajavAyuM. e nATakane emane phALo noMdhAyela che. mahArASTra temaja muMbaImAM ajaba AvakAra maLyo. te pachI e emanAM keTalAMka pracalita kAvyanAM nAma A pramANe che: nATaya saMsthA mA, dInAnAthanI mAlikInI thaI rukimaNI vivAha, satyabhAmAM vivAha ajAmilAkhyAna, jevAM 1921mAM pUnAmAM sarasvatI maMDaLa nAmanI prakAzana sa thA AkhyAne, rasikavallabha puSTipaM5 rasa, bhakitapiSaNa ane bhagavad temaja te pachI gaNeza prinTIMga varkasa nIkaLyAM hatA ne temAM mAM. gItA rahasya jevA bhakti pradhAna graMthe emaNe racyA che. prema dInAnAtha bhAgIdAra tarIke joDAyA hatA. parIkSA, premarasa gItA, kuMvarabAInuM mAmeruM, prabodha bAvanI, manamati saMvAda, mIrAMcaritra ane cAturIne garabo - e emanAM 19, 2mAM nATaya saMsthA I dera hatI tyAre emaNe jyotiSanuM lAMbA kAvyo che. satyarauyA, rasikaraMjana ne vastuvRda dIpikA e prAthamika zikSaNa zaMkara zAstrI ghATapAMDe pAse lIdhuM hatuM. ane emanI sva lakhelI hindI racanAo che 1925mAM to e avikAra yukata bhaviSya bhAkhatA thaI gayA hatA. ne emaNe bhAkhelI keTalIka bhaviSya vANIo sAcI paNa paDI hatI. e rIte ogaNIsamI sadImAM jyAre sAhityane pravAha maMda hatA tyAre dayArAme rasanI, sAhityanI, saMgItanI jhaDIo varasAvI I doramAM sva gaDakarInuM "rAjasanyAsa' bhajavAyuM ne emAM aneka AtmAnI rasapipAsA chIpAvI hatI. mA. dInAnAtha zivAMgInI bhUmikAmAM to kamAla karI nAMkhI. e nihALI kolhApuranI rAjArAma kolejanA prinsipAla sva. De I.sa. 18 5ramAM teo harizaraNa thayA hatA. bAlakRNe kahyuM hatuM je huM rAjA hota to A zivAMgIne mArUM rAjya bakSI deta. dInAnAtha maMgezakara emane janma tA. 29-12-1909 nA roja thayo hato te vakhate gaMgApura pIThanA zaMkarAcArya Do. kurta koTi amarAvatI padhAryA hatA "ugramaMgaLa nATakamAM teo vIrAMganA rANI pitAnuM nAma gaNeza ane mAtAnuM nAma yazodAbAI emanuM mULa padmAvatInI bhUmikA nihALI prasanna thayA hatA. ne dinAnAthane gAma sagAMva aTaka rANe. haMsagAMvathI maMgezI AvIne rahyA hatA. saMgItarana'nI padavIthI navAjyA hatA. nAnapaNathI enI kuzAgra buddhi. vaLI hAjara javAbI. pitAnA bAlamitrone ekatra karI joyelAM nRtya ke sAMbhaLelAM saMgItanuM e 1926 mAM saMsthA belagAMva hatI tyAre gAyanAcArya vakrebuvA anukaraNa karato. eja enI kaumArAvasthAnI pravRtti. pAse gaMDo baMdhAvI AzIrvAda meLavyA hatA. ne sArI evI gurudakSiNA ApI hatI. pratyeka varSe gokara maMDaLI AvatI ne tenA vividha nATako bha vatAM. bALa dInAnAya e joto. 1927 mAM ra6 duni nATake muMbaI mAM dhUma macAvI emAM dInAnAthe tejarivanInI bhUmikAmAM prANa pUryA ne e nATaka joine 1913mAM hAyase mukApe eNe kirlo kara saMgIta maMDaLImAM te vakhatanA muMbaInA gavarnare e kuzaLa abhinetAne suvarNacaMdraka praveza karyo ne pUnAmAM "zAradA' nATakamAM sau prathama vahelarInI pradAna karyo. bhUmikA bhajavI te pachI "caMdrahAsa' mAM viSayAnI bhUmikAmAM eNe prekSakone mugdha karyA. e ja varSamAM prathama patnI zrImatInA avasAna bAda tenI ja nAnI bahena zuddhimatI sAthe bIjA lagna karyA tenuM nAma paNa eka vakhata naTavarya bAla gaMdha e abhinetA mATe udgAra matIja rAkhavAmAM AvyuM.. kADhayA hatA : "maMgezIthI muMbaI paryata rUpiyA pAtharIne meM e chokarAne mArI gaMdharva nATaka maMDaLImAM a ra hatI. 34 mAM dInAnAthe ne sI. jI. kolhAkaTara bane e maLIne sAMgalI mukAme baLavaMta pikacara korporezanamAM nATaya saMsthAnuM e nATaya saMsthAmAM dInAnAthane khAsa koI lAbha na ma parivartana karyuM ne belapaTa utAryuM. paNa kacAnaka nabaLuM hatuM ne sivAya ke rAma gaNeza gaDakarI jevA prasiddha nATaya svAmIne thoDA niSphaLatA maLI ne baMnenI Arthika sthiti bagaDatI gaI. Jain Education Intemational
Page #854
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratIya asmitA dInAnAya mATe chatrIsamuM varSa du:khadAyaka nIvaDayuM nATayasaMsthA nava varSanI uMmare narasiMhanA lagna thayA. hatAM, mANekagorI baLavaMta kerporezana, gaNezapresa, sarasvatI prakAzana maMDaLI, e cAre nAmanI e suzIla ne saMskArI kanyA sAthe. saMsthA nAma zeSa thaI 1936 mAM. baMsIdhare narasiMhane bhaNavA mATe saMskRta pAThazALAmAM dAkhala 1938 mAM baLavaMta saMgIta maMDaLIne sAMgalI mAM navajIvana karyo. paNa e te bhakata cavA sarjAyelo hato. tenuM citta bhaNaApI "raNaduMdubhi" nATakathI punaH prAraMbha karyo. te pachI saMjoga vAmAM cuMTayuM nahi ne maMdire ne sAdhusaMtomAM ene samaya vItavA badalAyA paristhiti viparita thatAM potAnI putrI latAnI bhUmikA lAgyo. daramiyAna narasiMhane tyAM be varSane AMtare be saMtAna Ave evI eka nATikA "gurukuLa" lakhAvI bhajavI jemAM latAe thayAM-eka putro. eka putra. nAma hatA-kuMvarabAI ne zAmaLazA. kRSNanIne mInA e sudAmAnI bhUmikAo karI hatI. varSo vItavA lAgyA. saMtAno moTA thatAM gayAM. dAdImAe 1940 mAM saMsthA dhULiyA AvIne saMjogavazAta saMsthA paMcANuM varSanI vaye kuThavAsa thayo. eka divasa bhAbhIe maheNuM baMdha karavI paDI. mAyuM : A bhagataDA mAre tyAM nahi pAlave.' kamAvAna vetA ja nathI ne Akho divasa rakhaDavuM che-sAdhuDA ne veraNIomAM. e te pachI pUnAmAM mukAma karyo-194 mAM tyArabAda tabiyata bagaDI. eka divasa potAnI lADalI putrI latAne bolAvIne kahyuM, AmAnuM khAvA na maLatuM hota to khabara paData- bhAI ane bAI mArI pAse mUkI javA jevuM kaMI nathI chatAM amUlya vastu mUkI banene nIkaLa judo ne saMbhALa tAre saMsAra." jAva chuM. ne te che mAro taMbUro ane A mArI gAyanI pothI' bhAbhInuM maheNuM narasiMhathI sahana thayuM nahi. te gAma bahAe vastuone tuM jatanathI jALavI rAkhaje. mane zraddhA che ke tuM ranA eka chaga zivamaMdiramAM jaI narasiMha zivanI stuti karI mArAthIye vizeSa nAma kADhIza, latA Izvare tArA upara kRpA karI sAta sAta divasa sudhI. sAtamA divase mAjhama trei bhagavAna che. gaLAnA gAMdhArane saMbhALaje." pinAkapANie darzana dIdhAM ne kahyuM : vatsa ! huM tArI bhaktithI te pachI tA. 24-4 42 nA roja marAThI raMgabhUminA e prasanna thaye chuM. mAga, je mAgIza te ApIza." nAmI abhinetA, kalAkovida gAya ane mAlike A saMsAramAMthI narasiMhe kahyuM : "mAre zrI kRSNanI rAsa lIlAnAM darzana karavAM vidAya lIdhI. che, prabhu ! ' Aje e anokhA saMgItakA nA sau saMtAnoe pitAne ane e gopanAthajIe narasiMhane golakanAM - rAsalIlAMnA saMgIta vArase jALavI rAkhyo che. temAMye lattA ane AzAe alaukika darzana karAvyA. saMsAramAM ajaba prasiddhi prApta karI che. sava no samaya hato. narasiMhae samAdhimAMthI jAgatAM Azcarya anubhavyuM. maMdiramAMthI bahAra nIkaLatAM nAnAdithI paravArI e narasiMha mahetA ghera gayA ne bhAI bhAbhIne vaMdanA karI ne te pachI potAnI patnI e mahAna bhakta-kavi-saMgItakArane janma thayo hatoIsa. mANekabAIne kuMvarabAI tathA zAmaLazA ne laIne pahere lUgaDe 1414 mAM junAgaDha pAsenA taLAjA gAmamAM teo jJAtie vaDa - gherathI cAlI nIkaLyA. nagarA nAgara brAhmaNa hatA. pitAnuM nAma kRSNadAsa ne mAtAnuM bhagavAna zrIkRSNa potAnA guNAnuvAda gAtA bhaktane sadA eja nAma dayAgIrI, emane baMsIdhara nAmane eka moTA bhAI paNa hato. sahAya karyA karI. evA prasaMgamAM kuMvarabAInuM mAmeruM, zAmaLazA narasiMhanI uMmara pAMceka varSanI hatI tyAre emanA mAtApitA nA vivAha, pitAnuM zrAddha, tIrathavAsIone ApelI ThaMDI, kedAro paralake sidhAvyA hatA. eTale emanA dAdI jamakavarI ane bhAI rAga garama mUkavAnA prasaMga vagereno samAveza thAya che. baMsIdhare emane ucherIne moTA karyA hatA. narasiMha mahetA kaviratva hovA uparAMta saMgIta ratna paNa hatA. e ATha varSanI uMmara sudhI e muMgo hato. AthI enI dAdIne enI kAra viSe zrI kezavarAma zAstrIe lakhyuM che. paMdaramI sadInI bIjI trIjI ciMtA thatI. e vakhate eka maDAmA AvyA tyAre dAdImAe pacIsIne pitAnAM saMgItAmaka hajAre padothI bharI daIne temane vAta karI. mahAtmAjI e kahyuM : "mA ! ciMtA na karazo. narasiMha mahetAe saurASTranI dharatIpara gAna karyuM hoya ema A bALaka prabhune parama bhakata thaze, saMsArane bhakita saMgItathI 20 pratIti spaSTa che mata bharI deze ne tamArI ekotera peThIne tAraze." evuM kahI bALakanA enA priya rAgomAM kedAro' ane "rAmagrI' to che ja uparAMta kAnamAM ka mArI kahyuM : beTA ! bela joI e rAdhekRSNa ! rAdhe. dhanArI, AzAvarI, mAlava, zrI kAlera, sArI, vasaMta, prabhAta, kRSNa! ne e muMgA bALaka upara vAgIzvarI prasanna thaI mahAtmA velAvala (bilAvala), DI, mAru vagere rogo paNa vipulatAthI jInA AzIrvAda-ne eNe uccAyu" : "rAdhekR Na ! rAdhekRSNa !" upayogamAM levAmAM Ave che. ane e hakIkata che ke enI eka dAdImAnA AnaMdanI sImA na rahI. bAju bhinna bhinna rAgamAM gavAtI jamadevanA gIta goviMda" Jain Education Intemational
Page #855
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha 877 kAvyanI saMskRta bhASAnI aSTapadIo hatI, to bIjI bAju jaina saMgItAcArya viSNu digaMbare lAhora cheDI 1908 mAM muMbapraNAlI to hatI ja - uparAMta dakSiNI saMta mahAnubhAva paMthanAM Imoja kAyamI nivAsa sthAna banAvyuM ne gaMdharva mahAvidyAlayanI katanI paraMparAmAM thayelAM vArakarI saMpradAyanA nAmadevanAM paNa sthApanA karI ane 1912mAM nArAyaNarAvanI tena upAcArya tarIke. geyapado hatAM ja. narasiMha pUve ne enA samayamAM lAMbA saLaMga nimaNUka karIne ziSya gurUjInI varSo sudhI saniSThAthI sevA bajAvI. baMdhanA jainetara geya AkhyAne paNa hatAM ja, prazna mAtra e che ke narasiMha mahetA zuddha mArga gANuM gAto hato ke "dezI." I. sa. 1915mAM mahAtmA gAMdhIjIe amadAvAdamAM kocarabamAM zAstragraMthamAM saMgItanAM "mAga dezI' evA be prakAra khUbaja satyAgraha - Azrama sthApyo hato. temAM temane satyanI zodhamAM jANItA che. narasiMhanAM pade jatAM ane eNe zAstrIya rAgomAM saMgItanI anivArya jarUra jaNAya. e mATe emaNe viSNu digaMbara paNu "zrI" kedAre ane mAlava' vagereno samAveza karyo che. eTale ne patra lakhyo. ane temaNe nArAyaNarAvane Adeza ApyuM. zAstrIya rAgone sArA jJAtA hovAnI zakayatAne paNa nakArI gAMdhIjInI sevAmAM joDAvAne. 1918mAM e rASTrasevA mATe mahAtmAzakAya nahi. jInA AzramamAM joDAyA ne jiMdagIne e mahAna kArya mATe chAvara karI. I.sa 1480mAM e mahAna bhakata nazvaradeha choDI prabhunA parama dhAmamAM pahoMcI gayA hatA. emaNe saMsArane ApelA mahAmUlA 1921mAM amadAvAdamAM mahAsabhAnuM adhivezana bharAyuM e vArasAmAM sudAmAcaritra, dANalIlA, goviMdagammata cAturIo, surata- prasaMge akhila bhAratIya saMgIta pariSada bharavAno vicAra kharajIne saMgrAma, rAsasahastrapadI, zRMgAramALA, vasaMta hiMDoLanAM pado, Avyo ne bhAratabharanA nAmI gAyako-vAdaka ne nimaMtraNa mokalyAM. kRSNajanma samenAM pada tathA jJAna virAgyanAM padono samAveza thAya che. e pariSadanuM pramukhasthAna kharejInA gurU viSNu digaMbara paluskare lIdhuM hatuM. emAM bhAratanA loka netAonI hAjarI paNa dhyAna e uparAMta jemAMthI e bhaktarAjanAM jIvana prasaMganA darzana kheMcatI hatI thAya che. evI emanI kAvyakRtio zAmaLadAsano vivAha, mAmeruM, huMDI, hAramALA vagere paNa saMsArane maLI che gopI svarUpa banelA 5. khare zAstrIya saMgItanA upAsaka hatA, sAdhaka hatA. paNa bhakta narasaiyAe gokuLanI gopInAja bhAvane jIvanabhara aMtaramAM emanuM dhyeya vizALa hatuM. lokasaMgItane vega ApavA paNa bhAre jhIlyA hatA jenAM pratibiMba emanI racanAomAM ApaNane jevA prayAsa karyo hato. maLe che. 1930 nA mArcamAM mahAtmA gAMdhIjIe dAMDIkUcanuM mahAbhininArAyaNarAva khare jamaNa AraMvyuM tyAre dAMDI kUcamAM sAmela thanAra eMsI sainikamAM emano janma thayo hato satArA jillAnA tAsagAMvamAM, * paM. kharejI sauthI AgaLa hatA. I. sa. 1889 mAM eka sAmAnya sthitinA brAhmaNa parivAramAM. 1971nA ogaSTamAM potAnA guruvarya paM. viSNudigaMbarane nArAyagurAvane saMgItane vAraso maLyo hato, emanI mAtAnA svargavAsa thaze tyAre emane ghare AdhAta lAgyo ne samagra ziSya pitA kezavabuvA gagaTa pAsethI. teo khyAti prApta gAyaka hatA maMDaLa gamagIna thayuM. gurue AraMbhelA saMgIta yajJane gAMdharva ane gagana bAvaDA saMsthAnA rAjagayA hatA. uparAMta nArAyaNa mahAvidyAlaya ne bhAra have ziSyane zira Ave e mATe eka rAvanAM mAtAjI paNa mIThI halakI gAI zakatAM. enI asara paNa maMDaLa sthapAyuM ne tenuM nAma gAMdharva mahAvidyAlaya maMDaLa rAkhavAmAM emanA para thaI hatI. AvyuM ne enuM pramukhapada soMpAyuM paM. kharejIne emaNe potAnI javAba dArI adA-karatamAM jarAye pAchI pAnI karI na hatI. nArAyaNarAvano kaMTha suMdara. vidyArthI avasthAmAM pado racavA mAMDyAM hatAM. mitramaMDaLI sAthe maMdiramAM jaI kathAvArtA paNa karatA. | gujarAta vidyApIThanI rAhabarI nIce saMgIta vidyAlayanuM sUcana mirajanA darabAra taraphathI temane ziSyavRtti paNa apAtI. thatAM temaNe ene amala karyo - 1935mAM teja varSamAM ApaNe mirajamAM meTrikamAM hatA ne praliminarI parIkSA apAI hatI te - gAMdharva mahA ghAlaya khelyuM. banne saMsthAone saMgIta premIoe AvakArI teja arasAmAM temaNe "saMgItanI prAthamika mAhitI" daramiyAna paM. viSNudigaMbara paluskaranuM tyAM Agamana thayuM hatuM e arasAmAM rAjAne tyAM nArAyaNarAvanI saMgItanI beThaka yojAI hatI nAmanI gujarAtI pustikA racI pragaTa karI. emAM emane gAtAM sAMbhaLI paMDitajI prasanna thayA ne potAnI 1938 nA phebruArImAM mahAsabhAnuM adhivezana bharAyuM hatuM. sAthe laI gayA. 1907mAM haripuramAM. emAM saMgItanI beThaka javAno vicAra udbhane ene te pachI gurujInA pariASpa banI temanI sAthe bhAratabharamAM mUrti svarUpa ApavAnuM paM. kharajIe mAthe lIdhuM. tyAM atizrama bhramaNa karyuM. eTale nArAyaNarAvane abhyAsa uparAMta anubhava thayo ne lIdhe emanuM zarIra bagaDayuM. zaradIne khAMsIe emane parezAna ne navA varSane abhyAsakrama cAra varSamAM ja taiyAra karyo ne saMgIta karyA, emane nyumeniyA lAgu paDyo. ne sAta divasanI mAMdagI praviNanI upAdhi lIdhI. bhogavI ema tA 6-2-38 nA roja paraleka paMthe prayANa karyuM. Jain Education Intemational
Page #856
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratIya asmitA paMDitajInA putra rAmacaMdra ane putrI madhurI bahena bannemAM e ja arasAmAM reDiye dvArA saMgIta kAryakrama prasArita thavA pitAnA saMgItane vAraso utaryo che. ane teo amadAvAdamAM bhAra- zarU thayA hatA eTale emane zAstrIya saMgIta mATe reDiyo taraphathI tIya saMgIta vidyAlayanuM saMcAlana karI pitAnI puNyasmRti ane nimaMtraNa maLyuM. uparAMta "hijha mAsTarsa voIsa" taraphathI paNa saMgItajAta ne javalaMta rAkhe che. emanAM gItonI rekarDo bahAra paDI, jemAM "zerI mAhe jA" nArAyaNarAva vyAsa (aDANA) "rAdhekRSNa bela mukhae" vagerenI rekarDo dezabharamAM Adara pAmatAM emane sArI lokapriyatA maLI. dakSiNa mahArASTranA kolhApuramAM emano janma, I. sa1992 mAM pitAnuM nAma gaNeza vyAsa. pitA prakhara paMDita, zAstrajJa tathA pachI te dezanAM aneka zaheromAMthI saMgIta kAryakramo rajU karavA vedanA jJAtA hovA uparAMta saMgItamAM paNa khUba rasa dharAvatA mATe emane nimaMtraNe maLatAM gayAM, jene pariNAme emane hatA. sitAravAdanane emane bhAre zekha. zAstrIya paddhatie bhajano A samagra bhAratane pravAsa anekavAra karavo paDayo. emane emanA paNa suMdara gAtA emane traNa putro - rAmabhA, zaMkararAya ane dalita 2dakSiNa bhAratanA pravAsamAM to dhAryA karatAM paNa vizeSa saphaLatA maLI. nArAyaNarAvamAM pitAno saMgIta vArase utaryo hato 1930 thI dezamAM saMgIta pariSadane navo yuga AraMbhAye. gharamAM pitA vedamaMtronuM gAna kare, bhaja gAya, sitAra vagADe siMdha, paMjAba, rAjasthAna, uttarapradeza, baMgALa, bihAra, AsAma, A savanI nArAyaNa upara bhAre asara thai. AMdha, madrAsa, meMgalora vagere pradezamAM bharAyelI tamAma pariSadamAM emane AmaMtraNe maLelAM ane teo e tamAmamAM bhAga levA ATha varSanA bALaka hatA tyAre ja saMgIta zIkhavAnI jIjJAsA gayelA. A badhA prasaMgoe temane dezanA aneka samakAlIna saMgIta nArAyaNarAvane janmI. putranI saMgItAbhiruci joIne tathA tene svAmIone sAMbhaLavAnI taka maLelI, jene pariNAme emanI gAvAnI madhura doSa rahita avAja sAMbhaLIne pitAe putrane saMgIta zIkhavavuM raulImAM aneka sudhAraNAo pravezI. vaLI AthI emane dezavyApI AraMvyuM. bALaka nArAyaNarAva pada ane gItA evAM te surIlAM prasiddhi paNa maLI. gAte ke zrotAo daMga thaI jatA ? ekavAra eka nATya saMsthAe ene rokI levAnI IcchA paNa darzAvalI paNa enA pitAe enA sarvezvaranI emanA para kRpA utarI ane gurUjInA AzIrvAda e vIkAra kare kemake e kALe sArA banA nabIrA nAkamAM emane kanyA. emanI saMgIta sAdhanAe emane sArI sarakhI kAma kare e samAjamAM zobhAspada nahetuM gaNAtuM. prasiddhi apAvavA uparAMta emanI ArSika paristhiti sudharI ane 1934 mAM dAdarakhAte emaNe pitAnuM makAna baMdhAvyuM. I. sa. 1919mAM saMgItAcArya paMDita viSNu digaMbara paluskara kolhApura AvelA tyAre emaNe potAnA saMgItanuM rasapAna emanI saMgIta sAdhanA mATe emane aneka sthaLoethI mAnajanatAne karAveluM. bALa nArAyaNane paNa emAM potAnA sara purAvavAnI cAMda tathA upAdhio prApta thayAM che. jalaMdharakhAtenA harivalabha taka sAMpaDelI. paMDitajI ? emanA thoDAka zikhya paNa hatA meLA taraphathI emane uttama saMgItakAra tarIke biradAvavAmAM AvyA ne teo niyamita rIte gAtA hatA. ziSya maMDaLa pratye gurane hatA e uparAMta aneka saMgIta pariSadomAM emanuM ' gAyanAcArya' agAdha prema hatuM. 19 0mAM zaMkararAvane ane 19 mAM " tAkAtAna,' ' saMgIta mahApaMDita' vagere padavIo dArA bahumAna nArAyaNarAvane temanI chatrachAyA maLI ane saMgIta zikSaNane prAraMbha karavAmA Avyu hatu . sAthI vizeSa ulamanAya sAkAra thayA hatA ca. "12thI" 22 sudhIne emano dAyako saMgItAbhyAsamAM gayo. maisUra zaheramAM " bhAratIya philma patrakAra saMgha " taraphathI '8 nA e gALAmAM emane vAdya saMgItanI tathA kaMThaya saMgItanI tAlIma varSanA bhAratIya prathama pAritoSika vijetA gAyaka tarIke. uparAMta maLavA uparAMta tabalA, sitAra, dilarUbA, jalataraMga, hAramoniyama emane emanI rekaDenI jokapriyatA mATe grAmophona kaMpanI taraphathI vagerenI ya tAlIma maLI gaI. gAMdharva mahAvidyAlayamAM abhyAsa suvarNa caMdraka enAyata karavAmAM AvyA hatA. pUNa thatAM 1922mAM muMbaI sarakAra dvArA saMgIta mATenI "saMgIta 1927thI emaNe muMbaIne potAnuM kAyamI nivAsa sthAna pravINa"nI aMtima upAdhi emane enAyata thaI banAvyuM ane tyArathI emaNe saMgIta zikSaNa pAmavAnI jIjJAsAvALA - 1922thI 1926 sudhIno samaya zrI nArAyaNarAve amadAvAdamAM vidyArthIone tAlIma ApavAne prAraMbha karyo gALe - potAnA gurUnI preraNAthI zAstrIya saMgItanA pracAra mATe. pitAnA bhAI zaMkararAva vyAsanA sahakAra sAthe emaNe tyAM 1937mAM emaNe potAnA vaDIla baMdhu zaMkararAva vyAsanA saMgIta vidyAlaya zarU karyuM. temaja pitAnA ziSya vasaMtarAva rAjapAyenA sahakArathI muMbaInA dAdara khAte "vyAsa saMgIta vidyAlaya"nI sthApanA karI. A muMbaImAM potAnA saMgItane vadhu AvakAra maLaze ema dhArIne saMsthA dvArA ema aneka zikhe taiyAra karyA. lagabhaga 35 varSathI 1927mAM teo muMbaI AvyA ane pitAnA kAryakrama jAheramAM cAlatI A saMgIta saMsthAmAM Aje paNa 250 uparAMta vidyArthIo rajU karavA mAMDayA. - vidhArthInIo saMgIta zikSaNa meLave che. Jain Education Intemational
Page #857
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha 879 jeDAyA. ane " mAMDI bhAratIya saMgItane pazcimanA dezomAM lokapriya banAvavA mATenI AvakAra pAmyuM. emAM bAlagaMdha bhajavelI siMdhunI bhUmikA bhajavI yojanAo paNa emanA manamAM AkAra laI rahI che ane teo prekSakone mugdha karyA. paNa enA lekhaka enI rajUAta jevA jIvyA videzanA pravAse javA mATenI taka paNuM zodhI rahyA che. nahi ne emanuM tA 23-1-1919 nA roja avasAna thaI cUkayuM hatuM. te pachI khADIlakaranuM draupadI nATaka paNu ThAThamAThathI bhajavyuM atyAra sudhImAM emaNe aneka ziSyone saMgItanI tAlIma emAM sattAra hajAra rUpiyAne batha , uparAMta saMsthAnA kAryaApI che, jemAM mAstara navaraMga zaMkara atyaMkara (sitAra, kartA bAbAsA Debe sArI evI rakama ucApata karI pariNAme devuM candrakAnta Ape emanA putra vidyAdhara vyAsa (gAyaka) vagerene vadhI gayuM. ne solIsITara lADe tA. 29-5-1921 nA roja kaMpanI samAveza thAya che. kabajAmAM lIdhI. ne bAlagaMdharvane mAthe Abha tUTI paDayuM.' paNa nArAyaNarAva rAjahaMsa (bAlagaMdharva) bAlagaMdha pitAne puruSArtha cAlu rAkhyo ane 1927 nA Disemba ramAM vyAja sAthe ekaMdara traNalAkha navahajAra rUpiyAnuM devuM cUkavIne emano janma thayo hato pUnAmAM tA. 26-6-1888nA roja, punaH nATaka maMDaLI pitAnA tAbAmAM lIdhI. pitAnuM nAma zrIpAdarAva ane mAtAnuM nAma annapUrNAbAI. 1931 mAM kAnhApAtrAne sAro AvakAra maLyo. te pachI 933 zrIpAdarAvane saMgItane zokha ne prabhAtanA pahoramAM sitArane mAM sAvitrI." "amRtasiddhi vagere nATaka bhajavAtAM gayo paNa tAra jhaNajhaNAvI AnaMda letA. e svara bALanArAyaNane kAne navAM nATake yArI ApI nahi ne bAlagaMdharvane mAthe karajanA athaDAtA. mAtA paNa te samayanAM strIomAM pracalita thayelAM marAThI bojo thato gayo. vaLI cAka paNa lAgyuM hatuM. A saMjogomAM dA ma jala avAja gAya ta paNa nArAyaNa akAcA saubhaLatA. tA. 31-12-1974nA rAja saMsthA be dha karavAnI pharaja paDI. mAmA vAsude rAva pUrNatAMbekara pote nATayakalA pravartaka nATaka maMDaLInA sthApakemAMnA eka hatA. Ama nArAyaNane saMgItanA ( 1935mAM punaH saMrayA cAlu thaI. 938 mAM saMsthAmAM yuvAne saMskAra sAMpaDyA hatA. gAyaka cANakarane geharabAI karNATakI saMsthAmAM joDAyA. bAla gaMdharvae puruSa bhUmikA bhajavavA mAMDI ane potAnI strI pitAne nokarI ane eka gAmathI bIje gAma pharavAnuM thatuM. bhUmikAe gahara bAIne ApI paNa bAlagaMdharvanI chaTAne tethI putrane bhaNavA mATe jaLagAMvanA prakhyAta vakIla AbAsAheba saMvAdakalA e dAkhavI zakI nahI ne loko nirAza thayAM. kA hAlasene tyAM mUkavAmAM AvyuM paNa tyAM ene zikSaNa karatAM gAyana ane nATakanI pravRttimAM ja puSTi maLatI gaI 1943mAM Do. bhaDakamare nATaya saMsthAne kabaje lIdho. bAlagaMdharvane gauharabAI saMsthAmAMthI nIkaLI gayA. eka vakhate nArAyaNane pUnA javAnuM thayuM. 1898mAM lekamAnya TiLake enuM saMgIta sAMbhaLyuM ne prasanna thaI ene "bAlagadhavanI muMbaImAM marAThI raMgabhUminI zatAbdI ujavAI padavIthI navA tyAre e AzAspada gAyakanI uMmara dasavarSanI bAlagaMdharvanA pramukhapade. e mahotsavamAM ekaca pyAlA, svayaMvarane hatI saubhadra raMgamaMca para rajU thayo. saubhadramAM arjunanI bhUmikA bAlaga dha ane subhadrAnI bhUmikA hIrAbAI baDekare karI hatI I. sa. 1905mAM kirloskara nATaka maMDaLInA zakuntalA nATa banenI bhUmikAo tathA saMgItane prekSakoe aja AvakAryuM. kamAM "zakuntalA'nI bhUmikA dvArA eNe pada saMcAra karyo ne prekSakoe navA nATaka ne navA neTa baMnene vadhAvI lIdhA ne nATaka dvArA paMdara hajAra rUpiyAnI Avaka thaI bAlagaMdharve raMgabhUmithI nivRtta thatAM pahelAM ane pitAnI bAlagaMdharvamAM rUpa hatuM; ramaNIyatA hatI; abhinaya ho; patnI lamIbAInA avasAna pachI goharabAI joDe noMdhaNI saMgIta hatu . enA raMga bhUmi praveze prekSake para jAduI asara karI. paddhatithI lagna saMbaMdha joDavyo hato. sane 1913 mAM bAlagaMdharva kirloskara maMDaLImAMthI nivRtta thaI 1955nA me- jUnamAM 67 varSanI vaye bAlagaMdha yojelAM che. temAM potAnI svataMtra saMsthA sthApI-gaMdharvanATaka maMDaLIne nAkhe enI e priya nATaka 'padI' svayaMvara." ne "ekacayAlA' bhajavyAM nATaya saMsthAne vaDodarAnA kalApriya mahArAjA zrImaMta sayAjIrAve hatAM je temAM draupadI, rukimaNI, ne siMdhunI yAdagArane mAnItI Azraya Apyo hato ane rUpiyA pAMca hajAranuM varSAsana bAMdhI bhUmikAmAM chelIvAra dekhA dIdhI hatI. e ja sAlamAM saMgItakalA ApyuM hatu akAdamIne rASTrapati padaka emane enAyata thaye hato. 1961thI nATayakAra khADilakare bAla dhanvana sa gIta ane abhinayane mahArASTra sarakAre emane mAsika rUpiyA traNasanuM nivRtti lakSyamAM rAkhI 1916 mAM "svaya vara" nATaka racyuM. ne bhajavatAM : vetana bAMdhI ApyuM hatuM. te ghaNuM lokapriya thayuM. te pachI nATayakAra rAmagare gaDakarInuM tA. 16-7-63nA roja amadAvAdanI "saMyukata kalAkAra" eka ja pyAlA" nATakI marAThI raMgabhUmi upara 2ja thatAM khUba saMsthAe TAuna hAlamAM be naTavayane sakAra samAraMbha yeja Jain Education Intemational
Page #858
--------------------------------------------------------------------------
________________ 880 hatA. tyAre svayaMvara'ne ekaca pyAlA nATako bhajavAmAM AvyA hatA. emAM miNIda siMdhunI bhUmikA goharAe bajavI hatI padma bhUtakALamAM ekemAM bALapatranI e sUSikAbenI gata tyAre te jovA nahotI maLI amala 1964mAM muMbaImAM marAThI nAma parrikare pazu khALavA mRta mahotsava japo nA te prasaMge munA mukhya pradhAna tyAre vaDAdarAmAM zrImaMta khaDerAva mahArAjA rAjya hatA emaNe nAsarakhAMne khelAvI mAsika rUpiyA se nA pagAre zrI. basa tamAma nAike; bhAga dhavane mAsika yiA 3 vna niyatipAtAnI pAse rAkhyA. te pachI 1865mAM zrImaMta mAchavA vetana apAtutuM hatu. te vadhArIne rUpiyA upanuM jAhera karyu hatuM. rAjyAbhiSeka thayo ne emanA ghanya amalamAM paDyuM nAmakhAM muMbaInI nagarapAlikA paNa temanuM bahumAna karyuM hatuM. teja cAlu ja hatA. varSe rASTrapatie paDyuM temane padmajaMganI padavI enAyata karI hatI. 1965mAM gAharabAInuM avasAna thatAM jIvana sa'grAmanA e apaga yAdo ekalavAyA anI gayA ne lAMbI bimArI bhAgavI tA. 15-7-1967nA rAja paraleAka pathe sidhAvyA hatA. tA. 24-2-64nA rAja pUnA vidyApIThamAM khAlagaMdhanA tailacitraneA anAvaraNu vidhi karatA zrI pI. ela. derApADe e kaccA" tu Alaga dhave ravara ane laya e ke guNAne ja sAkSI rAkhyA che. ane temanAM gAyanamAM huMmezA sAkSAkAra cAya che temanA svarA, temanA saMgItane cAka lAgyA na hatA. e jevA surAnA zahenazAha hatA, tevA layanA paNa zahenazAha hatA. emanuM mUra ane layanuM kAma joI huM avAka thaI gayA. aneka gAyako che, zreSTha che, suMdara che, paraMtu amArA e samagra tArAma`DaLa madhye caMdra yAtA e ekaja prakhara sUrya te enA gurU mAtra nAmathI bhAskara na,i paNa kAyathI e bhAkara ja hatA. emanAM oi jyAre bhAlamapatra para paDatAM tyAre te zrAne keTalI zItaLatA prApta thatI ? kevuM sau Mda pragaTa thatuM ! nAsaramAM nAsarakhAMnuM vatana khaMDamAM Avela bAMdA ema janma thayA hatA I. sa. 1829 mAM. pitAnuM nAma tAjamAM. pakhavAjanAM e bhAre bhavaiyA, ematro kAzInA prasiddha padmAjavAdaka zALA vAjiMga pAsethI khAvAnamAM citra meLavyuM hatu. pitAe putrane pakhavAjavAdananI tAroma mApI bhUkha niSNu nAmA tA. nAsarakhAMne lakhanaunA chellA saMgItapriya navAba vAdaalI cAhano mAsa maLyA hatA. tyAre lakhanaumAM kathArDArvinI bAlabAlA hatI. vALadIyAnI yAmIne carAganA atireka thavA mAMDayo. sUrA ane suMdarInA vilAsa vadhI paDayA. aMgrejoe navAbazAhI bhAratIya asmitA khalAsa karI ne vAjIdaalIzAhanA raMgarAgano aMta AvyeA. I. sa. 1856 mAM navAbanA Azrita sau kalAkAromAMnA keTalAka rAjA- rajavADAonA bhAge cAyA gayA. nAmarAma pabu noMthI rAmapura AvI hasyArI nAkarI karI. eka samaye mahArAjAne mukAma makarapurA pelesamAM hatA. tyAM emanI sUcanA anusAra nAsarakhAM potAnA ziSyo sAthe pakhavAjanA kAryakrama ApavA AvyA hatA. tyAre te sAMje pakhavAjavAdana raMga upara paDayuM. zrImaMta prasanna thayA ne kAryakrama pUrNa thatAM emaNe nAsarakhAMnI kalAne sanmAnIne nAsarakhAMe ziSyo sAthe vidAya lIdhI. rAjamahAlanI bahAra koI vAhana dekhAtu na hatuM tethI teo page cAlatA ja jaI rahyA hatA. cha dAyakAnA AyuSyane Are paNa temanI taMdurastI sArI hatI. nIkaLyA ne nAsarakhAMne page cAlatA peAte nIce UtarI gayAne melyA; barAbara nathI maLyo ka te pachI sAteka miniTamAM ja mahArAjA bagImAM besI pharavA jatA joyAne bagI thAbhAvatAM nAsarakhAM' ! zuM vAhananA nAsarakhAM thaMbhI gayA. mahArAjA sAhebe gADIvAnane AjJA karI: 'nArakhAM haiM kaimanA sAthIo ne bhagImAM besADI emanAM nivAsa sthAne mUkI Ave.' nAsarakhAM ane emanu ziSyama`DaLa AzcaryamAM garakAva karma thayuM. bIjA mahinAnI pahelI tArIkhe nAmanei pagAranI rakama mA tyAre emanAM Azrayano sImA na rahI. e rakama pagAranI rakama karatAM ghaNI ja vizeSa hatI. emAM eka ciThThI hatI : 'tamAre page cAlIne paNa jevuM na paDe te mATe gADI pATha vasAvI zake. e kAraNe vadhArA nI rakama meAkalavAmAM Ave che-zrImaMta sarakAranAM pharamAnathI.' nAsarakhAMnuM haiyu AmatanI udAratAthI havI gayuM emanAM pakhavAjavAdananA kArya krame I dera; bhAvanagara; gvAliyara; dinI vagere Ane sthaLe kena pakhavAja uparAMta emane sitAra vAdanane paNa bhAre zekha. emaryuM. rAtAnA putra nisAraDInane paNa pakhavAjavAnanuM mULa ziyALa bApI sa~cAra karyo hatA paNa vIsa varSanI yuvAnImAM ja e kALanA mahemAna banI jatAM nAsarakhAMnuM haiyuM bhAMgI pAyuM
Page #859
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha hatuM. ne duHkhamAM divaso pasAra karatAM tA. 1-8-1903 ne reja ne prati mAse kavi darabAra bharAto ne kavione puraskArathI emaNe piso varSanI vaye paraleka prayANa karyuM hatuM. navAjavAmAM AvatA. emaNe hiMmatarAma bakSIne pakhavAja vAdanamAM sArI tAlIma teo pote kavi hatA, vidvAna hatA. emaNe "kRSNa ane ApI hatI. emanA pakhavAjavAdana viSe marAThImAM I. sa. 1942 'kAnDa' e upanAmathI aneka kAvyo racyAM hatAM. temane urdU ane '; mAM eka pustaka prasiddha thayuM hatuM. temAM khAM sAheba nAsarakho karIne sAro zokha hato. teo pote zera ane gajhale paNa pAse varSo sudhI pakhavAjanI tAlIma lenAra vayevRddha ziledAra kRSNa racatA. temane e kAvya samuccaya tayAM temaNe racelAM aneka nATake rAva lakSmaNa uphe bALA sAheba vAbile naraharazaMbhu bhAve nAmanA Aje pa kAMkarolInA sarasvatI bhaMDAramAM surakSita che. e pustakanA utsAhI lekhake bela utArI lIdhA hatA. te temaja nAsarakhAMnI vAhana padhdhiti viSe paNa upayegI mAhitI maLe che. teo sAhitya, saMgIta ne kalAnA marmajJa hatA. temane citrone.. saMgraha karavAne bhAre zokha. Aje paNa emaNe ekatrita karelAM. gosvAmI bAlakRSNalAlajI citrone vipula saMdeha kAMkarelInI dhArakeza citrazALAmAM jaI zakAya che. kAMkarolIvALA vaiSNavAcArya zrI bAlakRSNalAlajI mahArAja saMgItanA bhAre maryA hatA, kalApArakhu hatA. pote paNa pratibhA- teo kaMTha saMgIta ane vAghavAdanane rasiyA hatA eTaluM ja zALI saMgItakAra hatA ne humarI gAvAnI emanI gAyakI anokhI nahi paNa enA jANakAra paNa hatA. khyAtanAma gAyako ane hatI. gAyikAo paNa emanI saMgIta marmajJatAne vaMdatAM hatAM. kAMkarolI, mathurA ane kAzI e traNe sthAne paikI jyAM jyAM emanA nivAsa emano janma mathurAmAM I. sa 1868 (saM. 1924) mAM thato tyAM tyAM badhA ja kalAkAro emanI samIpa upasthita thatA emanA pitAjInuM nAma hatuM . ge. kalyANa rAmajI mahArAja teo 23 24 mA teo temanI saMgIta kalAnI kadara karI biradAvatA. zrIdAujI madanamohanajInA maMdiranA adhipati ane zrI gosAMIjInA chaThThA putra yadunAthajInA vaMzaja hatA. eka vakhata emanI padharAmaNI vaDodarAmAM thaI hatI. mukAma hato madanane jhAMpe AvelA-bI dArakAdhisanA maMdiramAM. te vakhate I sa 1876mAM emane upanayana saMskAra thayo hato ne temaNe muMbaIne prasiddha gAyikA aMjanIbAi mAlapekarane saMgIta mATe pachI adhyayana zarU thayuM hatuM. teomAM zaizavakALathI ja anokhI A netarI hatI. tyAre e yuvAna gAyikAne kaMThakalA kAmaNagArI hatI mahArAjapratimA hatI. kalAo pratye emane apAra prema hato sAhitya zrIe enI pAse mAlavI rAga zravaNuM karavAnI icchA vyakata karI ne nI ane saMgItamAM ajaba abhiruci hatI. eNe dilanA purA talasATathI e rAga gAya-doDha kalAka sudhI mahArAI. sa. 1879mAM kAMkarolInA tilakAyata zrI giradharalAlajI jathI eka citta zravaNa karatA hatA ne emanA nayanamAMthI azrupravAha mahArAjanA gelekavAsa thayA. teo niH saMtAna hatA AthI utA uta, Ama ana sa gAtana biradAvatA kahyuM : puruSottamajI mahArAjanAM dharmapatnI zrI padmAvatI mAjI mahArAje " deva ! ajaba che tArI gAyakI ? ' eTaluM kahI potAnA kaMThamAMthI udepura narezanI saMmatithI emane dattaka lIdhA hatA che. te sa pitAnI padhA mulI mALA kADhIne aMjanIbAine bheTa ApI. potAnA mAthA bhalA mALA 1880mAM ne teo kAMkarolInA tilakAyata sthAne virAjyA hatA emanI sAthe emanI pitAnI eka khAsa gAyakamaMDaLI paNuM te prasaMge temanI uMmara bAra varSanI hatI. 1883mAM padmAvatI rahetI emAM mukhya gAyaka hatA caMdanajI caule. eja rIte cauleja mAjI mahArAjane gelekavAsa thatAM temaNe kAMkarelInuM zAsana ga gupatajI, lAlajI ustAda vagere va ghavAdanakAro paNa temanA saMbhALI lIdhuM. Azrita hatA. jayAre A samagra maMDaLInI beThaka jAmatI tyAre I. sa. 1894mAM mahArAjazrIe vRja corAsI kaSanI yAtrA mahArAjazrI khUda hAra niyama vagADatA ne pitAnA madhura saMgIta karIne emAM emane hAthe ajaba dAna thayuM. teja varSamAM teo AsvAda paNa karAvatA. kAzI padhAryA tyAM rahIne temaNe suMdara sAhityika pragati karI. te vidyAnI sArI evI kadara karatA. emanAmAM udAratAne eja sAlamAM pitAnA baMdhuo sAthe padhArI khUba kharca karI. 1 guNa vizeSa hane teo chUTe hAthe jJAnanI temaja dAnanI gaMgA buTavA maMgaLanA meLAmAM ajaba raMga jamAvyo vahevaDAvatA, te pachI kAzInA gopALamaMdiramAM eka moTI sabhA che temAM maMDaLa netayuM, ane vidvAna tathA paMDitanuM sanmAna karyuM I. sa. 1916 mAM emanuM Arogya bagaDayuM ne 1917 (saM.. 1973) mAM temaNe gelekavAsa karyo hato. kAzI nivAsa daramiyAna mahAra jazrIe hiMdI sAhityane vizeSa ura jana ApavAno paNa prayatna karyo. emaNe te samayanA hiMdInA kavio pannAlAla ghoSa ane sAhityakArone ekatra karI 'kAzI-kavisamAjanI sthApanA karI. emane janma pUrva baMgALa (pUrva pAkistAna :) nA bArisAlA * - Jain Education Intemational
Page #860
--------------------------------------------------------------------------
________________ 882 bhAratIya amitA jillAmAM I. sa. 1911 nA julAImAsamAM eka baMgALI pari - vanAra emanA ziSyomAM devendra mUrvezvara, haripAda caudharI rAsa vAramAM thayo hato. bihArI desAI, gaura gesvAmI, vI. jI. karnADa vagereno samAveza thAya che. nava varSanI uMmare emaNe saMgIta zIkhavA mAMDayuM. baMsarI pAchaLa te e divAnA hatA. ema kahIe to cAle e jyAre baMsarI bajAvatA tyAre pAsanavALI ne TaTAra thaI besI jatA. e ziSyone kahetA ke huM tamAre gurU nathI paNa tamArI meTrIkanI parIkSA pasAra karI na hatI tyAM to 925 mAM kalakattAnI philma saMsthA nyuthIeTarsamAM e nekarImAM joDAI gayA - tAlIma eja tamAre A guru che. e pAzvasaMgIta mATenA vAghachaMdamAM tyAM saMgItakAra khuzImahaMmada tA 20-4-6 nA roja emaNe hRdaya roganA humalA ne kAraNe jevA saMgIta digdarzakanA samAgamamAM AvyA hAramoniyama vagADavAmAM A saMsAramAMthI vidAya lIdhI hatI. e nipUNa hatA. pannAlAle I.sa. 1937thI emanI pAsethI saMgIta zikSaNa levA mAMDayuM. pannAlAla ghoSanA patnI pAruladevI paNa saMgIta mama hoI teo temanI preraNAmUti ane temanI kalA sAdhanAnA mUka sAkSI hatAM. te ja varSamAM emanI abhiruci baMsIvAdana bhaNI vaLI. je kaI baMsI bajavaiyAnuM baMsIvAdana sAMbhaLe ke enI pAse phayAjhakhAM jaIne e besI jAya. ne ghera AvI enI ja mAphaka baMsI bajAvA mAMDe Ama emaNe e dizAne abhyAsa jArI rAkhyo. emano janma thayo hato. I. sa. 1881 mAM AgrA zaheranA suprasiddha raMgIlA dhANAmAM. janmatA pahelAM ja pitA saphadarahusenakhAMnuM I.sa. * 93mAM zaraI kelAnA rAjA chAu' nayanuM pradarzana avasAna thayuM hatuM. keyAjhakhAnA dAdA mahamadaalI khAM jhAlAvADa karavA potAnI nRtya maMDaLA sAthe yurepa gayA tyAre baMsIvAda, darabAramAM rAjagayA hatA. tarIke pannAlAlane pitAnI- sAthe laI gayA hatA. ane e rIte pitAnI chatrachAyA gumAvI cUkelA bALakane potAnA mAtAmaha zAstrIya saMgItanA e upAsaka ne saMgItakalA pradarzananI nUtana gulAma abbAsakhAMnI zILI chAyA maLI hatI. emanI pAse nAnapaddhatio nihALavA- sAMbhaLavAnuM sadbhAgya sAMpaDayuM hatuM. ne paNathIja yAjhakhAne tAlIma maLatI gaI tyAM pitAne saMgItanI rasalhANu paNa ApI hatI pravAsamAMthI cha mAhana pAcho pharyA hatA te daramiyAna khuzAmahe mada behatanAna 1905mAM gulAma abAsakhAM behastanazIna thayA pachI emanA thaI cukayA hatA. tyArabAda girajAzaMkara cavatI pAse eka varSa bhatrIjA ustAda thatAM pAsethI paNa emane tAlIma maLI hatI. tAlIma lIdhI hatI. 1906mAM maisUramAM saMgItanA sattara jalasA thayA temAM A 194 mAM teo muMbaI AvyA ne bombe TokIjhamAM saMgIta yuvAna saMgItakAre pitAnI saMgIta kalAthI sone mugdha karyA ne digdarzaka tarIke joDAI "basaMta" tathA "ArAdhanA' vagere lapaTonuM sara nareze prasanna thaI khAM sAhebane suvarNa caMdraka enAyata karyo. saMgIta niyojana karyuM hatuM paraMtu philma saMrayAmAM kAma karavAmAM baMsarInA riyAja mATe samaya na rahetA AthI thoDAka samaya e 1912mAM vaDodarAmAM mahArAjA sayAjIrAve emanuM saMgIta kArya mokupha rAkhI baMsarIvAdananI sAdhanAmAM racyApacyA rahevA sAMbhaLI prasannatA anubhavI ne vaDodarAnA eka kalAvaMta tarIke emanI lAgyA. nimaNuMka thaI. emanI baMsarI e pote jAte ja banAvatA ane te paNa da dora nareza tukAjIrAve paNa yAjhakhAnuM saMgIta sAMbhaLI moTA kadanI. prasannatA anubhava ne paMdareka hajArane ratnakaMTha tathA pAMca rUpi thAna pipAka ne dasa hajAranI rokaDa rakamathI emane navAjayA hatA. 1947mAM emane ustAda allAuddInakhAM jevA mahAna saMgItaguru maLI gayA ne emanI pAsethI emaNe saMgIta vidyA 1925mAM lakhanau khAte saMgIta pariSada bharAI hatI. temAM zIkhI pitAnI abhilASA pAra pADI. emane "saMgIta cuDAmaNu" nI padavI enAyata karavAmAM AvI hatI. eka samaya mahAtmA gAMdhIjI jahumAM hatA ne emane 192bhAM maisUra nareze emanI pitAnI tyAMnI saMgIta spardhA mauna hatuM tyAre pannAlAle emane baMsI saMbhaLAvI hatI. ne mATe notaryA hatA. tyAM sAta divasanI jugalabaMdhImAM sAtame divase emaNe prasanna thaI kAgaLanI cabarakhI para lakhyuM hatuM : "baMsarI vijayI nIvaDatAM e yuvAna gAyakane vijaya thaya ne sAta sAta bahuta madhura bajAI.' selAM, sAta sAta duzAlA, ratnajaDita kaMkaNane caudase rUpiyAnAM emanI pAse saMgIta zikSaNa laI baMsIvAdanamAM naipuNya meLa- pAritoSike temane arpaNa thayAM. Jain Education Intemational
Page #861
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha 883 te pachI maisUra nareze temane " AphatAbe mauzikI' padavIthI emano janma thayo hato. lAhoramAM I. sa. 1902 mAM pitAnuM vibhUSita karyA. mULa nivAsa paMjAbanA eka nAnakaDA gAma kasUramAM. pitAnuM nAma alIbakSa. emane eka bhAI kAlekhAM. alabakSa pite saMgItakAra I.sa. 1936-37mAM muMbaImAM jayAre saMgItane jalase kara hatA. agiyAra se varSathI peDhI dara peDhI saMgItane vArase utarato vAmAM Avyo tyAre khAMsAhebe doDha kalAka sudhI rAmakalI rAga Avyo che. gAI saune mugdha karyA che tyAre e samaya daramyAna saMgIta samrATa allAdiyAnAM to raDatA ja rahyA ne bAdamAM emaNe kahyuM: Aje emanA prathama ustAda kAkA kAlekhAM. kolekhanA avasAna to bhUtakALanA sI saMgItakAronI khoTa pUre e A ekaja pachI pyAramAM nAmanA eka gAyake emane saMbhaLAvyuM. have A gave che. dharamAMthI saMgIta adrazya thaI jaze. 1942 mAM muMbaInA tamAma saMgIta saMgha taraphathI mATuMgAmAM e zabdo sAMbhaLI emane vedanA thai te vakhate emanI va khAlasA kolejamAM eka jalasa goThavAyo hato ne temAM khAM sAhe. 17 varSanI hatI. babbe varSanA bhAre riyA pachI emanAmAM bane "saMgIta samrATa' no IlakAba ane eka hajAra rUpiyAnI Atma vizvAsa AvyuM. eka vakhata saMgItanI mahephIlamAM prArakhAM thelI arpaNa thaI hatI. potAne maLelI e rakamamAMthI temaNe nA kahevAthI taMbUrA para emaNe emanI saMgata karatA evo te ajaba aDadhI rakama tyAMnA saMgIta saMdhone ApI dIdhI hatI. tAnapaTo lIgho ke pyArakhAM daMga thaI gayA. te emane saMgIta pravAha aTakI gaye paNa baDe gulAmaalIkhAM e mana mUkIne gAyuM. 1948nA jAnyuArInI 30 mI tArIkhe bhAratanA bhAgya ATha kalAkano samaya kayAM gaye tenI khabara na paDI. zretAoe vidhAtA mahAtmA gAMdhIjI A phAnI duniyAmAMthI vidAya laI uccAyuM: 'utAda kAlakhAM mRtyu pAmyA nathI paNa jIvaMta che." cUkyA hatA. emane aMjali ApavAnA kAryakramo vaDodarA reDi- yonA te vakhatanA kAyarekaTara De. nArAyaNa menane jyA hatA. jyAre temanI uMmara vIsa varSanI thaI tyAre alIbase bIjuM phe ya jhakhAne paNa AmaMtraNa apAyuM hatuM. emane phI mATenA lagna karyuM. te aparamAtAnAM pagalAM gharamAM paDayAM. tyAre mA ane kenTrAkaTa ApatAM emaNe gad gadda kaMThe kahyuM hatuM : " kayA unake dIkarA mATe gharamAM rahevuM asahya thaI paDyuM. mAe putrane kahyuM: mauta pe hama gA bhI na sake ? " ema kahI emaNe phI levAnI nA tuM sAraMgI zIkhI le kAraNa ke tArA, mArA ne tArA nAnAbhAInA pADI hatI. te vedanApUrNa svare gAyuM " vaiSNavajana to tene kahiye" gujarAnane be tAre uThAvavo paDaze. tArA pitA tArI navI bApujInA e priya bhajane vAtAvaraNane bhaktiraMge raMgI dIdhuM hatuM. mAnA vazamAM che.' khAM sAhebanI gaNanA eka zreSTha khayAla gAyaka tarIke hatI mAtAnI vAta putranA aMtaramAM tarI gaI. ane e yuvAne chatAM paNa khyAla uparAMta dhrupada, 5, marI vageremAM paNa emaNe sAraMgI vAdanamAM pUNya meLavyuM. siddhi meLavI hatI. zrI hIrajIbhAI DokaTare emanI gAyakI viSe eka sthaLe lakhyuM hatuM. 'khAM sAhebanI gAyakImAM mRdu svara kaMpana tyArabAda khAM sAheba lAhora choDI muMbaI AvyA tyAM mAMDanI jhAMka, gAyakonuM vaividhya, harakatanI saraLatA, AlApa temaNe ustAda siMdhIkhAM pAse tAlIma lIdhI bAda e potAnA saMpArInuM gAMbhIrya, tAnanI taiyArI ane atyaMta surepaNuM temaja pitA sAthe punaH lAhora vAsI thayA ne paMjAbamAM emanI saMgItanI layakArI e bAbato spaSTa najare paDatI hatI. gItanI bhAvanA paNa che emanI kalAmAM svarasaMganI sAthe rasaparitoSane phelAva karatI. e rIte saMgItanA be mukhya bhAva pakSa ne kalApakSa e 1945mAM mahAtmA gAMdhIjIe muMbaImAM be ekavAra A baMnemAM sAheba ajoDa hatA. nAmI saMgItakAranuM saMgIta zravaNa karI temane prazaMsApatra paNa ApyuM hatuM. emanuM ziSya maMDaLa vizALa hatuM temAM paM. dilIpa caMdra vedI, pai. esa. ena. rAtajanakara, svAmI valabhadAsa, gulAma rasulakhAM, emaNe saMgItane khUba ghUMTayuM hatuM, aDaMga upAsanA karI AtAhusenakhAM, ajhavatahusenakhAM, sahanasiMdha, kuMdanalAla sAyagala, hatI. emane eka vAdha khUba gamatuM - kAnuna. A vAdya svarasuzIlakumAra, cole, hamadahusenakhAM, latAphata husenakhAM, rajanIkAMta maMDaLa, vAgha sAthe lagabhaga maLatuM Ave che e vAdya para teo desAI, caMdrazekhara paMDayA vagerene samAveza thAya che. riyAjha karatA. khAM sAhebanA saMgItamAM prathama dRSTie AkarSaNa lAgatuM A khyAtanAma saMgIta svAmIe tA. 5-11-50 nA roja hoya to te temAM surIlanA lepadAra avAjane kAraNe ja cAra A phAnI duniyAmAMthI prayANa karyuM hatuM. cAra varSanI dIrgha tapasyA bAda emaNe enI prApti karI hatI. baDe gulAma alIkhAM khyAla uparAMta emanI marInI gAyakI khAsa dhyAna kheMcatI. Jain Education Intemational For Private & Personal use only
Page #862
--------------------------------------------------------------------------
________________ 884 bhAratIya amitA emane saMgIta samrATa temaja bhArata sarakAra taraphathI padmabhuSaNa tyAMthI e kAzI AvyuM. tyAM vijayanagaranA mahArAjAe nI padavIo enAyata thaI hatI. enuM saMgIta sAMbhaLyuM; prasanna thayA ne ene potAnI pAse rAkhyo yAtrA pUrI karI pAchA pharatAM emaNe e yuvAna kalAkArane pitAnI emanA nAnA putra munavvaraalIe emanI pAse saMgItanI sAthe vijayanagara AvavA khUba Agraha karyo paNa eNe kahyuM : mAre tAlIma meLavI che. haju saMgIta zikSaNa meLavapuM che.' tA. 23-4-68 nA roja lAMbI mAMdagI bAda dakSiNa haidrarA kAzImAM e sAdhakanI bhAre kasoTI thaI, tyAM be mAIla dura bAdamAM teo behastanazIna thayA hatA. eka zivAlaya. tyAM zivanuM dhyAna dhare, upavAsa kare ne bhUkhyA na bAlakRSNabuvA icalakaraMjIkara rahevAya tyAre bilIpatrane rasa pIne divase gujAravA mAMDyA. trIje aThavADiye svapnamAM Adeza maLo. kAzI jaI gaMgA kinAre rahetA emane janma thayo hato sane 1849 mAM IcalakaraMjIthI vAsudevabuvA jezIne maLaje. bAvIsa mAIla dUra beDaca gAmamAM bIje divase savAre e cAlavA mAMDayuM. vAsudeva bhuvA jozI pitAnA putranuM gaLuM surIlu che e joI pitA rAmacaMdra ene gaMgA kinAre anuSThAna karatA jIbhA hatA. e sASTAMga namaskAra keTalAka dhrupada ne prabaMdha zIkhavavA mAMDayA paNa bALakRSNanuM vaya karyA. gurU bhAvathI bheTI paDayA ene morabI sAthe laI gayA ne emanI nava varSanuM hatuM tyAM mAtAe vidAya lIdhI te pachI pitA putrane pAse bAlakRSNa saMgIta sAdhanA nava varSa karI vinamra bhAve sevA karatAM viSNubhaTa ne sepI jata saMsthAnamAM nokarI karavA upaDI gayA karatAM. saMgIta prasAdI prApta karI. tyArabAda gurunA AzirvAda laI aneka zaheromAM pitAne kAryakrama ApI lokapriyatA saMpAdana karI vigagubhaTe bAlakRSNane zikSaNa pratye jarAya dhyAna ApyuM nahi emanI irachA ene yajamAna vRttimAM nAMkhavAnI hatI tethI roja gvAliyarathI muMbaI AvI temaNe gAyana samAjanI sthApanA ene dabaDAve. eka divasa eNe kahyuM : "huM bhIkha mAgavA ja karI emAM De. bhAMDArakara, nyAyamUti telaMga, mahAdeva ciMtAmaNuM nathI.' Ape jevI nAmI vyaktio saMgIta zikSaNa levA lAgI. uparAMta tema " saMgIta da Na' nAmanuM mAsika paNa zarU karyuM. paNa ne eka divasa e ghara choDI he sAla game tyAM enA pitAnA dama vyAdhi lAgu paDavAne kAraNe temane muMbaI choDavuM paDayuM. snehI vikhaNubuvA gaLekarane maLe. teo sArA saMgItakAra-kathAkAra tyAMthI mIraja AvyA. tyAM teo zrImaMta bALA sAhebanA Azraye hatA. temaNe tene Azraya Apyo. te pachI jata saM thAnamAM jaIne rahyA. temaNe rAmabANa davA meLavI temane damane vyAdhi dUra karyo rAmacaMdrabuvAne kahyuM : bAlakRSNane tamArI pAse rAkhI saMgIta zikSaNano prabaMdha kare. tyArabAda IcalakaraMjI AvI tyAM zrImaMta nArAyaNarAvanA Azraye sthAyI rUmamAM rAja gAyakanuM pada svIkArI lIdhuM. tyArathI teo emaNe saMsthAnAdhipatine vAta karI ne temaNe e kArya icalakaraMjIkara tarIke oLakhAvA lAgyA alidAtakhAMne soMpyuH thoDA samayamAM rAmacaMdrarAvanuM mRtyu thayuM ne paMdara varSanA bAlakRSNa upara Aphata utarI. temanA ziSya samudAyamAM paM. viSNu digaMbara paluskara, anaMta manohara jozI, vAmanabuvA cAphekara, yazavaMta buvA, mirAsI, nIlakaMTha thoDA samaya bAda kahApura AvI tyAMnA gAyaka bhAubavA buvA jaMgama, guDa buvA IMgale, bhATa buvA, dattopaMta vagerenA kAgavADakarane tyAM emanI sevA karI e kizore tAlIma levA samAveza thAya che. ge vAnI gAyikAo caMdrAbAI ane dattIbAie mAMDI. eka divasa calama bharavAmAM vAra thaI eTale bhAubuvAe paNa emanI pAse tAlIma lIdhI hatI. are kodha karyo. ne tyAMthI e sAMgalI AvyA. tyAM tene sAdhu eka potAnA patra araNA bavAne paNa tAlIma ApI tauyAra purUSa aNAbuvAne bheTe che. ema ene gvAliyara javAnI karyo hato paNa enuM yuvAna vaye avasAna thayuM te pachI emanI salAha ApI tyAra pachI e pharato pharato dhAra AvyuM ne devajI eka putrIe paNa saMsA mAMthI vidAya lIdhI AvI AphatothI buvAne maLaze. temaNe ene tAlIma ApavA mAMDI paNa temanI emanI upara bhAre asara thaI pariNAme I. sa. 1923mAM teo patnI enI pAse saghaLu ghara kAma karAvatI. uparAMta keTalIka vAra svargavAsI thayA. tAlIma apAtI hoya tyAre taMbUrAnA tAra toDI nAMkhatI. gurU paNa ethI taMga AvI gayA ne bAlakRSNane tyAMthI vidAya levI paDI. bI. Ara. devadhara e gvAliyara jaI bAsudevarAva jozIne ma ne saMgItanI emano janma mahArASTranA mirajagAme 1902 mAM thayo hato. tAlIma ApavA prArthanA karI. paNa devajI bhuvAne e ziSya saMgItanuM prAraMbhika zikSaNa emaNe aMtAjI paMta sukhadeva pAsethI hovAthI temaNe nA pADI. lIdhuM hatuM. te pachI saMgItAcArya viSNu digaMbara paluskaranA Jain Education Intemational
Page #863
--------------------------------------------------------------------------
________________ mRtimaya , maLaze te jAsa uparAMta dhaNA gurubhAI nIlakaMTha buvA pAsethI paNa thaDe samaya tAlIma lIdhI tyAMthI pAchA pharyA pachI banArasa hindu yunivarsiTI taraphathI hatI. uparAMta mirajamAM 5. vinAyakarAva paTavardhana pAsethI paNuM tyAMnI koleja opha myujhika enDa phAIna ArTasanA prinsipAla DuMka zikSaNa meLavyuM hatuM. tathA myujhika phekaTInA DIna tarIke emanI niyukita thaI hatI. 1964mAM e sthaLethI nivRtta thayA hatA. e pachI rAjasthAnamAM nava varSanI uMmare emaNe gAvAnI zarUAta karelI. muMbaInA gAMdharva mahAvidyAlayamAM 1918 mAM dAkhala thaIne emaNe 5. viSNu vanasthalI vidyApITha taraphathI tyAMnI saMgIta kolejanuM saMcAlana karavA temaja saMgIta vibhAganA vaDA tarIkenI pharajo bajAvavA digaMbara palurakara pAse saMgItanI vizeSa tAlIma 1922 sudhImAM niyukata thayA hatA. lIdhI. e pachI ghaNe samaye emaNe seMdhekhA pAsethI paNa zikSaNa meLaveluM. emaNe saMgIta abhyAsa mATe pAThaya pustako tauyAra karavA bhAratIya saMgItanA abhyAsa De pAzcAtya saMgItane abhyAsa uparAMta dhaNA saMgItanA rekhA citro paNa "saMgIta kalA vihAramAM AvyAM che. karavAne lAbha emane pro. phrijInA sahakArathI maLo hato. kriyAtmaka saMgIta mATe temaNe bhAre parizrama uThAvyo uparAMta 1961mAM muMbaIne akhila bhAratIya gAMdharva mahA vidyAlaya bhAratanA jANItA saMgIta gharANAnI gAyakInuM tathA emanI maMDaLe emane "saMgIta mahopAdhyAyanI upAdhi dvArA sanmAna viziSTatAo nuM ema avagAhana karyuM che. kazaLagAyaka uparAMta hatA. 1964mAM dilhInI saMgIta nATaka akAdamIe emane phelozipa' teo eka pratibhA saMpanna sa gItazAstrI tarIke paNa prasiddha che. apane biradAvyA hatA. 1960nI 30mI eprile vanasthaLI vidyA pIThamAMthI teo nivRtta thayA hatA. ema muMbaImAM 1915 mAM potAnI bhAratIya saMgItazALA sthApI je Aje sADAcAra dAyakAthI muMbaInI lokapriya saMgIta- emanA ziSya maMDaLamAM kumAra gaMdharva, yAma gogaTe. paMDharIzALA tarIke jANItI che. nAtha kolhApure, zarada sAthe, lakSmIzaMkara lIlAvatI khaDasUle vagerene samAveza thAya che. ema miraja tathA muMbaImAM abhyAsa karIne 1932 mAM bI. e. nI parIkSA pasAra karI hatI. abhyAsanA kharca mATe e sama bismillAkhAM yanI keTalIka phila mATe vAghachaMdanI AkarSaka racanA paNa karI hatI. 1933 nA eprilamAM emaNe ITAlImAM phalorensa khAte ja- emane janama 1914nI 21mI mArce bejapura rAjyanA DumayelA AMtararASTrIya saMgIta saMmelanamAM bhAratanA pratinidhi tarIke bhANa rAva gAmamAM thayo hato. emanAdAdA rasUlabakSa Ilama ja kahevAtA. lIdho hato. e ja varSamAM osTreliyA, kekevekiyA. haMgerI bismillAkhAne janma thayAnI vadhAmaNI emanAM dAdImAe rasalajarmanIkansa IglAnDa vagere dezonI mulAkAta paNa lIdhI hatI. bakSane ApI tyAre emanA manamAMthI svAbhAvika rIte ja " bimI lAhI " evo udgAra nIkaLI gayA. tyArathI kuTuMbIjanenI jIbhe 1955 nA ogasTamAM philipAInamAM AvelA TApu manilA e nAma cakI gayuM ne Aje eja nAme teo bhAratabharamAM khAte yunesko dvArA jAyelI myujhika konpharansamAM bhAratIya saMgIta prasiddhi pAmyAM che. zAstranA pratinidhi tarIke emane mokalavAmAM AvyA hatA. eja varSe jApAna, hoMgakaeNganI tayA be gahka mulAkAta paNa lIdhI hatI. emanA kuTuMbamAM zaraNAIvAdana paraMparAgata utarI AvyuM che. emanA pUrvanA bhojapura darabAramAM zaraNAIvAdaka hatA pitAnuM nAma 1958 nA DisembaramAM bhArata sarakAra taraphathI bhAratanI vividha payagambara bakSa hatuM. teo saMgItA tarIke vikhyAta hatA bimikalAonA pAMca pratinidhionuM eka maMDaLa, raziyA, pilenDa, lAkhanI adI varSanI vaye mAtAe saMsAramAMthI vidAya letAM yugoslAviyA, tathA koslovekiyA kilavAmAM AvyuM hatuM. temAM emane uchera mosALamAM hato temane paNa samAveza thayo hato. chellA be dAyakA karatAM vadhAre samayasthI hiMdI ane marAThImAM nizALamAM gerahAjara rahevA badala mAmA alIba bismilAne pragaTatA sa gIta mAsika "saMgIta kalA vihAra' nA teo mukhya methIpAka jamADIne kahyuM. "dIkarA ! tAre je tArUM jIvana sAcI saMpAdaka che. doDheka dAyakAthI temaNe "sAyansa eka Isa kalcara " rIte ghaDavuM hoya te traNa vAta samajI le zarIra saMbhALa ; AbanuM saMzodhana AraMLyuM che. khAsa karIne nyuyorkanA sva. Do. Daga rU nuM jatana ; ane satyanuM sevana. e vAraMvAra mANejane kahetA : lAsa TenalInI zodhakhoLane anusarIne-emanuM e saMzodhana lakSamAM 'sUra lenA he to saca bole." laine saMgIta nATaka akAdamI' e emane ziSyavRtti ApIne riyAjha mATe bismillAne rAtane samaya vizeSa phAvato. emanA nyUyorkane De. silAsa eca. egamanA mArgadarzana heThaLa "voisa kahevA mujaba "madharAta pachI ekAMtamAM riyAjha karavAne anero kalcara' ne abhyAsa karavA mokalyA hatA. AnaMda Ave che ane khudAne prema paNa saMpAdana thAya che." Jain Education Intenational
Page #864
--------------------------------------------------------------------------
________________ te zaraNAi - sAdhanAmAM be-aDhI varSa vItI gayAM eka vasa bAlAjInA maMdiramAM zaraNAinA sUra nIkaLe jatA hatA sAdhakanI AMkhA bIDelI hatI. mAdaka khuzne AvI. AMkhA udhADIne joyuM te potAnI sAme eka mahAtmAne joyA. vicAyu madiranA dvAra baMdhachene khAvI. AvI vikRtti lAvI rAMdhI kathA mAmAe kahyu: vAya beTA ! vAha ! bajAvye jA ! bajAvye jA ! tuM meAja karIza hIne dAra udhADI bahAra nIkaLI gayA. ghera jaI mAmAne jagADI anelI ghaTanA kahI saMbhaLAvI. mAmAe bhAjJejane salAha ApI ke evu' kazuM jovAmAM Ave teA kAine paNa e vAta karavI nahi Ave| anubhava emane e vAra thayA hatA. emanA sau prathama naka kAma sevAnI varSa 1977mAM alAhAbAda vizva vidyAlayanA saMgIta samArohamAM yAjAyA hatA. tyAre emake caNA para uMdAra rAga vagADIne meLavelA, e pachI 934mAM lakhanaumAM te 3-6-37mAM kalakattAmAM emane caMdrakA maLyA hatA. bhArata bahAra paNu emanI zahAInA sUra gUMjyA che emanne 1962mAM pAnIkatAnanI saMgIta mAtrAkarI hatI. e vakhate bhAvAya jAti sAthe gemanu zaravAdane sAMbhaLI pramabanA anubhavI bheTa segAro ApI hatI. 1965mAM eDinabarA AMtararASa samAtamAM tyA kAmanA vRddha kalA samArA prasaMge eDinabarA, vana, livarapUla, AgaDha rAma (lenDa, Tega, perisa vagere thAze emanA kAkrame yAjAyA hatA. tyAre emanI vAdana kaLAe saune cikata karyAM hatA te pachI to emaNe perikA ane yuropanA pravAsa daramiyAna peAtAnA zaraNAIvAdana dArA bhAratanI A aneAkhI kalAnI pratItI tyAMnI prajAne karAvIne temanI kA prazaMsA prApta karI hatI. smA zA svAmI potAnI syA pAtAnI meLe ja pazcima sane banAve che, ane ene avanI peThe Lave che 1956 mAM A kArane potAnA vaDIla badhu maunakhAMnA avasAnathI jakharA AdhAta lAgyo. tee paNa uccakakSAnA zaraNAI vAdaka hatA te baMne bhAIe saMgIta saMmelanamAM sAtheja jatA hatA khAM sAhebane 1951 mAM bhArata sarakAre ' padmazrI 'nA IlkAba ApyA hatA. 1956 mAM dilhInI saMgIta nATaka akAdamIne patine hAthe emane cadraka ApI sanmAnyA hatA. 1968 mAM bhArata sarakAre biradAvyA hatA. jubAvarA gujarAta gaurava laI zake evA e eka mahAna saMgItasvAmI hateA. cAMpAnerane e vatanI. enuM mULa nAma teA hatu... vrajalAla enI mAtA ene baijunA TUMkA nAme sakhedhatI. uttarabhAratanA vasavATe eNe khaijanAtha nAma dhAraNa karyu hatuM ne saMsAramAM, tihAsamAM e prasiddha thayA baiju bAvarAne nAkhe. padmabhUSaNa ' nA IlkAba ApI bhAratIya asmitA kaIka sArdika viTaMbaNAmone kArlR pannunI mAno banamAM virakta bhAva jAgyA. ne e potAnA lADakavAyA putra baijune laI vRMdAvana AvI. vRMdAvanamAM ja eka mahAna saMgIta svAmInA Azrama hateA. rAta divasa mAM bhakti saMgIta UbharAtuM. enA vidhAtA nA mahAna saMgItAAma svAmI hariMdA eka divasa tee yamunAranAna karIne pAchA baiju mastImAM bhajana palakArI so hatA. nihALyo enuM bhajana sAMbhaLyuM. ne e emanI gayA. pAte enI pAse gayA. baijue emane zrAmAM paDI gayA. svAmIe enA mastake kahyuM : eTA ! pAse ja mArA Azrama che. tyAM AvyA karaje ' pharatA hatA. khAla vAmIe ane AMkheAmAM vasI dveSA meM emanAM zrAdha mUkyo te enA jIvananuM tyAre anekhuM parAddha kAgatuM hatuM. tyAM dha hatA, bhakita hatI, bA hatI. sevA hatI, sagIta hatuM, gurU devanI kRpAno meha vasatA hatA. eda dAyakA vItI gA bheja na thayA. svAmIjInA aneka kAma aMge zrIyA,zrcamanAM cevAM aneka padA enA ka nA zaGgAra banI gayAM. enI grahaNAkita ajaba hatI. eNe aneka rAga rAgiNImAM prabhutva meLavyu, potAnAM ja paDe pAnAnI gAyakIe gavAtAM sAMbhaLI gurUdeva prasanna thatA. gurunI mAphaka zikhe paNa pado racavAno prAraMbha karyA hatA. pado racI e gurUjIne batAvatA, gAI saMbhaLAvatA ne e bhakita sabhara racanAothI gurudeva AnaMda pAmatA svAmIjI jevA mahu na sa MtanA samAgamathI enu mana sa'sAra parathI UDI gayuM hatu. e bhale ne enu saMgIta bhaluM ! eka sAMje e peAtAnA taMbUrA sAthe dUra dUra jamanAjInA nirjana kinAre jaI caDayA hatA; tyAM kadamavRkSanI chAyAmAM e dArA rAgane chUTI rahyo hato. riyAja karI rahyo hato. ekAeka e dRSTi eka navastRta zizune joyu -enuM dhyAna satra thayu.
Page #865
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha 887 bALakane laI e potAnI mA pAse AvyuM ne kahyuM: "mA ! gopAla pitAnI patnI tathA putrI sAthe zrInagara gayo paNa ApaNe A navajAta zizunuM lAlana pAlana karI enuM ghaDatara eNe potAnA gamana viSe baijune jANa karI nahi; eTaluM ja karavAnuM che" nahi, enA AzrayadAtA rAjasiMhanI rajA paNa lIdhI nahi mAe kahyuM: IzvaranI lIlA agAdha che. koI tene pAra pAmI zakatuM nathI. nepALanI bhUmimAMthI maLela bALaka saMsAramAM gopALa baijunI rAhabarI nIce gvAliyaramAM rAjA mAnasiMhe saMgIta vidyApITha sthApI hatI. baiju ene mukhya AcArya hato. nAmathI ja prasiddha thaze.' baijunI chAyAmAM gopALa ucharato gayo. eka divasa caMderIthI rAjasiMhe dUta sAthe patra pAThavI gapALa eka divasa caMderInA jAgIradAra rAjasiMhe vRMdAvanayAtrA prasaMge caMderI chaDI gayAnI vAta bejane jaNAvI baijunA AzcaryanI sImA baijunuM saMgIta sAMbhaLyuM ne e mugdha thayuM. eNe baijune potAnI na rahI. pite putrI samAna mAnelI mIrAM ene yAda AvI. enI sAthe caMderI AvavA atyaMta Agraha karyo. baiju gurudevanI rajA yAdamAM e dIvA thaI gaye, bAvara banI gaye, rANI mRganayanIe laI rAjasiMha sAthe caMderI gaye, sAthe gopALane paNa lAdhe. ene mATe aneka IlAjo karAvyA, paNa prakRtimAM kaMI sudhAro thayo mAtAe vRMdAvanamAM ja rahevAnuM pasaMda karyuM. divaso vItatA nahiM. gayA. gopALa yuvAna thayo hato. baiju jevA guru pAse enI jyAre gopALa kAzmIra Avyo, tyAre pelA sodAgare tyAMnA saMgIta sAdhanA cAlu hatI. rAjA sAthe ene paricaya karAvyuM. rAjAe enuM saMgIta sAMbhaLyuM caMderInI be yuvAna kanyAo, kalA ane prabhA paNuM vaijanuM ne AnaMda vibhora banI ene dhanyavAda Ape, sarakAra karyo ne ziSyave grahaNa karIne saMgIta ziH zuM laI rahI hatI pAritoSikathI navAjya tathA rAjagAyaka tarIke nimaNUka karI. samaya jatAM gopALa ane prabhA ekabIjAthI AkarSAyA ne baijunI anumatithI lagna baMdhane baMdhAyAM. baiju dhUmato ghUmato vRMdAvana Avyo. enI vayovRddha mAtA prabhAe eka bALakIne janma Apyo. baijue enuM nAma hajI hayAta hatI. e putranuM pAgala paNuM joI vihavaLa banI gaI. mIrAM rAkhyuM che enA pratye enA haiyAmAM vAtsalyabhAva vadhato gayo gurudeva haridAsajI paNa AzrayaM mAM DUbI gayA emaNe ene Izvara nAma smaraNane mArga batAvyo. svAmIjInA snehathI, sadbhAva thI, tyAre gvAliyaramAM rAjA mAnasiMha tomaranuM zAsana cAlatuM upadezathI, AzirvAdathI baijunI mAnasika sthitimAM sudhAro thayo. hatuM. rAjA saMgItapremI hato, zikArano zokhIna hato. eka divasa zikAra daramiyAna vanamAM e mRganayanI nAmanI eka kisAna tyAra bAda te gujarAtamAM AvyuM. tyAre gujarAtamAM sulatAna kanyAnA parAkramathI mugdha thaye ne enI sAthe lagna karyA. e prasa ganI bahAdurazAhanuM zAsana hatuM e che "june mAna-sanmAnathI pitAnI khuzAlImAM eNe darabAra bhaye ne e mATe baijune nimaMtraNa ApI nI pAse rAkhe. caderIthI bolAvyA. daramiyAna bAdazAha humAyUe gujarAta upara caDAI karI, te darabAramAM baijue mana mUkIne gAyuM. samaya darabAra daMga thaI vakhate bahAdurazAha pitAnA tAbAnA mAMDanA killAmAM hatA. gaye. mAnasiMhanI prasannatAne pAra rahyo nahi. rANI mRganayanI che paNa sAthe ja hato. humAyUne sulatAna mAMDumAM hovAnI jANa thaI. paNa bhAva vibhora thaI gaI. rAjAe e mahAna saMgIta svAmIne e mAMDane ghero ghAlyo. sulatAna lAga maLatAM chUpA mAge nAsI chUTa. humAyuM e kille jItI lIdho ne aMdaranA mANasenI katala ajaba sAkAra karyo rANIe e mahAgAyaka pAse saMgItanI tAlIma ? levAnI IcchA vyakata karI. rAjAe baijune darabArI saMgItakAra ** tarIke rahI rANIne niyamita saMgIta rikSaNa ApavA Agraha karyo. bIjAonI sAthe ja paNa keda pakaDAyo hato. ne ene vadha bajI e rAjAnA premabharyA nimANane vadhAvI lIdhuM. rANInuM karavA sainike jyAM talavAra ugAmI tyAM baijue kahyuM: 'tuM zA saMgIta zikSaNa zarU thayuM. baijue gujarI ToDI, mRgajanI ToDI, mATe mArI hatyA kare che ? huM te sulatAnane mitra chuM ne tane magalagujarI vagere navA rAge teyAra karI rANIne zIkhavyA e saunAthI navAcharI' uparAMta e dhamAra tAlanuM paNa Ayojana karyuM. suvarNanI lAlacathI sainike enA hAtha bAMdhI eka bAjue gopALa pitAnI patnI sAthe caMderImAMja raheto hato. eka besADo. daramiyAna eka rAjapUta rAjAe ene nihALave ne divasa kAzmIrane eka sodAgara caMderI AvI caDe. eNe oLakhe. eNe baijunA hAtha choDI nAkhyA ane hUmAyuM pAse gopALanuM saMgIta sAMbhaLyuM ne kahyuM : zo anupama kaMTha che ! zI laI gayo ne kahyuM. "bAdazAha salAmata ! A anokhuM adabhuta gAyakI ! gAyaka, mArI sAthe zrInagara cAle. tyAMnA mahA- saMgItaratna che. Aje hiMdabharamAM ene jeTa jaDe ema nathI. rAjA tamArI saMgItakalAne apUrva sAkAra karaze. Apa sAMbhaLaze te daMga thaI jaze.' Jain Education Intemational
Page #866
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratIya asmitA tarataja humAyue enA saMgItanI beThaka goThavI. baijue dilanA jANa karI. baiju ne te tyAM javuM ja hatuM. e khUba rAjI thaye pUra talasATathI gAyuM. zrotAonAM dila DolI gayAM. bAdazAhe kahyuM. ane pelA dUta sAthe kAmIra AvyA. mahAgAyaka ! AvuM saMgIta to meM kayAMya sAMbhaLyuM nathI. khudAnI tArA upara mahera che. mAga, mAga, je mAgIza te ApIza." kAzmIra nareze gopALane kahevaDAvyuM ke ajA gAyaka AvI caDe che. enI sAthe tAre spardhA karavAnI che. ene tArI zarata - baijue kahyuM: "mAnavasaMhAra baMdha karAvo." humAyue tarataja vidita karavAmAM AvI che. konI katala baMdha karavAnuM pharamAna karyuM ane baijune kahyuM: 'kalAsvAmI ! bIju kaMIka mAga; huM ApavA ja beTho chuM.' eka upavanamAM saMgIta spardhAnuM Ayojana thayuM. gopALa pitAnA pratispardhIne oLakhI zakyo nahi. eNe potAnA saMgIta dArA keda pakaDAyelAM saune mukata kare. harane bolAvyAM ne eka haraNanA kaMThamAM motInI mALA paherAvI. badhAM haraNa cAlyAM gayA. bAdazAhe e mAgaNI paNa maMjUra karI. tyArabAda e sulatAna bahAdurazAha pAse Avyo. tyAre sulatAnanA AnaMdanI sImAM na gopALe baijune kahyuM : have me tInI mALA paherelA haraNane rahI. eNe kahyuM: "mane mArUM khovAyeluM mahAmUluM rana Aja pAchuM bAlAvI. punaH prApta thayuM che" baijune mATe to e ramatavAta hatI. eNe mRgajanI rAga gAve. te pachI "jae mAMDa mAM banelI ghaTanA e kaDI maLavI mALAvALuM haraNuM pAchuM AvI gayuM. bejue enA gaLAmAMthI mALA tyArabAda zeDeka samaya e gujarAtamAM rahyo, daramiyAna gopALa kADhI rAjA pAse mUkI. sau daMga thaI gayA ane ene tALIonA kAzmIramAM hovAnI ane jANa thaI. ene potAnI putrI samI gagaDATathI vadhAvI lIdho. rAjAe ene dhanyavAda Ape ne kahyuM : mIrAMne nihALavAnI tAlAvelI lAgI. ethI e tyAM javA ravAnA bIjI rasalahANa Apaze ?" thaye, gopALato DaghAI gaye. enuM abhimAna osarI gayuM. eka vakhata kAzmIra nareze gopALane pUchayuM : "gopALa ! ghaNuM baijue kahyuM : "nAmadAra ! ApanI mAgaNI mane maMjUra che. vakhatathI jijJAsA che, tArA gurunuM nAma jANavAnI ' huM mAlakoza rAga gAI paththarane pigaLAvIza ne e pravAhImAM mAre eNe uttara ApyaH mAre koI guru nathI. mAruM saMgIta taMbUro mukI daIza. pachI pravAhI ghanasvarUpa dhAraNa karaze ApanA svayaMbhU che." darabArI gAyaka e paththaramAMthI mAre taMbUre mane pAcho kADhI Ape enI chata kAzmIra nareze Azcarya anubhavyuM ne spardhA javAnuM nakkI karyuM. gopALe zarata mUkI : "huM megharAga gAI haraNane bolAvIza baijue gAyuM. saMgIta enI siddhinI parAkASTA e pahoMcyuM. ane tenA gaLAmAM khetInI mALA paherAvIza. pachI te haraNa cATya pApANa pIgaLI gaye. jUe taMbUro e pravAhImAM mUkI dIdho. jaze. tyArabAda ApanA darabAranA athavA anya koIpaNa gAyaka pASANu dhanasvarUpa thaI gayo eNe kahyuM : have darabArI gAyaka pitAnA tene saMgItathI pAchuM bolAve ne e Ave to enI jIta ne mAro Ilama ajamAve.' parAjaya ! " gopALathI e kArya thaI zake ema na hatuM. e samajI gaye rAjAe eka pachI eka darabArI saMgItakArane potAnA rAja- ke A apUrva vidyA dharAvanAra mahAnAyaka potAnA guru baijanAtha mahelamAM bolAvI e vAta karI. paNa koInI pALa sAthe spardhAmAM vinA bIje hoI zake ja nahi. e pagamAM paDatAM bolyA : "Apane - utaravAnI hiMmata na cAlI. huM na oLakhI zakayo. gurudeva ! mane kSamA kare eka gAyake kahyuM : "rAjAdhirAja ! enI sAme spardhAmAM utare kAzmIranarezane samajAI gayuM ke gapALe pitAnI AgaLa e eka mahA gAyaka che. enuM nAma che. baijanAya ene bolAve potAnA gurunuM nAma chupAvyuM hatuM, e eka apUrva kAmorI to gopALane mada utare. ene jANa thavA dezo nahi ke ene zAla ane lAkha rUpiyAnI amUlya ratanajaDita mudrikA june bheTa pratipadha janAya che.' ApatAM kahyuM : "saMgIta svAmI ! ApanI saMgItasiddhi ajoDa che. rAjAne gaLe vAta utarI gaI. paNa baijanAthane zodhava kayAM ? ke tame mArA darabAranI zobhA bano. ahIM huM tamane snehathI sanmA nathI rAkhIza." eNe eka vizvAsu dutane ene game tyAMthI zodhI lAvavA ravAnA karyo. karma saMjoge eThavADiyAnA pravAsa pachI ene mArgamAM jue kahyuM : ApanA sadbhAva badala huM RNI chuM. paNa june bheTa thaI gayuM. eka maMdiramAM vAtacIta dvArA e baiju have mArI IrachA zeSa jIvana prabhubhakitama gALavAnI che. tethI huM hovAnI khAtarI thatAM eNe ene kAzmIra narezanA nimaMtraNa viSe ApanI mAgaNIne ravIkAra karI zakuM tema nathI.' Jain Education Intenational
Page #867
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha 889 te pachI e gopALa sAthe ene ghera gayo. putrI tulya prabhAne bAdamAM dhAravADamAM TreniMga kolejamAM saMgIta guru tarIke mIrAMne nihALI e khUba prasanna thayo enA aMtaramAM vAtsalyanuM temanI nimaNUka thaI thoDo samaya tyAM nokarI paNa saMgItazAstranA jharaNuM ubharAyuM. e ratnajaDita mudrikA mIrAnI AMgaLIe pahe. vizeSa abhyAsa mATe karI choDI dIdhI. rAvI dIdhI ane thoDAka samaya e tyAM rahyo daramiyAna gopALanuM mRtyu thayuM. ene AghAta lAgyuM. tyArabAda e punaH pAgala banya te pachI thoDo samaya maisUranA darabArI gayA naththanakhAne ne kAzmIranI vanake jemAM pitAnAM bhakita sabhara padone gAtAM eNe paricaya sAdhI a yAsa AgaLa vadhAryo. teo 1920mAM zeSa jIvana pUrNa karyuM. behastanazIna thayA. saMgIta sRSTine e mUlyavAna hIro hato. gujarAtane e apUrva tyArabAda kahApuranA darabArI gAyaka allAdiyAkhanI gAnakaLA gAyaka hato-mahAgAyaka hato. eNe aneka padaracanAo karI hatI. paNa temaNe apanAvI. pachI muMbaI jaI ustAda mahamadakhAM pAse enAM ghaNAMkharAM pado dhrupadavALAM che. enI ghaNI racanAo "saMgIta sumAre traNa jeTalI saMgItanI cIjo prApta karI. paNa muMbaInA rAga kapama'mAM saMgrahAyelI che. havA mAphaka na AvatAM 1911nI sAlamAM pUnA AvI bhArata gAyana samAjanI sthApanA karI. ema kahevAya che ke e ekadeza' nAmaka eka saMgItacaMca ra hatA, paNuM te upalabdha nathI. 1917mAM paMjAbane siMdhanA pravAse gayAne pitAnI saMgIta bhAskarabuvA bakhale kalAnuM rasadarzana karAvyuM. karAMcInA prakhyAta ustAda gAyanamAM bhAskarabuvA bakhalene janma thayo hato tA. 17-10-1869 emanI gAnakalAthI mugdha thayA nA roja te vakhatanA vaDodarA rAjyanA kaThoragAmamAM. pitAnuM nAma eka vakhatamAM vasAimAM jAyelI saMgItanI beThakamAM ustAda raghunAthapaMta. pitAnI Arthika sthiti sArI na hovAthI teo putrane zikSaNa ApI zakayA na hatA. AthI temaNe tene vedazAstra ahalAdiyAkhAe bhAskara bhuvAne kahyuM ke tuM jA ne huM AvuM chuM. saMpanna rAvaLarAmazAstrI TopalenI saMskRta pAThazALAmAM praveza karAvyA paNa teo samayasara AvI zakayA nahi ne zretAo adhIrA hato. saMrakRti zikSaNa daramiyAna e vidyArthI saMskRtanA zloka rAga thayA. yajamAne bhAkara buvAne khUba Agraha karI besADayA. vIseka kADhI gAte. AthI adhyApakane lAgyuM ke enuM dhyAna saMgIta bhaNI miniTa vItI haze tyAM to khAM sAhebanAM pagalAM paDayA. emaNe vizeSa che. tethI te samayanA vaDodarAnA prasiddha haridAsa viSNubuvA kahyuM: "ThIka bhAskara gAI rahyo che ! sAruM thayuM. Aje eneja piMgaLe pAse jaIne e dizAmAM abhyAsa karavAnuM sUcavyuM sAMbhaLIe. bIjA divasathI saMgIta zikSaNa zarU thayuM. pachIthI vaDodarAnI bhAskara bhuvAe taMbUro mUkI daI khAM sAhebane beThaka levA molAbA gAyanazALAmAM ene praveza maLe ne vArSika saMmelanamAM vinaMtI karI paNa teo ekanA be na thayAM. bhAskara bhuvAe banelI UgatA saMgItakAra tarIke tArIpha thaI e ahevAla vartamAnapatramAM ghaTanA kahI paNa temaNe kahyuM : "bhAkara ! Aje te taneja sAMbhaAvatAM sva. aNasAheba kirloskaranuM dhyAna gayuM ne temaNe rAjA. bhalA che. rAmamAtra dArA bhAskarabuvAne I. sa. 1884 mAM potAnI kirloskara saMgIta maMDaLamAM strI bhUmikA mATe praveza karAvyuM. ane taMbUrA hAthamAM laI khAM sAhebane vaMdanA karIne phrejha mahamadakhAM ne nazcanakhAM - e baMne ustAdonA AlApa ane iMdoramAM ustAda baMdealIkhAMe ene nATakamAM je ne enuM nAmatola - baMnene sumeLa karI kayama rAga svarUpa khaDuM karI saMgIta sAMbhaLI prabhAvita thayA. pachI ene pite tAlIma ApavA khyAlathI zarUAta karI. AlApa, piDa, asthAItAna, dutatAna, mAMDI. paNa nATyasaMsthA bIje jatAM tAlIma adhUrI rahI. vagere dhIme dhIme vadhArI eka kalAka raMgata jamAvI. samaya kayAM eka divasa nATaya saMsthAmAM bhAurAva kalhATakara sAthe ke gayo tenI khabara na rahI. khAM sAhebanI AMkhomAMthI azra pravAha riyAjhatI bAbatamAM be lAcAlI thaIne e TekilA abhinetAe vaheto hato. be kalAke rAga pUro thaze. tyAre ustAde kahyuM : "vAha! miraja che huM ne vaDodarA AvyuM. tyAM e bhAra karate AnzAsI bhAkara ! beTA ? tArA hajAra gunA mApha che mArI pAse je kaMI telaMge darabArI nAyaka phejha mahamadakhAMnI pAse enI tAlImanI che te tAre mATeja che. "gA pharI gA' ane bhAskara bhuvAe traNe goThavaNa karI ahIM keTalIka viSaya paristhitimAMthI pasAra thayA gharANAne meLa karI raMga jamAvyuM. zretAoe jIvananI dhanyatA bAda Akhare utAde ziSyane tayAra karavA mAMDe. anubhavI. kA, ga AbamAM tana tA. " nA kavAnA pANImAM te vakhate vaDodarAmAM choTu mahArAja nAmanA dhuraMdhara vidvAna emaNe gaMdharva nATaka maMDaLInA " svayaMvara' vidyAharaNu" ne hatA. teo tabalAvAdanamAM nipUNa hatA. temaNe paNuM bhAskara bhuvAnA "draupadI' nATakomAM saMgIta dIgdarzana saMbhALI marAThI raMgabhUmi ghaDataramAM sAro phALo Apyo. para zAstrIya saMgItane praveza karAvyo hato. nI mAla Jain Education Intemational
Page #868
--------------------------------------------------------------------------
________________ co emanA ziSya mAMthI sva. tArAbAI zizaDakara, sva. bApurAva ketakara, mA kRSNarAma phUlezrIkara, sva. goviMdarAva Tembe, mAlatIbAI jozI sva. pitru, bAla gaMdhava vagerene sArI prasiddhi maLI hatI. tA. 8-4-1922nA rAja pUnA mukAme e nAmI saMgIta svAmIe A saMsAramAMthI vidAya lIdhI hatI. emaNe pUnAmAM racAyela saMgIta saMsthA bhArata gAyana samAja cyAja paNa e saMgIta svAmInuM smaraNa karAve che. mustAka husenakhAM vatana sahasavAna. janma I. sa. 1880 mAM zaizavakALathIja saMgItanI ajaba lagana lAgI hatI. emanA pitA kalanakhAM eka saMgIta sAdhaka hatA. emanI pAsethI emane sagAnano mahAmyA vAraso maLyA hatA. be motanuM prAthamika zikSaN. paNa pitAmmeja zAkha tu te pachI teA bIjA ustAdA pAse paNa tAlIma levA mAMDI. gvAliyaranA nAmI gavaiyA dukhAM ane hasukhAMnA ziSya ustAda inAyatahuzenakhAM temaja atrazailInA e khyAtanAma saMgotakAro maha bamAM je darapiyAnAM nAmathI saMgItasaddhimAM prasiddha che te tamA prastunakhAM pAsethI paNa gItAnuM pAtra karyuM hatuM. te pa rAMta InAyatakhAMnA ja pradhdhi banavAdaka madahamena pAsethI zuM emanne nAma bIdhI hatI. vidyA te| sAgara jevI che. enA koI pAraja nathI. mAnavI nAnu bAbu AyuSya paNa emAM hitAve to zu A pare mustAkahusene kyAMthI meLavAya tyAMthI saMgIta cin mevAnA prayatna karyAM hatA. temanI mAnyatA hatI ke vividha prakAranI gAyakI saMpAdana karavA mATe tenA niSNAta sa MgIta vAmIe pAse zikSaNa hovu joie. ane evuM vividha prakAranuM zikSaN prApta karavA sahusavAnanA e vatanIne bAu, trIsI ane tyArabAda rAmapuranA khAya levA paDayA hatA. rAmapuranA ustAdanItA pIka ka vakhAM pAse eka dhrupada-dhamAranuM zikSaN lIdhuM hatuM. te jamAnAmAM UstAda InAyata. husenakhAMne ciMtA teja hatA. emanI khyAti bhAratabharamAM prasarelI hatI. nepALanA mahArAjA vIra zamazera jaMga bahAdure paNa A nAmI saMgItakAranI saMgIta klAnAM vakhANu sAMkhyAM. temane nimatraNa ApI bholAvyA. utAdanI sAthe mustAkahusaine paN nepALanI dharatI kaMpara paga mUkayA. te samaye e kaiMgatA sugIna sitAranu vaya hatu. cauda varSanuM te bhAratIya asmitA nepALamAM paNa niyamita rIte inAyatahusenakhAM mustAkahusenane tAlIma ApatA. eka divasa eci MtA mustAkahusenanA avAja phATI gayA. ustAde ene cha mahinA sudhI SaDaja - sAdhanA karAvI dhImedhIme mustAka husainanA avAja kAbUmAM AvavA lAgyuM. nepALanA cAreka varSanA niyAma bAda levA nepALa 3. sAthe zirSe tu, jyAM ustAda tyAM cikha yAMthI gurU zilpa haidrAbAdanI dharatI para AvyA ne tyAM dazeka varSa gALayAM. inAyatahusenakhAMne peAtAnA ziSya upara bhAre prema. e ene mana mUkIne potAnI saMgItakalAmAM gata prAna karyuM. zilpa paNe gurUno pAyo khela uThAve - mAthA divasathI yA kare. gurUnI ziSya upara maherabAnI vadhatI gaI. emaNe potAnI putrI sAthe mustAkahusenanAM lagna karyAM. huM drAbAda cheDA pachI gurUrA rAmapuranA darabAranA Azrita anyA. jIvananA saMdhyAkALa sudhI emanI saMgIta sAdhanA cAlu ja rahI. gAyakI paNa evI damAmadAra-sAMbhaLanArane prasanna kare evI. dhrupada-dhamArathI mAMDIne ThumarI sudhInI vividha prakAranI gAyana kalAmAM tee pAraMgata hatA. gAtA tyAre mana mUkIne gAtA. saMgIta sAthe emane prANa Ataprota thaI jatA. aneka ustAdo pAsethI prApta karelI cIjonA emanI pAse mAmalo bahAra hatA. vividha raMga-nAgaNInA paNa che. eka majaba khajAnA rUpa hatA, aneka dIzA emane yAda hatI. svabhAve te vinamra, milanasArane premALa hatA. jIvananA sADAcAra - pAMca dAyakA emaNe rAmapura darabAranA darabArI gavaiyA tarIke ja hatA. bhAratamAM bharAtA sa'gIta samelanAmAM e bhAga letA ane dhrupada dhamAra, khyAla ane ThumarI evI catura MgI gAyakIthI saMgIta premI bhAnAM mAM karI letAM pAmAM temane soM kahA hatI. tAnA pIra ane guru pratye tIkhA bhaktibhAva hatA- vizvAsa hato. traNa-traNavAra emanA lagna thayAM hatAM. e lagna jIvanathI temane tyAM vIma satAnA thayAM hatAM. emanAM zyamAna kAryo emAMthI mAtra sAtaja hayAta hatAM. emanA jIvanane prAnA kALa piMka daSTie ja kaparI hatA. pazupAMtrIsa varSanI vaya pachI rAmapura darabAranA AzrayamAM eka sAruM baM ' prApta karyuM tuM kSetra Avaka patra sArI azva hatI. aneka spardhAnA pravAsa paNa hemazuM karyAM hatA. ne ebano saMgItanI rasalhANuM paNa aneke mANI hatI.
Page #869
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha karI. I. sa. 1951mAM bhAratanA be mahAna saMgItakArone temanI thayo. ne ustAdane AvakAryA ne vaMdanA karI mana mUkIne gAyuM. saMgIta sAdhanA mATe rASTrapati padaka prApta thayuM hatuM. e bahumAna ustAda prasanna thayA ne pUchyuM : tamArA ustAda koNa che ? meLavanAra e be vyaktio paikI eka hatA ustAda alAudInakhAM lAgaze hoM . e nAma jaNAvatAM je mArA ustAda mArA ane bIjA hatA urAda mustAka husenakhAM upara khaphA thAya to tamAre mArI vahAre AvavuM paDaze. I. sa. 1957mAM bhArata sarakAre padmabhUSaNa' nI padavIthI ustAde vAta maMjura karI. eNe maulAbakSane kahyuM : "mArA emane navAjyA hatA. ustAdanuM nAma ghasITakhAM che." tA. 13-8-1964nA roja A mahAna saMgIta svAmIe ustAde kahyuM: "mAnuM nahiM saMsAramAMthI vidAya lIdhI hatI. maulAbakSe pitAnI saMgIta sAdhanAne ItihAsa kahI maulAbakSa saMbhaLAvyuM. ghasITamAM ApharIna thaI gayA pachI emaNe maulAbakSane premathI vizeSa tAlIma ApI. emanuM mULanAma calekhAna janma bhivAnInA jAgIradAra vaMzamAM I. sa. 1833mAM dilhI pAsenA cahaDa gAmamAM. pitAnuM tyArabAda maulAbale dakSiNa bhArata bhaNI prayANa karyuM. ne nAma dhIkhAna koma paDANa. aDhI varSanI umara thatAM pitAnuM tyAM karNATakI saMgItane abhyAsa karyo. te pachI eka vakhata emane mRtyu thayuM ne kAkAne mAthe bhatrIjAnA ucheranI javAbadArI AvI maisUranA dIvAnane tyAM javAne vega sAMpaDe tyAM dIvAnanI paDI. dIkarInuM manohara vINAvAdana sAMbhaLyuM. ne te zIkhavAnI icchA vyakata karI. yuvAna vaye kasarata pratye anurAga jAge ne e dizAmAM pragati dIvAnaputrIe kahyuM zIkhavuM hoya to koI brAhmaNane tyAM janma dharIne Avo. eka divasa e yuvAnane eka muThThIvAdI phakIrano bheTo thayo. eNe sevA suzruSA karI. phakIre prasanna thaI kahyuM: "beTA ! kaMika AthI maulAbakSanuM haiyuM vidhAyu. ne tAranI vATa pakaDI. saMgIta te saMbhaLAva" tAramAM eka mahAna saMgIta zAstrInI sevA-suzruSA karI paricaya keLavyo ne sa gItanA ghaNuM gUDha rahasyanuM jJAna meLavyuM. tyAMthI cokhAne kahyuM zAstrIya saMgIta te huM nathI jANate paNa maisUra AvatAM ne tyAMnA rAjA kRSNadevane samAcAra maLayA eTale zera lalakAravAno mane zokha che ne pachI emanI saMmatithI zera emaNe saMgItakAronAM saMgItanI spardhA che. emAM maulAbakSane lala karI. phakIra prasanna thayA ne kahayuM "tArA kismatamAM garva | vijaya thayo. mahArAjAe sanmAna karyuM. tyArabAda maisuranA eka thavAnuM lakhAyuM che-uttama gayo. sAdhanA thaze eTale siddhi maLaze jUnA rAja kuTuMbanI yuvatI sAthe mIlAbakSe lagna karyuM. tAruM nAma ? cAlekhAna." tyAra bAda vaDodarAnA mahArAjA khaMDerAvanuM nimaMtraNa maLatAM e vaDodarA AvyA ne mAsika AThase rUpiyAnA pagAre darabArI Aje huM tane navA nAmanI navAjeza karuM chuM. e navuM gAyaka tarIke nimaNuMka thaI. nAma che maulAbakSa. 'tuM amara kIrtine varIza." lekhAne sAMIbAbAnI vANIne vadhAvI lIdhI ne vaMdanA karI. thoDA vakhatamAM mahArAjAnI emanA upara khaphA marajI thaI ne temaNe saMgIta spardhA yojI paNa temAM vijaya thaze maulAbakSano phakIre AzIrvAda ApI vidAya lIdhI. te pachI temaNe vaDodarAthI vidAya lIdhI ne kalakattA jaI mahArAja te jamAnAmAM eka nAmI saMgItakAra ustAda ghasITakhAM. paNa jyotindra mohana TagoranA atithi thayA. temaNe maulAbakSanA e koIne saMgIta zikhavADe nahIM. eTale mIlAbakSe eka yukita saMgItathI prasanna thaI temane paricaya te vakhatanA vAisaroya sAthe zodhI enA aphINI nokaranI maitrI bAMdhI, nityarAtre bAra vAge karAvya ne dilhI darabAramAM emanA saMgItanI beThaka che. emAM dhasITakhAM riyAjha kare tyAre pelo aphINI sevaka bAraNe pere bhare. paNa saMgItakAranA saMgIte saune mugdha karyA. te pachI jayapura thaI maulAbakSa paNa ene joDe bese ne saMgIta sAMbhaLe. saMgItanA sUra ha drAbAda gayA. nijhAma sarakAranuM nimaMtraNa maLatAM ne tyAM sA baMdha thAya eTale potAne ghera jaI zravaNa kareluM saMgIta potAnA sAkAra thaze. te pachI vaDodarAnI vATa lIdhI. kaMThamAM utAravA prayatna kare. Ama e sAdhake dhIme dhIme pragati karI. 1870nA jUnamAM "gAyanAbdhisetu" nAmanuM saMgIta viSayaka AvatA jatA loko sAMbhaLe ne AnaMde eka divasa ustAdane mAsika kADhayuM. te pachI 1875 mAM mahArAjA lakhAjIrAva gAdIe kAne vAta gai. ustAda ene ghera AvyA. maulAbane ghaNe AnaMda AvatAM maulAbakSanuM saMgIta sAMbhaLI prasanna thayA. ' AvatAM ne tyAMnA keramatamAM gIra e mane saMgIta saMgIta . Jain Education Intemational For Private & Personal use only
Page #870
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratIya asmitA tyArabAda mIlAbakSe saMgItanI dizAmAM kaI racanAtmaka kArya eka prasaMge mahArAjA malhAra rAve enuM saMgIta sAMbhaLayuM. karavA mahArAjAne vinaMtI karI. vaDodarAmAM saMgIta pAThazALA prasanna thayA ne enI sAthe lagna baMdhanathI joDAyA, rAjarANI banI khelavA mATe ne te mujaba 1886 mAM vaDodarAmAM saMgIta pAThazALA eTale kRSNAbAInA ThAThamAThane rUAba vadhI gaye. sau koI paDI sthApana thaIne enA AcArya tarIke maulAbakSa nimAyA. bola jhIle ne khammA khammA kare. salAma bhare, vaMdanA kare. paNa rajabaalIkhAM maLavAnuM thatAM khabara pUche 5NuM mujaro na kare bhAratIya saMgItanI noTezana paddhati javAne sau prathama vicAra eTale e rAjAne phariyAda karIrAjAe kahyuM : "e to tArA Avyo maulAbakSane ne ene amalamAM mUko. te pachI emanI e ne mArA baMnenA ustAda che. emanI pAse mujarAnI AzA na 5ddhatine sAro evo pracAra pa. rakhAya. A pAThazALAnA AcArya padethI nivRtta thayA bAda temaNe Idora nareza tukarAve saMgItanA bhAre rasiyA. prativarSa pitAnA vidyAthIo mATe keTalAMka pustako taiyAra karyo. temAM hoLI prasaMge nAmI kalAkArone notaratA ne tyAM saMgIta ane saMgItAnubhava, bAla saMgItamALA, saMgItaIde maMjarI, gAyananI nRtyanA anerA raMga jAmatA. eka vakhate ustAda phaiyAjhakhAMnuM cIjonA cha bhAga, bhagavaMta garabAvalI, vagere ne samAveza thAya che. saMgIta sAMbhaLI prasanna thaI ema kaMyAjhakhAMne pAMca hajArane purarakAra Apyo. I. sa. 1896 ne julAI mAsamAM emaNe A saMsAramAMthI vidAya lIdhI hatI. e jANatAM potAne maLelA rUpiyA traNa hajAranI rakama raja baalIkhAMe berAtamAM ApI dIdhI. mahArAjAne jANa thatAM temaNe rajabaalIkhAM ustAdane pUchyuM tyAre javAba Ape ? sarakAra ! Ape phaiyAjha khAMne pAMca hajArane puraskAra Apyo ane mane traNa hajArane. teo mALavAmAM AvelA devAsanA vatanI hatA. temane janma ema pakSapAta zA mATe ? huM phayAjhakhAMthI kaI rIte utaratI thaye hato. tA. 17-8-1868 nA roja. emanA pitAnuM nAma keTine gAyaka nathI.' mugalukhAM. teo baDe mahamadakhAnA ziSya hatA khyAla gAyakInA prasiddha saMgIta svAmIomAM baDe mahamadakhAMnI gaNanA thatI. emanI - Indora nareze jaNAvyuM ke tame te gharanA che ne e dUrathI pAse mugalukhAMe tAlIma lIdhI hatI. AvelA ApaNA mahemAna gAyaka che. eTaluM kahI temaNe khajAna cIne kahI pAMca hajArane puraskAra apALe. rajabaalIkhAMe e rajabaalIne kaMTha nAnapaNathI ja madhura. bAlyakALathI pitA pAse mAtabara rakama paNa ApI AvI phakIromAM vaheMcI dIdhI. mahArAsaMgItanI tAlIma levA mAMDI hatI. te uparAMta thoDA vakhata khyAta jAe punaH pUchyuM tyAre ustAde kahyuM ke sarakAra ! ema karI ne nAma chInavAdaka ustAda baMde alIkhAMnI saMgItanI sAdhikA patnI ApanI zobhAmAM abhivRddhi karI che. cunnAbAI pAse kaMTha saMgItanI tAlIma paNa lIdhI hatI. mahArAjAe kahyuM. 'kalAkArane koNa jItI zake ema che. ! te pachI kolhApuranA mahArAja emane pitAnI sAthe kolhApura khAM sAhebanuM ghara haMmezA mahemAnothI bharyuM bhAdayuM rahetuM'. nitya laI gayA hatA. tyAM emane mahAna sAdhanA karavAne mAke mane becAra atithionuM Agamana to hoyaja teo khAvA-khavaDAvehate. vAnA bhAre zokhIna. teo kahetA : "khAyegA nahi te gAyegA devAsa ( yuniyara , nA mahArAjA malhArarAvane potAnA kayA ?' nagarane eka tejavI gAyaka kolhApuramAM hovAnI jANa thaI tyAre temaNe temane punaH devAsa belAvI mAna pUrvaka darabArI gAyaka tarIke 1909mAM sUra nareza taraphathI emane "saMgIta vaNa' nI nImI pite temanA ziSya thayA. padavI prApta thaI hatI. kAzInA svAmI jJAnAnaMdajIe "saMgIta manaraMjana' nI upAdhithI emane sakAryA hatA. 931mAM muMbaI teo mukhI gAyaka hatA. khyAla uparAMta dhrupada, dhamAra ane myujhikala ArTa sesAyaTI taraphathI emane "saMgIta samrATa' nI ppAnI emanI rajUAta AkarSaka hatI. emanI tAnanI pherata padavIthI vibhUSita karavAmAM AvyA hatA. uparAMta sva. rASTrapati pedAra hatI. teo svAbhAve nirbhika, svAbhimAnI ane nyAyapriya rAjendraprasAda dvArA paNa e puraskArita thayA hatA. hatA. hamezA potAnI mastImAM ja rahetA. e mahAna saMgIta svAmIe I.sa. 1958nA okaTobaramAM eka vakhata kRSNAbAI nAmanI eka saMgIta pipAsu yuvatI parapheka prayANa karyuM hatuM. muMbaIthI saMgIta zikSaNa levA devAsa AvI hatI. ne rajabaalIkhAM pAse gaMDe baMdhAvyo. ustAde ene khyAla ane marImAM tAlIma 2jhAhusenakhAM ApI nipUNa banAvI. ene kaMTha paNa kAmaNagAre hato. emane janma thayo hato AgrAmAM I.sa. 1882mAM pitAnuM Jain Education Intemational
Page #871
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha : ajaba pUNaya meLavyuM para paNa cAmAM mA AvyuM che te ja nAma pyArakhAM. emaNe marInI gAyakImAM ajaba pUNya meLavyuM maLeH "lAkaDuM ane cAmaDuM.' bAlAprasAdajIe kahyuM: 'A che hatuM. jalataraMga vAdanane paNa emane sAro mahAvaro hato tabalA para paNa cAmaDuM maTayuM che chatAM te Apa lekenI vacce ati pavitra sthaLa kema rAkhavAmAM AvyuM che te jANe che ? rajhAhusenakhAMe pitA pAse gAyana-vAdana baMnenI tAlIma lIdhI eja cAmaDAne vidhipUrvaka ghaDIne tabalA banAvyA tyAre e zuddha hatI. jyAre emanI UMmara paMdara varSanI thaI tyAre pitA be thaI gayuM. eTale taba - jyAre evuM zuddha thAya tyAre lA - hastanazIna thayA. eTale pitAnA vaDIla baMdhuo latIphakhAM ane lAva. mArI vAta samajAya che ? huM khUba vicAra karIne ja A mahemudakhA pAsethI tAlIma levA mAMDI. AgrAnA be gharANAmAMthI muslima ustAdane maMdiramAM lAvyo chuM. eTale e muslima che bIjA gharANAnI paraMparAmAM te utarI AvyA hatA. uparAMta e daSTithI na jotAM mAnavI che e daSTie joze te tamArI jayapura gharANAnI tAlIma maLI hatI. pitAnA mAmA najaphakhAM bhrama bhAMgI jaze." ane rajabaalIkhAM pAse. tyArabAda bijApuranA bIna ane sitAra vAdaka amIrakhAM pAsethI paNa emane zIkhavA maLyuM hatuM. emanA zabdonI dhArI asara thaI ne ustAdanA jalataraMgane manamohaka kAryakrama traNa kalAka cAle. lekanA AnaMdano pAra jhAlAvADa (rAjasthAna) nA bhavAnIsaMga mahArAje emane rahyo nahi. te pachI temanA darzana deva zaMkara mahAdeva tathA bolAvyA ne emanA darabArI gAyaka tarIke emaNe traNeka varSa 'vaMde naMdakumArama' gAna sAthe kAryakrama pUrNa thayA. kAmagIrI bajAvI. e saMgItakAra hatA chatAM philasUpha hatA. emaNe kadI pitAnI 199mAM alAhAbAda saMgIta saMmelanamAM emane jalataraMgane AvaDatanI baDAI hAMkI nathI. kAryakrama jA hato. emAM cAra kalAka jalataraMga vagADI sone cakita karI mUkayA ne pAritoSika ane samAnapatra . tA. 2-11-60 nA roja 78 varSanI bujharga vaye teo ehastanazIna thayA hatA. meLavavA bhAgyazALI thayA. te vakhate ustAda phaiyAjhamAM paNa tyAM AvyA hatA. temaNe temane vaDodarA AvavA nimaMtraNa ravizaMkara ApyuM tyAre vaDodarAmAM hoLInA divaso daramiyAna sayAjIrAva mahArAjanA janmotsava nimitte darabAra bharAvAno hato. nAmI emane janma thayo hato. banArasamAM, I. sa. 1920 mAM kalAkAro te prasaMge AvavAnA hatA. rajhAhusenakhAM AvyAne temanA pitAnuM nAma zyAmAzaMkara caTTopAdhyAya. teo saMskRtanA mahAna be kAryakramo yojAyA-dilarUbA ane sitAra vAdananA tyAra pachI te pati hatA. emaNe IglAMDamAM ema. e ane te pachI berIsTaranI divase jalataraMgane kAryakrama yojAze te ghaNe yAdagAra nIvaDayA parIkSAo pasAra karI hatI ane mahArAjA sAhebe inAma ApI emane rAjyanA kalAkAra nImyA. rAjasthAnanA jhAlAvADa mAM temanI nimaNUka pradhAna tarIke vaDodarAmAM nimaNuMka pachI saMgItanA vAghachaMdamAM jalataraMgavAdaka thaI hatI ke teo IMglAMDethI AvyA hatA. paNa tyAMnuM vAtAvaraNa tarIkenI kAmagIrI soMpavAmAM AvIne emanuM jalataraMgavAdana ene anukuLa na lAgavAthI pradhAna padane tyAga karI chaniyA gayA hatA prANa banI gayuM. ne tyAM phrenca bhASAno abhyAsa karI tyAMnA vizva vidyAlayamAMthI rAjanIti zAstranA viSaya laI temaNe DokaTareTanI padavI prApta karI vaDodarA rAjyane vAghachaMdane te vakhate bhAratanA nAnAM moTAM hatI, jIvananA chellA be dAyakA temaNe amerikA ne yuropamAM tamAma rajavADAmAMthI AmaMtraNe maLatAM-rajhAhusenakhAM emAM sadA vItAvyA hatA. sAthe ja rahetA jaga vikhyAta nartakI meDama AnA pAvalovA sAthe emane 1945 ne arasAnI vAta che tyAre DAkoramAM zrI raNachoDarAyajInA sa sa baMdha hato. eka divasa temaNe mitra maMDaLImAM bhAratIya maMdiramAM zrI narahari mahArAjanI bhAgavata saptAha zarU thaI hatI. nRtyakaLAnuM hAI samajAvyuM. AthI e anokhI, nRtyakalAnuM eka divasa rAtre temanA gurU zrI. bAlAprasAdajIe rajhAhusenakhAM ne laMDanamAM rasadarzana karAvavA mitroe emane Agraha karyo, emaNe saMgItane jalaso goThavyo hato. ne te vAta temaNe jAhera karI pitAnA putra udayazaMkarane eka-be nRtyakalA vizArada sahita laMDana e sAMbhaLI lokomAM kutUhala thayuM. eka paMDite prazna karyo. bApajI AvavA jaNAvyuM. Aja sudhI A maMdiramAM koI muslima vyakti AvI nathI. have Aje Apa jevAnA hAthe e niyamanuM ullaMdhana thaze? bAlA e saune kAryakrama 1924 mAM laMDanamAM rajU thaye ne bhAre prasAdajI takhta para AvyAne hAthamAM tabele laI lokene saphaLatA maLI meDama pAvalevA e nRtyanI tArIpha karIne pazna karyo : mArA hAthamAM zuM che ? " uttara maLyo " " tabele" udayazaMkara pitAnI nRtya maMDaLImAM sAmela thAya e mATe prazna pUcha; e zI zI vastuothI banela che ?' javAba prayatna karyo. zyAmAzaMkare nA pADI paNa sara vilyame Jain Education Interational
Page #872
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratIya amitA vacamAM paDI udayazaMkaranI javAbadArI pitAne mAthe lIdhI ne Ama pAMceka varSa vItI gayAM. te pachI AkAzavANInA dihI pAvavAnI maMkeLImAM e UgatA nRtyakArane joDAvuM paDayuM. kendramAM vAghavaMda saMjaka tarIke nimaNuMka thaI. emAM apUrva yaza tyArabAda udayazaMkare pitAnI nRtya saMsthAnuM kendra perIsamAM maLyo. 1956mAM AkAzavANImAMthI chUTA thayA pachI amerikA ane rAkhyuM ane yuropamAM kAryakramane prAraMbha karyo. yunAITeDa kiMgaDamanI prathama saMgItayAtrAe ravAnA thayA. sitAra vAdananA kAryakrama mATe. e daramiyAna jagavikhyAta vAyolinavAdaka te vakhate ravizaMkaranI uMmara nava varSanI hatI. mAtAne udaya- meM hudI manulinane saMparka thayo. pachI to nasIbane sitAro teja zuM kare perIsa bolAvatAM teo ravizaMkara sAthe tyAM AvyAM. ravi. thayA. jyAM jAya tyAM bhavya sAkAra thavA lAge. zaMkaranuM prAthamika zikSaNa perIsamAM thayuM. udayazaMkaranI maMDaLImAM tyAre gokuLanAya nAmano eka kuzaLa sitAravAdaka. enA sahAyamAM I. sa. 1957mAM venisa mahotsavamAM temanA saMgItA niyahatA viSNudAsa zirApI ane timiravaraNu ravizaMkara rsa sAthe janavALA belapaTa " The Chairy Tab ' ne khAsa evorDa haLI maLI jAya. vANI paNa madhura saunI pAsethI thoDuM thoDuM * maLyA. 1958mAM perIsakhAte ujavAyelA saMgIta mahotsavamAM paNa bhAga levA nimaMtraNa maLyuM. zikSaNa maLayuM. kathaka nRtyamAM paNa sArI pragati karI. 'citrasenA" nAmanuM nRtyakathAnaka ravizaMkare sarasa rIte teyAra karyuM: yuropanA kavivara TAgoranI janma zatAbdI prasaMge navI dilhImAM vividha nagaromAM te raja thayuM ne ravizaMkaranuM nAma rozana karyuM ke sAmAnyakSati" nAmanuM bele taiyAra kayu. ne tene sAro AvakAra tyAre enI uMmara saLavarSanI hatI. maLo. Do. rAdhAkRSNana ane paM. javAharalAla naherue tyAre udayazaMkaranI mAgaNIthI ustAda allAuddInakhAM eka varSa udAtakhAM e va A emanA upara AzIrvAdanI varSA karI hatI. mATe e maMDaLImAM joDAyA. tyAre mAtAe eka divasa emane kahyuM emanAM saMgIta niyojanavALA belaTo "pAzeramAM cAlI " bAbA ! huM A ravine Apane havAle karUM chuM Apane ja putra " Ayura saMsAra ', " kAbulIvAlA " ane " anurAdhA' (1961) gaNI ene AzIrvAda Apo ne rASTrapati evorDa maLo hato. emaNe kahyuM : ciMtA na kare. enuM bhAvi ujajavaLa lAge aneka saMsthAo taraphathI temanuM mAna-sanmAna thayuM che ne che. eka varSa pUrNa thatAM ustAda bhArata pAchA pharyA. ane eka emanI saMgItakalAne sarvatra ane Adara maLe che. temane gamakhvAra banAva banyo. zyAmAzaMkarane akasmAtamAM svargavAsa bhArata sarakAra taraphathI "padmabhUSaNa" nI upAdhithI navAjavAmAM thayo. e ja vakhate udayazaMkare jAvA-sumAtrA bhaNIne kAryakrama AvyA che. jyo hato. mAtAne ravizaMkara bhArata pAchA pharyA ne punaH pAMceka varSa pahelAM yunAITeDa sTeTasane pravAsa AdarI emaNe vArANasI AvyAM. lesa ejansakhAte kinara skUla opha myujhikanI sthApanA paNa karI che. te pachI to mamatAnI mUrti samI mAtAe saMsAramAMthI dezamAM temaja videzamAM emanuM ziSyavRMda vizALa che vidAya lIdhI. ravizaMkara mahare jaI ustAda alAuddInakhAMnuM ziSyatva grahaNa karI, kaDaka zista pALI sitAravAdana tAlIma levA vikhyAta videzI vAyolIna vAdaka yehudI menahine temane viSe mAMDI. sitAra uparAMta e tapobhUti gurUe ziSyane surabahAra, kahyuM hatuM : "teo mahAna sitAra vAdake paikInA eka che . mArA surasiMgAra, rabAba vagere vAghonuM vAdana paNa batAvavA mAMDayuM. jIvanamAM meM anubhavelI saMgIta nI ati preraka kSaNa mATe huM pachI te ravizaMkara ane ustAdanA putra alI akabara tathA putrI temane RNI chuM' annapUrNA traNene sAthe zikSaNa maLavA lAgyuM. pazcimanA loko e mahAna saMgIta svAmIne India's great te pachI 1941 mAM ravizaMkara ane annapUrNA lagnabaMdhane musical ambassador tarIke oLakhAve che, AvakAre che ane baMdhAyA. te pachI ravizaMkarano riyAjha cauda cauda kalAka sudhI paho. e rIte bhAratIya saMgItano kIrtidhvaja jagatamAM dUra dUra sudhI lahe. o hatA. gurUe ene potAnA gharamAM ja rAkhyo hato. rAI rahyo che. ane annapUrNAe putrane janma Apyo. nAma rAkhyuM jItendra. rahematamAM traNeka varSa vItI gayAM pachI ravizaMkaranuM patnI ane putra sAthe muMbaI Agamana thayuM. gurUdevanI vidAya laine ne hijha mAsTarsa gvAliyara dharANAnA prasiddha khayAla gAyaka hadukhAMnA nAnA voIsa ku mAM sahAyaka tarIke kArya karyuM putra hatA. rahematakhAM. janma 1852mAM gvAliyaramAM. emanA vaDila te pachI paM. javAharalAla naherUnA graMtha "Discovery of baMdhunuM nAma choTe mahamaMdakhA khA sAheba hadukhAM e potAnA be India' parathI ravizaMkare eka nRtya nATaka taiyAra karyuM. 1 putrone saMgItanI tAlIma ApI hatI. Jain Education Intemational
Page #873
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha ramatamAM potAnA sauthI nAnA putra hovAthI tenA pitAthe tene lADaDamAM uDe hatA. ustAdanA vaibhava ne mAhasa navAba sarakheA. bAlyAvasthAmAM ekavAra rahematakhAMne pitA joDe papura javAnuM sadbhAgya sAMpaDeluM e samaye e veLAnA pura nareza savAi jayaMsa dematamAMnA saunathI prarAba thaI ena baraDA cAbaDI inAmanI navAjeza karelI, yuvAsyAmAM rahematakhAMnA svabhAva jarA akkaDa hatA. kALanI gati gahana che. prathama madamakhAMze ane e pachI hRdukhAe A saMsAramAMthI vidAya lIdhI. pitAnA mRtyunAM AdhAte rahematakhAMnuM huM yu bhAMgI paDatu pravRttiomAM paglR parivartana AvyuM pitAnI hayAnImAM gvAliyara daraba ramAM putranuM sAruM sanmAna hatuM. paNa have teneA paNa lepa thaye!. mUjhavaNa thavA lAgI mana asvastha rahevA lAgyu. saMjoge viSama banI gayA. svabhAvamAM che. gI kALu AvI gayuM. garTa hematamAMe eka divasa gvAliyara bu ane banArasanA mAtra badhA tyAM emane keTalAka sanI brAnI se.na tevI asara paNa thaI ekavAra eka kAra joDe kheAlAcAlI thaI emaze phakIrane gALeA dIdhI phakIre emane zApa ApatAM kahyuM. "AjathI tArI vAcA badha thaze ane kAyA badasUrata thaze!'' ATalu kahI emanA upara kAka pravAhI chAMTIne phakIra cAlatA thayA. pariNAme rahematakhAMnA rUparaMga badalAI gayAM ne e kurUpa anyA emanI vAyA cAlI gaI ne e bebhAna banIne paTakAI paDayA, jagyA ekAMta hatI. eTale dAI emanI sabaLa lenAra huM tyAM natu rahematakhAMe khelavAne dhAye prayatna karyAM paNa upaDeja nahi! paMDitane lAgyuM ke e yuvAnanI jiMdagI barabAda thaI jaro gaLu ja e gAyakanuM' samasta hatuM. eTale bIje divase evuM pelA phArane sAdhI kADhyA. piriti samajAvI ane kahyuM ke-"sAMIbAvA ! A te gvAliyaranAM prakhyAta gavaiyA hadukhAMne putra che. bhAI ne bApa gujarI gayA pachI ahIM AvyA che ane mArI pADozamAM rahe che. ahIM kharAba sAbata thavAthI enAmAM kusaMskAra AvyA che. Ape enA para rahema karavI joIe, nahiM teA enu jIvana barabAda thaI jaro.' pinanI badhI vAta sAMbhaLatAM phona pu pIMgaLatu baMdha paMDitane eka paDIkI ne thoDIna bhasma ApatAM kahyuM ke "A 5 paDII ene pANImAM pIvaDAvo ne A bhasma, ene zarIra bo eTale sArU thaI jaze. ke tame pharI mane odhavAno yatna karatA nahi huM A zahera cheDI rahyo chuM ghera. khAvIne pArkane rahemanakhAne cIM paDIkI pIvaDAvI dIdhI ne ene zarIre bhasma coLI pachI ene jamADI, enu dhara udhADI ene suvaDAvyA, paNa dudha kamAMthI Ave ? paMDite pakhavArDiyA sudhI rahemanakhAMnI mAvajata karI tyAre zarIra kaIka ThekANe AvyuM. vAcA teA ughaDI gaI. paNa magaja azmira banI gaYa. pAgala nI hAvratamAM A gAma Amatema bhaTakavA lAgyo te divase e yuvAna dhera AvyA nahi eTale enI pADozamAM rahetA eka paaitane pitA patra e benI cAlamAM nInyA. zrIne dhIpe DemananuM zarIra pUrvavat rastAmAM ene pAnAnA eka oLakhItA maLI gayA. baMnne bAbatenI kane eka kalAka gavaDAve. te cIjanI ghaTanA kahI eTale paMDita bezuddha rahematakhAM pAse AvI pahoMcyA ne pachI rahematakhAM kalAka sudhI gAyA kare. tenA mAM para pANI chAMTayuM, vaNa vAre mAna ApyuM paDiMta ane gADImAM besADIne ghera jI gayAne kahyu, "tamAre gabharAvAnI jarUra nathI.' 3 AvI paristhitimAM be varSa vItI gayA e pachI anArasamAM eka sarkasa AvyuM. enA saMcAlaka hatA viSNuparyaMta chatre. emaNe thoDAka samaya mAM pAse tAlIma lIdhI hatI. emane kAke kahyuM mAM eka bArI che. gAya che sama" tene mevA che eka gAyakanI jarUra hatI. AthI emaNe zeAdha karAvI. bhikhArIne tenAM kara venA ApanI sImA naM hI. emanI AMkha bhInI thai . e vaLA-pU. potAnA ne; bheTatAM kahyuM : " are rahematakhAM ! tamArI A dazA ?', e gurU e pachI teNe potAnA gurubhAI pratye khUba dhyAna khApavA mAMDayuM. enI davA mATe khUba kharca karyAM. ne vaone paNa ThIka ThIka khaca karyAM. peAte jamavA bese tyAre rahematakhAMne paNa joDe jamavA besADe. gayuM, ve rAja kSAta karI nApe rahematakhAMnA banevI inAyata husenakhAMnee nepALanA mahArAjA taraphathI nimaNuM maLatAM e nepALa gayA hatA. tyAM emane rAja' chatI vyanieAne sagItanI tAlIma ApavAnuM kAma soMpAyuM hatuM. ekavAra mahArAjA e ustAdanuM sa MgIta sAMbhaLIne prasannatA anubhavI. e lAga joine InAyatakhAMe kahyuM: "sarakAra ! Apane sAMbhaLavA lAyaka eka gavaiyA to bhAratamAM che. ' mahArAjI e kahyu saMgItanA saMpUrNa jalasA gAThavA ne emAM bhAratanA nAmI saMgItakArA ne gAto. e mATe ha eka lAkha rUpiyAnI majUrI Apa chuM.' ane pachI i. sa. 1900nA e vamAM bhAratanAM agragaNya gAyako, gAyikAe tayA saMgItazAstrIe khaTamAMDunI dharatI upara Avya. sa`gItA eka apUrva samAroha yeAjAyA. mahArAjAnA khAnanI sImA nahotI. sarva kAvAnIonI ematre yeAgyatAnusAra sarabharA karIne emane paritASikAthI navAjyA.
Page #874
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratIya aramatA rahematakhAMnA bhAgyane sitAro tyAre ajaba rIte camakI gayo. daramiyAna darabArI gayA baLavaMtarAva pihare pAse rAmakRSNa javA mahArAjAne emanuM saMgIta khUbakhUba gamI jatAM sauthI vadhu lAge ne be varSa prAraMbhika zikSaNa lIdhu. tyArabAda mAlavaNamAM pAritoSika ApIne emane navAjyA. viThobA. annAhaDapanI pAse eka varSa tAlIma lIdhI. daramiyAna ke mA e ene pAcho bolAvyo. e pachI A saMgIta svAmInA aneka kAryakrama muMbaImAM yojAyA. 193thI e vizupaMta chane sAthe rahevA lAgyA. tyAM bAra varSanI uMmare mAe enAM lagna karyA. pachI rAmakR NanA reja sAMje ane ravivAre savAre saMgIta beThaka yojAvA lAgI. manamAM praznonI paraMparA ubhI thaI. saMsAra zI rIte nibhAva 1905mAM rahematakhAnA hitecchu viSaSNupata chae A e moTI samasyA hatI. eka divasa e pagapALA pravAsa duniyAmAMthI vidAya lIdhI. rahematakhAne jabaro AghAta lAgyo. te karIne pUnA thaI muMbaI AvyA tyAM koI ustAda maLyA nahi. pachI e vikhazupaMtanA nAnA bhAI kAzInAthapaMta sAthe rahevA lAgyA eTale idara AvyA ne nAnA pAnasene maLyo. temaNe kahyuM: " emaNe paNa pitAnA vaDIla baMdhunI peThe rahematakhAne sArI te pakhavAja ane tabalA zIkhavI zakuM paNuM gAnavidyA zIkhavI rIte rAkhyA. hoya te gvAliyara jA." paNa tAtkAlika javuM kayAM! eTale cAra mahinA iMdoramAM rahyo tyAM ene cunnAbAI jevI prasiddha gAyikAnuM 1909mAM kAzInAthapaMta potAnuM sarakasa laIne pUnA AvyA. saMgIta sAMbhaLavAnI sArI taka maLI. bAda ujajaina I banArasa sAthe rahematakhAM paNa hatA. tyAre ekavAra jamakhaMDI sarakAranA game tyAMthI rahamatakhAM, viSNu paMta chatre, nisArahusena-e traNa sAthe vADAmAM savAre rahematakhAM ane abdula karImakhAM beunuM saMgIta e gvAliyara AvyuM. jAyuM. zretAo AnaMda vibhora thaI gayA. abdula karImakhAMe tyAre mukata mane svIkAryuM hatuM ke - "rahematakhAM ucca koTinA gvAliyaramAM ene ghaNI viTaMbaNAo bhegavavI paDI. paNa enI saMgItajJa che. saMgItanA siMha kahI zakAya evA. huM to phakata sahanazakti ajaba hatI. pAMceka varSa nIkaLI gayA paNa emAM ene AjanI beThakamAM devaLa sAhebanA AgrahathI ja Avyo hato." pitAne phakta pAMcaja cIja zIkhavA maLI hatI. kAzInAthapatunuM avasAna thatAM rahematamAM zrImaMta karUMdavADakara pharatAM pharatAM e jayapura Avyo. tyAM ene manaraMga gharANAnA pAse rahevA lAgyA. emaNe paNa e mahA gAyakane sArI peThe rAkhyA. ustAda mahamadaalIkhAMne samAgama thayo. emaNe vabuvAne pitAnA gharANAnI gAyakI zIkhavI ne aneka cIjonuM dAna karyuM. buvAnA 192mAM teo potAnI saMgItanI rekarDa utarAvavA muMbaI manamAM apAra AnaMda thayo. ApyA umara paNa ghaNI thaI hatI jIvana saMdhyAkALa hato. keTalIka rekarDo utarI paNa kharI, paraMtu e parathI emanI agAunI tyAMthI rAmakRSNabuvA barahAnapura AvyA ne tyAM saradAra dAdAapUrva gAyakIne khayAla Avavo muzkela che. sAheba bhuTyuTa nAmanA zrImaMtanA Azrame rahyA. eja zaheramAM karma saMjogo nisArahusenakhAMno bheTo thaI gayo. buvAe pote prApta '1922nA jUna mahinAmAM A khyAtanAma saMgIta svAmIe karelI saMgIta saMpattinuM pradarzana karyuM. emane lAgyuM ke buvAe kuruM davADamAM potAnI jIvanayAtrA pUrI karIne saMsAramAMthI vidAya lIdhI. emanI vidAyanA samAcAra sAMbhaLI duHkha anubhavatAM sAruM evuM saMgItadhana meLavyuM che. patiyALA darabAranA saMgItakAra alIkhAe uccAyuM hatuM ke "saMgItane bAdazAha pioDhI gayo !" te pachI emaNe uttarabhArata pravAsa karyo. svAmI vivekAnaMda sAthe eka pakhavADiyuM rahevAnuM thatAM temanA satsaMgane lAbha maLe. temanA AzIrvAda sAthe pravAsamAM AgaLa vadhI nepALa gayA. rAmakRSNabhuvA vajha tyAM temanI darabArI gavaiyA tarIkenI yukita thaI. tyAM te vakhate emane janma thayo hato. I.sa 187 mAM sAvaMtavADInA ekA lakhanaunA gAyaka InAyatahusenakhAM tathA viNAvAdaka sAdIkaalIkhAM gAmamAM. eka varSanI uMmara thaI na thaI ne pitAe paralokagamana paNa hatA. temanI pAsethI paNuM vajhabuvAne dhaNI sAmagrI prApta thaI kaya ethI bALakanA lAlana pAlanane bhAra mAtAne mAthe AvI paDase. A prakAre bhAre parizramathI, zraddhAthI saMgIta saMpatti prApta karI bAra varSe teo potAnA vatanamAM pAchA pharyA. tyAre mA ane cha varSanI vaye pAThazALAnA zikSaNane prAraMbha thaye. marAThI patnIne AnaMdano pAra na rahyo. cAra dhoraNa sudhI abhyAsa thayo paNa enuM valaNa gAvA tarapha hatuM. AthI zikSake mAtAne salAha ApIH 'tame ene gANuM. temaNe jIvananAM keTalAMka varSa pitAnA vatanamAM gALyA. paM. zIkhavADe." mAne gaLe vAta utarI gaI. te vakhate mAnI Arthika bhAskarabuvA bakhale pachI vabuvAe marAThI raMgabhUmine pitAnA hAlata zocanIya hatI. mAne mAsika traNa rUpiyA pagAra maLato. saMgItathI vibhUSita karyuM hatuM. paNa enuM valaNa ane gANa nI bakhale pachI Jain Education Intemational
Page #875
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtivra ca apratima gAyaka hovA uparAMta tee vAyolina ane sitAravAnamAM paryaM ghaNA prarviSTha hatA. temanI pAse vaLyA ziSyee saMgIta zikSaNa prApta karyuM hatuM. temAM temanA putra zivarAmanuvA mA. dInAnAtha maMgezakara, kezavarAva bhAsale, bApusAheba peMDhArakara, kAgaLakara, cAkara, haribhAi parikara, zIbAI tALIbAI vargarene samAveza cAya che: AvA parizramazIla saMgIta svAmIe tA. 5-5-1945nA rAja pUnAmAM pota.nA jIvananA chellA zvAsa lIdhA hatA. vADIlAya nAyaka raMgabhUminAM rasiyAMthI ustAda vADIlAla nAyakanuM nAma ajANyu nathI. emanA janma siddhapuramAM thayA hatA. I.sa. 1882mAM pitAnuM nAma vikrama ne mAtAnuM nAma kAzIbAI. vADIlAlane mAtAnA bhara kaTha dvArA lokaDhALAnA mAAM maLe. vArasA mA hatA. te vakhate muMbai gujarAtI nATaka maMDaLInI kheAlabAlA zivarAtre vADIlAlane kaIka abhinaya ane gIta zIkhe vaitana prApta kare e uddezathI e saMsthAmAM praveza karAvyo hatA. 1892mAM - te vakhate emanI uMmara daseka varSoMnI hatI. hatI. ane vADIlAlanI kAi zAstrIya saMgItamAM pAraMgata thavAnI hatI. AthI. emaNe te vakhatanA muMbaInA ustAda najIrakhAM pAse saMgItanI dIkSA lIdhI hatI. ne tAlIma meLavI hatI. i.sa. 1898mAM vADIlAla nATaka maMDaLImAMthI rajA AvyA hatA te vakhate temanA pitA temane jaTArA kara (suMdarI)nA dAdA trivanadAsa pAse saMgItanI parIkSA apAvavA laI AvyA hatA. te emanu saMgIta sAMmaLI temaNe emanA pitAne kahyuM hatuM: mArA pachI ApaNI jJAtimAM gavaiyA tarIke nAmanA meLavaze tamArA A vADIlAla.' tema 1904mAM zAnuM mana zarU karyuM. zAstra nAnajInI saMskRta pAThazALAmAM. virAme tA sa'sAramAMthI vidAya lIdhI hatI. patu temanI kheTa pUre evA pitA maLayA hatA. bhAtakhaMDejI gurUnA svarUpamAM emanI chatrachAyAmAM trIsavaSa gALI vADIlAle ajaba pragati sAdhI hatI. 1936mAM bhAtakhaMDejInA svagavAsa lagI. 5. bhAtakhaMDejInA svargavAsa pachI emaI dhaNAM varSoM sudhI vAsadAAjya sagItavidyAlayanA mukhya AcArya tarIkenI sevA bajAvI hatI. tyAMnA te vakhatanA mahArAjA tama rAjayarDa bhAM temanu sArU mAna hatuM. 897 1947mAM A nAmI saMgItakAre sADA cha dAyakAnuM AyuSya bhegavI potAnAM madhura saMgIta sparAnI suvAsa mUkI paraloka paMthe prayANa karyu" hatuM. zrImatI gItAbahena satyadeve paNa ghaNA samaya sudhI emanI pAse tAlIma lIdhI hatI. temaNe emane atri zAkhAM kama hatu niyama ane sAhajikatA, zAstra ane kalA, e vADIlAlabhAinI jiMdagImAM avibhAjya hatAM. sa'gItakAra mATe gAyana jeTaluM mahatvanu che teTaluM ja zAstra che ema te mAnatA. * * * hiMdustAnanA moDhA para gavaiyAno vA ku tAnasenanAM vaMzaja rAmapuranA khAMsAheba vajhIrakhAM tathA manara`ga dharAvA jayapuranA khAMsAdA mahamadaalIkhAM DIvAva pAsethI prasiMhaaprasiddha daDhasA rAgeAnA pada, dhamAra ane khyAlanI temane tAlIma mA hatI. gAyaka ke aMta mUrtinA viSaya che. nAM vADIbAlabhAIne sarjanazakitano pA avidhi kAyama camatkAra ane ullAsanuM kAraNa banatA. emaNe mULAkara brANInA kAmaLatA, bakubhArI, mAhitI, saubhAgyasuMdarI, saMgItanAM phaLa, kanyA-pratApalI, raMga, tathA berisTara visAkaranAM snesaritA, madhubakarI, maiSamAlinI vagere pacAsa nATakAnu sa MgIta sayAjana karyuM hatuM. Isa. 1898 thI 1932 daramiyAna vilAyatakhAM A prasiddha kalA svAmInA janma thayA hatA pUva baMgALanA gaurIputramAM janmASTamIne divase I. sa. 1928nI sAlamAM.. emanA pitA ustAda InAyatakhAM mahAna sitAravAdaka hatA. vilAyatakhAMnI U'mara bevAnI thatAM teo gorIthI pitAnI sAthe kalakattA AvyA hatA ane pitAnA deha vilaya sudhI temanI ja pAse rahI paritramapUrva sitAra vAdananI tAlIma lIdhI hatI. pitAnA ehastanazIna thayA bAda bALakone ucheravAnI javAbaI. za. 1911mAM emaNe pote gujarAtImAM anuvAda karelo dArI temanI mAtA nasIna begama ne mAthe AvI paDI. te paryaM graMtha saMgIta prabhAkara ' prasiddha karyA hatA. kuzaLa gAyikA hatI. tethI temaNe putrane nitya daza-bAra kalAka riyAja karAvavA mAMDayA. i.sa. 1938mAM alhAbAdamAM sagauta saMmelana prasa Mge ustAda inAyatakhAM jyAre tAvanI bimArImAM paTakAI gayA tyAreM emane badale e bALakalAkAre potAnAM sitAra vAdanathI lekane prabhAvita karyA hata . nasIrana begame pitA khadeDasana pAsethI Aja kalAmAM naipUNya meLavyA uparAMta pati InAyatakhAM pAsethI paNa emane ghaNuM jANavAnu
Page #876
--------------------------------------------------------------------------
________________ 898 bhAratIya asmitA zIkhavAnuM maLyuM hatuM eTale emano upayoga putranA saMgIta zikSaNamAM karavA mAMDe. svITajharaleMDa vagere dezanI mulAkAta paNa lIdhI che ne tyAM prajAne pitAnA kAryakramathI mugdha karI hatI. paNa kalakattAmAM InAyatakhAMnA ziSyoe gurupanI ane laMDanamAMnA bhAratIya hAIkamiznara taraphathI temane maLelAM gurUputra pratye sArUM vatana dAkhavyuM nahi eTale mAtAne potAnAM nimaMtraNa anusAra temaNe laMDana jaI rANI elijhAbetha samakSa bALako sahita nahAna saMsthAnamAM pitAne tyAM AvIne rahevuM paDayuM. tA. 23-7-68nA roja potAnI vAdana kaLAnuM rasadarzana karAvyuM hatuM . je sAMbhaLI temaNe prasannatA anubhavI hatI. mAtAmaha baMde hasananI IcchA vilAyatakhAM ne gave banAvuMvAnI hatI. mAtAne lAgyuM ke je putra gAyaka thaze to pitAnA vilAyata husenakhAM dharANanA bAjanuM zuM ? tethI tene gAyana zIkhatAM ro ne tenuM dhyAna sitAravAdanamAM parovyuM. emano janma AgrAmAM I.sa. 1895mAM thayo hato. pitAnuM nAma nadhyanamAM temanA kuTuMbamAM nauhara vANI utarI AvI hatI. I. sa. 1944 mAM vikrama mahesava aMge koMgresa dvArA eka saMgItanuM zikSaNa nadhyanakhAMe potAnA kAkA gulAma abbAsanAM saMgIta samelana jAyuM hatuM. temAM vilAyatakhAM e potAnI pAse meLavyuM hatuM. uparAMta eja gharANAnA bIjA ustAde ghasITakhAM sitAravAdanakalA nAM darzana karAvI saune AzcaryamAM garakAva karAvI ne khyAjabakSa pAse paNa tAlIma lIdhI hatI. dIdhA. cha varSanI uMmara sudhI vilAyata husenakhAM maisUramAM potAnA ustAda vilAyatakhAnuM sitAravAdana gaurIpura dharaNAnuM che. pitA nathanakhAM sAthe rahyA hatA. 1901mAM temanuM avasAna thatAM gatakArIthI pahelAM teo jeDaAlApane vistAra ghaNI suMdara rIte te kuTuMbIjane sAthe muMbaI AvyA ane tyAMthI potAnA vaDIlo kare che. rAga AlApa karyA pachI teo 'masIdakhAnI " gatamAM kalanakhAM ane muhaMmadabakSa pAse jayapura AvyA. muhaMmadabakSe pitAnI kalAnuM anokhuM raMgadarzana karAve che. temanI emane dattakaputra tarIke rAkhI lIdhA ne tyAM ja emanuM saMgItanuM gatInI laya ghaNI vicitra hoya che, emAM saralatAna zikSaNa zarU thayuM. phiratatAna, phUTatAna, mitratAna, gamakatAna-nuM rasadarzana thAya che. masIdakhAnI pachI temanI rajhAkhAnI gatane AraMbha thAya che. emaNe aneka saMgIta svAmI pAse tAlIma lIdhI hatI. ane tenI gati capaLa hoya che. tethI teo nAnI sapATAnItAnone emanA prathama saMgIta gurU hatA karAmata husenakhAM je jayapuranA prayoga Adare che. duta layamAM paNuM mIMDa, lAga, kITa, karNa AdinI rAjagAyaka hatA te uparAMta kalanakhAM pAse asthAI ane khyAlanI temanI rajUAta zrotAone mugdha kare che. tAlIma lIdhI hatI. uparAMta temaNe aneka rogo paNa zIkhavyA hatA. pitAnA pitAe parivartana karelI sitAra vAdananI paddhati cAlu rAkhI emAM emaNe gAyakI aMga umeyu che. ne ene utAda phaiyAjhakhAMnI sAthe rahevAthI vilAyatahusenakhAMne gulAma anokho epa Ape che. emAM emanuM kahapanA sabhara vyakitatva akhAsakhAMnI pAsethI paNa tAlIma levAne moko maLyo hato. chatuM thAya che. emane e navo bAja vilAyatakhAMnI bAja tarIke oLakhAya che. sitAra upara lokasaMgItanI rajUAta paNa emaNe I.sa. 1914mAM teo muMbaI AvI potAnA vaDIlabaMdhu ja zarU karI che. bhariyALI, aitI, barasAtI AvA AvA loka muha madakhAMnI sAthe pAse rahevA lAgyA temanI pAse rikSaNa saMgItanA prakAre sitAramAM emaNe ja utArI pracalita karyA che. 11 na levAno temaja riyAjha karavAne sAre moko maLyo cha varSa sudhI. emanA pitAnI mAphaka emanuM ziSyavRMda paNa vizALa che. ja e uparAMta emaNe aneka saMgIta svAmIo pAsethI vividha emAM muMbaInA araviMda parIkha, emanA nAnA baMdhu Indrata - sa gItanI prasAdI saMpAdana karI. eka ajaba pratibhA saMpana senakhAM, kalakattAmAM kalyANIya, kAzInAtha mukarajI, biMdu jhaverI tene che. saMgItakAra banI zakayA hatA benjamIna gemsa, girirAja siMga, mAyA mitra vagerenuM sthAna emaNe 1935thI 1940 daramiyAna sUranA darabArI gAyaka mokhare che. tarIke kartavya bajAvyuM hatuM. te pachI thoDA samaya kAzmIranA 1966mAM teo eDinabara saMgIta mahotsavamAM bhAratIya mahArAjAne tyAM rahI emanA rAjakumArane saMgItanI tAlIma saMgItanA pratinidhi tarIke bhAga levA gayA hatA. ne tyAMnA ApI hatI. lokenI pitAne vAdana kalAthI mugdha karyA hatA. DAka varSa temaNe AkAzavANIne dilhI kendra upara saMgIta temaNe yunAITeDa kiMgaDama, helenDa, behijayama, jarmanI, phrAnsa, salAhakAra tarIke paNa sArI kAmagIrI bajAvI hatI. Jain Education Intemational
Page #877
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha te 16 mahAvivAha karI. pAchaLathI prasiddha 1lpalmAM temaNe hindImAM lakheluM pustaka "saMgIta ke zlokA saMbhaLAvI daMga karyo. paMDitajIne lAgyuM ke mAruM jJAna saMsmaraNa" dilhInI saMgIta nATaka akAdamI dvArA prasiddha thayuM hatuM. adhurUM che. eTale saMgItanA kAryakrama baMdha rAkhI saMgItazAstrane abhyAsa ane tenuM saMzodhana hAtha dharyuM, ciMtana karyuM, manana karyuM I. sa. 1962mAM e saMgItasvAmI dilhImAM behastacIna svaralekhana paddhatinuM saMzodhana karyuM. tAladarzana mATe tene AdhAre thayA hatA cina tauyAra karyA. ane ema karIne bhAratIya saMgItane lipibaddha karavA mATenI bhUmikA taiyAra karI. pAchaLathI e padhdhatine AdhAre viSNu digaMbara paluskara pitAnA gAMdharva mahAvidyAlaya mATenAM pAThya pustako taiyAra karI prasiddha karyA. uparAMta keTalIka suMdara cIjone lipibaddha karIne tene emano janma thayo hato mahArASTranA kaTuMdavADa nAmanA eka pragaTa karavA te lAhora AvyA ne lAhoraja emanuM kAryakSetra banI nAnakaDA rajavADAmAM I. sa. 1872mAM - pitA digaMbara paMta gayuM. paMjAbamAM temanI bhAre nAmanA thaI. kIrtine kaladAra emanI kIrtanakAra hatA. kuTuMdavADanA rAjavI emanuM bhAre sanamAna karatA. kadamabesI karavA lAgyAM, tA. 5-4-1901 nA roja emaNe nAnA viSaNunI tejasvI mukhamudrAe teo prabhAvita thayAne enA lAhoramAM gAMdharva mahAvidyAlayanI sthApanA karI. zarUAtamAM dazeka lAlanapAlana ne zikSaNanI javAbadArI pote svIkArI lIdhI. divasa eka paNa vivAthI AvyA nahiM paNa teo nirAza thayA eka vakhata narabAnI vADImAM meLo bharAyo hato. viSNu e nAu.1 nahi. paNa paMDitajIe zraddhAthI AraMbheluM kArya niSphaLa na gayuM. meLAmAM gayo hato. ne dArUkhAnuM phUTatAM akasmAta thatAM viSNunI cha mahinAmAM vidyArthIonI saMkhyA ekase pAMca para pahoMcIne AMkha dAjhI gaI. aneka upAyo karavA chatAM AMkho sudharI nahi. sAra pracAra thaye paNa saMsthAnA saMcAlana mATe temane dravya prApta ne teja kAraNe ene abhyAsa paDato mUkavo paDyo. karavA bahAragAma jaI kAryakrama ApavA paDatA. 1915 sudhI A vighAlaya sArI rIte cAlyuM. kuTuMdavAda narezane A vAtanI jANa thatAM emaNe ene saMgIta eja sAlamAM muMbaImAM saMgIta vidyAlaya mATe temaNe jamIna zikSaNa ApavAnuM nakkI karyuM ne bAlakRSNabuvA icalakaraMjIkara jevA kharIdI ane e sthaLe makAna bAMdhavA eka mitre jarUrI rakama nAmI saMgIta svAmI pAse mirajamAM enAM zikSaNanA prAraMbha thayo. viDInI ApI, makAna taiyAra thayuM ne saMgIta vidhAno lAbha ghaNA zraddhA ane zramanI jarUra che-sAdhanA mATe" gurunA e zabdo vidyArthIo levA lAgyA. mAthe caDAvI nitya aDhAra kalAkane parizrama karavA mAMDe, gurUnA uchInA rUpiyA apAyA nahi eTale 1924mAM e rakama AzIrvAda thI gurunI saMgIta vidyA ziSyamAM katarI. dhIranAre makAnane kabaje lIdhe ne muMbaInuM vidyAlaya baMdha thayuM. eka vakhata e vaDodarA AvyA hatA. tyAre emanAM saMgIta muMbaImAM vidyAlayanA kasoTI kALamAM emaNe saMgIta viSenA kAryakrama sAMbhaLI zretAo mugdha thayA. ne saMgItanI e suvAsa te yathAna lekhana kAya jArI rAkhyuM hatuM. pacAsa uparAMta prathA vakhatanAM vaDodarAnA mahArANI jamanAbAI sudhI pahoMcI ne temaNe emane hAthe lakhAyA hatA. viSNubuvAne tarataja nimaMtraNa ApI bolAvyA ne saMgIta zravaNa karI prasannatA anubhavI. - bhaktibhAva uparAMta rASTrIya bhAvanA paNuM emanAM saMgItamAM vaNAI hatI. emaNe zRMgAra rasanAM padomAMthI azlIlatA dUra karI pAchaLathI sayAjIrAva mahArAje rAjamahelamAM saMgIta sabhara ene zuddha rAga-rAgiNIo dvArA bhaktine raMga ApI lokapriya rAkhI emanuM bahumAna karyuM, ne darabArI gavaiyA tarIke rahevA karyA. sAtvika ane bhAvapradhAna saMgItane pracAra mATe emaNe jaNAvyuM paNa ema te saMgIta pracAranuM vrata lIdhuM hatuM eTale ziSyo taiyAra karyA hatA jemAM saMgIta mArtaDa paM.omakAranAthajI, karIne asvIkAra karyo. nArAyaNa merezvara khare, . bI Ara. devadhara. paM. vinAyakarAva paTavardhana, paM. vAmanarAva pAdamA vagerenAM nAme ullekhanIya che. tyAra pachI saurASTranA pravAsa karatAM giranAra gayA ne tyAM emane eka sa. 1935nA ogasTanI 21mI tArIkhe A mahAna siddhagIne samAgama ya e siddhagIe paMDitajInA manobhAva jANI saMgIta tapasvI e A saMsAramAMthI vidAya lIdhI hatI. lIdhA ne AzIrvAda ApatAM kahyuM: 'tuM paMjAbamAM jA ne saMgItane pracAra kara. tyAM tArI abhilASA pUrNa thaze.' viSNu nArAyaNa bhAtakhaMDe pachI uttarabhAratane pravAsa karatAM teo alIgaDha AvyA. tyAM emane janma muMbaImAM eka brAhmaNa parivAramAM gokuLa vizeSa vidyA saMpAdana karavAne anokho yuga sAMpaDe. aSTamInA roja tA. 10-9-1860 nA roja thayo hato. tyAM eka vyaktie emane keTalAka dhrupada gAI saMbhaLAvyA. ane saMgItanA saMskAra bAlyakALamAM jhIlyA hatA. potAnI mAtA enI sadgama paNa karI dekhADI. eja rIte rAgonAM vivecanavALAM ThAra mAtA je bhajana gAtI, je pada lalakAratI. bALa vikhaNuM tenuM Jain Education Intemational
Page #878
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratIya amitA anukaraNa karatA balake keTalIkavAra tenI gAvAnI laDhaNamAM e svayaM bhAtakhaMDe tenuM svarAMkana karI le. Ama traNeka mAsamAM aDhIse skurita phera pa karato. jeTalA khyAle temaNe zIkhI lIdhA. nizALamAM e sau vidyArthIonI mokhare raheto. saMgItamAM paNa eTalI ja dilacaspI. A hakIkatanI jANa AzIkaalInA pitA mahamaMdaalIne jayapuramAM thaI tyAre e gusse thaI muMbaI AvyA ne potAnA vidyAlayanA zuM zikSako ke zuM vidhArthIo sau koI e putra sAthe bhAtakhaMDe ne tyAM gayAne pitAnA putre zIkhavela khyAla pratibhAzALI vidyArthInI saMgItakalAthI AkarSita thavA lAgyuM. zALA gAvA kahyuM. bhAtakhaMDe e keTalAka khyAla gAI saMbhaLAvyA. mahaprayojita kAryakramamAM eNe ghaNuM puraskAra prApta karyA hatA madaalI khAM gusse thayA ne AvezamAM pitAnA putrane uddezI bAra varSanI umare, bAjumAM rahetA gopALa giribuvA pAse belyAH te A zuM karyuM? ApaNA gharanAM khAnadAnInAM meMghA emanA vyavasthita saMgIta zikSaNa prAraMbha thayo. te pachI soLa ratno vecI mAryA. !" varSanI uMmare zeTha valabhadAsa. nAmanA eka aMdha saMgIta svAmI tAra zIkhavAnuM zarU karyuM: zALA ane kolejanA sAtakhaMDenI AMkhomAM AMsu chalakAyAne bolyA : khAM sAheba! zikSaNa uparAMta e tejasvI vidyArthIe saMgIta zAstranuM jJAna paNa e ThapakAne pAtra Apane putra nahi paNa huM chuM. mane ApanI saMpAdana karyuM hatuM. zAgIrdI mAnI le. khAtarI rAkhaje ke huM ApanI pAse zIkhelI cIjono gera upayoga nahi karuM.' 1879 mAM me meTIkamAM uttIrNa thayA ne kolejamAM pravezavAnI tauyArImAM hatA. tyAM pitAne svargavAsa che. eTale gharane bhAra bhAtakhaMDenI vinamratAthI khAM sAhebano gusso zamI gayo ne temane mAthe AvI paDaze. Ama viSama saMjogomAM temaNe 1885 bIjI vizeSa cIjo zIkhavADI. mAM bI. e. nI upAdhi meLavI. pachI karAMcIne kAyadAne abhyAsa AraMbhI 1887 mAM ela. ela. bI pasAra karI tyAM ja zrImatI dhAkalIbAI sukhathanakara bhAtakhaMDenA hitaciMtaka hatAM. vakIla tarIkenuM kArya AraMvyuM paNa temAM saphaLatA maLI temaNe 1904mAM dakSiNa bhAratanI yAtrAe javAno nirdhAra karyone nahi. paMDitajIne saMgItane nAda saMbhaLAI rahyo. eTale punaH temAM bhAtakhaMDene joDAvA nimaMtraNa ApyuM. saMgItazAstranA ava- muMbaI AvyA ne vakIlAta zarU karI. ne temAM sArI kArakirdI lokana abhyAsanI A sArI taka che. ema mAnI te emAM meLavI. daramiyAna emanAM patnI ane putrI baMnene dehAMta thaze. joDAyA. ene AghAta lAgyo. e AghAta bhUlavA mATe saMgIta sAdhanA AraMbhIne saMgItanA prAcIna graMthane abhyAsa karavA mAMDaze. pravAsamAM teo ghaNuM saMgIta svAmI ane saMgIta zAstrakAranA saMparkamAM AvyA. te pachI zrImatI sukhayanakara sAthe teo pUrvanA daramiyAna teo gAyana urojaka maMDaLInA saMparkamAM AvyA. pravAse gayA - 1907mAM ne te pravAsa daramiyAna kalakattAmAM rAjA ema emane bhAratanA nAmI saMgItakAronAM gAyanavAdana sAMbhaLa- sorImAna TAMgArane maLyA ne temanA sAtha sa saurIndramohana TAgorane maLyA ne temanI sAthe saMgItanI carcA karI. vAne lAbha maLe ne temanA gADha saMparkamAM paNa AvyA. bAdamAM jagannAthapurIne vijayanagara thaI haidrAbAda gayA ne tyAM murAdakhAM, kAzInAthazAstrI, gulAmora, umarAvakhAM, abdulakarImakhAM jANItA saMgItakAra abadulakhAMnA zAgIda rAvachabuvA bela- te mahaMmadasidikane maLayA. bAgakarane paricaya thatAM temanI pAse emaNe dhrupadanuM zikSaNa levA mAMDayu ne traNaso jeTalA dhrupadomAM nipUNatA meLavI. AthI emanA te pachI emaNe ghaNA nagarone pravAsa Adaryo. ane te darasvara ane rAganA jJAnamAM abhivRddhi thaI ane svara lekhanamAM miyAna maLelA graMthane abhyAsa AdarI bhAre parizramathI graMthakauzala meLavyuM. lekhananuM kArya AraMvyuM. 1895nA arasAmAM rAvajIbuvA svargavAsI thayA ne gAyaka I. sa. 1916mAM vaDodarAnA mahArAjA zrImaMta sayAjIrAvanI uttejaka maMDaLImAM najarakhAM joDAyA. temane bhAtakhaMDenI vAtomAM sahAyathI vaDodarAmAM akhila bhAratIya saMgIta saMmelananuM prathama rasa paDato ane tethI temaNe potAnA dAgIda vADIlAla zivarAma adhivezana bharAyuM. te pachI 1918mAM rAmapura mAM ne 1919 mAM nAyakane bhAtakhaMDenA hAtha nIce saMgIta zAstranA zikSaNa mATe banArasakhAte anukrame bIju ne trIju adhivezana bharAyuM. mekalyA ne temaNe emanA zAgIrda ane sAthI banI temanAM sUcana mujaba saMgItanA upalabdha saMskRta graMthane abhyAsa karyo ne e adhivezanamAM ghaNuM khyAtanAma saMgIta svAmIe aneka cIjo zIkhI paNa lIdhI. hAjarI ApI hatI. muM adhivezana 1926mAM lakhanaumAM bharAyuM hatuM. bhAtakhaMDe e ustAda mahamadaalIkhAnA putra AzIka alIkhAne paMDitajI jyAre rAmapura gayA tyAre tyAM vacharakhAM darabArI mAsika pagArathI khyAla zIkhavA rokI lIdhA. e khyAla gAyane saMgItakAra hatA. temaNe rAmapuranA navAbane gurusthAne sthApI gaMDe Jain Education Intemational
Page #879
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha 901 baMdhAvyuM. navAbe emane zIkhavavA mATe vajIrakhAne Adeza Apyo. bhagajoge uMdara e laI gayA. jarUra paDe pitAne e jaDI nahi pariNAme ustAde emane zIkhavavA mAMDayuM. eTale roSa utaryo sUradAsa upara. paMDitajIe potAnA premathI ustAdane prasanna karyA na vajIra- suradAse kahyuM: 'tamArI mahora kyAM che te batAvuM. je mane khAMe bhAtakhaMDene pitAne kaMThastha hatI te badhI racanAo zIkha- gharamAMthI jatA rahevAnI rajA Ape te. vADI dIdhI. AthI bhAtakhaMDee emane gurudakSiNAmAM pAMca hajAra mA bApe dhAryuM ke bhale jato-pApa jaze temaNe kahyuM : bhale rUpiyA arpaNa karyA. jevI tArI icchA." marAThImAM lakhAyelA hiMdustAnanI saMgIta paddhatinA cAra bhAga to jAva upara mALiyAmAM juo. uMdare laI jaI tyAM mUkI che. uparAMta emaNe anya ghaNA graMtha racyA che. Ama saMgItanI unniti mATe e mahApaMDite pitAnuM samagra suvarNa mahore jaDI eTale mA bApane mana ke bhale e gharamAM rahe paNa sUradAse ghara choDayuM pAMca varSanI uMmare. AyuSya kharacyuM hatuM. sAdhuonA satsaMgamAM pUrvadatta saMskAre jAgyA. saMgIta ne teo saMgItA, gAyanAcArya, paMDita kavi, vAjhekAra ane kAvyanI raDha lAgI. sAdhanA thavA mAMDI. harinA guNAnuvAda gAvA saMgIta pracAraka hatA. eTaluM ja nahi paNa uttara bhAratIya saMgItanA mahAna uddhAraka piSaka tathA saMvardhaka hatA. catura" tathA "hararaMgane nAme racAyelI tamAma cIjonA kartA jota jotAmAM emaNe yauvanane AMgaNe pada saMcAra karyo. paMDitajI che. catura paMDita e emanuM upanAma hatuM. khyAti vadhavA lAgI. eka divasa eka jAgIradAranI gAya khovAI te sUranA kahevAthI maLI AvI. AthI eNe prasanna thaI sUradAsa traNamAsanI lakavAnI bimArI bAda tA. 19-9-36nA roja mATe makAna taiyAra karAvyuM ne ekatArA, taMbUra, maMjIrA Dhelaka emaNe A saMsAramAMthI vidAya lIdhI hatI. ne evAM bIjAM saMgItanAM sAdhano vasAvI ApyAM ne je maLe emanA ziSyamaMDaLamAM, sva vADIlAla nAyaka padmabhUSaNa De. che tene kahetA : Ato koI izvarane baMdo che. bhaviSyavettA che.' zrIkRSNa rAtejanakara temaja banArasanI mazahura gAyikA caMdrAvatInAM nAmo ullekhanIya che. aDhAra varSanI vayamAM emaNe anekane prema saMpAdana karyo. leke AvavA lAgyA ne bhaviSya pUchI herAna karavA lAgyA. AthI eka madharAte e sthaLa choDayuM ne mathurA AvyA ne kRSNanA sUradAsa guNAnuvAda gAvA lAgyA. ahIM paNa lokoe emane pIcho na harinA e lADIlA hatA ne hari eja emane saMsAramAM che. eTale e mathurA ane AgrAnI nikaTanA gaughATa nAmanA mokalyA hatA - saMsArIone rahANa ApavA mATe - saMgItanI sthaLa nivAsa karavA lAgyA. kAvyakalAnI kavinI vANImAM amRta hatuM: zabdomAM saudarya hatuM. eka vakhata puSTi mArganA Adya sthAyaka zrI vallabhAcArya jAdu hatuM. padAvalImAM prabhunA guNAnuvAda hatA. gaughATa para rokAyA hatA. emanA AgamananI khabara sUradAsane paDI ne e ziSyamaMDaLa sAthe tyAM AvyA. zrImad vallabhAcAryajIe vrajabhASAnA e mahAkavi hatA, sauMdarya kavi hatA bhakata AvakAra ApI besADatAM kahyuM : "sUradAsa ! bhagavad kharAnuM varNana kavi hatA. janmAMdha hatA chatAM sUranA svAmInA e dAsa hatA ne saMsAramAM sUradAsane nAme amara thaI gayA. ne sUradAse dilanA talasATathI gAyuM : " he hari ! saba pati cAra bhAIomAM e sauthI nAnA hatAM emanA mAtapitA tana ke nAmaka " sArasvata brAhmaNa hatAM te dilhI pAsenAM siMhI gAmamAM rahetA madhura vANI sAMbhaLI sau koI prasanna thayuM. sundAsa mahAprabhujIne hatA. tyAM ja emano janma thayo hato - saM. 153 nA vaizAkha zaraNe AvyA ne brahma saMbaMdha lIdhuM. ne teo gurUdeva sAthe gokuLa suda 5nA roja (I.sa 1479mAM AvyA. ahIM emane bhAgyodaya thaye. nitya prabhulIlAnAM pado mAtApitAne mana putra aLakhAmaNo thaI paDa hato gharamAM racAvA lAgyAM ne zrInAthajI samakSa gavAvA lAgyAM. emanI avahelanA thatI. mA emane labaDadhakake letI. bApa paNa game tevAM vacana saMbhaLAvato. eka vakhata tAnasene akabaranA darabAramAM suradAsanuM pada gAyuM. akabara mugdha thayo e emane levA mANasone govardhana mokalyA. eka vakhate pitAne be suvaNa mahero dAnamAM maLI hatI. paNa tyAre teo mathurA gayA hatA. bAdazAha paNuM mathurA A ' pitAe gharanA eka gokhalAmAM cI mere bAMdhI ene mUkI dIdhI. ne tyAM sUradAsajIne bheTa che. pitAne kaMI saMbhaLAvavAnuM kahetAM vAra sagA mArI mA ane kAkAsane gAna rAkhavAmAM vAra nA nAma aLA hatI. Jain Education Intemational
Page #880
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratIya asmitA pada)mAM. sUradAse gAyuM: "mana ! tuM ka mAdhau prIta. akabara prasanna sumAre ATheka varSa sudhI laI baMne prakAranI vAdanakalAmAM temaNe thayo ne kahyuM. "kaMIka mAgo.' naipuNya meLavyuM hatuM. tyAre sUradAse kahyuM: "have pachI mane koI divasa teDuM na saMgIta kalAmAM jema jema emane abhyAsa vadhato gayo tema makalatA ne maLatA paNa nahi pyAsa paNa vadhatI gaI. pachI te thayuM ke saMgItakalAnA sarvocca A prasaMga banya saM. 1623 (I.sa. 1567)mAM. zikhara samA ustAdane samAgama thAya to sAruM. haiyAmAM tAlAvelI AvA mahAna kavie saMsAramAMthI vidAya lIdhI saM. 1640 lAgI. jhaMkhanA jAgI. e arasAmAM khyAti prApta saMgIta svAmI (I.sa. 1584)mAM. AktAbe mausika ustAda phaiyAjhakhAnuM apUrva saMgIta sAMbhaLavAno prasaMga prApta thayo - vaDedarAmAM dila DelI kaThayuM. prANa praphullita emanuM kAvya sAhitya apUrva che - vipUla che. emAM prema thaye. raMgIlA gharANunA pratibhAzALI ustAdanA vyakitatva ane che. bhakita che, vraja vihArInAM alaukika yazogAna che. emanI rIta : nA saMgItane svAmIjI upara ajaba prabhAva paDaze. te ja kSaNe temaNe svata - kRtio A pramANe che. sura sArAvelA, sAhitya laharA, e mahAna ustAdanuM ziSyatva svIkArI saMgIta vidyAnuM zikSaNa sUra sAgara, surasAThI sUrapaccIsI, sevAphaLa, suradAsa ke vinaya levAno nirdhAra karyo ane te mATe temaNe temane vinaMtI karI. ke pada. koIpaNa jAtanI AnAkAnI sivAya ustAdeziSyanI mAgaNIno svIkAra karyo ne samaya maLe tema tema ziSyane zIkhavatA gayA. e sivAya emanI anya kRtiomAM bhAgavata bhASA, dazamaskaMdha eja samaya daramiyAna ustAdanA Adeza anusAra emanA sasarA bhASA, sUrasAgaranusAra, mAnalIlA sura rAmAyaNa, rAdhArasakelI khAM sAheba mahebUbakhAM darazapiyAnA putra-ustAdanA sALA ane kautuhala, dAnalIlA, govardhana lIlA, bhaMvaragIta, nAgalIlA vagerene paTTaziSya khAM sAheba AtAhusenakhAM pAse paNa svAmIjIe niya- samAveza thAya che. mita rIte bAra bAra varSa sudhI tAlIma lIdhI ane saMgItakalAmAM e mahAkavinAM pado ne kitane Aja paNa puSTi mArgIya ajaba havelIomAM khUba premathI gavAtAM saMbhaLAya che. ghaNI vakhate nAdurasta tabiyatane kAraNe ustAda yAjhakhAM pote emane zrI mahAprabhujI "sAgara" ne zrI gIsAIjI puSTimArganuM je beThakamAM hAjarI ApI zakatA nahi tyAM teo potAnA pratijahAja kahetA hatA. nidhi tarIke potAnA ziSya svAmI vallabhadAsane mokalatA. tAnasene emane viSe lakhyuM hatuM. emaNe saMpradAyanI pUrepUrI maryAdAmAM rahIne Arthika kaSTa veThIne kidha sUra ke sara lAgya, eka sAdhuthI na banI zake evuM AkarUM jIvanavrata laIne saMgIta kirdhA sUra kI pIra; zikSaNa prApta karI sArI evI gurudakSiNA arpaNa karI ustAda kidhI sUra ke pada sunya, prema saMpAdana karyo hato. tana mana dhrujatA zarIra,' emanA saMgItathI prabhAvita thaI puSTi saMpradAyanA muMbaInA svAmI valabhadAsa saMgIta marmajJa dharmAcAryazrI gokula thijI mahArAje svAmIjIne AjathI sADA cha dAyakA pahelAM I. sa. 1904 mAM emane ' saMgIta sudhAkara' nI padavI arpaNa karI emanuM gaurava karyuM hatuM. janma thayo hato. tIvra virAgyane kAraNe emaNe ATha varSanI nAnI teja rIte zAradApITha saMsthAna dvArakAnA jagazurU zaMkarAcArya vaye te vakhatanA amadAvAdanA svAmInArAyaNa madiranA AcArya zrI | zrI abhinava sAccadAnaMdajIe amadAvAdamAM bhavya sama raMbhamAM vAsudeva prasAdajI pAse dIkSA laI bhagavAM vastro dhAraNa karyA svAmIjInAM saMgItathI prasanna thaI temane "saMgItaranAkara' ane hatAM. ane te prasaMge emanuM nAma "vallabhadAsa" rAkhavAmAM AvyuM saMgIta pArijAta --evI babbe upAdhiothI navAjyA hatA. hatuM. tyArathI emaNe saMpradAyanA kaThina niyamonuM paripAlana karatAM karatAM pitAnuM samagra jIvana saMgIta sAdhanAmAM gALyuM bhagavad bhajana svAmIjI upara ustAda phaiyAjhakhAMne khUba mamatA hatI. teo tathA sevAnA daDha saMkalpa sAthe. temane "bAbAjI' nA nAmathI saMbodhatA. samaya jatAM baMnene saMbaMdha teo svAmI prabhujIvanadAsanA saMparkamAM AvyA hatA ane khUba gADha thaI gayo hato. eka divasa vAtavAtamAM ustAde svAmIjIne emanI pAse paNa saMgIta zikSaNa lIdhuM hatuM. paNa emane kahyuM : bAbAjI ! tamArA jevA sAdhupurUSe eka Adarza saMgItAzrama jijJAsu AtmA eTalethI saMtoSa pAme nahi. teo jayapura sthApavo joIe. ane e dvArA saMgItakaLAne pracAra karavo gayA ne tyAM zrI mAMgIlAla temaja te pachI amadAvAdanA ustAda joIe. huM paNa tamArA AzramamAM rahIza ane saMgItanI sevA sulatAnakhAM pAse tabalAM ane mRdaMgavAdananuM zikSaNa lagAtAra karIza. Jain Education Intemational
Page #881
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigra ya uo3, svAmIjIe te ja kSaNe pitAnA mahAna guruno Adeza mastake A Azrama ane enA adhiSThAtA svAmIjIe ATalA TUMkA caDhAvya ne najadIkanA bhaviSyamAM ene amala karavAno daDha saMkalpa gALAmAM je kaMI pragati karI sAphalya meLavyuM che. tene adhikoza karyo ne prAraMbhika kArya mATe taiyArI paNa karavA lAgyA. zreya emanA dharmagurU svAmInArAyaNa saMpradAyanA saMgIta marmajJa AcArya sva zrI devendra prasAdajI mahArAjane phALe jAya che. svAmIjIne paNa potAne saMkalpa jaladIthI amalamAM mUkavAne suyoga sAMpaDI gayo. I. sa. 1950 mAM vijayAdazamInA zubha dine svAmIjI A Azramane prANuM che ema kardhavAmAM muMbaImAM ziva khAte zrI vallabha saMgItAzramanI sthApanA ApaNuM jarAya atizayokita nathI. emanA nirmANa pAchaLa svAmIjInA sarva mAnya sAkSara zrI kAkA sAheba kAlelakarane hAthe thaI hatI. A nisvArtha sevAbhAvane-puruSArthane javalaMta itihAsa che. ' prasaMge ustAda phaiyAjhakhAMnuM svAthya sAruM na hatuM. paraMtu pitAnA priya ziSyanI manokAmanA pUrNa karavAne kAraNe zarIramAM eka-doDha - bhAratanA aneka bhAgonA pravAso uparAMta svAmIjIe bhAratanAM DigrI jeTalo tAva hovA chatAM vaDodarAthI muMbaI AvyA hatA, ane te sAMskRtika dUta tarIke pAMca-pAMca vAra videzayAtrAo karI che. pite ApelA Adezane apAyeluM mUrta svarUpa nihALI temaNe A badhA dezonA pravAsa daramiyAna svAmIjIe bhAratIya apAra prasannatA anubhavI hatI. tayA svAmIjIe aMtaranA AzI sAra: zAstrIya saMgIta ane satsaMgane paNa sAro evo pracAra karyo rvAda ApyA hatA. eTaluM ja nahi paNa e evA utsAhamAM 2 ileka rathane Telivijhana tathA reDiyo dvArA saMgItanA AvI gayA hatA ke asvastha tabiyate paNuM eka kalAka sudhI zretA kAryakrama rajU karI bhAratIya saMgItakalA ane saMskRtine dhvaja one saMgItanI rasa lahANu ApI prasaMganuM gaurava vadhAryuM hatuM. pharakAvI sAMskRtika dUta' tarIkenuM kArya ajaba rIte bajAvyuM hatuM. svAmIjIne mATe e dhanya avasara hato. emanA gurUdevanI saMsthAne maLelI e chellIja prema prasAdI hatI te pachI ustAda vaDedarA saMgIta saMyama ne sevAne emanAmAM virala saMyoga joI jatAM vizeSa bImAra paDayo ane tA. 5-11-50 nA roja emaNe zakAya che. ane e triveNI saMgamane lIdhe deza-videzamAM emanuM saMsAramAMthI vidAya lIdhI. aneka sthaLe uSmAbharyuM svAgata thayuM che ne thAya che. gujarAtanA e siddha saMgIta sudhAkara mATe gujarAta jarUra gaurava laI zake saMgItAzramanI prAraMbhika dazAmAM svAmIne pArAvAra muzkelIono ema che. sAmano karavo paDayo hato kevaLa saMgItano ja Azrama sthApI enuM saphaLatA pUrvaka saMcAlana karavAnuM kArya eka samasyA rUpa thaI paDayuM. svAmI haridAsa A AzramanA nibhAva mATe-saMcAlana mATe svAmIjIne chellA ekAda dAyakAthI khUba vyagratA anubhavavI paDI che ane tene kAraNe emano janma thayo hato 9 dAvanathI thoDeka dura AvelA emane agAunI mAphaka saMgItanA kAryakramomAM sakriya bhAga levAnuM rAjapura gAme. I.sa. 1481 (saM. 1537 bhAdra zuda. 8)mAM ochuM karavuM paDayuM che ane tene badale e AzramanA lAbhArthe pitAnuM nAma gaMgAdhara ane mAtAnuM nAma citrAdevI teo samasta bhAratamAM ja nahi. paraMtu paradezamAM paNa aneka sthAne sasanADhaya brAhmaNa hatA. pravAsa Adaravo paDayo che. ane emanA e apUrva pari mane pariNAme Aje baMne saMsthAonA che svataMtra bhavananuM nirmANa gaMgAdharanA gurU AsudhIra deve bALakane AzIvAda ApatAM thayuM hoi baMne saMsthAomAM eka hajAra uparAMta AbAla vRddha gaMgAdharane kahyuM: 'tamAre tyAM AvanAra bALaka prabhuno parama bhakata vidyArthI zALAnuM zikSaNa tathA saMgItanuM zikSaNa prApta kare che na thaze ne saMsAramAM e AjathI haridAsane nAme oLakhAze." vividhalakSI vidyAlayamAM bAlamaMdirathI esa. esa. sI. sudhInA drAvana ane enI AsapAsanAM vana-upavana bALakanI vihAra vargo cAle che. saMgItAlayamAM paNa AvA DokaTareTa) sadhIne bhUmi banI gayAM. prakRtinAM prANato dArA haridAsanuM jIvana dhaDatara abhyAsakrama rAkhavAmAM Avyo che. tathA hiMdustAnI ane karNATakI catuM gayuM. bhAratIya saMgItanI e be praNAlikAone vargo paNuM cAle che A pacIsa varSanI vaye haridAse ghara choDayuM ne rAjapurathI eka baMne saMsthAo mahArASTra sarakAra dvArA mAnya thayelI che. mAIlane aMtare pitAnA guru pAna nidhivanamAM nivAsa karyo. emanA saMgIta vidyAlayane padmabhUSaNa che. esa. ena. rAta'. ahIM emane nikuMjezvarI rAvikAno rasa melanane rasAnubha thavA jAnakara jevA mAnA niyAmakanI sevAone paNa sAro lAbha lAge. bhakita saMgItathI vAtAvaraNa dhanya banatuM gayuM. maLayo hato. zrI ke. jI. giDe jevA kuzaLa saMgItakAra dvArA e saMgIta saMsthAnuM saMcAlana thAya che. temaja zrI ema. bI. kA. teo pote hamezA bAMkebihArInI sevAmAM magna rahetA. parama kiyA jevA kuzaLa keLavaNIkAra dvArA vividhalakSI vidyAlaya pAMgarI premanI e parAkASTA hatI. AtmAnuM paramAtmA sAthenuM maMgala rahyuM che. milana hatuM Jain Education Intemational
Page #882
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratIya amitA samaya jatAM teo bhakita saMgItanI mahAna vidyApITha banI ane mAdhuryane virala saMga hato. e upAsanA ane bhakita thayAM gayA. aneka zine emanI saMgIta prasAdIne lAbha maLato gayo hatAM mukhyatve saMgIta dvArA. temAM baiju bAvare, madanarAya, rAmadAsa, divAkara paMDita, somanAtha saMgItakSetre svAmIjInAM be svarUpe prakAzita che. eka rasasiddha paMDita, tAnasena, rAjA saurA , vagerene samAveza thAya che. dhrupadagAyaka tarIkenuM ane bIjuM che siddha vINAvAdaka tarIkenuM. * bhagavad bhaktine mArge jIvana dhanya karanAra ziSyamAM viThThala na bhaktanAbhAIe emane gAnakalA gaMdharva tarIke oLakhAvyA che. vipula, dayALadAsa, manaharadAsa, goviMdadAsa, madhukaradAsa, baladAu- nRtya paNa emane priya viSaya hato ne e dizAnuM emanuM dAsa, kezavadAsa, mohanadAsa, prakAzadAsa, vagerenAM nAmo gaNAvI arpaNa saMsArane rAsanA svarUpamAM maLyuM che. kAya. nidhivananI pAvanakArI bhUmimAM svAmIjIe 95 varSanI vaye te samaye temanA ziSya tAnasenanI khyAti bhArata vyApI thaI I. sa. 1576mAM nitya lIlAmAM praveza karyo hato. gaI hatI. eka vakhata akabare pUchayuM : tAnasena ! tArAthI vizeSa mAdhurya bharyuM saMgIta saMbhaLAve evuM che keI !" hajharata InAyatakhAM tAnasene kahyuM? jahAMpanAha evI eka parama vibhUti che svAmI InAyatakhAMne janma vaDodarAmAM tA. 5-2-1882 nA roja haridAsajI. mArA gurudeva." thayo hato. vaDodarAnA te vakhatanA vikhyAta saMgItasvAmI molA bakSanA e dohitra hatA. akabare emanuM saMgIta sAMbhaLavAnI IcchA vyakata karI tyAre tAnasene kahyuM : eto potAnA iSTadevanI sevAmAM ja magna rahe che. bAlyakALathIja emane vaDIlene vidvAnone samAgama khUba eTale ApanI icchA pUrNa thavI azakya che. gamata. ne gharamAM paNa vizeSa samaya potAnA vaDIla ustAda maulA bakSa sAthe gALatA ne emanI ja chatrachAyAmAM ne lAlanapAlanamAM paNa akabare Agraha karyo tyAre baMne jaNa vRMdAvana javA emanuM prAthamika jIvana vItyuM hatuM. nIkaLyA. e vakhate vRMdAvananI najIka AvatA tAnasenanA anucarano vega lIdho hato. ne kuTira pAse AvI tAnasene jANI joIne eka vakhata vaDodarAnA te vakhatanAM mahArAjA zrImaMta sayAjIazuddha svara vistAra karyo. gurUjIne kAne e azuddha saMgIta paDatAM rAva samakSa temaNe haMsa dhvani rAgamAM saMskRtamAM gaNezastrotranuM gAna pite bahAra AvI bolyA : keNa tAnasena ? tane saMgIta nipUNa ya" hatuM. mahArAjA prasanna thayA hatA ne eka mahAmUle hAra banAvo to paNa tArA saMgItamAM AvI azuddhi ? ema kahI tathA ziSyavRtti ApI e bAla kalAkArane biradALyA hatA emaNe e ja rAgane zuddha svarUpamAM rajU karyo. bAdazAhanA AzcayaMnI sImA na rahI. e bolI uDa: "subhAna alA! AvuM saMgIta maulAbakSanA saMgIta vidyAlayamAM inAyatakhAMe saMgIta zikSaNa te meM jiMgIbhara sAMbhaLyuM nathI" lIdhuM hatuM. ne pAMca varSane abhyAsakrama pUrNa karyo hato ne pratyakSa parIkSAmAM prathama sthAna meLavI pAritoSike paNa meLavyAM hatAM svAmIjI bAdazAhane oLakhI gayA ne pachI baMne pAchA pharyA maukhika saMgIta temaja vINA jevAM vAgho vagADavAmAM emaNe svAmIjIne vaMdanA karI che. mArgamAM akabare tAnasena ne pUchayuM : asAdhAraNa kauzala prApta karyuM hatuM. tamArA baMnenA saMgItamAM Avo taphAvata kema !" tyAre tAnasene kahyuM : huM Apane rIjhavavA gAva chuM. e bhagavAnane rIjhavavA gAya vaLI temanA mAmA pro alAuddInakhAM dArA pAzcimAnya che. e indra che. huM tAraka chuM.' saMgIta pratye paNa temane abhiruci utpanna thaI hatI. karNATaka saMgItamAM paNa ajaba dilacaspI hatI. emanI zravaNa zakti ane svAmIjIe pitAnuM samagra jIvana saMgIta dvArA bhagavasevAmAM grahaNazakti atizaya tIvra hatI saMgItazAstra ane kalAnA e mAnyuM hatuM. emanI pada racanAo bhakti sabhara che. emanI paraM. sArA marmajJa hatA. uparAMta emane avAja paNa madhura hato. parAmAM emanA bhaktomAM e padonuM aneruM sthAna che. e bhakti kavinI kavitAmAM rasamurti rAdhikAne suMdara zyAmanA nityavihAranAM gujarAtI uparAMta hiMdI, urdU, marAThI ane aMgrejImAM paNa rasadarzana che. emaNe 128 dhrupada racyA che. emAM 18 siddhAMtanAM drupado emaNe aneka gIto racyAM hatAM. ane 110 "kelimAla" ne nAme jANItAM che. siddhAMtanA dhrupado aneka pazcimA ne emanI bhAratIya saMgIta kalAe ajaba jJAna, vairAgya ane bhakita sabhara che. kelimAlanA dhrupadomAM emanAM kAmaNa karyA hatAM. ArAma zrI zyAmAsvAmI nityanI zRMgAra lIlAnuM varNana che. I.sa. 1900 thI 1919 sudhI emaNe bhAratanA ghaNA svasvAmInI upAsanA garpobhAvanI hatI. rasezvarI rAdhikAnI jone temaja nepALane pravAsa karyo hato. uparAMta kalaMba ane sakhI lalitA tarIke e prasiddha che. emanA bhaktibhAvamAM vairAgya kenDI (silena) tathA te pachI brahmadezanI mulAkAta paNa lIdhI hatI. Jain Education Intemational
Page #883
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha 905 1908-1909nA samaya daramiyAna kalakattAnI vikaTara nAmanI bhoga thaI paDayA ne tA. 5-2-17nA roja emano AtmA eka peDhIe emanAM saMgItanI bAvIsa grAmophona rekarDa utArI A duniyAno tyAga karI cAlyA gayA. hatI paNa ene eno patto maLato nathI. Aje paNa emanAM vaMzajo ne ziSya maMDaLa emanI kartavya bhAratanuM vizALa paribhramaNa karyA pachI tA. 13-9-1910nA jyotane javalaMta rAkhI emanuM nAma rozana kare che. roja teo potAnA baMdhu mehabUbakhAM ane bhatrIjA alI khAM sAthe pazcimanA pravAse ravAnA thayA hatA. prathama amerikA gayA ne tyAM hIrajIbhAI DekaTara be varSa rokAyA hatA. emane janma vaDedarAmAM I.sa. 1894mAM ca hato. pitAnuM te pachI emaNe vividha dezonI yAtrA karI hatI ne pitAnAM nAma rUstamajI ane mAtAnuM nAma gulabAI. prabhAvazALI pravacano ne graMtho dvArA bhAratIya gauravanI, jJAnanI, saMgItanI, kalAnI dhvanI patAkA samasta vizvamAM pharakAvI hatI. nAnapaNathI ja saMgIta pratye abhirUci. meTrikamAM hatA tyArathI ja zALAnA zikSaNa sAthe vAyolina vAdananuM zikSaNa paNuM levA emanAM pravacanamAM hatA bhAratanA bhavya ItihAsa, sAhitya ne mAMDayuM hatuM. barajoracha chacha kAunA e emanA vAyolina guru saMskRtinA rasadarzana; zi95, sthApatya, citra ane saMgItanI kalAnAM emanI pAse emaNe ATha varSa tAlIma lIdhI hatI. vAyolinanuM pradarzanasaMta, mahati ne eliyA sUphIonAM AdhyAtmika anu- zikSaNa pUruM thavA lAgyuM hatuM . te arasAmAM eka gamakhvAra bhavabola; mAnasazAstra ne dharmazAstranAM dohana. e saunI tyAMnI banAva banI gaye. sayAjIrAva mahArAjanA putra prinsa zivAjIrAvanuM prajA para apUrva chApa paDI hatI. avasAna thayuM. te pachI e rAjakumAranI smRti jALavavA kolejanA vidyArthIoe eka khAsa nATaka keryuM. emAM vAyolinavAdaka teo mahAna saMgItakAra hatA, tapasvI hatA, eliyA hatA. tarIkene yaza hIrajIbhAIne prApta thayuM. enI vAdanakalAthI prasanna sUphI saMta hatA. temanuM AmabaLa majabUta hatuM. pazcimanA dezomAM thaI sayAjIrAva mahArAje temane eka suvarNa caMdraka enAyata temanA aneka ziSyo thayA hatA ne temaNe AraMbhelu sUphIvAdanuM karyo hato. kArya hAlamAM paNa sUphI maMDaLa dvArA cAlI rahyuM che. amerikAmAM, hAlenDamAM, phrAnsamAM daramyAna pa. viSNu nArAyaNa bhAtakhaMDenA "hiMdustAnI saMgIta paddhati' graMthane jhINavaTa bharyo abhyAsa karyo. vividha viSayo paranA emaNe aMgrejImAM 32 jeTalA graMtha racyA che. 1915mAM bInakAra jamAluddInakhAM pAse emaNe dilarUbAvAdananuM zikSaNa levA mAMDayuM. roja ATha kalAka riyAjhamAM jatA. 1920mAM temaNe yuropanA dezone pravAsa AdarI jInIvA khAte sUphIyatanuM kendra sthApyuM hatuM. te pachI teo surasanesa 1917mAM bI. e. ane bI. esa. sI.nI parIkSAo pasAra khAte sthira thayA hatA. 1921mAM holenDane ne te pachI bejiya. karI e daramiyAna paNa saMgIta sAdhanA cAlu hatI. manI mulAkAta lIdhI hatI ne tyAM pravacana ApI jarmanIne mArga 1925mAM teo paM. viSNu nArAyaNa bhAtakhaMDenA saMparkamAM lIdho hato. AvyA ne e saMparke emanA hRdayane AkaLyuM. 1923nA mArcamAM punaH amerikA gayA hatA ne tyAM nyuyorka 1928nA ogaSTanI pahelI tArIkhe zrImaMta sayAjIrAve temanI khAte philasUphI aMge temaja boTana khAte meTAphijhikasa viSe saMgIta vidyAlayanA mukhya adhyApaka tarIke temaja vaDodarA saravyAkhyAne ApyAM hatAM. tyAMthI teo DeTroITa, cikAgo, keliphe kAranA kaLAvaMta khAtAnA vaDA tarIke DAyarekaTara opha emyujhapenTasa' niyA lesa enjalsa ane sAna phrAnsisko gayA emanI ditIya : 1 e hoddA para nimaNuMka karI. amerikA yAtrA khUba phatehamaMda nIvaDI hatI. 1924-25mAM emaNe yuropanA vividha dezonuM bhramaNa karI te pachI bhAratIya saMgIta mahAvidyAlayanA mukhya AcArya pitAnA saMgIta tathA pravacano dvArA lokone mugdha karyA hatA. tarIke teo nimAyA. 1933mAM saMsthAnI pragatithI atyaMta khuza thaI mahArAjA sAhebe emane khAsa puraskAra ApI emanA suMdara 1925mAM puna: amerikA gayA. te bAda emane potAnA vata- kAryanI kadara karI hatI. saMgIta vidyAlayamAM dina pratidina vidyAnane sAda saMbhaLAyo. tethI 1926mAM bhArata AvyA ne pahelI rthIonI saMkhyA vadhatI gaI ne aneka saMgIta vizArado bahAra navembare dilhI pahoMcyA. emanuM zarIra have pravAsanA ati paDavA lAgyA. parizramathI thAkI gayuM hatuM. ArAmanI jarUra hatI paNa dilhImAM ArAma laI zakayA nahi AsapAsanAM sthaLoe temane pravacano kalAvaMta khAtAmAM hIrajI mAInA hAtha nIce hindustAnanA mATe Agraha . 1927nA jAnyuArImAM dilhImAM teo nyumoniyAne atyaMta nAmI kalAkAra-saMgItakAra hatA. jemAM ustAda phaiyAjhakhAM, Jain Education Intemational
Page #884
--------------------------------------------------------------------------
________________ 06 bhAratIya amitA tasaduka husenakhAM, phIdAhusenakhAM, nisArahusenakhAM, AbIdahusenakhAM, zrImatI haMsAbahena mahetAe navI DigrI kolejanA prinsipAla tarIke AtAhusenakhAM, vagerene samAveza thAya che. kalAkAronI kalA mATe temanI pasaMdagI karI. tyAra bAda temaNe asvastha ' tabiyatane kAraNe teo mAnanI lAgaNI vyakta karatA paNa zista pAlananA to jabarA potAnA hAdAnuM rAjInAmuM ApI nivRtti svIkArI. AgrahI hatA. chellA be dAyakAthI teo nivRtta jIvana bhagave che. chatAM emanI temaNe zrImaMta sayAjIrAvanI AjJAthI " uttara hiMdustAnI saMgIta sAdhanA cAlu che. vAyolina, dilarUbA, ane vicitra vINa saMgItane saMkSipta itihAsa' nAmanI pustikA lakhI hatI ne te jevA ati kaSTa sAdhya vAmAM paNa emaNe tyAre kauzalya prApta saMgIta vidyAlayamAM pAThya pustaka tarIke dAkhala karavAmAM AvI hatI. karyuM hatuM ne haju paNa niyamita rIte roja savAre emanI e A, ArAdhanA cAlu ja hoya che. 1947mAM mahAtmA gAMdhIjIe bhAratane AjhAdI apAvIne svataMtra bhAratane triraMgo dhvaja laherAve. vaDodarArAjyanuM vilInI- atyAra sudhImAM temaNe AkAzavANIne amadAvAda-vaDodarA kendra karaNa thayuM. saMgItavidyAlayane mahArAjA sayAjIrAva yunivarsiTI parathI zAstrIya saMgIta nA vividha vikhyA upara abhyAsa pUrNa ghaNA sAthe joDavAno nirNaya levAyo. vArtAlApa prasArita karyA che. 1949 mAM navIna DigrI koleja kADhavAnuM nakkI thayuM te vakhate temaNe eka moTo graMtha paNa tauyAra karyo che. sitAra, sarada, hIrajIbhAInI uMmara 56 varSanI hatI eTale emane nivRtti maLI vINA vagere tatuMvAro nA saMbaMdha mAM e graMtha pAchaLa emane chatAM aneka varSane abhyAsa, jJAna, anubhava vagerene dhyAnamAM laI bhAre parizrama che. abhyAsa che. anubhave che. bhAratanAM gaurava bharyA ItihAsane aMjalI arpI asmitAnAM saMpAdakene zubhecchA sAthe kAThIyAvADa pharTIlAyajharsa menyuphekacarIMga ku. prA.lI. jamInanI jarUriyAta mujabanAM samatala dANAdAra khAtaronA eka mAtra utpAdaka. kheDUta ne jamIna - khAtara ane khetI aMgenA dareka prakAranAM mArgadarzananI sagavaDatA purI pADatI saMsthA. muMbaI ophIsaH133, prIsesa sTrITa. gopALa nIvAsa, raje mALe, muMbaI-2, phona : 310891 kArakhAnuM tathA ephIsa - sTezana roDa, mahuvA baMdara (jI. bhAvanagara) gujarAta. Jain Education Intemational
Page #885
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtimaM5 bo TA da na garapAlikA boTAda (gujarAta rAjya) beTAda nagarapAlIkAnA yuvAna pramukha (4) vAhana vyavahAranI savalata mATe adyatana sImenTa kekreTa reDa, tathA meTalaroDajha banAvela che. (4) adhatana vikAsa kAmo:(1) zaheranI vadhatI jatI vastI mATe pIvAnA pANI saplAya karavA mATe yu. ovaraheDa Tenka banAvela che temaja judA judA sthaLe che pampIMga sTezananI suvidhA ubhI karela che. (2) aghatana smazAna jJAna gRha, vozIMgaghATanI suvidhA karela che. (3) jAhera naLa sTenaDe, phAyara hAIDranTa taiyAra karela che. (5) lokahitanI pravRttio:(1) kuTuMba niyojana dhaniSTha kAryakramane jhaDapI banAvavA sudharAIe sahakAra Apela che. (2) zaheranA kSayanA dardIone amaragaDha TI. bI. hepI TalamAM vinA mulya sAravAra mATe kAyamI rIjharva pathArI naMga 2 nI savalata ubhI karela che. zrI jasavaMtasiMha ema. bhATI (3) baMgalA deza rAhata phALAmAM sudharAI Arthika rIte pragatinA paMthe..................... madadarUpa banela che. beTAda nagarapAlikAno vahivaTa prajAkiya cuMTAyela 5 (4) zaheranI preraNAmuti sva. paMDita dinadayALa upAdhyAya pratinidhIo kare che. temaja nagarapAlikAne vahivaTIya tathA rASTrIya zAyara sva. jhaveracaMda meghANIjInI mArgadarzana ApavA mATe zaheranA pratiSThIta pAMca nAga pratimAo sthApavAmAM Avela che rikenuM "eDavAIjharI boDa" nagarapAlikAe niyukata lokasAhitya pratye janatAnI abhirUcI mATe "lekakarela che je "eDavAIjharI barDa" nA sakriya adhyakSa zrI sAhityane DAyare" nAmane lokasAhityano kAryakrama jayaMtilAla. DI. zAhanA mArgadarzana mujaba, nAgarikenA ejI leka kavione satkAravAmAM Avela che. maMtavya lakSamAM laI, A nagarapAlikAnuM vahivaTI taMtra (6) zaheranI kavizrI boTAdakara kolejanA zaikSaNika kSetre kAma kare che. vika sakucamAM A nagarapAlikA saMpurNa rasa dAkhave che, (1) zrI jazavaMtasIMhajI bhATI pramukhazrI, beTAda nagara kolejanA vidyArthIo mATe vAhananI savalata mATe, pAlikA. sudharAIe rU. 1000 nuM anudAna Apela che. (2) zrI rasIkalAla zeTha. ceramenazrI, beTAda nagarapAlikA. (7) beTAda hospITalamAM elyuansa nahI hoI, dadI(1) boTAda zaheranI vastIH- 32168 Ane tathA mRtyu pAmatA dadIonA zabane laI javA (2) zahera sudharAI vistAra - cAra cerasa mAIla. keI savalata nahI hoI. bATAda zahera tathA grAmya (3) zaheranI jarUrIyAta mATe nagarapAlikAo ubhI pradeza mATe sudharAIe vAhananI savalata ubhI karela che. karela suvidhAo: (6) zaheranI sAmAjIka saMsthAo pratye hamadada - (1) zaheranA vikasatA jatA vasavATa tathA InDasTrIyala (1) bATAda pAMjarApoLa.......... rU. 2000) erIyAmAM lAITIMganI savalata ubhI karela che. (2) beTAda mahilA maMDaLa... rU. 1000 (2) zaheranA vesTaveTaranA nikAla mATe anDara grAunDa (3) zIvagaMgA saMgita vidyAlaya... rU. 1000 gaTaranI adyatana suvidhA ubhI karela che. (4) takhtasIMhajI jAheralAyabrerI...rU. 1000/ (3) phalaza jAjarUo tathA adyatana mutaraDIonI vyavasthA uparyukata sAmAjIka saMsthAone sudharAI taraphathI dara karela che. varSe kAyamI anudAna ApavAmAM Ave che. Jain Education Intemational
Page #886
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratIya aramitA prayAsa thai te nA prazna hala (19) (7) zaherI vikAsa mATenI prakriyA amalamAM mukI gaLatIyu khAtara kheDutone purU pADa(1) beTAda zaheranA vikAsa mATe TAuna plAnIMga yojanA vAmAM Ave che. (3) zaherane kacaro upADI laI javA mATe adyatana TekataiyAra thaI rahI che. (2) navA sthapAtA udyogone pAMca varSa mATe jakAta mukita Tara naMga. 2 TempA naMga. 2 tathA TeIlara vasAvela che. (4) beTAda zahera tathA grAmya pradezanI tAtI jarUrIAta sudharAI taraphathI ApavAmAM Ave che. "elyuansa vAna" vasAvavA sudharAI vAheza (3) zaheranA vikasatA jatA erIyAmAM lAITa, pANI, gharAve che anDara grAunDa gaTaranI suvidhA karavAmAM AvI che. jo nagarapAlikAnI Arthika sthAnI sudhAraNA yAjanA sudharAI hastakanI zALAone marAmata karavAmAM Avela boTAda nagarapAlikAnI hAlanI vArSika upaja rU. sAta lAkhamAM aMdAjI rUA. be lAkhane vadhAre thaI zake te (5) prAthamika zaikSaNika kSetre zaikSaNika pravRttine vega rIte ekaTrIya Avaka daramAM sudhAro karavA sudharAIe ApavA tamAma prayAsa thaI rahyA che. kAryavAhI hAtha dharI che. (6) madhyama tathA garIba vargonA vasavATane prazna hala (1) zaheranI bhAvi janAo:karavA sarakArazrInI hAusIMga sosAyaTI skIma ama zaheranI nIcenI jarUriyAta saMtoSavA sudharAI dhvAheza lamAM lAvavA prayAsa cAle che. dharAve che. 7) zaheranA ugatA TekanIkala jJAna dharAvatA yuvAnane (1) adyatana TAunahela. nANA nigamanI lena apAvI, zaherane audyogika (2) opana era thIeTara. vikAsa thAya te mATe prayAso thaI rahyA che (3) bALakone ramatagamata mATenuM adyatana TeDIyama. (8) adyatana sAdhanAnI suvidhAo: (4) adyatana udhAna. (5) nadI uparanA kaeNjhave bAMdhakAma. (1) boTAda zahera tathA grAmya pradezanI mitenA rakSaNa (6) hAIlevalamAM presarathI pANI saplAya karavAnI yojanA. mATe Aga-akasamAta nivAravA adyatana phAyara phAI- (7) "kRSNasAgara" taLAva sudharAI hastaka laI vistRta Tara rUA. eka lAkhanI kiMmatane sudharAIe tAjetaramAM karavAnI yojanA vasAvela che. jasavaMtasiMhajI bhATI. (2) khetIvADInA utkarSa mATe "kaposTa khAtara skIma" adhyakSa, be. nagarapAlikA nI jarUriyAta saMta" pragatizIla kheDuta mULa sihoranA vatanI - sAmAnya abhyAsa - samAja sevAnI bhAvanA sAthe keTalAka samaya jAhera kSetre kAma karyuM - bAreka varSa zukala svITa mArTanA nAme svataMtra dhaMdhe karyo. IlekaTrIsITInA lebaranuM kAma paNuM rAkhavA mAMDayuM - grIDanA kAma rAkhatA gayA ane jude judo anubhava maLatA gayA. 1954mAM gujarAta spana pAIpa InDasTrIjha ane tyAra bAda hAthabhaThThI dvArA meTA pAyA para IMTanuM proDakazana karyuM. chelle 150 vIghA jamInamAM potAnI jAta dekharekha nIce Adhunika gaNAtI pragatizIla khetInA navA akhatarA karI vadhu ana utapAdana vadhAro" satrane amalI banAvyuM ane khetIvADI kSetre tAlukAmAM nAmanA meLavI. 150 mANasane laIne tIrthayAtrAe jaI AvyA. zrI baLavaMtarAya bI gula sihora,
Page #887
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratanI strI lekhIkAo - zrImatI kAntAdevI je, pATaDIyA rAjakumArI amRtakera : hAla muMbaImAM rAjyazAstra vibhAganA adhyakSa che. ane muMbaI rAjakumArI amRtaverane janma tA. 3-2-1889mAM uttara kAma kare che. yunI sara phiroja zAha mahetA prophesara epha polITikasa tarIke bhAratanA kavaracelA rAjakuTuMbamAM thayo hato. pitAnuM nAma haranAmasiMga hatuM pote khristI dharma apanAvela. teozrI IglAnDanI Alu dastura eka prakhyAta lekhikA che. temaNe " ThaMDu yuddha" zeronI zALAmAM abhyAsa karyo. kalyANa rAjya zuM che ? vi. nAnI nAnI pustIkA lakhI che. ane pote ucca kakSAnI DIgrI meLave te pahelA rAjakAraNamAM praveza pustaka paNuM lakhyA che. karI dIdhuM. bhaNyA pachI bhAratamAM pAchA pharyA. ane 31-32mAM 1930mAM mIThAnA satyAgrahamAM paNa bhAga lIdhe hato. akhila hinda mahilA pariSadanA pramukha banyA. zrImati indubena cImanalAla :1934 thI 1936 jalaMdhara yu. mAM kAma karyuM. 194ramAM hinda choDo AMdolanamAM bhAga lIdhe, ane jelavAsa bhogavyo i-dumati cImanalAla zeThane janma amadAvAdamAM 28-11ane aMte 15-8-1947 mAM bhArata svataMtra banatAM bhAratanA 1906mAM thayo hato. 1922mAM meTrIka thayA. 1926mAM selaArogya khAtAnA pradhAna banyA. jImAM prathama vargamAM pAsa thayA. Doka samaya zikSakanI nokarI svIkArI paNa 1930 mAM rAjakAraNamAM AkAyA. rAjakumArI amRtara sArI evI lekhikA hatA. temanA dhaNA lekho ane mIThAnA satyAgrahamAM bhAga lIdho. 1942 mAM kaTAra vibhAgamAM zarU thayA che. rAjakAraNa e viSe pustaka lakhyuM aTakAyatI dhArA heThaLa pakaDAyA. ane 1947 mAM vidhAna sabhAnA che. teo tArIkha 6-2-1964mAM dilhInAM mRtyu pAmyA. teo sabhya banyA. ane dhArAsabhA nA maMtrI tarIke niyukta thayA. khristI dharma pALatA hovA chatAM tenI aMtima IcchA mujaba agnidAha apAyela. morArajI mAInI AgevAnI heThaLa muMbaI rAjyanAM zikSaNa maMtrI banyA. ane 1961 mAM gujarAta rAjyamAM zikSaNa maMtrI hatA. dhaNA kumArI aMjalIdevI : sAmAyikemAM temanA lekha pragaTa thayA che. kumArI aMjalIdevIno janma 1937mAM thayo hato. 1960mAM uSA mahetA :vaDedarA yuni mAM B.Sc thayA. vAyolina vagADatA ane mAtA zIkhyA khAsa karIne gRha sajAvaTa ane zaNagAra aMge lekhe upAbena hariprajJA mahetAne janma 1920 mAM thayo. temanA lakhyA che. 1961mAM era InDiyA vimAnI sarvisamAM joDAyA pitA nyAyadhIza hatA. teo. B. A. L. L, B. thayA ane ane paricArikA banyA. haju hamaNAMja mIsa bombanuM birUda M. A. nI Tama bharI. paNa "hi M. A. nI Tama bharI. paNa "hiMda choDo' nI laData zarU thaI meLavanAra prathama che. ane eja varSe navembaramAM svataMtra reDiyo broDakAsTiMga karavA mATe dharapakaDa thaI ane 4 varSanI sajA thaI 1946 mAM kAmacalAu Alu dastura : mizra sarakAra sattA para AvI ane muktinA hukama thatAM te chuTayAM, chuTIne tarataja pI. eca. DI nI upAdhI meLavI. Alu dasturane janma 1914nA jAnyuArI 19mI tArIkhe thayo. temaNe prAthamika zikSaNa meLavI ucca abhyAsa arthe muMbai vAMdarAnI senTa 1950 mAM rAjakoTa dharmendra kolejamAM tarkazAstranA prAdhyApaka josephasa kenavenTa hAIskUla, vilsana koleja, ane muMbaI yunI. tarIke kAma karyuM skUla opha Ikonomikasa enDa solejamAM zikSaNa lIdhuM che. temaNe M.A. P. H. D. nI DIgrI meLavI che. tema nAnA moTA ghaNA pustako lakhyA che jemAM gavarnamenTa enDa dha gavarlDa koMgresa rUla Ina bombe, e prasidhdha pustako che. Amato Alu dasture zikSaNa kSetramAM praveza karyo che. vilsana koleja, vallabha vidyAnagara vi. kolejamAM prophesara tarIke kAma karyuM. temane sitAravAdana upara zekha che. Jain Education Intemational ation Intemational
Page #888
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratIya asmitA kusumavatI dezapAMDe jayAbene aMgrejI navalakathA uparathI "vatsalA" nAmanI navalakathA lakhI. Ama AThathI bAra jeTalI maulika navalakathA marAThI sAhityanuM 43muM saMmelana vAliyaramAM bharANuM temAM lakhI. vizva sAhityanI zreSTha kRtinA anuvAda karyA. samAjazAstranA kusumavatI dezapAMDe pramukha hatAM. sAhityakSetre lekhikA tarIke kusuma viSenuM pAThaya pustaka lakhyuM. vumana ona roma uparathI "zrI"nA vatI dezapAMDe ghaNA jANItA banyA che. maMthakAra ane vivecaka tarIke nAme rUpAMtara karyuM. jANItA che. temaNe marAThI graMtha "marAThI kAdaMbarI e pahileM cAtaka " lakhe. ane prasaMzA pAme. marAThI sAhityamAM temane jayAbena ThAkoranuM lagna 1954mAM jayamala jayaMtilAla ThAkora kALo samRddha che. nAgapura morisa kolejanA adhyakSa hatAM. zrImati sAthe thayuM. teo cArTarDa ekAunTanTa hatA 1955mAM mahA dezapAMDenuM 17 navembara 1961mAM avasAna thayuM. vidyAlayamAM aMgrejInA prAdhyApaka banyA. gaMgAbena paTela sAhitya kSetra temanI sevA ghaNI che. taruNikA dahejIyA gaMgAbena paTelane janma 21-10-1890 nA roja sojItrAmAM thayela, temanA pitA janAgaDhamAM prathama varganA phojadAra hatA. taruNikA dahejIyAno janma 1914mAM thayuM. temanA pitAnuM gaMgAbenanA lagna 4 varSanI uMmare dhamajanA goradhanabhAI nAma che. hIrAlAla kAjI suratanA vatanI temaNe zALA zikSaNa paTela sAthe thayA. 17 varSanI uMmare pati sAthe muMbaI AvyA. muMbaInI caMdA rAmajI garlsa hAIskUlamAM lIdhuM. ane arthazAstranA viSaya sAthe B. A. thayA. gaMgAbenanA manamAM eka vAta evI vasI gaI ke kAMIka samAja zrImati dahejIyAne vanaspati upara vadhu prema che. tethI temaNe mATe karI chuTavuM. AthI te sAmAjIka pravRttimAM bhAga levA bagIcA ucheravAno, ghara AMgaNe zAkabhAjI kema ugADavA jevI mAMDayA. ane AjIvana samAja sevikA rahyAM. ghera beThAM beThAM nAnI pustIkA lakhI che. uparAMta dainika patromAM TUMkI vArtA abhyAsa karatAM. gujarAtanA sArA lekhikA banI gayA. ane vartana lakhI che. mAnapatronI kaTAramAM lakhavA mAMDyAM. ane mAsikamAM lekhe ane vArtA lakhavA mAMDyA. tArakezvarI siMhA gujarAta vArtA saMgraha prasiddha thatAM vakhaNAya. hindu strI tArakezvarI siMhAne janma 192 nA DIsembaramAM De. esa. maMDaLanI patrikAmAM 16-16 varSa sudhI lekha lakhyA ane 6-6 je. sIMdhane tyAM thayo. temaNe vaDodarA Arya kanyA vidyAlayamAM; vakhata jelamAM paNa gayA. kalakattA yunI. paTaNuM yunI. ane laMDana skUla opha IkonomikasamAM zikSaNa lIdhuM. DAkoranI yAtrA vakhate putra taLAvamAM DUbI javAthI haiyuM bhAMgyuM. AthI ramaNa maharSinA AzramamAM rahI AdhyAtmika jJAna temaNe arthazAstra laI ema. e. thayA. ane laMDana skUlamAM tarapha potAnA cittAne lagAvyuM. gItA-rAmAyaNa, temanAM priya B. S. C nI DIgrI meLavI pustaka che. temaNe ramaNa maharSinA jIvana caritrane gujarAtImAM chellA keTalAMka varSathI bhAratanA saMsadanA sabhya banyA. vacamAM anuvAda karyo che. bhArata sarakAranA Arthika bAbatanA pradhAna hatA. gaMgAbahenanuM pustaka "smRti sAgaranA tIre tIre" vAMcavA jevuM zrImati sivA. komarsa, sarcalAITa, janasattA, hindI hinduche. temanA ghaNA lekha "strI jIvana' mAsikamAM manubhAI jeghANIe stAna, AryAvarta vigere mAsikamAM kaTAra lekha lakhe che. nAnI, ApyA che. nAnI paricaya pustIkA lakhI che. jemAM rAjakAraNane lagatA pustaka vAMcavA jevAM che. jayAbena ThAkara 1943mAM zrI esa. ena. siMhA sAthe lagna karyuM. be putrI, jyAbena ThAkorane janma 1926nI 14mI jAnyuArInA roja be putra che. thayo. e vIramagAmanA vatanI. prAthamika abhyAsathI mAMDI 1950mAM samAja zAstranA viSaya sAthe ema. e banyA. ane zikSikA tarIke zrImati siMhAne sthApatya DIjhAiniMga jApAnIjha paddhattinA kAma karyuM ane bAdamAM "sAmAyI' sAptAhikamAM kAma karyuM te kalene zokha che. zrImati siMhA bhAratanI rAjakAraNanI sArI lekhakonA paricayamAM AvyA. lekhikA che. Jain Education Intemational
Page #889
--------------------------------------------------------------------------
________________ mRtimaM ya ' ke nAma IndIrAbahena jA hI ane ... zrI je. sI. bojhe dA tArAbena moDaka jatAM tamAma javAbadArI upADI lIdhI. evAmAM AjhAdInI laData AvI. e vakhate bhaginI nivedItAe "dhI mAsTara ejha tArAbena moDakane janma 19-4-1892 mAM muMbaImAM thaye emane eka bahena tenuM nAma IndIrAbahena- bhAI. AtmArAmapAMDuraMga-kezava-mAdhava. prAthamika zikSaNa IndoramAM lIdhuM. ane vadhu paDatA kAmane lIdhe tabIyata bagaDI ane niveditAnA mitra aMgrejI zIkhavA mATe 1902mAM punAnI kanyAzALAmAM dAkhala thayA. vaijJAnika zrI je. sI. bojhe dArjIlIMgamAM potAnA baMgale rAkhyA 19 9mAM meTrIka thayA. 1914 mAM phIlasophI laI B. A. thayA. paNu e dArjIlIMgathI pAchA na pharyA. gurU vivekAnaMdanI ApelI zAla aMga para eDhI bhArata bhArata karatA mRtyu pAmyA. 19ramAM bahena IndIrAnuM lagna gadra kuTuMbamAM thayuM ane varSo sudhI baMgALI bhASAmAM "bhaginI niveditA" kacakaDAmAM maDhAI gayuM vAMkAnera kanyAzALAmAM AcArya tarIke kAma karyuM. che. baMgALanI abhInetrI arUMdhatIe abhInaya Apyo che. 1915mAM tArAbena mADakanAM lagna kRSNarAva vAmana meDaka sAthe , padmajA nAyaDurajIsTara paddhatithI thayA. 1921mAM bArTana TreniMga kolejamAM prinsIpAla tarIke rUA. 250/-nA pagArathI rahyA. paNa thoDA ja padmajA nAyaDu ne janma haidrAbAdamAM 1900 mAM thayo. temaNe vakhatamAM bhAvanagara bAla adhyApana maMdiramAM dAkhala thayA. ane koleja sudhI zikSaNa lIdhuM. vadhu zikSaNa levAnI IcchA hatI. paNa tyAM "gItA''nA nAmathI bALa sAhitya lakhavA mAMDayuM tyAMthI tabiyata barAbara nahi hovAnA kAraNe AgaLa bhaNI na zakayA. upaDI 1936mAM muMbaImAM "zIzu vihAra" zarU karyuM temaNe prAthamika keLavaNI ane bALa sAhitya upara ane monTesorI paddhati upara 1921 mAM hindI rASTrIya mahAsabhAmAM joDAyA. ghaNuM pustako lakhyA che. 1933 mAM duSkALa rAhata ubhuM karyuM. 1942 mAM caLavaLamAM bhAga lIdhe. ane rAjakaraNamAM sva. zrI. dipakabA desAI pagaraNa mAMDayA. sva. zrI. dipakabA desAI gujarAtanA prakhara strI kavi che. 1955 mAM eDahaka samitinA ceramena banyA. teo eka 1882mAM temane janma vaDodarAmAM 1, 1963mAM stavana maMjarI lekhikA paNa che temaNe pustaka paNuM lakhyAM che. thoDAka samaya pragaTa karyuM. ane tyArabAda khaMDa kAvyo racyA. pazcima baMgALanA gavarnara rahyA. 1947 mAM svataMtratA maLatA dipakabA dezAI vaDodarAnA divAna maNibhAInA putrI thAya. bhAratanA e gavarnara hatA. te pahelA temanI mAtA prathama gavarnara dipakabAnuM sagapaNa vaDodarAnA dhArAzAstrI zrI hiMmatabhAI sAthe thayuM. temane traNa saMtAna che. je sAhitya kSetre kAma kare che. uparAMta dayAnA jharaNA- vigere kAvya racI vaDodarA rAjya taraphathI rAjamAtA praviNakuMvarabA rAuna "da prApta karyuM. aMtamAM "aMtima AzA" kAvyabuka praviNakuMvarabA rAjamAtA lIMmaDI sTeTanA rAjamAtA che. racI jIvana saMkelI lIdhuM. rAjarANI hAvuM ane kavatri banavuM enuM bhAna zrI 2.jamAtA bhaginI - nivedatA : praviNakuMvarabAne phALe jAya che. mane sAMbhare che ke mIrAMbAI rAja rANI-kaviyatri hatI. tyAra pachI bIjo naMbara praviNakuMvarabA Ave cheH bhAratanI daraka putrI niveditAne koNa nahi oLakhatu heya. bhAratanI strI lekhikAmAM levA ja joIe. kAraNa e bhAratanA dattaka praviNakuMvarabAne janma thaye tenA pitA dhoLa sTeTanA bhAyAta hatA. mAtA mArA janma pachI 6 mAsa 24 divase maraNa pAmyA eTale mArA ucheranI javAbadArI pUjya pitAjI ane sva. bhaginI niveditAne janma AzmabhUmimAM thayo hovA chatAM pu. kAma upara AvI. mArA mAtA kRSNanA bhakta hatA. eTale tenI raheNI karaNI bhAratanI che temanuM nAma te mArgareTa. yuvA- e guNa mArA jIvanamAM utaryA. mArA lagna gujarAta rAjyanA nInA Are eka Ijanera yuvAnanA paricayamAM AvI. paNa yuvAna ane jhAlAvADa jIllAnA lIMbaDI sTeTanA mahArAjA digvijaya sAthe mitranuM mRtyu thatAM tenA jIvanane viSAdamAM vaMTALI lIdho. chele thayAM paNa sAMsArika duHkha cha vanamAM AvatAM mAruM mana becena laMDananI 'zakSikA tarIke kAma karyuM. e vakhate zikAgomAM 1895mAM rahetuM eTale aMte praviNakuMvarabAe zrIkRSNa bhaktimAM mana goThavyuM. dhama pariSadamAM vivekAnaMdane sAMbhaLyA. ane potAnA jIvana dharmanuM prabhu kRpA thaI ane saravANI pharI ane e kRpAthI " zrI kRSNa bhAna thayuM. ane vivekAnaMdane guru karyA. 1897mAM kalakattA AvyA kIrtanamALA" banI. Ama praviNakuMvarabA bhaktimayanA lekhikA ane vivekAnaMde sepelA dhamanA kAryane upADI lIdhuM. ane gurU che. emanI bIjI kitanamAlA taiyAra thAya che. Ama rAjarANI vivekAnaMde bhaginI niveditA nAma ApyuM. vivekAnaMda gujarI ane kavayatri tarIke hAlamAM to lIMbaDI TeTa khATI jAya che e putrI che. Jain Education Intemational
Page #890
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratIya amitA sukhada vAta che. zrImati baMDAranAyaka hiMmata na hAryA. ane 196nmAM cuMTaNI laDayA. ane silonanA vaDA pradhAna banyA. Ama duniyAmAM pahelA ku. priyabALA zAha strI vaDA pradhAna hatAM. Aje silenanAM vaDA pradhAna che. ane kumArI priyabALA zAhane janma 1920mAM amadAvAda thayelo. lekhikA paNa che. rAjakAraNa upara pustaka lakhyuM che. mAtA-pitA nAnapaNamAM gujarI gayA. eTale kuTuMbanI javAbadArI zIre AvI. che. madhurIbena zAha 1942mAM B. A. banyA. - De. madhurIbena zAha eka acchA lekhikA che. madhurIbena zAha 1944mAM M. A. banyA. muMbaImAM keLavaNI adhikArI hatA temaNe P. H. D. nI DIgrI ane chelle P. H. D nI DIgrI meLavI. meLavI che. ane mAnasazAstranA abhyAsI che. temaNe brITana, ame rIkA vi. dezanI zikSaNa saMsthAnI mulAkAta lIdhI che. ane joI kumArI priyabALA zAha eka sarasa lekhikA che. avAra navAra AvyA che. koMvidhApIThanA sabhya che. temaNe ghaNuM pustako lakhyA che. mAsikamAM, chApAmAM temanA lekhe pragaTa thAya che. keTalAka pustake paNuM pragaTa thayA che. mRNAlinI sArAbhAI kumArI paurUcistI mRNAlinI sArAbhAI eka sArI nRtyakArIkA che. sAthe sAtha eka nRtyanI eka lekhikA che. temaNe bhAratanA nRtya e upara A jIvana sevAbhAvI kumArI paurUcistI jIvanamALAne janma pustIkA lakhI che. uparAMta nRtyanATikAo paNa taiyAra karI che. bharUcamAM 21-3-1922nA roja pArasI kuTuMbamAM co. jemAM rAmAyaNa gIta govindama upagupta, manuSya mAyA vi.ne temaNe prAthamika zikSaNa bharUcanI gaTyakalamAM lIdha: AgaLa samAveza thAya che. abhyAsa mATe muMbaInI senTa jheviyarsa skUlamAM dAkhala thaI 1943 1963mAM amerikAmAM saMskRta nATakanuM digdarzana karyuM. Ama mAM B. A. thayA. mRNAlinI sArAbhAI eka suMdara nRtyakArIkA ane lekhikA che. teoe bharUcamAM "strImaMDaLa" nI sthApanA karI. ane 1947mAM monTesorI paddhatinuM bAlamaMdira zarU karyuM. 1949 mAM mAMdhIbena badhekA bharUcamAM dukALa paDatAM bharUcajIllAnA gAmaDe gAmaDe pharI anna, vastra, dUdha, davA vigere kalekaTara sAthe pharI pharIne vaheMcatAM. tA. 22mI ogasTa 1957nA roja meMghIbenane dehAMta thaze. sva. meghIbena jhAjhuM bhaNelA na hatA. paNa jIvanamAM kema jIvavuM e 1949mAM myu. skUlamAM sabhya ane mAnada onararI mejIsTreTa barAbara zIkhI gayA hatA. sva. gIjubhAInA bhatrIjI thatAM hatAM. hatAM. AjIvana temaNe samAja sevA karI. meghIbena 60 varSa pahelA kAThiyAvADamAM AvelA vaLA gAmanA bALamAnasanA vadhu abhyAsa arthe teo IMglenDa upaDI gayA bALa vidhavA brAhmaNa hatAM. gijubhAIe temane loka sAhityanA paNa vidhine e maMjura na hatuM. ane 21-5-1950 nA roja rAsaDA bhegA karavAnuM kAma soMpyuM. ane Adeza mAthe upADI laI bhara yuvAnavaye mRtyu pAmyA temaNe nAnI nAnI pustIkA ane pachAta vargamAM jaI 500 jeTalA gIta bhegA karyA. pustaka lakhyA che je vAMcavA jevA che. aMkala Tamsa kebinanuM gujarAtImAM rUpAMtara karyuM. zrImati baMDAranAyaka baMgALI parathI zaMkutalA ane bIjI gujarAtI vArtA lakhI uparAMta bAla maMdira mAM gavAtA gIta moMdhIne taiyAra karyA ane khuda gAtA sIlenamAM janmelA zrImati baMDAranAyaka 24 varSanI uMmare paNu kharA ! madhIbenane 4 bhASA upara kAbu hato. hindI, baMgALI sIlonanA sva. vaDApradhAna zrI solomana baMDAranAyaka sAthe sa ya aMgrejI ane marAThI. rIte kAma karatA thayAM bAla sAhityamAM temane phALo khUba moTo che. TomakAkA, zrImati baMDAranAyaka jAhera jIvanamAM bhAga levA mAMDayA. gopIcaMda, zakuMtalA, bAlarAmAyaNa vijJAnanA draSTAo, chamukhIe, 159nA 25mI sapTembare bauddha sAdhu vaDA pradhAnanA nivAsa baMgALI loka kathAo mAyAbAjI vigere nAnI nAnI pustIkAo sthAne pahoMcyA. ane vaDA pradhAna para goLI choDI; vAgI paNa lakhI che. vaDA pradhAna bahAdUra hatA eNe buddha sAdhune pakaDI pADaze. gijAbhAIe temane mAsika rU 101- pagArathI rAkhyA ane rIvolvaranI goLI zrImati baMDAranAyaka para chUTavAne badale eka ane rUA. 2001- pagAra meLavyo. Ama moMdhIbena bhAratanA eka bArInA kAcamAM vAgI. je nizAna Aje paNa che. paNa AthI Adarza zikSikA ane lekhikA hata. Jain Education Intemational
Page #891
--------------------------------------------------------------------------
________________ mRtigraMtha ramAbena rAnaDe 1940 mAM tenuM lagna eka DenTala DokaTara sAthe thayuM hatuM. lIlA majamudAra have dAdImAM banI gayA che. bhAratanI A baMgAlI lekhikA ramAbAI rAnaDene janma 25 jAnyuArI 1862 mAM thaye. ramAbAI prakhyAta che. aMgrejImAM anuvAda paNa karyA che. rAnaDenA lagna nyAyamUrti rAnaDe sAthe thayAM. ramAbAInI uMmara 12 varSanI ane mAdhavarAma rAnaDenI uMmara 32 varSanI hatI. tenA vinodinI nIlakapatie ramAbAIne bhaNAvatA, vaMcAvatA, lakhAvatA zIkhavyuM hatuM. vinodInI nIlakaMTha ne janma amadAvAdamAM 1997 nA 8 ramAbAI niDara hatA. prakhara hiMmatabAja hatA. "A mahilA phebruArInA roja ke. zALAne abhyAsa mahAlakSmI TreniMga samAja " sthApyuM. ramAbAIe pUnAmAM purUSanI sabhAmAM prathama kolejamAM lIdho. ane aMgrejI viSaya laI B. A. thayA. 1930 bhASaNa ApyuM. tA. 16-1-1901 mAM pati gujarI gayA tenI mAM samAja zAstra viSaya laIne M. A. thayA. teo gujarAtanA tasvIranI pUjA karavAnuM paNa cUkatA nahi. temaNe strI sArA lekhikA che. uparAMta temaNe rasadAra, ArasInI bhItaramAM; uddhAra arthe muMbaImAM saMsthA sthApI. 1-1-1913mAM kesare hinda manuSya svabhAva, sAmAjika krama gujarAtI nATakane itihAsa, zizu banyA. raMjanA, kadalIvana, kApasI ane bIjI vAto, meMdInI maMjarI, 1910mAM "AmathyA ANuyAMtIla kahI AThavAtI" nAmanuM gharagharanI ta, dIla dariyAvana motI, nijAnaMda, parAjita, pustaka lakhyuM 26-4-1924nA roja mRtyu thayuM. pUrvagraha jevA pustako lakhyA che. uparAMta gujarAta samAcAramAM gharagharanI peDatamAM saMpAdaka hatA. che. lattA maMgezakara 1934mAM manubhAI parIkha sAthe lagna karyuM. sukumAra, raMjanA tamane thaze ke lattA maMgezakara lekhikA vargamAM zA mATe ? are ! jagadIpa traNa bALako che. Ama vinodinI bahena bhAratanI lekhikA che. bhAI bhAratanI A svara kinnarI eka sArI lekhikA paNa che. temane janma IndoramAM tA. 28-8-29nA roja thayo. dinAnAtha zAMtAgaurI . pitA gAyaka hatA. paNa acAnaka pitA gujarI jatA kuTuMbanI zAMtAgaurI - gaurIzaMkara dave muMbaInA vatanI che. teo javAbadArI lattA upara AvI. bhAratanA sArA kaviyatrI che. teo zrI "sumananA upanAmathI kAvyo larA pArzva gAyikA uparAMta eka suMdara lekhikA paNa che. garabA lakhe che. hAlamAM "sumanagura' paheluM, bIju bahAra pADayA emaNe pitAnI aMgata DAyarImAM ghaNA gIto lakhyA che. 65 mAM che. A graMthamAM 112 gIta che. pitA " dinAnAtha smRti darzana " ne 300 pAnAne graMtha lakhe zAntAgaurInI sAhitya sevA anokhI cheagAu kAvya ane prasiddha thayo sAhityanuM pustaka bahAra pADayuM che temAM gIta, bhajana, garabA, Aja lattA muMbaImAM piDara roDa upara << prabha ja " mAM cha dI rahyA che je vAMcavA jevA che. badhAM kuTuMbI sabhyo sAthe rahe che. sajInI nAyaDuzrImati lIlAM majamudAra sarojInI nAyaDuno janma 1879mAM haidrAbAda khAte yo. zrImati lIlA majamudAra bALa sAhityanA acchA lekhikA che. temanA pitAnuM nAma aghoranAtha caTTopAdhyAya hatuM temanI mA enA pitAe lakhela pustaka vatananI vAto vAMcI tyAre bALavArtA baMgalA kavitA lakhavAnA zekhina hatA ane A kAraNe sarojInI lakhavAnI preraNA maLI. zrImati lIlA majamudAra 14 varSanI uMmare devI nAyaDu kavitA lakhatA. baMgALI sAhityamAM prathama vArtA lakhI. khAsa karIne tenI mAtRbhASA baMgALImAM lakhavAnuM vadhu pasaMda kare che. aMgrejI upara prabhutva sArUM t1 varSanI nAnI uMmare 1300 lITImAM kavitA aMgrejImAM 11 11 nA nAna che. atyAra sudhImAM temanA 35 jeTalAM purataka pragaTa thayA che. lakhI ane 2000 lITInuM nATaka lakhyuM. 12 varSanI uMmare jemAnA 17 jeTalA pustaka bALakonA che. meka pAsa thaI gayA. enuM prathama pustaka bALaka uparanuM hatuM ane e bALakoe vadhu abhyAsa mATe kembrIja ane laMDana jaIne bhaNyA. temaNe vadhAvI lIdhuM. emanI lekhana pravRttithI ravindranAtha TAgora, avanIdra govinda nAyaDu sAthe lagna karyA. sarojInIdevI nAyaDu "bhAratakAkIlA" hatI. nAtha TAgora, codharI, prabhAvita thayA hatA. kalakattAnA reDIyo sTezana upara 7 varSa sudhI bALakonA nATakanuM 1919mAM strI saMmelanamAM bhAga levA jInIvA gayA. nirmANa karyuM. lIlA majamudAranuM bALapaNa zilagamAM vityuM hatuM. 1925mAM rASTrIya koMgresanA adhyakSa banyA. Jain Education Intemational
Page #892
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratIya asmitA 194bhAM A duniyAmAMthI cAlI gayA. sarojInIdevInA kAvya prAthamika zikSaNa meLavI lIdhA pachI teoe lagna karI lIdhAM Aje paNa pAThayapustakamAM cAle che. abhyAsa karatA karatAM tene hAthamAM kalApIno kekArava vAMcavA sarojInIbena nANAvaTI maLe. ane kAvya racavAnI preraNA maLI. emanA gIta snAbena - sarojInI bahena nANAvaTI kAkA sAheba kAlelakaranA aMtevAsI zukale joyA. ane chuTA chavAyA gIta mAsikamAM pragaTa karyA. ganI jevA ane temanI saMbhALa rAkhanArA bahena che. zrI sarojInI dahIvAlAnA protsAhanathI emane kAvya saMgraha pragaTa thayA che. bahene kAkA sAhebanI sakerA TIpanI yAtrA viSe pustaka lakhyuM che. sucitrA mItra je pustaka navajIvana taraphathI prakAzIta thayuM che. sucitrA mitrano janma baMgALamAM thaye. 1924mAM tenA pitA zrI sarojInI bahena-jayAbena ThAkora sAthe moskonI niHzastrI- baMgALI sAhityanA prakhyAta lekhaka che. pitAnuM nAma sorIndranAtha karaNa ane zAMti vizva sAhitya pariSadamAM tA. 9 julAI 1962mAM mohana. pitAnI IcchAe sUcitrA mitra zAMti nIketananI saMgita gayelA. temanA nAnA lekhe; navalikAo paNa pragaTa thayA che. zALAmAM 1941mAM besADayA. ane AgaLa paDatuM sthAna lIdhuM. 1943mAM sArI gAyikA tarIke rayAna laI lIdhuM. 1951mAM saralA jagamohana A barlinamAM yuvaka mahotsavamAM pratinidhi tarIke bhAga lIdho. teo saralA jagamohanane janma 1924mAM dvArakAmAM thaye che. eka lekhikA paNa che. saMgIta sAdhanA upara baMgALI bhASAmAM ApaNuM gujarAtanA zreSTha kavi suMdarajI beTAIne putrI thAya che. paNa eka moTuM pustaka lakhyuM che. hAlamAM kalakattAmAM ravindra saMgItanA 1955mAM telugubhAdhI jagamohana sAthe lagna karyA tethI sarala- . jagamohananA nAmathI jANItA che. temaNe muMbaI yuni. sITImAM abhyAsa karI M.A.M.ED sodAmanA mahetA nI DIgrI prApta karI ane patrakArItra vyavasAya apanAvyo ane saudAminI gaganavihArI mahetAne janma amadAvAdamAM 1903 pAchaLathI sArI lekhikA banyA. temaNe gujarAtI vArtAnA anuvAda navembara 18mIe thaye. karyA che. jemAM stories Fro n Gujarati ane yunIseka vAMcavA , ane nIce vAMcavA zrI saudAminI bahena sara ramaNabhAI nIlakaMTha ane leDI jevA che. teozrIe samarpaNa, navanItayayaH vizvamAna jevA vidyAgaurI nilakaMThanA putrI thAya. aMgrejI - saMskRta viSaya sAthe sAmAyikamAM avAranavAra kaTAra lakhI che. ane anuvAdo karyA che. B. A. thayA. 1942mAM gaganavihArI mahetA sAthe lagna karyA "janazakti" mAM " strI" sAptAhikanuM saMpAdana kare che vAcana tamane traNa putrI temane traNa putrIo che. umA; nilAMjanA, apaNA teo eka emane priya zokha che. eka putrI nitiyA che. lekhikA paNa che-gharanI sajAvaTa jevI nAnI nAnI pustIkAo lakhI che bhAratamAM lekhikA tarIke tenI gaNanA sArI che. uparAMta 1955mAM "ekalavAye jIva" nAmanuM pustaka lakhyuM: snehalattA dasturakara 1928 mAM kalakattAmAM strI maMDaLanI sthApanA karI. snehalattA dasturakare lagna karyA pachI ghera beThA abhyAsa karyo. 1934mAM kalakattAmAM harijana bAlamaMdiranI sthApanA karI. ane bI. e. bI. TI thayA. teo eka sArA lekhikA che. avAra 5 varSa harijana sevaka saMghanA pramukha banyA. navAra hindI gujarAtImAM lakhe che. Ama saudAminI bahena bhAratanA eka strI lekhikA ane samAja surIlAbena naiyara sevikA che. temanI uMDI mUja kartavyabhAvanAnI khaMtatAI anerI che. zrI suzIlAbena naiyara AjIvana bApunI se ! karanAra hArSidA paMDita bApunA anuyAyI tarIke jANItA banyA. paMjAbanA e kuMjA harSidA paMDita bhAratanI mane vaijJAnika lekhikA che. harSidA gAmanA vatanI che. bhAI pyArelAla ane bahena suzIlAbena naiyara dhImaMtarAya paMDitane janma 15 mI phebruArI 1928 nA roja jamanabharamAM pitAnuM nAma rozana karyuM. 1942 mAM M.D.nA ucca thayo. amadAvAda vatana. temaNe zALA rikSaNa amadAvAda, bhAgalapura; abhyAsa karyo. ane muMbaImAM lIdhuM. 1948 mAM aMgrejI viSaya laI B. A. 1950mAM pata jevA cepI roganuM kAma karyuM. ane 19 2mAM thayA. 1950 mAM mAnasa zAstra ane tatvajJAna laIne M. A. thayA dhArAsabhAnA spIkara tarIke sevA ApI. bA. kasturabAnuM jIvana ane bhASA vizArada paNa banyA. caritra "amArA bA" e nAmathI lakhyuM. ArogyanI cAvI zrImati harSidA paMDita Amato riAmAM paDelA che chatAM aMgrejImAM lakhI. gAMdhIjInA aMgata maMtrI tarIke sevA noMdhapAtra che. sAhitya pravRtti aneka rIte cAlu che temane khAsa karIne mane vaijJA suzIlAbena neyaranA lakhelA pustake vAMcavA jevA che. Ama nikanA lekho lakhyA che. svabhAvadarzana 1950 mAM lakhyuM . 1961 temaNe bA bApunI sevA sAthe bhAratanA eka uccakoTInA lekhikA mAM e rIpeTa opha dhI eDaminisTrezana lakhyuM. uparAMta umi tarIke khyAtanAma banyA. navaracanA, samarpaNa, strI jIvana, zrI, strI ane janasaMdeza jevA zrI suzIlAbena jhaverI mAsikamAM lekhe ApyA che uparAMtagraMtha samikSA lakhe che. 1966 zrI suzIlAbenane janma 1920 navembara 3jI tArIkhe suratamAM mA IjharAyalane pravAsa karyo. 1951 mAM mAmu paMDita sAthe lagna tha. suzIlAbenane khAsa karIne kAvya racavAno zokha hato. karyuM. 1950 mAM phArbasa sabhAnuM InAma lIdhuM. Jain Education Intemational
Page #893
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratanA prAcIna loka kavio zrI kezubhAI ema bAroTa kavi ajAna kavitA e kavinA hadayanuM citra che. kavinuM jIvana e rasa saritAnuM uddabhava sthAna che. kavinuM jIvanavRtAta jANyA vagara kavitAnA hArdanuM saMpUrNa jJAna asaMbhavita nahi hoya paNa ati kaThina te cheja ajAna kavine janma zAhabAda jillAnAM DumarAvagAmamAM brAhmajJAtimAM thayo hato. tenuM nAma "naka chedI tivArI" hatuM teNe "manemaMjarI' "bhaDa A saMgraha" "kavi kItI kalAnidhI " vigere graMtha racyA hatA. teNe prArabdha-karmamahimAne save A rIte gAyo che. leka kathAkAra, kavionATayakAre temaja jana samudAyanA sarve uhalakhako mATe paNa ema kahI zakAya. kalpita ke adha kalpita pAtronAM svabhAva varNanamAM koI kavi, sarve - vihita saMta paThe dijamaMta, mahAsukha taMta he vArtAkAra, nATyakAra jANe ajANe paNa pitAnA ja svabhAva zAbha apAra. varNanamAM hRdaya bhAvanuM prabaLa athavA nibaLa manovikAranuM skUla sivAra ke "mi purena vilAsa, saroja vikAsa sUkSma saMskAranuM pratibiMba pADe che. eTale ke pitAnAja vicAranuM suga dha agAra. pratiropaNa kare che. ane pitAnA ja manabhAvanuM zabda citramAM madhuvava se sarovara vAsate, jona gaye Alekhe che. mana rose vikAra, * anana" yahI mati ki9 vicAraka, bhAlalIkhI kavitA eTale suMdara ane suMdara zabda samUha anyajananAM vidhI zake TAra. hRdaya saMskArane jagADavA kavinA aMtarathI vahete hRdayabhAvanA pravAha teja rasa para hRdayane uddabodhavAnI je hRdaya zakita teja rasikatA, kavi ananya Adi kavi vAlmika ane vyAsathI mAMDI cheka atyAra sudhInAM kavio loka saMskRtinAM yaMbhU gaNAya. kAraNa ke kavioe jagatanI kavi ananyane janma kAyastha jJAtimAM thaye hato. te bikAnera pragatimAM ane saMskRtimAM mahattvano bhAga bhajavyuM che. rAmasiMhanAM nAnAbhAI pRthvIrAjajI pAse rahetA hatAM teo e ananya ga" "vijJAna badha" " suMdara caritra" " zakita ahiM ApaNe chellA AThaso varasamAM thayelA keTalAka nAmI paccIsI " vigere graMtha lakhyA che tene eka sAtvika jJAna anAmI kaviono TUMka paricaya ane temanI kavitAo joIzuM. aMgenA save laI e teonI katAmAM bhASA mAdhyama to hindI-khaDIbhASA vRja sa :-- zIla, suzIla, subuddhI, sulachana, dhIra gaMbhIra mile bhASA mu ya rahI che. jaganyAre, kavi akabarazAha dhama, dayA, nirlobha niraMtara, nirbhaya bhakita arAdhana hAre. akabarazAhane janma mugalavazamAM umarakoTa zaheramAM thayo hato dhama kare se kare prabhu apana, cAhata nAhI ja A dihIzvara samrATanI sabhAmAM kavAMga, naraharI, kavi jagannAya, buddhi ujAre. bIrabala, ToDaramala, zekha jhI, abulaphajhala, rasakhAna vagere navarane hatA. temaja akabarazAhe dIna-e IlAhIdharma paNuM sthAye hato. sAttvika jJAna : ananya" kahe, saI bhakata sadA tene janma saM. 152 6mAM thaye ane mRtyu 1605 mAM thayuM hatuM. bhagavaMta hI pyAre kavi anata te kahe che ke jenI duniyAmAM kIrtI rahI gaI te naraja cho gaNAya bIjAne te dhakkA thayo kahevAya A rahyo temane dUha. duhA-jAkI kItI jagatamAM, jagata sarAhata tAha vAkA jIvana saphala, kahata he akabarazAha A kavinAM janma vize jhAjhI mAhitI sAMpaDatI nathI paNa te saM. 1692mAM hatA te nAyakA bhedane " anaMtAnaMda " nAmane graMtha lakhyo che. A che tene vividha zRMgAra rasane eka sarve
Page #894
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratIya asmitA save - kaho Ika bAta buro janI mAnahu, kAnha hI dekhI kahAM musakAnI che che ka cita che kahI era che, dAukI hai tuma aura gumAnI. Apane so cha3 jAnatI era ke, tAte "anaMta" yaha jIya jAnI. kahe ja kaho alije kahe cAhatI dUdha ke dUdha se pAnI ke pAnI kavita :- prema ragamage jagamage; jAge jAmInI ke, yauvana kI jyoti jagI, jera ugamate hI madana ke mAte matavAre, ese dhUmata hai jhUmata he sUkI mUkI, jhaMpI udarata ha. kahe kavi "Alama nikAI ina nainakI pAMkharI padamame, bhaMvara thirakata hai cAhata he uDI beke, dekhata mayaMka mukha jAnata he daini tAta, tAhIme rahata ha. kavi odha athavA ayodhyAprasAda kavi alarAja mAnI, kara ra dilI- dha" sAMtanapura jillAnA rAyabarelI gAmanA vatanI kavi ayodhyA kuMbhAjInI deraDI pAsenA sanALIgAmanA vatanI kavi alarAja prasAdane janama brAhmaNa jJAtimAM tho hato te saMskRtanA paMDita athavA AlAbhAIne jama cAraNujJAtimAM thayo hato. teNe hatAM. teo ghaNu karIne ayodhyAnA mahaMta bAbAraghunAthadAsanI " amara vilAsa " graMtha lakhe che. sArA kAmamAM DhIla na karavA pAse ane caMdApuranA rAjA jagamohanasiMhanI pAse ghaNu karIne aMgane A che tenI racanAo chapaya. rahetAM hatAM. teNe "chaMdAnaMda piMgala", "sAhitya sudhI sAgara" ane "rAmakavitAvalI" graMtha lakhyA che. A che tenA Rtu varNa chapaya - rANe sAMge rIta, DhIla raNamAM bahu dhArI nanuM eka kavita. sAhasa bAbara sAya, hiMmata paNa gayo te hArI zUra sadAzivarAva, pANIpata DhIla pasArI kavitA - harasa harela rahe. amara che anaMga heta abdAlIdaLa ema, mahAbaLa nAkhe mArI hara kalApI kekI, cAtaka camu pIlI. jagasare kaDaka hAryo juvo; veda pramANa vakIlathI umaDe ghaTA he mAnI, karane chaThThA he chaTA "alarAja'' kahe A jagatamAM, dhAyuM bagaDe DhIlathI pherata paTA he haTA, zurakI haTA kilI. gherI he aDe huM bina, buMdana laDe he "dha" kavi Idu athavA bAlamukuMdalAlajI AnaMda khaDe he dekhI, dAdu baDe dilI. A kavi viSe eTaluM jANavA maLyuM che ke teo mathurAmAM kAdara viyegI hArI, cAdara balAka pherI rahetA hatAM ane teo saM. 1776 sudhI hatAM A che tenI bAdara bahAdura ko, nAdira phateha milI. kavitA namuno. * kavi ahamada kavitA-zobhAvata sarasa, sarovara suvAsapura sukhako samura, sadA zobhe zobhe bhArI kavi ahamada aMge paNa vadhu mAhitI maLI nathI paNa te jAte mRdu kara kamala, kumoda kula kAma bhare musalamAna hatAM te tenA nAma uparathI ja anumAna karI zakAya che. le abhirAma cahuM, aura cita cAhIe. teo saM. 1670 sudhI hayAta hatAM tevuM anumAna che. teNe prema tame Indu kaMjadala, mAMjha sAMjha hite baMka virahanA duhA. khUba sarasa lakhyA che. tene phakta ekaja duha ahiM he ke jaDa rU5 lase, lasana nihArIe Apu chuM. zakata che ke mukata che ke, ukata ya samAje rAja duhA :- prema paMca durgama viSama; " ahamada" cale na kaI kabu kamanIya "Indu'' nilamanI vArI ToDara thA maga je cale, jAke zuddhi na hoya kavi bhakta IzaradAnajI kavi Alama bhakata kavi Izara bAreTane janma mAravADamAM bhAsa gAme cAraNa jJAtimAM 155mAM co hato. te pachI jAmarAvaLanI kavi Alamane janma sanADhaya brAhmaNa jJAtimAM thayo hato. te mulAkAta pachI jAmanagara pAsenA saMcANA gAme rahyAM hatAM. teNe ghaNe bhAge oraMgajheba bAdazAhanA zAhajAdA pAse rahetA hatAM. tene bhakti rasa sabhara " harirasa " ane " deviyANa" nAme graMtha eka raMgareja zekha sAthe mitratA thatA teNe zekha strI sAthe zAdI karI lakhyA che, teo A cAra caraNanA duhAmAM paNa keTaluM badhuM ke che, ane musalamAnI dharma svIkAryo hato. teNe zRMgAra rasanuM varNana A duha :- bhAgya baDA te rAma bhaja; vakhata baDA kachu deha rIte karyuM che. akala baDI upakAra kara, deha dharyA phaLa eha - Jain Education Intemational For Private & Personal use only
Page #895
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha kavi uddhava athavA odhaDa kavi aMbikAdA A kavine janma kAThiyAvADanA lakhatara gAmamAM audicya A aMbikAdAjI paMDitane janma jayapuramAM saM. 1915mAM brAhmaNa jJAtimAM thayo hato. teoe lakhatara darabAra karNasiMhajInA thayA hatA. temanA pitAjI dugaditta paNa kavi nAme "kajakatamaNI" "kukavi kuThAra"nAmanA graMtha lakhyA che. dattacha daza varSanI nAnI vayamAMja kavitA karatA teo hindI, saMskRta, IglIza vigere bhASA jANatA hatAM. teo "vaiSNa patrikA" kavita :- sohe zirA sArI raMga, doyalI kI jAku cArU nAme mAsika paNa calAvatA hatAM. teo mahAtmA tulasIdAsajInI khelata he kIha hoya, cAra lIsI dekhIe prasaMzA nIcenA kavitAmAM kare che. kIne ATha dune, cha dane lase aMganameM teraha ke dune lahI, sahita vizekhIe kavita :- Dagara Dagara ara, nagara nagara mAMhI jAtakI to gujarI he, cAlIsa e cAlI calI kahAnI 5sArI rAmacarita avalIkI dune kI chaDyAlI salI. sI avarekhIe. kahe kavi "aMbAdatta" rAmahIkI lIlano dunakI sayAlI salI, enane kamena vArI. bharIdInI bhIrasabe, cahalI pahalIkI pAMca vIsa dume, eka tAko karI lekhIe. zudrane te brahmanale, mUrakha te paMDita rasanA phUlAI sabe, je je bali balikI kavi udayabhANa jamakI bhagAya. pApa pujake nazAya Aja mayAnIA - mAravADamAM cAraNa jJAtimAM janmelA A kavi, tulasI gusAI nAka, kATI lInI kalIkI. kavitAmAM "bhANa" nAma rAkhatA te tenI kavitAmAM rAmanI A rIte jhAMkhI karAve che. kavi karaneza :kavita:- mAta kauzalyA, tAta dazaratha vikhyAta vizva kabharaNu" "kRti bhUghaNa" ane "bhUpabhUSaNa" graMthanA kartA bharate se bhrAta, bhAnuvaMza meda bhara hai. kavi karanezane janma brahmabhaTa (bAroTa) jJAtimAM thaye hatA teo "bhANu" kavi zAsana kabule, jAke tIna bhauna asanI - phatehapuranA vatanI hatAM tema mAnavAmAM Ave che, te bhakata kAja bhUle phera, phale be phikara ha. pitAnI kavitAmAM durjanane A rIte dATe che. parameM prIta AI markaTAdi te milAI zatru brAta ke sahAI, jAhIko jikara ha. kavita :- khAte he harAma dAma, karata harAma kAma deta rIjha Dara haina, vaibhava bigara haina dhAma dhAma tInahIke, aparAya chAgA kAna kou kahe hena, sAbara asara hai. dojhakhare jeha taba, kATIkATI cheDe khAha. parIko guda kATa, TeTIna uMDAge kavi umaradAna kahe "karaneza" ane, ghusanite bAjI tajI rajAo nivAja aMta, yama kadI lAge cAraNa jJAtimAM janmelA A kavi jodhapura - mAravADanI kavinake mAmalema, kare jaina khAmI tana AsapAsa rahetA hatAM. te paisAnI prasaMzAmAM "kaladAra aSTaka" nimaka harAmI mAre, kaphana na pAvege. ane rAma snehI sAdhunI niMdAmAM eka grupa banAvyo che. teo saM. 1960 sudhI hatAM tevuM mAnavAmAM Ave che. teNe prAcIna kavi kAne (pahelA) kALamAM moTA camarabaMdhInI paNa dArUe kevI durdazA karI che te A nIcenI kavitAmAM kavinI manovedanA halavAya che. kavi kAna viSe mAhitI vadhAre maLatI nathI. paNa eTaluM anumAna thAya che ke teo tenA nIcenA kuMDaliyAmAM naphaTa nArInI kavita :- pIthala kheta pAryo, mahaMmadako mAna mAryo napharata A rIte kare che. buddhisiMhako biga, nike niradhAra che. khana bina jaita bAyo, DuMgarasiMha DUbo kuMDaliH - raMDI maMtra ne kijIe, akakala bhraSTa ho jAya. ' joke marana jo, hime mAMjha hAra . bhakti gumAve ISTanI, jIvata naraku khAya. ta take kine taMga, sajajanako mRtyu saMga che tuM ne ku khAya, jahAM laga hoya asaMgA keTApatike apaMga, "umara" uccAre meM vA taka narako neha, palaMga para kare prasaMga toSa, piza, oza mArU kAhe aphasosa kesa kathe sukaviyA " kAna " rahe saMte e bhaMDI hAya "dArU" tere doSa, kahAMle pikArU mai. akkala bhraSTa hai jAya, mitra nahi karanA raMDI Jain Education Intemational
Page #896
--------------------------------------------------------------------------
________________ rA kavi kAna (bIjA) A kavi kAna nA janma kAThiyAvADanA baravALA gaLatha gAmamAM cAraNa jJAtimAM sa'. 1941 mAM thayA hatA. teNe meANIyAvALA sAI nAgabAInA ItihAsa rUpe " nAI puraN '' nAmanApracanI racanA karI che. te mAtAnI stuti A rIte kare che. ** chayaH- Adya zakti hiMgaLAja, vAhana ratha hAMko velA rIDe caDI ravarAya, paramezvarI AveApelA mayUre caDI mahamAya, hAlo saba duHkha hara / cAmuDaDA hAle bhUte caDI, kAyama sukha adakA karavA. jaza rahe kahuM kAyama jagata, kavi gAyA atha kaI kara joDa. ema. kanarAja" ke, $ $ $ jugataba jAM sakta kavi mahAtmA bara saMta kazmIranu nAma te! AkhA bhArata khaMDamAM mazahura che. te dharma pravaka mahAtmA kavi kAzI nivAsI hatAM tema mAnavAmAM " kazmIra kasoTI ane mRtyu 1575 mAM Ave che. je khIra paMcanA sthApaka che. teNe nAmanA graMcamAM tene janma saM. 1455 batAvela che. teonuM mAnavuM che. A bila hmAMDamAM kanI rekhamAM mekha mAravA koi samarathI nathI. te A jhUlaNA chaMdanI eka kaDImAM sAkhIta karavA mAge che. chaMda jhUlaNAH bhakata bhagavata ke zeSa mahimA kare, bhIkhake zirApe dhyAna dhAre kamalA ke bAkI beThake, kAmako jItake krodha mAre. mustikA pIpe kama asavAra gagana caDha sAdhake kAla TAre, k kahata kazmIra ' ye nAhI kASTa lakhyA krI rekhame' mekha mAre. kavi kamAla kavi kramAla eTale mahAtmA kabIrajI nA putra te sAthe rahI. sAdhu sevAmAM samaya niyamana karatAM teo jhUlaNA chaMdamAM batAve che ke te te jIvanA saMgAthI karama ane ane dharama che. bAkI te! badhu ahiM'tuM ahiM cheDI javAnu' che. A rahI tenI sAbitI. chaMda jhUlaNAH- jIkara kara jIkara kara phikara ku dura kara, baiTha cogAna khIca khAMdha tATI, alakane khalakaku kula jokI paidA kiyA, aMta hA jAyagI khAkha mATI, pitAjInI nIcenA mIra umarAva ghaDI cArake paharame, uThakara cale darabAra hAthI. duH kahata 'kamAla'" kabIrakA bAlakA, karama adharma / saMga sAthI. kavi kamAla (bIjA) A kavi kamAla akabarazAhanA vajIra khIrabala athavA alavIranA putra hatA. jyAre bApIno svargavAsa thayA, pa zAnuM pharamAna hatuM ke bIrabalanA mRtyunA khabara mane Apaze tenI huM jIbha kheMcIza ! paNa khIrabalanA mRtyunA khabara zAhane ApavA kamAla Ave che. zAhu kamAlane- khIrabalanA khabara pUche che .tyAre kamAla nIcenA hAmAM zrIrAnA mRtyunA sakta kare che. bhAratIya asmitA - bIrabalase khAtA gaI, gaI khAlakI khAla meAtanakA pAnI ve gayA, rA mAla kamAla. kavi karaN kavi karane janma brahmabhaTa (bAroTa) jJAtimAM thayA hatA tenA janma sthaLa viSe mAhitI maLI nathI paNa temaNe abhayasiMha zALI khAvAnusAra sUrya prakA" nAmaka graMtha racyA che. saMku zrISma RtunuM vaSa~na A rIte karyuM" che. kavitA - caMDa karjharana, jhakArata sarASa prauna teArata tamAla gaN, maMda dina bhArAsA dharma ke dharaNI giri, tamake pratApa jAge dekhata majeja 28, jagata nihArIse taru kSINa chAyA, sara sakhata samudra ana "karaNa" bicArI dekhA, Atapa aMgArA se chAvata gagana dhULa, dhAvata dhAta Ape mApa caDhI grISma, mayaMda matavArA sA. kavi kasi'ha khataranA mahArAjA hatA. trikuLamAM joyA karaNasiMha tenI pAse uta kavi kahetA hatA. katamam' graMtha tenA nAma uparathI prasiddha thayA che. bhe, khUba kitra prema hatAM. teaiya saMvata 1980 sudhI huM yAta hatAM tema mAnavAmAM Ave che. A je tenA gAra rasanA eka namUnA kavita H- zAmarI saunI, gagAnI mA AnI tena kAdika kA benI dhA, visenI vAsa cakA jayA dinase udhdhavame, na kahI bAta mAdhavakI tanine sudhA Ape, zana tIna ca kare dharanA berA, dhArI hai na bharI beza guvI gujArI zreSTha, nAsame tamAma
Page #897
--------------------------------------------------------------------------
________________ mRtiya " TA dI kareja karAra, sunie morAra merI. ' de camakAvata, bijalI ththAnake me sunArato, sUnAra lAu sAMcekI pyAre pare pAvana, lalako lIje nAvanaso ke dekhe Aju Avana, suhAvana ghaTAvanake. kavi karaNudAna kavi kavirAja A kavine janma cAraNa jJAtimAM thaye hatA te kuMbhAjInI deraDI pAsenA sanALI gAmanA vatanI hatA. temaNe "jazabhUSaNa" A kavine janma brahmabhaTa (bAroTa) jJAtimAM thayA hatA ane "raNavIra cAMparAjavALA" vigere graMtho lakhyA che. ahiMyA teo mULa uttara hindane rahIza paNa teo moTe bhAge rajavADAmAM temanA jhUlaNA chaMdanI phakata eka kaDI ApI che. dhUmatA rahyA hatAM tema kahevAya che. teonA kavitAnA namunA rUpe eka sarva laIe. jhUlaNA - adharma te AdayuM pApa ke AvaDuM e badhuM thAya che sahana Aje. sarve - bhUmi rahI cahu aura bhare jala hai, "karaNa" ne prabhu je di' jAgaze kAramo, sutharI Rtu AI aSADhI. mAravA tujane muja kAje. mIThI mahAdhUnI moranakI, zyAmanA keraDA lAgaze sAmaTA, "kavirAja" sune sabakI rUci bADhI saMtA mitra vicAra se. khulata gepa gopAla mile, kahyuM te pALIyuM marada kevo khare, vRSabhAnake AMgana bhIra he gADhI. kaLine pApa sanamukha ke. he re hari misa vAkI beTA, bharI pherI ghaTAme aTA para kADhI. kavi kalyANa kavi kALIdAsa "chaMda bhAskara" ane "rasacaMdra" graMthanA kartA kavi kalyANa DAkoranA vatanI hatAM. evuM anumAna che ke teo sAdhu hatAM ane banapurA - kAnapuranA vatanI kavi kALIdAsano janma brAhmaNa saM 1851 sudhI hatAM tema kahevAya che. tene kavi paravene Adara jJAtimAM saM. 1710mAM thaye hato temaNe "vadhU vinAda," "kALidAsa nIcenA chappayamAM phalita thAya che. hajAra" temaja "jajIrAdi graMtha racyA che. ahiM che tenI kavitAne eka chappaya. chapaya -dazaratha, bali haricaMdra, yudhiSThira dhama suhAthe cakravarti satavRta, kavi na ke kahe kahAye chapaya :- aSTa resa eka mAsa, mAsa bAreme pake. bhUpa vikramAjIta, bheja pRthurAja pravine pAvaka mukha bhajana, leka saba najare dekhe IndrajIta zivarAja, pAya kavi pUjana kine akhara lakhe lelAra, mAra dhani anakI mAre chahI karanI karI narendra rata, caMdra badanI cita cera, dhyAna muni janake TAre kahI kavindra nakI kahI. e siddha nahi gI nahiH bIna pAva pRthvI dhUnI " kalyANadeva " kavirAja bina, "kAlidAsa" kavi evare, artha karo paMDita gunI. yaza dAtA dujA nahi. kavi kAzIrAma banapurA nivAsI kavi udayanAtha trivedI kALidAsa kavinA putra hatAM. tene umareTha nareze " kavindra" nI padavI pradAna karI hatI. teNe "rasacaMdrodaya" nAmanA suMdara graMthanI racanA karI che. te Rtu varNanamAM zrAvaNa mAsane A rIte hiloLe che. A kavine janma kAThiAvADanA kutiANA gAme brahmabhaTa Ara) nAtimAM e hato teeAe kavitA ghaNI che dara lakhI che, paNa tene koI graMtha hoya tevuM jaNAyuM nathI. jagata vitha sarvatra mAtra paisAno ja mahimA che. je mANasanI gAMThe paisA ne hoya to Aptajano paNa tiraskAre che. tema A kavinuM kavita sAbita kare che. kavita :- laye yaha sAvana, sneha sara sAvana salila bara sAvana, paTAdhara iTAno gaurI gAMva gAvana, lagI he gIta gAvana hirA jhUma lAvata, uThAna cha aTAnake bhanaMta "kavindra" birahIjana satAvana se kavita :- paise bina bApa kahe, putatA kaputa bhaye paise bina bhAI kahe, moke duHkha dAI hai paise bina kAkA kahe, konakA bhatrIjA lage. paise bina sAsa kahe kenakA jamAI che Jain Education Intemational
Page #898
--------------------------------------------------------------------------
________________ 20 paise bina pacaname, beTIkA kara nahi paise aina Apa dhara, rAya roTI khAI ho kahe kavi. " kAzIrAma ' nA nara rajAne maLe jamAnAmAM,paro kA bAI A ve kAdara sAda sADIma pAnI vAtre huM sakhAnI kavi)nA ziSya A kavine janma musalamAna jAtimAM thayA hatA. paraMtu bhASAe gaNatarIe dhaNI zuddha mAnavAmAM Ave che. A che tenuM kaLinI kuTIlAI aMgenuM kavita, kavita :- guna kAna pUche ke, auguna ke bAta pUche. kAM bhayAI kaLiyuga AkhAnA che. peAthI au purAna, jJAna, ThaTaname DArI deta gugala mAno, mAna hirAnA kAdara " kahata jAseA, kachu kahI bekA nAhiM jagata kI rIta dekhI, cupa mana mAne che. khetI dekhA didhA sabhya, bhAMntina no bhAMti tti gunanA hirAne, guna gAhaka hirAnA hai. kavi uzana peAtAnI kavi kizana eTale leAkA gacchaka jainI sAdhu. jene jaina bhAInA avasAnathI vairAgya AvavAthI bAvanI " nAmaka graMtha racyA A che tenu vairAgyeApadezaka kavita. kizana nita H- dhIme thAya. paina, thAya ke dhama khaM pAo duHkha daMDa, jaina, pAza sukha pAme gAyA jAna Ana paina, gAye| bhagavAna bhAna AyA jona jJAna, kahA nara yeni Ayae mana mena AyA aMdha, kAhuna namAye| dha ''kizana'" paraMgA khare, tAhi pachitA khe Apattui kA bhAyA bhAyA. pApake upAya pAyA bAMdhI muThThI Ape, maiM pasAra kApa ya khe kavi kizAra kavi kizAranuM purU nAma rAjA jugala kizAra hatuM te diddhizvara mahamadazAhanAM darabAramAM sa. 180nAM arasAmAM hatAM. teNe peAtAnA pustakamAM peAtAnA paracA ApyA che. dUH- brahmabhaTTa hai| jAti ke, nipaTa adhina nidAna rAjApada mAko kriyA, mahamadazAha sujAna * A uparathI sAbita thAya che ke te brahmabhaTa (khAreTa) jJAtimAM janmayA haze. tenI kavitAnI eka namunA chae. kavita : bhAratIya asmitA magalIne| madhavAne, rAjasAja rAvata kalA, khammama ... mAMganA tame sArathI sameta ratha, vAcha le gayA dineza cAra mukha le gaye, marAla deta letame sukavi kizAra manI. mAMgalInI nAgarAja divaDI jI TAI abha, sara bhoga tame deta deta he sakhe, vRSa ketu ke samAja rAja re gaI vibhUti bhUta, khelahI niketana meM' ve kuMdana kavi Mdana paNa madhyahindanAM vatanI ane brahmabhaTTa (khAreTa) jJAtimAM janmela hatAM tee sa. 1752mAM thayAnu anumAna che. teo suma svabhAvanuM citraNa A kavitamAM kare che. karSita - suma karyuM. patnIo, supane kI bAta suna akatha kahAnI eka, khara khasa hAryo tA cAMdI kA dharyAM teA jora, jora ke karyAM teA gADa jamInameM dharyAM te! phera, hAthame nikAryAM te "kuMdana" kahata kavi, AyA eka tAhI same kavitA paDhe te vAko, deve anusaryAM te hAta kula dAga baDA, sutakA abhAga jo me jAgata parAtA ke rUpiyA deI DAye te kavi kevala A kavi amadAvAdanAM nAgara brAhmaNa kezavarAmanAM putra jeNe junAgaDhanA navAbanI praznazAmAM bhAnI vidyAma" praya banAvo che chevaTe teNe sanyAsa lai amadAvAdamAM ja dehatyAga karyAM ema kahevAya che. teNe bAbI kamAlanI prasaMzAmAM pazu kamAla ja karI deva ! kavitA :- gaMjana kamAla gaDha bhajana kamAla ari surata rasAla mana, raMjana kamAla huM prIta me kamAla. rana jItame kamAla rAja rItame kamAla dekhyA prajApati pAla hai rAjameM kamAla saba kAjame kamAla dila sAjane kamAla sadA, verI zira sAla huM khAgameM kamAla a yAgame kamAla khAna hu kamAla saba bAtame kamAla huM kavi kezavadAsa A kavinA janma sanADhaya brAhmaNa jJAtimAM thayA hatA. eDa chA nareza rAmasiMhanA bhAI IndrajItasiMha tene vizeSa Adara karatA hatA bIrabale phakata eka chaMda upara cha lAkhanuM InAma ApyuM hatuM teNe graMthA paNa ghaNAM racyA che, jevA ke " rasikapriya '" kavi- t
Page #899
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha 21 priyA" "zrI rAmacaMdrikA" " vijJAnagItA", "ratanabAvanI" kavi karaNudAnajI vigere tene racela eka chapaya je gaNapati mahArAjanI stutine che A rahyo. "birada zRMgAra"nA kartA kavi karaNadAnajIno janma mevADanA "sulavADA'' gAmamAM cAraNa jJAtimAM saM. 1760mAM thayo hate. chappaya eka radana gajavadana, sadana budha madana kadane suta temanA pitAnuM nAma vijayarAmajI hatuM. kavine DuMgarapuranA mahA gaurInaMda AnaMdakaMda, jagavaMda caMdayuta rAvaLazivasiMhajIe lAkha pasAvanuM dAna karyuM hatuM. A kavi, sukha dAyaka dAyaka sukRta gana nAyaka nAyaka e kavi vIrabhANajInI madada laI "sUraja prakAza" ane "rAjarUpaka" khala dhAyaka dhAyaka, daridra saba lAyaka lAyaka nAme graMtho lakhyA che. A che tenI kavitA prasAdI. guna guna anaMta bhagavaMtabhaya, bhakitavaMta bhava bhaya harana. savaiyo :- yena ghaTA tanamAna saje bhaya yena chaTA camake chaharAhi, jaya " kezavadAsa ' nivAsa nidhi saMdara gAjana bAjana dudubhi vebaka, paMta nahi gaja daMta nihArI. asarana zarana. yena mayUra ne bolatA hai, biradAvata bhaMgana ke gana bhArI ye nahi pAvasa kAla ari, abhamAla ajAvatakI asavArI. kavi kezavalAla bhakata kavi karazanadAsajI chIpA brahmabhaTTa (bAroTa) jJAtimAM janmelA A kavi jAmanagaranA nivAsI hatAM. teo "kezavakAvya" graMca prasiddha che. A che bhakata kavi karazanadAsajIno janama chIpA ( kapaDAM chApanAra ) jJAtimAM saM. 1890mAM thayo hato teo muLa jedhapura tAbe jAlera tenI zAradA stuti. pragaNAnA rAmezagAmanA vatanI hatAM. teo darajIne dhaMdhe karatAM, kavitaH- mAnava me maMju ju, deva aru dAnavame pachIthI teo zirohI tAbe vaDadarAgAme AvyA ane tyAM rahevA gAna kinnarI me, akhinna jAza jAko he lAgyA teo khUba prabhumaya jIvana gALatAM saM. 1556mAM duSkALa mAnanIya mahipame, mahAna kavirAjanaka paDe ane kuTuMba be divasa bhUkhyuM rahyuM tyAre teNe "premapakAra" rAjana anupa e so rUpa na ramAko hara lakhe kharekhara A kAvyamAM kavie Izvara paranI UMDI hRdayami kezava" nivAsI, mAna sarako hulAsa prada ThAlavI che. A kavine svargavAsa saM. 1958mAM ya hato. A haMsa avatasaM jAka vAhana sadAka ha che je prema pokAra" nA maMgalAcaraNane duho. jAnata ho jo me kachu, rIta kavitAkI ha duhA-agati saMta udhArIA, tAryA bhagata tamAma. kavi kezarAjI rAThoDa arajI Teka anAtharI, paMkhI purANa nA kartA kavi kezarAjI rAThoDane janma kSatri suNaje zrI ghanazyAma. jJAtimAM thayo hato te jodhapura tAbe cIraDI gAmanA vatanI hatAM kavi kezarI athavA kezarIsiMha tene zikArano ghaNo zokha hato. ekavAra zikAra para cheDelI baMduka pitAnA putra ne vAgatAM tenuM mRtyu thayuM hatuM paNa eTalAthI kavi kezarI eTale dhrolanA rAjakumAra. A kavie A zarIkezarAjI aTakyA nahi paNuM vaLI ekavAra Abu parvotamAM eka rathI sakata na thAya; parahita ke paramAra na thAya te A deha kevI sAbara para baMduka choDI te sAbaranA pagamAM vAgI te pachI sAbara nirarthaka che ! are ! pazu paMkhI paNa jIvatA ke marelA upayogI adRzya thayuM ane eka mahAmAnA darzana thayA te mahAtmAnA che paNa mAnava zarIra to sukRta vinA sAva nirarthaka ! A rahyuM A phiTakArathI kezarAjIne AtamajJAna thayu teNe baMduka tyAgI ! tenA ha yAmAM kavinuM kavitA-udAharaNa. kavitA chUrI teNe "paMkhI purANa" lakhyA pachI Abu uparathI bharavajapa khAya deha tyAga karyo. ahiM che tene eka kuMDalio. kavitaH- Avata he kAma cAma, pazu ke aneka ThAma hastina ke asthi, besa dAmane bikAve che kaMDalio- "kezara uTha bhajana kara, subaha huA mata seya gaDarIke bAlake, suthArI ke duzAle race jiNe saveLA jetiyA, javArA karasaNa joya. kuliMga ke paMkhanakI, kalagI banAve che javArA karasaNa joya, phaLe bahu phAliyA chIpana ke paTaname, muktA amUlya ho kALa raNAI TALa, pahelAM pAliyA morana ke pachake, kRSNa ke caDhAve huM dise Adara bhAva, ghaNe darabArame "kezarI" kahata ese jAnI ke sakala ceta so nara samajyA Aja, bhale saMsArame mare huve mAnasa, kukara na khAve che Jain Education Intemational For Private & Personal use only
Page #900
--------------------------------------------------------------------------
________________ 22 bhAratIya amitA kavi kRSNa kavi. gaMga, kavi vaitAla vigerenI racanAmAM eka bIjAnA nAma caDI gayA hoya tevu lAge che. nIcenA chappayamAM ghaNe ThekANe vaitAla mathurAnA bihArI kavinA putra kavi kRSNa ke jeNe "bihArI nuM ke gaMganuM nAma sAMbhaLavAmAM Ave che paNa mane maLela A satasaI" nI TIkA kuMDaliyA chaMdamAM banAvI che. chappayamAM kavi ganuM nAma che. A rahyo champaya tra pradhAna vi ja da vinA ema mAnavAmAM Ave che ke kavi kRSNa-asanI-phatehapuravALA chapaya :- buro prItake paMca buro, jaMgala ke vAsa narahari brahmabhaTa (bAroTa) kavinA vazaMja che. ahi tenI kavi bure nArake neha, buro mUrakhase hAsa tAno eka namune laIe. burI sumakI seva bure bhaganI ghara bhAI burI nAra kula7, sAsa ghara bure jamAI kavita:- bhUpati pradhAna vinA, gunAjana jya jJAna vinA bure peTa paMpALa a, burA surana me bhAgane vAsara javu bhAna vinA, jAMbo darasAve he. kavi "ga" kahe ThAkare, sabase bure mAgane duhA japu jAna vinA, gAnA japu tAna vinA suMdaratA sAna vinA cAturane cAhe huM kavi gamurAvA dalita yu dAna vinA, daphatara divAna vinA triyA priya mAna vinA, kAMti ghaTa jAte hai A kavine janma vahIvaMcA bAroTa samAjamAM thayo hato te paMDita purAna vinA, kAcha kurAna vinA dAmanagara pAsenA rUpAvaTI gAmanA vatanI hatAM teo ghaNuM vidvAna kRSNa kavi kahe, te zobhA nahi pAve hai hatAM teNe "samati " nAme bRhad rAmAyaNanI racanA karI che. A kavine pitAnI jJAti para dilamAM keTalI UMDI lAgaNI bharI kavi kRSNadAsa che. te jANavA tenA A chaMdanI mAtra eka kaDI ghaNI badhI nathI lAgatI ? A sAdhu kavi aMge eTalI ja mAhitI maLI che ke teNe chaMda-pustako pUjAya enA putra pUjAtA nathI "jJAna prakAza" graMtha- banAvyo che. teNe temAM "jJAna prakAza" navakhaMDanA lekha lakhe kaI lakhanAranuM lakhatA nathI aMge kahela duhA A rahyo. nija jJAti gaurava " gamu" hRdaye, khaTaka e khaTakI rahyA duhe - jJAna prakAza prakAza te, rahe timira kachu nahi gaMbhIra gaMgA samI jJAtinA, gebI gaurava kayA gayA ! "kRSNadAsa" kahe manana karI, jo dhAre ura mAMhI kavi gIgAbhagata kavi khUbacaMda A kavino janma paNa vahIvaMcA bAroTa jJAtimAM thayo hato. kavi khUbacaMda viSe paNa eTalI mAhitI maLe che ke teNe e kAThiAvADanA DoLIyAgAmanA vatanI hatAM. A kavinA saha pAkharA gItA kavi AlamamAM ghaNA pracalita che. ahiM che tenA IDaranA mahArAjA gaMbhirasiMhanuM kAvya racyuM che. kayA kavine kayA varSA varNananA gItanI phakta eka kaDI. tenI dareka kavitAno zabda nareze keTaluM dAna ApyuM te A kavinA nIcenA kavitathI jANI DaMbara Aja AkarSaka che. zakAya che.. kavita: mAna daza lAkha di; dohA harinAthe ke pe gItaH-goMkI uThayA moralA bAdhA, haDUDyA aSADha gADhA mAsA rA sajyA gaNa, saghaLe samADha haranAtha koTi de, kalaMga kavi ka hI ke bIrabala daza kaTi, kezava varAyelI dharA sare, caDI phoja Indra vALI kavitana me gayA megharAjA tUTyA sapanAra gADha zivarAja hAthI diyo, bhUSaNa te pehe ke chapaya meM chatrIsa lAkha; gaMga khAna khAna diyo kavi giridhara (pahelA) yA te dina dune dAna, IDara me e hai ko rAjAzrI gaMbhIrasiMha, chaMda khUbacaMda" ke me. A kavi giridhara brahmabhaTa (bAroTa) jJAtimAM janmyA hatAM. bidAme dago daIna, dIna keu dehe ke. tene jayapura mahArAjA savAI jayasiMha "kavirAya" nuM pada ApyuM kavi gadda hatuM. saM. 1880 sudhI hatAM. teNe lAkaDInA guNanuM varNana nIcenA kuMDaliAmAM karyuM che. kavi gad sa. 177mAM thayAnuM anumAna che. A kavi kuMDalie-lAThI meM guna beta hai, sadA rAkhIe saMga rajapUtAnAmAM thayA che teTaluM jANI zakAya che. tenI kavitA temaja gaharI nadI nALA jahA, hA bacAve aMga Jain Education Intemational
Page #901
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMya 23 kagiovIda duzmana dAvAdAra, hoya tIna hu ke DAre kahe "giradhara kavirAya" sune ho ghUrake bAThI saba hayiArana chera, hAtha maTa lIje lAThI ziheranA vatanI ane rajaputa (pravAsa) jJAtimAM janmelA A kavi "gAMviMda graMthamAlA" nA kartA kanaiyAnI muralIne A rIte biradAve che. kavi giridhara (bIjA) A kavi viSe eTalI mAhitI maLI che ke teo paMjAbI chapaya :- sunata madana mana lai, taja pativrata vrajanArI zIkha saMpradAyanA sAdhu hatA. A che tene jIva - ziva abhedAdi siddha samAdha chUTa gaI, veda dhUni brahma visArI vicArane eka kulio. pazu carata traNa cakita, thakita nabha caMda urphIgaNa yakti pavana puni jamata, nIragiri calyo pulakatana kuMDalie-tuMhI rAma tuMhI kRSNa che, tuMhI devanake deva paya pIvata na bAlaka vacha saba, khaga mRga rasa bara pratimudita tuMhI brahmA ziva zakitatuM, tuM sevaka tuM seva baMsI "goviMda vrajacaMdakI, so vRMdAvana bAjata vidita tuM hI sevaka tuM seva, tuhI Idera tuMhI zevajI tuM hI hoya saba rUpa. ki sabame parasaju kavi gaMga kate giridhara kavirAya, purUSa tuMhI tuMhI vAmAM tuM hI lachamana tuM hI bharata, zatrudhana sItA rAmA. prakhyAta kavi gagane janma brahmabhaTa (bAroTa) jJAtimAM ITAvA ekanora gAmamAM thayo hato tenuM pUrU nAma to hatuM gaMgAdhara kavi gulAba ke gulAbasiMha paNa kavitAmAM te gaMga nAme prakhyAta che. te dilhI pati akabara nA rAjya kavi hatAM teo kavi AlamamAM khUba jANItA che. A kavino janama brahmabhaTa (bAreTa) jJAtimAM saM. 1887mAM bhUkhanuM du:kha kevuM viSama che te kavi gaMganA A jhUlaNA chaMdamAM thayo hato. teo buMdI nareza raghuvarasiMhajInA rAjya kavi hatAM. joie chIe. teo saMskRta bhASA upara paNa sAro kAbu dharAvatA. tene "jaledo" ane "bAMko" nAme be gAma InAmamAM maLayA hatA. teNe jhUlaNaH- khUkhame rAjake teja saba ghaTa gayo, lagabhaga trIsa graMthanI racanA karI che. A che tene prema bhUkhame siddhaka buddhi saba hArI mahimAne eka so. bhUkhame kAmanI kAmake taja gaI bhUkhame taja gayo puruSa nArI sa - mIna pataMga kare tana tyAga tau jaladIpa na jAnata jou bhUkhame aura vahevAra nahi rahA hai, cAtaka aura cakorana kI, citauta name nizAkara dau bhUkhame rahata kanyA kumArI dAnava, deva kahAM nara nAga, "gulAba" carAcara he jaga sou kahata kavi ga ga nahi bhajana bina paData hai, jAnata he kario saba neha, nibAhiba nehana jAnatakou cAra hI vedase bhUkha nyArI. kavi gopa kavi gaMgArAma brahmabhaTa (bAroTa) jJAtimAM janmelA A kavirAva jagadevanA A kavine janma paNa brahmabhaTa (bAreTa) samAjamAM thayo putra hatAM. kacha-bhujanI pAThazALAmAM teo ghaNe vakhata zikSaka hato. teNe "rasika vilAsa" ane " sabhAvilAsanAmanA tarIke sevA Apela. teonA lakhelA graMtha "" hamIra zataka': ane graMe racyA che. temaja nATako bhedane graMtha paNa racyuM che. tema kAvya prabhAkara" prasiddha che. teo zRMgAra rasanI kavitAmAM jANavA maLyuM che. teNe sAta svaranuM varNana nIcenA kavitAmAM rAdhA-kRSNa samasyA Ama varNave che * tene jotA ja Akha ke kavita :- manako harata raMbhA, tharata haya hota eMDa mAna dhAve gaja, jetI maNi gAIe vaMda sukhadAnI, pArajAta zIla surabhine zIla prakAza indu, lalamAM bhAIe dhume pada daI jAnI, vaida mAre garala jo vasudhA suta, kabuko e dhUnI ThAie gopa" kahe kAhe kRSNa, siMdhu maya kine zrama cauda hI ratana rAdhA, naina me pAIe. kavita :- prathama kharija svara, dutiya rikhaba jAnI tRtaya gAMdhAra nAda, guna abhirAma che cotho svara madhyama, kahata guna nATaka te pAMcamo svara paMcama, surata guna dhAma hai vitaka SaSTama, sAtame niSAda svara nAbhI, kaMTha, zizatana, suranI ke ThAma hai gaMgArAma" kahe sabhA bhUSane aMya mAhI ehI ravara sAta, tinake aneka nAma hai Jain Education Intemational For Private & Personal use only
Page #902
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratIya amitA kavi ghanazyAma asanI, phatehapuranA kavi narahara brahmabhaTanA vaMzamAMja A kavine janma thayo hato. teo bAMdhavagaDhanA mahArAjA pAse rahetA hatAM teo saM. 1635 AsapAsa thayAnuM manAya che. kavi gumAna athavA gumAnamizra A kavie saM. 1801mAM "naiSadha kAvya"no bhASA padamAM anuvAda karyo hato. eTalI ja mAhitI maLI che. A che tene kavitA namUnArUpa-savaiyo savaiyo - deza pravAhanI saritA saba, aura bahe bahuta sarasAnI kAnana keThI agoDI kucAyela bhAra bharI ghasI akulAnI sukSma chAMTa sarUpa bhaI cita cAra nahi nidhIme niyAnI zItala Apa piye zazime para hItalakI taba tApa bujharAnI kavita :- jhUlI be ke rasa basa, navala hiMDore nyArI kATunara kinnara, asura kiye surakI kavi "ghanazyAma" ati, caMcala draga cala aMcala uData kahe, kena chalmI urakI zrama karama cati, lacati laka bAra bhAra mAne viparatI, zikhaveke kurakI ucI ucaTI TI pITha lagata jese khAMTI ke parata hiya, moTI kAma gurUkI. kavi ghAsIrAma kavi gvAla A gvAla kavine janma brahAbha (bAroTa) samAjamAM saM 1848mAM thayo hato. teo jaMgadaMbAnA upAsaka hatAM teNe lagabhaga 60thI 70 graMtha lakhyA che. paNa temAMthI prakAzita graMtha phakata 15 che. A che tenA varSA varNananuM eka kavitA A kavi kAnapuranA vatanI ane brAhmaNa jJAtimAM janmelA. temanI kavitAmAM zRMgAra rasane vadhu prAdhAnya hoya che. teo saM. 1680nI AsapAsa thayA che. A che tenuM zuMgAra rasanuM kavita. kavita :- jhUma jhUma calata, cahudhA dhana dhUma dhUma lUma lUma lUma che. che dhUmase dikhAta hai. tula kase pahala, pahela para uDe Ave. mahala mahala para sahala, sahala suhAta che gvAla" kavi bhanaMta, parama tamasama ke te chama chama chama DAre, buMda dina rAta hai garaja gaye hai ekagarajane lAge dekho garajana Ave eka, garajana jAta hai: kavita :- kabake khare he kAna, tadapi na chAMDe mAna karake gumAna kahe, karata cabAvarI vidhinA daI che ke, rUpakI nikAI kAna sI mana bhAI kahau, bane na banAvaTI kahe " ghAMsIrAma" eka, Avata acaMbo na rIta hI ThaI haM ke, bhaI he mati bAvarI sevA ki je pattharakI, mUrata pasI ja jatA sI baDI surata na pasIjI rAvarI. kavi dhanAnaMda kavi caMda A kavine janma kAyastha jAtimAM ya hato. ne nimbArka saMpradAyanA vaiSNava hatAM teo dilhImAM rahetA hatAM. mahamada zAhanA munazI ane nAgaradAsa kavinA mitra hatAM. teone janma saM. 1746mAM thayAnuM mAnavAmAM Ave che. nAdirazAhe mathurA lUTayuM tyAre A kavinuM mRtyu thayu tema kahevAya che. ahiM teno prema prasaMgano sava ApyuM che. savaiyo - khAI gaI buddha saI gaI zuddha raya hase unmAda jagyA hai mauna gahe cakha caukI rahe calI bAta kahe tana dAga da hai jAnI pare nahi jAnI tuhe tAhI kadA kachu Ahi paga hai zacahI pagIe "dhanAnaMda" heta lage ki preta la hai. kavivara caMdane janma brahmabhaTa (bAroTa) jJAtimAM thayo hato. teo vIra ane svAmI bhakata hatAM. teo pRthvIrAja cauhANanA rAjya kavi sAmaMta ane senApati hatAM tene lakhela "pRthvIrAja rAsa" nAmaka bRhad graMtha sarvatra lokonI jANamAM che. kavivarane janma saM. 1200mAM thayo hato. teNe cohANunA bANanI kevI suMdara prasaMzA karI che. chappayaH- IhI bANa cauhANa, rAma rAvaNa utha IhI bANa cauhANa, karaNa zira arjuna kapyo IhI bANa cauhANa, zaMkara tripurAsura saMge IhI bANa cauhANa, bhamara lachamana kara viMge se bAna Aja to kara caDha, "caMda" birada sa cave cauhANuM rANu saMbhara ghaNa, mata cUke moTe tave. Jain Education Intemational For Private & Personal use only
Page #903
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtimaMca kavitrI caMdrakalA thayo hato te mULa paMjAbI hovA chatAM kAThiAvADI rajavADAmAM tenI Ava ja ghaNuM hatI. A che tenA heLI varNananuM eka kavita A caMdrakalA buMdI nivAsI, kavirAja gulAbasiMhanA dAsIputrI hatAM teNe mArI kavitrI tarIkenI nAmanA meLavI che. temaNe cAra kavita:- AnaMda vividha vidha, rAga anurAga jata graMtha lakhyA che. ahiM je ApyuM che te tenuM Rtu varNanamAM AI Rtu phAgana, arina ura sAlakI varSA varNananuM kavita che. kezara atara tara kumakuma abIra khIra mAcI dhUma madhura, mRdaMga na ke tAla kI kavita :- baravI baraNI vAri, harakha baDhAvata hai kelaga kizorane chabI, bane chabIlI Aja kakhita citarI, malhArana ke gAyane jesIMga mApata ke, Anana rasAla kI aura zrAMti kekinakI, kekA suniyata alI locana vizAla para, broha bhaMga bhAla para cAtaka sunAta bena, sukha sarasAvane bhAla bhare bhAga para, garada gulAlakI. "caMdrakalA" maMda maMda, zItala samIra vahI pharakata vAma aMga, mere mana bhAvane rASTra kavi jhaveracaMda meghANuM eha ghanazyAma, ghanazyAmana me bIso base Avana lAge che aba, sAvana suhAvane A kavi lekhaka ane saMzodhaka jhaveracaMda meghANIne janma saurASTranAM bagasarA gAme vaNika jJAtimAM thayo ha. teNe kavi jazurAma " veNInAM phUla" "kilela" " siMdhuDo " " hAlaraDA" eka tAro" "Rtu gItA ' vigere kavitA saMgraho lakhyA che. cArajJAtimAM janmelA A kavi amAda bharUcanA vatanI hatAM uparAMta loka sAhityanuM vipula saMzodhana karI "saurASTranI rasadhAra teNe udayasiMha solaMkInA Azraye rahI " jasurAma rAjanIti " soraThI bahAravaTIA " " saurASTranAM khaMDerAmAM " " sarASTane graMtha racela che. A uparAMta "jasurAma paDaRtu " nAmaka graMya tIre tIre kaMkAsTI, raDhiyALI rAta, dAdAjInI vAto", vigere 75 paNa rame che. paNa te aprasiddha che. A che tene kavi lakSaNane graMthonI samAjane bheTa ApI che. bhakata kavizrI dulA kAga mevA NIjIne A rIte aMjalI arpe che. duhA -lebha nahi Agraha nahi; succha basana zarIra duha - lekhaka sadhaLA lokanI TAMku toLANI se pUre kavitA " jasu" je gAvata raghuvIra emA vadhI tole vANIyA, tArI lekhaNa mevANI. kavi jIvana kavi jeSThalAla A jIvana kavi athavA jIvA bhagata bhAvanagaranA vatanI hatAM A kavi vIjApura - gujarAtanAM vatanI hatA teone suMya tene janma rAjapUta jJAtimAM thayo hato. teozrI 35 varSanI vaye paramahaMsa thaI narmadAnadInI AsapAsa pharatA rahyA tema kahevAya che. tAlukAnAM rANA pratApasiMhe tadarA gAma InAmamAM Apela. A teo nIcenA savaiyAmAM lakhe che ke mANasa tarIke janma lIdhA savaiyAmAM teNe sumasvabhAvanuM kevuM hAsyApada citraNa karyuM che. pachI tirtho karyA nahi, veda sAMbhaLyA bahi, bhakita karI nahi sa :- piMgala kAke purAna pahe, zubha achara kAvyo saMta samAgama na karyo te pachI mANasa tarIke jamyA pachI dekhanA hai. teM zuM meLavyuM ? A rahyo te sarve. guNavAna dha bina dAna khuzI, ura mAna nahi saH pAnI te dAna kiyo na kabu sata bhAkhano he' pAya te vinupadI nahi dhAya nija gAMDako khAya ke gAya rijhAvata IsakI naina te nA raNachora lakhI puni bAtake Akhane haM. kAname vedake zabda na pAke kou e so kavivara Ana mile, to jarUra hame vaha rAmako nAma liyo rasanA nahi rAkha che, saMta samAgamame nahi Ayo jIvana" to nara deha dharI kahAM kavi ToDaramala A jagame tuma Aya kamAya A kavi lAhoranAM vatanI ane jAte khatrI hatA. teo kavi jugala kizora akabarazAhanAM divAna hatAM koNa konA vinA nakAmAM che. te A jugala kizora kavine janma paNa brahmabhaTa (bAroTa) jJAtimAM nicenA kavitAmAM teo Alekhe che. Jain Education Intemational
Page #904
--------------------------------------------------------------------------
________________ 926 bhAratIya asmitA kavita :- guna bina cApa jese, gurU bina jJAna jaise, saMta rUpa sonArakara, dhare prema ke khAra mAna bina dAna jese, jala bina sara huM, "trikama" taba tIne maTe, mAra, dhAra, AkAra kaMTha bina gIta jese, heta bina prIta jese, vezyA rasa rIta jese, phUla bina tara che, bhakata kavi saMta tulasIdAsa tAra bina jaMtara jese, sthAne bina maMtra jese. bhakta kavi tulasIdAsano janma saravariyA brAhmaNa jJAtimAM thaye nara bina nAra jese, putra bina ghara hai hato teonA janma sthaLa aMge thoDe matabheda che. chatA teo "ToDara" sukavi jese, maname bicAra dekho rAjApura prayAgamAM rahetA hatA tevo ghaNAne mata che. saMta tulasIdharma bina dhana jese, paMkha bina para hai dAsanA nAmathI hindu samAjamAM janmele koNu aparicita haze ? teoe "rAmAyaNa" jevo addabhUta graMtha hiMdu samAjane bheTa kavi ThAkura Apyo che. A uparAMta teoe "vinaya patrikA" "tulasIsatasaI' A kavino janma paNa narahara brahmabhaTa (bAroTa) jJAtimAM ja "kRSNa gItAvalI" vagere graMtho racyA che. teone janma saM. thayo hato teo asanI phatehapuranAM vatanI hatAM. temanA RSi- 1588mAM ane dehAMta saM. 1680mAM kAzImAM thayAnuM mAnavAmAM nAya paNa sArA kavi hatA temanI kavitA moTe bhAge premaguNa Ave che. ahiM che tene rAma bhakitane eka duhe. prAdhAnya yukata che. teone janma saM. 1792mAM thaye hato A duho - sI kahate sukha upaje, tA kahate tama nAza. che mUrakhanA lakSaNano eka duho : "tulasI" sItAjI kahata, rAma na chAMData pAsa duhA :- agra ghaTatI IrachA kare, aNa dIThI kare vAta kavi teSa kahe ThAkura suna ThAkare, ehI mUrakhakI bAta A kavino janma brAhmaNa jJAtimAM thaye hato temanA pitAnuM kavi tAnasena nAma catrabhuja zukala hatuM. teo siMgara ilAhAbAdanA vatanI gayA tAnasenane jama to goDa bAdamAM thaye hato. teo hatAM. teoe "sudhAnidhi" nAmane nAyakAbhedane graMtha lakhyA che. akabarazAhanAM darabArI hatA, tAnasenanA nAmathI bhAgye ja koI A kavi saM. 179 1mAM thayAnuM manAya che. A che tenuM bhakitarasa aparicita haze teo gAna vidyA vAmI haridAsajI pAse bhaNyA sabhara kavita. hatA. pachI gvAliyara nivAsI zekha mahamada gesa pAse gayA tyAM kavita :- saMta zruti samaMta, purAna jJAna mAna nara zekhajIe tenI jIbha sAthe pitAnI jIbha aDADI tyAMthI teo niMdata huM tArI aru, deta saba do huM musalamAna thayA. hAla tenI gvAliaramAM kabara che. ahiM che tenuM kina sabe aMgikRta, Apane udhAra hita khala sajajana bhedanuM kavita. adhama kRpAe cita, dine kina mosa ha kavita :- gauvana ke jAye te, ghUrake lapaTa rahe. gIdha, vyAdhi, ganikA, ajAmila udhAryo nAtha gadhiyAna gau heta, gagana ke navA se. pUrI patitanA biradapAla to huM siMhana ke jAye tAkI, rAvata Ana mAne. tAte yaha mati ati, "tapa" manamAnyo morI ziyAla na siMha hota, mAMsa ke khivA se. adhama uddhArana e, nAmaka bharoso hai. haMsana ke jAye voto, pivata madhura paya. bagale na haMsa heta, pAke pilAve te kavi saMtadAdu kahe miyA tAnasena, sune zAha akabara. naphA na heta khala, uMca pada lAya se. saMta dAdune janma saM. 16 01mAM amadAvAdamAM thayAnuM manAya che. teonA calAlA paMthane "dAdupaya' kahe che. te svabhAve kavi trikama eTalA badhA dayALu hatAM ke loko tene "dAdu dayAlanA lADIlA nAme oLakhe che. tene eka duho laIe. bAroTajJAtimAM janmelA A kavi viramagAmanA vatanI hatA. duhA - dAdu mana marakta bhayA, indriya apane hAtha teo dhanADhaya hatA. dhAMgadhrAnAM kavi prabhurAmanAM bolavAthI teoe to bhI kadi na kijIe, kanaka kAminI sAthe "trikamaprakAza" graMtha lakhe. teo saM. 1915 sudhI hatA. tema mAnavAmAM Ave che. kavi dina daraveza duho - pArasa ke pratApa se, sonA bhaI talavAra A saMta kavine janma luhAra jJAtimAM thayo hato. teo "trikama" tane nA maTe mAradhAra AkAra pAlanapuramAM rahetA hatAM paNa pAchaLathI koI phakIranI sobatamAM Jain Education Intemational
Page #905
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha 927 PERTI Sent Elladors AvatA musalamAna thayA hatA. A che tene saMsAranI asAratAne kavitaH- rati ramaNiya tIya, raMbhAsI sareja mukhI dUbahU citAra khaDo karato kuMDalie. ramA vAma lase cArU, menakA pramAnI hai kokila se bacana madhura, jA ke sukhadAna kuMDalio - baMdA bAjI juTha he, mata sAcIkara mAna mRga daMga chabI marA, suMdara suhAnI hai kahAM bIrabala raMga huM, kahAM akabara khAna kahe kavi "dulaha"su, kezarI samAna kaTI. kahAM akabara khAna, baDe kI rahe baDAI jagapati jAkI saba jagata bakhAnI huM phatehasaMga mahArAja, dekha uTha cala gaye bhAI dekhI naMdalAla moha, ura ja utaMga sahe kahe "dina daraveza !' samara pedAhI karaMdA kohe jena mohe, muni mAnI mahAjJAnI he mata sAcI kara mAna, juTha he bAjI baMdA kavi devadatta kavi dina dayAlagiri A kavi ITAvAnA vatanI ane brAhmaNa jJAtimAM janmelA dina dayAlagiri guMsAI eTale kAzInA vatanI. ane saMskRta hatAM teo hita harivaMzajInA ziSya hatAM. teone bhASA kAvyanA bhASAnA paMDita, teoe " akita ka956ma" ane " ane AcArya mAnavAmAM Ave che. teoe nAnA - moTA 72 graMtha rAga bAga" graMtha lakhyA che. teo saM 195ra sudhI hatAM ahiM lakhyA che. A che tene rAdhA-kRSNane prema zRMgAra. ApyA che tene zRMgAra rasane sa. kavita:- saMganA sahelI kelI, karatI akelI eka sarve :- rasanA ahinI garabI sugame komala navelI bara, belI jaisI hemakI bena kaMTaka gauna ubAhane huM lAlaca bharese lakhI, lAla calI Aye sAmI rana eka aneka tIte jula re lecana calAya rahI, rAsI kulanamakI timi tAhina sura sarAhane ha "deva" murajhAya uramAla urajAye kahyo. girite girabo bhiri gajate dine surajAta bAta, pUchI chala chamakI tirabo vaDavAraiike cATane huM bhAyaka subhAya re, zyAmakI samIpa Aya hita " dina dayAla" mahA mRdu he gAMThI chUTakAya gAMThI, pAhI gaI premakI kaThine ati aMta nikAhane huM kavi devIdAsa kavi durgAdA A kavine janma sanADhaye brAhmaNa jJAtimAM thayo hato. teo gauDa brAhmaNamAM janmelA A kavi pahelA jayapuramAM ane pachI meraTa taraphathI Avela ane karaulI rAjyamAM ranapAlanA nAmathI kAzImAM rahetA hatA "hari priyA vilAsa" ane rAdhA kRSNa "prema ratnAkara" nAmane 2 ya banAvyo tene sabaI gaDhamAM thoDI virahane graMtha teNe kAzImAM rahIne lakhyuM che tenuM zRMgArI kavita jamIna paNa maLI hatI. tethI teo tyAM rahelAM A che tenuM rAjanIti- dharmanuM eka kavita. kavitaH- motI na ke vedI para, kanaka jaDAva jarI pATI bIca mAMga mere manako matya kare kavita: sumana te jaza jAya, garava te baracha jAya bhAre kajarA, tihAre aniAre naina ku nArI te kula jAya, joga jAya saMga te rena dina mere hiyare ke ga0o kare bhUkhate prajAda jAya laDAI te pUta jAya. mIThe maisu adhara kapila, musa yAna lIne secate zarIra jAya, zIlatA kusaMga te maMda maMda merI kachu, bAkasI kahyo kare kapaTa te dharma jAya, lema te baDAI jAya jIte jIte lakho tIte, tIte suti IndumukhI mAgI te mAne jAya, pApa jAya gaMga te Anana tihAro akhi Age hI rahyo kare nIti bina rAja jAya, krodha so tapasyA jAya devIdAsa" rajapUtI jAya, je na mare jaMga te kavi dulaha kavi durasAjI ADhA A kavi vize eTaluM jANI zakAyuM che ke teo kavindra kavinA putra hatA. teone janma saM. 1761 mAM thayo hato. ane teNe A kavine janma mAravADanA jetAraNa gAme saM. 155mAM kavi kaMThA bharaNa" nAmaka graMtha lakhe che tenA zRMgAra varNana cAraNa jJAtimAM thaye hato. teNe mahArANA pratApa pratApanI prasaMnuM kavita. zAmAM "birada chaDutarI" lakhela che. temanA pitAnuM nAma mehAjI Jain Education Intemational
Page #906
--------------------------------------------------------------------------
________________ 18 ADhA te jodhapura tAbe sara paragaze ADhA" gAmanA vatanI hatAM, puSkarAjamAM bharanA vadhu pahezayA aa dUrasAchanI mulAkAta thaI te pachI tenI mulAkA akabara zAha sAthe yAjAtA zAha taraphathI tene kroDapasAva maLela ane pachI teA ghaNA r na tAthI moTA dAna maLela hatAM. kavi rAte paNa dAtAra hatAM. no rAyagaDha tAme bhaTavADAnA vatanI cArAnA vahIvaMcA khArATa te kroDa sAvanuM dAna Apela. AA nIcenA dudha rAjamAM sAMbhaLI aherAma vajIre kavine lakha pasAva karela. du :- AphatAba adherape, aganI ke para nIra (peMI)''durA' kavi ke ThaHkha para, ke baherAma vara kavi daivIsahAya deha mA kavi sa. 1944nA arasAmAM thayo hato. ane tene vizva kAmI kSetramAM thayA hatA. keTaluMja nathI zakAyuM che. di che tenuM chi mahAmanu karpata, katrita - ziva ka 'bho kaya, kAryA pavitra zi ko gaurInAtha zaMkara ke, sumirata rahu. re hara ka AzI kaya, manameM maza karyo kAzI vizvanAtha kahela ke te sukha hu re girikA vihArI kA, gagA ziza dhArI kA viSakA ahArI kahe, yahI gADha gahure kAzIjI ke vAsI kahe, sukhakA nivAsI kahe| tInA tApa nAzA kahA avinAzI kayA na kahyu, kavi devIdAna A kavinA janma vahIvacA bAroTa jJAtimAM thayA hatA teo upaleTA pAsenA vADAsaDA gAmanA vatanI hatAM teNe kaccha bhujanI pIgaLa pAThazALAmAM cha varSa sudhI abhyAsa karyAM hatA, te sArA kavi hatAM eTaluM nahi' paN sAthe sAthe sArA sa`zodhaka paNa hatAM. vahIvaMcA bAroTa jJAtinuM vadhAre gaurava jaLavAya. tevA satata prayatna karatA hatAM. A che tenuM zAradA stutinuM eka kavita. kunita :- vAhana mayUra vAke, sa Mgame anupa sAthe hastame birAje bina, mAtrA kare dhArIyA mahA muMDha mati jAkI, hAya nara madhura bAnI karIke kRpA zudha, matikA sudhArI khaDe kavirAya jole, prAra'bha karata graMtha AraMbhame Adu nAma, prathama cArI e " devIdAna" kahe, AkakhAnI ko vaMdana kara nanI dayAvaMta dAnI, vidhana vidArI no kavi nathurAma audicya brAhmaNu jJAtimAM janmelA A kavi vAMkAnera nivAsI bhAratIya asmitA hatA. teo gujarAtI, hindI bhASAnA sArA kavi uparAMta nATayakAra paNa hatAM teo sa 1979 sudhI hatAM. a i temanA vi stutinA ya. chappaya: aMbaka tIna vizAla, bhAla madha rahyo himakara vRni zira va kahuM viMdha mahA bhayaMkara muMDa mAla gala dharI bhavya tana huM bhasmI bhara vAma aMga naga sutA, bahuta lapaTAye viSadhara vAdhAmbara gaja carma aru, trizula, DAka DamarU dhare k 'nathurAma '" dhAra ni bherake, gana sama hara hara hara kare kavi narahara A kavinA janma brahmabhaTa (khAreTa) jJAtimAM sa. 1562 mAM thayA hatA. teoe 105 varSanuM lAMkhu AyuSya bhogavyu hatuM. te maratI, tetapuranA vatanI hatAM. paNa bhAbhara zAhanA darabAramAM teNe khUba sanmAna prApta karyuM hatuM. tene akabara zAha taraphathI asanI gAma bakSIsa maLyuM hatuM. A kavinA phakata eka chappaya sAMbhaLI akabara zAhe bhAratavaSa mAMthI gauvadha baMdha karAvyA hatA. A nIce te chappay ApuM chuM teNe "avatAra caritra" nAmanA daza avatAranuM vaNnavALA bRhadbhaya lakhyA che. psa :- arihu daMta tRNa dhare, tAhi mArata na sabala keAi hama satata tRNuM care, bacana uccAra hI dIna hAi amRta paya nIta stravahI, cha mahi cabha na jAve hiMdu hI madhurana daivI, kaDDaka suraka hIna piyAve kahata "narahara" akabara sune, binavata gau jora karana aparAdha kona behI mArata, muI hu cAma seI carana kavi narasa Mga A kavine janma paNa brahmabhaTa (khAreTa) hatA teo kutANA gAmanA vatanI hatAM. A bhUSaNa," "nirvANuM tatva" "pativratA prabhAva," ''dANa lIlA" "mahArAsa," "jama Dala,' jagaDA vRMdAvana" 'biradAvalI' vigere graMtho lakhyA che. kavita:- rAjA jaba rijhe teA, deve dhanadhAma gAma zrImata ke vidhe che, vitra dhana pAme che vaNika jaba rijhe, tabahasa aura deve tAlI bhAgAbAda vise, muti kAra nI ha nArI jaba rijhe taba, buddhi basa teja re. kovida kIkanAse, tatva se| adhAve huM "narasa'ga'" nArAyaNa kRpA, bhavasAgara pAra kare kavi jaba rijhe takha, sujana jaza gAve hai. kavi nara|ttamadAsajI samAjamAM thaye kavie "girirAja ''suradAsa caritra,' 'brahmabhaTa darpaNa" A kavine janma sItApura gAme brAhmaNa jJAtimAM thayeA hateA teee sudAmA citra praMca lakhyo che. teo sa. 1902nA
Page #907
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha arasAmAM hayAta hatA. A che tenuM sudAmA kRSNa prasaMganuM eka zaMkhanI agocara che, catura ku dInI ha kavita. samudra agAdha nIra, khAro nIra kara dIne tene khaga bagase banA, kahAM gati kinI he kavita :- lesana kamala duHkha mocana tilaka bhAla kahe "vizvanAtha" jagadiza ke parU huM pAya zravaNa na kuMDala, mugaTa ghare hAya huM viraMcIne kahAM kahu, vijyA ke panI che. oDha pIta basana, gale me vijayaMtI mAla zaMkha, cakra, gadA ora pA liye hAthame kavi haujanAtha kahata " narottama" saMdipana gurukI pAsa tumahI kahata hama, paDhata paDhata eka sAtha hai DehavA nikaTa mAnapuranA karmavaMzI bhakatarAja teo urdu - dArikA ke gaye hari, dAridra harege vijha phArasIne sArA jANakAra hatAM teNe saTika "kAvya kalpadruma" kavita hArikA ke nAtha ve, anAca ke nAca hai. rAmAyaNa, "kuMDaliyA rAmAyaNa" tulasI rAmAyaNa vigere graMtho upara TIkA lakhI che. A che tenI rAma stuti. kAva navanita kavitA - kevaDA karAva mana, ketakI sutAva mena "sthAmAMga bhUSaNa" " neha zataka " " kubajA paccIzI " sumana gulAba mena, A bahu amadame "nikuMja nivAsa" ane " bhUkha zataka" graMthanA kartA kavi pArijAta aMgame, na mAdhavI lavaMga mena navanIta mathurA nA cabA hatAM. A che tene zRMgAra rasa. mRgamada saMgamena, vaijanAya" caMdame juhImena elaname, caMpana caMbelaname sava - aba sAdhI viyAga kI ghera samAdhi sevatI na belaname, malayAhu maMdame anahada zabda anaMga sahe aMtara sabaMda mena, nIla araviMda mena navanIta tahAM hada ke taTa suMdara jaisI he sugaMdha, rAmacaMdra mukha caMdame. bhAra kuTI mudu kaMga sahe zaci vakala pare jaba hitake gamakI budarI tana saMga sahe A kavine janma saM. 1730mAM thayo hato te kAMkarolanA vatanI jInake tana pratika raMga caDhayo, ane gauDa brAhmaNa jJAtimAM janmelA koI tene sevaka jAtinA paNa kahe che. phira joga ke raMga pataMga se hai. teo auraMgajhebanA darabArI kavi hatAM paNa auraMgajhebanA kavi nAgara ke nAgaradAsajI putra ajImuzAna paNa sAre kavi uparAMta kavine AzrayadAtA hato. te baMgalA, bihAra ane erIsAne subedAra hatA. teNe vraja bhASAmAM A nAmanA cAra kavio cayAnuM manAya che. pitAnA pitA pAsethI vRda kavine mAgI lIdhA hatAM. ane te jevAke :- (1) vallabhAcAryanA ziSya (2) svAmI haridAsajInA potAnI prAthe rAkhato kavi vRMde bhAva pacAzikA "vRMdasatasaI " ziSya (3) hita harivaMzIya ziSya (4) kizanagaDhanA mahArAjA chaMda vinoda sata saI" vigere graMtha lakhyA che. sAmatasiMhajI nAmI kavi thayA che. teNe lagabhaga 75 graMtha lakhyA duH nena zravaNuM mukha nAsikA saba hI ke eka Thora che te "nAgara samuccAya" nAme prasiddha che. A kavi saM. 1756nI bhaNI kahebo sunabo dekho caturana ke kachu ora, AsapAsa thayAnuM anumAna che. saH - nAgara " veda purAna paDha saMba, vAdake kinI kaI mati pAMgurI. kavi vizvanAtha gaMga gamatI nhAna kiyo ati, sIta se prIta se hAle kAMgarI. kavinA kalpataru samAna kSatrikuLamAM janmelA A kavi bAdhava gaMDakI nahAya godAvarI hAya su, gaDhanA mahArAja hatA. teNe saMskRtamAM sarva saMgraha "kabIra ke bIjaka tyAgI de anarU khAvata sAMgurI. ane "vinaya patrikAnA tilaka" banAvela che. saM. 1891nA aura hu nyAya mena badI joye, arasAmAM teo thayA hatAM tene brahmA paratveno kaTAkSa A kavi. neha nadI me na kadi paga AMgurI tamAM che. kavi nAtha kavita :- kamalA nivAsI vAku, mUDhamati gati dInI A nAma nAmanA paNa ghaNA kavi thayA che. jevA ke udayanAya, pratApI udAra vAku, keDI nahi dInI hai kAzInAtha, zivanAya, zaMbhunAtha harinAya vigere. ahiM emAnA kAmanI kanaka jesI mUrakha ke pAle parI ekanAthanI kavitAno namuno laIe. Jain Education Intemational For Private & Personal use only
Page #908
--------------------------------------------------------------------------
________________ 930 bhAratIya asmitA eka patie potAnI patnIne caMdramukhI kaDI; to caMdramukhI (2) bIla grAmanA vaNakara kevA sAmI tenI patnIne pakSa karI kavinA ke suMdara virodha (3) gAjIpuranA bhagavaMtarAya khIcIne tyAM hatAM. A che tene zRMgArI savaiyo. kavita :- caMdramukhI kenA nahi, kabU cUka hAke sthAma sa :- chatiyA chatiyAe lagAu dauM, caMdrame kalaMka mere, mukhanA kalaMka huM dou ame kahuke samAna rahe. eka pakSa maMda eka pakSa amaMda zazi gaI bitI nizAye nizAna bhaI, mere mukha pe hameza, teja zazI nizaMka huM naye nehame dou bikAne rahe. sAgarakI chAyA pare, sAgara ke naMdadu pe paTa khele "navAja" nabhera bhaye merI rU5 chAyA sadA, avani anaMka che lakhI dosake dou sakAne rahe. kahe kavi "nAtha" kaMca, badana ho dekhe bina uThI jabeka DarAne rahe, kahAM zrI rAma aura kahAM pati laMka huM lapaTAne rahe paTa tAne rahe. kavi nipaTa niraMjana kavi pajaneza A svAmIjI saM. 1650 sudhI kAzImAM hatAM tema manAya che. A kavine janma saM. 1872 mAM pannA mAM thayo hato teno "zAMta sarasA" ane "niraMjana saMgraha" graMtha lakhyA che. A che kAvya saMgraha "pajaneza prakAza" kAzImAM prasiddha thayo hato. teo tene deha svarUpane eka sarve phArasI ane saMskRtanA jJAtA temaja zRMgArI kavi hatAM A che sa :- uMTakI pUcho uMTa baMdhyA jImI, tenuM bhavAnI prabhAvanuM kavita uMTa na kesI katAra calI che. kavitaH- javAlA sarva megha madhya, AhUti AhAranInuM kauna calAI kahAMke cale calI, agni kula maMDala, pracaMDa parakAjanI jeNe tarA kachu kula phalI ha . trAhi trAhi trAhi. zaranAgata ke pAlanI esI jagare mana tAkI yahI gati, duSTanare rUcha ucha, sara zakita rAjanI gAvaka nAvana kena galI ha. avilamba adbhuta, abhUta ukata jukata kara jJAna vinA "nipaTA niraMjana", kavi "pajaneza" kaMTha, bhanaMta birAjanI jIvana jAne bhalI ke burI hai. bhUtaTa vibhAjanI brahmAMDa zabda bAjanI kavi naMdadAsa garIba navAjanI, garIbI navAjanI. je vrajabhASAmAM mahAna ATha kavio thayA temAM kavi naMdadAsanI kavi padyAkara gaNanA che. A kavi jAte brAhmaNa hatAM temaja gosAMI zrI viThThalanAyajInA ziSya hatAM. " rAsa paMcAdhyAyI " " dANalIlA" A kavi bAMdA nivAsI zrI mohanalAla bhaTTanA putra hatAM tene nAma mAlA ", " anekAthI maMjarI ke je bhramara gIta " janma saM. 1810 mAM thaye hoya tema lAge che. teo ghaNA janma sa. 1810 mA thayA hoya tema lAge che. vigere graMtha lakhyA che. " bhramara gIta ', ne hindInuM pratibhAsaMpanna ane bhAgyavAna hatAM teNe "jagata vida", gIta govinda " mAnavAmAM Ave che. A kavi " padhAra padmAbharaNu" "prabodha pacAsa" "gaMgA laharI" nI TIkA, mATe eka kahevata che ke:- 8 bIjA badhAdhavA. nahAsa jIyA >> " vImIkI rAmAyaNa TIkA " ane "' Alijaho prakAza vigere A che tenI mohana meralI vananI rolA chaMdanI eka kaDI. graMthe lakhyA che. teone saMskRta uparAMta phArasI bhAthA upara sAro kAbu hato. tenuM gaMgA mahAmanuM eka kavita laIe. chaMda :- kRSNalInI kara kamala, jogamAyA sI muralI adhIra ghaTanA catura, bahurI aghaTana sura muralI kavitA - gaMgAka carita lakhI, bhAkhe yamarAja ese. jAkI dhUni te nigama, agama pragaTita vara nAgara are citragupta mere, hukamame kona he nAda brahmaka jAnI, mohinI saba mukha sAgara kahe " padmAkara" e, narakana muMda kara kavi navAja muMdI daravAjanake, cheDa yaha cAna hai dekha yaha dekha nadI, kiye vaza deva yAne A nAmanA traNa kavio thayA che. dUtana bulAya ke, vidAke beu pAna hai (1) chatrasAla buMdelAne tyAM hatAM jeNe zakuntalA nATaka lakhyuM phAra DAra pharada, miTe roja nAme DAra te brAhmaNa hatAM. khAte khana jAnade, rU bahI bahI jAnade. Jain Education Intemational
Page #909
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha 931 kavi parameza darabArI hatAM temaNe rANA pratApanI DagatI Teka eka duhAthI aDaga rAkhI hatI. belIzina rUkhamaNIrI" nAmane cAraNI bhASAne A kavine janma brahmabhaTa jJAtimAM saMtAvA gAme thayo hato. graMtha teNe racyo che. A che vRddhatva aMgene eka duho. teo saM. 1896 sudhI hatAM tema manAya che. A che tenuM zuMgAra varNana. duho :- pIcala ghoLA AvIA; bahulI lAgI khoDa kavita :- A che citra zAle jage, jamAtana ke jAladhare pUre jobana padamaNI, ubhI mukha maroDa. garama masAle hAle, hAle same samaye kavi pradhAna gila gilI gilame, galIyA gula bApAM paDe maMDe he makAna una, vastra ke zu besane A kavi rIvA nareza vizvanAthanA musAhiba rAmanAya paNa kahe " parameza" tohu, thara thara kAMpe aMga teo pitAnI kRtiomAM pradhAna nAma rAkhatA hatAM. A che tenuM e te dina AI khetI, sAhebI surezane karkaza nArI varNananuM eka kavita. binA prANa pyArI, paDe nipaTa kaleSamita zirArakI zIta rena, baso bidezane kavita: sAsuke vileke, siMhana sI jamudAI laI sasura ke dekhe bApanIsI, muha bAvatI. kavi piMgala siMha naNaMda ke dekhe nAgina sI, phaphakAre beThI. devarake dekho, DAkinIsI Dara pAvatI. A kavine janma cAraNa jJAtimAM saM. 1912 mAM zi bhanaMta "pradhAna" mAcha bhAratI paresinakI gAme thayo hato. A kavi gujarAtI, hindI temaja cAraNI bhASAnA khasamake dekho, khAuM khAu karatI dhAvatI vidvAna hatAM. karakazA kasAIna, kubuddhi ku lacchanIye teNe "piMgala kAvya'', * bhAvabhUSaNa", "takhtaprakAza ", "cita karamake phuTa nara, sI nAra AvatI cetAvanI " vigere navagraMtha lakhyA che. temaja mahAtmA Izara bAroTanA "harirasa" nI TIkA paNa lakhI che tenI kavitA mATe kavi banavArI bhAvi prabala aMgene eka chapaya ahiM lIdho che. A kavi saM. 16 90nA arasAmAM thayA che teoe vIra chappaya - karo tho jahAMrAja, tahAM bhaye vaname nikaro amarasiMha rAThoDanI prasaMzAmAM; vIrarasa kAvya temaja nAyakA bhedanA hara the mRga prAna, tahAM bhaya sIyaka harabo kAvya racyA che. A che tenuM zuMgArI dhanAkSarI. jarabo the ki aMga, tahAM bhaya laMkAko jarabo kavita :- neha barasAne tere, neha barasAne dekhI sarakho the surakAja, tahAM bhaya sudhI visara yaha barasAne bara, muralI bajAvege yaha bAta deva dAnava agama, "piMgala" kahe pratyakSa jagata ke lega jAne kahe, bhAvi ke vaza sabahuve. sAchalAla sArIlAla, kare lAla sArI dekhI vakIlAla sArIlAla, dekhe sukha pAge kavi priyAdAsa tuMhI uravaMzI, uravaMzI naya auratIya koTI uravazI tajI; to so cita lAge A kavine ja-ma zivapura -bepuranA brAhmaNa samAjamAM thayo seja " banavArI" banavArI, tana Abharana hato. teoe "vrajarAsa ratnAvalI " nAme graMtha lakhyo che. A gere tane vArI banavArI, Aju Avege. che tene rAdhikA bhaktino savo. kavi baLadeva sa - dhyAe mere zrI rAdhikA nAma he; gAme rAdhikA nAma ko gau. A nAmanA pAMca thI cha kavio thayA che tema mAnavuM che. Apa ahiM eka baLadeva kavino kavitA namuno lIdho che yaha mukha te kahe rAdhikA nAma; ahiM A te zubhA zubha vaidano vicAra A rIte raju karyo che. bAra aneka yahI bara pAu. tiratha mere zrI rAdhikA nAma he; kavita :- suMdara subhaga tana; sukhada mudita mana rAdhikA nAma hi me hanAu. AnaMda he dhana dhana, kSaNuM hita sAja huM "priyadAsa"kI Aza yahI vizvAsa; dayA dAna dhArI, "baLadeva" upakArI jaga bhArI bhI hArIzuci, zIla ke samAja che kavi pRthvIrAja deza kAla jAne tima, auSadha vidhAne A kavi bikAnera nareza rAjasiMhanA bhAI temaja akabaranA abahIka sanmAna, hAne guNa ziratAja hai Jain Education Intemational For Private & Personal use only
Page #910
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratIya asmitA vizuddha vicAra , atyAre zrI satyAre cArU Inaka samAna aura, niMdana se huM seI siddha leI lakhu, teI vaidarAja hai. kahe kavi "bAlakRSNa" dilame vicAra dekho aise joye Arya, anArya phira se hai kavi balabhadra kavi bihArI (pahelA) A kavine janma sanADhaya brAhmaNa jJAtimAM saM. 1600 mAM thayo hato. teo suprasiddha kavi kezavanA moTAbhAI hatAM. A A mahA kavine janma saM. 1960mAM vasuvA-goviMdapuramAM kavie nakhazikha "bhAgavata bhASya", " balabhadrI vyAkaraNa", thayo hato. teonI jAti viSe bhinna bhinna mata pravarte che. koI "hanumAna nATakanI TIkA", "govaradhana satasAInI TIkA" ane tenI jAti mathurAnA cebA batAve che. kAzI nivAsI bAbu rAdhA "dUSaNa vicArAdi graMtho lakhyA che. ahi che tenuM zuMgArI kRSNadAsajInA mata pramANe teo sanADhaya brAhmaNa hatAM. ane suprasiddha kavita. kavi kezavadAsanA putra hatAM paNa gau svAmI rAdhAcaraNajIe tene brahmabhaTa (bAroTa) sAbita karyA che. teonI lakhelI bihArI kavita :- avalaMbI alina, nalina hI korI kAke satasaI khUba prasiddha che. temaja tenA upara gadya-padyAtmaka amI kuMbha upara, anaMga chApa dInI khUba TIkAo lakhANI che A che tene kRSNa prema bhakitano duho. ke zIta kaMTha. kaMTha rAjata garala dUti kanaka girinI manI, maMjarI nakhInI hai duho - ziza mugaTa kaTi kAchanI, kara muralI ura mAla zisutAkI tanutA, tanaka tama dharI jatuM yaDa bAlaka ne mana vasyo, sadA "bihArIlAla tAmasaka rIti te; tarunI teja kInI hai sthAmAM ke anupa kuca, agranakI zyAmatAI kavi bihArI (bIjA) mAne balabhadra" rasarAja chabI chIna hai A kavi vize vadhu mAhitI maLI nathI. paNa teo budela kavI bAjIda khaMDanA rahIza hatAM ane teo saM. 18 06 sudhI hatAM tema manAya che. ahiM che tenuM saMgadeSa varNananuM eka kavita. A kavi balakha-bukharA taraphane kaI bAdazAha hatAM. teone lazkaramAM koI uMTane maratA joI vairAgya Avyo tethI te kavita :- beDI ena jahAM tahA, kije ne kusaMga saMga phakIrI lIdhI. tethI bAkInI AyuSya bhajanamAM purI karI. A che kAyara ke saMga zara, bhAgarI bhAge tenI upadeza ciMtAmaNi-chaMda aralanI chelI kaMDikA kAjalakI koTaDIme, keso hI jatana kare kAjalakI eka rekha, lAge hI lAge chaMda : pATana korA rahe. barasate mehame de eka bAganAkhe, phalana kI bAsanane hAla dharo "bAda duSTatA dehane kAmanI ke saMga kAma, jAgerI jAge Dase aucakA Ai, muDa gahi roIe kahata he "bihArIlAla" vasA he hamArA khyAla sarpa hI dUdha pilAya, vRyA he boIe Itame eka phaMda, lAge hI lAge. kAMva bAlakRSNa kavi bIrabala (brahma) A nAmanA traNa kavio thayAnuM anumAna che. A kavi akabarazAhanA senAdhipati hatAM. temaja sArA (1) rasa caMdika piMgalanA kartA salAhakAra ane hAjara javAbI hatAM. teo kavitAmAM "brahma" nAma (2) paratIta parIkSA nA kartA rAkhatA. bIrabalanuM nAma to sArA bhAratamAM prasiddha che. A (3) kuTakara kavitAnA kartA kavinI kavitAmAM paNa kaI kaI ThekANe gaMganuM nAma joDAyuM hoya ahiM kavitA kyA bAlakRSNanI che te nirNaya thaI zake tema lAge che. AvuM tenI natA A gana eka cha-5 tema lAge che. ahiM tene namratA aMgene eka chappaya laI e. nathI. chappaya :- name turI bahu teja, name dAtA dhana de kavitA - pyAranA prabhuso baDe, laMpaTa labAra jAra name aMba bahu phaLaye, name jaladhara varasato yAra kaladAra ke pukAre paise paise hai. name zuM kavijana zuddha, name kulavaMtI nArI dharma ke sarovara ko, paMkila karane kAja name siMha gaya hanata, name gaja veLa savArI mAne yamarAja kI, savArI huke bheMse hai. kuMdana ema kasiyo name, bacana "brahma " cA cave tiratha purAna vRtta, maMdira virodhI krodhI puni sukhA kASTa ajJAna nara, bhAja pare paNa nahi name. Jain Education Intemational For Private & Personal use only
Page #911
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha kavi benI pAgha che! ahiM rANI nI prasaMzAnuM eka kavita lIdhuM che. koI A nAmanA traNa kavio thayA che. kahe che. A kavinuM nAma zaMkararAva paNa hatuM. te kavitAmAM "kavirAya" nAma rAkhatA. (1) anIvALA baMdIjana (brahmabhaTa bAroTa) tene janma saM. 1690mAM thayo hato. kavita- chatrakSitI maMDalake, kSatrinA samasta (2) rAyabarelInA betI gAmanA teono samaya lagabhaga saM. 1844 chAjata sujaza jAta, cha hara jahAna che mAnavAmAM Ave che. kahe kavirAya saMna, sura chaka chAya rahe (3) lakhanaunA te potAnI kavitAmAM "enI prakhana" nAma dhAre rahe umaMDa, mahAna ari mAna hai rAkhatA. prabala asura ko, prAkrama pratyakSa mera koTI vasI Aya kAlI, terI kirapAna pe ahiM ApaNe A traNa "enI" mAnA eka " benI >> raMga guna gAna ha pe, bhaya mugalAna pe he nI kavitA lIdhI che; A che tenuM tulasIdAsajI ane tenI rAmA Aja "hinda" vAna he he pratApa tuva pAna pe yaNa prasaMzAnuM eka kavita. kavita :- veda mata zodhI, zodhI ke purana sabe kavi bodhA athavA buddhisena saMta na asaMta ke, bheda ke batAvato A nAmanA kavi paNa be thayA che. A kavi saravarIA kapaTI puta kura, kalike kucAlI laga kana rAmanAma hakI, carcA calAvato. brAhmaNa jJAtimAM janmelA tenA janmasthAna viSe be mata che. koI "enI kavi' kahe mAne mAne re kamAna yehI tene bAMchA rAjapuranA vatanI kahe che. bIje mata te pharidAvAdanA pAhanase hai ye kena, prema uga mAvata hatAM tevo che. badhA nAmanA eka bIjA kavi thayA che te pannA kalike kucAlI loga, kese bhavapAra heta darabAramAM rahetA hatAM pazuM te zubhAna nAmanI nAyakA upara Azaka je na rAmAyaNu yaha, tulasI na gAvato cayA tethI tene deza nikAla karyA hatAM teNe pitAnI preyasInA vijegamAM " kAma kaMdalA" mAdhavAnaLanI kayA graMya temaja kavi vaitAla viyogI kAvyo paNa banAvyA che. A che tenI virahI dazAne sa. kavi vaitAla mahArAjA vikramasiMhajI buMdelAnA rAjya kavi saMka- kara mile magarUra mile, rana zara mile ghare sura prabhAke hatAM teno janma saM. 1734mAM thayAnuM anumAna che. teonI jJAni mile e gumAnI mile sanamAnI mile chabidAra pratAko. jAti aMge cakakasa jANavA maLayuM nathI chatAM teo "vaitAlabAroTa rAjA male aru raMka mile; kavi boghA" mile nAme oLakhAya che. tethI te brahmabhaTa (bAroTa) haze tevuM anumAna narasaMga mahAka karI zakAya che. tene mahArAja vikramasiMhane uddezIne lakhAyela chappaya aura aneka mile to karanAra, sona milyo nara cAhata jAko. chapaya - buddhibina kare vepAra, daSTi bina nAva calAve sura bina gAve gIta, artha bina nAma nacAve kavi brahmAnaMda guna bina jAye videza, akakala bina catura kahAve bala bina bAMdhe yuddha, hoMza bina hetuja nAre A kavino janma cAraNa jJAtimAM thaye hato. tenA pitAnuM ane IcchA IrachA kare, ana dIThI kare bAra he nAma zaMbhudAna mAtAnuM nAma lAlubAI hatuM te Abu pAsenA vitAla' kahe vikama suno, yahI murakhI jAta che. khANa gAmanA vatanI hatAM. A kavi 'lADu bAroTa' nAme oLakavi vIjayarAvA khAya che paNa pAchaLathI sahajAnaMda svAmInA ziSya thayA ane svAmInArAyaNa dharma apanAvyA pachI teNe pitAnuM nAma zrIraMga vijayarAva kavi brahmabhaTa (bAroTa) samAjamAM janmelAM hatAM rAkhyuM paNa sAdhu thayA pachI "brahmAnaMda' nAma dha raNuM karyuM te te buMdIkeTane vatana hatAM ane te udepuranA rANA mahA pratApI "brahmavilAsa', 'sumati prakAza" temaja "dhama prakAza' ane 'Ida pratApa pAse rahetA hatAM. ratnAvalI nAme graMtho lakhyA che. A kavi kaviAlamamAM ghaNA jANItA che. ahiM che tenI che nAvaTI dhUrta sAdhu paratvenI pratApasiha taraphathI ekavAra zirapeca (pAgha) bakSIsa maLI. AtmavedanA. paNa te kavi jyAre akabara zAhane maLavA gayA tyAre teNe namana na karyuM tethI zAhe tenuM kAraNa pUchayuM to javAbamAM chaMda :- bhaTa veda paTa gA, saMdhyAvaMdA, kamena phaMdA ujaMdA kavie kahyuM ke mArA mAthA upara hinda mA zAlIgrAma pratApanI omakAra jayaMdA, munya rahedA, aMtaramaMdA mujhaMdA Jain Education Intemational
Page #912
--------------------------------------------------------------------------
________________ 34 bhAratIya asmitA punI kathA karaMdA, leka ThagaMdA vikala pharaMdA vartadA :- dhana kArana pApanI prIta kare; sad gurukA baMdA "brahmAnaMda" sAca koMdA saba haMda nahi taraha teha jayA tinako. laba cAkhata nImanake mukhaDI; kavi bhANa zacitA saba jAya chipe jInakI. madha mAMsa bajAranI khAya sadA; A kavi jAte giranAra brAhmaNa hatAM teo kaccha mAMDavImAM aMdha le visanI kare dhanike. rahetA hatAM. teonA pitAnuM nAma manajI hatuM. teNe "bhAvilAsa' ganikA saMga je zaTha lina bhaye; ane "bhANabAvanI' nAmaka graMtha lakhyA che A che kavi bhANanuM dhikahe dhikahe dhikahe tInake, talavAra varNana. kavita :- lIlama haradArI, baMdarI halaMbI paTTA kavi bhudarajI mAnAsArI khAMDa, 5 unA tega tarane piorabaMdara pAsenA rANA kaMDorANA gAmanA vatanI bhudarajI misarI nevAja khanI, gukhI jyu nabbI khAnI kavino janma brAhmaNa jJAtimAM thayo hato. teNe ghaNI kavitAo IlamAnI khurAsAnI, katI tega karo lakhI che tene eka graMtha paNa prasiddha thayAnuM saMbhaLAya che paNa sepha gujarAtI aMgarejI dudaMbhI rUsI mane maLI zakyo nathI ahiM tene eka TIkhaLI duho laIe. makI dudhAro nAma, Dauta nAma gharano guradA magarabI sirohI viroja khAnI duho :- vAMDhAnuM sagapaNa karavA vAMDho jo jAya "bhANa" kavi ti, talavAra jAta barane gANuM potAnuM gAya, bhaLate moDhe bhudarA kavi bhAvanA dAsa kavi bhUkhaNa (bhUSaNa) A nAmanA be sAdhu kavio thayA che. eka niraMjanI ramatArAma bIjA jodhapuranA rAmohI je "amarakoSa" nA AdhAre A kavine janma kanajIA brAhmaNamAM thayo hato tenA "bhAvanI mAlA" ane "sad upadeza maMjarI" graMca banAvyA pitAnuM nAma ratnAkara tripAThI paNa ghaNuM AmAM apavAda che. A che tene kAma niMdaka savaiyo. kahe che. teo chatrapati zivAjI mahArAja pAse rahI hindu dharma, hindu jAti, ane dezanI sevA karatA rahyA. savaH- kavine viparita vidhanake, jinato vinItA abalA banI. teone janma saM. 1670 mAM svargavAsa 1772mAM thayAnuM manAya apane balate jagamArI carAcara, jatu na ke manakI haranI che. "zivarAja bhUSaNa', "bhUSaNa hajArA", "bhUpaNuM ulAsa ", jehI caMcala saina prahAranate, suranAyaka Adi pare gharanI " paNa ullAsa" temaja "zivA bAvanI " vigere graMtha lakhyA hamato jIya jAnata he sabalA, abalAkI kahAM itanI karanI che. kevAya che ke bhUSaNa kavinI pAlakhI pannA nareza chatrasiMhajI kavi bhikhArIdAsa buMdelAe pitAne khaMbhe upADI hatI teo kavi samAjamAM "bhUSaNa bAroTa" tarIke oLakhAya che. A che tenuM ziva mahArAjane A kavine janma kAyastha jAtimAM thayAnuM manAya che. teo biradAvatuMkavita. pratApa gaDhanA vatanI hatAM teone janma saM 1755mAM hatA. kAvyamAM potAnuM TUMku nAma " dAsa" rAkhatA. teoe kavitaH- kuMbhakarNa auraMga avani a tAra le ke "kAvya nirNaya"", " rasa sArAMza", "nAmaprakAza", "aMdArNava mayura jAI ke duhAI pherI rabakI piMgala" temaja "zRMgAra nirNa" graMtha banAvyA che. bedI Dare devI deva, devala aneka soI khiI nija pAnano, chUTI mAla sabakI chapaya :- bhAla nayana mukha adhara, cibuka niyatuva bilaka ati bhUkhana " bhanaMta bhAje, kAzIpati vizvanAtha nimala capala prasanna, rata zubha vRtti thakI mati ora kyu ginAu nAma, ginatI me abakI upamAM kaha zazi khaMja, kaMja bibila guNubavara dilame Dara lAge, cAre va vArI sAme khaMDa yAna sthiti prAta, 5ka praphulita suzAbhara zivAjI nuM heta to sunata hAta sabakI zArada kizora zubha gaMdha mRdu, navala "dAsa" Avatana cita jukalaMka rahita yuga sarala hita DAra gahata thaTa pada sahita kavi maiyA - kavi bhUdhara gvAliara nareza mahArAjA sidenA bhAI sAheba baLavaMtarAya A jaina kavi saM. satarAthI aDhArasenI vacce thayA che. A te pitAnI kRtimAM "aiyA" nAma rAkhatA teNe dazama skaMdha che tene upadezaka so . bhASAmAM banAvela che A che tenuM kamaeNphala kavita. Jain Education Intemational
Page #913
--------------------------------------------------------------------------
________________ mRtigraMtha 935 kavi mayArAma kavita:- grISma ke dhUpa pare, tAme bhUmi bhArI re phUlata he Aka puni, ati hI umagI hai varSARtu megha jhare, tAme vRkSa ke phale jarata javAsA agha, Apa hI ke DahI huM Rtu kona doSa kou, punya pApaphale dauM jaise jaise kiye pUrva, tese raha sahIe kaI jIva sukhI hatI, keI jIva duHkhI hatI dekhahu tamAso "aiyA" tyAre naku rahI hai A kavi viSe eTalI ja mAhitI maLI che ke teo prAcIna "ratnAvalI " alaMkAranA karyA hatAM. paramArtha vinA mAnavadehanI nirarthakatAne tene A vicAra ke suMdara che. kavi bhejarAja kavita :- hAthI ke dAMta huke, khilaune bhAta bhAta huM ke bakarakI khAla sete, pAnI bhara pilAgI sAbarakI khAlase, akaDa he sipAhI lega geDekI DhAlarAja, rAnA mana bhAgI mRgakI mRga chAlA, oDhata he jagI jatI sihana kI khAla zivajIne mana bhAgI nekI aura badIdrone, saMga cale "mayArAma" mAnasanI khAla kachu, kAma nahi AvegI. brahmabhaTa (bAreTa) jJAtimAM janmelA A kavi saM 1901mAM mahArAjA ratnasiha buMdelA cakhavArI pAse hatAM. teoe "bheja bhUSaNa ane "rasa vilAsa graMtha lakhyA che. kavitA :- zazike prakAza pAsa, maNikI letI ta ravike prakAza pAsa, tArA teja na dharata che zUravIra Age kabu, kAyara na Therata che. bhujaMgakI dRSTi Age, dIpanA jarata he kasturIjI bAsa Age, kevaDo kaputa lAge tyAM karma Age rUpa, pANI hI bharata he kahata he "bhojarAja' sune kayu na kAna de catura kI cAra varNa, cAkarI karata he kavi maniyAra A kavi kSatri jJAtimAM saM. 1815mAM janmelA teonA lakhelA graMthamAM "hanumAna chabIsI" ane sauMdarya laharI prasiddha che teo kavitAmAM "yAra" nAma rAkhatA ahiM che tenuM hanumAna prAkrama varNana. kavi bhauna A kavi paNa narahari vaMzIya brahmabhaTa (bAroTa) jJAtimAM jamyA hatAM teoe "zRMgAra nAkara' graMtha banAve che. teonA putra dayAla paNa kavitAmAM kuzaLa hatAM A kavinI saM. 1881 sudhI hayAtI hatI. tema manAya che. savaiyA - he anurANa prabina priyAo, mane harase prabhu ho chabI kinDa. bhUSita ho nava yauvanasa siMgarI, abalA mane AnaMda cilDa bhauna" kahe kavike anabena cita piyara rahI draga dinDa au kacchana bane kahe te asuvA, bharI bAla draga caMcala linka chapaya - kaTa kaTAya che gubdha, kila ki kUvo karAla kapi. dapaTa dijhA dahalAta, divAkara vaha dIne tapI. cale dharA dhara rU5, dharanI dhAra dhara dhasaMta. dhuMdhI dhavala dhumadhAma, dhUma karI pherI dhIramana. kipa lAtIna dhAta AghAta kaha "yAra" merU Dolata DaranI. kasamana kola kaha harata kamaTha asakata phani dhasata dharanI. kavi masta (jIvAbhAI) A kavine janma cAraNa jJAtimAM saM 1939mAM thayo hato. teo lIMbaDI pAsenA jhAMbaDI gAmanA vatanI ane lIMbaDInA rAjaya kavi hatAM teNe kaccha-bhujanI pAThazALAmAM sAta varSa sudhI abhyAsa karyo hato. uparAMta vaDodarAmAM saMgItano paNa abhyAsa karyo hato. teo kSayaroganA vyAdhithI saM. 1981 mAM svargavAsI thayA hatAM. A che tene racele eka duho. kavi matirAma duhA;- " masta" ja? murAdanaka, tIje dina jala detA jIte deha jarAya ke, khudA khabara nahi leta, ghaNAka A kavine bhUkhaNa kavinA bhAI tarIke oLakhe che. paNuM AmAM ghaNu matabheda che. A kavine janma saM. 1974mAM thayAnuM manAya che. teo budipati rAvabhAunI pAse rahetA hatAM te "lalita lalAma" "rasarAja " " chaMda sAra piMgala " ane sAhitya sAra " graMtha lakhyA che. tene eka bhaktirasa sabhara duho laI e. duho :- merI matime rAma hai, kavi mere "matirAma" cita mero ArAma he, vita mere ArAma. kavi mahezadatta A kavi jAte kAna kumbaja brAhmaNa hatAM te kanoja najIka mIrAM sarAI gAmanA vatanI hatAM paNa pachI ayodhyAnA mahArAjA mAnasiMhajI bahAdurane tyAM rahetA hatAM, teo tiSa vidyA Jain Education Intemational
Page #914
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratIya asmitA mAM paNa nipUNa hatAM teo saM. 1920 mAM rAmacaraNa pAmyA. kavita :- kahu prema paMthame je Aja lo ajAna raho sa - kIca bharI kala kayArana mAzuka kAhu cita prIta senA, dilame gAyo sArikA tena kachu bhaya mAne. yAhI mana neha geha, Ana pho gaDhI bana kaMTakalI bilAlana se tarU, yAme bina rAgadAga, rAgame dagAyo che jAla vitAna tahAM aru jAne. dina hume cena nAhI, rana nana niMda nAhI saMgana keu sahelI gulAba viraha vyathA bIja, jIyA me lagA he svAtana te muni mati bhAna. "mAna yo mane ja bAta, bAnI mena kahI jAta heta "maheza" ke pAta pazunako, jigara kI javAlAso, to jigara jagAyo che Aju bhaTu mAhi bAga lubhAne. bhakta kavitrI mIrAMbAI kavi mahamada mIrAMbAIne janma jodhapura. meDatAnA rAThoDa ranasiMhane tyAM A kavinA nAma uparathI ja sAbita thAya che ke teo kuDalI gAmamAM saM. 1555nI AsapAsa thayo hato. temanA lagna musalIma haze. tenuM purU nAma to hatuM maleka mahamada jAyasI udepuranA rANA sAMgAjInA kuMvara bhojarAja sAthe thayA hatAM. mi. teoe be pustake lakhyA che. "padmAvata" ane "akharAvata" ToDe mIrAMbAIne kuMbhArANAnI rANI lakhI jabare bhrama ubhA kayo temAM "padmAvata"nI racanA hijarI sane 927 (saM. 1584) che. ane tethI AnuM anukaraNa ghaNAe karyuM che saM. 1620-30 ApavAmAM AvI che. mAM mIrAMbAIe dvArakAmAM zarIra choDayuM hatuM. mIrAMnA bhajana pAI - khUbaja pracalita che teno eka duha laIe. pahI phala ApahI rakhavArA, ApahI se rasa cAkhane dahe. - rasa na kaTa Ana hI rahe, kuTe ona lakhI ne hArA. zravaNu phare te sune bina, zrI rAdhA yaza bena ApahI gharaghaTa "mahamaMda" cAhe, ApahI Apane rUpa kavi mubAraka sarA hai belagAmI A rasaiyadajIne janma saM. 164mAM thayo hato kavi mAna athavA khumAna teo arabI, phArasI ane saMskRtanA sArA vidvAna hatAM teNe " alakazataka" ane "tilaka zataka" lakhelA graMtha prakAzita che. A kavi carakhArI buMdelakhaMDa nivAsI hatA teo janmathI ja aMdha hovAthI abhaNa hatAM, paNa koI sanyAsI mahAmAnI sa - hamako tuma eka aneka tucchuM kRpAthI tene kavitva zakita maLI hatI. teNe "kamalaMDa paccIsI," unDI ke viveka banAma vara "hanumAna nakhazIkha" ane "lamaNu zataka" graMca banAvela che. ita Aza tivArI vihArI ute teone janma saM. 1840mAM thayo hato. tema manAya che. tenA sarasAya ke neha sadA nibahA kuTa samasyAnA chapaya laIe. karanI he "mubAraka" saMI kare anurAga latA jIna bAMya dahI chapaya :- ukha pUcha kena nAma, nAma bina patra vRkSa ghanazyAma sukhI raho AnaMdano jaha ganatI nahi mile, bhakSake karata akSako tuma nIke raho unahIke raho kAbinatI ke kahata, vRkSako nAma kahAve. kaMga zRMgAra tyAM rAkhI, nAma ujajavaLa yaza gAve. kavi murAda bhAnu mitro ganata ko, madhyama aMka abhilASahI bhakata kavi murAdane janma gAyakavADanA pIlavAya gAmamAM mIra kavi "khumAna" yahI chappayakA, artha zuddha nara bhAvahI jJAtimAM thayo hato tene rAma-rahImamAM koI bheda na hato Izvara bhakitamAM lIna banela kavi ahiM kevA bhAve bhagavAnane AjIjI kavi mAnasiMhajI A kavinI jJAti aMge koI mAhitI maLI nathI. paNa tene janma saM. 1893mAM ane svargavAsa saM. 1956mAM thaye che. urdu, saMskRta ane phArasI bhASAnA teo jJAtA hatA. "rasika kavitA saMgraha' ane 'jJAna sAgara' graMtha teNe lakhyA che. kavitA :- tAMdula je dI tApe, kaMcana ko mila kina berakAja bIlanI bimAna pe caDhAi hai vidurajI kI bhAjI tApe A5 he bhale harAjI senA duryodhanakI chanAme khapAya che Jain Education Intemational For Private & Personal use only
Page #915
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha 'gulIe jaMgISA sudharI katAra dIno pUrva ciMga unanI ke, jita DhAI ka kahata "murAda" merI lAlaca na kIje lAla mAki jo tApa nAme ApakA baDA hai kavi mukatAnaMda 'vizvaSTA minAmI' ane samagra cAmaNI pradhanA karyAM. A kavi gaDhaDAnA svAminArAyaNa sAdhu hatAM teo sa. 1890 sudhI hayAta hatAM. tema manAya che. ahIM ApyA che teneA jJAna sabhara savaiyA. sarveyeAnI cAla H- jJAni De gautamase, padma vaMdana Apake devadharAke nIkAMteja pratApa, vidyAna, gAAniyAda sarjena zArka jAnI baDe jagadezaname jaga bhrapati huM saba sevaka nAke aMsA bhayA tA kahAM 'mukatAnaMda' zrI naMdalAla sene vana ke kavi murArIdAna A kavi cAraNa sAtimAM javaiyA ane taidhapuranA nagakAra hatAM. mahArAja jazavaMtasi'hanA 'jAvata jaza bhUSaNa' nAmanA "kAvI madha cyo che. mAtAne prazra sAMbhaLI sakSapAtra karI 'kavirAja'nI padavI enAyata karI hatI A che tenI kRSNa ta kavita ;- gAkulape janma lInA, jala jamunA kApIne subala sumati kane, jAkeA jaga jApa huM bhanata 'murArI' jAkI, jananI jazeAdA jaisI uva niAzana, mA vibhApa tema kAma bAta te anupa, tajI vraja caMdra mukhI jhiyA zatra bharI rUpI agApa te naha vIr nayA na paca tIra bhaya kAna aya kAna putanA ke payakA pratApa huM. kavi merAmaNasihajI kavi dhAmijI. phAtri kuLamAM janmelA rAjakoTanA yuvarAja teNe potAnA sAta mitrAnA sahakArathI 'praviNa sAgara' nAmaka navarasa yukta bRhad graMtha racyA che. sa. 1938 A che tenu vidhinA beganuM viva savaiyA : sIta harI dina eka nizAcara, lIMka laI dina sA hI Aye eka dinA damayaMtI tajI naLa, eka dinA phIra sukha hI pAye eka dInA ana pAMDava ke aru, eka dinA chati chatra dharAyA zauca '"prabina" kahyunA karA, kiratAra yahI bidhi khela racAyA kavi matIrAma zrA vize bharatapura nareza baLavaMta siMhanA nAme banyuM vineda" nAmanA nAyakA bhedanA graMtha lakhyo che. sa. 1885 A che tenI kavitA prAsAdI. vita H- burA hI usUkA paDA hai. deza plAnana meM mAne ziza uparame, zyAma ghaTA pharagA karaze. svArI ke upArI vAmanAma' lAyana le! nAI vaisI pAI huM. na miragA viprake khulAya mukAya adharA taname meM lagI niA tanika gIra gA gAyatrI gorAI dekhyA buli kA pustikA lagI Taka TakI TakA, gAmatI me giragA kavi mauDajI 937 A kavi mALI kArDiAvADanA ThAkara tee sa. 1963nA arasAmAM hatAM. teNe "pAsI pacIsI" nAmaka aphINa niSedhaka nAtha lakhyuM ke tevuM matrI pittanI patnInI dhAvALa A rIte hAla che, kavita :- hAtI jo ke vIdhavAtA, sAMkhyake siddhAMta hI ke te dhyAna dharI Izvara me, manakA lagAvatI haitI ke jo sadhavAtA, rasA udepana te prema lapaTA tApa, rijhAvatI hatI jo kumArI nA peMtInA anya nara yoga te anupa mahA prekSako milAvatI hAya nahi vidhavAna sAdhavA amalI patise nAhi eke kAva khaMDana kumArI kAna gati pAvatI A kavi viSe khaMDanA vatanI hatAM teNe ane "rasa vilAsa '' zRMgAra varNana veza C. zailI mAhitI maLI che ke teo budaza rasa ratnAvaLI ' " nayana sAsA A traNa graMtho racyA che. A che tenu bhaDana aMga samAnake niMta caMdana uMdara be thI vadha khelanI A chADI dIdhA, dina na rAkhatAM bI dha chAtI bihArI nihArI kahyu apanI aMgIyA ke tanI kasatI ha tA tanakA ucarA udharA kaDDA mA tana tAkI kahAM hasatI ha 23 kavi raghurAja A kavi rIyA mahArAjA raghurAjasiMhanA kavi temanA janma sa. 1936 ane avasAna 1980 mAM thayAnuM manAya che. teNe
Page #916
--------------------------------------------------------------------------
________________ 38 patrikA '" raghurAja vilAsa custa rAma bhakata hatAM. A vinAyaka vadhuna lagabhaga 24 graMtha! lakhyA che. jevAke- "suMdara zataka '*' vinaya'" rAma rasikAvalI " vigere te " rAma rasikAvI vize temA che tenuM bhagavAnanA divya svarUpanuM me kavitaH- divya guNa divya rUpa, divya lIlA divya dhAma dina pA asya bhA jeje digdha zira mAra vizvakalana me digdha vanamAlA diMba kautuba birAje ha divya paTa pita dibya nUpura caraNa cArU divya bAhu aMgada kaTaka kara chAre huM digma kRpA kAra jagadiza jukI dInana pe bhAla ke khAsa jANu dIna '' surAja " . kavi raghuna Mdana A karma svAminArANI sAdhu hatAM. meluM nathI zakAyuM che. tee mukha mitrathI aLagA rahevAnu A rIte kahe che, savaiyA: - sihana taLe sIe, tame ghusaNe karme bihu ja kAnakhajurake kAname DArake, sApana ke mukha aMgurI dIje bhUta pizAca me basIe arU, preraka vela halAhala pIje jo jaga cAhe " raghuna Mdana " murakha mitra kayu nahi kIje. C/ kavi rasakhAna * e A kavi si~hInI parANe atimAM janmelA ghaNA loko raupada yAmi pidmAnIvALAne rasakhAna sama che paNa rasakhAne pAta lakhelI prema vATikAnA AdhAre A vAta asatya hoya, A vi sujAna rasakhAnA '', * premavATikA ' vigere graMtho lakhyA che. aa kavi kadI dhAraNa karI. pRdAvanamAM rahetAM hatAM A kavitA janma sa. 1640 ane svarga vAsa sa. 685mAM thayA hatA. A kavinI kRSNa bhaktinI kavitAo paNI pracarjita . kRNa para tenI tenI ananya bhaktinI kavitAe ghaNI pracalita che. kRSNa paratvenI tenI ananya bhaktinI Atmya urmi nIcenA sauMSAmAM parAkASTAgye pahoMcI TAya *ma nathI lAgatuM sarveSA karI gatrA maheza dineza sureza huM ahiM nira Mtara gA zeSa jahi AnAdi anaMta akhaMDa accheda abheda suveda batAve nArada e zuka vyAsa rahe, pahicAre taupuni pArana pALe tAruM adirA khArIbA kriyA bharI painAtra nacAve kAle rAnAdha A kavinuM janmanuM nAma pRthvIsiMha hatu. datiyA rAjyanA te jAgIradAra hatA. A kivana samaya sa. 1760 jaNAya che. bhAratIya asmitA tenA lakheleA * ratna hajArA ' prasiddha che. paNa A gra MthamAM badhA dulAja che. mA che emAnA eka du - che duhA - duH :- "nidhi " vAke kahata, yAhI te karatAra rahata nira`tara gatakA, vAhI ke karatAra zive rasarAja A kavinuM janma nAma te! rAmanArAyaNa hatuM tee jAte kAyastha hatAM. A kavine samaya sa. 1705 mAnavAmAM Ave che. kavina - be be tAlI haze, para utAthI baje sakhI matavAlI jAya, dhAya lAla parase sAlI raMga vAlI tana, ghAlI hai maneja pAlI kaja mukha vAlI, pagalAlI mahI darase raMga raMga khAlI bina kAlI khaTapaTa pAlI caMdrakara pAlI Aya, bhUmi para larase tarase hamArA jIya, piya parasana heta 66 rasarAsa " rAsake, sarasa rasa barase kavi ghusi dhu A kavi viSe vadhu mAhitI maLI nathI. paNa te telaMga brAhmaNa hatAM A nAmanA paNa e kavie thayA che. A che tenI ' nI kamAla 6 lAla ka vataH lAla banamAla lAla, kheMdI bhAla lAla lAla yuvano khyAtie, kapAtra thAva sAva ta aMga lAla raMga lAla, sAyakI saDelI lAla lAla pAna khIrI mukha, adharaDI lAla huM lAla caMda cAMdanI, prakAza lAla lAla lase lAla raMga gvAla bAla, lAla, lAla, lAla huM vRMdAvana rAca racyA, lAla hI gopAla lAla kuMja lAla lAla, saba gopI gyAla lAla huM kAva ratanadAsajI A kavi ratanadAsajI mAravADamAM zirohI tAbe vaDadarA gAmanA vatanI hatAM. madiranA pujArI tAM eTale to tevu banumAna teo sAdhu thAya che. temane janma sa. 1949mAM thayA hatA. ane svargavAsa sa. 1975mAM thayA hatA. A che tenI jagadirA stutinA chaMdanI karI dUrI.- pUranuM paramAnavasvarUpa prakArita, nAtha nirjana nileSa anava akhaMDa IlApati, izvara Adimadhya ana Mta Aya arniMgata vikAra apAra anAmaya nikadI nava rasa rUpanA kamalApati karaNe sumaMgaLa kAraja jaya jaya jaya jagadiza yA,
Page #917
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtipraya kavi rasalIna saMgItAditya graMtha lakhyo che. teo kavitAmAM ravirAma ane AditarAma ema bane nAma rAkhatA. A kavi jAte musalamAna mULanAma saiyada gulAmanabI bila grAmI tenuM upanAma "rasalIna " tene janma saM. 1746 lagabhaga sarva ;mAnavAmAM Ave che. teNe "rasa prabodha" ane "aMgadarpaNa" svAdhina he dhara dharunI, baranI "ravirAma" sarUpa sarAha nAmanA graMtha lakhyA che. teo jAte musalamAna hovA chatAM tenI teu kujAta kunArako saMga, kare seI nIcame nIca kharA hai kavitA vrajabhASAmAM lakhAyelI che. eTaluM janahi sAthe te eTalI ja jo sarapura bhare jalaka tajI, kAka piyena payakuMbha bhara hai , zuddha ane suMdara che A rahyo tene namune. jhArI hI khAte jhApaTa hI jAta, puni phira Atana lAja jarA hai . duho - rAdhA pada bAdhA harana, sAdhA karI " rasalIna" kavi rahIma aMga agAdhA lakhanakI, kInI mukura navIna A kavinuM Akhu nAma abdula rahImakhAnakhAnA te bahe- kavi raNachoDajI rAmakhAnanA putra ane akabarazAhanA kapAdhyakSa hatAM. jAte musalamAna hovA chatAM vrajabhASA ane saMskRta bhASAmAM sArI kavi raNachoDajIno janma junAgaDhanInAgara jJAtimAM saM. 1824mAM kavitA karI che tenI kavitAne saMgraha "rahIma vilAsa'mAM karavAmAM thayo hato. ane svargavAsa saM. 1897mAM thayo hato. teo AvyuM che. kahevAya che ke teNe kavi gaMgabhATanA eka chapaya navAbanA divAna hatAM. teo jAte gujarAtI hovA chatAM phArasI, upara chatrIsa lAkha rUpiyAnuM InAma ApyuM hatuM. udu, hiMdI ane saMskRta bhASA paNa sArI rIte jANatA hatAM. teoe "ziva rahasya" "sadAziva vivAha" "kAma dahana duhA- "rahIma" nave nara-mara cUke je kahu mAgane jAya vigere graMtha lakhyA che temaja "tavArikhe soraTha" ane "soraTha ke unase pahele ve muve, jIna mukha nikase nAya. itihAsa" phArasImaM lakhyA che. teo ziva bhakata hatAM. kavi rAja sa : rAma kahena rahe ghana svAmina, kAmakI loka kahAnI kaherI A nAmanA ghaNuM kavi thayA che. vadhu mAhitI maLI nathI paNa zuMbha nizuMbha game jagase, balirAja ko rAja na kau laherI ahi eka " rAja" nI kavitA lIdhI che. rAvana laMka tajI sata bhAvana, gAvana aba gAya gaherI dAma rahe nahi dhAma rahe nahi, nAma sadA "rana chora" raDerI so:- zivake aradhaMga zarIra kiye, sakalaMka surUpa sudhAkarake kavi ravirAja avatAra rahe haraju dazahI, jala khare kiyA jajalAgarako. muLI- kAThiAvADanA vatanI A kavino janma cAraNu jJAtimAM ratinA anaMga kiyo nahIM, ca hato teoe "maryAdA laherI" nAmaka graMya lakhe che tene puna 5gu pati vArasake. svargavAsa saM. 1951mAM thayAnuM manAya che. kavi "rAja" kahe balavaMta maha, paratApa karama bahAdara ke. kavita - suMdara zarIra hoya, mahA ranadhIra hoya vIra hoya bhImase, lara yA ATha yAmake kavi rAmacaMda garavo gumAna hoya, baDe sAvadhAna hoya sAta hoya sAhelI, pratApa pujA dhAmaka caraNa caMdrikA" nA kartA A kavi janma banA sI brAhmaNa pachI amAna joye, madhavA mahiya hoya hatAM teo saM. 1840 sudhI hatAM tema mAnavAmAM Ave che A dIpa hoya vaMzako jarnayA sukha zyAmaka che tenI aMbikA stuti. sarva guna jJAtA hoya; yadapi vidhAtA hoya kavitaH- lebha jhaka jeranate, madana hilorana te dAtA ja na hoya to, hamAre kahAM kAmako. bhArI bhrama bharana, kaMse thIra rahatI kavi ravIrAma (AditarAma) duHkha krama dAnata, pAtaka pahAra te kumati karArana te, ke se ke niva hatI prorA brAhmaNa jJAtimAM janmelA A kavi jAmanagaranA jarA jatuM eka nIke, ciMtA jala Thoka nIke rahIza hatAM. A kavi saMgIta vidyAmAM praviNa hovAthI teNe roga zoka Theka nIke, jhoka kase sahatI Jain Education Intemational
Page #918
--------------------------------------------------------------------------
________________ 940 bhAratIya asmitA hato je na aMbatere, caraNa karana dhAra maiyA yaha naiyA merI, kaMse pAra lahatI. kavi rANIMga jamarAna ke jerame corasA herahA pakaDa se pIMjarA toDa lItA kahe "lakhIrAma" mere dharama ku zarama he samaja le samaja le rAma sItA. kAMva lakhapatajI A kavi kAThiAvADanA lAkheNI gAme vahIvaMcA bAroTa jJAtimAM janmyA hatA. A rANIMga kavi vIra rasanuM varNana pAkhakA gItamAM kevI coTadAra chaTAthI kare che A rahI tenA gIta racanAnI eka kaMDikA. kavi lakhapatajI ke je kacchanA mahArAjA hatAM teNe bhujamAM kavione sanaMda ApatI pAThazALA sthApI che. tenI kavitA "lakhapata zRMgAra" nAme oLakhAya che. ahIM paNa teno zRMgAra varNa nane save lIdhe che. gIta :- zarA hAka paDe regA, khaDe bhAnI cUDA varevA raMbhAkA nUDa, koDe vacALa topako khaDeDe goLA, dhaDe pretakA ToLA jhaDeDe AgakI javALA, haDeDe jaMjALa kavi rUpanArAyaNa sava - bAte binodakI mana cuMbana, Asana rIta aneka banAve. e sI kare sata prIti baDhAI, tau unaka pati saMga suhAve. prAMta na ja pare piyako, jAnata e caturAI uThAve. piyanI kula saMkoca he kAmanI, Apa dukula saMga suhAve. A kavine janma kAna kujja brAhmajJAtimAM saM. 1941mAM lakhanau gAme thaye hato teo vividha bhASAo jANatA hatAM ane teNe nAnA moTA kula 63 graMtho lakhyAnuM anumAna che. A che tenuM hoLI varNana kavi lAla (pahelA) kavi :- gArIde agArI Aja, nArI nija maMDalane nArI tu nArI sI vihArIko chato gaI dhudharIme dhAI dhasI, dharI lIne pherA pherI aMganame raMgakI taraMga, bhI je gaI bIra balabIra re, abIra bIra pArI Ita aMjana le AMgurIna, aMkhIyAna de gaI harIme ThagorI DArI, gorI cita corI karI jherI le lAlakI, su lAle lAlakI gaI A kavinuM purUnAma gorelAla purohita teno janma saM. 1714mAM thayA hatA teo mahArAja chatrasAlanA darabAramAM rahetA hatAM ane teonI sAthe laDAImAM marAyA hatAM teoe "chatra prakAra" vinu vilAsa" ane "rAja vinoda" graMtha lakhyA che. ahiM che chatrasAla hADAnI talavAranuM varNana. kavi lachIrAma ayodhyA- amoDhA gAmanA rahIza A kavino janma saM. 1898mAM thayo hato teNe ghaNuM rAjAonA nAma upara graMtho lakhyA che tene eka gAma paNa InAmamAM maLeluM baratI narezanA nAma upara "premaratnAkara" darabhaMgA mahArAja mATe " lakSmIvara ranAkara" malApura nareza mATe "manIzvara kalpataru" tIkamagaDha mahArAja mATe " mahendra bhUSaNa" ane rAmapura narezanA nAma para "mahezvara vilAsa" graMtha lakhyA che. A sivAya paNa tene " raghuvIra vilAsa ", " kamalAnaMda kalpataru" vigere graMtho lakhyA che A nAmanA paNa be kavao thayA che. kavita - nikasata miyAna mayukhe praDha bhAna jaisI phAra tama tAmase gayaMdana ke gAlake lAgata lapaTI kaMTha, bairIna ke nAgina sI, rUhI rijhAve deda, muMDana kI mAlako "lAla chitIpAla chatrasAla mahA bAhubalI kahAM bakhAna karU tarI talavAra na prati bhaTa kaTa kaTa, karI le ke kAkI kAkI kAlikAsI kilakI kaleu detI kAlako kavi lAla (bIjA) A kavi kanoja nivAsI hatAM ane teNe "cANakya rAjanIti" ne bhASAmAM anuvAda karela che. ahIM tene eka duho laie. chaMda jhUlaNA:- kUca kara kucatuM rahana pAve nahi sAtha bhI nahi kaI saMgamitA, sAMkaDI rAha ju bhIDa bhAre lAge kharaca nahi jaya hI khAlI khAlItA duhA :- maMtra maithuna aura auSadhI, dAna mAna apamAna gRha saMpAta aura daridratA pragaTa na "lAla bakhAna Jain Education Intemational
Page #919
--------------------------------------------------------------------------
________________ niya ma kavi zAlIgrAma ArAma snehI sAdhu bhAvanAdAsajInA ziSya hatAM te jodhapuranA nivAsI hatAM teNe kAza cA" ane "sAcAmRta marinA graMthA lakhyA che A che tenA brahmA paratvenA kaTAkSa. vaivaiH- rUpAtI nyu sarasvatiya vigI vidhiyAne laI durditA meAhite vhe makaradhvaja te puni cAhI tine apani vanitA zAliga'" yA sakha lega purAtame bAta yati yare pracitA tAte pitAmaha bhAratiko nIta kathA kaMtha pitA kA pitA kavi zisi unAva-kAMthAnAM nivAsI A kavi janme kSatri hatAM. pitAnuM nAma rahicha hatuM. te polIsa inspekaThAM hatAM te ziva purANa brahmotara khaMDanuM gadyAnuvAda ane " zivasiMha saroja " graMtha lakhyA che A kavinA janma saM. 1878 mAM thayA nuM manAya che aa che teno ahiM prasaMzA kavita:- mArI jo pIvetA svAna hUMkA prAna leve bakarI jo pivetA mAre anarAja ku mUrakha jo piveteA anAja ukI ceTakare gaddAne pivatA mAre gajarAja ku catura te pivatA suMdarI se eja pe kutarI te pivenA cAhe kAja kavi varmita kare mApa na na game ciDIyAM jo pive te uDI mAre bAja ku kavi zivanAtha A kavi panA nareza pAse rahetAM tenAM tejInAyA bedamAM 'kSama'jana' graMtha lakhyo che. teo saM. 1960 sudhI hatAM. A che tenI kavitAmAM bhAvi prabalatA karSita :- metrA hota kuhara, kalpatarU yuhara padama cuhavA dAta pariAma bhUpati bhIyA hota gADha kAma yA taina zaivata jaLa mA cerI dAMta cArIThA kaDuM 'dharAvanA' kavi punya kiye pApa hata khairI ji bApa ta, sApa hota sADIke ziyALa na za hoya, sniyana baira hona dinano phera gana mA hota mATIkA kavi zivadAsarAya 'savilAsa' ane 'lokokita rasa kaumurdi' graMthanA kartA kavi sevadAsarAya " pada sudhI putAnAmAM thata hatAM. A tenA kita sabhara duhA duH hari harade DhuMDhata kare, jalathala pratimAM khAma jo kadha lArakA liye, detI DhaMDherA gAma kavi zivaprasanna sarakAra pAsethI sitAre hindanA khitA' pAmanAra A kavi rIAbAdanA vatanI hatAM tene ghamAyAno bhAgA gaNavAmAM Ave che tee agiyAra bhASA upara kAbu dharAvatA hatAM tema mAnavAmAM Ave che. kavita :- sahita vivAdo surasiddha cakrayAma sujala vihAra madhupAna tyAM payAna ka khaTa ritu ane upabana bATikA sameta suranI viyeAga putra, uta pati gAnA kahe 'ziva" kavimaMtrI maMtra utsAha ghuta gAyaka sameta ana hAta jahAM dAnako ATha darA mahA kAvya laine bakhAna huma vidyAnAca matite supAya ke pramAna ko ve zItala A kiva tIkamApuranA vatanI ane jAte kaneAjI hatAM tene samaya sa. 1896 sudhIne manAya che. ahiM pAcana viSenuM hAsya rasa yukata kavita. :- tana mana jobana jArIke bhasma karI saba hu 'sanna'esA virahA aju TaTArata kheha kavi sudara (pahelAM) A kavi gvAliaranA vatanI ane jAte brAhmaNa hatAM AgrA sAyAM bAdazAhe tenI vi zakita upara mugdha saM. A che thaI nA kavine 'kavizaya' ane 'mahAkavirAya'nI padavI ApI nyAla karI 941 duH kavita: aDada pacAya veka hiMga aura suMTha sAhe kele kA pacAya veku dhRta niradhAra huM gerasa pacAya veku suhAgA prabhAva puni Amaku pacAya vaiku nIbakA acAra hu' kahata ''zitala '' kavi paradhana pacAya vek kAnana bAye kara kahIe nakAra huM kAko adhika se aiApata upAya dekhA rijhake pacAya veku vAha vAha DakAra huM kArya sannama A kavi malAvA - haradeAinA vatanI hatAM ane jAte brAhmaN tAM. teonI hayAtI sa. 194 sudhI hatI ahiM Ape tenA prema nita nA eka dula brAhmaNa che tenu
Page #920
--------------------------------------------------------------------------
________________ 942 bhAratIya aramitA dIdhAM hatAM teNe "suMdara zRMgAra' nAma maMca lakhyo che. teo saM. kavita :- suno dilajAnI mere dilakI kahAnI 1688mAM thayAnuM anumAna che. A che tenuM zAhajahAM vaMza varNana. tuma hastI hI bikAnI badanAmI bhI sahagIme deva pUjA ThAnI me nimAja hu bhUlAnI chIe :- prathama mIra taimura liye sAhIba kizana pada taje kalamAM kurAna sAre guna gogIne tAka mIrA sAhi bahurI sulatAna mahamada zyAmalA salanA "ziratAja" zira kule diye abu saiyada puni umara zekha bAbara jI humAu tere ne dAgame nidAga he dahegame sAhi akabara zAha jahAMgIra jI ginAu naMdake kumAra kurabAna terI surata pe tIhI vaMza aMza kavirAyuM bhanI zAhajahAM baDIma bakhata teDa nAla yAre hinduvAnI he rAgI dharI chatra su bhuvI pare pAdazAhI dilhI takhata. kavi zrIpati kavi suMdara (bIjA) kAna kubaja brAhmaNa samAjamAM A kavine janma saM. 17A kavi dAdu dayAlanA ziSya te 'suMdara vilAsa' 'jJAna cha7mAM kApI gAme thaye hato teNe " kAvyasaroja) " vikrama samudra' Adi vedAMta vairAgya yukata graMtha banAvyA teo saM. 1710 vilAsa " " saroja kalikA" " alaMkAra gaMgA" vigere graMtha nA arasAmAM thayA che. A kavi nIcenA sayAmAM ke che ke mAna lakhyA che A che tenuM Rtu varNana. vInI tRSNa vadhatI ja jAya che basa vadhatI ja jAya che. kavita :- le AsapAsa kAsa vimala AkAza mAM sa : rahInA nizAnI kahu mahime gadarakI je daza vIsa pacAsa bhaye zata hAI hajAra jI lAkha magegI guMjana kamala dala upara madhupa mana koTi araba kharamba asaMkhya dharApati honekI cAra jagegI chApasI dikhAI Ani bihada pharadakI svarga pAtAlaku rAja kare tRSNA adhika ati Aga lagegI "zrIpati" rasikalAla AlI vanamAlabina suMdara eka saMtoSa binA zaTha terIta bhukha kadina bhagegI kachu na upAya mere dilame daradakI harada samAna tana jarada bhaye he aba kavi svarUpadAsa garada karata mohI cAMdanI zaradakI A kavine janma cAraNa jJAtimAM thayo hato paNa te pachI bhakata kavi suradAsa teo sAdhu banI gayA hatAM ratalAmamAM rahI teNe "pAMDava thaze-- caMdrikA" nAmano khUba suMdara graMtha lakhe che. teo saM 1892nA A kavine janma mahAkavi caMda bAroTanA vaMzamAMja eTale arasAmAM gayA hatAM ahiM che tenuM patitA nArInA laNanuM varNana ke brahmabhaTa samAjamAM saM. 1537 mAM thayo hato tenuM janma nAma gopAlAcArya pitAnuM nAma rAmadAsa teo prAcIna gvAliaramAM sa : rahetA hatAM tenuM nAma koI vaLI bilvamaMgaLa paNa kahe che. teo ThIka khATape Apako yAra lage, zira khAvaMda ke dharI nAca " vallabhAcArya" nA ziSya hatAM tenI gaNunA vrajabhASAnA ATha nacAve. mahA kaviomAM thAya che teNe "sura sAgara '' "sura laharI" dUdha pAyake Apake tApa nahi sutake patike jhaTa mAra sahitya laharI" " sura rAmAyaNa" vigere graMtha lakhyA che. nasA. vaha gAyako siMhajI gADarake gaja jevarIke karI sApa duhA - suMdara pada kavi gaMga ke upamA balabIra batAve. kezava artha gaMbhIra ke "sura" tI niguNuM tIra TUMka "dAsa svarUpa' bicArI ke dekhAya aura patita kayAM hela bajAve. kavi hanumAna A kavine janma brahmabhaTa jJAtimAM thaye hato A nAmanA kavitrI ziratAja paNa be kavie thayA che. A kavinI kavitAmAM khAsa karIne zRMgAra A "tAja' nAmaka kavitrI mugalavaMzamAM saM. 1580nA rasa ne vadhu prAdhAnya apAyuM che. arasAmAM mathurA maMDalamAM thai gaI te musalamAna hovA chatAM kavitaH-- kaMcana ke ghaTa naTa baTahu yugala maTha viThThalanAthajI guMsAInI ziSya hatI te viSNava hatI baha bAvana kamaTha kaThIra aru subhaTa manoja ke vaiSNavanI vAratAmAM tenI vAratA Ave che; A che tenI kRSNa zuka priya zrIphaLa laMgura koka saMpuTa tya bhakitanI kavitA u9nagAre maMjIra keta ceTa Jain Education Intemational
Page #921
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha 943 taMbu kaMbu zaMbu kara kuMbha rU5 chatrapati kavi haridAsa (bIjA) kavi "hanumAna" kahe zikhara saroja ke bIja bharemoja bhAre roja sukhadAya zyAma A kavi mULa kAThivADanA vatanI paNa pachIthI teoe ye to u5mAM adhina suMdarI sareja ke gokulamAM rahI vaiSNava dharma svIkArela teonA racela ghela-pada ghaNA mazahura che. A kavi ke che ke tAre dunyavI zatrune mAravA to tIra kavi hamIra bacchI, talavAra vigere hathira upayogI thaze paNa jamanI phoja sAme jIta meLavavA te haciAra nakAmAM nIvaDaze paNa tyAre tAre A kavine janma cAraNa jJAtimAM thayo hato. eTaluM jANavA kevA haAira pakaDavA paDaze te A chappayamAMthI jANI levuM. maLyuM che. A che tenuM saradAra lakSaNa varNana. chapaya :- rAma nAma talavAra kamara kiratAra kaTArI kavita : ziva samaratha ko Topa jure jagadiza vihArI gunI guna gaidhe deza dezako phi e hame haTha hile haranAma badana para julma juTArI acharako taiyo svaccha karatA bicArI che dhanuSa bAMdhI sama kamaMkI pheja viDArI. tIrake co tarave nIra huke tIvra "haridAsa" nAma ke cetanara kRSNanAma baMduka bhara vAja phira vo zara zastrana ko dhArI he mAra DAra jama phejiku hara hara yaha haciAra ghara kahata "hamIra" satya bAnI paramAnI ura tAla svara khyAla tAkI zarato amArI che kavi haradAna keu saradAra dhAra karahI udAra moye tAke takAla me rijhAve che tyArI che A kavine janma cAraNa jJAtimAM ya hato bhAvanagara mahA rAjA kRSNakumAra siMhajI nA kavi cAraNI bhASAnA jJAtA "zreyasa" kavi harajIvana nA kartA A kavi kone kemAM AnaMda maLe che te A nIcenA kavitamAM gAya che. A kavi viSe eTalI mAhItI maLI che ke teo porabaMdaranA vatanI ane brAhmaNa hatAM A che tenuM bhAvi prabaLatAnuM varNana. kavitaH- vanaka ghaTAse ati mayUra ko AnaMda leta kuMDalio : kokila anaMda hota aMbaphala Apate apanI bhAvi bhagavI sagara kRSNa rAvana madhupa anaMda heta kuMjarasa milabene dAtA ke anaMda hota gunI darasAyata gAMdhArI galI bhaI saMta suta ke kAranA zako anaMda hota ati raMga aMganame sata suta ke kArana bhUkhe marI bhaI divAnI viprako anaMda hIta modaka khilAya te kahA na mAnyA kAhu aMbaphala khAyA chAnI kahe haradAna satya suniyo sujAna kavi ete sutase kona toya koI kahAM AvI jJAniko aMnada hota rAma guna gAyate sagara kRSNa rAvaNa bhogavI apanI bhAvi kavi haridAsa (pahelAM) kAva harakeza A kavine janma brahmabhaTa (bAroTa) jJAti mAM je hatuM khadaDapura - kAThiAvADanA vatanI A kavi rAmAnuja sAdhu teo mULa jahAMgIrabAdanA vatanI paNuM pachI chatrasAla buMdelA pAse hatAM A kavie "hari vilAsa" graMtha lakhyo che. teno svargavAsa pannAmAM rahetAM hatAM tenA kAvyo ghaNAM lalita che teo saM. saM. 185AmAM thayAnuM manAya che. A che tene bhakti rasa sabhara 1760 mAM thayAnuM manAya che A che mohinI svarUpa varNanasa . kavita :sa. hari Apa sabe avatAra dharyo jaga bhUmikA bhAra laTakI laraka para bhomakI pharaka para utArana ku nenakI 8raka para bharI bharI DArIe gurarUpa banI saba bodhata ho jaga jIvaku ata harikeza' amala kapila bihasana para udhArana ku chAtI ukasana para nikasa pasArIe yaha nAma nArAyaNa nAvasarI bhava sAgara pAra gaharahI gati para gaharaoNhI nAbhi para lagAvana ku hauna harakatI pyAre nisuka nihArIe haridAsa" guru hari mahera karo nija AnaMda sAgara eka prANa pyArI jukI kaTi lacakIlIpara dhAvanake DhIlI DhIlI najara saMbhAre lAla DArIe Jain Education Intemational
Page #922
--------------------------------------------------------------------------
________________ 44 bhAratIya asmitA | kavi harIcaraNadAsajI kavita - chaya pe ja hoya adhikAra te vicAra kare leka lAja bhale bure bhale niradhArIe A kavi viSe eTalI mAhitI maLI che ke teNe "bRhada kavi nana na kara paga sabe paravaza bhaye valabha" nAmaka bhASA sAhityane abhuta graMtha lakhyo che tenI uau calI jAta unha kese ke sahArie kavitAnA namunA rUpa eka sarva laie. haricaMdra' bhaI saba brAMtiso parAI haya sava I-huM jJAna kahI kahe se ke nivArIe maname raheje tArI dijIe bisArI mana tulasIdAsa mAla tamAlasa spAma anaMtA te suMdara Apa base jAhe tA hI se ke bisArIe. rUpa- suhAhI zrona kuMDalake mani jhaLake mukha maMDala baranI nahi jAhI kavi harirAma sakhI dekhI piyuSa mahuSa hute sukhamAM ati AnanakI sarasAhI A kaviMne janma paNa brahmabhaTa (bAreTa) samAjamAM thayo vihare "hari" gopa sutA saMga kAha nizi citime hatA te datiyA nivAsI hatAM ane teNe eka piMgala graMtha bana bicitI mahI banAvyo che eTaluM jANI zakAyuM che. A che tene kavita-chapaya kavi haricaMda chapaya :- siddha mile he mati mita sevaka jaya jAnahu A kavino janma brahmabhaTa - baMdIjana (bAroTa) samAjamAM mita udAsI milata milana kachu lakSina mAnahu thaye hato teo "barasAnA - vrajavilAsI" temaja te "chaMda mile mitra aru zatru bahuta piMDA upajAvahI svarUmaNi"ne piMgalanA kartA che. A nAmanA eka bIjA kavi dAsa mitra ke milana kAja siMho nara pAvahI paNa thayA che. te rAjA chatrasAla cakharIvALAne tyAM rahetA hatAM. vahe sakala nAza 8 dAsa jaha, hAni dAsa sabake mile "hariMrAma" bhane vahe hArI saba dAsa ru ari je kahu mile sava :kAla kamAla karAla karAtana zAla vizAlana cAla calI hai kavi harasura hAla bihAlana tAla kamAla prabhAva ke bAlaka lAla lalI he lAla vilakata lela amalaka lAla kapola ke lAla kalI huM A kavine janma vahIvaMcA bAroTa samAjamAM thayo hato ane bolana bela kalina Delana galola galola rola galI hai te pIThaDa gAmanA vatanI hatA. te ghaNuM vidvAna ane piMgala zAstranuM uMDu jJAna dharAvatA hatAM tenI kavitA moTe bhAge pramANu baddha kavi harisiMha hoya che. teNe "bharatanIti" nAme graMtha lakhyo che. A nIcenA duhA uparathI lAge che ke kavine cA ghaNe priya haze. A kavine janma kSatri jJAtimAM thayo hato tenA viSe eTalI mAhitI maLI che ke te kAThiMAvADI hatAM ane teNe "jJAna kaTArI" - duhA-cA pIdhe sustI hare, AnaMda AThe pora, A rahI te kavitA. pIve "hara" premathI (to) dilanA sAMdhe dora. sa : kavi hAkija leha kaTArI sabe kou bAMdhata jJAna kaTArI durlabha bhAI A kavi jAte musalamAna ane haradoI banavArIpuranA vatanI jJAna kaTArI ku khAta he saMta brahma svarUpa akhaMDa hajAI hatAM te mudde sAmAM mAhamadana adhyApaka hatAM teNe junA kavione leha kaTArI ja khAya mare jana so avatAra ghare bhava bhAI kavitAno saMgraha karI " hajAra" nAme be bhAgamAM chapAvela vadhAphera kabu janame na mare "hariMsaMga" saMtApa kachu nara hAI para ulI rAmAM teNe "navInasaMgraha " paNa prasiddha karela. . | kavi harizcaMdra duH-"hAphija " premake rogakI auSadhI lAgata nahi A kavine janma agravAla vesya jAtimAM kAzI mukAme saM. sasakI bharI bharI jI uThe karAhI karAhI 1907mAM thaye hato tenuM upanAma bAbu gopAlacaMdra hatuM te kavi hAlarAyA giradhara kavinA putra hatAM teo lagabhaga 12 bhASAnA jJAtA hatAM te dharme vaSNava hatA. teNe "sAhitya sabhA" uparAMta 175 hAlarAya kavi hAlapuragAmanA rahIza brahmabhaTa (bAroTa) hatAM gra lakhyAnuM mAluma paDe che. kAzInA paMDitoe tene " bhArate- A kavirAja harivaMzIya ane vidvAna divAna kAyasthanA vasIlAthI ndu " no khitAba enAyata karyo hato teNe aMgreja vAyasaroya akabaranI sabhAmAM pahocyA hatAM. hAlarAye akabaranI pahelI mulAlorDa riMpananI paNa kavitA karI hatI. kAtamAM nIcenuM kavita belyA hatAM jemAM akabara sAthe tenA vidAna Jain Education Intemational
Page #923
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha sabhAsadonuM varNana karavAmAM AvyuM hatuM. A kavitanA badalAmAM kavi kAnha akabare hAlarAya kavine bheTI bakSisa ApI potAnA kavivargamAM sa:- joga jayAdika ko karibe bhavarI tiraya ke bharabeke dAkhala karyA hatAM. saMta na saMta samAgamake arU brahma vicAra vicAra kareke kavita:- dilhI te takhata he he bakhata he he mogalake "kAnta"bhane gune o mana zAstranuM mAsa sameta huM dAna kiMyeke he che ne nagara kAhu AgarA nagara te se guru aMbri saroruha sevata hephala ye jaga deha dhareke gaMgate naguNI tAnasenase na tAna banda - kavi kanIlAla mAna te na rAjAo na dAtA birabala te khAna khAna khAnA te na narahari teNe sa - kabahumana teja turaMga caDhe kabahumana socata he dhanaku nA divAna dAnA kelI beDara ToDara te kabahu paranAra ye cita cale kabahu tapasI mana he banaku no khaMDa sA to dipa sAtahu samudra bIca kabahu saMtAna ko zAca kare kabahu sukha cAhata he tanaku hai he nA jalAluddIna zAha akabara te ke "kanIlAla" vicAra kare ke te samajAve kapaTI manaku A nIce Apela kavionA janma sthaLa jAti ke pustako kavi kanaiyAlAla aMge mAhitI maLI nathI paNa phakata tenI kavitAoja maLI che. kavita:- paise ke kAja Aja dekhA A jamAnA bIca jenI darekanI kAvya prasAdI ahIM Apu chuM. pApIjana lega dharma karmaku gamAvata che kavi edila paise ke tAhI gavAhI jA adAlata me ziza dhare hAya gItA juTha hI udAvata che sa : paise ke kAja Aja aulAda saba tyAga beThe AMkhina akhina lakhI ja te aMkhiyAna le AMkha bIca Ija lAsa kasama beTAkI khAvata hai rahe anurAga paise ke nAI raMDI nAca kare mephilame "dila"vA aMkhiyAna ke dhyAname akhina ke nizi kaMse bhale AdamI so bhaDuvA kahAvata hai ' jAta he jAge. kavi kamanIya AMkhame akhi he AMkhanakI akhiyAna ke AMkhana sujata jAge. kavita :- mAgha zudI paMcamI ke ghosa je abAla khele AMkhina ke basa AMkha pachI chIna AMkha lage nahiM lAla bhaye dhArIke gulAla bara bezaka akhike lage. kahe "kamanIya ' kavi hiM, yugata sI maNideva vimala bikI buddhi dezake kavi kAra Agime adhuma muje tinako te hAtha bharI kibe phariyAda mArA pAyake laleza ke sava ;nizi vAsara premake paMtha cale hRdaye harinAma visAre nahi prabala palAza gane amita asaMga jAnI boja rahe birahI basaMta basu bezake. ghaTi vRddhi dekhake eka dharI dhIratA dila pe kachu ghAre nahiM. vidhi vizvAsa "kAra" kahe apano bala buddhi bisAre nahiM kavi kamalakAMta vahI mAnasa jAtiMkA kiMmata hai ju samaye hiMmata hAre nahiM sava :- harI ahiMrake sAMvara chela chabI yahiM mAraga he kavi aMbuja | nikorI sarI gayo yahiM mAraga hekarI jhAMjha pakhAjaNa dhanorI kavitaH- chIra dhika nIra sura Apake hai ghorI abIra gulAla gulAbame bAMhe o ye barajorI ke hIra hArana kI hATakI samhArI hai jorI nihArata vAhana prANu suDArata raMga pukArata horI hasanakI pAMti ke dho guna kahI bhrAMtibhalI kIritika zAMti ke zArada kI sArI hai kavi kAdara "aMbuja" kahata basudhAme sudhAkI dhAra ke hAsa rasakI harela bhIra bhArI ha kavita:- guna kena pUche keu auguna ke bAta pUche caMda uruArIkI bihArI kI bazI karana kahe bhaya daI kaliyuga kharAno sI karana vArI ke haMsanI tihArI hai pithI o purAna jJAna Thakane me DArIna Jain Education Intemational For Private & Personal use only
Page #924
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratIya asmitA cugala cabAInako mAna ThahirAne he kAdira kahata jAso kachu kahI bekI nahi jagata kI rIti dekhI cu5 mana mAne che kholI dekhe hi saba bhAMtina so bhAMti bhAMti gunanA hIrAno guna gAhaka hIrAnA he kavi gajendrazAhI savaiyo - rAdhikA saMga sakhIna kole, bahAga racI vraja me karI dhUmahI demIkI karatAla hI nAhI gAvatI grIva kapatase dumahI "zAhIgajendra"tahAM naMdalAla ke bAlanacAvatI tAlade jhumahI gAla gulAla lagAya bhale mukha gopa vadhU vrajalAla ke cumahI kavi kezava kavi gIradhara (trIjA) kavita :- jazo svAda soI sunie parAye kAna gAno svAda soI hariMguna gAIe chabhaka svAda bure boli e na kAhake saMpatako svAda ziza sabake nabhAIe gharaka svAda sahu eka saMpa rahI cale dehako svAda saI nirogI deha pAIe etasukhasvAda kahata he kezava' kavi khAneke svAda kachu aurake khilAIe chapaya :- bhRkuTI nanake bAna kAmako kaTaka caDhAvana ghUMghaTa paTakI DhAla cAla gaja gati suhAvana kaMcukI kavaca paherAya kiye kuca dila Age bichuvA bajata nizAna sunata ratipati surajAge hoMkAra kaha te nUpura navala raNakheta kusuma sapyA bhalI giridhara" kahe yahI sAja saja piyA pAsa jhUmata calI kavi gIdha kavi kRSNalAla kavita :- vikrama bhajate akabarane bIra nara dAtA rasa khAnA bahu bhAMti na mAne ye hai yaMtrase 8rata parataMtrase kaDhata mukha maMtrase kahata januM kAmarU pachI pe hai kRSNalAla cAhe seI kare samaratha raya hAthI binA aMkuzake kivine banAve che kSatrina ke pabina ke kabina ke kabina ke aura hite eka beke peDe cAlI Ave che chapaya :- zazi kalaMka rAvaLa virodha hanumaMta se banacara kAmadhenu se pazu je ciMtAmaNI pAra ati rUpa tIyavAja gunIke nirdhana karI A ati samudra so khAra kamala bIca kaMTaka lahiA jAye jI vyAsa vahiMnI durvAsA Asana DiggA kavi gIdha kahe suna re gunI kouna dhi nirmaLa gayo. - kavi guNadeva kavi khemakaraNa kavita :- eka same pUraNuM ughoga ta zazi bhayo sunIke grahaNa dekhe leka saba dhAyake tisI javAla bAla Indu mukhAraviMda kahe gunadeva mahela ThADI bhaI Ayake caMdra aura caMdramukhI yAhI grAsu ehI grasu e sehI bicAra nizi sArI hI bitAya ke caMdrabhaya asta caMdramukhI nija graha AI rAhu gaye gera nijI hAya pachatAya ke kavi guNavata chIpayaH kabahuka ghara para mahala mahala nahi kabaka dhara para kabahuka sarovara nIra nIra nahi kabaDuka saravara kabaka taravara patra patra nahi kabuka taravara kabahuka naradhara lacchI lacchI nahi kabahuka naradhara kahe "khemakarana" ceto sughaDa narapati nija yaha nirakhIkara acala kahe so nahi acala hai acalahe eka nAma cara (thIra) kavi gajAnaMda kavitaH- besIe aMbaTITha, pAI e to phala mITha dhUrake pahAra baiThe ApahI daTAIe khelIeto raMga khyAla khyAla te huve khuzAla bAlate binada karI medanA haTAie kAMkarI uDAI jese DArie yuripa mAMhI uThata kuvAsa puni ApahI daTAI e "gajAnaMda" kahe taise choDI ke zyAma saMga bole akulInase kulinatA ghaTAIe chapaya :- agara agana para dharata jarata zubha vAsa prakAze lasata kasata kalApita chaDAya taMdula ujAze dUgdha tapata dadhi mayata pagahI baMdhana padane tile taila rasa IkSa viMsata caMdana mRga maine phaladeta aMba patthara hatuM ke ganapata kavi uccare kulavaMta saMta sajajana purUSa ginane avaguna guna kare kavi guNAkAra kavitA - kule he rasAla nava 59lava vizAla vana jahIo palAsa malI Adi bahuko gane Jain Education Intemational
Page #925
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha kuMjana vihaMga pIka kakalAdi eka saMga kuMjana maliMda bana bikinIme dhane bahuta samIra maMda zItala surabhi dhIra rahata na yoga yuta munigana ke mane e re vrajaraMga ese same dehu saMganatuM dahana anaMga misa gopI kAna ke tane rakhe hamArA dhyAna nahito dUra karAvuM mujake keti dera ulaTaku sulaTa phirAvuM kahe "kula" kara je beThake nAhi khasanA suniye dazana divAna nekara ku kaheve rasanA kavi gokha kavi gurUdatta sava - pIva kahAM devato sAvara pArasame rasa khIca kahAM he jIvana nAca ke sAtha binAM "gurUdatta' kahe tanajIva kahAM hai bAni sunI jabane taba yaha jAnIna jAnasa pIva kahAM he pIva kahAM kahike papItA kahiso tuma pUchata pIva kahA he. kavita - baiThe DhIga AI jadurAI musakAI bAta bhedakI calAI ke janAI mesoranI he hAtha gaI lIna haTha kino ura lAgI beka mena rUkha dIne ve adhine Ali ati he "gokha" kavi kAhu kahI rasakI pahelI taba sohe mohi terI merI bhaI esI gati he mana kahe mAna dAha tana kahe bheTI vArI naina kahe he cAhI lAja kahe mati ha kavi gurudana sa kavi gopa (bIjA) :kala guMjana kuMjana puMja maliMda piya makaraMda AnaMda bhare kuma baurata zailIyA kUka kara bahe saurabha zILI samIra hare vahI taMta basaMta ke bhAve nahi "gurUdina" ja ulase kaMtagare nizI bAsara nida bhUkha harI mukha pIrI pIrI daladAra pare savaiyo :cAra mU veda purAna aDhAraha e SaTazAstra 58 kavitAke saMgIta Adi caudava vidyAhu hoya 5 puni sarva kalAke aura hu Ilma aneka paDho A kavi gopa' vRtAMta he tAko. jona paDha nRpa nIti nRpAlatA rahe naTatAla samagra prajAke. kavi gopAla kavi gulAmI kavita :- aSTAdaza purAna cArI veda zAstrane ke graMcita sahastra mata rAma vaza ve gaye pipaka samuha kaTi koTina zIrAne dharma rAjana mahAna ke kapATa dAra de gaye bhanaMta "gulAmI" dhanya tulasI tihArIbAnI prema mAnI bhakita mukita jIvana su kahI gaye ga sukha bahmasukha suraka sukha bhega sukha e te sukRta goMsAI lUMTI le gaye kavi gulAla kavita :- taruvara jAraname vikasata DAraname racita upahAraname dunibe digaMta hai trividha samIraname yamunA ke tIraname uData abIraname jhUlo jhUlakaMta hai chAya rahyo guMjana ali puMja kuMjaname gAme gopAla ese rUpa darazana he phUla dukulanAme taDAganae bAganame Dagarama bagarame bagare basaMta ha kavi gopAlalAla kavitA - gana hada hIna lAge sukhada zuM na lAge pana lAge vipada viyogIna ke hiyarAna subhaga savAdile su bhojana lagana lAge jagana manoja lAge yogina ke jIyarAna kahata "gulAla" bana phUlana phalAsa lAge sakala vilAsana ke samaya suni hiyarAna dina adhikAna lAge Rtu pati pAna lAge bhAna lAge tapana supAna lAge piyarAna kavi gokula kuMDalioH- rasanA nekaraku kahe suniye dazana sujAna mana magarUbI choDake rakho hamArA dhyAna kavita :- premI dukAname bicArI me na paikI kAmaka dukAno sayA saba hArA huM krodha koTavAlajIna yAde karI pAyA dayAke divAna jIna mAyA phAMsa DAre hai mohaka gulAzatA je mile bhale AdamIso beDa chabA gAhaka bAMcI ke bicArA he aise se bANIjake lAdi che "gopAla lAla' kaMcana zahara 5ra paMcana bigAra he Jain Education Intemational
Page #926
--------------------------------------------------------------------------
________________ 948 kavi gopALAnaMda bhArata rAkhana jo cahe cArA nija pratipAla te| tana mana dhana de aho rakSA gAya gopAla' kavi gopInAtha sarve: kRSNa vivana aika sapremajI zAja gAmabhAna dulArI zyAmala raga lAgyA sabhya agra gaoN kramanApatisayata dhA paMkha mayUra kA tAja kiyo aru baMsIkI Tarako Terata pyArI rAdhikA kRSNa ka rUpadharyAM kaba zyAma laI chabbI zyAma nihArI kavi goviMda (bIjA) duH : chappayaH-- samaya medha varasa tA samaya sara hAya saba phUla taruNA pAve samaya samaya jAti deI bule samaya siddhaku mile samaya paMDita huM cUke samaya praticita dhaTe samaya saravara huM sUke kAI dAra ne Ava samaya sara samaya pAya girivara hI gIre "gAvida" aTala kavinaMda kahI jo kinjese samaya zire kavi goviMda (gIta) sarveyAH- te mukhacaMda cakArana se anainanalina ali samajAne khAra alAha bharaDI samadaMta su dADima kira pramAne de|u rAja sudhA ghaTako jImI cAhata sAMrpIna sAMja bihAne 'goviMda' tyAnumA hama cAhata pUrana premapriyA dharI mAno kavi gaNezapurI trATaka chaMdanI eka kaDI:- asavArana ke mana geLa aTe yavananaracI tIya yathA rUcI pIya aTe duhu bAganame ika dhA barase janame calame dhana tyA barase kArya gAviMda'dra savaiyA : bhAnu teja apanI gatike a pAvaka teja pracaMDa dhanekA paMkaja hu taja poMka nivAsa vikAsa kare giriM jIganeke gAviMdacaMdra" cale acalA mahI jAI tala kavi zRM bhanekA painika sevata che mane mana duSTa taje na duSTa pata kavi gagAna kavita H- jhaharakI sAsu duSTa dulahI halAhalakI khIMchIkI bahena parapaMca rUpa sAjI bhAratIya asmitA nAnI pharIyAdI kI dhature karuM ke mAkhI patiyAnI khaccha nAgakI jahAname birAjI kahe gagAna thatuM pacAve dhanya prANIo aNikA DAnI trika bApa bAro mAhurakI mausI mahatArI siMgIyAkI vaheM tamAkumArIkI kinne uparAjI . kave gopAlazaraNu kavita :- bAra bAra mukha dhaniyAMkA nahiM dekhatA tuM jUThI zAhukArI nahiM unakA sunAtA huM sunatA nahiM tuM kaTu vAkaya abhimAna sane pIche bhI kadApI unake tu nahi~ dhAtA he khAtA ke navIna tRNu tA bhI tu samaya mehI seAtA sukha zerI jaba ni da kAla jAtA hai kauna sAkheMca tapa tune zrA yA kuMga jIsase svataMtratA samAna sukhapAtA huM kavi rA niMta :- Na na koI pI. bArga upara Apana takhale| parAI pIra kaise pahiMyAnI hA jAnatI dhana bhAja lena kAro lakhyo ke naha da naha. bAgI ke nA hiMta anumAnI za kahata catura'kavi mere kahI eke taba e kona rahegI jaba hrita mana AnI hai| jaise nIke meAhituma lAgata ho prANa pyAre esI nIke kou tumhe lAgI huM teA jAnI huM kAtre catusiMha kavita - kArDa na dharoDa kAika masta choDI kAryakaratu na khAya daza vAge ka kAyeluM tu gaMgA havA kAluM vatASa kinare zIkha dardI tuje jaMgalake jAnaikI Anako che. tenA pAna gata nA lakhI sunI letA eka "siMha" ne rAjAI eka letA khAte ko khudAI denA te parinA viTI 2 phikara dAnanI kavi cImaneza savaiyA :-- tuma murIyA bAMdhake Ape mata kara khele binA phira jAmanA nA 'cimaneza" dayAkara hi~nanape dila kAhuko deva dikhAvaneAnA upakAra bhavAI bane sA karI. badanAmIDa rola khajAnonA dina cAra cAra pAnA hai mALano te vinonA
Page #927
--------------------------------------------------------------------------
________________ mRtigra kavi corAmala chappaya batAye pherI toTaka chaMda bAvana pAya sabai rUpa bakhAne graMthana diyo divya dikhAya kavi jayakarNa kavita:-- pUnya gaye pUrava pratIti gaI pazcima dayA gaI dakhanaka dharmotara ko dhAyo che zarama gaI saritA bharama gayo he bhAga Aye aura beTho kAhu birale TharAve che "corAmala"kahe gajabacalI caturAI hAya hAya hAya dekho jamAne kena Ayo he kavi caMdana kavita :- jemake agAra giri dhAra draDha Asanako zikSaka mahizanake trideva sidhAyo kuTila kurAyanako vAma maga cAhinake hAya pazu hAyanake ISTa dina Ayo kahe "jayakarNa cAra vedake binake dha nidhi dayAnaMda parama gati pAyage tIna veda zAsanake smRti prakAzana Aja saMta bhAsanako bAsana bilAyo sa:- hItI maMDala ke nabha maMDala medha umaDI daze diza dhAya rahe "kavicaMdana" cAru cAtaka mera harabana zora macAya rahe piya pAvarame bichure banitAnase Avana hAro Aya rahe kahI kArana hAya vihAya hame harijAya videzame chAya rahe kavi jazavaMta kavi chitipAla sarveH mukhacaMda mahara hAsa chabi puMja mile kSiti e chahare draga khaMjana khele saroja kulIna uttejana Apa lakhe lahare gati herI marAlanakI manasA haThi mAna sarovarame hare "chirtipAla " vikAsa banI paTamegha zArada thAna thakI thahare kavitA - vRMdAvana nizidina raiyA carAve prabhu rAdhe pati muralI bajAve TheraTha rahI kabahuka gevaradhana para gayA beThA khAya baiThata ekAMta jahA nahi kachu zarahI sucana sudAmA lIe saMga brachama brakanape latA puMja puMjaname kare dora rahI kabahu jyAM sahelI sukhase akelI mIle bhale "jazavaMta" yo rasika zira rahI kavi jalAla kavi DuMgarasiha kavitA- anna lAu dhana lAu bhavana basana lAu Aga lAu sAga lAu lAu pe baDhI rahe lariMka khelAya lAu aMgiyA silAya lAu lAu lAu karI beme lupa na ghaDI rahe bAjIgara baMdarako jA vidhi nacAvata che liye lakaDI niza vAsara khaDI rahe marada lugAya para caDhata he ghaDI eka marada ke zira para janma caDhI rahe kavi jamala kavitA - suMdara suhAnI nAra kaMca bina sunI jaise jogI bIna dhUnI jese paMchI bIna parahe dadhi bina macha jaise kU5 bina kacha jese mAna bina haMsa jaise kamala bina sarahe dAma bina zAha jese moja bina vAha jese ziza bina ghara jemsa pica bina kara huM motI bina lara jaise dipa bina ghara jese binA bane kezarI Izka bina nara hai chaMda :- hAya kamala upara zame baeNice zobhA harakI rekhatA :- dhamakAI ghUghara pAtha dhamake jANe dhUnI dhana sArakI sura caMda Indu kare hamezA tala5 jaza didArakI mukha dekha "jaTala' sikatakanI padamanI he pyArakI kavi jamAM ke duDo - umaDI ghaTA dekhake caDhI aTA para bAla motI lara mukha lahI kArana kena "jamAla" kAve jaya chaMda :- raMgI dhanAkSara duma lAye mata gamaMda ganeva karakhA bakhAna phUDanA jaise savaiyA levA kavita :- kou kahe pitA aru kau kahe suta keu kahe na nAva tIna tApa to huM prabhu kau kahe jana keu kahe mola lakhyo tuma aba kI mehI kahI kahI dayo re 'tehI' bhane jIna tIna calI calI hAI rahI sukha nahi kahu vaha hAya gaMda bhayo che ki hu tihAro a pile hu tihAre hIro bIcake beganI ane bAMTo bAMTI lIdho che Jain Education Intemational
Page #928
--------------------------------------------------------------------------
________________ 10 kavi teASa (bIjA) savaiyA :- bhUSaNa dUSita dUSaNa hIna praviNa mahA rasame khI chAI purI ane pApa ne chaDIne paramA mApa pAI au te yuoka laDI kakaLe teya' nopa barI caturAma haitI be mukhI janetA banI bAvana yo nitA kavitA vi AyA kavita :- hAthI na ke dAMta nake khilaune bhAta bhAta huM ke bAdhana kI khAla riAvake mana bhAI he mRganakI khAlano ADhata hai jogI jati cheranakI khAla theArA pAnI bhara lAIgI marIkA khAdhe mAMpana sipAhI lAga geMDanakI khAla rAjA rAyana suhAi hai kahe kavi 'dayArAma' rAmake bhajana khIna mAnasakI khAla kachu kAma nahi Ai hai kavi dIhala sarveSA -- daza mAsa raheA jaba garbha mahIM tabahI prabhuse tuma kola kriyA pari bhAri re tama bhaknikara karI kArana sArI nikAla i Ita Aya sakhe sakha bhUla gayAtihi kavi "dIla" ceta sadA maname bhaja kavi daivI sahAya kavita :- are matima kayA na tyAgI darda kda same sevata svachaMda huM anaMda kI su rAzI huM kArTa meAha phrAMsa e chUTAve yama trAsa hute sukhA nivAsa kare nAnI prakAzI huM marImA maheza kahI pAvenA vibha adha edha nAzI bau yAme avinAzI huM dhama a kAma meAkSa cArAMkA vikAsI thatu kalime su kAmanAkI kAmadhenu kAzI huM kavi drarAma kArana tAga bhaye dukhiyA sadA jIna janma diyA kavita :- kaMcana me yahI deSa bAsanA bharI bhame kasturIme yahI dAva raMga hu na pAyA rADIme hI do. mA cAra pA rAvaname yahI deSa sItA hara lAI yA kanDa DImI, dIvaganama para gauna pratA ahalyAme thatI hova mAM chavAI / kahata kavi 'dijarAma binA deSa kou nAhI eka eka doSa prabhu sAme lagAyayA ziva dhanIrAma kavita :- sagana ke bhAle ura kaTata he sAthe sadA audhi jaina pAle jena eTa cATa cInhI hai raganake khAna chUTe AnanakamAna prAna dhAtaka jagata janmadADha vADha kI hai "dhanIrAma" taganI tIkhI talavAra jIne lIne krUire deza deza nidharaka kInI hai manamai bicArI zrama zatrunA~ bhAre beThA kali mehI gupata hathiAra cAra dInI kavi koNa vaiyo - bhAratIya asmitA Do kare naTI karIbaka bhatre suna kAra bhagama gAve rAjasabhA khIca nAhara rUpa kAma parai para ziyALa kahAye kaye| tumase nRpa suta duHzAsana gAla khajAya ke vIratA gAve satyakine bace janma nayeA bhayA supa bajAvekI cAlI bajAve kavi dharmara dhara kavaiyA : khAne bhaMga nahArako gaga cakronuMgabhAro duzAlA dhanapura dhara mardivI pranidAda te gandhucakA dvAya pAnapurAna suhAgInI suMdarI geAda birAjata suMdara khAlA dAmaha dijIe eka dayAnidhi mRga nainIkI de! mRgachAlA kavi dhama siMha vaMza - khAdI kudAla caDhAI ke upara le puTakA chaTakI jala dhAre lAtana mArake cAka caDhAike DerIkI phrAMsI de deI utAre mArI TIpela jarAya huM AgI me teA bhI luzAyana TAkara mAre yA. "dha siMha '' sigarIMgagarI kahe kAuna pArakI pIra bicAre kavi dhuraMdhara lagAya Ina karI dIpaka jaisA nyAre karI DArata jala pataMga dehata hADI kA riMtu ke vilAsa khArA vADI re su ne kahu na TArata papIhA mana mehate cu kive para cakkara nIta cA rahe banavAnI ke sI" ati gena premInakI dazA premavaMta hI jI jAna huM huM je te| ha|ta duHkha te te| sukha na sahana te kavi dhruvadAsa kavita: ~ laganI sarveyAH rUpa rasIlI hasIlI khIlI raMgIlI raMgIle ke prANa pyArI
Page #929
--------------------------------------------------------------------------
________________ * smRtigraMtha - 951 sAle suraMga sunaina vizAlInI zAlina aMjana rekha anyArI mahAmRdu bolanI motIkI DolanI mela liye dhruva kuMja vihArI rahe sukha pAyana aura suhAya bhaye vasa naha ke deha visArI dhama dhusara musarI parI do nitaMba ke bIca do nitaMba ke bIca kabahu nikasI nahi kADhe dina dina rahata tanyAta mana DolI ke dAMDe kahe "prabina" kavirAya bAta mAne nahi take sAcI kahata banAI kugati vaha parihe narka kavi nararAya kavi prAga kavita:- sunate sarasa lAge paDhate hRdaya jAge bhavake timira bhAge e vAke taMtra hai jogIna ke jega ghaTe vijogIka dina kare bhogI dina rAta rahe mAne biso jaMtra huM paMDita de vilAsa mUrakha ko deta hAsa mAnahu majITha pAsa araya ke aMta he kahe kavi "nararAya" china huna cheDayo jAya dehare bihArI ke sihorIko so maMtra hai chappaya :- kahA kAminI bIna dhAma dhAma kahA dAma nahi hai dAma kahAM nahi punya punya kahAM krodha jaI huM krodha kahAM jana raMka raMka kahAM baMka rahA baMka kahAM kahAM chidra chidra kahAM nAma karAve juga rIta nIta nara dehakI jugata jana jAne mahi diga "prAga" lAbha saMsArake samaja mana rehave sahI kavi prema kavi nAyaka kavitA - suratAI aMdhereme draDhatAI pAhaname nAsikA canAnI madhya na rahI hArame dharma rahyo pothIna baDAI rahI vRkSaname baMdha paDI pAMtiname pAnI rahyo ghATame yahI kali kAlane bihAla kiye saba jaga nAyakaM sukavi kesI banI he kuDATame ja rahI paMcanA rajAI rahI satakAla rAI rahI rAI te ranAi rahI bhATane kavi nilakaMTha kavitaH- navamAsa garbha mAMhI pAla pAla rakSA karI jA jada kaSTa dedhI devatA manA karyo tAto zIla annakhAya kade bhUkhI dhAya rahI asalI nirogI dUdha tune cugAyo ki Apato sUtI rahI AlAhI bichauno me eke tala sUke vasya ke putrane bichAyo kayo "prema" kahe e se parivAra bina sAre heta meTana maryAdA o kaputa puta jAye karyo kavi phakarUdIna kavitA - paratrIya rasa basa bhayo kanaghelo tabe gujarame yavana pravezakanI khyArI he rAvela patAI jAkI karati savAI gaI khAI mAya kAli be burI cita dhArI he mahipata malla hAra rakhavAra kahuM ke bhayo keda yA kohI bicAro bheda sahu paranArI hai kahe kavi "nilakaMTha' kete kete me ginA ujIne kInhI he kI nArI yAne baDI jhakhamArI he kavi pahAra kavitA-suratako sAra gaye lekako vyavahAra gaye rojagAra DUba ga dazA aMsI AI hai tUTa gayo zAhukAra uTha gaI varI dhAra nahi koI kike yAra verI sagA bhAI re khAneku jhahara nahi rahaneku ghara nahi bAta kahAM kahu yAra sabhI duHkhadAyI hI kahata he "phakarUdIna " suno he caturajana tUTa gaye to bhI pakake suratI sipAhI huM kavi pherana kuMDalio - sa jahAM dekho calana mana rUge tArI Thara chiti para bAtA bahuta huM chabI bikramakI aura chabI bikramaka aura soto bipatine chUpAI mUrakha nahi samajata carama cAtura cita jAI vAta kahata "pahAra" yAra haraphana te bace manarUcI tahI Thera calana dekho jahAMso kavi prabanarAya kuMDalioH- naraka dhAma je tayana ramata sadA nara nIca kavita:- gRhanI viyoga gRha tyAgInI vibhUtidInI yogInI prada punyavaMtI ne chalo gayo gRhanI paheza kiyo zaniko sucita ladhu vyAlanI anaMdazeSa bhAranI dala gayo pherana" phirAvata gunIna pRha nIca dvAra gunIna bihIna ghara baiThe hI bha bhayo kauna kauna bAte terI kaho eka Ananate nAma caturAnanape cUkate cale gaye. Jain Education Intemational
Page #930
--------------------------------------------------------------------------
________________ para vi banArasI kaniMta H- aganIsase araviMda vidyA vina sura athavata jaise khAsa rana mAnIe sApake badana jaise amRta na upajata kAvaTa khAye krame na ta AnIe kalaha karata nAhi pAie sujaza jese baDhata rasAMsa roga nAza na akhAnIe prANI vadha mAMDI dase dhama I nizAnI na pAthIte banArasI viSeka mana ANIe ziva labha kavita :- kata bina gAmanI jyA gamana khina DArvinA vai daMta aina gaja jaise ja bina sara huM dIpa bina maMdira ane mahimA bina mAna bina dAna jaise ziza bina ghara huM pAnI bina mAnI jA vaNI mumarana bina akSa bina jAti jaise pachI khIna para huM rijha bina navama nita ma gita bana gati bina haba ne prati bina rahI. vi bAlaca. viMtaH- koSa nAruM mukha manamA leba dUra kama kiyA thAnanuM mAhIM nANIe jAko tame IMdra caMdra sura caMdra muni vRMda jINuM anaMta guN maname pramAnIe jAkA huM anaMta jJAna karata mukti pradAna ahe| nizatAko dhyAna aMtara akhAnI e bhaze muni "khAlacaMdra' sunAre bhAvika vRda taraNuM tAraNa guru tAra bhava pAie kavi aMzagopAla sa bAvarDa pAna bhigamana pATha zrI samabhAge ane lakhate dhotI kinArIkI sArIsI oDhata peTa baDhAya kriye jaza thelA "za geApAla '' akhAnI kahe sunA bhraSa kahA ane phira chelA sAna kare baDI sAhibakI ora dAna me detana eka adhelA vi bhagavaMta (pahelA) hrayaH- zarUma mata nahiM cale zarama sarave ricAne zarama samajI paNa dhare zarama kula kAMti sumAne zarama diye natadAna zarama ke lA Ave zarama kapaTa nahiM kare zarama raNabhe caDhI dhAve bhAratIya asmitA bhanaMta bhagavaMta '" sabame zarama veda vadata guNa narakame suni he| rAya aru sujana nara elana saba zaramake kavi bhagavaMta (bIjA) lagata kavita H- pAna puta AgA lagAya 'bhagavata" kavi dhAva kAju tApa ke tIrako rAtA bhayA AsamAna tAtA bhayA bhAsa mAna kArA pI| nIra bhaye| nIdhi ke tIrakA laMka lAgI ane jarana nIvAsa lagyA vyAkula hu asara dhare narana dhIrakA surana kA jAya ke| sItA ko sahAya hakI rAvana kA pApake pratApa vIra kA. kavi bhagavaMta kuMDaleze; sucitA zIla sneha gati na (trIjA) cita vanI kholInI hAsa keza guyanI cinha zubha bhAla tilaka sukha rAsa bhAla tilaka sukha rAsa draga na aMjana ati sAhe khIrI badana sudeza cijIka mastakana mana mAhe ke. madhanI 'gAga anane "gata nIna UrminA ye seAla rAGgAra mukhya tAke vara citA kavi bharamI chappaya :- jihI mucha na dharI hAca karyu. jaga susana kane jihI mUchana dharI hAya kahyu para kAjanA kinA para pIra na jAtI lakhI dayAna AnI jihI mUkhta dharI hAya kahyu jihI mUcha na dharI hAtha dIna aba mUcha nahi pUcha sama kavi " bharI 'ura AnIe cita dA dAna sanmAna nahi mUcha na teDI jAnIe kavi bhArata kAMveMta -- saMpanna maNise maju hradAtA mAMtra rise vaiya aa jaMtu va vAsI huM tanayAramAsIvara retI mukatA sI tyeAhi subhaga sevAla zyAma vikrama latAsI haiau amRta ugAra deva tahI apAra tIra ratnAkara ke khyAta jaga khAsI huM bhAva dha kruno karana kulAmI kara Aye pAsa tAre pAsa zAMtikI na AsI huM nAma vibhAvanAdAsa savaiyA : trivalIsI taraMga cale cIname cakai caka uMca reAja mahAre mukha pakaja kusI prabhA vizase sArI jutha lekhana ke baniAra
Page #931
--------------------------------------------------------------------------
________________ ati dha bhaye bheAra samAna sunAbhi bhanu madanAlaya samanitaMba karAre bhava vAridhipAra taryAM jo cahe taja kAmanI rUpa taraMgInI pyAre diye mAkaDa vetrA - kabahu raMga bhAga saMjoga kare bahu dharI yAga kase tanako kabahu graha gAna asAya rahe kabahu mRga hoya cale banako kabahu saba teja pharaka cale bahu khatare musaTI anake kahe "mA"Da" phiTakAra paryAM aba kayA karIe kaparI manako kavi mIra dA H bhArana* baThuranI priyA uttara ga sa sAra caMdana caMdA cAMdanI bhaye jalAvana hAra kavi RSikeza : ju kahi mele jaththA cita sA aru tu kahI melana melakaDA Asana zveta biThArana pAsae Avata jAtahI hAta khaDA yoga jitA jihI Adara hAta titA tiDI deta orakI rAkhe baDAI bhalI vidhi segame sadA umaDA RSikeza DeA kavi RSinAtha kavita :- chAyA chatra huM karI karata mahipAlanako pAlanako purAkale! rajata apAra huM mukuTa udAra vhe lagata sukha zrAnanaSe jagata jagata huMsa hAMsI hIra dvAra ha 'RSinAtha' sadAnaMda sujaza vhilaMda tuma jo yAda TaMkA hAra ko hItala hai zItala karata dhanasAra huM mahitalakA pAvana karata gaMgA dhAra huM kavi raNamalasiMhajI kavitaH- gAuname gAuna mallahAraka umaga dara hAra sAna ghaTAna bhega sakala samIra ko kArane khuda mu khuda mudde parata pramAda hAra dariyAI cArU karata adhirako vice navA bhAra keMzana pasAhananI piya pipa raTata Tana sara tIrako bina manabhAvana maneAja sara sAunayA sAvana na AyerIna sAvana zarIrako vi rAmakri kara - sAraDa mAlava krosa bimAvaLakArI livanAruM surInA gaurI, khAdAvarI taiva gAMdhAramA mAnI kauMDa kyAna chInA "kiMkara" emaTA dukharI jhA ane ane rAgati jude nA ThIka sure sakhake mila gAvata Apata zyAma ajAvata khInA kiM. rAmanAtha kaniMtaH- duI kSetra dAriyA triveNI naya tIna bera cAra khaira kAthI maMtra hu nAte pAMca mera gayA jAya cha era nimiSAra sAta khera puSkarame maMjana karAya te "rAmanAtha" jagannAthA durI ke dAranAya droNAcala dazabhera jAya paga dhAya te te jeta phala hAta koTi tiratha ke snAna kriye te te phala hAta eka rAmanAma gAya te kiva rAjArAma kavita:- sArahe zigAra sajI calI khAla lAla gRha dekha cAla mayagara marAla hu lajAyA he gI sAdha pAme jhukA bIca bauvaranA caMdra mukhI dekhake bAra vahu dhAyo kela bhavana
Page #932
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratIya amitA kavi zyAmadAsa bhUlase bI nakabhI karIe nija bhAIe Isa hetu laDAI kAma he Ate he vipattike kAlame gAMThakA kaMcana paDakA bhAI duha :- Atama sata svarUpa he jaga mithyA duHkha rUpa ase samyaka jANavo soI viveka svarUpa kavi zivaprasAda kavi zyAma suMdara kavita :- kete bhaye yAdava sagara suta kete bhale jAta hu na jAne tareyA prabhAtakI balI beNu aMbariya mAnadhAtA prahalAda kahAle karIe kayA rAvaNa thayAtakI veTuna bacana pAye kAla kautukake hAya bhrAMti bhrAMti senA racIdhane duHkhaghAtakI cAra cAra dina ke sabAba saba keu karo aMta lUTI jese putarI barAta kI chapaya :- Adi acala pada nirakha nirakha bhUdhara bhayabhaMjana patriya mukha mata nirakha nirakha raghupati ari gaMjana nara para dhana mata nirakha nirakha mati Apa garlaMdhara nara sapane saMsAra tAsa vidhi nirakhI satyakara bhanaMta "zyAma suMdara' badana jina leta nAma pAtaka harana nara karana mecha tArana tarana nirakhI catura bhujake caranA kavi zekha kavi zyAmalAla chaMda bhujaMgI - sadA raMga rAto jese pIlahAtI bInA telabAtI dIvAse ja ha. pIve jJAna jJAnI dhare dhyAna dhAnI jIgnehe sajAtI so dekhe kare che pIve zaramAM je kare khela lehA kapaTase sihI so sanmukha khare che kahe "zekhAdI" lage bhAMga pyArI pIve anAdI te khyArI kare che. kavita :- rAjA rAva rAne bAdazAha jahAna jAne hukamate mAne hukumata tara Ane hai zuravIra saMganame sudhara prasaMganame ritI rasa raMganame ati hI bakhAne hai zyAmalAla' sukavi jahAna mena to bhUpa kheja hAre prAMta prAMta Aja ke jamAne hai hama maradAne jAnI birada bakhAne para dAre copadAra kahe sAheba janAne hai kavi zaheriyA kavi sakala kavita :- vAMdase cakera Tale medhase bhI mora Tale corIse cora Tale dilase diladAra je rAgI te roga Tale bhogI hute bhoga Tale jogI hute joga Tale kAmI hute nArajo parvatase merU Tale dhanIse kubera Tale dinakA bhI phara Tale ho burA hajAra je lekina pe "zeheriyAra" bhAna he ItabAra Tale nahi na hAra have honahAra je kavita :- dAtA dunIme suma kAje jAnIyatA kAyaraka jAnIyata samara mAMhI zurate pApIte pragaTa punya jAnIe du:khI te sukhI nidhanIke jAnayata sudhanI ghana pharate bhAkhata "sakala" jAne bhUpate bhikhArI cora zAhate chAne e catura cita karate rAta dina sUrate e kaMcane kathIra nara jAnyo jAta yA vidhi dara be sadara te kavi sIkhI kavita :- pyArakI parayaMka pe nizaMka para sevatI hI kaMcukI darakI neka upake sarakI atara gulAba e sugaMdhakI mahaka para de uThI AvatI kahAM ke madhu karakI beThA kuca bica nIca uDina sakata kehu rahI avareba "zeSa dutI de paharakI mAna hu samarame sumiri aura zaMkarake mArI zaMbarArI pheka rahI gaI sarakI kavita:- siMhape khavAya cAho jalame DUba cAho zuLI caDhAvo ghoLI garala pIyAIbo bichuse hasAvo cAho sApa pe liTA hAthI Age karavAvo etI bhItI upajAI Agame jarA cAho bhUmime daTAvo tInI anI be dhavAvo mahIM duHkha nahi pAI baja jana pyAre kAnha kAhu yaha bAta kaho tumase vimukha tAke mukhana dikhAI be Jain Education Intemational For Private & Personal use only
Page #933
--------------------------------------------------------------------------
________________ mRtigraMtha kavi sItArAma gAvana bajAvaname rAjahI rijhAvaname 58na paDhAvanane dhana darasAIe dAna mAna devege satya bAta keme samaya ke sAdhame tatabara rahIe ahAra vihArame bicAra kavi saMga kahe ene Thora caturaku lajajA huna cAhie kavita :- vidhiko viveka se batAu bidhAna karI kezava kaleza nAza kara raNadhIra he rUdrarUpe saMskRti zaMkara sureza Adi tapana tata sata zIta karavIra che vidhayaka vidAraNa vinAyaka ke vApare "sItArAma" zaraNu sadAziva samIra hai vAri dharA jese dhIra dharIza iko tArIbo taraMgInI tumhArI tadabIra he. kavi sena kavi saMtadAsa chapaya :- narapati maMDana nIti puruSa maMDana mana dhIraja paMDita maMDana vinaya tAla rasa maMDana nIraja kula tipa maMDana lAja bacana maMDana prasanna mukha mati maMDana kavi kama sAdhu maMDana samAdhi sukha puni bhuva bala maMDana helamAM gRhapati maMDana samAdhi sukha mana maMDana zucitA "saMta" kahI kAyA maMDana bala na dhana kavi haridatta sa : cAro hI veda aDhAra purAna hI cAsaTha taMtrane maMtra bicAre tInase sATha mahAvrata saMyama maMgala yajJa karI pura dhAre yoga viyega praga upAsana che "haridatta" sabhI niradhAre tino hI lokanane sugara phala me harinAma ke upara vAre kavita :- jaba te gopAla madhubana ko sIdhAre AlI madhubana bhaye madhu dAnava vimo "sena" kahe sArikA zikhaMDI khaMjarIka zuka miliTI kaleza kine kAlaMdI kadama yAminI barana tha yAminIme thAma yAma badhika ka yugatI jagave TerI tamo deha kare karaja karaje liye cAhatI hai kAgabhaI koyala kagA kare hamaso kavi senApati kavitaH- dhAtu siladAra pratimAko niradhAra sAra so na karatAra he vicAra vimarza kare rAkhI dIThI aMtara jahAna kachu aMtara che bhaka niraMtara japAvata hare hare aMjana vimala "senApati" mana raMjana de japI ke niraMjana parama pada lehere karIna saMdeha re vahI he mana dehare kahAhe bIca dehare kahAhe bIca dehare kavi sehana kavi harilAla savo : mAgata deha dadhicI daI banI AI bhalI tina Tu pe bidAI pAvana hAra gaye balI kezava bhUmi daI aru pITha na pAI "harilAla" kathA haricaMdra pukI sunI sarbasa dina bAta calAI rAkhI che te kaThinAI nahi rasa rAkhI bidA karIbo kaThinAI kavi hIrAlAla kavitaH- IrI girajAke vaza vikala vizeSa bhaye sItAvaza rAvana gaye he paralokame kRSNa rAdhikAke vaza nAca bhAta bhAta na brahmA nijaputrI te bhaye he rasa kokame drupada sutAke kAja kicaka naraka gaye bho rahene rAjamatI vaza jokhame "hana" kahata nAnI nAnI badanAma bhayo e se kAmadevake aphaMDa tIna lokame kavita :- caMcala sabArI cera cugala harAmakhora kuDerI kupAtra tene kuna dhArIe gItAhI purAna zruti niMdAhI karata rahe se hI adhama hu ko saMga hu te hArIe putrI aruM bhagInI para duSTa je kudraSTi kare dastIme dagA vacana cUkelI nivArIe hIrAlAla' kahe tyAre cAtura ku zIkha dInI ese hI manuSya vAku jutA do do mArIe kavi hema kavi saMga kavitaH- jaMganame maMganame asura ke aMganame rena miyA raMganame rasa barasAIe kavita :- dAmaDIke ATha jAma buddhiko prakAza hota dAmahIsa saba Thora hIta baDe nAma che dAmahIse bhayA baMdhu Apa saba raju heta Jain Education Intemational
Page #934
--------------------------------------------------------------------------
________________ 956 bhAratIya asmitA dAmahIso banahue hota saba kAma hai kavi dAhAbhAI dAmahIso sabhAmAMhI Adara pAvata che A kavine janma pALiyAda gAme vahIvaMcA bAroTa samAjamAM dAmahIso gharamAMhI hota visarAma he thayo hato teNe chuTaka ghaNA kAvyo lakhyAM che uparAMta teNe bhujanI kahe kavi "hema" yaha nIke ke bicArI dekho vrajabhASAnI pAThamALAmAM abhyAsa karyo hato teone thANAmerebhAI ye vizvamAMhI dAmahI rAma hai devalI-vaDIA-morabI-jetapura-porabaMdara vigere rAjyanA varSAsana kavi kSema bhaLatAM kahevAya che ke te siddha kavi hatA ane nave duhe rAma rAma karatA A che tenI kavitAnA namunA rUpe zAra gItanI kaDI. kavitaH- uMco kara kare tAhI uMco karatAra kare gItaH- aDoaDa baDakhaDa jATake AvatAM utI mana Ane dunI hotI harakatI hai jyAM jyAM dhana dhare saMge tyAM tyAM vidhi khare kheMca taDAtaDa baMdhUkA jeya tAke marada marado maLe jhIMka bhAlA mace lAkha bhAMti ghare koTI bhAMti sarakatI he tyAM raNe no mace chuphANa rAko daulata dunine sthira kAhukana rahI "ma" pIche neka nAmI badanAmI khaTakatI hai - kavi dAnasIMga rAjA hoI rAI hoya zAha umarAva hoI A kavino janma vahIvaMcA bAroTa samAjamAM thaye hato te jesI hatI neti taisI hatI barakatI he upaleTAnA vatanI hatAM. ane kavi bhUrA kAnajInAM putra hatAM teNe rAva ratnamALA" graMya lakhe hato. ane te saMjogo vasAta kavi raghunAtha A pragaTa rahela che. teNe A graMthamAM brahmabhaTa bAroTa samAjanA A kavine janma brahmabhaTa (bAroTa) samAjamAM thayo hato 108 mahApuruSane mALAnA maNakArUpa gaNI oLakhANa karavAmAM teNe " rasika mohana" nApe graMtha lakhyo che teo i. sa. 1860 prayatna karela che. paNa te kAma adhurUM rahyuM che. kavi dAnasIMga mAM thayAnuM anumAna che. teo kAzI nivAsI hatAM. kavimAM upanAma "sIMga" rAkhatA 2khatA. kavitA - sumirana kanDe ese pAtaka palaTI hota duhA - grIva yatnamALA dahIM aMgabhAya savi ketuM punyaka svarUpa jese kITa IMga gota haM rAva ranamALA kahI "sIMga" rAya kavi hetuM darzana pAye e se dAridra palaTI hota - kavi raNamala saMpati aMdhere jo ujere dekhe pita hai A kavino janma paNa brahmabhaTa (bAroTa) samAjamAM thayo mahArAnI bhAgIrathI tero pAnI pIe e se hato teo rAjakoTa nivAsI hatAM kahe che ke mahArAjazrI merAmaNakumati palaTI hAta sumati udIta hai jese siddhi auSadhi parate kahe "raghunAtha" siMhajIe je "pravigu sAgara " sAta kavi mitronI sahAyatA lakhyo che te sAta kaviomAM kavi raNamalajI paNa hatAM. A uparAMta tAvo choDI jAta jese sAta kuMbha heta hai mahA kavi "suMdara" racita "suMdara zRMgAra " nI TIkA paNa teNe kavi bhurAbhAI sane 1847 mAM lakhela che. A kavine janma vahIvaMcA bAroTa samAjamAM thayo hato adAla suta kavi nAma raNamala bhaTTa kulame avatare teo upaleTA nivAsI ane saMkhe aMkalezvarIA hatAM teonI giranAra te pakha A dhajota rahata hari kavitA kare lakhela bAramAsI " kahe rAdhA kAnane " kavi AlamamAM ghaNI hukame hari zaMkara huke mama cita bhaI prIti sacI pracalita che teNe "muMDha prabodha" nAme saMya lakhela che paNa te rahI rAjakoTa suyAna "suMdara' taNI TIkA racI. saMjogovazAta apUrNa rahela che. A che tene eka namUne. kavi zrI zivadAnabhAI dAhAbhAI reNukA. kAThIonA kavita :- bhakti taNA raMga sata saMga bhAve vahIvaMcA bAroTa. kavi zrI dAhAbhAInA putra nAnapaNathI ja keleja nArAyaNa utArajo dadhi nAve choDyA pachI nokarI karI che. chellA ghaNA varSathI keLavaNI nirIkSaka gaNadAsa dAsA "bhurA" bhATa gAyA tarIke sevA ApI rahyAM hatAM sane 1958 mAM aMkALA mukAme zrI are mUDha saMsArame kahAM AyA nAjAbhAI gedalabhAI bAroTane tyAM sau prathama vahIvaMcA bAroTa samAjanuM saMmelana maLyuM tyAre vahIvaMcA bAroTa samAjanA pramukha kavi karaNa rIke cUMTAtA Ave che. upaleTA nivAsI A kavine janma paNa vahIvaMcA bAroTa teo zrI vahIvaMcA bAroTa samAjanA bALakone keLavaNImAM samAjamAM thaye hato teNe mahAkALIne " manulAsa pATa" graMya vadhu savalato maLe tevA hetuthI junAgaDha mAM eka vidyAthI gRha lakhyo che. paNa te aprakaTa che. bAMdhavA banatA prayAsa karI rahyA che. vahIvaMcA bAroTa samAjanA duho - jaLa paLa gagana jamAvI tuM jaga maMDaNa tApa pramukha tarIke teo trIjIvAra cUMTAya AvyA che. teo mULa pALiyAda kara joDI "kara'' kahe mahera karone mAya nA vatanI paNa hAlateo morabImAM rahe che. Jain Education Intemational
Page #935
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratanA jyotirdhaze ja file zrI ramaNIkalAla jayacaMdabhAI dalAla bhAratanA rASTrapitA zrI mohanadAsa karamacaMda gAMdhI ; e nAmeccAra sAthe ja sevA amadAvAdamAM sthApelA kocaraba AzramamAMthI potAnI pravRttine pathe caDhI bhArata pAchA vaLelA zrI mehanadAsa gAMdhInA traNa svarUpe AraMbha karavA naDiyAda AvyA. zrI gopAladAsa vihArIdAsa ApaNI dRSTi samakSa khaDAM thAya che. (1) IsvIsana 1914mAM desAInA bhavanamAM naDiyAdanI janatA vatI kavi- citrakAra zrI bhArata AvyA tyAre zrImatI kasturabA gAMdhI sAthe khurazImAM beThelA kulacaMdabhAI jhaveradAsa zAhe emanuM svAgata karyuM. zrI mohanadAsa : sapheda dhotiyuM, dile aMgarakhuM ane mAthe kAThiyAvADI pheMTe. (2) IsvIsana 193* dAMDIkUca pahelAM: sapheda khAdInuM zubhAgamananI vAta sAMbhaLI aMtara ama ubharAI gayuM, betiyuM, sapheda khAdInuM paheraNa ne mAthe khAdInI TopI paheraNanuM padaraja puNya prabhAva thakI A naTapura gAma pavitra thayuM; "hana" upaluM baTana khuluM, e khAsa lAkSaNikatA ane (3) mahAtmA nAma dharAyuM pote kazI vastumAM mAla nathI, karamacaMda kuLadipaka banelA mohanadAsa ; TukaDI talI yA lageTa ne Akhe zarIre evA dharama karamamAM rahyA mathI, 'gAMdhI' kerI aTaka rUDI manavikAra oDhelI sapheda khAdInI cAdara, khulluM mAthe ne khulluM zarIra...jANe sau rAkhyA gAMdhIH satyAgrahathI AtmabaMdhune AtmasaMga dIdhA mAnava saLekhaDuM. sodhI, maNi mautika paNuM tulya vagara Apa taNuM svAgata karavA, mastaka viNa bIjI vastu Apa taNe caraNe dharavA. guNiyala tama guNa varNana karavA samarthanA mukhamAM vANI, mastaka saurASTrane dakSiNAne sAgarakAMThe tyAM patharAyeluM porabaMdaranuM nAma . dakSiNAmo sAgaramAM mAM patharAya che ane nAmI vaMdana karIne svAgata zreSTha ame jANI. nAnakaDuM dezI rAjaya. briTIza hakumatanI sarvoparitA nIce tyAMnA A vakhate emanA prathama svarUpane sAkSAtakAramahArANAe potAnA prAMta pUratI svAyatattA bhogave. rAjyane kArabhAra kArabhArI saMbhALe. ogaNIsamI sadInA antakALe tyAM eka karamaca da gAMdhI nAme kArabhArI kabAgAMdhI tarIke mazahUra. emane kheDA jIllAnI 2yatanI sahRdayatA mehanadAse pArakhI. reyatatyAM tArIkha 2 okaTobara 18 69 nA roja eka putrane vALI mahesala paddhattinAM aniSTa paNa parakhAyAM ne maMDAyA satyAjanma che. enuM nAma pADyuM mohana. mAtAnuM nAma praha ne temAM mohanadAsane sAMpaDo potAnI pravRtine prathama vijaya. putaLIbAI kArabhArInA dIkarAnAM lADakoDa ne uchera ene maLyAM. sAthe sAMpaDayA sahRdayI kAryakaro : zrI vallabhabhAI paTela, zrI narapitAnI musaddIgIrI ne mAtAnuM vAtsalyapUrNa haiyu vArasAmAM hari parIkha ItyAdi. maLyAM. khAnadAna kuTuMbanA nabIrAte ghoDiyAmAM ja jhaDapAya. mehananAM lagna paNa kAcI vayamAM ja thaI gayA. navavadhUnuM nAma ne sAMbarakAMThe sthapAye satyAgrehAzrama. tyAM IsavIsana 1919nA kastura. bhAratamAM abhyAsa pUro karI mohane paradezanAM prayANa AraMbhamAM jaliyAvAlA bAga hatyAkAMDa racAye. eprilanA AdaryA. brITananA pATanagaramAM berIsTaranI parIkSA pasAra karI. AraMbhamAM mohanadAsane paMjA mAM pravezabaMdhI pharamAvAI. amadAvAda paradezanI mAyAjALamAM na phasAyA, dhama pUrepUro jALavyo. pAdarI ne kheDA jIllAmAM tene abhUtapUrva virodha thaye hindu muslIma jevA gayA ne pAdarI jevA pAchA vaLyA tyAM AphrikAmAM vakIlAta janatAe khabhekhabhA milAvI briTIza sarakAra sAme mAthuM ucakaryuM. karavAnuM ejana AvyuM. sAhasika jIvaDo AphrikA upaDayo. dakSiNa sahRdayatAthI pahelI ja vAra ne chellIvAra. tyAre gujarAtIo AphrikAto raMgaSane durga. karuNAmUti mohana e raMgadrava bhAratIya banIne jhajhumyA. sahana karI zakaze nahi. ene jaDamULathI ukheDI nAkhavA e prayAsa Adaryo. potAnA satyanA prayogano Ama AraMbha thayo. pachI to gAMdhIjInI pravRttionA rItasaranAM maMDANa thayAM. sahanazIlatAnI kaparI kasoTIo thaI. chevaTe janarala smaTasa sAthe isvIsana 1920mAM amadAvAdamAM gujarAtI sAhitya pariSada gya saMdhi karI vijayamALa varyA. zrI mohanadAsa karamacaMda maLI. kavivara ravindranAtha TAgora, zrI madanamohana mAlaviyA vagere gAMdhI bhArata pAchA nanya IsavIsana 1915nI sAlamAM e pote bhAratIya agraNIo amadAvAda padhAryA. lAla daravAjA medAnamAM Jain Education Intemational
Page #936
--------------------------------------------------------------------------
________________ 958 bhAratIya asmitA kavivara TAgoranI jAherasabhA yojAI. kavivare suMdara vyAkhyAna ApyuM. lokoe gujarAtI sArAMzanI mAgaNI karI. sAkSarazrI narasiMharAva diveTiyA bolI uThayA. 'maza" paNa gAMdhIjIe saraLa gujarAtImAM rajuAta karI, prajAno Adara prApta karyo deva ane dAnava jaMga khelyA, IndrAsane DAhyuM, gayA visAmA; tyAre dadhici RSi hADa gALe, de vaja, devendra du;kho vidAre. * * * asahAyanI laData AgaLa vadhatI gaI. IsvIsana 1930nA mArca mahinAnI bAramI tArIkha AvI. gAMdhIjIe 'varAjya meLavyA sivAya- satyAgrahAzramamAM pAchA pharIza nahi" pratijJA lIdhI. jAjaramAna dAMDIkUca maMDAI kavine paNa kalpanA nahetI evA A nAnakaDA AraMbhe virATa svarUpa pakaDayuM. kIDInuM kaTaka banI gayuM. gAMdhI Iravina karAra thayA geLa mejI pariSada yojAI. bhAratanI janatAnA ekamAtra pratinidhi tarIke gAMdhIjI laMDana gayA. paraMtu briTIza mutsaddIonI e eka cAlaja nIvaDI. A gALAmAM emanA bIjA svarUpane sAkSAtakAra tha. khUNe khUNe vyApI gulAmI kALI nA hindane ke chUTavAnI bArI; gALI tape deha, varAvI mUkita. bApu" tame Aja vidAya lIdhI, mahAbhA mohanadAsa karamacaMda gAMdhInA trIjA svarUpanuM A aMtima darzana bhAratanA lokamAnya gAMdhIjInI pravRtti cAluja rahI. satyAgraha ne ahiMsaka asaha isvIsana 1818 bhAratIya svAtaMtryanI chellI cinagArI para rAkha pharI navI. pezvAnI kIrti kathA bhUMsAI gaI. mahArASTranA kAranI caLavaLa maMDAI. prajAne ahiMsAvratamAM paleTavA gAMdhIjIe sI keTalIyavAra upavAsa karyo. jelavAsa bhaNavyA. kejAnA mAnasanI chIpavAta brAhmaNe sattAbhraSTa thayA. kamAna ghaDI ghaDImAM chaTakatI ne hiMsAnuM tAMDava maMDAtuM. chevaTe IsavIsana 1856 gulAmInI e rAkhane punaH pavananI jhApaTa badhIja pravRtti ATo mAtra vyakitagata satyAgrahanI ja chUTa apa I vAgI. chUpAyelI cinagArI punaH pradIpta thai eja chIpavAna emAM bhAratane vinobA maLyA. brAhmaNanA vezamAM navA sitArAne udaya thayo. IsvIsana 1937nI briTananI adhakacarI bakSisa niSphaLa gaI. enuM nAma baLavaMtarAva : bAla gaMgAdhara tilaka. janmasthAna chevaTe AkharIdAva phekAye. isvIsana 1942mAM gAMdhIjI vATAghATothI nAgiri. dAdA zrI rAmacaMdra paMta. pezvA sarakAranA mAmalatadAra taMga AvI gayA hatA e maNe sApha zabdomAM briTIzarone paDakAra pitAzrI gaMgAdhara eka adanA zikSakaH AgaLa vadhI DepyuTI karyo. 'hiMda choDo' sarakAre damanane koraDo vIMjha. ekabAju inspekaTara thayelA. mahAyuddhanA nagArAM vAgatAM. bIjI bAju prajAne asahakAra vatatA krisa mIzana niSphaLa gayuM. chevaTe briTIza musaddIe pitA zikSaNa zAstrI putra baLavaMta ethI AgaLa vadhyo mAnabharI pIchehaTha karavAnuM suyogya dhAyuM. bhAratane svarAjya dhArAzAstrI banyo paraMtu keLavaNI kSetranuM AkarSaNa jabaruM baLavate ApavAnI vAto maMDAI. gAMdhIjI hindu muslImane bhArata mAtAnI dakhaNa zikSaNa maMDaLa" racAyuM. I.vIsana 1880nI e sAla be AMkha samajatA paNa emane AMkhanI kIkI samAM muslI e Akhare emane ja cheha dIdhe. akhaMDa bhAratanuM mitrone sanyo banAvyA. navuM mahenatANuM. pura nirvAha na thAya. svapna chatAM mAdhyamika zALAne prAraMbha karyo; e uttarottara vadhI. osarI gayuM vidyAlaya pragaTayuM. bhAratanuM vibhAjana thayuM. bhAratane pAkItAna svataMtra banyA. pragati ne samRddhiH Adarzane siddhAMtaH A badhAno meLa zI gAMdhIjI hatAza thaI gayA. rASTrIya mahAsabhAnuM visarjana karavA A rIte khAya ? maMDaLanA sabhyo siddhAMtamAM DhIlA paDyA. dhaMdhAdArI sUcanA karI. satyAgrahanA sAthIoe sattAne vadhAvI. gAMdhIjI nivRtta - rAhe vaLyA. bAla gaMgAdharane e na gamyu riAka maMDaLa choDayuM. thayA. tyAM hindu muslIma saMdha jAgyA. sarahade hatyAkAMDa maMDAyA. IsavIsana 1889nI e sAla. gAMdhIjI raMgadevanI Aga bujhAvavA pharIthI kaTibaddha thayA. kavivara TAgoranA 'ekalo jAne re ! ' kAvyane amalamAM mUkI batAvyuM. have bAla gaMgAdhara svataMtra thayA svataMtra mANasa svAtaMtrya kArya agnizikhAonA karAla tAMDava para amI vaNa karatA e mATe ja prerAya ne ! bhAratanI rASTrIya mahAsabhAnA e sabhya banyA mahAmAne hatyArA goDasee goLIe dIdhA ne mAnava haiyAmAMthI e pUnAmAM rASTrIya bhaMDoLa ubhuM karyuM. muMbaI prAMtiya sabhAmAM bAla mahAmAne caraNe vaMdanA vahI rahI. gaMgAdharano nAda gAjato thayo. Jain Education Intemational
Page #937
--------------------------------------------------------------------------
________________ mUrti sIrIya rAjA bhAratamAM pahelI ja vAra moThAverA nA yA. muMbaI pratiya sabhAe vidha karyuM. bALa gaMgAdhara aMkamAM parADA ne marAThI mAM kesarI' ema be aThavADikA calAvatA. mIDAverA virUddha emAM Ara. DI. rasTananA lekhA chApyA, bAlagAmane heDalAmo keIya sacivAlayamAM pAtaLA vacce, IsvIsana 1890. tilaka viryAM. emanAM vaktavyeAmAM prANa purAyA. pravRtti jalada khatI. muMbaI prAMtiya sabhAmAM sarakArI jakAta nItinA vidhi karyo. zIya dAsabhAmAM ciAra badhI uThAvI levA anAya karyo. jamIna mahela pati sAme paDakAra pheMkayo. Ama janatA kacarAyalI ne jaDa jevI. enA utthAna vinA vistAra na jAve. bAla gAdhara vejanA karI. goramA gaNuMrotsava ' ne rASTrIya mahatva ApyuM. 'zivAjI mArAva ujavavAnA Araba karyAM mahArASTramAM navu nema khAvyuM -idu muslInA kaNImAM sAthe rahyA. prajA saMgaThIta banI. sarakArI taMtra bhayabhIta anyuM. isvIsana 1897. pleganA bhayaMkara upadrava. sarakArI julama. AlagaMgAdhare jIvana hoDamAM mUkayu. garImAnA melI banyA. vartamAnapatrAmAM haka lakhAjA lakhyA. pAime jaMvAsa paNa bhAratabharamAM nAmanA thai. mo * bALagAdhara uDANADI lekhAyA. kivIsana 189 lakhanau rASTrIya mahAsabhA, uddAmavAdIonu jUtha racAyuM. isvIsana 1905 baMgabhaMga. lAla, bAla ne pAla muka mAdU kanyA, svadezI, rASTrIya kevo ne paradezanA bahiSkAra, traNa zothI laDatane vega maLyo. isvIsana 1907, sUrata rASTrIya mahAsabhA. uddAmavAdI AkaLA banyA joDA uchaLAyA. khurazIo uMcakAI. mahAsabhA vikharAI. prajAne svarAjyaprati deAravAne bhAra ekalA tilakanA skaMdhe AvyeA. ArAma harAma karyAM. bahuvidha kAryakrama upADayA. svarAjya mArA janmasidva hakka che e prApta karIneja ja'pIza.' bAlaga`gAdhare pratijJA karI. * iravIsana 1908. dArubaMdhI. dArunI dukAne AgaLa pikeTIga eprilanI trIsanI. mujhapharapuramAM emba pAyeA. tilake sarakAranA doSa joyA. yupIyakoma tilakanI zatru banI gaI, phariyAda thaI. yurapIya jyurIe takasIravAna TharAkhyA. cha varSanA jelavAsa. mAMDalemAM ekAntavAsa. patnInuM avasAna thayuM. bAlake nirAdhAra banyAM. zarIra tUTI gayuM. tilaka chUTayA. isvIsana 1914, zrImatI enI bisa Ta AvyAM. isvIsana 1916, mAtra lIMga. isvIsana 1918. velenTAina ziAle bhAratIya vidroha' lakhyuM. tibraka laDana gayA. badanasInI phariyAda karI. isvIsana 1919 amRtasara rASTrIya mahAsabhA. bAla gaMgAdharanA rAjakAraNanA chellA praveza. isvIsana 1920 bAla gaMgAdhara bimAra meleriyAmAMthI trideSa tArIkha 31 jUlAI. madhyarAtrI lAkamAnya gayA. bhAratanA svAtaMtrya saprAmanA Adya pratyetAe vidAya lIdhI. bhAratanA 'saradAra ' zrI. vallabhabhAi jhaverabhAi paTela. nAmeAccAra sAthe ja gaurava utpanna cAya evI eka pracaMDa smRti ApaNI dRSTi samakSa khaDI cAya che. mADhuM tAlavALuM mAthuM. eThA ghATanA deha. khAMdhI daDInu zarIra. aMge sapheda khAdInuM dhotiyuM ne sapheda khAdInuM paheraNa, bauddha sAdhu jevI gaMbhIra daSTi. dRDha nizraya. lekhaDI IcchA zakti. pramANIka cAritrya majabUta niNa pA. mIlA paNa evA. vidha beThI levAnA svabhAva ja nahiM pattu emanA vicAro ne niSNu yo haMmezAM dalIla puraHsara. khAdya danee zAnta ne gaMbhIra. paNa aMtamAM javAlAmukhI maLe paNuM kALA kadI dvAra Ave nahi, peDAne levAnIene unI AMca para na Ave. parantu thaze zakti samAvaDA banI jAya. mahinAnI tA. I. sa. zrI. valabhabhAnA janma. janmasthAna karamasada, carotaranA leuA pATIdAra. meTAbhAi zrI vizvabhAI nAnAbhAI zrI kALIbhAI Dera kamasadamAM. abhyAsa niyAda gayana benka Aila menyueTa thai vilAyata javuM. pazu pAsapoTa maLe niha. meTAbhAi vI. je. paTela' nA nAme laMDana upaDI gayA. berIsTara thaI AvyA. amadAvAdamAM vakIlAta zaru karI. gujarAta kalabamAM beThaka jamAvI, dhaMdhAmAM pakaDa AvI. niSThA te kAbeliyata paNa eTalI, ekavAra sezansa kesa calAvatAM patnInA avasAnanA tAra AvyA. paNa valabhAi avicala. kesa pUrA karIne ja uThayA. evAmAM zrI mehanadAsa, karamacaMda, gAMdhI amadAvAda AvyA. sarakheja roDapara kocaraba gAma AgaLa Azrama mAMDayA. gujarAta kalabamAM AvyA. zrI vallabhabhAine saMparka sAdhyo. peAtAnA karI dIdhA. zrI vallabhabhAi paTela jevA aDIkhama sAthIonA sathavArA meLavI zrI meAhanadAse potAnI pravRttinA zrI gaNeza mAMDayA. paraMtu zrI vallabhabhAino jIva to amadAvAdamAM lAkTara kAnugA, zrI baLavaMtarAya ThAkAra, zrI jIvaNalAla divAna, zrI harimamA ramAI vigere gAThiyA sAthe mAvA myunisipAliTI bhAratanuM rAjyata Mtra bhAratIyeAnA hAthamAM mUkavA khAla goMgAdhare mAM aDDo jamAvyo. vakIla bandhu vairA karI. zrI gaNeza vAsudeva mAvalaMkarane paNa sAthe kheMcyA. maiM amadAvAdanI kAyApalaTanAM khIja rApAyAM.
Page #938
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratIya asmitA dhULAbAda amadAvAda gujarAtanA pATanagara tarIke zobhe evuM bIjuM kArya bhAratanAM dezI rAja. bhArata sAthenA tahanAmAmAM banyuM. kAMkariyA talAve pharIthI mogala jamAnAne yAda karAvyo. briTane dezI rAjAone svataMtra banAvI dIdhA. emanI jALamAM zaherane vistAra kUdake ne bhUsake AgaLa vadhyuM. phasAya...emanI zataraMjanA pyAdAM bane to bhArata vibhinna thaI jAya. akhaMDa bhAratanI bhAvanA osarI jAya paNa e bhUlyA ne zrI mohanadAsa gAMdhIe kheDA jIllAnI mahesala paddhattine tyAre saradAra gRhamaMtrI hatA, riyAsatamaMtrI hatA, samAcArakhAtuM paDakAra karyo. emAM mukhya sAtha zrI vallabhabhAInA. zrI narahari paNe emane hastaka hatuM. traNeya khAtAM ema kUnehathI saMbhALyA. parikhane zrI mohanalAla paMDayAe kheDA satyAgraha saphaLa banAvyo. Abha saMyamane mahAsaguNa emaNe apanAvyuM. achakalA banyA IsavIsana 1917. nahi. samajapUrvaka DahApaNa bharyA nirNaya lIdhA. dezI rAjAonI joDANa yojanA sarajIne pAra pADI, dezanuM sAcuM saMgaThThana siddha IsavIsana 1920 amadAvAdamAM rASTrIya mahAsabhAnI beThaka maLI karyuM. saradAranI Ajane anokhI pratibhAne rAjakIya ekatAne sukAna zrI vallabhabhAIe saMbhALyuM. sama bhAratanA movaDIo ghaNI ja jhaDapathI majabUtane cokkasa svarUpa ApyuM, je prinsa amadAvAda utarI payA. elIsabrIjane navo opa apAye. hAlanA biramAke "akhaMDa jarmanI" mATe karyuM e saradAre "akhaMDa bhArata' prItamanagaranA te vakhatanA verAna vistAramAM navuM cetana AvyuM. mATe karyuM. bhAratIya rAjakIya deha para phUTI nIkaLelAM e asaMkhya amadAvAda bhAratanA saMdeza- vyavahAranuM kendra banyuM. gumaDAMnI pedAzana saphaLa zastrakriyAthI samULo nAza karyo. bhArata sAcuM saMgaThita rAjya bane enAM e harahaMmeza aMtarAya nAkhatAM pachI te jyAM gAMdhIjI tyAM saradAra ne e manI mitra maMDaLI UMDA mULa ghAlI paDelAM kusaMpanAM A bIjakane tadana nAbuda je kAma haipAya e pAra 5the ja kA. borasada ne rAsane karavAne emane bhagIratha prayana Adaryo ne pAra pADaze. junAgaDhane kheDUta satyAgraha maMDAya. zrI vallabhabhAI sukAnI. bAraDolInI haidrAbAda emanI kunehanAM javalaMta pratIke che. kAzmIrane gAvAnuM nAkaranI laData jAgI. zrI vallabhabhAI agraNI. saMcAlana evuM paNa eja nirmANa hatuM paraMntu javAharanI pratiSThA' ADe AvI. te saphaLa thayuM ke zrI vallabhabhAI bhAratanA saradAra' banI gayA. dAMDI kUca hoya, sarakAra sAthe vATAghATa hoya, ke jelavAsa hoya Aje ApaNane thAya che ke saradAra thoDuMka vadhAre jIvyA hota jyAM jyAM gAMdhIjI tyAM tyAM zrI vallabhabhAI. mahAtmA gAMdhIjInA te sAcA ravarAjyanuM ApaNane punita darzana thayuM hatuM paraMtu zrI vallabhabhAI jamaNuM hAya banI gayA. mahAmusIne kunehabAja, bhAratanA e bhAgyavidhAtAne paramAtmAnuM teDuM vaheluM AvyuM. spaSTa vakatA ne spaSTa dA. koinI garabaDa cAle nahi. gatanA tArIkha 15 DIsembara 1950ne divasa uge ne saradAre vidAya mahArathIo ramata mAMDe. gAMdhIjI bheLavAya paNa saradAra AgaLa lIdhI. koI phAve nahi. bhAratanA rASTrakavi IsvIsana 1942 saradAranA bola para mukitasenAnA senAnIo hasate have zahIda thayA vijayaghaDI AvI. zrI vallabhabhAI gAMdhIjI kavivara ravIndranAtha TAgora, prAcIna munivarenI arvAcIna Atti jevA ja akhaMDa bhAratanA pUjArI. 5Nu zastanA parama upAsaka. khAssA uMcA pahoLA mAthe lAMbA vALa bharAvadAra dADhI, cheka dvI cam bahumatine niya mAthe caDhAvyo. kartavya adA karavA kaTibaddha nIce pahoMcate jhabbe ne mAthe kavacita bhUkharI TopI game tevA thayA. muslImonA pratikArane le khaDI hAthe dabAye kAzmIranA adanA AdamIne ya emane jotAM ja pUjaya bhAva utpanna thAya evuM AkramaNane samaya sUcakatA vAparI thaMbhAvI dIdhu kAzmIra prazna virala vyaktitva. kavine phila supha. jApAnathI ra ke yA ane cUmAM rajU karavA sAme sakhata virodha karyo. methI bonasa Aya ne AvarI letA vizva vistAramAM muka marAThTha. vizvavyApI sarvagrahI saMpUrNa mAnava paraMtu kalaha vadhAravAnI vAta vicAre mUkI mAtRbhUminA kalyANanI bhAvanA vadhAvI. racanAtmaka kArya prati dilavALI lIdhuM. ravindranAthane janma IsvIsana 1861 nA me nI chaDI tArIkha janma sthAna kalakattA. TAgora kuTuMbanuM peDhI utAra nivAsa sthAna. brITIza musadIddIgIrInA saradAra pAkkA parakhaMdA hatA. brITI. jerA sAndro mahAlaya, baMgALAnuM agragaNya kuTuMba kalAne sAhityanuM zaro kAMI rAjIkhuzIthI bhArata choDI gayA nahotA. bhaviSyamAM paNa udAra Azraya dAtA. ADamI sadIthI baMgALAmAM vasavATa. sattaramI nArata kheLe pAyarI saMrakSaNanI bhikSA mAge evI temanI khevana sadImAM "ThAkura ' nuM biruda pAmyuM. "dAkUra' nuM aMgrejI rUpAMtara hatI. ne e lakSya pAra pADavA bhAre caturAIthI bAjI paNa goThavI " TAgora " ogaNIsamI sadInA sAmAjIka ane sAMskRtika vikAsamAM hatI. prathama pagaluM hindu muralIma ekatA teDavAnuM hatuM. emAM agraNI. dAdA dAyakAnA ne pitA devendranAya rAjA rAma mohana rAya e phAvyA. akhaMDa bhAratanuM mahAtmAjInuM svapna niSphaLa gayuM. sAthe brahma samAjanA sthApaka. mUrti pUjA ne dharma vidhionA prakhara sattAkAMkSIonI jIddathI bhAratanA bhAgalA thayA. bhAI bhAImAM vera virodhI. dharmAdhutA ne dumana. IglenDanI prathama saphara karanAra baMdhAyAM. hinduone hatyAkAMDa maMDAye..... mahAtmAjI zahIda thayA. bhAratIya dArakAnAya. devendranAtha to maharSi pada
Page #939
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha pAmelA. camakArI AtmakathAnA lekhaka emanA jayeSTha putra pragaTa thaI. " zAbsa enDa phaleTasa' vizva bhASAomAM agrasthAna dijenAtha vikhyAta phisupha ne nibaMdhakAra ditIyaputra jotirIndra virAje e soneTa saMgraha chapAyo. kalAkArane kalA vivecaka. tRtIya putra IDiyana sivila sarvisamAM praveza meLavanAra prathama bhAratIya. pachI pitAnA AdezathI ravindranAtha ziauDA gayA. jamIna dArIne vahIvaTa saMbhALe. Ama janatAnA gADha saMparkamAM AvyA. jarA sAMkInI duniyAM ja nirALI. virATa vistAra. jIvana grAmya bhAratanA mULabhUta praznone jAti anubhava maLyA. jarUra anekhuM ne sacetana. ravindranAthano bAlyakALa tyAM vI. khUbaja AzAyeza ne mAnasika zAnti sAMpaDyAM. sAhitya sarjanane ThIka ThIka nAnI vayamAM ravi e mAtAnI chatrachAyA gumAvI pitA daragAmI phAla utaryo. "balida na" zreSTha baMgALInATaka prasiddha thayuM. 'citroaprApya ne tejasvI. ravIndra parizaradIne panAre zALA jIvana prati gadA' ajoDa lekhAyuM. ravindrano A sukhImAM sukhI jIvanakALa hato. prathamathI ja aNago. baMgALa ekeDemI ne seITa jheviyarsanA zALA jIvana pratispaSTa aNaga khAnagI zikSaNa prati paNa evuM ja. emanuM mAnasa IsavIsana 1896. ravindrane pahele kAvya saMgraha pragaTa; tyAM khUbaja Atura khUbaja svapnazIla; khUbaja svataMtra ne khUbaja lAgaNI baMgALanuM zreSTha sAmayika "sAdhanA" baMdha paDayuM. ravindranA jIvanane pradhAna kaMika ataDuM paNa kharuM. pahele kalAtmaka tabakko pUro thayo. pitA devendranAtha khUbaja pravAsa rasiyA. bAlaka ravIndrane paDa - pachI A rAjakIya jhaMjhAvAta. Ama janatAnA jaNAvatAM nathI lIdhI. kheja rAkhe. baMgALano manahara pAmya pradeza. navatara pAke jhUlatAM ravindranAtha paNa taNAyA. khetare. DolatI hADIonA zarTa ne kuvAthaMbha sAdA kRSivale ne bhAratIya rAjakIya agraNIonuM gulAmI mAnasa emane emane bheLo saMsAra. gaMgAnA mULathI makha sudhInA tirakaThatuM. samAja ne keLavaNI sudhArAmAM mana parovyuM. rASTrIya vistAranA anokhA sRSTisau daryanI ravindra para UMDI chApa paDI. Adarzo sthApavA bhAratanA bhavya bhUtakALanuM Alekhana karavA mAMDayuM. Ane bhAratane upaniSado para vyAkhyAne ravIndra cAlatA zIkhyA tyArathI kavitA racatA. paMdara AyAM. bhAratIya AtmavizvAsane parAkramonAM gIte gAyAM. varSanI vaye emanA prathama pu takanuM prakAzana. aDhAra vAne thayA tyAre sAta hajAra kAvyapaMkitane keTaluMya gai chapAI gayeluM. IsvIsana 1901. vizvavikhyAta "zAnti niketananI sthApanA emanuM 'bhAnusiMgha" kAvya vaiSNava kavionA vastune DhALanuM Alekhana karI. belApurathI be mAIla dUra prAcIna bhAratanI dhyAna gamya zAnti baMgALI sAhityanuM eka anokhuM sarjana prApta karavA, prabhune saudarya premamAM tallIna banavA vAtAvaraNa sarayuM. zreSTha pAzcAtya rItarasa paNa apanAvI. navembaramAM IsavIsana 1877 IglenDane pahelo pravAsa brAITana zALAne mRNAlinI devInuM avasAna thayuM. "naivedhya' dhArmika urmi gIto laMDana vidyApITha para sAthe Tomasa bAunanAM rilIjIeDIcI no pragaTa thayAM IsvIsana 904mAM ravIndranI bIjI putrI kSayamAM khapI a yAsa. eka varSanA vasavATane e adako vAna saMbhAra. gaI. IvIsana 1905 devendranA svarge saMcaryA. IsvIsana 1987 kavinA jayeSTha putre vidAya lIdhI. sAraNa" nakheyA " mAM A isavIsana 1878 sekasanane e gla sekasana sAhityaH pArkane dU khanA AkarA sapATA prati bibita thayA. raziyana vigato lerA; DAnTane gIthe, 'baMgALIonI AzA nirAzA." "yurapanA ApatI " gerA" lakhAI. "zAnti niketana graMthAvalimAM ravindra pravAsInI patradrArA" vagere gagha lakhAne pragaTa thayAM na the dhArmika vArtAlApa pragaTa karavA mAMDayA. " DAkaghara " ne "gItAMvIsa vAnI vaye ravIndranAthe AdhyAtmika darazananI jhAMkhI jali' pragaTa thayA. pAna kheranA mAsava' ne 'yAmAMgAranA karI, 'sAdhya gati ravIndranA nikAsanuM prathama sopAna. "prabhAta jevI pratitmika nATaka sajA gItomAM AMtarika svaira vihAranI jhalaka. nisarganuM vara' emanuM IsvIsana 91 mAM ravindranAthe jAhera jIvanamAM jhaMpalAvyuM. paheluM nATakaH samaryAda raTimAMthI niravadhinAM darzanane AnaMda brahmosamAja saMgaThita kayuMIvIsana 1912 mAM kavivara 'suvarNa'rAhuno prema' 'citro ne gIto.' baMgALanA e "zailI' lekhAyA. mahesava" ujavAyo e vilAyatanA pravAse upaDayA. dila sukhI IsvIsana 1883 DIsembara zrImatI mRNAlinIdevI sAthe lagna. hatuM. deha pAkelone bimAra hatA chatAM " gItAMjali ' nI khAsa ravIndra bhabhakatAM vastro paridhAna karavA mAMDayAM. vALa vadhAravAnIne AvRtti pragaTa karI prajAe vadhAvI. phiTakarADanA " umara khazyAma ' pachI koi porvAtya kAvya graMthe ATalI nAmanA nepoliyananI dADhI rAkhavAnI phezana cAlu karI. mazara navalakathAkAra prApta karI nathI. kavi amerikA gayA. IsvIsana 1913mAM zAti baMkImacaMdra ceTarajInI maitrIno AraMbha tha. niketana AvyA. emane nobela pAritoSika enAyata thayuM. IsavIsana 18 87. moTAbhAI jatirIndranAM patnInuM avasAna. IsavIsana 1914mAM brITIza sarakAre emane "sara-nAITa banAvyA. nUtana hindu pravRtti aMge vivAda. rIndranA saMyukta prAMtomAM "gArDanara,' 'kesaMTa muna, sAyakala opha kiMga" "homa enDa dha AvelA gAjhIpuramAM rahevA gayA. prathama paripakava kRti "mAnasI" varlDa' na balAka" vagere kRtie e emI mudraka mazara banAvyA. Jain Education Intemational
Page #940
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratIya asmitA yuga kavi tarIke biradAvyA. IsvIsana 1916. jApAnamAM "rASTra bhAratIya, zrI cittaraMjane emane sAtha Ape. rAjakIya vyAkhyAna bhAvanA' para vyAkhyAna ApyAM. amerikAmAM vyakitatva' upara karelAM. pravacano karyA. IsvIsana 1893 kalakattA hAIkorTanA berIsTara AraMbhamAM pazcimanA lazkaravAda prati ravindranAthane prathamathI ja hatI. kismate yArI na ApI. zrI bhuvana mohanadAsanI tabiyata lathaDI. IsvIsana 1919mAM amRtasaranA hatyAkAMDathI emane khUbaja lAgI mitranA jAmIna thavAmAM pitA putra Aki bhIMsamAM sapaDAyA. AvyuM. emaNe " sara ' nI upAdhi phagAvI dIdhI tyAM rASTrapitA gAMdhIjInA saMparkamAM AvyA. matabhedo hatA te Adara paNa hato. IsavIsana 1906 mAM nAdArI levI paDI. saMyogo sudharatAM kavi " asahakAra " nI viruddha hatA paNa "cA" ne uttejana uta nAdArI rada karAvI. devuM pAIe pAI cUkavyuM. mudata bahAra gayeluM nA ApatA kavivare AMtara rASTrIya Adarza siddha karavA jAta saMskati paNe pramANikatAnuM virala udAharaNa. dezabharamAM suMdara chApa paDI. saMsthA sthApI. "vizvabhAratI' dvArA grAmapunaracanAnuM kAma upADayuM. IsvIsana 1897 zrImatI vAsaMtI devI emanAM sahadharmacAriNI zrI niketana' dvArA grAmakalyANa kendrane AraMbha karyo. banyAM. "mAla" ne "mAnA" be kAvya saMgraha pragaTa thayA. eka akhA kavi. kAnAM hetulakSI gaMbhIratAne bhAvanAnI vividhatA IsvIsana 1920 thI 1930nA gALAmAM pazcimanI duniyAmAM jIvana ne mRtyu ne mama pArakhavA prayAsa. anokhuM kAvya tatva. emAM emaNe sAta vyAkhyAna pravAsa kheDayA. gatava ne dhArmikatAnI AdhyAtmikatA jhagArA mAratI. premanA vaiSNava AdarzamAM emane jhAMkhI karAvI. IsvIsana 1930 mAM seviyeTa saMdhanI mulAkAta lIdhI. sukha ne zAti sAMpaDayAM. 'kizora kizorI" ne "aMtarayAmI " mAM IsavIsana 1931mAM "mAnavadharma' para "hIbaTa' vyAkhyAne viSNunuM praNayagAna che. sukha duHkhanI vipUlatA ne anaMta te ApyAM. emanI siramI varSagAMThe jagata lekhakonI kalama prasAdIthI amara mAnavatAnuM darzana che. "sAgara saMgIta" mAM rASTrIyatA ne alaMkRta eka " sanmAna graMtha " emane arpaNa karavAmAM Avyo. dezanA sAMskRtika ane AdhyAtmika vArasA ne eka rasa banAvyo. | kavizreSTha ravindranAtha kevaLa nATayakAra ke navalakathAkAra nahotA zrI araviMda ghoSanA sahakArathI enuM aMgrejI rUpAMtara paNa karyuM. e saMgItakAra, adAkAra, citrakAra, nijaka, philasUpha patrakAra ne ciraMjana sAhitya pravRtti ne sAhitya saMsthAo sAthe haMmezAM guru vakatA hatA dareka prakRtimAM e kendra sthAne virAjatA emanA saMkaLAyelA rahetA isvIsana 1915 mAM baMgALI sAhitya pariSadanA jIvanamAM bina sAMpradAyika khAnadAnInI praNAlikAne Ama jatAne pramukha cUMTAyA. emanuM pravacana baMgALI umiMgIta samAvaDuM dIpI dhArmika Adara mukhya hatAM. bhAratane AtmA e manAmAM saMpUrNa uyuM, IsvIsana 1906 thI pragaTa thatAM 'vaMdemAtaram " nA e vilasI rahyo hato. mAtRbhUminA saMkaTanuM emane pUruM bhAna hatuM. sthApaka ane taMtrI maMDaLanA agraNI hatA. pachI "phoravarDa" ne svAtaMtryano dhvaMsa karanAra rAjya paddhatine e hamezAM vakhADatA. "nArAyaNa' nA taMtrI thayA. "phoravarDa' emane 'svarAjya pakSa' nuM sAmrAjyavAdane hiMsAno uccheda IcchatA. emanI boddhika zaktio makha paNa jIvananI aMtima paLa sudhI jhagArA mAratI ja rahI. 'vaMdemAtarama'nA eka taMtrI zrI araviMda ghoSa. 'vaMdemAtarama" bhAratanA "dezabaMdhu" rASTriya dainika. IsvIsana 1905nA baMgabhaMgathI pragaTelI rASTrIyatAnuM e sabaLa puraskartA. kalakattAnA presIDansI mejIsTreTe dezadrohano zrI cittaraMjanadAsa. sapheda khAdInuM dhotiyuM, sapheda paheraNa ne Aropa mUkyo. IsvIsana 1908mAM zrI ciraMjana bacAvapakSanA upara sapheda cAdara oDhelA zrI cittaraMjana nayana manohara lAgatA. dhArAzAstrI tarIke AgaLa AvyA. tyAM mujhaphayuramAM bomba pheMkAyo. suMdara mukhAraviMda para prajJAnI jhalaka khAnadAnInuM ejasa. sahaja polIse mANekatolAnA bebunI phekaTarI zodhI kADhI. mANekalA varasI jatI AgavI pratibhA. kalakattAnuM paruM. chatrIsa yuvAna baMgALIo viruddha saMgrAma khelatArIkha 5 navembara 1870 zrI cittaraMjanane janma. zrI lAlA - hAthayAra anAvavAnA rAjA vAne ne hathiyAra banAvavAno Aropa mUkAze. zrI araviMda bhuvana mehanadAsa emanA pitA, agraNI solIsITara, ugatA patrakArane zeSanA bhAI jhaDapAyA. base sAkSIo tapAsAyA. pAMcaso muddAmAgIta lekhaka. mAtA nistAriNI devI. kaba viyAtane saMskArI lanI vastuo khaDakAI cAra hajAra dastAveja rajU thayA. cirAjane sudhAraka paNa kharuM. brahmasamAjanuM puraskartA. eka pAIne paNa puraskAra lIdhA vinA e mukadamo calAvyo kAyadAnI jhINavaTa ne ulaTa tapAsanI dakSatAthI khUbaja nAmanA meLavI zrI. cittaraMjanano abhyAsa kalakattA laMDana mIzanarI zALAmAM. rASTrIya baMgALanA hai ye emanuM nAma AlekhAI gayuM. emanI isvIsana 188mAM meTrika. IsvIsana 1890 mAM presIDansI koleja. dhaMdhAkIya Avaka ekadama vadhI gaI. vArSika daza lAkha rUpiyA. mAMthI grejyueTa. laMDana upaDayA. inDiyana sivila sarvisa mATe 'TAkA kAvatrA kesa' 'dArUgoLA maMDaLa'ne kesaH emanA phojadArI prayAsa. IsvIsana 1892mAM mIDala TempalanA berIsTara thayA tyAre mukaradamAo 'Dumarona rAjya dattaka kesa jevA divAnI kesomAM paNuM zrI dAdAbhAI navarojajI hAusa opha komansamAM virAjatA prathama e eTaluM ja jhaLakayA. mina sI e haka zaktie Jain Education Intemational
Page #941
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha pachIte ciraMjana rASTrIyatAnA raMge raMgAI gayA, IsvIsana 1906 pariSade sarakAranI taiyArI karI. tyAM jUnanI seLamI tArIkhe zrI mAMrASTrIya mahAsabhAnA sabhya banyA. IsvIsana 1917mAM e baMgALa cittaraMjananuM avasAna thayuM. prAMtiya rAjakIya parisadanA sukAnI cuMTAyA. emanA pravacanamAM bhAvanA zIlatA pragaTa thatI. baMgALanA suvarNa bhUtakALanuM samartha Ale bhAratanI AbhUSaNa khAna jovA maLatuM dharatI pukAra ne grAmapunarracanAne Adeza hato monTegyucemsapharDa kamIzana rUbarU jubAnI ApI zrImatI enI. paMDita madana mohana mAlaviyA sapheda dhotI, sapheda acakana ne biseMTanA adhyakSa pade kalakattAmAM rASTrIya mahAsabhA maLI. zrI- kIpara sapheda naLAkAra pAghaDI. sapheda khesa gaLA para evI rIte vI. cirAraMjane vyAkhyAna pravAsa kheDaze. IsvIsana 1917nI e sAla ke Apo Apa uMce kelara banI jAya. prAcIna hindunI Abehuba lIbaralATI yAne mavAlapakSanuM prAgaTaya thayuM. IvIsana 1918mAM tavIra hindu saMskRtinuM ayurAma pu5. hamezAM vinamra. 9 meNA dilhImAM rASTrIya mahAsabhA maLI cittaraMjanane "saMpUNa prAMtika madhu bhA'nI. saMpUrNa AzAvAdI. saMpUrNa sajajana madhura ne zonta. ravirAjaya" ne TharAva pasAra thayo. DIphensa opha inDiyA ekaTa ne TIkAnI jhaDI varase. virodhano vaMToLa uThe. e kadI mIjAja gumAve reTa ekaTane khullo paDakAra karyo IvIsana 1919 bhAratIya nahiM. svAthI vicArathI emanA dilanI bhAvanAmAM kadI palaTA rAjakAraNamAM gaMbhIra kaTokaTI. amRtasarane hatyAkAMDa ne paMjAbamAM Ave nahi Adarza hindu sajajana. hindu dharma sustatAnA saMtAI lazkarI kAyade. parIkha 6 eprila 1919. bhAratabharamAM saMpUNa bharyA bAhya dana pachI te chupAyelI emanI mAnavatAnAM spaSTa haDatAla. amRtasaramAM rASTrIya mahAsabhA maLI. zrI cittaraMjana darzana thatAM. uddAmapakSanA agraNI banI gayA. IsvIsana 1920 mAM kalakattAmAM rASTrIya mahAsabhAnI khAsa beThaka maLI. gAMdhIjIe ' asahakAra" IsavIsana 1862 mAM zrI madana mohanano janma zrI motIlAla nA TharAva rajU karyo. zrI cittaraMjana dhArAsabhAmAM rahI aMtarAya che. naheru ane zrI lAlA lajapatarAya nA e samakAlIna. lAlA lajapata ubhA karavAnA hImAyatI. emaNe gAMdhIjIne virodha karyo. rASTrIya rAya ne zrI madana mohana mAlaviyAnA vicAramAM ghaNuM sAmya. banne mahAsabhAe emanI vAta svIkArI. nAgapuramAM rASTrIya mahAsabhA hiMdu dharmanA puraskartA. zrI motIlAla naheru ane madana mohana maLI tyAre ciraMjane gAMdhIjIne kAryakrama apanAvyo. mAlaviyAmAM eka ja sAmya. paMDita motIlAla "InDipenDanTa' nA asahakAranI caLavaLamAM khUbaja sahRdayatAthI jhaMpalAvyuM. borDa opha DIrekaTarsanA adhyakSaH zrI mAlaviyA hindustAna TAImsa" dhIkatA dhaMdhAne tilAMjali ApI vaibhavano tyAga karyo. nAbeDa opha DIrekaTarsanA adhyakSa bAkI bIjI rIte pratibheda gho, zrI rAjakIya ne AdhyAtmika saMnyAsInuM jIvana aMgIkAra karyuM. motIlAla naheru pratibhAvana vadhAreH zrI mAlavIyA vadhAre nivAtha. mahilAo mATe tabIbI vidyAlaya ne hAripaTala sthApavA potAnI paMDita motIlAla naherU Amaka vadhAre paDita madana mehanamAM AkramakatA tamAma saMpatti chAvara karI; lokoe emane * dezAba ' nA kyAMya na maLe. banenAM cAritrya eka ayasanIya virodhAbhAsa, vahAlayA nAme vadhAvI lIdhA. je paMDita motIlAla naheru nahatA e paMDita mAlaviyA hatA. je mAlavIAi naDAtA e paMDita motIlAlajI hatA. chatAM zrI. ciraMjananuM aMtima jIvana eTale rAjakIya pravRtti ne traNeya bhAratanA mahAna suputra. traNeya ne eka bIjA mATe pUro vijayenI paraMparA. IvIsana 1921mAM cittaraMjane DhAkAmAM ra.TIya Adara. vidyApITha sthApI rASTrIya mahAsabhAnuM svayaMsevaka daLa sthAyu. na vyavasthita karyuM. eka karoDa rUpiyAnuM bhaMDoLa ekaThuM karyuM. sarakAre paMDita motIlAlajI mulInA bhAre pakSapAtI. paMDita mAlakacerIe ne zALAo : videzI vyApAra karatI peDhIo sAme vIAi hindu mahAsabhAnA agraNI. zrI mahamadaalI jhINA ' pIkeTIMga" goThavAyuM. sarakAra sAthe saMgha jAo. zrI cira mu lIma lIganA agraNI. paMDita madana mohana mAlaviyA ne mahamada janane jela maLI amadAvAduM rASTrIya mahAsa nAmAM a yakSa cUMTAyA. alI jhINA vacce saMgharSa hAya ja. e sAva svAbhAvika chatAM paraMtu e hAjarI ApI zakayA nahi svIsana 1922mAM rA ya bane vacce kadI paNa koI paNa jAtane saMgharSa ume thavA pAmyo mahAsabhAnuM sukAnIpada saMbhALavuM. emanI yojanA na svIkArAI. naDato eja eka AzcaryuM. banne vacce aneka matabheda chatAM 'ravarAjya pakSa ' nI ema sthA'A karI. iralIsA 1923nI bane ne parara para khUbaja Adara. bane mATe e ravApada. paMDita rASTrIya mahAsabhAe emanI vAta mAnya rAkhavI. pachI cittaraMjana mAlavIAimAM saramukhatyArIne aMza bIphula nahi. paMDita cheka avasAna sudhI bhAratIya rAjakAraNamAM A rayAne virALa rA. maitIlAlejI vize ema kahI zakAya nahi je koI vyakti paMDita mAlavIjInA saMparkamAM AvatI e A Adarza hindu sajajana IsvIsana 1924. meTegyu cemsapharDa sudhArAnA bhukkA uDAvyA. prati Adara dAkhavyA sivAya rahI zakatI nahiM. lorDa hArDi ja kalar/ myunisipala korporezata para saMpUrNa kAbu meLavyo. kalaka. bhAratanA vAIsaroya hatA chatAM ahahAbAda sTezane potAnI pe- nAnA prathama meyara banyA. bela krimInala le amenDamenTane vaTa ziyala Treina khAsa rokI 'Dita mAlavIAne mulAkAta ApI dUkama bahAra pADayo. cittaraMjane hiMsAne vakhoDI paNa krAntinI hatI. e jamAnAmAM koI paNuM bhAratIya mATe A ghAruM uMcuM bhAvanAne apanAvI. isvIsana 192 5mAM baMgALa prAMtiya rAjakIya mAna lekhAya. Jain Education Intemational
Page #942
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratIya asmitA paMDita madana mohanane svara rUperI ghaMTaDI jevo madhura hato. emaNe laMbANa pravacana karyuM hatuM. paMDitajIne gleDasananA udAra emanAM aMgrejI pravacano sAMbhaLI bhalabhalA vArI jatA. hindustAnI matavAdamAM uMDI zraddhA hatI. pArlAmenTa paddhati prati bhakitabhAva pravacane karatAM e potAnAM aMgrejI pravacanamAM vadhAre mIThAza hato. pitAnAM pravacane e cIvaTathI taiyAra karatA. suMdara rIte bharI zakatA. bhAratIya saMsadanAe pacAsa varSa sudhI sabhya rahyA. sacoTatAthI raju karatA. e svarAjyapakSamAM nahAtA joDAyA paranuM emanuM pratyeka pravacana abhyAsa pUrNa rahetuM. sabhAgRha para anokhI zrI lAlA lajapatarAya joDe pitAne Agavo rASTrIyapakSa ubho kayo chApa pADI jatuM. hato. paraMtu emanA A baMdhAraNIya valaNane IsvIsana 1930mAM aMta Avyo mIThAnA kAnUna bhaMga pachI emaNe rASTrIya mahAhindu muslIma saMgharSane e jamAne hato. chatAM muslImonI sabhAnA eka saraghasanI prathama amadAvAda ne pachI muMbaImAM mAnahAnI thAya evuM kaDavuM veNa emaNe kadI uccAyuM nathI. AgevAnI lIdhI. muMbaImAM to badhA sAthe AkhI rAta besI rahyA. ekavAra muslIma gunDAoe hindu abaLAo para atyAcAra mAlavIyAjIe svIkRta baMdhane phagAvI dIdho. gujAryo. chatAM muslIma movaDIoe ekapaNa virodha vAkya uccAyuM nahi. tyAre paMDita mAlavIone puNya prakopa bhabhUkI uThaze. isvIsana 1932 mAM to emane dilhImAM jelavAsa maLo. emaNe muslIma janatAne gaMbhIra cetavaNI ApI, e paNa khUba dariyo oLaMgI emaNe laMDananI goLamejI pariSadamAM hAjarI lAkSaNika rIte, "bhAratamAM banne pakSe khuvArI thaze. sarakhI saMkhyAmAM ApI hatI. hindu muslImanA bhoga levAze nhAya hinduo bAkI raheze paNa muslImenuM to nAmo nizAna maTI jaze." bAkI custa hindu vadhuvaye paNa emaNe anekavAra jelavAsa svIkAryo. mAtRbhUmi hovA chatAM muslIma kema prati emane hamadardI ochI nahotI. ne hindudharma mATenAM emanAM balidAne sarvadA amara raheze. amRtasaramAM hinduonI hatyA mATe muslImone sajA thaIemanI bhAratanA prajAjanee emane "bhArata bhUSaNa" kahI bIradAvyA che. patnIe nirAdhAra banI. tyAre paMDita mAlavIjIe emane Arthika sahAya ApavA prabaMdha karyo. bhAratanA ghaDavaiyA . na 1932 mAM te ba dariye ga levAze te avArI thaze. sarakhI paMDita mAlavIAi dhamacAramAM khUba ja kaDaka hatA. spardhA paMDita motIlAla naherU. govAna, paDachaMda kAyA. suMdara paDita mAlalAla nathI paza mAM paNa AgavA vicAro dharAvatA. brITIza sarakAre gAMdhIjI e gIpagi, nikala ka khAdAnA pASAkana sapheda kAzmi sAthe goLamejI pariSada yojI tyAre pitAnI sAthe e gaMgAjaLa ekavaDA. bANa jevA sIdhAne kasarata bAja. zAmaLA kezakalApamAM laI gayA hatA. chatAM e kadI viveka bhraSTa thatA nahi. IsvIsana uparA chATa. su dara rAta utarAyelA vALa, bhAla 1912nI vAta. dakSiNa AphrikAne raMga zamA dugane jAta anubhava AgaLa paDatA. vacce karacalA khAA kamAnadAra amara sthA laI zrI gopALa kRSNa gokhale bhArata pAchA pharyA. gAMdhIjInI pravRttine camakadAra nayana. dila mAM uThatA bhaDakAtu A camakadAra nayana. dilamAM uThatA bhaDakAtuM emAM AcheruM pratibiMba bhAratane naitika Teko apAvavA e AkAzapAtALa eka karI rahyA. chatAM karuNanAM amI chAMTaNa. tarI AvatI nAsikA ucca Dabalyu Dabalyu. pIyarsana ane sI. epha enDrUjha AphrikA javAnA AdarzonuM joma dAkhavI jatI. adhara amIrI: pAtaLAne kamAna hatA. alahAbAdamAM paMDita mAlaviyA sAthe mulAkAta goThavAI sAvaDA. mIThA sarado varasAvatI saMskArI vANI. AnaMdI chatAM paMDita mAlaviyAe pitAnI ghera svAgatanI badhIja taiyArI karI aMgAra jharatA. vAtsalyapUrNa vaDila. dIrdhadaSTi yukata rAjanItita. hatI paraMtu samaya TuMke hato ne pravAsIone rIphrezamenTa rUmamAM cabarAka vakIlane udAra yajamAna. pAkakA musaddIne sahudayI mitra. khANuM levuM paDayuM. tyAre paMDita mAlavIe emanI sAthe ja beThA saMpUrNa manuSya. Atithya mATe dharmacustatA korANe mUkI IsvIsana 1920mAM lAhora breDa hAlamAM harijana uddhAra mATe pratibhAvAna pravacana karyuM. janma tArIkha krame 1861 pitA gaMgAdhara naheru eka koTavAla. zrI motIlAlajInA janma pahelAM traNeka mahinA agAu avasAna dhamapAlana mATe paMDita mAlavIyAjIe aneka muzkelIo veThI pAmyA. kuTuMba kAzmIrI sArasvata brAhmaNa. moTAbhAI zrI naMdalAla, che chatAM dhamane kadI tyAga karyo nathI. chatAM dezanuM hita emanA eka vakIla vatana kAnapura. dilamAM sauthI agrasthAna bhogavatuM. mAtRbhUminA uddhAra mATe emaNe pacAsa varSathI vadhAre samaya rAtrI divasa jahemata uThAvI che. deza bAlaka motIlAla zALAne vidyAlayanA abhyAsamAM dila chuM. ne dharma prati emanI sahadayatA ne utsAhanuM pratika banArasa hindu mukhtAbamAM prAthamika abhyAsa. kAnapura sarakArI mAdhyamika zALA yunivarsiTI che. cAra cAra vakhata e rASTrIya mahAsabhAnA pramukha ne krama vaTAvyo. ahAbAda senTrala kolejanA pagathAre caDhayA. paNa cuMTAyA. moTAbhAInI vakIlAtamAM rasa vadhAre. grejyueTa thavA na rokAyA hAikeTa plIDaranI parIkSA ApI. 'golDa meDalIsTa banyA. moTAgAMdhIjInI asahakAra pravRttinAM maMDANathI emane mArga kaTaMka bhAI joDe vakIlAtamAM joDAI gayA. zakitazALI dhArA zAstrI tarIke bharyo banyuM hatuM chatAM amRtasaranA hatyAkAMDa virUddha dhArAsabhAmAM paMkAyA. Jain Education Intemational
Page #943
--------------------------------------------------------------------------
________________ mRtipraya TuMka samayamAM ja zrI naMdalAla naherunuM avasAna thayuM. che. pArIsamAM ghavAnAM akkaDa kapaDAe vidAya lIdhI. hAya kuTuMbabhAra zrI motIlAlane mAthe paDaze. chanAM kAnapuranI keTanuM kaMtAmaNa ne hAthavaNATathI khAdI AvI. savinaya bha ganI caLavaLanA kSetra nAnuM paDayuM. zrI motIlAla alhAbAda AvI vasyA eka tamAma saMkaTo paMDitajIe hasate vadane vadhAvI lIdhA. amArA javalaMta dhArAzAstrInAM ahAbAda hAIkeTanAM sopAna sara karyA. phakIra banyA. " rAjamahAlaya" " AnaMda bhuvana' mahAsabhAna 17 emane emanA dhArAzAstrI tarIkenA kAmamAM bhAre rasa hato ne te dharI dIdhuM. rAtridivasa kAma karatA. emanuM samagra mAnasa kAyadA ne baMdhAraNIya rAja taMtramAM khUba u6 phUbI gayuM hatuM. atizaya phalapane cokkasa bhejAvALA netA tarIke rAjakIyakSetramAM paMDita motIlAlajInI tole keI Ave tema nathI. dhArAsabhAmAM IsvIsana 1882mAM svarUpAdevI rAgaNI sAthe paMDita motIlekamatanA uccAraNamAM pitAnI kAryadakSatAthI paMDitajI pratispadhI lAlajIno lagna thayAM. zIlavaMta svarUpArANI devI khAnadAna brAhmaNa enI paNa prazaMsA pAmatA. emanA dezasevAnA saraveyAmAM emanA kuTuMbanA drivya gunA akSaya AzAra. emanA jayeSTha putra paMDita tyAganI vipUlatA ja khAsa dhyAna kheMce che. dezanI unnati mATenA javAharalAla. pachI AvyAM vilakSaNa vijayA lakSmI ne chevaTe kabagA satyAgrahayaramAM emaNe sakriya phALo Apyo. pote ekalAja nahi e santAna paNa kevAM ? putra bhAratane sukAnI banyo. putrI viyA paNuM AkhAya naheru kuTuMbe satyAgraha AMdolanamAM jhaMpalAvyuM. lakSmI jagatabharamAM ajoDa mahilA rAjanItijJa tarIke paMkAyA. zrI. motIlAlajIne saMyukta prAntanI vyavasthA soMpavAmAM AvI paMDita motIlAlajI mahAna kAryo pAra pADavA ja janmyA hatA. hatA. prinsa opha vase jayAja ja bAlakula svataMtra mIjAjano mAsa. pratyeka praznanI e jhINavaTathI kALe kAgaDe ke emanA svAgatamAM hAjara rahyo nahi. ivIsana chaNAvaTa karatA. saMpUrNa vizvAsapUrvaka nirNaya letA. eka vAra nANaya 1921nA DIsembaranI chaThThI tArIkha AkhAye naherU kuTuMbane jelavAsa levAya pachI emane calita karavA e bhAre kapa' kAma. e majabuta mo. pitAputra lakhanau jelamAM hatA. sarakArane e paNa gamatuM vyaktitva dharAvatA. emane ThATha rAjasI hato. koI paNa sabhAmAM nAu. Dita mAlAlA, nahi. paMDita motIlAlajIne damanuM darda upaDayuM. tabiyatane bahAne jAya ke prekSakonuM dhyAna emanA para kendrita thAya pitAnA Tebala banene chUTA pADyA. zrI motIlAlajIne tenI jelamAM mokalI para bese te mAtra aMgreja nyAyAdhIzanI adAthI DhIlAza ke ApyA. chevaTe chaThThI june emane mukata karyA. suMvALapa nuM nAma nizAna nahi. emanA vaphAdAra anyAyIo bahAra AvatAM ja paMDita motIlAlajI mahAsabhAnA maMtrI banyAM. dhaNA emanA virodhIo paNa eTalAja. emanAthI taTastha koI rahI zakeja nahi. koIne game te koIne na game, vacaluM sthAna ja nahiM. phUTa rAjanItijJa motIlAla zrI cittaraMjanadAsanI paDakhe rahyA. aMdarano asahakAra ' AdarI palaTAtI bALa TakAvI rAkhavI. vizALa bhAla pradeza, bIDAyelA adhara ne daDha haDapacI emane romana uMDA ne vyavasthita pAyA para racAyela "svarAjaya pakSa' gAMdhIjInA samrATanuM gaurava apAvatAM jagatamAM enI joDa na maLe. kArAvAsa daramiyAna sarakArane haMphAvato rahyo. paMDi jInI rAjanechetAlIsa varSanI vaye emaNe rAjakAraNamAM jhaMpalAvyuM. pati. tika kAryodakSatAne sone paraco maLe "svarAjya pakSa" rASTrIya chanA haiyAmAM dhUdhavAnI AjhAdInI jAtane zrImatI enIbIsa mahAsabhAthI para nathI e siddha karI batAvyuM : saMkerI: ejasvitA ApI ne zrI motIlAlajI hemarUla pravRttinA IsvIsana 1924nuM krAntikArI varSa AvyuM. brITananA paDakArane 'brigeDiyara janarala' banI gayA. zrI cittaraMjanadAsa emanI paDakhe javAba ApavA bhAratanA agraNIo muMbaImAM ekaThA maLyA bhArahatA. tane mAphaka Ave evuM baMdhAraNa ghaDavA kaTibaddha thayuM. "naherU riTe ' paMDitajIne amara kIti apAvI. IsvIsana 1929mAM e rASTrIya mahAsatA. 30 mArca 1919, brITIza hakumate bhAratIyone "roleTa bhAnA pramukha varAyA. duminiyana TeTasanI mAgaNI karI laMDananI ekaTa' nI bheTa dharI. bhArata bharamAM haDatAla. jummA masaidanA minArA para roLamejI pariSada niSphaLa gaI. caDhI svAmIzrI zraddhAnaMde hindu muslIma ekatAnI bAMga pokArI jaliyAnavAlA bAga hatyAkAMDa maMDa.. amRtasaramAM rASTrIya mahAsa mAM maLI lAhoranI mahAsabhAnI beThakamAM putra javAharalAle pitA paMDita motIlAlajIne enuM sukAna soMpAyuM. aMgrejone sahakAra motIlAlajI pAsethI rASTrIya mahAsabhAnuM sukAna saMbhALI lIdhu . ApavAnI vAtane chevaTanI vidAya apAI. chatAM rASTrIya mahAsabhAmAM paMDita motIlAlajInuM sthAna te anokhuM ja rahyuM. aMgAra jharatA yuvAne javAhara para e paMDita motIlAlajI uddAmavAdI nahAtA, IsavIsana 1918 nA amIsIMcana karatA. paMDita motIlAlajI hAya nahi ne gAMdhIjIne sudhArAthI bhArata AgaLa vadhyuM che. ema mAnatA. e vadhAvI javAhara sAMpaDe nahi. AgaLa vadhAre mAgaNI karavAnuM gya lekhatA. paraMtu gAMdhIjInA prabhAvathI paMDitajI uddAmavAdI banI gayA. rASTrIya mahAsabhAnA IsvIsana 1930. javAharalAla pakaDAyA motIlAlajIe sukAna cunA agraNI navathA dhIkatI vakIlAta phagAvI. rAjasI vaibhava saMbhALyuM. giraphatAra thayA. tabiyata bagaDI. masurI gayA. kalakattAnA Jain Education Intenational
Page #944
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratIya amitA nIlaharI sarakAre sAravAra ApI. dakSiNezvara gayA. IsvIsana tyAre sAlemanA zreSTha vakIla che. vijaya rAghavA cAriyara yuvAna 1971 phebruAthInI chaThThI tArIkhe bhAratanA e panotA putra rAjagopAlAcArI bI.e.bI ela. thayA. sAlemamAM vakIlAta zaru ApaNI vaccethI vidAya lIdhI. karI che. vijayarAghavAcAriyare emane prathama zIkha ApI vakIle asIlanA adhikAra jALavavAnA eTaluM ja nahiM paNu janatAnA bhAratanA cakravartI' adhikAro paNa jALavavAnAM. A zIkha rAjagopAlAcArIne jIvana maMtra banI gaI cakravartI eTale mahArAjAdhirAja: vizva samrATa. dakSiNa bhAratamAM sAlema jIllAmAM 'cakravatInA birudathI oLakhAtuM vakIlAtanA AraMbhamAM kuTuMbane nirvAha 5NuM karavAnA hatA. eka kuTuMba, hAsura tAlukAmAM kaTura gAma emanuM vatana. e asIlanI sevA karavAnI tamannA hatI. kuzaLatA ne sahudayatA paNa pratiSThita vaMzavela "nalana cakravatI' tarIke oLakhAto 'nalana' hatI. jIllA nyAyAdhIza banavAnI hoMza hatI madrAsanI vaDI adAeTale "sArA" sapzana bhaMDAra. khUba ja dharmAnika. custa AcAra latanA nyAyamUti tarIke to aMgrejone ja sthAna maLatuM.. vicAra. potAnA vatuMlamAM ja lagna saMbaMdhe bAMdhe. purUSa bhAla pradeza para jJAtinuM cihna dhAraNa kare. vaLAMka letI sapheda ADI rAjAjInI vakIlAta protsAhaka hatI. prekSakone maMtramugdha karatI lITIne barAbara vaccethI bhedatI kuMkuma rekhA ene 'cimana' kahe vakatRtvakalA dAkhavavA prati bahu dhyAna nahotuM. paraMtu dhaMdhAne e eTale 'divyamAnava" mastake janmathI Adara pUrvaka sAcavelI zikhA ga bhIra khyAla dharAvatA. e kavAra eka kamanasiba mANasa temanI ane jJAti cihna tilaka sivAya koI purUSa ghara bahAra na nIkaLe. pAse Avyo. 'hu gAmaDAnI zALAnA zikSaka chuM. kamanI kaThaNAroja snAna saMdhyA niyamita kare. gAyatrI maMtra jape. koTuranA A ithI akiMcana chuM. gAma pahoMcavA gADI bhADAnA paisA nathI." cakravatIe jJAtie AyaMgara, 'yira mana ne namana' paNa kahe che rAjAjI e ene AvakAthI ghera laI AvyA, jamADaye, bIjI bAju enI tamAma bAtamI meLavI lIdhI. e badamAsa hato. enI AvA dharmAnika kuTuMbanA eka vaDavAe gAmanA eka achUtane vAtamAM lezamAtra satya nahotuM. rAjAe ene pilIsane svAdhIna samAna gaNavAne gaMbhIra aparAdha karyo. bhayaMkara pApa thayuM emanI karyo. adAlatamAM eno bacAva karyo. ene thayelA daMDanI rakama brAhmaNa jJAtine ropa utaryo. kuTuMbane bahiSkAra thayo. avasAna pote bharI. vadhAre paisA ApI vatana bhego karyo. samaye koI smazAna javA na AvyuM. A kaTokaTInI paLe kahevAya che ke svayaMbhU bhagavAna paDozanA brAhmAnAM svarUpa cheka IsavIsana 1906nI sAlamAM emaNe dalita vargono pakSa laI padhAryA. aMtyeSTi kriyA patAvI. tyArathI e kuTuMba "nalana' lIdhe. tyAre e sAlema myunisipala kAunsilanA sabhya hatA. kahevAyuM. " gAmane akAruM paNa prabhune pyAruM' "nalana cakravatI' | pachI e adhyakSa banyA. sthApita hito viruddha jaI emaNe mazahUra thayA. janatAnA kalyANa mATe aneka janAo pAra pADI. bhAre virodha chatAM emaNe dalita vargo mATe pANInA naLanI sagavaDa A kuTuMbane eka khyAtanAma nabIre cakravatI AyaMgara gAmanA pUrI pADI. pachI to sAmAjIka koyaDA ukelavAmAM ja emane pUrI pADI. pachI tA sAmAjIka kAyaDA ukela munasapha thayA. e jamAnAmAM munasapha eTale bhAre pratiSThAvAna padavI samaya pasAra thavA lAgyo. divAnI ke phojadArI vakIla tarIke bhale IsvIsana 1878 nI sAlamAM A munasakane eka putra ratna prApta e jhaLakayA. sara rasI, pI rAmasvAmI Ayura ke zrI desAI thayuM. enuM nAma cakravatI rAjagopAlAcArI. Aje e "rAnA svAmI Ayera jevA maraNa dUra na banyA. nyAyamUrti pavAnAM zamaNuM nA lADakA nAme oLakhAya che. jJAti amIdhAna " AyaMgara" to paNuM sarI gayAM paranuM eka samAja sudhAraka tarIke janatAnI emanA nAmathI bAlapaNumAM ja chUTuM paDI gayuM che. chatAM e 'zikhA' daSTimAM vasI gayA. InIsane 1914mAM tirucilA pahalImAM maLelI ne "tilaka' adyApI jALavI rahyA che. Aje mAthe to saphAcaTa samAja sudhArA pariSadanA e adhyakSa cUMTAyA. dakSiNa AphrikAnI dekhAya che chatAM " kadamI' nA e cAra vALa. te kare che ja gAMdhIjInI kAmagIrIthI prabhAvita thayA. zrImatI enI bisaMTanI bhAla pradeza para "cUrNama' paNa zebhe che ja. chatAM e jInA 'hAmarUla caLavaLathI AkarSAyA. jamAnAnA ne dhamadha paNuM nathI. emanA jIvanamAM bhejanA hatI. jIvana jIvavAnI eka ekakasa rAjagopAlAcArIe prathama hAsura zALAmAM abhyAsa karyo pachI rIta hatI, I vIsana 1918 sAlema myunisipAliTInA adhyakSa beMgaleranI senTrala kolejamAM dAkhala thayA. aDhAra varSa madrAsa padethI rAjAjIe rAjInAmuM ApyuM. vakIlAta karavA madrAsa AvyA presIDansI kolejamAMthI grejyueTa thayA. e jamAnAmAM vakIlanAM ' hinA mAlika taMtrI zrI kasturIraMgA AyaMgarane. pratApa e ema dhaMdhAnI bhAre pratiSThA hatI. rAjakAraNane kArakIdI tarIke svIkAra- 'leTa ekaTane sakhata rIte vakhoDI kADhaye ne lokamAnyanI najaramAM vAnuM to zamaNuM ya nahotuM. rAjakIya vicAraNA paNa agamya hatI. vasI gayA. IsvIsana 1919 satyAgrahane jhaDe pharakAvI gAMdhIjI braTIzanA kAnUnI rAjamAM sukha zAMti hatI ne ethI prajAne madrAsa AvyA. rAjAjI sAthe ja rahyA. zrI varadarAjulunA vikhyAta saMtoSa hato. emAM ja so keInI mahatvAkAMkSAe paryApta thatI. rAjadArI mukaradamAmAM bacAvapakSe rahI rAjAjIe deza bhaktinI jhalaka Jain Education Intemational
Page #945
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha dAkhavI, isvIsana 1920 rAjAjI rASTrIya mahAsabhAnA maMtrI mAM emaNe praveza parIkSA mAna sahita pasAra karI. vidyAlayanA cUMTAyA. tyArathI zrI vijayarAghavA cAriyara rASTrIya mahAsabhAnA pagathAreja camatkArI buddhimatAnAM darzana thayAM. IsvIsana 1905 mAM adhyakSa sthAne hatA. InTara mijIyeTa parIkSAmAM prathama zreNImAM AvyA. keTalAka pitAne zuM thayuM che. e prathamathI ja nakkI kare che. abhyAsa mATe yojanA asahakArane javALa Avyo. rAjAjI emAM gaLADUba bharAI ghaDe che ne beya siddha kare che, e ma karavA samagra zakita kIndrata gayA. emanA velAra praveza para pratibaMdha mUkAya. emage savinaya kare che. rAdhAkRSNana bAyanA vidika saMskArathI tevatAne tarapha vaLyA anAdara karyo. traNa mahinA jelanI sajA thaI. hiMsaka banAvo ema kahI zakAya tema nathI. tatvajJAna emanA kimatamAM lakhAyeluM vadhatAM rAjAjIe gAMdhIjI pAse asahakAra AMdolana baMdha hatuM. ene emane khya la nahoto. emanA cAritryane e paripAka karAvyuM. rAjakIya niNaye letAM rAjAjInI gAMdhIjI para evI hato ema paNa kahevAya tema nahotuM. kadAca yogAnuyoga hI, asara hatI. tyAre Akhe deza rASTrIya jAgRtithI khaLabhaLI uThaye kadAca traNeyane samanvaya haze. hatA. e juvALane ADe hAtha devA koI samartha nahotuM. parantue tatvajJAna laI ema. e. thayA. pachI rAjALa racanAtmaka kAryakrama prati vaLyA. rASTrIya mahAsabhAne vyavariyata karavAmAM gUMthAyA. " yuvI IMDiyA' sAptAhika IsvIsana 1909 madrAsa presIDansI kolejamAM rAdhAkRSNana calAvavA lAgyA. IsvIsana 1923nI dilhInI rASTrIya mahAsabhAnI tatvajJAnanA madadanIza adhyApaka nImAyA. tejasvI buddhiprabhA ekabeThaka pachI rAjAjI thoDIvAra sakriya kAmagIrIthI nivRtta thayA. chatAM dama khIlI uThI. TuMka samayamAMja rAjAha mundrI vinayana vidyAlayamAM gAMdhIjInI vadhu nikaTa AvyA. gAMdhIjI avAranavAra emanI tatvajJAnanA adhyApaka tarIke emanI nimaNuMka thaI. IvIsana salAhasUcanA levA lAgyA. "kripsamIzana' niSphaLa gayuM e 1919, mahisara vidyApIThamAM e tatvajJAnanA prAdhyApaka banyA. rAjAjIne aMgata parAjya lekhA. alhAbAdanI rASTrIya tyAM samakAlina tatvajJAnamAM dharmanI sarvoparitA' nAme pustaka lakhyuM mahAsabhA mahAsamitinI beThakamAM e ladhumatimAM mukAI gayA. phiskInA jagatamAM emanuM nAma mudraka mazahura banI gayuM. eTalI briTananA vaDApradhAna thayA. rASTrIya mahAsabhAnA sabhyane tyAre zrI AzutoSa mukaracha kalakattA vidyApIThanA upakulapati. jelavAsamAMthI mukita maLI. tyAre rAjAjI rASTrIya mahAsabhAmAM kalakattA vidyApIThanA tatvajJAnanA prAdhyApaka tarIke ema rAdhApunaH joDAyA. kAmacalAu sarakAra racAI emAM rAjAjI maMtrI banyA. kuSNananI nimaNuMka karI. IsvIsana 1921mAM rAdhAkRSNana kalakanI pachI e pazcima baMgALanA rAjyapAla thayA. svAtaMtrya prApti pachI gayA. vIsa varSa sudhI e padavI zAbhAvI. e gALA daramiyAna e bhAratanA prathama gavarnara janarala banyA. keyurane cakravatI bhAratIya tatvajJAna upara e mane yAdagAra graMtho lakhyA. emanA bhAratane cakravatI ba. athAga prayAsethI bhAratIya tatvajJAnane ensAIkale piDiyA briTA nikAnI caudamI AvRttimAM sthAna maLyuM. chatAM e cavatI sAdo madrAsI brAhmaNa ja rahyo. rASTrapati bhavanane bhapako ene sparzI zakaze nahi. TuMkI potaDI dhAraNa IsvIsana 1926. brITIza sAmrAjayanI vidyApIThAnI eka kareluM khulluM zarIra bhame rekhAthI zobhatuM. vakSa : sthala para yo- pariSada IMglenDamAM vejAI temAM zrI rAdhAkRSNane kalakattA vidhApavIta zobhatI. bhAla pradezamAM tilakanuM AkarSaNa hatuM eja pIThanuM pratinidhitva zaibhAvyuM. chekaTara ela. pI. jekase. rAdhA mAM e bhalabhalI videzI pratibhAzALI vyakitaone mulAkAta kRSNanane "jIvananuM hindu daSTibindu' raju karavA ApI vyAkhyAne ApatA bahu thAya te "tuM" ne aMgavastra dhAraNa karatA. chatAM e ApavA nimaMtraNa ApyuM. hindu dharmane nIti zAstra upara emane sAcA arthamAM " cakravatI' banI cUkyA ne jIvanane anta ati prazaMsA pAmele graMtha." sudhI e "cakravatI ja raheze. vicAra suSTi aMge karevI sevAo badala zrI rAdhAkRSNanane bhAratanA tatvavettA IsvIsana 1926mAM 'sara' (nAITa ne khitAba ApavAmAM AvyuM. IsvIsana 1931mAM e AMdha vidyApIThanA upakulapati banyA. eja madrAsanA agni khUNe cAlIsa mAIla dUra AveluM eka gAma. varSamAM pArIsamAM rASTrasaMdha taraphathI cAlatI bauddhika nigamanI enuM nAma tirUtAnI, e zrI rAdhAkRSNanuM janma sthAna. janma AMtara rASTrIya saMsthAmAM sara jagadIzacaMdra bejhane sthAne nImAyA. tArIkha 5 sapTembara 1888. dhama custa hindu kuTuMba. pitA eka IsvIsana 1938nA juna mahinAmAM bITIsa akAdamIe emane jamInadAranA sevaka tahasIladAra jevI padavI. rAdhAkRSNana emanuM gautama buddha upara vyAkhyAna ApavA nimaMtraNa ApyuM pariNAme bIjuM saMtAna. sAmAnya kuTuMba zrImaMta to na ja kahevAya. e briTIza akAdamInA phele cUMTAyA eziyAbharamAM Ama cUMTAnAra uzciyana mIzana skUlamAM rAdhAkRSNane ATha varSa abhyAsa karyo. e sau prathama che. iMglenDamAM eka vidvAnane uMcAmAM uMcuM mAna pachI cAra varSa madrAsa krizciyana kolejamAM gALyAM. IsvIsana 1903 A rIte apAya che. Jain Education Intemational
Page #946
--------------------------------------------------------------------------
________________ 4 bhAratIya asmitA pazcima vizvane pUrva vizvano raMga lAgato jato hato. enA zokha che. taka maLe rame che paNa kharA. paMDita naherunI TIma sAme pratika svarUpe zrI rAdhAkRSNanane okasapharDa vidyApIThamAM navA vibhAga saMsada sabhyonI TImanA e kepTana paNa banyA hatA emanuM jIvana pUrvanA dharma ne nItizAstranI zAkhAnA vaDA tarIke "lDIMga khUbaja niyamita che. ne tethI ja e zArIrika taMdurastI ne mananI cera" mATe nimavAmAM AvyA. isavIsana 1939mAM paMDita madana zakti jALavI rahyA che. emaNe yoganA Asane kadI karyA nathI. mohana mAlaviyAe emane banArasa yunivarsiTInA upakulapati paratu roja savAre niyamIta dhyAna magna rahe che. banAvyA. moTuM vetana ApavAnI darakhAstane inkAra karI nisvArca bhakitabhAvathI nava varSa sudhI temaNe vArANasI vidyApIThane sevAo zrI. rAdhAkRSNananuM lagna ghaNI ja nAnI vayamAM thayuM hatuM paraMtu ApI. ethI e kadI hatAza thayA nathI. emanuM daMpatIjIvana niSphala nathI gayuM "manuSyane managamatuM kAma maLe ne manapasaMda patnI maLe te isvIsana 1944mAM cInanI sarakAranA AmaMtraNathI e cina enuM jIvana kArya saMpUrNa thAya." hAlanI A uktine e pUro gayA. ne tyAM bAra vyAkhyAna ApI bhArata cInanA sAMskRtika anubhava mANe che. saMbaMdhanI carcA karI cInAI rAjakIya, keLavaNI viSayakane dhArmika jIvananI paNa cakAsaNI karI. - zrI, rAdhAkRSNa ekavaDA, uMcA ne sehAmaNuM che. emano poSAka pitAne Agavo che. sAdI dhotI uco baMdha isvIsana 1946mAM pArIsamAM maLelI rASTrasaMghanI keLavaNI kalara ne cha baTanavALe lAMbo saphedakoTa, kALA bUTa ne vijJAnane sAMskRtika viSaya aMgenI saM yA " yunesko" nI beThakamAM mAthe madrAsI pheTo. madrAsI pheMTo bIjAne to vara bhAratIya pratinidhi maMDaLanuM adhyakSa sthAna saMbhALavuM. tyArathI lAge paNa zrI rAdhAkRSNanane to khUba zobhe che. IMglenDanA vAsa enA kArobArI maMDaLamAM emanI nimaNuMka thaI che. IsvIsana daramiyAna emane keTa kALe raheto ne mAthuM khulluM rAkhatA. 19paramAM pharIthI emaNe bhAratIya pratinidhi maMDaLanuM sukAna uparASTrapati thayA chatAM e khUbaja sAdAIthI rahetA. rAsI vibhasaMbhALyuM. ne IsvIsana 953mAM " yunesko" nA adhyakSa nImAyA. vana ThaThera karavAnuM emane bIlakula pasaMda nathI. dharamAM to e bhAratanI baMdhAraNa sabhAnA e sabhya hatA. IsvIsana 1949mAM phakata ghatI ne kutuM ja pahere che. bhArata sarakAre emane bhAratIya vidyApIThanA nigamanA adhyakSa nImyA. eja sAlamAM teo bhAratanA elacI tarIke seviyeTa daza daza varSa sudhI rASTrapati pada bhogavI hAla te vatanamAM yuniyana gayA. rAjakAraNamAM hajI e navA savA hatA chatAM kema nivRttivAsa seve che. lInamAM emaNe gajaba saphaLatA prApta karI. IsvIsana 195ramAM " jIvaMta philasUphonA pustakAlaya' mAM tatvajJAna upara emane eka bhAratanA rASTrapati graMtha pragaTa thayo. A graMthe bhAratIya tatvajJAnane mahimA ekadama vadhArI dIdho. bhAratamAM paNa e jAhera vyakti tarIke prakAzamAM IsvIsana 1884. DIsembaranI trIjI tArIkha uttara bihArane AvyA ne bhAratanA uparASTrapati tarIke cUMTAyA, uparASTrapati sAraNa prAMta. kulIna kAyastha kuTuMba. enA vaDA munazI. mahAdeva tarIke vividha viSaya upara emaNe aneka vyAkhyAno ApyAM che. sahAya eka jamInadAra. e mane tyAM pAMcamAM putrane janma thayo. bhAratIya sarakAranA prakAzana khAtAe e prasiddha karyA che. IsavIsana e kaniSTha putra e rAjendraprasAda, emanA moTAbhAI mahendraprasAda. 1954mAM emane "bhArata ratna" thI navAjavAmAM AvyA che. eka jAhera kAryakartA. sarakArI caLavaLatA agraNI. benkIMganuM anokhuM jJAna. rAjendra sAta varSanA thayA. emanA pitAnuM avaAvA DokaTara rAdhAkRSNana roja savAre vahelA cha vAge uThe che. sAna thayuM mahendraprasAde rAjendranA bhaNatarane ucheramAM khUba rasa lIdho. ranAna karI khAsso eka kalAka dhyAnamAM vItAve che. pachI kophIne TATa le che. pachI thoDeka ArAma kare che. kasarata mATe e savArasAMja niyamita tyAre baMgALa bihArane eka prAMta hatA. rAjendra chAparAnI phare che. savArano samaya e sarjanAtmaka vicAraNa ne lekhanamAM zALAnA pagacAre caDhayA. IsvIsana 1902 kalakattA vidyApIThanI gALe che. eTale emAM antarAya paDe e emane pasaMda nathI. prAvezika parIkSAmAM pahele naMbare AvyA. e mAna prApta karanAra savAra sAMja dakSiNa bhAratanuM khANu bhAta sAMbhara ne rasa le che pahelA ja bihArI vidyAthI. emanA vijayathI samagra bihAra bhAratIya rItarasama pramANe pATalA para palAMThIvALI jamavA bese harSa pulakita banI gayuM 'hindustAna rivuM' e khAsa agralekha che. sAMje sADAAThe jamyA pachI rAtre agiyAra vAge e virAma lakhe. e nyAyamUrti banaze evI AgAhI karI rAjendrane kalakattA presIDansI kolejamAM praveza maLe. InTara lekhana vAMcanane emane adabhUta zokha che. ane e emanA mijIyeTanI parIkSAmAM pharIthI e pahele naMbare AvyA. IsvIsana anupama sAthI banI rahyAM che. kuTuMbanA bALako sAthe samaya vitA- 1906. emaNe bI. e. nI parIkSA paNa pahele naMbare pasAra karI va emane ghaNuM game che. mayadAnI ramatomAM emane krikeTano IsvIsana 1907mAM e ema. e. thayA. mujhapharapuranI cIyara kele Jain Education Intemational
Page #947
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtimaMca 969 jamAM adhyApaka banyA. IsavIsana 1909mAM pharIthI e kalakattA utsAha dAkhavyo. tyAre e bihAra provinizayala esosIezananA avyA. IsvIsana 1910mAM e bI. ela. thayA. sahamaMtrI hatA. gajaba nizcayane ajaba dhIrajathI emaNe sahakAryakarono sahakAra prApta karyo vartamAnapatromAM bhAre jhuMbeza calAvI. sthaLe sthaLe - vidyArthI tarIke rAjendra pustakanA kIDA nahotA. vidyAlayamAM sabhAo goThavI AvanAra bIlane paDakAra pheMka kharaDAmAM aneka e carcAsabhAo ne viMvAdamaMDaLamAM AgevAnI bharyo bhAga letA. sudhArA karavAmAM AvyA. chevaTe isvIsana 1917 mAM paTanA vidyA isvIsana 1902mAM kalakattAmAM bihArIlaba sthApI. kalakattAmAM pITha astitvamAM AvI. rAjendrabAbu seneTamAM cUMTAyA. sInDIkeTamAM bihArIone ekaThA maLavAnuM eka milana maMdira ubhu karyuM. kala paNa cUMTAyA. utsAhI kAryakara seneTara tarIke keLavaNIne be kare tyAre bhAratanuM pATanagara hatuM. eTale pATanagara AvatI ghaTADavA, abhyAsakrama AchA banAvavA, hindI ne prAntIya bhASApratyeka bihArIne savalato pUrI pADavAnuM enuM dhyeya hatuM. bihArI ene prAdhAnya ApavA athAga parizrama kheDaze. paTanA vidyApIThanA vidyArthI pariSadanI A nAnakaDI zarUAta hatI. IvIsana 1906 upakulapati thavAnI taka AvI. thI emaNe rAjakIya jIvana mAM uDe rasa levA mAMDayo. baMgALanA bhAgalA ne svadezI caLavaLa. rAjendro bihArI vidyArthIone rAja- tyAM asahakArano juvALa Avyo. rAjendrabAbune kAryakrama cheka kAraNane raMga lagADaze pitAnA jIvananuM hIra reDayuM. baMgALanI na palaTAI gaye. jAmRta juvAnanI saMgatithI bihAra vighAthI pravRttino AraMbha thayo. isvIsana 1906nA sapTembara mahinAmAM prathama bihArI IsvIsana 1917mAM caMpAraNyano prazna upasthita thaye. eprila vighAthI pariSada maLI. kalakattAnA nyAyamUrti zrI saraphaddIna saiyadane mahinAmAM gAMdhIjIe bihAranI mulAkAta lIdhI, niSpakSapAta paMca rAjendra adhyakSa tarIke laI AvyA. paTanA kolejamAM pariSada maLI. tarIke 2yatanAM duHkhonI tapAsa karavAno emane IrAdo hato. sarapariNAme bhAratanA anya vistAramAM paNa vivAthI pravRttine kAre gAMdhIjInI dharapakaDa karI rAjendraprasAda tyAre svayaMsevaka hatA. AraMbha thaze. tyArathI emane gAMdhIjInI mAyA lAgI e prasaMgathIja e jIvana bhara gAMdhIjInI paDakhe rahyA. bihAramAM apratima utsAha bharyo. iravIsana 1910mAM zrI gopAlakRSNa gokhale e rAjendrane prajAjIvanamAM juvALa Ave. caMpAraNyanA praznathI paristhiti pUnAnI 'sarvanTasa opha InDiyA sAsAyaTI " mAM joDAvA AmaMtraNa eTalI gaMbhIra banI ke samagra prakaraNanI tapAsa mATe eka samiti ApyuM. e saMsthAmAM joDAvA rAjendrane ghaNuM dila hatuM. sAdA na mavA bihAra sarakArane pharaja paDI. gAMdhIjI ne enA sabhya paNa jIvanane svArtha tyAganI bhAre dhagaza hatI. dezanI koIpaNa prakAre batAvavA paDayA. samitie bihAranI yatanA lAbhamAM pheMsale sevA karavAnI tamannA hatI. balidAnane ravAryatyAganI AMtarika Ape. IsvIsana 1918mAM bihAra ne orIrasAnI dhArAsabhAe dhagazane pariNAmeja emanAthI vadhAre buddhizALI je prApta nathI karI caMpAraNya ejherIana ekaTa pasAra karyo. yata paranA pratibaMdha zakayA e rAjendra prApta karI zakayA dArU ne mAMsAhAra emane uThI gayA. bIlakula vajaryo hato. sAdo khorAka sAdAM vastro ne sAduM jIvana ja e sakAratA. gAMdhIjInA saMparke rAjendrabAbunA jIvana para bhAre asara karI. IsvIsana 1919mAM paMjAba atyAcAra thayA. prajA jAtine moTA bhAIe anumati na ApI eTale rAjendra zrI gokhalenI juvALa AvyA. rAjendrabAbu baMdhAraNuM pUrvaka kAma karatA rahyA. vinaMti mAnya karI zakayA nahi isvIsana 1911 rAjendra kalakattA bihAra provinTiAyala esosIezana taraphayA : phansa bihAra provinziyala esosIezana taraphathI ' phrencAIjha kamITI" nyAyamaMdiramAM dAkhala thayA. IsvIsana 196nA mArca sudhI emaNe samakSa jubAnI ApI. pachI A roleTa ekaTa. gera vyAjabI vakIlAta karI. kalakattAmAM e DIka jAmyA AzApada yuna kAyadAo toDavA rAjendraprasAde pratijJA lodhI, bihAramAM asahakAra tarIke sakArAyA. IsvIsana 19pamAM emaNe ema. ela.nI prakRti pagabhara karavA tanatoDa mahenata uThAvI. paMjAbamAM lazkarI parIkSAmAM prathama varga meLavyuM. IsvIsana 1916mAM paTanAmAM navuM kAyade jAhera thaye, jaliyAMvAlA bAga hatyAkAMDa sarajAye. nyAyamaMdira rathapAyuM. rAjendrabAbue paTanAnI varISTha adAlatamAM tukanA bhAgalAthI muralImAmAM anyAyanI bhAvanA pragaTI. I-vIsane vakIlAta cAlu karI dhaMdhe jAmI gaye. asIla maMDaLamAM khyAti 1920mAM paTaNAmAM khilAphatanI sabhA maLI. rAjendraprasAde jussAdAra maLI. vakIle ne nyAyamUtio paNa emanA prati mAnanI daSTithI pravacana karyuM. asahakAramAM joDAvA so koIne hAkala karI. dhIkatI jovA lAgyA. 'hindustAna ri-yu'nI AgAhI sAcI paDavAne vakIlAtane pote paNa tyAga karyo IvIsana 1920 DIsembaramAM samaya Avyo. nAgapura kegresa maLI rAjendrabAbue seneTamAMthI paNa rAjInAmuM ApyuM. tyArathI rASTrIya mahAsabhAnI pratyeka pravRttimAM e bihAranA paraMtu dezanuM vAtAvaraNa palaTAyuM rAjendranA kimate paNa AgevAna rahyA. asahakAra, kAnUna bhaMga, satyAgraha, 'hiMda choDo', nUtana preka lIdho IsvIsana 1916. bhAratanI vaDI dhArAsabhAnI caLavaLamAM sarvatra e mokhare hatA dhArAsabhAmAM javAnA matanA sabhya sara zaMkarana nAyare sapTembara mahinAmAM paTanA yunivarsiTI e kadI nahatA. deza badhuonuM dila jItI levAmAM ja mAnatA. bIla raju karyuM. tenA viruddhanI caLavaLamAM rAjendrabAbue achata prajAnA hitanuM kArya karavAmAM ja zreya samajatA. varSo sudhI rASTrIya Jain Education Intemational
Page #948
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratIya asmitA mahAsabhAnA pramukha paNa banyA, traNa traNavAra jelayAtrA karI. sarva daSTi pilA tejavI yuvAna para kendrita thaI. enA kapita IsavIsana 1935mAM muMbaI rASTrIya mahAsabhAnA adhyakSa sthAne virAjyA. svaranA paDachaMda paDaghA vAtAvaraNamAM gAjI rahyA "have vATAghATonA dAra baMdha thAya che. ApelI mahetala pUrI thaI che. A paLathI IsvIsana 1934. jAnyuArInI paMdaramI tArIkhe bihAramAM ApaNuM dhyeya che; "sapUrNa svarAjyaH mukasmila AjhAdI' bhayaMkara dharatIkaMpa thayo. rAjendrabAbu saMkaTagrastonI vahAre caDhayA. ekale hAthe lAkhonAM bhaMDoLa ubhAM kyAM lokasevAnA kaMTakabharyA ene bulaMda svaranA paDaghA paDyA. dezanA khUNe khUNe jA5tinuM mAge rAjendrabAbu pitAno kakko kharo karavAmAM kadI mAnatA nahi. pracaMDa mojuM pharI vaLyuM. bhAratanI varSonI taMdrA emAM taNAI gaI udAra carita ne dIrdhadaSTivALA rAjendrabAbu namratAnA sAhyAmAM dareka svAdhInatA saMgrAma khelA. jele ubharAI gaI. hajAro zahIda vyaktinI madada svIkAravA taiyAra rahetA. eka pakSIya siddhAntothI thayA. pelo yuvAna jelamAM ne jela bahAra ghUmata taMtrane majabUta emanuM mAnasa kadIye kaluSita thayuM nathI. tethIja bhAratanI prajAe karato. kisAnone jAgrata karato. dezabaMdhunA duHkhe raMja anubhava emanI sevAnI kadara karI bhAratanA prathama rASTrapati nImyA. vaja sarakhA kaThIna nizcayanuM javalaMta teja enA nayanomAM camakI jIvananA anta paryata e lekasevAmAM ja vyasta rahyA. rahyuM hatuM. bhAratanA svapna zilpI varSo vItyA. bhAratane navo itihAsa racA cAtA ItihAsanuM e yuvAna eka tejasvI pAtra bane. kALapuruSa paNa kayAreka stabdha banI ene IsunA eka hajAra navasone ogaNatrIsamA varSanA chellA nirakhI raDene. koIvAra jelanI ekAnta koTaDImAM beThe beThe dUrasudUra mahinAnA chellA divasonI chellI paLe kALanA garbhamAM samAtI AkAzamAM mITa mAMDI vAdaLanA citravicitra AkAromAM ka95nAne jatI hatI. ghaDiyALane kAMTo eka dhArI gatithI AgaLa vadhI rahyo TAMkaNe e bhAvi bhAratanI zilya pratimA kaMDArato to kaI divasa hato. tyAre paMjAbamAM rAvI taTa mAnavIone eka pracaMDa samudAya dilhIne simalA vacce doDA doDa karato. rAjadArI zetaraMja para e vilIna thatI kALanI gatie utsaka haiye nihALI rahyo hato buddhinA khela khelatA. kALanAM ketaramAM vizvanA itihAsa ra5 para AsapAsa rAtrine kAjaLaghero aMdhakAra chavAyo hato. uce uce svara uthalAvI enI tejIlI kalama jagatabharamAM bhAratIya saMskRtinI AkAzamAM tAralAnuM zAMta teja vilasI rahyuM hatuM. vartamAnamAM suvAsa relAvI rahI hatI. racAtA mahAbhArata itihAsanA AdiparvanI rAtrInAM jaLa sAkSI pUrI rahyAM hatAM. eka dhArA zAnta rAve AgekUca karI rahyAM hatAM. vizvayuddhanI javAlAo bhabhUkI bhArata behAla hatuM. ene tAraNahAra yuvAna ahamadanagaranI jelamAM baMdIvAna hato. dilamAM reSa hato. pUNyaprakopanI Aga bhabhUkatI. enuM mana zRMkhalAbaddha e pracaMDa mAnava samudAya vacce eka yuvAne urdhva gatie nahotuM. e to vihAra karI rahyuM hatuM. sadIonA bhArata itighUmI rahyo hato. enA vadana para utejanA hatI. kALapurUSane paNa jatAM jatAM daSTi bharIne ene nihALI levAnuM mana thAya evuM hAsanuM avalokana karatuM kALanA pravAse. cetanane taravarATa bharyuM enuM vyakitatva hatuM. racAtA itihAsanuM "Ane nahiM pahoMcAya ' kALapurU dhIraja gumAvI. dhImethI e madhyabindu banyo hato. cAlatI pakaDI varSo vahyA ne e jelamukta thayo. vaLI pAchI dihI simalAnI daDadhAma cAlu thaI. AjhAdI hAyatamAM jaNAI eka... ... traNe kALanA garbhamAM vilIna thatA saMvatasaranA kALapuruSa thaMbhI gaye. tarala yuvAnane nirakhI rahyo. e hatA vidAya TakerA cAra... pAMca... i . lAkho haiyAM eka svAse dhabakI rahyAM hatAM. vAtAvaraNamAM nistabdhatA hatI vijaLI IsavIsana 1946 navamo mahino. bIje divasa. bhAratanA ne kaDAkA mATenI e atima kSaNe najIka AvI rahI hatI. itihAsamAM cIrasmaraNIya bane. dilhI darabAramAM bhAratanA sAcA sAta...... ATha...... nava... daza sarvanI dRSTi pratinidhionI hakumata sthapAI. kALapuruSanI jhaDapa vadhI. patikSitija para hatI. eka sukalakaDI mAnavadeha tyAM AvI hAsika banAvonI hAramALA racAI. bhAratanI videzanIti jAhera rahyo hato. enI cAla dhImI hatI. enA caraNane thanaganATa thaI. jagata Azcaryacakita banyuM. eziyA jAgrata thayuM. dilhImAM osarI gayo hato. enA bhavya lalATa para nirAzAnI gherI chAyA eziyAnI muktine rAjasUyayajJa maMDAyo hatI. e Avyo, enAM zAnta nayanenuM teja aneka ghaNuM vadhI svAdhIna bhAratanuM baMdhAraNa ghaDAyuM. baMdhAraNa hAlamAMthI pelA gayuM. eNe nirAzA khaMkherI nAkhI. enA vadana para daDha nizcayanuM yuvAnanuM bIjuM svapna sAkAra thayuM. 'bhAvi bhAratanuM svarUpa prakhara teja chavAyuM. lokoe e bhavyamUrtinAM darzana karyA. ene raheze lokazAhI prajAsattAkanuM ahiMsA ne bhAratIya saMskRtinA haiyAnI vAta samajyA. mAnava maherAmaNamAM eka pracaMDa moju AvyuM. samrATa azokanA Adarza samA azokacakra rASTramudrA tarIke apanAvyuM lAkha lAkha kaMThamAMthI eka pracaMDa gajanA saMbhaLAI. "IkilAba triraMgI rASTradhvajanuM navasaMskaraNa thayuM, jagate bIjuM Azcarya jhindAbAda." anubhavyuM. Jain Education Intemational
Page #949
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha bhAratanA e yuvAna sukAnIe rASTrane navaghaDatara mATe sarakAranI bhAratanuM bulabula samagra zakrita kaeNndrita karavA niradhAra thayo tyAM bhAgalAnI kamanasiba honArata jAgI. jAdavAsthaLI racAI. yuvAna sukAnIo e Aga 'TalamIra TereIsa', eDamuMDa gosanuM IMglenDanuM nivAsa sthAna. ThAravA rAta divasa paLane paNa ArAma lIdhe nahiM. asAdhAraNa eka divasa ene divAnakhaMDa mahemAnothI ubharAI gayo hato. puruSArtha karyo. bhayathI e kadApI Daryo nahi'. motane muThThImAM laI madhyamAM mUkelA Tebala para bhAtabhAtanI vAnIe pirasAI hatI. karanArane e agraNI che. jIvanamAM sAhasa nathI e jIvana phikakuM puSpagucchanI manorama phaladAnIo madhura sugadha relAvI rahI hatI. che. Live dangerously ene jIvana maMtra hatA. samagra IglenDano buddhibhava Aje e hAlamAM utarI paDa hato. ebarIsTITathI pAchA vaLatAM henarI jeInsa, pijhere ne esTIna bhAratanuM rAjataMtra astavyasta karavA mAgatA rAjadrohIoe DeDasana tyAM AvelA hatA. jaja mura paNa AvyAM hatAM. pATanagaramAMja zeNitanI sarItA vahAvI. cintA ne gabharATathI sau yajamAna eDamuMDa gesa svIbena, varDajhavartha, bAunIMga ne nAnakaDA zunya manaska banI gayA paraMtu rAjyanA taMtra vAhake sthira hatA. eDa eTInanI vAta cheDI rahyo hato. ekaThA maLelA pratyeka emaNe na gumAvyA mijAja na gumAvI zraddhA. mAnavatA para mahemAnanuM mAdhaDatara pAzcAtya hatuM. emanI kalpanAo paNa thatA jakhama rUjhavavA e madhyA. samagra rASTranI mAnavatAne kha- pAzcAtya saMskRtinI pAMkhe uDI aMbara vihAra karatI. TenIsanane mamAM mUkatAM pratyAghAtI to sAme Takkara jhIlI. AMdhI abhUtapUrva hatI. zelInA kAvya emanA dilamAM gujatAM hatAM. khristI dharmanI udAra mAtAnI salAmatInuM jatana karavA kaTibadhdha thayelA alpasaMkhya tyAga bhAvanAnI mahA ka9panAne eka chAMTa 5zu jaNAto nahoto. bhAratapunI AgevAnI lIdhI. eka ajaba AdamIe lokoe e yugapurUSanI Adarza murtine haiyAmAM aMkita karI. kavioe AvI bhavya maMDaLI jANe eka bhayu pradarzana hatuM. enI vacce zauryagAthAo racI. lokomAM udaghoSa uThayo. e te che zauryamUrti eka ekavaDA bAMdhAnI kumArikA sAdara karAI, saMkoca pAmatI e mugdha AvatI kAlanA svapnane sevanAra. bhAvi manoratha mUrti karavA kumArikA bhavya mAnavameLAmAM uDI AveluM jANe eka vanapaMkhI. zveta mathanAra samagra siddhine avarodha karatAM tamAma baLone eNe sADImAM sajaja thayelI jANe eka svara kinnarI, eDamuMDa gosa enA sAmano karyo. zikSAgurU hatA. emaNe potAnI ziSyAne aMgrejI anukaraNa karavA manAI pharamAvI hatI. bhAratIya kapanAmAM ja uDavA Adeza dIdho hato. sasekasanA kaMI gAmaDAnA devamaMdiranA ghaMTArava ke robIna yA skAyadilhInA muDAnI charI sAme e bedhaDaka kudI paDaye enA lAkanA gaganavihAra ane gujanAnI vAta phagAvI devA sUcanA ApI vyakitatvanuM navuM ja dazana jagatane prApta thayuM. prajAe aMtaranA hatI ene sthAne bhAratIya devama"dirano ghaMTArava A bhAratIya udagAra kAyA. 'Aja che amAre sAcA sukAnI' keNu che e ? ridhyAnI zakitaone vadhu anurUpa hatA. artha2 rasImensa paNuM A ItihAsane kALapurUSa je nirakhavA thaMbhI jAya che evA e yuga- kumArikAnA ghaDataramAM ThIka ThIka kALe Aye, enA kAvya saMgrahanA purUSa koNa che ? hA, e che yugapurU'', e che rASTra vidhAyaka naherU mukha pRSTha para chApelA "samanA paMkhI' jevuM ja enuM svarUpa mukamila AjhAdInA svapnane sarjakane ripI. e che hiMdane hatu Aje A vidada maMDaLI samakSa e pitAnI pahelI kAvya javAhara paMkita vAMcavA ubhI thaI hatI. eNe potAnuM gIta gAyuM. eDa muMDa gese eraka gIta gAtA mA jula paMkhI " tarIke biradAvI. ane chevaTe e bhAratanA pahelA vaDA pradhAna banyA chavananI enA gItanI eNe je prazasti karI te gItaguMjana hajI paNa aMtima &sudhI eNe yovana sulabha jema dAkhavyuM, bhAratanuM dunyavI vAtAvaraNamAM pajuda che. * tamArA jevA gIta gAtA paMkhInI sukAna sAcavyuM. tyAM sudhI cemerathI enI zakio ka TIe eka pAMkha tUTelI kema che. ?' evI zrI gopALa kRSNa gokhalee cakI amula rana para paDela paDatAM jema suMdaratA vadhe ema TIkA. kasoTIono sAmano karatAM javAharanI pratibhA vadhI. emaNe svapna sevyAM. ne 9i5 vidhAna karyuM. rASTranI svataMtratAne evAM hatAM e zrImatI sarejInI nAyaDu, bhAratIya sADImAM jokhamamAM mUkavAne duSTa prayAso e narasAdanI javAMmare sajaja thayelAM. IDe varNavelA * vanapaMkhI '. nAkAmia,ba banAvI dIdhA. racazIla, AdarzavAdIne dhyeya nika kImatI sarojInI bhArata AvyAM. raMgabhUminI javalaMta tArikA javAhara jIvananA anta sudhI pitAnAM svapane sAkAra karavA mathayA. banyAM. bhAratIya vidUSakanA eka eka guNa emanAmAM pAMgaryA hatA. jhINAmAM jhINI vAto jhaDapI levAnI emanAmAM sUkama daSTi hatI. paMca lAMbone vikaTa hato chatAM emanI beya nizAnI ne vicitra vAtanI rajUAta karI, sAMbhaLanArane Azcarya mugdha karI AdarzanI dhruva tAralI che ke chevaTa sudhI jhagamagI rahI. nirAzAne tyAM mUkavAne emane zokha hato. gaMbhIramAM gaMbhIra prasaMge paNa sthAna nahetuM haiyAmAM zraddhAnI zAnta madhura jayota jhagamagatI majAka karavA maMDI paDavAnI emane Teva hatI. zrImatI sarojInI ne rahI bhAratI prajAe ene antaranA amathI vadhAvI. gaMbhIratA kadI meLa khAya ja nahi. gAMdhIjI 'mIkI mAusa" jevA che Jain Education Intemational
Page #950
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratIya asmitA evI kalapanA zrImatI sarojInI ja karI zake ne vaLI pAchI e cANakya ! hA, gaNatrIbAja ? kadI kadI emanuM vyakitatva vAta niHsaMkoca jagata samakSa mUkI zake. sadgaNono bhaMDAra hatuM. emanI ramaraNa zakita agAdha hatI. ekavAra e koine jotAM pachI e tene kadI visaratAM nahi. keTalIkavAra cAlAka mahilAo koI ajaba rIte virakata lAge bhUtakALano nAno sarakho prasaMga paNa emanI smRti bahAra jato. che. paraMtu zrImatI sarojInI nAyaDunA mAnasamAM to e bArI ja nahi. e smaraNa zakitane kAraja anokho hato. vyakitao, baMdha hatI. nelsananI peThe e potAnI dRSTi vihoNI AMkha para da, avAje kaI philmIpaTTI para AlekhAya ema emanA smRti TelIskopa mukI zakatAM. buddhimatAmAM e pramANika hatAM vyakitao paTa para AlekhAI jatAM. mATenA emanA nirNayone abhiprAya bhUla vagaranAne cakakasa hatA mahilA jagata mATe paNa e cokakasa abhiprAya dharAtAM darekane e oLakhatAM. dareka jaNa zA kAme Ave che e turata AvA zrImatI sarojInI nAyaDu samAja kalyANanAM kAryamAM kaLI jatAM jhINAmAM jhINI vigatane nakAmAmAM nakAmuM gASTaka ota preta banI gayAM. mahilA samAjanA kalyANa kAryamAM e khUbaja emanA smaraNa bhaMDAramAM kAyama mATe kotarAI jatuM. sahRdayatAthI rasa letAM ne bhAre parizrama kheDatAM pachI e rAjakAraNamAM jIjJAsa strIonI khAsiyata che. navuM navuM jANavAnI jIjJAsA kAMI - pathAne bhAratanA agraNIonI pahelI haroLamAM AvI gayAM. gAMdhIjI AvyA eTale emanI dareka pravRttimAM lina banI gayAM, mAnavatA avaguNa nathI. kazuM khoTuM paNa nathI. paraMtu zrImatI sarojInI sabhya rIte ja badhI hakIkata meLavI letAM. maLelI vAtane sApha pratyenI emanI hamadada gAMdhIjI sAthe moTAmAM moTo sneha pAza sUpha karIne ja rajU karatAM. keIpaNa hakIkata emanI dhyAna bahAra hato. bane mIThI majAka ke moja maskarI mANatAM. bannenuM e rahetI nahi, emanAM zabda bAgo camakatAM tIra peThe khUllA medAnamAM viziSTa tatva hatuM. ke nIlavomAM vihAra karatAM ne dhAyuM nizAna pADatAM je kaMI vAta e hAthamAM letAM e pAra pADavA samajapUrvaka yathA zakita saMkaTono sAmano karavAmAM emaNe kadIye pAchI pAnI karI prayAsa karatAM. emanAM avalokanomAM kalAne vicAra samaDhi najare nathI. dharAsaNamAM lADImAra vakhate e mokhare hatA. jelavAsamAM paDatI, emanA rojIMdA vArtAlApanA camakArA pachI te koI gaMbhIra paNa sadAya hasatAM hasAvatAM. chevaTe e uttara pradezanAM rAjyapAla vicAraNuM chUpAyelI rahetI. mAnava svabhAva pArakhavA anubhave emane thayAM. sarakArI rAjamahAlayamAM virAyAM. jANe koI kaMcukI: amodha zakita apI hatI vidUSaka: rAjA banI beThe. evA suvarNa pIMjaranA vanakhaMkhI sarojInI nAyaDu bhAratamAM ajoDa hatAM. AMtara rASTriya samAjanA bAhyAcAro e sugamatAthI potAnA jIvanamAM apanAvI letAM abhinava vyakitatvanA agAdha uMDANamAM zrImatI sarojInInI samaja zakita ArapAra utarI jatI. eka bhAratanA svayaMsevaka rAjakumAra ke eka bhikhArI sAthe e samadaSTithI vArtAlApa karI nAgapuramAM eka garIba telagu brAhmaNa kuTuMba rahe IsavIsana zakatAM. ketholika; noramana, eskIma ke yurepiyanaH game te hoya. 1889 nI sAla. vikrama saMvata 1946 kArtikI pratipadAne divase darekane e prathama mAnava tarIke pichAnatAM. eTale pratyeka prasaMge eka sarakArI AtmA ne e kuTuMbamAM janma thayo. emanuM nAma e samabhAva jALavI zakatAM. mAnavatA pratinI hamadada zrImatA dezavarAva. balirAma heDagevara. nAgapura, punA ne kalakatto mAM emaNe sarojInI kaviyatrI hatAM. lekhaka hatAM vArtAkAra paNa hatAM emanA abhyAsa karyo deza bhaktine umaMga ne pracAranuM joma. emanAmAM hAthamAM kAgaLane pina Ape. eka Tebala para lakhavA besADe. pachI cheka bAlyakALathI varatAtAM 'vaMdemAtarama' nA nArA lagAvavA mATe e AtmabhAnathI DokiyAM ja karavAnAM. paraMtu emanI vANInA emane zALAmAMthI kADhI mUkavAmAM AvyA hatA. emanI nIDaratA jAdunA camakArone koIja pahoMcI vaLatuM nahi. egya vAtAvaraNa ne vIratA zALAnA adhikArIothI jIravI zakAI nahotI. dezabhakitanA emane preraka banatuM. yogyane anukULa maMDaLImAM teo potAnI baLabaLatA utsAhamAM temaNe kizora avasthAmAM pitAnA rahevAnA naisargika zakitaonA phuvArA urADatAM. IchAmAM Ave tyAre e makAnathI nAgapuranA sItAbudI durga sudhI pahoMcavA eka bhUgarbha vArtAlApamAM jhamaka lAvI zakatAM. emane svara evo to mITho mArga khodI kADhavA prayAsa karyo. eka suMdara savAre durga parano hatuM ke videzIo emane "nAITI geIla opha iDiyA bhAratanuM brITIza dhvaja utArI laI ene sthAne rASTradhvaja pharakAvavAnI emanI bulabula kahetA. murAda hatI. zALAmAM e abhyAsa karatA tyAre eka aMgreja aphasara samaya palaTAmAM emanI kAryakuzaLatA pratyakSa thatI bahena, zALAnI mulAkAte Avelo ene salAma bharavAne spaSTa InkAra karI kAkI, mAtA, pitAmahI: je je prasaMge je je svAMga dharavAnI daI emaNe potAnI apratima svamAna bhAvanA vyakta karI hatI. pharaja paDatI e svAMga zrImatI sarojInI yathAyogya svarUpe sajI pUnA ne kalakattAnA vidyArthI jIvanamAM ja e te jamAnAmAM zakatAM. evA dareka prasaMge emanuM vyakitatva chUpuM rahetuM nahi. mahatvanuM sthAna dharAvatA agraNI netAoH zrI lekamAnya tilaka, zrI emanA vyakitatvane ajaba jAdu pratyeka zrotAjanane mugdha banAvI motIlAla joSa, zrI zyAmasuMdara cakravatI vagere anekanA saMparkamAM AvyA hatA. detA. Jain Education Intemational
Page #951
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha "83 IsvIsana 1910 thI 1916. emano kalakattAmAM nivAsa prAcIna ne mazara AryabhUmino punaruddhAra karavA emaNe kamara kasI. emanuM nivAsa sthAna' zAnta niketana ! sAmAjIka ne rAjakIya dezabharamAM enI aneka zAkhAo sthApI. hinduyuvAnane mAtRbhUmine prajAnuM e agrima kendra e DokaTara thayA paraMtu DokaTarane dhaMdhe caraNe niHsvArtha ne mUkasevA samarpita karavA preraNuM ApI. ema kadI karyo nahi emane paisA raLavA nahotA. vaibhavazALI jIvana jIvavuM nahotuM. emanuM bhAvi e jANatA. emanuM jIvana nakkI karelA kArya mATe cAlu parizrama uThAvavAnI vRttithI kArya nizcita hatu kacarAyalI mAtRbhUmi nI vedI para jIvananuM aNuM emanA jIvanane anta vahelo ne aNadhAryo A phakta ekAvana e aNuM e nyochAvara karavA mAgatA hatA. emanI dhyAna bahAra varSanI vaye IsvIsana 1940nA jUna mAsamAM emaNe vidAya lIdhI. gaI hoya, emaNe pitAne jIva reDe na hoya, emaNe saMpUrNa hAthamAM lIdhelA kArya mATe jIvanamAM emaNe saMpUrNa chAtAdAmya sAdhyuM na hoya evI eka paNa rASTrIya pravRtti nahotI. varI dAkhavI. rASTrIya kArya mATe prANanI Adati ApI. vyaktigata madhyaprAnta ne varADanA sI. AI. DI khAtAnI e jamAnAnI noMdha sukhanI ke AtmIya janonI AbAdInI ema kadIye khevanA rAkhI A vAtanI sAkha pUre che. isvIsana 1911 mAM brITIza samrATa nahi. paraNavAno ke paisA kamAvavAno vicAra sarakho paNa karyo pAMcamAM jene dilhI darabAra bharAyo hato. ene bahiSkAra nahi. emanA jIvananI vAta vyavahAra dezabhakitanI vAta banI rahI. pikAravA badala DokaTara heDagevAra nI dharapakaDa thaI hatI. mAtRbhUminA kalyANa mATe jIvana 75varInuM aditIya udAharaNa IsvIsana 1916 kalakattAnI meDIkala koleja ne emane 3 ba3 64 13A sAta jIvananI eka Ada ro rajU karyA. abhyAsa pUro thayo. DAkaTaranI antima parIkSA pasAra karI. e bhAratIya yogIo ne prAcIna draSTaonI sAcI praNAlikA anusAra nAgapura AvyA. rASTravIra zivAjI emanI preraNAmUrti hatA. I vI. e zAnta ni:svArthe kAmagIrImAM mAnatA, pracArane jAherAta ne sane 1920 sudhI e zrI lokamAnya tilakanA custa anayAyI rahyA. e kadApi vajuda ApatA nahi. isvIsana 1921. gAMdhIjI e asahakAranI laData upADI. DokaTara rASTrIya sevaka saMgha, enAM vikasatAM kAryane lAyakIja enA heDagevara mokhare rahyA. eka varSane jelavAsa bhogavyo. jemane svIkAra che. e to biradAvanAra ne ene virodha karanAra IsavIsana 1920 nAgapuramAM akhila bhAratIya rASTrIya a3. bannenuM dhyAna enA prati kheMcAyA vinA rahetuM nathI eja enuM mahAsabhAnI beThaka maLI. DakaTara heDagevAre rASTrIya svayaMsevaka banI sAcuM mulyAMkana che. eja enA sthApakanuM sAcuM ne amara smaraka che. vyavasthA saMbhALI. rASTravAdane anumodana ApavAne rASTravAdane pracAra karavA emaNe "svataMtra' nAme eka dainika pragaTa karavA bhAratanA svAtaMtryavIra mAMDyuM. enA taMtrI tarIke paNa sevA bajAvI. vinAyaka dAmodara sAvarakara. janma tArIkha 28 1883. - IsavIsana 1924. DokaTara heDagevAre bhAratamAM rASTrIya sevaka abhyAsa nAsikamAM, isvIsana 1900 vidyArthI avasthAmAM ja saMghanI sthApanA karI. rASTrabhAvanA pragaTa karavI ne tene pracAra karo emaNe "mitra meLA" nAmaka maMDaLa sthApyuM. rASTravAdI vidyArthIo eja emanuM lakSya. emAM ja rASTrIya jema, yazane AbAdInAM enA sabhya banyA. IsavIsana 1904, " abhinava bhArata' nAmanI darzana. nakArAtmaka ke pratyAghAtI rASTravAdamAMe nahAtA mAnatA. krAMtikArI saMsthA sthApI. IsvIsana 1905 baMgabhaMganI laData sAMskRtika praNAlIe mulyAMkanone Adarza mATe emane khUba Adara. upaDI. "svadezI " nI hAkala thaI. tyAre videzI ka paDanI prathama janmabhUminA pratyeka nAgarikanA dilamAM rASTrabhAvanA jagADavAnI hoLI pragaTAvanAra sAvarakara. tyAre e pUnA phargyusana kolejamAM emanI tamannA. abhyAsa karatA. hesTelamAM rahetA. rASTrIya paraMtu rAjadrohI pravRttio mAM bhAga levA mATe emane hoTelamAMthI kADhI mUkavAmAM AvyA. vartamAna rASTrIya pravRttione emaNe saMpUrNa abhyAsa karyo. eja sAlamAM e grejayueTa thayA. paMDita zyAmajI kRSNa varmAnI dezanuM punarUtthAna sAdhavuM hoya te rASTrabhAva pragaTAvo rASTrIya riSyavRtti meLavI berisTarano abhyAsa karavA vilAyata gayA. dardanI A DokaTare jhINavaTabharI cikitsA karI. hinduonA majabUta ne sthAyI saMgaThana sivAya koIpaNa kArya sAdhI zakAze nahi. evA berIsTaranI parIkSAmAM pasAra paNa thayA. paraMtu briTIza sarakAre emane berIsTaranI padavI ApavA InakAra karyo. IsvIsana 1907. nirNaya para e AvyA kevaLa hinduoja bhAratanA sAcA vatanIo che evI emaNe ghaNA karI. hinduonI vyavasthA saMgaThanane zakitamAM IsvIsana 1857nI lekaphAtinI ardha zatAbdi. laMDanavAsI bhAra tIya janee e zAnadAra rIte ujavI. sAvarakare 'IDiyA hAusa' ja bhAratane jayAre che, ema spaSTa rIte jAhera karyuM. pustakAlaya upara taLe karI nAMkhyuM. jUnA dastAvejo, po ne pustae yazIla ne niSThAvAna hatA. potAnI cokakasa mAnyatAone kone jhINavaTa bharyo abhyAsa karyo. "bhAratIya svAtaMtryane prathama emaNe nakakara svarUpa ApyuM. pitAnA vicAre emaNe hiMmatabhera saMgrAma' nAme aitihAsika graMtha pragaTa karyo. IsvIsana 1857nI vahetA mUkyA. potAnI vicAra saraNIne vAstavika svarUpa ApavA leka krAnti e bhAratIya sIpAhIonuM baDa nahetuM. bhAratIya emaNe rASTrIya sevakasaMghanI sthApanA karI. IsvIsana 1925. prajAnI svAtaMtrya mATenI e pahelI laData hatI pustaka Jain Education Intemational
Page #952
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratIya asmitA janatAnA hAthamAM Ave e pahelAM ja briTIza sarakAre ene saMsthA sthApI. trevIsa varSanI vaye IsvIsana 1857nI leka japta karyuM. muMbaI sarakAre emanI kAtikArI pravRttio krAntiH' ardha zatAbdi ujavI. e pahelA svAtaMtra saMgrAma mATe dharapakaDa karavA aMgreja sarakArane sUcanA ApI, sAvarakara para adhikRta graMtha rame madanalAla viMjhAnAM hiMsaka pagalAMne tyAre kAnsamAM hatA. pAchA pharatAM e laMDananA vikaToriyA radezane vakhoDI kADhavA laMDanamAM sabhA maLI tenA TharAvane khule utaryA. tyAM ja emane pakaDI levAmAM AvyA. saMtrIone sakhata virodha karyo. chavvIsa varSanA buvAne mAtRbhUmi khAtara paccAsa pahero mUkavAmAM AvyuM. muMbaI mokalavA bhAre jAmA nIce emane varSanI janmaTIpa vadhAvI lIdhI. AmAMnI koIpaNa eka ghaTanA sTImaramAM caDhAvavAmAM AvyA madhyadariye e mahAsAgaramAM kudI manuSyane asAmAnyatAnA stara para mUkI devA samartha che. paDyA. goLIone varasAda varasyo. paraMtu sAvarakara salAmata phrAnsanI bhUmi para paheAMcI gayA. briTIza polIse gerakAyadesara rIte vIra sAvarakarano rASTrabhaktino strota khUbaja sabaLa hato. emane phrAnsanI bhUmi parathI pakaDayA. muMbaI lAvyA sarakAra sAme jIvananI atima kSaNa sudhI e sukAyo nathI. balake dinapratidina e vadhAre ne vadhAre vega pakaDato gayo che. kArAvAsa, damana ne sazastra laDAI karavAno Aropa mukavAmAM AvyuM. khAsa adAlata samakSa khaTale calAvavAmAM Ave janmaTIpanI sajA thaI. emanI kaSTathI jarjarita thayelA emanA vRddhadehamAM paNa sAgaranA peTALamAM tamAma mihakata japta karavAmAM AvI. IsvIsana 1910nI DIsembaranI vaDatA akhaMDa pravAhapeThe e sthira ne bhavya svarUpa dhAraNa karI e trevIsamI tArIkha pachI bIjo khaTale lAdavAmAM AvyuM. rahyo che. rASTrane mATe potAnuM sarvasva chAvara karanAra jagatanA tArIkha 10 jAnyuArI 1911nA roja emane pharI janmaTIpanI. mahApurUmAM vIrasAvarakaranuM nAma mokhare che. evI prabhAvazALI sajA pharamAvavAmAM AvI. banne sajA eka pachI eka bhegavavA ne pracaMDa emanI rASTrasevA che. dUkama e. Ama sAvarakarane kula pacAsa varSane jelavAsa maLe. tArIkha 28 1958nA divase bhArate emane amRta - IsavIsana 1921. sAvarakarane jelamukata karavA bhAratabharamAM mahotsava ujavyo. tArIkha 28 me 1970nA roja vIrasAvarakaranI sayAzImI janma jayaMti nimitte bhArata sarakAre emanI TapAlanI AMdolana upaDayuM. tyAre emane AMdAmAna jelamAM rAkhavAmAM TIkITa bahAra pADI emanI rASTrasevAne bhavya aMjali ApI. AvyA hatA. tyAMthI jela badalI karI emane alI pora jelamAM AsvAmAM AvyA. pachI nAgArI jelamAM mokalavAmAM AvyA. cAra varSa pahelAM emanuM avasAna thayuM tyAre bhAratanA khUNe ratnAgIrIthI emane yaravaDA jelamAM AvyA. pachI tArI khothI emane bhavya aMjali ApavAmAM AvI hatI. kAtikArI. jIllAnI hada choDavI nahi ane rAjakIya pravRttimAM bhAga kA mAM bhAga karIne e ziratAja hatA. khyAtanAma itihAsakAra, nATayakAra, levo nahi e zarate emane mukata karavAmAM AvyA. mahAkAvyalekhaka ne prakhara vakatA hatA. kArlAilanA kAna pramANe e tArIkha 6 jAnyuArI 1924no e divasa zrI jamanAdAsa bahumukhI vIra hatA. e "TAvarana" hatA. zvAsa thaMbhAvI de evI dvArakAdAsa mahetAnA prayAsanA pariNAme tArIkha 10 me 1937nA vIrata, ThaMDIta kAta, dRDhanizcaya ajoDa sAhasikatA ne uchaLatI roja emanA paranA saghaLA pratibaMdha uThAvI levAmAM A yA. dezabhaktinA e pratika hatA. e samarpita jIvana jIvI gayA. yuvAne ne vRddhonA e samAna preraNAmUrti hatA emanuM eja sAlamAM zrI sAvarakaranI hindu sabhAnA adhyakSa tarIke varaNuM jIvana vedanA te balidAnanI kathA che brITIza hakumata sAthe AMgaLI thaI. AryasamAjanA sahakArathI sAvarakare hinduonA haka mATe uMcI karanAra e paDelAM bhAratIya ha . bITana jyAre sAta sAgalaData upADI. satyAgraha karI jelavAsa svIkAryo. IsvIsana 1938nI ranI mahArANI hatuM tyAre khuda enAja pA nagaramAM brITIza amala e sAla chevaTe nijhAmane namatuM jokhavuM paDayuM emaNe hinduonA sAme paDakAra phekanAra A eka ja vi-le hato. sAvarakaranuM jIvana hakake mAnya rAkhyA. IsvIsana 1940 mAM netAjI nA subhASacaMdra eka anokhI daMtakathA hatuM. " akhaMDa bhArata emanA jIvanamaMtra bejha sAvarakarane maLyA. sAvarakare emane jarmanIne jApAna javA hato. prAMtIyavAda ne bhASAvAdanA e prakhara virodhI hatA. IsvIsana salAha ApI. tyAMnA yuddha kedIone choDAvI bhArata para AkramaNa 1962mAM thayelA parAbhavanI kALI TIlI jayAre ApaNuM javAnoe karavA preraNuM ApI. IsvIsana 1941 DIsembara. hindu mahAsabhAnuM IsavIsana 196pamAM bhUMsI nAkhI tyAre vIra sAvarakare saMtApa bhAgalapura mukAme adhivezana e adhivezana para pratibaMdha mUkAyo. anabhavya. paradezI dhUMsarI phagAvI devAnA bhAratIya svAtaMtrya sAvarakare satyAgraha karI jelavAsa lerI lIdhe isvIsana 1947 saMgrAmanA vIra nAyakanAM vIra sAvarakaranuM nAma haMmezAM pahelI "akhaMDa bhArata' mATe jorazorathI pracAra karyo hAlamAM ja mukAze. mAtRbhUminI ni svAya sevA mATe kaTibaddha cavA lAlabatti dharanAra A anokhe sitAro haMmezAM camakato ja Ama zrI sAvarakaranuM jIvana asAmAnya hatuM. bAra varSanA raheze. bAlaka tarIke dezabhakitathI bharapUra kAvyo lakhyA. sattara varSanA kizora tarIke kAntidaLa sthApyuM. ekavIsa varSanA vidyAlayIne bhAratanA rASTravIra pahelI ja vAra bhAratamAM videzI kApaDanI hoLI karI. paccIsa uttara pradeza. vArANasI jIllo. mogalasarAI janma sthAna. varSanI vaye pahoMcatAM laMDanamAM "IDiyA sosAyaTI' nAmaka krAntikArI janmatArIkha 2. okaTobara 1904. pitA eka zALAnA zikSaka. Jain Education Intemational
Page #953
--------------------------------------------------------------------------
________________ mRtigraMtha 975 doDha varSanI vaye lAla bahAdare pitAnI chatrachAMya gumAvI. mAtA- maMtrI banyA. 29 akasmAta nI javAbadArI mAthe vahorI laI mahane tyAM uchera sthiti ati sAmAnya. lAlabahAdura vArANasInI IsvIsana 1956 mAM emaNe rAjInAmuM ApyuM. IsvIsana 1957 eka zALAmAM bhaNe janmathI ja dRDha nizcayabaLane Atmagaurava mAM pharIthI e kendrIya pradhAna maMDaLamAM joDAyA. vAhana vyavahAra ne dararoja gaMgApAra karI sAme kAMThe AvelI zALAmAM bhaNavA javAnuM. saMdezA vyavahAra khAtu saMbhALyuM bIje varSe e vyApAra udyoga naukAnuM bhADu eka Ane ekavAra e Ane lAlabahAdure hajAmata khAtAnA maMtrI nImAyA. IsavIsana 1961 mAM lAlabahAdura paha karAvavAmAM vAparI kATa naukAnuM bhADuM koI pAse mAgyuM nahi. pradhAna banyA. kAmarAja yojanA mAthe caDhAvI emaNe IvIsana koIe ApyuM e svIkAryuM nahi, AkhI gaMgA nadIne lAMbo 1963 mAM pharIthI rAjInAmuM ApyuM. IsvIsana 9 63 mAM e paTa tarI zALAmAM pahoMcyA. parantu zALAmAM buddhi camakAra jhAjhe daphatara vinAnA kendriya pradhAna banyA. paMDita javAharalAla naherunI varatAya nahi asvastha tabiyatanA pariNAme emaNe emane keTaleka kAryabhAra upADI lIdhe. IsvIsana 1964 nA jUnanI bIjI tArIkhe rASTrIya IsvIsana 1915nI e sAla. banArasahiMdu yunivarsiTInA mahAsabhA saMsada pakSanA sarvAnumate adhyakSa cUMTAyA thoDAja divasomAM zilAropaNa mATe gAMdhIjI AvyA lAla bahAdure dUrathI gAMdhIjInAM potAnuM sALa vyakitta nuM pradhAna maMDaLa racyuM. darzana karyA. kizora lAla bahAdura para UMDI chApa paDI. tyAre emanI vaya mAtra agiyAra varSanI. mukhya maMtrI pada svIkAryA pahelAMnI emanI samagra kAmagIrImAM daurya ne udAratAnAM darzana thatAM. jhAkajhamALa ke dekhAvanI emaNe pachIto kizora lAlabahAdura baLavAkhora nIvaDe. sAravarSanI kadI che paravA karI nathI. anya sAthI aneka prakAranI zaMkA kAcI vaye eNe asahakAra AMdolanamAM jhaMpalAvyuM. IvIsana kuzaMkAo karatAM paNa emanA vinamra ne pocA bAhya svarUpa pachI 1921mAM jelavAsa vadhA. jelamAMthI chUTI banArasanA te hIMmata dhIrajane udAratA chUpAM paDayA che. ema paMDita javAharakAzI vidyApIThamAM joDAyA. zAstrInI upAdhi meLavI. tyAre lAla naherue pArakhI lIdhuM. lAgaNI veDAnI bhAvanA zIlatAthI zrI. pururAmadAsa TaMDana, AcArya kRpalAnI ne DokaTara saMpUrNAnaMda taNAI na jAya paNa kaTokaTInI paLe dhIraja ne udAratAthI jevA mahArathIonA saMparkamAM AvyA. kAma le evo A ekaja mANasa emanI najaramAM AvyA. tyAre bhArata duHkhadardathI kaMTALeluM hatuM. enI akaLAmaNane paDita naherUe mUkele e vizvAse lAlabahAdura zAstrIe pAra pADI pAra nahoto. lAla bahAdurane janakalyANanuM kSetra maLI gayuM. rASTIya. batA che. mahAsabhAe upADelA eke eka AMdolanamAM emaNe bhAga lIdhe aDhAra mahinAnA mukhyamaMtrI padanA gALAmAM ghaNI kaTokaTInI sAta sAta vAra jelavAsa vadhAvyo. nava varSa jelanA saLiyA pAchaLa paLe AvI gaI chatAM lokApavAda vahorIne paNa emaNe e sarvane vItAvyA. pita nI lAkSaNika vinamratA ne udAratAthI sAmano karyo. dezane saMyukata prAMtamAM ke kendramAM cheka IsavIsana 1935thI evI eka dRDhanizcayI saradArI ApI. pukhtamAnasanuM darzana karAvyuM. paNa sAmAnya cUMTaNI thaI nahotI ke jemAM lAla bahAdure bhAga na lIdhe hAya. IsvIsana 1935 thI 1938 sudhI lAla bahAdura badhI kaTokaTImAM pAkistAna ghusaNakhorI sauthI bhAre sauthI uttara pradeza rASTrIya mahAsabhA samitinA maMtrI : hatA sAmAnya vadhAre trAsajanaka hatI. kacchanA raNane prazna niSpakSapAta TrIbyunala IsvIsana 1940mAM uttara pradeza rAIya mahAsabhAnA pArlAmenTarI dvArA ukelavA saMmati ApI. lAlabahAdure pahela vaheluM cATiya borDane maMtrI banyA. IvIsana 1951mAM akhila bhArata rASTrIya bala dAkhavyuM. TIkAono varasAda vara . kaDaka pagalAM lIdhAM hatA mahAsabhA samitinA sAmAnya maMtrI cUMTAyA. IsvIsana 195mAM pAkIstAnI ghusaNakhorI ugatAM ja dabAI gaI hota paraMtu emAM bIjI sAmAnya cUMTaNIo vakhate rASTrIya mahAsabhA cUMTaNI maMDa ja emanI musaddIgIrI siddha thaI yu kALamAM vizvAsa mUkI zakAya LanA adhyakSa hatA evA agraNI lAlabahAdura hatA enI lokone khAtarI thaI. zAstrIe paNa prajAne daDha ane aDaga netAgIrI pUrI pADI. saune pitAnA IsavIsana 1937 ne IsvIsana 1946 ; banne vakhata lAla nejA nIce ekaThA karyA. paDavA mAMDelI tirADanI marAmata karI. bahAdura saMyukta prAMta dhArAsabhAmAM cUMTAI AvyA hatA. IsvIsana Akramakone mArI haThAvavA daDha niradhAramAM prajAne saMgaThita 1946mAM saMyukata prAMtanA mukhya maMtrI paMDita ge.viMda vallabha karI vivamata bhArata virUddha hato chatAM tenI paravA karyA sivAya paMtanA saMsada maMtrI tarIke emaNe prathama sarakArI hodo svIkAryo lAlabahAdure bhAratIya senAne pazcima pAkistAnamAM utArI. bIje varSe emane polIsa ne vAhana vyavahAra khAtAnA maMtrI banAvAmAM AvyA. zAstrIjI Ama to zAMta cAhaka ne samAdhAna vRttiAvALA hatA. bhAratane 5 kI tAnane yuddha khapatuM nathI e te sArI rIte jANatA. pachI e rAjyasabhAmAM cUMTAyA. IsvIsana 1952 mAM e be bhAIo laDe e vyAjabI nathI. ema samajIne ja emaNe kendrIya pradhAna maMDaLamAM AvyA. relvene vAhana vyavahAra khAtAne bhArata pAkistAna matabhedane ukela samovaDI raziyana mukhya maMtrI Jain Education Intemational
Page #954
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratIya asmitA zrI kesIjInanI darakhAstane svIkArI lIdhI. tAkaMda karAra bhArata varatyo hato. AI. sI. esanI parIkSA ApI hatI. paraMtu pAka saMdharSane chello ukela nahato e to sau koI jANe che turataja eNe e bhUla sudhArI lIdhI. bhAratamAM je sthAna mATe paraMtu e banne deza vaccenA matabheda sAMdhavAnuM sAdhana che enA yuvAne talapI rahetA e InAmI nekarI e saraLatAthI phagAvI siddhAnto banne dezanA netAo dilamAM utAre te taMga paristhiti dIdhI. pachI jIvanamAM e kadIye pitAnA AtmAnA avAja viruddha ghaNI haLavI banI jAya. tAkaMda karAra zAstrIjInA cAritrya ne zAMti varyo nathI pazcAtApa karavo paDe evuM kArya kadI karyuM nathI. cAhanAnuM pratika che. bhArata pAka saMbaMdha sudhare emAMja bane IsvIsana 1921mAM eNe kembrIja vidyApIThamAM "kIlA kI enarsa' dezonuM zreya che ema e cokkasa mAnatA tethI temane sakhata DIgrI meLavI. virodha prati paNa AMkha ADA kAna karyA hatA. dezanI paristhiti upara emaNe AbAda pakaDa jamAvI hatI ane zrI naherUnA sugya IsvIsana 1921mAM e bhArata pAchA vaLayA. paheluM kAma anugAmI siddha thayA hatA. emaNe gAMdhIjIne maLavAnuM kahyuM. paraMtu subhASe je je prazno ubhA karyA ne gAMdhIjIe enA je je uttara ApyA ethI subhASane bhAratanA krAntivIra sateja nahi. baMgALa, vIsa paragaNA jIla. koDaliyA gAma jAnakInA pariNAme gAMdhIjIe subhAvane zrI cittaraMjanadAsane maLavA bejha ne prabhAvatI devInuM anokhuM dAmpatya emane ATha putro. temAM sucana karyuM. dezabaMdhu sAthenA vArtAlApamAM subhASane pote zuM karavA cho sunASa janma zanivAra tArIkha 23 jAnyuArI 1897, mAge che enA cakkasa khyAla vALA sajajana prApta thayo. pitAnI pAse je hoya te chAvara karavA e taiyAra hatA. anya je kAMI pAMca varSanI vaye ene kaDaka preriTanTa yuropIana skUlamAM dAkhala ApI zake e sarva svIkAravA e teyAra hato. ene mana yuvAnI karavAmAM AvyA. traNa varSa thI gAjyA. pachI revanA kolejIyeTa divAnI nahatI. yuvAnI eka saguNa hato. subhASe nirNaya laI kalamAM dAkhala thaze. IvIsana 1913 mAM meTIkayulerAnanI parIkSA lIdho ene managamata mArgadarzaka maLI gayuM hatuM. ene saMpUrNa ApI. samaya vidyApI mAM bIje naMbare pAsa thaye. prathama kakSAnI rIte anusaravAne subhAne nizcaya karyo ne dezabadhu jIvyA tyAM sudhI ziSyavRtti prApta karI. InTara ArTa sanI parIkSA paNa prathama zreNI pAje. jIvananA aneka jhaMjhAvAtamAM sadA sarvadA emanI paDakheja pasAra karI. enA abhyAsanA viSayo hatA. takazAstra gaNita ne rUA. saMskRta. A parIkSA mATe taiyAra karavA ene khUba ja o che samaya maLe hate. thoDAka dhArmika saMzodhanamAM e gUMthAyo hato ne dezabaMdhue rASTrIya vidyAlaya sthApyuM hatuM. asahakAranI caLaparIkSA pAse AvI gaI hatI. isvIsana 1919. subhASa grejayueTa vaLamAM jhUkAvI je vidyArthIoe potAnA abhyAsane tilAMjali . "phisethI enasa' sAthe e prathama vargamAM Avyo. pachI ApI hatI temano abhyAsa AgaLa vadhAravAne hetu hatuM. subhAmAnasa zAstra' laI e eNe ema. e. ne abhyAsa mAMDe che. ne e vidyAlayanA AcArya banAvyA. baMgALa prAMtiya rAya paraMtu asudhAryo e abhyAsa paDato mUkavo paDaze. e vaDilee mahAsabhA sanitine prakAzana vibhAga subhASe saMbhALyo. ivIsana ene vilAyata mokalI Apyo. enuM jarAya dila nahetuM paraMtu 1924mAM dezabaMdhunI saradArI nIce rASTrIya mahAsabhAe kalakattA AI. sI. esa' parIkSAnI tyAre jambara mahinI hatI. subhASane korporezana sara karyuM. tyAre subhASa vinA virodhe sabhya cuMTAye. IcchA viruddha iDiyana sivila sarvisa mATe taiyArI karavA laMDana parantu TuMka samayamAM ja ene "cIpha ekajhIkayuTIva ophisara ' nImajavuM paDayuM. vAmAM AvyuM. tyAre e phakta sattAvIsa varSanI vayane hato. tethI svarAjya pakSanA keTalAka vartumAM paNa IrSAnA aMkura phuTayA e bhAre didhA anubhavI rahyA. enA jIvanane Adarza mAtR hatA. sarakAra te dhUMdhavAI ja uThI hatI. traNa hajAra pagAra paNa bhUminI sevA karavAno hato. bIjI bAju vaDilenI IcchA hatI e letA mAtra 5 daraso rUpiyA. IsvIsana 1930nA ogaSTamAM e vaDilenI IcchA AgaLa yuvAnanuM zuM cAle ? subhASane paNa kalakattAnA meyara cUMTAyA. anya yuvAne peThe vaDilonI icchAne tAbe thavuM paDayuM. paraMtu ethI enA jIvana Adarza para paDado paDI gayuM nahi. AI. sI. Ama rAjakIya kArakirdImAM palaTAtAM palaTAtAM subhASacaMdra esa. parIkSA to ene pasAra karI. enuM mana didhAmAM hatuM. isavIsana 1938mAM rASTrIya mahAsabhAnI haripurA beThakamAM cUMTAyA. prayane pAkkA nahotA. chatAM e hariphAImAM ceyA naMbare Avyo. bIje varSe tripurAnI beThakamAM kaTara paTTAbhi sItArAmaiyA sAthe aMgrejI nibaMdhamAM te badhA ja haripha karatAM vadhAre guNa meLavyA mahAsabhAnA adhyakSapada mATe cUMTaNI jaMga jAmyo. subhASacaMdrane paratu e tyAranA hiMdI vajhIra : sekreTa opha sTeITa phora iDiyA 1575 mata maLyA. hariphane 1376 mata maLyA. "paTTAbhIne parAjya zrI monTegyunA kAryAlayamAM pahoMcI gaye. mitrane sagAMvahAlAMe e mAre parAjya che' gAMdhIjIe kahyuM. evA subhASa kapriya dhaNI vinaMti karI paNa eNe "InDiyana sivila sarvisa" thayA. pachIto jamaNI pAMkhamAM vicitra khaTakhaTo zarU thaI phagAvI dIdhI. jIvanamAM eka vAra ja e pitAnI IcchA viruddha subhASacaMdra kaMTALI rAjInAmuM ApyuM. chevaTe emane rASTrIya Jain Education Intemational
Page #955
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha mahAsabhAmAMthI dUra karavAmAM AvyA. chatAM baMgALa prAMtiya rASTrIya alamaurAmAM " ha5 kalaba' nAmanI saMsthA bhAratamAMthI briTIza mahAsabhA samitinA adhyakSa tarIke to rASTrIya mahAsabhAnA hakumata nAbuda karavAnI enI nema. zrI goviMda vallabha paMta enA virodha chatAM cAlu ja rahyA tethI baMgALa prAMtiya rASTrIya sabhya thayA IsvIsana 1906. vArAsaNImAM akhila bhAratIya * mahAsabhA samiti baratarapha karavAmAM AvI subhASa rASTrIya rASTrIya mahAsabhAnuM adhivezana maLyuM. tyAre e svayaMsevaka daLamAM mahAsabhAnA cAra AnA sabhya paNa maTI gayA hatA. zrI gopAla kRSNa gokhalene madana mohana mAlaviyAnAM pravaIsvIsana 1941nA jAnyuArInI seLamI tArIkhe kalakattAmAMnA canothI e khUbaja prabhAvita thayelA. pitAnA nivAsa sthAnamAM sarakArI najarakedamAMthI subhASacaMdra adazya thayA. AzA nirAzA bhaya saMkaTa vagerenA jhUle jhUlI rahyAM. vALa alhAbAda yunivarsiTInI eka hindu hosTela hatI. temAM zrI uMcA thaI jAya, lehI ukaLI uThe, zvAsa thaMbhI jAya, evI mAnava goviMda vallabha paMta rahetA tyAM temaNe deza bhakta yuvAnonI eka sahanazakitanI parAkAkSAo nihALI. kartavyathI vimukha thaI e TukaDI jamAvelI. lAla, bAla ne pAlanI rASTrapremI TukaDIne ema chaTakI gayA hatA. navI kartavya dizA emaNe nakakI karI lIdhI pravacana mATe AmaMtraNa ApeluM AvI pravRttiothI emane vidyAlaya hatI. gharanA saMgharSane bahArathI Teke ApI briTIza siMhane choDavuM paDayuM. zastrazakitathI pitAthI ja guphAmAM pUravAnI vetaraNa hatI. brITananI zrI surendranAtha benarajIne zrI mAlaviyAnA prayAsothI emane muzkelI bhAratanI taka hatI. punaH praveza maLyo. gaNitazAstra ne rAjakAraNa mukhya viSaya tarIke kalakattAthI chaTake e aphaghAnIstAna gayA. tyAMthI e raziyA pasaMda karI e snAtaka thayA. kAyadAnA a yAsamAM paDyA tyAre paNa pahoMcyA. chevaTe balIna AvyA. netAjI kahevAyA. baralInane eka chaN "abhyAsa vala" sthApyuM. "morDana ri' sthApaka pitAnuM vaDuM mathaka racAyuM. bhAratanI vividha bhASAomAM vAyu taMtrI zrI rAmAnaMda ceTarajIne enA adhyakSa banAvyA. pravacana ApavA mAMDyAM. sazastra AkramaNathI ja bhArata videzI ghUMsarI phagAvI zakaze. e daDha mAnyatAthI ema bhAratIya AjhAda zrI. geviMda valabha paMtanI rAjakIya pravRttio eTalI badhI phejanI racanA karI. potAnI saMsthAnuM nAma " AjhAda hinda " vadhI gayelI ke emanA abhyAsa karavAno paNa samaya maLato nahi. pADayuM. kudako mAratA vAdhane Aga dhvaja pharakAvyo samAMta evAmAM lega phATI nIkaLe. vidyAlaya baMdha thayuM vighArthIo ghera maMtrI maMDaLa racyuM. bhAratanA bhAvi mATe saMpUrNa kAryakrama ghaDI gayA. parIkSAo mulatvI rahI. A gALAno zrI pate lAbha uThAvyo kAya. rAjAmahArAjA nahi kemI dhArmika bhedabhAva nahi: evA dhArA zAstramAM prathama paMkti mAM pAsa thayA. emane lamaDana suvarNa akhaMDa bhAratanI emanI kalpanA hatI caMdraka maLe. IsvIsana 1909 nI e sAla. IravIsana 194ramAM emane jarmanI cheDayuM. kAlathI e TokIyo zrI paMte alamaurAmAM vakIlAta zarU karI. tyAMthI rANIsena gayA. sabamarInamAM pahoMcyA tyAM sudhI emanA pravAsanI hakIkata khUbaja chevaTe kAzIpuramAM TharI ThAma thayA. kAzIpuramAM emaNe zrI udayarAja chUpI rAkhavAmAM AvI hatI. emanAM vAyU pravacane ja prasArita mAdhyamika zALA zarU karI. enA saMcAlaka banyA. tyAMthI nainitAla thatAM eTale koIne khyAla Ave tema nahoto. IsvIsana 1945mAM gayA IsavIsana 1916 * kamAu paripada' sthApI. nainitAlane emanA sAthIoe balIna cheDayuM. e sAlamAM vizvayuddhamAM pUruM sAmAjIka, Arthika ne rAjakIya vikAsa sAdhavAnI enI nema hatI. thayuM paraMtu subhASanA sAthIo viruddha jehAda jagAvavAmAM AvI. IsavIsana 1917 sarakAre alamorA akhabAra para pratibaMdha mUke. subhASacaMdra bojhanI dezabhakti, sahadayatA ne balidAnamAM koI zrI 5 te "zakita " pragaTa karavA mAMDayuM. hadavAnImAM veThanI prajAne , zaMkAne sthAna nathI. ghaNe bhAratIya netAo enI AgaLa divo bhAre trAsa zrIpa te veThanI praya virUddha AMdolana upADayuM. dharavAne lAyaka nathI Aja nA rAjanitijJo subhASacaMdrane yAda kare yA na kare : ema vahAvelI vicAra saraNI kadIye lupta thavAnI nathI. sarakAre emane hadapAra karyA. roSe bharAyelA cAlIsa hajAra kheDUto bAgezvara meLAmAM ekaThA maLyA. rekarDa sarayu nAkhI dIdhAM. bhAratanA pAlama Teriyana sarakArane namatuM jokhavuM paDayuM. kAkorI kesamAM kAntikArIonA alaurA pAse khuMTa nAmanuM eka nAnakaDuM gAma. tyAM gharavA- vakIla tarIke ubhA rahyA. lanA mahesula khAtAnA eka garIba nAnakaDA zikara ' rahe. IsvIsana 1887nA sapTembara mahinAmAM emane tyAM eka putrane akhila bhAratIya rASTrIya mahAsabhA samitinA e isvIsana janma thaze. enuM nAma goviMda pADayuM. pitAnuM nAma valabha. 1916nI sAlathI sabhya. isvIsana 1919 kumAune meTapharDa avake paMta. bAyakALathI ja vidyAnI jhalaka deza bhaktinI chAMTa sudhArAthI bAtala na rAkhavA sAuthabaro samitine samajAvI paNa asalathI ja. inTara meDiyeTanI parIkSAmAM goviMda prathama zreNImAM saMyukata prAMtanI dhArAsabhAmAM cUMTAyA svarAjya pakSamAM joDAyA. AvyA. gaNitazAstramAM prathama AvavAthI ziSyavRtti maLI. enA saMcAlaka banyA, Jain Education Intemational
Page #956
--------------------------------------------------------------------------
________________ 978 sAyamana kamIzana, saradhasa, lAThIcArja. zrI patane ijA thaI snAyueTanI khUba nabaLAI AvI gai. pachI e kendriya dhArAsabhAmAM cuMTAyA. rASTrIya mahAsabhA pakSanA mukhya cAlaka banyA. isvIsana 1964mAM pAla menTarI kheAnA ma MtrI thayA. isvIsana 1936-37mAM rASTrIya mahAsabhAnA cUMTaNI viSayaka kAka taiyAra karavAnA bhAre kAmagIrI khAvI. pariSe saMyukata prAMtamAM rASTrIya mahAsabhAnebahumati maLI. zrIparyaMta pakSanA mevaDI cUMTAyA. prAMtiya vaDA pradhAna banyA. isvIsana 1939 tripurImAM rASTrIya mahAsabhAnuM adhivezana maLayu gAMdhIjInI IcchA mujaba kAryavAhaka samiti nImavA zrI subhASaejhane sUcana karateA TharAva zrI pate ghaDayA ne pasAra karAvyeA. bhArate yuddhamAM bhAga leve! ke nahiM e prazna para zrI pate rAjInAmu khAsu isvIsana 1940mAM relavAsa svIkAryo. IsvIsana zrI patane pharI jelamAM meAkalavAmAM AvyA isvIsana chUTakAro thayA. 1942mAM 1945mAM dhruNAspada simalA pariSadamAM hAjarI ApI. navI cUMTaNIemAM sayukata prAMtanA vaDApradhAna anyA mAnavAmI ma karI. prAMtane bhAre ciratA AvI isvIsana 955mAM e kendriya gRhapradhAna banyA. rAjyasabhAmAM praveza meLavyA. rASTrIya mahAsabhA pAka kensarI pakSanA nAkanenA cUMTAyA. sAyamana kamIzananA virAdhamAM nIkaLelA saradhasamAM zrI pata mAkhare hatA. ne polIsanA lADIcAthI emane phakta thaI hatI. tethI temanA magajanA jJAnataMtue nabaLA paDI gayA hatA. chevaTe emane eja jJAnata MtunA laya lAgu paDayA. padara divasa e ebhAna rahyA. chevaTe emanu' prANapa MkherU' uDI gayuM. bhAratIya asmitA ga MbhIra parantu carcAmAM kAtIla' lekhyA che. bhAvi gRhapradhAna mATe e mApadaMDa raheze. e gALAmAM lADa karajhana bhAratanA vAIsarAya. makkama vahIvaTa karyAM emanI sAme paDavA bhAre zaktinI jarUra. te vakhate zrA gopAla kRSNa gokhale bhAratanI kendrIya sarakAramAM nANAM zAstrane yunivarsiTImAM zrI geAkhalee tejasvI vAisarAyanA AMkaDAne paDakAryAM eTaluM ja nahi paNa kAna pakaDayA. virAdha karanAranI zaktione Adara kare evA e vahIvaTa kartA hattA eTane zrI gokhonA prati sUrya saradAra vallabhabhAI paTele ArabelI dezI rAjyAnI vilInI-sALekaLAe prakAzI rahyo. have karajhanane sthAne leDa minTo AvyA. karaNlR vyavasthA zrI pate pUrI karI. sarakArI bhASA samitinA AiDiyA ekrisanu sukAna jahAna meralee svIkAryuM. tyAre zrI hevAlanI samIkSA karanAra pAlamenTarI samitinA adhyakSapade virAjI gokhale vividha prakAre siMhAsana pAchaLanI zakti banI rahyA sarvAnumate niNaeNya apAvyo. cinAi AkramaN vakhate zrI pate peAtAnA AvAsamAM pradhAna maMDaLanI tAkIdanI kheThaka khelAvI. kAzmIra bhAratanu ja che. ema kahenAra paNa zrI pata pahelA hatA. isvIsana 1957mAM bhArata sarakAre emane bhArata ratnanI pI ApI. emano dezasevAonI kadara karI. bhAratanA elacI mahAtmA hiMndu samAjanI uMcAmAM uMcI brAhmaNa jJAti. dakSiNa bhAratanA zrAvaNanI praNAlikA gata zakti evI paraMparAvALA saMsAramAM zra nivAsa zAstrIne janma ye!. isvIsana 869nI sAla. gAMdhIjInI janma sAla mahAtmA gAMdhInA janma pahelAM ATha divasa tArIkha cAvIsamI sapTembara. zArIrika baMdhAraNa janmathI ja nabaLu . paraMtu gajabanI dhIraja, zALA kolejanA abhyAsamAM DhAMziyAra. yunivarsiDInA abhyAzama aa karI. zrI nivAse keLavaNIkSetramAM potAnuM za tuM, dhaMdhA tarIke rikSA vana svIkAryAM badhe dhIme e dakSiNa bhAratanI khyAtanAma zALanA AcAya pade pahoM cyA. emanA jIvananA Adarza pUrA thayA. sthAna thI gokhaleno kIrtidhvaja unnata gaganamAM thAmAM karI rato hato tyAre emane varkIMga dara lAgu pAyuM. vananA su trInAM divaseAmAM ema2e pAtanu jIvanakAya patAvI nAkhavAne niNaeNya lIdhA. ' sarvanTasa epha iDiyA sAsa.TI nI sthApanA karI. ane sat sthitimAM suvA jIvana hIra nIcovI nAkhyuM. : * sarvanTasa epha inDiyA sAsAyI " nA sabhyoe A jIvana sevAnA segaMda levA paDatA. brITIza sAmrAjyanAM svarAjya prApta thAya tyAM sudhI AMdolana calAvavAnu emanu nizcita katavya hatuM. Ama seAsAyaTI bhAratanA rAjakAraNamAM madhyavatI sthAna dharAvI paNa maLyA. bhAratanA pahelA gRhapradhAna saradAra vallabhabhAI para bekhaDIvI nizcita beMka pAra pADavA makhyAbaMdha sevAbhAvIo AvI rAjapuruSa kahevAtA. emanA anugAmI zrI goviMda vALane paNa mIna leDI rAjapusyuM naDayA, svataMtra bhArata manA jevo sama pAla menTariyana dA| nathI. zrI patamAM dezabhakata, saMgrAmavIra, khAsa kama cArI,rAjanItine vaktAnA cAnA samanvaya hatA. khAratanA rAjapurumAM hevAtAM sauthI vadhAre sthira hatuM. ina sAiDa eziyAnA lekhaka zrI jahAna graMthare zrIpatane bhAratanA sauthI zakitazALI purUSa tarIke biradAvyA che. 'paDachaMda kAyA', vArtAlApamAM vinamra ne IsvIsana 1912mAM zrI gokhalee dakSiNaAphrikAnA pravAsa kheDavA mAM A mohanadAsa gAMdhInI zaktiothI e prabhAvita thayA. tenuM magaja misasa epha InDiyA sosAyaTInuM sukAna saMbhALanAra manugAnI e rIdhI ja rahyA hatA. zrI gokhateNe zrI mohanadAsa gAMdhI AgaLa e khela nAkhyA hota teA zrI mehanadAsa gAMdhI emanA khelane kadI ucApata nahi. parantu zrI geAkhalee gAMdhIjInI
Page #957
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha zakitaonuM anokhuM valaNa pArakhyuM. ne gurUpadethI bela nAkhavAnI koIne enI pachIte rahelo raMgaSano durga pratyakSa thayA. bhArabhUla ema na karI. tIne nAgarikatvanA samAna hakko apAvavAne prazna zrI nivAsa zAstrInI rAjakIya kArakIrdInuM mukhya lakSyabindu banI gayo. e evAmAM zrI gekhalee potAnI AMtara daSTithI zrI nivAsa mATe emane jagatabharanAM briTIza saMsthAnomAM pravAsa karyo. amezAstrImAM chupAyelI zakitao pArakho. emanAmAM bauddhika pramANikatA rikAmAM voziMgTana pariSadamAM paNa bhAratIya pratinidhi tarIke na ucca AdarzanuM camakArI mizraNa hatuM . virAdhI vAtonI hAjarI ApI. ne sabhAgRhamAM suMdara chApa pADI. saMsthAnomAM sAmano karavA haMmezA tayAra. bhAvanAonA pUra pravAhamAM taNAI paNa zrI zAstrInI umadA prakRtti, saMpUrNa niSpakSapAtatA, ane na jAya evuM makakama mAnasa. bhAratanA judA judA bhAgamAM paidA emanI addabhuta vakRtatva zakitae so kaImAM mAna upajAvyuM hatuM thayelA hovA chatAM rAjakAraNanA raMgamaMca para banne samAna saMsthAnomAM nAmanA karanAra Avo bIjo bhAratIya pAye nathI. abhiprAyo dharAvatA e kismatanI kaI anokhI karAmata ja hatI. brITananI chatrachAyA nIce ja bhArata svAtaMtrya prApta karaze ema tUphAna ane kaTokaTInA A divasomAM bhAratIya elacI zrI baneya mAnatA. dhArmika valaNamAM paNa bane bhAvanAthI doravAI nivAsa zAstrI pote paNa bimArI ne bichAne paTakAI paDayA ne jatA nahi ucca naitika jIvana banenI dhArmika pravRtti hatI. laMDana nasaga homamAM Azraya le paDaze. paraMtu mAtRbhUmi banene ucca Adarza prati Adara hato. zAstrImAM adhika preraka pratyenuM kayuM bajAvatAM e pAchI pAnI kare evA nahotA. zakita hatI. tatvajJAnI mAnasa hatuM. sAMskRtika mAnavatAvAdI praNAlikAnA e puraskartA hatA. mAMdA mAMdA paNa kavInsa helamAM bhASaNa ApavA gayA ne vadhAre narama thayA. vAtAvaraNamAM bhAratIya daSTi biMdu spaSTa karavAnI eTale gokhalenA avasAna pachI zrI nivAsI zAstrIne sarvanTasa AvazyakatA hatI. zAstrInI kaDavAza vadhatI jatI hatI. roga paNa opha IDiyA sosAyaTInA adhyakSa tarIke cUMTI kADhavAmAM vadhato hato. e bhArata pAcha. pharyA. AvyA. gAMdhIjIne emanA ataranA avAja pramANe AgaLa vadhavA chuTo dora ApavAmAM Avyo. Ama zrI gokhalenA zvetapatramAM bhAratIone keniyA, yugAnDA ne TAMgAnikAmAM anugAmI tarIke zrI nivAsa zAstrIne samagra bhAratanA phalaka para vasavATa karavAnI chUTa maLI. emanA para koI paNa prakAranAM baMdhano mahatvanuM sthAna maLyuM. nAMkhavAno kaloniyala ophIse pratibaMdha karyo. paraMtu raMga ne sarakAre paNa A varaNInuM mahatva svIkAryuM ne te gALAnA | dura to ume ja rahyo. " vAIsaroya leDa hADI-je prathamathIja zrI zAstrIne potAnA vizvAsamAM lIdhA. vizvayuddhanA kaTokaTInA e divase hatA. kAunsIla cembaramAM brITIza komanavelthanI bhAre sevAo bajAvyAnA pariNAme zrI zrI nivAsa zAstrIne pitAnA vakatRvanI zakitane khyAla Ave. nivAsa zAstrIne privI kAunsIlara banAvavAmAM AvyA e "rAITa jAhera vivAdamAM emanuM magaja jhaDapathI kAna karI zakatuM hatuM e enarebala' kahevAyA. chatAM brITIza anyAyathI emane bhAre AghAta samajAyuM. gokhalenI pratiSThAnI chAyAmAM emaNe dilhImAM paga lAgyA. tethI dakSiNa AphrikA javAnI bIjI vana tane emaNe mUkayo ne zrI gokhalenuM adhUruM kArya pUruM karyuM. turata svIkAra karyo janarala smaTaze emane AvakAra Apyo pahelI kepa TAuna pariSada pachI zrI zAstrIne dakSiNa AphrikAnA pahelA roleTa ekaTanA virodhamAM zrI nivAsa zAstrIe ati nATayA- ejaTa janarala nImavAmAM AvyA. mahAmAM goMdhI e ja emanuM maka pravacana karyuM. payagaMbarI bulaMda avAja uThAvyuM. ATalA nAma sUcavyuM hatuM, jussAbharyA krodhAnalathI e kadIye belyA nahotA. "sarakAra A khataranAka pagaluM bharavAnI bhUla karaze to patAze. zrI nivAsanI zrI. zAstrI dakSiNa AphrikAmAM bhAratanA elacI tarIke khUbaja zAnta bAhya sapATI nIce Ave javAlAmukhI bhabhUkato haze e lokapriya thayA, emanAM jAhera pravacana sAMbhaLavA loko paDApaDI keneya khyAla nahoto. sarakAre paNa kI nivAsanI pAradarzaka karatA. priToriyA TAuna hola to priToriyA hAIskUlanA vidyArthIpramANikatAnI kadara karI ne laMDananI zAhI pariSadamAM zrI vAsane ethI ja u bharAI gayo hato. johAnIsabargamAM ketheDralanA DIne cUMTI kalyA. emane AmaMtraNa ApyuM ne raMgaSanA durgane vakhoDI kADhayo. DarabananA tAmIla vatanoee to zAstrI koleja bAMdhI. zAstrInI laMDananI kAmagIrImAM e bhAratIya vasAhatIonA praznamAM uMDA utaryA. IsvIsana 192 nI A zAhI pariSadamAM e laMDananI banne goLamejI pariSadamAM e bhAratIya pratinidhi janarala meTasa sAthe saMgharSamAM AvyA. saMsthAnomAM vaselA bhAra hatA. te bhAratIya baMdhAraNanA ghaDataramAM ulaTabhera bhAga lIdho hato tIne nAgarika tarIke samAna hakko ApavA zrI zAstrIe jora- chevaTe e annAmalAi vidyApIThanA upakulapati nImAyA. Ama dAra mAgaNI karI. janarala smaTasanI dalIle pokaLa nIvaDI. sau ema mAtRbhUminI utkRSTa sevAo karI jagatanuM kalyANa sAdhyuM. Jain Education Intemational
Page #958
--------------------------------------------------------------------------
________________ 80 bhAratIya asmitA bhAratanA pitAmaha sevA karI chUTavAnuM nakkI karyuM hatuM. A nirNaya emaNe jIvananA aMta sudhI vaphAdArIthI bara ANyo hato. IsvIsana 1825. sapTembaranI cethI tArIkha. muMbaImAM mA lokonI sevAmAM prathama kArya emaNe leka keLavaNInuM upADayuM dAdAbhAI navarojIno janma thayo. cAra varSanI vayeja emaNe muMbaImAM garIbo mATe te kanyAo mATe zALAo udhADavAmAM AvI. pitAnI chatrachAyA gumAvI, emanAM mAtA ne moTAbhAI e emane A kAryamAM dAdAbhAInA pArasI mitroe sArI evI madada karI. ucherI meTA karyA. emanAM mAtAjI mAyALu ne zANAM sannArI hatAM. sara askana perI ne prophesara paTana jevA aMgrejoe paNa emane emaNe dAdAbhAI mAM nAnapaNa thI ja sArI Tevo pADI. emanI sAya Ape emaNe "rAsta gophatAra" "satyavakatA' nAmanuM eka dAdAbhAI upara bhAre asara hatI. gujarAtI sAptAhika paNa pragaTa karavA mAMDayuM. brITIza hakumate navI peDhImAM jIvananA navA Adarzo yuvAnomAM jagADyA hatA. tenI bALapaNamAM emaNe gAmaThI gujarAtI zALAmAM a yAsa karyo. jAhera prajAne samajaNa ApI. pustakAlayane rAjakIya tathA zALAmAM e sau koInA mAnItA hatA. khUbaja hozIyAra ne khU"ja sAmAjIka saMsthAo sthApavAmAM temaNe sahakAra ApyuM. tyAM suMdara. zikSake ziSya AgaLa emane Adarza tarIke dharatA. vidyA jAtIbheda nahoto. komavAda nahoto. sau koI saralatAthI bhegAM thao emane Adara karatA. emanuM vartana AkarSaka ne pramANika maLatAne vartamAna praznonI chaNAvaTa karatAM dAdAbhAI mATe A hatuM. samaya ghaNI ja pravRttine hato. ane te ullAsathI enAM smaraNo vAgoLatA. gAmaThI zALAmAM abhyAsa pUro karI eka aMgreja saMcAlita maMgrejI zALAmAM joDAyA tyAre keLavaNI maphata hatI. eTale dAdA IsvIsana 1855mAM dAdAbhAI ane be bIjA pArasI sajajanoe bhAIne tyAre abhyAsa karavAmAM koI aMtarAya naDaze nahiM. aMgreja 'kAmAM enDa kaMpanI" nAme pahelI bhAratIya peDhI iglenDamAM zarU sajajane ne sannArIo avAra navAra InAmo ApI emane karI. laMDanane lIvarapuramAM kAryAlaya khelyAM. dAdAbhAIe prAdhyApakanI abhyAsamAM protsAhita karatA emanI naisargika buddhi ne saMniSTha nokarImAMthI rAjInAmuM ApyuM. isvIsana 1856mAM te IMglenDa Tevoe emane abhyAsa mAM pragati karavAmAM sArI sahAya karI pahoMcI gayA. DAM ja varSomAM e ziSyavRtti meLavI elphinsTana kolejamAM dAkhala thayA. - iMglenDamAM paNa dAdAbhAInI dRSTi kevaLa dravyopArjana para kendrita thaI nahotI. aMgreja prajAmAM bhArata viSe ghora ajJAna vidhAlayanA abhyAsakALa daramiyAna e hamezAM pramaya zreNI pravartatuM hatuM. bhAratIya prazno para gaMbhIra upekSA sevAtI. A mAMja virAjatA ne InAma para inAma prApta karatA. emanI tejasvI ajJAna dUra karavA ne upekSA nivArI rasa pedA karavA dAdAbhAIe kArakirdIe keLavaNI maMDaLanA adhyakSa sara ana perInuM dhyAna pitAne dila sAthe niradhAra karyo. IsvIsana 1867mAM temaNe khecyuM. kAyadAnA abhyAsa mATe dAdAbhAI ne iMglenDa mokalavA sUcana iMglenDaH laMDanaH mAM "IsTa InDiyA esosIezananI sthApanA karyuM. sara askIne potAnA padaranuM adhuM kharca upADavA IcchA karI. nibaMdha lakhIne vyAkhyAne ApI aMgreja prajAmata jAgrata dAkhavI parantu bAkInuM adhukharca upADavA pAsasI vaDerAe karavA mAMDe che. ghaNuM dezI rAja- rajavADone nivRtta e glA saMmata na thayA. dAdAbhAIne IMglenDamAM mokalavA teo rAjI nahAtA inDiyana aphasaroe A pravRttine anumodana ApyuM. Aje paNa vidyAlayane abhyAsa pUro thatAM emane thoDoka samaya nokarI mATe e saMsthA bhAratanA kalyANuM mATe mathI rahI che. phAMphAM mAravAM paDayAM Akhare enane eraphInsTana InsTITayuzanamAM mukhya madadanIza tarIke nokarI maLI. isvIsana 1850 mAM e ja saMsthAmAM IsvIsana 1873mAM bhAratanI Arthika paristhitinI samikSA e gaNita zAstrane naisargika tava jJAnanA madadanIza prAdhyAyaka nImAyA karavA eka pArlAmenTarI pratinidhimaMDaLa nImavAmAM AvyuM. dAdAbhAI thoDIvAra prAdhyApaka tarIke paNa kAma karyuM. chevaTe kAyamI prAdhyApaka navarojI bhAratIya praznomAM avikRta vyakti manAtA. emane A banyA. ne IsvIsana 1856 sudhI prAdhyApaka tarIke sevAo ApI. samiti samakSa jubAnI ApavA belAvavAmAM AvyA. e samitinA emane prAdhyApaka tarIkenA emanA kAryanuM khUbaja gaurava hatuM. ane pramukha AyarTana emane chUTathI bolavA detA nahotA. paraMtu e e kALanAM saMsmaraNo emaNe aMtima ghaDI sudhI saMgrahI rAkhyAM samitinA bIjA sabhya bhAratanA mitra hatA e thI pheseTe zrIhatA. dAdAbhAIne dila kholavA pretsAhana ApyuM ane dAdAbhAIe bhArata jagatamAM garIbamAM garIba deza che e sAbita karI ApyuM. vidyArthI jIvanathIja zrI dAdAbhAIe mAtRbhUminI sevAmAM pachI Aja prazna emanA vyAkhyA ne lekhane mukhya dhvanI jIvana samarpaNa karavAnA niradhAra karyo hato lokonI sahAyathI banI rahyo. emaNe keLavaNI saMpAdana karI hatI. eTale lokonI sevAmAM ja jIvana vyatita karavuM evo vicAra emanA dilamAM vikAsa pAmyA IsvIsana 1874mAM vaDodarAnA divAna tarIke zrI dAdAbhAI hato ane jyAre jyAre taka maLe tyAre tyAre emaNe lokonI bhArata pAchA pharyA. brITIza resIDanTa ne rAjyAdhikArIonA ghaNAM Jain Education Intemational
Page #959
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRti ya 981 aMtarA chatAM vaDodarArAjyamAM ne vahIvaTamAM ghaNuM sudhArA dAkhala emanA samayamAM paNa hindu muslIma vaimanasya mAthuM ucakyuM karyA. divAna padethI rAjInAmuM ApI dAdAbhAI muMbaI AvyA ne hatuM. bane kemonA agraNIone A vAta pasaMda nahotI paraMtu tenI vividha sevA karI. myunisipala korporezananA sabhya banyA. emanAthI kAMI banatuM nathI. chevaTe banne komoe zrI dAdAbhAI prAMtiya dhArAsabhAmAM paNa cUMTAyA. isvIsana 1885mAM emaNe navarojIne saMgaThananA sArathI tarIke pasaMda karyA ne emaNe e akhila bhAratIya rASTrIya mahAsabhAne pAye nAkhavAmAM mahatvanuM kAma pAra pADayuM. phALo Ape. muMbaImAM enuM paheluM adhivezana bharyuM. kalattAnA bIjA adhivezanamAM e adhyakSa cUMTAyA. bIju rASTrIya mahAsabhAmAM be po paDI gayA hatA. eka pakSa sarakArI taMtranI khaphagI vahorato hato ne tyAre sarakArI taMtranI hamadardI dAdAbhAIe have jAhera jIvanamAM saMpUrNa paNe jhaMpalAvyuM. sivAya rASTrIya pragati sadhAya tema nahotI. A pakSanuM jora vadhatuM emaNe aMgreja taMtrane pitAnA bhArata pratinA kartavyanuM bhAna jatuM hatuM ne kadAca rASTrIya mahAsabhA tuTI paDaze evo bhaya toLAto karAvyuM. emanA adhikAro bakSavA AvAhana karyuM bhAratIya prajAne A kaTokaTImAM uddAmavAdIone mavAla pakSa. bannenuM dhyAna zrI pitAnA adhikAro prati sajAga karyo. A mATe IMglenDamAM ne dAdAbhAI para kendrita thayuM ne emane savikAra banAvyA. briTIza pArlAmenTamAM ja mahatvanI kAmagIrI bajAvI zakAya ema temane lAgyuM. bhAratIoe IglIza hAusa opha komansamAM cUMTAvuM A bane kAma pAra pADavA zrI dAdAbhAI navarojI e pitAnA 25) Sa, te vipaNa sI bIkata mAM tyAzImAM varSamAM IsvIsana 1906 mAM trIjIvAra rASTrIya mahAsabhAnuM e IglenDa gayA madira baMgALI vaktA zrI lAla mohana ghoSa sukAna saMbhALyuM iMglenDathI e kAma mATe ja bhArata AvyA tyAre IglenDamAM ja hatA. bannee sAmAnya cUMTaNImAM ubhA rahevA ne kalakattA adhivezana saMgaThita rASTrIya mahAsabhA tarIke cheTalI vAra nakkI karyuM. dAdAbhAIe hAlana matadAra vibhAga pasaMda karyo. maLI gayuM. itihAsamAM enI saphalatA amara banI gaI. pahelIvAra e niSphaLa gayA paNa hatAza thayA nahi. IsvIsana 1892nI sAmAnya cuMTaNImAM e madhya kriarI vibhAgamAMthI bAkInA jIvananA daza varSe dAdAbhAIe jAhera pravRttimAM bhAga cUMTAI AvyA. lIdhe nahi. varasevAnA dariyA kinAre zAMtimaya jIvanagALI dezabaMdhuone varSo vA protsAhaka saMdezo mokalatA rahyA. varasevAnA IsvIsana 1892nA ogaSTanI navamI tArIe hAusa opha sAdhue potAnA A nivRttinA divase zAnti ne dhyAnamAM gALyAM. komansamAM dAdAbhAI e pitAnuM paheluM vyAkhyAna ApyuM. pitAnI emanI putrI jamAIe emanI sAra saMbhALa rAkhI. IsvIsana 1914 cUMTaNInuM rahasya samajAvyuM. bhAratanA ItihAsamAM briTIza taMtra mAM paheluM vizvayuddha phATI nIkaLayuM tyAre paNa bhAratanA A pitAmaha ne bhArata vacce e suvarNa kaDI samovaDo banI rahyo. "briTIza pitAno amUlya saMdeza pATha; dezabhakita ne rAjyabhakitamAM pratiSThAne briTIza nyAya jyAM sudhI bhAratane saMtoSa Apaze tyAM acala rahyA. sudhI briTIzanuM bhAratIya sAmrAjaya Takaze " to ja briTIza sAmrAjyanI ekatA TakI raheze bhArata chUTuM paDaze to briTIza sAmrAjyane IvIsana 1917nA jUnanI trIsamI tArIkhe emanuM avasAna sUryAsta thaze '. thayuM. "cheka anta sudhI TakI rahyo' ApaNI vAta sArI ne pramA Nika haze to ane ApaNo vijayaja che. huM kadI hatAza thaye bhAratIya prajAe IsvIsana 1893mAM re drIya mahAsabhAnA nathI. keIpaNa hatAza thazo nahi . e emane jIvana saMdeza lAhoranA trIjA adhivezanamAM emane bIjIvAra adhyakSa sthAne hatuM. bhAratamAM rASTrIya bhAvanAnA janaka ne sAcA svarAjyano pAyo niyukata karI zrI dAdAbhAInI A sevAonI kadara karI paMjAbanA nAkhanAra e pitAmaha hatA. pATanagaramAM emanuM apUrva svAgata karavAmAM AvyuM. "mahArAjA raNajItasiMha jevo AvakAra zrI dAdAbhAIne maLe che. ema zrI viliyama hanTare kahyuM, bhAratane "sevaka IglenDa pAchA pharyA pachI bhAratIya kharca cakAsavA eka zAhI muMbaI ilAke. ratnAgIrI chelle. cipalUnatAluke. kATaluka gAma kamIzana nImavavA emaNe pArlAmenTanI aMdara bahAra prayAso karyA. tyAM kolhApurathI eka saMbhAnta paNa atyaMta garIba brAhmaNakuTuMba pariNAme IsavIsana 1896mAM bI kamIzana nImAyuM. zrI AvI vaseluM. sApa dharmAdha chatAM gauravavatuM. IsvIsana 1866nA dAdAbhAI enA sabhya hatA eTaluM ja nahi paNa enI samakSa me mahinAnI navamI tArIkhe e kuTuMbamAM eka tejavI bAlakano pite jubAnI paNuM ApI. IsavIsana 1893mAM nImAyelI bIjI ja-ma . emanA pitA zrI kRSNarAva. e mane eka moTAbhAI InDIyana karansI kamITI samakSa paNa emaNe evI ja sevA bajAvI. zrI govindarAva. zrI gokhale tera varSanA thayA. tyAM emanA pitAnuM Ama aMgreja sarakAre bhAratane ApelA vacana pUrNa kare e avasAna thayuM. kuTuMba nirvAhano bhAra zrI gokhalenA moTAbhAI dizAmAM emanI mahatvanI kAmagIrI pUrNa thaI para AvI paDayo. zrI govindarAne kahApurarAjyamAM mAsika Jain Education Intenational
Page #960
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratIya asmitA eTale kaNa kavAra ane sabhya 9 rUA 15- nA pagAre nokarI laI lIdhI paraMtu gopALane abhyAsa ejyukezana sosAyaTInA sabhya tarIke ema enA ghaDatarane mATe anukULatA karI ApI. pravRttiomAM mahatvano phALo Apyo che. ghaNAM varSo sudhI enA maMtrI tarIke paNa sevAo ApI che. "sudhAka' nAmanA marAThI vartamAna patranA sthAnika prAthamika ne mAdhyamika zALAomAM abhyAsa pUro karI e sahamaMtrI hatA ne aMgrejI mukhya lekho lakhI rAjakAraNanI e prathama kolhApura rAjArAma kelejamAM dAkhala thayA. tyAMthI punA chaNAvaTa karatA. Dekakana kelejamAM gayA ne chevaTe I vIsana 1884mAM ephInsTana kolejamAMthI grejyueTa thayA. e sahRdaya vidyArthI hatA ne pitAnA zrI mahAdeva goviMdarAnaDe IsvIsana 1893thI 1901 sudhI abhyAsamAM ja mazagula rahetA paraMtu emanI smaraNa zakti gajaba hatI. muMbaI hAIkorTanA nyAyamUrti hatA. zrI gokhale pUnAmAM temanA AMkaDAzAstra to emanI chahavAge rahetuM. eTale e bI e cayA 3. saMparkamAM AvyA. zrI gokhale tyAre pUnA sArvajanika sabhAnA tyAre emanI vaya phakata aDhAra varSanI ja hatI kAcI vayamAM ja emane sabhya hatA. zrI rAnaDee zrI gokhalenI kasoTI karI emane sAva nirvAhAthe dhaMdho zodhavAnI jarUra paDI. a.paNuM yuvAnonI janika sabhAnA sahamaMtrI banAvyA. IsvIsana 1896 sudhI temaNe keLavaNImAM koI beya hotuM nathI eTale dhaMdhe zodhatAM bhAre e pada saMbhALyuM zrI rAnaDenA caraNe zrI gokhalee bAravaNa muzkelI no che paraMtu mAtAmAM sArA che , paNa gALayAM. e daramiyAna emane jAhera jIvananI paddhati.saranI tAlima kiMmata hatI. zrI gokhalenI garIbAI emane koI paNuM prakAranI maLI, mahatvanA vartamAna praznone emaNe uDe abhyAsa karyo prema nokarImAM pasaMdagIne sthAna Ape tevI nahotI chatAM zrI gokhalena yoga ne niHsvArtha bhAvanAnA pATha e zrI rAnaDe pAsethI zIkhyA. dhyAna sukha sAhyabI tarapha nahotuM. prathamathI ja emanuM dila loka sArvajanika sabhAnA sahamaMtrI tarIke zrI gokhalene ghaNuM ja kalyANane Abha tyAganI bhAvanA tarapha vaLeluM ja hatuM eTale javAbadArI bharyuM kAma karavAnuM hatuM. e mAsika calAvatA ne navI sthapAyelI Dekakana ejyukezana sosAyaTImAM isvIsana 1885mAM emane praveza maLo. e hakIkatane emaNe sadbhAgya lekhyuM. mahatvanA dastAvejo ghaDatA. emanI 1,lI sAdI chatAM dhAradAra hatI. emanI dalIle saceTa rahetI. sarakAra pazu sArvajanika sabhAnA maMtavyone bhAre vajuda ApatI. IsvIsana 1898mAM zrI gokhale IsvIsana 188 mAM nava saMsthApita pUnAnI nyu IglIza sArvajanika sabhAnA maMtrIpadethI chUTA thayA. skUlamAM e mAsika pAMtrIsa rUpiyAnA pagArathI joDAI gayA. A Dekakana ejayukezana sosAyaTIe arvAcIna mahArASTranA ghaDataramAM IravIsana 1899mAM emaNe " DekakanasabhA' sthApI adyApi te dhaja mahatvano phALo ApyA che. kAma karI rahI che. DekakanasabhAnA pratinidhi tarIke zrI gokhalee laMDanamAM velbI kamIzana samakSa jubAnI ApI. IvIsana pAMca varSamAM to A nyu IglIza skula eTalI to jhaDapI 1897mAM e mATe e IglenDa gayA hatA. emanI rajUAta bhAre pragati sAdhI ke ene eka saMpUrNa koleja tarIke vikasAvavAmAM mahatvanA lekhAI ne Ama zrI gokhalene IMglenDamAM prathama jAhera AvI Dekakana ejyukezana sosAyaTI marAThA prajAnA dAna pravAha vijaya prApta thaze. para nabhatI eTale ke.lejanA adhyApake e bhAre pagAra ApI zake tema nahotI tethI emaNe dezadAjhanI bhAvanAvALA ochA vetane bhArata pAchA pharyA pachI e plega kamIzananA sabhya nimAyA. kAma kare evA yuvAne zodhavA mAMDayA zrI gokhale mAsika rU. kamIzane uttama mecane kayo'. zrI gekhalee eka rAhata TUkaDI paNa 75/- nA pagAre e vidyAlayamAM adhyApaka banyA e vidyAlaya ubhA aA Do vinA e ubhI karI. enA sabhyae avetana suMdara sevA ApI. have phargyusana kolejanA nAme oLakhAvA lAgyuM. I vIsana 1899 mAM zrI gekha mubaInI dhArAsabhAmAM sabhya cuMTAyA. IsvIsana 1911 mAM kendriya dhArAsabhAmAM cUMTAyA. cauda nyu IglIza skUlane phargyusana kolejamAM zrI gokhale gaNita, vadhI kendriya dhArAsabhya tarIke sevA ApI, ke ndraya dhArA sabhya aMgrejI, itihAsane arthazAstra vagere viSayo zikhavatA Ama tarIke cuMTAyA eTale kaJsana kolejanA prAdhyApaka tarIke emane vividha zikSaNa mATe yogyatA dharAvatA hovAthI zrI gokhalene nA chUTake rAjInAmuM ApavuM paDayuM. vidyAlaya bahAra rahI e sArI prophesara Tu orDara' kahevA lAgyA. paraMtu arthazAstramAM to e dezasevA karI zakaze ema mane lAgyuM. ne eka suMdara dezasevA niSNAta hatA ne mAtRbhUminI sevA karavI hoya te dareke arthazAstra karI paNa kharI. dhArAsabhAnA emanA vyAkhyAne bahuja dhyAnapUrvaka zIkhavuM ja joIe ema te mAnatA. vidyArthIomAM zrI gokhale ne AdarathI sAMbhaLavAmAM AvatA emanI ghaNI darakhAsta sarakAra khUba ja mAnItA hatA. game tyAre vidyAthIo emane maLI zakatA svIkAratI IsvIsana 1904 mAM A sevAnI kadara karI lerDa karjhane zrI gokhale emanA kalyANamAM hameza rasa dharAvatAne emanI emane kamAnDara opha dha orDara opha iDiyana empAyara' banAvyA. mulIomAM sahAya rU5 banatA temanAmAM mAtRbhUminI sevA mATe rasa utpana karatA emanA prayatnathI ghaNA vidyArthIo Daka kana prajAe IvIsana 1905 mAM emane akhila bhArata rASTrIya ejyukezana sosAyaTInA jIvana sabhya banyA che. mahAsabhAnA pramukha cUkI emanI sevAonI kadara karI. banArasanA Jain Education Intemational
Page #961
--------------------------------------------------------------------------
________________ mRtimaMya 983 e adhivezanamAM gokhale e mahAsabhAmAM paDI gayelA be pakSomAM vidyArthI jIvanathI ja emane sevAno raMga lAgelo. dhaMdhAe samanvaya sAthe. ne mahAsabhAne saMkaTamAMthI ugArI lIdhI. emane suMdara yArI ApelI. sArI kamANI thavA lAgI. paraMtu lAlAjI pitAnI kamANI samAjasevAnA kAmamAM vAparavA lAgyA. IsvIsana 1908mAM meleminTo sudhArAnA ghaDataramAM zrI gekha- garIbI ne duHkhadarda sAme kamara kasI eka samAja sudhAraka tarIke lee IgleMDamAM vasavATa karI mahatvanI sevAo bajAvI. prajA ne jAhera jIvanane AraMbha karyo. pragatizIla keLavaNI ne harijana sarakAra banene emanAmAM vizvAsa hato. zrI gokhalene sekreTarI uddhAranAM kAryomAM rasa levA mAMDaze. aspRzyatA nivAraNanuM kAryo eka sTeITanI kAunsIlanA sabhya banAvavA sarakAre darakhAsta karI moTA pAyA para zarU karyuM. paMjAbamAM lAlAjInA prayAsathI aneka paraMtu zrI gokhalee tene asvIkAra karyo. svataMtra rahI pote zikSaNa saMsthAonI pApanA thaI. dezamAM dukALa paDayA. mAMTavadhAre dezasevA karaze ema te mAnatA. megarImAM kheDUtoe AMdolana upADayuM. lAlAjIe rAhata kArya upADayuM. AMdolananI AgevAnI lIdhI. hisAramAM AryasamAjanI bhArata pAchA pharyA pachI emaNe kendriya dhArAsabhAmAM prAthamika sthApanA karI. keLavaNI maphata ne pharajIyAta banAvavA prayAso AdaryA. zrI gokhalee dakSiNa AphrikAnA bhAratIya vatanIo mATe paNa ThIka ThIka parizrama sAmrAjyavAdanA aMdhakAra bharyA e divaso hatA. rAjakIya uThAvyo e jAte dakSiNa AphrikA gayA ne bhAratIya praznanI Aphri cetanAnI jarA sarakhI cinagArI paNa bhAratanA gorA sattAdhIzo kAmAM temaja kendriya sarakAra samakSa rajUAta karI. deza badhuonI ane temanI kadama bazI karanAra dezI adhikArIe jarApaNa sahana hADamArI ochI karI. karI zakatA nahi. lAlAjI khUbaja krAtikArI vicAro dharAvatA. A janma yoddhA hatA. paraMtu tyAranI rAjakIya gulAmInI pari- IsvIsana 1912mAM bhAratanI jAhera nokarIonI cakAsaNI sthitimAM kaI paNa svamAnazIla ne kAryazIla vyakita kevaLa dhArmika karavA eka kamIzana nImAyuM. temAM zrI gokhale nyAyamUrti zrI pravRttimAM pUrAI rahI dhAryuM kAma karI zake tema hatuM ja nahI. abdula rahIma sAthe sabhya nImAyA. zrI gokhalene nAITahuDa A5- tyAre lAlAjI to dezanI mukita ne svataMtratAnA zamaNuM jotA. vAnI darakhAsta AvI tene paNa temaNe asvIkAra karyo. pariNAme paradezI adhikArIo sAthe saMgharSamAM AvyA. acAnaka emanI tabiyata bagaDIne IsvIsana 1915nA phebru- IsvIsana 1905-1906nI sAla. baMgALAnA bhAgalA paDyA. ArInI ogaNIsamI tArIkhe emanuM avasAna thayuM. bhAratabharamAM krAtinA taNakhA uDayA. paMjAba paNa bAkAta rahyuM nahiM. lAlAjIe aDaga rASTrIya pravRti calAvI. e jabara lekhaka IsvIsana 1905mAM emaNe "sarvanTasa opha IDiyA sesAyaTI" hatA. prakhara vakatA hatA. haradayAla ne ajItasiMha jevA sAthI sthApI. zaktizALI vyakitaone leka kalyANanA kAryamAM vALI. zrI maLyA. rAjakAraNane nakazAmAM lAlAjIe paMjAbanuM sthAna nakakI gokhale mahAna musaddI hatA eTaluM ja nahi paNa ucca kakSAnA karI lIdhuM. paMjAbamAM lAlA lajapatarAya, mahArASTramAM bAla gaM- dezabhakata hatA. bhAratamAM brITIza rAjyanuM svarUpa emaNe sAcI gAdhara tilaka ne baMgALAmAM bipinacaMdrapAla. A lAla bAla rIte pArakhI lIdhuM hatuM. ane tene dezahitamAM vALavA mathI jIvana pAlanI tripuTI mudraka mazadara banI gaI. bhara rahyA hatA. lAlAjI ajoDa agraNI nIvaDyA. e paMjAba kesarInI gaje. Ama zrI gokhalenuM jIvana sau koIne udAharaNa rUpa banI rahyuM. nAthI brITIza rAjataMtrane akaLAmaNa thaI emanI ne emanA deza zikSaka, dhArA ghaDanAra, ne prajAnA agraNI tarIke e pUrNa saphalatA ? bhakata sAthI ajItasiMhanI dharapakaDa thaI. brahmadeza dezanikAla karavAmAM vaya mahenatu vidyArthI, kAnuna pALatA nAgarika ne vaphAdAra sAthI AvyA. sarakAre emane mAMDalenI jelamAM purI emanuM bahumAna karyuM. tarIke emaNe banatI dezasevA bajAvI ne saha kAryakaromAM agrapade lAlA lajapatarAya eka vyakita nahotA. jAteja eka savaDA virAcha rahyA. hatA. lAhoramAM emaNe prajAsevaka samAjanI sthApanA karI. bhAre zakitazALI ane ThIka ThIka keLavAyelA asaMkhya yuvAnone emaNe bhAratanA lAla rASTrIya sevAnI dIkSA ApI. akhila bhAratIya vyApAra pariSadanA adhyakSa cuMTAyA. rASTrIya keLavaNIne abhyAsama ghaDanAra eka paMjAba prAMta, DiDagAma. IsvIsana 1865. jAnyuArInI tirdhara banyA. strI keLavaNIne mahatva ApyuM. rASTrIya aThThAvIsamI tArIkha lAlA lajapatarAyane janma. pitA zikSaka vidyApIThane lAhoramAM emaNe majabUta pAyo nAkhe. bhAratabharamAM svAmIzrI dayAnaMdanA parama bhakata. putrane suMdara keLavaNI ApavAnI ene gauravavaMtu sthAna apAvyuM. patrakAra tarIke anokhI saphalatA heza. samAjasevAnI dIkSA ApavAnI nema lAlAjInI vidyAthI meLavI. aMgrejI aThavADika "dha pIpalane urdU sAptAsika 'vaMde tarIkenI kArkidI javalaMta nIvaDI. e vakIla thayA. hisAramAM mAtara' paMjAbanA jAhera jIvanamAM varSo sudhI bInaharipha sthAna vakIlAta zarU karI. jALavI rAkhyuM. paMjAbanA Arthika vikAsamAM paNa emaNe uDe Jain Education Intemational
Page #962
--------------------------------------------------------------------------
________________ 984 rasa lIdho. paba dezanala baeNnkane lakhI jambura kaMpanInA be agrasthApaka te pravartaka hatA. avirata saMgrAma khelanAra zrI bhAlA sapanarAyane trenDane amerikAmAM ghaNAM varSAM gALavAM paDayAM. paradeza rahyA rahyA paNa potAnA dezanA prathama binasarakArI pratiiidha tarIke bhAratIya svAtaMtrya mATe avismaraNIya sevAe navI IsvIsana 1914 akhila bhAratIya rASTrIya mahAsabhAe IMglenDa eka pratinidhimaMDaLa meAkahyuM emAM zrI lAlA lajapatarAye mahatvanI kAmagIrI bhAvI. tyAMthI ema kiA pravAsa kheDavA mAM paNa bhArata aMgenuM ajJAna phaeNDI prakAza pAtharyAM. lAlA lajapatarAya bhArata pAchA pharyAM mahAtmA gAMdhIjInA sukAnI paNA nIce bhArata bharamAM rASTrIya AMdolana vistAra pAmI cUkayu hatuM. zrI lAlA lajapatarAye paNa temAM pUrI sahadayatAthI jhUkAvyuM. kalakattAmAM rASTrIya mahAsabhAnuM adhivezana maLyuM tyAre dhyA tarIke emanI varaNI karI bhAratanI prajAe emanI dezasevAmenI kadara karI. I-vIsana 1928 sAyamana kamIzana bhAratanI mulAkAte AvyuM zrI lAlA lajapatarAyanA sAthIee sAyamana kamIzananA bahiSkAra pAkAryA. ekaTAbaranI trIsamI tArIkhe sAyamana kamIzana lAhAra paheAMcyuM. kALA vAvaTAnu emanu svAgata karavA lAhoramAM eka jaMgI saraghasa nIkaLyuM. zrI lAlA lajapatarAye tenI AgevAnI lIdhI kAyadAne vyavathA jALavanAra samrAjyavAdI gulAmeAe saraghasa para lADIone varasAda varasAvye zrI lAlA lajapatarAya saraghasanI meAkhare hatA. lAThInA ghA ema] sAmI chAtIe jhIlyA. emAM emane kAI paNlR jAtaneA raja nahetA. zArIrika yAtanAnI te emane paravAja na hatI. parantu labdha pratiSTha AgevAne Ave Dhora mAra mAratAM paNa brITIza nAkarazAhI khamacAI nahiM e koI emanA AtmA e darda kakaLI uThayA. haiyAnu e emanI vadhAre sAlyuM. saradhasa lAheAranA mATI daravAjA bahAra virATa sabhAmAM pheravAi gayuM. lAlA lajapatarAye emAM siMha garjanA karI. mArA para Aje paDelA lAThInA eka eka phaTako brITIza sAmrAjyanA kaphanamAM khIlArUpa banI raheze.' kevA payagambarI bAla ! teja zuM bhAratamAM lITIza rAjyanA bhAvinuM nirmANlR thaI gayuM. saradAra bhagatasiMhane emanA sAthIee bhAratanA svamAna khAtara prANArpaNa karyAM. zrI lAlA lajapatarAya paNa e lAThImArathI zahIda thayA. navembara mahinAnI sattAramI tArIkha. pALa kesarI bAlAjInu jIvana eTale myAna tena dezanA svAtaMtrya mATe saMgrAma khelatAM khelatAM emaNe prANanuM balidAna Apyu. kevu preraNAdAyI saMsmaraNa ! bhAratanI rASTrIya caLavaLanA zilpIemAMnA eke Ama ApaNI vaccethI cIra viMdAya lIdhI. rAjakIya pravinanAM pAyAmAM svAda zraddhAne jati dAnI emarga vana pocchAvara kya bhAratIya asmitA Aje paNa paMjAbanA jAhera jIvanamA emanuM sthAna khAlI che kAnI dRDhatA, zraddhAnI sahRdayatA, sphoTaka rASTrabhAvanA, te pragatizIla daSTivALA jIvananA e pratika hatA. eka vIra yoddhAnu svarge sa McaryAM. jIvana e jIvyA. vIra yoddhA peThe ja raNu jaMga khelatAM khela bhAratanA dInabandhu mAsa' phiTAra enDrujha DejanA tejasvI snAtaka. aThThAvIsa varSanI nAnI vaye thayelAM premapreAkanA phailA. uMcA hoddAonI darakhAstA vana nI aneka brunI mahatvAkAMkSAone khANo. be satra na yAga karo ema. garIbonI sevAne potAnuM jIvanakA anA kavivara ravindranAtha gAgAra joDe adhArI mulAkAta thai. emanA vyaktitvathI zrI enDrujha qha gayA. bhAnane paradezI mana nIce hIjarAtA bhAratIyonAM duHkhadardane garIbAI nA DeA abhyAsa karavA temaNe ekadama niSNeya lai lIdheA. emanA dilane bhAratanI vAteA spazI gai hatI. isvIsana 1904 mAM khrIstI mIzanara tarIke e bhArata AvyA vIsamI mArca nAe divasa. eka aMgreja yuvAna eka hAthamAM saMskRti aMgrejI DIkSanarI. bIjA hAthamAM gAnI geDI. e bhAratane kinAre utaryAM ne tyArathI e divasane potAnI vaya gAMTha tarIke ujavavA lAgyA. Isukhri tanA e vaphAdAra sevaka. kembrIja bradharahu nA sabhya. dilhInI seInTa sTIvansa kaoNlejamAM e prAdhyApaka nImAyA. aMgreja madhyama vargInA e nabIrA e vanA badhAja pUtra ne valaze. emanA pitA AyarlenDa svarAjanA kaTTA virAdhI. evAja cAsa paN rUDhIcusta. eka a Mgreja tarIke e bhArata AvyA. deza paradezamAM izukhristanA anuyAyIo-ziSyA ubhA karavAno temathI sAta varSa sudhI emaze prAdhyApaka tarIke kAma karyuM. vidyAthI prAmAM ulaTabhera bhAga lIdhe. sAmAjIka kalyAN kAryoMmAM jhaMpalAvyuM bhAratIya praznone abhyAsa karyAM. bhAratIya agraNIe joDe carcA karI. ghaNAne potAnA aMgata mitro banAvyA. rASTrIya punarUtthAnanA e divase hatA. brITIza rAatra sAthenA saMghanA AraMbha hateA vikAsa pAmatI rASTrIya bhAvanAnA gherA pratyAdhAte vidyArthI jagata para paDI rahyA hatA. eka videzI ne pAchA miza nI eTale A enDrujhanu kAma muzkela hatuM. parantu hama ne uMDI samajAtithI emaNe vidyArthIonAM ditra tI lIdhAM, zrI enDrujhe bhAratanA kinArA para paga mUkayeA tyArathIja temaNe bhAratane potAnuM ghara mAryuM hatu ane bhAratanA praznone potAnA prazno gaNI lIdhA hatA. eka bhAratIya dezabhakta yuvAna zrI suzIla rUdranA e gADha saMpaka mAM AvyA. emanA kuTuMbanA sabhya tarIke e rahyA ane bhAratanA nUtana pragatizIla jIvananeA anubhava meLajhyo, yuvAna bhAratanI zI zI vAMchanAe hatI e badhuM zrI sucISa 6 emane samaghnabu. ane bhArata bhaktinI akhA preraNA ApI. vidyArthIonI bhAvanA ane mahatvAkAMkSAeAnI e
Page #963
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha 985 kadara karatA thayA ane vidyArthIo joDe sahAdaranA saMbaMdhanI bhAra zakitamAna nahotuM tyAM gAI te kayAMthI ja zake ? eTale garabAno tanI prAcIna praNAlikA sajIvana karI, emanA uparI adhikArIonI dade pheDavA unnati preraka kArya karavAnI pravRtti para bhAra mUkAyA. AMkha lAla thatI. jamAnAnuM khUbaja saMga rASTrIya vAtAvaraNa hatuM. garIbo mATenI hamadardI AgaLa tarI AvI, bhAratanI garIbAI chatAM badhAja praznomAM uMDA utarI vidyArthI jIvanane mITha' majabUta emanA dilane sparzI gaI. eTale kavivara TAgoranI sUcanAthI kema banAvAya che temaNe aMgata udAharaNathI batAvI ApyuM. emaNe mahAtamAM gAMdhIjIne potAnA guru karyA. e gurue paNa taMdurastane ucca keLavaNInuM zreSTha gheraNa sthapAya e mATe e satata emane svadharmo ja paryA. "girizaMga paranA uddabodhana" ne vyavaprayatnazIla rahetA." prajAnI keLavaNI tarapha be dhyAna rahevAmAM hAramAM mukavA emaNe uttama mArgadarzana ApyuM. eka sAcA khristI Avaze te arvAcIna bhAratanA pAyA asthira retImAM nakhAze. ' banavAno emane saMtoSa thayo, Isu peThe e mAnavatAnA cAhaka prajAnI rASTrIya mahatvAkAMkSAo emaNe saMpUrNa rIte potAnI banyA. karI lIdhI hatI. " arvAcIna bhAratIya vaghAthInI zikSaNa nIti moTe bhAge Arthika ne zrI enDrake pachI to gAMdhIjInA kAryane potAnuM kArya banAvI tihAsika pAyA para racAya che e uMDI samaja ne zANapaNathI ghaDavI joI e vidyArthIo zANA lIdhuM pachI AvelA svAtaMtrya AMdolanamAM e gAMdhIjInA aDaga nirNaya letA thaI jAya evI rIte temanuM ghaDatara karavuM joIe. sAthI banI gayA. zrI enDrajha koI rAjanIti nahotA. e AMtara zrI. e ke sAta varSa sudhI prAdhyApaka tarIke kAma karyuM. rASTrIyatAvAdIne mAnavatAvAdI hatA. dalIta ne pIDItAne nyAya paraMtu potAnuM jIvana dhyeya sAva nirALuM hatuM. e teo sArI apAvavA jyAM jyAM sahAyanI jarUra paDe tyAM tyAM doDI javuM e rIte jANatA hatA. bhAratanA sAmAjIka ne rAjakIya punarutthAnanA emanuM jIvana kArya banI gayuM. "mArI mAtA mArA para jema kAryamAM sahAyarUpa banavA e cAlu rASTrIya pravRttionA juvALamAM vAtsalya varasAvatI tema huM anya para sneha bhAva varasAvuM chuM. bhaLI javA taiyArIo karI rahyA hatA. comera emane lokonAM duHkha tyAre mahArUM hRdayakamala pUrNa vikAsa pAmyuM hoya ema mane lAge darda ne garIbAI najare paDatAM. kIparathI asaMkhya jala gujaratA. che.' bhAratamAM duHkha darda ne te koI pAra nahoto rAjakIya tyAre bAju para ubhA rahI joyA karavuM. emanA ALA dilane parataMtratAthI anaitikatAne hInatA ghara karI gayAM hatAM. eTale paravaDe ja nahi. carcanA adhikArIo sAthe matabheda paDavAthI emaNe emaNe bhAratanAM dIna dukhiyAM para snehabhAva varasAvavA pitAno dhArmika svAMga utArI nAkhe. mAMDe. jayAM kaTokaTI ubhI thayelI jaNAya tyAM e doDI javA lAgyA. emanA kAryakSetra vistAra khUbaja vizALa banI gayo. bhAratamAM gurU kRpAne khUba ja mahatva apAya che. eTale zrI bhAratanI rAjakIya pravRttiomAM paNa e eTaleja rasa letA. enDrUjhe gurUnuM zaraNuM zodhyuM. zAti niketanamAM kAyamI vAsa haS ja vAta dariyApAranA bhAratI mATenuM emanuM kArya paNa emanA jIvananuM karavAno nirNaya lIdho. kavivara ravindranAthe te vakhate zAnti eka ujajavala pAse che. gAMdhIjInA pratinidhi tarIke e dakSiNa niketanamAM AMtara rASTrIya sAMskRtika kendra sthApavAno nirNaya AphrikA gayA. prAthamika mAnava hakako mATe tyAM jehAda jagAvI lIdho hato. e kAmamAM bhaLI gurUnI paDakhe rahevA zrI e emanI tabiyata kahyuM karatI hatI chatAM emaNe jagatabharanA niradhAra karyo. bhAratamAM gurU kaDaka hAthe kAma lenAra hoya che. pravAsa kheDaye eka eka bhAratIya vasAhatanI mulAkAta lIdhI. emanI paraMtu aMgata baMdhubhAvathI vicAra vinimaya thAya e gurU ziSyanA muzkelIone phariyAdIne saMpurNa hevAla taiyAra karyo. raMgabheda, damanane saMbaMdhamAM zakya nathI. eTale kavivara TAgore emane badhubhAvathI sarakArI taMtranI beparavAIne sajajaDa purAvo pure pADyo emanA vadhAvyA. zrI enDrujha TAgoramAM eka bhAI tarIke vizvAsa mUkatA prayAsethI bhAratIya majUrane gulAmanI kakSAmAM mUkI detA kAyadA nAbuda thayA ne zAnti ne sAvanA meLavavA lAgyA. bane badhuomAM thayA. aphINanA vyApAra virUddha ema jhuMbeza calAvIne AsAma nisarga prema gajaba hato eTale bane sAtheja nisanAM sauMdaryane vistAranA lokone e badAmIyA vistAranA lekene e badImAMthI dUra karyA aspRzyatAnA aSTi AnaMda sAthe vadhAvI potAnA AtmAnI bhUkha saMtoSatA. pATanagara sAme e avirata jhajhUmyA. jAtibhedane virodha karyo. orIssAmAM dilhI cheDI zrI enTrajha kavivaranA nisargadhAma zAti niketanamAM ke anya sthaLoe duSkALa paDe, koTAmAM ke bIje dharatIkaMpa thayo. jaI rahyA. tyAM kudaratI sauMdaryanAM suMdarane sarala svarUpe emanAM rAjakIya kedIo para trAsa gujAravAmAM Avyo, jalIAnavALA bAga hatyAkAMDa maMDA, relve ke audyogika karmacArIonI haDatAla sAthI banI rahyAM. kavivara TAgoramAM emane agAdha uMDANane zAsvata zAti sAMpaDayAM. jANe kaI nUtana jagatamAM ja e jIvI paDI e sarva sthaLe zrI enDrajha haMmezAM DI jatA. bhAratano rahyA. emanuM jIvana khUbaja sAduM banI gayuM. pUrvanA huM yAmAM eka paNa bhAga e nahi hoya ke jyAM zrI enDrujhanuM sevAkArya jaDAvA je anubhave emane preryA hatA te para cintana karavA emane sparzI gayuM nahi hoya. eka paNuM darda evuM nahi hoya ke jene puSkaLa avakAza mo. emanI hamadardI na sAMpaDI hoya tethIja e dInabaMdhu kahevAyA. paraMtu amulya nisagapAnane e jamAne nahotA. bhUkhyA emano rAjakAraNamAM paNa nAne sUno phALo nahoto bhAratanI bhAratIya paMkhInI pAMkhamAM eTaluM jora nahotuM e uMcuM thavA muzkelIone ane kevaLa saMpUrNa svataMtratAmAMja che e hakIkata Jain Education Intenational For Private & Personal use only
Page #964
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratIya asmitA bhAratano 'nAgarika emaNe svIkArI hatI ne tethIja mahAtmA gAMdhIjInI tamAma pravR- jIvanabhara preraNAdAyI nIvaDe. zrI dAdAbhAI navarojI tyAre ttiomAM e tana mana dhanathI ekarUpa banI gayA hatA. bhAratanAM IMglenDamAM bhAratane svAtaMtrya saMgrAma khelI rahyA hatA. emanI brITIza rAjakartA jayAre "puminiya sTeTasa' zabdathI bhaDakatA tyAre "laMDana iDiyana sesAyaTI " ne "isTa inDiyA" e sIezanamAM eka aMgreja mizanarI tarIke paradezI hakumata sAthe emaNe paDakAra phirojhazAha bhaLayA ne paradezI vAtAvaraNamAM kASTrabhAvanA vikasAvI. pheka ne saMpUrNa svataMtratAnI hAkala karI. enDrujha ne gAMdhIjIne zrI umezacaMdra benarajI sAthe A saMsthAonI sabhAomAM ja parisAtha dakSiNa AphrikA mAM AraMbhA hatA ne sAmAjIka ane rAja- caya thayA ne jIvanabharanI maitrImAM pariName " muMbaInI keLavaNI kIya laDatamAM paNa cheka anta sudhI cAlu rahyo. asaMkhya graMthe paddhatiaMge eka nibaMdha temaNe 'IsTa InDiyA esosIerAna " dArA emaNe pazcimanA deza samakSa bhAratanA satya svarUpanI rajUAta samakSa vAM. prAthamikamI cheka vidyApITha sudhInI keLavaNIkSetra mATe karI. gAMdhIjInA Adarzo ne mahatvAkAMkSAo samajAvyAM. aneka eka sarakArI taMtranI joradAra himAyata karI. ene sAro pratinidhi maMDaLonI AgevAnI svIkArI e kArya pAra pADayuM. AvakAra maLyo. uMDA vicAra ne suMdara abhivyakti mATe e kAyadAnA ugatA vidyArthIne bhAre pratiSThA paNa maLI. saMbaMdho vadhyA. mAnasika ghaDatara udAra banyuM. isvIsana 1868 mAM e berIsTara thayA. sapTembaramAM e bhArata pAchA pharyA. sara phirojhazAha mahetA mukhamAM cAMdIne cama laI jamyA. emanI janma tArIkha 4. ogasTa 1845 emanA pitA pI. tyAre muMbaImAM phakta cha sAta garA dhArA zastrIo hatA. enDa. sI. ena kAma ' nA bhAgIdAra. e peTI cInane , dezI vakIlane te dhaMdhAmAM sthAna ja nahotuM. paraMtu ethI DirejhasAthe vyApAra kare eTale phirojhazAhanuM madhyama varganuM pArasI kuTuMba zAha kAMI hiMmata hAre evA na hatA. emaNe dhaMdhAmAM jhaMpalAvyuM ThIka ThIka Adarane pAtra thayeluM. sukha sagavaDa ne kaMIka vaibhavanuM ne kuzaLatAthI pitAne mArga mokaLo karyo. e manI dhArAkIya zaktivAtAvaraNa paNa kharuM ! oe virodhIone paNa Adara meLavyuM. kAmanA DhagalA thavA lAgyA. samagra muMbaI ilAkAnA e sauthI vadhAre kAmagarA ne tyAre eka aMgreja solIsITara eka mazadara saMsthA calAve. AbAda berIsTara tarIke paMkAyA. 'pArasI TAvarsa opha sAyalansa" "AyaraTana" nI e zALAmAM phirojhazAhe abhyAsa karyo. pachI mukadama emano pahele noMdhapAtra vijaya hato. gorA dhArAzAstrIoe muMbaInA agraNI sthApakoe sthApelI " brAnca skUla" mAM temaNe paNa emanI tejasvI vakIlAtane vadhAvI lIdhI. lAyasansa TekasathI praveza meLave. meTrIkayulezananI parIkSA pasAra karI. ephInsTana pariNamelA 'surata hullaDa kesa ' mAM vijaya meLavI emaNe potAnuM kolejamAM dAkhala thayA, mazadara keLavaNIkAra sara elekajhAnDara grAnTa sthAna nakkI karI lIdhuM. tyAre e vidyAlayanA AcArya hatA. evAmAM IsTa InDiyA kaMpanInA bIlamAM InDiyana sivila sarvisamAM phirojhazAha uMcA vizALa skaMdhavALA pArasI yuvAna. jeTalA bhAratIyane sthAna ApavAno prazna cheDAyo. pakSapAta ne pasaMdagInI kalamo umaMgane ullAsathI e abhyAsamAM maMDayA rahe eTaleja umaMga ne virUddha emaNe vinA saMkoca saceTa virodha dAkhavyuM. utsAha ramatagamatamAM paNa dAkhave. eTale udAra carita AcAryanuM emanA IravIsana 187mAM mAtra gorAonuM ja eka svayaMsevaka daLa ubhuM prati lakSya kheMcAyA vinA rahejanahi. utkRSTa cAritryane unnata AmAnAM karavA muMbaImAM eka jAherasabhA bolAvavAmAM AvI. 'muMbaInA bhAvi eMdhANa pArakhI sara elekajhAnDare phirojhazAhamAM aMgata rasa lIdhe. nAgarikonI sabhAmAM kevaLa gorA svayaMsevaka daLa mATe TharAva pasAra IsvIsana 1864mAM e snAtaka thayA pachInA cha mahinAmAM ja karavAnI jarUra nathI' evo phirojhazAhe sudhAre mUko. bhAratIya ema. e. nI padavI meLavI. svamAnanuM khaMDana karato e jAhera atyAcAra hato ema pitAnA vyAkhyAnamAM pratipAdita kayu. tyAM prathama pArasI beroneTanA bIjA putra rUstamajI jamazedajI jIjIbhAIe pAMca bhAratIya vidyAthIonuM IMglenDanA abhyAsanuM phirojhazAhe bhAratamAM lazkarI tAlImanA jabarA TekedAra hatA. kharca upADavA doDha lAkha rUpiyAnI sakhAvata karI. sara eleka- akhila bhArata rASTrIya mahAsabhAnA alhAbAdamAM maLelA cethA jhAnDaranA prayAsathI phirojhazAhane A ziSyavRtti maLI, rijhazAha adhiverAnamAM " Armsa ekaTa " ne jabara virodha karyo. samagra IglenDa gayA. rASTrane niHsava banAvavAne tamane koI adhikAra nathI " emaNe pracaMDa paDakAra pheMkayo. chatAM muMbaInA bIjA pArasIo peThe bhAratIya phirojhazAhe IglenDamAM cAra varSa gALyAM. aMgreja jIvanane rAjakAraNamAM gaLADUba jhaMpalAvavAmAM emane pitAnuM jIvana kArya vicAra saraNI sAthe gajaba saMparka keLavyo. tyAre IMglenDamAM paripUrNa catuM na jaNAyuM. rAjakIya sattA ke svataMtratAnI mAgaNI vasatA gaNyA gAMThayA bhAratIonA aMgata saMsargamAM AvyA. zrI karatAM pahelAM bhAratIya Ama janatAne tayAra karavAnI ghaNI jarUra jamazedajI TATA, manamohana ghoSa, horamasajI vADiyA, umezacaMdra hatI ema teo mAnatA. vaLI cira Avaka hoya teNeja rAjabenarajI, badarUddIna taiyabajI ane jamazedajI kAmAne saMbaMdha emane kAraNamAM jhaMpalAvavuM evo temano mata hato. eTale emaNe Jain Education Intemational
Page #965
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtimaya 87 vadhu hatA tyAranA ' eka rAjavIna pitAnuM prabaLa vyaktitva myunisipala taMtranA kSetramAM ja sImIta yojanA dAkhala karI. bhAratIya rAjakIya vikAsanuM e prathama sopAna karI dIdhuM. tyAMja emane zakti zALI svabhAva ane vyavahArU hatuM. preraNA pUrva svarUpe khIlI uThayAM. emanA jIvananuM uttamamAM uttama kAma emaNe muMbaI korporezanamAM rahIne ja karyuM ne e mATe phirojhazAha mahetAnI rAjakIya kArkidanA be mArgadarzaka siddhAMto muMbaI zahera emanuM saghaLuM RNI rahyuM che. cAlIsa cAlIsa varSa hatAH "tyAranA bhArata mATe brITIza hakumata zreSTha hatI ane pratyeka sudhI phirojhazAhe "muMbaInuM rAjaya" eka 'rAjavI misAle bhAratIya prazno briTIza pArlAmenTa mAM ja chaNAvA joIe.' ema saMbhALyuM. e mAnatA. IsavIsana 1890 mAM rASTrIya mahAsabhAnuM kalakattAmAM adhivezana maLyuM. tyAre paNa temaNe A ja vAtanuM pratipAdana karyuM josapha cembaraleIne baramIThAma zaheranI aitihAsika sevAo hatuM. karI hatI tenI sAthe phirojhazAhanI muMbaInI sevAo keTalAka sarakhAve che. paraMtu vastutaH phirojhazAhanI myunisipala sevAonuM IsvIsana 1885. phirojhazAha mahetA ne temanA muMbaInA muya ethI dhaNuM ucuM aMkAvuM joIe. emane to bombe mitrone muMbaImAM eka rASTrIya saMsthA sthApavAnI AvazyakatA para myunisipala cArTaranA pitA lekhI zakAya. nAgarika zakitaonI khAI, "bee presIDansI esosIezana" astitvamAM AvyuM : tejasvI praNAlikAnA e sthApaka hatA. muMbaInA nAgarika jIvana phirojhazAha nA pramukha cUMTAyA ne jIvyA tyAM sudhI enA pramukha para phirojhazAhanA vyakitatva ane abhiprAyane eTalo badho prabhAva rahyA. rASTrIya mahAsabhAnuM paheluM adhivezana muMbaImAM maLayu. hato ke game tevA carcAspada praznomAM paNa emane ja abhiprAya phirojhazAha mahetAnA jUnA mitra umezacaMdra benarajI enA adhyakSa sarvAnumate svIkArAto. hatA. Ama rASTrIya mahAsabhAne janma muMbaImAM pone phirojhazAha mahetA enA pahelA sabhya hatA. pAMcamAM - IsvIsana 1870-80 nAM va daramiyAna zrI Arthara adhivezananI kalakattAnI beThakamAM phirojhazAha adhyakSa krApharDa mubaI myunisipala korporezananA kamIznara hatA. zrI cuMTAyA. prAMtiya dhArAsabhAne matAdhikAranA pAyA para mUkavA emaNe Ayara kAkaDanA myunisipala Adarzane zakitao mATe Agraha karyo, rASTrIya mahAsabhAna' muMbaImAM bIja' adhiverAna muMbaImAM sau koIne mAna hatuM. ethI te mukhya myunisipala mAM tyAre rijhazAha ravAgata pramukha hatA ne sara henarI koTana mArakeTane "pharDa mArkeTa' nAma ApavAmAM AvyuM che. muMbaInI enA adhyakSa hatA. adhivezana mATe thatA kharcane saddhara prajAne sukhasagavaDa ApavAnI dhUnamAM zrI artha2 kropha bacAva karyo. myunisipala korporezanane baTanI uMDI gartAmAM utArI dIdhuM. pharAmajI kAvasajI hAlamAM zrI korDane ThapakAravA muMbaInA kaMdhe IsvIsana 1886mA laDe re e phirojhazAhane muMbaInI bharAyelA nAgarikanI sabhA maLI. tyAM phirojhazAhe zrI kephane dhArAsabhAnA sabhya nImyA. jIvananA anta sudhI e muMbaI bacAva karyo. lokonA bumabarADA vacce emanI svataMtratA ne dIrgha dhArAsabhAnA sabhya rahyA. sarvatra emanI sevAonuM bhAre mulya daSTivALI buddhi kAma karI gaI. emaNe myunisipala sudhArAnI aMkAyuM. sarakArI nItinI e ghaNIvAra jhATakaNI kADhatA e vAta karI. IsvIsana 1872nA myunisipala dhArAmAM emanI bhalA- lenDa revanyu bIla vakhate emaNe sakhata virodha karelA saMbhAtyAga maNe AvarI levAmAM AvI. Ama e muMbaI myunisipalataMtranA karanAra paNa e pahelA ja sabhya hatA. tethI vartamAna patromAM bhAre pitA banyA. IsvIsana 1888mAM emanI ja rAhabarI nIce e uhApoha macI gayo. IsvIsana 1882mAM cuMTaNI prayA dAkhala dhArAmAM pharI sudhAro karavAmAM Avyo muMbaInA nAgarikoe ene thaI tyAre paNa cuMTAI AvanAra pahelAja binasarakArI sabhya sudharAI svAtaMtryanA "mAjJAcA ' tarIke vadhAvyo, ethI muMbaI sabhya kiMjhazAha mahetA hatA. muMbaI korporezane emane sarvAnumate myunisipala korporezanane potAnA praznonI chaNAvaTa karavAno saMpUrNa cuMTI mokalyA hatA. IsavIsana 1893mAM muMbaInI dhArAsabhAe hakka maLaze. Ama muMbaI ilAkAnA pATanagaranA nAgarikone paNa potAnA ekalA pratinidhi tarIke phirojhazAha mahetAne ja saMpUrNa sthAnika svarAjya prApta thayuM. kendrIya dhArAsabhAmAM cUMTI kalyA akhila bhAratIya vyakitatva dharAvatA pratibhAzALI sajajana nIvaDyA emanI nimaNuka sarakAra nAgarika praznonA saMkucita vartuLamAM Ama gaLADUba gUMthAyelA temaja prajA bane ne lAbhadAyaka hatI IrIsana 1894mAM emane hovA chatAM phirojhazAha bhAratIya praznomAM rasa levAnI phurasada kADhatA. sI. AI. I. banAvavAmAM AvyA. vAIsa rIgala kAunsIlamAM lerDa lITananI sarakAre sensarazIpa dAkhala karI bhAratIya vartamAna ema tejasvI rAjakIya abhivyakti dAkhavI. e spaSTa vakatA patra para aMkuza mukavA prayAsa karyo tyAre phirojhazAhe e pagalAne hatA. kAtIla TIkAkAra hatA. le.kazAhI prazno paratve sarakArI surAjyanA tamAma siddhAMto virUddha jarUra vagaranuM, damanakArI ne apamAna karazAhIne Adara utpanna karavAmAM e saphaLa thatA. sabhApahamAM janaka gaNI ene sakhata virodha karyo. sabhAge pachI AvanAra phirojhazAhe eka prakAranI havAja ubhI karI dIdhI. bahu gavAyelA bhAratanA zreSTha vAIsaroya lorDa ripane pitAnA puragAmInAM polIsa bIla' ne ema vakheDI kADhayuM. ethI bhAratabharanA apakRtyonI kaDavAza bhUMsI nAkhI. sthAnika svarAjyanI udAra emanA prazaMsake khuza thayA. suprIma lejharaleTIva kAunsIlama Jain Education Intemational
Page #966
--------------------------------------------------------------------------
________________ 988 bhAratIya asmitA bajeTa vakhate emaNe traNavAra pitAnAM maMtavyo rajU karyA. e bhAratanI asmitA saceTa ne yAdagAra banI gayo. nANAMkIya nIti paranI emanI niSNAta TIkA jagatabharanI moTI sevA gaNAI. gujarAta nuM prAcIna nagara bhRgu kaccha maharSi bhRgue ahIM eka hajAra varSa tapazcaryA karI hatI. enA cunArAvADAmAM munazIno Tekaro. muMbaI yunivarsiTInA kSetramAM paNa emaNe lAMbAya susI dhama tyAM madhyama varganuM eka bhArgava brAhmaNanuM kuTuMba rahe. enA vaDAnuM maLadAyI parizrama karyo. bAlyakALathI ja emane keLavaNI kSetramAM bhAre nAma zrI. mANekalAla. patnI nuM nAma zrI tApIbahena IsvIsana rasa hato eTale keLavaNIkSetre jaMga khelavAmAM emaNe jarA paNa 1887 nI sAla DIsembara mahine. trIsamI tArIkha. daMpatInI bAkI rAkhI nahi. bhArata mATe keLavaNI ne prAthamika mukhyane Ave- AzA pUre evo eka izvarI a za emanA adanA gharamAM utarI yaka jarUrIAta lekhatA. AvyA. mAtA tApI bahenanA tanane eka kaDo banI gayo. zrI tApIbahenanuM samagra jIvana e bAlakamaya banI gayuM. pitAe vyaktigata sAhasomAM phirojhazAhane jhAjhe rasa nahoto. chatAMya bAlakanA utkRSTa jIvana ghaDataramAM dila parevyuM. iSTa devanA smaraNArthe svadezInA e dharakhama himAyatI hatA. e prakAranuM AMdolana bhAra- bAlakanuM nAma pADayuM kayAlAla. tamAM AraMbhAyuM tyAra pahelAM paNa emaNe telaMga vagere mitronA sahakArathI eka sAbunuM kArakhAnuM zarU kareluM sArA kAma mATe e IsvIsana 1897. kanu daza varSane thayo nitya noMdha lakhatA anokho Atmabhoga hato zIkhe. nibaMdho lakhavA paNa hAtha ajamAvya, putranA lakSaNa bhAvi itihAsakAra ne sAhityakAra-pAraNAmAMthI pragaTa thayAM. IsvIsana 1895 mAM emanI jAhera sevAonI kadara karI muMbaI ne kalakattAnI prajAoe emane mAnapA ApyAM. muMbaI korporezane tera varSanI vaye bAlaka kanu zamaNuM sevatAM zIkhyA. zrI IsvIsana 1884 - 1885 mAM emane lAgalagATa be varSa sudhI atilakSmI sAthe enuM lagna thayuM. bharUcanI prAthamika zALAmAM potAnA adhyakSa cUMTI kADhayA. IsvIsana 1905 mAM prinsa opha gujarAtI abhyAsa pUro karI zrI rUstamajI sorAbajI dalAla viIlsa bhArata AvyA tyAre paNa emane trIjIvAra muMbaI korporeza- hAIskUlamAM joDAya. IravIsana 1901mAM cauda varSanI nAnI vaye nanA adhyakSa nImavAmAM AvyA. te ja sAlamAM emane 'nAITa meTIkayulezananI parIkSA pasAra karI. tyAMthI baraDA kolejane kamAnDara opha dha IDiyana empAyara' banAvavAmAM AvyA. jAhera vidyAlayI banyo. maharSi araviMda tyAre e vidyAlayamAM prAdhyApaka ne rASTrIya sevAnIe utkRSTa kadara hatI. hatA. emanI dhArA anekavidha preraNAnAM pIyUSa pAna pIdhAM. AMkhe cazmA paherato thayele e sattara varSano chAtra dilamAM nepoliyananI suratanA rASTrIya mahAsabhAnA adhivezananI taDAtaDI pachI paNa A ati padharAvI che. rAjakAraNanI jhAMkhI karI. surata phirojhazAha mahetAnuM rASTrIya mahAsabhA paranuM varcasva kAyama rahyuM. rASTrIya mahAsabhAnA pagathAre caDhaye mavAla jahAlanI tIraMdAjI emanAja prayAso thI navI racAyelI mahAsabhA prati tyAranA Isa nihALI. surendranAthane lokamAnya jevA dezanetAonI pratibhA raya le moralee protasAhaka valaNa dAkhavyuM. emanAja prabhAva pacAvI. carcA sabhAomAM vakatavyanA pahelA pATha paDhayo. ati nIce morale minTo sudhArA astitvamAM AvyA. phirojhazAha mahetAnuM sAmAnya Arthika sthitimAM uryA chatAM e duHkhA nahato. zANapaNa ne vyavahArika vRddhi enAM khUba kAma AvyA. muMbaI kAyadAne abhyAsa karyo. ela. ela. bI. thayA. muMbaI IsvIsana 1913 mAM dakSiNa AphrikAnA bhAratIya vasAhatIo hAikeTanA eDavokeTa nAMdhAyA. IvIsane 1913mAM hAIkorTa aMge eka noMdhapAtra pravacana karyuM, 'briTIza sAmrAjya nA koIpaNa orIjInala AI ke vakIlAta AraMbhI. jIvanane eka Azrama pUro bhAgamAM bhAratIya prajAjano mATe haMmezAM dvAra khullAM ja rahevAM . svAzrayIne svataMtra eTale saphalatA varI IsvIsana 1919. zrI joIe" evo temane Agraha hato. kanaiyAlAla munazI jomavaMtI vakIlAtamAM, tejasvI navAgatuka tarIke AgaLa AvyA. mazadara 'kelInsa keIsa' laDhayA. vakIla maMDaLamAM tejavI IsvIsana 1910mAM IMglenDa gayA pAchA pharI pablIka tAraka bana rahyA. muMbaImAM tyAre sAptAhika "gujarAtI vuM anekhuM racAna sarvisa kamIzana samakSa jubAnI ApI. leDa vIlIMDana muMbainA hatuM. "ghanazyAma vyAsa " nA upanAmathI zrI kanaiyAlAle gujarAtI rAjyapAla nImAyA. e to dareka jAhera prazna para phirojhazAhanI ja sAhityanA pagathAre pagaraNa mAMDayAM. IsvIsana 1912 mAM prathama salAha letA. phirojhazAhane emaNe muMbaI yunivarsiTInA u kula- vArtA saMgraha 'mArI kamalA ne bIjI vAto' pragaTa thaye sAmAjIka pati banAvyA ne DokaTara opha lejhanI padavI enAyata karI. IravI. navalakathA "veranI vasulAta ' chapAIne zrI kanaiyAlAla munazI sana 1913mAM "bombe kronIkala' nI sthApanA karI. senTrala benka sAhityakAronI AgalI haroLamAM AvI ubhA. opha InDiyA sthAyI IsvIsana 1915mAM rASTramahAsabhAnuM evuM adhivezana muMbaImAM belAdhyuM sara esa. pI siMhAne adhyakSa IsvIsana 1921. zrImatI atilakSmInuM avasAna thayuM. jIvana nImyA...tyAMja emanuM avasAna thayuM. bhara e pati mATe jIvyAM avasAna samaye paNa patinuM nAma Jain Education Intemational
Page #967
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha 989 emane adhara daya para hatuM. emaNe tarIne zrI kanIyAlAlane jIvana IsvIsana 1940 bIjA putra girIzane yajJopavita ApI. dAna dIdhuM. IsvIsana 1922mAM zrI lIlAvatI mune saMsamAM yajJopavIta eTale satyane vidyAnA caraNe jIvana samarpavAnI dIkSA. AvyAM bhavabhavanA sAthI tarIke eka bIjAne pIchAnyAM. avibhakta IsvIsana 1941. zrI kanaiyAlAla mAMhyalo jAge. bhAratIya rASTrIya AbhA banI rahyAM. vasiSTha adhatI jema. mahAsabhAmAMthI rAjInAmuM ApyuM. svamAnabhaMganI bhIti lAgI. manamAM corI rAkhI gAMdhIjIne anusaravAne daMbha kare IsavIsana 1924 zrI kanaiyAlAla munzIe samAjasevAmAM jhaMpa emAM emane prabhubhaktinA adhikArano vAsa thato dekhAya. "akhaMDa lAvyuM. zrI harakizanadAsa narottamadAsa haripaTala samitinA adhyakSa hindustAna" AMdolanane AraMbha ya. tyAgI karatAM gI uccattara cuMTAyA. paMcaganI hindu keLavaNI maMDaLanA pramukha banyA homarUma kakSAe virAje che" amRtasaranA suvarNa maMdiramAM emaNe "akhaMDa lIgamAM paNa joDAyA. bhArata" ne nAra jagAvyuM. IsvIsana 1925mAM muMbaImAM sAhitya saMsada " sthApI. isvIsana 1946. zrI goradhanadAsa senAvAlA. ne caradAsa gujarAtInuM anokhuM mAsika 'gujarAta " zaru karyuM. sAhityajagata mAM navA sitArAno udaya thayo. meghajIe bhavansa meghajI mathuradAsa vinayana vidyAlaya ne zrI nAraNa dAsa manoradAsa vijJAna vidyAlayanI vAtuvidhi karI. IsvIsana IsvIsana 1926nI sAlamAM zrI kanaiyAlAla munazI pahelIjavAra 1946 nA jUnanI vIsamI tArIkhe saradAra vallabhabhAi paTele aMdherI muMbaI yunivarsiTI seneTamAM cUMTAI AvyA. muMbaI yunivarsiTInA vidhAlayone AraMbha karyo. ANaMda kRSi vidyAlaya nI paNuM zrI snAtakonA pratinidhi tarIke e pasaMdagI pAmyA hatA. ivIsana munIe mulAkAta lIdhI. bhotika kalyANa prati daSTi rAkhavAmAM 1926-27nA yunivarsiTI ekaTanA ghaDataramAM lekazAhI tatva dAkhala adhyAmikatA nathI. emAM bhautika kalyANa karatAM kAMIka vadhu che ? kayuM. kemavAdI pratinidhitva nimULa kaya patI nanitAla mAM DIsembara navamIe baMdhAraNuM sabhA racAI. hasyAM-ramyAM doDadhAM. paDayAM. phulabAI ubhAM thayAM. dara prabhAte navo ulAsa mANyo. IsvIsana 1947. svAtaMtrya prAptinuM va. pATI paranA bhAratIya vidyAbhavananA madhyastha kendranuM khAta mukta karyuM. akhali IsvIsana 1928. kheDUtanA praznomAM zrI kanaiyAlAla prabaLa bhArata hindI sAhitya pariSada udayapuramAM maLI. tenA zrI kanaiyAlAla samaMthaka nIvaDayA. bAraDolI satyAgrahamAM saradAra paTelanI paDakhe rahI munazI adhyakSa cUMTAyA. mahAtmA gAMdhIjIne junA sAgara kinAre maLyA. munzI daMpatIe mahA vano phALo Apo. IsvIsana 1930 nA ' haidrAbAdamAM bhArata sarakAranA ejanTa janarala' nImAyA. "A nokarI svAtaMtryasaMgrAmamAM zrImatI lIlAvatI zrI kane yAlAla munazInA nathI, dhama che.' gAMdhIjIe kahyuM, 'tame niSphaLa nahi jAo" zrI munzIe sahadhama cAriNI banI rahyAM. jelavAsa svIkAryuM. nAsika jelamAM bhAratanA e polIsa ekazana' mAM vizvAsa preravAmAM mahatavane phALe zrI kanaiyAlAle jIvananI jarUrIAte ochI karavA mAMDI. A. haidrAbAdanI 2 yatamAM salAmatInI bhAvanA pragaTAvI. hedrAbAda vastu vinA calA tAM zIkhyA. paisA hoya ke na hoya. mIzana saphala thayuM. IsvIsana 1949nA ogasTanI ADamI tArIkhe AdhyAtmika paMthe paLatAM zrI munazIne AnaMdaja Avyo che. zrI zrI cakravati rAjagopAlAcArIe muMbaInA bhAratIya vidyA bhavananuM kanaiyAlAle asahakAranuM rAjakAraNa paNa cakAsyuM. muMbaInA jUhu uddaghATana karyuM. kinAre gAMdhIjI biralAne anyatA saMsargamAM AvyA. - IsvIsana 1950mAM zrI munazI kendriya pradhAna maMDaLamAM khorAka IsvIsana 1934 rASTrIya sevAmAM praveza karyo. zrI kanaiyAlAla ne khetIvADI khAtAnA pradhAna nImAyA. muMbaI dhArAsabhAnA paNa rASTrIya mahAsabhAnA pAlaM penTarI borDanA maMtrI banyA rA TranA saMtrI cuMTAyA. mahatvanA praznomAM vigatonI gajaba pakaDa ne camatakArI kalyANa mATe khetIvADInuM mahatvane ajoDa agatya pArakhI. isvIsana vahIvaTI dakSatA dAkhavI. 1937mAM ANaMdamAM zrI baMsIlAla kRSi vidyAlayanI sthApanAmAM agrabhAga bhajavyo. arvAcIna khetI, dudha pedAzonuM utpAdanane pazu IvIsana 1955 zrI munzIe paradezagamana karyuM. rASTronA uchera mATe navA ja dAra khelyAM. vidhusamUhanI romamAM maLelI "pha" pariSadamAM bhAratIya pratinidhi maMDaLanA zrI munzI agraNI hatA. veTIkananI mulAkAta lIdhI. IsvIna 1937mAM rA Iya mahAsabhAnA A dezI prajAkIya niSkala, nirAzA ne niHsavatA sAme satata jhajhU chuM. chatAM pradhAna maMDaLa racAyAM. vaDApradhAna zrI kheranA muMbaI pradhAnamaMDaLamAM jIvanane ullAsa khoyo nathI. saMsadanI sarakArI katAramAM zrI munzIe zrI kanaiyAlAla munzI gRhapradhAna thayA, muMbaImAM komI hullaDane gajabanAka 'pAlamenTarI ana" tarIke siddhi meLavI. prabhAsa pATacapaLatAthI dAbI dIdhuM. bhAratIya vidyAbhavananI sthApanA thaI. prabhu NanA zrI somanAtha maMdirane rASTrapati bAbu rAjendra prasAdanA prItyarthe. bhavananI sevA karanAra prabhunA sevaka che. akhaMDa bhArata varada haste zilAropaNa vidhi karI. "gajhanIe toDayuM; munazIe bhavanane Adarza che. zrI munzInI zrImatAne hAthamAM rAkhavAnI ubhuM karyuM.' rAjendraprasAde kahyuM. e prAcIna maMdiranA sAtamA jIrNoddhAra kalAnI pratIti thaI nuM kArya hAtha dharyuM. zamaNuM sAkAra thayuM bhaMgAramAMthI amara Jain Education Intemational For Private & Personal use only
Page #968
--------------------------------------------------------------------------
________________ 99o bhAratIya asmitA devAlaya ubhuM thayuM. somanAtha : " amaramaMdira ' eka aThavADiyAmAM bhavananA madrAsa kendranuM uddaghATana karyuM. zrI munzI daMpatIe pazcima jarmana ja te yAra karI saMskRta vizva pariSadanI sthApanA karI. ANaMda nImAM jarmana nirAtrita chAvaNInI mulAkAta laI prema saMdeza pAThavyA. kRSividyAlayanA pramukha cUMTAyA. amadAvAdamAM zrI gurjara graMtharana liMkananI bhUmi nyuyorka mAM AdhyAtmika vAraso AvakArA yugamAM kAryAlaye mu-zI pachI pUrti mahotsava ujavyo' "vAha re meM vAha' utAravA hAkala karI. chanIyAnI vivabaMdhu pariSadamAM amerikAnA pragaTa thayuM. bhAratIya elacI zrI gaganavihArI mahetA sAthe manuSyanA baMdhu bhAvane biradAvyo IsvIsana 1952. zrI munzI uttarapradezanA rAjyapAla nImAyA rAjyapAlanI eraNamAMthI taNakhA jharavA mAMDayA. uttarapradezanAM pAMca IsvIsana 1961 julAInI bAvIsamIe DAkoramAM 'bhavansa vizva vidyAlayonA e kulapati lekhA. keLavaNI viSayaka aneka vinayana vijJAna vidyAlayo' ne pA thai munazIe nAkhe. sudhAraka yojanAomAM zrI munazIe dIrdhadaSTi ne anubhavI nirNaya pratyeka divase salAmatI jALavI rAkhavI joIe ' sapTembaranI zakti dAkhavI, AgrA, alhAbAda, lakhanau, gorakhapura, rUrakI ne sattaramIe aMdherI muMbaImAM 'bhavansa saradAra paTela koleja opha banArasa saMskRta vizva vidyAlayanA kulapati padethI zrI munazIe e jIniyarIMga " ne muMbaInA vaDApradhAna zrI yazavaMtarAva cauhANanA uttarapradezanA vizva vidyAlanA zreSTha vidyArthI onI eka upa- harate pAyo naMkhAya. DIsembaranI dazamI tArIkhe pUnA yunivarsiTInA kulapati zibira che. bhAratIya baMdhAraNa ghaDavAmAM ne bhAratanA dezI upakulapati zrI. DI. vI. pitadAre bhavananA paMdaramAM padavIdAna rAjAonA vilInIkaraNamAM zrI munzIe ajaba dAtA darzAvI baMdhA- samAraMbha prasaMge dIkSAnta pravacana karyuM. eja mahinAmAM saradAra raNa ghaDavAmAM emanI aditIya kuzaLatA camakI uThI. tArIkha 31 pAnI kare ' bhAratIya itihAsa ' para vyAkhyAna ApyAM. mArca 1ranA roja rASTrapati bAbu zrI rAjendraprasAde bhavananA IsvIsana 1962. vaDApradhAna javAharalAla naheru ogasTanI 'dilhIgRhane pAyo nAkhe. ANaMdamAM kRSi vidyAlayamAM zrI ogaNIsamI tArIkhe muMbaI AvyA. " AdarzanA taNakhA jharatI sI. DI. dezamukhanA atiyi vizeSa pade adhyakSa sthAnethI pravacana daSTie ' emaNe aMdherInI saradAra vallabhabhAI paTela koleja opha karatAM zrI munazIe kahyuM, khetI chApelA graMthe dArA nahi zIkhAya enjiniyarIMganuM udghATana karyuM. DIsembaranI vIsamI tArIkhe bhAratanA dharaNImAM AlekhAyelI naisargika bhASA ukelavI paDaze tyAre ja tavattAnI rASTrapati DokaTara rAdhAkRSNane bhavansanA rIpya mahotsavanuM khetIvADI rizaphANa chavaMta kalA banaze." uddaghATana karyuM. DIsembara nI trevIsamI tArIkhe kendrIya nANAM maMtrI IsavIsana 1954mAM tirupatimAM zrI munzIe saMskRta vizva zrI morArajI desAIe bhavansanA soLamAM padavIdAna samAraMbhamAM pariSadanuM adhivezana meLavyuM. naDiyAdamAM gujarAtI sAhitya dIkSAnuM dIkSAnta pravacana karyuM. DIsembaranI vIsamIe DokaTara rAdhAkRSNane pariSadanA adhyakSasthAne virAjyA. vaDodarAmAM 'bhavansa zrI vallabha rAma maktA pablIka skUla ' nuM zilA ropaNa karyuM. DIsembaranI ogaNIsamI tArIkhe bhavansa goThavelA IsvIsana 1955mAM bhArata bharamAM, 'vanamahesava' ujavAya parisaMvAdamAM veleriyana kADanala greziyase bhAga lidhe eja mahine evo prastAva mUkyo. 'A nAnakaDo aMkura eka divasa virATa nAma zrI cakravartI rAjagA lAlAcArIe bhAratIya saMskRti para vaTavRkSa banaze. 150 phuTa pahoLune traNa phuTa UMcuM cAra hajAra vyAkhyAna ApyAM. svAmI zrI raMganAyAnaMde "bhagavatagItA" upara varSa jIvaze. enI bhavyatA mANavA rAjAbAI TAvara ke kutuba pravacana karyuM. IsvIsana 1963 nA navembaranI AThamI tArIkhe minAra para caDhavuM paDaze. mAnavI mATImAM maLI jaze. yojanAonA uparASTrapati DokaTara 'jhAkIra husene bhavansanI mulAkAta lIdhI, ne parapoTA uDI jaze chatAM A vRkSa Takaze himAlaya, trizUlane tenAM prakAzanuM nirIkSaNa karyuM. 'eka rUpiyA mALA zreNI' ne naMdAdevInA samIra vahAvaze." AraMbha karyo. tyAre vidAna vidvAnanuM ane.khuM madhura milana yojAyuM have zrI munzIne sukhI pRha nirmANa thayuM hoya ema lAgyuM. mahArASTranA rAjayapAla zrImatI vijayAlakSmI paMDite munazIdaMpatI have duniyAmAM vadhu mehaka lAge che. rakata dAmAMca mATe saMdarIonI sAthe e gItanI raselahANuM mANI. zrI munazI hArmoniyama have jarUra nathI. koI anokhuM ja saudaya prApta thayuM che. have vagADI jANatA. tabalAM para paNuM hAya ajamAvatA. jagatanI caMcaLa vinamra romAMcaka bhAvanAone badale mIThuM mRdula IsavIsana 96 3 nA DIsembaranI vIsamI tArIkhe DokaTara gajendra saMgIta relAI rahyuM che.' gaDakare bhavansanuM vasamu dIkSAnuM pravacana ApyuM. IsvIsana 1963 mAM kendrIya khorAkane khetIvADI maMtrI zrI pATIle copATIvidyAbhagnanA joDiyA IsvIsana 1957nA phebruArInI dasamI tArIkhe pATIbhavana makAnane rilAropaNa vidhi karyo. zrImatI lIlAvatIe ejIniyarIMga vidyAlayanuM zrI giradhArIlAla mahetAe ughATana pUjA karI. enI soLamI koleja heriTelsane pAye nAkhe. isvIsana 1964nA DIsembaramAM tArIkhe nyu dilhImAM zrI cakravartI rAjagopAlAcArInA "nArAyaNanuM DokaTara karaNasiMhe "AjanI peDhI' para vyAkhyAna ApyuM. isvIsana paMDita javAharalAla naherUe prakAzana karyuM. IsvIsana 1958nA 1965nA jAnyuArInI trevIsamI tArIkhe pradhAnamaMtrI zrI navembaranI navamI tArIkhe madrAsanA rAjyapAla zrI viSNurAma meDhIe lAlabahAdura zAstrIe bhavasanA bhAisAra kendranuM zilAropaNa vidhi Jain Education Intemational
Page #969
--------------------------------------------------------------------------
________________ mRtigraMtha 991 karyo. mArcanI pacIsamIe mahArASTranA pradhAnamaMtrIzrI nAyake bhUta vartamAna ne bhaviSyanI e kaDIrUpa banI raheze. bhAratIya vidyA ekavIsamuM dIkSAta pravacana karyuM. jajUnanI ekavIsamI tArIkhe bhavananI zAkhA prazAkhAo akhaMDa bhAratanuM navasarjana karaze. saMrakSaNa maMtrI 1 vaizavaMtarAva cauhANe bhavasanI hajArImala bhAratanI asmitAnA eka pUrA vidhAyaka zrI kanaiyAlAla munazI somANI kolejanuM uddaghATana karyuM julAInI AThamI tArIkhe rASTrapati Ama svayaM. "bhAratanI mUrtimaMta asmitA ' banI rahyA. Do. rAdhAkRSNane bhavananA AMdhra pradeza kendranuM uddaghATana karyuM mAyasoranA mahArAjAthI cAmarAja vADiyAre bhavana prakAzanane bhAratanA vAstavavAdI biradAvyAM. IsvIsana 1968nA DIsembaranI sAtamI tArIkhe rASTrapati DokaTara jhAkIrahusenanA sa.nidhyamAM bhavanano trizatAbdi zrI. zyAmA prasAda mukarajI. bhAratanA mahAna zikSaJrAtrI zrI mahAsava ujavAze. rASTrapati zrI vI. vI. gIrIe "akhaMDa AtAva makaracha nA e putra. pitAnI bauddhika khyAtine rASTrIya bhArata" upara pravacana karyuM. juhunI munzI "kuTira'mAM IvIsana sevAnI mahAna praNAlikAne putrane vAraso maLelo. bhAratanA rAiTrIya 197 mAM zrI satya sAMIbAbAe padharAmaNI karI. I-vIsana ItihAsanI aNInI paLe je bauddhika ane bhAvanAzIla preraNA 1969nA mArcanI bIjI tArIkhe muMbaI myunisipala korporezane zrI pragaTa thaI enA zrI zyAmA prasAda anekhA pratika. munzIne mAnapatra ApyuM. vIsamI sadInA AraMbhamAM bhAratanA rASTrIya AgevAnImAM bAla, bhAratIya vidyAbhavananA kulapati zrI kanaiyAlAla munzIe Ama pAlate lAlanI anokhI tripuTI, mahArASTra, baMgALa ne paMjAbamAM bhAratabharamAM 'bhavana'nI zAkhA prazAkhAo sthApI pitAnA e vipuTInA nejA nIce rASTrIya punaradhAnanAM maMDANuM thayelo. akhaMDa bhAra'nA svanane sAkAra kyu". sAhitya jagatamAM e jamAnAmAM zrI syAmAM prasAdane janma tArI che. 7 julAI 1901 paNa emanuM pradAna vividha virATa che emaNe navalikA, navalakathA, nATaka romAMcakacAo, jIvanakathAo ItyAdi ghaNuM ghaNuM lakhyuM che. sthAmAM prasAdanA jAhera jIvanane AraMbha IsvIsana 1924 mAM eka chavvIsa mathe te pragaTa thaI cukayA che. emanA eja sAlamAM emanA pitAzrI AzutApa mukarajInuM avasAna. gujarAtI bhASAnA graMtha jagatanI koI paNa bhASAnA sAhityanI kalakattA yunivarsiTI nI seneTa ne sinDIkeTamAM zrI AzutoSanuM sthAna hAlamAM besI zake ema che. emaNe aMgrejImAM paNa graMtho lakhyA khAlI paDayuM. e ja sthAne emanA mAdara putranI varaNI thaI che. emanA gujarAtI prathAnAM aMgrejI ne anya bhASAomAM rUpA ne anya bhASAomAM rUpA- daza daza varSa sudhI zrI zyAmAM prasAda mukarajIe kalakattA yuninsara paNa thayelAM che. varsiTI nI sevAo bajAvI. pitAnuM samagra dhya ne sthAmAM prasAde keLavaNuMnA prazna para kendrita karyuM. keLavaNI viSayaka praznonI chaNuMsaMskRta bhASAnA punarUtthAna mATe zrI mu-zInA athAka prayAso vaTamAM emaNe virala zakita ne uMDI dIrdha dRSTi dAkhavyAM. IsvIsana jANItA che. prAcIna bhAratIya sAMskRtika praNAlikAo jIvatIne 1934 nI sAla. bhAratanI mazahUra kalakattA vidyApIThanA e nAnAmAM jomavaMtI thAya e jevA tame jIvyA cho gya rIteja zrI kayA nAnA upakulapati banyA. upakulapati tarIke pitAe adhuruM mukeluM lAla munazIne bhAratIya navacetananA praNetA lekhavAmAM Ave che. e kArya putra upakulatie pAra pADayuM. dhyeya pUrNa karavA te zrI munazIe saMskRta vizva paripadanuM saMsthA pana ne saMcAlana karyuM che. Aje bhAratabharamAM tenI cha uparAMta IsvIsana 1937, brITIza rAyataMtra bhAratane svAyatta taMtra razAkhAo che. paraderAmAM paNa enI zAkhAo kAma karI rahI che. saMcAlana - caMcupAta karavA dIdhe. dezanA rAjakiya vikAsanA seminAtha maMdirane punaruddhAra karI zrI munazIe eka virala ne pariNAme bhAratIya pravAna maMDaLa racAyAM. baMgALAmAM prITIza racApita mahatvanuM kArya pAra pADayuM che. hitoe mu lIma lIgane Teke, Apyo. tethI baMgALamAM muslIma lIga pradhAna maMDaLa racAyuM. baMgALamAM konI rAjakAraNanA zrI gaNeza zrI kanaiyAlAla munazInI sarvA gI pravRttiomAM zrI bhAratIya maMDAyA. kAMtanI keLavaNI panuM A kenI rAjakAraNanI bhoga banI. vidhAbhavananI sthApanA sauthI AgaLa tarI Ave che ne ghaNu lAMbA gALAnA mahAna rAkhavAdIo ane keLavaNIkAroe kareluM jIvana samaya sudhI TakI raheze enA sthApanA dinathI zrI kayAlAla munazI kAya dharmAnta rAjakarmacArIonAM karatukothI bhayamAM mukAyuM. emaNe enA kulapati rahyA che. bhAratIya vidyAbhavana sAMkRtika keLavaNI nika 3LavaNI rAjakAraNane to musalamAna banAvyuM paNa keLavaNI ya IslAmI viSayaka ne sAmAjIka pravRttio satata calAvatuM ja rahyuM che. cA- Apa ApavA prayAso AdayAM. rathI e sad vicAro apanAve che. bhAratIya saMskRtinuM e pra taka che jyotirdhara che munazIno bhA nAnI suvAsa enI rageragamAM | muslIma lIgano A paDakAra upADI levA ramakhila bhAratIya bharI paDI che. rAIya mahAsabhAnA baMgALanA agraNIo niSphaLa gayA. yuga yugA nsarathI rUDha banelI praNAlikAo ane nakkI thayelAM mulyAMkana bheMsI zrI kanaiyAlAla mu zInuM jIvana vartamAnane samRddha karavAno nAkhavAnA A prayAsane thaMbhAvI devA zrI zyAmAprasAdane rAjakAraeka satata ne bhaktibhAva bharyo prayAsa sakhe DuM rahyuM che. bhAratanA nA tUphAnI mahAsAgaramAM kudI paDavAnI pharaja paDI. potAnA pitA ne Jain Education Intenational
Page #970
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratIya asmitA prathama traNa ja priya thaI paDyA hatA. baMgALAne bhAre anya dezabhaktoe baMgALanI pragati sAdhavA prANa pAtharyA hatA. bhAgalA pADavAnI vAta mUkI. zyAmAprasAde e vAta na mUkI hota emanuM adhura kAya potAnA aMdha para upADI levA zrI zyAma te AkhuMya baMgALa pAkIstAnane soMpAI gayuM hota. prasAda kaTibaddha banyA viralaya ne vAstavavAdI dRSTine lIdheja zrI zyAmAprasAda saradAra zrI yAmA prasAda saphaLa keLavaNIkAra ne vahIvaTadAra tarIke valabhabhAI paTelane priya thaI paDayA hatA. svataMtrya prApti pachInAM paMkAyA hatA. pAkaTa anubhava hato. mAnava hRdayamAM utarI javAnI UMDI prathama traNa varSa syAmAprasAde saradAra sAthe khabhekhabhA mIlAvI kAma daSTi hatI. TuMka samayamAM ja zrI zyAmAprasAda baMgALAne bhAratanA karyuM hatuM. rASTrIya mahAsabhA pakSamAM bhaMgANuM na paDe e hetuthI rAjakAraNamAM eka anokhI zakita svarUpe bahAra AvyA. krame krame saradAra paTele paMDita naheruno virodha karI saMtoSa mAnyo emanI mahattA vadhatI ja gaI. bhAratanI saMsadamAM paMdara varSa paraMtu sthAmAM prasAde pitAne nirAle mArga lIdhe. pitAnA sevA ApI e virodha pakSanA netA ke dezanA pradhAnama trI beyane vaphAdAra rahevA pradhAna padane paNa tyAga karyo. banavAnI lAyakAta dharAvatA thaI gayA. rAjakIya taMtramAM otaprota thaI ke rAjakIya taMtra bahAra rahI IsvIsana 1952 -53.kAzmIra bhAratanA hAthamAMthI sarI javA be . zrI svAmI prasAde rASTrIya ane AMtara rASTrIya praznone gajaba bhAratIya sarakAre zekha abdulA ne bhAratIya bhUmi para nivAsa karatA umaMga, ajaba zakitane uMDI samaja dAkhavyAM che. game te vartelamAM mahAna bina sAMpradAyika rASTravAdI tarIke biradAvyA. tyAre eka mUko. emanA magajane hRdayanI zakitao ema enokhuM sthAna manuSya ne rAjanItijJa tarIke DokaTara zyAmA prasAda mukarajI nI AkarI kasoTI thaI syAmAM prasAde pitAnuM maMtavya saTatA ne apAvI jatI. A badhAmAM emane tAjhagI bharyo vAstavavAda nIDaratAthI rajU karyuM. zekha amRdulAnI bhAgalA pADavAnI nItine ughADI khUbaja preraNAtmaka hato. haMmezAM AgaLa tarI Avato. bhAratanA pADI. bhArata sarakAra ne prajA samakSa cetavaNIno sUra ka.. emanA arvAcIna itihAsanI aneka kaTokaTInI paLo yogya samaye yogya paDakAranI avagaNanA thaI. vadhAre jalada pagalAM bharavAnI jarUra nirNaya levAmAM emanI ajoDa nIDaratA dhAryuM kAma ApI jatI. jaNAI tyAre kAzmIramAM paMDita premanAca garA ekalA hAthe zekha IsvIsana 1941 molavI phajhalula hakake baMgALamAM mizra abdullAnI bhAgalA nIti viruddha bhAratIya saMgrAma kheDI rahyA hatA. pradhAnamaMDaLa racyuM. zrI zyAma prasAde emAM nANAM pradhAnane januna kAmarinA ane pAradanA TekAmAM zrI zyAmA prasAde bhArata hAdo sAMbha. rASTIya mahAsabhAnA baMgALanA mAvIe emana bharamAM caLavaLa upADavA hAkala karI. satyAgraha jaMganI ApameLe anukaraNa karyuM hota ne muralIma lIga virUddha phajhala ula hakane AgevAnI svIkArI laI zahIda thayA. Teko Apyo hota to baMgALa muslIma lIganA phaMdAmAM phasAta nahiM ne bhAratane itihAsa paNa judo ja lakhAta. paristhitinI sacoTa pakaDa ane aMgata kArti apakIrtinI avagaNanA eja zrI zyAmA prasAda mukarajInI amodha zakti hatI. isvIsa 1940 thI 1947 bhArata mATe kaTokaTIne gALo hato. rASTrIya koI vAta goLathI vIMTI e kahetA nahIM. kAMNAne kAMge kahetAM mahAsabhAnA baMgALAne siMdhanA AgevAne keTalIkavAra taTastha rahetA to acakAtA nahi, sAMskRtika ne zuddha rASTrIyatA AgaLa dhapAvavA keTalIka vAra muslIma lIgane Teko ApatA. A ariyara manodazAne emaNe jIvana bhara prayAsa karyo. bhAratIya musaddIo ne bhAratIya pariNAmeja muslIma lIga bhAratanA A mahatvanA prAMtomAM potAnA prajAjane atyAranI phATaka paristhati barAbara samajI le ne aDDo jamAvI zakI. vAstavikatAno saceTa sAmano kare eja zrI syAmAM prasAda mukarajIne sAcI aMjalI lekhAze, IsvIsana 942. brITIza rAjataMtra damanana dera chUTo mUko. 2ASTrIya mahAsabhAnA badhAja movaDIone jelanA saLiyA pAchaLa bhAratanA mitra. dhakelI dIdhA tenA virodhamAM zrI zyAmAprasAda mukarajIe baMgALanA prAMtiya pradhAnamaMDaLamAMthI rAjInAmuM ApI dIdhuM isvIsana 1942 thI 1945 sudhI zrI zyAmAprasAda mukarajIe ajoDa nIDaratA ne IsvIsana 1847 okaTa 2 mahine. pahelI tArIkha. sAMje dhagazathI bhAratIya muktiyajJamAM potAne anokho phALo Apyo. pAMca ne ogaNacAlIsa miniTa laMDananuM namatuM saMdhyATANuM. e paLe zrImatI enIbisaMTanAM bAlanayanee pahelIjavAra sRSTinAM isvIsana 1946. akhila bhAratIya rASTrIya mahAsabhAnA darzana karyA. emanAM mAtuzrI zrImatI emilI. saMpUrNa AyarIza. AgevAne muslIma lIga AgaLa nAka lITI tANavA taiyAra thayA. mIThI mAMjarI AMkho ne vAMkaDiyo zyAmaLo kezakalApa. hasatA vadane zrI zyAmAprasAde e valaNano sakhata virodha karyo. koMgresa mevaDI gharamAM sauMdarya relAya. pitA viliyama. mAtRpakSe Ayariza. pitRpakSa maMDaLa pAkIstAna mATe janAba jInnAhane karaceka ApavA taiyAra DevanazAyarane. majabUta aMgreja. pramANikatA ne svAtaMtryanI khumArI. thayuM. tyAre paNa emaNe virodha karyo. ekakhI vAta karavA agraha eka mAsIe enIne dattaka lIdhAM e mAsInuM AIrIza kulAbhimAna karyo. virala dIrdhadaSTi ne vAstavatAthI baMgALA ne paMjAbanA emane vArasAmAM maLyuM. Jain Education Intemational For Private & Personal use only
Page #971
--------------------------------------------------------------------------
________________ mRtigraMtha 94 IsvIsana 1852. viliyamanuM avasAna. sukhI kuTuMba taMgImAM zrImatI bisaMTa leMkezAyaranA eka khetIpradhAna gAmaDA sibsImAM AvI gayuM. emIlInuM manobaLa gajaba. mAtA ne bAlako hero rahevA gayA. vizALa vAcane paNa emanI nAtikatAnA mULa uMDAM pAse kaphamamAM rIyamaMDa TereIsamAM bahuja sAmAnya dazAmAM rahyA. nAkhyAM. A mAnasika jhaMjhAvAtamAM paNa dharmakAryo, mAMdAnI bhAva pachI eka gAMdhInI dukAnanA meDA para rahevA gayAM. heramAM emane jata ne garIbonI suzraSA emane khUba rAhata ApatI. emaNe DokaTara mAdhanane paricaya thayo. eka zALAmAM e heDamAstara. khetIvADIne paNa ThIka ThIka paricaya meLavyo. enInA moTAbhAI herIne emaNe potAnI zALAmAM dAkhala karyo. IsvIsana 1872. zrImatI bisaMTa skeTadaMpatInA saMparkamAM enInI AThamI varSagAMThe enInuM kuTuMba bAyarananI samAdhi AvyAM. emanA paricayathI emanuM zaMkAzIla mAnasa dUra thayuM. najIka rahevA gayuM. tyAM vikhyAta navalakathAkAra koneTa meriyaTanI ema karI lekho lakhavA mAMDayA. prArthanAmAM 5NuM hAjarI ApavA bauna sAthe paricaya thayA kumAra marAyaTa enAnuiM ridvANa pAtAnA mAMDI. sIspIcamAM emaNe pahelavaheluM vyAkhyAna ApyuM - hAthamAM lIdhuM. IsavIsana 1861mAM kumArI meriyeTa enIne bena bAyabalanI preraNA ! laI gaI. tyAMthI bane perIsa gayAM. enI jarmanane phrenca zIkhyAM. IsvIsana 1862mAM sIDa mAuca gayAM. tyAMthI here pAchA vaLyAM. IvIsana 1873. zrImatI enI bisaMTanI lagna graMthI tUTI A gALAmAM koInI paNa sahAya vinA ekalAM kAma karavAnI enI Teva paDI. heronI zALAnA myujhika DAyarekaTara jahona gaI. enI bisaMTa lagna viccheda svIkArI lIdhe paraMtu emanI mAtAnuM haiyuM bhAMgI gayuM. bhAre mule eno bisaMge svAtaMtrya phArmara pAse enI saMgIta zIkhyAM. meLavyuM. jAtamahenatathI jIvavA nizcaya karyo. sivaNakAma karavA mAMDayuM. IsvIsana 1866 kembrIjanA eka yuvAne revaraMDa phrenka bisaMda penasIla kesIsa vecavA mAMDayA. gavarnesa banyAM. navuM ghara sAthe enI saMparkamAM AvyAM. ogaNIsame che emane vinAta laI mAtAne nAnI mabala sAthe rahevA mAMDayuM tyAM IsvIsana 1874 thayo vIsame varSe lagna levAyuM. lagna eTale zuM ! enI paNa enIne nA menI dasamI tArIkhe emanI mAtAnuM avasAna thayuM. dehalA samaja nahotI. isvIsana 1867 zrImatI bisaMTa mAnacesTara pAse divaso AvyA. A jIvana saMgharSamAM thomasa skoTanAM mAyALuM peMDalaTana rahevA gayA. zrI robarTasa kuTuMba sAthe rahyAM. zrI robarTasa vacane e du" 1 vacane e duHkha bhUlatAM nAnI ebala emanI jIvana tRSA chipAvatI. garIbonA vakIla hatA. emaNe zrImatI bisaMTane reDikAlijhamanA pATha paDhAvyA. tyAM zrImatI bisaTa bI breDala sAthe sevAkArya - have svataMtratAno AnaMda hato. pramANika vicAra karavAnI chUTa karavA lAgyAM.. hatI pleTanuM pustakAlaya hatuM. prabhumAM zraddhA hatI. 'nezanala rIphormara" vAMcI nezanala sekayulara sosAyaTInAM sabhya thayAM. IsavIsana have zrImatI bisare pitAnA sukhane zAMti bharyA kaumAryamAMthI 1874nA egasTanI bIjI tArIkhe breDalAnA adhyakSa pade vyAkhyAna vizALa jIvana sAgaramAM jhaMpalAvyuM. paraMtu emanuM daMpatI jIvana ApyuM. zrI kRSNu ne kAITanI daMtakathAonI sarakhAmaNI karI. zrI sukhI na nIvaDayuM. emanA pati, patinA adhikAro vize bahu breDale, zrImatI bisaMTanA kaDaka paNe namra vivecaka banyA. prabhunI uMce khyAla dharAvatA. zrImatI bisaMTa svAtaMyanI havAmAM ucharyA prakRtine arittava para nibaMdha vAMcyuM. IsavIsana 1876 mAM nAstihatA. tethI revanAM AMsu ubharAyAM. svamAnI pratikAra e. kavAdanI vyAkhyA spaSTa karavAmAM AvI. ivIsana 1874 thI 1886 sudhI zrImatI bisaMTanI phisuphI eka ja prakAranI rahI. IsvIsana IsvIsana 1868 zrImatI bisaMTe lekhana pravRttino AraMbha 1889mAM bAhya tophAna vacce emanI buddhine saMte Sa maLe. karyo. sAdI navalikAo, ne gaMbhIra jIvana- caritra lakhavA mAMDyA. nItinA ucca Adarzoe emanI bhAvanA bharI dIdhI. "nItine phemIlI heralve' pura kArane ceka mokalyo enI mAlikIne paNa sAro pAyo " nAmaka pustikA lakhI. nezanala sekayulara sesAyaTInA jhaghaDe . raMgamaMca parathI vyAkhyAna ApyAM. "revelezana" ne "InTIyuzana ' nuM pRthakkaraNa karyuM ane asvIkAra karyo. Ama emanA jIvanane isvIsana 1868 mAM emane mAMdagI AvI, IvIsana 1869nA vicAronuM ghaDatara thayuM. zAMti, sukha ne sAmarthya meLayuM; bauddhika jAnyuArImAM emaNe putrane janma Apyo. isvIsana 1870 nA ne tika zikSaNa maLyuM. AmavizvAsa vadhyo. kAma karavAnI ogasTamAM emane putrI avatarI. paraMtu mAtAnuM zarIra bhAMgI gayuM preraNA maLI. bane bALako ne uMTArIyuM thayuM. bimArI ne kalezathI kaMTALI IvI. sana 1871mAM ApaghAta karavA taiyAra thaI gayA. paraMtu AmAnA khristI dharma sAme paDakArathI virodhavaMToLa uThe rAjakAraNamAM avAje emane pAchAM vALe. bimArImAMthI uThayA pachI zrImatI zrImatI bisaMTa uddAmavAdI hevAthI baLatA mAM ghI homAyuM. cAritrya bisaMTane jIvanapaMca palaTAI gaye. emanI vicArasaraNI vyavasthita para kAdava uchALavAmAM Avyo. zrImatI bisa. magajane chahyAnI banI. paraMtu emanA aMtaranA avAja para satama gujAryo hato zaktione upayoga karyo. vijJAna, vivecana ne vidvattA zodhI eTale Aja sudhInA dharmapaMtha visArI nAstika banI gayAM. ApyAM. IglIza janatA keLavAI. dhamadha vahemo dUra thayA. Jain Education Intemational For Private & Personal use only
Page #972
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratIya asmitA AkhAM dasa martine tenA sara zrI breDanI maitrIthI ghaNA svataMtra vicArake paNa zrImatI IsvIsana 199 cisophIkala sosAyaTInA sthApaka karnala bisaMTathI aLagA thayA. paraMtu e trIthI maLelAM joma ne sukha eca esa AlkoTanuM avasAna thayuM zrImatI bisaMTa pramukha kyAMya vadhAre hatAM zrImatI bisaMTane uttama mitra maLyA. zrImatI cUMTAyAM. cisophIsTone bhAratIya rAjakiya mahatvAkAMkSA prati bhAre bisaMTanA taphAnI jIvanamAM ullAsa A zrI breDalee zrImatI hamadardI hatI. bhAratanI pragatimAM temane mAM phALo hato. bisaMTane nezanala rIphArmara' nA kAryakara banAvyAM. "ejekasa' bhAratanA keLa taNI kSetramAM mahatvano phALo ApI zrImatI bisaMTe upanAmathI emaNe lekho lakhavA mAMDayA. dhIme dhIme upataMtrI ne bhAratIya prajAmata jAgrata karyo. banArasamAM senTrala hindu hAIskula sahataMtrI paNa banyAM. zrI breDalo mATe cUMTaNI pracAramAM paNa bhAga sthApI. eNe potAnuM mAsika patra zarU karyuM. emAMthI vidyAlayano lIdho. udgama thayo ne IsvIsana 1916 mAM banArasa hindu yunivarsiTI apAI IsvIsana 1875 mAM thiyosophIkala sosAyaTI nI sthApanA thaI. IsvIsana 1912 mAM "orDara opha dha sTAra opha dha zrI bleTastha amerikAmAM vyAkhyAna ApatAM. zrImatI bisaMTa libarala soziyala yuniyananAM sabhya hatAM. emaNe sAutha lesa ja isTa nAmane Agavo saMpradAya zrImatI bisaMTe zarU karyo. je kRSNamUrtine tenA saratAja banAvyA. thiyosephIkala sosAyaTI para epelamAM vyAkhyAnamALA zarU karI. 'sAmAjIka ne dhArmika svAtaMtrya' enA gaMbhIra pratyAghAto paDyA. tethI zrImatI bisaTe bhAratIya pachI emaNe vyAkhyAna pravAsa AraMbhe. vyAkhyAna prariAe emanA Arogyane puSTi ApI. DokaTara cArlsa nolTananA rAjakAraNamAM jhaMpalAvyuM. IsavIsana 1914mAM 'nyu InDiyA" nirvAha je. kuTuMba vistAra ' nAmaka pustaka pragaTa dainikane "kemana DiyA' sAptAhika pragaTa karavA mAMDaze. bhArata karavA mATe emanI dharapakaDa thai. paraMtu korTamAM teo nirdoSa mATe "hAmarUla nI hAkala karI. IsvIsana 1916 mAM homarUla lIga chUTayAM zrImatI bisaMTe le epha popyulezana' nAmanI pustikA lakhI opha InDiyA' sthapAI. dezamAM rathaLe sthaLe zAkhAo kholI dhIme dhIme IglIza janatAnI mAnyatA palaTAI vyAkhyAna mALAe jAI. saraghasa kADhavAmAM AvyAM. dezabharanAM agraNIo sabhya banyA paMDita javAharalAla naherue homarUla isvIsana 1891. meDama bleTakInA saMparkathI zrImatI bisaTe lIgara tarIke bhAratIya rAjakAraNamAM praveza karyo. bhAratIya rASTraniye mA-bukiyAnikAne tyAga karyo. zrImatI bisaMTanuM jIvana ghaDatara vAdIone eka navo ja melo ubho thayo. bhAratIya rASTrIya AMdolanane bhAre vega ApyuM. isvIsana 1914 thI 1919nA hika jaDavAda para racAyeluM hatuM. te have adhyAtmavAda tarapha gALAmAM homarUla lIganI bhAratabharamAM bolabAlA hatI. zrImatI vaLyuM. zrI. bIkansaphIlDanI sarakAra daramiyAna zrImatI bisare hiMda bisaMTane lokamAnya tilaka enAM AgevAna hatAM. homarUla lIge pratye udAra nIti apanAvavA dabANa karyuM. hiMdI haiyAmAM bhAvAMkura gAMdhIjInAM AMdolana mATe suMdara bhUmikA pUrI pADI. phuTayAM. 'hiMda, aphaghAnIstAna ne IMglenDa para eka pustikA paNa lakhI. zrImatI bisaMTanI AgevAnIne pariNAme triTIza majura pakSanI bhAratane hamadardI prApta thaI. zrImatI bisaMte bhAratane homarUla maLe zrImatI misaTa eDavarDa bI. semI'ganAM ziSya banyAM. harabaTa te mATe IMglenDamAM paNa pitAnI saM thA sthApI. avAra navAra bojha sAthe mulAkAta thaI. "InTara nezanala oTa kanpharaMsa " mAM iMglenDa jaI pracAra kArya karavA mAMDayuM ke mana ve opha inDiyA" hAjarI ApI. AyarI svataMtratAnA TekAmAM mata keLavavA mAMDayA. bIla taiyAra karAvyuM. majurapakSa taraphathI pArlAmenTamAM raju paNa * AryalenDanuM damane pariNAma" lakhyuM isvIsana 1892 zrI karAyuM prathama vizvayuddha cAlu hatu. bhAratanI briTIza hakumata emanI breDalanuM avasAna. laeNTaskI paNa zAntidhAma pAmyAM. pravRttiothI roSe bharAI. emane utAkAmaMDamAM najarakeda karyA. zrI cha esa. eTUMjhela ne zrI bI. pI. vADiyA emanA sAthIdAre isvIsana 1897mAM zrImatI bisaMTa bhArata AvyAM. madrAsa hatA. IsavIsana 1917 ne jUna mahine. AthI zrImatI bisenTanI IlAkAmAM adyAramAM thiyosophIkala sosAyaTInI sthApanA thaI. khyAti ekadama vadhI gaI. satyAgrahanuM AMdolana upADavA janA AraMbhamAM zrImatI bisa. dhAmika ne keLavaNInuM kArya upADayuM. thaI paratuM traNa mahinA pachI zrImatI bisaMTa mane sAthIdArone bhAratIya sADI paheravA mAMDI bhAratIya jIvana apanAvyuM. hindu choDI mukavAmAM AvyA. zAstrone abhyAsa karyo. amaranAya vagere yAtrA dhAmono pravAsa IsavIsana 1917mAM akhila bhAratIya rASTrIya mahAsabhAnI kheDe. anokhI zailIthI vyAkhyAna ApavA mAMDayA. hiMdu Ada kalakattAnI beThakamAM e pramukha cuMTAyA. bhAratIya prajAe Ama zreSTha zenuM pratipAdana karatA graMtho lakhavA mAMDayA. DokaTara bhagavAnadAsa kAra rIta emanI kadara karI. zrImatI basa Te pramukhapada pUrNa gaMbhIratAthI emanAthI prabhAvita thai. zrImatI khisake hindu rivAje na vidhi- saMbhALavuM. bIje varSe paNa sukAna emanA hAthamAM ja rahyuM. one vaijJAnika Dhabe samajAvavA mAMDayA. zrImad bhagavad gItAnuM aMgrejI bhASAntara karyuM thiyosophIkala pablIzIMga hAusamAM junAM pachI gAMdhIjI bhAratanA raMgamaya para AvyA. asahakAranuM AMdolana tAmrapaTone moTo saMgraha ekaThA karyo. AraMbhAyuM. sarakArI taMtranA virodhanI navI navI janAo, Jain Education Intemational
Page #973
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha rayAtI gaI ne zrImatI bisaMTa pArzvabhUmimAM dhakelAI gayAM chatAM "zALA mahAzALAnAM mArA pramANapatromAM devatA mUkyo" IsvIsana 1928 mAM paMDita motIlAla naherUnA adhyakSa sthAne jarA paNa akaLAyA vinA yuvAna vinAyake javAba dIdho. Dumivizva sTeTasa' nI darakhAstanI vicAraNA mATe sarvapakSa pariSada maLI. tyAre kathaLelI tabiyate paNa zrImatI bisaTe 'paNa enI jarUra paDaze tyAre ?" mAtA cheDAI. emAM kharA dilathI bhAga lIdhe. enI jarUra nahi paDe ke yuvAnane uttara spaSTa hato. vinAyake vidhAlaya choDI devAno nirNaya laI lIdho hato. ene e pramANa IsavIsana 1933 mAM emanuM avasAna thayuM. IsavIsana 1893 mAnI kazI ja jarUra nahotI. thI 1933 nA gALAmAM cAlIsa vaDA zrImatI bisare pitAne bhAratIya ne hindu gaNAvyAM. bhAratane potAnI mAtRbhUmi tarIke parIkSA ApavA e muMbaI jatA hatA. mArgamAMja emaNe biradAvI. bhAratIya rASTrIya jIvanamAM aneka vidha kSetre emaNe muMbaI javAnuM mAMDI vALyuM. sIdhA banArasa upaDI gayA. pitAjIne gaNanApAtra sevAo ApI. vaktA ne vyavasthApaka tarIke e nirNaya jaNAvI dIdho. banArasa hindu yunivarsiTimAM gAMdhIjInuM jagata bharanAM zreSTha sArI lekhAyAM bhAratanAM parama mitra banI rahyA. eka satvazIla bhASaNa sAMbhaLavAno yoga sAMpaDaze. vinAyaka gAMdhIjI sAthe patravyavahAra karyo. amadAvAdanA kocaraba AzramamAM mahAtmA gAMdhIjIe emanA avasAna samaye aMjali ApI: e pahelI ja vAra gAMdhIjIne maLyA. gAMdhIjInA AzramamAMja zikSaka bhArata jIve che tyAM sudhI zrImatI bisaMTanI ayurAma sevAo tarIke rokAI gayA. vaDodarAmAM kabIjanane kazI ja mAhitI nahotI smaraNa paTamAM kAyama raheze. emaNe bhAratane potAnI mAtRbhUmi gAMdhIjIeja vinAyakanA pitAne patra lakhe, " ApanA putra vinAyaka banAvI jIvana chAvara karyuM. bhAratanAM ajoDa samitra banI rahyAM. mArI sAthe che. AdhyAtmika ne yaugika jJAna mATe jIvanabhara parizrama karyo che. vinAyake to atyAre ja e jJAna prApta karI lIdhuM che. bhAratanA preraNumuti tyAre vinAyakano vaya bAvIsa varSanI hatI. 'jUnAM pustaTho Apo. nakAmI cUMpaDIe Apa' gujarAtamAM paraMtu vinAyaka gAMdhI AzramamAM jhAjhuM rahI zakyA nahi. emanI gAyakavADanA pATanagara vaDodarAmAM eka garIba paNa gaMbhIra vidhAthI tabiyata lathaDI. emaNe eka varSa rajA lIdhI. rajA daramiyAna saMskRtine janatAnA dAre dhAre Tahela nAkhIne bhaTakI rahyo hato, vAMcI zakAya abhyAsa vadhAryo. rajA pUrI thatAM ja guru caraNe AvI gayA. tevI sthitimAM hoya evuM koI paNa pustaka ane khapatuM hatuM. IsvIsana 1923 sudhI vinAyaka AzramanA kAmamAM gU thAyalA ghaNAyanA gharamAM pustakenA DhagalA dhuLa khAtA 5 yA hatA. e rahyA. pUNa yogI jIvana jIvatA. sarva karyuM jAte upADI letA. kacara pheMkI detAM koIneya AMcake Avo nahi eTale TuMka samayamAM 'vinAyaka mArA AzramanuM ratana che' gAMdhIjIe sI. epha. enDrUjhane ja eka vAcanAlaya ubhuM thaI gayuM. emAM vividha bhASAonAM kahyuM hatuM : " e AzIrvAda pAmavA AvyA nathI. mArA Azramane hajAro pustako khaDakAyAM. emAM eka graMthanI daza daza nakale paNa AzIrvAdarUpa nivaDayA che. ekapatramAM gAMdhIjIe lakhyuM, 'satyona hatI. koI paNa pustaka svIkAravAmAM vidyArthI ne I-kAra nahoto. pitAnA putra savA satyanika nIvaDe che. bApanuM kArya AgaLa dhapAve eja sAco putra. AzramanA niyache tame khUbaja cIvaTathI A vidyArthInuM nAma vinAyaka. janma tArIkha 1 sapTembara pALe che e huM jouM chuM ' gAMdhIjIe emanuM nAma badalyuM. 1895. janma sthAna vaDodarA rAjyanuM gAgaDa gAma mahArASTranuM vinAyaka have "vinobA' nAme oLakhAyA. bhAdUra brAhmaNa kuTuMba. vinAyaka pAMca bALakamAM pATavI. pitA gAyakavADa sarakAranA nokara. emane pazcimane bhAre meha. vinAyaka eja varSe vinabAne pahelIvAra jelavAsa maLayo "jelanuM ne e vilAyata mokalavA cAhatA. tethI zALAmAM phrenyabhASA jIvana kevuM che ?' eka mulAkAtIe prazna karyo " tame sarakasa joyuM zikhavA para bhAra mUkyo paraMtu vinAyaka gIta vAMcate thAya evI che ke vinAbAe sAmI prazna karyA che?" vinobAe sAme prazna karyo. "sarakasamAM mANasa janAvara emanI mAtAnI Ina chA e mane vinAyakane saMskRta zIkhavA preryo, para kAbu dharAve che. jelamAM janAvaro mAnavI para kAbu dharA che' vinAyake sarakRtine uMDe abhyAsa karyo. jIvananAM prathama ogaNIsa gurujInI AjJAne AdhIna thaI Ama emaNe pAMcavAra jelavAsa varSa emaNe vaDodarAmAM vidyAbhyAsamAM gALyAM. bhega. IsvIsana 1916nI e sAla. kizora vinAyaka enI mAtA pAse vinobAne bAlyakALathIja bhIkha mAMgavAnI Teva paDI gaI hatI. rasoDAmAM be hato. enA hAthamAM kAgaLiyAnuM eka gUMcaLuM hatuM e " bhIkha' emanI dAna pravRttinuM paheluM sopAna hatuM. pustaka khUba vicAra pUrvaka eNe e kAgaLiyAMnA eka cheDe agni cAMpyo dAnathI bhUdAna sudhIne paMtha kApatAM, haiyA ukalata mATe mayatA A kAgaLiyAM pUrAM saLagI rahyAM tyAM sudhI e dhyAna pUrvaka joI rahyo. yogIjIvananAM paccAsa paccAsa varSo vItI gayAM. aitihAsika anubhavone nIcoDa jIvanamAM bharyo. emAMthI dharatInI mahAna A zuM karyuM !' enI bA e pUchyuM kAtine rAha ghaDAya. bhUmi vihoNuM karaDenA ka9pAnanA emAM
Page #974
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratIya asmitA paDachaMda paDayA. janatAnA uddhAra mATe dharatI sarakhI rIte vahecI niyatinA A krama mujaba, mahAbhAratanA yuddhamAM nara (ajuna)ne ApavA emaNe AvAhana karyuM". nArAyaNa (zrIkRSNa kendra sthAne virAjyA hatA. jIvananuM surekha pRthakkaraNa karI emaNe karmakAnDane samanvaya sAdho, bhakitane taulaMgaNamAM pIMcamapalI gAma. IsvIsana 1951nI sAla mahimA gAyane jJAnane pracAra karyo paraMtu kAla me sanAtana eprilanI aDhAramI tArIkha se ekara jamInanuM prathama bhamadAna. dharmanA e vaidika vidvAnta DhIlA paDatA gayA, bAma vidhienuM IsvIsana 1958nA juna sudhInI emanI bhUdAna yAtrAe 4424ra 59 prAbalya vadhyuM ne romera aMdhAdhuMdhI, bhraSTAcArane daMbhanuM sAmrAjya ekara jamIna meLavI. cha lAkha dAtAoe dAna ApyuM. IsvIsana phela yu. 19paramAM saMyukta prAMtanA mAnagaDha gAmanA vatanIoe grAmadAna pravRttiAnA zrI gaNeza mAMDayA. 4640 grAmadAna matyAM eka gAmanI pariNAme pratyAghAtane kAti AvI ne bhAratamAM buddha bhagavAnane eka sarakArI maMDaLI banI gaI emAM rAmagaDhanA rAjakumAre mATo avatAra cale. ema vidhine AcAranAM jaDa baMdhanAne paDakAra vistAra kADhI ApyuM. A kArya mATe vinobAe bhAratabharamAM pheMkaryA. mAnavanA pratyeka kAmanA hatu ne tenA cAlaka bala sALa hajAra mAIlanI padayAtrA karI che. saMpAdana thAne yajJakAryamAM prati dhyAna khecyuM. emane ripe! ne anuyAyIoe vaidika dharmane e pArAnA vi' e bhUdAne pravRttinuM mahatvanuM aMga che, " sAdhana para visAya kayA. izvaranA AratavanA na thAktagata mAmAnA dAna' dvArA vaparAvAnI vastuonI mAgaNI karavAmAM AvI che. paNa InkAra karyo. bhagavAna budhe je naitika mulyA nuM pratipAdana 'samaya dAna " mAM dareke potAnA samayane thoDeka bhoga ApavAne karyuM hatuM tenA mULamAM paNa ghA karyo. che. "buddhidAna' mAM buddhi popakArArthe vAparavAnI che " amadAna' sAcuM AMtarika mulya parakhavAne badale kevaLa bAhya AcAra mAM jAta mahenatathI phALo ApavAno che vicAra thI raMgAyeluM jIvana daMbhI ne mithyAcArI banI gayuM paraMtu IsavIsana 1955mAM "jIvanadAna" yAne jIvana nyochAvara karI kama bhakti ne jJAnanA traNa mArge ja mAnavatAnI AdhyAtmika devAnI vAta AvI ne zrI jayaprakAza nArAyaNe sarvodaya pravRtti mATe mAnasika ane sargika AvazyakatAone saMtApI zake tema hatuM. pitAnuM samagra jIvana samarpita karyuM. pachI zAtisenAne sarvodaya eTale bauddhadhamI emAM mahAyAna ne hInayAna jevA bhAgalA paDayA pAtranI hilacAla AraMbhAI zAnti senA sevA kArya mATe svayaM ne enA AkarA pratyAghAtothI prajAnuM mAnasa puna : sanAtana vaidika sevako noMdhe che. sarvodaya pAtra " mAM pratyeka kuTuMba potAne niyamita dharma tarapha vaLyuM. kumArila bhaTTa e pravRttinA Adya praNetA ne phALo Ape che. vinobA pravRttinA AvA pratyeka phaNagAe samagra agraNI banyA chatAM ema nI 56 timAM paNa vaidika vidhione atisamAjanuM parivartana karI rahyA che, mahatva apAyuM. Izvarane AtmAne InkAra cAlu rahyoH bhaktimArga ne jJAnamArga apanAvAyA nahi pariNAme manava jIvana saMpUrNa | vinobAmAM kaMIka evuM che je bIjAmAM nathI. e koI paNa saMtoSa prApta karI zakyuM nahi. nirNaya le che ke turataja e potAnA jIvanamAM pahele amalamAM mUke che. pachI e uttarottara vikAsa 5 mato jAya che. "janazakti' jagatanA ItihAsanI AvI kaTokaTInI paLe bhagavAna zrI majabUta banAvavI che. pakSIya rAjanItithI alaga rahevuM che. A zuM karAcAryonA janama thaze kama bhaktine jJAnane punaH samanvaya karI pravRttimAM saMpradAyane meLavavAne nathI. beya pAra pADavA janatAmAM eka tamAM pRthvI para zAnti sthApavAnuM ne mAnava mAnava vacce bhaLI javAnuM che. jAtane janatAmAM tamaya karI devAnI cheApaNe sumeLa sAdhavAnuM makAya sumeLa sAdhavAnu malakAya emanA phALe AvyuM. emanuM emanA pAmara manuSyae e vAta kadI visaravAnI nathI" A vinabAnI jIvana sAva TuMkuM hatuM. phakata batrIsa varSa. paraMtu e Tu kA jIvananI jIvana sAthe ke 63 : rakata asa i11 : 1 phisUphIne aka che. A Adarza preraNAnA pIyuSa pAnathI janatAno paLepaLa udAtta pravRttiothI bharapUra hatI. bhAratane khUNe hadaya palaTo sAdhI, kalezamaya jagatamAM bhudAnayajJathI mahAna prApti khUNe e pharI vaLayA ane bhAratabharamAM vedika siddhAntono jarUra sajaze. pracAra karyo. aneka dharmacarcAo karI che.tAnA tamAma virodha matavAdIone parAjya Apyo. dharma saMsthApanA ne pracAra mATe bhAratanA jaga guru cAra maTha sthApyA. mAnava pragatine itihAsa cAlu pragatinI yAMtrika prayA nathI. bauddha dharmane bhAratamAMthI dezavaTo devAnuM devA paNa zrI emAM bharatI oTa AvyAja kare che. mAnavajIvana baMdhiyAra gatamAM zaMkarAcArya para thAya che paraMtu e sAcuM nathI. emaNe te bhagavAna DUbI jAya che tyAre koI anokhI vyakita navA Adarzo laIne buddhane "yogInAma cakravati' kahI biradAvyA che. emanA udAtta Ave che ane pitAnA anekhA camakArI vyakitatvathI, pitAnI siddhAMtonuM netikane bauddhika saudarya chatuM karyuM che. bauddha dharmane AdhyAtmikatAthI, pitAnI udAra pravRttiothI ke uccatama cAritra vinAza karavAne badale emaNe to meM ddha dhamIone sanAtana dharmanA balathI visarAI gayelA Adarzo pUnaH sthApita kare che. mAnava rAha prati pAchI vALyA che. itihAsamAM pratyeka pragati yuge AvA avatAra thayA che. yuga hindu dharmanA A mahAna krAntikArano janma IsvIsana yugAntarothI Ama banatuM AvyuM che. 788nI sAlamAM. trAvaNakora kocInano pradeza. emAM alavAe najIka Jain Education Intemational
Page #975
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha kAlADI gAma emanuM janma sthAna. nAbudIrI kuTuMba vajIrapanI mahinAnI mahetala mAMgI, narmadA kinAre araNya vRkSAnI bakholamAM IllAma. A kAlADI gAmamAM eka rAjazekhare zivAlaya baMdhAvyuM. pitAno deha mUkI zaMkare gika zaktithI pitAnA AtmAne: vilAsI agraharamanI sthApanA karI. enA pUjArI zivaguru. emanI patnIne rAjA amarUkanA mRtadehamAM praveza karAvyo ne zRMgAra zAstro anubhava saMtAna nahi. daMpatI rAtrI divasa bhagavAna zaMkaranI prArthanA kare. lIdhe. amaruzataka e anubhavone paripAka che. pAchA vaLI zaMkare ane emanI prArthanA phaLI. zaMkarane avatAra thayo. bAla zaMkarane bhAratIne parAjaya Apyo. veda vedAMgane abhyAsa karAvavAmAM Avyo. A camatkArI bAlake AThavarSanI vayamAM to cAre veda ane zAstrone abhyAsa pUro karI mAhiSmatIthI zaMkara mahIsura gayA. tuMga bhadranA mula nAkhe. bAlavayamAM ja saMsAra tyAga karI saMnyAsI thavAnA e praderAmAM 'bhAratI'nuM devAlaya racyuM. eka maTha ubho karI maMDana nirNaya laI lI. putra saMnyAsI thAya to piMDa ke mUkaze? mAtA vilApa suratva asa liyA surezvAcAryane emanA adhiSThAtA nImyA. mahIsuranA zRMgerI maTha karavA lAgI. zakare AzvAsana ApyuM. mAtAnA mayaTANe tarIke e vikhyAta thayee zRMgerI hatA tyAre emanI mAtA pote jarUrI pAcho pharaze. zAstranA pratibaMdha hovA chatAM, pote mRtyu zayyA para hovAnA samAcAra AvyA. e turata kAlADI gayA. saMnyAsI hovA chatAM, potAnI mAtAne poteja piMDadAna karaze, ne avasAna pAmatI mAtAnA AzIrvAda pAmyA. dhamadha nAmbuddhi evI khAtarI ApI. brAhmaNoe sahakAra na Apyo. tethI zaMkare ekalA e pitAnI mAtAnI aMtyeSTi kriyA patAvI gurunI zodhamAM zaMkare kalADI choDayuM. e narmadA kinAre pahoMcyA. tyAM guru goviMde emane saMnyastanI dIkSA ApI. guru pachI zaMkara pUrva bhAratanA pravAse upaDayA. purImAM emaNe goviMda maTha sthApyo. pachI e gujarAta gayA ne dArikAmAM trIjA goviMda paramaguru gauDApadanA parama ziSya. zaMkare potAnA graMthamAM pitAnA guru zrI govinda bhAgavatapAdane ghaNIvAra Adara pUrvaka maThanI sthApanA karI. tyAMthI e kAmarUpaH AsAma gayA. tyAM ullekha karyo che. rista ne zikSaNanA lAMbA gALA pachI guru zakita paMDita abhinava guptane parAsta karyA. pachI badrInAtha gayA geviMdanA sUcanathI zaMkara vArANasI gayA. tyAMthI pagapALA bhramaNa ne tyAM cotho maTha sthApyo. tyAMthI kedAranAthamAM nivRtti lIdhI. tyAM ' batrIsamA varSe temanuM avasAna thayuM. karanAra gurunA jIvanano AraMbha karyo. bhAratanA paramahaMsa vArANasImAM zaMkare vivAdakalA ne tatvajJAnamAM khUbaja khyAti meLavI eTale bhAratanA vividha bhAgomAMthI temane zive AvI maLyA. ogaNIsamI sadI. bhAratamAM bhAre kaTokaTI hatI. briTIza zikSaNakArya sAthe sAthe zaMkare saMkhyAbaMdha nAnA nAnA graMthane vijaya sAthe pAzcAtya saMskRtie AkramaNa karyuM hatuM. pAzcAtya khAsa nibaMdha lakhyA. e upaniSada, gItA ane vedAntasUtra e vastumAM ane loko vadhAvatA. khristIdhame paNa bhArata para sAMskRtika prasthAnatrayInI emanI vidvattAbharI kazaLa TIkAonI prastAvanA rUpa vijaya meLavavA kamara kasI hatI. A paLe zrI rAmakRSNano prAdurbhAva nIvaDayA. eka divasa zaMkara riA bAthe pratikramaNa karI rahyA hatA. yaya bhAratIya dharma ne saMskRtinA avatAra. mArgamAM emanA ziSyoe eka cAMDAlane dUra haDI javA kahyuM. atano Adeza ApanAra guru Avo bhedabhAva kema sAMkhI IsvIsana aDhAramI sadInA madhyakAla baMgALAne hugalI prAMta. zake! " cAMDAle virodha karyo, zaMkare tAtkAlika mazahUra maniyA paMcaka deremapura nAmanuM eka gAmaDuM. tyAM eka brAhmaNa kuTuMba rahe enA racI kADhayAM. 'jenAmAM AvI tAvika daSTi che eja mAro sAce vaDAnuM nAma zrI maNikarAma caTTopAdhyAya. pavitra ne karuNAsabhara. guru che; bhale e brAhmaNa hoya ke cAMDAla , saMskRta vyAkaraNa para pacAsa ekara jamIna. nirvAha cAle ne dIna duHkhIyAMne madada paNa prabhutva meLave che mayatA vidyArthIne saMbodhI emaNe "bhajagoviMda' cAya isvIsana 1775nI sAla. emane prathama saMtAna prApti thaI lakhyuM. banArasa nivAsa daramiyAna ja zaMkare pitAnA mahAgraMtha eka putra. enuM nAma pADayuM khudIrAma. pachI be putro ne eka putrI lakhyA. vedAnta sUtranI TIkA lakhyA pachI te sAkSAta bhagavAna paNa thayAM zrI mANekarAmanuM A sAna thayuM. kuTuMbabhAra khudIrAmane vedavyAsa vivAda karavA AvyA hatA paNa emane parAjya aApI mAthe paDaze. dhamadha hiMdukuTuMbanI praNAlikAo eTale khudIrAmane zakyA na hatA. kuTuMbanI vividha dhArmika ne vyavahArika kartavyonI tAlIma ne saMskAra maLelA. emanI patnI zrImatI caMdramaNi. daMpatI vArANasI cheDI zaMkare potAne mahAbhiniSkramaNa no AraMbha gRhadeva zrI rAmacaMdranA parama bhakta. dharma satya ne karuNAbharyA karyo. e prayAga rokAyA. tyAM dayAkAMDanA svAmI mahAna manamika jIvanathI dAMpatIe samagra gAmane huM ane Adara prApta karyA. sAthe carcA karImAhiSmatImAM e carcA maMDAI maMDana mitranAM IsvIsana 1814 sthAnika jamInadAre khudIrAmane lAvyA patnI bhAratIe carcAnA adhyakSa sthAne virAjyAM. divasanA vivAda beTI jabAnI pUravA Adeza dIdhe. khudIrAme InkAra karyo. pachI maMDane parAjya svIkAryo. pachI viMdUrI bhAratI carcAmAM utaryA pariNAme damananA bhoga banyA vatanano tyAga karavo paDe. emane vivAda sara divasa cA che. pratyeka zAstra para carcA thaI akiMcanane nirAdhAra, khudIrAma kamarapukura jaI vasyA. ekavAra bhAratIe kAmazAstra para carcA karavA paDakAra pheMko. zaMkare eka eka khetaramAMthI khudIrAmane raghuvIranI pratimA jaDI. daMpatIe Jain Education Intemational For Private & Personal use only
Page #976
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratIya asmitA ISTadevanI sevA mAMDI. emane eka putrane eka putrI. bannene paraNAvyAM. eka divasa zrI rAmakumAra, gadAdharane kalakattA laI gayA. purarAmakumAre kuTuMbane bhAra upADI lIdhe IsvIsana 1824mAM hitanuM kAma soMpyuM. tyAM paNa sAdAIne pramANikatAthI emaNe khudIrAme rAmezvaranI pagapALA yAtrA karI. isvIsana 1826mAM bIje sAruM evuM maMDaLa jamAvyuM paNa abhyAsa prati be paravAI dAkhavI putra Abe, enuM nAma pADayuM rAmezvara IsvIsana 1835 khudIrAme zrI rAmakumAre emane Thapake Aye. paratuM gadAdharane abhyAsamAM gayAnI yAtrA karI. tyAM khudIrAmane eka divya zamaNuM AvyuM vALavAnA emanA badhAja prayAso niSphala gayA. huM tAre ghera avatAra laiza' prabhue varadAna ApyuM. e samaye kalakattAmAM rANI rasamaNi nAme zrImaMta paNa pavitra hatI carevIse paNa sarapamAM evAM ja kAmamAM AvatAM. vidhavA vasatI hatI. eNe dakSiNezvaramAM gaMgAkinAre mahAkAlInuM pariNAme ene garbha rahyo. IsvIsana 1836 phebruArInI aDhAramI eka che dara madira be vAgye - sAtha rAdhAkRSNanA madiranuM paNa nimaNi tArIkha zrI caMdrAdevIe eka divya bALakane janma Apyo. thayuM vacce bAra zivAlaye racAyAM. saMgItazALA nATayazALAne enuM nAma pADyuM gadAdhara pAMcavarSanI vaye to gadAdhara ajaba anya vasavATonI paNa pejanA thaI mera suMdara bagIco hato. buddhinI smaraNa zakita dAkhavavA lAge. khudIrAme ene gAmaThI be taLAvo ne eka vaTavRkSa vistaryuM hatuM. zALAmAM mUka gaNita prati bhAre aNagamo AdhyAtmika kathA vArtAo rasathI vAMce pariNAme vairAgya dAkhave, dhyAnamAM DUbI jAya. isvIsana 1855 nA menI 31 mI tArIkha. maMdiranI pratiSThA bhAvanAmaya dhArmika prasaMga ke naisargika sRSTi sauMdaryanuM pAna dIna nakkI thayo. ene suMdara rIte ujavavA rANI mana mAnyuM karatAM ja mUchavaza banI jAya. kharca karavA taiyAra thayAM. paNa rANI hatAM zuddha. eTale ke brAhmaNa purohita thAya nahi, "maMdira ne saMcAlana mATe sAruM nANAMbhaisvIsana 1848. khudIrAmanuM avasAna thayuM. gadAdharane khUba DoLa kaI brAhmaNane bakSIsa Apo to e vAta bane" zrI rAmaku mAre sUcavyuM. rANIe rAmakumAranI vAta svIkArI. rANInA lAgI AvyuM. jIvananI caMcalatAne khyAla Avyo AmrakuMje ne ullAsano pAra rahyo nahi. bhAre bhapakAthI vidhi pUrI thaI zrI tapovane mAM e ghUmavA lAgyA. dhyAna magna thavA mAMDayA. paraMtu mAtAne duHkha thAya evuM eka paNa kArya karatA nahi. have emane rAmakumAra purohita banyA. gadAdhara paNa tyAM rahevA AvyA. tyAMnuM sAdhujanone saMga lAgyo. ekavAra e sAdhuveSe caMdrAdevI samakSa vAtAvaraNa emanA AdhyAtmika valaNane baMdha besatuM AvyuM. upasthita thayA. tyAM gadAdharane bhatrijo hRdaya paNa dakSiNezvara rahevA Avyo. gadAdhara nava varSanA thayA. yajJopavita saMskAra karavAmAM AvyA. enA sAthamAM gadAdharanA divase AnaMdamAM pasAra thavA lAgyA. yajJopavIta grahaNa karI brahmacArIe keI brAhmaNa pAsethI bhikSA tyAM rANI rasamaNinA jamAI zrI mathurAnAtha vizvAsanI najara levI joIe paraMtu gadAdhare to enI pAlaka mAtA luhAraNu dhanI gadAdhara para paDI. emane savAra sAMja kAlI pUjAnuM kAma soMpyuM. gadAdhara tanamanathI e kAryamAM pravRtta thayA. navarAsanA vakhatamAM pAse bhikSA lIdhI kumaLI vaye paNa emane satya prema ne praNAlikA bhaMganI vRtti sAkAra thaI. bAlakamAM rahelI suzupta adhyAtma bhajana gAvAno kAryakrama rAkhe. bhaktajana para bhakitane jAdu zakti ne dIrdha dRSTinAM darzana thayAM. patharAyo. eka divasa rAdhAkRSNa maMdiranA pUjArI zrI kRSNanI pratimAne gadAdhara daza varSanA thayA. sthAnika 5 mInadArane tyAM vidadramaMDaLI zayana khaMDamAM padharAvavA jatA hatA tyAM lapasI paDyA. mUrtine rasika carcA karI rahI hatI. gadAghara dhyAnathI sAMbhaLI rahyo hato. eka paga tUDI gayo. dhamAla macI gaI. pUjArIne padabhraSTa karavAmAM saune eka praznane ukela jaDato nahato gadAdhare eka vidvAnane AvyA. paMDito bolAvyA. emaNe muti gaMgAmAM padharAvI navI ukelI sUcavyuM. sau Azcaryacakti banI gayA. have gadAdharanuM dila pratiSThA karavA sUcavyuM. paraMtu rANInA manamAM e vAta utarI zALAmAMthI uThI gayuM. gerahAjara rahevA lAgyA, AmrakuMjamAM nahi. rAmakumAre mUrti samarAvI pUjA cAlu karavA jaNAvyuM. vidyAthI maMDaLa jamAvI zrI kRSNa jIvananI vAto karavA lAgyA rANInA harakhano pAra rahyo nahiM. rAmakumAre pote mUrtinuM samAra zrI kRSNane veSa bhajavatA. saMkIrtana karatA. emaNe mahAkAvya, kAma karyuM. rANIe emane rAdhAkRSNanA maMdiranA pUjArI banAvyA. purANa ne pavitra dhArmika graMthanuM adhyayana mAMDayuM AdhyAtmika hRdayane kAlInA zRMgAranuM kAma soMpavAmAM AvyuM. mAge vaLyA. gadAdharanA ekAMta prema ne vadhatI jatI beparavAIthI akaLAyA. tyAM zrI rAmakumAranAM patnInuM avasAna thayuM. nAnuM bAlaka kAlIpUjAnA pUrA pATha zIkhavADavA nirNaya lIdho. tethI gadAdhare dAdImAne soMpatI gaI zrI rAmakumAra devAmAM AvI gayA. kalakattA kalakattAnA eka brAhmaNa kanArAma bhaTTAcArya pAse dIkSA lIdhI. gayA. jhAmapukuramAM saMskRta pAThazALA kADhI 5havyavasthAno bhAra gadAdharanA karNamAM jyAM e pavitra maMtra kuMkAya ke turata emanuM rAmezvara para AvI paDyo. paNa gadAdharato raghuvIranI sevAmAM ja dila dhArmika bhAvanAthI taraboLa thaI gayuM. eka cIsa pADI magna rahevA lAgyA. hA mAtAjIne pahakAryamAM madada karatA. dhyAnastha thaI gayA. Jain Education Intemational
Page #977
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha 999 pachI zrI rAmakumAra gadAdharane avAranavAra kAlI pUjAnuM kAma cikitsA karI tene kahyuM "sArU thayuM' tame yogasAdhanA karI suprata karavA lAgyA. pite rAdhA goviMdanI pUjA karavA lAgyA. tethI tamArI suSmA ughaDI gaI hatI ne rakata magaja tarapha doDavI ekavAra e vatana javA nIkaLyA. mArgamAM ja emanuM avasAna thayuM. lAgyuM hatuM paraMtu magajane sparyuM hota to tame jaDa samAdhimAM gadAdharane AghAta lAgyo. pariNAme e ajarApadanI zodhamAM lAgI paDI jAta. hajI jIvanamAM koI kArya bAkI che tethI mAtAjIe gayAM. tamane bacAvyAM. gadAdharane mana kAlInI pratimA pASANu mUrti nahatI sAkSAta gadAdhara sAva gAMDA thaI gayA che evI vAto kamarapukura pahoMcI kAlImAtA hatI. vAtsalyabharI mAtA. akaLAmaNa ne aMdhakAramAM caMdrAdevIne rAmezvara akaLAyAM. gadAdharane emaNe vatana bolAvyA. ekalI eja sAcI mArgadarzikA hatI. have gadAdhare saMsArIjanene vatanamAM gadAdhare punaH zAti prApta karI. kamarapukuramAM be smazAna sAtha choDI dIdhuM. rAtre sau nidrAvaza hoya tyAre e najIkanAM hatAM gadAdhara Akho divasa ne rAtane moTe bhAge tyAM tapazcayomAM jaMgalamAM jatA : dhyAnastha thatA : ho phATaye pAchA vaLatA have gALavA lAgyA. be mahinAmAM emanI tabiyata sudharI gaI. emane Izvara sAkSAtkAranI laganI lAgI. Izvara darzana mATe eka bAlaka peThe AMsu sAravA lAgyA. "he mAtA ! he kAlI ! tuM kayAM che ? gadAdharane trevIsa varSa thayAM hatA. e saMsArI mAtrAthI vimukha mane darzana de" emanuM dila pikArI rahyuM saMdhyA AratI pachI hatA. sagAMvahAlA emane paraNAvI saMsAramAM nAkhavA IcchatA to e haMmezAM khUbaja akaLAmaNa anubhavatA. AkhA divasa eLe hatA. 5 vadhunI zodha cAlI. patto khAya nahi. mAtA ne gayo jaNAto. bhAinI hatAzA joI. gadAdhare pote ja kahyuM. "jayarAmavatI jAo. rAmacaMdra mukhopAdhyAyane tyAM mArA mATe nirmita vadhu tamane prApta have to e niyamita pUjA paNa karI zakatA naDhi pratimA thaze.' tyAM eka pAMca varSanI kanyA maLI AvI. caMdrAdevIe ene sAthe pUtaLA banI besI rahetA. mAthe kula mUkI dhyAnastha thaI jatA paNa svIkArI. lagna patyAM. doDha varSa mAtA sAthe rahI gadAdhara prathama to leke majA uDAvatA paraMtu dhIme dhIme Adara karatA dakSiNezvara AvyA. thayA mathurAMtAya te mugdha ja banI gayA. chevaTe gadAdharane kAlImAtAne sAkSAtkAra thayo emanuM Atma samarpaNa saMpUrNa banyuM | dakSiNezvara AvI pUjA saMbhALI tyAM pharIthI- sAkSAtkAranI kAlImAtAnAM e hara pale pratyakSa darzana karavA lAgyA. ghelachA upaDI. keIvitra ke DokTara e maTADI zake tema nahotuM. e devI ghelachA hatI. saMsAra saMpattinAM badhAM AkarSaze chUTI sthAnika adhikArIono gadAdhara cele jaNAyo. emaNe rANI gayAM. dhIme dhIme A tyAga bhAvanA emanI jIvAdorI banI gaI rasamaNi ane mathurAnAthane phariyAda karI mathurAnAthe aNadhArI dakSiNezvaranI malAkAta lIdhI tyAM A ne. A ni IsvIsana 1861. dakSiNezvaranA bagIcAmAM gadAdhara puSpo banI gayA. uMDA bhakita bhAvathI karAtI. sevAnI rIta ane cUMTI rahyA hatA. tyAM eka naukA AvI. madhyamavayanI eka saMnyAyogya lAgI gadAdharane jema kAve tema karavA detA adhikArIone sinI madiranA dAre utarI hRdaya *auravIne caMdanImAMthI gadAdhara Adeza A maMdiranI pratiSThA sala thaI ema emane lAgyuM " pAse laI AvyA. enAM nayanamAM AnaMdAzru ubharAyAM. "beTA ! che tuM ahI ? tane to huM kyAranIye zodhatI hatI." eka divasa rANI rasamaNi paNa ApyAM. gaMgA snAna karI kAlI pUjA karavA maMdiramAM pravezyAM. gadAdharane bhajana upADavA kahyuM tame mane kayAMthI oLakho?" gadAdhare prazna karyo, dhIme dhIme bhaktanA haiyAmAMthI bhajana . bhakata bhaktimAM rasa kAlImAtAnI preraNAthI bharavIe uttara dIdho. tarabaLa banI gayA rANI be dhyAna thatAM Thapako Apyo rANIne A bhairavInuM nAma yogezvarI. baMgALa prAMtanA jesarachallAnA pazcAtApa ca. e pitAnA khaMDamAM jatA rahyAM mathurAMnAtha to eka brAhmaNa kuTuMbamAM eno janma. vaiSNava ne tAMtrika sAhityane emane guruja mAnavA lAgyA. cauda cauda varSa sudhI pUrA umaMga uMDo abhyAsa. potAnuM AdhyAtmikatAna ApavA e gya ne bhakita bhAvathI emanI sevA karI. ziyanI zodhamAM nIkaLyAM hatAM. gadAdhara deva devamAM bheda jotA nahi. eka satyanuM pArakhuM karI gadAdhara eka bAlaka peThe emanI sAme besI gayA. pitAnI e bIjA satyanI zodhamAM vaLatA. emane zrI rAmanA sAkSAtkAranI IcchA thaI eTale emaNe potAnAmAM hanumAna bhakita vyApta karavA pitAne gAMDA mAne che ema paNa kahyuM. karinI tamAma hakIkata kahI. sAdhanAnA pratyeka prasaMge varNavyA. loke nirNaya lIdho. ekavAra emaNe sAkSAta sItAjIne sadehe pitAnA zarIramAM pravezatA dIThAM. chevaTe emane rAmane paNa sAkSAtkAra thayo. mAtRvAtsalyathI bharavIe gadAdharane sAMtvana ApyuM. "koNa tane gAMDe kahe che? A ghelachA nathI. zAstro ane mahAbhAva kahe eka saMdhyAe gadAdharane tALave tIvra duHkhAvo upaDayo. thoDuM che. zrI rAdhAne zrI gaurAMga e kakSAe pahocyA hatA. huM zAstronIlavarNa lehI TapakI paDyuM. eka sAdhu tyAM doDI AvyA. tithI siddha karI batAvuM." Jain Education Intemational
Page #978
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1000 bhAratIya asmitA bane vacce mAtAputranI bhAvanA jAgI. brAhmaNI yogezvarIe atanA sAkSAtkAra pachI zrI rAmakRSNanuM mAnasa vistAra dakSiNezvarIthI be mAIla dUra AriyAdaramAM pitAne vAsa karyo. pAmyuM: sarva dharmane saMpUrNatA pAmavAnA mArgo tarIke pArakhyA. roja gadAdhara pAse Ave ne zAstrArtha kare gadAdharanuM jIvana emane isvIsana 1866mAM e suphI saMta govindarAyanA saMsargamAM AvyA. caitanya mahAprabhu jevuM ja lAgyuM. emaNe IslAma dharma aMgIkAra karyo hato. zrI rAmakRSNane IralAma dharmane marma pALavA dila thayuM. emaNe "alAhanuM smaraNa gadAdharane aMge puSkaLa dAha uThato. niSNAto kaI AMtarika karavA mAMDayuM. luMgI paheravA mAMDI. namAjha paNa niyamIta paDhI. garabaDa mAnatA. paraMtu yogIzvarIe sAkSAtkAranI tIvra bhAvanAne hindu dharmanI tamAma asara aLagI karI. raNa ja divasamAM emaNe enuM kAraNu lekhyuM. zarIra para caMdanano lepa karAvyo. sugaMdhidAra islAma dharmanuM rahasya paNa pArakhI lIdhuM. atamAM saMpUrNatA pune hAra paherAvyo. traNa divasamAM pIDA zamI gaI. prApta karyA pachI hindu muslIma eka mArge prabhupada prApta karI zake che. brAhmaNI yogIzvarI have gadAdharane Izvarano avatAra mAnavA lAgI. e hakIkata siddha karavA paNa e taiyAra hatI. mathurAnAthe be vidyAne sAta varSa pachI zrI rAmakRSNa prIstI dharmanI paNa evI ja teDAvyA: vaiSNava samAjanA netA zrI viSNacaraNa ne bAMkarAprAMtanA I. rIte cakAsaNI karI. IsvIsana 1874mAM e zrI zaMbhuzaraNu malikanA zanA zrI gIrIkAnta tArakabhUSaNa yogezvarI sAthenI carcAmAM bane saMsargamAM AvyA. emaNe zrI rAmakRSNane bAyabala vAMcI vidvAnane sAdhakane khAtarI thaI ke gadAdharamAM Izvarano aMza che. saMbhaLAvyuM. zrI rAmakRSNane khristI dharmamAM rasa utpanna thayo. khristI dharma mAraphata emaNe kAlImAtAne sAkSAtkAra karavA paraMtu brAhmaNI to emane daivI Adeza ApavA AvI hatI. vicAryuM eka divasa e paDozI bhakatanA makAnanA jharUkhAmAM beThA tethI e gadAdharanI AdhyAtmika mArgadarzikA banI. gadAdhare taMtra hatA. e makAna para meDonAne krAIsTanI chabI citarelI hatI. zrI sAdhanA karI. brAhmaNIe temane cosaTha taMtra vidyAnA graMthone rAmakRSNa citra para daSTi sthira karI. jANe citramAMthI koI jota abhyAsa karAvyuM. A badraja muzkela sAdhanA hatI AkarI agni jhabakI enA dilamAM samAI gaI. emanA mAnasamAMthI hindu dharma parIkSAo pachI gadAdhara adhyAtmavAdanI zreSTha kakSAe pahoMcyA. emanI aLage thaI gayo. khristI dharma patharAI gayo traNa divasa e bhAva vega sAdhanA saMpUrNa thaI rahyo. cothe divase emane krAIsTanAM darzana thayAM. jANe e premamUrti emanA dehamAM samAI gaI. tyAre rAma mAnyuM ke dakSiNezvara bhakato ne saMtonuM yAtrAdhAma thaI paDayuM. gaMgAsAgara jIsasa paNa IzvaranA avatAra hatA. ke purI jatAM sau koI tyAM rokAtA. gadAdhara sAthenA emanA milananuM bhAre mahatva hatuM emanI dvArA daligezvaranA saMto vyavahArU adhyAtmavAda bhAratanA khUNe khUNe prasarI gayo. rajapUtA zrI buddha bhagavAnane to e prathamathI ja IzvaranA avatAra nAnA paMDita nArAyaNa svAmI ane bardavAna darabAranA paMDita mAnatA. emanA siddhAMtone vidika jJAnakAMDamAM kazo ja pharaka nathI. pAcane tArakAlaMkAra paNa AkarSAI AvyA IsvIsana 1864mAM jaina tIrthaMkara ne zIkha gurUo prati paNa emane ghaNo Adara mahAna vaiSNava jAtadhArI dakSiNezvara AvyA emane zrI rAmacaMdrajIno hato. zIkha guruone e mahArAjA janakanA avatAra mAnatA. satata sAkSAtkAra hato emanA saMsargathI gadAdharane paNa zrI rAmane Ama sarva dharmo eka che : prabhu pada pAmavAnA judA judA satata sAkSAtakAra thavA lAgyo. mAge che traNa mahAna vicAramAlAo; daMta, advaita ne viziSTA ta mAnava pragatinI traNa kakSAe che. gadAdhare bhakita mANanAM badhAM ja aMge : zAnta, dAsya, sakhya, vAtsalya, ne madhura apanAvyAM hatAM. ne pratyeka dArA sAkSAtkAra maraDAnI bimArIthI zrI rAmakRSNa ghaNA nabaLA paDI gayA hatA. sAthe hato ne vividha prakAranA AdhyAtmika, anubhava meLavyA isvIsana 1867nA me mahinAmAM e kamarapukura gayA. hRdaya ne hato. tyAM saMta totApurInI dakSiNezvaramAM padharAmaNI thaI e bhairavI paNa emanI sAthe ja hatAM. emanAM bAlaka panI zAradAdevI paMjAbI hatA ne ludhiyAnAnA nAgayogIe emane dIkSA ApI paNa AvI gayA tyAre emanI vaya mAtra cauda varSanI hatI. ene hatI. cAlIsa varSa narmadA kinAre tapazcaryA karI ema nirvikalpa gharakAmanI saMpUrNa tAlIma maLe enI zrI rAmakRSNa kALajI rAkhatA. samAdhi prApta karI hatI. gaMgA sAgara ne purInI yAtrA karI e zAradAdevI emane ISTadeva gaNI pUjatAM. cha sAta mahinAmAM tabiyata dakSiNezvara AvyA. sudharI eTale zrI rAmakRSNa dakSiNezvara pAchA pharyA. cAra varSa pachI 1 31 2 - saMta totApurI pAse gadAdhare saMnyaratanI dIkSA lIdhI ne ata IsvIsana 1872 mAM zrI zAradAdevI paNa tyAM pahoMcI gayo. zrI caMdravedAntano abhyAsa karyo. eka sthaLe traNa divasa na rokAnAra saMta devI sAthe gaMgAkinAre rahyAM. pati tarIkenAM sarva kartavya bajAvatAM totApurI dakSiNezvaramAM agiyAra mAsa rokAyA gadAdharane zrI rAmakRSNa zrI rAmakRSNa zAradAdevIne vividha prakAranI tAlIma ApI. isvIsana paNa brahma ne zakita ne eka IzvaranAM be svarUpa 1872nA menI pUrNimAe zrI rAmakRSNa zAradAdevIne kAlImAtAne tarIke pramANatA thayA. saMta totApurInI vidAya pachI zrI rAmakRSNa sthAne sthApI zeDavI pUjA karI ne emane mAtAcha karI sanmAnyAM. cha mahinA samAdhimAM rahyA. Ama daMpatI anantamAM lIna thayAM. Jain Education Intenational
Page #979
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtimaMca 1001 isvIsana 1868mAM zrI mathurAMnAthanA AgrahathI zrI rAmakRSNa mATe vatana ne sagAM vahAlAMthI dUra javAnuM eTaluM ja nahi paNa devagaDha, banArasa, alhAbAda, vRMdAvananI yAtrA karI. IsvIsana sAmAjIka bahiSkAra veThavAno, jANe duniyAthI chUpuM koI kAvanuM 1875mAM zrI kezavacaMdrasena ne anya brahmA agraNIonAM saMsargamAM karatA hoya ema traNeya jo chUpI taiyArIo karI. tyAre bhAratIya AvyA. bhakatamaMDaLa vadhavA lAgyuM. zrI rAmakRSNamaThanI sthApanA thaI. vidyAthIonI hariphAI ghaNIja ochI hatI. baMdaranAM gAmamAM ne u dhana' pragaTa thavA mAMDayuM. teya keTalAka hiMduo vyApAra, auSadha ne dhArAzAstra bhaNI vaLyA zrI rAmakRSNanA jIvananAM chellAM varSe karaNa chatAM devIne hatA. ghaNA to kArakUnI taraphaja DhaLyA hatA. gauravazIla hatAM. dakSiNezvara bhakatothI ubharAI gayuM. emanI surendranAtha ane temanA baMne mitro IsvIsana 1869 nI sevAmAM zrI rAmakRSNanI tabiyata lathaDI. IsvIsana 1885mAM emane sAlamAM hariphAinI parIkSAmAM uttIrNa thayA. laMDana yunivarsiTImAM zyAmapukura khaseDavAmAM AvyA. DIsembaramAM kAjhIpura khaseDAyA. vyavahArU tAlIma mATe joDAyA tyAM nA zikSaka ne adhyApakoe isvIsana 1886nA ogasTanI soLamI tArIkhe vahelI paroDhe traNeyane khUba AdarathI vadhAvyA. IsvIsana 1871 mAM teoe paramahaMsa zrI rAmakRSNano deha vilaya thayo. antima parIkSA pasAra karI ArAmathI sTImarane pravAsa karI sapTembaramAM kalakattA AvyA. jAhera bagIcAmAM eka samAna sabhA bhAratanA rASTravAdI maLI. kalakattAnuM eka dharmapremI kulIna brAhmaNa kuTuMba, avaTaMke benarajI. kuTuMbamAM kuTuMbanA vaDAnuM ja varcasva. tevAmAM kalakattA paratu surendranAthanA kuTuMbane nyAta bahAra mUkavAmAM AvyuM. meDIkala koleja sthapAIne emanA putrane pAzcAtya SadhazAstra tyAre surendranAthane pitA hayAta nahotA. emanI sIhaTa AsIsTaMTa zIkhavAnI taka maLI. e DokaTara thayA. emanA gharamAM paryAya mejIsTreTa tarIke nimaNuMka thaI. navembaramAM silhaTanAM kalekaTara tarIke dhamadhatA ne pAzcAtya saMskRti sarvoparI thavA mathI rahyAM. e emaNe hoddo saMbhALI lIdhe paraMtu hamadardI kyAMya maLe nahi eka DokaTarane putra prAptI thaI. isvIsana 1848 navembara mahine mukaradamAmAM e muzkelImAM AvI gayA. hAIkorTane baMgALa sarakArane bhAratIya loka kAti AvavAnI hajI nava varSanI vAra hatI. bhAra jANa karavAmAM AvI. traNa vaDA adhikArIonuM tapAsapaMca nImAyuM. tIya taMtramAM mahAna pheraphAro karatA sara cArlsa vuDanA keLavaNI nirNaya virUddha gaye. emane chUTA karavAmAM AvyA. phakata mAsika viSayaka phatavAne paNa rajU thavAnI cha varSanI vAra hatI. e bAla- . 50-nuM vaLatara maMjura thayuM. kanuM nAma pADayuM surendranAtha. pitAne kesa laDavA e pite laMDana gayA hatA. pheMsale virUddha - DAkaTara pitAe putra surendranAthane pAzcAtya Dhabe zikSaNa maLe jatAM emaNe berIsTara thavAne nirNaya laI lIdhe. paraMtu emane evI yejanA karI. nijhAmanA navAba pAse nokarI karatA kepTana sarakArI nokarImAMthI chUTA karavAmAM AvelA hovAthI emane DeviTananI udAratAthI eka zALA sthApavAmAM AvI hatI. temAM berIsTara nI padavI ApavA InkAra karavAmAM AvyuM. aMgsa InDiyana chokarAM bhaNavA AvatAM temanI sAthe surendrane eka bhAratIya hovAne kAraNe ja A anyAya karavAmAM Avyo dAkhala karavAmAM Avyo. aMgsa IMDiyana zikSakone prophesaronI hato. emane bahuja lAgI AvyuM. tyAre bhAratIya saMgaThita doravaNI nIce surendra sakhata abhyAsa karyo paMdara varSanI vaye nahotA. jAhera mata jevuM kazuM nahotuM. sarakAramAM avAja uThAvAya navI sthapAyelI kaleka yunivarsiTInI meTIyulezana parIkSA tema nahotuM. IMglenDanA vasavATa daramiyAna bhaviSyamAM upayogI pasAra karI. vidyArthI avasthAmAM ja emane zrI brahma samAjanA thAya e ghaNe abhyAsa surendranAthe karyo. IsvIsana 1875nA agraNI zrI kezavacaMdrasenanAM pravacananuM AkarSaNa thaeluM. emanA junamAM e bhArata pAchA pharyA. joradAra vakatavya mATe surendrane khUbaja Adara hato. vaLI surendranA pitA paNa enI zArIrika ke mAnasika keLavaNI prati khUbaja lakSya meTropolITana InasTITayuTamAM aMgrejInA prAdhyApaka tarIke AraMbha ApatA. emanA kuTuMbamAM bALalagna thatAM nahi tethI paNa emanAM karI kalakattAnA viThamaMDaLamAM uMcA AvyA. e bhAratIya itihAsane kuTuMbIjanenI zArIrika taMdurastI anokhI hatI. saMgaThana zIkhavADatA. mejhInI ne caitanyanAM jIvane rajU karatA. vidyArthIomAM temaNe bhAre cAhanA prApta karI. surendranAthe emanA surendranA grejyueTa thayA. emanA AcAryanI salAhathI ziSyone dharmAdhatAthI ugAryA ne rAjakAraNa pratyenI be paravAI emanA pitAe emane IMglenDa mokalavAnuM nakkI karyuM IDiyana khaMkherI nAkhI. emaNe eka vidyArthI maMDaLa paNa ubhuM karyuM. sivila sarvisa mATe hariphAI karavAnuM dhyeya hatuM. e jamAnAmAM IsvIsana 1876 julAI badhAja bhAratIone eka rAjakIya paradeza gamana mATe kauTuMbika saMmati uparAMta bhAre sAhasavRttinI raMgamaMca para ekaThA karyA jAhera jabara prajAmata ubho kare. jarUra rahetI zrI surendranAya, zrI rameza caMdradatta ne bihArIla la vividha kAmonuM saMgaThana sAdhavuM hindu - muslIma vaimanasya dUra suptA sAthe upaDyA. traNeyamAMthI koIe vIsa varSa pUrAM karyA karavuM. Ama janatAne rAjakAraNamAM doravI. evA e saMsthAnA nahatAM. tyAre IglenDane pravAsa e bahuM moTI vAta hatI. varSo hatA. bhAratabharamAM rASTrIya bhAvanA pedA karavA emaNe bhAratanA Jain Education Intemational For Private & Personal use only
Page #980
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1002 bhAratIya asmitA prAMte prAMtane pravAsa karyo. ApaNI rASTrIya mahatvAkAMkSAo pAra vakhoDI kADhayuM. merala mInTa riphormsa svIkAravAmAM zrI surendranAtha pADavAnI bhUmikA taiyAra karI. ne zrI gopAla kRSNa gokhale agresara hatA. chatAM ba gALAnA bhAgalAne to baMgALAnA mavAle paNa vakhoDatA, isvIsana 1911mAM IsvIsana 1861nA kAnUnathI bhAratamAM gavarnara janarala Ina to dilhI darabAra bharAya. zrI surendranAthe vasAhata svarAjyanI kAunsIlanuM rAjyataMtra hatuM. e kAunsIlamAM koI bhAratIyane mahatvAkAMkSA pragaTa karI. paraMtu zrImatI bisaMTa ne lokamAnya sthAna nahotuM. prAMtiya kArobArImAM paNa koI bhAratIya levAtA tilakanI homarUla caLavaLathI thoDeka rAjakIya pratyAghAta paDe. nahi. rAjakAraNamAM paDelA bhAratIyonI saMkhyA paNa ghaNI ochI isvIsana 1917nA ogasTamAM bhArata aMge navI nItinI jAherAta hatI. je hatA temAMya hinduo vadhAre hatA. dhIme dhIme surendranAtha thaI ne javAbadAra rAjyataMtra prati bhArate eka Daga mAMDyuM. eka jabarA AMdolanakAra tarIke prakAzamAM AvyA. IsvIsana 18- menTagya cemsapharDa hevAla vakhate rASTrIya mahAsabhAnA jahAla ne 78nA varnAkayulara presa ekaTane emaNe virodha karyo tethI emanI mavAla pakSo chUTA paDayA. zrI surendranAtha mavAla pakSanA agresara khyAti vadhI. lerDa rIpatanI sthAnika svarAjayanI nItine emaNe rahyA. kendrIya dhArAsabhAmAM emanI rajUAtathI navI yojanA anumodana ApyuM. IDiyana esosIezana A pagalAne pratinidhi vadhAvAI. taMtranuM prathama sopAna mAnatuM. evAmAM emaNe potAnI mAlikInuM ne taMtrIpada nIcenuM 'baMgALI ' sAptAhika pragaTa karavA mAMDyuM. ne IsvIsana 1919mAM kendriya dhArAsabhAmAM krAntikArI caLavaLa ene eka sakala dainika tarIke vikasAvyuM chabaTa bIlanI carcA virodhI dhArAone zrI surendranAthe virodha karyo. IvIsana 1919nA mATe emane be mahinA jela maLI, tethI emanI khyAti ekadama IMDiyA khIlanI carcA mATe maLelI saMyukata pArlAmenTarI kamITImAM vadhI gaI. IvIsana 1892mAM dhArAsabhAe vistRta banAvavAmAM paNa emaNe hAjarI ApI. IsvIsana 1921ne jAnyuArInI AvI. cUMTaNInA siddhAMta apanAvA tethI surendranAtha IsavIsana pahelI tArIkhe emane "nAITa huDaarpaNa karavAmAM AvyuM. 1893thI 1991 sudhI baMgALanI dhArAsabhAnA sabhya rahyA. lerDa prAMtiya dhArAsabhAmAM sthAnika svarAjaya khAtAnA pradhAna banyA. karajhananA IsvIsana 1899nA kalakattA korporezana aMgenA khIlane IsvIsana 1923nA mArcanI 7mI tArIkhe emaNe nava kalakattane emaNe sakhata virodha karyo. myunisipala ekaTa pasAra karAvya ivIsana 1925nA amAsanI chaThThI tArIkhe e nivRtta thayA bhAtRbhUminI emanI javalaMta sevAo akhila bhAratIya rASTrIya mahAsabhAe IsvIsana 1899 mAM samApta thaI pitAnA pratinidhi maMDaLanA sabhya tarIke zrI surendranAthane IMglenDa kalyA. vidyAthIo e rAjakAraNamAM bhAga levo joIe eTaluM bhAratanA maharSi ja nahi paNa yogya mArgadarzana nIce rAjakIya pravRttiomAM paNa jhaMpalAvavuM joIe e surendranAthane mata hato. chatAM zista zrI araviMda gheSaH zrI araviMdo Aje to A nAma vidyArthI jIvanane AtmA che evuM te mAnatA. baMgALanA bhAgalA bhAratanI pavitra bhUmimAM mulaka mazahura che. eka mahAna AtmA. vakhate thayelA AMdolanamAM ema jema pUrvaka jhaMpalAveluM. keLavaNI- A janma yogI emane janma IsavIsana 1872 ogasTanI kAra ne rAjanItijJa tarIke emanAM pravacana cAluja rahetAM eDamaMDa paMdaramI tArIkha. kevo dhanya divasa ! kevo suyoga AjathI navA bakanA rAjakIya tatvajJAne emanuM rAjakIya jIvana ghaDavAmAM mahatvane varSa pahelAM e bhAgyazALI divase A mahApurUSane janma thayo. phALo Apela. eja sabhAgI divasa barAbara pacetera varSa pachI bhAratane svAtaMtradina thavA niya. A mahInA janma divase ja ApaNe rASTrIya mahAsabhAmAM bAlagaMgAdhara tilakane praveza thatAM pazcima ApaNA svAtaMyanI ujavaNI karIe chIe. tyAre pratyeka bhAratIya bhArata taraphathI pratyAghAtI hindutva nuM mojuM AvyuM. rAjakAraNa haiye A baMne prasaMgonAM maghura ara aMkAI rahe che. jahAlavRtti tarapha vaLayuM tilakanI kAryavAhI baMgALe vadhAvI lIdhI. lorDa karajhana rASTrIya mahAsabhAnuM varcasva ochuM AMkatA. kalakattA zrI araviMdane uchera bIlakula pAzcAtya raMgane sAta varSanI korporezana nA cUMTAyelA sabhyonI sattAmAM emaNe kApa mUko. kAcI vaye te emane IMglenDa mokalI devAmAM AvyA. tyAMnI yunivarsiTI bIla rajU karyuM baMgALanA bhAgalA paDayA. A traNeyanA "dhUma pasa" parIkSA emaNe prathama vargamAM pasAra karI. zrI virodha mAM surendranAthe maDatvano bhAga bhajavyo. bahiSakAra nA araviMda 'Ai, sI, esa" thAya evI emanA pitAnI prabala AdelanamAM viMdhAyuone jotAM paranta kAntikArI adAlana emane icchA hatI. paraMtu AvA prakAranI gulAmI kArakirdI, duHkhe ne pasaMda nahotuM. dunyavI ja jALomAM prathamathI ja zrI araviMda paDavA mAgatA nahatA. eTale ghoDesavArInI parIkSAmAM e jANI bUcha ne hAjara IsavIsana 1907mAM rASTrIya mahAsabhAmAM jahAla varcasva nIce rahyA nahiM. emanA pitAnI AkAMkSAo eLe gaI nahi e mATe suratamAM eka mahatvano bhAga bhajavyo IsvIsana chatAM e IglenDamAM tAlIma pAmelA sivila sarajana hatA. 1909mAM zrI AzutoSa vizvAsanA khUnane emaNe sakhata zabdomAM yuropIya jIvana ne saMrakRtinA cAhaka hatA to paNa aMgrejonI Jain Education Intemational
Page #981
--------------------------------------------------------------------------
________________ muniya mAnavatA viANI bhAratIyA pratinI rItabhAta e sahana karI zakatA nahi. tethI evI vAteA putrane lakhI bhAratIya svAta Mtrya mATe kAma karavA enAmAM krAntikArI vicAre reDayA hatA. zrI araviMda bhArata AvyA. gujarAtanuM vaDeAdarArAjya e jamAnAmAM pragatizIla dezarApa lekhAtu. zrI araviMda mahela khAtAmAM asara. nImAyA. parantu zrI araviMda e kSetra mATe pazu nAtA nirmAyA samayamAM" e vAdarA mahAvidyAlayanA upAcAya' banyA. e gALAmAM ematre potAnI mAtubhASA baMgALI hiMno ane saMskRta para prabhutva maLatyu tyAre akhila bhAratIya rASTrIya mahAsabhA pukhtavayanI thai hatI. enI sthApanA thaI IsvIsana 1885mAM bhAratIya prajAjanAmAM bhAratIya asmitA jAgrata karavAnA agAunA prayatnene ema anta Avyo. zRMkhalA viNA rASTra tarIke jIvavA ne nikAsa pAmavAne bhAratIya praznane khyAla Avyo. emAM zrI ze. o. humanAmanA aMgreje bhAratane bhAga bhajavyeA. bhAratanA AdhyAtmika pracArakA chUpI rIte bhAratIya svataMtratA mATe kAma karI rahyA che. evI gaMdha AvavAthI temanAthI bhAratIya yuvAneAne bacAvavA hAkala karI. raoNyana AkramaNa sAme paNa bhAratIyeAne sa MgaThita karavAnI jarUra hatI. teo rASTrIya mahAsabhA sthApavAnA zrI hyuma nA sAcA hetunA bhAratIya agraNIone khyAla hoya ke na hAya paNa bhAratIya prajAnA sata thAya e vAtanuM. mahatva maiM agatya samayA ja hatA. surendranAtha benarajI ane temanu IMDiyana eseAsIezana bhAratano phariyAdo dUra karAvavA mathI rahyA hatA. emane rASTrIya mahAsabhA sAcA sthApako lekhI zakAya. parantu bhAratanI tatkAlIya jarUrIAtA sivAya bIjA kazA para teo dhyAna ApI zakayA nahAtA bhAratIya Atma vizvAsa ne Atma zraddhA pragaTAvavA te badale zrI dAdAbhAI navarojI ne zrI surendranAtha baoNDIya pArlAmenTa nA svAtaMtrya prema para vadhu AdhAra rAkhatA. parantu bhAratIya prajA potAnI cIra nidrAneA tyAga karI rahI hatI svAtaMtrya suvaNaeN camakArA nihALI rahI hatI. ene mATe e pUratuM nahotuM. ene mATe te atima Adeza ane jalada kAyakramanI jarUra hatI. bhAratanI vidhAtrI paNa ene braTIza mutsaddIgIrInuMpyAduM banAvavA icchatI nahAtI. bhAratIya kalama dvArA tyAranI rASTrIya mahAsabhAnI nIti siddhAMtane kAryakramanI pokaLatA eNe pragaTa karI. lakhanAra zrI. araviMda tyAre phakta ekavIsa ja varSanA hatA. IMglenDamAM vidyAthI jIvananAM cauda varSa gALI, pAzcAtya saMskRti te pAzcAtya mAnasane aMgreja mAnasane pUruMpUruM pArakhIne jagatanA ItihAsanuM sapUNaeN jJAna meLavI zrI aravida tAjA ja bhArata AvyA hatA. peAtAnA agiyAramA ne caudamA varSomAM ja emaNe svAtaMtrya preraNA meLavI lIdhI hatI. chUpAM gaLAmAM e hAjarI ApatA te pravacaneA karatA. kembrIjanI bhAratIya majalIsamAM videzI mananAM aniSTo para ematre bAkhyAna ApyuM hatuM. 1003 - sampUr ravAnA emanA bALa hanA. e mATe raSTrIya mahAsabhA sazastra saMgrAma khelIye evI premanI tamannA hatI. e siMha karavA temaNe svadezI, bahiSkAra ne rASTrIya higanI proA upADI zrI jatInDanAtha bojhane vaDodarAnA lazkaramAM nokarI e apAvI tene lazkarI tAlIma apAvI isvIsana 1902mAM ene kalakattA kI kAntikArI caLavaLano pAyo nAkhyo. isvIsana 195 sarakAre baMgALanA be bhAga pADayA. ne zrI ariva'dAe peAtAnI yAjanAne AkAra ApyA. taruNa saMdha' nI sthApanA karI. gujarAtanI kendriya saMsthAnA zrI araviMda pramukha thayA. isvIsana 1906mAM zrI araviMda kalakA AvyA. agALa rASTrIya vidyAlayanA kAmA anyA. kalakattAnI svadezI pravRttinA dhaNI banyA. zrI arivaMduM vikhyAta mAthuMka kA kendranI sthApanA karI. jAte svayaMsevaka banavAnuM e Avazyaka lekhAtA. koi mAgaNI kare teAja potAnA vicAro pragaTa karatA. ' 3 zrI araviMde bhAratIya rASTrIya mahAsabhAnI amadAvAdanI beThakamAM pahelIjavAra hAjarI ApI tyAM pahelIvAra zrI tilakane maLyA. daeNzI caLavaLanA zyAma karyuM. IvIsana pamAM mahAsabhA vArasImAM maLI. bhaMgALanA bhAgalAnA gabhIra prazna ubhA thayA. enA pratikAra tarIke rASTrIya mahAsabhAe svadezI AMdolana upA yu. zrI rinaMdanI dikAranI vAta na svIkArI zarIyA zarU thayA. ' vaMdemAtaram ' pragaTa karavA mAMDayuM. emAM agralekhA lakhI zrI araviMde 'saMpUrNa` svAtaMtrya ' pragaTa karavA mAMDayuM. emAM atralekhA sakhI zrI araviMde madhya svAtaMtrya ' nI thApaNA karI, chatAM kalakattAnI rAya maDAsamAnI beThaka gaLa vadhI. chatAM lokonA daSTibindune kRtimAM paNa pharaka paDyo. sarakAra camakI zrI araviMdanI dharapakaDa thai. baLatAmAM ghI homAyuM ! zrI- bipinacaMdrapAle moTIza nyAyamadiramAM zrI araviMdAnI ApavA inkAra karyAM. zrI araviMda nirdoSa TharyAM. sviImana, 1993 nA bhAga DhamAM zrI viveda e kathI pAchA pharyAM. cha mahinA pachI ja muMbainA aThavADiMka'Indu prakAza ' mAM peAtAnI 'nUtana dipakA' nI lekhamAlA ArabI ucca AdarzothI madanApuranI prati zajakIya pariSadamAM jainomA ne zAya sthapAyalI rASTrIya mahAsabhA vinipAtanI bhayaMkara gatAmAM sarI paDI A vaccenA savAranI parAga AvI. vanItAe rAjyavAhI karAyA hatI. e hakIkata sAme emaze lAlabattI dharI. ApaNeA rajU karavA inkAra karyAM. rASTravAdIoe khullA medAnanAM beThaka zatru ApaNI nirmalatA, kAyaratA ne lAgaNI vazatA che. meLavI TharAve! pasAra karyAM. bhAratamAM rASTrIya caLavaLananA Ama zrI AApamAM kAryoMmAM calatA nathI i nathI. goza bhaDAyA pachI khAvI rahIya mahAsabhAnI zaratanI beThaka. zrI mahAsabhA rASTrIya rahI nathI. ene navI netAgIrInI jarU che. avira e koDAne rASTrIya havAthI bharI devA hAkala karI. vinItAnAM Ama janatAnA sAcA pratinidhitvanI AvazyaktA che. A zabdo pramukheA tilakane khelatAM aTakAvyA. tilake TharAva vAMcyA. khela
Page #982
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1004 bhA2tIya asmitA vAnuM cAlu rAkhyuM. bhayaMkara kolAhala ma. tilaka upara khurazI khumArInuM ApaNane darzana thAya che. arvAcIna bhAratanA sAmAjIka pheMkAI. zrI araviMde rASTrIya mahAsabhA toDI nAkhavA Adeza ane dhArmika vikAsanA e praNetA. rAmakRSNa mIzananA sthApaka. Ape. vanItA rASTrIya mahAsabhAthI judA paDayA. emanuM sAMsArika nAma narendranAya. janma kalakattAmAM janmadina zrI araviMde mANekatolA kendramAM kAntikArI pravRtti upADI. tArIkha 9 jAnyuArI 18 62. jJAti kAyastha, lekhakonI jJAti. yuvAnomAM e kSatriyanuM jema lAvavA mAgatA hatA. emanI nema bhAratIya sAmAjIka madhyamavarganA nabIrA. emanAM mAtAjI emanA videzI hakumata sAme sazastra saMgharSa khelI levAnI hatI. e trAsa- jIvana ne kAryanA preraNAmUrti emanA pitA ugatA nUtana bhAratanA vAdamAM mAnatA nahotA paraMtu sarakAranAM ghAtakI ne jaMgalI kRe raMge raMgAyelA. pazcimanA vijJAnanI emanA para bhAre asara. yuvAnone trAsa vartAvI temanI sAna ThekANe lAvavA preryA. IsavIsana eTale sudhI ke emaNe hiMdu dhamane paNuM tyAga karelA. narendranAtha 1908nA me mahinAnI bIjI tArIkhe zrI araviMdanI dharapakaDa thaI. ekavAra bAyabala emanA hAthamAM mUkayuM. 'ke dharma hoya to A A graMthamAM ja che. bAyabala vAMcI e belI uThelA. zrI araviMde ekAda varSa jelavAsa bhogavyo. e gALAmAMja emane bhagavAna vAsudevane sAkSAtkAra thayo. keI anokho prakAza narendranAthane keLavaNI sArI maLI. kalakattAnI krizciana sAMpaDe. emaNe gItAnI sAdhanA karI. jelamAMthI bahAra nIkaLyA kolejamAMthI e snAtaka thayA. harabarTa pensaranI emanA para bhAre asara. hai. pachI emaNe rAjakiya pravRtti cAlu rAkhI paraMtu have emAM paNa pazcimanI pRthaphakaraNIya ne vaijJAnika asare emanA para bhAre emane AdhyAtmika dRSTi sAMpaDI hatI. bhAratanA rAridraya astitvane pakaDa jamAvelI. chatAMya emanA dilamAM tarkane bhAvanA rAjakIya svAtaMtra apAvavAnI nemathI emaNe aMgrejImAM "kama vacce saMgharSa uThayo ja hato samagra tuphAnI jIvana pachI ye e gIna' ane baMgALImAM "dhama ' nAmanA be pakhavADiko cAlu karyo. pUre sAme nahato e taratA, kustI karatA, naukA calAvatA. bhAratIya rASTrIyatAno marma spaSTa karyo. ghoDe svArInI to bhAre lata. yuvAnonA Adarza ne phezananA pratika rASTrIya svAtaMtra mATe dezamAM ekatAnI jarUra hatI. IsvIsana saMgItanuM rajJAna paruM ne kaMTha paNa madhura. yuvAnImAM gIto gAtA 1909mAM hugalImAM maLelI baMgALa prAMtiya rAjakIya pariSadamAM pAchalI vaye pravacana karatA. emanuM tAraNa mugdha banI jatuM baMgALanA rASTrIya jIvanane saMgaThita karavA emaNe bhAre musaddIgIrI emanA svaramAM cInAI paDaghamane raNakAra hatA aDhAra varSanI vaye vAparI. pachI rAjakiya pariSadanI silahaTanI pariSadamAM baMgALanI e nA rAmakRSNa parama sane maLyA e zrI rAmakRSNa paramahaMsane maLyA. emaNe paNa narendranAthane gAvA ekatA sAdhI emaNe svarAjyano bahiSkAranA TharAvo sanama ja kaheluM. narendranAthanuM gIta sAMbhaLI rAmakRSNa samAdhistha thaI pasAra karAvyAM. gayelA. bhAratIya prajAnA dilamAM svAtaMtryane vicAra ghara kare ne AkhuM navayuganA yuvAna kalAkAra rAjakumAra hovA uparAMta emanA rASTra saMgaThita banI vyavasthita rAjakIya pravRtti Adare ne saMpUrNa anabhavanuM bIjuM pAsuM paNa hatuM. e be prakAranAM zamaNo jethI svAtaMtryanuM dhyeya siddha kare eja zrI araviMdanI tamannA hatI. rahyA hatA. zrImaMtAI mAnapAna, so ne kati. bIjI ja kSaNe rASTrIya mahAsabhAnuM sukAna hAtha dharI ene e krAMtikArI saMsthA saMsAra tyAga bhikSAtra ne laMgoTa bhara kaI vRkSa para vAsa, A te banAvavA cAhatA hatA. emAM briTIza mAlane bahiSkAra karavAne emanA asthira jIvananuM tUphAna zamyuM. " kSaNe kSaNe kavya pAlahato. sarakArI zALAone badale rASTrIya zALAo ubhI karavAnI namAM ja sAcI mahattA che ema nirNaya lIdhe paraMtu narendranAhatI. sAmAnya nyAya maMdirone badale prajA mATe lavAdI ke mane jIvaDe jIvanamAM eka kSaNa paNa muLe besI rahI zake ema sthApavAnI hatI. rAgIya svayaMsevaka saMgha ubhuM karavAnuM hatuM. nahoto. pravRttimaya jIvana prakAza ja emane hamezAM dorI rahyo IsvIsana 1914mAM zrI araviMda sakrIya rAjakIya jIvanamAMthI nikA hato. thayA. 'saMgrAme ne vizvanI uthalapAthalanA lAMbA gALA pachI bhArata mukta thaze ja " emaNe bhaviSyavANI uccArI ne e bhavi narendranAthanA AdhyAtmika saMgharSa ne samajavA ApaNe e gavANI isvIsana 1947mAM satya thaI. tyAre paNa jUnanI bIjI jamAnAnA kalakattAnA vidyAthI pharatuM vAtAvaraNa cakAsavuM paDaze tArIkhe emaNe ghoSaNA karI. "A kasoTI che, anta nathI." tyAre bhArata enA rASTrIya ne AdhyAtmika vArasA prati jAgrata banI rahyuM hatuM. nIcI muMDIe pharavAnA divase AMcamI cUkayA hatA. bhAratanA u bodhaka vidyArthIomAM becenI ne Atma nirIkSaNanI khevanA jAgI svAmI vivekAnaMda emanuM nAma letAM ja ApaNane rAmakRNa hatI. pragatino rAha emane sUjha nahatA. rAmamahanarAyanA mIzananA sAdhunI- tejavI mUrti kalpanAmAM ubhI thAya. bhagavuM samAja AMdolananI AbhA osarI rahI hatI. narendranAthane kSaNadhotiyuM, bhagavuM paheraNa, bhagavo khesa ne mAthe bhagavo Te. svAmI bhara brahmosamAjanI laganI lAgI. kezavacaMdrasenanI bhAvanAzIlatAthI vivekAnaMdanI chabI jotAM ja emanI tejasvitA uparAMta rASTrabhakatanI maThArAyele buddhigamya IzvaravAda ane saMtoSa ApI zake nahi. Jain Education Intemational
Page #983
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha 1005 rASTrIya hindutvanI bhAvanA enA dilamAM ghara karI gaI. enA vivekAnaMda mathI rahyA yuvAna udabodhakano phAla utAravA kalakattAne sa gharSane zamAvI gaI. madrAsamAM kendro sthApyAM. belarane mAyAvatInA maTha astitvamAM AvyA. deza baMdhuo pitAnA paga para ubhA rahe ne karmayoganI preraNA meLave rAmakRSNa jevA eka abhaNa brAhmaNogInI zakitane e prabhAva e temane heta hato ne e hetu temaNe pAra pADa. hato. potAnI gUMcavAne tAga ANavA asaMkhya yuvAne rAma kRSNanI pratibhAthI AkarSAyA hatA. narendra pahela vahelA emane sadhI utA na paSla vadhelA amane IsvIsana 1899mAM emaNe pazcimano bIjo pravAsa kheDaye. kayAre maLyA e tArIkha nathI. narendranI aDhAra varSanI vaye eka IsvIsana 1900nA DIsembaramAM e bhArata pAchA pharyA. IsvIsana mitrane ghera emane rAmakRSNanAM prathama darzana thayAM ne e daSTAe 1902nA julAInI ethI tArIkhe vivekAnaMde samAdhi lIdhI.. pitAnuM pAtra pArakhI lIdhuM. narendrane keI agamya rIte enA gurumAM vizvAsa paDI gayo ne e zraddhAbaleja emane saMdeza jagatane bhAratanA dhamavIra ApavA e nIkaLI paDayA. emane dharma hato sAkSAtkAra. enA be Adarzo tyAga ne | gujarAtamAM saurASTra pradezamAM TaMkArA nAme eka nAnakaDuM gAma sarvadharma samanvaya. svAmI rAmakRSNa tyAganuM pratika hatA. emane zivarAtrinI kALI aMdhArI rAta. gAmanuM eka zivAlaya. paMdara varSano dhArmika vyApakatAnuM svarUpa paNa kahI zakAya. vizvamAnavane e dharma eka kizora jAgrata rahevA prayAsa karI rahyo hato. enA vaDile ne AtmAnI abhaMga sarvoparitA. " prAcIna hindu siddhAMto jJAna jhoke caDhayA hatA. parantu kizora AMkhonuM maTakuM mArato nahoto ane bhaktiH ne samanvaya saMpUrNa adai tavAda. enA pitAe kahyuM hatuM. "AkhI rAta tuM jAgIza te sAkSAta zaMkara bhagavAna pragaTa thaze. tane darzana deze eTaluM ja nahi paNa tArIkha 15 ogasTa 1886nA roja svAmI rAmakRSNanuM avasAna varadAna paNuM Apaze' kizorane pitAnA bolamAM addabhUta zraddhA hatI. thayuM. turataja vivekAnaMde gurunI zikhya maMDaLIne sanyAsI samudAya sthA paraMtu rAtrI pUrI thAya e pahelA eka uMdara pilA kizoranI che. viveka ne AnaMda enA mukhya aMge. pachI cha varSa vivekAnaMda najare paDe bhagavAna za karanA pratika zivaliMga para e daDAdoDa paryaTanamAM gALyAM. IsvIsana 1892mAM e madrAsa pahoMcyA. bhAratanA karI rahyo hato. eTaluM ja nahi paNa bhagavAna zaMkarane dharAvela garIba lokenA pratinidhi tarIke emane amerikA javA moko prasAda paNa Arogato hate kizorane Azcarya thayuM "arere vizvanA mane isvIsana 1893nA me nI ekatrIsamI tArIkha. e muMbaIthI sarajanahAra ATalA badhA nirbala ! eka nAnakaDA prANIne paNa upaDayA. jApAna thaI zikAgo pahoMcyA. tyAMnA vizvameLAmAM sarva dharma paripada maLI rahI hatI. rAto camakato rezamI jhabhyo ne mAthe ? dUra karI zakatA nathI ! nA pha TA. pariSadanA pratyaka akhi emanA para ma DII. vApha kizora vicAramAM paDI gayuM. enA pitA karazanajIne prazna karyo. pravAhanA AraMbha thayo ne emane vijaya saM pUrNa thaze. vivekAnaMdane paranta enI zaMkAnuM samAdhAna thayuM nahi. enA pitA eka polIsa sAMbhaLyA vinA koI pariSada maMDapa cheDe ja nahi. aphasara hatA morabI rAjaya bahu kaDaka svabhAva. jarA jarAmAM IsvIsana 1895nA ogaSTa sudhI e amerikAmAM rahyAM. ghAyuM magajanI kamAna chaTake. dharmAlva hindu kuTumbanuM A pharajaMda ! AvA kAma karyuM. ghaNA siyo meLa vA. bIja vAvyuM ne choDa ugyo. nAstika veDo kyAMthI zIkhyo? 'enA pitA cheDAI paDyA e vRkSa thazeja. emaNe "rAja' lakhyA viliyama je te kizoranuM nAma mULazaMkara. lIToyanuM dhyAna kheMcyuM vivekAnaMda IMglenDa ne svITajharlenDa paNa gayA. mekasamUlarane abhivAdana karyuM. mArgareTa nebala-bhaginI bIje varSe morabImAM kolerA phATI nIkaLe. mULazaMkaranI nAnI bahenanuM avasAna thayuM. mULazaMkara nAnI bahenane khUbaja cAhato. niveditA-jevI ziSyA sAMpaDI. eNe hindu dharmane hindu dharma mULazaMkaranuM dila viSAdathI chavAI gayuM. vahAlasoyA ravajananuM apanAvI lIdho. aNadhAyuM maraNa ! jIvanano eka mahAprazna enI AgaLa khaDo IsvIsana 1897nA jAnyuArImAM svAmIjI kelabo utaryA. thayA. mRtyu eTale sarva vAtano anata ! mAnava jIvananI kSaNa kolaMbathI madrAsa ne kalakattAne pravAsa emanI vijaya yAtrA nivaDI bhaMguratAno ene acAnaka khyAla AvyA. emanI AzAne navI pAMkho A lI. IglenDa amerikA mATe navI yojanAo ghaDI amerikA karatAM IMglenDa mATe emane vadhu AzA enI aMgata karuNatA sRSTimAM janma pAmatI pratyeka vastunI hatI. tyAMthI ja vedAntIono phAla Avaze. karuNatAmAM vyApta thaI gaI. tamAma sRSTine Ama ghAtakI, aka9pya na chaTakI zakAya evo karuNa anta. suSTinA AraMbhathI bhAratanA have emaNe pitAnA deza badhuonI bhAvanA ujavA kAma karavA dhArmika mAMdhAtAo e je prazno karyA che e A kizora pitAnI mAMDayuM. janatApratinI be paravAIthIja bhArata patananA paMthe vaLayuM jAtane pUchavA lAgyo badhuM ja kSaNabhaMgura che ? ane na hoya che. emanI saMbhALa levAya, zikSaNa maLe, khAvA maLe, e mATe evuM jIvana kyAMya nathI ! ajarAmara sthiti kadI pAmI zakAda Jain Education Intemational
Page #984
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1006 bhAratIya asmitA vaLe ubhA aLagA thai . jAvuM ke bhAga karI ja . ra1 zamana ema nathI ! A kSaNathI e uMDA uMDA Atma nirIkSaNamAM utarI varSo gALyAM. gurU dakSiNAmAM gurue vedAnta dharmane pracAra ne rASTrIya gayo. vadhAre ne vadhAre vicAra vimUDha banato gaye. navacetanA mAgI lIdhAM. DAMka varSo vItyAM. enA kAkA paNa kolerAmAM jhaDapAyA. mRtyu kaDaka AdhyAtmika zistanAM vIsa varSa pachI dayAnaMda gurunA zeyA para kAkAe mULazaMkarane belA. emanA nayanamAMthI avi- Adezano pracAra karavA nIkaLI paDayAM. AgrAthI AraMbha karyo. rata azrudhArA nAtarI rahI. e paLa mRtyunA prazna bhAra mahatvanA emanuM adabhUta vyaktitva zretAvargamAM bhAre chApa pADatuM. cAluM banI gayA. eka kSaNamAM ene mAnava astitvanI kSaNa bha guratA hiMdu dharmamAM ghusI gayelA tamAma aniSTo nAbuda karavA emaNe ene samajAI gaI. anaMtanI zodhamAM svasvano tyAga karavAne kamara kasI. virodhI dharmAlvee gALAne varasAda varasAvyuM. nAritaka meyare nirNaya laI lIdho. ne lebhAgu kahI dhikkAryo hiMsAtmaka Ama paNa karyA chatAM dayAnaMda aDaga rahyA. emaNe mUrti pUjAne sakhata virodha karyo. enAM mAtApitAne enA tyAganA vicAronI gaMdha AvI gai. taMtra ne vaiSNanI nIti vidAraka vidhie vaDI. ajJAna sAme paraNaze ne ghara mAMDaze eTale badhuM bhUlI jaze. temaNe vicAryuM. jehAda jagAvI. paratu vadhu abhyAsa mATe banArasa javAnA bahAne eNe lagnanI darakhAsta TALI. prAcIna AryonA satya prakAzathI bharapUra AdhyAtmika jIvana paraMtu enA pitA evAM bahAnAMthI bhoLavAI jAya evA , biradAvyuM. gAmegAma pharyA. paMDito sAthe carcAo karI. IsvIsana nahetA. mULazaMkarane thoDAka samaya maLe. eTaluM ja, pachI aNInI 1875 mAM muMbaImAM svAmI dayAnaMde Arya samAjanI sthApanA paLa AvI ubhI. lagna levAyuM kaTokaTI ubhI thaI. jagata ApI karI. "AryasamAja' eTale saddaguNanA paMthe viharatA mAnavIonuM zake e badhAno tyAga karI, kuTuMbane aLaguM karI sanyasta jIvana maMDaLa. samagra hindu samAjane eka vraja nIce ANavAno emanA svIkAravuM ke pitAnAM priya zamaNAnuM balidAna ApI. samagra mAnava saMpradAyane Adarza hato. "pRthvIne pANI peThe veda sarva mATe jAta peThe 5hastha jIvanamAM aTavAvuM? khullA che. " rAtrino aMdhakAra jAme. mULazaMkara ubho thayo enA dilamAM IsvIsana 1883 mAM dayAnaMde jodhapuramAM nivAsa karyo hato. viSAde ghara karyuM. enA dilane e paDakAra hato. pitAnA nizcayamAM mahArAjA jasavaMtasiMhanI mAnitI vArAMganA e rasoiyA jagannAya e aDaga rahyo. pasaMdagI karI hatI. bhAdraka vasamo hato. dvArA dayAnaMdane dUdhamAM jhera ApyuM. paraMtu dayAnaMda svastha rahyA. e vaDIlene khUba cAhatA. bhUtakALanAM baMdhane teDavAM saraLa nahotuM Abu AvyA. tyAMthI ajamera gayA. emanI tabiyata lathaDatI cAlI. 5hatyAga mATe eNe paga upADaze. gaganamaMDaLanA tAralA AdarathI dIpAvaline divasa Avyo. ghera ghera dipaka pragaTayA. tyAre vIsa varSathI ene jato nihALo rahyo. bhAratIya kSitija para prakAzato dayAnaMdane dipaka ananta prakAromAM bhaLI gaye. savAra thaI. mULazaMkara gharamAM nahato. enA pitA paristhiti pAmI gayA. emaNe zodhamAM joDe savAro doDAvyA. comera paNa bhAratanA mahAprabhu yA. mULazaMkara dUra dUra AgaLa vadhIja rahyuM. gurunI zodhamAM e gAme gAma rakhaDavA lAge. siddhapura jatAM kuTuMbanA oLakhItA vikrama saMvata 1886nuM varSa. phAlganI pUrNimAnI manahararAtrI. eka saMnyAsI maLayA. eka divasa eka maMdiramAM e prArthanA karI pavitra bhAgIrathIne kinAre ubheluM navadipa yAne nadIyA zahera. e rahyo hato. tyAM enA pitA cAra pilIsa sAthe hAjara thayAM bhagavAM divase caMdragrahaNa hatuM. e pavitra TANe vaiSNava nagarajano "hari- vomAM putrane jeIemanA roSane pAra rahyo nahi. mULazaMkara pitAne bola' jApa japavAmAM mazagula hatA. tyAre navadipa vizvabharamAM svabhAva jANato. virodhathI kAMI vaLe tema nahotuM. eNe kSamA mAgI. AdhyAmika ne bauddhika daSTie agraNI lekhAtuM. tyAre kevaLa buddhi pitA ene ghera laI gayA. kaDaka jAptAmAM rAkhe. chatAM trIjI mAnava jIvananuM rahasya ukelavA samartha nathI. apUratI che e dAkharAtre mULazaMkara pharIthI bhAgI gaye. vavA eka anokhA bAlakano janma thaye. enA pitAe enuM nAma pADayuM "vizvabhara " enI mAtA ene "nimAI' kahI bolAvatI. mULazaMkara vIsa varSa thayA. sanyAsI tarIke narmadA kinAre rahevA lAgyA. dayAnaMda sarasvatI nAma dhAraNa karyuM. saMskRta to e vayanA pramANamAM uMco. vAne ati suMdara, camatkArI rIte zIkhyA hatA. be yogInA mArgadarzana nIce yogane abhyAsa mAMDa cara. 'hari' bola kAne paDatAM raDato chAne rahe. sAta sAta isvIsana 1855. dayAnaMda haradAranA kuMbha meLAmAM gayA. tyAMthI dIkarIonA avasAna pachI ene janma. svAbhAvika rIte ja kuTuMterI pahoMcyA. himAlayamAM ghUmyA, sAdhu saMtone maLyA. AdhyA- bane lADilo. cUMTaNImAM bhArate che tyArathI ja ene sAcave tmika vikAsa sAdhyo. pAMca varSa pachI mathurAmAM svAmI vrajAnaMda mAtA zaci mATe muzkela banyuM. gharabahAra kayAre sarakI jAya enI pAse AvyA. temanA ziSya banyA. kaThinAI ne kasoTImAM khabara ja na paDe. cAlatAM zikhyA pachI to enA khovAI javAne Jain Education Intemational
Page #985
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigra'ca epa ekadama vadhI gayo. eka divasa sapane pakaDI ramavA lAgyA. ekavAra enA suvarNA kArAthI lAbhA eka Ara ene upADI gayA. zodhAzeAdha cAlI. pelA cArane hRdayapaTA thayA. vaDIlenA Azraya vacce e nA pADo AvI gayo. nimAInuM mukhAraviMda sarasa mevA tejasvI hatuM. enI havelIo te paLanAM vidheyA kuga mAM hatAM. e doDatA bhAre carAmAMthI jAje. rakta Tapakatu pAkA bimba jevA enA adhara gulAbI hatA. saunAM nayanamAAM hatAM. padmanI pAMkhaDIomAMthI jAvuM amRta jharatuM, tene ramADanAra romAMca anubhavatuM saunA lADakavAyo mAM hAthamAM ne hAthamAM ja rAkhe. e nikAvA thatA tyAre tenA dehamAMthI kaumudI nItaratI. khaMDamAM teja vadhavAnAM. e cAlatA tyAre jhAMjharanA jhamakadAra kaNa pathe paDatA. enA pitA jagamAya ene bAlagopAla' mAnatA. DAMga makta banI ghUmatA mAtA AMsu sAre tyAre pAchA vaLe ne gAja vIMTaLAI ane rIjhI le. enuM nRtya gajakha hatuM. e nAcatA mitrane nacAvato. madhye ko DI rAsa pazu levarAvatA, nimA) pAMca vano dharyo chatAM zALAmAM te nahiM. eNnA pitA khUba akaLAtA. nimAine pitA ne meATAbhAinA Dara lagatA mAtAne to rAkhyuM mAMDatA nahi. mAtA kamakAMDI hatI. zud AcArane Agraha rAkhatI. nimAI ene cIDhavatA. AhyAcAra eka krama che. koTI vaye tu e kahetA. koIvAra camArane aDI esatA. kurakurIyuM gharamAM lAvatA. mAtAnA dhaiyanIkaseTI e caDhAvatA. nardepamAM eka yuvAna vijJAna hatA. enu nAma murArI gupta ene dhoLavirono kAma karyAM hatA. pote ja vizvara svarUpa che evu gumAna rAkhatA. ekavAra nimAi enI samakSa upasthita cayA. 'murAri ! mithyAvAda baMdha kara. zrIkRSNe bhakitamAM lIna thA'. ema kahI alepa thaI gayA. murArine lAgyuM ke svaya khAlagApAla ene Adeza daI gayA. jagannAtha mizrane ghera jaI nimAne caraNe paDayA. 1007 pachI niMgAI e bhAlIDA DhADI dIdhA. abhyAsamAM dhyAna parAvyuM. paNa eka divase tenuM pattu devatAnI pAnabIDI khAdhInemuva thaI gayA. ' ene jANe vizvarUpa upADI gayo. ' sa Mnyasta levA Ava karyo. nAnI varSanuM bayAna kArya e rI Avyo. mane mAtA pitAnI sevA paNa karavAnI hatI ne ! enA mAtApitA camakI uThayAM, ene abhyAsa aeDAvI dIdhA. * jJAna cakSu khule teA paMcAta thAyane ! paNa nimAnA tAkAna vadhI gayAM. ii pADa ane abhyAsamAM kheDavAmAM Avyo ne evuM khAzraya janaka prati . navavadhu thaya.eTale niprAne kopavita karAra karAvavAmAM A enA pitA batrA baLatA hatA. tyAM e karI mA~vasa thaI gayo. ene ta eka teja vartula cAI gayuM, koi pAna khAvA Ape te ene mUrchA Ave evu thatuM. enA vikAkA enI buddhi prabhAnAM varlR karatAM, jagannAtha khuza thatAM. tyAM temane tAva AvyA. nimAIne prabhunA hAthamAM mukI emanne vidAya lIMdhI. sacina te bAkanuM kANuM ja vapu ebharyu nimane cAritra vijJAna pati gAdAsa pAse muko. mAM kamalakAnta, kRSNAnaMda ne murAri gupta jevA pIDha vidyArthIe vacce paNa e AgaLa tarI bhAgye. A bASpavarSamAM nimAie saMskRta vyAkaraNa para eka TIkAgraMtha lakhyo. navidepamAM paNa ene sAre| AvakAra maLyo. pachI nimAie nyAyanA abhyAsamAM dila parANu vAsudeva sAvabhauma nimAInA gurU hatA. eka ziSya radhunAthe paNa para graMtha lakhyo hateA. nimAinA graMtha ane TarpI jaze evA raghune ya lAgyo. ekavAra saritA dinAre banne pharavA gayA hatA. raghue potAnI maDhavAmA pragaTa karI. bA ! jemAM zu !' kahI nimAie potAnA traidha sarItA pravAhamAM pheMkI dIdhA. mitrane sAntra Apyu. nyAya sALa varSanI vaye nimAIe peAtAnI svataMtra pAThazALA zarU karI. nadIAmAM e sauthI nAnA prAdhyApaka hatA. enI khyAti cAra prasarI gaI. dUra dUrathI enI pAThazALAmAM vidyAthI e lAgyA evAmAM nimAe karI sAthe ma karyAM. vallabha AcAyanIe putrI. prasaMzakA sAthe enA viradhIe paNa ubhA thayA parantu nimAIkAInI paravA karateA nahi. potAne bhAge ja pragati me jatA niMbhAranA kairAbhAI viSaSa meLa vayanA Ayakane dibharAvA zALI yuvAna. nadIAnA leAkeAnI AMkhe caDhelA. e sAntipuranA AcAya aMtanA saMparkamAM AvyA emanuM gaMbhIra mAnasa muktimArge jatu nizAne vizvakSa vacce dhana jagannAtha vizvarUpane paraNAvavA vicAra kare parantu vizvarUpane sAMsArika jIvana prati khInnakula gyAla nahiM. vizvapane pitarAI sAI kAnApe chUpI rIte paNa kAjhayA nidha lIdhA. eka rAtre mahatyAga karyAM. eka hAthamAM gItA rAkhI bIjehAthe nadI pAra karI. aneka kaThinAI e paikI vizvane purI paMcamAM sabhyatana dIkSA lIdhI. mAtA pitAe enI pratijJA pAlana mATe prAdnA karI. nimAI nA nAte mAMbhA mavA thaI gayA. tyAre evA varSanA hatA. be va pachI vizvarUpa ziyaLa vaccethI agamya rIte adRzya thai gayA. eka vaiSNava prAdhyApaka muda enAthI taDa ratA. nimAI sAme cAlIne tenI pAse gayA. ene pA. enA pitAnA mitra zrivAsa pAkkA vaiSNava hatA. nimAI emanI pAse pahoMcyA, emanuM nidhane vaiSNava dhama aMgIkAra karA Amada karyAM. paraMtu nimAi tA potAnA mArgeja masta rahyo. tyAM nimA kazvipurInA samAgamamAM AvyA zvasurI praya zALA kya hatA. tene paraspara AkAbu thayu. IzvarapurI * rAdhA kRSNa' upara graMtha lakhatA hatA. emaNe nimAInI sahAya mAgI.
Page #986
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1008 bhAratIya asmitA muchanI bimArI ene avAra navAra satAvatI. nimAIe pUrvanA nimAInA jIvananI A kaTokaTInI paLe hatI. e belatA dezanA pravAse javAnuM TharAvyuM. jyAM gayA tyAM emane bhAvabhIne nahi. emanA vadana para karUNA chapAI. koI AMtarika viSAda emane satakAra thaye. ekavAra e ziSya maMDaLI vacce beThe hato tyAM eka satAvI rahyo hato. enI manedazA palaTAyA karatI AMsu sarI vRddha brAhmaNa AvI tene caraNe paDo. zamaNAnI preraNAthI tapana paDatAM. mitro paNuM sAntavana ApI zakatA nahi, ema ekadama vRMdAmizra nimAI pAse AvyA hatA. nimAIne avatArI puruSa mAnatA. vana javA niNuM"ya lIdhe. zrI kRSNu darzana vinA emane cena paDe nimAIe mitrane kalyANa mAga dAkhavI banArasa javA kahyuM bhApA tema na hatuM. Akhare nimAI navadIpa pAchA vaLyA sau koI ne vyAkaraNanA prAdhyApaka tarIke nimAI kAma karatA chatAM emanA emanA svAgata mATe ToLe maLyAM. emanA palaTAyalA ravarUpathI dhaNu bhakato ubhA thayA. Azraya vimUDha banyAM emane ullAsa ne tophAna adRzya thayAM hatAM. e khUbaja vinamra banI gayA hatA emanA vadana pharatuM eka varSanA paryaTana pachI nimAI navadipa pAchA pharyA. tyAre teja vartuLa racAyuM. khUbaja AkarSaka banyA. A jIvanapalaTAthI lakSmI sarpadaMzathI devaloka sidhAvI hatIemanI pAThazALA dina emanI mAtA khuza na thaInimAI nimA ja nahAtA rahyA. pratidina pragati karI rahI hatI. navadipanI e eka saMsthA hatI. mAtAne khoTuM lAge evuM koI kAma e karatA nahi nehALa ne upakAraka hatAM zikSaka tarIke nimAI binaharipha hatA. chatAM mAtAne judA lAgatA. rAtre lajajAbharI yuvAna patnI emanI pAse AvI. saMyama jALavI zakayA nahe. emanAM nayanamAMthI nIra tyAM "vizvachata' kezava nadInA bhAvyA emaNe nimAIne paDakAra vahI rahyA, bicArI viSNu priyA ! e bahAra doDI, sAsune bolAvI pheMka sAkSAta sarasvatI devI kezavanA chaghAya hatI. koI emane paDakAra lAvI, Akhare nimaIe pitAnA divA ravapnanI vAta karI. zrIkRSNanA jhIlavA taiyAra na hatuM; eka snAmayI rAtrIe nimAIe kezavane sau daryanAM guNagAna karyA' emanA mitra zrImanane e sAmAnya gaMgA prazasti' mATe AvAhana ApyuM. kezave turata so manuSya karatAM utkRSTa kakSAnA lAgyA. zloko racI kADhayA. sau Azcarya cakita thaI gayA paraMtu nimAI e eka loka vaccethI upa. enI pAMca kSatio bIje divase zukalAMbarane tyAM nimAInA mitro ne rintha eka ! rajU karI. kezavane kAna pakaDavo paDaze. eja rAtrIe sarasvatIe mAnyA. ninAI AvyA. emanI gati asthira hatI. pagathiyAM caDhatAM kezavane zamAguM AvyuM. palaTAyele 'vizvajIta' kezava nimAInI ja " he kRSNa" belI mUchavaza thaI gayA. badhA mUcha vaLAvAmAM kSamA mAgI vidAya . nimAIne sArA pradezamAM haM vAgI paDyA. ema karI belavA prayAsa karyo. meM' kRSNa ne joyA paNa ga zacinA harSano pAra nahoto. nadIonA zrImaMta paMDita e bhAgI gayA.' emane koI pAchA lAvo' e vadhu belI zakayA sanAtana mizranI putrI vinupriyA sAthe nimAI ne bIjIvAra rAjasI nahi. badhA emane ghera laI AvyA, paraMtu emane zAMti vaLI nahi emanA ThAThathI paraNa . guru gaMgAdAse emane varga zarU karavA salAha ApI. varga khule. vidyArthI e AvyA paraMtu 'hari' bela sAMbhaLatAMja e mUchavaza thaI gayA. ekavAra nimAIe potAnI 'zAkhanI kasoTI karI joI. mUchamAM ja Izvara prazasti karI rahyA. ziSyo eka ciro sAMbhaLI dukAne dukAne pharI mAlanI udhAra mAgaNI karI pratyeka dukAnadAre rahyA. bIje divase paNa evuM ja banyuM. Ama ghaNA divasa cAlyuM eNe mAgI cIja ApI. alabatta pAchaLathI emane nANAM maLI upadeza sarasa hatA paraMtu ziSyonA abhyAsamAM kazIja pragati ja gayAM. thatI nahotI. nimAI bha banI gayA hatA guru rahyA nahotA. ekavAra kula vecanAra zrIdhare TIkA karI 'paMDita jarA ThAvakA 'hari' nuM nAma sAMbhaLatAM ja e mUchavA thaI jatA. Ama thAe ?" nimAI pote bhakti saritAmAM snAna karI rahyA : anyane karAvI pitRone piMDa arpaNa karavAnA bahAne nimAI e mAtAnI rahyA. anujJA mAgI. zaka saMvata 1430nA bhAdrapadamAM e gayA javA A chokarAnuM zuM karavuM ? zaci muMjhAtI. e bhAgyeja bolatA ! nimAI ga nAra banavA lAgyA uta: dhaNIvAra sthAna ne bolatA tyAre mAtra " zrI kRSNa" uccAratA. bhakta zrIvAse paNa magna paNa banI jatA. gayA pahoMcI emaNe dhArmika vidhi patAvI. zacIne kahyuM. "nimAIe zrI kRSNa prema prApta karyo che. e adabhUta vikhyAta viSNumaMdiramAM zrI kRSNanAM pagalAMnA darzanArthe gayA. 4 gayA. kAryo karaze.' paraMtu nimAI saMnyAsI thaI jaze e zacine hajAro yAtrike pavitra bhakitabhAvathI ati vinamra dizAmAM vahema paDI che. bhajana gAI rahyA hatA. nimAIe romAMca anubhavyAM nayanomAM athu ubharAyAM. mUchavaza thatAM IzvarapurIe emane jhIlI lIdhA mitro AgaLa nimAI potAnA dilanI bhAvanAo chUTathI jAgrata thatAM emaNe IzvarapurIne bhakitamArga dAkhavavA prAyanA karI. pragaTa karatobhakato ne pavitra vyakitao samakSa e vinamra banI rAdhAkRSNanA premanI jhAMkhI karAvavA kahyuM. IzvarapurIne nimAI Izvarano jato. emane vaMdana kara ne emanI sevA karate. avatAra lAgyA. Izvarano adeza emaNe mAthe caDhAvyA. izvarapurIe nimAnI namratA joI sau koI Azcarya pAmatA. pavitra nimAIne dIkSA ApI. viSNue nAdIyAnA vaiSNava saMpradAyanA vaDA zrI advaita AcAryane kSamA mArA pAra sAthe nimAI Jain Education Intemational
Page #987
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha 1009 nimAInI vAta karI. Ama to e A camatkArI bAlakathI varSothI ne paMDharapuranA bajAramAM jai vecI Ave. ema kuTuMba nirvAha cAle paricita hatA. ekavAra nimAI pate zrI atane maLavA gayA. jIvana vyavahAra nabhAvatAM nabhAvatAM gorAne saMsAra para vairAgya najIka jatAM ja eTalA badhA lAgaNIvaza gayA ke temane mUcha Ape. paMDharapuranA pratiSThita pAMDa raMga bhagavAnanA caraNane e AvI gaI. zrI ata A tejasvI vyakitane nihALI ja rahyA. sevaka banI gaye. hAlatAM cAlatAM khAtA pItAM, kAma karatA ke nimAInA caraNa sparza karI Adara karyo. tyAM nimAI jAgrata thayA. vAto karatAM bhagavAna pAMDuraMganuM nAma enI jIbha para ramyA ja pitAne saMsAra sAgarathI bacAvI zrI kRSNanA caraNa kamalamAM laI kare keTalIkavAra e sAnabhAna paNa bhUlI jAya. vAsaze ghaDI javA nimAIe zrI ane prArthanA karI. palALelI mATI para nAcavA maMDI paDe. Ama gorA kuMbhArane bhaga vAna pAMDuraMgamAM ajaba zraddhA ne uMDe bhakitabhAva pragaTayo. rivAja mujaba nimAI zrI vAsane ghera gayA tyAM AdhyAtmika prayoga karavAnA hatA. kAryAraMbha kare tyAM te nimAI mUchavaza banI gayA. AvuM ghaNIvAra banatuM. eTale keine Azcarya thayuM nahi. gorA kuMbhAranI patnInuM nAma gaMgubAI gaMgubAI patinA mucha vaLatAM nimAI bolyA. "mane kRNa maLyA: 5NuM pAchA chaTakI kAmakAjamAM madada kare vAsaNa vecavA pati sAthe paMDharapura 5Na jAya. gayA.' nimAInI hatAzAnuM rahasya dhIre dhIre spaSTa thayuM. ekavAra gorA kuMbhAra to dhaMdhA para paNa Akho samaya prabhunuM nAma lIdhAM pitAne zrI kRSNano sAkSAtkAra thayo ema jaNAvI nimAI samA ja kare. ghaNIvAra dhUnamAM AvI jAya. mahAna satyo bhAkhatAM devI dhista thaI gayA. Ama Ama vismRti anubhavatA ne Atmakhoja pado race. bhagavAna pratye gorA kubhArane apratima bhakita. eTale karatAM gaurAMga Adarza bhakta banI gayA emanI bhakti mAnava enAM bhajano hajAro bhAvika AtmAone preraNA Ape. anubhavathI kayAMya jomavaMtI hatI. ekakSaNa 5NuM sAkSAtkAra vinA pasAra thatI nahi. have nimAI sadaiva sarvatra ne sarva vastuomAM gorA kuMbhArane eka putra. enuM nAma vi. enI mAtAne enI zrI kRSNanAM darzana karavA lAgyA. zrI kabagamaya banI gayA. eTale pahelI varSagAMTha ujavavA dila thayuM. enA pati te prabhubhaktimAM sudhI ke e nimAIpaMDita maTI gayA lIna banI bhInI mATI para nAcI rahyA hatA. bAlakane enA pitAne soMpI gaMgubAI svajanone AmaMtraNa ApavA gayAM. parantu gorA keTalIkavAra nimAI pUrNa ullAsathI nAcI uThatA emanA kuMbhAra te bhajanamAM tallIna hatA. emane koI jAtanuM sAna bhAna sAthIo paNa emAM joDAyA sivAya rahI zakatA nahi. pachI kIrtana paNa nahotuM. samAdhinasta thaI eto nAcI ja rahyA hatA. peluM zarU thayAM. mRdaMga ne karatAla gAjI rahyAM. A eka navIna vastu bAlaka emane bhajananA saMgIta ninAdathI AkarSAyuM. ghUMTaNIyo hatI. sahRdayI devI bhAvanAthI haiyAne hacamacAvI nAkhatI. pahelAM bharatuM pitAnI najIka AvyuM. enA pitA to devI AnaMdamAM vAdyo vAge, pachI bhajano gavAya. ne pachI nRtya khelAya. nimAI cakacUra hatA. bAlaka pAse AvyuM enuM to emane bhAnaja nahotuM. jANe sAkSAta zrI kRSNarAsa ramatA hoya ema bhAsato. pratyeka vyakti emaNe te nAcyAM ja karyuM. nAcatAM nAcatAM pilA kumaLA bAlakane umaMgathI chalakAI jatI. paga taLe kacarI nAkhyuM. enA deha para nAccA ja karyuM. bALaka bicAruM kacaDAI ne avasAna pAmyuM. pariNAme bhakti kAlpanika ne bInaasarakAraka nathI enI saune pratiti thaI. jomavaMtI vAstavikatA rUpe vilasI rahI. jIva nu zreya banI gaI nimAInI mAtA ne gadAdhara paNa emAM joDAyA gaMgubAI svajanone laI ghera AvI. putranI varSagAMTha ujavavAno enA dilamAM umaMga hato. tyAM to enA patinA lehIbhInA caraNe zukalAMbara paNa sAmela thayo. Ama prabhupada pAmavAno sahelo ne saraLamaga-bhaktimArga-bhaktisaMpradAya astitvamAM Avyo. para enI najara paDI. AghAtathI e to stabdha bhaLI gaI. badhA navadipanA hinduo nimAI paMDitane kaliyugamAM thayelo zrI svajanoe bUmAbUma karI mUkI. gorAne to kaI vAtanuM bhAnaja , nahotuM. e to bhajanamAM masta hato enI patnIe emane pakaDI , kRSNane avatAra lekhavA mAMDayA. zrI kRSNa nimAInA dehamAM praveze che evuM mAnavA lAgyA. ekavAra to zrI vyAsane nima InA dehamAM lIdhA. khUba halAvyA. pite uccattara bhUmikAmAM vihAra karI rahyA hato. e daivI mastImAM bhaMga pADanAra patnIne e to pITavA gayo. zrI kRSNano sAkSAtkAra thayo. anya ziSya paNa AvI lAgyA. banelA banAvanuM to ene kAMI bhAnaja nahotuM. gaMgubAIe cIsa baMsI nAda saMbhaLAvA lAgyo. nimAInuM zarIra teja mUrti banI pADI. 'mane aDaze to tamArA para bhagavAnane zApa utaraze." gayuM. hAra AvyA. agara caMdanane lepa thayA. cAmara DhoLavA lAgyAM tejamUrti smita relAvI rahI nimAI paMDita zrI caitanyaH mAranA bhayathI eNe bUma pADI. tyArathI gorA kuMbhAre ene sparza gaurAMga mahAprabhu banI gayA. paNuM na karavAno nirNaya laI lIdhe. khUba dhamAla pachI ene saghaLI paristhitino khyAla Avyo. potAnAthI thaI gayelA apakRtyathI bhAratanA bhaktajana e to vimAsaNamAM paDI gaye bhagavAnanI kSamAyAcanA karavA lAgyo. panIne sAtvana ApyuM. Izvara je kare che te sArA ja mATe kare mahArASTra rAjyamAM tAraDAkI gAma. tyAM eka kuMbhAranA kuTuMbamAM che' ema enuM mana manAvavA lAge chevaTe bAlakane mRtadeha skaMdhe gorAne janma 2. gorAne dhaMdho kuMbhArane. mATInAM vAsa ghaDe upADI gorAkuMbhAra smazAnamAM gayA. putranA amisaMskAra karyo. Jain Education Intemational
Page #988
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1010 gagubhAInI vyathAne pAra naheAtA potAnA ekanA eka putranA avasAna para AMsu sArI rahI. khAvApIvAnA tyAga karyAM. uMdha paNa enI varaNuM banI tenA prati hI dAkhavavA paNa have ene sparzI karI zake ema nahetA. ene sparza na karavA gagubhAe ene prabhunA sAgaka yA hatA. paristhAne kaiMka divasa gajIbhAI bhagorA kuMbhArane potAnI nAnI aena sAthe lagna karI levA karyu. mahA progAma sakhata thaye. evuM lagna karI levA kahyuM. mahA parANe geArA saMmata thayA. ejhe tulasI sAthe lagna karyAM. ane dIkarIone samAna gaNavA gorA rAye mutA hAre eka niga banI ne patna banne paDakhe suI gai. gAma ni ya teTale dareka pAnIe to kAma gArAnA hAtha para mukayA. savAre gAya khatrI ne emanA hAtha potAnA hAthamAM joze eTale te vahAlathI ravIkArI enA svasura zIkhANuM ApI. gorAnuna nA vairAgya hatuM.leze evI madhu AzA rAkhI hatI. parantu banyu ethI ulaTu ja geTale e) nA zvasuranI sIkhAmaNanA zabdArtha ho manamAMthI gArA jAgyo. evuM potAnA hAtha potAnI patInA hAthamAM jemA beMkarDane pakSa kI nAra para AvI bhagavAnanA dhyAnamAM besI gayA. e cako. emAM ane pAnAno pratijJAbhaMga jyA). zikSA bicArI bahena ! kramanI gati samajI niyaMta vALA kheDI. rUpe e potAnA ane hAtha kApI nAkhyo. prAtanamAM lIna banI gayA. je kAMI banyuM ja nathI. ne panIoe potAnI mukhanA para tu sA gAmane sAcI vAta karI. benI kSamA mAgI. gArAe emane sAvana ApyuM. dhamA mA sarala nathI mahAna satyanI prApti mATe game tevuM balidAna ApavA manuSya taiyAM taiyAra karavu joIe. cAlu bhajana kItana ne dhama AnathI gAya bhArata meDhA bhakta banI gayA. eka parama zinanA vyakata ne atyaMta bhAvAnA sAkSAtkAra karyAM. A sAkSAtkAranAM emanAM bhajanAmAM paDachaMda pakSA anupA pAmavu eja jIvananuM atima lakSya che je vyakti praznanA potAnA taramAM sADhAkAraka che te dAktarane ba nidrALe che, viveka, tyAga ne ati be traNa kazvira bhaktinAM nAnuM che. prabhupada pAmavA e sauthI asarakAraka sAdhanA che ekavAra zrI jJAnadeva, nAmadaiva, nitti, sopAna ne mukatAbAI padmapura yAtrArthe abyA geArA kuMbhAre temane peAtAnI jhUMpaDI pAvana karavA AmatraN ApyuM. nirAya maga maLI jAmI. AdhyAtmika anubhavAnI jJAna carcA thaI. jJAnadeve gArAne sava bhakatAnI cakAsaNI karavA kahyuM. kAr sAcu bhakta che. geArA mATalAM cakAsatA hatA e lAkaDI laI AvyA. bhakatanA mastaka AgaLa kAna rAkhI temanA mastaka para lAkaDIthI TakorA mAryA nAmadevatA mastaka para TakArA mAryAM. e puraNa bhakata na jaNAyA. geArAe niNya ApyA nAmadevane apamAna lAgyuM. e paMDharapura pAMDuraMganA maMdiramAM deDayA . sagu bhaktimAM nAva aNI hatA eTale paga emane AvakAra ApyA. nAmadeve bhagavAna pAMDuraMgane peAtAnA apamAnanI phariyAda karI. gerAe mane kAcA bhakata kema kahyo ?' ' nAmadeva ! ' bhagavAna melyA 'mArAme svarUpa che. ' vyakta ne avyakta. te mArA vyaktitvanA sAkSAtkAra karyAM che tethI tuM samugu bhakatA mAM zreSTha che. have tuM viseAtrA khecara pAse jA. e tane mArA avyakta svarUpane sAkSAtkAra karAvaze. gurU vinA jJAna nahi. mArA saMpUrNa sAkSAtkAra karyAM hAta tA Ama ahIM doDI Avata nahi. tArA dilamAM tyAM ja mAre! sAkSAtkAra cAta jA, gurU visAmAnI dIkSA grahaNa kara'. nAmadeva zrIkRSNanA mitra udbhavane avatAra manAya che. 'bhakata vijaya'mAM e kathA che. udbhavezvarane sAkSAtkAra karyAM hatA parantu umadA praNAlikAnAM mahAna satya samajAvavA ene gurU karavA kahyuM hatuM. IzvaranA saMpUrNa sAkSAtkAra mATe Avazyaka che. guru ziSyane prabhu darzana karAve che, gurUdIkSA sAkSAtkAra bhAratIya asmitA karAvanAra gurunI puraNA ziSyane paNa izvaraja kare che. guru viseAbA nAganAthanA maMdiramAM dhyAnastha hatA. nAmadeve emanI dIkSA lIdhI ane zat nipuN IzvaranA sAkAra karyo.. bhakatagArA kuMbhArA bhagavAna pAMDuraMgamAM chaThA rAkhI temanA caraNe dhyAnastha thaI gayA. bhagavAna prasan thayA. eka kuMbhAranu svarUpa lIdhuM. geArA kuMbhAranI sevA karavA lAgyA. gArA kAna kare ne bhru mATalAM paDe. gAma bhakatane zlAdhIna che. bhAtra na e sat bhagavAna pAMDurage saya karI batAvyuM. sADI ekAdazI khAvI. bhAta maDaLa pataramAM uttara.. bhakata nAmadeva bhajana karI rahayA hatA. emake madiramAM dIThA nahiM. AMtara premathI emane satya samAI gayu e gAmane kora yA.tyAM pAMraga mAMthI ane pa maMdiramAM viAjI spA. nAmadeve guru saghana mATe bharata gorAnA bhagavAna bhAra mAnyo. mApanI kRpAthI huM niga bhagavAnaneya sAkAra karI zako ke pachI nAmane pAMDuraMga gecanI sevA karI ravA hatA kheMvAta karI tyAre gAne bhAna thayuM ematre nit bhAve izvaranA sAkSAtkAra karyAM hatA parantu saguN bhAve : IzvaranA gRta svarUpane pArakhI zakAyA nahotA. gorakumAra potAnI ane dhAvIne laI paharapUra gayA. nAmadeva AtaMna karatA te prabhu IMTa para nAcatA. Ama nAmadeva dvArA gorA kuMbhAre bhagavAnanA vyakata svarUpane sAkSAtkAra karyAM. kIrtana cAlu hatu. mRdaMga pakhavAja ajI rahyA hatA. macharA kAMsIjoDAM ne karatAlanA dhvani sumeLa sAdhI rahyA hatA. tAlIenA tAla saMbhaLAtA hatA. geArAnA nayanamAMthI AMsudhArA vahI cAlI. e kayA hAya tAla bApai? kayAM pAMDuraganI pratimAmAMthI be kula paDayAM. camatkAra thayA. gArAne enA hAtha pAchA maLyA. geArA kuMbhAra gadagada thai gayA. bhajana karatA karatA prabhucaraNamAM DhaLI paDayA. 'e dayAmaya'. mArA hAtha pAchA ApyA te| have huM sadaiva bhakata maMDaLImAM lai tAru dhyAna dharyAM karuM evA AzI naMda ApavA kRpA kara !
Page #989
--------------------------------------------------------------------------
________________ atipra bhagavAne geArA kuMbhArane AzIrvAda ApyA rUkimaNIdevIe geArA kuMbhAranA putra sajIvana karyAM. gArAnI patnIne ApyA 'gArA! kacAyama paNa mArI pUjAnuM aMga che, tArI patnIonA svIkAra kara sasAramAM rahI kIna karyAM karaje, tane parama pada prApta thaze. ' IzvaranA ArzivavaMda pAmI gAmA kubhAra ghera pAchA vaLyA, pahelu AkramaNa 'zakare' karyuM. isvIsana 800, ekebaravAdI tatvajJAnane zAstrIyane dalIlabaddha AviSkAra karyAM. daza upaniSada, bhagavadgItA ne sAmatra para bhAkhyA rahyAM. mahAbhAratanA bhakti vibhAga 'zrI viSNu sahusra nAma ' nuM sarjanahAranu eka eka nAma potAnA tatvajJAnanuM zamana kare che ema siddha karyuM" cakara ' nA eba vAdane pachInA saMkhyA baMdha ciMcArakoe anumodana ApyuM. zamI sadInA aMtamAM tA A navAda durbhe lekhAyo, caula rAjAe ziva prati pakSapAna dAkhatA. eTale vaiSNava zyAmA sIe sagApaka nIti akhatyAra karI. emAM paDelA hatA. zra nApamuni. kSetro AvA bina jAra dvAraAAkAnuM saMpAdana karyuM ne madirAnI viSNupUjAmAM e pracalita karyAM. emanA pautra yAmUnA paNa kavi ne tatvajJAnI hatA. e. bamanA haiyAnA guru banyA. advaitanI mAyA te avidyAnA virAdha karyAM. zrA bhagavad gItA bhakti mArganuM samana kare che ema siddha karavA ene tejasvI sArAMza pragaTa karyAM. agiyAramI sadInI madhyamAM yAmUnAnA eka pautra hiMdubaLAInA viSNumaMdiramAM vAsa karyo. emanI eka bahena bhUtapUrI (zrI perummudura) nA eka vidvAna brAhmaNane paraNI 2011 hatI. zArka 939 yA IsvIsana 1017 mAM eNe eka putrane janma ApyA, jenuM nAma rAmAnuja. bhAratanA DISNavajana ta uttara bhAratanI givagirAnA saMskAra ne saMskRti oiNa bhAratamAM paNa prasarI rahyA. eTale uttarabhAratanA dharma pracArakonI pravRttio aa vadhI zakA vastIyuga beMka tyAre bAdhama, bauddha dha ne jainadharma bhAratabharamAM banI gayA hatA. rUDhi ne vidhinAM aniSTa paDavo paNa thayAM hatAM. mAdhyAtmika IyAI tA 1 rAmAnuja hatAza thaye.. kAcI pAchA pharyAM. punaH abhyAsa nAstikatA prati deArI rahI hatI. tyAM sanAtana hindudharmAMnI nava-AdaryAM. vaiSNava sa'pradAyanAM vividha tatvA vividha vidyAnA pAsethI natinA vALa Ape. mArmika bhAvabharyA niSNAtoe sapanAM korSika spAnanA AvirbhAva hai. prAcIna tavajJAnanA siddhAMtA para vaLelA kATa sApha karyAM. dhArmika eparavAI te nAstikavAda sAme jehAda jagAvI pavitra caiva ne vaiSNava kIrtanakArAe dharmAMnuM nUtana svarUpa pragaTa karyuM. AmAMnA vaiSNava satA - khara- AghvAra ' tarIke khyAti pAmyA. emAM zreSTha tatvajJAnI te sauthI vadhAre khyAtanAma satarkopanA nammAlvAra hatA. emaNe ekaThujAra myokavALA tiruvA melI : ' pavitravALI ! racI. emAM ' dharmanA dhArmika ne tatvajJAnIya siddhAMtA gUMthI levAmAM AvyA che ' AvAra ' pachI dharmaguruonu navu jUtha AvyuM ne 'AcAya' tarIke oLakhAyu emaNe ' bAvAra ' nA kAne premavatuM nAnuM paMca ne vyavasthita karyAM ne vamAna ne bhAvi AkramA sAme eka divAla khaDI dIdhI. maheNuM karyA potAnA saMpradAyanI pramAEita zuAlikAnA sAdhaka banyA. savanI zodhanA A kaparA mA emane aneka sAMsArika aMtarAyA nAyA. emanAM vRddha mAtA avasAna pAmyA. patnInA nirvAhanI jogavAi karI, rAmAnuje sa MsAra tyAga karyAM. tyAre emane trIsa varSa thayAM hatAM. kApInA viSNumadiramAM emane sanyAsa lIdhA. yAmUnAnA ziyAnA AgrahathI pachI e zrIraMgama gayA. yAmUnAnA uttarAdhikArI tarIke sitteravaSa sudhI kAma karyuM. jIvananI vaiSNava aMtima paLa sudhI temanI zArIrika te mAnasika zaktio akhaM iMta te tejasvI rahI, : rAmAnuja suMdara ne tejasvI bALaka hatA. enA pitAnA mAga daza na nIce kheMcuM ja mAtAnuM pratyuAziMgata pAkane zAMpradAyika jJAna prApta karyuM . sattarame varSe emanuM lagna thayuM. tyAM emanA pitA kezava sAmAyAjInuM avasAna thayuM. rAmAnuja vidhavA mAtA, te patnI ne lai kAnsI yA kAnjIvarama gayA. yAdavaprakAza nAmanA mazahUra prAdhyApaka pAse advaita paddhattinA abhyAsa AdaryAM. A abhyAsa 7 varSa cAyA. hu mAtAe rAmAnujane patAnA vArasa DhALo ne Agama bhAlALyo parantu rAmAnuja tyAM pahoMce te pahelAM yAmUnAnuM avasAna thayuM. A navA agraNInuM prathama kA` peAtAnA preraNAdAyI pUrvAdhakArIo peThe peAtAnA kAryakSetramAM saMpUrNa banavAnuM hatuM. bIjI kAma dezabharanA vaiSNava maMdiramAM pukhta ne vidhi bAvariyata karavAnuM hatuM. AdhyAtmika ke-dro tarIke emanu punaH pratiSThAna karavAnuM hatuM. pratyeka kendranI svayaM mulAkAta laI emaNe A ane kAya pAra pADayAM. trIjuM kAya sauthI muzkela hatuM. 'za'nA mA pratyenI tAla Ave ane enA paDakAra jhIlI zake evu' vaiSNava saMpradAyanuM sAhitya taiyAra karavAnu hatu. prathama teA rAmAnuje peAtAnA saMpradAyanA mahatvanA prAcIna graMthAne pUrNa abhyAsa karyo. badhAyananI vAtikA' brahmamUtra paranI mAyAnI TIkA, TAMka, zuddhadeva, kAMnane bInA mAtA abhyAsa karyAM. pachI emaNe potAnA zrIbhASyanI racanA karI. emAM rAmAnuja sapradAyanuM svarUpa AlekhAyuM che. enI racanAmAM ghaNA varSo vItyAM. paraMtu jyAre e graMtha saMpUrNa thayA tyAre 'zaMkara'nA graMtha jevA binaharipha banyA. zaMkara' arthaghaTana karatAM rAmAnuje bhagavad gItAnuM nirALuM arthadhaTana karyuM. brahmasUtra para traNa TuMkA thA racyAH vedAya saMgraha, niyama te gadyamaya. emanA A badhA graMthA saMskRtamAM ja racAyalA che. Ama yAmUnAnA uttarAdhikArIe pramANabhUta tatvajJAnanA prathAnI hAramAlA taiyAra karI. advaita tatvajJAnanA
Page #990
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1012 badhAnI hAramALAthI e jarApaN utaratI kakSAnI navI rI A prathAne tAtkAlika AvakAra ne vyApakatA sAMpaDI. Ama zrI rAmAnujanI vyakitagata pratibhA, emanA pravacane te graMthAe ane khAsa karIne emanA aMgata udAra carri te emanA anuyAyIonI saMkhyAmAM ya dhArA karI dIdhA. bAra inara ziSyo, sAtaso sanyAsIe, ane sumAtara sadI pAmelA AcAryo. emanI mALImAM kAma karI rahyA hatA. caula sAmrAjyanA vizALa samAjamAM AdhyAtmika chadmazrIthI deravAyalIse pAnadeva ne muktAbhAI, ne samAna siddhAntAmAM mAnanArI e majabUta ne sattAdhIza zakti paidA thaI. pana sviIsana 145 thI 17 sudhInAM sAmrAjyanAM kaTAkaTInAM varSo pasAra thaI gayAM IsvIsana 170 thI 1117 sudhI karALa rAjanItijJa ne buddhavI kulonuge sattAnuM sukAna hAtha dharI eka kendriya kAra sthApI. tyAre kobamanuM jora vadhyuM. rAmAnujane mahIsuranA giri dezamAM Azraya levA pAtro. coka sAmAnyane paDakAra Ape evI kamAla khADAnI eka navI zakti tyAM pedA thai. khityIdeva yA viThThaladeve isvIsana 1197 mAM rAmAnuja ne Azraya Apyo. rAmAnuje mahIsaramAM vIsa varSI gayAM. mahIsuranA mahArAjA emanA parama upAsaka banyA te viMdhyuvana nAma dhAraNa kapura sakhya anyAya khAvI matyAM. vaiSNavanAM pAMca bAino ubhA thayAM. catugiri (baiTheDha) nuM nArASTra ri emAM mukhya hatuM. isvIsana 1117 mAM letuMganuM avasAna thayuM pachI ja zrI rAmAnuja punaH zrI raMgama pAchA pharyAM te peAtAnuM sthAna saMbhALI lIdhuM . kulAtu MganA uttarAdhikArI nA samayamAM isvIsane 1127 mAM pharI ekavAra dharmAMdhatAnI AMdhI caDhI tyAre rAmAnuja citrapurama (cida Mbarama ) thI tirumalAinA girizR MgAmAM jatA rahyA. tyAM je navuM kendra sthapAyuM. eze cAraso varSa kAma karyuM. vijayanagaranA bArTa hiMdabharamano punaruddhAra karyo. rAmAnuja tyAra pachI paNu dasa varSa jIvyA. emanuM jIvana kArya pU thayuM hatuM. rAjasI damanathI emanA sapradAyane naitika maMtra maLyuM sakhyA, vyavasthA ne bhaktibhAva pyo. eka varSa ke jIvana gALI zrI rAmAnuja viSNupada pAmyA. bhAratIya asmitA AladI potAne ghera lai AvyA. gRhasthAzrama pUrA karI pachI ja sauMsAra tyAga karavA ema vipatane mabAta ApI. parantu vipatanA jIva jhApA rahe. e patnInI paravAnagI sAI upaDayA vArANasI. tyAM e rAmAnaMda paMthI sAdhunA saMparkamAM bAvyA. emazuM kiMtu paMtane rAmAnaMda soMpradAyanI dIzA khApI. Ama e sanyAsI banyA. chatAM emanA gurUe emane gRhasthAzrama purA karavA paravAnagI ApI. e bhAvadI pAchA pharyA sArI jIvanamAM emane cAra sattAno cAM nindrinAtha, jJAnezvara, : AladInA dharmAMdha samAjane viThThalapata sanyastanI dIkSA lai saMsAramAM pAchA vaLayA e na rucyuM. bhAre ulkApAta macI gayA. pazcita sanyAsInAM bhAlA tarIke vipatanA satAnAnI niMdA thavA bhAgI vipata nAsika I vasyA. tyAM sattAnAne vighAbhAsa karAvyA. AdhyAtmika jJAna paNa ApyuM. ekavAra viThThalapata satanAne lai tryaMbakezvara najIka girinI yAtrAe nIkayA. acAnaka mAtramAM eka bhayaMkara vAva upasthita thayo. nAbAga thaIgara viSNunnapatane traNa saMtAnA ghera pAchAM vaLayAM. nivRttinAthanA patto lAgyo nahi, nittinAthe gimiALAnI eka guphAmAM svAzraya lIdhe hatA. tyAM ene nAthapaMthanA saMta gahInInAthanA samAgama yo. maninAmane nAtha saMpradAyanI dIkSA ApI. salAmata ghera pahoMcADayA. pachInA banAvAnI kaTIbaMdha mAhitI maLatI nathI. vinnapata ane temanAM patnInuM avasAna thayuM ke saMtAnane tyAga karI vaDIlA cAlyAM gayA, e jANavAmAM AvyuM nathI. parantu eka vAta nakI che ke cAre bALako paiThaNa gayAM. paiThaNu tyAre dharmAMte vidyAnuM moTuM dhAma lekhAtuM. tyAM temaNe potAnI asAdhAraNa vidyA, ne dhArmika kriyAkAMDeAmAM kuzaLatA dAkhavyAM ane tyAMnA vidvAna brAhmaNAnAM pramANapatrA meLavyAM nivRttinAthe peAtAnAM bhAI bahenAne jJAna mArge caDhAvI dIdhAM hatA. bAlyAvasthAmAM ja A cAre bAlakAe ghaNI uMcI AdhyAtmasiddhi prApta karIne moTA AdhyAtmika vArasA mUkatAM gayAM. emAM jJAnezvara teA mahAna yogI ane pUrNa jJAnta nivaDayeA. bhAratanA sata paiThaNuthI pAchA vaLatAM nevAse AgaLa temane eka vakIla te pavitra bhAmaNuM maLyA. emanuM nAma saccidAna da e gaMbhIra bimArImAM paTakAyA hatA. jJAnezvare potAnI yaugika zakitathI emane sAzta karyAM. badalAmAM emaNe jJAnezva nA lahiyA banavA dA darzAvI. ema bAvA Siko pArTI mArI taiyAra tha mahArASTramAM godAvarI nadI. tenA kinAre paNa nAmanuM zahera. thoDA mAila dUra eka gAma. enu nAma ApegAma viThThalakhIne eTaleja mahAna paN ati mulyavAna graMthamAM emanA patta ApegAmanA kulakaNI najIkamAM ja AladI soMpata AlaMdInA kulakarNI'. siddopa tanI putrI rUkamAbAI, rUkamAbAine viThThalapata joDe varAvavAmAM AvI. parantu viThThalapata tA AdhyAtmika mAjIsa emane sahAramAM khImakuLa e nahiM. viparyaMta saMsAramAM rasa letA thAya e hetuthI siddopata jamAI ne putrIne dhyAtmika anubhavonuM DhAMcanuM hatu. menu' nAma 'anubhavAta' ene 'amRtAnubhava' paNa kahe che. nivRttinAthanI preraNAthI e graMtha paNa eja arasAmAM pUrNa karavAmAM AvyA. haThayogI cAMgadeva mATe A grupa jJAnezvare baoNDakAvI Apyo. emAM ADhasA eLIne sthAne pAMsaDa eLImAM ja sAratatva tAravI ApyuM
Page #991
--------------------------------------------------------------------------
________________ mRtigraMtha 1013 enuM nAma ApyuM. " cAMgadeva prazarita' jJAnezvare ja cAMgadevane AMtaradaSTi jemane vidyA prabhAvathI nirAkaraNa lAvatA. saguNa AdhyAtmika mArge vALo hato ane vInA lAbhArthe ja A graMtha nirguNanA bheda vicitra che; kevaLa viThThala ja anaMta brahma che. pragaTa karavAmAM Avyo hato. pachI jJAnezvare bIjA vIsa graMtha pratyeka sAdhake potAnA vyaktitvane vizvAmAmAMja bheLavI lakhyA. temAM "hari55' ghaNe ja lokAdara pAmyo che. emano abhaMga devAnuM che. A vyAtmika praznomAM paNa jJAnezvarane Agama mAnava saMgraha "gAya" paNa eTalAja mazahura che. mahArASTranuM pratyeka lakSI che. tatvajJAnanA koyaDAne emane ukela ane AdhyAtmika kuTuMba e graMca potanA gharamAM rAkhe che. pragatinuM mArgadarzana ati mulyavAna che. nevAsethI A cAre bALake paMDharapura AvyAM. vikhyAta saMta Ama jJAnezvara yA nAnAbA bhAratanA saMta kaviomAM anokhuM nAmadeva emanI maMDaLImAM joDAyA. AkhI maMDaLI bhAratanA sthAna dharAve che. e jIvanamukta hatA emanA graMthane abhaMga paryaTane nIkaLI. dilhI ne anya nagaronI temaNe mulAkAta lIdhI. AdhyAtmika anubhavone bhaMDAra che. mahArASTramAM jJAnezvara bhAgavata madhyakAlIna bhAratanA itihAsamAM A pravAsa eka ati mahatvane dharmanA sthApaka lekhAya che jJAnezvare ene pAye nAkhe. nAmadeve prasaMga lekhAya. jJAnezvaranI maMDaLIe gAme gAma pharI Ama janatAne maMdiranI racanA karI. bhakita, samanvaya ne sAmAjIka saMgaThana no saMdeza ApatI. prajA 'tyAre sulatAnanA Apakhuda damanathI sIjhAtI hatI. bhajana ane bhAratano kirtanakAra kIrtanathI jJAnezvara ane nAmadeve saMkhyAbaMdha lekane jIvananA praznone saMskAra aMge upadeza ApyA ane bhAgavata saMpradAyanA anuyAyI jagatabharamAM bharatabhUmi jevI keI dharatI phaLadrupa nathI. emAMja banAvyA. ethI bhakti mArga majabUta bane bhAratIya saMskRtinuM devIprakAza jhaLahaLatI rahyo che tethIja gayu gAntarathI aneka saMto punarutthAna thayuM. A bhUmimAM avatAra laI rahA che. bhAratanAM prajane paNa e saMtomAM khUbaja zraddhA ne Adara dharAve che enuM koI paNa gAma traNa varSa pachI jJAnezvarI maMDaLI paMDharapura pAchI pharI. tyAMthI le. tyAM koIne koI sthAnika saMta maLI AvavAneja, tethIja teo AlaMdI gayA. eTale jJAnezvare nirvANa pAmavA IchA bhAratIya mAnasa IzvaramAM akhUTa zraddhA dharAvI rahyuM che. bhAratanA vyakata karI. eka khAsa samAdhi racavAmAM AvI. emAM jJAnezvara prajAjanone e ajoDa adhikAra che. pravezyA. bhajana gAtA dhyAnastha thayA. emane AtmA anataMmAM bhaLI gayo. pachInAM thoDAM ja varSomAM nivRttinAya, sAta sadI pahelAM IsvIsana 1270 nI sAla. dezamAM aMdhAsopAnadeva ne mukatAbAI paNa jJAnadevanA paMthe paLyAM, paraMtu emaNe dhuMdhIne e samaya. muslIma AkramaNanA roja bhaNakArA vAge. je javalaMta jJAnadIpa pragaTAvyA te Aje paNa karoDa haiyAMne dilhImAM sulatAnAnuM rAjya. dakSiNamAM e vAraMvAra caDhI Ave. ajavALI rahe che. alAuddIna khilajInA AkramaNe marAThI mAnasa para ghaNI gherI chApa mUkI. saMtonA kartamAM paNa e ApattinI vAta hoya. prajA- zrImad bhagavad gItA para Aja sudhI aneka bhASya racAyAM jApatimAM anya phALo Ape bhAratanA saMte haMmezAM zAnti ne che, paraMtu e sarvemAM jJAnezvarI Aje paNa zreSTha manAya che. emAM samanvaya vAMche. tatvajJAna ne kAvya temaja taka ne bhAvanA tathA magajane dilanI zakita ekatra thayAM che enI pravAhitAne gharagathuraulI, udAharaNonI A gALAmAM nAmadevano janma thayo. enA pitA darajI, narapracUratAM ne bhAvanAnAM uMDANa ne ka9panAnAM uyane vAyakonA dilamAM siMgapuramAM e dAmAzeTha nAme oLakhAya. bAbAjI nAmanA eka romAMca khaDAM kare che. ogaNIsa varSanA bAlake A mahAgraMtha brAhmaNe nAmadevanuM bhaviSya bhAkhyuM. e meTA saMta thaze." racyo che e kharekhara camatakAraja che paraMtu e te khUba tophAnI nivaDaze. vaTemArguone lUMTato. jJAnezvara jIvana samanvayamAM mAnatA, vizvanA jaDane cetana hatyA paNa AcaratA ekavAra eNe cerAza ghoDe savAranI tamAma vastunA AtmAne pichAnatA. vizva emanuM ghara hatuM. katala karelI. paNa roja maMdire javAna ene niyama. sthAvara jaMgama sarva emanAM ja svarUpa hatAM. jIvana sukhamaya bane ve te divase e maMdire gaye eka bAI enA putrane eja emanI vAMchanA hatI. traNe bhuvanamAM e sukha bharI devA laDhatI hatI. putra raDato hato. e bhUkhe hate. khAvA dhAna mAgatA. prabhune emane sAkSAtkAra thaM hato. eka tatvajJAnI tarIke nahotuM. mAtA vidhavA hatI. bAlaka anAya hatuM. pelA rAzI emaNe vizva premane ja upadeza Apyo che. vizvaprema ja emanA ghoDesavAronI nirdaya hatyAmAM ene pitA mAryo gayo hato. pelI AdhyAtmika upadezano pAyo che. kaDaka natika jIvana ne gurU tayA mAtAe nAmadevane badhI vAta kahI lUTArAnA nAma para hAya nAkhI. Izvara prati saMpUrNa samarpaNa bhAvanAja sAcuM ne anaMta sukha ne nAmadevanA haiyAnuM parivartana thayuM. enuM hRdaya dayArda banI sarajAve che. dIna duHkhIyAMnI sevA eja prabhu sevA che. gayuM. enuM dila pazcAtApathI gherAI gayuM e maMdiramAM gaye. jJAnezva AdhyAtmika carcAomAM kadI bhAga letA nahi, e gaLAmAM talavAra ghA karyo. A bhayaMkara kRtyathI pUjArIe cokI to mAtra vikalanI yazagAthA gAvAmAM ja mAnatA. dareka praznanuM uyA. ' A zuM kyuM !" " huM pApI chuM' nAmadave uttara vidhA. Jain Education Intemational
Page #992
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1014 ' prabhu dayA kare ' tyAMthI e paMDharapura gayA. pAvetra jIvana gALavAnA sAga da lIdhA. rAmAnA vAmA paDe eka pApI santa banyo. paDharapuramAM e vila madiramAM jatA zvaranI pratimAne sAga daMDavata praNAma karatA. badhAMnI keta ne padmAtApa pachI ane IzvaranA sAcA svarUpanA sAkAra thayo. vastI rahyAM tyAre muslIma AkramAnAM dhADAM dezamAM gAma hatAM. hatyAMkAMDa cAlu rahe tyAM sudhI zAnti. asaMbhavita hatI. prajA mata keLavAya te prakAza pAme teja zAti sthapAya. eTale eNe eTale aMge ktinakAra banavAnuM nakkI karyuM", leka pracAranuM kArya hAtha dha kadAca bhAratanA e prathama kIta nakAra haze, gadya ne kAvyamAM enne bhAvAnA avidha peryo. lokabhASAnA e kathAkAra pAkanakAra banyA. enI anekhI hatI. bhemAM nAmadevanI pratimAne matinA darzana thatAM. khAma e bhakitapa'dhanA prAtaMtrane pratinidhi banyA. 4IkSa AdhyAtmika jIvananI bauddhika ne bhAvAtmaka bhAnunI rajuAta karI rahasyamaya prajAta travAdane e yuga hatA. nAmatanA badhAmAM panAnuM prAdhAnya che. kaulInI sAdAI che. nA zabdanA bA upayoga che. garimALAnA kAI aliMka kaNA peThe emAM prema pravAhanuM ta de cAlu ja rahe che. zIkha zraMtha sAhebamAM nAmadevanA eMzI bhagAnA samAveza karavAmAM AvyA cheH IzvaranA sAkSAtakAra mATe mAnavAyuM kevuM sUre che. enu nAmadezanA kAnamAM taMtuna chaeN. A dhyeyanI prApti mATe pAtAne thayelo kALarAtrinA anubhava e gAya che. bhamara puSpanI saMgadhathI AkarSAyaH pata'ga karyeAti prakAzathI prerAya ema bhADuM viMla kSira prati AkAI raghu che. eka zyAgamAM nAmane potAnuM jIvana rahasya pragaDha karyuM che. bIna madhyamAM aMze potAnA yAna ' AlekhyuM che. zArIrika, bhautika ne Akasmika aniSTonI triguN javAvAgyo mArI daSTi samakSa pravathI rahI che. A maya megha | tAruM amRta vaN kayAre thaze ? 'huM viSAda ne meAhanI javAlAmAM phasAI gayA . comera citAno dAvAnaLa saLagI uThayA che ke huM sarpitA jaLamAM DUbakAM khAi rahyo . o dayAmaya Adha 1 mArI vAre dhA. nahito . mAruM prANakhI A teM piMjaranA sAga karaze.' bhAratIya asmitA aDhAre purAjAmAM paNa hari nAmato hiMmA ja gAvAmAM A che. ' janma janmAtara huM tAruM raTaN karyAMja karu. eja mArI icchA che. ' nAmadeva nA ALage eTalA te bhAvabharyAM che ke ekadama mATe caDhI jAya che. > C * Inasana 1950 mAM nAmarainA A viSa thayo. pahapuramAM vizAnA mandiranA siMha hAra bAga nAva nI samAdhi ni dharAve che. nAmadevanI pyArI ' tarIke e mulka mazahura che dehanI cetanA hA IzvaramAM lIna banI gaI. nAmadeva prabhumaya tA. gaI. prabhu nAmadevamAM virAjatA hatA. prabhu ati dhdhALu premI che. anyatra pati e jarA paNa sAMkhI letA nathI. nAmadevane A satya samAyu hatuM. maulika ne sAcA prema. pavitra prema: tyA premI ne priya bhAjana ekalAneja sthAna che. bhAratanA tamAma sate| Aja bhAvanAthI ujaLA che. pavitra nadIe ne pavitra sAdhuenAM mULa zeAdhavAM nahi. nAnakaDu ga N samupratinI lAMbI vATe kALuM kApavuM mahAvitra gaMduM saritAmAM palaTAI jAya che. eka pApI no paNa antima sapU NatA pAmavAnA kAMTALA paMthe pravAsa karatAM karatAM mahApavitra saMta banI jAya che nAmadeva emanA eka hatA. bhAratanA zrI rAmabhakta uttara kerAlA. kazanagaDha jIlleA.hezadu gAma. isvIsana 1884nI sAla. eprila mahinA. dazamI tArIkha pUrNimAnA divasa. zrI rAmabhakata hanumAnaneA janma divasa. zrI bAlakRSNa rAva ane zrI zakitAbAne tyAM eka putrane janma thaye enuM nAma pADyu vila, AvA zubha dine janmela bALakanu bhAvi kaMI jevu tevu hoya ? paranta vizvane pustama ke zALAnuM jhAjhuM AkhuM na enA va miA tamAM kalA rahetA, mAdhyamika zALAmAM paNa e abhyAsa prati beparavA hatA. pAThaya pustako te ene dIThAM gamatAM nahi. Ama zALAnA abhyAsa kramamAM daTAI javA e taiyAra nahotA chatAM enuM bIja vana paNa vizALa hatuM. enA sAhityanA zekhamAM eTalI nAnI vaye paNa e suMdara aMgrejI sarasatAthI beMkanAM sIkhI gayA. bhekavAra kaMI vastu vAMce ke enA uMjhamAM vIja ya. e eka bA vArtAkAra hato. eTaluMja nahiM paNa vhenA pitA pAsethI eka mAkahAeika vANI potAnI karI lIdhI hatI. potAnA jIvanane anubhavanA prasaMge evI rIte e varNavatA ke zrotAjanA khaDakhaDATa hasI paDatA. prasa ga karatAM enI varSoMnanI rItamAM hAsya chupAyeluM rahetuM ne e hakIkata e sArI rIte jANatA. IzvaranA nAmanA mahatvane prabhAva mATe bhAratanA satAne eka sarakhA Agraha jaNAya che. nAmadevanA teA nAma mATe bhAre Agraha hatA. eka kSaNa paNa huM tArA caraNanuM dhyAna dharI zakuM teA mArA prANa avazya vaikuMTha pada pAme enA upadezane A mahAsAra hatA. pariNAme viThThala abhyAsamAM kAcA paDayA e meTrikayulezananI enA ja e sthaLe sthaLa pracAra karatA. dhyAna magna na cUkAya parIkSA paNa pasAra karI zakayA niha. pachI e kalAbhavanamAM evI koi bu nathI. IzvaranA darabAramAM uMca nIcanA bheda nathI. dAkhala thayA. jiMtrakArane tarakAma zIkhavA mAMDayu che harapale harinAma mhArI jIvAtre rahe eja mArI vAMchanA che. 'vidyAonu bhAvi tyAre ujaLu lekhAtuM nahi. eTale e abhyAsa
Page #993
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtimaya 115 paNa viThThale choDI dIdhuM. pachI e muMbaInA vikaToriyA jyubilI onA saMparkamAM AvyA. chevaTe e siddhArUddha svAmInA hubalInA maThamAM TekanIkala insTITayuTamAM dAkhala . TekasTAIla enjIniyarIMgamAM rahevA lAgyA. tyAMthI emanAM patnIne putrI emane vatana meMglora joDAya. traNa varSa pachI viThThalarAvane TekasTAIla ejIniyarane laI AvyAM. paraMtu svAmI rAmadAsa patnI ne putrInI sAthe ghara DiplomAM maLaze. gulabarganI eka TekasTAIla mIlamAM nokarI javAne badale kadarInI pAMca pAMDanI guphAmAM cAlyA gayA. tyAM lIdhI. IsavIsana 1908mAM rUkamAbAI sAthe lagnagraMthIthI joDAye. traNa mahinA ekAMtamAM gALyA. zAnta dhyAnamAM parovAI svAmI isvIsana 1913mAM eka putrI ramAbAIne pitA banyA. rAmadAsane aneka anubhava prApta thayA. pAMDava guphAnA vasavATa daramiyAna svAmI rAmadAsa nirvikalpa samAdhimAM lIna banyA karI daramiyAna paNa be mahinA kAma para caDhe ne cha mahinA hatA pachI emaNe anekavAra samagra bhAratanI yAtrA karI. aneka ghera bese. eka jagyAe TharI ThAma thatA lAge ke nekarI gaIja anuyAyIone bhakato emane AvI maLyA. potAnA virala anubhava samaje. emane kAMI paNa doSa nahoya chatAM bIjI nekarInI zodhamAM emaNe "IzvaranI zodhamAM" ne "Izvarano sAkSAtkAra" nAmanA graMthamAM nIkaLavuM paDe. nirvAhanAM sAdhana prApta karavA gaDamathala AdaravI paDe. mahaka rIte varNavyA che.. Ama 5hastha jIvanamAM emane sukhane zAMti prApta thayAM nahi. thoDAM varSo Ama paryaTanamAM vitAvyA pachI svAmI rAmadAsa Ama varSo sudhI doDAdoDa karI chevaTe IsavIsana 1917mAM e kAragaDha AvyA. ne eka nAnakaDA AzramanI sthApanA karI tyAM meMgalora AvyA. vepAramAM paDayA. paraMtu vyApArI rIta rasamAM emane mAtAjI kRSNAbAI AvI maLayAM. be varSa pachI kRSNAbAI paNa e pAvaradhA nahotA. eTale emane vyApAra paNa kathaLate e potAnuM samagra jIvana svAmI rAmadAsanA caraNe chAvara karI ga ne saMsArI jIvana paNa sukhI nIvaDayuM nahi. dIdhuM. thoDAM varSo bAda svAmI rAmadAsane mAtAjI kRSNAbAIe kAragaDhanA Azramane tyAga karyo. ne kanahAnagaDhamAM- AnaMdAzrama parantu dhIme dhIme adRzya rIte viThThalarAvanA bAhya saMgo sthApyo. tArIkha 15 me 1931nA roja tenuM udghATana karavAmAM emane dhArmika valaNa apanAvavA prerI rahyA hatA. dhIme dhIme e AvyuM. atyAre AnaMdAzramane vistAra ghaNo vadhyo che. hajAre dhArmika valaNanA mULa uMDA utaratAM gayAM. emanI vairAgya bhAvanAne yAtrIe enI mulAkAte Ave che. gurU dvArA sneha ne sevAne maMtra jema ne protsAhana maLyAM. laI vidAya thAya che. emanA eka bhAI. sItArAma rAva. emane parivAra dara pavitra maMtra ke zrI rAma jayarAma jaya jayarAma nA jApanA. saMdhyAkALe zrI kRSNanI pratimA AgaLa bhajana gAya. viThThalarAva pariNAme ja svAmI rAmadAsa Izvarano sAkSAtkAranI alyuma paNa dararoja sAMje eka kalAka tyAM jAya ne bhakitarasamAM khovAI bhUmikA para pahoMcI zakayA che. e jApathI emane Izvara AtmasAta jAya. AmAMthI e rAmanAma tarapha vaLayA. rAmanAmanA satata thayA che. sarva sRSTi emane Izvaramaya lAge che. ane sarvatra emane uccAraNathI emane zAMti ne AnaMda mALavA lAgyo. pachI te IzvaranAM ja darzana thAya che saMpUrNa tyAganI kakSAmAM e pahoMcI rAmanAmane ja5 te cAluja hoya. emaNe saMdhyA bhajanane bhAgI gayA che. je kAMI bane che e IzvarechAthI ja banI rahyuM che. karyo. jIvananI jarUrIAto ochI karI nAkhI. Izvaraja ema te mAne che Ama sarva vyApI paramezvara sAthe emaNe tAdAmya emane e mArge prerI rahyA hatA ema emane lAgyuM. sAdhyuM che. darekane e rAmanAmano jApa karavA ne IzvaranI IcchAne emanAM patnI ke putrIne virodha bIlakula kAragata nIvaDe nahi. AdhIna thavAne Adeza Ape che. ethI emane anaMta sukhanI AvAmAM ekavAra emanA pitA emane ghera AvyA temaNe prApti thaze ema e mAne che. ane emanA ziSyone e manA viThThalarAvane " zrIrAma jayarAma jaya jayarAma' nA maMtra A bAlamAM saMpUrNa vizvAsa che. A pavitra maMtranA jApathI anaMta sukha maLaze evI emane svAmI rAmadAsane mAtAjI kRSNAbAIe bhAratanAM ghaNAM dhAmamAM khAtarI ApI. viThThala rAvanA jIvananI A dhanya ghaDI hatI. karyA che. IvIsana 1949 thI 1957 sudhImAM e jayAM jayAM pharyA. emanI pragati jhaDapI banI. saMsAra tyAganI bhAvanA baLavattara banI tyAM tyAM bhajanAne rAmadhUna cAlu ja rahetAM. emane vyAkhyAne ApavAne zekha nAte. e vArtA vinoda karatA ne dareka praznanA I-vIsana 1922nA DIsembaramAM emaNe saMsAra tyAga karyo. uttara ApatA. IsavIsana 1954mAM emaNe visvayAtrA paNa karI. meMgalora choDayuM. be diMvasa pachI e zrIraMgama pahoMcyA. pavitra amerIkA, jApAna, malAyA, siMgArane laMkAmAM dhaNuM mitro kAverImAM snAna karI ena kesarI kayA dhAraNa karI. sanyasta temanA saMparkamAM AvyA. emaNe aMgrejImAM graMtha lakhyA che. grahaNa karyuM potAnuM nAma "rAmadAsa" rAkhyuM. thoDAka samaya isvIsana 1933thI "dha vIjhana' nAmanuM mAsika paNa cAlu karyuM pachI emane zrI ramaNuM maharSinAM darzana thayAM. pachI aruNAcalanI che. te Aje sADatrIsamA varSamAM pravezI cUkayuM che. eka guphAmAM temaNe vAsa karyo vIsa divasa sudhI rAmanAmano japa karyA karyo. tyAM emane bhagavAna zrI rAmane sAkSAtkAra thayo. e rAmadAsane koI saMpradAya nathI. sarva dharmomAM emane zraddhA prabughelA banI gayA. bhAratanAM tIrthadhAmone pravAsa karyo. aneka mahAtmA- che. sarvane Adaza eka ja che. muslIpane joI emane mahamada Jain Education Intemational
Page #994
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1016 bhAratIya asmitA yAda Ave che. khristIne joIne IsunuM smaraNa thAya che. hindune temAM mIrAnA A sAdhupaNAe baLatAmAM ghI homyuM. vaLI khuzAmata jotAM rAma Nane zaMkara yAda Ave che. bauddhane jotAM buddhane kheronA aniSTa tatve ene gherI lIdhA hatA. emanI vAta e pArasIne jotAM jhorosTara emanA dilamAM pragaTa thAya che. sarva sAMbhaLato. sAmAnya mAnavInI TIkAone e vajuda ApatA koI jagadagurUo ekaja IzvaranuM svarUpa che ema te mAne che. paNa vyakita gaMbhIra rIte bhakita bhAva prati vaLe eTale sAdhAraNa leka to cheDAvAnA ja, AvI badhI vAto lakSamAM laI rAjakumAre tArIkha 25 julAI 1963nA roja egaNaeMzI varSanI vaye emane pajavaNI karavA mAMDI. be vAra to emanA jIva levAnA svAmI rAmadAse mahA samAdhi lIdhI prayatna thayA. paraMtu camatkArika rIte mIrAMbAI bacI gayAM bhAratanI rahasyavAdI mIrAMnA jIvanamAM ne narasiMha mahetAnA jIvanamAM ghaNuM ja sAmya hatuM. bhAgavatane gIta govindanI mIrAMnA jIvana ne kavana mevADanuM mazahUra rAjakuTuMba, peDhIdhara vaiSNava saMskAra. pitA para bhAre asara hatI. mIrAMnI sAcI mahattA enI bhakitamAM che. meDatAnA rAjakumAra. sUryavaMzI rATheDa. bALaka mIrAMne bAlyavayathI ja mIrAM prathama bhakata hatI pachI kavayiMtrI. emanI kavitA bIlakula dAdAjIe uMDu dhArmika mAnasa keLavyuM. maulika hatI. emanA kAvya tatvamAM sAcI pratibhA hatI. sAMkaDA vatuM lamAM uDDayana karatI hovA chatAM emanI ka95nA bhavya hatI. citoDanuM bIju eka rAjakuTuMba. rajaputomAM e kulInamAM prabhu pratinI prIti dAkhavatAM mIrAMe je vividha udAharaNe ApyAM kulIna lekhAya. sAkSAta sUryadevanA vaMzamAM traNa hajAra varSathI sIdhuM che te kahevAmAM uDe uDe vasI gayAM che. uttara bhAraH kima na rajaputa nAhInI pavitratA ane zuddhatA tanA sAhityamAM emaNe anokhuM sthAna prApta karI lIdhuM che. jALavavA A sUryavaMzIoe pitAnuM sarvottva chAvara kareluM. narasiMha mahetA jevuM enAM bhajanamAM jema ke virATa citoDanA mazahUra mahArANA saMga pANIpatanA bIja yudhanA raja- bhAvanA nathI. chatAM potAnI mRdula bhAvanAothI, najAkatathI ne puta agresara. emanA kumAranuM nAma bhejarAja, enI sAthe meDatA madhuratAthI e uNapano khaMDa vALI de che. eno abaLAne AtmA kuMvarI mIrAMnAM lagna thayAM. enA bhajanamAM AvirbhAva pAme che eTale te evAM te saceTa banyAM che ke ekadama leka haiyAne jItI le che lagabhaga badhAM ja kAvya rANApratApa mahArANuM saMganA pautra, rAjarANI mIrAMnA pati bhojarAjanA bhatrijA. rASTrasaMga vIra rAjakumAra hatA. mogala vyakitagata che. mRdula ne uMDI bhAvanAthI chalakAya che. emAMja e sAmrAjya sthApanAra bAbarano saceTa sAmane karela. isvI gItonI mohinI samAyelI che. sana 1526nI sAlamAM pANIpatanA raNakSetramAM bAbaranA gaurAMga mahAprabhu caitanya ane narasiMha mahetA peThe mIrAM prema hAthe e parAjya pAmyA. mIrAMbAInA pitA ne kAkA e saMgrAmamAM divAnI che. e pitAne zrI kRSNanI navavadhU mAne che. pUrA dilathI zrI harizaraNa thayA. mIrAMnA pati rANuM saMganA yUvarAja hatA. parantu kRSNane cAhe che. enA dilamAM rahelI jAtIya bhAvanA divyatA varI eto rANAsaMga nA avasAna agAu devaloka pAmelA. pachI rANa cUkI che. e jAtIya rahasyavAdamAM palaTAI gaI che enuM uccattama saMga nA nAnA putra vikramAditya moTAbhAIne sthAne AvyA. cito tatva ApaNane jovA maLyuM che. zrI kRSNane e garadhara tarIke DanA mahArANuM banyA. saMbaMdhe che. girirAja dhAraNa karanAra zrI kRSNanuM svarUpa enA Ama mIrAMbAI vidhavA thayA pachI A badhA banAvo banI dilamAM vasI gayuM jaNAya che. emAM ene bhakatonA tAraNahAra gayA. kuTuMbanuM kismata palaTAyuM. eTale emane vairAgya upaje. tarIke IzvaranuM darzana thAya che. AgavI pratibhAvALAM aneka umibAla paNanA saMskAra jAgrata thayA. emanI dhArmika bhAvanAe uMDAM mULa kALe mIrAMe racyAM che. nAkhyAM. adhUrAmAM pUruM e vahelI vidhavA thaI eTale enA mAnasa ne haiyAmAM dhArmika valaNe cokakasa svarUpa lIdhuM. eka satata kauTuMbika mIrAMbAI sAcI kaviyitrI che. enI kalpanA kadI niSphaLa gaI nathI. Apattio AvatI rahI eTale je prakriyA bAkI hatI te pUrI thaI enA haiyAmAM bhAvanAnuM pUra ubharAyA sivAyaeNe kadI lakhyuM nathI. enAM have enuM haiyuM prabhumAM saMpUrNa lIna banI gayuM. jIvananI sAmAnya umigItonA be prakAra che. eka prakAramAM e priyatamanI vATa vAto prati e bIlakula durlakSya sevavA lAgI. eno AvAsa sAdhu jotI virahiNInA svAMgamAM pratyakSa thAya che. jyAre bIjAmAM e saMtothI ubharAvA lAgyA. rAjakumArI tarIkena potAnA vyaktitvane priyatama pAmyAne u9lAsa varNave che. keTalIkavAra eka ja padamAM gauravanI paravA karyA vinA e so kaI sAthe chUTathI bhaLavA lAgI. ApaNane bane bhAvone sAkSAtkAra thAya che. vaLI enAmAM nausagaka kAvya zakti hatI. uMDAne rahasyamaya bhakti narasiMha mahetAnI peThe mIrAMbAIne paNa emanA svajanonA bhAvathI bharapura aneka pado eNe racyAM. haste khUba khUba sahana karavuM paDayuM che. mIrAMbAI abaLA hatA yuvAna rAjakumAranA bhAIne siMhAsana parano kAyadesaranA adhikAra eTale temanI paristhiti vadhAre nAjuka hatI. rAjakuTuMbamAM chInavI levAmAM Avyo hato tethI tenuM dila AvuM to hatuM ja. jamyAM hatAM e paNa bhAre kasoTI hatI. narasiMha mahetAnI peThe Jain Education Intemational For Private & Personal use only
Page #995
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtipraya 1017 nAma ja paga eka mIrAMbAIe paNa pitAnA jIvananI A parimitatAno gha ja e zrI rAma jevA daivI zakitavALA putrane janma Apaze e mAnava suMdara khyAla Ape che. haiyAM chatI laI tenA para potAnuM sAmrAjya vistAraze. "bharaNImAM janmeluM bAlaka dharaNI para rAjya kare" evI tAlIma kahevata che. mIrAMbAinI kasoTInI aneka vAto vahetI thaI che. keTalIka tathA mAthAkata nAma zrI rAmasvAmI pADavAmAM AvyuM. emane svAmIvAra te kaI camatkArIka rIte ja e AvI kasoTIomAMthI gala paNa kahevAmAM Ave che. emanA hAthamAM zaMkha, cakra, trizala mayanA mukhamAM paDatAM bacI gayAM che. mIrAMbAI sAmAnya prajAjanAmAM te zakitala (" maraga" ne bhAle ) aMkiMta thayelA che. paganA bhaLatAM ne kuTuMbanI pratiSThAne tilAMjali ApatAM jethI mevADanA taLiye taLiye paNa evA ja cihane najare paDe che. emanA kaMdhe ne rANAe ekavAra vira bharelo pyAlo mokalI Apyo hato dudhano : zarIranA bIjAM aMge para paNa AvAM devI cihane joI zakAya che. pyAlo gaNI mIrAM nirAMte pI gayAM hatAM. chatAM e vipanI emanA deha para kaI ja asara thavA pAmI hatI. bIjIvAra rANAe rAmasvAmI bALaka hatA tyAre paNa emanI devIzakitao pratyakSa phulachAbamAM sarpa mokalI ApyA hatA. chatAM mIrAMne kazI ja thayelI emanA pAraNAmAMthI sugaMdha relAtI. emanA tejasvI nayakanaDagata naDI nahotI. nomAMthI prema ne AzirvAdanA agnitaNakhA jharatA emane pazcimamAM mAthu rAkhI suvADavAmAM Ave to e mAthuM pUrvamAM pheravI letAM. A badhI vAtomAM game teTaluM satya hoya paraMtu eka vAta to emanA bhAlapradeza haMmezAM bhasmAMkita rahetA. kukuma ne name paNa nakkI che ke chevaTe mIrAMne kaMTALI citoDa choDavuM paDayuM hatuM. hoicara thatAM. ekavAra to bAlaka sAva adazya thaI gayuM hatuM. citoDathI e vRMdAvanavAsI banyAM hatAM ne chevaTe dArikAmAM AvI ApoApa punaH pragaTa thayuM tyAre vaDilee TakArAne dama kheMcyo. TharIThAma thayAM hatAM. IsvIsana 1547mAM emano dehavilaya thayo ema kahevAya che. jIvananAM ghaNAM varSo dvArikAmAM gALyAM eTale rAmavAmI yA parImalAi svAmIgala jyAre pAMca varSanA mIrAMbAI gujarAtI ja banI gayAM hatAM bAkI emanAM badhAMja thayA tyAre emane bAlAsamudramAM laI javAmAM AvyA. prabhu muga bhajana hindImAM racAyelAM che eTale e bhAratabharanA prajAjanonA yA subramaNya yA kArtikeyanA mazahura tIrcavAma pAlInIthI bAlA haiyAmAM vAsa karI cUkayA che. emanAM bhajano bhAratanA eka cheDAthI samudramAM be mAIla dUra eTale cheka nAnapaNathI ja e daMDa mudhApANi bIjA cheDA sudhI Aje paNa gavAya che. yA muruganA upAsaka banyA. Ama mIrAMbAI moTAM saMta hatAM. sAcAM kavayitrI hatAM. bhArata ATha varSanI vaye temanATaTu pilaIyAra kulamamAM AvelA zrI to zuM paNuM jagate paNa kadI na jANyAM hoya evAM e zreSTha bhakta gaNeza maMdiramAM rAma svAmI AvatA hatA tyAre eka vRddha sAdhue sannArI ane bhAratanAM rahasyavAdI thaI gayAM che. emane gAMjo lAvavA kahyuM. bAlaka rAmasvAmI gAMje laI AvyA. e sevAkAryanA badalAmAM e sAdhue emanA mukhamAM theDI vibhUti bhAratanA sidhadhapurUSa mUkI. enI jIbha para eka nAnakaDA bhAlAthI thoDAka akSare lakhyA. tyArathI rAmasvAmI zANapaNanA devI bola bolatA thayA. ApaNA sid puru ke la saraLa rivamaMtrathI ke rAmamaMtrathI enA hAthamAM sudhAraka sparzazakita AvI e nIDara banI gayA. AtmAmAMthI brahmAMDanI zakita chUTI pADe che ane dharatI para unnata khule hAthe nAga pakaDavA lAgyA bhagavAna zaMkara peThe gaLe hIra maratake vihAra karatAM mane zikhavADe che. zrI paMDarImalAI tarIke vIvA vAgyA sazana rara UtAravA grAmajano emanI svAmIgala evA eka siddha pura che. emane nama: riAvAya siddha pAse doDI AvavA lAgyA. paNa kahevAmAM Ave che. kAraNa ke 3% namaH zivAya emane guma tra che. A maMtranA pratApe emanAmAM saMpUrNa daivI tatva utaryuM" pachI to rAmasvAmI zvAsa addhara thaI jAya evAM parAkrame karavA che. ane e devI zakita ja emanAM sarva kanI preraNAdAyI lAgyA. hAthamAM kukA upADI mitrone ApatA. 'tye sAkarane kukI sAkarane zakita che. gAMgaDA banI jatA. have e dardIne du kha maTADavA lAgyA. rega nAbuda karI rahyA. vRkSone phala lAvatA. dInaduHkhIyAne tAmIlanADunA madurAI chalAmAM kaDAIkenAla ye pAlanI AzIrvAda ApatA. girimAlAmAM paMDarImalAI nAmanuM eka girizaMge vaseluM gAma che. e emanuM vatana. tethIja emane paMDarImalAina siddhapuruSa kahe- bAlapaNumAM rAmasvAmI dara somavAre pAlanI jatA. tyAM vAmAM Ave che. svAmIjInA pitAnuM nAma zrI arumugama pilAI murUga maMdiramAM emane eka 'AlI sAmIyAra ane paisA svAmI custa zauva. muruga prabhunA paramabhakata emanAM mAtA zrImatI aMgArmela maLayA. pachI emane "caDhI svAmI cAra ' TocakA svAmI maLyA. e padhAja pavitra AtamAM hato. svAmIjIne janma pavitra catra mahinA- emanI pAsethI rAma svAmIe AtmajJAna prApta karyuM A siddha mAM thayo hato.e veLA zukanavaMtu bharaNI nakSatra hatuM. emanA mAtAga. puruSane rAma svAmI dara somavAre praNAma karatA. eka divasa e vatI hatAM tyAre eka bhaviSyavettAe bhAkheluM ke pavitra citra mahinAmAM gurue rAmasvAmIne keTalAka maMtra zIkhavADyA. pANI bharela eka Jain Education Intemational For Private & Personal use only
Page #996
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1018 bhAratIya asmitA ja Ape. thaDa lImaDAnAM pAna toDI e pAtramAM nAkhavA kahyuM. gaurava karavA mAMDyuM. zrI rAmasvAmI 2hasyAkAma svIkAravA kabula e ghaDAne pratyakSa sthApita karI ekaso ATha divasa sudhI pele thayA. paraMtu zrImatI pati ammala emanI satyanI zodhamAM sAcAM maMtroccAra karavA Adeza Apyo. bAvana divasa thayA tyAM bAlaka sAthI nIvaDaze enI prathamathI khAtarI karI lIdhI. zrImatI paMpatti AgaLa eka chAyAkRti pragaTa thaI bAlaka bhaya pAmyo. thoDA ammala emanI dhAraNA mujaba emanI alaukika zakitaomAM sAya divasa eNe pUjA karavAnuM choDI dIdhuM. vaLI pAchI pUjA cAlu ApavA lAgyAM. patinA nAme e paNa camakAra karatAM thaI gayAM. karI eka divase e chAyAkRti zakita svarUpe pratyakSa thaI. bIje emanuM dAmpatya betAlIsa varSa cAlyuM. pahelAM vIsa varSa emaNe divase muruga svarUpe pragaTa thaI. Ama rAmasvAmIne Izvara ne saMsAra mAMDe. pachInAM covIsa varSa pappatti ammala emanAM zakitane sAkSAtkAra thayo. ziSyA banI rahyAM. ATalI badhI addabhuta ne alaukika zakitao hovA chatAM zrI Ama devI zakitao dharAvatA AdhyAtmika saMzodhanamAM rarAmasvAmInA dilamAM jIvananuM aMtima satya, jJAnane Atma sAkSAtkAra pacyA rahetA. chatAM zrI rAmasvAmI trIsa varSanA thayA tyAM sudhI saMsArI prApta karavAnI tamannA ghara karI rahI hatI. A dhyeya pAra pADavA manuSya hatA. emane eka putra, eka putrI ne paM.tra pautrIone parivAra e vacaMDa girizaMganA paradezIne maLyA emanA dAdAzrI che yogI ne vyavahAra mAnavInuM gajaba mizraNa hatuM. e eka jamInamArapanama pilAI ane dAdImAM gAdAtrI ammalanI paravAnagI dArI saMbhALatI. bagIce ucheratA. paMcAyatamAM kAma karatA. e paNa lIdhA vinA tera varSanA zrI rAma vAmI paradezI sAthe bhAratanAM kevaLa mAtRbhASA tAmIla ja jANe che. chatAM emanI yoga sAdhana vividha dhAmonI yAtrAe nIkaLI paDyA, parvatone khINuM nAma harakata naDatI nathI. zraddhALuone emanI ja bhASAmAM uttara caDhI utaryA. nadIone medAne oLaMgyAM. sRSTirUpI IzvaranA saMpUrNa maLe che. e kImIyAgara che. DokaTara che. jayatipI che. rega nivAsaMsargamAM AvyA. pariNAme zrI rAmasvAmI nAM cakSuo samakSa raka che, abhUta mANasa che. maNimaMtra auSadhonuM jJAna dharAve che. jIvana ane AtmAnuM tava pratyakSa thayuM emanA vaDIle pAse pAchA ne vega zakitathI te prApta karI zake che. bhUta, bhAvi ne vartamAnanuM pharyA tyAre e taddana judI ja vyakti hatA emaNe "tatvamasi" nuM emane jJAna che. "mAre dharma sevA che' e sUtra vyavahAramAM apamahatava pArakhI lIdhuM hatuM. nAvI, IzvaranA sAkSAtakAra dvArA ahanuM nivAraNa karI, svAmIe A gajaba siddhi prApta karI che. pRthvI para IzvaranI prabhA prasAravI tIrthadhAmanI peThe zrI rAmasvAmIne sAdhu saMtonuM paNa bhAre e svAmIjInA jIvana Adarza che. AkarSaNa hatuM. have e pulupidugI sAmIAra : ghAsa cUMTatA svAmInA paricayamAM AvyA. A mahAna dIrdha dRSTA ane siddha maharSi vasiSathI mahAtmA gAMdhIjI sudhInA mahApuruSoe je puruSa pAsethI zrI. rAmasvAmIne emanI kAmaLI ane zaMkha prApta AcarI batAvyuM che te zrI rAmasvAmI jIvanamAM AcarI rahyAM che. thayAM. sAthe sAthe abhUta AdhyAtmika jJAna paNa maLyuM. AdhyAtmika sumeLavALA grahathAzramamAM daMpatI para para a kaya sAdhI jIve che. jJAnanA cAlu saMzodhanamAM emaNe vividha dIzAomAM pragati karI. avibhakata AmAM banI rahe che. ahasthAzrama cAreya AzramamAM emane cheka mULa sudhI pahoMcavuM hatuM. e mATe emaNe aneka anu. zreSTha Azrama che. traNeya AmonA dhAraka taMbha samAna che. Ama bho karyo. e bhikhArI banyA. majUra banyA. lAMbA pravAsa paNa kheLyA. sAkSAtkAra. vizvaprema ne mAnava sevAmAM e kadIye aMta yarUpa Ama zrI rAmasvAmI ravabhAve maLatAvaDA ne vinamra hatA chatAM banato nathI. paMDarImalAine A siddhapurUSa IzvaranA sevaka tarIke vartanamAM sIdhA ne pramANika hatA. chokaravAdI tophAna ne mArmika jIvana vItAvI rahyA che. u9lAsamAM paNa viharatA. mIjAjI, ghAtakI ne apamAna karanArane e mahAta karyA vinA ja patA nahi. paraMtu emanAM tophAnomAM nyAya bhAratanI bhaginI karuNA ne bhUla karanArane pATha zikhavavAnI vRttija kAma karatI. yurapamAM briTIza TApuomAM pazcime AyarlenDa TApu Avele zrI rAmasvAmI eka cunaMdA ghoDesavAra ne taravaiyA hatA. e che. tyAM semyuala nebala ane merI nebala nAmanuM eka daMpatI kIDA mahotsava ne raMgabhUminA kAryakramomAM utsAhabhera bhAga letA. vase. dezabhakta ne dhArmika mAnasavALAM. emanuM paheluM saMtAna e tamAkupAna khAtA. paraMtu ekavAra basamAM eka sahapravAsInAM bhAgareTa elijhAbeya nebala IsavIsana 18 67nA ekaTAbaranI kapaDAM bagaDayAM tyArathI emaNe pAna tamAka khAvAnuM choDI dIdhuM. ne sattAvIsamI tArIkha ane janma divasa, pilAbhAInI mAphI mAgI. ekavAra emanA bANathI vIMdhAyelA IsvIsana 1895nI sAla, navembaranI ThaMDI bapora. svAmI zrI haraNane ArtanAda emaNe sAMbhaLo. tyArathI emaNe zikAra vivekAnaMda tyAre iMglenDa AvelA. emanI khyAti to emanI khelavAnuM choDI dIdhuM. AgaLa pahoMcI gayelI. amerikAmAM maLelI vizvanI sarvadharma zrI rAmasvAmInA pitAjI ne dAdAjI ne rAmasvAmI saMnyAsI pariSadamAM emaNe hindu dharmane DaMko vagADayo tyAranI. tyAre thaI jaze evo Dara lAgyA, emaNe emanI AgaLa "hasthAzramanuM mAgareTa nobala laMDananI eka zALAmAM zikSikA tarIke kAma kare. Jain Education Intemational
Page #997
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtima 1 1010 evI racanA ne lai zAkane potAnA rAjA svAmI vivekAnaMdanA bola ne bhAvanAthI mAgareTa moha pAmI sahRdayatAthI upADI lIdhuM. keLavaNI aMge enA pitAnA AgavA cUkelI, emanAM darzana karavAnuM ne emanAM vacanAmRta sAMbhaLavAnuM vicAre hatA. IsvIsana 1898mAM kumArI niveditAne pahelI ja ene bhAre AkarSaNa. svAmIzrI vivekAnaMda cheDA samaya laMDananA vAra kavivara zrI ravindranAtha TAgorane maLavAne prasaMga sAMpaDayA. vaibhavazALI vesTa enDa" "lAmAM zrImatI ijhAbela magasanane emaNe pitAnI putrInuM zikSaNa kArya zrI niveditAne sApyuM tyAM utarelA. mAgareTa nebele svAmI vivekAnaMdanAM tyAM prathama aMgreja kanyA peThe ene zikSaNa ApavuM evI sUcanA karI. paraMtu darzana karyA. darzana thatAM ja evI AMtara zreraNA thaI ke emanI ziSya ne bALakone pitAnA rASTranA ja Adarzo pramANe mahatvAkAMkSA dharAvatA bhakata banI gaI. zIkhavavuM joIe evuM niveditAnuM daDha mantavya hatuM. emaNe kavivaranI sUcanA vadhAvavA InkAra karyo. kavivare emanA dRSTi IsvIsana 1892nI sAla jAnyuArInI aThThAvIsamI tArIkhe bindune Adara karyo. kumArI niveditAthI e eTalA to prabhAvita mArgareTa nobala bhArata AvyAM. kalakattA utaryA. be mahinAnA prayA ke potAnA vicAra pramANe sAmAnya bhAratamAM vasavATa pachI paccIsamI tArIkhe emaNe dIkSA lIdhI, pitAnuM AkhuM ghara phAjala pADayuM. paraMtu kumArI niveditA e zrI rAmakRSNa paramahaMsa ne svAmIzrI vivekAnaMdane caraNe eNe to kayAranuM ya eka kArya svIkArI lIdhuM hatuM eTale kavivaranI jIvana samarpita karI dIdhu' eTale enuM nAma niveditA rAkhavAmAM darakhAstane e svIkAra karI zakyAM nahi. AvyuM. bhAratanI mahilAonI paristhiti sudhare nahi. bhAratanI isvIsana 1898nA navembaranI bAramI tArIkha dIpotsavIne mahilAo purUSa samovaDI : saha kamiNI : sahadharmacAriNI bane e divasa hato. niveditAe pitAnI kanyAzALAne prAraMbha karyo. nahi, tyAM sudhI bhAratanI pragati azakya che, bhArata kadI mahArAja thoDIka mAMdalI chokarIo maLI. makAna bhADe rAkhyuM uttara kalakattAmAM prApta karI zake ema nathI, ema svAmI zrI vivekAnaMda acUka bAga bajhAra lAmAM bojhapAro galImAM eka makAna maLI gayuM. mAnatA. bhAratanA punarUtthAna mATe mahilAchaMdanI jAgRti ne pragati zarUAta sAdI ne nAnI hatI. aMtarAye ghaNuM ne moTA hatA. vivekAnaMdane mana bhAratanA navacetananI pUrva zarata hatI. baMgALI nANAMnI moTI jarUra hatI. kumArI niveditA pAse phakata ATha kavivare paNa Aja satya upara bhAra mUke che bhAratanI rUpiyA hatA. e paNa kAzmIranA mahArAjAe dAna ApelA. mahilAo jAgaze nahi tyAM sudhI bhArata jAgavAnuM nathI. svAmI vidyArthInIo meLavavI e kaparuM kAma hatu. hindu rUDhicustatA zrI vivekAnaMda emanI lAkSaNika rIte kahetA "paMkhI kadApi A prayAsa para roSanA aMgArA varasAvI rahI hatI. vAlIone eka pAMkhe uDI zake nahi.' tethI ja emaNe mahilAone sahakAra bIlakula maLa nahi. bALalagnanI prayAthI nAnI vayamAM navajIvana arpavA athAga prayatno karyA. bhAratanI ja kanyA zALAmAMthI abhyAsa choDI detI. paraMtu kumArI mahilAone keLavaNI ApavI e vAtane emaNe potAnA jIvana kArya niveditA makakamatAthI potAnA dhyeyane vaLagI rahyAM. mArgamAM jeTaluM mahatva ApyuM. AvatA saghaLA aMtarA dUra karyA. Aje niveditA kanyAzALA bhAratanI zreSTha saMsthA banI rahI che. khAsa karIne to A javAbadArI uThAvI levAna svAmI zrI vivekAnaMde kumArI nebalane bhArata AvavA Agraha karyo bhAratamAM A kArya upADI le evI tyAre ke sannArI emanI najare paDI niveditAnI kanyAzALA prathamathIja eka anokhI saMsthA nahAtI. gahana preraNAthI emanI pasaMdagI kumArI mArgareTa upara hatI. pite bhAratIya che. bhAratavarSanI putrIo che e vAta utarI. bhAratanA kAryamAM tamAruM mahAna bhAvi paDeluM che e vAtanI zrI niveditA pitAnI vidyArthInIone sacoTa rIte ThasAvatAM. have mane khAtarI thaI gaI che. svAmI vivekAnaMde kumArI mAgareTane isavIsana 1905mAM baMgALAnA bhAgalA paDyA. svadezI AMdolana lakhyuM " bhAratavAsIo mATe sevAkArya mATe koI nI paNa jarUra upADavAmAM AvyuM tyAre kalakattAmAM AcArya praphullacaMdra mArga para hoya to te eka mahilAnI-siMhaNanI hatI-puruSanI jarUra nahotI'. AvelI brahmo kanyAzALAmAM kumArI niveditA hamezAM pitAnI vidyArthInIone laI jatAM. e zALAnI bAjunA bagIcAmAM rASTra bhAratamAM strI keLavaNI mATe svAmI : vivekAnaMda mahilAonuM eka chaMda ubhuM karavA mAgatA hatA e sApha vAta hatI. e veda ja bhakatanAM pravacana thatAM. e badhAmAM hAjara rahetAM isvIsana 1906 mahilAonA praznonI kAryavAhI saMbhALe e mahilAde A sevA kAryamAM mAM kalakattAmAM rAya mahAsabhAnuM adhivezana maLyuM. tyAre eka jIvana chAvara karI devAnuM. nizcata kAma sivAya emanuM koI ghara ravadezI pradarzana yojavAmAM AvyuM. zrI niveditAe pitAnI vidyAnahi. dhama sivAya emane koI baMdhana nahi. guru, janatAne mAtR thInIoe banAvelA hAtha kArIgarInA namUnAo emAM mokalI bhUmi sivAya koI paNa prema nahi." ApyA. sarakAre jyAre 'vaMdemAtaram' gAvA upara pratibaMdha mUkyo tyAre niveditA e ene pitAnI zALAnA nitya kAryakramamAM dAkhala bhAratIya mahilAonA punardhaDatara mATe keLavaNI pahelI karyuM. emaNe zALAmAM kAMtavamAM zarU karyo. mahAtmA gAMdhIjInA Avazyaka vastu hatI. gurue sepeluM e kArya niveditAe pUrI carakhAnI vAta te varSo pachI AvI. Jain Education Intemational
Page #998
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1020 bhAratIya amitA jagatanI saMskRtimAM bhAratIya saMskRti eka anokhuM sthAna dharAve bAkI rAkhyuM nahi. emane prAthamika abhyAsa gAmaDAmAM. baMgALIche. e saMskRtinAM pAte vArasa che. evuM zrI niveditA hamezAM pitAnI mAM sArI pragati paratuM rAjabhASA phArasI. enA jJAna vinA cAle ziSyAone yAda karAvatAM. gAgIne maitreyI, sItAne sAvitrI, khana ne ja nahi. ghera eka munsI emane kAramI zikhave, tyAre IslAmI lIlAvatI nI mAtRbhUmi mAM janma maLe e bhAre gauravanI vAta vighA kendra paTaNA. arabbI ne phArasI bhASA zikhavA rAmamohanane che. ema e pitAnI vidyArthInIone haMmezAM kahetAM. pitAnI paTaNA mokalavAmAM Avyo tyAM te bhUmitine erisToTalane a yAsa saMskRtinI jayotirekhA kadI bUjhAya nahi. te haMmezAM uMce ne uMce karyo kurAna ne kurAnI sAhityanuM adhyayana karyuM. pachI saMskRta vadhatI ja rahe ema vartavA temane anurodha karatA. abhyAsa mATe emane banArasa mokalavAmAM AvyA. tyAM upaniSada tatvajJAna, dhArAzAstra ne bhASAmAM kuzaLatA meLavI. pariNAme e kezvara - Aje bhAratIya nArI zikSaNa pAmI che. arvAcInatA varI che. vAdI dharma prati Adara vadhyo. vartamAna cAlu hiMdudharma prati chatAM emaNe eka vAta yAda rAkhavAnI AvazyakatA che. rASTrIyavAda zraddhA ghaTI. vihe AMtara rASTrIyavAda kadIye kayAMya mULa nAkhI zakaze nahi. rASTravAda to AMtara rASTravAdane pAyo che. AMtara rASTrIyavAda ghera AvatAM ja emaNe hindutvane nAme romera pravartatI arya - udyAna che te rASTravAda enI rakSaNAtmaka vADa che. praNAlikAgata vihoNI vidhicustatA ne purohita prerita mUrtipUjA para AkramaNa sAMskRtika siddhAMto visArI koIpaNa rASTra mahattA prApta karI mAMDayuM. tethI pitAputra vacce matabheda che. mohane ghara choDayuM. zakatuM nathI. mahilAo te paraMparAgata rASTrIya ne sAmAjIka satyanI zodhamAM e paryaTane nIkaLe. ekalA bhAratamAM ja nahi paNa vArasAnI rakSaka che. bhAratIya mahilAoe ghaNI pragati sAdhI che. cheka tibeTa sudhI pahoMcyA. traNavarSanA pravAsa pachI vIsavarSanI vaye parantu e mATe emane bhAre mulya paNa kahyuM che. mahilAo to e pitRmADe pAchA vaLyA bhAre Adara saka 2 maLa chatAM bauddhika paraMparAgata bhASA ne vidhAnAM dhAma che. dhArmika vidhi ne tethI AdhyAtmika dRSTie emane pitRchAyAmAM goThayuM nahi e ghaNuM dhArmika ne tava sacavAya che. paraMtu AjanI mahilAone e banArasa gayA tyAMja dazabAra varSa rahyA. paraMparAnuM bhAna nathI eTale temanAM sa tAne bhAratIya saMskRtinAM zreSTha aMzathI vaMcita thAya che. tyAre bhaginI niveditAne saMdeza IsavIsana 1803. rAmamohananA pitAnuM avasAna thayuM banAyAda rAkhavA jevo che.. rasathI baMgALanA kAcIna mudhala pATanagara muridAbAda AvyA. " tuhaphata ula muhAudIna " -- " ekezvaravAdI bheTa arabI prastAjUnA Adarza ne mudde puna: sthApita nahi karIe to vanA sAthe emane pahele phArasI graMtha pragaTa thayA. sarvadharmanuM rASTrIya ne AMtara rASTrIya mahattA eka zamaNuM banI jaze. muLa eka Izvaraja che. "anya sarva mithyA che,' e siddhAMtanI bhaginI nivedItAnI dAchalIMgamAM AvelI samAdhi para . sthApanAno emAM prayAsa che lA zilAlekha che. "bhaginI niveditAe potAnuM sarvasva bhAratane have rAmamohane nokarI lIdhI. raMgapuranA kalekaTara misTara jAna cara nyochAvara karyuM che.' DIbI. emanA hAtha nIce rAmamohana IsTa InDiyA kaMpanInA kArakuna banyA. dhIme dhIme divAna thayA. IsvIsana 1796mAM covIsa bhAratanA samAja sudhAraka varSe emaNe aMgrejI abhyAsano AraMbha karela. isvIsana 1801 mAM e ThIka ThIka aMgrejI bolI zakatA. 2gapuramAM paNa rAmamohananuM jIvana eTale sAmAjIka rAjakiya ane dhArmika: paMDita sAthe dhama carcAo cAluja hatI. phArasImAM tho lakhyA. vividha kSetromAM prayatnazIla kathA "ya, sahu dayatA dhyeyasiddhi mATe vedAntanuM bhASAntara karyuM. taMtrane ka9pa sUtranA abhyAsa karyo daraaDaga utsAha ne tIkhA jomanI parAkASTA. emane janma IsvIsana roja saMdhyA TANe emane AMgaNe ugra dhAmika carcAo thatI. 1772nA me nI bAvIsamI tArIkhe. emanuM janmasthAna hugalI jIllAmAM kRSNanagara pAse rAdhAnagara gAmamAM. khAnadAna brAhmaNa daza varSa nokarI karI rAmohana nivRtta thayA mAtA sAthe rahevA kuTumba emanA pitAjI kRSNacaMdra bena baMgALanA navAbanA vatana AvyA. paranu paMDita sAthenI emanI dhama carcAo ne sevaka. "roya royane IlakAba tethI kuTuMba enarajI'ne badale 'roya hiMdudharma paranA Akrama thI emanA paDe zIe cheDAI paDayA. temaNe tarIke oLakhAyuM. bhAre satAmaNI karavA mAMDI. Akhare emanAM mAtAjI tAriNI devI kaMTALyA. rAmamohanane pharIthI ghara choDavuM paDayuM e raghunAthapura - brijavinoda kRSNacaMdrane trIjo putra. rAmamohananA dAdAjI navAba gayA mUrtipUjA, vahemane anAmI vidhio vacce phasAyalI janatA sirAja uddolAnA zakitazALI sevaka matabheda thatAM nekarI phagAvI : vacce A ekezvara vAdI satya zodhake potAnA svataMtra ekAnamAM denAra. emane pAMca dIkarA. emAM rAmakAna pAMca. e rAmamoha jIvana vyavahAra nabhAvyuM. nane pitA. rAmamohananA pitRo pAkakA vaiSNava, pavitratA ne bhakitanA pratika. emane mAtRpakSa zAkata. rAmamohana janmathI ja rAmamohanane jagana mohana nAme eka moTAbhAI hatA. IsvIsana buddhizALI. ene uttama zikSaNa ApavAmAM rAmakAne kazuM ja 1811 mAM emanuM avasAna thayuM. emanA paranI satI thayAM. rAma Jain Education Intemational
Page #999
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1021 mohananI samajAvaTa niSphaLa gaI. emaNe satIno rivAja baMdha rAmamohana rAyane bhAratIya rAjakAraNanA pitA lekhI zakAya karAvavA pratijJA lIdhI. pracaMDa adelanane bhAre mAthe lIdhe dhamadha paranuM emanI rAjakIya kSitija bhAratamAM ja purI thatI nahAtA. hinduone virodha sakhata hato. chatAM isvIsana 1829 mAM emanA svAtaMtryapremane jAti, dharma, raMga ke dezanA aMtarAyA. satI' dhAro prasAra thaze. satI thavAno rivAja kAyamane mATe naDatA nahotA. dalitone hamezA emanI madada maLatI. pachI nAbuda thayo. bhale dharatIne game te bhAga heya. IsvIsana 1823mAM bahAra paDelA "presa oDInansane emaNe nIDara rIte pracaMDa virodha kare isvIsana 1814 thI rAma mohana kalakattAmAM rahevA gayA. tyAM IsavIsana 1827mAM navo 'jayurI ekaTa' pasAra thayo emAM nyAyaemaNe bhAre vegathI pitAna jIvana kAryane AraMbha karyo. taMtramAM dhArmika bhedabhAva chato thayo. tene paNa chevaTa sudhI virodha kolambuka, visana, mekele, sara viliyama jahensa, sara karyo. IvIsana 1828nA jamIna niyamana dhArAnA virehAIDa IsTa, eDama vagere pAzcAtya vidyAnI sahAyathI bhAratIya ' dhamAM paNa rAmamahana mokhare rahyA. Ama rAjyavahIvaTamAM chIdro zodhI loka kalyANa sAdhavA rAmamohanarAya haMmezA zikSaNa ne samAjane itihAsa palaTI nAkhavA pracaMDa prayAsa karyA. mUrtipUjA ne vahema sAthe yuddha mAMDayuM. prAcIna ekezvaravAdI maLI rahyAM. IMglenDa gayA tyAM paNa hAusa opha komansanI khAsa samitinA saghaLA praznonA Aja daSTie saTatAthI javAba hindudharma sajIvana karavA mathI rahyA. bhAre kharca karI upaniSado ApyA; nyAyataMtrane mahesula paddhatinA vividha praznonI chaNAvaTa kare. mULa saMskRtamAM pragaTa karyA. IsvIsana 181pamAM emaNe baMgALImAM vedAntasUtro prasiddha karyA. IsvIsana 1816mAM baMgALImAM vedAntane Ama jJAna, svAtaMtrya, sukha mATe sArvajanika zodha sAthe sAra Apyo. isvIsana 1817mAM kaThopaniSada ne aMDakopaniSada sAthe jAti ne sarva dharma ekaja pitAnA nejA nIce ekaThAM maLe baMgALImAM ne aMgrejImAM pragaTa thayAM. 'hindu IzvaravAdane bacAva." e jovAnI emanI bhAre tamananA hatI. A lakSya siddha karavA aMgrejImAM chapAya. vedomAM ekezvaravAdI paddhatine bacAva" paNuM emane bhAre haiyArIo karI hatI, vicAra saMzodhana mAMDayo hato. bahAra pADaze. A prakAzanothI sanAtana dharmavAdIonI chAvaNImAM AtmIyajanone viyega vahorI lIdho hato. IsavIsana 1830mI khaLabhaLATa macI gaye. jAnyuArInI trevIsamI tArIkhe eka IzvaranI vizvapUjA mATe emaNe maMdiranAM dvAra khulo mukayAM. IsavIsana 183nnA jAnyuArI bIjI bAju rAmamohana rAye khristI mizanarIo sAthe carcA AThamIne e dastAveja ajoDa ne amara che. emAMthI brahmo mAMDI. mitra eDama'nI sahAyathI grIka ne hibrano abhyAsa karyo. samAjano janma thayo. bIjA mitra 'yIsTanI sahAyathI "cAra gospela' baMgALImAM utAryA. IsvIsana 1820mAM jIsasanA Adezo : sukha ne zAntinuM mArga IsvIsana 1830nA navembaranI paMdaramI tArIkhe "AbIyana" darzana' pragaTa thayA. bhAre virodha thaze. rAmamohane khristI mIsana mAM e kalakattAthI upaDyA ne IsvIsana 1831nA eprilanI rIo sAme paNa mArA mAMDayo. ne saphaLatA va. AThamI tArIkhe lIvarapula utaryA. emanI pratiSThA emanI pahelAM tyAM pahoMcI gaI hatI. bhAratanI navacetanAnA e pratika hatA. pachI koIpaNa sAmAjIka kSetra evuM na rahyuM. jemAM rAmamahane Aryana ekatAnA pratinidhi tarIke pUrvamAMthI pazcimamAM AvanAra mAthuM na mAryuM hoya. samAja sudhArA, zikSaNa, mahilAonA e pahelA hatA. IglenDamAM emaNe dilhInA bAdazAhanA praznanI adhikAra, vANI svAtaMtrya, akhabAra svAtaMtraya, raMgabheda ne rajuAta karI satI nAbudInA virodhIone sacoTa javAba Apyo. dalitoddhAranA kAryothI bhAratamAM navajIvana pragaTAvyuM. pUrvagraha IsTa InDiyA kaMpanIne cArTara laMbAvatAM pahelAM emanI jubAnIne nAbUda karyA. vicAra zilatA prerI, prajAne sIdho ne sAco rAha vajuda ApavAmAM AvyuM. bhAratanA prajA jIvananI emaNe jhAMkhI dAkhavyo. 'mahilAonA prAcIna adhikAro para arvAcIna AkramaNa karAvI, IsTa InDiyA kaMpanI vyApArI maTI rAjakIya saMsthA IsvIsana 1882mAM pragaTa thayuM 'vaDIlo pAta mikata para banI. bhArata karazAhImAMthI chUTI prajAtaMtranA paMthe vaLyuM. IsTa hinduonA adhikAra" viSe nibaMdha lakhI baMgALI kAyado puSTa InDiyA kaMpanIe e manA mAnamAM bhojana samAraMbha ye. samrATa karyo. baMgALamAM "saMvAda kaumudI' ne phArasImAM "mirAMta ula je cayAnA rAjyArohaNamAM AdaraNIya sthAna ApyuM. akhabAra' nAme akhabAra calAvyAM rASTrIya uddhAra mATe baMgALI IsvIsana 1832mAM e phrAnsa gayA. luI philIpe Adara sAkAra bhASAne jedAra mAdhyama banAvyuM vyAkaraNa, bhUgoLa, khagoLa ne karyo. IsvIsana 1833nA sapTembaramAM e palaTana greva AvyA. bhUmiti para baMgALImAM pAThayapustake ramyA. zikSaNalakSI dareka aDhAramI sapTembare acAnaka mAMdA paDayA tA. 27 sapTembara AMdolana ne pracaMDa Teke A. pitAne kharca aMgrejI zALA 1833nA roja emaNe vidAya lIdhI. calAvI bhAratanA abhyAsakrama mATe aMgrejone parvotyo vacce bhAratanA sArasvata vivAda jAge tyAre rAmamahane mahatvano bhAga bhajavyo. zikSaNamAM aMgrejI paddhati dAkhala karAvI chatAM vedAnta vidyAlaya paNa sthApyuM gujarAtanuM pATanagara amadAvAda, rAyapura AkAzeThanA kuvAnI IsvIsana 1835mAM zikSaNadhAro pasAra thayo. piLa. emAM zrI bApubhAI dhruva nAme eka saMskArI nAgara gRhastha Jain Education Intemational
Page #1000
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1022 jAya amita rahe. kuTuMba khAnadAna. paise Take paNa sukhI. emane tyAM eka tejasvI AcArya AnaMdazaMkara bApubhAI dhruva jyAre amadAvAdamAM hatA tyAre putrane janma thaye. IsavIsana 1869. phebruArInI paccIsamI gujarAtI bhASAmAM "vasanta' nAmanuM eka richa mAsika calAvatA. tArIkha. kuTuMbamAM AnaMda thayo. eTale emanuM nAma pADayuM emAM bhAratIya jIvana, sAhitya ne saMskRtinAM darzana thato. zrI AnaMdazaMkara. AnaMdazaMkarabhAI banArasa gayA te paNa "vasantanuM prakAzana emaNe cAluja rAkhyuM hatuM. e bahuja ucca kakSAnuM vAMcana pUruM pADatuM AnaMdazaMkara eka tejasvI vidyAthI. aMgrejI ne saMskRtamAM kAvya, bhASA, zikSaNa, rAjakAraNa, vijJAnane tatvajJAnamAM je zreSTha vAto hoya ekkA. nAnakaDI vaye to ema ema. e. nI padavI meLavI lIdhI. e te kahI jatuM zrI AnaMdazaMkarabhAInA taMtrI padane mArgadarzana nIce ela. ela. bI. paNa thayA. nyAyamUti kAzInAtha cuMbaka telaMga vasanta eka mAsika maTI saMsthA banI gayuM hatuM. zrI AnaMdazaMkarabhAInA emanA Adaza hatA. eTale emane mahAna ne saphala dhArAzAstrI jIvananA aMta sudhI e thatuM rahyuM ane gujarAtI sAhityanI thavAnI icchA. e khyAtanAma nyAyamUti paNa banI zakayA hota. utkRSTa sevA karI gayuM. parantu emanA pitAzrI prAcIna RSi munionI ghATInA. emane pitAnA putrane vidvAna paMDita banAva hato. hindu nItizAstra, dharma, paurANika zAstro upara mulyavAna graMthe lakhanAra tarIke zrI AnaMdazaMkara ajoDa che. emanuM ApaNe dharma, kismatanI paNa kAMIka evI ja karAmata hatI. pATanagara nAmanuM pustaka utkRSTa graMya lekhAya che emanA "kAvya tatva vicAra" amadAvAdamAM ane tyAre gujarAta bharamAM eka mAtra moTuM vidyAlaya mAM sarjanAtmaka vicAraNA ne utkRSTa vivecanamAM navAM sopAna sara hatuM gujarAta koleja prophesara kAthavaTe e veLA gujarAta kolejamAM saMskRta mAM vibhAganA vaDA. e nivRtta thayA. IsavIsana 1892ne emanuM sthAne pUravA zrI Ana dazaMkaranA nAmathI bhalAmaNa thaI banArasanI parizramazIla pravRttimAMthI AnaMda zaMkarabhAI nivRtta thayA. parantu emanA jevA kamalegI mATe nivRtti kevI ! amadAvAda AnaMdazaMkara zuddha amadAvAdI sajajana. hIrakArI jotiyuM. upara kALo koTa ne mAthe moTI amadAvAdI pAghaDI. kapALe paisA pAchA pharyA ke turata ja pitAnI zaikSaNika ke sAhitika kSetronI jeTalo moTo cAle. kaI vAtane dora damAma nahi. ADaMbara nahi pravRttimAM paDI gayA. gujarAta vidhAsabhAnAM kArya ne pravRttio ne paNa mukhAraviMda para vidyAnuM kaI alaukika teja. vidyArthIo emaNe navo ja opa ApyuM. A saMsthA mATe emaNe sarakAra emanA para vArI jAya. emanI pAse saMskRta zIkhavA paDApaDI kare. pAse sArI evI rakama meLavI ane gujarAta vidhAna sabhAmAM eka anokhuM anusnAtaka kendra sthApyuM. gujarAtamAM svataMtra "yunivarsiTI ne ema sattAvIsa sattAvIsa varSo vahI gayAM. ne hajI paNa sthapAya e mATe paNa emaNe jomavaMtA prayAsa karyA. vadhAre varSe emaNe gujarAta kolejane ane gujarAtanA vidyArthIone pitAnI vidyAne lAbha Apyo hato tyAM gujarAtamAM sAhitya A mahAna AcAryane IsvIsana 1942 nA eprilanI sAtamI pariSada maLI. enA e adhyakSa cUMTAyA. ravindranAtha TAgora ama. tArIkhe dehavilaya thayA. emanI vidAyathI bhAratIya tatvajJAna ne dAvAda padhAryA. mohanadAsa karamacaMda gAMdhI paNa satyAgRha AzramamAM vidajajagatamAM na pUrAya evI khoTa paDI che. pitAnI jamAvaTa karI rahyA hatA. tyAM bhAratabhUSaNuM madanamohana mAlaviyA gujarAtanA prasAse AvyA. emane banArasamAM bhArata- saMskRta punaruthAnane prAcIna tejasvItA ane zreSTha svarUpa arpa bharamAM zreSTha evuM eka vizva vidyAlaya sthApavuM hatuM. nAra mahAna purohita tarIke AcArya AnaMda zaMkara dhruva anaMtakALa amadAvAdamAM e zrI AnaMdazaMkaranA saMparkamAM AvyA. sudhI smRti phalakamAM taryA karaze. gujarAtI sAhitya pariSadanA e banArasa vizva vidyAlaya mATe yegya sukAnInI zodhamAM ja adhyakSa sthAne virAjayA hatA tyAre amane gujarAtanAM chalA e hatAM. tyAM mahAtmA gAMdhIjIe zrI AnaMdazaMkarabhAine vidvAna brAhmaNa' tarIke biradAvavAmAM AvyA hatA. e vAta Aje upakulapati banAvavA sUcana karyuM* zrI mAlavIAine gaLe gAMdhIjInI paNe keTalI sAcI che ! vAta utarI gaI. IsvIsana 1919mAM zrI AnaMdazaMkarabhAIe banArasa hiMdu vizva vidyAlayanA upakulapati tarIke potAnuM sthAna bhAratanA zikSaNazAstrI saMbhALI lIdhuM. IsvIsana 1937 sudhI zrI AnaMdazaMkarabhAIe atyaMta kuzaLatA pUrvaka ene vahIvaTa saMbhALa. jyAre zrI bhAratamAM paradezI Akrama ne juvALa cAluja vahyo che. chatAM AnaMdazaMkarabhAie banArasa choDayuM tyAre banArasa yunivarsiTI enI prAcIna saMskRti ane praNAlikAone koI bhUMsI zakyuM enA sthApaka zrI madanamohana mAlaviyAnI dhAraNA mujaba Adarza nathI. e to dhruva pradezanI rAtri hatI. suryAstanA oLA Athame e pahelAM ja aruNodaya AraMbhAI jAya. temAMya pAzcAtya vicAra vidyAdhAma banI cUkI hatI. saraNI pauvaMtya vicArasaraNI sAthe saMdharSamAM AvatAM bhAratIya thI AnaMdazaMkarabhAI mahAna zikSaka, usuka keLavaNIkAra, samatola rASTrIya jIvananA vikAsa para gherI asara varatAI isvIsananI vivecaka, nipUNuM lekhakane saMskRta bhASAnA parama vidvAna hatA. ogaNIsamI sadImAM bhAratane keTalAka mahAna suputra ApyA. damana, Jain Education Intemational For Private & Personal use only
Page #1001
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtimaya 1023 2. kalAmAM agresara rahyA. dezanA , dhArmika, Arthika ane jaka kSetre pratyeke judAM ja ( sa sati sAraka havA nA nIra vAre te kaTara opha le to e dhanya kSetra prati : vicAraka ne vahema, ajJAna ne garIbAImAMthI chUTakAro meLavatA nUtana bhAratanAM nIti ghaDavAmAM agresara rahyA. dezanA bauddhika dhoraNa ne uMcuM lAvavA emaNe darzana karyA. sAmAjIka, rAjakIya, dhArmika, Arthika ane kaTibaddha thayA. zaikSaNika kSetre pratyeke judAM judAM jIvana vecchAvara karyA. bhAratIya jIvananI A paristhiti ne takhtA para zrI AzutoSa mukarajInAM emanA dilamAM buddhine kuvAre uThate. vividha vidyAzAkhAomAM Adarzo ne dezanA bauddhika vikAsa mATe temaNe karelA kAryane e pAraMgata hatA. nIDarane mahenatu hatA. spaSTa vicAraka ne prakhara mulavavA joIe. keI paNa jAtanI vADA baMdhImAM e mAnatA pracAraka hovA chatAM emaNe kAnUnI kSetra prati bIlakula durlakSya na nahotA purva ke pazcima, hindu ne muslIma, bauddha ne khristI saMskRti sevyuM. trIsame varSe to e dhArA zAstramAM paNa niSNAta banyA. ane bhAratIya jIvanamAM je kAMI zreSTha hoya e sava' te sthAna maLe DAkaTara Ara lAjha' nA upAdhi maLatA. cAlAsama DokaTara opha lejha' nI upAdhi meLavI. cAlIsame varSe e kalakattAnI evI eka zaikSaNika praNAlikA temaNe vyavasthita karI. emAM koI varISTha adAlatanA nyAyamUti tarIke virAjyA, bhAre khyAti ne guNavattA koma vyakitane sthAna nahona che tyAM svAgata zata dAkhavI vIsa vIsa varSa sudhI emaNe e sthAna zobhAvyuM vADA baMdhI deza bhakatanA sAMkaDA daSTibinduthI, prAcInatA zrITIsa thI pAsInatA brITIza InDiyAnA zreSTha nyAyamUrti tarIke muka mazahUra thayA. bhakatanI aMdha dharmAnjatAthI ke pAzraya raMge raMgAyelA nyAyamUrti thatAM pahelAM emaNe jAherajIvanamAM paNa jhaMpalAvyuM bhAratIonA vidrohI valaNathI mukta hoya evI bhAratIya hatuM. kalakattA korporezananA e sabhya cUMTAyA hatA. baMgALa dhArArASTrabhAvanAnI unnata ImAratanA pAyAnA pathara banavAmAM emaNe sabhAmAM paNa cUMTAyA hatA kendriya dhArAsabhAmAM paNa emaNe potAnA jIvana sAphalya mAnyuM. anekhA jomavaMtA vyakitatvathI suMdara chApa pADI hatI. e tolI tolIne belatA. juThThANuM ke khuzAmatanuM te emanI vANImAM nAmaIsavIsana 1864, jUna kalakattA. zrI AzutoSa mukarajIno nizAna nahotuM vaphAdAra ne dharyazIla hoI e prajAnA arvikArenA janma. pitA. ApabaLe ubhA thayelA. kalakattA vidyApIThanA auSadha bulaMda rakSaka hatA. ne vinayana zAkhAnA pahelA snAtake mAMnA eka niSkalaMka cAritrya. sAduM jIvana pramANika vartana. svataMtra ne udAra svabhAva. bhASA ne paraMtu AzutoSanuM sauthI mahatvanuM pradAnato vidyApIThanA sAhityane bhAre zokha. auSadhazAstra, Arogya ne nArI kalyANa para zikSaNakSetramAM hatuM. e mAtRsaMsthA mATe kaMIka avanavuM karI chUTagraMtha lakhelA. evA pitAnI chatrachAMya nIce zrI AzutoSane uchera. vAnI emanI tamannA hatI. kalakattA vidyApIThane phakata parIkSA letI buddhi ne dilanA mahAna sadagu emane vArasAmAM maLelA. Azu saMrayA tarIke nabhAvavAne badale emaNe ene pUrvanI mahAna toSanAM mAtuzrI jUnA jamAnAnAM hindu sannArI. arvAcIna daSTie zikSaNa saMsthA banAvI. bhAratIya vidvAnone AvakArI ene zobhAvI. abhaNa chatAM Adarza mAtA. udAra carita ne ati vyavahAru. emanI virATa mutsaddIgIrI, camakArI vyavasthAzakita vahIvaTa kuzaLatA, haiyAmAM prabhune Dara chatAM kuTuMbanuM sukAna suMdara jALave. AzutoSanA rASTrIya saMskRti pratyeno prema, emanI bahuzrutatA, daurya ne samayajIvana para emanI bhAre chAyA. IsvIsana 1914mAM emanuM avasAna. sUcakane A vidyAkSetramAM pAMgaravA saMpUrNa moko maLaze. IsvIsana pitA te cheka IsvIsana 1888mAM devaloka pAmelA. 1889 thI 1924mAM emanA avasAna sudhI e yunivarsiTInA phela rahyA. IsvIsana 1906 thI 1914 tathA IsavIsana 1921thI AzutoSanA guruo paNa vidAna ne cAritrya zIla. sadAcArane 1923 nA gALAmAM vidyApIThanA atiprabhAvazALI agraNI Adarza namUnA. AthatoSa ne cheka bAlyakALathI ja jJAnanI bhUkha rahyA. varSo sudhI yunivarsiTI AzutoSa ne azutoSa yunivarsiTI jAgelI. e jJAna bhUkhane kaI sImA ja nahotI. abhyAsanA vicitra lekhAyA. vidyApITha ne zaikSaNika ne saMzodhanAtmakasaMsthA banAvatAM viyAnA 2 thAnA sa graha karavAno amane bhAre zAkha varSa vautA AraMbhanA vaSe ghaNuM kaparAM hatAM. pustakAlaya, prayogazALAe ne e zokha vadhatAja gayo. kadAca bhArata bharamAM khAnagI pustakAlayamAM makAne ubhAM karavAnAM ne sajAvavAnAM hatAM. bhAratanA khUNe khUNethI emanuM saMgrahAlaya sauthI moTuM haze. sAhitya, bhASA, tavajJAna, vidvAno. zikSako ne kAryakarone ekaThA karavAnA hatA. aNudhAyo vijJAna, gaNita ne dhArAzAstramAM tyAre AtUratA ne saraLatAthI e trimAM bhAre AturatA na saraLatAthI A aMtarAyo AvatA paranuM Azupane AzAvAda hamezAM vijayI pAraMgata thayA. gaNita emane priya viSaya hate. eTale vidhAlayanI nivaData emanI nIti ne kAye ghaNuM udAra bhAratIyone AkaLyo. tejavI kArakirdI pachI emaNe gaNita zAstramAM saMzadhana karavA sara rAsabihArI ghoSane sara tArakamAya pAlitanI udAra sakhAvatathI IrAdo rAkhyo. emAM emane mAlika pradAna paNa karyuM ne mazahUra sAyansane TekanolojInI yunivarsiTI keleja sthapAI. e cAra niNAtone Adara prApta karyo. paraMtu e jamAnAmAM saMzodhana vidyArthIone pasaMda karatA ne bhAratamAM abhyAsa pUro thatAM emane kSetra jhAjhuM kheDAyuM nahotuM eTale saralatAnA abhAve azutoSane paradeza mokalI ApatA jagatanA vidAnAne kalakattA vidyApIThanI kAnUnIkSetramAM praveza karavo paDaze. mulAkAta levA AmaMtraNa ApatA vIsa varSanI vaye e kalakattA yunivarsiTInA phela thayA. AzutoSe vidyApIThamAM baMgALI bhASAne tenuM yogya sthAna turataja e siDIkeTamAM cUMTAyA zikSaNakSetre emaNe AraMbhathI ja ApavAnuM mahatvanuM kArya karyuM baMgALIne emaNe zikSaNanuM mAdhyama rasa dAkhavavA mAMDaze. jAte zikSaka ta na thayA paNa vidyApIThanI banAvyuM. uMcAmAM uMcI parIkSAmAM baMgALIne sthAna ApyuM Jain Education Intemational For Private & Personal use only
Page #1002
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1024 bhAratIya asmitA paddhatisaranuM graMtha prakAzana paNa emaNe AraMvyuM. AzutoSanI to pAchaLathI kalakattAnI varISTha adAlatanA nyAyamUrti banyA hatA. vistAralakSI yojanAothI kalakattA vidyApITha mera kulI ne phAlI. baMkImanuM abhyAsamAM khUba dhyAna hatuM. a yAsakALa daramiyAna parIkSA letI zuSka saMsthAne badale ene jomavaMtI jIvaMta saMsthA e asAmAnya rahyA. IsvIsana 1857mAM e presIDansI kolejamAM banAvI. paccIsa-paccIsa varSa sudhI zikSita samAjane saMsthAmAM dAkhala thayA. tyAM zrI kezavacaMdra sena emanA sahAdhyAyI banyA. AzutoSa agresara rahyA. eja sAlamAM bhAratamAM lokakrAtinI jvAlA bhabhUkI uThI. bhAratane bauddhika svAtaMtrya apa ene mahekamazadara banAvavAnI enA ghaNA pratyAghAto paDayA. IsTa InDiyA kaMpanInI sattAne aMta AzutoSanI bhAre tamannA hatI. gAmegAma ne ghere ghera emane zikSaNa A. bhAratanI hakumata briTIza sarakArane hastaka gaI. dezanAM pracAra karavo hato. pUrva pazcimanAM zreSTha tane samanvaya sAdhavo vahIvaTamAM bhAga levA IcachanAre pAzcAtya vicAro ne saMskRti hatA. emanA vyakitagata sadaguNo para emanA derAbadhuo vArI apanAvavI ja rahI. IsvIsana 1857mAM laMDana vidyApIThanA dhAra jatA. vaibhavaviheNuM atyaMta sAduM jIvana e jIvI gayA. vajAdapi kalakattA vidhApIThanI sthApanA thaI. kaThorANI" mRduni kusumAdapi' evuM emanuM haiyuM hatuM. sau koI mATe emanAM dvAra sadAya khullAM hatAM. emanI kArya zakita ajoDa hatI. kalakattA presIDansI kelejamAM baMkime kAnUnI abhyAsa karyo. smaraNa zakita gajaba hatI vidyArthIonA e parama mitra hatA. vizvanA e IsvIsana 1858mAM navI sthapAyelI vidyApIThanA snAtaka thayA. eka pratibhAzALI mahApurUSa hatA. vivekAnaMda dharma 'IzvaranI bhAratanI pahelI yunivarsiTImAMthI grejyueTa thanAra pahelA be mAnA pratiSThAne mAnavanI sevA' e AzutoSano dhama hato emanuM eka. turataja baMgALanA sarakArI khAtAmAM e joDAyA ogasTamAM kAryo pragatizIla ne racanAtmaka hatuM e sadAya hasatA ne zai koIne e jesoranA DepyuTI mejIsTreTa ne DepyuTI kalekaTara nImAyA. trIsa hisAvatA varSa emaNe sarakArI nokarI karI. kuzaLa vahIvaTadAra ne cabarAka nyAyamUrti lekhAyA. niSpakSapAtapaNuM to emanuM ja. sati bhAratanA sAhityakAra khyAtinI khevanA nahi uparI adhikArIonA repanI paravA nahi. jAdavAra udharAvI lIdhI 8 aDhAramI sadI. bhAratamAM IsTa InDiyA kaMpanInuM taMtra jAmatuM nokarI daramiyAna e kalakattAthI dUra ja rahyA. nIkarI eka hatuM baMgALanI prAMtiya sarakAramAM muslIma vahIvaTanAM nizAna hajI gAmathI bIje gAma badalI paNa thatI. bhAre parizrama. jokhama mojuda hatAM. IsvIsana 1794mAM jAdavacaMdrane janma. tyAre nekarI paNa ghaNuM. khuhanAmAM emaNe lUTArUone jera karyA IsvIsana 1867 meLavavA phArasInuM jJAna Avazyaka lekhAtuM. eTale jAdacaMdra phArasI pagAra vadhArA samitinA maMtrI nImAyA barahAmapuramAM eka lazkarI zIkhI lIdhuM. paraMtu ethI emane saMtoSa thayo nahi. emaNe adhikArI karanala DaphIna jeDe emane khaTarAga thayA ba kimacaMdra kALanA nizAna pArakhAM. emane aMgrejI zikhavAnI jarUra jaNAI enA para dAvo mAMDaze. sanasanATI vyApI gaI. barahAma puramAM e buddhizALI ne mahenatu hatA. emaNe aMgrejI zIkhI lIdhuM. baMkimacaMdra sAhitya sabhA sthApI. IsvIsana 1872. 'baMgadarzana emanA moTAbhAI kaTaka hatA. maThAvero ugharAvavAnA khAtAmAM pragaTa thavA mAMDayuM. sarakArI nokara hatA. tethI jAdavacaMdra kalakattAthI kaTaka cAlatA gayA. IsvIsana 1836 e madanApuramAM koSAdhyakSa nImAyA. IsvI. IvIsana 1886. jAdavacaMdranuM avasAna thayuM. isvIsana 1882 sana 1838. jAdavacaMdra hugalInA DepyuTI kalekaTara thayA. baMkimacaMdranI eressAmAM jAjapura badalI thaI tyAM luTArune pharI pharI sAmano karavo paDaze. isvIsana 1891 mAM phakata trepana varSanI isvIsana 1838nA jAnanI sattAvIsamI tArIkha covIsa baMkimacaMdra nivRtta thayA sarakAre emane 'rAya bahAdUra' banAvyA. paragaNuM jIle. kaMTalaparA gAma tyAM baMkimacaMdrane janma eja IsvIsana 1894. sAmrAjyanA sI. ema. I. e ne khitAba arasAmAM ja baMgALanA anya traNa mahAjana janamyA. kezavacaMdrasenaH bakSavAmAM AvyuM. tevAmAM madhu prameha lAgu paDayA. phakata chapana IzvaravAdI sudhAraka, kavi hemacaMdra benarajIne kRSNadAsa pAlaH varSanI vaye eprilanI AThamI tArIkhe emanuM avasAna thayuM. jAhera kAryakartA. baMkImacaMdrane be moTAbhAIne eka nAnAbhAI emanuM ghaNuM kharu' zALAjIvana madanApuramAM vItyuM ? enI vigato zrI. baMkimacaMdranI sAhiyika pravRtti emaNe juvAnImAM maLatI nathI paraMtu baMkImacaMdrane ramatagamatane zokha nahoto e " saMvat prabhAkara" mAM lekha lakhavA mAMDayA tyArathI AraMbhAI ane vAta nakkI. ane cheka IsvIsana 1893 sudhI cAlI. grejyueTa thatAM pahelAM IsvIsana 1838 mAM emaNe baMgALImAM "lalita mAnasa" pragaTa e jamAnAmAM hugalI vidyAlaya mazadara vidyAdhAma lekhA. karyuM. emanA kAvyane lekhano e saMgraha emaNe aMgrejI mAM paNa IsvIsana 1847mAM baMkime emAM praveza meLavyo. A vidyAlaya- eka saMya pragaTa karyo hato. "dha eDavanyasa epha e yoga hindu enDa mAMthI ghaNA vidvAno pAkayA che. paraMtu zrI dvArakAnAtha mizra sivAya rAjamohansa vAI pha' baMgALI navalakathAkAra tarIke emane je mahattA bIju kaI baMkimane tole AvI zakyuM nahotuM. zrI dvArakAnAtha prApta thaI che enI e graMthamAM bIlakula jhAMkhI thatI nathI. Jain Education Intemational
Page #1003
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtiprAya 1025 amane vadhu karyo. zALA tAkAnema chatAM emanI navalakathAo nokarInA sakhata parizramanA gALAmAMja sAhityanA ghaDavaiyA ne bhASAne AkAra ApanAra hatA. ane eja lakhAI che. IsvIsana 1865mAM durgezanaMdinI ne isvIsana 1866mAM rIte sau koI emane biradAvaze. kapAla kaMDalA e baMkimanI prathama benavalakathAo covIsa paragaNAnA bAruIpura gAmamAM tyAre e DepyuTI kalekaTara hatA. pachI to bhAratano navalakathAkAra jhapATAbaMdha navalakathAo prasiddha thavA mAMDI. IsvIsana 1887 sudhImAM to cauda graMtha bahAra paDI paNa gayA. gadyagraMtha to judA baMgALA, hugalI jIle, devAnaMdapura eka nAnakaDuM gAma. tyAM IsvIsana 1878mAM "kRSNakAntanuM vIla' lakhAyuM na 1882mAM zrI motIlAla ceTarajI nAmanA sajajana rahe. nehapUNe ne udAra mazahUra AnaMda maTha! emanAM patnI sIdhAM sAdhAM, ADaMbara vihoNA snehabhaya sannArI. emanA putra zrI zaradacaMdra ceTarajI. sAhityane zekha ne sAhasika baMgALI navalakathAnA itihAsamAM baMkimacaMdranuM sthAna anokhuM jema, e zaradacaMdra ne pitAne vAraso. e pitAe keTaluMka sAhitya che. emane navalakathAnA pahelAja lekhaka kahIe hAya boTa nathI lakheluM. enA zakaya ata ANavAnA prayAsamAM zaracaMdrane vicAra zrI rAmamohanarAya, IzvaracaMdra vidyAsAgara, akSayakumAra dhananAM karatAM kahyuM. lakhavAne paNa mahAvare che. mAtA pAsethI emane lakhANomAM saMskRtanI ghATI asara varatAya che. phakta kAlI prasannasiMhe mAyALu svabhAva lekabhASAmAM lakhyuM. A badhA lekhakonI zaktio aMkimacaMdamAM zaradacaMdranI janma tArIkha IsvIsana 1876nA sapTembaranI kendrita thaI. emanA hAthamAM navalakathA kalAkRti banI ane kalAtmaka 5 darama bhAvanAo jagADI gaI vastugUMthaNImAM baMkima ajoDa che. baMkima vAstavavAdano cAhaka nahoto. vartamAna karatAM bhUtakALa emane vadhu gAmaDA gAmanI sAmAnya prAthamika zALAmAM emaNe abhyAsa AkarSato ItihAsa ne kalpanA emanuM avalekhana hatuM. baMkimanI karyo. zALAmAM emane eka sakhI maLI. ajaba eno svabhAva. bhASA enI AgavI ja che. enuM AkarSaka paNa AgavuM che. emAM A bAlyanAM saghaLAM tophAnamAM zaradacaMdranI e ekamAtra sakhI. zaradasaMskRtinuM jema, gaurava te kumAza bharyuM sauMdarya che. sAthe sAthe caMdra ene cAhe paNa khUba. gAma choDyA pachI za caMdra punaH ene lekabhASAnA dhabakAra ne gati che. kadI maLayA nahi chatAM emanA mAnasane kalA para e bAlikAnI gajaba asara paDI. "devadAsa'nI nAyikA pArvatI ne "zrIkAnta'nI e yuganA anya vidvAna lekhakonI peThe baMkImacaMdra paNa keLa nAcatI kudatI rAjalakSmImAM ApaNane e bAla sakhInI chAyA vaNInA AdarzathI prerAyalA to hatA ja. chatAM emanI pravRttio jovA maLe che. kevaLa zikSaNAtmaka vADAmAMja baMdhiyAra nathI rahI. janatAmAM saMkA- zrI zaradacaMdra baMgALI mAdhyamika zALAne abhyAsa bhAgalarane pracAra thAya e emane mukhya hetu rahyo. baMkimacaMdra janatAnA paramAM karyo ati parizrama karI ema zikSakonI cAhanA meLavI. manA nItaka dhAraNane ucu 1887. zrI zaradacaMdra aMgrejI zALAmAM praveza meLavyo. zALAmAM lAvavA mathyA, emanA abhyAsa, zANapaNane anubhave khUba khUba hAjarI ApavAmAM e khUbaja aniyamita hatA chatAM parIkSAomAM e AkarSaka prasaMge jayA che. amara saudaryanAM citro AlekhyAM haMmezAM prathama naMbare pAsa thatA ekavAra to emaNe eka varSa mAM che che. baMkimacaMdra bhUtakALa ne punaH jIvaMta banAve che. saMsthAo, zreNI pasAra karI lIdhI. abhyAsa krama bahAranAM pustako vAMcavAmAM emanI saMskRti ne saMskArone jAgrata karyA che voTara skoTa bhUtakALanAM ghaNo samaya vItato. zrI baMkImacaMdra zrI izvaracaMdra vidyA sAgara mA brAhmadarzane rAcatA. jyAre baMkimacaMdrane bhUtakALanAM AMtarika jIva- mAIkala madhusudanadatta ane zrI dInAnAya mitranA badhAja 2 thI namAM rasa hato ne e ema chate karyo che. emanA graMthomAM emaNe vAMcI kADhayA hatA. sAhitya ane saMgItanI gajaba zokhane ane vAMcI vicAranI pravAhitA. kalpanA ne nirNayanI saphAI ane pramANu lIdhe bhAgalaparanA vikhyAta lekhaka ne mAhura gAyaka zrI surendranAtha bhAvanA che. e asthira vicAraka nathI, khamacAtA mArgadarzaka nathI. majhamadAranA saMparkamAM AvyA. emanA lakhANamAM zaMkAne sthAna nathI. emanI dalIle ajoDa che. enAM emanA jIvananI zistanAM darzana thAya che. je je vyaktionA saMparkamAM zaradacaMdra AvyA e tamAmanI chAyA emanA graMthamAM ApaNane jovA maLe che. zALAne emano paranuM sauthI vadhAre to baMkimacaMdra emanA bhAratanA rASTragIta priya mitra rAju " zrIkAMta ' mAM IndranAya tarIke AlekhAyo che. 'vaMde mAtaram " thI vadhAre mudraka mazadUra thayA che. tethIja bhAratanA " pallI samAja' nA kuM ja vaiSNavamAM devAnaMdapuranI eka vyakitanI loko emane bhAratanI rASTrIyatAnA pitA ane bhAratanA svAtaMtryanA chAyA che. nava laka "vilAsI' emanA gAmanA ja eka halakaTa udAtA tarIke biradAve che. bAkI e rAjanitina nahotA ne mutsaddI pAtranuM ja svarUpa che. paNa nahotA. emane to samAja sudhAraka ja kahI zakAya. e to dIrdha daSTA hatA. eka rASTra pitAnA paga upara ubhA rahI pitAnI ja prAvezika parIkSA pasAra karI ke turataja emaNe emanI prathama lAyakAtathI svataMtratA vare che ema mAnatA. baMkimate ApaNuM navalakathA "vAsa' (mALA) pragaTa karI. e apraraja rahI ne pote Jain Education Intemational
Page #1004
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1026 kavivara ravindranA jevuM lakhavA sama na thAya tyAM sudhI eka paNa graMtha pragaTa na karavAnA marce niya lIdho. pAMtrIsa varSanI vaya sudhI emaNe ekapaNa graMtha pragaTa karyAM nahi. TI. ena. jyubIlI lejanA vidyApa tarIke emaNe navalakathAyAmAM khUba rasa levA mAMDo. DIsa ne dhare emanA priya lekhakA hatA. zrImatI henarI buDanI navalakathAe emane khUba bhAkho. manI sTarlIna parathI zaNaMdrane " abhimAna ' ' lakhavAnI preraNA maLI. merIkeATalInA * mAITIeTama ' nu emaNe bhASAntara karyuM parantu e paNa pragaTa thayuM nahi. " IsvIsana 18 baDI' pragaTa thayuM", pachI mitrano kA' 'grejIne nirdeze' emane khyAti apAvI, ''nA' emane traNakathAkAra tarIke sthApita karyAM. emaNe 'nArImulya' nAme nArI pratiSThA aMge nibaMdha lakhyo, adhakAramAM prakAza' nAmanI navadhikA phI. nANAMnA abhAve emane byAsa DayA pAyA vidyAnnayanA pahelA varSanI parIyAnI phI e na bharI zakayA ne emanne vidyAlayane chellI salAma karI. sAhitya sAdo para sALu khAna kendrita karyuM" IsvIsana 1896. emanAM mAtuzrInuM avasAna thayuM. emanA pitA bIja bArmika musIbatamAM khAvI yA. carake rAjyanA eTekamAM nokarI meLavI paranuM nutajagAvI dIdhI. emanA pitAe rUpa ApyA. za? mAtra karyo macAsInA cakramAM ghaNI rakhaDapaTTI karI. bhAvi sAhitya pravRttimAM A prava sanA anubhava khUba khUba lAbhakartA nivaDayeA. emanA pitAnuM avasAna thayuM. pachI zarA bauda sAdhunA vezamAM brahmadezanA pravAsa karyAM, chevaTe ekAunTanTa janaralanI spesamAM emane nokarI maLe. TUMka samayamAM dezanA bagA samAjamAM e gAyaka ne saMgItakAra tarIke mazadUra thayA. ghaNA viMdA nAnA satramAM AvyA. erIkAThala, spensarIjha, TaeNgala ne ne zApana hovara tathA sAmAjIka praznone aMgreja saMskRti para ghaNI ghaNI carcA karI. ra'gunanA emanA makAnanA bhoMyataLiye eka brAhmaNa kArIgara rahetA hatA. ane eka kuvArI kanyA hatI. e kArIgara dariyA hatA. enI patnI avasAna pAmI hatI. gharamAM dArUDIyA, jugAra ne khamAsAno ahIM jAnate moDI rAta sudhI emanI moi jAmatI. bicArI dikarIne emanA tamAma mA iMDAvavA paDatA. vaLI eka vRddha emane paisA dhIryAM hatA tene e kumaLI kanyA varAvI devA mAgatA hatA. eka divasa e vRddhe gharamAM ghusI Avyo te e kizorIne pajavavA lAgyA. kizerIe zaradacaMdranA vAsamAM Azraya lIdheA. zaradane enI dayA AvI. ene hInatAnI gartAmAM sarI jatI aTakAvavA zarada enI sAthe lagna karI lIdhAM. parantu eka varSamAM ja enuM avasAna thayuM. enI boTa sadane khUba zALI. bIjIvAra vaLI IthI eka garIba brAhmaNanI kanyA sAthe lagna karyAM. gAma rAya kUkhIyAnI vAre dhAvAmAM kadI pAchI pAnI karatA ni.. dhaNI baMgALI mahilAone emaze pApanA patha paravaratI aTakAvI hatI. vezyAone emaNe kadI tiraskAra karyAM bhAratIya asmitA heAtA. emanI emane dayA AvatI emane kuTaNakhAnAmAMthI heDAvavA e haMmezA prayAseA karatA. niyata paLe. nathI thAyada kalakattA AvyA. tyAM zrI cittaraMjanadAsanA paricayamAM AvyA. zaradarda asahkAra bolanamAM padmAkyuM. emanI sarjita pramAne e mata rAjakAraNamAM paDatAM bAdhA karI nahI padha dUdhI ' nAmanuM rAja ' kArSIya pustaka ematre pragaTa karyuM. tenA para sarakAre pratibaMdha mukhya. eka niDara lekhakano be sura pratha hato. videzI kumate rASTrane nirdela banAvI dIdhuM hatuM. e zaradaya sArI rIte samajatA ApaNI petAnI nikaLatAethI ja ApaNI sAcI pragati zrI nathI evuM e khAsa mAnatA. ' A nihUra samAja, A sneha vAyA dhama, bALA komI sapa, ApaNI Arthika asamA natA, ane mahilAonI durdazA ne lIdheja ApaNe khehAla banyA chIe. ' emanI navalathALA vividha bhAratIya bhAvAomAM AdAnavana I che, enA parathI nATako racAyAM che te bhajavAyAM che. philmA paNa utarI che ' zrIkAnta '' emanI AtmakathA rUpa navalakathA che. enAM aMgrejI, phrenca ne iTAlIanamAM bhASAntara thayAM che. zaradayadra prathama kakSAnA navalakathAkAra che ' evA mata rAmAMrAlAMe uccAryo che. bimArIthI emanA jIvananu chelluM varSa ghaNIja mecenImAM vItyuM. IsvIsana 1935nA jAnyuArInI seraLamI tArIkhe bAsaTha varSanI vaye emanu" prApya pak' karI gayuM. vanabhara emavuMgaLa kAma karyuM. dhAtakI, abha, anya vihANA tegera vyAjabI jIvananA navA sApe ema. AdhyAtmika vAda jagAvI hatI. zaradacaMdra dharma pracAraka nahAtA. khAdraDhIomAM jakaDAyalA dharmamAM emane bIlakula zraddA naheAtIe custa rASTravAdI hatA. pUrA utsAhathI e bhAratanA muktisaMgrAmamAM joDAyA hatA. parantu sAhitya jagatamAM emanI DebI khAmI rahI che. emanA sAhityanI bhAratIya sAkriSa para vaLI asara paDI che. bhAratanA itihAsakAra bagALAmAM khubanA cho. bhavAnIpura nagara. bANa zyAmacaraNanuM e vatana. revaraMDa DaoNkaTara elekajhAnDara DaphanA hAtha nIce bAbu svAmakaraze kalakattAmAM sAruM citrama lIdheluM prama briTIza bhamatra nIce bAbu bhAnuzyAmacaraNu vAhAra upaDayA. tyAre harSatA nabAI ke naDeDatI. eTale gADhAmAM musApharI karI.. amerikana zana skulamAM
Page #1005
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtimaM5 10ra7 zikSaka tarIke joDAyA. be varSa nokarI karI. tyAM paMjAbamAM sarakArI IsvIsana 1888. ogasTa mahine. vAmanadAsa vasu IglenDa keLavaNIkhAtuM kholavAmAM AvyuM. bAbuzyAma caraNa keLavaNI khAtAmAM pahoMcyA. tyAM ela. esa. e., ema. Ara. sI. esa., ane heDakalArka nImAyA. emaNe AvA khAtAne vyavasthita karyuM. paMjA- ela. ema. esa. nI parIkSAo pasAra karI. meDikala ophIsara bamAM keLavaNI pracAranA kAryamAM bhAre phALo ApyuM. tyAranA tarIke nokarImAM joDAyA. IsvIsana 1891nA jAnyuArInI ekapaMjAbanA lephaTananTa gavarnara robarTa monTagomarIe vaNamAgyuM trIsamI tArIkhe DokaTara vasue 'kiMgsa kamIzana' meLavyuM. isvIsana pramANapatra ApyuM. zyAmacaraNa bAbue strI keLavaNI mATe karelA 1891nA eprilanI teramI tArIkhe e muMbaI AvyA. IsavIsana prayAsone emAM biradAvyA. zyAmacarabAbu ghaNAja samartha, buddhi 1907 sudhI muMbaI IlAkAmAM ja kAma karyuM. pachI e nivRtta zALI ane ucca cAritryazIla puruSa hatA evuM zrI pheramenanA cayA. pramANapatrathI siddha thAya che IsvIsana 1867 nA ogasTa mahinAmAM phakta cAlIsa varSanI kAcI vaye emanuM avasAna thayuM. "IDiyana | DAkaTara vasue sudAna saMgrAmane citrAlayamAM lazkarI nokarI paNa pablIka opIniyana' nA saMcAlake sara lepana grIphIna ane DokaTara bajAvI. punA, ahamadanagara, balucistAna ne mAlakhaMDamAM lazkarI leITara zrI zyAmacaraNabAbune sanmAna pUrvaka aMjali ApI. nokarI karavAthI emanI tabiyata lathaDI. prathama rakatadoSa ne pachI madhuprameha . IsvIsana 1930nA sapTembaranI trIsamI tArIkhe e jIvaleNa nIvaDyo. zrI. zyAmacaraNa bAbunA avasAna samaye zrI vAmanadAsa vasu phakta pAMca ja mahinAnA bAlaka hatA. emane eka moTAbhAI hatA. lazkarI uddAmavAdIo sAthe kAma karatAM emane svamAna ne emanuM nAma rAya bahAdura zirISacaMdra basu, vivArNava, be moTI svadezAbhimAna jALavavuM kaparuM lAgyuM. tethI ja seLa ja varSanI bahena hatI. zrI girISacaMdra dAsa zrI vAmanadAsa karatAM cha varSo ne nokarI pachI e nivRtta thayA hatA. cAra divase moTA hatA. zrI zyAmacaraNa bAbune vadhAremAM vadhAre pagAra mAsika traNaso rUpiyA thayela chatAM e jamAnAmAM vAmanadAsa kadI madyapAna karatA nahi. ekavAra brITIza vasukuTuMba sukhI lekhAtuM. avasAna samaye zrI zyAmacaraNa samrATane janamadivasa hato. samrATanI taMdurastI cAhavA emane bAbu sArI mIlakata mUkI gayelA. paranuM kahevAtA mitronA dagAthI madyapAna karavA Amaha thaze. emaNe savinaya I-kAra karyo. tethI AkhuMya kuTuMba ghaNIja taMga rithatimAM AvI gayuM yuvAna vidhavA DokaTara vasa nimakaharAma che evuM emanA para doSAropaNa karavAmAM mAtA zrImatI bhUvanezvarI devIne pitAnAM ghareNAM gAMDAM paNuM vecI AvyuM. pite bhAratanA nekara che. bhAratanA mahesulamAMthI emane mAravA paDayAM. paraMtu bhAre dhIrajathI ema cAreya bALakone sArI pagAra cUkavAya che. e bhAratane nimakahalAla che. evo temaNe rIte ucheryA. kAmu emano nimakahalAla nAkara. kAmunI madadathI nIDarane saTa javAba Apyo. mAsika bAraAnA bhADAthI emaNe eka jhuMpaDI bhADe rAkhI. zirISacaMdra enTransa parIkSAmAM mAnasahita uttINa thayA. eTale emane IsvIsana 1899mAM zrImatI sukumArI devIe temanA ekanA eka mAsika paMdara rUpiyA ziSyavRtti maLI. pachI mAsika doDha rUpiyAnA putrane janma Apyo. paraMtu emane kSaya lAgu paDaze. IsvIsana bhADAnA eka sArA makAnamAM vasukuTuMba rahevA gayuM." 1902mAM emanuM avasAna thayuM. tyArathI emanA duHkhI pati yegI jIvana gALatA. mAMsAhAra tyAga karyo. hA te emaNe kadI zrI bhuvanezvarI devIe nahi jevoja abhyAsa karela. paraMtu pIdhI nahatI. baMgALI gIta, rAmAyaNa ne mahAbhArata teo vAMcI zakatAM. emanI nivRtta thayA pachI mejara basu alhAbAdamAM rahetA. nivRtta sAmAnya samaja zakti ghaNI sArI hatI. santAne pratyenI emanI thayA pachI emaNe DokaTarane dhaMdhe karyo nahi. emane puratuM pAna kartavya parAyaNatA gajaba hatI. kartavya parAyaNa A mAtAnA pari maLatuM hatuM. emane zrImaMta thavuM nahotuM. paraMtu emane sAhityane amathIja cAre bALako jIvanamAM uMcI pAyarIe caDhI zakyAM emanAM bhAre zokha hato eTale e sAhitya pravRttimAM bhaLyA. pANInI saMtAno paNa eTalAMja mAtRbhakata hatAM ophIsa mATe emaNe bhAre parizrama uThAvya. siddhAnta kaumudInuM bhASAntara karyuM. aneka graMtho pragaTa karyA. enI smaraNa zakita IsavIsana 182. zrI vAmanadAse eTansanI parIkSA pasAra ajaba hatI. patrakAratvanI paNa sArI hathoTI hatI. IvIsana karI. pachI lAhoranI meDIkala kolejamAM te dAkhala thayA. IsavIsana 1890 thI emaNe lekha lakhavA mAMDelA te cheka avasAna sudhI 1887mAM meDIkala kolejanI chelI parIkSAmAM ' mIDavAIpharI " mAM cAlu rahelA. emane janAM pustakane saMgraha karavAne bhAre zokha te nApAsa thayA. paraMtu zrI zirISacaMdrane emanAM bahena zrImatI hato e saMgraha emaNe bhuvanezvarI pustakAlayane aparNa karela. jagan mahInInA pati bAbutaraNa caMdradAse emane khUbaja protsAhana saMskRta paurANika ane aitihAsika graMthane tyAM suMdara saMgraha che. ApyuM. dAkatarInA ucca abhyAsa mATe vAmanadAsa vilAyata gayA. IMglenDa javA upaDatAM pahelAM alhAbAdanA bAbu harimohana De nAM vartamAnapatrAnI kApalIo kApI saMgrahavAnI DokaTara vasune eka patrI zrImatI sukumArI devI sAthe vAmanadAse lagna karyuM. nirALI Teva hatI. ekavAra e dAmaNu jUnAM pipara kharIdI lAvelA. Jain Education Intemational
Page #1006
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1028 bhAratIya asmitA vikAsane lIja emanA ItihAsamAnI ne kahevAnI emanA pravacane taiyAra karavA paNa sArI moTI ho emAMthI kApelI kApalIonuM vajana aDhImaNa thayeluM.' emanA gALe che. uMDA ciMtanamAM ghera Ave che. bhAratanA audyogika ne aMgreja sAthIdAro emane ghelA gaNI majAka uDAvatA. Arthika jIvana ne upayogI mahatvanI mulAkAto patAve che. mulAkAtIonI saMkhyA paNa sArI moTI hoya che. pachI e mahatvanAM emanA dazeka graMthe pragaTa thayA che. bIjA dazeka aprakaTa che. pravacane taiyAra kare che. bhAratIya vikAsane anulakSI pragatizIla brITIza amalamAM sAco itihAsa jANavAnI ne kahevAnI emanI bla prinTasa' taiyAra kare che. Ijanero udyoga patio ne khetIvADI apUrva dhagazathIja emanA itihAsa graMtha astitvamAM AvyA che. niSNAtonAM saMmelanamAM adhyakSa sthAna saMbhALe che. sarakArI aphasavaidakazAstrane paNa ema uDe abhyAsa karelo. dezI zaidA para rone salAha sUcanA Ape che. bhAratanA mukhya zaheromAM emanoja emaNe ThIka ThIka the lakhyA che. IsvIsana 1910-1mAM saMyukata havAI uthane te cAluja hoya che. prAMtamAM dezI vanaspatinuM eka pradarzana bharavAmAM AveluM temAM DAkaTara vasue saMgrahelI vanapati mUkavAmAM AvelI. emanI sevA jIvananI paLepaLa pravRttimAM gALato A bhAratIya nAgarika othI prabhAvita thaI emane lAhoranI navamI akhila bhArata mokSaguMdama visare yA. bhAratane adabhUta IjanerI jAdugara. e Ayurvedika pariSadanA adhyakSa cUMTavAmAM AvelA. jIvananAM se varSa vItAvI gayA. tyAre emane kezakalApa saphedI dhAraNa karI rahyo hato. emanA vadana para karacalIo hatI. chatAM e vAyavya prAMtamAM jyAre e nokarI para hatA tyAre DokaTara hAra cAlatA. vRddhAvasthAe emanA dehane nirbaLa banAvyA nahe vasue keTaluMka muzkelIbharyuM khodakAma paNa kareluM. gAMdhAranI kArI emanA mAnasane kATa caDyo nahe. sAta sAta dasakAthI saMpUrNa pravRttigIrIne saMgraha kare. bhAratamAM e bIjo saMgraha kayAMya nathI. maya jIvana jIvavA chatAM emanA Arogya aMzamAtra AMca AvI junA sikkAone paNa emaNe mulyavAna saMgraha karelo. nahotI. emAM hemAM ekaThuM nahotuM; kAne kazuM yaMtra nahotuM; AMkhe cazmAM nahotAM. jIvanamAM kadI ke emaNe virAmAsana vAparyuM mejara basu alhAbAdanI sArvajanika lAyabrerInA A jIvana nahotuM emanA jIvanamAM vidyutanuM jema hatuM. sabhya hatA. enA mAnada maMtrI paNa thayelA. purAtatva maMdira sthApavA paNa emaNe prayAsa karelA. buMgIya dhana vijJAna pariSadamAM eka garIba mANasane dIkare. rAjamArga para pragaTelA sudharAInA paNa adhyakSa cUMTAyelA. emanuM vAcana vizALa hatuM. ALasanuM divAnA ajavALe abhyAsa kare chatAM vIsa varSe e pUnAnA te nAmonizAna nahotuM. emane atithi satkAra paNa anokhe vijJAna vidyAlayanA snAtaka thayA. muMbaI sarakAranA jAhera bAMdhakAma hato. emanA dvAra atiyi mATe sadAya khullAM hatAM. svAmI khAtAmAM madadanIza Ijanera tarIke joDAyA. trIsa varSanI kaThina zraddhAnaMde sthApelA gurukuLanI saMvatsarI prasaMge paNa e pramukha nekarI bAda " suparinTenkaMga ejIniyara' tarIke e divasa thayA. sthAne virAjelA. bhAratanI tamAma bhASAo jANatA ne saraLatAthI mahisra rAjayamAM pAchA vaLyA " cIpha ejIniyara' thayA. eka vividha bhASAomAM vArtAlApa paNa karI zakatA. lekha paNa lakhatA pachI eka javAbadArI bharyA hoddA manAtA gayAne e saMbhALatA gayA. chevaTe mahIsura rAjyanA divAna thayA. IsvIsana 1912 thI DokaTara vAmanadAsa basa sAcA ravadeza premI hatA. samagra 1 sadhI e divAnapada saMbhALyuM. mahIsura rAyana thAjanA mAnavajAtane cahAtA jaliyAMvAlA bAganA hatyAkAMDathI emaNe bahu udyogonA sadhdhara pAyA nAkhyA. mazahUra bhadrAvatI Ayana divasa sudhI nidrA gumAvI dIdhI hatI. bhAratanAM mukhamaMDaLone enDa sTIla varkasa, kolara geDa phIlDajha, kAca, sAbu, kAgaLa, satyAgrahanI AgAhI emaNe cheka IsavIsana 1903mAM karelI. sImenTa ne sukhaDanAM telanAM kArakhAnAM sujIte 20, tetrIsa tadana sAdo poSAka paheratA ne svadezI cIje ja vAparatA. rasvataMtra- zivAlayo dharAvatI mahIsara vidyApITha, kaSNa sAgara ba tAnA upAsaka hatA. emanA dhArmika siddhAnta paNa udAra hatA. siMcAi yojanA IjanerI ne audyogika ekamonuM suvAMga phula gUMthaNI kevaLa eka ja vyaktinuM kArya che enI tamane pratIti thaze. amerikAnA revaDa DokaTara je. TI. anDaralenDe mejara basunA e vyakti eTale zrI visare yA. emaNeja ubhA karelA "vRMdA"dha rAIjha opha krizciyana pAvara Ina IMDiyA' ne mahatvane aMtihAsika graMtha gaye che. zrI je. e. enDare A bhAratIya iti vana upavana' jevuM suMdara ne AkarSaka emanuM jIvana kArya che. hAsakAranI sarvatra kadara thaze e abhiprAya Apyo che. vIsamI sadInA AraMbhamAM emaNe potAnI yojanAo amalamAM bhAratano Ijanera mukavA vicAryuM tyAre emanI dhUna para leka hasatA. Aje eja leko mUka AzrarvathI emanI siddhi prati daSTi pAta karI rahyA che. muMbaI. veInaroDa. eka suMdara makAna dararoja savAre eka eka emane rASTrIya mijAja ne mAnavatA prema eTale virATa che ke vaDe AdamI emAMthI bahAra nIkaLe. sAgara kinAre pharavA jAya. e koI eka pradezamAM baMdhiyAra rahyo nathI. muMbaInA nAgarikoe vaya vadhavA sAthe ene vALamAM saphedI varatAya che. paraMtu pAzvatya emane pitAnI vadhatI jatI vastI mATe bhUmi meLavavA dariyA Dhabe sIvelAM suMdara vastro e paridhAna kare che. phakata madrAsI pheTe pAcho ThelavA kahyuM ne emaNe e kArya pAra pADayuM. beMglaramAM emane bhAratIya tarIke pichAnI le che. karavAmAM e pUro be kalAka jayacAma rAjendra dhaMdhAkiya saMsthA sthApI janatAne audyogika lA. na ra ' thayA. mata sura rAjyanA A maNe 198 sudhI na eTale zrI vinuM kArya che enI e savAMga kalA Jain Education Intemational
Page #1007
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRti ya sikSaNa mApavo prabaMdha karyo. saMkhyAbaMdha mA'i, evogika, IjanerI ne TekanIkala samitinA adhyakSa tarIke emaNe sevAo ApI che. akhila bhArata upAdaka saMdha emanI dIdha darzAvI astitvamAM Avyo che. tenA e. cApaka pramukha che. akhila bhArata rAdhA saca sthApavAmAM paNa temane anokho phALo che mahIsuramAM emo pAghoga yojanA cAlu karI che. bhopAla, DhAbAda, kAThiyAvADa, IMdora cIara, kAvApura muMbaimAM audyogika salAhakAra tarIke emaNe sevA ApI che. karAMcI ane nAgapura perizananI emanI sevAkhA pNa che. pUnA zaherane gaTara yeAjanA ApanAra paNa vizvasaryA ja che. eMDanamAM paNa pANI ne gaTaranI yojanA karI ApI che. jANItI 129 . zrI vizvasara yAe vizvane peAtAnuM jJAnadAna karavA upayeAgI paNa lakhyA che. IsvIsana 12 mAM emaNe bhAratanI punaHracanA ' nAmanI jIpa pragaTa karyA. svIsana 1934mAM emanuM ' bhArata mATe yAjanA badda akAraNa ' lakhyuM. emaze vyApArI jevI TUMka AtmakA paN lakhI che. * ttizIla vananAM vAsamA ' dhruva chevaTe emanuM ti: zANI ne marmALA ' ane pragaTa karI potAnA mAnasamAM jemanI manI chApa paDI temanAM pravacane ne lakhAAne saMgraha jagatane ApyA che. IsvIsana 19- paMpamAM bhArata sarakAre emane bhArata ratna ' nI padavI bApI. biTIza sarakAra nA kayAranuM e emane " nAdA ' paNa ka hatu. : ' bhAratanI garIbhAI, pattI vadhAya. ne bekArInA prazno emaNe potAnA ja banAvI dIdhA che. jhaDapI udyogIkaraNa ne kuTuMbaniyojana A be gADha upAyo evuM sUcavyA che. mApaNI keLavaNI partimAM nIce utaratu hatu. dharaNa ane ApA dhruvocanI madagatI emanI bhAre vinAsam nA vijaya hato. mAtra bhAratIya utpAdaka sapanI muMbainI beThakamAM ematra potAnA vicAro vyakta karyAM hatA. bhArata samAjamAM naisirgaka pratApa, pretyA ne kalpanAnI 5 pesI gaI che ne tethI ja bhAratIya janatA potAnuM kismata AMkI zakatI nathI. tethI emanA mata pramANe Apaze yurapIana ijanerAnI rIta rasamanA abhyAsa karI emanI pazcitta apanAvavAnI jarUrI che. vigateAmAM khUba uMDe utarI jhINI jhINI vAtA para dhyAna Apavu joie. AtmatradrAnI uNapa ne vadhu paDatA Atma vizvAsa: ane nivAravAM joIe. pratimATe svAzraya Avazyaka che. TaliyArI karatAM cariMgsa mAna che. sodhana karI, abhyAsa karA ne vyavasthita bane! ' A sUtra lakSamAM rAkhavAthI janatAnI jIvana nADI dhabakatI caze. saMpUrNa jIvana mATe tAlIma maLaze tamAruM kimata tamArAja hAthamAM che. ene tamAreja AkAra ApacAya che ! makhya pAtAnA kiMmatanA vizvamAM che. eka 3 < mAnatA. naeN zrI vizvasara yAnI jIvana jIvavAnI anekhI rIta hatI ) te nanI sadI vaTAvI gayA chatAM e cabarAka ne pravRttizIla hatA emanuM jIvana kSazekSaNanI niyamItatAthI rasAyaluM hatuM. cokkasa niyata samaye ke khArAka levA. A dhI ArDa brA niA letA, ADa kalAka niyamita kAma karatA. haMmezA jhaDapathI cAlatA pharavA jatA. kalAka be kalAka kasarata karatA. jIvanamAM kadIye emaNe hAthamAM lAkaDI jhAlI nathI. emanI pratyeka vAta rItasaranIja rahetI. bAhya dekhAvanI paNa e eTalIja kALajI rAkhatA. emanI khAsa lAkSaNikatA emanI adbhUta smaraNa zakita hatI. jIvanamAM haMmezAM rasa dAkhavatA. jIvananA muzkela prazno emane kadI becena banAvatA nahi. aneka kaThinAio chatAM jIvana jIvI javA jevI ema te mAnatA. vastu che bhAratanA kalAvida egaNIsamI sadIneA madhyakALa. aDhAramI sadImA adhakAra yuga pravatatA hatA. bhAratanI prajA nidrAmAM paDI hatI. karyuM te pramAda bAdhyAtmika) boki pratidarzAvI thI hatI. hindu dharmane saMskRti naSA "skRtanA abhyAsa prati bhAratanI janatAe potAnuM lakSya kendrita kutu. zrI rAtanarAya mAM sudhArA ke je pravRtti AraMbhI hatI tene prabhAva bhAratanA dhArmika sAmAjIka te zaikSaNika mALakhamAM paDI cUkayA hatA. kalAIva ne veArana hesTI gjhanA divasetAM kalakattAmAM nIlamaNi dA nAme eka mazadra nAgarika hatA. rAmabAgana datta kuTumbanA Adi puruSa. rasamaya nilamaNinA jayeSTha putra sarakArI nokarI. te vyApAra mAM khyAti pAmyA. vidvAna ne udAra carita. IsvIsana 1854 mAM emanu... avasAna thayu. emanAM pautrI khyAtanAma kavayitrI zrImatI. nA..samaya nA nyAta bhAInA putra zrI IyAnacaMdra pAzcAtya e uchera pAmelA. sAhitya priya DepyuTI kalekaTara. rameza emanA bIjA putra. janma tArIkha 13 egasTa. 1848 isvIsana 186 1. IzAnacaMdra DUkhIne avasAna pAmyAM. tyAMre rameza lakA hera mAM abhyAsa karatA. emanAM mAtA nA be vadhu' pahelAM devaloka pAme, viAna dhadhakAra zaricarDa emanA kAkA emanA rameza para aneAkhI bhAta pADelI. IsvIsana 1894 DIsembaramAM aiza maiIka thayA, kalakattA presI DansI kolejamAM joDAyA. isvIsana 1854mAM IMDiyana sivila sidikAImAM bhAranIkone sthAna maLavu. kavi ravindranAthanA mATAbhAi paDelA Ai. sI esa thayA. tejaranI ne mahatvAkAMkSI ramezane e parIkSAnu bhAre AkaNa vaDIleA rajA nahi Ape e bhayathI temane kahyA sivAya ja e IsvIsana 1868mAM IMglenDa javA upAmyA. be mitrA zrI surendranAtha benarajI ane zrI bihArIyAla guptAne sAca. laMDanamAM yunivarsiTImAM A tro kuvAno bhAra vikrama . Ina 1869mAM kheMca pUrI prAmAM trIje nAre
Page #1008
--------------------------------------------------------------------------
________________ 103o bhAratIya asmitA AvyA. pachI rameze be varSa IglenDamAM gALayAM emaNe samagra bhAratanA rASTrIya mAnasane punaH jAgrata karavAno ane enA briTIza TApuono pravAsa karyo IMglenDanA rAjakIya ne sAmAjIka bhUtakALamAM gaurava letA karavAne zrI ramezacaMdranI sAhitya sevAnuM praznono abhyAsa karyo. lakSya bindu hatuM. ethI ja bhAratIya janatAne Atma vizvAsa paratu emanuM dila to bhAratamAM ja hatuM. IsvIsana 1871. keLavAze ema te mAnatA. A hetuthI IsvIsana 1887mAM temaNe grISmamAM e bhArata pAchA pharyA. mArgamAM traNeya mitroe phrAnsa, baMgALAno itihAsa prasiddha karyo. cheka bAramI sadIthI baMgALanA jarmanI, svITajharalenDa ane ITalIno pravAsa karyo. rameze "yurapamAM bauddhika jIvanane khyAla Ave. pachI e navalakathAkAra zrI baMkimacaMdranA saMparkamAM AvyA ne pote paNa cAra etihAsika traNa varSa' graMca pragaTa karyo. navalakathAo lakhI nAkhI. pachI baMgALanA grAmya jIvanane AlekhatI IsvIsana 1871 thI 1883 baMgALa iDiyana sivila sarvi. be sAmAjIka navalakathAo racI. IsvIsana 1886mAM emaNe RgvadanuM samAM juniyara ophisara tarIke rameze tAlIma lIdhI. isvIsana baMgALImAM saMpUrNa bhASAntara karyuM. isvIsana 1889 mAM emaNe 1874nA duSkALa nivAramAM emaNe suMdara kAmagIrI bajAvI, be prAcIna bhAratanI sarakRtine ItihAsa aMgrejImAM pragaTa karyo varSo pachI gaMgAnA mukha AgaLanA TApu dukhAe zAhabAjhapuramAM hindudharma, jIvana, sAhitya ne tavajJAnane pA traNuM mahatvAkAMkSI vaMToLa ne tukAnanI naisaki Aphata utarI. jAnamAlanuM aka9ya graMthomAM saMpUrNa khyAla ApavAmAM AvyA. nukasAna thayuM. kolerA phATI nIkaLe tyAre yuvAna ramezacaMdranI zakiMtaone paraco tyAMnI muslIma vasatIne maLa. cAritryamAM nivRtti lIdhA pachI zrI ramezacaMdra sAta varSa IglenDamAM gALyA. svataMtratA ne nirNayamAM zANapaNa dAkhavyAM. yurapIana gaLI avAranavAra bhArata pravAsa te e kheDIja letA. laMDananI yunivautpAdakonA roSanI paNa paravA na karI. siTI kelejamAM e bhAratIya itihAsanA prAdhyApaka nImAyA. paraMtu emanuM dhyAna to rAjakIya ne sAhityika lakSyAMkamAM ja ramatuM baMgALanA lephaTananTa gavarnara zrI ezalI IDananI rameze "sTeIna hatuM. IsvIsana 1898 mAM emaNe 'prAcIna bhAratanAM mahAkAvyo' Tasamena" mAM prazasti lakhI IvIsana 1875mAM 'baMgALa kheDUto" aMgrejImAM pragaTa karyA. emAM mahAbhArata ne rAmAyaNane sAra Apyo lakhI prAntiya kRSi viSayaka praznonI chaNAvaTa karI. pariNAme yurapIana janatA AgaLa vizvAsa pAtra svarUpamAM rajU karyA ane IsavIsana 1885ne 'baMgALa TenansI ekaTa' pasAra thayo. te paNa aMgrejI kAvyamAM. kavinI kalpanAnI anupama zakita ne laya IsavIsana 1883mAM ramezacaMdra datta bAkaragaMjamAM nImAyA. be dAkhavI potAnuM aMgrejI paranuM prabhutva pratyakSa karyuM. varSanA lAMbA gALA sudhI jIllA ophIsara tarIke kAma karanAra e pahelAja bhAratIya hatA. zrI ramezacaMdra dattAne emanA AI. sI. rAjakIya dRSTie bhAratIya praznomAM aMgreja prajAno rasa keLavavA esa. nA bhAratIya sAthIonA prayAsothI ja "ibaTabIla pasAra zrI ramezacaMdra prayAsa karyo. ema karI bhAratIya pragatinA paMthamAM thayuM. baMgALanA kheDUtone lagatA dhArAone saMpUrNa hevAla pragaTa aMgreja buddhijIvIonI hamadardI ne sahAnubhUti prApta karavAno emane hetu hato. ivIsana 1897 mAM pragaTa thayelA "IMglenDa ne bhArata" nAmanA graMthamAM bhAratIya taMtramAM bhAratIyone pratinidhitva IsvIsana 1887mAM zrI ramezacaMdra bIjA muzkelane tUphAnI mAyamena ApavAmAM nathI AvyuM e praznanI chaNAvaTa karI. IsavIsana 1899 sIMga jIllAmAM nImAyA. ahI paNa zrI dattAnI kAmagIrI saMpUrNa saphalatA nA DIsembara mAM lakhanaumAM maLelI bhAratIya rASTrIya mahAsabhAnI varI. pachI bardavAna dinApura ne madanApuramAM paNa e lokapriya nIvaDayA beThakanA e adhyakSa cUMTAyA. zikSaNa, vyavahAra ne Arogya mATe zrI rameze potAnI zaktiene vyaya karyo. sudhArAnA hAmI hovA chatAM e krama baddha pragati bhAratIya AmajanatAnuM jIvanadhoraNa uMcuM lAvavuM joIe e vAM chatA. thAnika svarAjya sthApavAmAM bhAre rasa dAkhavI emaNe emane rAjakIya tatvajJAnanA pAye hatA kheDUtonI daridratA ne * paMcAyata rAjya ' ne AraMbha karyo udhogonI avanati upara emaNe khAsa bhAra mUko. pachInA varSomAM isvIsana 1894mAM zrI ramezacaMdra pahelA ja bhAratIya DIvIjhanala bhAratamAM thayelA mahesUlI sudhArA zrI ramezacaMdranA parizramane ja kamIznara nImAyA. zrI datta pitAnI lAyakAta siddha karI ApI. AbhArI che. isvIsana 1895mAM e orIssAmAM kamIznara nImAyA. pAlITIkala ejaTa paNuM banyA. brITIza taMtrane dezI rAjyo vacce sumeLa IsvIsana 1904mAM e bhArata pAchA pharyA. vaDodarA rAjyanA sAbo. sarakArI nokarImAM yurapIana bhAratIya ccenA bhedabhAva pracama mahesulamaMtrI ne pachI divAna thayA. pAMca varSanI emanI kAradUra karyA IsvIsana 1897mAM zrI ramezaya ke potAnI nokarImAMthI kirdImAM emaNe sevelA tamAma sudhArA emaNe amalamAM mUkyA. rAjInAmuM ApyuM. sarakArI nokarIne emaNe kadI prAdhAnya ApyuM IsavIsana 1907mAM bhAratamAM vikendrIkaraNa' mATe nImAyelA nathI. emanI sAhityika ne rASTrIya mahatvAkAMkSAo ghaNI uMcI kamIzanamAM zrI rameza ekalA bhAratIya hatA. IsavIsana 1909 nA hatI. navemaranI trIsamIe emanuM avasAna thayuM. Jain Education Intemational For Private & Personal use only
Page #1009
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRttima ya emanA prajAmAM khASTrane bhAratano eka anokho kalAvika varatAya che. bhAratanA vanaspati zAstrI zrI jagadIzacaMdra ejha kavivara ravindranAya ane zrI cittaraMjanadAsanA samakAlIna tArIkha. 30 navembara 1858 emane janmadina vikramapura jillAnuM rATIkhala gAma emanuM janmasthAna. emanA pitA zrI bhagavAnagaDha khAna pharIdapuranA DepyuTI kalekaTara zrI bhagavAnacaMdra vizALa mAnavatA dharAvatA. udAra maMgA sevatA. dharagayu kaoNMtrika udyogo racavAnI dhUnamAM kSetro potAnA savanuM balidAna ApyuM. hatuM. AvA zANA ne hamadadI pitAnI chatrachAyAmAM bAla jagadIzA kahera thayA. senTa liMbasa skulamAM kizora jagadIze peAtAnuM zALAjIvana pUrUM karyuM. seInTa jheviasa kolejamAMthI e grejyuauDha thayA. phAdhara bALI doravaNIthI emane padArtho vijJAnamAM rasa jAgyo. prAyogika pradarzana karavAnI dhUna vikasAvI. e prAmo nihALI prekSako rasa khAdha banI jatA zrI jagadIzacaMdrane vilAyata mokalavA niya levAyo. putranI keLavaNI mATe vatsala mAtAe peAtAnA alaMkArA vecI dIdhA prathama teA jagadIze auSadhizAstra zIkhavAnA niNaeNya lIdhe. parantu meleriyA lAgu paDayA. auSadhizAstrane abhyAsa paDatA mUkAyA nisaga zAstra para dhyAna kendrita karyuM.... kembrIjanI krAisTa kolejamAM abhyAsa. padAvijJAna, rasAyAma ne vanaspatizAstra oja ne lagana, phule, rIvIeMga, mAikala phaeNAsTara, phrAnsIsa DAravIna davA ane vAinsa jevA sama prAdhyApakonI doravaNI ane vikAzamAM zeSa viSayanI pAchI meLavI. zrI. jagadIzaca bhArata pAchA pharyAM. isvIsana 1885. breDa phInanI hamadI' sADI. presIDansI mA pA vijJAnanA prAdhyApaka nImAyA game tevA vidyAna chatAM bhAratIya ne ! gerA prAdhyApaka te je vetana maLe enu khetRtiyAMza bhAratIya ne maLe evI e jamAnAnI praNAkiya temAM " zrI jagadArAnI nimaNUka ha MgAmI eTale AvuM ja vetana ApavAnuM zrI jagadIro sakhata virodha karyo. traNa traNa * sudhI vainana kA" nahi isvIsana 1880, zrI durgAmaDAnI khIjI putrI sAthe zrI jagadIzacaMdranAM lagna. Arthika kaTokaTInAM varSA, gRha vananA AraMbha caMdranagaramAM cheka saritA taTe vAsa. dararoja ravayaM naukA vihAra kare. caMdranagarathI zaiTI Ave. emanAM patnIja e naukA pAchI laI jAya. ogaNIsamI sadIno ya kyo. zrI jagadIza kalakattAmAM vAsa karyAM. zrIema. esa bejha emanA banevI, emanI sAthe macchu bara sTrITamAM che. vividha prakAranA vaijJAnika rIkha nakhArUyAdImAM rasa pAyA sAunDa paDI ba karavA mAMThA vivAhaye eDIsananA phAnaprAma nA 1031 nanA vasAvelA. svara reDIMga ne sajanamAM zrI jagadIza nakSIna banI gayA. phoTAmAphI mATe dhara goja kiyA kamA karyo. pUrI sajAvaTa karI. phoTogrAphI mATe pravAse paNa jAya. vidyAlayamAM vaijJAnika sAdhanA kare. TananA lekaro megneTika banAnA prayogo kare. vidyuta taragAnAM tatvo vyarganA sAdhanonI lekha mALA pragaTa karavA mAMDI zrI jagadIzacanA mota baMdhu vibhAgamAM vaheMcI zakAya. prathama vidyuttara`geAnAM tatvemAM lakSya kendrita karyuM. pachI vidyutara MgAnI rizeAdhamAM upayogamAM levAtA padArthAMnA vidyuttara`geAnI pravRtti ane cetana vastunI pravRttiaiAnA zAkha paDe abhyAsa karyAM. menana ane acetana vastunA sabaMdha nainA sAdhanamAM pravRtta thA kare vanaspatinA vAnA ghaDataranA saroodhanamAM paDayA. vanaspati tatvane prANIjIvananA tatvAnA sabhya aMge abhyAsa AdaryAM. * " zrI jagadIzaya vidyuAra MgAnA saMzodhana daramiyAna ilekaTro maeNgneTika taragAnuM khuba ja kApaiTha prakAranuM eka janareTara ' banAvyuM. emAM khA uDAvatI yojanAmAM pleTInamA gALAgo vacce nityakti utpanna karatu mULatatva prApta karyuM". emAMthI pAMca ekama laMbAInA taraMgA bahAra paDatA. e mATe perIsanA 'enlI'peThe ema kohIrara ' nA sudhArelA korIrara ' nA sudhArA prakArane upayoga karyo. gayA zrI mejhanI kArarkidImAM sUcaka ' pariyAma AvyuM. zrI mejhe judA prakAranAM kAhIrara 'banAvyAM. ApoApa darzana ApatuM sensITIva sAdhana prApta thayuM. khUbaja niyamita, spaSTa ne kompekaTa eka nAnakaDI peTImAM mukI zakAya. ophiMsa TebalanA khUNA para paDayuM che. tethI burapIya bhautiAvIonu eMkadama dhyAna kheMcAyu. ensAIkalopIriyA TAnikA ane vAnkeTa ke nAM anya pAya pustakomAM enAM varNana pragaTa thayAM A mAnanArA zrI bhojha A pratibimba, vakrIbhavana, sIlekIna esepzana, tarA, diNIta vIzvana pAserIgezana ane tenA plenanuM premata vagaranAM prakAzatatvA prAyeAgika rIte dAkhavI zakayA. zro jagadIzaya ke lAMbA aMtara sudhI vidyuta saMketeA meAkalavAnI zakayatA sAdhI. : IsvIsana 1895. zrI jagadIzacaMdra IMglenDa gayA. presIDansI kAle nI apuratI prayogazALA dArA paNa zrI gejhe A ajaba sAdhana natuM. tenI yupIya khAtiyAoe emanI khUba kadara karI. pachI kheMcanA padanA bIjA tabakkAno bhAra za thayo. emAM cetana acetana vaccenuM sAmya emaNe siddha karyuM. keTalAka padAmAM viSNura gA no kAma khApatA keTalAkamAM vadhAre * dAsInsa " ne badale navo ca yA ATa sensITIvanesa' zabda vAparavA mAMDayA Ama cetana padAyanI kriyA prakriyA nAMdhI zelpha bIDavela sAthe prakAzanI prAkrayAthI thatA prasAraNa pheraphAra cakAsyA. bhavAmAM leonanI zodha pALe cAsa samayamAM Develapa karavAmAM na Ave te paDelI chaThThI uDI jAya e
Page #1010
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1932 bhAratIya asmitA satya zodhI kADhayuM. bAIkayulara darzananA pheraphAro samajAvyA. sahAyane umero thayA. zrI jagadIzacaMdra vijJAnabhavananI sthApanA thaI. paraMtu A kAryamAM virodha vaMToLa uDe ne zrI bejha AgaLa emanA nivAsa sthAnanI najIkaja uttare vizALa jamIna kharIdasaMzodhana paDatuM mUkyuM vAmAM AvI. IsvIsana 1817 navembaranI trImamI tArIkha vijJAna kendranuM udghATana thayuM. IsvIsana 1918. zrI jagadIzacaMdranAM sa zeIsavIsana 1900 pArIsamAM bhautikazAstrIonI AMtara rASTrIya dhonuM e vijJAna kendranA mukhapatramAM prakAzana thavA mAMDayuM. paripada maLI, zrI bA pitAnA saMzodhana aMge nibaMdha vAM. vanaspatimAM prAkrayA ne vikAsa:' IsavIsana 1919mAM pragaTa thayuM. cetana acetananA khyAla ApyA. IglenDamAM sara jahona barDana senDarasana jevAe virodha karyo. royala sosAyaTIe nibaMdha vAMcyo rASTrasaMdhanI AMtararASTrIya sahakAra samitinA zrI bejha sabhya khare paNa prasiddha na karyo. paraMtu vAInsa, hejha ane heresa nImAyA. dara grISmamAM e pAzcAtya jagatanI mulAkAta letA. brAuna jevA vanaspati zAstrIoe e nibaMdha vadhAvI lIdhe ne vikravarganA saMparkamAM AvatA. yurapanI vidyApIThanAM vyAkhyAna prasiddha paNa karyo. ApatA viyenAnA prAdhyApaka lIska zrI bejhanI bhAre prasaMzA karI mazahUra bhAratIya vijJAnI tarIke e vizva vikhyAta thayA. tyAMthI thI gadIzacaMdrane vanaspatinA ghaDataramAM rasa jAgyA. saramAIkala seDalare sara jagadIzacaMdra bojhane zarIrazAstranA ' rIlI" vanaspati ane prANInA dehadhaDataranA sendriya padAryanuM saMzodhana kahyA che. IsavIsana 1938mAM emanuM avasAna thayuM. mAMDayuM. ne zrI bejhanA saMzodhanane trIjo tabakko AraMbhAyo. IsavIsana 1903. royala sosAyaTIe lekhamAlA pragaTa karI, chatAM bhAratanA-rasAyaNa zAstra videzI virodha cAlu rahyo. zrI bone vanaspati pitAnI prakriyA sara praphulacaMdra re. janma tArIkha. 2 ogasTa 1861. pitA noMdhe. evuM sAdhana banAvyuM. IsavIsana 1911mAM sekaMDano hajAramAM zrI harizcaya kare. AbAda jamInadAra. bhAre saMskArI unA niSNAta aMza nedhI zakAya. IsavIsana 191mAM emaNe saMpUrNa sAdhana aMgrejI sAhityanAM paNa berakhAM. zrI kRSNanagara kolejanA AcArya banAvyuM. te pAMca hajAra ghaNuM zakitazALI nIvaDayuM. vastune e kepTana rIcarDasananA parama ziSya. pAzcAtya nAstikavAdathI aMjAyelA dazalAkha ghaNI moTI batAvatuM'. enI zakita mATe zrI bojha chatAM saMtAnone parama mitra ne sAthI. mahA puruSonI jIvanakathAo ane DokaTara volara vacce matabheda paDe. IsavIsana 1920 kahI emanAmAM kartavya bhAvanA ne deza bhakti pragaTAve. udArA rayala sosAyaTInA agiyAra vijJAnIoe e sAdhana cakAsyuM. vicAra zreNInA siddhAMto samajAve. zrI jagadIzacaMdra royala sosAyaTInA sabhya banAvyA. eja varSamAM emaNe samatulA yaMtra saMpUrNa karyuM rekarDara sthira rAkhI vikAsa | nava varSanI vaya sudhI praphullacaMdra pitAnI gAmaThI zALAmAM nAMdhAto. abhyAsa karyo. IsvIsana 1870 AkhuM kuTuMba kalakattA A yu. praphulacaMdra hera skUlamAM dAkhala thayA. saMgrahaNIne bhayaMkara roga lAgu isvIsana 1919. zrI bejha "IsyuleTeDa mAIkra IlekaTrojha' paDaze. zarIra bhAMgI gayuM. zALA choDavI paDI chatAM gRhaabhyAsa sAdara karyA. uMDAM sendriya tatvanI vidyutazakti mApI pachI AvyuM digaNIta thaye. sAjA thayA. AbarTa skulamAM praveza meLavyuM. prathama balara ' yA "pheTe sinTeTika rekarDara' IsavIsana 1922mAM e zreNImAM AvI gayA. prathama vaparAyu. IsvIsana 1927mAM " DAyATrIka konTekazana " nuM sAdhana banAvyuM. ethI vanaspatine saMkeca rapaSTa vartAye 'rena- IsvIsana 1879 "enTransa' parIkSA pasAra karI. paMDita IzvaracaMdra nTa rekarDarathI sekanDanA eka hajAramAM aMjIrA jeTalA samayamAM vanaspa vizvAsAgare sthApelA "meTropolITana InsTITayuTa' mAM praveza meLavyuM. timAM thatA vikAra nAMNA. * osIleTIMga 2kaDa2 " thI vanaspatinA presIDansI kolejamAM rasAyanuM zAstra ne bhotika zAstranA vyAkhyAna nADI dhabakAra pramANyA. pachI vanaspatinI karamALAnI prakriyAnI sAMbhaLavA mAMDaze. sara elekajhAnDara DilaranI bahuvidha zakitaothI chaNAvaTa karI. vanaspatinA nADI dhabakAranuM UMDuM saMzodhana karyuM prabhAvIta thayA. Ama prago ne saMzodhana karatAM karatAM zrI jagadIzacaMdranI zarIra to bhAMgeluM hatuM ja tyAM garIbAI AvI paDI. pitAe saghaLI presIDansI kolejanI sevAone anta Adhe. IsvIsana 191pamAM milakata gumAvI dIdhI. AthI prapha halacaMdramAM anokhI preraNA jAgI. e nivRtta thayA. be vAra emaNe pitAne ghara AMgaNe apara sarakyulara bhAre prayatnazIla banyA. vidyAlayanI padavI mATe vAMcatA. sAthe reDa para sthApelI pragALAmAM ane dArjIlIMgamAM sa dhana kArya karyuM. gIlakrIsTa ziSyavRttinI parIkSA mATe ghera taiyArI karatA. e akhila pachI eka saMzodhana kendra sthApavAne samaya pAkI gayo che, ema temane bhAratIya hariphAI hatI. e saphaLa thayA. IsavIsana 1889nI e lAgyuM. sAla. ucca abhyAsa mATe yuropane pravAsa kheDava ne mArga mokaLo thayo. nikarA thatAM pahelAM zrI jagadIrAcaMdrane anyAya thayo che ema sarakArane lAgyuM. emane keLavaNIkhAtAnI sarvocca padavI ApI. okaTobara 1882praphulacaMdra eDinabaro vidyApIThamAM praveza lAMbA gALAnI pagAra vaLatara ApyuM. e rakama vadhatI gaI. jAhera pAmyA. emanA viSaye hatA rasAyaNuzAstra, bhautikazAstra. vanaspati Jain Education Intemational
Page #1011
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha 13 zAstra ane prANIzAstra. kama bAunanA hAtha nIce emaNe rasAyaNu e sarakArI nokarImAMthI nivRtta thayA. vidyAlayanI prayogazALA zAstrano abhyAsa karyo. hyu mArzala, elekajhAMDara, smIya ne jeImsa choDatAM emane bhAre du kha thayuM paraMtu sara azutoSa mukarajIe sara vikara jevA emanA sahAdhyAyI hatA. vAtAvaraNa ja evuM racAyuM tArakanAya pAlita ane sara rAsabihArI devanI udAra sakhAvatAthI ke emane rasAyaNa zAstramAM khUba rasa paDe chatAM 'baLavA pahelA sthApelI vijJAna vidyApIThamAM rasAyaNika prayoga zALAnA vaDA ne pachInuM "bhArata' viSe nibaMdha lakhI InAma meLavyuM. pitAnI tarIke nImAtAM emane vizALa sevAkSetra maLI gayuM. paMdara paMdara lekhana zaktino emane khyAla Avyo. IsavIsana 1888 DI. varSa sudhI e prayogazALAomAM sAmagrI vadhAravAmAM emanuM vatana esa. sI. thayA. saMkiya rasAyaNa rAma para mahAnibaMdha lakhIne vaparAtuM rahyuM. IsvIsana 1936mAM e nokarImAMthI nivRtta thayA. gIlakrIsTa phAunDezane emane khAsa ziSyavRtti ApI hoya. prAijha kalakattA vidyApIThamAM rasAyaNazAstranA mAnada prAdhyApaka nImAyA. ziSyavRtti paNa maLI. eDInabare yunivarsiTInI kemIkala sosAyaTInA upAdhyakSa cUMTAyA. skeTIza yunivarsiTInA sAdA ne sastA sara praphulacaMdra re mahAna zikSaka hatA. saphaLa pravRttizIla jIvane emanAM para UMDI chApa pADI. manuSya paNa nIvaDyA. bengola kemIkala enDa phArmAsyuTikala varkasanI sthApanAmAM emane mahatvano phALo che. eDInaberonA yuvAna grejyahave praphulacaMdra "InDiana ejyukezanala sarvisamAM joDAvA eTa tarIke keLavaNI khAtAmAM praphalacaMdra jyAre karI levA gayA prayAsa AdaryA. parantu abhyAsanI praviNatAne sara Dabalyu. ema tyAre khAtAnA zAsanAdhikArIe emane nakarIne badale dhaMdho zarU yuIra ne sara cArlsa banArDa jevA pradhyApakAnA pramANa patra karavA Takera karelI, tyArathI ja A yuvAna adhyApakane baMgALanI laMDananI 'IDiyA ophIsamAM kAragata na nIvaDayA" e kalakattA pAchA sAthI ne sastA dravya sAmagrInA mulyavAna dravyAma sAMghI ne sastI dravya sAmagrIne mulyavAna dravyomAM rUpAntara karavAnI AvyA. IsvIsana 1888. cimakI lAgelI ne nokarInI sAthe sAthe ja apara sarakyulara roDa para AvelA potAnA nivAsa sthAnamAM phArmasI cAlu karelI ekavarSa vATa joI kalakattA presIDansI kolejamAM aDhIso temAMthI IsvIsana 1902mAM bengala kemIkala enDa phArmAsyuTikala rUpiyAnA pagAre madadanIza adhyApaka thayA, echI AvaData vALI astitvamAM AvyuM. emAMnA pitAnA hissAmAMthI praphulacaM? vyaktio iDiyana ejyukezanala sarvisa mAM pasaMdagI pAmI ema- khalanAmAM mahAzALA ne bIjI upakAraka pravRttio zarU karI. nAthI uMcA hoddAne bhAre pagAra meLavatI. tethI praphulacaMdrane e anyAya sAlyo. paraMtu maLelI taka vadhAvI laI emaNe saMtoSa eka saMzodhanakAra ane udyogapati tarIkenI emanI zakitao mANyA. yuvAna vidyathI enAM saMzodhana prati umaMga sajAvavA emanI dezabhakitanI ADe nathI AvI zakI. mAtRbhUmi pratyene prayatnazIla banyA. emano prema gajaba hato. "saMzodhana mATe vATa jovAze; udyoga mATe paNa tema thaze paNa svarAjaya mATe vATa nahi javAya." e IvIsana 1896. "marakayurasa nAITreTa" nI emanI zodhathI e kahetA. dazavarSanA maMthana pachI emaNe hindu rasAyaNazAstrane itikhyAtimAM AvyA. pachI to emanI prayogazIlatAthI navAM navAM hAsa lakhyo. avAranavAra A prasiddha rasAyaNazAstrI potAnI saMzodhane pragaTa thatAM ja gayAM. "nAI TreITasa" nI sthitaratA ne "TesTa Tayuba" bAjue mUkI detA ne saMkaTa prastonI sahAyanI prakriyA mAM emane bhAre rasa hato. emeniyama nAITa' ne pravattimAM lAgI jatA. dezabaMdhuone naitika ne bhautika pragati mATe 780 garamI ApavAthI avakAzI vAyu banI jAya-e mahatvanI zodha hAkala karatA. vizALa saMskArothI maDhAI mAnavajIvananI pratyeka karI. 'emIna nAI TreITasa' emaNe chUDAM pADayAM ne enAM bhautika pravRtti pAsAmAM rasAvI, sara praphulacaMdra re baMgALanA rAjakIya ane ne rasAyaNika tatvone emaNe uDe abhyAsa karyo. pachI gaMdhaka pAra keLavaNInA takhtA para ajoDa sthAne virAyA che. emaNe tapasvI ne pleTInamanAM tavone emaNe uDe abhyAsa karyo. ne AI-ecajI jIvana gALyuM che. hAthamAM je kAMI AvyuM te garIba ne dInaesa-esa. ecajI-AI mizraNa banAvyuM. sphaTika prakAzamAM raMga duHkhiyAM mATe vAparyuM che. IsvIsana 1911mAM e kapeniyana opha badalatuM ne aMdhakAramAM muLa rithatimAM AvI jatuM e vAta dha orDara opha dha iMDiyana empAyara thayA. yuddha pachI " nAITa' spaSTa karI. thayA. IsavIsana 1934mAM laMDana kemIkala sosAyaTInA phele cUMTAyA bahu ochA bhAratIya AvAM mAnapAna pAmyA che. sara praphullacaMdranuM sarvottama kArya bhAratIya rasAyaNika maMDaLa ane bhAratIya rasAyaNika zALA nI sthApanA che. jJAnanA kSetramAM vijaya meLavavAnuM joma ane ucca Adarzo siddha karavAnI bhAratanA raMgadazI zakita prApta karavAnI preraNA pAtA yuvakenA mahAna guru tarIke sara praphulacaMdra mudraka mazahura banyA. kavivara ravIndranAtha TAgora sara caMdrazekhara veMkaTa rAmana. janma tArIkha 7 navembara 1988 jevAe paNa emanI AcArya tarIkenI zaktione biradAvI. janmasthAna tricinApalI. kAverIne mukha trikoNa. dakSiNa bhAratanA itihAsamAM mazahura devAlayavALA TekarA para. emanA pUrvajo brAhmaNa. zrI. praphullacaMdra re e aThThAvIsa aThThAvIsa varSa sudhI kalakattAnI jamInadAraze. tAMjora jIllAmAM AveTa pAsenuM eka gAmaDuM presIDansI kolejamAM pitAnI sevAo ApI, IsvIsana 191mAM emanuM adhavAra. emanA pitA Ara caMdrazekhara Ayara praNAlikA nAI kaMTArI vAyu ane niyama nA taratA ne kisa lakhe Jain Education Intemational For Private & Personal use only
Page #1012
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1034 bhAratIya amitA bhaMga karI gAmathI bhAgyA. pAzcAtya jJAnanA ravADe caDhayA. bIjA maMDaLI vIsa varSa sudhI emanuM kAryakSetra banI rahI. tyAMthI bahAra paDelA putra veMkaTa rAmananA janmaTAM e vivAthI zikSaka hatA. grejyueTa maulika nibaMdhee romananuM saMzodhanakAra tarIkenuM sthAna nakkI thavAnI taiyArI karatA. veMkaTanA mAtA pArvatI ammala tricinApa- karI dIdhuM. halInA zAstrI kuTuMbanAM. emanA pitA yuvAnImAM "nyAya zikhavA tricinApalIthI nAdiyA cAlatA gayelA ne pAchA vaLI vakIlAta rAmananA vijJAna pratinA atyutsAhe sara AsutoSa mukarajInuM zarU karelI. dilanuM joma, sAhasika ne svataMtra svabhAva ane vidhA khAsa dhyAna kheMcyuM. kalakattA vidhApIThanA e upakulapati hatA. prema Ama veMkaTane banne pakSa taraphathI vArasAmAM maLelAM pAlita bhaMDaLa tyAreja racAyuM hatuM. bhautikazAstranuM saMzodhana saMbhALe ne yavasthita kare evI vyakitanI emane jarUra hatI. veMkaTanA janma pachI emanA pitA sAyansa grejayueTa thayA. emaNe veMkaTa rAmanane AmaMtraNa ApyuM. Arthika nukazAna veThIne sthAnika vidyAlayamAM adhyApaka nImAyA. dakSiNa bhAratanA saMgItamAM paNa emaNe ene svIkAra karyo. pAlitaTrasTanA prAdhyApaka tarIke emane bhAre rasa. vAyolIna vAdanamAM prabhutva meLavyuM paristhitithI veMkaTarAmana isvIsana 19 7mAM kalakattA vidhApIThamAM joDAI gayA. saMtoSa na pAmatAM caMdrazekhare tAmIla deza choDI AMdhramAM nasIba IsvIsana 1919nA navembaramAM zrI amRtalAla sarakAranuM avasAna ajamAvavA nirNaya lIdho. pI TI. zrI nivAsa AyaMgara vijhANA- thayuM. zrI veMkaTarAmana vijJAnakSetranA bhAratIya samAjanA adhyakSa paTTamanI hiMdu kolejamAM AcArya hatA. temane caMdrazekharane bhautika cUMTAyA. eka pagAradAra ne bIjI bInapagAra evI A bane zAstranA adhyApaka banAvyA. tyAM viTaranA samudrakinAre veMkaTane pravattio ekabIjAnI puraka hatI. ekathI sarakArI nokarInI kaDAuchera thayo. mahara sRSTi sauMdaryane vidyA vyAsaMgI vAtAvaraNamAM. zUTa karI jIvananirvAha calAvavAnI pIDA TaLI. khIjAthI saMzodhana pravattine pUrI savalato maLI, IsvIsana 1972 sudhInA paMdaravanA pariNAme nAnI vayathI ja veMkaTe aMgrejI bhASA para prabhutva A gALAmAM veMkaTarAmane bhAre saphalatA prApta karI. AthI ghaNA meLavyuM. vijJAnanA abhyAsamAM dila vanyuM. zALA jIvanamAMja ucharatA yuvAnone preraNA maLI ane te paNa temanA kAmamAM bhaLyA. vijJAna sRSTimAM viharyA. bAra varSanA thayA tyAre meTIkayulezananI kalakattAmAM eka AkhI saMzodhana maMDaLI ubhI thavA pAmI. eno parIkSA pasAra karI. be varSa pachI "kasTa ATasa ekajhAmInezana' prakAzanoe rAmananI khyAti vadhArI. ucca vaijJAnika pravattinuM ucI zreNImAM pAsa karI. vAtAvaraNuM sthapAyuM. pachI e presIDansI kolejamAM praveza pAmyA. grejayueTa thanA- prakAza ane raMganAM tatvomAM rAmanane prathamathIja uDe rasa ramAM vilakSaNa jJAnaprabhA joI emanA prAdhyApako herata pAmatA. hatA. emAM emaNe ane emanA sAthIoe ghaNuM saMzodhana pariNAme emane pasaMdagIne abhyAsa karavAnI savalato maLI kArya karyuM hatuM. voTarane madrAsanA lAMbA vasavATe emane isvIsana 1906 mAM ema. e nAM abhyAsa daramiyAna laMDananAM samunA vividha raMgane khyAla Apyo hato. IsvIsana 192 ane philephIkala megejhInamAM emane pahele lekha chapAyo. daSTinI yurapanA pravAsa daramiyAna bhUmadhyanA uMDA jala pravAhane gherA bhurA svara vijJAnanAM saMzodhano AraMbha thayo. raMgane gajaba khyAla Apyo. enuM mULa zodhavA e prayatanazIla banyA. sUrya kiraze jala samUhamAM pasAra thavAthI e raMga jAmatA vaijJAnika kArakirdInI zakyatA na jaNAtAM nANAM khAtAM mATenI ethI pravAhImAM prakAzanA bhaLavA aMge temaNe uMDo abhyAsa hariphAInI parIkSAmAM besavA veMkaTa nirNaya lIdhe. IsvIsana Adaryo. A prayogAtmaka abhyAse navuM tatva bahAra AvyuM. prakAza 1907mAM ema. e. nI parIkSA prathama vargamAM pasAra karI pachI jaLamAM bhaLatAM bhaLatAM raMga badale che. e satya siddha thayuM. daza varSa sudhI bhAratanA nANAMkhAtAmAM nokarI karI. kalakattA dhIsane 1921 mI e sAla. Ila isvIsana 1921 nI e sAla. IsavIsana 1923 mAM A vizvavyApI raMguna ne nAgapuramAM vasI vividha anubhava meLavyo. nAnI vayamAM tata anya rasAyagAnI prakriyAthI utpanna thatAM tothI vibhinna che e uMcI pAyarIe cayA preraNA-maulikatA ne vaijJAnika saMpU e nakakI thayuM. IsavIsana 1928 nA phebruArImAM rAmane atima e nakakI 23 * IlAsina 9i28 nA rathamArAma tA amalamAM mUkI zakyA. phALa bharI. A prayogo mAM "marakyurI lempa" nA prakAzano upa yoga karyo. vividha padArthothI prakAzanuM vibhAjana thatuM nihALyuM. chatAM veMkaTa rAmanane vijJAna kArya mATe rasa jarApaNa prakAza kiraNumAM na hoya evAM navAM to najare paDayA, 'rAmana eAchA ya nahi. prayogAtmaka saMzodhana mATe e yogya taka lAInsa yA benDajha' tarIke e oLakhAyA. ekasa rene reDI prakRttimAM zodhatA ja rahyA. kalakattAnI nokarI daramiyAna DekaTara mahendralAla "rAmana IphakaTase' saMzodhanane no prakAra sUcavyuM. gaNita zAstrIoe sarakAre sthApelI bhAratIya vijJAna maMDaLImAM emane saMzodhanAmaka A zodha vadhAvI. bhautika zAstrIo ane rasAyaNa zAstrIo paNa prayoga karavAnI savalata ApavAmAM AvI. ene ema pUre protsAhita thayA. ethI prAyogika saMzodhanane dhaNI tako sAMpaDI. lAbha uThAvyo rAmane nAgapura ne raMgunamAM pitAnI saMzodhana jagatabharanI prayoga zALAomAM A progenuM punarAvartana thayuM. pravRtti cAluja rAkhI. pitAnA gharane prayogazALA banAvI dIdhI aneka vaijJAnika keyaDA ukelAtA gayA. dRSTi vijJAnanAM sAdhanonA IsvIsana 1911mAM e pharI kalakattA AvyA ne pachI pelI vijJAna dhaMdhAne tenA dizA sUcana maLyAM pachInA daza varSanA gALAmAM Jain Education Intemational
Page #1013
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRti g tA aa vipula sAthi pragaTa thayuM. jagatabharamAM hajI e pravAha vahetA rahyo Tha sara sI. vI. rAmana vijJAna jagatamAM mulka mazadra banyA. zeAdhana kSetramAM ema pAnAnA bhAvomA jasvIkAryone pragatinAM navAM navAM sopAna sara karyA che. emanA vAgAmAM maulikatA che ane vividhatA paNa che. cho. vividha viSayo upara ematre mahAnibaMdha pragaTa karyAM che. ya hAya sIdhA prakRtithIja anicI parantu mA janma aNI tA koIkaja pAke che. sara sI vI rAmana A janma agraNI saroAdhaka nIvaDayA che emanA vaijJAnika nidhAo ApavI ja chApa pADI che. bhAratamAM dAyakAnI eka mALA be taiyAra karI dIdhI che. chellA vIsa varSamAM echAmAM echA se| navayuvakoe emanI dIkSA lIdhI haze . bhAratanA vividha bhAgAmAMthI e AvyA che ne bhAratanA vividha bhAgeAmAM e jJAnapracAra karI rahyA che. che. jagatanA vaijJAnika nakazAmAM bhArata eka mahatvanuM sthAna prApta kare e zrI rAmananI huMmezAM mahad icchA rahI che e hetuthI ematre dezabharamAM sazodhana zALAe sthapAya e mATe prayAse AdaryAM che. bhautika zAstranuM bhAratIya mutra pragaTa karavA mAMDayuM che. IsvIsana 1933mAM ema] kalakattA gyu, meMgloramAM kAyamano vasavATa karyo. svIna 934mAM InDIyana ekeDamI opha sAyansa nA Araba ka. bhAratamAM thatAM vividha vaijJAnika zAkta te prakAzana kAya kare che. isvIsana 1924mAM be varjhanano rASaka sosAyInA go thayA. IsvIsana 12mAM sa' banyA. IsvIsana 1830mAM bhautika zAstranu` nAkhela inAma prApta thayuM. emakAranuM kuTuMba Ada` saMyukata hindu kuTuMba sabhyo rAga paNa ghaNA sArA. kALanI eka kaDavI paLe bhAiomAM kaDavAza jAgI. tamAre gIra svarUpa pakaDayu, mahAmAra gaurIza karI gRhatyAga karavA pharamAvyu. gaurIzaMkare pitAnI AjJA zirasA dya gaNI. meATAbhAinA lAbhamAM kuTuMbanI mIlakatanA peAtAnA hissA anAcA mATAkA evA tA bekAra nIvA ke gorI karI rUDuM ja paheya lUgaDe bahAra kADhavA. bharUca gaurIzakaranuM 1031 zvasurata AkhuM kuba La vastu" mahAparANe bharga pAMcyuM. jema tema bharucamAM ghara mAMDayuM. emakAranAM mAtuzrIne parAye ghera rasAi karavA vAre AvyA. cha varSanA bALaka emakAre paNa eka vakIlane ghera parasaNIA tarIke nAkarI karI. parantu thADA ja divaseAmAM gaurIzaMkaranu dila sasAra parathI UDI gayuM. e sAdhu thai gayA. nareMdA kiMnAre 'kardi bAMdhI rahevA lAgyA. emakArane pitAjI khUbaja vahAlA hatA. e paNa emanI sAthe rahevA gayA. "anyane ghera bhojana levuM nahi' gaurI karanI spaSTa AtA. eTale AbhArane ghaNIvAra upavAsa karavA paDatA. chatAM pitAnI sAra sa MbhALa rAkhavI e emakAranuM dha kagdha banI gayuM. gaurI kara, paNa putra sivAya anya koine paN potAnI pAse AvavA daitA nita AmAne cheka bhAvavAthI ja saMgatanA zokha. emanA camatkArI mITho svara vArasAgata hatA. gaurIzaMkara vedanI RcAo eTalA tai. mulada svayaM uccAratA ke mAyA sudhI enA pA' paDatA. emakAranI mAtA paNa evI mIThI halakathI gAtAM ke mAge janAra paNa emanu gIta sAMbhaLavA thaMbhI jatA. saMgItanA eka pazu jalasAmAM hAjarI khAvAnuM AmakAra cuktA nahi. maMdiranA gAyako pAse saMgIta zIkhavA prayAsa karatA. rAma jaNInA gujarAmAM paNa hAjarI ApatA. bharucamAM taravAnI kalAmAM sau koI rasa le che. omakAra paNa evAra tu narmadA nadI tarI gayA. kovAra cAreka mAIla dara AvelA mAno~dha gAma eka sAdhu saMgItakArane sAMbhaLavA pahoMcI gayelA. bhAratanA saMgItasamrATa paDita omakAranAtha ThAkura. janma IrIsana 1897, jUnanI cAvIsamI tArIkha. janmasthAna jADeja. vaDodarA rAjya. lazkarIbhAnuM kuTuMba. dAdA pati mArA DAra karavIsana 1857nI leAka krAnti samaye nAnA sAheba pezvAnA aMtevAsI. zrI nAnA sAhebanA kuTubane nepALa pahAMcADanAra aMgarakSaka. pitA gorI-AjJAdhInatA ne sakhata parizramamAM vItyAM hatAM. have gajaba zistanA zaMkara, vAdarAnA mahArAjAnA lazkaranA kaptAna. bA gALAmAM ema praveza karyo. emane bApu vidyAvALu tyAre egakAranI vaya cauda varSanI hatI. becode ba' dhIraja, vacce jhUDI sApha karavAnu hatu. te vAsIo mATe rasoi banAvavAnuM te vAgye mavAnuM paNa emane mAthe tu..uparAMta zrI viSNu digaMbaranA saMgItanA putra saMcAlana ne prakAzana paraemaNe dekharekha 2 thavAnI hatI. memo ' sa'gIta bALaveodha ' pyu. saMgItAmRta pravAha' nA upataMtrI thayA. eka sanyAsI tarIke gaurIza karo kArti maya madhyAhI prakAthI ro. emae viSa bhAkhelu... emAra saMgIta samrATa po. ka isvIsana 1910 mAM gaurIzaMkaranu avasAna thayuM. bharucanA eka pArasI sajjana hatA. emanuM nAma zrI rApurajI macerajI dugAjI emanI savArathI bekAra muI gayAM. gAMdhava mahAvidyAyamAM praveza meLavyo. mahAna saMgItakAra zrI viSNu digaMbara paluskaranI vyaktigata dekharekha nIce saMgItane abhyAsa ArabyA. gAMdhava mahA vinAkamAM mAre vara gAmonA cha pustakAtranuM eke eka pustaka abhyAsakramanI dirjae vAMcI kADhyuM,
Page #1014
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1031 pariNAme saMgIta para svataMtra lakhANa karatA thayA. IsvIsana 19- 16mAM zrI viSNu digaMbare emakArane mahA vidyAlayanI eka zAkhAnA vaDA banAvyA. tyAre e nava kalAka abhyAsa karatA ne nava kalAka zikSaNa ApatA. ekavAra teA emaNe satata covIsa kalAka saMgItanI dhUna jamAvI hatI. emakAra vIsa varSanA thayA tyArathI emane samAraMbhAne piraSadomAM gAvA bajAvavA AmaMtraNlR maLavA lAgyAM jaLadhamAM bhrama sa'gIta matsavamAM ema badhIdhAmamAM pUnAnA mazadru sa'gItakAra bhAskararAva adhyakSa hatA ahima pravaanamAM emaNe dhAvaNA karI. * AmakAranAthanuM saMgItamAM mArAthI uMcuM rathAna che. ' ne phulahAra karyAM. k omakAranAthanA dilamAM pati ke kArti dIpe kalAkozanI sa uparavaTa thayAM nathI. e mATe te emaNe nepALanA darabAranA saMgItakAra banavA InkAra karyo hato. karasana 1926mAM siMdha dAvA6mAM sagIta pariSada yojAI. zrI viSNu digaMbara aA hatA. gurunA caraNa spardhA' karI emakAranAca gAvA uThayA. mAlakasa ' gAyA. gurujI AnaMdathI DeAlI uThayA. 'mArA ziSya Aje guruthI savAyo nivaDayA ' kyAre guru tarIke mArI mavAkAMkSA bALa tematra sadAya dAkho. . bhArata hamArA deza hraya hita unkA nizcaya cAhe ge, era unheM hitake kArana hama kucha na kucha kara jAyege. e emanu gIta gujarAtanA gAme gAme guMjI uTheluM. bhAratIya amitA AvI jAya. A bhAvanAonA sAkSAtkAra karAvavA hoya teA svAbhAvika rIteja kaSpita gamakanA upayoga karavA paDe che. pAzcAtya saMgItamAM svara huMmezAM 'patA ja hoya che. jyAre bhAratIya saMgItamAM jarUra hoya tyAM ja kupa dAkhavavAmAM Ave che. bhAratanA svarasamrATa bAvano eka . vanA pramANamAM kadamAM ja uMco. rUpAla paNa na kahevAya. e 'gamaca para uparicaya thayo. comera omakAranAtha para zrI viSNu digaMbaranA dharANAnA zrI rahemata-sanasanATI phelAI gaI. * A chekarA ! A zuM karaze ? viveka khAna tathA temanA ziSya abdula karImakhAna ane gvAlIara patinA hAdu hAsukhAna tathA kAzmIrI, gItakAra, karImAnI asara varatAya che. A badhA saMgIta pAchaLa dhelA jIvA hatA. tAM AmakAranAthanu kitagata navuM navamuM che. biveka che ke nahi ? maryAdAnuM bhAna che ke nahiM ? khuda mahArAjA sAheba bhAramAM viAjyA che. jammu ne kAzmIranA mahArAna pratApasiddha. svayaM saMgItanA jANakAra ne vinecaMdra enI AgaLa cyA chevuM gAvA ubhuM thayuM che! " mahArAjane dhyAnathI zerana bhAga lIdhA che. isvIsana 1920nI asahakAranI caLavaLa vakhate emane paNa gAMdhIjIno tra lAgelo ne. pati omakAranAthe bhAratanA rASTrIya vanamAM kIka TIka najaramAM bharI lIdhA. kizAre DhaLavI halakI Araba kI. enA dilamAM kaisa hatA. evuM mAnuM bhaktigIta upADayuM. dhIme dhIme emAM joma purAtuM gayuM. saMkoca adazya thayA. gItanA bhAva relAvA lAgyA uMDA dhyAnapUrvaka gItane AvirbhAva thayA. AkhAya darabAra DAlI uThyA. svIsana 19 e sAla. tyAre dezI vAra sAyagale gamaca para paga mUkaryuM. tyArathI kApe e paheDa nubhavI niha. emanu priya bhajana jogI matA, matA, matajA' e gajaba tAna palaTAthI gAtA koIvAra emAM dardIbharI vinavaNI dekhAtI te kAivAra rASabharI eparavAI parakhAtI. zabdonA jevA a karavA hAya evA enA uccAraNathI dAkhavI zakAya che.' e temanI mAnyatA A bhajana dArA emaNe sacATatAthI siddha karI batAvI che e gIta gAtAM paDita omakAranAya kampIta gAyakane vadhu paDatA upayoga karatA. ethI pAzcAtya saMgItanA Tremele' nA bhAsa thateA paraMtu kAM pAya saMgItanuM anukarlR hatuM. bhAratIya saMgItamAM ja paMdara prakAranAM gamaka' che. pratyekamAM gajakha vividhatA che. ' kampIta gamaka' emAMnu eka che. temAM svara ka Mpa dAkhave che. A gamaka kayAre vAparavu e kalAkAre nakkI karavAnuM kAya che. rAya, viSAda ke bhaya dAkhavatI vakhate vAsAvidha pa k * omakAranAthanuM aMgata jIvananA sIdhe sAkAra karAnuM mAMcaka zRMgAra che ke bAki daba nAnA, sAdA gauravathI e vaghu jatu ne haiyAnI vAta karatu emAM kalpanAne sthAna nAnuM thaMgAra paNa nA vaLa pavitra titatva ubharAtuM, e saMgItamAM bAkatAno uccAra nathI. gArdika nivanAnAM emAM sarSatu nathI. par omakAranAthanA gItamAM pravAhitA che rAdhA kRSNanAM prazya gAtAM gItA 3 mArcanAM prabhunAM bhaktigIto gAtAM ja zRMgArane kaMika sthAna prApta thatuM hoya e thAya che. bAkI nahiM. e ekalAja hatA. e gAtA 'mAru... kAI nathI. ' huM koInA nathI. gamAra kolera che. ku MdanalAla sAyagala. janma tArIkha IsvIsana 1904 eprilanI agIyAramI tArIkha janma sthAna jammunuM eka paru enA pitA amaracaMda mahArAjAnA darabAramAM eka adanA asara. Ama teA kuTu MbanuM mULa vatana jaladhara. tyAM kuMdanalAlane paMjAbI lokagItAnu mAna cheka gaLathuthImAMthI maLyuM. samagra vastImAM e ghUmatA. yuvAna vArAMganA pAsethI ene vArlInI mA prApta thaI. Rtu maiM aiiAMta gAmayiA pAsethI bAka gIteAnA rAgane DhALa maLyAM. emanI pAsethI e hIra ne mIrajhAM mAhikhAnAM gAtA gAtAM zIkhyo. saMgItamAM bhAvanAnuM ati mahatva che. e hakIkatanA ene A loko pAsethI blAsa Akhyo. lagabhaga eka raukAthI varSAM va jalaMdharamAM mahAna harivallabha sagIta samazana geAjavAmAM Ave che. sAyakala kaba e rAtra
Page #1015
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtimaMca 1037 kuMdana zAstrIya saMgIta na maLI. enA moTAbhAI mAM IsvIsana 1932thI jalasAomAM niyamita hAjarI ApatuM paraMtu e jamAnAmAM saMgI- kuMdanalAla sAyagalane kaMTha sImIta hate. tAra saptakamAM emane tenI tAlIma levA prati bhAre pUrvagraha hato. eTale saMgItakalA bahu phAvaTa nahotI. paraMtu mArI lInA pUrva aMga para racAyelA paddhatisara zikhavAnI sAyagalane koI taka maLI nahi, paraMtu enI TuMkA AlApa ne murakI bhAvanAnAM nAjuka spaMdane sapaSTa karatAM. mAtAnA gherA saMgIta saMska 2 bAla sAyagala mAM utaryAM. enI mAtA sAyagalane tAjA ne maulika vicAronI uNapa kadI sAlatI nahi. gurudAsapuranI zIkha hatI. e vividha prakAra nAM gIto gAtI. paDe- spaSTane ne sAcA zabdoccAra mATe e khUbaja kALajI rAkhatA. e zamAM goThavavAmAM AvatA pratyeka dhArmika kIrtana samAraMbha ane gAtA tyAre pratyeka zabda pratyeka vAkya pahela pADelA rana peThe sAMskRtika kAryakramomAM e kizora kuMdanane laI jatI. tyAM kizAra jhabakI jatuM. kuMdana zAstrIya saMgIta para racAyelAM bhajanone gIta gAta. jammumAM kuMdanane zAstrIya saMgIta zikhavA taka maLI. enA moTAbhAI mAMdA sAyagalanI adAkAra tarIkenI kArakirdI khUbaja TuMkI nIvaDI. paDayA. bimAra ne rAhata ApavA DuMka saMgIta pirasAya te sAruM IsvIsana 1972thI 1946nA gALAmAM e 29 hindI ane 7 evI DokaTare salAha ApI, eTale eka saMgIta zikSakane rokavAmAM baMgALI philmomAM kAma karyuM. adAkAra karatAM gAyaka tarIke sAyagala AvyA pariNAme kuMdanane saMgItano abhyAsa karavAne vega maLe. vadhAre mazahUra che. chatAM devadAsa duzmana ane jhIMdagI jevAM citra moTAbhAInI mAMdagI kuMdanane AzIrvAda rUpa banI, ene eka kalA- paTomAM naisargika abhinaya ApI eNe pitAnI navI ne AgavI kAra banAvyuM. bhAta pADI hatI. devadAsamAM ka9panA zIla alagArI tarIke, lagana" mAM laherI juvAna tarIke ne "TrITa sagara" mAM zerI gAyaka kuMdane phArasI te udde kavitAmAM rasa levA mAMDe e jamA tarIke temaja "suradAsa' mAM kavi tarIke e khUbaja jhaLakI uThayA nAmAM phAsIne urdune abhya sa pharajIyAta hato kaMdane pote paNa hatA. elapaNAmAM e na soka anosarI rIte hatA. belAmAM e naisargika anAMbarI rIte pitAnAM beDala keTalIka kavitAo lakhI, paraMtu e lakhANamAM saphAI kAvyo mATe bolatA. bhAvanAzIla bhUmikA bhajavavA e AdarapAtra hatA tethIja uMDI bhAvanA ane chaTAdAra abhi vyakita to ene lakhanau ne emanuM devadAsa zaradacaMdranA pAtrane jIvaMta AkAra Ape che. vArAsaNInA humarI gAyako pAsethI maLI. saMgItanAM A badhAM sva paisAnaH be IsvIsana 1941 mAM e muMbaI AvyA paraMtu rUpamAM kuMdanane gajhala para sArI phAvaTa AvI, enuM lakhANuM suMdara hatuM. udu kavitA doSa vihoNI racAtI, lakhANunI vicAra samRddhi tyAMnA vyApArI philma jagatamAM e baMdhabesatA AvyA nahi. suvAcya rAgane DhALamAM rajUAta pAmatI. niSphaLatA, gajA uparAMtano parizrama ne atizaya madyapAnathI e bhAgI paDyA. IsvIsana 1947nA jAnyuArInI 18 mI tArIkhe jalaMdharamAM emanuM avasAna thayuM. saMgItanA bhAva sAthe kudana pitAne otaprota karI detA emAM ja enI gAyaka tarIkenI mahattA hatI. kavinA zabdo ne bhAvanA manuSya avasAna pAme che. pachI e zuM mUkI jAya che? dhULa saMpUrNa sahRdayatAthI gAvAthI e gAlIba, ka, Arajhu ane kadAca khATAmIThAM saMbhAraNuM. kai sAhityakRti, keI kalAkRti, sImAbanAM urmi gItanuM temaja TAgorane caMDIdAsanAM gItonuM koI vijJAna saMzodhana, tatvajJAnane kaI amara siddhAnta ke yaMtra sAcuM hArda saTatAthI pragaTa karI zakatA. vidyAnI koI anokhI zodhakhoLa. samAja kalyANanuM, rASTrakalyANa nuM ke mAnavatAnuM umadA kArya kuMdanalAla sAyagala pitAnI pAchaLa urdU bhASAnAM mahAna kA kapriya banAvavAmAM kudanane zuM mUkI gayA? mIThe svara. mINanI leTa ne kacakaDAnI paTTImAM kALA mahatva che. emaNe gAlIba, jhAka ane anya kavivarano ApaNe ene saMgharI rAkhe che. vijJAna AgaLa vadhe che, eTale kAne ghera ghera gavAtAM karyA che. sAyagale e gItomAM prANa sAyagalane madhura TahukAnuM anarava vadhyuM che. e ja enuM sAcuM pUryA che. " Aha ko cAraye eka umara asara hAne taka ' jevI smAraka che. gajhala, "karu kayA Aza nirAza bharI ' jevuM gIta, "suna sune e kizana kAlA" jevuM bhajana ane temAra binAya gAna chile" mITha' gIta e manuSya sAyagalanuM pratika che, gIta TahukAra ne jevuM ravindragIta kalAkAranI peThe enA zretAone paNa DelAvI ene gAnAra amara che. jatAM.. bhAratanI svarakinnarI philama gAyakomAM sAyagala saMpUrNa bhAratIya gAyaka hato. e sA vivAda pArakhato. sAcI kavitA samajato. dharatImAtA zrI, dInAnAtha maMgezakara marAThI raMgamaMcanA mazahUra gAyaka hatA. duzmana" ne "devadAsa' nAM enAM gIto enA dilanA bhAva sacoTa- emanI aThThAvIsamI puNyatithie muMbaI raMgabhavanamAM eka samAroha tAthI rajU kare che. enAmAM ghaNI nAjuka bhAvanA zIlatA ne javAmAM Avyo hato. enA adhyakSa sthAne marAThInA lokapriya AgavI pratibhA hatI. e gAtA tyAre jIvananA AnaMda vivAdanA lekhaka bAbA sAheba puraMdare virAjyA hatA. emaNe potAnA anubhavo punaH chavAtA. vaktavyamAM kahyuM: "zrI dInAnAtha maMgezakare pAMca kUla havAmAM Jain Education Intemational
Page #1016
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1038 bhAratIya asmitA uchALayAM. e pAMceya phUla mahArASTramAM AvI paDayAM. paraMtu enI dhAra varasAda paDI rahyo hato. e eka sAdI sapheda sADI paherI sugaMdha bhAratavarSamAM ja nahi paraMtu eziyAmAM paNa prasarI gaI che. hatI. pAchaLa caMpalanA chAMTAnA AchA DAgha paDayA hatA. dubaLI e pAMca kula eTale latA, mInA, AzA, uSA ne hRdayanAtha nAna- pAtaLI e chokarInI purANI chatrI paNa enuM rakSaNa karavA asamartha kaDI latA bAlyavayamAM tenA saMgItajJa pitA sAme besatI. dInAnAya nIvaDI hatI. parela TrAma Tamanasa sudhI TrAmamAM ne pachI page je gIta gAtA e dhyAnathI sAMbhaLatI. pachI eja gIta pote gAI cAlatI AvI hatI. Aja sudhI ene phakta ekaja "sAle' gIta batAvatI. A emane rojIMdA kAryakrama hato. ane emAMthI ja gAvA bombe TokIjhamAM saMgIta nirdezaka gulAma haidara dvArA "majabUra" lattAne saMgIta saMskAra sAMpaDyA hatA Aje ema lAge che ke philmamAM taka maLI hatI. e chokarInuM nAma latA maMgezakara svayaM sarasvatI pRthvI para utarI AvI dInAnAthajIne kahI gaI hatI A chokarI tamAruM nAma ujala karaze. saMgItanA upA nauzAde " cAMdanI rAta' philmamAM eka "DayueTa sega' gavarAvavA sakonAM dila para eka cakrI rAja karaze. Apa hayAta haze ke nahi ke nahi nirNaya lIdhe. "cAMdanI rAta' nA nirmAtA ahesAne ene sATha te 5Nu e pitAnA sapheda chAyalathI nAnA bhAI bahene DhAMkI deze rIpayA ApyA. 'codanI rAta' pachI latAnA avAjane jAda zrI dInAnAthane paNa e ja vizvAsa paDI gayA hatA ane ethI nauzAdanI dhUnamAM dhUmato rahyo che. latAnI sAcI zarUAta te emane saMtoSa hato. dulArI' thI thaI. e mATe latAne ThIka ThIka mahenata karavI paDI. urdu zabdo yAda karavA paDyA. "kauna ane phariyAda hamArI " eNe jayAre zrI dInAnAthanuM avasAna thayuM tyAre latA phakta teravAnI gAyuM tyAre kAradAra sAheba DolI uThayA. pachI nozAde latAne hatI, agiyAra varSanI mInA, navadaza varSanI AzA, sAtaATha varSanI mahebUbanA aMdAjha' mAM naragIjha kaMTha ApavA taka ApI. enuM uSA ne pAMcacha varSanA hadayanAtha. A DAlatamAM eka parivArane je kaSTa "Da diyA dila merA' rekarDa thatuM hatuM tyAre rAjakapura tyAM beThA uThAvavuM paDe e tamAma A parivAre uThAvyuM che ne ene saghaLe hatA. temaNe turataja potAnI phiTama " barasAta' mAM latAne kaMTha bhAra latAe upADo che. latAne saMgItanuM prAraMbhika zikSaNa enA ApavA nirNaya laI lIdhe. 'barasAta' nuM eke eka gIta vadhAvI pitA dInAnAtha pAsethI maLyuM hatuM. pachIne abhyAsa e levAyuM ne harakoI latAne oLakhatuM thaI gayuM. amAnatakhAM sAheba pAse karyo hato. latAne ghaNuM kaSTa uThAvavuM paDayuM che. enA pitAnA avasAna pachI samaya kahebanI javAba- latAmAM bhAvAnubhUti, zrAdhatA tathA ati sUkama saMvidanA dArI e potanA khabhA para upADI lIdhI hatI. sArI rIte pAra khUba tIvra che. tethI tene avAja phiTamanA pAtrane suyogya svarUpamAM paNa pADI che. potAnA dhyeyathI e kadIye calAyamAna thaI nathI. 2jU kare che. enuM cAritrya tathA enI sthitinA vAstavika aMdAje jIvanabhara e khaMtathI kAma karatI rahI che. barAbara pragaTa kare che. latAe potAnA jIvananAM amulya varSo garIbImAM vItAvyAM che. jIvana TakAvavA ene saMgharSa veThavo paDe - IsavIsana 1946nI sAla kAradAra TuDiyemAM saMgItakAra nauzAda che tethI jyAre jyAre ene koI gaMbhIra gIta gAvAnuM Ave che TelIphAna karI rahyA hatA. tyAM eka gIta guMjanI laharI havAmAM tyAre e lAgaNIvaza banI jAya che. AvI sUkama saMvedanAne lIdhe pharakI gaI. e avAjamAM koI evA prakAranI pakaDa hatI ke sevA prasaMge koIne koI ghaTanA banyAja kare che. nauzAdane ekadama enuM AkarSaNa thayuM. emaNe TelIphona karavAnuM mulatvI rAkhyuM. pelI gIta laharI AvatI hatI e tarapha emanI bajubAvarA' nuM mohe bhUla gaye sAMvariyA' gIta rekarDa najara gaI. eka chokarI gIta gAtI tyAMthI pasAra thaI gaI hatI. catuM hatuM be traNa lITI gAtAM gAtAM te enI AMkhamAMthI AMsu jANe eka mIThI teja lahara AvI ne sAthe malayAnilanI sugaMdha sarI paDayAM. e hibake caDhI. e gIta ja raDAve evuM hatuM. vadhArI gaI. badhAMja phUla khIlI rahyAM hatAM. rAgarAgiNI jANe balamAM eTaluM darda haze ke nahi paNa latAnA keDamAM eTaluM to da vAgavA lAgI. e chokarI eka (korasa) vRdu gAyikA hatI. bharyuM hatuM ke lAkho darzakonA e raDAvyA che. latAnA avAjamAM A mIThe sura chaMdagAnamAM veDaphAI jato hate. nauzAde ene jAdu che ne jAdu zrotAgaNamAM aMtargata banI jAya che. gAvAnI taka ApavA nirNaya lIdho tyAre sau koI Azcarya cakita thaI gayA. joharAbAI, rAjakumArI, nurajahAM, su yA ne zamazAda evI ja rIte "amara' nA gItanA rekaDIga vakhate latA koI begama jevI pArzva gAyikAo hoya tyAM eka buMda gAyikAne gAvAnuM kauTuMbika kAraNasara parezAna hatI. ene bInanA samayane bahu AmaMtraNa? paraMtu A chokarInA avAjane jAdu nauzAda para gherI asara khyAla rahe che. koI paNa saMgIta nirdezaka yA nirmAtA nirdezakane karI gayo hato " A chokarIne taka ApavAmAM Ave te e khUba e phariyAdanuM kAraNa ApyuM nathI. " amara ' nA gItanI carama jhaDapathI AgaLa vadhI jAya ema che ane nauzAde ene taka ApavA kSaNa AvI gaI ke " dhamma' avAja saMbhaLA. latA behoza thaI nirNaya laI lIdhe. gaI hatI. e gIta Aje paNa lokenI jIbha para ramI rahyuM che. eka mitra dvArA nauzAde eka chokarIne "TesTa mATe belAvI. enuM 'AyegA AnevAlA' gIta paNa zerIe zerIe gavAtuM eka mAmulI chekArI nauzAdanA khaMDamAM pravezI tyAre bahAra muzaLa thaI gayuM che. emAM jANe koI koyalane mITho TahukAra dilane AvarI Jain Education Intemational
Page #1017
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtimaMya le che. kAnomAM jAge amRta varSA thAya che. saMgitanI duniyAmAM sAmuvInI jIllA maMDaLanI zALAmAM. zALA jIvananA pagathAre ja paga mUkatAM ja latAnA kaMThe eka anokhI halacala macAvI dIdhI che. caDDI paheraNa paheratA AkizoramAM nATakiya Dhabachaba upasI AvI. rAmAlokonA dilamAM e vasI gayo che. yaNanA eka prayogamAM eNe "lakSmaNanI bhUmikA paNa karI. harizcaMdra nATakamAM e harizcaMdra banyo. ene nATayakalAnuM preraNuM piyUSa ekavAra " eka ce hAlA" nATakanA lekhaka zrI gaDadhInI puNya pAnAra zikSAgura lAlA nArAyaNa dAsa duA. "pRthvI' e abhinayatithi ujavAI rahI hatI. e jamAnAnI mazahUra gAyikA suMdarAbAI kalAnAM sopAna eka pachI eka sara karavA mAMDayAM. kasarata bAja, pitAnuM saMgIta pirasavAnI hatI. joke suMdarAbAInuM gIta sAMbha- kustIbAja ne kuzaLa kabaDDI khelADI bane. zALAmAM ATha varSanI LavA adhIrA banyA hatA. tyAM eka dubaLI pAtaLI chokarI raMgamaMca vaye 2 gamaMca para prathama paga mUke. para AvI ne gAvAnuM zaru karyuM ke loko maMtramugdha banI gayA. eTale sudhI ke e divase zretAoe bIjA koInuM saMgIta sAMbha pachI "pRthvI " pezAvaranI eDavarDajha kolejamAM joDAye. prAdhyApaka LavA paravA karI nahi. jayadayALane e priya vidyAthI banyuM. jayadayALa AdarzavAdI ne ka95nAzIla hatA. emanI cakora daSTie "pRthvI' ne ekadama pArakhI latA kadI paNa bahAranuM khAvAnuM khAtI nathI. 'riharsale ' lIdhA. kizora pRthvIrAja eDavarDajha kolejanI DrAmeTika sosAyaTImAM rAte thatAM, eka eka gIta mATe kalAke vItatA paNa latA koI joDAya. enA upakrame "pRthvI" e traNa bhUmikAo saphalatAthI cIjane sparza karatI nahi. e vrata upavAsa Aja paNa cAlu che. rajU karI AzAela kahAnI likhita paMjAbI ekAMkI, leDI gregae tapazcaryAnA phalathI ja enAM gIto lokomAM priyatara banatAM rahyAM rInAM "preDIMga dha nyujha' ne e sInanA " rAIDarsa Tu dha sI ' che. mAthAthI paga sudhI svaramAM DUbelI jANe zveta vastra dhAriNI mAM "pRthvI" e to AkarSaka hato ke enA "guru" e ene sarasvatI. e khUba sAdI ne sahRdayI che. vastArI kuTuMbanI e strI bhUmikA ApI. raMga maMca mATe ene naisargika AkarSaNa hatuM. sAkSAta "baDI dIdI " che. naTa tarIke enuM AgavuM ja vyaktitva hatuM. koleja DrAmeTika kalabano e maMtrI banyo. paMdara varSanI vaye e "guru" ne jamaNe hAtha Aja latA ghaNI vikhyAta pArzvagAyikA banI gaI che. e banI gaye. eka kalAkAra mAM Avazyaka evI tamAma zaktio zAzvata gAtI rahe. mIrAMnAM bhajane peThe ene kaMTha hamezAM amara enAmAM khIlatI jatI hatI je pAtranI bhUmikA bhajavatA emAM rahe. bholI bhAlI sAdI chokarI. kadI 'meIka apa" karatI nathI. bIlakula otaprota thaI jato. enA vyakitagata jIvanamAM camaka damaka nathI. vastrAlaMkArane ThaThAre karatI nathI. potAnA kaMThathI hajAro lAkho vyakitaone e raDAve soLa varSanI vaye pRthvIrAje meTikayulezananI parIkSA pasAra karI. che hasAve che. prathama vargamAM Avyo. sattara varSanI vaye enuM "rAmadevI sAthe lagna thayuM. pRthvIrAja vidyAlayamAM ja hatA tyAM emanA prathama putra " raNavIrabhAratano abhinayasamrATa rAja " ne janma thayo. IsvIsana 1927 "guru" jayadayAla kAMgarA khINamAM dharmazAlA gayA. "pRthvI " IsvIsana 1927mAM bI. e. IsvIsana 1947 akhaMDa bhAratanA bhAgalA pADayA hindustAna thayo. lAhoranI le kolejamAM ene saphaLatA na maLI. ne pAkIstAna, pAkIstAnamAM gayele paMjAbano bhAga. lAlapura jIllA eka nAnakaDuM gAma sAmudrI. vIsamI sadInA AraMbhano kALa hato. bAlyakALamAM pRthvIrAja korIciyana kaMpanInA nATaya prayogo pezAvarathI eka khaDatala hindu paThANa sAmudrI rahevA Avyo. divAna rasapUrvaka nihALatA. AgA hAI kAzmIrInAM nATako emane khUbaja sAheba kezomala kapUra enuM nAma. emanI sAmudrImAM tahesIladAra gamatAM. pitAnI svataMtra nATaka maMDaLI sthApavAnAM zamaNAM jovA tarIke nimaNuMka thaI hatI. kaDaka zistapAlanamAM mAnanAra. prajA lAgyA. nATaka, raMgamaMca ne paDadAnI ajaba dhUna lAgI. basa taMtravAdI daSTi. pramANika jIvana. rUpiyA aMga udhAra laI e gharamAMthI nIkaLI paDyA. bhAratanA eka cheDethI bIje cheDe pravAsa karyo. kalakattAmAM "philma lIga' nAM sabhya divAna sAhebanA putre polIsa lAIna lIdhI hatI. eka gAmathI banyA. tArIkha 29 sapTembara 1929 pRthvIrAja muMbaI AvyA. bIje gAma badalIo thatI. ene eka divasa putra prAptI thaI. tArIkha 2. okaTobara gAMdhI jayaMtinA divase e khAna bahAdUra tArIkha 3 navembara 1906ne e divasa. e kuTuMbane lADako. aradezara IrAnI samakSa upasthita thayAM. ImpIrIala phi9ma kaMpanImAM dAdAjInI chatra chAyAmAM ucharyo. ghaDA paNa enuM nAma pADayuM. "ekasTrA" tarIke kAma maLyuM. " celenja " "lagnanI rAta' ne pRthvIrAja' gharamAM badhAM ene "pRthI' kahetA dAdA kezomalanuM pRthI" " dAvapeca' mAM kAma karyuM. "celenja' mAM ArabanI bhUmikAmAM apAra heta. "pRthvI' ne paNa dAdAjI prati devatula Adara. enuM AkarSaka vyaktitva ekadama upasI AvyuM. ekasTrA" "nAyaka banyo. sIdhoja aMgada kudake IsvIsana 1930 "sinemA gala' pRthvI" traNa varSa thayA. tyAM enI mAtAnuM avasAna thayuM. ne e "hIro" tyAranI mazadara sine tArikA " emeMlIne ' "hIroIna' enA pitAe bIjuM lagna karyuM. "pRthvI" nA prAthamika abhyAsa tarIke sAtha Apyo, ene pagAra hato mAsika sittera rUpiyA. Jain Education Intemational
Page #1018
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1e4 bhAratIya amitA muMbai tAradevamAM '412' nI oraDI. e pRthavIrAjanuM ghara hatA e lakhatA, lakhAvatA, umeratA. sarve emanAM AgavAMja TuDi para cAlatA javAAvavAnuM. e ghara mAMDayuM. IsvIsana sarjana hato pRthvI piyeTarse seLavarSa sudhI se kalAkAronI maMDaLI 1929 thI 1931 sudhImAM nava citromAM kAma karyuM. nibhAvI. kAzmIrathI kanyAkumArI ne kalakattAthI dArakAM sudhI gAmegAma potAnA prayogo rajU karyA. chavvIse prayogomAM darekamAM pRthvIrAja sauthI zreSTha bhUmikA 'cilDrana opha dha sTamamAM belapaTa upara ane A 4 rAma mA mAlapaTa upasthita rahyA. vartamAna sinesRSTinA mazahUra kalAkAre saryA. rA' mAM pRthvIrAja jhaLakayA. have pagAra mAsika lekhako ne digdarzake pedA karyA. saMgItakAra ne nRtyakAra baso rUpiyA che. draupadI cIra haraNa" ne "dagAbAja Azika' mAM ubhA thai ubhA karyA. bhAratIya rAjyasabhAne pRthvIrAja sabhya banyA. philma paNa ene kAma karyuM. maMDaLanA pratinidhi tarIke paradezanAM pravAsa kheDayA. tyAM grAnTa enDarasananA saMparkamAM Avyo. enI ciTrikala Ave A janma kalAkAra Aje paNa eka yuvAnanI khumArI kaMpanImAM joDAyo. bhAratabharamAM pU. zekasapiyaranAM nATako juliyasa sIjhara', "hemleTa, "maracaMTa epha nIsa, remiyo ke dharAve che. camakatAM nayane ne hasatA vadane jIvananI lIlI sUkI juliyeTa' ne 'Ta nAITa' mAM mukhya bhUmikA karI. "TapakArTa vadhAve che. "IsTalIna" ne "noTa Tu nAITa', DIyarI' mAM paNa utaryo, muMbaInI janatA enI adAkArI para ghelI banI IsavIsana 1972. kalakattAmAM enDarsana kaMpanI baMdha thaI bhAratanA aNuvaijJAnika IsvIsana 1933. pRthvIrAja nyuTisane dAre AvI ubha. AjathI lagabhaga doDha varSa pahelAM amadAvAda zaheranA madana muMbaImAM abhinaya samrATa tarIke vadhAvI levAyelA pRthvIrAjane zrI gopALanI havelI nAme oLakhAtA vistAramAM zrI karamacaMda nAme devakIe "puraNa bhakata mAM camakAvyo. pachI to pRthvIrAje eka dazA zrImALI jaina vaNika sajjane rahetA hatA. tyAranA amanItina bejha, praphullacaMdra bahuA, hemacaMdra ne kAradAra jevA digda dAvAdamAM e kamAzA nAme jANItA thayA hatA. kamAsA marada zakonA bela paTamAM kAma karyuM. 'rAjarANI mIrAM' 'sItA' 'abhAgina' mANasa hatA. emaNe traNa vAra lagna karyA hatAM. emane pAMca "maMjhila" "presiDenTa' 'duzmana" vagere bAra belapamAM pRthvIrAje saMtAna hatAM. be putro ne traNa putrIo. emanA moTA putra zrI nAyakanI bhUmikA bhajavI apratima lekacAhanA prApta karI maganabhAine janma isvIsana 1823 eTale vikrama saMvata vaLI kalakattA choDayuM. muMbaImAM 'kAlensara' banyo. zrI caMda. 1879ne vairAkha suda bIjanA roja thayo hato emanA bIjA lAla zAhe ene AvakAryo. IsvIsana 1940mAM minanA 'sikaMdara'mAM putranuM nAma zrI motIbhAI. e jamAnAmAM gujarAtImAM chApelI IsvIsana 1941mAM vADIyAnI rAjanartakI'mAM IsvIsana 194ramAM copaDIo maLatI nahatI eTale zrI maganabhAI kAmajoyuM bhaNelA. zAlImAranI " ekarAta" mAM ne tAjamahAlanA " ujAlA " mAM paraMtu emanI buddhi ghaNI ja teja hatI. zrI maganabhAI agiyAra IsvIsane 1943mAM vADIAnI " AMkhakA zarma' mAM IsvIsana varSa nA thayA tyA vikrama saMvata 16 0 0mAM zrI karamacaMda zeThanuM 1943mAM DI. Ara. DI. proDakazananA "IzArA' vagere ghaNI avasAna thayuM. emanA munImoe dukAnanuM kAma calAvyuM. pukhta philmamAM mahatvanI bhUmikA bhajavI. vayanA thatAM ja zrI maganabhAIe dukAnane vahIvaTa saMbhALI lIdho. emanA nAnAbhAI zrI motIlAla paNa hAMziyAra gaNe. paraMtu - IsvIsana 1944mAM jAnyuArInI pahelI tArIkhe "pRthvI, kamanasibe vikrama saMvata 1907mAM emanuM akALa avasAna thayuM. thiyeTarsa' nI sthApanA karI. bhAratabharamAM hindustAnI raMgabhUmine emanA avasAnanA paMdara divasa pahelAja emanAM eka bahenanuM avavijaya vAvaTo pharakAvya. saMskRta mahAkavi kAlidAsanA 'zAkuntala' sAna thayeluM chelle babbe svajanonI vidAyathI zrI manabhAine tyAre ne raMgamaMca para rajU karyuM. pachI eNe AgavAM navAM nATake AghAta lAge. chatAM emaNe jAtane saMbhALI lIdhI. zrI karamacaMda lakhAvyAM. vartamAna prazno prajA samaje evI sarala bhASAmAM zeDa pAse jhAjhI dolata nahi paNa zrI maganabhAIe pitAnI samAvyA. bhAratanA bhAgalAne anulakSI 'divAra' bhajavyuM. eka vicakSaNatAthI dolatamAM ThIka ThIka vRddhi karI. vaLIe udArane pratikAtmakanATaka "paThANa' sauthI joradAra nIvaDyu. hindumuslIma akakalavAna nIvaDyA. eTale kauTuMbika pratiSThA paNa sArI baMdhAI e kayane prazna che. rASTrIya takavAdIonI cAlabAjI dAkhavatuM amadAvAdanA te gALAnA nagarazeTha zrI haThIsIMga hImAbhAI sAthe gaddAra " dardanAka banyuM. " Ati ' mAM apahita kamanasiba maLI paMcatIrthane saMdha kADho. pachI e muMbaI gayA. tyAM zrI kanyAnI kahANI rajU karavAmAM AvI. " kalAkAra" mAM uparachalAM maganabhAIe sara jamazedajI jIjIbhAI sAthe saMparka sAdhyo. zrI sAmAjIka mulyonI chaNAvaTa karI. caturaMkI nATaka "paisA" mAM jamazedajI nAITanA saMsargathI zrI maganabhAI parasevo pADI raLelA dravyanI juThThI mAyanI ghAtaka asara samajAvI "kisAna " mAM gAma- dhanane sadupayoga karatAM zIkhyA. amadAvAdamAM te vakhate zrI DAnA luccA zAhukAronI bheLA grAmyajane paranI nirdaya pakaDane gujarAta varnAkayulara sosAyaTInI phArbasa sAhebe sthApanA karI hatI. citAra Apyo. badhAMja nATakaeNnuM udagama sthAna pRthavIrAja poteja keLavaNI pracAra mATe eka samiti nImavAmAM AvI hatI.
Page #1019
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtibaMdha 1041 temaNe amadAvAdanA bhadra vistAramAM eka aMgrejI zALA amadAvAdamAM kelIne jyubIlI mIsa, vaDodarAmAM sArAbhAI cAlu paNa karI dIdhI hatI. e jamAnAmAM loko ghaNuM ja kemIkalsa, muMbaImAM svastika eIla mIlsa, paMcarUbImAM bihAra rUDhIcusta ane vahemI hatA. chokarIone kadI bhaNAve ja zugara mIlsanA saMcAlaka banelA. jAhera pravRttimAM teo phrikala nahi. tethI zrI maganabhAIe gujarAta varnAkayulara sosAyaTIne vIsa kamIzanane TekasTAIla eDavAIjharI kamITInA sabhya hatA. amadAvAda hajAra rUpiyA ApyA. temAMthI cha hajAra rUpiyA kharcI rAyapura mIla mAlika maMDaLane gujarAta kalabanA varSo sudhI pramukha hatA. zAmaLAnI poLa AgaLa zrI maganabhAI karamacaMda kanyAzALA cAlu amadAvAda myunisipAliTInA sabhya tarIke paNa sevA ApelI. karI. bAkInA cauda hajAranA vyAjamAMthI zrI varnAkyulara sosAyaTI mahAtmA gAMdhI pratye bhAre Adara dharAvatA gupta dAnamAM moTI e tenI vyavasthA ne vahIvaTa saMbhALave evo TharAva thayo. vikrama rakamo paNa ApelI eTaluM ja nahi paNa isvIsana 1930mAM saMvata 1907 eTalI tArIkha 14 ogasTa 1851nA roja tyAranA gAMdhIjInI giraphatArInA kAraNe potAne brITIza sarakAra taraphathI amadAvAdanA nyAyamUrti mIsTara herIsane sadarahu kanyAzALAnA maLela ke sarehindanA IhakAbano suvarNacaMdraka paNa parata karelA makAnanuM zIlAropaNa karyuM ne moTo darabAra bharI zrI maganabhAIne rAvabahAdurano IlkAba Apyo. rAvabahAdura maganabhAI karamacaMda zrImatI saralAdevI paNa AraMbhathI ja amadAvAdanI jAhera kanyAzALA Aje paNa pitAnA adyatana makAnamAM hasti dharAve che pravRttiomAM rasa letAM AvelAM che. amadAvAdamAM kavizrI ne amadAvAdanI mazahura saMsthA zrI gujarAta vidyAsabhA tene vahI- hAnAlAla dalapatarAme zarU karelI yuvaka prakRtinAM e sthApaka vaTa saMbhALe che. pramukha hatA. amadAvAdanI tisaMdhanI saMsthA paNa emanA ja sahakArathI phulI phAlI che teo potAnA 5hataMtranuM temaja zrI sArAbhAI kuTuMbanI vividha ne vizALa askayAmataH mIrajApura reDa para zAntisadana, rAyapuramAM zrI maganabhAI karamacaMdanI havelIne zAhIbAgamAM "rITrITa vagerene kuzaLatAthI vahIvaTa saMbhALe che. pachI to zrI maganabhAInA kuTuMbamAM kIti ne kaladArane vAsa tAya che ke potAnA pratyeka saMtAnane janma IMglenDamAM thAya to . emanA putranuM nAma sArAbhAI emanA nAnA bhAI zeTha tene aMgreja tarIkenA adhikAro maLe e kAmathI zeTha zrI zrI cimanalAla nagInadAse pitAnI mIlakatamAMthI keLavaNI mATe aMbAlAlabhAI sAthe dareka vakhate IMglenDane pravAsa kheDatAM. emane zeThazrI sArAbhAI maganabhAI TrasTa phaMDa karyuM. paraMtu temane aNadhAryA traNa putro zrI suhRdabhAI gautamabhAI ne vikramabhAI ane cAra videha javAthI zeThazrI sArAbhAInA suputra zrI aMbAlAlabhAie zrImatI mANekabahena cimanalAlanI saMmatithI IsavIsana 1912mAM zeThazrI putrIo zrI mRdulAbahena, lInAbahena, bhAratIbahena tathA gIrAbahena ema sAta saMtAne thayAM che. atyAre paNa teo sumeLa ne saralatAthI cimanalAla nagInalAla chAtrAlayane AraMbha karyo ane tene vahI potAnA vADI vistAra ne saMpattine vahIvaTa saMbhALI rahyAM che te vaTa karatA eka drasTImaMDaLa nI.... A chAtrAlaya prathama ghI kAMTA kuTuMbIjanonI temaja janatAnAM chatrachAyA rUpa banyAM che. gujarAtanI reDa para eka bhADAnA makAnamAM zaru karavAmAM AveluM ne temAM grAmya vistAranAM garIba vidyArthIone rAkhavAmAM AvatA eTaluM ja sAmAjIka sAMskArika, ne zaikSaNika pravRttiomAM pratyakSa ke parokSa nahi paNa temanA rahevA jamavAnI vyavasthA ne zikSaNa kharca paNa rIte temaNe mahAmuluM pradAna karyuM che. saMsthA ja veThI letI. cheka bAlyakALathI ja vidyArthIonuM vyaktitva khIle evuM dainika jIvana rAkhavAnI yojanA hatI sAdA ne puSTikAraka khorAka sAthe AtmavizvAsa ne zramagauravathI jIvana ghaDAya e Adarza hatA. Aje zahera amadAvAdanI pazcime sAbaramatInI mahAtmA gAMdhIjI potAnA mahAna satyAgraha saMgrAmanI pracaMDa pazcime zeDa zrI cimanalAla nagInalAla vidyAvihAra nAme eka phalI taiyArI karI rahyA hatA e IsvIsana 1919nI sAlanA ogasTa phAlI jIvaMta saMsthA banI rahI che. potAnI AgavI mIlakata dharAve mahinAnI bAramI tArIkhe zrI vikramabhAIne zeThazrI aMbAlAla che. ne zALAnA abhyAsa uparAMta vidyArthIone sutArakAma, dhAtunuM ? sArAbhAIne tyAM janma thayo. bAra varSanI kumaLI vaye mAletujAra ketarakAma kAMtaNune vaNATakAmanetarakAma, zIvaNakAma, saMgIta citrakalA mIlamAlikanA A dIkarAnA dilamAM pitAnI jIMdagInuM beya spaSTa vyAyAma Adi vividha prakAranI keLavaNInuM pradAna karI jagamazadara thayuM "huM vijJAnika banIza.' prAthamika ne mAdhyamika abhyAsa banI che. emaNe ghara AMgaNe karyo. gujarAta kolejamAM inTara sAyansa sudhI bhaNyA. pachI e IglenDa gayA seInTa ja nsa kolejamAM dAkhala zeThazrI aMbAlAla sArAbhAIne janma I.sa. 1889nA mArcanI thayA. kembrIjano supratiSThita "TrIjha' maLaze. IsvIsana 1940 navamI tArIkhe thayele te meTrika pAsa thayelA. vAcanane vRkSa ucherane khAsa mAM bhArata pAchA vaLI bApIkA dhaMdhAmAM joDAvAne badale zrI vikramazokha temaNe banAsakAThAnA DepyuTI polITIkala ejanTa zrI bhAI beMglora bela InAma vijetA zrI sI.vI. rAmananI saMsthAmAM harilAla maDasalIAnI putrI zrImatI saralAdevI sAthe lagna kareluM. joDAyA. temanA hAtha nIce beMglarane 'IDiyana insTITayuTa opha temaNe potAnI vyApArI pravR ttA anekavidha rIte vadhArI dIdhelI. sAyansa" mAM IsavIsana 1945 sudhI bAkiraNa 1 keramaka reDIeza) Jain Education Intemational For Private & Personal use only
Page #1020
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1042 bhAratIya amitA nuM uM,' saMzodhana karyuM. pharI pAchA te IMglenDa gayA. kenDIza mukhya pravAhamAM jhabakeLAyelA ja rahyA. dezaparadezanI vaijJAnika leboreTarImAM phaTAphIjhana para gaSaNa karI IsvIsana 1945mAM pariSado ne saMmelanamAM acUka hAjarI ApatA. tyAM navA navA kembrIja yunivarsiTImAM paramANu bhautikAmAM DokaTareITa meLavI. pI. nibaMdha vAMcatA. "kIjhakala rIvyuH "necara' ne 'eraTrophijhikala jarnala' eca. DI kenTaba thayA. jevAM patromAM emanA abhyAsapUrNa lekho paNa pragaTa thatA rahyA. 'phijhIkala sosAyaTI opha laMDana' 'presIDIMjha opha dha inDiyana lakhapata kuTuMbamAM emanA janma ne uchera hovA chatA ya ekeDemI opha sAyansIjha presIDIjha opha dha royala sosAyaTI', zrImaMtAInA ahaMkAra ke ezaArAma emane sparzI zakayA nahotA. jarnala opha dha ophijhikala rIsarca jarnala'mAM paNa temanI udyogapati tarIkenuM lehI te vArasAmAM ja maLeluM hatuM. audhomika lakhANo AvatAM. emanAmAM vaijJAnikanI jhINavaTa ne vyApArI varganI kSetre prathama kakSAnA udyogapati banavAnI badhI ja kuneha ne vahIvaTa cokasAI hatAM. zakti paNa hatI paraMtu mahAtmA gAMdhInA khoLe khelIne emanAmAM mAnavatA keLavAI hatI. chatAM zrI vikrama sArAbhAIe vijJAnanI ja IsvIsana 1961-62 mAM DokaTara vikramabhAI bhAratIya vijJAna keDIo pitAnA ApabaLe kheDI ane e traNeya mahAna tatvanA pariSadamAM bhautika vibhaganA adhyakSa sthAne birAjyA. emanA saMgama samAva emanuM AgavuM vyaktitva ema vaijJAnika pradAne lakSamAM laI IsvIsana 1962 mAM DokaTara vikramaaMgata lAbhamAM javAne badale bharabanamAM rASTrane caraNe dhayuM. bhAIne bhautika zAstrI aMgenuM zrI zAnita svarUpa bhaTanAgara smAraka e sarasvatInA upAsaka banyA ane pitAnI vaijJAnika AMkhe paritoSika ApavAmAM AvyuM. e ja sAlamAM bhAratIya aNuzakita avakAzanI khejamAM parovAyelI rAkhI, kesmIka kiraNanI sa rodhita paMce nImelI rASTrIya samitinA DokaTara vikama nAI adhyakSa banyA pravRttithI AraMbhI teo ujJAnanAM vividha kSetro khuMdI vaLyA. ne bhAratamAM aMtarikSa vijJAnane vyavasthita karavAnI javAbadArI upADI teo kevaLa prayogazALAnA ja vaijJAnika na rahyA paraMtu vijJAna ne lIdhI. IsvIsana 1965 mAM teo amadAvAda bhautika vijJAna TekanolojInA vyavahAra amalathI apavikasita dezomAM parivartana saMzodhana prayogazALAnA niyAmaka banyA. amerikA mesepyuseTasa jevI rIte lAvI zakAya tene emaNe uDo abhyAsa karyo. InsTITayuTa opha TekanolejInI saMrayAmAM DekaTara vikramabhAI aNikembrIjathI DokaTara thaI pAchA bhArata AvyA ke tarata ja vijJAna prayogazALAnA vijhITara pAdhyApaka hatA. emaNe amadAvAdamAM amadAvAda TekasaTAIla InDasTrIjha rIsarca eziezananI sthApanA karI ane isvIsana 1947thI 1955 sudhI IsvIsana 1966 mAM aNuzakita maMDaLanA pramukha zrI homI temAM kAma karyuM; ane amadAvAdanA TekasTAila udyogane adyatana bhAbhAnuM vimAnI akasmAtamAM aNadhAyuM avasAna thayuM tyAre kakSAe lAvI mukavAmAM mahatvano phALo Apyo. e IsvIsana DokaTara vikramabhAIne aNuzakita paMcanA adhyakSa nImavAmAM AvyA. 1956 sudhI aTIrAnA DIrekaTara rahyA. tyAra pachI tyAM pUro samaya tArIkha 27 me 1966 thI DokaTara vikramabhAI aNuzakita aMgenA sarakArI vibhAganA maMtrI paNa banyA navI kendriya pradhAna maMDaLanI kAma Ape evA DIrekaTara nImAyA. emane mukhya rasa kemIka vArISTa vaijJAnika salAhakAra samitinA sabhya thayA ne e pada temaNe kiraNe, enAM samaya parivartana ane tenAM prahabhautika (esTrophijhikasa) rahasyanAM saMzodhanamAM ja kendrita thayA hatA. pRthvInI isvIsana 1968 sudhI saMbhALyuM. IsavIsana 1966 mAM bhArata sara A kAre emane padmabhUSaNa banAvyA, najIkanI kakSAmAM emaNe sUryamAMthI zakitavAhaka AzuonA kAra Ava, sUryajanita sajIvatatva (selara plAjhamA) ane sUryajanita vAyuonuM emaNe khAsa jJAna prApta karyuM. amadAvAdanI bhautikavijJAna IsvIsana 1967 mAM DAkaTara vikramabhAI IlekaTronikasa samitinA saMzAdhana prayogazALAmAM emaNe kemika kiraNa saMzodhananA adhyakSa nImAyA IsvIsane 1968 thI 1971 sudhI e bhArata saraprAdhyApaka tarIke kAma karyuM. amadAvAda, gaga. koDAIkenAla, kAra nA vijJAnane pro audhogika vijJAna (sAyansa enDa TekanolejI) trivendrama cakalatavA (boliviyA: dakSiNa amerika0 mAM zrI vikrama samitinA sabhya rahyA. DeAkaTara vikramabhAI e zastra niyamane ane bhAIe emanA vidyArthIo ane sAthIdAro sAthe emaNe kemika ni: zastrIkaraNanA praznomAM sakriya rasa lIdho. aNu zastronA saMbhavita kirane kSetra vistAra ane temanI lAkSaNikatAonuM varSo sudhI upayoga aMge ane aNuzastro prApta karanArA ane vikasAvanAra ekadhAru nirIkSaNa karyuM. pariNAme komika TukAmAM TUMka vighata rAjya mATenA AciMka kAraNuM ane salAmati aMgenA ahevAla yAra cumbakiya) kiraNa sAthenA sUryanA navA vyavahAranuM saMzodhana thayuM. karavA saMyukata rASTrasaMdhanA mahAmaMtrIne madada karanAra niSNAMtonI samitimAM paNa DokaTara vikrama mAIno samAveza karavAmAM DokaTara vikrama sArAbhAI isvIsana 1947thI 1955 sudhI Avyo. bAhya avakAzanA saMzodhana ne zaktimaya upayoga mATe aTarAnA DIrekaTara hatA. IsvIsana 1956mAM e bhAratIya upA- saMyukata rASTrasaMdhanI pariSadanI teyArI karavA nImAyelI niSNAtonI dina pratinidhimaMDaLanI AgevAnI laI jApAna gayA. emaNe samitinA e adhyakSa paNa nImAyA. IsvIsana 1968 mAM ogasTa zrI sArAbhAI kuTuMbanI audyogika pravRttionI unnatimAM kriyAzIla mahinAmAM vayenA khAte maLelI pariSadanA upapramukha ane vaijJAnika ne mahatvano phALo Apyo eTaluM ja nahi paNa vaijJAnika pravRttinA zALAnA adhyakSa paNa thayA. Jain Education Intemational
Page #1021
--------------------------------------------------------------------------
________________ skRtimaMca 1043 DokaTara bhAbhAnA anugAmI tarIke aNuzakita paMcanA adhyakSapadane salAhakAra samiti, rASTrIya niyojana paMca ane nyu dilhInI temaNe ucita rIte saMbhALyuM. emane emanA kAryamAM ja rasa ha vasAnika ne odyogika saMzodhana saMsthAnI kArobArI samitinA ne kArya dorI jAya tema jatA AvI kAyaparAyaNatAnA pariNAmeja tathA zikSaNamaDaLanI kendriya salAhakAra samitinA sabhya hatA. emanI doravaNI ane mArgadarzana nIce trivendrama khAte thuMbA rokeTa sTezana ane amadAvAdamAM prAyogIka seTelAiTa sTezana sthapAyAM Ama DokaTara vikramabhAI kitanA eka anaMta srotasamAna che tArApura aNuvijaLI mathaka ane rAjasthAna temaja madrAsanAM hatA. vaijJAnika netAgIrI pUrI pADatA vaijJAnika hatA vijJAna prati ANuvijaLI mathake kAma karatAM thaI rahyAM che. saurASTramAM aNu emane uMDI lagana ane pratibhA hatAM. vaLI A mRdubhAvI ne vijaLI mathaka sthApavAnI paNa emanI gaNavI hatIja DokaTara viThama hasamukha vejJAnika sAthIdArone zreSTha sahakAra meLavavAnI kuneha bhAIe emanA vikhyAta purogAmI DokaTara homI bhAbhAnI aNu dharAvatA. emanuM jIvana bhAratanI yuvAna peDhInuM bhAthu che. saMzodhana ne tenA viziSTa upayoga aMgenI vidyAnI ucca praNAlikAo jALavI rAkhI che, eTaluM ja nahi paNa che. bhAbhAe vijJAna ne TekanolojI uparAMta DokaTara vikramabhAI nRtya ne zAstrIya nAkhelA uMDA pAyA upara emaNe suMdara ImArata ubhI karI che saMgIta pratye uMDI dilacaspa dAkhavatA IsvIsana 1942mAM emanA aJrAti vidhAe saMpUrNa vikAsa sAthe che eTaluM ja nahi paNa sahadharmacAriNI banelAM zrImatI mRNAlinI bahena svAmInAmananI DokaTara vikramabhAInI rAhabarI nIce bhArate avakAza yugamAM patra nRtyaupAsanAmAM emane saMpUrNa sahakAra hato hindu dharmane prAcIna padArpaNa karyuM che. bacAva mATe paNa aNuzakti saMbhAra eka saMskRtie vizvanA gUDha rahasya ukelavA bhAre mathAmaNa karI che karavo hoya to te kakSA sudhI paNa bhArata Aje pahoMcI cUkayuM ane gaNita vijJAna temaja anya vijJAnanA pAyA nAkhyA che ema che. bhAratane A sthitimAM lAvI mUkavAmAM DokaTara vikramabhAIne DokaTara vikramabhAI mAnatA. phALo ati mahatvanuM che. avakAza pravRtti mATe eka daza varSane kAryakrama paNa temaNe kendra sarakArane dhaDI Ape che. DAkaTara vikramabhAI krIDAjagata sAthe paNa eTalA ja saMkaLAyelA hatA. bhAratIya krikeTa kalaba, velIMgTana peTarsa kalaba ne amadAvAda jImakhAnAnA e sabhya hatA. isvIsana 1970mAM viyenAmAM AMtara rASTrIya Azakti maMDaLInI pariSadamAM DokaTara vimabhAIne adhyakSa tarIke cUMTI jIvanamAM e khUba ja sAdAIthI varelA hatA. nAnAmAM nAnuM kADhavAmAM AvyA hatA. IsvIsana 1971mAM viyenAmAM aNuzaktinA akitanA kAma karavAmAM paNa e nAnama mAnatA nahi, jhabhbho le ne zAtimaya upayoga thI AMtararASTrIya pariSadamAM paNa e upapramukha bagalathelI laIne paNa ghUmavA nIkaLI paDatA. kAryakaro prati khUbaja hatA. AMtara rASTrIya yu voza' nA paNa e sabhya hatA. bhAratIya mAnavatA ne sahRdayatA dAkhavatA. yugAza' samiti, khrisaMdha vijJAna salAhakAra samiti, ane visAnika maMDaLImAMnI AMtararA,Iya samitinI sUryajanita bhautikazAstra emanA vicAro unnata hatA. moTI moTI kAryasiddhio hAMsala (selara TereraTrIala phijhikasa) paranA AMtaradazaya kamIzananA paNa karavA e sphaTika joma dharAvatA ne e pAra pADavA adhIrA banI sabhya hatA. jatA arvAcIna ne bhAratIyane zreSTha samanvaya emaNe sAthe hato. vaijJAnika hovA chatAM kalArasika hatA. rUDhIcusta nahi paNa preraNAdAyI DokaTara vikramabhAI vijJAna ne jJAnanI sArvajanikatA pratye kAryavAhaka hatA. potAnA vijJAnanA akhUTa jJAnabhaMDArane sAmAnya uMDI zraddhA dharAvatA hatA. e mATe rASTrasaMgha dvArA paNa emaNe prajAjana sudhI pahoMcADanAra e bhAratanA panotA putra hatA. zrI sagavaDa ubhI karI che. yuvAna mAnasamAM vijJAna prati rasa utpanna vikramabhAI samayakArI netA hatA saMskRti ane vijJAna, aNu thAya te mATe DokaTara vikramabhAIe bAlake mATe amadAvAda samUha ne nRtya, avakAza ne khelakUda, vyavasthA zAstra ne brahma kirAnAM vijJAna kendra sthApyuM che. AMdhra kinAre zrI harikSetra avakAza kendra vividha kSetranAM caramabinduo vacce ema karoLiyAnI kheta ne cAlu karavAnA nirNayathI emaNe bhAratane upagraha yugamAM ANI mAtAnI mamatAthI taMtu sAMdhyA che. emanuM kArya amara che. emanI mUkayuM che. bhAratamAM phrenca 'seneTora sAunDIMga' rokeTanA utpAdana tAlIma ne preraNA amara che ne eja emanuM ciraMjIva mAraka che. mATe paNa temaNe kAryasUci pracAra karI hatI. bhAratIya rekeTanA sajana ne vikAsa mATe temaja anya vaijJAnika sAdhana sAmagrI mATe bhAratanA sarasenApati avakAza vijJAna ne predyogika kendra ubhuM karavAnuM paNa vicArI rahyA hatA. janarala mANekazA eTale tema horamasajI durAmajI jamazedajI mANekarA. eka senAnIne pivAka ane cAMdI lazkarI TopI sAthe DokaTara vikamabhAI IMglenDanI kebrIja tatvajJAna maMDaLanA bharAvadAra mucha janarala mANekazAnI pratimAne kaI ora uThAva phela hatA. "InsTITayuTa opha eDavAnDa sTaDIjha', beMgaloranI Ape che. emane janma tArIkha 1 eprila 1914, ja-masyAna bhAratIya vijJAna akAdamI ane nyu dilhInI bhAratIya rASTrIya vijJAna saMsthAnA sabhya hatA. kendriya pradhAna maMDaLanI vaijJAnika (vadhu mATe pAnA naM. 1061 upara jevuM )
Page #1022
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1044 sujalAma.... sulAma... evI A dharatInI yazagAthA AlekhatA smRtisaMdarbha graMthanA prayAsane hArdika zubhecchAo dhI bombe hIMga saplAiMga kAM muMbaI bhAratIya asmitA
Page #1023
--------------------------------------------------------------------------
________________ jaina zruganI saMskRti zrI paMkita sukhalAlajI utsava, nadhArA vagere aneka viSayanA jaina samAjamAthe eka jAtanA aneAkhA sabaMdha che; ane pratyeka viSaya potapotAnA AgavA pratihrAsa patu dharAve che. A badhI bhAgatA bhAva saMskRtinAM aMga chaeN. paN evA koI niyama nathI ke jyAM jyAM ane jyAre jyAre A ane evAM bIjAM aMga mojuda daya tyAM tyAM ane tyAre tyAre enuM hRdaya paNa avazya hovuM joie. bAhya agA hayAta hAvA chatAM kayAreka hadayanA bhAva ya che; ane bAhya trAnA abhAvamAM paNa saskRtinA havyanI sabhAvanA hoya che. A daSTine sAme rAkhIne vicAra karanAra koi paNa vyakti e vAta sArI rIte samajI zakaze ke, jaina saMskRtinu hRdaya, jenuM varNana huM ahIM karavAne chuM, ene kevaLa jaina samAjamAM janmela ane jaina kahevAnAra vyaktimAM ja sabava che, ema nathI. sAmAnya leAkA jene jaina mAne che, athavA jee potAnI khatane jaina kahe chaeN, emanAmAM ne cyAMka yogyatA na hoya tA e hRdayanA sabhA na samA; ane jaina nahI. kahevAnAra vyaktimAM pa o sAcI maigyatA taiya tA e hradayanA sAva che. A rIte jyAre saskRtinuM' bAda rUpa samAmAM ja maryAdita dAvAthI bIna samAjamAM e sukha nathI hotu tyAre saMskRtinuM ya. ge samAjanA anuyAyIonI jema. anya samAjanA anuyAyIomAM paNa daI zake che. sAcI vAta to e che ke saMskRtinuM brahma ke ene AtmA eTalAM vyApaka ane svataMtra hoya che ke ene deza, kALa, jaina saskRtinAM be rUpa khI saMskRttionI jema, jaina saskRtinAM paryaM be pa che: eka bAhya ane khIjuM AMtarika. bAhya rUpa e che ke jene e saMskRtinA jAti, bhASA ane rItarivAjo na tA baMdhiyAra banAvI zake ke na tA pAvAnI sAthe mAMdhI zake che. leAkA uparAMta bIjA leAkeA paNa pAtAnI AMkha, kAna vagere bAhya I hiMya dArA jANI zake che, paNa kRtinuM AMtarika svarUpa evu nathI hatu; kAraNa ke koI paNa saMskRtinA bhAMtarika svarUpanuM sAkSAta Akalana tA phakata ene ja thAya che ke je ene potAnA jIvanamAM AtakAta karI rahe. khInha le. ene jANavA ke te enu sAmAna darzana nathI karI zakatA. paNa e AMtarika saMskRtine potAnA jIva namAM utAranAra pururva ke pAnA chAna-vArA saMparathI tema ja tenI AsapAsanA vAtAvaraNa upara paDatI asara uparathI tee kAI tu AMtarika saMskRtinA aMdAja meLavI zake huM banI. mAre mukhyatve jaina sa MskRtinA be svarUpanI ke yane parricaya A che ke je mATe bhAge abhyAsamAMthI jAgelI kalpanA tathA anumAna para ja AdhAra rAkhe che. jaina saMskRtinuM bAhyasvarUpa jaina maMskRtinA bAda 1pamAM, bIcha ationA bhAva svarUpanI jema, aneka vastuonA samAveza cAya che. zAstra enI bhASA ma dira, enuM sthApatya, mUti-vidhAna, upAsanAnA prakAra, emAM kAmamAM AvanArAM uparA tathA vastuo, samAjanA khAna-pAnanA niyame, saMskRtinuM jharaNa saMskRtinuM RNa nadInA evA pratADa jevuM che ke je potAnA udgamasthAnathI te aMta sudhI bIjAM nAnAM-moTAM jharaNAMe sAthe haLavuM, vadhatu ane parivartana pAmatu bIna aneka mitrothI yukta thatu jAya che, ane ugamasthAnamAM pAnAne maLela rUpa, sparza, gadhe tathA svAda vageremAM kaIka ne kaIka yitane paNa prANa karatu rahe che. jaina tarIke oLakhAnI saMskRti patra sAmAnya saMskRtinA AA niyamanA apavAda nathI. je sa'kRttine Are ApavuM jaina saskRtinA nAme eLakhIe che enA AvirbhAva sau pahelAM kAcuM karyAM, ane emanAthI e pahelAM vA rUpe udbhavI, enuM pUrepuruM thAya vana karavuM, bhe pratidrAsanA sImADAnI bahAranI vAta che. Ama nAM, be prAcIna vAdanuM je ene jevu jharaNuM ApaNI sAme mojUda che, tathA e je badhArAnA mAM vastu va che, e jharaNA ane e sAdhanA sabaMdhI vicArajI karavAthI ApaNe jaina saMskRtinA hRdayane cAku balu priyAnI thAo chIe. jaina jaina saMskRtinuM hRdaya H niyataka dhama prazna e che ke jaina saMskRtinuM hRdaya zI cIja che? Ane TUMkA javAba te e che ke nivartaka dharma jaina saMskRtinA AtmA che. je dhamA~ nivRtti ApavAvALA arthAta punarjanmanA cakranA nAza karavAvALA hoya athavA be nivRttinA sAdhanarUpe je dhanA prAdu mAM vikAsa ane pracAra thayo DAya, bhai niyataka dharma kahevAya che. Ane mULa artha samajavA mATe prAcIna chatAM samakAlIna anya dharmanA svarUpa saMbadhI thoDeka vicAra karavA joize. dharmAnu` vI karaNa atyAre duniyAmAM jeTalA pamI jIvita che. athavA jemanA caDA po ItihAsa maLe che, e badhAyanA AMtarika svarUpanuM ne vargIkaraNa karavAmAM Ave tA. mukhyatve emane traNa vibhAgAmAM vaheMcI zakAyaH--
Page #1024
--------------------------------------------------------------------------
________________ 146 (1) pahelA e vibhAga ke je vata mAna janmane vicAra kare che. (2) khIjo e ke je vaCmAna janma uparAMta janmAMtaranA paNa vicAra kare che. (3) trIjo A vibhAga ke jemAMnara uparAMta enA nAza ke ucchedane paNa vicAra kare che. anAtmavAda akhAnI jema ghaNA prAcIna samayamAM paNa evA vicAro hatA ke jeo vartamAna jIvanamAM prApta thatA sukhanI pele pAra kAI sukha che, evI kalpanAthI na tA preraNA meLavatA hatA ke na tA enA sAdhanAnI zodhamAM samaya vitAvavA ThIka mAnatA hatAH emanuM dhyeya vaCmAna jIvananA sukha-mega ja hatu. ane tee A dhyeyane pAra pADavA mATe badhAM sAdhanAnA saMgraha karatA hatA. teo mAnatA hatA ke bApo je kadha chIe te A janma sudhI ja chIe ane maraNa bAda ApaNe pharI janma laI zakatA nathI. bahu bahu te ApaNA punaHjamo ' ApaNI sananI cAla rahe e ja tethI ApaNe je kaMi sukRta karIzuM, enuM phaLa A janma pachI A janma pachI bhogavavA mATe ApanuM jamavAnA nathI. mApaNI karaNInuM phaLa ApaNAM saMtAna ke ApaNA samAja bhogavI zake che. ene punajanmanuM nAma Apavu hoya teA emAM amAro koI vAMdhe nathI, AvA vicAra karanArA vane ApyAM prAcIna zAstromAM paNa anAtmavAdI ke nAstika kahevAmAM Avela che. e ja vaga, kAreka, AgaLa jatAM, cArvAka tarIke ephaLakhavA lAgyo. A paganI STimAM sAdha-puruSApa eka mAtra kAma arthAta mukhabhAga ja che. mainA sAdhana tarIke e vaga nI dharmonI kalpanA karatA ke nathI jAtanAM vidhividhAnAnA vicAra karatA. tethI ja Avane kevaLa kAma purUSAthI ke bahu bahu to kAma ane ba, e be puruSAne mAnanAra kahI zakAya. jAta pravartaka dha bIjo vicAraka vaga jIvanamAM zarIra-sukha sAdhya tarIke te| mAne che, paNa e mAne che ke vartamAna janmamAM taiyAra rAkhI saMbhava che, evuM ja sukha prANI marIne punarjanma dhAraNa kare che. tyAre...gajamAMtaramAMpaNa cAlu rahe che ane e rIte zArIrdika mAnasika sukhAnA utkarSa -apakarSanI paraMparA cAlatI rahe che. jevI rIte A janmamAM evI ja rIte janmAMtaramAM paNa te Apo mukhya vu hoya OM vadhAre sukha beLavavu gAya, te e mATe Apo pAna paNa karavA pI. vipAna vagere mAdhana bhale vata mAna jamamAM upakAraka thAya, tu mAMtaranA ucca ane uccatara sukhane mATe ApaNe dharmAnuzana tathya karavAM neI rI. AvI vicArasaraNI dharAvatA be jAtanatanAM dharmonuSkAnA karatAM hatAM, ane tenI dvArA pAkanAM ucca sukhA meLavavAnI zraddhA paNa dharAvatA hatA. A varga Atma bhAratIya asmitA vAdI ane punarjanmavAdI teA che ja, paNa enI kalpanA janmajanmAMtaramAM vadhAre ne vadhAre sukha prApta karavAnI tathA sukhane vadhAremAM vadhAre vakhata sudhI sthira rAkhavAnI hAvAne lIdhe emAM dharmAnusAnone pravataka dhama devAmAM Ave che. pravataka zramanA TUMkamAM sAra e che ke je ane jevI samAjavyavasthA hoya ene evIgamabaha ane tabaddha banAvavI ke thI samAjanA pratyeka sabhya, potapotAnI sthiti ane kakSA pramANe, sukha meLave ane sAdhusAya evA janmAMtaranI taiyArI kare ke jevI khI jagamAM paNa e vamAna janma karatAM vadhAre ane sthAyI sukhane meLavI zake. pravartaka dhama keza abhAvasthAnI sadhAya samAMtarane sudhArA e chaeN, nahI ke janmAMtaranA kala karavA, pravaka dha pramANe kAma, artha ane dharma, e traNa puruSAya che. emAM mekSa nAmaka gAthA puruSArthanI koi kalpanA nathI. prAcIna irAnI AryAM, AsthAne dhagraMtha tarIke mAnatA hatA, ane prAcIna vaidaka AryAM, jee maMtra ane brAhmaNa rUpa vedabhAgane ja mAnatA hatA, e sAmAM mAMsA ne nAme je kamakAMDI dAna prasiddha thayuM, badhAya uparyukta pravataka dharmanA anuyAyI che. AgaLa jatAM vaidika 'ne e pravataka dharmonuM jIvata rUpa che. .. nirtaka dhama vitaka dharma, e upara vela pravataka dharmanA mAna vidhI che. je vicArako A lAka uparAMta lekAMtara ane janmAMtarane mAnavAnI sAthesAthe e jamacakrane dhAraNa karanAra bhAmAne gA, pravaka-bha vAdIonI jema, mAnatA ja hatA, paNa sAthe sAthe ja te janmAMtaramAM prApta thatA ucca, luccatara ane cirasthAyI sudhI saMtuSTa na hatA; emanI daSTie hatI ke AjanmamAM 3 janmAMtaramAM game teTaluM jaMtu mukha kema na maLe, ane e gaLe teTalA lAMbA samaya sudhI kema na rahe, paNa jo e sukha kayAreka ne kayAreka paNa naSTa thavAnuM hoya, to e ulpa ane cirasthAyI sukha paNa te nikRSTa sukhanI kArTinuM ja hovAthI upAdeya na thai zake. e loka evA koI sukhanI zodhamAM hatA, ke je eka vAra prApta thayA pachI kayAreya nAza na pAme. A rodhanI mUtramAMthI emane gALa puruMvAcanA svIkAra karavAnu anivAya lAgyuM. te mAnavA lAgyA ke AtmAnI eka evI paNa sthiti sabhavI zake che, ke jene prApta karyA pachI kyAya janma-janmAMtara ke zarIra dhAraNa karavAM nA paDe. bhASAnI e sthitine na meTA ke nivRtti kahetA hatA. taka dhamanA anuSIe je dukha mAM utara dhArmika anuSkAno dvArA ka A lekanAM tema ja paraleAkanAM utkRSTa sukhAne mATe prayAna karatA hatA, e dhArmika anuAnone nika dhanA anuyAtrIo potAnA sAthe mA ke nikone mArTa na kevaLa apUrNa ja mAnatA hatA, ke kSemane mokSa prApta karavAmAM bAdhaka samajIne e bAMga liMka anuSkAnAne ekadama hraya kahetA hatA. ucca ane daSTimAM pUrva-pazcima jeTalu aMtara hovAthI pravataka dharmanA anuyAyIo mATe je uparRpa gaNAtuM. te ja niyataka dharmanA anuyAyI mATaeN taeNpa banI te gayuM ne ke gAyane mATe prAta premane bAdhaka gavAmAM Avyo,
Page #1025
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtimaMca 1047 paNa enI sAtheja mokSavAdIone mATe pitAnA sAdhya-mokSapura- hasthAzramanuM baMdhana hatuM ja nahIM; e to gRhasthAzrama mAMDyA vagara kAryane upAyarUpe keIka sunizcita mArganI zodha karavI, e paNa ja vyaktine sarvatyAganI anumati Ape che; kAraNa ke enA AdhAra jarUrI thaI paDayuM. A zodhanI sUjhamAMthI emane eka evo mArga, IrachAnuM zodhana nahIM paNa ene nirodha che, eTalA mATe nirtaka eka evo upAya maLI Avyo ke je bAhya sAdhana upara AdhAra dharma, vyakti samasta sAmAjika ane dhAmika pharajothI baMdhAyela che, rAkhato na hato; e kevaLa sAdhakanI potAnI vicArazuddhi ane ema nathI mAnatA. enI mAnyatA pramANe vyaktine mATe mukhya kartavya vartanazaddhi upara ja nirbhara hato. vicAra ane vartananI AtyaMtika- eka ja che, ane te e ke jema bane tema AtmasAkSAtakAranA ane saMpUrNa zuddhine A mArga ja nivartaka dharmane nAme ke mokSamArgane emAM avarodha ubho karanArI IcchAne nAza karavAno prayatna karavo. nAme prasiddha thayo. bhAratIya saMskRtinA A vicitra ane vividha tANAvANAnI neivataMka dhamane prabhAva ane vikAsa tapAsa karatAM ApaNane spaSTa rUpe dekhAya che ke bhAratIya AtmavAdI darzanamAM karmakAMDI mImAMsakane bAda karatAM badhAMya nivakadharmavAdI ema lAge che ke jyAre pravartaka dharmanA anuyAyI vaidika Aryo che. avaidika gaNAtA baddha ane jaina darzananI saMskRti to mULamAM A dezamAM pahelavahelAM AvyA tyAre paNa A dezamAM kayAMka ne kayAMka, nivartadharmavarUpa che ja, paNa vaidika gaNAtA nyAyopika, sAMkhya- eka yA bIje rUpe, nivartaka dharma pracalita hate. zarUAtamAM A be yoga tathA opaniSada darAnane AtmA paNa nivakadhama upara ja dhama saMsthAonA vicAro vacce sAro evo saMdharSo ya, paNa niyata ka pratiSThita che. vaizvika hoya ke avedika, A badhAya nivakadharma ane dharmanA gayAgAMThayA sAcA anugAmIonI tapasyA dhyAnapaddhati ane pravartAkadhamane ke yajJayAgAdi anukAnane heya ja mAne che. ane e asaMgacaryA [ - anAsakata AcaraNa ]ne je prabhAva sAdhAraNuM janasamUha badhAya samyajJAna ke AtamajJAnane tathA AtmajJAnamUlaka anAsakta upara dhIme dhIme vadhato jato hato, eNe pravartaka dharmanA keTalAka jIvananavahArane upAdeya mAne che. tema ja enA dArA ja punarjanmanA anuyAyIone paNa pitA tarapha AkarSyA, ane nivataka dharmanI saMsthA cakAvAthI chuTakAro maLI zake ema kahe che. ene aneka rUpe vikAsa tha zarU thayuM. aMte AnuM asarakAraka pariNAma e AvyuM ke pravartaka dharmanA AdhArarUpa je brahmacarya ane samAjagAmI pravartakadhama 2haya, ema be Ama mAnavAmAM AvatA hatA enA sthAne pravartaka dharmanA puraskartAoe pahelAM to vAnaprastha sahita traNa ane pAchaLathI upara jaNAvavAmAM AvyuM che ke pravartAkadhama samAjagAmI hato. saMnyAsa sahita cAra Azramone jIvanamAM sthAna ApyuM. nivaka ene aryuM ke dareka vyakita samAjamAM rahIne ja je sAmAjika dhamanI aneka saMsthAonA vadhatA jatA lokavyApI prabhAvane kAraNe pharaje hika jIvana sAthe saMbaMdha dharAvatI hoya ane je dhArmika pravartakadharmAnayAyI brAdhA eTale sudhI mAnavA lAgyA ke 5hasthAzrama pharaja paralaukikajIvana sAthe saMbaMdha dharAvatI hoya, enuM pAlana kare. sevyA vagara paNu, sIdhesIdhA brahmacaryAzramamAMthI ja pratrajyA svIkAdareka vyakita janmathIja RSiRNa eTale vidyAdhyayana vagere, pitR- ravAno mArga paNa nyAyayukata che. A rIte jIvanamAM pravartaka dharmane kaNuM eTale saMtAnotpatti vagere ane devatraNuM eTale yajJayAga vagere je samanvaya sthira thaye, enuM phaLa ApaNe dArzanika sAhitya ane baMdhanothI baMdhAyelI hoya che. vyakti potAnI sAmAjika ane prajAjIvanamAM Aje paNa joI e chIe. , dhArmika pharajonuM pAlana karIne pitAnI tuccha IcchAnuM zodhana kare e ISTa che; paNa ene samULago nAza karavo e na to zakaya che ke na to ISTa che. pravartakadharma pramANe pratyeka vyakitane mATe gRhasyA. samaya ane saMgharSa zrema jarUrI che; enuM ullaMdhana karIne koi vikAsa nathI karI zakato. je tatvajJa RSio pravartaka dharmanA anuyAyI brAhmaNe nA vaMzaje vyakitagata nivaka dharma hovA chatAM virtaka dharmane pUrepUro apanAvI cUkayA hatA, emaNe pitAnA ciMtana ane jIvana dvArA nivataka dharmanuM mahattva pragaTa karyuM; nivartaka dharma vyakitagAmI che. enI utpatti AtmasAkSAtkAranI Ama chatAM emaNe potAnI paitRka saMpattirUpa pravartaka dharma ane enA utkaTa vRttimAMnI thavAne lIdhe e jijJAsune ahamatattva che ke nahIM, AdhArarUpa vedonA prAmAyane mAnya rA yuM. nyAyavaizeSika darzananA che to e kevuM che, ene bIjAnI sAthe kevo saMbaMdha che, ene ane pani pada darzananA Adya draSTA AvA ja tavetta RSio sAkSAtakAra thaI zake ema hoya to e kayA kayA upAyothI thaI zake hatAM vivartaka dhamanA koI kaI puraskartA evA paNa thayA ke jemaNe vagere prazno tarapha ja prere che. e prazno evo nathI ke jenuM nirAkaNa tapa, dhyAna ane AtmasAkSAtakAramAM bAdhaka kriyAkAMDane AtyaMtika ekAMta ciMtana, dhyAna, tapa ane anAsakata jIvana vagara thaI zake. virodha karyo, paNa e kriyAkAMDanI AdhArabhUta kRtine sarvayA virodha AvuM yathArtha jIvana khAsa khAsa vyaktio mATe ja saMbhavI zake; e na karyo. evI vyakitaomAM sAMkhya darAnanA adi puruSa kapila samAjagAmI bane evo saMbhava nathI. tethI zarUzarUmAM pravartaka dharma vagere RSi hatA. e kAraNe ja sAMkhya-gadarzana mULamAM pravartaka karatAM nivaka dharmanuM kSetra bahu maryAdita hatuM. nivaka dharmane mATe dharmanuM vireAdhI hovA chatAM aMte vaidika darzanemAM samAI gayuM. Jain Education Intemational For Private & Personal use only
Page #1026
--------------------------------------------------------------------------
________________ 148 bhAratIya amitA samanvayanI AvI prakriyA A dezamAM rokAo sudhI cAlatI (5) lAyakAta ane gurupadanI ekamAtra kasoTI jIvananI AdhyArahI. pachI banne dharmomAM keTalAka evA ekAMtavAdI thatA rahyA ke rika zuddhine gaNavI, nahIM ke janmasiddha varNavizeSa. A dRSTie jeo potapotAnA pravartaka ke nivataka dhama sivAya bIjA pakSane na to strI ane zudra sudAne dharmAdhikAra eTale ja che, eTale eka brAhmaNa mAnatA hatA, ke na to ene sAre kahetA hatA. bhagavAna mahAvIra ane kSatriya puruSane. ane buddhanI pahelAM paNa nirtaka dharmanA AvA ekAMtavAdI aneka purarakartA thayA che. paNa mahAvIra ane buddhanA samayamAM te A dezamAM (6) madha-mAMsa vagerene dhArmika ane sAmAjika jIvanamAM nivartAka dhamanI poSaka evI aneka saMsthAo hatI ane bIjI aneka niSedha. A tema ja AnAM jevAM lakSaNe, je pravartaka dharmanA AcAra evI ubhI thaI rahI hatI ke je pravartaka dharmane sajajaDa virodha ane vicArothI judAM paDatAM hatAM, te dezamAM mULa ghAlI cUkyAM karatI hatI. atyAra lagI nIcalAthI upalA sudhInA vargomAM nivRtti hatAM ane divase divase vadhu jora pakaDatAM jatAM hatAM. dharmanI chAyAmAM vikAsa pAmanArA vividha tapanuSThAna, vividha dhyAnamArga ane judA judA prakAranA tyAgamaya AcArone eTale badhe nigraMtha saMpradAya prabhAva vistaravA lAgyo hato ke mahAvIra ane buddhanA samayamAM pravartaka ane nivataka dhama vacce pharI eka vAra prabaLa virodhano vaMToLa uThayo. ghaNekhare aMze upara jaNAvela lakSane dhAraNa karanAra jenI sAbitI ApaNane jena-bauddha vADumayamAM tema ja samakAlIna aneka saMsthAo ane saMpradAyamAM eka nivataMkadhamI saMpradAya evo brAhmaNa vAmaNamAM maLe che. tathAgata buddha evA pakva vicAraka ane prAcIna hato ke je mahAvIrathI ghaNI zatAbdIo pahelAMthI potAnI daDha hatA ke emaNe potAnA nivataka dharmamAM pravartaka dharmanA AdhArarUpa viziSTa Dhabe potAne vikAsa karato jato hato. e ja saMpradAyamAM maMta ane zastrone koI rIte Azraya na Apyo. dIdhutapasvI pahelAM nAbhinaMdana aSabhadeva, yadunaMdana neminAya ane kAzIrAjanA mahAvIra paNa evA ja kaTTara nivakadhamI hatA. tethI ApaNe joIe putra pArzvanAya thaI cUkyA hatA; athavA teo e saMpradAyanA mAnya chIe ke pahelAMthI atyAra sudhI jena ane bauddha saMpradAyamAM aneka puruSo thaI cUkyA hatA. samaye samaye e saMpradAyanAM aneka vedAnuyAyI brAhmaNa dIkSita thayA, topaNa emaNe jena ane bauddha nAma prasiddha thayAM hatAM. yati, bhikSu, muni, anegAra, zramaNa vagere vADumayamAM vedanuM prAmANya sthApana karavAne na to koI prayatna jevAM nAme to e saMpradAyane mATe vaparAtAM hatAM, paNa jyAre dIdhuM. kayI ke na to brAhmaNagraMthe mAnya rAkhela koI yajJayAgAdi karmakAMDane tapasvI mahAvIra e saMpradAyanA netA banyA, tyAre e saMpradAya mAnya rAkhyo. niya" nAmathI vizeSa prasiddha che. joke nivakadharmanuyAyI paMthamAM rIcI AdhyAtmika bhUmikAe pahoMcela vyakitane mATe nivartaka dharmanAM maMtavya ane AcAra "jina" zabda sAdhAraNa rUpe vaparAte hatA, chatAM paNa bhagavAna mahAvIranA samayamAM, ane emanA pachI keTalAka vakhata sudhI paNa, seMkaDe nahIM balka hajAra varSa pahelAMthI dhIme dhIme nirvataka mahAvIranA anuyAyI sAdhu ke gRhasthavarga mATe jena" (jinanA dharmanA aMga-pratyaMga rUpe je aneka saMto ane AcArane, anuyAyI) nAmano upayoga nahote thato. Aje "jaina" zabdathI mahAvIra-buddhanA samaya sudhImAM vikAsa thaI cUkyo hato te saMkSepamAM mahAvIre pala saMpradAyanA tyAgI, gRhastha badhAya anuyAyIone A che : je bodha thAya che, ene mATe pahelAM 'nigaMdha' ane 'samaNavAsaga' vagere jevA zabdone upayoga thato hato; (1) Atmazuddhi ja jIvanane mukhya udde za che, nahIM ke hika ke pAralaukika koI paNa padanuM mahattva. anya saMpradAyane je na saMskRti para prabhAva (2) A udde zanI pUrtimAM bAdhaka evA AdhyAtmika meha, iMdra, varuNa vagere svargIya deva-devIonI stuti-upAsanAnA sthAnamAM avidyA ane temAMthI janmela tRSNAne samULago uccheda karo. jene Adarza niSkalaMka manuSyanI upAsanA che. paNa jaina AcAra(3) A mATe AdhyAtmika jJAna prApta karavuM ane enA dvArA vicAramAM bahiSkRta manAyela deva-devIo, jemane jaina saMrakRtinA samagra jIvanavyavahArane tRSNA vagarano banAva. ene sAru zArIrika, uddezanI sAthe kazo meLa nathI, teo pharI pAchAM, bhale gauNa rUpe ja kAM na mAnasika, vAcika vividha tapasyAonuM tathA judA judA prakAranA hAya, stuti-prArthanA dvArA pesI ja gayAM ! jena paraMparAe upAsanAmAM dhyAna-yegamArganuM anusaraNa ane traNa, cAra ke pAMca mahAvratanuM pratIkarUpe mAnavamUtine sthAna ApyuM, ke je enA uddezanI sAthe susaMgata che. paNa sAthe ja enI AsapAsa zRMgAra ane ADaMbaranI AjIvana pAlana eTalI sAmagrI bhegI thaI gaI ke je nivRttinA lakSanI sAthe sAva (4) AdhyAtmika anubhava dharAvatA koI paNuM mANase koI paNa asaMgata che. strI ane zudrane adhyAtmika samAnatAne sagapa, UMce bhASAmAM kahela AdhyAtmika varNanavALA vacanane ja pramANurUpa uThAvavAne tathA samAjamAM mAna bharyuM sthAna apAvavAne jana mAnavAM, nahIM ke IzvarakRta ke aparuSeya manAtA, koI khAsa saMskRtine je uddeza hato te eTalI hade lupta thaI gayo che, e bhASAmAM racAyela graMthane. kevaLa zraddhane apanAvavAnI kriyA ja baMdha karI dIdhI eTaluM ja nahIM, apanAvavAnI eTalI re mA, apAvavAno Jain Education Intemational
Page #1027
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtima'1 bhaDake eka, bAhmaNa pu pratika jAtinI dIvAla paNa ubhI karI dIdhI ! te eTalI hade ke jyAM brAhmaNu para MparAnuM prAdhAnya hatuM tyAM e kahevAtA lokone jaina karIne potAnA gharamAMthI paNa bahAra kADhI mUkavA ! ane zA bhAtamAM je jaina saMskRti tijo viSa karavAmAM gaurava mAnatI hatI, evuM vAMghara bhArata jevA dezomAM navA tame na karI dApu tathA vIone paNa AdhyAtmaka yogya tAne mATe asama jAhera karI dIdhI ! A spaSTa rIte kaTTara brAhmaNa paraMparAnI ja asara che. maMtra, yeAti vagere vidhAo, jemanA jaina saMskRtinA dhyeyanI sAthe kayA saMbaMdha nathI. e pazu na saMskRtimAM nAnI za. eTaluM' nahI, bake AdhyAtmika jIvana svIkAranArA nArAo mAM e vivAkhAne panAvI cAvIta (jAte jaina paraMparAya ja prabhAva che. che vagere je sarakAra muLamAM jaina saMskRti sAthe karo ja saMbaMdha na hatA. ze. madhyayugamAM dakinuM hiMdustAnamAM jaina saMskRtinuM eka ga banI gayA ane ene mATe, gAyanuM paraMparAnI jema, A para'parAmAM paNa eka purohita kAyama caI gayo. cAmaDInuM kharAkharA kukaraNa karavAvALA kriyAkAMDA pratiMkA vagere vidhimAM . paiDI gayA. AA tema ja khAvI bIjI bIka nAnI-gatI bAbate eTalA mATe banI gaI ke jaina saMskRtine evA sAdhAraNa khayA AnI rakSA karavI hatI ke mAkhInavidhI prAyAmAMthI AvI ne emAM sAmela thatA hatA, athavA.jee bInna saMpradAyanA AyAra-vicArAthI potAnI jAtane bacAvI zakatA na hatA. have Apa dUkamAM che. paNa zuM ke bIska upara jaina saMskRtinI khAsa asara thI paDI ! 104: ' ma mAMsa vagere, sAta basane nAbUda karavA tathA emane echAM karAneA jainavage eTalA badhA prayatna karyAM che ke jene lIdhe te e vyasanamAM DUbelI aneka jAtiemAM sRsaMskAra nAkhavA zaktiyALa banela che, je ke bau vagere bIna zakAya, paNa petAnI pUrI tAkAtathI A susa skArane mATe prayatna karatA hatA, paNa jene nA prayana bA dizAmAM AyAra sudhI cAlu che; ane jyAM nAno prabhAva sArA che. tyAM, A svairivAranA svataMtramAM paNa musamAna ane bIna mAMsAhArI cheDA suDAM khula'mAM mAMsa-dAyanA upapAtra karatAM sadAca anubhave che. zakamAnya tilake sAluMja kazuM che ke gujarAta vagere prAMtAmAM prANIrakSA ane nirmAMsa bhAjanane je 4 jaina saMskRtinA bIjA upara prabhAva Ama tA siddhAMtape samatAne nAma mAne che, pazu prANIrakSA upara jeTho bhAra jaina saMskRtie bhAyo che. jeTalI dhagazathI eNe e mATe kAma karyu che, enuM pariNAma samagra itihAsayugamAM e Avyu ke jyAM jyAM ane jyAre jyAre nAnA eka ke bIjA kSetra upara prabhAva paDayA. tyAM tyAM saghaLe AmajanatA upara prANIo prajA sarakAra paDyo te eTale sudhI ke bhAratanA aneka bhAgAmAM pAtAne ajaina kahenArA tathA jaivirAdhI mAnanArA sAdhAraNa loko paNa jIvamAtranI hiM sA pratye agapeA sevavA lAgyA. ahiMsAnA A sAmAnya sa kArane lIdhe ja vaiSNava vagere aneka jaina para parAonA khAcAra-vicAra prAcIna vaidika paraMparAthI sAva judA thaI gayA che. tapasyAnA saMbaMdhamAM paNa ema ja thayuM. tyAgI hoya ke gRhastha, badhAya jaina tapasyA tarapha khUba vadhAre jhUke che. khAte prabhAva pADatI mAne para eTalo bhavA paDI ke premajo. paNa eka ke bIje rUpe aneka prakAranI sAtvika tapasyAe apanAvI lIdhI ane sAmAnya rIte sAdhAraNa janatA jai nI tapasyA tarapha arabhAva dharAvatI rahe che; te eTale sudhI ke musalamAna samrATa tathA bIjA samaya adhikArIoe tapasyAthI AkarSAIne anekavAra jaina soMpradAyanuM kevaLa bahumAna ja nathI karyuM, khaTake ete aneka savalatA paN ApI che. te jaina mUrtinA ne samajavA mATe bhAge caDA e Ani paricaya karavA paDaze, je pahelAMthI Aja sudhI jaina para parAmAM ekasarakhI rIte mAnya che ane pUjAya che. jaina para parAnI sAme sauthI prAcIna bAda yabhava aneemanA parivAno che. RSabhadeve petAnA jIvananA sAcI meTA bhAga, prajApAlananI jvAbadArInI sAthe nIja je javAbadArIo ema mAthe bApI paDI hatI, ane diva adA karavAmAM vitAvyA hatA. no e samayanA sAva abhaNa lokone lakhatAM-vAMcatAM zIkhavyuM. kA kAmadhaMdhA nahIM gunArA vanavAsIone ekke khetIvADI tathA sutAra, kuMbhAra vagerenA jIvane payogI dhadhA zIkhavyA. aMdara aMdara kevI rIte vartavuM, kevI rIte niyameAnu pAlana karavu, e paNa emaNe zALyu. pachI jyAre emane lAgyuM ke mArA putra bharata praznanuM zAsana karavAnI badhI javAbadArIe adA karI zakaro, tyAre rAjyanA bhAra ene soMpIne tee uMDA AdhAtmika pakSonI chAvaTa karavAne mATe ugra tapasvI banIne gherathI cAlI nIkaLyA. A jaina vicArasaraNInA eka maulika siddhAMta e che ke dareka vastunA cAra vadhAremAM vadhAre pAsAM ane vadhAremAM vadhAre STidukAthI karavA, ane vivAdAspada viSayamAM potAnA sAthe vidhI pakSanA abhiprAyane paNa eTalI ja sahAnubhUtithI samajavAnA prayatna karavA, jeTalI sahAnubhUti pAyAnA pA tarapha kAya; ane te samantApe ja jIvanavyavAranA savA. Ama to A ziAMta badhAya vicArakanA jIvanamAM, beTha ke mAre te kAma karatA ja rahe che; enA sivAya prajAjIvana na te vya icata banI zake che ke na teA zAMti meLavI zake che; chatAM jaina cArakoe e siddhAMtanI eTalI badhI carcA karI che. mane enA upara beThA badhe bhAra dIdho che. ke jene bhaurya kAramAM kAra virodhI saMpradAyane paNa te kaMI preranA maLatI ja rahI che.rAbhAnujanA viziSThA ta e parniyAnI bhUmikA upara jaino thayelo anekAMnA ja che... jaina paraMparAnA Ada M 8425 TenI be putrIe mArI ane surI nAkhe. hatI. be yugamAM bahena-bhAI vacce lagnanI prathA pracatrita hatI. suMdarIe A
Page #1028
--------------------------------------------------------------------------
________________ 105o bhAratIya asmitA prayAne virodha karyo, ane potAnI saumya tapasyAthI bhAI bharata ke Aje paNa jenonA prabhAvavALAM kSetromAM koI sApa suddhAMne upara evo prabhAva pADo ke jethI bharate suMdarInI sAthe lagna mAratA nathI karavAno vicAra mAMDI vALe, eTaluM ja nahIM, balake e ene bhakata banI gayo RgvadanA yama-yamIsUktamAM bhAI yame yumInI lagnanI dIrdhatapasvI mahA tIre paNa eka vakhata pitAnI ahiMsAvRttinI mAgaNIne asvIkAra karyo, tyAre bahena suMdarIe bhAI bharatanI laza pUrNa sAdhanAne Avo ja paricaya Apa hato. jyAre teo nI mAgaNIne tapasyAmAM pheravI dIdhI. AnA phaLarUpe bhAI-bahenanA jaMgalamAM dhyAnamAM UbhA hatA tyAre eka pracaMDa viSadhare emane lagnanI pratiSThita prathA nAbUda thaI gaI. DaMkha mAryo. e samaye teo potAnA dhyAnamAM acala rahyA. eTaluM ja nahIM, balka ema e viSadhara upara maitrIbhAvanAne praga RSabhadevanA bharata ane bAhubalI nAme putro vacce rAjyane karyo, jethI e prayoga " sA pratiSTAcAM rasa na dauracAze:" mATe bhayAnaka yuddha zarU thayuM. chevaTe kayuddha dArA nikAla lAvavAno e sUtranuM jIvanta dRSTAMta banI gayo. teo jIvanaparyata, aneka nizcaya ca bharatane pracaMDa prahAra niSphaLa gaye. jyAre bAhubalIne prasaMgoe, yajJayAgAdi dhArmika kAryomAM thatI hiMsAne rokavA vAro Avyo ane bharata karatAM vadhAre zakitazALI bAhubalIne ema pUrNa prayatna karatA ja rahyA. AvA AdadhI ja jaina saMskRti lAgyuM ke mArA muSTimahArathI bharatanI avazya durdazA thaze, tyAre eNe prANavAna banI rahI che; ane aneka musIbatenI vacce paNa e bhAI upara vijaya meLavavAnI paLane potAnI jAta upara vijaya meLa potAnA AdarzonA hRdayane game tema karIne sAcavI rAkhavAne vavAmAM pheravI nAkhI. eNe ema vicAryuM ke rAjyane mATe yuddhamAM prayatna karyo che, je bhAratanA dhArmika, sAmAjika ane rAjakIya vijaya meLavavo ane vera-prativera ane kuTuMbakalezanAM bI vAvavAM ItihAsamAM jIvita che jyAre paNa e suga sAMpaDyo tyAre enAM karatAM sAce vijaya ahaMkAra ane tRSNA upara vijaya meLava- tyAgI tathA rAja, maMtrI ane vepArI vagere gRhasthoe jaina saMrakRtinA vAmAM ja che eNe pitAnA bAhubaLane upayoga krodha ane abhimAna ahiMsA, saMyama ane tapanA Adarzone potAnI Dhabe pracAra karyo che. upara ja karyo, ane avairathI vairane pratikAra karavAne jIvaMta dAkhala besADo pariNAma e AvyuM ke aMte bharatano lobha ane garva saMskRtine uddeza paNa khaMDita thaI gayo. saMskRti mAtrane uddeza che mAnavatAnA kalyANa tarapha AgaLa eka samaya evo hato ke jyAre kevaLa kSatriyomAM ja nahIM, vadhavuM. A uddezane e tyAre ja sAdhI zake che ke jyAre e potAne badhAya vargomAM mAMsa khAvAnI prathA hatI. roja-barojanAM bhejana janma ApanAra ane poSanAra rASTranA kalyANamAM phALe ApavA mATe mATe, sAmAjika utsavamAM, dhArmika anuSThAnane avasare pazu-pakSI- hamezAM taiyAra hoya. koI paNa saMskRtinAM bAhya aMge kevaLa aspRdayanA ene vadha e ja pracalita ane pratiSThita hatA ke jethI Aje samaye ja vikase che ane e samaye ja e Akaka lAge che, paNa nAriyeLa ane phaLAnI bheTa e yugamAM yadunaMdana nemikumAre eka saMskRtinA hRdayanI vAta judI che. samaya Aphatano hoya ke aspRdayane, ajaba pagaluM bharyuM. emaNe potAnA lagna vakhate bhojana mATe banne samayamAM enI anivArya jarUriyAta to haMmezAM ekasarakhI ja katala karavAmAM AvanAra nirdoSa pazu-pakSIonI vedanAbharI muka hoya che. koI paNa saMskRti, jyAM sudhI e bhAvanA ghaDataramAM potAno vANIthI dravita thaIne nizcaya karyo ke jemAM nirdoSa pazu-pakSIono phALe na Ape tyAM sudhI, kevaLa pitAnA ItihAsa ke yathegAthAonA binajarUrI vadha thato hoya evA lagnathI sayu* ! A gaMbhIra AdhAre na to jIvita rahI zake che ke na to pratiSThA meLavI zake che. nizcaya karIne teo, keInI vAta kAne dharyA vinA, jAnamAMthI tarata ja pAchA pharI gayA. ane dArakAthI sIdhA giranAra parvata A dRSTie paNa jaina saMskRti aMge vicAra karavo saMgata che upara jaIne emaNe tapayA AdarI. kumAra avasthAmAM ja rAjaputrIne ApaNe upara joI gayA chIe ke A saMskRti maLe pravRtti a3 tyAga karIne ane dhyAna-tapane mArga apanAvIne emaNe e lAMbA punarjanmathI chuTakAro meLavavAnI daSTie AvirbhAva pAmI che. enA samayathI pracalita pazu-pakSI-vadhanI prathA upara, pitAnI jAtanA AcAra-vicAranuM AkhuM mALakhuM e lakSane anurUpa ja banyuM che. dAkhalA uparathI, eTalo sakhta prahAra karyo ke jethI AkhA guja. paNa ApaNe e paNa joI e chIe ke, Akhare e saMskRti vyakti rAtamAM, ane gujarAtathI prabhAvita thayelA bIjA prAMtamAM paNa sudhI ja sImita na rahI; eNe eka viziSTa samAjanuM rUpa dhAraNa e prathA nAmazeSa thaI gaI ane Thera Thera Aja sudhI cAlI karI lIdhuM. AvatI pAMjarApoLa jevI lokapriya saMsthAomAM parivartita thaI gaI. nivRtti ane pravRtti pArzvanAthanA jIvanane Adarza kaMIka judo ja hato. emaNe game te samAja hoya, e kevaLa nivRttinI bhulabhulAmaNIne AdhAre ekavAra durvAsA jevA sahaja kIdhI tApasa tathA enA anuyAyIonI na te jIvI zake che, ke na to vAstavika nivRttinI sAdhanA ja karI khaphagI vahoravAnuM jokhama kheDIne paNa eka baLatA sApane lIlA zake che. jo koI rIte nivRttine nahIM mAnavAvALA ane kevaLa pravRttilAkaDAmAMthI bacAvI levAnA prayatna karyo. AnuM pariNAma e AvyuM cakranuM ja mahattva mAnavAvALA chevaTe e pravRttinA tophAna ane vaMToLa Jain Education Intemational
Page #1029
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtimaya 1051 corI, 1 pedA karavAnI ne bAjue ane mAM ja kasAI ne marI zakatAM hoya to e paNa eTaluM ja sAcuM che vadhAremAM vadhAre sadgomAM pravRtti karavAnI ke sadgaNapaSaka pravRttine ke pravRittine AdhAra lIdhA vagara nivRtti kevaLa havAI kille ja banI mATe zakti pedA karavAnI prAthamika zarata mAtra che. hiMsA, asatya, jAya che. tihAsika ane dArzanika satya to e che ke pravRtti ane corI, parigraha vagere depathI bacyA vinA sayugamAM pravRtti thaI ja nivRtti, e mAnavakalyANanA eka ja sikakAnI be bAjuo che. jyAM nathI zakatI. ane saguNaSaka pravRttine jIvanamAM sthAna ApyA sudhI donI nivRttinI sAthe ja saguNa preraka ane kalyANakara prava- vinA hiMsA vagerethI bacI javuM, e paNa sarvathA asaMbhava che. je rimAM baLa pUravAmAM na Ave tyAM sudhI koI mANasa do, bhUlo, vyaktimAM sArvabhauma mahAvatone svIkAravAnI zakti na hoya ene mATe bUrAI ane akalyANathI bacI nathI zakato. koI paNa mAM mANasa jaina paraMparAmAM aNuvratanI racanA karIne dhIme dhIme niriA tarapha apathya ane kupaththathI nivRtta thavAthI jIvato nathI rahI zakata; sAthe AgaLa vadhavAne mArga paNa rAkhavAmAM AvyuM che. AvA 5hasthAne ja sAthe eNe puNyanuM sevana paNa karavuM ja joIe. jIvanane mATe mATe hiMsA vagere doSathI amuka aMze bacavAnuM vidhAna karavAmAM zarIramAMthI bagADavALA lohIne kADhI nAkhavuM jeTaluM jarUrI che eTaluM AvyuM che, ene arya e ja che ke pahelAM 5hastha doSothI bacavAne ja enI nasamAM navA lohIno saMcAra kare e paNa jarUrI che. abhyAsa kare. paNa sAthe ja sAthe enA mATe e Adeza paNa che ke je je doSane e dUra kare che te deSanA virodhI sadgune jIvanamAM nivRttiAlakSI pravRtti sthAna Apato jAya hiMsAne dUra karavI hoya to jIvanamAM prema ane AbhaumyanA saddagugAne pragaTa karavA joIe satya belyA vagara bhadevathI laIne Aja sudhI nivRttigAmI kahevAtI jaina ane satya bolavAnuM baLa meLavyA vagara asatyathI nivRtti kevI rIte saMskRti paNa kaI ne kaI rIte jIvita rahI che, te eka mAtra nivRttinA caze ? paritra ane lebhayI bacavuM hoya te saMtoSa ane tyAga baLa upara nahIM', kidhu kalyANakArI pravRttine AdhAre. je pravartakadharmI strI gaNapata vasa mAM .tAnI jAtane khapAvI devI ja paDaze. brAhmaNoe nivRttimArganAM suMdara tane apanAvIne eka vyApaka, kalyANakArI, evI saMskRtinuM nirmANa karyuM ke je gItAmAM sajIvana banIne Aje navA upagI svarUpamAM gAMdhIjI dvArA pharI potAnuM saMskRtine saMketa saMskaraNa karI rahI che, te nivRttilakSI jena saMskRti paNa kalyANalakSI saMskRtimAtrane saMketa lebha ane mohane ghaTADavA tathA nimna jarUrI pravRttino AdhAra laIne ja atyAranI badalAyelI paristhitimAM karavA tarapha che; nahIM ke pravRttine nimLa karavA tarapha. je pravRtti jIvita rahI zakaze. jaina saMskRtimAM tattvajJAna ane AcAranA je mULa asakita vagara na ja thaI zake evI hoya e ja tyAjya che; dA. ta. niyama che, ane e je Adarzone Aja lagI pitAnI pUcha mAnI kAmAcAra ane vyaktigata parigraha vagere. je pravRttio samAjanAM rahela che, ene AdhAre e prattine evo maMgalakArI yoga sAdhI dhAraNa, viSNu ane ene vikAsa karanArI che te AsaktipUrvaka tema zake che ke je badhAne mATe kalyANakara thAya. ja Asakti vagara paNa thaI zake che. eTalA mATe saMrakRti kevaLa jaina paraMparAmAM paheluM sthAna che tyAgIonuM ane bIju che AsakitanA tyAga tarapha ja saMketa kare che. pRhasthanuM. tyAgIone pAMca mahAvrata svIkAravAnI je AjJA che te zubhecchA pAThave che. TImANA sahakArI maMDaLI mu. TImANu (tAlukA taLAjA ) ji. bhAvanagara. sahakArI saMsAyaTI e dhaMdhe karavAnI eka racanA che. ane temAM kAma karavAnI khAsa paddhati hoya che. te eka dhaMdhAdArI saMsthA che. ane pramANikatA, udyoga, karakasara, DahApaNu, niyamitatA ane arasaparasa madada karavAnA guNe vadhAranArI che. karakasara karavAthI vadhAre sArU jIvana thAya che. svAzrayathI baMdha thAya che ane paraspara hAyathI utpanna karavAnI sArI rIte ajamAvI zakAya che.
Page #1030
--------------------------------------------------------------------------
________________ 105ra bhAratIya asmitA zubhecchA pAThave che thI tareDa jAtha sevA sahakArI maMDaLI li. tareDa jilloH bhAvanagara | tAluDAH mahuvA rajI. naMbara 218 oDITa varga (ba) kAryakSetra :tareDa, kAkIDI tA. 30-6-69 adhikRta zerabhaMDaLa.... rUA. 37,49pa-00 bharapAI thayela zera bhaMDoLa rUA. 28,600-00 anAmata bhaMDaLa ... rUA. 7,186-00 anya bhaMDoLa ..... rUA. 4,229-00 khetI viSayaka dhIrANa ... rUA. 1,23,584-00 sabhya saMkhyA 163 khetI utpanna sahAya, khAtara biyAraNa, jaMtunAzaka davAo sastA anAja bhaMDAra ane anya lokonI sevA kare che. zrI naTavaralAla bhavAnIzaMkara rAvaLa maMtrIzrI zrI tareDa jUtha sevA sahakArI maMDaLI li. zrI jaya kumAra prabhudA saMdhAvI pramukhazrI zrI tareDa jUtha rovA sahakArI maMDaLI li. Jain Education Intemational
Page #1031
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMgIta-kalAne kSetre bhAratIya nArI zrI matI kAntAdevI che. pATaDIyA zrImati ahalyAbAI vaDodarAmAM kalA-nRtya paddhatinA sabhyapade nimaNuMka thaI ane sva. kalApInA "grAmyamAtA" ne bharata nATayamamAM raju karyuM. zrImati ahalyAbAIne janma kAravADa jillAnA bADa gAme enA lagna che. sukumAra sAthe thayA. bane vaDodarAmAM 1894mAM thayo hato. nAnapaNathI ja saMgIta pratye prema hato. pitAnA adhyApaka che. vatanamAM rahI saMgIta sAdhanA lIdhI. teo mIrAMbAI bADakaranA kAkI thatA. mIrAMbAIe ahalyAbAIne tAlIma ApI hatI. 19- acchana bhAI55mAM ahalyAbAI A duniyAmAMthI vidAya thayA. achanabAI lakhanaunI prasiddha gAyikA hatI. dekhAvamAM suMdara amIrabAI karNATakI hatI. AjanI banArasanI siddhezvarI paNa tenA vakhANa karatA. temanI humarI gAvAnI laDhaNa dIlacaspa hatI. hIjha mAsTarsa dvArA amIrabAI karNATakIne janma vijapuramAM I. sa. 1918 mAM tenI dhaNI rekarDa utarI che. ca. mULavatana bIbagI enA gaLAmAM saMgItanuM kAmaNa hatuM. mArI AzA pArekha (jANItA abhInetrI)amIrabAIe sau prathama "kiMmata" mAM nAyikAnI bhUmikA bhajavI hatI ane gIta svakaMThe gAyA ane Ama "kismata", " bharata- citra jagatamAM abhinaya kSetre "gujarAtanuM gaurava evA milApa", "rAmarAjya", "siMdura", "zaraNAI'', "devakanyA" birUdathI A kalAkArane sarakArI e te atizayokita nahIM gaNAya. ane " rANakadevI " vigeremAM svakaMThe gIta gAyA. amIrabAInI sAmAnya rIte evo abhiprAya pravarte che ke, gujarAta eTale vaya bhASA kannaDa hatI. chatAM gujarAtI: marAThI, hindI, tAmila telugu vepArIone pradeza, jene rAjagAra dhaMdhA sivAya anya kSetro - kalA bhASAmAM gIta gAyA che. vagere sAthe kaMIja paDI na hoya. paraMtu A mAnyatA ahIM A bahena khetI pADe che bAlyAvasthAthIja nRtyanI tAlIma laI kumArI badrI kAcavAlA, veNI-pArasanA taMtrI sAthe 1949 mAM lagna AzA pArekhe kalAkSetre pravINatA meLavI che, eTaluM ja nahIM paraMtu graMthIthI joDAyA. nRtya sAthe abhinayakSetre paNa sAruM evuM sthAna prApta karela che. saMgIta sAdhanA haju cAlu che. teonuM vatana mahuvA che. phimAlaya InsTITayuTamAM abhinayanI tAlIma laI sInesRSTimAM aMjanI bAI lelekara sau prathama dila de ke dekhe " citramAM mukhya nAyikA tarIkenI bhUmikA bhajavI. tyArabAda " akhaMDa saubhAgyavatI" jevAM gujarAtI aMjanIbhAI lalekarano janma govAmAM thayo hato. aMjanIe ane bIjAM hindI calacitromAM bhUmikA bhajavI pragatinAM temanAbhAI yazavaMtarAva pAsethI saMgIta tAlIma lIdhI hatI. chellA zikharo sara karI rahyAM che. abhinaya sAthe sAmAjika kSetromAM paNa 25 varSathI muMbaI reDiyo sTezana parathI sugama saMgIta niyamita rasa levAnuM teo cUkatAM nathI zrI mahuvA keLavaNI sahAyaka samApasAra thAya che. emanuM surIluM gaLuM mAnavI manane mohita kare che. jane rUpiyA 5000/- nI udAra sakhAvata jAhera karI hatI. tadupazrI. aMjalIdevIhorA rAMta mahuvAmAM sthapAnArI vinayana (ArTasa) ane vijJAna (sAyansa) koleja aMge nidhi ekatra karavAnI jarUriyAta ubhI zrI. aMjalIdevI herAne janma 11 sapTembara 1928mAM thaye. thAya tyAre saMpUrNa sahakAra ApavAnuM emaNe vacana Apela che. janmathIja bebI aMjalIdevInuM nAma mazahura thaI gayuM. e raMga A uparAMta nANAvaTI hospiTala (vilepAla') vagere aneka saMsthAmaMca upara aneka nRtyo karyA. ane enA nRtyathI thayelI tamAma emAM dAnane pravAha vahALe che. Avaka rAhata phALAmAM vaparANI. AjhamabAI- 1944mAM meTrIkanI parIkSA pasAra karI ane turataja nRtyanI AjhamabAinuM vatana kelApura. janma 1903mAM thaze. nAnavadhu tAlIma mATe madrAsanI kalA zALAmAM dAkhala thaI ane tyAM 6 paNathI ja saMgIta pratye rUcI hatI. ane teNe alAdiyAMkhA sAheba varSa tAlIma lIdhI 20-4-47mAM padavIdAna padavI lIdhI. 1951mAM pAse tAlIma lIdhI.
Page #1032
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1054 bhAratIya asmitA muMbaI rahiye sTezana parathI 40 varSathI niyamita saMgItanA "mAre paravaza prANu keI cheDAnA" kAryakrama niyamita prasAra thAya che. "piyune pUchI eka vAta " Ama kamaLAbAI kuzaLa gAyikA abhinetrI hatI. hIjha mAsTarsa kolaMbiyA yaMgaIDiyA ku. mAraphata ghaNI raka utarI che. saMgItapremIe AjhamabAIne mahArASTranI bulabula kamaLA jhariyAkahe che. 1946mAM kalakattAmAM "gAnadevatA"nI padavI maLI. kamaLA jhariyA eka sArI ane acchI gAyiMkA che. 1944 mAM ehamadI coparA vaDodarA thIyeTaramAM kamaLAno kAryakrama yojAyo hato. A "za" mAM rUpiyA 4 hajAra upajyA sAMje e 4 hajAra rUpiyA laI bahAra ehamadI coparAne janma pUrva khAnadezanA copaDA gAme nIkaLI. 1937mAM thaye. teo saMgItamAM ajaba jAdu dharAve che jude jude sthaLe saMgIta sAdhanA zIkhI lIdhI. hindI, ubhASA para ajaba tyAre nasIrAbAdanA bhIkhArIe ajenI kamANI kamaLA pAsethI jAdu dharAve che. mAgI ane kamaLA jhariyAe kaze vicAra karyA vinA rUpIA 4 hajAra bhIkhArInI jhoLImAM nAkhI dIdhA. mAnava medanI A joI ehamadI coparA zakarA-yamana-mAlakosa-darabArI-sAhinI-jayA daMga banI ane kamaLA ne dhanyavAda ApavA lAgyA. jayaMtipriya rAga che. Ama coparAnuM saMgIta kSetramAM ujaLuM bhAvI che. kAnana devI uSA khannA uSA khannA philma jagatanI prakhyAta saMgItakAra che. ane ghaNI philmamAM saMgIta pirasyuM che. kAnanadevI sAyagalanA samayanI prakhyAta gAyikA hatI. kAnanadevI gAtI. "ye cAMda chupa na jAnA" tyAre janatA kahetI kAnananuM gaLu svara AvayuM che. kAnanabAlA sAyagala nyu thiyeTasanI AdhAra staMbha hatI. eNe ghaNA phIlmamAM gAyuM che. ane kAma paNa karyuM che. "vidyApati" "sTrITa sigara" "mukti" "hospiTAla" "javAba ene uccAra barAbara na hato paNa evA azuddha uccAranI kene paravA ane Aje sacinadeva barmana gAya che. te uccAranI keNa paravA kare che. Ama kAnanabAlA philma jagatanI prasiddha gAyikA hatI. UmrajhiyA begama UMgrajhiyA begama" sine sRSTinA saMgItakAra gulAma haidaranA panI thAya che. lAhora reDiye parathI eNe potAnuM surIluM gaLu vahetuM karI lokone maMtra mugdha karyA hatA kamrajhiyA begama" ane "gulAma haidara" banne eka bIjAnA kAlI jAnasaMgIta upara mugdha thayA. ane eka bIjAne jigara arpaNa karyuM ne...ne... paraNI gayA. senAmAM sugaMdha maLI ane snehanA saMgIta kAlI jAna dilhInI hatI. 50 varasa pahelA enI gaNanA sArA gAyaka kalAkAramAM hatI. khAsa e dAdarA - humarI - gajhala gAvAmAM gAjI uThayA. ziyAra hatI. hijha mAsTarsa voIsa kaMpanIe ghaNI rekarDamAM utArI kamaLAbAI karNATakI che. kAlI jAnanI rekarDa sAMbhaLavA jevI che. maLe to sAMbhaLajo. calanAre balamAM merA, mee barajorI kara raMga DArI. A kamaLAbAI karNATakIne janma 1921mAM belagAma thayo. nAna- . * gIta Aje paNa jANItA che. saMgIta kSetre ajabanI gAyikA paNamAM pitA gujarI javAthI e muMbaI AvI. tyAM sAgara muvI. TonamAM nokarImAM rahI ane muMbaImAM saMgIta sAdhanAnI zikSA meLavI. thoDA samaya bAda garabA pATImAM bhAga lIdho. ane eca. kizorI parIkhaema. kolaMbiyA rekarDa dvArA gIto utaryA. ane dezI nATaka samAjamAM takhtA sudhI pahoMcyA ane kamaLAbAIne raMgabhUmino kizorI parIkhano janma 1929mAM thaze. mAtA tArAbahena ne saMparka thayo saMgItane ghaNe zekha ane A zokha kizorIne maLyo. 10 varSa sudhI saMkagiri pAse saMgItanI sAdhanA meLavI. ane vipina siMhA A samaya daramiyAna kuzaLa abhinetA cImanalAla mAravADI pAse maNIpurI nRtyanI sAdhanA lIdhI. kizorIe muMbaImAM - mIrAMsAthe paricaya thayo. ane lagnamAM pariNamyuM. ane pachIto pati- AmrapAlI - narasiMhanA reDiyo upara sugama saMgitamAM gAtA panI bI raMgamaMca para kAma karavA lAgyA. AI kamaLAbAInA InTaramAM bhaNutA araviMda nAmanA yuvAna sAthe prema thayo. ane kaMThe gavAyela gIta lamamAM guMthAyA. Jain Education Intenational
Page #1033
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtipraya A saMgIna puSTimAM vidabhAinuM nAma pAka che. anenuM bhAvi saMgIta ujajavaLa che. gagA bhAi gagAbAno janma I. sa. 1572mAM pA. gagAbAnA Ama gaLAmAM jAdu hateA. eTale " lIlA '' nA pado anAvyA. samAjane kAvyanI bheTa maLe. gagAbAne AkhuM vana prabhupada racavAmAM gatyu". prabhubhakti gAviMtrI gaMgAbAi 1680mAM vaikuMThavAsI thayA. geharAbAI karNATI goharAbAI karNATakono janma I. sa. 1920 mAM thayo. tenu mULavatana khIlagI paNa dhadhA mATe bIjApura AvI geharAbAI 18 varSanI uMmare muMbai AvI. zarUAtamAM ema. ema. bI mAM sadhI tenI rakama tarI. bhAgamAM maMDaLImAM cInI bhUmikA khUba tI, ane gADhAI karNATakI nArAyaNAya. zahasa sAdhe zabanamAM paDI. ane banne saMgIta pIpAe moMsAramAM paga mAMDayA. nArA gurAve prAdha svIkAryo. goharAbAe gA citramAM kAma karyu che. capaTAlA kALA pATha; sonInI heivAla. ci'tAmaNI ciMtAmaNI kalApinA kekAravanI mAra gAviMkA hatI rUpALA hatI. AgrAnA vatanI bilvamaMgaLa premamAM hatA ciMtAmaNI paNa ApanI mA hemunA zAsanakALa hatA. bilvama gale pitAnA tyAga karI ciMtAmagrIne tyAM nAyikA che. ciMtAmaNI eka tenI yavana bharelI kAyA ema paDayA. bilvamaMgaLa brAhmaNa gAyikA hatI. vimA daitya dharatI sAdhana sa Mpatti, mAtArahevA lAgyA. bilvamaMgaLanA pitA gujarI gayA. pitAnI aMtima kriyA mATe e gayA paNa bilvamagaLa pitAnI cittAne ThAryA vinA dhI saLagatI pALI mA tAmIne ra javA ravAnA thayo. rastamAM nadI AvI, eka maju tu tu tene tarADo mAnI bilvamaMgaLa nadI pAra karI ciMtAmaNInA ghera AvyeA. jIvatA nAgo doraDumAnI upara banyo. pitAjI pAmI gaI ke bhiva maMgaLa kharekhara mArA premamAM pAgala che. AthI ciMtAmaNIe prabhumAM sneha rAkhavA jaNAvyuM. A mAMsathI bharelA deha para mehazo ? te ci'tAmaNInuM ghara paDatu mUkayuM hai vRMdAvana pahoMcyA joyA merI maiM nahi mAkhana khAye!'' A gIta aMdha sUradAsa gAtA hatA. e aMdha sUradAsa te thimaMgala hatA. gautanA pyAlApane dAvanamAM rahetI ciMtAmaNIe sAMdhA ane oLakhI gai. "oja mArI nizvama gA enA jIvananA parivartanathI e khuza thaI Ama eka saMgIta gAyikAe eka pApI purUnA vanane sudhA khaira ciMtAbhaTTI zAyA. chaganajAna chaganajAna prakhyAta darabArI gAyikA hatI. vaDeAdarAnA sariyAma rastA upara chaganajAnanu makAna ubhu che. saMgItanI gheADI tAlIma meLavI che. junAgaDha AvI. tyAM darabArI gArSikA banI. cAThA vakhata mAMgALamAM rahI tyAMthI dhArAjI ane chelle vaDAdarA vasavATa karyAM. mahArAjA sayAjIrAve mAsika rUA. 250 nA pagAre darabArI gAyikA tarIke rAkhI. Aje tA chaganajAne gAvAnuM cheADI dIdhuM che. e putrIe muMbaImAM gAvA bajAvavAnuM kAma kare che. jAnakIbAI 1055 nanakIyA bannAdAbAdanI vatanI hatI. mArI gAvAnI traNa ghaNuM sArI hatI. "mIne hai. deza pizA bAvA ke pha uparAMta dAdarA-hIlI kavvAlI paNa gAtI. hIjha mAsTasa vAIsa dvArA enI sagItanI rekaDa paNa utarI che. jAnakIbAI upara eka divAna pAgala banyo. premanI mAgaNI karI paNa jAnakIbAe tucchakArI ane divAna AdhanA AvezamAM AvI churInA ghA karyAM. paNa sAravAranA aMte sArI thaI paNa cInha rahI gayA. 6 amadAvAdamAM bhArata bhUSaNa ' thiyeTasa mAM dAdarA gAma ane saMgItanI mahArANI banI. joharajAna - joharajAna mULa teA AgrAnI vatanI paNa paTaNAmAM saMgIta sAdhanA lIdhI. dekhAve nAnI paNa kAmagArI AMkhamAM dhanapati, rAjA, mahArAjA prANa nyochAvara karatA. gajhala enA 6 thI kaTha sAMbhaLanArAM te paikA karAvo. joharAna ekavAra rajavADAmAM kA gaI gAyA pachI e tene mahesa para melAvI. ane johurAna enA sAjIMdA sAthe gai. e na joharAna, hu tArI sAthe lagna karavA mAguM chuM. ne A mahelanI paTarANI banAvIza. ku. birena dArUvAlA kuM joharAne javAba vALyo. hajura mApha karajo mArA lagna A majIdA sAthe thaI gayA che. rAjA De| thaI gayA. - AvI hatI. kAnanI khumArI ajaba saMgIta sAdhanA gajabanI hiMmata. 9 ku. karina dArUvAlAnI ja mIkambara 1946mAM thayo. muMbaImAM thayA. 4 varSanI uMmarathI saMgIta sAdhanA levI
Page #1034
--------------------------------------------------------------------------
________________ 156 bhAratIya basmitA zarU karI. prathama to hAramoniyama zIkhI lIdhuM. pachI maukhika saMgIta 1928 thI 1945 sudhI bhAvanagaranA darabAramAM rAjagAyikA ane pachI sAdhanA Ama saMgIta kSetre sArI evI nAmanA meLavI. tarIke kAma karyuM. 14 varSanI uMmare 1960mAM AkAzavANI dilhInI spardhAmAM bhAga lIdho. nUrajahAMna "mAsuma" nAmanA belapaTamAM sareda saMgIta pirasyuM. nurajahAMna eka dhaMdhAdArI gAyikA hatI. bhAvanagaranA darabAramAM 1961mAM 31 jAnyuArI IglAnDanI mahArANI IlIjhAbetha amadA- ene gAvAnuM sthAna maLyuM hatuM. bahu suMdara gAtI. marI gAvAnI vAda Agamana vakhate saMgIta ApyuM. ane rANI IlIjhAbetha-prinsa laDhaNuM sArI hatI. nUrajahAMna gAyana sAthe otaprota banI jatI. philIpa-gavarnara maheMdI navAba ja ge emane dhanyavAda ApyA zrI nIlimA lArItAjabIbI zrI nalimAM lAhIrIne janma 1922 nA mArca mAsamAM kalatAjabIbI eka prakhyAta saMgItakAra hatI. tAjabIbInA lagna kare che ke brAhmaNa kuTuMbamAM thaye. zahenazAha akabara sAthe thayA. paNa tAjabIbInuM mana saMsAramAM cuMTayuM nahi. tAja khAsa karIne prabhupada gAtI jemAM dhama ranuM eka 1937mAM kalakattAmAM saMgItanI hariphAI hatI temAM 1200 gIta laIe. mANu e saMgItamAM bhAga lIdho hato. temAM e prathama naMbare nirakhata Avata tAjaDo, AvI. 1937 mAM paTanAnA eka prakhyAta vepArI sAthe tenA lagna thayA ane e potAnA pati bI. sI. lAhirIne ghera prabhu gAvata hArI gIta. paTanA AvI. Aje nIlImAM saMgIta prabhAkara banI cUkI che. zahenazAha akabara ane tAjabIbI girirAjanI taLeTImAM AvyA. tAja zrI nAthajInA darzana karavA gaI. premakumArI AvuM chuM. zrI nAtha? AvuM chuM. ane A deha tAjamAM alIkhAna premakumArIne nAnapaNathI saMgItane ghaNe zekha. premakumArI paThANa pitA ane putrI. tAjabIbInI samAdhi gekuLamAM ramaNa retI gvAliyaranA mahArANI mRganayanInI dAsI tarIke rahyA. ekavAra jatAM gopakuvA AgaLa mojuda che. tAnasena rANI mRganayanInuM saMgIta sAMbhaLavA AvyA. gayuM ane zIkhyuM ane e premakumArInA premamAM paDaye. rANIne khabara paDI de annI jAna ane tAnasenanA gurU mahaMmada ghoSane vAta karI. eNe hA pADI. | do anajAna ane cau annI jAna zAstrIya saMgItanI mazahUra ane tAnasena ane premakumArI lagna saMbaMdhathI joDAyA ane premagAyikA hatI. A saMgItanI tAlIma mazahara saMgItakAra bahArakhAM kumArI tAnasenanI preraNuM mUrti banI. sAheba pAse lIdhI. baDI mainAkaMTha surIle hato. enA gaLAnA mIThA saMgItathI mANase baDI nA banArasanI jaga mazahura gAyikA che. saMgItakSetre mugdha thatAM. do annI jAnanI saMgIta rekarDa paNa voIsa kaMpanIe tema nI ajabanI zakita hatI. ane eka saphaLa gAyikA hatI utAryo che. sAja vagADavAmAM banArasamAM vakhaNAtI hatI Ama baDI menA bhAva darzananI kalA anekhI hatI. muMbaI nI saMgIta gAyikA eka saMgItakAra ane gAyikA hatI. aMjanI bAI paNa tenI A kalAthI Aje paNa yAda kare che. A0. 1930 nI AsapAsa tenuM mRtyu thayuM. Ama do annI jAna ane baDI matIbAI co annI jAna prakhyAta gAyikA hatI. banArasanI mazahura gAyikA "baDI motIbAI" ATha dAyakAthI nAjuka kuMvara pitAnA madhurA svarane jigaramAM sAcavI rAkhyA che. 1963mAM sUra sIMgAranI atithI tarIke muMbaI AvyA hatA. motIbAIe nAjuka kuMvarane janma saMvata 1955 ma. sAta varSanI uMmare "bAbula morA naihara chuTI jAya". humarI muMbaInI saMgIta sabhAmAM tulasI kRta rAmAyaNa ne saMgIta sAthe prAraMbha karyo. nAjuka kuMvaranuM gAI hatI. saMgIta kSetre anokhuM jJAna hatuM. bhairavI; miyAMkI; dezInI toDI; mulatAnA; bhIma palAsa; pIlu; humarI; sataraMga; yamana; kalyANa; "jAojI jAo" ravI gAI tyAre muMbaInI janatA motIbAI hamIra, kedAra zaMkarA; bAgezvarI; mAlakausa; vigerenuM jJAna hatuM. upara mugdha banI hatI. Jain Education Intemational
Page #1035
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRmi 105e. motIbAInA pitAmaha gorakhapurathI AvI banArasa vasyA ane nAma "AdityarAma" putrIne saMgIta zikSA ApI hatI. emanA pitAne pAMca putrI hatI. . ne jAmasAhebe pitAnA gaLAmAMthI hAra ane vIMTI ApI jemAM cAra putrIne paraNAvI ane chellI motIbAIne saMgIta sAdha dIdhA. ane e bheTa vastuo AdityarAme maniSAne ApI. nAmAM DUbADI. maniSAe e bheTa vastu mRtyu sudhI sAcavI rAkhI. kalAnA upAsaka benarajIbAI - AdityarAmanA saMbhAraNuM jIvanabhara maniSAe jIgaramAM mUkayA. benarajIbAI darabhaMgAnI prakhyAta saMgIta gAyikA cI che. mahAjana - zarIphA raMgunanI mazahura gAyikA che. saMgItanI sAdhanA gajabanI malakAjAne saMgIta sRSTimAM jANItI che. teno janma AgrAmAM hatI. yo hato. 20 varSanI uMmara thatAM kalakattA AvyA. ane saMgItanA begama akhtara rasiyA mAMjhakhAMe sneha bAMdhe. saMgIta sAdhanA " vAMjhakhAM" pAsethI maLatAM malakAne thayuM ke huM yAMjhanI patnI banuM. mAMgaNI mUkI begama akhtara bhAratanI sugama saMgItanI prakhyAta gAyikA che. paNa ziSyAne na paraNAya ema kahI mAMgaNI kukarAvI. aMte malabegama akhtara dAdarA - yumarI , gajhala - kavvAlI gAvAmAM kAjAne rUpiyA traNa lAkha ane AlIzAna baMgala phreyAMjhakhAnA prakhyAta che. enuM eka dAdarA joIe - "balamavA tuM kapI jAne " caraNe dharI ane AkhuM jIvana saMgIta sAdhanAmAM vitAvyuM. saMgIta nA ItihAsamAM A dAkhala noMdha pAtra che. begama akhtara avAra navAra silata reDiyA upara pitAnuM surIluM gaLuM janatA AgaLa pAyare che. mAna kuMvara ku. bhAratI zeTha - mAnakuMvara bhAvanagara darabAranI gAyikA hatI. "caMdAkuMvaranA" ku. bhAratI zeTha raMgabhUminuM gaurava vadhAratA eka acchA saMgita nAme prakhyAta hatI. potAnA pitA pAsethI saMgItanI sAdhanA kAra che, 1934mAM tene janma muMbaI thayela. bhAratI zeTha nATaya meLavI hatI. enA pUrva ujajenanA hatA. vaDanagara gAme mAnakSetramAM AgaLa vadhelA che. kaMvarane janma thayo hato. mAnakuMvaranA gurUnuM nAma mULazaMkara hatuM. e jyAre gAtI tyAre zrotAjana mugdha banI DolavA lAgatA. tenuM maniSA - kiMTha mAdhurya suMdara-mIThuM hatuM. dhrupada kavvAlImAM e prakhyAta hatI. AjathI 30 varSa pahelA tenuM mRtyu thayuM. mulatAnanI e mazahura gAyikA nAma maniSA. kaMTha madhura. gaLAmAM mohinInA jAdu hatA. so sAMbhaLavA mudha banatA. jAma- mRNAlinI sArAbhAI nagaramAM ekavAra darabAra bharAtre temAM maniSAne gAvAnuM AmaMtraNa apAyuM jhAMjharano jhaNakAre svarganI svara kinnarI maniSAe rasa mRNAlinI sArAbhAI eka uccatama kaTInI saMgItakAra ane nartana dvArA jAmanagarano darabAra ane jAmanagaranA mANasone mugdha karyA ane je 2 nRtyakAraka che. temaNe bhAratamAM ghaNe sthaLe nRtya kyuM che. ane jAmasAhebe hIrAnA amulya hAra vaDe tene navAjI. maniSA rathamAM besI nRtyanATIkA paNa taiyAra karI che. jemAM zIlAdikAma manuSyamAyA, atiyi jatI hatI. e vakhate koI nava- juvAne tenA para manasya kanyA rAmAyana, gIta govindama, upagupta jevI nATIkA gulAbanuM phula pheM karyuM. gulAbanI DAMDalI sAthe eka cIThThI hatI. taiyAra karI che. A kRtimAM kayakalI bharata nATayama, maNIpurI, maniSAe vAMcI; lakhyuM'tuM. "azuddha svara." "vistAra tAlabhaMga.." bhAgavata melA nATakamanI paddhatino upayoga karyo che. A vAMcI maniSAne mAthAthI paga sudhI jhALa lAgI. pharI 1963mAM mRNAlinI sArAbhAI amerikA gayA ane tyAM potAnA jAma sAhebanA janma divase maniSAe gAna gAyuM. ane gItamAM saMskRta nATakanuM digdarzana karyuM. mRNAlinI sArAbhAIe kathakalI AMkhA aMganA kaTakA karI nAkhyA. zarIra nIcovI nAMkhyuM. upara prabhutva jamAvela che. 1948mAM "darpaNa" saMsthAnI sthApanA karI che. temaNe potAnI tAlIma uccatama guruo pAse lIdhI jemAM ellApA, doDha kalAkamAM kalAnA aMgamaraDa maraDayA evAmAM eka nava eka liMgama pile, zrI minAkSI suMdarama pIle, jevA vikhyAta juvAna ubhA thayA. mahArAja ! pharamAna Ape to gAu AkhI gurU pAse tAlIma lIdhI, uparAMta zAMti niketanamAM ravindranAtha TAgesabhA stabdha banI. zAstrIya saMgItane nAdabrahma batAvyuM. rAdhA rAnI nRtya nATIkAmAM bhAga lIdho. virahanuM subhaga darzana karAvyuM. jAmasAheba prasanna thayA. juvAna ! tAruM nAma ? badhI tAlIma lIdhA pachI rAmagopAla maMDaLImAM joDAyA ane beMgalora, kalakattA, madrAsamAM nRtya karyA. jAvAnI yAtrA paNa karI. mahArAja "junAgaDha." Ama musAtrinI bhArata nI nRtyakArIkA ane lekhikA che. Jain Education Intemational
Page #1036
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1058 bhAratIya asmitA ratanabAI ya hato. rANI rUpamati 1554mAM prakhyAta saMgItakArIkA hatI ane bAja bahAduranI patnI hatI. ratanabAIno janma paTaNAmAM 1912 mAM che. ratanabAInI uMmara 5 varSanI hatI. tyAre tenI mAtA ene kalakattA laIne AvI. bAja bahAdura paNa prakhyAta gAyaka hato enuM gIta sAMbhaLyA 12 varSanI uMmara thatAM sArI evI nRtyAganAgAyIkA banI. yauvana pachI rANI rUpamati enA para pAgala hatI. rANI rUpamati kAvya nA uMbare pahoMcatA phIlmakSetre pravezI kalAmAM ni kuNa hatI rUpamatie bAja bahAdura uparathI bAjaravANI dhrupada vANI racI, rANI rUpamatinA rUpa- guNa- gIta- gAyakanA yahudIkI laDakI. subaha kA tArA yAmina jevA citramAM nAyi. vakhANa sAMbhaLI rA - rUpamatine akabare dIlhI bolAvI paNa bAja kAnI bhUmikA bhajavI hatI. Aje paNa ratanabAI bhulAtI nathI. bahAdure javAba Apyo. ApanA rANIvAsamAMthI koI saMgIta rahI manabAI pipAsu rANIne mokalI Ape. rahImanabAIno janma prayAga mAM . e eka prasiddha gAyikA A javAbathI akabare AdamakhAMne 1564mAM laDAI mATe hatI. saMgItamAM tenuM jAdu hatuM. khyAla-TappA-dhrupada-dhamAra-kumArI mALavA zakayo. laDAI thaI bAja bahAdura hAryo bhAgI chUTa. gAvAmAM ekkI hatI. prayAgamAM eka dhanavAna saMgItakAra-yuvAna rUpALo, AdamakhAM rANI rUpamati pAse AvyA paNuM rANI rUpamati jazekhanA zokhina-dAma-doma sAhyabI dharAvate yuvAna motIzAha sAthe AdamakhAM Ave te pahelA viSa pI gaI. gulAbI hoTha lIlA prema thatAM ratanabAI paraNI gayA. banyA. ane AdamakhAnI AzA dhULamAM gaI ekavAra bane potAnA vatanI vAta karatA hatA ke koNa rANI rUpamatie pitAnI prema saMpatti saMgIta saMpatti bAja paheluM jaze. kudarata ne karavuM che ne pati motIzAha pahelA gujarI bahAduranA caraNa kamalamAM chAvara karI dIdhI. gayA. hakImoe kahyuM ke kesa khalAsa che. paNa rahImanabAI e kema mAne ? badhA ne dUra rahevA kahyuM. ane eNe sitAranA tAra lakSmIbAI : le cheDayA ane svara paMcama para pahoMcatA motIzAhanI AMgaLI hatI. lakSmIbAIno janma tAtAnagara khAte 1926mAM juna mahinAmAM ane jIvatA thayA tyAra pachI motIzAha 6 varSa jIvyA A che 19 tArIkhe thaze. tenA pitA "harijana" mAsikanA prathama saMgItanA hRdayanI sAdhanA. saMpAdaka hatA. Ara. vI. zAstrI. rAmacArI lakSmIbAIne nAnapaNathI saMgIta pratye zekha hato teNe 7 rAmapyArInA janma vaDodarAmAM 1926mAM dakSiNe haidrAbAdamAM varSanI uMmare pAzva saMgIta ApyuM. ane udayazaMkara kI maMDaLImAM thayo. jJAtie brAhmaNa hatI. nava varSanI vaye soharAba modInA traNa varSa kalA sevA ApI ane lIdhI. temaja alamoDamAM ja nATakamAM paga mUka ghaNumAM nATakanI bhUmikA bhajavI. bola Ta udayazaMkaranA bhAI rAjendrazaMkara sAthe lagna karyA. tenA pati bombe citramAM plebeka gAyikAnuM kAma karyuM. 1945thI AkAzavANImAM TokIjhamAM lekhaka hatA. lakSmIbAIe ghaNuM pIkacarsa'mAM pitAne zAstrIya saMgIta pIrase che. raMgabhUminA saMgItakAra zrI mA. mohana kaMTha Apyo che. ane temanI dhaNI rekarDa paNa utarI che. juniyara sAthe rAmapyArInuM lagna karyuM. raNubA vaselA kumakara :-- valA kumaThekara eka sArI gAyikA che. nAnI uMmaramAM e lanA prAsaddha gAyikA hatA. mahAra rAga muMbaInI zALAmAM abhyAsa karatI tyAre tenA saMgIta upara cheDavAmAM e prakhyAta hatA. zahenazAha akabaranA darabArI gAyikA zAMtAbAI khuza thayA. ane bethA A chokarI duniyAmAM mAma hatI. varSamAM be vakhata saMgItakalAnuM rasa darzana karAvatI. akabara kATaze. bAdazAha tene vArSika savAlAkha rUpIA Apato. vahAlA khAsa karIne zRMgAra rasamAM vadhu raMga jamAvatI reNubAIne saMtAnamAM eka putrI lalitA hatI ene paNa sInA mAre picakArI" A pada Aje paNa sAMbhaLavA maLe janmathI ja saMgItanI tAlIma ApI hatI. 12 varSanI lalitA che. ane vatsalA yAda Ave che. lAhera- lakhana- dilhInA thaIne mAtA mRtyu pAmI. AkAzavANI kendro parathI tenA gIto prasArita thatA. temanI humarI zrI rUpamati : gAvAnI laDhaNu sArI hatI. vatsalA mahArASTrIyana prakhara khyAtanAma gAyikA hatI. Aje vatsalA hayAta nathI paNa tenuM saMgItarUpamati eka virAMganA putrI hatI. rUmatino janma mALavAmAM citrapaTa ane grAmophona rekarDa para jIvaMta che. japI " bela minA rInuM Jain Education Intemational For Private & Personal use only
Page #1037
--------------------------------------------------------------------------
________________ 105e, zAradAbena mukarajI : saradArabAI karagekara - zAradAbena mukarajIne hindI zAstrIya saMgItano khUba zekha saradArabAIne janma 1911mAM kelhApuramAM thaye. nathanakho. hato. emanuM saMgIta vakhaNAtuM. zAradAbena dehamAM pAtaLA, vALa jevA prakhyAta saMgItakAra pAse tAlIma lIdhI. muMbaI reDiye vAMkaDiyA, tenA lagna eka vimAnI daLanA aphasara sAthe thayelA. sTezana parathI 25 varSathI saMgIta kAryakrama pasAra kare che. temanA zAradAbena koMgresa pakSe cuMTAyA che. priya rAgo rAmakalI nAyakI, kAnaDA, bihAgaDA, basaMtabahAra vigere che. temanI saMgIta sAdhanA haju cAlu che. zAradA dhuLekara : sImA - zAradA dhULekarane janma 1933mAM chUpiyA gAme thayo. eno kaMTha ghare kAmaNa gAro hato. zAradA dhULekare hindI bolapaTamAM nAyikA sImAno janma 29 mArca 1712mAM AgrAmAM thayo hato. rUpa nI bhUmikA bhajavI che. uparAMta svakaMThe gIta paNa gAyA che. Do- hatuM, yauvana hatuM. kaMTha hato. nartana hatuM. nRtyanI mahephIla jAme zyAmA, bhAratabhUSaNa sAthe hatI. gRharathImAM prANa sAthe hatI. ane paisAnI jANe TaMkazALa paDatI. eka vakhata AgrAmAM luMTa thaI sImAnA makAnane Aga lagADavAmAM AvI. sImA aDhI varSanA zAntAApTe bALakane laIne bhAgI. phatepura sIkInA phakIra pAse Azaro mAge zAntA ApTeno janma 23 mI navembara 1923mAM haidrAbAdanA paNa Azare na maLe. aMte sImAe pitAnA bALakane phakIrane dudhanI gAme thayo. pitAnuM nAma goviMdarAma ane mAtAnuM nAma soMpI cAlI nIkaLI. ramAbAI. zrI zAntA ApTee saMgItanuM zikSaNa punA-paMDharapuramAM dilhInA bAdazAha jahAMgIra zAha pAse nakaro laI gayA. lIdhuM hatuM. bAdazAha rUpa upara Aphina banyo ane sImAne begama banAvI 19 varSanI uMmare 1949 mAM zAntA ApTee grAnTa meDIkala ane nAma badalAyuM begama gulabadana. kelejamAM saMgItanA progrAma Apyo hato ane InAma maLayuM sItAdevIhatuM. 1931mAM te teNe philmakSetramAM praveza meLavI lIdho hato. 1940mAM rAdhAnI bhUmikA bhajavI. Aja sudhImAM ghaNuM citromAM sItAdevI baMgALanA DhAkA gAmanA eka gAmanI vatanI hatI. kAma karyuM che. ane gAyuM che. zAntAApTenI bhUmikAo khamIra- nAnI UMmaramAM saMgItane zokha eTale nAnapaNamAM ja nATakamAM vaMtI che. Ama anekavidha saMgItakSetre sevA karI ane saMgItakalA nAyikAnI bhUmikA bhajavatI. ane svakaMThe gIta gAtI. potAnA dhAriNI 1964nA 25 phebruArIe A duniyAmAMthI vidAya lIdhI. sUramAM gajabane jAdu hato. kalakattAnI "munalAITa" saMsthAnI e prANa hatI. svarakinnarI sItA devI baMgALanA nATaka nakhtAnI zirInabAI hekaTara nATaya sAmrAjJI hatI. rirInabAIne janma muMbaImAM 1899mAM thayo. pitAnuM nAma Aje paNa nATaya saMsthAmAM kAma kare che. sUrilA kaMThane 40 phiroje mulA. mAtAnuM nAma bAnubAI. mAtA bAnubAI saMgItanA varSathI sAcavI rAkhe che. zekhina eTale 9 varSe zirInabAI saMgIta zIkhavA mAMDayA. punAmAM zuM kararAva kAme pAse saMgItanI tAlIma lIdhI. ane sAthe suMdarAbhAI jAdhavasAca marAThI gItanI tAlIma lIdhI hatI. temane sumadhura kaMThe gavA muMdarAbAI jAdhavano janma 1892 mAM punAmAM thayo. nava varSanI yela gIto muMbaI-vaDodarA-paNa dhAravADa-amadAvAda-haidrAbAda - vaye saMgIta zIkhavAnuM zarU karyuM. enA sumadhura gItamAM vIra rasa nAgapura-kalakattA vigere reDiye AkAzavANI parathI prasArita thayA ane karUNanuM prAdhAnya ApyuM. marAThI nATaka "eka ca pyAlA" che. temane saMtAnamAM traNa putrI che. mAM ghaNuM gIta gAyA. uparAMta gajhala ane kavvAlI ThekA pUrvaka zrImatibAI - nArvekara - gAvAmAM praviNatA meLavI. muMbaI reDIyoe suMdarAbAine sTApha AsI. tAke rAkhyA. reDiyA para gAvA 08nAra pahelA hatA. muMdarAbAIe zrImatabAI nAkarano janma 1903mAM kArAvAra jillAnA zAntArAmanA "AdamI" citramAM zAhu maDakanI mAtA banelI. aMkelA gAme thaye. saMgItanI tAlIma pAMca varSanI uMmare levA hIjha mATarsa voIse tenI rekarDa utArI che. mAMDI 15 varSanI vaye mahamadakhAM agrAvAlA pAse saMgItanI tAlIma lIdhI. 192mAM muMbaI reDiyo sTezanamAM maMgalAcaraNa ku. saudAminI rAvathayA. vaDodarA ane ratalAma 2vADAmAM zrImatibaInA kAryakrama ku. sodAminI rAvano janma 19 mAM suratamAM thaye zrI saudAminI jatA. rAvane phaine tyAM meTuM thavuM paDyuM AMdhrapradezanA kAlezvararAva sAthe teNe Jain Education Intemational For Private & Personal use only
Page #1038
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1060 bhAratIya amita lagna karyA 1930mAM mIThAnA satyAgrahamAM joDAyA. lAThI cArja thayo.bALaka jamIna para paTakAyuM paNa rASTradhvajane paDavA na dIdhe.emanA pati dhI IDara tAlukA sahakArI kharIda vecANa saMgha lI. zrI. kalezvararAva krAMtikArI hovAthI jelamAM gayA. rAjAjI mAraphata - i Da 2. - kAlezvarAva ane saudAminI AMdhra pradeza pitAnA vatanamAM maLyA. saudaminI prakhyAta saMgItakAra hatA. sthApanA :- 21-9-54 TelIgrAma :- sahakAra saMgha rajisTarDa naMbara : 19622 phena ophIsa :-4 phena menejara raheThANa :- 64 hukkA hunnAne janma banArasa mAM thaye hato. e prakhyAta gAyikA hatI TappA tayA kumarInI gajabanI gAyikA hatI. hindInA prakhyAta sahitava ramI bhAratendu bAbu sAthe patra vahevAra co. huninA akSaro suMdara hatA. tene eka putrI paNa hatI. paNa putrI moTI uMmare mRtyu pAmatA e pAgala banI ane pAgala avasthAmAM mRtyu pAmI. maMjura thayela zera bhaMDoLa ..... rU. 100000-00 vasula Avela zera bhaMDoLa .. rUA. 85262-00 nAmadAra sarakAzrInuM zera bhaMDoLa rUA. 7630-00 vaSa Akhare vecANuM...... ... hao52457-5o kAmakAjanuM baMDaLa............rU. 1493,059 70 ApanI nIce mujabanI chalana jarUriyAta tathA anya vastuo amAre tyAMthI rITala tathA holaselamAM maLaze. hazIbaI hoMzIbAIne janma vaDodarA mAM 1883 mAM thayo. nAnapaNathI ja aMjIna - raTana, achata, kupara, kirlorara, ile. meTaro-kempa saMgIta pratye sArI rUcI hatI. 14 varSanI uMmare gAvAnuM zarU karyuM Tana, jyoti tathA perapArTasa hAjaramAMthI maLaze. hatuM. ema | jigaramAM nAda brahmanI sArI upAsanA hatI. Ama | khAtaro :- bAjhavA utpAdananA yurIyA, DAyaepheTa: emonIyama aMtaskUraNa thaI. temanA pati paMDita zaMkararAva zAstrI 1925 mAM tathA anya nyureTa opha poTAza, supara phosphaTa vi. gujarI chatAM temaNe pitAnuM jIvana tyAgamaya-bhaktimaya banAvyuM. | jatunAzaka davAo :- bhArata 590 mIlsa prA. lI. jaMtunAzaka khAsa karIne hAMzIbAI dayArAmanI garabI sAro DhALa jANatA hatA. asarakAraka davAo tathA anya kaMpanIonI tathA davA chAMTavA nA paMpa hAthethI calAvavAnA tathA mazInathI cAlatA. lokhaMDa vi. :- ge. pAIpa, pAIpa phITIMga sAmAna. saLIyA gaDa, cenala temaja anya jIvana jarUrIyAta cIjavastuo henDaluma kApaTa vi. maLaze. A saMdha thApa vIkAre che. ane jenA upara 7% sudhI Aka rSaka vyAja ApavAmAM A che. &uora Evora bAdarabhAI becarabhAI paTela pramukha ramaNalAla rasI koTaDIyA menejara AbhAra noMdha ELECTRICAL ACCESSORIES BELLS & BUZZERS S A agAu bRhada gujarAtI asmitA saMdarbhagraMthanA prakAzanamAM bhAvanagara jillA graMthettejaka kamiTie amane rUA. 500/-nI sahAya karI che. lloral SHRIJEE CHUVAN. LOHAR CHAWL, BOMBAY-2 PHONE: 2305 Andustries sAhityika pravRttine vega ApavA rAjaka kamiTinI A protsAhaka zubha lAgaNI mATe ame temanA AbhArI chIe. - saMpAdaka Jain Education Intemational For Private & Personal use only
Page #1039
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtimaMca 1061 ve temane AmAM rokAyelA bharavA bhAratanA - tirdhare aNadhAryo TapakI paDe dhaDa...dhaDa dhaDa mazInaganane mAro calAvyo (anusaMdhAna pAnA naM. 1043nuM cAlu) koNa jANe keTalIye goLIo pelA kaptAnanA peTamAM ghusI gaI. kamAna DhaLI paDayA leDIne kuvAre uDaze. khAsuM khAbociyuM amRtasara. emanA pitA haramasajI durAmajI mANekazA. prathama bharAyuM. tyAM e daLanA pejara janarala kevAnanI e daSya prati vizvayuddha vakhate yuddhamAM jhaMpalAveluM. tabIbI sevAmAM rokAyelA. najara paDI. kaptAnanI vIratAthI e mugdha banyA. potAnI chAtI bhAratIya TukaDInA kepTana banelA. eTale temane pitA taraphathI ja para laTakato suvarNacaMdraka e vIra kaptAnanI chAtIe lagAvI lIdho lazkarI jIvanane vAraso maLe che ema kahI zakAya. Ama to maDadAMne mIlITarI krosa nathI apAtA. sIsAMga nadInA kinAre pitA amRtasaranA mazahara DokaTara hatA. emane kula cha saMtAne khelAyalA yuddhamAM ghAyala thanAra A vIra kaptAna eja ApaNA cAra putro ne be putrIo. janarala mANekazana naMbara pAMcame. sema mANekazA. - sema mANekazAe petAnI prAthamika - mAdhyamika keLavaNI nainitAlamAM lIdhelI. pachI e amRtasaranI hindu kelejamAM joDAyelA. sAjA thayA pachI sema mANekazA mejara tarIke vAyavya sarahade pitA horamasajI mANekazA peThe sema mANekazA paNa DokaTara avAja nImAyA. tyAMthI pAchA pharIthI bAramI yira phorsa rejImenTamAM IcchatA hatA. amRtasara kelejamAM emaNe DokaTarI abhyAsakrama ja brahmadeza gayA. bIjA vizvayuddhamAM pakaDAyelA daza hajAra yuddha pasaMda karela. lazkarI kArkidInI kaI kalpanA ja nahotI. kedIone thALe pADavAnuM kAma temane soMpavAmAM AvyuM. evAmAM brITIza sarakAra taraphathI daherAdunamAM pahelIvAra "IDiyana nezanala milITarI ekeDemI" nI sthApanA thaI. temAM bhArata sataMtra thayuM. tyAre sema mANekazAe bhAgalAe pedA praveza meLavA icachanAra mATe vartamAnapatromAM jAherakhabara chapAI karelI vikaTa AMTIghUMTIo ukelI. jammu kAzmIra maracuM anokhuM daivata dAkhavyuM. I.vIsana 1948mAM sema mANekazA lazkarI sema mANekazAe vAMcI. kevala kutUhalathI arajI lakhI. TapAla karI. kAryavAhI nidezAlayamAM prathama kakSAnA sTApha aphasara banyA. tyAre javAba maLavAnI paNa kahapanA nahotI lazkaranA e vaDA mathakethI mIlITarI oparezansanA DIrekaTara pada daherAduna akAdamImAM sau prathama cAlIsa keDeTo pasaMda karavAne parathI emaNe yuddha vyuhane ajaba Ajaka tarIkenI zakitane hatA kismatanA yoge sema mANekazAna naMbara lAgI gaye, kadAvara paricaya ApaNe kAzmIrane prazna jyAre saMyukata rASTrasaMghamAM kAThuM na hovA chatA lakarI zALAmAM emane praveza maLI gaye. . carcA ya 2 tyAre zrI bI enA hAlanA pratinidhi maMDaLamAM janarala prathama deharAdunamAM ne pachI balucistAnamAM AvA kaTA zahera ke. esa. thI maiyA sa.me ema mANekazA paNa temanA salAhakAra che ke A mAM sema mANekazAe lazkarI tAlIma meLavI. pachI lazkarI tAlIma tarIke gayA hatA. teo brigeDIyara banyA. temanI buddhimatA ane mATe emane laMDana mokalavAmAM AvyA. vIsa varSanI kAcI vacce jJAnanI uttarottara kadara thatI rahI vadhune vadhu javAbadArI bharI emanI eka aphasara tarIke nImaNUka thaI. 1934nA phebruArInI e cothI kAmagIrIo sepAtI rahI. IsvIsana 1917mAM emane mejara janarala tArIkha. so pahelAM e yala pleTasa pAMkha sAthe hatA. sekanDa banAvavAmAM AvyA. chevaTe teo bhAratanI mahu ane nIlagIrInI lephaTananTa kamIzana ephIsara sema mANekazA phonTayara phersa mazadara lazkarI kolejanA prinsIpAla paNa banyA. senAmAM rejImenTamAM joDAyA. uttarottara pragati sAdhI lIMTana sevA sTApha kolejanA kamAMDara IsavIsana 1937mAM tema mANekazA lA DaranA eka sAmAjIka niyakata thayA. tyAM temane traNa varSa se ! ApI. eTale emane samAraMbhamAM muMbaInAM vatanI zrImati tilu sAthe paricayamAM AvyA kora kamAMDara tarIke baDhatI ApavAmAM AvI. zrImatI ritue muMbaInI sara je. je. skula opha ArTasamAM kalAnI tAlIma lIdhI che. Aje paNa navarAsatI vakhate te peInTIMga IvIsana 962. cinAI AkramaNa vakhate teo kera kamAnDara kare che. e acchA trikAra che. pustakanAM paNa e khUbaja rasiyA hatA Isa nIsane 1962 nA navembaramAM e ke gulAbI ThaMDI vALuM che. muMbaInI elphInsTana lejanAM e taka paNa che. ItihAsa prabhAta. tejapuranI lazkarI kacerImAM lakarI aphasare ekaThA maLyA ke tatvajJAnanA graMthe pUrI gaMbhIratAthI vAMce che. IjhIsana 1969mAM hatA. khaMDamAM ni va zAMta vaparAI rahI hatI. badhA ja canA kera temanuM sema mA kazA sAthe raha lagna thayuM. kamAnDaranI vATa joI rahyA hatA kera kamAMDara AvyA. maMca para gayA. e ja AdenA A "pari sthati game tevI kaparI hoya. IvIrAne 943 44mAM te jANe che kITIza hakumata duzmana dagAbAja che, eTale kAranA keI javAna pAchA haDavAnuM nathI. nIcenA paDAnA pAnAmAM kAma kadeg IsIDane 9i44mAM teo maracA para cAMTI ja jAnuM che.' javAnomAM navA utsAhanuM eka (aa kolejanAM prinsIpAla tarIke nImAyA. paraMtu te samaye bIju moja karI vanyuM. vidyuddha cAluM hatuM eTale mane jApArIo sAme laDavA brahma derAna nara ja paDayu . tyAre sema mA kazA pocA lakaranA senApati hatA. IsvIsane A morace eka lazkarI TukaDIne kamAna zatrune haMphAvI rahyo 1963 mAM lephanTa janarala mANekarI pazcima vibhAganA lazkarI vaDA hato. pUnakhAra jaga jAmyo hato tyAM eka jApAnI sainika banyA. IsvIsana 1964 mAM teo pUrva bhAratanA senApati banyA Jain Education Intemational
Page #1040
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1062 bhAratIya asmitA igTana kamAnDanuM mahatva vadhAre lekhAya che kAraNa ke tyAM pUrva pAkI game che. vaLI ugADelI zAkabhAjImAMthI e judAM judAM zAka paNa khAna, AsAmane pahADI pradeza ne cInanI sarahada tribheTa che pite ja banAve che. zAka ja nahi paNa bIjI aneka vAnagIo A samaya daramiyAna emaNe mIjhone nAga baLavAkhoro sAme kaDaka banAve che. AvA acchA pAkazAstrI AgaLa emanAM patnI zilu hAthe kAma lIdhuM. IkavIsana 1967 nA sapTaramAM sema mANekazA ane putrIo zerI | mAyA paNa potAno parAjya svIkArI le che. tyAMnA haMgAmI lazkarI vaDA hatA. tyAre emanI rAhabArI nIce te uparAMta sema mA-kazAne kUtarAM pALavAne gajaba zokha che. nAyu ane caulA pAse bhAratIya javAnoe cInalanI topa cUpa karI varSothI teo avanavI jAtanA kUtarA pALe che game teTalA kAmamAM dIdhI hatI. isvIsana 1968 mAM kendriya sarakAre emane padma bhUSaNa" hoya chatAM mANekazA potAnA kUtarAne thAbaDavAnuM cUkatA nathI. banAvI emanI sevAone biradAvI. pachI keTalAka variSTha saradAranI varISThatA paDatI mUkIne paNa sema mANekazAhane bhAratanA bhUminA sara zAninA divasomAM e ArAma khurazImAM paDayA paDayA DITekasenApati banavAvavAmAM AvyA. IsvIsana 1965 nA pAkIstAna TIva navalakathAo vAMce che. phezananI patra "palikAo para najara sAthenA yuddha mAM sema mANekazAhe kAzmIranA parvatALa pradeza para nAkhavAnuM paNa e cUkatA nathI. chellAmAM chelI phezananI keTalIka Teko caDhAvI kamala karI batAvI. vAra ramujI vAta karI e zretAone Azraya kata karI de che. saMgItane paNa teo behada zokha ghaDAve che. pAzcAtya zAstrIya saMgIchevaTa IsvIsana 1971 mAM jyAre pAkIstAne bhArata para tanI sarAvali emane AnaMdavibhora karI mUke che, yu 6 lAvuM tyAre ajaba vyuharacanA goThavI pAkIstAnI senAne pazcima pAkistAnamAM ja saMrakSaNAtmaka yuddha karavAnI pharaja pADI. lazkarI netAgIra mATe senAdhyakSamAM uDuM vyavasAyika jJAna Ama pAkIstAna zaktisyatane eka bAju jakaDI rAkhI bIjI hovuM joIe. e niSpakSa he joIe; enAmAM naitika hiMmata Aju janarala mANekazAhe pUrva pAkIstAnamAM mAtra pAMca divasamAM ane vaphAdArInI mAtA teja hovI joIe. ethI ye vizeSa enAmAM pAkIstAnI sainyanI keDa bhAMgI nAkhI. pachI bIjA pAMcaja divasamAM mAnavatA hovI joIe. AvI netAgIrIja prasaMga Ave tyAre samagra baMgalA dezane mukta karyo. Ama emanI yuddha nipUNatA jhaLa- asAdhAraNa devata dAkhavI zake che. chellA yuddhamAM sema mANekazAe haLI uThI che. traNa traNa mahArAjyanA zatrothI nakhazikha sajaja A gunI pratIti karAvI che. emAM riAramera samAvaDI mAnavatAe pAkIstAnI sainya amerikA ne cInanA zreSTha niSNAtonA hAthe tAlIma pAkIstAnanI eka paNuM Avazyaka karatAM vadhAre vyaktinI hatyA pAmeluM hatuM. duniyAnA zreSTha rauomAM enI gaNanA thatI hatI. karI nathI : ke Avazyaka sivAya anya sAdhana sAmagrIne nAza baMgalA dezanI aneka nadInALAM vALI jamIna bhAratIya rInya ne karyo nathI ne tethI ja Aje temanA zatruo pazu emane vadhAve che. yuddha ApavA mATe dhaNaja pratikuLa hatI chatAM bhAratIya sara senApati janarala mANekazAhe yuddhanuM suMdara Ayojana karyuM ne bhAratIya javAnee "sara phirozI kI tamannA' dAkhavI tethI ja pAkIstAnI murAdo dhULamAM maLI gaI. e mane potAnA lazkaramAM zraddhA che vartana mAna aphasare vadhAre silita che, vadhAre tAlIma baddha che ne zrI esa. ema. naMdA eTale zrI saradArIlAla mathuradAsa naMdA javAnanuM khamIra paNuM adabhUta che. janma tArIkha 10 okaTobara 1915 vatana paMjAba paratu temanI keLavaNIne kArkidIne AraMbha karAMcImAM thayo hate sau pracama AvA javAMmada janarala mANekazA pramANa pati ane vala emaNe karAMcI piTa TrasTamAM nokarI lIdhI. pitA che. jAtanA pArasI che eTale svAbhAvika rIte ja emane svabhAva gulAbI che satata hAsyanAM gulAla vere che. pAMtrIsa varSanA - IsvIsana 1941mAM zrI naMdA rayala InDiyana nevala volaMTiyara emanA sainika jIvanamAM sAmAnya zainikathI mAMDI senAdhipati sadhI rijharvamAM joDAyA. bIjA vizvayuddhamAM naukAsainyamAM sevA ApavAnI je koI emanA saMparkamAM AvyuM che te emanI ramUjanA chAMTa mayama chaMTAyA vinA rahyuM nathI. senApati tarIke e vajIthI paNa kaThora lAge che. paraMtu emanuM haiyuM kusumathI paNa kamaLa che. ne kusue IsvIsana 1947mAM bhArata svataMtra thayuM. paraMtu akhaMDa paNa emane khUbaja game che. emanA dilhInA nivAsa sthAne bhAta bhAratanA be bhAgalA thayA. tyAre jema hindu avibhakata kuTuMbamAM bhAtanAM raMgaberaMgI phale hileALA letA dekhAya che. paraMtu e kaI bhAIo bhAganI vaheMcaNI thAya tema pradeza uparAMta arakayAmatonI mALInI kalAnI kArIgarI nathI. enA mALI te che tema mANekazA paNa bhArata pAkIsatAna vacce vaheMcaNI karavAmAM AvI. tyAre poteja. e jAteja A phalene lADathI ne jatanathI uchere che. bhAratanA TacukaDA naukAdaLanA paNa bhAgalA thayA. keTalIka manavAre kulemAM pazuM emane gulAba ati priya che bhAtabhAtanA ne virala bhAratane maLI. keTalIka manavAre pAkistAnane maLI. A jarI gulAbanI jAto emanA bagIcAmAM jovA maLe che. te uparAMta purANI TacukaDI traNa phrigeTathI bhAratanA pAMtrIsa mAIla vistaratA emane jAtajAtanAM zAkabhAjI ugADavAno paNa gajaba zekha che. kinArAnuM saMrakSaNa karavuM zakya nahotuM. tethI paMDita javAharalAla zAkabhAjI ugADavAM ne phulenI kayArIo karavI emane khUba ja brITana pAsethI traNu vinArikAo ne eka dUjhara kharIdI. bhAratanA nakAdhyakSa Jain Education Intemational
Page #1041
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtama ya isvIsana 1948mAM bhArate kharIdelA prathama yuddha jahAja 'dilhI'mAM zrI naMdA eka nAnA aphasara prathama lephTenanTa' tarIke beDAyA, dilhI kAM nava ja nAna, e to hITalaranA gauravarUpa jaja eDabhANe trAsIne harAvanAra yu karAmAMnu eka hatuM. bhArate kharIyA paDI e thIrIza putranu nAma dilhI' pADayuM. pAkuM samArakAma thaI gayA pachI 'dilhI' bhArata kAvavAmAM aAvyu. "hiMnI sAthe zrI nA paDyuM. bhArata bhAvyA. svIsana 1949-1950nAM be varSa zrI noMdAe bhAratIya naukAdaLanA vaDA mathakamAM kama cArIonI sevAonA niyAmaka tarIke kAmagIrI. khAvI zrI nAnI koNa kAmatrAdIdhI. temane batI maLI, temane vinAzikA - guta" nA kamAMDara banAvavAmAM AvyA. te gALAmAM temache. chata uparAMta bIna yuddha javAnainA rASTranA havAlo paNa saba hai, kAkalAnI vArtAmAM temanI nipUNatA joi temane pharIthI baDhatI ApavAmAM AvI. pharI temane naukALanA DAmarka naukAdaLanA kamacArIonA vaDA tarIke muAmAM AvyA ane temane ke kAmAAra ! banAvavAmAM Avyo. * naukAdaLanA vikAsamAM have majhagAma godInu mahatva ghaNuM ja vadhI gayuM hatuM. navI manArA bAMdhavAnI kAmagIrI tyAM zarU kara vAmAM AvI hatI. eTale IsvIsana 1964nA DIsembaramAM trInaMdAne muMbaI naukAkanA menejIMtra DIrekaTara banAvavAmAM mAyA. e hA... ahAra mihanA sudhI samagra kAmagIrI bhujAvI. A gALAmAM majhagAma gAdInI punarracanA ane lIDara prakAranAM yudhdha jahAja projekaTanI kAmagIrI ekI sAthe hAtha dharavAmAM AvI hatI. banne zrI na dAe saphalatAthI pAra pADyAM hatAM. prasDIzana 1966nA jUna mahinAmAM naukAdaLanA hoddAonI puracanA thai. OM zrI naMdAe bhAratIya naukAkAphalAnA IMga 163 kIsama kAMDInA To salAyA. teo pharIthI samudra para gayA te naukAdaLanA dhvajadhArI senApati banyA. Ama bhAratIya naukAdaLanI kAmagIrI vadhatI jatI hatI taima sAthe sAdhe cIna pAkIstAnanI Akramaka ratinA vikAsa pa vadhatA jatA hatA pariNAme bhAratIya naukAdaLane je viSAgamAM vaheMcI nAkhavAnuM sogya dhAravAmAM AvyuM. eka kAla arabbI samumAM De ane banne kAryo jaMgaLAnA upasAgaramAM De evI yojanA karavAmAM AvI. badAmAnanA TApu para paNa eka naukA macaka anAvavAmAM mAnyuM. bhagALanA upasAgaramAM vizAkhApaTTama bhAratIya naukAmacaka banyu. IsvIsana 1957mAM bhArate brITana pAsethI eka bIjI vadhu meTI te vadhu sArI krujhara ' mahIsura ' kharIdI. tene levA zrI naMdAne IMglenDa mekalavAmAM AvyA. ' mahIsura ' nA ' kepTana ' banI zrI naMdA ' mahIsura ' te muMbaI lAvyA. tyArabAda temane naukA gAdI vistaraN yAjanA pAra pADavA muMbaImAM mahAniyAmaka tarIke nImavAmAM AvyA. mAM naukAdaLa ane naukAmayanA vikAsamAM zrI naMdAe mahatvano phALo Apyo. temaNe muMbaimAM naukAdaLanI navI nizALa bAMdhI. pariNAme IsvIsana 1961mAM temane viziSTa sevA caMdraka ' enAyata karavAmAM Avyo. muMbaInI majhagAmanI gAdInI punaHracanAnuM kAma emaNe pUrU karyuM tyAre isvIsana 19-saMpUrNa rIte gherAI gayA. ane chaTakI 62mAM emane parama viriSTa sevA caMdrakathI vibhUSika karavAmAM AvyA. dhI nA vanano pIriyala Diphensa kolejanA khAsa jAsakramamAM joDAyA, tyAMthI pAchA pharI kI noMdA naukAdaLanA naukAdaLanA vaDAmathake pharIthI koDeAranA darajjA sAthe saraMjAma aMgenA vaDA nImAyA. eja sAlamAM zrI naMdA rIara eDamiralanI renkamAM kAyAne naukAdaLanA upavaDA banyA. IsvIsana 1969nA phebruArI mahinAmAM zrI naMdAne pazcima naukAdaLanA beDAnA kSetra ekasira kamADIga Ina cIphra banAvavAmAM AvyA. Ama tee vAisa eDamIralanI renkamAM mUkAyA. isvIsana 1960nA phebruAArInI aThThAvIsamI tArIkhe bI nIMdA bhAratIya naukA kAkAnI banne pAMkhonA vaDA cIka eDamIla : vA nauza dhyakSa banyA. vamAna yuddhamAM besIla naDA, nanna mATekayA ane kora mAla zrI pI. sI. lAla : traNeye sAthe maLI bhAratIya sainyanI traNeya pAMkhAnuM je suMdara AyeAjana karyuM che te bhArata mATe gauravarUpa che. A yuddhamAM bagALAnA upasAgaramAM viharatA naukAdaLanA vibhAganA vaDA vAIsa eDamIrala zrI kRSNana hatA. zrI naMdAe bhAratanA eka mAtra vimAnavAhaka jahAja'vikrAnta'ne TAkA tarapha mekahyu, vikrAntanAM vimAnIe evI tA saphala kAmagIrI khajAvI ke baMgalA dezamAMnA pAkIstAnI sainyanA bahAranI duniyA sAthenA sapaka kapAI gayA eTaluM ja nahiM paNa te comerathI javAnA eka paNa mA rahyo nahi. pUrva baMgALanAM baMdarAmAM rahelAM pAkIstAnI jalasenAnA vinAza karyAM e vadhArAmAM. tevI ja rIte pazcima vibhAganA vaDA zrI kohalI hatA temaNe karAMcI baMdara para tarakhATa macAvI pAkIstAnI naukAdaLanuM nArnizAna maTAvI dIdhuM. mAma zrI nAnA naukAdaLe bhAratanA itihAsamAM pahelIvAra naukAyuddha khelyu. eTaluM ja nahiM paNa videzI javAne pAkIstAnane zastro ke mahatvanA mAtra pahAMcADI na zake evI nAkAbaMdhI karI. evA jahAjo AMtarI tene mAla khAlI karAvI pAkIstAna pahoMcavA na dIvo. Ama kuLa yuddhanIti jeno vadha AMsala karyA nA na ene meTeDa yaza zrI naMdAne phALe paNa jAya che. bhAratanA havAbAja zrI pI. sI. lAla yAne zrI pratApa caMdra lAla. vatamAna bhAratIya havAI daLanA kA janma tArIkha 6 DIsembara 1916. janmasthAna ludhiyANA, paMjAba. zrI lAle potAnA prAthamika abhyAsa
Page #1042
--------------------------------------------------------------------------
________________ "1064 bhAratayaM alA vatanamAM ne mAdhyamika abhyAsa dilhImAM karyo pachI teo laMDana pUrAM pAMca varSa sudhI A saMsthAnA janarala maeNnejara tarIke kAma kajha kolejamAM dAkhala thayA ane snAtakanI padavI meLavI. e karI zrI lAle vimAnI sevAone Adhunika kakSA e ka" dIdhI che khUbaja tejasvI vidyArthI hatA. zrI lAla gaja mANasa che. emane eTaluM ja nahi paNa saMsthAne pahelI ja vAra napho karatI karI che. proDijIasa ': hAnI vaye vadhu jJAna prApta karanAra kahI zakAya. 'IvIsana 1962-63mAM zrI lAla' punaH vimAnI daLamAM 5 cho teo kAyadAno abhyAsa karavA mAgatA hatA ema banyuM hota to karyA dilhInA vaDA vimAnI mathake sTAphanA AyojananI kAmagIrI teo kadAca eka achA dhArAzAstrI paNa banyA hatA. saMbhALI , vIsana 1964mAM pAkistAne AThamaNuM karyuM tyAre zrI . paraMtu keTalIka vA: keTalIka Akarimaka ghaTanAo manuSyanA lAle emanI Ayojana zaktine pUre para ApyuM hatuM. yuddhanA jIvanane koI aNadhAryo vaLAMka ApI de che. zrI lAla snAtaka thayA ane zrI lAlane padmaviMbhU paNa banAvavAmAM AvyA. isvIsana 9ne kAyadAno abhyAsa zarU karavAno vicAra karatA hatA tyAM ja bIju 66 mAM zrI lAlane 2 hI vimAnadAnAupasenApati banAvavAmAM A yA. vizvayuddha phATI nIkaLyuM. zrI lAlane nAnapaNathI ja vimAna uDAva- bhArate laDAyaka vimAno bhAratamAM ja banAvavAno nirNaya lIdhe vAno zokha hato. aDhAra varSanI vaye to ugatA pAyalaTa banI gayA eTale beMgloramAM cApavAmAM AvelA hindustAna eronoTikala korahatA. eTale yuddhane AraMbha thatAMja zrI lAla zAhI vimAnI daLamAM khAnAnuM mahAna vadhI gayuM eTale zrI lAlanI zakita u oga e kArasevAo ApavAnI tatparatA batAvI. pariName IsvIsana 1439 khAnAmAM karavAmAM AvyA zrI lAlane IsvIsana 1966 mAM enA paga nA navembara mahinAmAM aMgreja sarakAre zrI lAla ne bhAratIya DAyarekaTara banAvavAmAM Avyo. avAja karatAM te bamaNI gativALAM zAhI vimAnI daLamAM kamAnDa ophIsara banyA. laDAyaka vimAnone AMtaranAra ne teDanAra neTa vimAnanA upa dananuM | prAraMbhamAM zrI lAla phA nAnI nAnI kAmagIrI bajAva- zreya mahaMdaze zrI lA phALe ja jAya che. vAnI a nI IsvIsana 943 nA okaTe bara sudhI zrI lAle IsvIsana 1969nA julAInI soLamI tArIkhe zrI pratApa vividha tAlIma zALAmAM tAlIma zikSaka tarIkenI kAmagIrI paNa lAla e bhAratIya zAha vimAna daLanA vaDA banAvavAmAM AvyA banAvI. lAra bAda temane DAIva bombara vimAno dharAvatI rakana che. e cIpha era mArzala kahevAya che, naMbara 7 mAM skavoDrana lIDara tarIke niyukata karavAmAM AvyA. A pAkItAnane Akramaka banAvavA amerikAe gebajeTa jevAM kAne bIjA yuddhamAM brahmadezamAM jApAnIone mArI haThAvavAmAM kAtIla vimAnanI bheTa ApI tyAre bhAratIya vimAnadaLane paNa noMdhapAtra kAmagIrI bajAvI hatI. zrI vale kAlanI AsapAsanA saMrakSaNa mATe baLavAna banAvavAnI jarUra paDI. tyAre ame rakana verAne toDavAmAM mahatvane bhAga bhajavyo. zatrunI hAla toDavAnI va tavAnI moTAM sebarajeTa vimAno nahi paNa briTIza banAvaTanAM TacukaDAM neTa apratima hiMmata zrI lAle dAkhavI e yuddha saMvAdadAtA ene vimAno mATeja zrI lAle Agraha rAkhyo hato. prayoga karI emanA nAmane vAraMvAra ullekha karavA mAMDe jApAnI vimAna emaNe sebajeTa karatAM neTa vimAno sArAM che evuM siddha karI te lazkarI lapara phaTakA mAravAmAM zrI lAle evI te kuzaLatA ApyuM hatuM eTaleja bhArate briTanamAMthI neTa vimAna kharIdyAM dAkhavI ke atyAranA senApatinA mAnItA thaI paDayA. emane sevA eTaluM ja nahi paNa te bhAratamAM banAvavA paravAno meLavyo ne nI kadara karI zrI lAlane phalAIka kesa caMdraka enAyata karavAmAM be lAramAM neTanuM utpAdana zaru karI dIdhu. Avyo. - IsvIsana 196pamAM pAkatAnI AkramaNa samaye zrI pratApacaMdra lAla ane temanA neTanI AkarI kasoTI thaI. pAkIstAna pAse to bIjA vizvayuddhanA anta zrI lAlane havAIdaLanA kapAmI sebarajeTa vimAnAja nahi paNa bhaya kara sTAra phAITara vimAne paNa keDaramAM samAvI levAmAM AvyA; bhArata AjhAda thayA pachI zrI lAlane enDovara zAhI vimAnI daLanI sTApha kolejamAM tAlIma hatAM chatAM bhAratIya Ta vimAnane vijaya thayo je pAranA era cIpha mAla arajaNaviMha pratApacaMdranI kuzaLatA para ApharIna pikArI gayA. mATe mokalavAmAM AvyA. pachI emaNe havAIdaLanI vividha ane " vartamAna yuddhamAM pAkIstAnanAM vadhu bhaya kara laDAyaka vimAna mahatvanI jagAo saMbhALI. kendriya pradhAna maMDaLanA lakarI upa sAmano karavAne AvyuM. pAkIstAna pAse phrAnsane mIrAja 3 sicava paNa banyA. ghaNA dezamAM ghaNI viziSTa kAmagIrI saMbhALI. dhvani maryAdAne oLaMgI janAra havAIdaLanA zrI lAla prathama jevAM duniyAnAM cha laDAyaka viMmAne hatAM chatAM bhAratIya mA nIonI kAmagIrI caDhiyAtI nIvaDI. pAyalaTa banyA. era cIpha mArzala pratApacaMdralAla kharekhara, gabha vyakti che. che. zrI lAla kAbela ne bAhoza vimAnI to che ja uparAMta zrI vimAna ne vimAnIyu dunaH kSetre vyuhanA ghaDavaya. tarIke paNa temaNe lAla asAdhAraNa vahIvaTI sUjha ane kauzala paNa dharAve che. tethI nAmanA kADhI che. dararoja divasamAM baMgalAdezane mukta karavAnI yuhaja bhArata sarakAra videzamAM jatAM judAM judAM pratinidhi maMDaLamAM racanAmAM temano ghaNo vadhAre phALo che. pratApacaMdra pratApa mAtra zrI lAlano samAveza karatI rahI che. vimAnI ja nathI bIjA kSetromAM paNa che. e achA sAhityaIsvIsana 1957mAM daDiyana era lAIsanA vikAsa mATe kAra paNa che. emanI 'maraNuzakti vismayakAraka che. bI lAla kAbela mANasanI jarUra paDI. tethI IvIsana 1958nA navembara havAI daLamAM atyaMta priya che. avAjanI gati karatAM paNa vadhu mahinAmAM, devAnI nAgarika vimAnI sevA saMsthA I Diyana era jhaDapathI vimAna uDADanAra bhAratIya vimAnIdaLane pAyaleTanI pahelI che. lAInsa korporezanane zrI lAlanI sevAo uchInI ApavAmAM AvI, TukaDImAM zrI lAlanuM sthAna gauravavaMtuM che. . ' Jain Education Intemational For Private & Personal use only
Page #1043
--------------------------------------------------------------------------
________________ marAThI bhASAnuM sAhitya. - zrI. kuMdanabahena khAMDekara marAThI bhASA eka hajAra varSathI paNa vadhAre prAcIna che. eka 1350) tathA gorA kuMbhAra, narahari senAra (sonI) baMkA mahAra vidvAnanA mata pramANe marAThI bhASAnA astitvano paricaya I. sa. (harIjana) sAMvatA mALI vagere kavione samAveza thAya che. A 488nA maMgaLa gAmanA tAmralekhamAM maLe cheH sana 736 InA kavioe janatAmAM dhArmika temaja rASTrIya bhAvanA jApata karI. cikuDenA tAmralekhamAM paNa marAThI bhASAnA keTalAka lakSaNe dekhAya jJAnezvara ane nAmadeva samakAlIna hatAM. teoe paMjAbamAM parIche. paraMtu meM sUranI pAsenA zravaNa belagolAnA gomatezvaranA 983 bhramaNa karI bhakitane khUba pracAra karyo. tethI temanI vANI "granya IsavInA zilAlekhamAM marAThI bhASAnA spaSTa vA maLe che. sAheba" mAM paNa saMgrahIta che. jJAnezvara likhita "bhAvArthadIpikA" 13mI zatAbdIna "rAjamatI-prabodha'' nAmano graMca prApya che. ( athavA jJAnezvarI) bhagavad gItAnI kAvyamaya TIkA che. te granya jemAM marAThI strInuM varNana maLI Ave che. I. sa. 1129nA I. sa. 1212mAM lakhAye draSTAtothI bharapUra ane kAvya kalpanAmAnaselAsa" graMthamAM "o?" "masya" "ca" vagere ene lIdhe ajoDa jJAnezvarI grantha marAThI sAhityanuM alaukika marAThI zabdo maLe che. AbhUSaNa che. bhASAne ejavI banAvI. jJAnezvaranI zailI samRddha hatI. sahaja-nImita hatI ane vidatA sahaja bhAva sAthe AvI marAThI bhASAnA prathama kavine sanmAna zrI mukundarAyane maLe che. che. upamA-alaMkAranI bharamAra che. temAM SaDUripunuM varNana hRdaya temano samaya 1128 I. sa. thI 1198 I. sa. sudhI che. vedhaka che. temanA graMthomAM "viveka-siMdhu" mukhya graMtha manAya che. je marAThI bhASAne prathama graMtha che; te uparAMta "paramAmRta" nAmano paNa u. dA. "jJAna vidhi muin viSaya pharI vaghA tema ja eka utkRSTa granya che. "viveka sintha"nA pUrvArdhamAM sazuru ane ziSyanA lakSaNa, kAma, krodhAdi zatruonuM damana, bhajana bhAgIce mAMga bhAraka he // Abha-anAtmanA vicAra vagere viSayono samAveza thAya che. ane tenA 3 .rArdhamAM zarIra-patana pachInI avasthAonuM sthUla-sUkSma pachI ekanAtha kavi e ja jJAnezvarInuM saMzodhana karyuM, pracAra kAraNa vagerenuM varNana che. karyo ane mahattva vavA. temaNe zrImad bhAgavatanA 11 mAM skandha para TIkA lakhI. pitAnuM ekanAthI-bhAgavata ghera ghera vAMcavA lAyaka pachI mahAtmA cakradhara mahAnubhAva sAmpradAyanA praNetA thaI banAvyuM. samAjanA judA judA varNa tathA vargamAM bhakti, saguNa gayAM. A sAmpradAyamAM "sAtI grantha" (sAta grantha) pramANa ane saguNe pAsanAne pracAra karyo. ane pitAnA prabhAvathI jAti sAmpradAyanA AdhArabhUta manAya che te A pramANe che. (1) rizu. bheda dUra karavA prayatna karyo. bhATe enAyanI samAja sevaka, tyAgI, pAlavadha I. sa1195) racayitA zrI bhAkara bhaTTa (2) "ekAdaza zara tapaucca dhATinA bha ta tarIke gaNanA thaI skalpa" (I. sa. 1196) racayitA bhAskara bhaTTa berIkara (3) "vatsaharaNa" (I. sa. 1209) racayitA dAmodara paMDita (4) "rukimaNI te pachI ekanAthanA prapautra mukatezvare (1574-1646) prAcIna svayaMvara" racayitA zrI narendra kavi (5) "jJAna " (I. sa. 1253) mahAkAvyAnA upayoga sAhityika 36 zyathA kayA temAM racayitA vizvanAtha bAlApurakara (6) " sahyAdri varNana" (dattalIlA bhArataparanA grantha mATe prasiddha che. temanA "vana parva", "sabhAparva, caritra 1254) racayitA ravaLa vyAsa (7) RddhapUra varNana , "virATaparva ", " sAM "virATaparva", "sauptika parva" tathA bIjA mukataka ane khaMDa (I. sa. 1285) racayitA nAro vyAsa arthAta nArAyaNa bahALidhe. kAvya siddha che ahiMsA, sanyAsa, saguNe pAsanA, bhakti, sadAcAra ane te pachI tukArAma - rAmadAsa kAla zarU thAya che. A kAlane paropakAra e A sAmpradAyanA mukhya siddhAnta che. zivakAla paNa kahe che. chatrapati zivAjI mahArAjanA samasAmayika santa samartha rAmadAsa svAmI tathA tukArAma pitAnA upadeza tayA pachI saMta kavinI eka udAtta mAlikAe marAThI bhASA prAsAdika kavitAmATe prasiddha che tukArAmanI zailI prasaMgopAta mRdu ane marAThI sAhityamAM khUba ja mahatvano bhAga bhajavyA. temAM ane kaThora baMne 25 grahaNa karatI. nAtha saMpradAyanA prakhyAta kavi jJAnezvarane kAla (i. sa. 127 thI isa. 13 50 ) che. A samayamAM pramukha bhakta kaviomAM zrI. samartha rAmadAsa mAtra nivRtti mAgI na hatAM. jJAnezvara ( I. sa. 1271-1296 ) nAmadeva (Isa. 127% thI paNa ghara-gRhasthane upade paNa ApatAM hatAM ane chatAM izvara Jain Education Intemational For Private & Personal use only
Page #1044
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratIya arimatA bhakti tathA ata-tatvajJAna tarapha lokenuM hRdaya AkarSita karatAM hatAM. rAmajorI jevA lAvaNIkAra nirmANa thayAM ane marAThI sAhityanI temaNe kahyuM che. vyAsa vIrarasapUrNa "pivADe" tathA gArika "lAvaNI" e chIpAvI. gadya - paMdaramI sadImAM paMcataMtrano anuvAda marAThI bhASAmAM maga dhyAve paramArtha vivekaa| thaye. ekanAthanA rUpamAM gadhano upayoga ekavAra thayelo che. darabAromAM, vRtAnta, lekhake e DAyarI tathA patralekhakee prAsaMgika yethe Alasa karu nkaa| gadhanI racanA karI marAThI gadya-sAhityanA pitAnuM mAna sadAziva vi de che kAzInAtha chatrane maLe che. ane marAThI sAhityanI prathama navalakathA eTale ke gRhastha dharma choDIne paramArtha pAchaLa paDavuM na bAbA padamanajInI "yamunA paryaTana" 1857mAM lakhAI te samAja joIe. zrI. rAmadAsa svAmIe zivAjI mahArAjane khUba madada karI. sudhAra pradhAna navalakathA hatI bAlazAstrI jAmekare nItikathAo temane "dAsabedha" ane "manA ka" khUbaja suMdara ane lakhI. prakhyAta che. Aje paNa mahArASTramAM ghera ghera tenuM vAcana thAya che. aMgrejonA Agamana sAthe navA vicAro navA sAhityakAra AvyAM. navalakathA vArtAnI paNa zarUAta thaI. gujarAtInI :karaNasaMta tukArAma viThThalabhakata hatAM. teo virakta hatAM. prasAda ghelo" bhadraMbhadra' kRtine marAThImAM anuvAda thayo. baMgALImAMthI guNa pUNuM kavitA temaNe lakhI che. temanA abhaMga khUbaja prakhyAta sauthI vadhAre anuvAda 2. che. temanI vedanA tathA hRdayanI vyAkuLatAnI samAnatA anyatra maLavI muzkela che. dAdobA pAMraMga takhaMDakara vyAkaraNakAra thaI gayAM. temane mahApachInA kavioe racanA karI paNa be sadIo sudhI kavio rASTranA pANinI kahe che. Adya vyAkaraNakAra tarIke temanuM marAThI kAvyakalAne pAMDitya pradarzananuM kSetra samajatAM hatAM. sAhityamAM khUba mAna che temanA samasAmayika hari kezavajI, bhAu mahAjana sArAM gadya lekhaka thaI gayAM. leka hitavAdInA 17mI sadImAM kavivAmana ane radhunAthakavi tathA 18mI sadImAM "rAta patra" khUba ja prakhyAta thayuM. moropaMta, zrIdhara ane mahIpati mukhya hatAM. moropaMtanI kAvyaracanAmAM bhaktitattva ochuM ane pAMDitya vadhAre hovAthI badhA te pachI kRSNAstrI cipaluNakara, parazurAma goDabele kRSNa zAstrI rAjavADe vagere aneka sAhityakAroe anuvAda tathA svataMtra lakonI samajamAM Ave tema na hatuM. alaMkAronI atizayatA, rAbdacayananI utkRSTatA temaja kAvyakauzalyanuM pradarzana te samayanI racanA karI gadya sAhityane vikAsa karyo. racanAomAM dekhAya che. pachI marAThI bhASAnA zivAjI viSNuzAstrI cipagUgakaranI naLa-damayaMtI svayaM varanI kathA marAThI mAM lAvanArA raghunAya nibaMdhamAlA khUba prakhyAta thaI. A yugamAM lekhake e rAjakIya paMDitanuM sthAna marAThI sAhityamAM ghaNuM ja moTuM che. temanI zailI tathA sAmAjika sudhArA mATe khUba prayatna karyA. rAjakIya sudhAupara "naSadhIyacarita' nI asara spaSTa che; chatAM marAThI kAvya rakamAM agragaNya lekamAnya tilaka tathA sAmAjika sudhArakomAM tarIke temanI kRti rasapUNa ane ramaNIya che tema dhaNAMnuM maMtavya agragaNya ge. ga. agarakara hatAM. zivarAma mahAdeva parAMjape e che. AkhyAne kaviomAM merU moropaMta gaNAya che. temaNe Akhu paNa potAne phALo Ape. mahAbhArata marAThIbhASAmAM AryA chaMdamAM racyuM. gajhala ne marAThImAM te pachI bhAratAcArya ciM. vi. vaidya, sAhitya samrATa na. ci praveza ApanAra amRtalAla hovA chatAM riyara karanAra to kavi keLakara, vinodabhUti zrI. ku. ke. haTakara, sukSma tattvajJa vivecaka vA. moropaMtaja gaNAya che. kavi moropaMtanI " kekAvali" ne khUbaja ma jepI, hari bhakita-parAyaNu sAhityanA itihAsa tathA caritra khyAti maLI. lekhaka la. rA. pAMgArakara vagere sAhityakAroe marAThI sAhityane pachI pezavA kAla Ave che. mahArASTramAM zivAjIno kALa te samRddha karI. parAkramayuga hato tethI vIra kAvyono pracAra thayo. te vIragAthA | navalakayA lakhanArAmAM vi, sa. khAMDekara, nA. sI phaDakee ene "pivADA" kahevAmAM Ave che. zivAjInA vakhata sAmAjika kSetramAM khUba kAma karyuM tevuM ja tihAsika navala ajJAnadAsane aphajhalakhAnanA vadhane pivADe khUba prakhyAta che. kathAmAM dhI ha nA ApTee kAma karyuM. "madhalI yiti" mAM tathA tAnAjIna, savAI mAdhavarAvane, nAnAphaDanavIsano vagere pivADA madhyama varganuM jIvana tayA che paNa lakSAMta koNa ghe" mAM eka jANItA che. vIrakAvya racanAra ane gAnAra "gAMdhaLI" leka e pachI bAla vidhavAnI mArmika kahAnI che. IzkanAM kAvyonI zAyarI apanAvI, asalamAM vIrakA gAnAra zAyare "lAgaNI" gIta racanArA "zAhIro" banyA. ane Ama kavitAH- I. sa. 1885mAM " kezavasuta" 1866-19 05 ) zAhIrI sAhityane janma thayo. te samayamAM prabhAkara, honAjI, nI pahelI kavitA tathA harinArAyaNa ArTa ( 84-919) nI Jain Education Intemational
Page #1045
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1067 pahelI navalakathAnA prakAzananI sAthe Adhunika marAThI sAhityane kavi makara kavi uparAMta samAjanA pAyA upara carAne AraMbha thayo. A baMne racanAo kAvya ane navalakathAnA thIMgamAM samIkSA ne mUkanAra draSTA sAhitya samIkSaka paNa hatAM. temane carAThI praya hatI, te vakhatanA sAhityamAM paraspara virodhI tattvo maLe samIkSA lekhone saMgraha "sauMdarya ane sAhitya" parAThI sAhIche. prAzcAtya vicArone prabhAva khAsa karIne udAramatavAdane prabhAva tyane eka mahAna graMtha che. kavi pADagAMvakaranI kavitAmAM anubhUti aMgrejI sAhityamAMthI maLelI preraNA, yuropIya rASTravAdane prabhAva, ane abhivyakita baMnenuM anivArya sAtatya jovA maLe che jyAre atItanA gauravagAnanI pravRtti vagerenI asara dekhAya che. kezavasU- kavi niMdA karaMdIkaranI kavitAmAM sAmAjika upahAsa jovA tanI kavitAe ghaNAM kavione preraNA ApI mATe tene "kaviono maLe che; kavi" kahe che. te pachI kavi vinAyaka (18 kare- 1906). rAma gaNeza gaDakarI ( 885 thI 1916) uphe "kavi goviMdAgraja" ka 1942 nA alananI chApa marAThI sAhitya para paDayA vagara thaI gayo. ka ane nATayakAra tarIke karI khabara paNa na rahIM. kusumAgraja' - vi. vo ziravADakara ne kavitA saMgraha banyAM. temanI vidatA hatI anitAmatA 2 vizAkhA' lokapriyatAnA zikhare pahoMcyo. ane A rIte kavibhA lI je pAThakanA mana upara prabhAva pADatI hatI. kavi zrI hatI kavi zrI tAno pravAha dhIre dhIre cAlato rahyo. " TiLaka samAja sudhArAnA himAyatI hatA. marAThAmAM seneTane temaNe navalakathA:- vyavasAyika raMgamaMcane patanane lIdhe navalapratiSThA meLavI ApI. "tAjamahAla" ane "mayUrAsana" jevA kathAe madhyamavarganuM pramukha manoraMjananA sAdhananuM sthAna lIdhu . seneTa ane "jhabUjha", "gumAveluM zreya" jevA mikAe marAThIne zarUAtamAM zrI. haribhAu ApTanI navalakathAmAM mahArASTrIya madhyama AbhUSaNa che. kavi TiLakane "mulAM-phalAMce kavi", bALakenA ane vagana Abedaba Alekhana karyuM che " paNa lakSamAM koi le' jevI kulanA kavi evuM upanAma maLyuM. te pachI "bAlakavi"nA nijhara samaya sAmAjika navalakathA ane "uSa: kAla' tathA 'gaDha AvyuM ne" "phalANI, "AnaMdI-AnaMda", "arUNa" vagere kAjo paNa siMha gaye' jevI etihAsika navalakathAo lakhI marAThI temaja auduMbara", "gAmaDAnI eka rAta" vagere mA ucca sAhityamAM umero karyo. zreNInA gaNAya che. temanA pachI zrI. vAmana malhAra jevI (1882 - 1943) te pachI kavi "bI" "caMdrazekhara", datta dALakara ane e "rAgiNI' thI je AzA baMdhAI te bIjI pAMca navalakathAo tAMbenuM kavipaMcaka ane chaThThA sAvarakare paNa badhAnuM dhyAna ApyuM ApI. " suzIlecA deva" (1970) te eka zikSita strInA bhA. rA. tAMbe gItakAra kavi tarIkenuM sthAna marAThI sAhityamAM bauddhika draSTikoNane uMDo abhyAsa che. "Indu kALe ANi saralA kAyamanuM che. temanA "navavadhu" "khAlI paDelAM madhughaTa" praNayaprabhA bhoLe' kalA ane nIti vacceno saMgharSa vyakata kare che. jana paLabhara kaheze hAya hAya" vagere gIto to khUba lokapriya banyAM. te pachI Do. ketakara (1884-1937) nA navalakathAmAM temanuM samAjazAstrI tarIke vyaktitva khIle che. " brAhmaNa kanyA" jevI sAvarakaranAM kAvya mahAkALyuM lInA uttaramanamUnA che. temanI kRti khAsa noMdhapAtra che. jevI ane ketakara baMnee maLIne gomataka" "kamalA' nAmanA be khaMDakAvya tathA "rAnakUle" nAmane navalakathAne uMcA stara para laI gayAM. kAvya saMgraha marAThI bhASAsAhityane maLyAM. tyAra pachI pre. nA. sI. phaDanI navalakathAo sAthe marAThI tyArapachI kavi thazavaMta, ya. di paMDhArakara, girIza', . ke. navalakathAmAM palaTo Avye suMdara kathanazailI ane kathAnakanI kAneTakara; "mAdhava-juliyana', mA. tri. paTavardhana vagere kavioe rahasyapUrNa gUMthaNI hovAthI mahArASTranA yuvAna vargane temanI AkarSaka premagIta lakhyA. marAThI sAhityane "chaMda racanA" kRtio khUba ja gamI. " jAdugara ", ke "daulata' jevI racanAo nAmanuM piMgaLanuM navuM darzana maLyuM. girIza kavinAM khaMDakALe haju paNa vAMcavAnuM mana thAya. phaDake bahu kuzaLa sipI che. vastune abhAgI kamala" ane "abarAI" (AMbAvADI) jANItAM che. prabhAvazALI pholImAM rajU kare che, temanI pachI vi. sa. khAMDekare navalakathAnA kSetramAM jhaMpalAvyuM. zrI. khAMDekaranI kRtiothI to paLa pra. ke. atrenA "jhaMDUcI kule' (1925) ne khUba gujarAtI vAcakavarga khUbaja paricita che javalaMta lAgaNI, sahAnukhyAti maLI. tAMbenA sattama richa bA. bha. barakare ThIka ThIka bhUti, dhagaza, kathA vastu ane pAtrAlekhananI saphaLa sarjakatA vagenAmanA meLavI. temanI "citravINA', kavitA teo siddha hasta rene lIdhe zrI. khAMDekara vAcakone atyaMta priya che. zarUAtamAM kavi che te sAbIta kare che. temaNe vArtAkAra tarIke nAmanA meLavI. zrI. khAMDekaranA siddhAMtamAM AdarzavAda samAyela che. temanA yuvAna caritra sAmAjika tathA zrI. anaMta kAkare "cAMdarAta' (1933) kavitA lakhI. pachI rAjanaitika sevA mATe tatpara che. pachI phaDakee paNa pitAnI navalaA. rA. dezapAMDe uphe anila kavitA kAvya "kulavAta' tathA kayAmAM sudhAro karyotemanA pAtro have dIvAnakhAnAne badale rAjabhagnamUrti" mAM sAMskRtika gaMbhIra upadeza ApyuM. nati sabhAmAM maLavA lAgyAM. A baMne lekhake eka bIjAthI Jii kavi paM . mA. tri. jene "zaMde Jain Education Intemational
Page #1046
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1068 ni hovA chatAM samAjamAM " ulkA ", krauMcavadha ', marAThImAM sadAne mATe ke tevI che. * khuba ja priya thayA. khAMDekaranI dAna dhruva ' ke '* yayAti jevI kRtie . " . pachI ga. vya'. mADakhAlakaranI ' bhagna madira ', ' caMdanavADI ', nAgakanyA', zApa' jevI kRtioe prasiddhi meLavI. zrI pu. la* dezapAMDee baMdhananI pele pAra', navalakathA ane sadA phulI jevI kAvyatmaka kRti ApI. * pachI mAmA varerakera nATaka karatAM navalakathAe marAThI sAhi- tyane vadhArI ApI. atyAra sudhImAM temaNe lagabhaga 115 navala kamA to temAM 28 vaNI lakhI ane paTa baMgALImAMthI anuvAdanA rUpamAM navalakathAo kakhI. pachI zrImatI vikArI zikarane nAme lakhanArAM so. mAlatI kheDekare keTalIka vArtA ane e navalakathA lakhI. hIMco upara' 'baLa'kRtie temaNe ArpI. temanI racanANyeAmAM jAgRta nArInA duHkhanI zakyatAnuM temAM niSNu thayeluM che. zrImatI kumAvatA dezapAMDenA savedanazIla rekhA-mitra khUba lokapriya thayuM. zrImatI kRSNAbAI (muktAbAda dakRita)ne zrImatI kamalAbAI hiMLa madhyama varganA parasparanI kathAnI lakhI. zrI gaMgAdhara gADagIza. rivenda gokhale, kayA mAmaLAre grAmya jIvananuM sajIvana citra khaDu karyuM che. temanAM mAdezI mAA' bagaravADI' marAThI sAhityamAM naNItA che. zrI sAne gucchanI svAmI zrA pApArI mule jevI sarasa kRttio karAvI zASine maLI. A paise ane zrI gA. nahI. dAMDekara paNa nAmAMkita zrI peDasanI kRti gArakhIcA khApu' 'hatyA' ke 'hRdapAra' ane zrI dAMDekaranI zitU paDadhavalI' ne 'bhramagAthA'jevI kRtioe marAThI sAhityamAM umeraza karyAM. zrI raNajIta desAinI 'svAmI'tathA zrI sAvaMtanI 'mRtyuMjaya'mAM savAI mAdhavarAva tathA mahAvIra kanu marAThI vAMcAmAM amara banyuM che. thArtA-navalikA:- marAThI sAhityamAM zarUAtamAM tahevArAnI * kahANI' e hatI. pachI dhIre dhIre vikAsa thayA. prathama bApu. pAtra zrI. divAkara kRSNa hatAM. paNa zrI nA. sI. phaDake, khAMDekara, ca. ga. jodho vagere lekhakoe vArtAne kalAtmakapa phaDakenuM rasajJApaka", khAMDekaranuM' vArtAlekhana, nevInuM madhyama vana koTa bika vAtAvaraNa, A badhAthI marAThIvArtA khUba khIlI. gaNanA vi. sa. bhAratIya asmitA sArA jevA maLe . zrI mAe pAnAnI vArtAmAM grAmyajIvananuM citra rajU karyu. joSI ane pra. ke. atree tayA zAmarAva jevA lekhaNe dvArarasa ane agapradhAnanA vakha. nibha dhA--gujarAtamAM jANItA thayelA lAkadiMtavAdI ' zrI ' dezamukhe marAThI vRttapatrIya niba'dhA 'rAtapatro' lakhyAM (1848-5 ) ane cArathI marAThI sAhityamAM nibaMdhano A goza mAvo ba vijJAthI cipa kare potAnI nibaMdhamALA * prakaTa karI marAThI nibaMdhane ja nahiM paNa dharAdIsAyAne sama banavI. marAThI mAyA teo ziMyA kahevAya che vAda vivAdAtmaka gadyanA kSetramAM geApALa gagreza agarakara ane sekamAnya TiLake * DerI ' sAptAhika zarU kayu. ThikanI ciMttAe temanA gavane samRddha banAkhyu. hiMLakanI pautrI gauravapyu nA samayAnusAra kAra ane gANuM paNa thaI zakatI. virAma mahAdeva parAMjapee peAtAnI badhI zakti videzI sattAnA virodhamAM vAparI. temanI vyagAtmaka zailIne lIdhe virdI sattAe temanA dha japta karyAM hatAM. zrI keLakara sAhitya samrATa'" gaNAtA paNa temanu sAcuM kSetra nibaMdhanuM ja nIvaDayuM. zrI vAmanarAva jovI. prakara, vyAdhAya jAvaDekara sAne gurujI vageree gaMkhIra marAThI nibaMdhanu gauravanuM sthAna TakAvI rAkhyuM. zrI sAvarakaranA nibaMdha paNa prakhara che. gaMbhIra nibaMdhane vikAsa thayA pachI marAThImAM lalita ke laghunibaMdhanuM mAju AvyuM". haLavI hAsyamaya zailImAM 'guja goSTI'o lakhavAnuM prA. phaDakee zarU kayu. pachI zrI khAMDekara, zrI kAIkara, zrImatI kusumAvatI dezapAMDe vageree potAnI lalita zailI pragaTa karI. atyAre DA, IrAvatI karyuM ane zrImanI durgA bhAgavatasamaya ladhunibaMdhakAra gaNAya che. nATakakAra kolhaTakare maraDImAM hAsyarasamaya lekheA la yAM. sudAmAnA pauA" teA kharekhara rucIkara hatA. temAM tIkSaNa kaTAkSa paN che. pachI nATakakAra kavi gaDakarIe 'bALakarAma' upanAmathI suMdara lakhANa kyuM. zrI AcAya atree paN vineAdI lekhanamAM umerA karyAM. tyArapachI zrI pu. la. dezapAMDe nAnI TAdAra zailImAM hrAmya rasika lekhana kare che, temanI apUrvAdha e temanA Adhunika sagrA marADI bhASAnA AmUkyA che. kRtimAM hAsya gaMbhIratA laine Ave che. baTATayAcI cALa'ane citra AtmacaritraH- AtmaniMgamAM DA. dho. ke. mAnI AtmakathA tathA zrImatI ramAbAI rAnaDe dvArA lakhelu peAtAnA prasiddha pati zrI ma. gArAnasnuM pramANika citra prastuta karatuM pukhta che. temAM lekhikAnI tyAgamanI vinazailI mahetAjI che. ane kanI bhAtmakathAmAM vALa kApa mATe je sahana karavu payuM tenA vRtAnta che. sAvarakaranu 'janmaTIpa' ane zrI lakSmIbAI vi. zrI. nA. tA. khAuM, zrI, kaiTara, na. cikara, sI. gurjara ane khIjA lekhakoe paNa vArtA lakhA mArIsAhityamAM umerA karyAM. divAkara kRSNanI " samAdhi ane cha vArtA dvArA vaijJAnika vizleSaNa karaDI vArtAmAM zarU thayuM. vi. haiiM. bekinnara hiMganuM 'smRticitro' mArAM chaeN, caritrAmAM keLAnu dinacaritra, vArtA sabhI bApriya banyAM, anata kAkaranI vArtAmomAM gaDA phATakanuM zanaoNcaritra, citAmaya kATakaranI AtmakathA
Page #1047
--------------------------------------------------------------------------
________________ mRtigraMtha 108 bahurUpI'mAMnuM "gaDakarI darzana ane Do. gokhalenuM 'De. ketakaracaritra" zrI. pu. la. dezapAMDenA amaladAra' tujhe Ahe tujayAzAM" sArAM che. nATakamAM sarasa prasaMganI gUMthaNI ane svAbhAvika hAsya rasa jevA maLe che. temanuM suMdara mI hAra' nATaka apUrva che. temAM nATaka:-marAThI raMgabhUmine janma 1843 mAM thayo. zarUA hAsya rasa ane gAMbhIryane samanvaya che. tanAM nATako saMgIta pradhAna hatAM. zrI. kirloskare temanA saMgIta nATakane suDoLa rUpa ApI marAThI raMgamaMcane sAro AraMbha karyo. pachI trIjA tabakakAmAM nATayanI racanA vadhAre manovaijJAnika kirloskarane digdarzaka, abhinetA ane nATakakAranA rUpamAM sArI ane buddhivAdI che. zrI. vasaMta kAneTakaranuM veDayAMe ghara unhAMta " saphaLatA maLI temanAM nATako " zAkatala" ane "sobhadra' marAThImAM nATaka uMcI kakSAnuM gaNAya che. dAMDekaranuM nATaka 'ritu' saphaLa nATaka che. khUba ja lokapriya hatAM ane "saubhadra" to haju paNa teTaluM ja priya che. nATakakAra devasenA paNa "mRchakaTika" " zAradA" ane pachI " nATayazmA' padyamAM nahIM racAtA gadhamAM avatarI. zrI saMzayakaleLa' nATake khUba prasiddha thayAM che, divAkara' gage ekalAja A sAhitya prakAranA sarjaka thayA. temanI nATayachaTAe khUbaja sarasa, vividhatAvALI, kaTAkSa temaja pachI marAThIne mahAna nATakakAra kRSNAjI prabhAkara khADeilakara (1872-1948) maLyo. temanAM gadya ane saMgItamaya nATaka temanAM gadya ane saMgItamaya nake kAryathI bharelI che. marAThI raMgamaMcanAM bhUpo che. temanA "savAI mAdhavarA cA mRtyu" AvI rIte sa SamAM vihaMkana karatAM ema lAge che ke bhAubaMdhakI' marAThInA sArAM nATake che. saMgIta pradhAna nATakomAM marAThI sA ha yanuM bhaviSya ujavaLa che. mAnApamAna " "vivAharaNa" ane "svayaMvara' khUbaja khyAti pAmyAM. bAlagaMdharvanA a bhanayane te nATakamAM sAruM kSetra maLyuM ne tethI te marAThI raMgamaMcanI amara kRtio thaI. ' ' ' : " pachI zrIpAda kRSNa ke haTakara (1871-1934) vya gapradhAna romAMTika viSayavALA sukhAna nATaka lakhavAno prayatna karyo. paNa temAM na to vyaMga sacavAya ane na romAMsa. temanA gurU gaDakarI vyaMga, parihAsa, caritra citraNa ane ojasvI lInA uttama mizraNane lIdhe vadhAre saphaLa thayo che. temanA saMgIta nATako "puNya prabhAva" LAST WORD IN ane "eka pyAlA" bahu jANItAM thayAM. zrI narasiMha cintAmaNa keLakara (187ra-1947) nI pratibhA Fashion Fabrics paNa kaMI ochI na hatI. temaNe pAMca nATako lakhyAM jemAMthI traNa ASHOK aitihAsika ane be paurANika che A marAThI raMgamaMcanA prathama utthAnanA prasiddha nATakakAra che. SAREES bIjA tabakkAmAM mukhya mAmA varerakare sArI nAmanA meLavI. | K BROCADES pahelAMnA nATako romAnTika paraMparAnAM hatAM. paNa pachI iglena * VELVET zenI asarathI temaNe vAstavavAdI nATako tarapha dhyAna vALyuM. mAmA * EMBROIDERIES varerakare lagabhaga 40 nATaka lakhyAM. " apUrva baMgAla (1953) ane bhUmikanyA-sItA' (1955) uparAMta "saroe gulAma' ane ! * SUITINGS turaMgAvyA dArAMta "sanyAcA kaLasa" vagere prasiddha thayAM. # SHIRTINGS pachI pra. ke. atrenA nATakone saphaLatA maLI. temanuM "gharA bAhera" " udhAcA saMsAra" IglenanI DhabanuM che. "sASTAMga namaskAra " AVAILABLE AT "lagnAcI beDI " " bramAyA bhapaLA" vagere nATakamAM hAsya rasanI | ASHOK SILK MILLS dhArA vahe che. Retail shop 406 Lalsing Bldg, pachI je. ga rAga kare "nATaya niketana' nAmanI saMsthAthI Near Craft Market pharI raMgamaMcane punaHjIvita karyuM. zrI. nAnA jega, zrImatI mukatAbAI Sheikh Mcmoc Street dIkSita vagere nATa karo e nATaka lakhyAM. pachI zrI marAThe tathA | Telephone No : 317780 Bombay-2 vijaya teMDulakare theDAM nATako lakhI pitAne phALo noMdhAvyuM. Jain Education Intemational For Private & Personal use only
Page #1048
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1070 bhAratIya asmitA zubhecchA pAThave che zrI rAjAlA tAlukA sahakArI kharIda vecANa saMgha lI. rAjulA - ji. amarela. sthApanA tArIkha - 10-5-56 neMdhaNI naMbara - 1536 zera bhaMDoLa - rUA. 53ra70-00 sabhya saMkhyA - 53 anAmata kuMDa - rUA38143-08 maMDaLIo - 49 anya phaMDa - rUA. 24318-ra4 vyakita saMgha dareka jAtanA rasAyaNIka khAtara, sudharelA biyAraNa, jaMtunAzaka davAo, kaMDaka mobIla, cA, patarAM vagerene vepAra kare che. odhavajI ke. vALA bAbubhAI . paTela bhANubhAI DAlabhAI menejara upa pramukha pramukha WITH BEST COMPLIMENTS FROM Grams : OVERHEAD, Bombay. Admn. 454222 Phones : 453415 Sales 334137 JYOTI WIRE INDUSTRIE. Works : Sales Office : Admn. Office : Goregaon & Vikhroli 164, Kika Street, Belvandi House, Bombay. Bombay. 4. 254-B, Dr. Annie Besant Road, Bombay. 25 We marufacture : 1) Super Enamelled copper winding wires, 2) Double Cotton covered copper winding wires. 3) Single Cotton covered supper enamelled copper wires, 4) Tinned copper wires, 5) Bright annealed soft drawn bare copper wires. 6) Hard drawn bare copper wires, 7) A.A.C. & A.C.S.R. Conductors for overheid trasmission lines, 81 Copper & Aluminium jointing and binding wires etc., Strictly as per the relevant Indian/British and/or other International Standard Specification. Jain Education Intemational
Page #1049
--------------------------------------------------------------------------
________________ zAhasodAgara zreSThIvaryo dAnavIro. zrI abhecaMdabhAI gAMdhI zrI tapovana brahmacaryAzrama (TrasTI) zrImadda bhAgavata gItA pAThazALA (pramukha-vardhakagru5) zrImad bhAgavata saptAha maMDaLa (u. pramukha) abheca dabhAI gAMdhInI jhaLakatI vyApArI kArakirdithI aMjA. khAsa ullekhapAtra che. nArane thAya ke teo kamamAM kama komarsanA Dabala grejyueTa to hazeja paNa nA, kolejanA prathama satrane abhyAsa na noMdhIe to sAmAjIka saMsthAo jevIke gujarAtI keLavaNI maMDaLa, mAnava teoe mAtra meTrIka sudhI abhyAsa karyo. paNa soLa varSe lagna che e to ya sevAsaMga, gujarAtI kalaba, soraTha vikAsa maMDaLanA vikAsane karyA pachI, traNa varSa abhyAsa rahyo. te hakIkata temanA jJAnanI 11 vatI saMvardhanamAM temano noMdhapAtra phALo che. prabaLa pIpAsA pragaTa karI jAya che. eka AgevAna udyogapati tarIke vyApArI maMDaLamAM teo 1935thI bhaNatara pachInuM jIvana. gaNatara prAraMbhAyuM. pAMca agatyanA sthAne zobhAvatA jemAM dhI bombe karIyANuM kalara kemI kasa maracanTasa esosIezana (upapramukha), spAIsIsa eksparTa varSa mAM vyApArI pIDhatAmAM pAvaradhA thaI, 1941 thI kuTuMbanI svataMtra peDhIne prAraMbha karyo. krame " gAMdhI enDa sansa" nAmanA pramozana kAunsela (vAIsa ceramena) jevA agatyanA vyApAra meLavatI cAlIne Aje nava zAkhAna bahene parivAra dharAve che. juthono samAveza thAya che. udyoganA vikAsa arthe amerIkA, jApAna jevA dezonI mulAkAta te levI paDe. paNa 1956mAM abhecaMdabhAI bhale rAjakIya saMsthAo sAthe gADha saMbaMdha dharAvatA bhArata sarakAranAM karIyANuM vyApAranA pratinidhi tarIke yuropaneya heya. paNa temanuM bahuvidha vyakitava samAjanI dhArmika, sAmAjIka, A pravAsa ne teja krame 1960, 62, 6pamAM pratinidhi maMDaLamAM zekSaNika tathA sarvodayalakSI saMskAra ne saMskRtinI saMsthAomAM ja duniyAnA vividha dezonI parikramA temaNe karI che. ramakhANa rahetuM hoya che. vizvanA AMtara rASTriya pApAranA jhaghaDAnAM zAntImaya samA dhAna arthe amerIkA-jIta "AbaTrezana" esosIezane bhAratanA rASTriya AgevAnonA gADha paricayo chatAM, abhecaMdabhAIne sIdho ne satata saMparka hoya to te uta saMsthAonA saMte, pratinidhimAM temano samAveza karela che. te temanA vyakitatvanI ghaNI badhI vizeSatAo chatI karI jAya che. vidvAno ne sevakane ja, zAstra cha pAMDuraMgajI athavale, zrI DAMgare mahArAja AdinA nikaTavatI sahavAsane teo nIjanuM gaurava lekhe vatana-unAnI zALA, haspaTala; chAtrAlaya vagere bhAgye ja che pU. pAMDura gajI zAstrInI sAdhanA zibiramAM, AtmIyatAthI tathA koi sArvajanika saMsthA evI haze ke je temanA AzirvAda nahI sane cAtuya pUrvaka vAto karatA jemaNe sAMbhaLyA che ke, temanI pAmI hoya unAnI-ahIMnI aneka saMsthAnI prAraMbhanI pragatimAM dharma ane tatvajJAna pratyenI AtamanikAne kayAreya nahi bhUlI zake. temanA dAnane hisso hamezAM noMdhapAtra rahyo che. jyAre vikAsanA svAbhAvika rIte ja, abhecaMdabhAInA sArvajanika saMsthAo pratyeka sopAne temanI doravaNI dakSatAbharI nIvaDI che. sAthenA joDANo khUba dhaniSTatA bharyA rahyA che. 1957mAM temanA kuTuMbe karela moTA dAnanA prakAzamAM gujarAtanA rAjyapAla kAnamavara AdinA sAnidhyamAM ujavAela samAraMbha jenAra, dhArmika saMsthAomAM zrI svAmInArAyaNa gurUkala TrasTa (rasTI, temanI vyavasthAne navIbhAvanAnI saurabhane kayAreya visarI zakaze nahi. Jain Education Intemational
Page #1050
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1072 bhAratIya asmitA abhecaMda bhAInuM bharyuM -bhAdayakuTuMba-jIvana bahena zrI jayA- bhAvanAne ucca banAvI hatI. deza pratyenI, samAjapratyenI pharaja bahenanI dhama' priti, cAra putro ne traNa putrIeAnI saMskAra bajAvavAnuM kadI bhUlyA nathI. temaNe dezanI, rAjyanI, samAjanI saujanyabharI vatana - zIkhA vagerenA achaDatAya paricayathI eka pravRttione apanAvI, pivI urojana ApyuM. Adarza bhAratIya kuTuMbanI zILI suvAsa pAmyAne (hA prApta karyo lAge che. teo kuTuMbIjano pratye paNa haMmezA atyaMta mAyALu, sneha lekepagI kAryo karavAnI temanI AgavI rIta che. paDadA bhInuM, vartana rAkhatA. mitro, saMbaMdhIo ane dhaMdhAdArIo temanA pAchaLa rahIne thaI zake te vadhuM teo karatA rahetA hoya che. temanA paricayamAM AvI vyakitatvathI prabhAvita banata. emanI dhIra gaMbhIratA paricayamAM AvanAra pratyeka jaNa potAne hitecchu, mArgadarzaka ne emane sneha vagere umadA guNone lIdhe kuTuMlanA bALakonI peThe saMniSTha preraka matyAne dhIMge sahAro pAme che. temane cAhaka "zeThadAdA" kahI sa bodhatA. Aje paNa temanA prabhAvazALI vamAM temanI udAra hita mata vagatatA ne e vyakti che ane aneka gugAnI temanA dhaMdhAdA sAthIo mukata kaThe tyAre, temane sojanyazIla svabhAvanI madhura5, hAjatama pratyenI prarA so kare che. meM kelIomAM mArgadarzana ApI, sAcA rAha para hamadahIM tathA belyA batAvyAM vinA kazuMka karI chUTavAnI bharI lAvI niH zA cheDI prayatnazIla banI prasAhita karatA. AthI ja bharapura tamannAno Acho raparza anubhavI zakAya che. temanA mitro temanA pratye kRtajJatA anubhavI, gune yAda karI bhAvabhInI ane Adara pUrvakanI aMjalio Ape che. temanA anekavidha kAryakSetranA vizAla phalakamAM chatA thatAM, buddhi-pratibhA vyavahAra kuzaLatA, duraMdezitA AdInA nAnA -moTA svargastha amRtalAlabhAIe kamAI paNa jANyuM ane jIvI prasaMge jyAre sAMbhaLIe tyAre, temanA samRddha chatA saMgama vyakti paNa jANyuM. saMsAramAM aneka jIvAbhAe Ave che ane vijaya vane ahobhAve vaMdana karyA sivAya 2hI zakAtuM nathI. pAme che. gheDAja bhAgyazALI puNyAtmAo hoya che je ' marajIvA" jenArathI, A javAharanA e ka yA be - cAra pAsAnuM teja banI jIvaMta rahe che, amara banI jAya che. valaya nIrakhI zakAyuM hoya to te A jonAranI ja maryAdA mAnavI rahe che ne ! sva. amRtalAlabhAI amRta kupa samAna hatA. amRta e saMjIvani che. teo dehAvasAna bAda paNa mAnava hRdayamAM vAso sva. zrI amRtalAla popaTalAla ojhA karI 2 thI che. ane jIvana sArthaka karI amaratA pAmyA che. AvA du:kha saMtapta mAnavInA sahArA samAna sva. amRtalAlabhAI eka pratApI purU'pAthI, pUNyazALI, dariyAI dilanA, komaLa hadayanA eka prabhAvazALI vyakti hatA. koIpaNa jJAtinA bhAI bahena temanI sneha mUrti samA zrI. amRtalAlabhAI kharekhara sa rASTranA kiMmatI pAsethI khAlI hAthe pAchA pharatA nahi. keLavaNI pratye temane ana- rane samAna hatA hada prema hato. tenuM darzana temanA vatana umarALAnI kanyAzALAne jAte tathA nAnAbhAInI sAthe aDadhA lAkha jeTalI rakama phaMDamAM zrI amarazI matimAI svecchAe ApI temAM thAya che. teTalIja bIjI rakama paNa teoe vatanane ApI pitAnuM gaurava jALavI rAkhyuM. pUnAnA pro jaya- pazcima bhAratanA prakhyAta banI cukelA naLIyA udyogamAM saurASTranuM zaMkara pitAMbara atithigRhane paNa sArI evI rakama Apela che. morabI zahera maha nuM kendra banI gayuM che. sau prathama 19 1mAM muMbaI zrImALI brAhmaNa samAjane temane uccazikSaNa nidhi mATe ahinA naLIyA ugho ne Adha praNetA samAna zrI prajApata TAIlsa sattara aDhAra hajAra nI rakama ApI che. jJAtisevA ane keLavaNI ku. nI zarUAta karanAra zrI amarazIbhAI pALIyAnI bAjumAM pratyene temane prema aDhaLaka che. bhAvanagaranI premazaMkara dhanezvara sulatAnapuranA vatanI che. 1 lI. guja rAtI sudhIne ja zrImALI brAhmaNa beDa'gane teoe vAraMvAra madada ApI che. A abhyAsa, paNa pracaMDa purUyArDa ane ha yA ukalata thI naLIyA uparAMta vaidakIya saMsthAo, ispitAle, AnAthAzrame dhamaracAne udyogane AbAda citimAM Aje mukI dIdho che. dhaMdhAnI zarUAta ane evI aneka bIjI saMsthAone udAra dIlathI madada karI che. vakhate aneka viTa bAe sAme aDaga rahI, naLIyAnI banAvaTamAM sAmAnya 'simAMthI dhanADhaya udyogapati banavA chatAM dayA ane uttarAra sudhAre karI prajApata TAIlsa ne temane pragatinA paMthe udAratA sAgara samAna hatA. temanI raheNI karaNI sAdI hatI laI gayA. morabImAM cAlIza uparanA naLIyAta kArakhAnAmAM temane ane dhanane unmAda, 2naganATa, abhimAna, vilAsItA ke ataDA- AbhArI che, dhaMdhAnI e viziSTatA raDelI che ke bhAla 1 paDatara paNuM temanAM hRdayamAM saMcAra thavA pAmyA nahatA. teo nilanasAra, kiMmata ane vyAjamI na gaNI taLIyAnA - vyAjabI bhAve madhuvAgI ane vinamra adanA sevAbhAvI ja cheka sudhI rahyA hatA. jALavI rAkhyA che, myunisipAlITInA sabhya che, porabI rUkIMga teo dharmazIlatA ane dharmarAmAM paNa yu yajJAdi, zrImad TAITasa menyu. esa. nA agraNI uparAMta mATI udhoga saha maMDaLI, zaMkarAcAryajInI padharAmaNI ane sarabharA, kathAkIrtana, maMdIro ane ela InDIyA sIkasa sesAyaTInI gujarAta sekazananI menejIMga ane dharmasthAnone bheTa vagere aneka dhArmika sadkAryo vaDe dharma- kamITInA sabhya tarIke sevA ApI rahyA che. Jain Education Intemational
Page #1051
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha 10 zrI amaracaMda hakamacaMda saMghavI jJAti kSetre haMmezAM teo sAtha ApatA AvyA che. eTaluM ja nahIM paNa sakriya kAma paNa karyuM che pote preta bhejane ane vara muLa pAlItANAnA vatanI paNa dhaMdhAthe muMbaI gayA. dudhanA vikrayanA virodhI che. jAhera kSetramAM teo gujarAta vahepArI maMDakamIzana ejanTa ane saMghavI sTora zarU karI sukhI ane sAdhana LanA paNa sabhya che. saMpanna banyA: brITIza hakumatanA samayamAM temaja kAryonI sarakAre noMdha laI saTikIkeTa ane IlakAba ApyA hatA. koMgresamAM paNa che. vi. maMDaLanA bhUtapurva chAtra ane gRhapati hatA. traNa joDAyA, ane ghaNI saMsthAone sevAno lAbha Apyo, "kare ge cAra varSa sudhI tenA kAryavAhaka rahyA hatA. be varSamAM maMtrI tarIke yA mare" e laData vakhate 1942 43nA varSomAM koMgresanA hatA. maMDaLanA teo AjIvana sabhya che. daDhAve che. maMDaLanA be agraNI kAryakara tarIke kAma karyuM vIramagAma mIThAnA satyAgrahamAM vadhu kAryavAhaka sabhya tarIke hatA ane tenA AjIvana sabhya che. aneka nAnI moTI laDato vakhate tana, mana visAre mUkI kAma karyuM atyAre daMDhAva che. maMDaLanA upapramukha che. "yuvaka" ne AjIvana pAlIta | yazovijeya jaina gurukuLa saMsthAnA sekreTarI tarIke ghaNA- sabhya che. 1910 mAM amadAvAdamAM maLelA mahA gujarAta brahmabhaTTa varSo sudhI kAma karyuM. pAlItANA jaina pAThazALAmAM paNa temanI yuvaka saMmelananA mahAmaMprI tarIke ma kAma kareluM che. sevA paDI che jene samAjanA bALakone ucca zikSaNa ane sArA saM kAro maLe te mATe chellA vIsa varSathI eka yA bIjI rIte devaDA gAmamAM voTara varkasanA kAma mAM yathA zakita phALo Apela prayatna karI rahyA che. pAlItANA ejyukezana sosAyaTIne Arthika tathA muMbaImAM devaDAvAsIonuM sarakAra maMDaLa kApI devaDa gAmanA prazna sArI evI huMpha ApI apAvIne AtmasaMtoSa mAnyo che. lAmA cerITI zo rAkhI sArI rakama phALe karI ApavAmAM pAlItANuM jena bAlazramamAM paNa ghaNA varSe kAma karyuM, pAlItANA agragaNya bhAga lIdhele temane sAhityano paNa sAro zekha che. jana sevA samAjanA davAkhAnA mATenA aDhI lAkha rUpiyAnA phaMDamAM 195 mAM temaNe "pragatine paMthe '' nAmanuM nATaka lakhyuM ne bhajatemaNe rAta divasa joyA sivAya kAma karyuM Aje paNa pAlI vAyuM hindI gujarAtI kAvyo paNa teo avAra navAra lakhe che. tANAnA keIpaNa prazna satata jAgRta rahyA che. A rIte temaNe sArI pragati sAdhI che. zrI amRtalAla devasiMha brahmabhaTTa temanA mAtuzrI prasannabAnA avasAna pachI preta bhajana na karatAM temanA vatanamAM 16 basonA AvavA javAnA sthaLe gAmanI bhAgeteozrIno abhyAsa mIka sudhIno che. teozrIe zarUAtamAM daLamAM vizrAntI gRha bAMdhI ApyuM ane e rIte pretabhejanomAM muMbaImAM mogala lAInamAM InDasTrIyala koponanTasa korporezana veDaphAtA devyane sad upayoga karI sone mArgadarzana ApyuM che. nAmathI ilekaTrIza gIjarsa banAvavAnI phekaTarI karIne be varSa temanA sudhAraka vicAra zreNInA lekho bhaTTa bhAskaramAM "jJAti calAvelI. tyArabAda 1938mAM khaTAu makanajI mIlsamAM kalArka tarIke maiyA balIdAna mAMge che', e zreNImAM kAyama Ave che ane joDAIne doDha varSa tyAM nokarI karI. pachI amadAvAda nyu komaza. ane brahmabhaTTa yuvaka mAsikamAM "rivAjo palaTo mAM che "e zreNImAM yala mIsamAM phAIna kalArka tarIke joDAI eja malsimAM kAyama krAMtikAraka bhASAmAM prasiddha thAya che. lakhANamAM lakhAtA sTora khAtAmAM badalAyA. ane baDhatI meLavI AsI. badhAja sudhArA pitAnA jIvanamAM utArIneja lekhomAM prasiddha kare TorakIpara tarIke AThavarSa sudhI sarvisa karI. tyAMthI 19 che eTale vANI ane vartana eka sarakhAM rAkhI rahyAM che. 47mAM bIralA kaMThanI nyu svadezI nAlamAM sTora paracejhara tarIke joDAyA temanI daSTi saMpUrNa vikAsa taraphathI hoI tyArabAda zrI anaMtarAya vrajalAla zeTha rAjulA vALA teozrI jayaMtilAla bhIkhAbhAInI TUzcarala enDa mIkenIkala enija nIvarsanI pharmamAM misasa TesTIsa limITeDa (mu. kalyANa, | muMbaI vaDagAdImAM vijayakumAra dharamadAsa enDa ku. mInaralsa che. yAda ) mAM zeThanA parsanala AsIsTanTa tayA paracejhara tarIke ane kemakasanA agragaNya vepArI che. gujarAtamAM audyogika kSetre joDAyA. pAMca varSa pachI kaMpanI amadAvAda AvatAM tyAM kamazI- paNa vApI khAte pilIphAIbre inDasTrIjhamAM navuM sAhasa zarU karyuM. yala mIsa tathA TeTIsanuM paracejhakhAtu sArA pagArathI saMbhALyuM. rAjulA sevA maMDaLanA pramukha che. rAjulAnI dareka pravRttiomAM AgaLa paDato bhAga laI rahyA che. | dila -ti dina pragati ane vikAsa tarapha temanI haMmezA dhagaza chete rataMtra baMdha karavAno vicAra karI tyAMthI rAjInAmuM temanA pitAzrI vRjalAla. jIvarAja zeThanI yAdagIrImAM rAjulAmAM A pUrA thayA ane pitAnA mIla ane sTone svataMtra dhaMdho voTara kasa, khAdI kAryAlaya ane sevA maMDaLane sArI evI rakama je prakAra TreDasa 'nA nAmathI amadAvAdamAM ghI bajAra, sutarIyAnA ApI DalAmAM meDA upara ( Te. naM. 24507) zarU karyo che. teozrIe amadAvAdamAM jJAtijanI baMdhAtI rAvapurA ko. o. sosAyaTImAM ApaNA AzAspada yuvAna che. temanuM pratibhAzALI mana mehaka pitAnuM makAna paNa baMdhAvyuM cheane tenA ceramena hatA. vyaktitva anerI chApa pADe che. Jain Education Intemational
Page #1052
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1074 ApaNA A maMgaLa-samA zrI anaMtarAyabhAI ne sampUrNa svAsthaya yukta dIrdhAyu prApta thAya evI zubha kAmanA che. keLavaNI ane vivAhi~ e vyakti ane samAja bannenA vikAsanuM mukhya sAdhana che. A pAyAnI vAtane A zeTha kuTuMbe barAbara manamAM ghara karI che ane tethI ja LavaNI ane zikSaNanA nAnA meATA kAmamAM A kuTuMbanuM yazasvI pradAna che. rAjulA khAte mInadalsanI lAInamAM prathama zarUAta karanAra A mAsika vyApArI kuTuMba che. gujarAtamAM vApI khAte pazu temantra eka kArakhAnuM kayuM zrI anaMtarAya hIrAcaMda zAha dADhAnA vatanI janma sAvarakuMDalAmAM paNa ghaNA varSoMthI temanA kuTuMbe muMbaimAM ApI vasavATa karyAM. dhadhAdArI kSetre zarUAtamAM parelamAM karIyANAnI dukAna hatI. tyAra pachI zera bhara -- pIkcara lAina resIMga ane kApaDa lAInamAM ema judI judI dhaMdhAvArI lAInano anubhava meLabyo. karIyANAnI dukAna pachI pAMceka pAMceka va' nabaLA AvyA paNa nirAzA saivyA zyAma jArI rAkhyo ane Aje kApaDa lAinamAM sthira thayAM che. jIvananI A siddhinu pariNAma - e vaDIleA - mukhIonA preraNA prema ane AzihiMdanA AbhArI karyu che. bhAratIya asmitA thatI leAkAnI cAhanA paNa prApta karela che. potAnI uMDI sUjhathI kalara kemIkalsanA kSetre jhaLahaLatI siddhi meLavI che. hAlamAM zeThazrI napAnI bhAgIdArInA mubAnI -nardezana kemIkala ku. lI nu saMcAlana karI rahyA che, bhAratanA vikasatA rAsAyagika udyogamAM emano kAya . AvI sAruM odyogika peDhInA menejIMga DAyarekaTara che e temanI prasaMzanIya saMcAlana zakitanA javalata purAvA che. sAmAjika ane zaikSaNika kSetre zeThajIe Apela sevA paNa prazaMsApAtra che. amarelI kapALa kheDIMganA saMcAlana ma`DaLa; muMbainA zikSaNa prasAraka maMDaLa, zivAjIpArka sporTasa kalaba vagerenA teeA saMcAlaka che. zeThazrI IndulAle lAyansa kalaba muMbaInA DAyarekaTara tarIke e saMsthAnA 'cerITI DrAIva' nA ceramena tarIke rU|. 75000 karavA dhArelA bhaMDoLane rUA. 1,55,000 jeTalu` vadhArI dIdhu che temaNe InTara nezanala lAyansa " kalabanA upakrame jApAna jamanI, IMglenDa ane phrAnsa vagere daLAmAM 'sAcA lAyana ' tarIke suvAsa phelAvI che. zeThazrI IndulAla yina marasakkAnA sabhya tathA muMbaInI kriyA kalpanA pena sama che. nAstaramAM eka vikhyiAta vAnI nA kAlAbArAnI vaDodarAmAM eka kemIkala plAnTana khAvAna pu roTha zra bhuvAne vepAramAM ati Avazyaka evI sAhasikatA svAbhAvika rIte varelI che tenu darzana thAya che. zrI IzvaralAlabhAI cImanalAlabAI prathama dRSTie ati gaMbhIra lAgatA mitabhASI zrI. ana tarAya bhAi zAha atyaMta vinamra, milanasAra ane hasamukhA svabhAvanA che. jIvananA aneka jhaMjhAvAtAmAMthI pasAra thaI Aje tee viziSTa sthAna prApta karI zakayA che. dhaMdhAkIya hetusara samasta bhAratamAM te pharyAM che. taLAjA taLAna - pAlItANA - sAvarakuMDalA vigere ziSya saMsthAkhAmAM ane keLavaNI kuMDAmAM - daDAnI zALAane upAdhyamamAM sArI evI rakamano vaibaMdhI karI che. je temanI keLavaNI pratyenI - bhAtanA vatanI ane gIka pAmAM janmelA zra. kAra mamatA bhUtAve che. gaye varSe taLAjA jaina ma MdiramAM dhAmadhUmathIlAlabhAI pratibhAzALI ane sAhisaka udyogapati tarIke sArU evuM mUrti pratiSThApanane paN lhAvA levAnA avasara cUkayA nathI. je temanI dharma niSThAnI pratIti karAve te. ghaNAMja paragaju svabhAvanA mAnapAna pAmyA che. zrI indulAla durlabhajI bhuvA pote agragaNya udyogapati hovAne laine aneka vyApArI peDhI rAtrI bhuvA IndulAla durlabhajI bhavya purUSArtha, avicaLa AtmabahA, akhUTa dhIraja ane viziSTa vyApArI kuneha dharAvatA cItranA panenA putra hai roThAno janma dhI sadI pahelA cIkamAM thayA hatA. mubAIne kapUmi banAvI chatAM cIkAlanemAmAM ceramena ane DIrekaTara tarIke saMkaLAyelA padarA spigi te kadIya visaryAM nathI. pitAjI du bhajI karazanajI bhuvAnI enDa vIvIMga kuAM. lI. na. 1 ane na. 2 yamunA mIlsa li. cInI kaMyA nIce temaNe paradezamAM vyApAra ane vAcyanuM vatana-jInIyarIMga varkasa khAka kema lI. kRSNAkIyajJAna prApta karyuM. meTraka sudhInA abhyAsa karI dezasevA mATe rezana li. kRSNA vesTa menka liM. bhArata sUryodaya mIlsa 197mAM satyAsamAM joDAyA. klerA satyAmAM bhAga kaI .i khAyana pADI. - muMbaI spana pAIpa kanTrAkazana kuTuM jelavAsa paNa anumadhyeA che. zrI bhuvAe bamAM, kalakattA, muMbaI - muMbaI, yunIvasa la insDa kAM. mu baI, spana pAIpa vagere sthAe pAtAnI pArI saMta ane neno pavikzana karyuM. vAdA hiMndustAna kI bAI vAdarA. tathA ko karAvelA che mAna prIti ane saujanya pUrNa vyavahAramAMthI prApta ApareTIva li. sAcAmaDI viDA vigere sAthe kaLAyegA. e ucca vicAre. priyavANI ane nItimaya AcaraNa dvArA tee parivAra ane paricitAmAM ghaNAja priya banyA che. vyavahAramAM cokakhA khaMtIlA ane mahenatu che ApabaLe AgaLa vadhyA che. keLavaNI ane dhArmika kAryoMmAM vadhAre rasa che.
Page #1053
--------------------------------------------------------------------------
________________ 105 sAmAjika kAryomAM paNa temane gho moTo phALo rahyo che. emanA jIvanamAM sAdAI ane namratA vadhAre jovA maLI. temanI daSTi ghaNIja vizALa hoI bhAvine joI zakatI hatI e ghoghArI samAjanA dareka nAnA moTA prasaMgomAM temanI hAjarI ane kharA arthamAM sAcA nirmohI ane nispRha hatA. temanuM jIvana mArgadarzana acUka hoyaja, dhaNaja niyamothI saMyamIta hatuM. gujarAtanA gauravazALI udyogapatiemAM temanuM nAma jarUra mUkI zakAya. temanA dhanya jIvananI ane kuTuMbane yazakalagI samAna suMdara ghaTanA jo koI hoya to te e che ke temanI traNa putrIoe saMsAranA zrI. ujamazI nAnacaMda zAha mAyAvI paDaLone phagAvI daI sAdhvIpaNAnI dikSA aMgIkAra karI jaina dharma ane zAsananI sArI evI zobhA vadhArI che. mAnavI mAtra dhana dolatathI nahI paNa dharmamaya jIvanathI ane jJAna karma ane bhaktithI khyAti pAme che. AjanA A vaibhavI jIvanamAM A javalaMta tyAga pUnya zALI AtmAoja karI zake. mAtA pitAne dhArmika saMskArane sarASTranA boTAda gAmamAM zrI ujamazIbhAIne janma thaye. vAraseja AvuM stutya pagaluM levarAvI zake. saMskArI parivAramAM temane uchera thaze. bIjI aMgrejI sudhIno ja abhyAsa paNa pitAnI kArya kuzaLatA ane vyApAra dhaMdhAmAM pitAnI zrI ujamazIbhAinI vinamratA ane anya upaye. gI banavAnI AgavI sujhane kAraNe muMbaImAM Aje AgevAna gaNAtI peDhInuM prabaLa bhAvanAe jJAtimAM ane bALA janasamuhamAM sArU evuM saMcAlana karI rahyAM che. sanmAna pAmyA che. temanA vaDIla maTAbhAInI preraNA ane lAgaNIthI muMbaImAM ApaNuM teo kharekhara gaurava samAna che. 1984mAM temanuM Agamana thayuM. zarUAta karIthI karI aDhAra zrI kapuracaMda rAyamI zAha varSa nokarI karyA pachI e anubhavane kasoTIe caDAvI jhaverAtanA dhaMdhAmAM mana lagAvyuM. - vyApArI samAjamAM eka pratiSThIta vyA- saurASTranA jAmanagaranA DabAsaMganA vatanI che. meTrIka sudhIne pArI tarIke paMkAyA. abhyAsa. vidyAbhyAsa daramyAna sAmAyika pravRttio, lAIbrerI, gauzALA vigeremAM rasa lIdhe 1961thI 1965 sudhI kocInakhAte caDatI paDatInA paNa aneka prasaMge temaNe anubhavyA ane ekasaparTa-ITinuM saphaLa saMcAlana karyuM. tyArabAda 1965mAM jIvananA tANAvANA vacce paNa aDaga zraddhA ane hiMmatathI dharmanA muMbaInI peDhImAM moTAbhAInuM ekasIDanTathI avasAna thatAM muMbaI keTalAMka cokkasa siddhAMto ne satatapaNe vaLagI rahyAM. bIjAnA AvavuM paDayuM. muMbaInI peDhInuM saMcAlana karyuM. daramyAna gujarAtamAM duHkhe duHkhI thavAnI temanI bhAvanA kharekhara prazaMsApAtra che. dhArmika koIka sthaLe mIla karavAno vicAra AvatA, bhAvanagaramAM 1966 mAM ane sAmAjika prakRtinA nAnA moTA phaMDaphALAomAM temane hisso hoyaja. koparAnI mIla zarU karI. gujarAtamAM koparela telanuM utpAdana karatI A ekaja mIla hatI. bhAvanagaramAM anukuLa vAtAvaraNa na jaNAtAM keTalIka vakhata to tabIyatanI ke dhaMdhAnI bahu paravA karyA vagara chATe mu" chevaTe muMbaImAM pharI dhaMdhAmAM sthira thayAM che. svabhAve ghaNAja mAnavatAnA kAmamAM jyAM jyAM jarUra paDI che tyAM tyAM doDI gayA che. udAra ane paga che. muzkela paristhitimAMthI temane AgaLa lAvavAmAM ane jarUra zrI kAntilAla pI. zAha, paDe tyAre protsAhana ApI madadarUpa banavAmAM temanA kAkA zrI. InTara AIsa sudhI abhyAsa paNa pitAnI tIvra buddhimatAne rAyacaMda TokarazI umarALAvALA ne ghaNekharo yaza ApIe to kAraNe dhaMdhAmAM ane jAhera jIvanamAM yazasvI siddhio hAMsala karI khoTuM nathI. che. 1927mAM muMbaI khAte zIpIMga ejanTasa tarIke jIvananI kAradhaMdhAmAM prinTIMga mazInarInA kAmamAM paNa sArI evI anu kIdanI zarUAta karI 1938mAM jAmanagara khAte Aja dhaMdha kuLatA ane pragati sAdhI che. muMbaImAM dhArmika pravRttiomAM zarU karyo. haiyA ukalata ane kuzaLatAthI dhaMdhAno vikAsa thayo. teothI AgaLa paDato bhAga bhajave che. ane e lAInamAM sArI khyAti meLavI. khAsa karIne geDIjI snAtra maMDaLanA teo zrI pramukha che. beTA jAmanagara cembara opha komarsa, jAmanagara bAunacha bArI damAM cunilAla kezavalAla vidyAthImanA keziyara tarIke sevA ApI ane jAmanapa2 pI enDa TI varkasa yuniyananA pramukha tarIkenI rahyAM che. emanI sevA e jANItI che. nyudilI se la ekSaporTa pramozana eDavAIjharI kAunsIla, lAIpha isyu karporezananA vesTarna jhananA saMkhezvara pArzvanAthanA jInAlayamAM TrasTI tarIkenuM sthAna jhonala eDavAIjharI borDanA hAlAra vikAsa tathA keLavaNuM beDane zobhAve che. ane rAjakoTa vibhAganA Ara. TI. enA sabhya tarIke rahIne sArI vika prattiomAM ane e lI kema, jAmanagara pramukha tarIkenI Jain Education Intenational
Page #1054
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1076 bhAratIya asmitA kAmagIrI bajAvI che. saurASTra mela InDasTrIjha ko-opareTIva gaurava anubhavIe chIe. nAnakaDA DuMgara gAmane AMgaNe hAIskUla benka alIyAbADA vidyAmaMDaLa vigerenA ceramena pade niSThAthI kAma jevuM vidyAmaMdira sthApavAnuM varSo junuM svapna siddha karIne A karyuM. 1957mAM muM laI vidhAnasabhAmAM sabhya tarIke cuMTAyA hatA. badhI sArvajanika saMsthApara kaLaza caDAvyo che. ane kaI paNa hAlamAM gujarAta sTe. TrAnsapaTa kerporezananA ceramena tarIke ghaNI ja jAtane thAyI kuMDa vagara AkAzavRttithI cAla sArvajanika chAtrAumadA sevA bajAvI. jAmanagaranuM, saurASTranuM ane gujarAtanuM laya, sArvajanika davAkhAnuM ane anya gAmAyata saMsthAo e gaurava che. temanI hiMmata pUrvaka netAgIrInuM zubha pariNAma che, e jAhera karatAM garva anubhavAya che. temane anyane lekakalyANa mATe dAna karavAnI zrI kAMtilAla ratilAla zAha preraNuM protsAhana ApyA che. uparAMta ghara AMgaNethI paNa udAra 44 varSanA A vijJAna nAtaka paNa vividha kAryo dvArA temanA sakhAvata karI che. zrI lakSmIbAI narotamadAsa sAjanika davAkhAnusva vyakitatvanA bhinna bhinna pAsAone ApaNane khyAla Ape che. dhanakuMvarIbAI. narottamadAsa vyAyAma maMdiranI saMsthAo thApI che. udyoga uparAMta zaikSaNika ane sAmAjika kAryomAM paNa temane davAkhAnAnA makAna DokaTarazrIne raheNADana sagavaDa ApI eTaleja rasa che. teozrI zrI kAMti koTana mIlsa prA. li. ane dasa varSathI pitAnA kharce davAkhAnAnuM saMcAlana karI rahyA surendranagara, dhI mahAlakSI mila lI. - bhAvanagara ane dhI che. maMgaLa zerImAM lAdI jaDAvI lokone sagaDatA karI che. vika Tarane rara vAva banAvI lokone pANInI sagaraDatA ApI che ane e e ja (rAjakoTa) prA. li. -- rAjakoTanA DAyarekaTara che. A uparAMta saurASTra mila mAlIka esozIezana - surendranagara, dareka prasaMge thatAM nAnA moTAM loka hitane phaMDaphALAmAM udAra zrI jhAlAvADa cembara opha komara - suredranagaranA sabhya tarIke hAthe rakama ApI che. rAjakIya, sAmAjika ane dhArmika evA paNa rahI cUkelA che. aneka kSetromAMthI kalyANajIbhAI mokharenuM sthAna dharAve che. "e divase paNuM cAlyA jaze " evuM eka sutra ra1panAvIne jana sevA zrI. ratilAla vardhamAna zAha bAvA keLavaNI maMDaLa - surendra- karyo jAya che. nagaranA teozrI pramukha che. surendranagara keLavaNI maMDaLa ane saurASTra yunivarsiTInA seneTa membara tarIke paNa teo kArya karI rahyA che. sva. zrI. kAntilAla DI. boTAdakara zrI zAha surendranagara saMyukta nagarapAlikAnA sabhya tarIke(19-2-67) gujarAta jANe che ke sva. kavi boTAdakare jIvanamAM aneka muzkeane pramukha tarIke (1963-67) paNa pitAnI sevAo ApI cUkayA che. lI. do. nirAzAo joI asaMkhya dhaMdhAnA prayAga bAda A uparAMta teo surendranagara, tabIbI rAhata maMDaLa ane vaDhavANa prAthamika zikSakanA jIvanathI saMtoSa mAnyo hate. aMtakALa vakhate strI bALaka hospiTalanA TrasTI tarIke paNa kArya karI rahyA che. vaLI emanI jIvana bacata mAtra vizeka rUpiyA hatI. yaMgsa kalaba surendranagara anAja rAhata samiti - vaDhavANa sITI ane jhAlAvADa jillA krikeTa esosIezananAM paNa teo TrasTI AvI garIbI vacce svargastha bhAI zrI kAntilAlano janma thayo hato. bALavayamAM ja kavi pitAne vargavAsa thaye. yuropa, amerikA ane eziyAnA keTalAka dezonA pravAsa kheDI vidhavA mAtAe jema tema karI aMgrejI pAMca cha copaDIo. cUkelA zrI zAha vividha kSetre pitAnI sevAo ApI rahyA che. sudhI zikSaNa apAvyuM. a ciMka muMjhavaNamAM temaNe purUSArtha zarU zrI kalyANajIbhAI narottamadAsa mahetA. kema amarelI jillAnA DuMgara gAma ane A paMthakanAM cAlIsa pUrI mahka sudhInI keLavaNI lIdhA vagara emaNe muMbaInA gAmaDAonI traNa-traNa dAyakAothI avirata janasevA karIne 'bhAI' rastA upara padayAtrA zarU karI. aneka dhaMdhA ajamAvyA paNa nasIbe nuM mahAmUluM birada meLavI janatAnA hRdayamAM ane sthAna meLavyuM yArI na ApI. pAMceka vAra bhukhyA peTe dhaMdhA pAchaLa tapa karyuM che. uparAMta gujarAta rAjyanI nAmadAra sarakAre paNa temanI sevAnI tyAre emane hera-pIna banAvavAnuM sUjhayuM. emAM emanI jhINI, tAMtrika kadara karIne " enararI mejisTreTa', (je, pI) nI padavI enAyata dRSTi kAme lAgI. khUba jhaDape emaNe vyApAra vadhAryo ane pAMca cha varasamAM pInanA utpAdananA eka sArA vepArI banI zakayA. DuMgaranA panotA pura suzIla dAnavIra bhAI zrI jamanAdAsa, nAnacaMda che e A pradezanA hitArthe aneka jana kalyANanI emanuM tapa phaLayuM ane parasevAe paise ApavA mAMDyo. saMskAra : saMrathAo; kanyArALA, bAlakrIDAMgaNa, bAla maMdiMra, eja kALamAM "beTAda prajA maMDaLa" ane 'vidyAbhAratI saMsthA davAkhAnuM, prasutiha, hAIskUla vagerenI sthApanA mATe udAra hAthe taraphathI emanA pitA kavizrI baTAdakaranI smRtimAM kolejanI vAta hajAra rUpiyAnI sakhAvata karI che. A zubha kAryomAM mukhyatve karI. bhAIzrI kAMtilAle pitRRNa pheDavAnI taka sAdhI lIdhI eja temanI preraNA, protsAhana ane prayatna rahelA che. jethI ame vakhate rUpiyA savAlAkhanuM dAna jAhera karyuM". " te uparAMta gujarAta rAjyanI birada meLavI janatAnA hadayamAM aneka sevAne tyAre emane pe emaNe (je. pI) nI kadara karIne rAjarAta rAjyanA natAnA hAthamAM eka karIne bhAjapa parI 1, vyApAra vadhA karI. Jain Education Intemational
Page #1055
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtiSa -- * qolsko Aje boTAdamAM e kavi koleja traNa varSathI cAle che. eNe A koThArI kaba aDhaLaka saMpattinuM svAmI banyu "hevA bhavya ane kalAtmaka makAne karyA che. ane gujarAtanA zikSaNa kSetre chatAM sAdAI choDI nathI temanI Atithya satkAranI bhAvanA prazaMsA avanavI bhAta pADI che. nIya che. bhAI kAMtilAla svabhAve saraLa. nirAbhimAna ane duHkhIo udAracarIta dAnavIra uparAMta zrI kAntibha I sAhasika vyApArI tathA garIbe pratye paragaju hatA. asaMkhya vyakitane muMgI sahAya tarIke paNa jANItA che. hiMmata, khaMta ane zraddhAne sathavAre vyAkarI che. kArakhAnAnA nokarone teo sahabhAgI gaNatA tethI khUba pAramAM ghaNI moTI siddhI hAMsala karI che je temanI vayavahAra cAhanA pAmelA. kuzaLatAne AbhArI che. - dhaMdhAmAM temanI A pragati ane preraNAno yaza zrI sI. pI. beTAdane AMgaNe hajI boTAdakara bAga; "mahilA udhogapaha' zAhane AbhArI che. temanA mArgadarzana ane sahakAra vaDe zrI 'janatA vAcanAlaya' vagere karavAnA emanA keDa hatA. AvA kAntibhAie vyApAramAM bhAre meTI pratiSTA jamAvI che. raMgIlA sukhI harathane gujarAte eprIla " mAM TUMka mAMdagI bAda gumAvyA paNa emanI jIvana suvAsa sadA mahekatI raheze. ghaNI saMsthAomAM teo saMkaLAyelA che surendranagara - guja rAtanuM teo khareja gauravazALI ratna che Ama zrI kAntibhAI zrI kAntilAla nyAlacaMda ke ThArI buddhi zakti, athAga parizrama, purUSArtha sAthe bhAgya baLe, vyavasAsakhAvatI sajajana tarIke ja nahIM paNa vidyAvyAsaMgI tarIke paNa yika sujha samajathI A vANIjya kSetre potAnuM AgavuM sthAna nAmanA meLavanAra zrI kAntilAlabhAI koThArI surendranagara jillAnA banAvAna mAsa sa pAramAM navA rAkhyAM rahyA para sAskRtika dhrAMgadhrAnA vatanI che. nAnI vayamAM muMbaI AvI vyApAramAM jhaMpalAvyuM sAmAjika pravRttiomAM paNa mokharAnuM sthAna sAcavatA rahyAM che. prArabdha ane purUSArthanA yoge dhaMdhAmAM prApta thayelI saMpatti eja zrI kAntilAla bhagavAnasIMga jIvananuM sarasva nathI ema mAnIne saMpattine saupayogae dharma jIvananA pAye che e satya samajIne aNI zuddha rIte AcaranArA muMbaImAM sane 192 5thI sthapAyelI bAroTa bradharsa' nI je keTalAMka sapurUSa jena samAje ApyA che temAMnA eka zrI vahepArI peDhInA teozrI bhAgIdAra che. A peDhI moTA pAyA para kAntilAla nyAlacaMdabhAI koThArI. koTana vesTa. koTana tathA kApaDane nikAsa karavAno dhaMdho kare che. te uparAMta paradezamAM yuropa, keneDA, amerikA, jApAna, hoMgakoMga, paropakArI svabhAva sahiSNutA, namratA ane jyAM jyAM mAnava osTreliyA vigere dezamAM nikAsa pravRtti kare che. A vepAra sevAnA kAryo thatAM rahyAM che. tyAM tyAM temanI sevA zakitane lAbha karanArI muMbainI temaja dezanI peDhIomAM A peDhI sArUM ane aharniza maLato rahyo che. dharmanA A saMskAro temane vArasAmAM pratiSThAvAna sthAna dharAve che. bhAIzrI kAntilAla pitAnA bhAIo maLelA che. sevA parAyaNatAnA A guNo temanA Akhae kuTuMba sAthe bhAgIdArImAM rahIne A peDhInI pragati ane vikAsamAM sAre upara upasI AvelA jaNAya che. phALo ApI rahyA che. saraLa ane nikhAlasa sadA hasamukhA ane AnaMdI svabhAvanA zrI kAntilAla jJAtisevAmAM paNa haMmezA tatpara surendranagara tabIbI hospITala, aMdha vidyAlaya, vaDhavANa kAsa rahe che ane jJAtinI dareka jAhera pravRttine uttejana ApavA mATe vidyAlaya, boTAda hola-vidhAbhAratI saMsthA vigere mAM mAta Arthika phALo Ape che. jJAti AgaLa vadhe ane sArI pragati kare bara rakamanA dAno ApyA che. ane uparokata saMsthAo uparAMta te jovAnI temanI ghaNI jUnI bhAvanA che. temanuM kuTuMba paNa bIjI ghaNI saMsa Ao sAthe saMkaLAyelA che. eTaluM ja nahi je je keLavAyeluM che ane jJAtikSetre sAre rasa le che. saMsthAne jyAre tyAre nANAnI jarUra paDI che. tyAre tyAre udAratAthI da nA ApyAM che. jaina tIrtho yAtrArthe ane dhaMdhArthe AkhA dezanuM temanA bhAi zrI baLavaMtarAya bhagavAnasIMga bAreTa paNa A paribhramaNa karyuM peDhImAMja eka bhAgIdAra tarIke joDAyelA che ane uparokata dareka pravRttimAM bhAI e kAtila lanI sAthe rahIne kAmakAja kare che. surendranagara jevI sarakAra bhUmimAM zrI. vibhAI koThArI jevA pitAnA dha e aMge 1% bhAioe agAu 'paradezamAM ba mAmAM paNa dAnavIra ra thI e bhUmi gauravazALI banI che. jhAlAvADa progresIva vasavATa kare che tethI dhaMdhAne bahAne anubhava dharAve che. grupa Are jyAre jyAre mAnavatAno sAda pADo che ucca zikSaNa akeLa NI nA anya pravego mATe nANa nI Tahela naMkhANI che zrI kAntilAla sI. mahetA tyAre tyAre nI kAte lAIe sAthe cAlIne dAnagaMgAnuM jharaNuM vahAvyuM che. temanA pitAzrI nyAlacaMdabhAI paNa evAja dhamiTa lAlupuranI mahAjana saMsthAonAM agragaNya sthAne bhogavanAra ane udAra dIla vyakti che. jaina samAja mAM teo sArU evuM mAna. zrI kAntibhAI mahetAe meTrIka sudhIno abhyAsa karI temanuM, pitA pAne pAmyA che. jJAtiprema dharAvatA puNyAtmA che. jInI sAthe kApAMnI lAInamAM joDAyA. pitAnI baMdha 1 pravRtti ane jJAna nI kAtila nikhAlasa che jAo upara Jain Education Intemational
Page #1056
--------------------------------------------------------------------------
________________ - 108 bhAratIya asmitA rI. sAthe paNa temaNe sevA, saSThava ane sararavatinI jAtane relAvI badArIne laI bhaNataranA e svapnA manamAM samAvI dIdhA ane che. temanA pitA paNa sAmAjika pravRttiomAM mokhare hatA. 1940mAM muMbaImAM sau prathama paga mUkaye. zaheranA vyApArI maMDaLamAM nAnapaNathI ja temanuM jana paDatuM. samaya jatAM Aje teo jillA vepArI maMtaLanAM upa-pramukha tarIke parizrama prakRtivALA zrI kAkubhAIe niSThA ane pramANIkatAthI kAmagIrI bajAvI rahyAM che. eka pArasIne tyAM thoDo samaya nekarI karI anubhavanuM bhAthu meLavI lIdhuM. temane prayatnazIla AtmA kAIka navuM - svataMtra rIte karavA sane 1963-64mAM roTarI kalabanA pramukha banyA. sarakAre gatIzIla bane pariNAme kanacaranA ane tenAM pArTInI svata tra teonI sevAonI kadara rUpe je. pI. ne IlakAba Apyo. zaheranI dhaMdhAnI 1948mAM zubha zarUAta karI. anekavidha saMsthAo davAkhAnuM, keleja, reDakrosa, ThakakarabApA chAtrAlaya jillA audyogika maMDaLa. TI. bI. esosIezana vige dhaMdhAnA kAma pratyenI cIvaTa ane vyavasAyI vartuLa vizALa remAM pitAnI sevA mArgadarzana ApI rahyA che. thIosophIkala karavAnI AvaDatane kAraNe dInapratidina barakata maLatI gaI. pharnIcakalabanA upa pramukha pade paNa kAmagIrI karI rahyA che. banAsakAMThA ranA dhaMdhAmAM hiMdabharamAM jANItA banyA. dhaMdhAne eka AgevAnajillAnuM teo gaurava che. gaNatrIbAja- kuzaLa vyApArI tarIke gaNanA thavA lAgI je teonI sAhasikatA ane kuzaLatA batAve che. zrI kAntilAla nAraNadAsa jema jema dhaMdhe jAmato gayA ane be paisA kamAtA gayA tema pAlItANAnA vatanI zrI kAtilAlabhAi dhaNA vI . tema samAja ane jJAtinA bALakonI keLavaNI arthe koIke karI ImAM vasavATa kare che. traNa aMgrejI sudhI ja abhyAsa paNa DAIjha phula chuMTatA rahyAM ane pitAnI jJAtinI beTiMgamAM ane jJAtinA kamakalsanA dhaMdhAmAM sArI evI pragati karI che. tenA mULamAM nAnAmoTA zubha kAmamAM udAra hAthe phALo ApatA rahyo. zarUmAM nekarI-ane pArAvAra muzkelIo vaccethI hiMmata khaMta vaDAlAmAM temanuM vizALa kArakhAnu dhamadhamATa rIte cAlI rahayuM ane zraddhAne sathavAre jAtamahenatathI vyApArI jagatamAM agragaNya che - vaDodarAmAM paNa navA cekasa Ayojana sAthe ja gI sAhasa ane pratiSThita sthAna meLavyuM-dhaMdhAmAM be paisA kamAyA chatAM pUrva hAtha dharyuM che. je temanI khaMta mahenata ane udyogakSetre AgevAna janmanA rUDA saMskArabaLe lakSmIbha ane vaibhava mohathI alipta abhyAsI ane anUbhavI udyoga niSNAta tarIkenI pratIti karAve che. rahyAM. saMpatti sarevara banavAne badale saritA banIne jJAti ane janakalyANa arthe vahetI rahI. muMbaImAM onesTI Ayarna 60-1lI sutAragalI muMbaI. 4 phona naM 331387 nAmanI dhIkatI vyApArI peDhInA saphaLa saMcAlaka - zikSaNa ane keLavaNI premI zrI kAntilAlabhAI taLAjA che. AvatI kAlane samAjane audyogika kSetre navI AzA ApatA vidyArthI pahanAM seneTarI tarIke mAnabharyuM sthAna dharAve che mahAvIra zrI kAkubhAI ApaNu gaurava che. jaina vidyAlaya muMbaI pAlItANuM jana gurUkuLa ane bAlAzrama, kuMDalA vidyAthIMha vigere saMsthAomAM temaNe yathAzakita rakama zrI. kizorabhAI kAntibhAI modI ApI che. bhAvanagaranA vatanI ane ghaNA varSothI dhaMdhArthe muMbaImAM vasa vATa karanAra zrI. kizorabhAI modI jeee enajInIyarIMga ane sIdhA-sAdA ane Atithya sarakAranI bhAvanAvALA zrI kAti menyuphekacarIMga lAInamAM apratima siddhi hAMsala karI che. temanI lAlabhAInI sevA zakitane lAbha samAjane aharniza maLato rahe tema IcchIe. vizALa pragatine aMdAja kADhavo muzkela che. 1924 sthapAyelI eca. pI. modI enDa ku. nA nAmanI peDhInuM Aje teo saphaLa zrI kAkubhAI jeThAbhAI pitroDA saMcAlana karI rahyAM saurASTra vAsIo vyApAra ane audyogika kSetre sAhasa ane temanA pitAzrI kAMtibhAI modI ghaNuMja paragaju ane udAra zauryatAnI yazagAthAthI bhAratabharamAM mazahura banyAM che. dRSTivALA hatA. satya ne jema zaNagAranI jarUra nathI hotI ema keTalAMka mAnavIo ravayaM satyathI prakAzI uThe che. ane jIvanamAM pitAnI caMpaLa buddhi prabhAthI vyApArI kuneha pAmI muMbaI kAMIka karyuM hovA chatAM kAMija nathI karyuM evI narAmayavRttithI jevA AMtara rASTriya ane pacaraMgI zaheramAM TUMkA samayamAM sArI pitAnuM kartavya bajAve jAya che. zrI kAntibhAI modI AvI nirALI evI nAmanA meLavanAra zrI kAkubhAI jeThAbhAI pitroDA muLa prakRttinA-guptadAnamAM vizeSa mAnanArA ane svabhAve sAhasika ane saurASTranA bhAyAvadaranA vatanI che. bhaNataramAM AgaLa vadhavAnI mRdubhASI hatA-evA pratApI pitAnA suputra zrI kizorabhAIe tenI ghaNI moTI pote mahatvAkAMkSA nAnapaNamAM sevI hatI paNa kuTuMba nAnI umaramAM dhaMdhAnuM ghaNuM ja jJAna saMpAdana karyuM ane 1956thI mATe roTalo raLavAnI nAnapaNathI pitAne zIre AvI paDelI javA- 1958 sudhI vizvanA keTalAMka deza pravAsa karyo. paradezamAM rahIne Jain Education Intemational
Page #1057
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha 1079 prekaTIkala rIte ghaNoja anubhava meLavyo-muMbaImAM reDIye. kalaba, Aje emanA vyavasAyanI neMdha laIe to muLajI jeThA mAraDabalyu AI e e kalaba, nezanala kalaba opha InDIyA, InDo- kITamAM pitAnI dukAna dharAve che te uparAMta re roDa para koThArI jApAna sa- esosIezana ola InDIyA menyuphekacarIMga-oragenAI sIka mIla cAlI rahI che. jhezana vigera ghaNI saMsthAo sAthe saMkaLAlA che. kiMtu zrI kezavalAlabhAInI mAtra vyavasAyI dRSTija nathI rahI e-jInIyara, ilekaTrIzyana ane mazInIyara tarIkenuM kAma temaNe ; emano AtmA eka puNyazALI AtmA che emaNe dhaMdhA sAthe jAteja karI e dizAmAM potAnI AgavI buddhi pratibhAthI ophisa , dharmanI paNa paraba mAMDI che. ane phekaTarIne kAryabhAra saMbhALI laI temAM pragati jevI audyogika kSetre nAmanA meLavI. evI ja sAmAjika zaikSaNika ane Aje khaMbhAtanI pUNyazALI bhUmi para zrI kezavalAlabhAIne sAMskRtika kSetre paNa temanA kuTuMbe yazasvI phALo Apyo che. judI janma dAtrInA nAmanI zrI bhaThThIbAI syAdAda saMskRta pAThazALAmAM judI keLavaNInI saMsthAomAM koLI samAjanA utkarSa mAM ane Aje moTI saMkhyAmAM pUjya sAdhu-sAdhvIjIo ane bAla-bAlInAnA-moTA phaMDaphALAomAM yatkiMcita sahakAra Ape ja che. kAe dharma jJAna laI rahyA che. chellA traNeka varSathI zrI kezavalAla Ama nikhAlasavRttinA zrI kizorabhAIe je sthAna meLavyuM che. bhAInI udAra sakhAvatathI ja A pAThazALAnuM saMcAlana cAlI rahyuM te jeTaluM preraka che eTaluM ja gauravanIya che. che emanI aMtara bhAvanA simita nathI enuM kSetra ghaNuM moTuM che. zrI kezavalAla bulAkhIdAsa zAha aMtarabhAvanAnI udAratAne vizeSa guNAnuvAda karIe te tenA para DhoLa caDAvavA jevo che. chatAM jyAre emanA jIvananI theDI bhAvagaravI gujarAtanI puNyavaMtI bhUmine gauravAMkita banAve evuM nAnuM pratibiMba joIe chIe. teo zrI Aje kyA kyA kSetramAM kevI eka zahera khaMbhAtanuM dhArmikadaSTie mahatva AMkIye to khUba ja kevI sevA ApI rahyA che enI paNa thoDI TuMka nedha ahIM raju che prAcInakALathI mAMDI AjasudhI jyAM sUryanI jema dharmanuM teja karIe- tape che evA khaMbhAtamAM vizALa jaina daherAsare, pAThazALAo, ane upAzrayamAM na dharmanI dezanA AcAryo ane munivaronA zeTha kezavalAla bulAkhIdAsa aneka saMsthAonA TrasTI mukhya pUNya mukhethI zAzvata svare raNake che. kAryakartA che khaMbhAtamAM 81 hajAra jevuM moTuM dAna ApI komarsa keleja khelAvI jJAna gaMgotrInA vaheNa vahetA karyA che. Ama zrI khaMbhAtanuM anyadaSTie mahatva AMkavA besIe te e eka kezavalAlabhAie vyavahArika, zaikSaNika, dhArmika ane sAmAjika jamAnAnuM mahAna baMdara hatuM ane vepAra-vANijayanA teja paNa kSetramAM apUrva rasa dAkhavI e tamAmakSetromAM sArI pratiSThA prApta malaukika hatA karI che. evA khaMbhAtamAM zrAvaka-zrAvikAonA gaMgAnA nIranI jema dAnanA pravAha vahetA ja rahe che; khaMbhAtanI e pUNyabhUminA zreSThi A uparAMta vizeSa sevAonI paNa noMdha laIe zrI kezavalAla varya zrI bulAkhIdAsa nAnacaMdanA gharamAM eka puNyazALI AtmAne bhAI zaku talA kAMtilAla IzvaralAla hAIkulanA menejIMga kamITInA janma 1954mAM thayo. A bhavya AtmAne Aje ApaNe zrI membara, mahAvIra jaina vidyAlaya nAme kamiTInA menejara, zrI AtmAkezavalAla phulAkhIdAsa zAhanA nAmathI oLakhIe chI e. naMda jaina sabhAnA menejIMga kamiTImAM, muMbaI vardhamAna tapa AyaM bila khAtAnA menejIMga kamiTImAM khaMbhAta vardhamAna tapa AyaMA jagatamAM janma-maraNa e to kudaratane abAdhita ane bilanA TI, khaMbhAta pAMjarApoLa menejIMga kamiTImAM, muMbaI anivArya niyama che ane A jagatamAM roja lAkho jIva janma sAdharmika jaina sevA samAjanA presIDenTa jena davAkhAnAnA TrasTI che ane lAkho jIva kALane kALIyo banIne nAmazeSa banI jAya che pAlitANA kadambagIrI tIrthanA TrasTI che. zrI siddhacakra ArAdhana paNa jagata enI noMdha letuM paNa nathI. samAja kamiTInA membara che ane pAlitANA Agama maMdiranA | kiMtu emAM thI javo evA janme che. ke jagata emanAM TrasTI che. khaMbhAta janarala hospITalanA gavanIga borDanA membara che. ane zrI devasura jaina saMgha muMbaI zrI geDI jaina derAsara pAyakartavyaniSThA, pramANikatA dharmakAryo, garIbo pratyenI hamadardI bhAvanA dhunInA chellA paMdara varSathI TUTI che. ane sAta varSa sudhI meneane ghaNAne madada rUpa thaI paDavAnI emanA amulya svabhAvanI noMdha laIne emane abhInaMdano thI vadhAre che, koI anya cha ga TrasTI paNa rahyA che. rIte enA saMskArI jIvana no guNAnuvAda kare che. Ama zrI kezavalAlabhAInA jIvananI suvAsa aneka saMsthAemanA jIvananI pagadaMDI purUSArtha ne mArge vaLI tyAre ema- omAM prasarI rahI che ane e suvAsamAM anyanuM kalyANa sAdhavAno nAmAM hiMmata bha yabhaMDAra hato, aMtaramAM pragati mATe dhagaza ananya bhAva che. teozrI sAhityapremI che ane chellA keTalAka hatI, have jema hatuM eTale e aneka vidha pragati karatA rahyA. varSathI sAmAyike niyamita vAMce che zrI kezavalAlabhAI dharmakAryomAM za e. Jain Education Intemational For Private & Personal use only
Page #1058
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1080 bhAratIya asmitA vizeSa suvAsa prasarAve ane "zatAyubhava" thAya. temanA sva. taLAjAmAM dAnagaMgA vahetI rAkhI. taLAjAmAM prAthamika zALA dhamapani zrI lalitAbena paNa evAja udAra hatA. baMdhAvavAmAM moTI rakamanuM dAna karyuM. bhAratanI pUNyabhUminI aneka AryanArI ratnAe jagatanA pacIsa varSa pahelA valasADanI kasturabA harapITalamAM rU. cekamAM pitAnA zIlacAriraya, gharma ane saMskAranI kIrtigaMgA 25007 nuM mAtabara dAna karyuM. taLAjAnuM bAlamaMdira paNa temanI vahAvI che. emAMya garavI gujarAtanAM nArI ranee pitAnA zIla udAratAne AbhArI che vasaImAM bAlamaMdirathI esa. esa. sI sudhInI dharma ane saMskArane je ucca dAkhala vyakata karyo che enI noMdha suvidhA ubhI karavAmAM rU. 51000 nI rakama dAnamAM ApI. ghaNA Aje ahIM laIe to e aneka nArI ranamAM eka nAma vidyArthIone skolarazIpa rUpe sArU evuM protsAhana ApatA umeravAnI amArI hArdika IcchAne kaI avagaNI nahIM zake. rahyAM che. valasADanI lAyansa ane roTarI pravRttimAM temanuM sArU e nAma che . lalitAbena kezavalAla zAha evuM pradAna rahyuM che. tIryadhAmonI yAtrA karI AvyA che. ghaNI bahoLI lAgavaga ane zakita dhachAvavA chatAM sattA ke khurazIne kayAMya zrI lalitAbenane janma paNuM jayAM dharma ane jJAnanI gaMgo- mAha rAkhyA nathI. taLAjAmAM madhyama va meha rAkhyo nathI. taLAjAmAM madhyama varga lekamAM vasavATa mATenI trIne vahaNa vahe che evA khaMbhAta zaheramAM saMvata 18pamAM zeDathI cAlI baMdhAvI ApI ane AzirvAda meLavyA. mahuvAnI dazAzrImALI gulAbacaMda muLacaMda kApaDIyAne tyAM thI hatA. saMvata 1978mAM boDiMgamAM paNa temanuM sArU evuM dAna raheluM che. devuM laIne zrI kezavalAlabhAI sAthe lagnagraMthIthI joDAyA hatA. Aje zrI dhaMdhAthe nIkaLelA pazu eka sUtra sAthe laIne nIkaLelA ke-' kIkara lalitAbenanuM dehAvasAna thayuM che. paNa temanA saMskAra ane dharma cheDI sAhasika bane, meLavo ane vaheMcIne khAo. tamAro hisso maya jIvananI suvAsathI to teozrI Aje jIvIta che. suvAMga na gaNatA jarUrIAtavALAne yogyatA mujaba pahoMcADo" jIvanamAM emanA A saguNe kudaratanI kRpAdRSTi varasAvI. temanA krodha jeNe jIvanamAM karyo nathI. potAnA ane anya saMtAnamAM punita kAryomAM zrImati kaMcanabahena ane raMbhAbena eTalAja sadAya je bhedabhAva TALavAne bhagIratha prayAsa karyo che ane bhakitabhAva pUrvaka rasa laI rahyo che. jIvananI aMtima paLa sudhI dharmanuM raTaNa hatuM evA zrI lalitAenane bhUlI javA e to dharma ane saMskAranuM apamAna karavA - valasADamAM nUtana keLavaNI maMDaLanA prejharara tarIke ka turabA barAbara ja thAya. hospITalanI menejI ga kamiTinA sabhya tarIke ane anya sarayA emAM temanI sevAo jANItI che. Aje zrI lalitAbenanI pUNya smRti karIe. A napAo para emanA saMskAra ane dharmamaya jIvanane biradAvavAne prasaMga | valasADanI AMkhanI hospITala dardIo mATe sevA sadana bAMdhI sevA samAjane maLyA chezrI kezavalAlabhAI ane lalitAbenanA ApI mAnava kalyANanuM ghaNuM moTuM kAma karyuM che. garIba dedIjIvanamAMthI je saMskAra ane dhamanI je suvAsa sAMpaDe che evI ene satata madada karatAM rahyAM che. suvAsa A yugamAM bahu ochA jInA jIvanamAMthI sAMpaDe che ame sva. lalitAbenanA AtmAne cira zAti maLe evI zAsana valasADamAM leDIjha hosTela mATe dharmapatnI kaMcanabahenane nAme devane lAkha lAkha prArthanA karIe chIe. cAlIza hajAranI esTeTa arpaNa karI che. nAnA nAnA phaMDaphALA ene koI hiMsAba ja nathI. valasADamAM sAva janika keLavaNI zrI khImacaMda muLajIbhAI maMDaLa dvArA cAlatI traNa hAIskUlanA Trejharara che. valasADamAM khI. mu. hAIskUla baMdhAvavAmAM 5000 jevI Izvara Ape te kevaLa pitAne aMgata mAnyuM che tema kaI rakamanuM dAna ApyuM che. uparAMta tyAM je koleja ubhI karavAmAM zuM mAnuM navA avA tamaja sAne sAtha ApanArA dha dhAmAM lagabhaga pige lAkhanI deNagI karI che. valasADa derA zrImALI mahenata karanAra, sevA ApanAra, sonA sahakArathI meLavela dhanane jJAtinA pramukha tarIke hoddo dharAve che. dilhInA gujarAtI bhavaudAra hAthe hisse vaheMcI rAjI thanAra zrI khImacaMdabhAI kAThIyAvADanA namAM temanuM sArU evuM dAna che. valasADa ane vIrAranI saMkhyAbaMdha taLAjA gAmanA vatanI che. cha gujarAtIthI vadhu abhyAsa saMpAdana saMsthAo sAthe saMkaLAyelA che. taLAjAmAM jJAti mATe pitAzrIne na karI zakyA ane bhUtakALamAM vitAvelA kAramAM divase potAnA nAme cAra dukAno arpaNa karI che. pAlItANA keLavaNI maMDaLa ane Ajane sukhI jIvanamAM pote na bhUlatA ane sahAyatAnA aneka DagaranI jJAti pravRttimAM sArU evuM dAna ApyuM che. kAmomAM hajAronI udAra hAthe sakhAvata karI dhanya jIvananI ApaNane pratIti karAvI che. varSo pahelAM vatana choDIne dhaMdhAthe vasaI pAse amuka rakamathI vadhAre thAya te vAparyA karavI e tema gAsI tarapha prayANa karyuM. purUSArthane baLe dhaMdhAmAM pragati thatI parigraha sevo che. dhanya chavana ? rahI ane dhanavAna banyA. dhanane lIdhe temane kadI mithyAbhimAna rUA. 25000 valasADanI myuni. hospiTalamAM pelejI nahetu lA', muMbaIthI saurASTra sudhI khAsa karIne valasADa ane DIpArTamenTa mATe, Jain Education Intemational
Page #1059
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtiga rUA. 10,000 myune peveliyana mATe janmasthAna gArakhI che. khAvAvasthAmAMthIja temanAmAM pAki ane za. 8000 taLAjA bAlama Mdirane vistRta karavA mATenu temanuM nautika saMskArAnuM jaLasiyana thayu che ArakhInI hAIskulamAM hamaNAnu dAna che. te eka tejasvI pratibhAzALI Adaza vidyArthI tarIke AgaLa AvyA. bhAvanagaranI zAmaLadAsa kaoNlejamAM paNa temanI pratibhA kAryakatA eka bAdaza yuvaka tarIke vadhAre jhaLaLaLa uDI ane ela ela. bI. nA abhyAsa muLAmAM karyo sAthe bArIkA tarIke nokarInI zAta karI dhoDA vakhata murAjyanA sacivAlayamAM paNa kAma karyuM. parantu samAjanA mahabhAgye emaNe e jagyAethI rAkanAmu Apyu ane dhaMdhA vyApAra mAM koDavA. zrI khuzAladAsa je. mahetA saurASTra gujarAtamAM TI. bI. nA dardIone paigya sAravAra maLI rahe ane ane tamAma jAtanI suvidhA prApta thAya evA zubha AzayathI ane dilanA umaLakAthI bhAvanagara jillAnA seAna gaDha pAse jItharImAM TI. bI. hAspIMTalanA pAyA nAkhIne Aja sudhI sthAnane zuM cetana ane kArtti dhyAAM che, eTaluMja nahi. lAkho rUpiyAnA dAna karIne zuM pAvAnI pratibhAne uMbI che. evA udAra dAnavIra zeTha zrI khuzAladAsabhAI mahetA AmatA mULa tAnanA bacapaNamAM kALI garIbI sAme jaMga khelIne gADu paNa prAthamika AiLu lIdhu. kavikA mATe paNI. mamaya nA lADavA ke evI pamyucyu sIjavastue na rUrI karIne puzyAma dvArA Atma sateSa ane AnaMda anubhavatA. vRdu mAtAne paNa parAyA kAmakAja ane daLaNA daLane jIvana pasAra karavuM paDatuM. samaya jatAM muMbaI javAnuM bhAgya pabu dhaMdhAmAM jhaMpalAvu ane nasIbanuM pAMdaDu . potAnA bhAgya baLe ane dI daSTie saMpattinI rela chela' ane dAma dAma sAhyabI cai. lakSmInI cacaLatAnA ane dhanIkatA no madabharI chAMTanA jarApazu pa thA nava lakSmInA pote TrasTI che ema mAnI saMpattine leAkahitanA kAmeAmAM vahevaDAvavA mAMDayA. aneka samAja sevI saMsthAonA phALAmAM dAnagagA zarU karI. nAnA meThA puNyanA parApakArI kAmeAmAM lagAtAra lAgI gayA. sArvajanika praniaiomAM mana mUkIne kSArthika gavAtA pUrI pADI. kArika kAryakramAmAM sAme cAlI kaoNna bApu. garIba vidhavAnA AMsu luchyA. AvA emanA bhAtIgaLa jIvananI saurabhathI ane aneka sakhAvAthI bhAvanagara jillA dhanyatA anubhave che ke A dharatImAM AvA nararatna UbhA cavAthI ja A bhUminI asmitA jaLavAI rahI che. temA dAna pravAha pAya bhaTako nathI vatana taLAtamAM, mahezAmaLanI pravRtti hoya ke zALAnI zaikSaNika pravRtti hAya, hu MmezAM joItI savalatA pAMcADI che. putranA lagna prasaMge jItharI hAspITalamAM TAvara baMdhAvyeA pitAnA nAmanI dhALA badhAvI, dharmapatnI viSenanA nAme tAjetaramAMja 50 khIchAnA eka vADa mATe rUA. 50,000/ jAhera sevA arthe ApyA. zrI gIjubhAI mahetA mAtra muMbaInAja nahiM paraMtu samasta sthAnakavAsI jaina samAjanA yuvaka kAryakara zrI gIjubhAi mahetAnI aneka vidha pravRtti ethI ApaNe sau pacIta chIe. zrI gIjubhAI mahetA khI. e. ela. e. khI. che. temanuM 1081 temanI vyApArI kArakirdInI zarUAta bhAgye phUga hAusathI thaI. svataMtra buddei dhAvatA pratibhAthI yuvAna zrI gIjubhAI vyApArI kSetre Tuka samayamAM jANItA ca gayA. chellA paccIsa varSI "Ambe Draga DIsTrIbyuTasa" vinasa saMsthAnA teozrI sutradhAra ane AtmA banI rahyA che. jyApAra ane udyoga kSetre teo uttarottara pragati sAdhI rahyA che. atula sTAsa prAiveTa lImITeDamAM te DAyarekaTara che. ane A sTArsa taraphathI dAdaramAM sosAyaTI kopa rAsa cAlI raho, kheMcInI suprasiddha aAAghya misanA teo DAyarekaTara che madrAsanI dhI ahrAmarIna enDa pIdhe prAyaveTa lImITeDanA DAyaraThara noke to. niyukta thayela che. A badhA vyApArI kSetre temanuM sthAna aprima che. parantu yuvAna zrI gIjubhAI ne mAtra vyApAra udyogaya che. evu nathI sAmAjIka sevAnA kSetre paya temanuM vALa kAputra che. potAnI ja-mabhUmi mArakhInI vividha keLavaNInI saMsthAe je kAma jevI dharma che tenA pA keLavI premI zrI gIjubhAIne phA ya che. gADInI sadiya ejyukeyana sAAkarI morabImAM Asa kAmasa ane sAyansa ema traNa kolejo eka kanyA vidyAlaya ane hunnara udyoga zALA vigere cAlI rahela che tenA teo eka sthApAka che. A sasthAonI khAnathI pharI baMne mAnadamaMtrI che. jaina ejyukezana sAmAyI muMbaI saMyukta jaina vidyAdhI thai muviMgere keLavaNInI sasthAo je ApaNA samAjanA kaoNlejanA yuvAnanuM ghaDatara ane caNatara karI rahela che. tenA te maMtrI che. mAnava maMdira TrasTa sacArjita zramatti na varabena sIkalAla prabhAza kara roDa vividha lakSI vighAlayanA tee TrasTI che. yuvAnAne vakatRtvakaLAnI tAlIma ApanI pIka pIga sTITyusana mAnugAnA teo pramukha . zrI gIjubhAI rArIyana che. AkarI kalaba eonAnA teo apragaNya rITerIyana hatA ane hamaNA tAjetaramAM vaDAlA, mATuMgA zIvamAM navI roTarI kalaba zarU karavAnu mAna temane phALe jAya che. ane A roTarI kalaba pa TAunanA temo yAre upa pramukha che, roTarI kalaba keLavaNInI dizAmAM je mahatvanuM kArya karI rahI che tenI vividha samitiomAM zrI gIjubhAI sakriya rasa lai rahyA che.
Page #1060
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1082 bhAratIya asmitA mAnava jIvananI saphaLatA mAtra temanA AthiMka vikAsamAM ke 1948mAM lokhaMDanA dhaMdhAmAM svataMtra rIte jhaMpalAvyuM. temAM sAmAjIka unnatimAM nathI sAthe mAnava jIvanamAM je ApatmikatAnI paNa caDatI-paDatI vacce muzkelIono sAmano karI ApabaLa ApamAnavasevAnI janasevAnI zubha niSThA che te para ja mAnavajIvananA sUjha ane Atma vizvAsathI jIvana mArgane saraLa banAvatA gayo sukhaduHkhanA saMtoSane AdhAra che. zrI gIjubhAIe A vayAtA sAthe duHkhIyAnA duHkhane saMvedana jhIlIne tenA duHkha nivAraNamAM temanI dhArmika pravRttionI rasalInatAthI sAbita karI ApI che. pitAne samaya zakita ane saMpattine paNa saupaga karatA rahyAM. teozrI vardhamAna sthAnakavAsI jaina zrAvaka saMdha dAdaranA upa- temanA kuTuMbanI eka khAsa-mahatvanI viziSTatA e rahI che pramukha ane TrasTI che. sthAnakavAsI jaina zrAvaka saMgha mATuMgAnA ke AjanA A yugamAM bhAIne bhAI sAthe banatu nathI-putrane TrasTI che. akhila bhArata vetAmbara sthAnakavAsI jaina konpharansa, bApa sAthe banatuM nathI are ! patnI paNa pati sAthe na banyu zrI bRhada muMbaI sthAnakavAsI jaina mahAsaMgha muMbaI jena yuvaka eTale chuTAcheDA le che tevA A yugamAM teo cha bhAIonuM saMgha, bhArata jana mahAmaMDaLa vigere saMsthAo sAthe teo sakriya saMyukata kuTuMba 40 mANase ekI sAthe saMpa sahakArathI rahe che. saMkIrNa che, jenazALAo, yuvaka maMDaLe vigerenI pravRttionA A kuTuMba ApaNI kuTuMba bhAvanAnuM pratIka che. teo preraka che. bhAvathI prasaMgopAta ujavaNI teo dAnano mahimA kare che kanakAI mAtAjInA tana mana sAthe teo dhanathI paNa samAjanI sevA karI che te nakAI mAtAjInA maMdiramAM A kahebane yazasvI kALe rahyA che. dravya upArjana sAthe teo dAnano mahimA dAnano mahimA rahyo che. garIbo pratyenI hamadardI ane bIjAnA duHkhe duHkhI paNuM sArI rIte samaje che. lakSmIne samAjanA hitArthe teo thavAnI bhAvanA sahiSNutA ane koInuM paNuM kalyANa thatuM hoya sadavyaya karI rahyA che. muMbaInA jaina kalInIkane zrI vardhamAna tyAM ubhA rahevA sAthe jIvanamAM vaNAyelI svabhAvika udAratA ane sthAnakavAsI jaina zrAvaka saMgha mulunDane temanA pitAzrI umiyA vaDIle pAsethI meLavelA dhArmika saMskAre temanA AkhAe kuTuMba , zaMkara harakhacaMda mahetAnA nAme sArvajanika DIspensarI zarU karavA mATe Apela dAnothI samAja temane rUNI che. keLavaNI kSetre aneka upara upasI AvelA jaNAya che. yuvAnane guptarIte skelarazIpa dvArA madada karI rahyA che temanI sarva dhaMdhAkIya kSetre zrI gIradharabhAIne InDasTrI DevalapamenTamAM dezIya vividha sevAonI mahArASTra rAjaye paNa kadara karI temane vizeSa rasa che. tAjetaramAM je. pI. nI mAnada padavI enAyata karela che. zrI gIradharalAla chaganalAla vasANI A rIte ApaNe samAjanA yuvAna kAryakara zrI gIjubhAI (cerITebala TrasTa) muMbaI pitAnA sevAbhAvI jIvananI suMgaMdhathI ApaNane saune sevAnI preraNA ApI rahyA che. boTAdanA vatanI ane muMbaImAM vasatA zrI manasukhalAlabhAI zrI gIjubhAIe pitAnA phemIlI TrasTamAMthI rUpiyA eka lAkha gIradharalAla vasANIe pitAnA pitAzrInI yAdagIrImAM uparA jevI mAtabara rakama morabImAM zrImatI nalinI gIrajAzaMkara mahe TrasTanI sthApanA 1967 mAM muMbaImAM karela che. tAnA nAmathI lo koleja cAlu karavA zrI sarvodaya ejyukezana zrI manasukhalAla vasANI chellA keTalAMka varasathI pitAnI sosAyaTIne Apela che. maryAdita AvakamAMthI samaye samaye samAjopayogI pravRttio mATe gya rakama phALavavAmAM AvatI hatI. dara varase samAjane kaMine zrI gIradharabhAI haragoviMdadAsa kANakIyA kaMI upayogI rIte madada thaI zake tevI bhAvanA temanA manamAM jemanI bhAvanA ane prakRti hamezA umadA rahI che, dhArmika dhaNa varasAthI hAI , vatana prayanA pramane kAraNe bATAdamAM ane sAmAjika kAmomAM sArA kAmamAM sahabhAgI banavAnI jenI tAne rAhata thAya tevI saMsthAonI jarUrIyAta lAgatAM dara varase paragaja manerie jemane lokapriyatA apAvI che tevAthI gIradhara niyamita Avaka cAluM 16 te niyamita a,vaka cAlu rahe tevI vyavasthA goThavIne A TrasTanI ja bhAI kANakIyA mULa amarelInA vatanI che. sthApanA karavAmAM AvI. ane te rIte TrasTa ne dara varase rUA. 70,00 nI Avaka cAlu rahetAM TrasTamAM dara varase teTalI rakamano nonameTrIka sudhI ja abhyAsa paNa temanA viziSTa gu. umere cAluja rahe che. tadda uparAMta TrasTanA hAlanA TrasTIo vaichika ane svayaM purUSArthathI AgaLa vadhavAnI tamannAe teo Aja rIte zakaya hoya tyAre potAnI aMgata AvakamAMthI samAjopayogI sArU evuM mAna-pAna pAmyA che. pravRttio mATe chellA be varasa thI dara varase sArI evI rakama TrasTane arpaNa kare che. 1937thI 1948 sudhI muMbaImAM mIlamAM nokarInI zarUAta karI. A samaya daramyAna ghaNe anubhava meLavI lIdhe. temane A TrasTa taraphathI boTAdamAM atyAre mAtuzrI maNIbAI vasANI malanasAra svabhAva ane vinamratAe saunA sanmAnIya banI zakayA. Arogya kendra cAlI rahela che. A Arogya kendrane lAbha boTAda ane Jain Education Intemational For Private & Personal use only
Page #1061
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1083 boTAda tAlukAnI samasta prajA Aje sAro laI rahI che. Arogya zrI goradhanabhAI haribhAI kebrekaTara kendramAM tabIbI sevAne cAja sAmAnya che. TI. bI. nA pezanTo mATe maphata davAnI sAravAranI yojanA Arogya kendramAM che. saurASTramAM rAjulAmAM eka khAnadAna kuTuMbamAM temane janma thayo. mAtAnuM nAma rAmabAI ane pitAnuM nAma haribhAI. zarUAta Aje dararoja base jeTalA dardIo A DIspensarInA lAbha nuM jIvana dhaNI muzkelIothI bhareluM hatuM. paNa muzkelI sAme jhUkI laI rahyA che. A Arogya kendrane vikasAvavAnI drasTIonI na paDavAnI sudaDha IcchA zakitae ane bhAre AvaraNo sAme paNa bhAvanA che. Takkara jhIlavAnI temanI hiMmate dhaMdhAmAM saphaLatA apAvI muMbaImAM paNa A TrasTa taraphathI lAyansa kalaba opha aMdherI- ghaNA samaya pahelA muMbaImAM Agamana thayuM. kendra kaTa lAInamAM vasANI DAyAgnAsTIka senTara zarU thayuM che. A DAyAjInoTIka senTara temanI kArakIdine prAraMbha thaye temanI khaMta, pramANikatA, sevA mAM muMbaInA judA judA viSayonA tabIbI kSetre niSNAta DokaTaro ane sanISThA bharyA kAme temane aneka vyApArI peDhIonA samparkamAM bahuja ochI phImAM sevA ApI rahyA che. rU. 40, 00/- aMdherI ANyA muzkelIo sahana karatA gayA ane temAMthI mArga kADhIne lAyansa kalabamAM ApyA. AgaLa vadhatA gayAM. temanI saccAI, Ayojana ane dIrdhadaSTie temane sArI evI yArI ApI rAjulA luhAra beTiMgamAM temaNe sArU zrI gulAbacaMda gepALadAsa sirAja evuM dAna ApyuM che. rAjulA ane muMbaInI ghaNI sAmAjika saM sthAone sevAnI bhAvanAthI ane nAnI moTI dareka bAbatamAM jhINa zrI gulAbacaMdabhAIne janma eDanamAM 1911mA thaye hato. vaTa pUrvakanI ekasAI vaDe Arthika huMpha ane baLa ApyA che. chatAM mAMgaroLamAM zikSaNa laIne teo 1928mAM meTrIka thayA 19 samAja sevAnA saMskAro ane ucca vicAroe samAjamAM temanuM 30 mAM eDanamAM temaNe paNa pitAnI sAthe dhaMdho zarU karyo. chellA lagabhaga 130 varSathI eDanamAM temane vyApAra-dhaMdhA cAlI rahyo sthAna sArU evuM ubhuM thayuM che. che. 194ramAM duzmanoe DubADayA paNa jIvatadAna pAmIne bAra zrI caturabhAI amIcaMda dozI divasa sudhI lAgalagATa arabI samudranA kinAre cAlyA pachI, teramA divase eDana sarakAre belAonI bhALa meLavIne khorAka ane jemanuM lakSa dravya nahi paNa dharma rahyo che. vyavahAra ane jIvana jarUriyAtanI cIja vastuo temane pahoMcADIne bacAvyA. dharmamAM khUbaja nIyAmatatA jALavanAra zrI caturabhAI mULa bhAva nagara jillAnA taLAjAnA TImANA gAmanA vatanI che. eDanamAM paNa temanI peDhI ghaNI AgaLa paDatI ane vizvAsaniya che. zrI gulAbabhAInuM kuTuMba chellI traNa peDhIthI tyAMja che nAnI vayamAM dhaMdhArthe muMbaI gayA ane dUdhanI dalAlInA temanA pitAzrIne janma paNa tyAMja. temane khudane janma paNa tyAM dhaMdhAmAM zrI gaNeza mAMDyA eka pachI eka pragatinA sopAna caDatA ane temanA putra anilakAMta paNa tyAMja jamyA che. temaNe 1949 gayAM Aje dUdhanI dalAlInA dhaMdhAmAM pAyadhUnI upara temanI peDhI mAM saurASTramAM ane 1954mAM muMbaImAM dhaMdho zarU karyo. Aje khUbaja jANItI banelI che. ApabaLe zunyamAMthI sarjana karI be temanI peDhI bhAratamAM eka agraNI nikAsakAra ane udyogapati paisA kamAyA che. gaNAya che. sirAja sansanA nAme oLakhAtI eka, ane vADIlAla prA. li. sAthe bhAgIdArImAM zarU karela "sirAja vADIlAla enTara kAbela ane vyavahAra kuzaLa A agraNI vyApArIe pitAnA prAIjha" nI peDhIo temanI che. dhaMdhAne uttarottara utkarSa sAdhIne potAnA kuTumbane paNa ukaLe sAbe putrone uccakeLavaNI ApI paradeza mokalyA. moTAputra zrI sabhya menejIga kamITI ela IDIyA ekasapaTa cembara, jayaMtabhAIe DokaTarI lAInamAM AgaLa vadhI khUbaja nAmanA TrAphIka rIvIjhana kamITI vesTarna InDIyA zIpasa, esosIezana, meLavI che. ane sAthe sAthe jIvananA uccattama AdarzonuM paNa IDIyana kAunsila opha phareIna TreDanA sabhya tarIke tathA barAbara jatana karatAM rahyAM che. atipipremI ane vatana paratvenI TrasTI zrI bhArata sarasvatI maMdira saMsada; zAradAgrAma, mAMgaroLa, mamatAvALA che. pramukha zrI soraTha vikAsa maMDaLa, muMbaI. sabhya menejIMga kamiTi zrI brahada bhAratIya samAja, muMbaI. zrI vijaya mitra maMDaLa zrI A kuTuMbamAM svabhAvika udAratAne gu hovAthI nAnAmoTA seraTha kSaya nivAraNa samiti TrasTI zizumaMgala junAgaDha, vagere saMsthA sAmAjika phaLAomAM ubhA rahI samAja pratyenI pharaja bajAvatA o sAthe saMkaLAyelA che ane menejIMga kamiTinA sabhya tarIke, prabhu rahyAM che. kha tarIke, TrasTI tarIke, Ama eka yA bIjI rIte teo pitAnI sevA ApI rahyA che. eDanamAM vividha saMsthAone ane ahIM paNa vatana TImANAmAM paNa temanuM sArU evuM dAna che. taLAjA zAradAgrAma prAthamIka sAravAra kendra, mAMgaroLa, TI. bI. hospITala beDiMgamAM ane bIjI jaina sa sthAomAM temanI deNagIe temanA kezoda vagere saMcAone temaNe sArI evI sahAya karI che. kuTuMbane yakalagI caDAvI che. Jain Education Intemational For Private & Personal use only
Page #1062
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1084 bhAratIya asmitA du khI jaina bhAIone madada, sAdhu-sAdhvIonI vaiyAvacca hatuM. temanA jIvana udyAnamAM sarvatra bAja vAvyA che. puSpAja keLavaNI mATe madada, jiddhAra mATe jyAM jyAM pAtratA joI tyAM tyAM heja ugADyA hatA. jIvanabhara sanA upara sneha varasAvyuM ane jhera paNa pAcho paga mUkatA nathI. dharma kriyAomAM pUrNapaNe rasa letA rahyA che te temaNeja pacAvyA. ghaNI sAmAjika saMsthAo sAthe saMkaLAyelA che temanI vinamratA temanA para mAna upajAve che. dhArmika pravRttione temanI udAratAne vaDhavANanI sarI jatI saMskR tanuM eka jIvaMta pratika samAM lAbha haMmezA maLato rahyA che. hatA ane samagra mAnava jAtanuM gauravasama hatA. zrI caturabhAI dozI kIrti ane kaMcana bane kamAya che. zrI caMdulAlabhAI ema. gAMdhI samAjane temanI vadhu sevA maLatI rahe tevuM ApaNe IcchIe. vyavahAra kuzaLa ane kAbela kAThiyAvADIo, vatana choDIne sva. zrI caMpakalAla cunilAla dAdabhAvALA bahAra jyAM jyAM gayA che tyAM tyAM potAnI divya zakitanA darzana jemanAmAM nakhazIkha saujanya hatuM, jemanA jIvanamAM sevA, karAvyA che. audArya, ane paropakArI bhAvanA tANAvANAnI mAphaka vaNAI gaI zrI caMdulAlabhAI gAMdhI jeo saurASTranA beTAda pAse hatI evA zrI caMpakabhAI saurASTranA vaDhavANanuM gaurava samA hatA. tAjaparanA vatanI che. jemanuM kuTuMba varSothI kalyANa AvIne ane vaDhavANu nI zAna hatA. koI paNa lekopagI kAma mATe vasya che. temanI pAse jAva temanA dvAra hamezA khullAja hatA. temane janma vaDhavANunA suprasiddha dAdabhAvALA kuTuMbamAM 1902 zreSThIvarya zrI caMdubhAInA pitAzrI zarUAtamAM anAja karImAM thaye hato. zizuvayathIja gAMdhI vicArasaraNIthI gayA hatA yANAne vyavasAya karatA hatA. pramANIkapaNe AThadasa varSa e sva. motIbhAI, sva. cImanabhAI vaiSNava ane zivAnaMdajInA yuvAna 1 nAnA dhaMdhAne vaLagI rahyAM. sAyamAM svadezI ane bIjA sevA kAryomAM bhAga letA hatA. temanA kAyAmAM bhAga letA hatA. temanA saMskArI parivAramAM ucharelA zrI caMdubhAIne jIvanamAM kAMIka pitAzrI sva. cunibhAI paNa custa gAMdhIvAdI hatA. ane phulacaMda karI chUTavAnI nAnapaNathI ja tamannA ane taravarATa hato. je krame bhAI zAhanI rAjakIya ane sAmAjika pravRttiomAM nikaTanA krame potAnI buddhi prabhA-jAta parizrama ane eka mAtra zraddhAne sAthIdAra hatA. abhyAsamAM caMpakamAI khUbaja tejasvI hatA. baLe konTekaTa lAInamAM pragatinA sopAna sara karatA rahyA. pUnAnI pharagyusana kolejamAM InTara ne abhyAsa karI 18 konTakaTa lAInamAM zrI gAMdhI sAhebe karelI pragati Ana de varSanI nAnI vaye amerikA vadhu abhyAsa athe prayANa karyuM. ane Azcarya pamADe tevI che. svayaM preraNAthI ane potAnI dIdho amerikA abhyAsa arthe janArAomAM saurASTranA kadAca teo sau daSTine kAraNe A dizAmAM temanI suSupta zakitaone khIlavavAnuM prathama haze. 22 va M. sc nI DIgrI meLavI svadeza pAchA pharyA. ghaNuM moTuM kSetra maLI gayuM. bIna lohI dhAtuno ADa pedAzane vepAra paradeze sAthe cAlu karyo. A vyApAramAM hindustAnamAM pahela karanAra muMbaImAM dAdaranuM adyatana sTezana temanI kuzAgra buddhine (Pioneer) hatA. Aje paNa temane A vyApAra cAlu che. AbhArI che. gavarnamenTanA ghaNuM moTA kAmomAM jemaNe bahuja sArI pratiSThA prApta karI che. temanAmAM zrI ane sarasvatIne sarasa e sumeLa hato jevA e vidyAvyAsaMgI ane abhyAsu hatA evAja zila ane dInA gujarAta rAjya gAMdhInagaranA karelA navA AyojanamAM temanI udAra ane amIra hatA. jyAM jyAM mAnavatAne maherelI dekhI AgavI sujha-samaja dhago mahatvano bhAga bhajavI jAya che. gAMdhItyAM tyAM emaNe amI sIMcyAja karyA che vaDhavANanuM jhAlAvADanuM nagaramAM pradhAnamaMtrIonA nivAsa sthAnanuM suMdara bAMdhakAma ke saurASTranuM koIpaNa lokahitanuM kAma hoya temAM zrI caMpakabhAIne temanI kuzaLatAnI pratIti karAve che. phALo to avazya hoya ja pachI te hAIskula hoya ke gauzALA hoya, jainavADI hoya ke davAkhAnuM hoya jyAM jyAM pahoMcI zakAyuM kAMIka navuM jANavA jevA ane samajavAnI laganIe jApAna, tyAM tyAM temaNe vagara mAMge ane vagara yAda karyo jIvyA tyAM sudhI hoMgakaeNga thAIlenDa vigere dezonI saphara karI AvyA che. bhAratamAM dAnagaMgA vahAvIja che. pustako mATe, davA Ijekazana mATe nAta bhUgarbha relve yojanAnA plAna mATe pharIthI jApAna javAnI jAtanA bhedabhAva vagara guptadAna jIvyA tyAM sudhI karyA karyuM che. AkAMkSA rAkhe che. temanA jIvanamAM sneha, audArya ane prema nItarato amarAI- zikSaNanA paNa teo prakhara himAyatI che. koI paNa samAjanI thIja sonI sAthe haLatA maLatA ane eka rasa thaI jatAM. emane AbAdI ane unnati pUrI keLavaNI vagara zakaya nathI tema teo mana bhautika mUlyonI koI kiMmata nahAtI sAcuM mUlya mAnavatAnuM mAne che. sAhitya, zikSaNa ane keLavaNInA nAnA moTA tamAma Jain Education Intemational
Page #1063
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtimaya 185 prasaMgomAM dAnagaMgA vahetI rAkhI che. kalyANamAM pitAzrIne nAme temanI potAnI saccAI dhagaza, maLatAvaDApaNuM ane nispRha eka zALA baMdhAvI ApI, je temanI keLavaNI paratvenI mamatA bhAve saMbaMdha bAMdhavA ane nibhAvavAnI temanI uccattama bhAvanAe batAve che. samAje temane ghaNe ucca Asane besADayA che. hAlamAM dhaMdhAdArI kSetre muMbaInA prakhyAta alaMkAra sInemA tathA ajaTA thIyeTaranA sAyanamAM jana saMdhanA sekreTarI tarIke nuM mAnavatuM sthAna bhAgIdAra che. ghaNAja vyavahAra kazaLa ane kadIla zrI caMdulAla zobhAvI rahyAM che boTAda jaina beDiMganA TrasTI che. nutana zaMkhezvara bhAI TI zAha ApaNuM gaurava che. pArzvanAtha jInAlaya boTAdanA paNa pite TrasTI che. jyAM muLanAyaka bhagavAnanI padharAmaNI temanA zubha hAthe e thavAnI che. zrI cImanalAla khImacaMda mahetA dhArmika ane sAmAjika kaMDa kALAomAM ane keLavaNI viSayaka purUSArtha ane apUrva Atma vizvAsa thI nAnI vayamAM ja temaja anekavidha saMskRtika pravRttiomAM dara varSe sArI evI rakama vaDIlabaMdhu zrI ramaNIkabhAI nI sAthe rahI dhaMdhAmAM jhaMpalAvyuM. kharcatA rahyAM che. A kuTuMbane mAna ane mobho jema jema vadhatA dhaMdhAne aMge eka karatA vadhu vakhata yuropanA dezonI temaja gayA che tema tema tenA DIlanI amIrAta ane udAratA paNa vadhatA amerikAnI musApharI karI vepAra dhaMdhAmAM AbarU ane AMTa gayA che. temane tyAMthI kI koI nirAza thaIne pAchuM gayuM nathI. jamAvyAM. dhaMdhAmAM racyA pacyA rahevA chatAM dharma anuSThAna, tIrtha yAtrAo samAjasevA ane sAmAjika kSetre temanI sevAne apUrva mAtA pitAnA AzirvAda sAthe atyAre traNa putro ane traNa phALe che, kAnakuMDaLa paheravAthI nahI paNa zAstranuM zravaNa karavAthI putrIonuM bhAgyazALI kuTuMba AnaMda kiTalesa karI rahyuM che. zobhe che. paropakAramAMja mAnavatA rahelI che te hakIkata temaNe jIvana sAthe vaNelI che. amarelInA jaina vidyAthI pRhanuM makAna temanAmAM rahelA samAjasevAnA umadA guNone laIne ghaNI te temanA prabaLa purUSArtha vaDe siddha thayuM che. chellAM keTalAMka varSothI sAmAjika saMsthAo sAthe saMkaLAyelA che. teozrI dareka rIte amarelInI jaina saMsthAonA prANa samA banyAM che. saMsthA sAthe AthI 5NuM vadhu yazasvI siddhi hAMsala kare tevI zubhecchAo. temanA pitAzrInuM nAma joDI rUpIyA ekAvana hajAranuM dAna temanA pitAzrI maNIbhAI tathA laghubaMdhu hiMmatanAI gAMdhInuM Apela che. paNa mArgadarzana ane sahakAra rahela che. chatrIsa varSanI yuvAvasthAmAM temaNe keLavela saNu, savicAre zrImatI kAntAbahena gAMdhIne paNa sAro evo hisso rahela che. ane temanAthI thaI rahela sadAcara mATenuM protsAhana temane temanA sahadhama cAriNI a.sau. kAntAbahena pAsethI nita-nita zrI caMdulAla TI zAha navasvarUpe maLatuM rahe che. temanA ghaNA anupama dAnAe samAjamAM ghaNI moTI suvAsa prasarAvI che. pAMsaTha varasanI umaranA ane muMbaImAM sArU evuM mAnapAna pAmelA jaina samAjanA AgevAna kAryakartA zrI caMdulAlabhAI thI Apa baLa ane Apa sUjhathI AgaLa vadhelA zrI sI. ke. zAha mULa to saurASTranA vaDhavANa zaheranA vatanI che. nAnI uMmara mahetA ApaNuM gaurava che. thIja muMbaImAM temanuM Agamana thayuM. pitA vImAnA vyavasAyamAM zrI cunilAla bI. mahetA hatA tethI pitAnI vIsa varSanI vaye 1926mAM mesarsa kIlAcaMda devacaMdanI ku. mAM joDAIne kArakIrdinI zarUAta karI te pachI jana samudAyamAMthI meLavelI mArI pAsethI mUDI upara mAtra ghaNA varSo sudhI judI judI khAnagI vImA kaMpanIomAM javAba- mAreja nahI paraMtu mArA deza bAMdhavone paNa adhikAra che ane dArI bharyuM sthAna bhogavI ghaNA anubhavela mane ghaNuM bahALA pari dezane AbAda banAvavA mATenA vikAsa kAryomAM Arthika madada cita samudAya ubhe karyo duniyAnA saMkhyAbaMdha dezone pravAsa karavAne mAro dharma che. tema samajI dAna ApavA vALA kuMDalA paNa karyuM. sevA bhAvanAnA aMkuro vArasAmAM maLelA tene laine tAlukAnA pIThavaDI gAmanA vatanI dAnavIra zeThazrI cunilAla bhagatathA vAMcana-manana ciMtana-saMgIta-satsaMga ane navA navA sneha vAnadAsa mahetAnuM nAma saurASTrane nAmAMkita dAnavIromAM sadA saMbaMdhe vadhAravAnA pitAnA AgalA zokhane kAraNe dhaNI sAmA- aMkita raheze. sAdA ane saraLa svabhAvanA aprasiddha ne cAhavAjika, dhArmika saMsthAo sAthe saMkaLAine samAjasevAnA kAmamAM vALA zeThazrI cubhAIe pUrvAvasthAmAM Arthika muzkelI, du:kha paNu ghaNu moTuM pradAna rahyuM che. zvetAmbara jaina kenpharansa vile- ane aneka viTaMbaNAne sAmano karatAM lokhaMDanA vyApAra pArale sevAsamAja, keLavaNI maMDaLa nANAvaTI hospITala, siddhakSetra udyogamAM pragati sAdhatA gayA che. vepArI sAhasikatA, nitImaya bAlA prama, siddhakSetra zrAvikAzrama, yazovijaya jaina gurUkuLa ane pramANika jIvana, sAdA ane saraLa vicAre tathA dalItavarga pratye anya keTalIka kolejo ane saMsAyaTIonA maMtrI-pramukha ane kArya haMmezA sahAnubhUti ane sevA sahakAra ApavAvALA A dAnavIre vAhaka samitinA sabhya tarIke sevAo ApatA rahyA che. gujarAtanI aneka saMsthAo, vikAsanA kAryo tathA leko upayogI Jain Education Intemational
Page #1064
--------------------------------------------------------------------------
________________ - 1086 bhAratIya aritA kSetranAM chUTA hAthe dAna ApI yazasvI kIrti prApta karI che. abhyAsa pUro karIne sattara varSanI vaye teo kalakattA gayA ne be eka pitAnA vatana pIThavaDI gAme zrI cu. bha, mahetA prA. zA. tathA varSamAM eka pArasI 5hasthane tyAM nokarI karyA pachI thoDA varasa bhAgIdArI mukatAbena cu. mahetA bAlamaMdira tathA potAnA pitAzrInA smara- mAM dhaMdhe karyo. paNa aMte temAM beTa jatAM e dhaMdhe baMdha karyo. the bhagavAnadAsa na. mahetA davAkhAnuM tathA sA. ka. mAM mukatA Ama chatAM A bhAgIdArInuM devuM pAchaLathI pAIe pAInuM cUkavI bena cu. mahetA mahilAmaMDaLa tathA ke. ke. hospITala oparezana temaNe potAnI nIti parAyaNatAne saune khyAla Apyo. thIyeTara tathA kapaLa belDiMgamAM sAro phALo Ape che. A bhAgIdArI dhaMdhAnA anubhava pachI 1929-30mAM temaNe svataMtra sivAya jesaramAM cu. bha. mahetA dharmazALA, tathA chAparI gAme page kamizana ejanTane dhaMdho zarU karyo ne Aja arasAmAM taka zALAnuM makAna tathA ke. ke. hAIskUlamAM sAro phALo Apyo che. maLatAM temaNe kelivarInA dhaMdhAmAM jhaMpalAvyuM ke purUSArtha sAthe A sivAya aneka gAmomAM tathA zaheramAM anekavidha kSetramAM prArabdhane vega AvI maLatAM temaNe uttarottara dhaMdhAmAM jhaDapI dAne ApyA che. pragati sAdhI. Ama 1948mAM pUrva saMka95 anusAra teo samAja sevAthe dhaMdhAmAMthI nivRtta thayA tyAre teo sAta khANAnA bhAgIzrI. cunIlAla. kezavalAla dAra hatA te 21 jeTalI kaMpanIonA DirekaTara hatA. paraMtu jema beTAdanI jena vivAthIbhavana saMracAnA adhiSThAtA ane bIjI sapa kAMcaLI utArI nAkhe ema A badhA kAryabhAranI vahevAra ghaNI saMsthAonA preraNAdAtA banIne jemaNe kuTuMbane dhanya banAvyuM jogavAI karIne teo nivRtta thayA. A daramiyAna 1947mAM teo che. mAtA pitAnA pUNyazALI nAme ghaNI moTI rakama deNagI karI che. sarakAra taraphathI koliyarI udyoganA pratinidhi tarIke jInIvA zrI. cunIlAlabhAI jaina samAjamAM AgavuM vyakitatva dharAve che jene pariSadamAM hAjarI ApavA gayA tyAre temane yuropane pravAsa karI samAjanA bALakone zaikSaNika vikAsa thAya ane jIvanaghaDataranI tyAMnA jIvanano ane paristhitino khyAla meLavyo hato. pravAse pUratI take maLI rahe te mATe teo satata jAgRta rahyAM che. dhaMdhArthe jatAM mArgamAM karAMcI khAte temanA sanmAnamAM eka samAraMbha muMbaImAM vasavATa karavA chatAM vatana taraphanI mamatA kyAreya bhUlyA jAya tyAre e virakata purUSe kahI dIdhuM ke "huM mAna levAmAM nathI. ghaNAja udAra ane paragaju hRdayanA vyakita che boTAdanI na ha, ApavAmAM mAnuM chuM. ' A zabda siddhAMtane mRtyu paryata cunIlAla kezavalAla jaina vidyArthI bhavana saMsthA ne samRddha pAyA vaLagI rahyA aneka saMsthAone pagabhara karIne aneka saMsthAo upara mukavA mATe potAnAthI banatuM karavA uparAMta anyanI pAsethI mATe teo sarva prANa samAna banyA Ama chatAM temaNe na te paNa nANAkIya sagavaDatAo UbhI karavAmAM temano bhAre moTo koI saMsthAnuM pramukhapada kIdhuM ke na koInuM ye mAnapatra svIkAyuM purUSArtha prazaMsAne mAtra che. eTaluM ja nahi, jIvanamAM AvA be prasaMgee to A mAnapatranI vAtathI teo raDI uThayA hatA, AsAmanA bhUkaMpamAM, aMjAranA - zrI chaganabApA bhUkaMpamAM ane dezanA kaTokaTInA aneka prasaMgomAM temanI sevAo mahekI uThI che. vicAra ane AcAra vaccenuM aMtara vadhatuM jAya che ane jIvana mATe mAnavIne saMgharSa divasAna divasa ugra banato jAya zrI chabIlabhAI amRtalAla zAha che evA AjanA saMgharSakALamAM kIrtinI jarAya lAlasA vagara samAja kalyANa arthe sevAmaya jIvana jIvI janAra chaganabApAnA phaLathI ladAyelA vRkSanI DALIo jema namIne namratAnI sAbitI nAme jANItA thayela sva. chaganalAla pArekha, vAstavamAM bhagavAna Ape che. tema saMskA!I mAtA pitAnA saMtAna saMsAramAM saMskAranI zrI kRSNa gItAmAM kahyuM che tema goLa juit vizuat mAM hatA. suvAsa prasarAve che. kama karavA chatAM karmathI nirlepa rahIne temaNe mRtyu paryata pacIsa ghaNAja namra ane prasidethI dUra bhAganArA zrI chabIlabhAI varSa sudhI muktapaNe akhaMDa sevA dharma bajAvI varNAzrama dharmanI zAha beTAdanA vatanI che-muMbaInI lokhaMDa bajAramAM temanuM suSupta saMskRtine punaH cetanavaMtI karI je yugalakSIvaLAMka Apyo AgavuM sthAna che. samayanI kiMmata ane parizramanuM mUlya AMkI che enuM sAcuM mUlyAMkana te kadAca koI bhAvi itihAsakAraja karaze. AjanI ugatI peDhI mATe preraNAtmaka ane mArgadarzaka banI rahe pu. ThakakarabApAnI peThe pitAnA karma dharmayukta anekavidha sevA tevuM pratibhAzALI vyakitatva sAthe temaNe dhaMdhAdArI kSetre saphaLatA kAryothI samasta lohANA samAjamAM pU. bApA' nuM lADIluM meLavI che. ane Aje khUbaja ciMtAthI A nIcenI saMsthAnuM nAmAbhidhAna pAmelA chaganabApAno janma rAjakoTamAM I. sa. 18- saphaLa saMcAlana karI rahyAM che 93ne jUnanI 20mIe thaye hato. jyAre agiyAra varSanI nAnI vaye temanI haroLanA bALake-vaghArthIo zerIomAM rakhaDatA hatA zAha TreDarsa-harakyulasa relIMga zaTasa zAha enDa varkasa, tyAre A kizora nakala ga mahAdevanA maMdiramAM jaIne besato ne azaka ejInIyarIMga InDasTrIjha-sTAnDarDa kemIkala saplAyarsa, narasI mahetAnuM jANItuM bhajana "mArI hUMDI svIkAro mahArAja jayendrakumAra zAha enDa ku.-sTAnDarDa sTIla saplAyarsa-vorA enDa re....." gAIne jIvanane AnaMda meLavato. rAjakoTamAM meTrIka sUdhIne kAM. vigere temanA purUSArthanI A parama siddhio che. potAnI Jain Education Intemational
Page #1065
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1087 kAryakALatAthI sArA pramANamAM vyApAra vadhA-dhaMdhAmAM ramyA 194panA sapTembaramAM svataMtra dhaMdhAnA zrI gaNeza mAMDayA jemA pacyA rahevA chatAM jJAti sevA-samAja sevA ane vatana boTAdanA Aja sudhI ekadhArI pragati thatI rahI che. je paikIeAnuM teo koIpaNa kAmane mATe jyAre jyAre jarUra ubhI thaI hoya tyAre saphaLa saMcAlana karI rahyAM che te A pramANe che. zrI jayaMtilAla temanuM nAma mokhare hAyaja. AvI ujajavaLa kArakIrdi dharAvatA caMdulAlanI kAM, kezavalAla jAdavajI mahetA, mohanalAla maNIlAla madhurabhASI ane draDha manobaLavALA zrI chabIlabhAI pote koI sArA desAI, bAIsTIla elAIjha kepe. sAphaTa ejI. korporezana, kAmamAM madadarUpa banI zake to pitAne saMtoSa ane AnaMda thAya che. aalI enDa kAM., je. je. enDa sansa, esa. pI. je. enajI nIyarIMga korporezana, phrenDajha ejI. korporezana, InTaranezanala nAnA moTA phaMDaphALAomAM ane prasaMgopAta ubhI thatI sTIMga InDasTrIjha, vidarbha Ayarna sTIla enDa InDasTrIjha vigere. sArvajanika jarUrIyAtone madadarUpa banatA rahyAM che. ghaNAja vinamra ane paropakArI svabhAvanA che. dhaMdhArthe vizvanA ghaNA dezonuM paribhramaNa karyuM che ane gaNazrI cheTAlAla rUganAtha hakANI trIbAja anubhava ane kuzaLatAthI dhaMdhAmAM jena nAmanA meLavI che tema samAja sevAne kSetre paNa dharmaniSTha dAnapremI ane keLavaNI pAlItANA ejyukezana sosAyaTIne jemanI preraNA, protsAhana priya yuvAna AgevAna tarIke kiMmatI sevA ApI rahyAM che ane anya rIte Arthika madada maLI che. muMbaInI lekhaDabajAramAM zikSaNano vikAsa ane dharma saMskAranI pravRttio jarUrI che jemanuM nAma eka pratiSThita vyApArI tarIke chelA dazakAmAM AgaLa eTale pote ane temanA dharma patnI zrImatI lIlAvatI bahena samAja AvyuM che te zrI cheTAbhAI hakANI pAlItANAnA vatanI che. cAra sevAnA zubha kAryomAM preraNA sAthe sahakAra ApI rahyAM che. je aMgrejI sudhInAja abhyAsa paNa pUrvanA pUNya nAnA pAyA upara prazaMsaniya ane anukaraNIya che. dhaMdhAnI karela zarUAtathI dhaMdhAnuM svarUpa vaTavRkSa banyuM. InDIyana sTIla saplAIMganuM saMcAlana kare che. bhAvanagara ane kalakattAnI zrI. vardhamAna sthAnika jaina saMdha-vidyAbhAratI beTAda, koleja, tenI zAkhAo zarU karI che. dhArmika prasaMgamAM guptadAnamAM mokhare jena ejyukezana sosAyaTI jhAlAvADI sabhA, boTAda sthAnika jaina rahyA che, nAnA moTA sAmAjika kAmomAM ane tenA phaMDaphALAmAM chAtrAlaya boTAda prajAmaMDaLa, mATuMgA jaina upAzraya, bebe Ayane haMmezA AgaLaja hoya. vidyArthIone zALAnI phI, pustako ane enDa sTIla maracanTa esosIezana roTarI ane lAyansa pravRtti jarUrIAtavALA ne khAnagI madada ApIne potAnI pharaja bajAvyAne vigere aneka saMsthAomAM pramukha - maMtrI ke TrasTI tarIke temanI saMtoSa anubhave che. sevAo jANItI che. evaresTa rephIneTaranA DIrekaTara tarIke nI sakriya zrI jayaMtilAla amRtalAla zAha kAmagIrI bATAdanA TIna menyuphekacarIMganA sAhasamAM paNa temane mahatvane hise. saurASTranA boTAdanA vatanI ane ghaNuM samayathI dhaMdhAthe muMbaI jadI jadI saMsthAo - maMDaLa ne prasaMgopAta nAnI mATI AvIne vaselA zrI jayaMtilAla amRtalAla zAha svabaLe AgaLa rakamanI deNI karIne kuLa ane kuTuMbane dhanya banAvyuM che. AvI vyApAra ane samAjasevAne kSetre bhAre moTI yazakalagI prApta zrI jayaMtilAla ratilAla mahetA sAhasa, zaurya ane purUSArthane jayAre saMgama thAya che tyAre gujarAtanA amarelI jillAnA cittaLa gAmanA vatanI paNa riddhi siddhi svayaM AvIne vare che. AvI siddhamAM rAcatA mAna- dhaNA varSo muMbaI A DIne vaselA. zrI ratilAlabhAI mahetA e vIne je sevAdhamane vAraso maLyo hota to tevA mAnavInuM jIvana jIvananI zarUAta sAmAnya nokarI thI karI keTalIka kAramI muzkelIo dhanya bane che. emAMthI ja kAbhimukha evA mAMgalika dharmanI veThIne zrama ane bhagya baLe eka dukAna nAkhavA zaktimAna banyA. jayeta pragaTe che te sArA e kuTumma ane jJAti samAjane kalyANane temanA suputra zrI jayaMtilAlabhAIe pitAnI ucca buddhi pratibhA mArge dorI ajavALI jAya che. ane kArya dakSatA ne lIdhe pitAzrIe sthApelA dhaMdhAne vikasAthe zrI. jayaMtilAlabhAI zAhanuM purUvAthI jIvana AvI tane ane raMga banAvavAnA utpAdaka tarIke muMbaImAM pratiSThA meLavatA gayAM. khyAla ApI jAya che. meTrIka sudhIno abhyAsa paNa svayaM zaktithI zrI jayaMtibhAIe mAtra mahatvAkAMkSA ja sevI nathI paNa zrama zraddhA ukela zodhavAnI temanI dIrdhadaSTi, khaMta utsAha ane zraddhAne baLe ane kArya zaktithI e mata tAkAMkSAnA mAge yuvAna vaye siddhinA asAdhAraNa unnatine varyA che. se pAno sara karyA. pitAzrI atyaMta dharma zraddhALu haiyAnA hatA e dharma saMskArI vAra zrI jayaMtibhAIne maLa-yuvAna vaye zarUAtamAM traNeka mAsa TImbara maracanTasamAM ane tyAra pachI kuTuMbanI javAbadArI saMbhALavA sAthe dhaMdhAmAM praviNya meLavyuM. lekhaMDa bajAramAM choTAlAla keza jInI kAM. mAM traNeka varSa kAma be judI judI jagyAoe kArakhAnA ubhA karIne pitAnI AgavI karyuM - A samaya daramyAna AvaData ane anubhava maLayAM ane buddhi pratibhA paricaya Apyo che. ka tarIke kerI nathI paNa siddhinA Jain Education Intemational For Private & Personal use only
Page #1066
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1088 bhAratIya asmitA - 1954mAM pitAzrInA avasAna pachI keTalIka vizeSa javAba- sarTiphikeTa che. cIpha meDIkala hospITalamAM, myuni hospITalamAM. dArIo pitAne zIre AvI hovA chatAM-samAjasevAnA kAmamAM kuvaTamAM juhu sarkalamAM- paNu rasa letA rahyAM che, tamAma kapoLa saMsthAomAM temaNe yayAzakita dAna ApyuM che-dhArAImAM dharmazALA baMdhAvI ApI che. zrI jamanAdAsa mAdhavajI vizrAma tanA cittaLamAM- amarelI kapoLa boDigamAM ema ghaNI jagyAe temanI deggI jovA maLe che. vyApAra, udyoga ane sAhasanA trividha saMgama rU5 zrI jamanA dAsabhAIno janma 1899nA ogaSTanI 19mI tArIkhe jAmakhaMbha:dhaMdhAnA vikAsa arthe samasta dezanA pravAsa karyo che. ane LIAmAM tha ha sAhasa ane parizrama to A parivAranI temanA kArakhAnAmAM thato raMga samasta hiMdamAM badhI jagyAe jAya paraMparaNata praNAlikA che zrI jamanAdAsabhAInA pita maha zrI che e emanI vyavasthA zakitane khyAla AvI jAya che. Aje vizrAma khImajI, narca sudhIja re havAmAM kArage. salAyathI dhaMdhAne ghaNAja mATa: pAyA upara vikasAvavAnI nema rAkhe che. bharUca sudhI pagapALA pravAsa karatA. e jamAnAmAM temanA jahAje zrI jayaMtabhAI sI. dezI AphrikA ane madhyapUrvanA deze sAthe vepAra kheDatA. keTalIka hakIkatao vicakSaNa dekhAya paNa hotA nathI. ane AvA parivAranA zrI jamanAdAsabhAIne pitAzrI mAdhavajI keTalIka vyakita vicANa hoya paNa dekhAya nahI. vizrAma tannA jAmasalAyA khAte vyApAra vyavasAya calAvatA. temanA mAtuzrI gaMgAbahena dhArmika vRttivALAM hatAM. Ama sevAbhAvI De. zrI jayaMtibhAI dozI vicakSaNa paNa kharA ane dekhAya ane dhArmika vRttinAM mAtApitAnA saMrakAra, sahavAsamAM, khapa paNuM kharA. jege abhyAsa karI mAtra tera varSanI vaye vahANumAM besI karAMcI muMbaImAM janma thayo. saMskArI pitA ane suzila mAtA tarapha temaNe prayANa karyuM. dvArA temane uchera ya. ucca abhyAsa meLavI DokaTarI DIgrI karAMcI khAte teozrIe temanA kAkAnI chatrachAyA heThaLa meLavavAne sadabhAga banyA. kamIzananAM dhaMdhAnI ane vahANavaTA vyApAranI tAlIma lIdhI ane e zikSaNane teozrIe pitAnI tejavI buddhi pratibhAthI dIpAyuM. amerikAnA vasavATa daramIyAna bhAratIya saMskRti ane Ada karAMcInI pacIsa varSanI kArakirdI daramiyAna teozrIe kamIzana oMne satatapaNe vaLagI rahyAM. jIvana e sAdhana saMgrAma che. e ejanTa tarIke sArI evI nAmanA meLavI nikAsa vyApArakSetre vAta teo sArI rIte jANe che. atyAranuM temanuM jIvana ughaDatA prathama haroLamAM sthAna prApta karyuM. ane siMdha sTIma nevIgezana ujajavaLa bhAvinI pUrva bhUmikA rUpa che. mAnavatAne sarvopari mAna nAmanI kaMpanI sthApI. karAMcI ane mAMDavI upara 1 anya baMdaro nArA teo pote ja svabhAve pragatizIla che. kasoTImAM paNa hiMmata mATe pravAsIo uparAMta mAla mATe sTImara savIsa zarU karI hatI ane mAnavatAne sajIvana rAkhela che temanuM vyakitatva madhurU ane emanA sAta jahAjo be AphrikA, IrAna vigere deza sa thenAM pratApI che. AyAta nikAzanA vyApAra vikAsamAM paNa sAro evo pitAzrI caturabhAI dozInA saMskAra vArasae temanA nAma sAthe phALe noMdhAve. karAMcI khAte teozrI bama zelanA ejanTa tathA paNa guNanuM saMyojana karyuM. jApAna koTana TreDIMganA geTeDa brekara paNa hatA. | vicAronI bharatI-eTanI acekasa hIMcamAM paNa zrI jayata- karAMcIvAsIomAM teozrIe karelI tana mana ane dhananI bhAI pitAnI siddhAMta priyatA ane samatulA jALavI zakAya che. sevAe temane apUrva lekapriyatA bakSI hatI. aMgrejonI gulAmInA eTaluM ja nahIM emanA e sadaguNone kasATI nI eraNa upara daka kALamAM I. sa. 1938mAM karAMcI khAte bharAyela koMgresa adhiveza: bhUta banAvI zakyA che. prasaMge, maMDapanI tamAma vyavasthA zrI jamanAdAsabhAIe saMbhALI hatI. ane tyAre tene jANItA netAonAM dhaniSTha saMparkamAM A yA emanI mananabharI vicAra zIlatAe bahoLA mitravargamAM teo hatA. teo koMgresanA sakriya kAryakara hatA ane pU. gAMdhIjInA ghaNAja samAnIta banyA che. Adarza ane vyavahArano suMdara paricayamAM paNa AvyA hatA jyAre enI bIjI ba.jue bhAra- samanvaya nI temanAmAM zakti che. tanA pazcima kinArA paranI jahAjI pravRttio para niyaMtraNa rAkhe che navI peDhInuM joma temanA dimAgamAM prakAzI rahela che. mATe sarakAra taraphathI rUTa ejanTa tarIke teozrInI nimaNuMka kara ApaNuM gaurava che. amerikAmAM temane mATe ghaNA cAnsa hatA. vAmAM AvI hatI. chatAM rASTra pratyenI mamatAne kAraNe bhAratamAM vasavATa karyo. paraMtu, bIjA vizvayuddha daramiyAna emanA jahAjonuM reka sIjhIvizvamAM game tyAM jAva tyAM temanI sevA levA taiyAra che tevuM emane zana karavAmAM AvyuM ane pariNAme nirUpAye temane sTImara ke nI Jain Education Intemational
Page #1067
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtiyaM 1089 dhana teozrInI peDhI telIbIyA ane mahAnubhAvo ane dAnavIra navarAnA mATe be audyo baMdha karavI paDI. ane tyArabAda zrI, jamanAdAsabhAIe vyApAra- zrI jagamohanadAsa mAdhavajIbhAI saMghavI - uoganI pravRttio vikasAvavA mATe muMba nI pasaMdagI karI. Aje saMgIna pragati sAdhatAM teozrInI peDhI telIbIyAM ane kaccha kAThiyAvADanI dhanya bhUmie je keTalA kheLarUpe, vArSika Azare pAMca thI cha karoDa rUpiyAnA mAlanI mahAnubhAvo ane dAnavIra navaratnonI samAjane suMdara bheTa dharI che nikAsa karI, bahumUlya videzI hUMDiyAmaNa meLavI Ape che. A evA nAmAMkita kuTuMbamAM jagamohanadAsa saMghavInA kuTu be audyouparAMta teo selavanTa plAnTa, saurASTramAM seTa varkasa ane gika ane zaikSaNika kSetre eka anokhI bhAta pADI daI saurASTranA nIlagIrI khAte cAnA bagIcAo paNa dharAve che. bhAtIgaLa ItihAsamAM navuM teja puyuM che. sAvarakuMDalA pAsenuM vAMzIyALI gAma temanuM mULa vatana jIvanamAM kAMIka karI chUTavAnI zikSita ane saMskArI emanA cAra supue bhAre kuzaLatAthI khvAza dharAvatA A kuTuMbane vizALa kSetra joItuM hatuM. eTale teozrInI javAbadArI saMbhALI lIdhI che.nikAsa vibhAga sAMbhaLatA 1941thI bhAvanagaramAM AvI vasavATa karyo. jo ke Amate chellA zrI jagubhAI oIla enDa eIla sIjhamaracanTasa esosIezananA ceramena hatA. zrI tulasIdAsabhAI solavanTa plAnTa, bejhavADA ane pacAsa varSathI A kuTuMba raMga rasAyaNane kSetre muMbaImAM jANItA banyA che. bhAvanagaramAM dhaMdhAnI keTalIka zakayatAo tapAsI tyAM vakarsa saMbhALe che. zrI kAkubhAI uTI (nIlagIrI) khAte cAnA bagIcA saMbhALe che, ane zrI lakSmIkAntabhAI dAvanagiri paNu raMga udyoganI zarUAta karI ane temanA kAryadakSa putroe khAtene selanTa plAnTa saMbhALe che, teozrIe amerikA jaI bhAvanagarano vahIvaTa saMbhALe. zarUAtathIja sArI evI pragati hAMsala thatA rahI tethI prerAine te vakhate zrI manubhAI zAhe A kArakhAnAnI mulAbIjhanesa eDamInI sTrezananI mAsTaranI padavI meLavI che. kAta laI saMcAlakonI dIrghadadinI mukatakaMThe prazaMsA karI hatI. samaya jatA sAhitya pratye vizeSa abhirUcI dharAvatA zrI jamanAdAsabhAIno A kArakhAnAnuM vistaraNa karInavIna InDasTrIjha 961mAM bhAvasAhasika vRttine paricaya to jyAre, prathama viyuddha pachI ApaNA nagaramAM koMgresa adhivezana khAte thApI ane navIna inDasTrIjhanuM dezamAM havAI saphara cAlu paNa thaI na hatI tyAre teozrI karAMcInI kAma vizALa pAyA upara regyulara rIte cAlavA mAMDayuM. 1965 eka kalabanA membara hatA eTaluM ja nahi paraMtu mAtra be sITa- suvAmAM raganA ghaNAkharI A sudhImAM raMganI ghaNIkharI AITamAM AvarI lIdhI bhaviSyamAM vadhu vALA udhADA eroplenane anubhava te e ekalAja karAMcIthI rIsarca ane mazInarI saMbaMdhe prayatna zarU che. dhArmika ane parajAmanagara sudhInI havAI saphara kheDI hatI tyAre che. ApaNI mAyika saMrakAra vAraso paNa A kuTuMbane maLelo che. kolejanuM jJAtinA A prathama vepArI-pAIloTa Aje 70 varSanI vaye saMpUNa ucca zikSaNa nahi lIdhA chatA khUbaja jJAnI ane anubhavI che svArtha sAthe nirAmaya jIvana gALatA zrI jamanAdAsabhAI jana- dha dhAnA saMcAlanamAM zrI navalabhAI; nalInabhAI vigere sAthe rahIne kalyANanI vividha pravRttiomAM tana, mana ane dhanane sadupayoga ujajavaLa pagadaMDI pADI rahyAM che. echu bolavuM chatAM amRtabhaNI karI rahyA che. zrI jamanAdAsabhAIe, "zeTha jamanAdAsa mAdhavajI vANI, thADA zabdomAM ghaNuM kahevuM e emanA guNa che. koI paNa cerITebala TrasTa nI sthApanA karI che. A TrammAMthI jarUrIyAtavALA- samAjanI AbAdI pUrI keLavaNI vagara zakaya nathI tema teo one vividha prakAre sahAya karavAmAM Ave che. mAne che tethIja bhAvanagaramAM saradAranagaramAM hAIskula bAMdhavA mATe bhAvanagara keLavaNI maMDaLa mAraphata saMghavI mAdhavajI ravajIne nAme teozrI govardhana vidyA vihAra TrasTa ( khaDagadA rAjarAna), rUA. 5000-nI udAra sakhAvatanI jAherAta karI muMbaImAM cAlatI sAbarakAMThA ejyukezana sosAyaTI (muMbaI) zrI. lohANA vaghAthI bhava', nAnI moTI aneka saMsthAone Arthika huMpha ApatA rahyAM che. (jAmakhaMbhALIyA), tathA zrI. lehANA vidyArthI bhavana (sAlayA) TrasTanA zAhitiyaka pravRttione paNa mokaLe mane madada karI che. temanuM ceramena che. uparAMta keTalAMka anya TrasTanA TrasTI che. teozrInI udAra AkhuM e kuTuMba khUbaja saMskArI ane keLavAyeluM che. sakhAvatanA pariNAme khaDagadA-rAja thAnamAM zeTha jamanAdAsa madhavajI vizrAma hAIskUla, raMbhAbAI Ayurvedika hospiTala ane mAdhavajI zrI jagajIvana bhagavAnadAsa zAha vizrAma chAtrAlaya cAlI rahyAM che. bhileDAmAM zeTha jamanAdAsa mAdhavajI vizrAma lAya- zrerInI paNa sthApanA karI che. e sivAya bAmaNamAM voTara rikSaNa, vyApAra ane dharmakSetranI anupama pravRttio sAthe varkasa ane lAyabrerI mATe udAra sahAya ApI che uparAMta bala madira, gADha rIte saMkaLAyelA ane samAjanA eka agraNI tarIke jemaNe sabhApaDA, mahilA udyoga gRha, bAlAzrama, chAtrAlaye, baijanAla yazakalagI prApta karI che tevA zrI jagajIvanabhAI zAhanI sevAethI dukALa rAhata phaMDa ane madhyama varga sahAya phaMDamAM teozrIe jaina ane jainettara sAjamAM bhAgye ja koI aparicita haze ? udAra sakhAvata ApI che 76 varanI umaranA zrI jagajIvanabhAIne janma surendranagara vinamra, milanasAra ane nikhAlasa svabhAvanA zrI jamanAdAsa jillAnA rAmaparA gAme 2. janmathI ja tejaravI vyakitatvanA bhAI e emanA saujanya saMskAra ane sahakAra vaDe lehANA jJAtinuM darzana thayAM che. mAtra cAra gujarAtIja abhyAsa paNa pitAnI gaurava ane raghuva zI kSatriya vaTana dIpAvyA che. haiyAukalata ane buddhi baLe jIvananA aneka tANAvANAmAMthI pasAra Jain Education Intemational
Page #1068
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratIya marimatA thaine bhAre meTI siddhi hAMsala karI che. temanuM aMgata jIvana sAdu, niyamita che. svabhAve spaSTa nAnapaNamAM mAtApitAne viga thatAM keTalIka javAbadArIo vatA, nikhAlasa ane sahadayI che. 76 varSanI prauDha vaye paNa temanI kAryazilatA keIpaNa yuvAnane zaramAve tevI che. sAdhu saMta pitAne ane temanA vaDIlabaMdhu sva. zrI jeThAlAlabhAIne zIre ane munivaryo pratyenI temanI ananya bhakitanI pratIti thayA vinA AvI paDI ane paMdara varSanI nAnI uMmaramAM ja dhaMdhAkIya kSetre jhaMpalAvyuM. vatanamAMthI temanA mAmA ahiM kheMcI lAvyA zarUmAM rahetI nathI. goLanA vyApAramAM potAnI zaktine kasoTIe caDAvI temAMthI kAMIka bhAvanagaranI pAMjarApoLa saMsthAnA saMcAlanamAM ane tenA ukarSamAM sUjha, cIvaTa ane dIrdhadaSTine laI karIyANAne vyApA zarU karyo uDe rasa laI rahyAM che. AvA kAryakartAono sAtha ane sahakAra saMsthAnI pachI krame krame taDakAchAyA vaTAvI AgaLa vadhatA gayAM. temanI kAryavAhIne suvAsita banAve che. sametazikhara sahita moTA jaina nikhAlasatA ane pramANIkatAne laI vyApArI AlamamAM saunA tIrthono pravAsa karyo che. pAMceka varSa pahelA ane gujarAta sanmAnIya banatA gayAM. rAjasthAnanA jaina tIrthonI yAtrA karI che. temanI saMskAra priyatA chellA trIsa varSathI cAne vyApAra zarU karyo. vepAra arthe ane kAryazilatA bhAvI peDhIne mATe anumodaniya. ane AcaraNIya kalakatta kocIna vigere sthaLoe avAranavAra jatAM-e badhA bahALA che. saMtAnamAM eka ja dIkarI che. temanI sAthe chemanA bhANeje vyApAra anubhavane laIne tathA kAmanI AvaDatane kAraNe sArAe saurASTramAM nuM saMcAlana ane bIjI sAmAjika pravRttiomAM temanI sUcanA JB tarIke cAnA khyAtanAma ane mazahura vyApArI tarIke bahu mujaba kAma karI rahyAM che. zrI jagajIvanabhAI zAha bhAvanagara ane mAna pAmyAM. jaina samAja nuM gaurava che. zrI jagajIvana govIMdajI gAMdhI bhAvanagaranA khyAtanAma AgevAna vepArI vorA paramANaMdadAsa tArAcaMdanI saujanyazIlatA, pramANIkatA ane bhAvanAthI AkarSAI pAlItANuM pAse samaDhIyALAnA vatanI nAnI umaramAM mAtA ne temanA sArA vicAre grahaNa karavA temanA paricayamAM Avya pitA gujarI gayA, ekalavAyA jIvanathI bhAre moTo AMcako ane thADA anubhava pachI temanI sAthe bhAgIdArImAM joDAyA chehalA anubhaLe ghara choDIne khAlI gajave cAlI nIkaLyA. muMbaImAM pAMca varSathI pitAne svata tra vepAra ena. sUryakAMta enDa kAM nA paga mUkyo koI bAMdhI oLakhANuM nahIM'. mAtra hiMmata ane nAmavA AbAda sthitimAM mUkIne dhaMdhAnuM saphaLa saMcAlana karI rahyA zraddhAe kaparA dADA pasAra karI dorA baTanane dhaMdho zarU karyo. che. tIya rakSA ane tenI suvyasthA mATe paNa zrI jagajIvanabhAie sakhta parizrama ane mahenatathI kuTumbanuM bharaNu piSaNa karyuM. athAka patizrama uThAvyo che zeThazrI jAThAlAla sAkaracaMda vorAnI aneka taDakA chAMyA pachI paNa dhArmika mUlyone kadI na bhUlyA, preraNA ane mArgadarzathI sAmAjika kAryomAM paNa yathAzakti sevA jIvananA chellA zvAsa sudhI cauMvihAra cAlu rAkhyA. kabUtaranI ApI rahyAM che chellA daza varSa karatA paNa vadhu varSothI zeThazrI juvAra ane anya madada karavAnuM samAjasevAnuM vrata kayAreya cUkayA DIsAbhAI abhecaMdanI peDhImAM sekreTarI tarIkenuM susa cAlana karI nahIM'. pachI to Izvare yArI ApI, dhaMdhAmAM barakata vadhatI gaI. rahyo che. sAhityanA paNa guNAnurAgI che. zrI jaina dharma pracAraka temanA parivAramAM temanA dharmapatnI jekurabena tathA temanA suputro sabhA yazovijaya jaina graMthamALA vigere saMsthAmAM sevAo ApI pAMca bhogIlAla, urAmacaMda, popaTalAla, praviNacaMdra ane sureSacaMdra rahyA che ane sarva parivAra 21 (e kavIza) mANasanuM kuTuMba khUbaja sukhI che. sAthe rahe che. AkhuMye kuTuba dharmapremI, samAja premI ane keLavaNI dvArA sau koI utkarSa sAdhI zake te mATe keLavaNInI guptadAnamAM mAnanArUM che. atyAre traNa dhaMdhA cAle che. je jI. anekavidha pravRttiomAM rasa laI rahyAM che. jene be DiganI kArya. gAMdhI (dorA baTananuM) gAMdhI bradharsa (krokarI glAsara) ane moDana vAhImAM bhAga laI rahyA che. TeksTAIla IjI. varkasa (mIla mazInarInuM kArakhAnuM) jena bAla vidyArthI bhavana tathA anopacaMda goviMdajI TrasTanI zrI jagajIvana kezavajIbhAI dezI kAryavAhImAM uMDo rasa laI rahyA che. jIvanamAM vijaya meLavavA mATe bahu jJAnanI jarUra nathI. jarUra bhAvanagaranA nUtana jaina upAzraya tathA sAMkaLIbena gIradhara che phakata be hAra kuzaLatAnI ane aDaga himatanI. zrI jagajIvana upAzrayanA nirmANamAM temanuM Arthika protsAhana temaja gAmanA bhAI taLAjA pAse dAThAnA vatanI. cha gujarAtIne ja abhyAsa. maTA derAsarachanA ajItanAtha prabhu tathA dAdAsAheba hAla tathA dhaMdhArthe muMbaI gayA. rUA. 15 nA pagAranI nokarIthI jIvananI kRSNanagarane raMgamaMDapanA bAMdhakAmamAM paNa sAre rasa lIdhe. aMgata zarUAta karI. sapta parizrama ane akhUTa zraddhAe 1991mAM bhAgIdekharekha uDIne AMkhe vaLage tevI che. dArImAM sopArInI dukAna zarU karI. 2 00 mAM bhAgIdArImAMthI Jain Education Intemational For Private & Personal use only
Page #1069
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtimaMca chuTA thayA ane 2001 mAM cImanalAla jagajIvanane nAme dukAna zarU tarIkenuM temanuM saphaLa saMcAlana kharekhara temanA nAmane yazanAmI karI. dhaMdhAmAM be paisA kamAyA ane chUTe hAthe dAna dharmamAM e kare che. saMpatino upayoga zarU karyo. dAThAnI hospiTalamAM taLAjAnI vidyArthI borDigamAM, kadambagirimAM merUzIkharamAM ane paMcagani pAse bela jaina samAjamAM tathA vyApArI jagatamAM teozrI eka jANItI temAM zrA. zALAmAM sArU evuM dAna karyuM che. mIThuM ane roTale vyakti che sva. pitAzrInI puNyasmRtimAM rU. 25000- jeTalI khAre paNa koInI madada na levI evI eka AtmazraddhAe vipula dhanarAri zrI mahAvIra jaina vidyAlayane Ayika saMkaDAmaNa potAnA svabaLe ja dhana-dolata ane kIti prApta karyA. pAlItANAnI anubhavatA vidyArthIo mATe arpaNa karI. uparAMta, bAbu pannAlAla dareka dhArmika saMrayAomAM temanuM dAna gUMjatuM rahyuM che. putrone jaina hAIskUla temaja anya keLavaNInI saMsthAomAM paNa dAnathI sArI keLavaNI ApI che. temanI dharma priyatA khAsa dhyAna kheMce jJAna paraba bolI, evI che. muMbaImAM jJAtinA meLAvaDAomAM, jJAtinA bALakonA temaja zatrujya Dema upara pitAzrInI yAdagIrI mAM jaina upAzraya raMgetsomAM ane ane dhArmika pravRttiomAM haMmezA mokhare rahe. baMdhAvI pitAnA dhArmika vArasAne suMdara paricaya ApyuM. keTalIe che. ane pAramArthika jIvana jIve che. vidyA ane saMskAranA sa thAomAM mAnaniya oDITanI sevAo ApIne ghaNA dhArmika dhAmone dhananI aMjalI apIne protsAhita karyA che; praphullIta TrasTanuM saphaLa saMcAlana karIne tathA anya sAmAjika pravRttio banAvyA che paisA to ghaNA pAse hoya che paNa vidyA, sarakAra ane karIne samAjanA vikAsa kSetre paNa temaNe suMdara phALo dhAbe keLavaNI arthe teno viniyoga karanArA keTalA ? zrI jagajIvanabhAI che. Ama umadA prakRtinA zikSaNa premI, bAhoza cArTarDa ekAunTanTasa e lakSmIne sadupayoga karyo. jarUrIAta vALA temanA AMgaNethI ane AjIvana sevAparAyaNa ane udAra dilanA mahAnubhAvI zrI nirAza thaIne kadI pAchA pharyA nathI jayaMtabhAI zAha khaja gujarAtanuM gaurava che. - kudaratamAM jema vRkSane phaLa sAMpaDe che. tyAre nIcA name che tema zrI jayaMtilAla bhImajIbhAI viThalANI zrImaMtAInI sAthe jenuM aMtakaraNa vinamra bane che. tenIja zrImaMtAI zebhe. zrI jagajIvanabhAIe junA mUlyanA sArA tatvone saMpUrNa saurASTramAM cala lA, lAThI, dhArI, rAjakeTa ane amarelImAM mAna ApyuM che, jemanI pAMca vyApArI peDhIo cAlI rahI che. te zrI jayaMtilAla bhAIe meTrIka sudhIne a yAsa karI nAnI vayamAMja vyApAramAM jhaMpazrI. jayaMtabhAI mAvajIbhAI zAha lAvyuM. vidyAbhyAsa daramyAna sAMskRtika pravRtio ane pustakAlaya parizrama ane puruSArthane baLe niraMtara AgaLa dhapanArA keTa pravRttino bhAre zokha hato je Aja sudhI jALavI zakayA che. lAMka viralAonI samAjane je bheTa maLI che temAM zrI jayaMtabhAIne mahenata ane pramANikatAthI dhaMdhAmAM jIvananI zarUAta karI. A sAhasikavIra nAnI uMmarathIja tela, telIbIyA, anAja tathA kamIgaNI zakAya, sAdhAraNa parivAramAM janma laI zrI jayaMtibhAI Apa zana ejanTanA dhaMdhAne anubhava meLavavAne sadbhAgI banyA, barmAbane potAne maLelA TAMcA sAdhanonA saMpUrNapaNe sa6ga karI zela, muDIsa cA, khAtara vigere anya ejansIomAM mana parovyuM. zikSaNa kSetre AgaLa vadhyA. divasanA vIsa vIsa kalAka jeTalo parizrama karI zreSTha gugo sAthe 1952 mAM bI. kema nI padavI prApta pitAnI Aje eka peTrola paMpa che. dhaMdhAne krame krame gaNanA pAtra karI jAnamAM kAMIka karI chUTavAnI tamannAvALA zrI jayaMtabhAi pragatimAM mUkatA gayA ane be paisA kamAyAM. 1955mAM sI. e. thayA ane muMbaImAM kAlabAdevI roDa upara jayaMta amarelInI lahANA borDigamAM sArI evI rakamanuM dAna karI ema zAha nAmanI ku. zarU karI. tenI sAthe pitAzrInuM nAma joDayuM. pitAnA sva. putra zrI dinakarabAlyakALathI ja dharma parAyaNa kuTuMbanA ucca saMskAra temane rAyanI smRtirUpe lehANa beDi gamAM "dinakararAya jayaMtilAla vArasAmAM maLelA eTale keLavaNI ane dhArmika pravRttio tarapha viThalANI pustakAlaya" mAM sArI evI rakama ApI. sAva nika cheka baca thI kheMcAyA eka sajajana purUpamAM hovA joitA sad pustakAlayanI zreSTha pravRttimAM AkhuM kuTuMba lAIpha membara tarIke gugono teozrImAM saMpUrNapaNe samanvaya thayelo che. mAtApitAnA rahyuM che. rAjulAnI lehANA mahAjanavADImAM pitAzrIne nAme rakama uccattama saMskAranI prApti tathA pitAnI sahRdayatA dvArA samAja ApI cheamarelInI lahANA mahAjanavADImAM senTrala hAlamAM kalyANa arthe teozrI hame ! dAnano prAha satatapaNe vahevaDAvatA paNa mAtuzrInA svargavAsa vakhate rakama ApI che. bAlamahilA ane ja rahyA che. sArvajanika pustakAlayanA prakhara himAyatI che. ratanabAI sevaka maMDaLanA davAkhAnAmAM upapramukha tarIke sevA ApI rahyA che temanA netRtva heThaLa keLavaNInA aneka kendro vikasatA rahyA che. gauzALAnI kArobArImAM rasa levA uparAMta prasaMgopAta yogya emanA mArgadarzana ane rAhabAra heThaLa ghaNI saMsthAo sAmAjika rakamanuM dAna karatA rahyAM che. hospITalamAM paNa tenuM dAna hoya ane dhArmika TrasTa pragatine pathe prayANa karI rahyA che. oDITara amarelI nAgarika benkamAM DAyarekaTara tarIke paNa cheka zarUthI Aja sudhI mukatAthI tAlIbIyA, banyA, khama Jain Education Intemational For Private & Personal use only
Page #1070
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1092 bhAratamAM asmitA sevA ApI rahyA che, cembarsa opha komarsanI kArobArI nA sabhya sihoranA agraNIomAM jemanI gaNanA thatI hatI te zrI kezavajItarIke sArU evuM mAna-pAna pAmyA che. bhAI pAsethI sevAnA saMskAra ane dAnavRtti vArasAmAM zrI jayaMti bhAIne maLyAM. pitA ne Ayurveda paddhatinA vaidakano zokha kharo amarelInI kAmANI phoravarDa skUlamAM tathA kolejamAM pitAzrI eTale samAjanA nIcalA tharanA jarUratavALA kuTuMbane kezavajIbhAI bhImajI kurajInA nAme sArI evI rakama ApI che. bhAvanagara, vinAmUlya davAo ApatA. e ujavaLa pagadaMDI upara Aje paNa rAjakoTa, dhArI vigerenI lohANu borDigamAM potAne tyAMnA lagna dharagaththu davAo banAvarAvI jarUratavALAone vinAmUlya ApI prasaMge yogya rakama ApyA karI che. vIrapura jalAbApA nI jarayAomAM, rahyA. kAmanAtha mahAdevanA maMdiramAM ane anya dhArmika jagyAomAM temanuM dAna jhaLakI uThayuM che. amarelImAM ekapaNa saMsthA evI siheranI janatAe temane nagarazeThanuM mAnavatuM bIrUda ApelA nahI hoya ke jemAM temanuM dAna ane hiMse na hoya. uparAMta sihora samagra mahAjananA pramukha sthAnane paNa dIpAvyuM rASTranA sanmAnanIya netA varga sAthe temano nikaTatAne saMbadha zrI jayaMtIlAla gokuladAsa caMdArANA sihoranA aneka vidha praznonAM ukelamAM dho uyogI nIvaDayA "saMpatti vahetI sArInA sUtramAM mAnanArA meMglora nivAsI gujarAta rAjarAta rAjyanA sva. mukhya maMtrIzrI baLavaMtarAya mahetAnA zrI jayaMtIlAlabhAIno janma varatejamAM I. sa. 1905nA jAnyu kuTuMba sAthe temanA kuTuMbane dhaNoja jUno saMbadha hato. ArImAM thaye hato. prAthamika keLavaNI lIdhA pachI zrI jayaMtIlAlabhAI mAtra tera varSanI vaye temanA kAkA zrI gIradharalAla 1920mAM gAMdhIjIe videzI mAlanA bahiSkArano bugIye narotamadAsa sAthe meMglora gayA ane temanI sAthe kApaDanA phu karyo. e Adezane zrI jayaMtibhAIe jIlI lIdhe. khAdI a5vyApAramAM joDAyA. I. sa. 1938mAM teozrIe temanA bhAI nAvI, pU. bApune vicAre ane siddhAMtAnA bhakta banI gayA. sva. zrI vanamALIdAsabhAI sAthe 'jayaMtIlAla bradharsa'nA nAmathI kAThiyAvADa kAThiyAvADamAM sauprathama sihoramAM keMgresa samitinI sthApanA karI. ravata tra dhaMdhAnI zarUAta karI ane sArI evI pragati sAdhI jayaMtibhAI A samitinA maMtrI banyA, tyArathI temanI jAheramuMbaI khAte paNa eja nAmathI ophIsa karI che. jIvananI zarUAta thaI. dhArmika vRttiAvALA baMne bhAIoe varatejamAM zrI catrabhUja zrI maMgaLadAsa trIbhovanadAsa mahetA temaja muMbaImAM vasatA bhagavAnanuM navuM zikharabaMdha maMdira AgevAnImAM bhAga laI, sihoranA anya bhAIone saMparka sAdhI sihoramAM sevaka maMDaLanI caMdArANA kuTuMba taraphathI rU. 25000nA kharce baMdhAvI Apela sthApanA karI te saMsthA dvArA mAMdAone mAvajatanA sAdhane ane che. jyAre meMgloranA zraddhAnaMda sevAzramane rU. 25,000nI mAtabara pazuone ghAsacAro ApavAnuM zarU karAvyuM. rakama ApavA uparAMta sakriya sevA Ape che. rAjyanA kAryadakSa adhikArIonA saMparkamAM AvyA, bhAvanagara johANA vidyArthI bhavananA suvarNa mahotsava prasaMge rAjyakuTuMbanA dhaniSTa saMbaMdhamAM paNa varSo sudhI rAjaya ane prajA baMne bhAIo taraphathI temanA pitAzrI gokuladAsa narottamadAsa vacce setu banI banenA zreya ane preyanA pathadarzaka ane mArgacaMdArANAnA smaraNArthe, saMsthAmAM nAma joDavAnI zarate rUA. darzaka banI rahyA. junA bhAvanagara rAjya sAthenA saMbaMdhe dhaNA ja 15,000 Apela che. A uparAMta anya jJAti saMsthAo-DesavALA sArA hatA. mahuMma mahArAjA sAheba sara kRSNakumArasiMhajI teonuM chAtrAlaya-dhArI, lehANA vidyArthI bhavana, lerAne temanA mAna sAcavatA ane salAha letA. rAjyamAM temanuM bhAre moTuM pitAzrInuM nAma joDavAnI zarate sArI evI rakama Apela che. vajana paDatuM kuTuMbane e mAbho Aje paNa jaLavAI rahyo che. sva. jayAre muMbaInI mAtuzrI kAnabAI lehANa kanyAzALA ane mahArAjA jyAre jyAre sihora padhAratA tyAre teone maLatA ane bAlikAahamAM paNa noMdhanIya phALo Apyo che. prajAnA sukhadu:khanI carcA karatA. zrI jayaMtIlAlabhAI 1962mAM bhAvanagara lahANA beDi ganA ativRSTi, anAvRSTi ke duSkALanA oLAo jyAre jyAre A suvarNa mahotsava prasaMge svAgata pramukha hatA ane hAlamAM meMglora bhUmi upara utarI AvyAM tyAre tyAre pite temaja anya dAtAo gujarAtI mahAjana esozIezananA pramukha che. pAsethI temaja junA rAjya pAsethI sArI rakama meLavI mAnava sva. zrI jayaMtilAla kezavalAla mahetA temaja pazusevAnuM kArya karavAnuM bhUlyA nathI. sihora temanI janmabhUmi, meMDhavaNIka jJAtinA khAnadAna bhAvanagara rAjyanA amala daramyAna karaverAnI laData daramyAna kuTuMbamAM temane uchera ya; meTrIka sudhI abhyAsa paNa pitA- sihoramAM cembara opha komarsanI sthApanA karI, pramukha tarIkenI zrInI nAdurasta tabIyatane kAraNe pitAzrInA tamAkunA dhaMdhAmAM joDAyAM javAbadArI saMbhALI sArU evuM kAma karyuM. Jain Education Intemational
Page #1071
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1093 1930mAM sihora myunisipAlITImAM joDAyA. pramukha tarIkenI bhAvanagara ane muMbaInA pitAnI jJAtinA bALakone keLavaNI arthe javAbadArI saMbhALI ghaNA varSo sudhI kAma karyuM. te daramyAna gaTara pustaka skolarazIpa vigerenI sahAya karavAmAM Ave che. dara varSe yojanAnI grAnTa maMjura karAvI, adhUrI pAIpa lAIna pUrI karAvI, temanI A deNagI cAluja hoya che. AvuM stutya pagaluM bharIne vozIMgaghATa baMdhAvyA, sTeTane utAre vigere makAna myunisi- teo kharekhara samAjanI bhAre mArI sevA karI rahyA che. pAlITI hastaka karAvyA. muMbaInA mAlabAra hila erIyAmAM temane vasavATa che. tyAMnI sihora tAlukA koMgresanA pramukha tarIke rahIne tAlukAnI muzkela rekhA hAusIMga sosAyaTInA teozrI pramukha che. bIjI ghaNI samasyAono zakaya teTale ukela lAvavA prayAso karyA. sihoramAM nAnA sosAyaTIonuM temaNe pheDarezana banAvyuM che jene teo mAnadabALakomAM sArA saMskAranuM siMcana karavAsihora myunisipAlITIne rUA. maMtrI tarIke sthAna zobhAvI rahyAM che. 12001 arpaNa karI temanA pitAzrInA nAme kezavalAla pitAbaradAsa mahetA bALamaMdira baMdhAvyuM. temanA mAtuzrI meghIbAnA koI paNa jAtanA khoTA-moTA DImalIma vagADyA vinA cUpacApa smaraNArthe rUA. 5001 Apa sonagaDha gurUkulamAM vijJAnahAla baMdhAvI janasevA karavAnI zrI jazubhAImAM khUbaja uMDI sUjha samaja che. ApyA. jIyarI hospITalamAM paNa hela baMdhAvyAM. aneka sAmAjika saMsthAo sAthe saMkaLAelA che. sihoramAM zrI je. ke. mahetA pablika cerITebala TrasTanI sthApanA pitAnI jJAtinA eDavAIjharI borDamAM paNa teonuM sthAna che. karI temAMthI sihoramAM abhyAsa karatA garIba kabanA vighAthI- be varSa pahelA jJAtinA vidyArthIone pustakonI yojanA mATe ene pAThaya pustako ApavAnuM zarU karyuM. lagabhaga savAlAkha rUpIAne phALe ekaThA karI ApavAmAM keLavaNI kamiTinA teozrI kanvinara hatA ane pote paNa temAM sAre pitAnA sva. patnInI yAda rUpe jIvakorabAI jayaMtilAla mahetA evo phALo Apela hato. vAlakezvara erIyAmAM sAMskRtika pravRtti vividhalakSI galsa hAIkula bAMdhavA mATe sihora ejyukezana enuM saMcAlana temanI doravaNI ane mArgadarzana pramANe cAle che. sosAyaTIne rUA. 750+1- arpaNa karyA. anya dAtAo pAsethI ghaNI sAmAjika ane dhArmika saMsthAo sAthe teo saMkaLAyelA paNa teo sihorane bIjI ghaNI sArI sakhAvata apAvI zakayA. che. pAMceka dhaMdhAdArI peDhInuM paNa saMcAlana kare che. betAlIza e thayA che, tArA re tarIke bilezILa varSanI jUnI peDhI royala hArDavera mATenuM saMcAlana paNa teja borDanA ceramena tarIke, sihora ejyukezana sosAyaTInA pramukha kare che. teo vadhu siddhi prApta kare tevI zubhecchA. tarIke temaja bIjI aneka saMsthAonA TrasTI temaja salAhakAra zrI jasavaMtasiMha metisiMha rAva tarIke aneka vidha sevAo ApI. sihora nAgarIka sahakArI benkamAM eka varSa sudhI ceramena tarIke rahIne bekane suvyavasthA brahmabhaTTa jJAtimAM vyApArI kSetre AgaLa vadhelA mahAzayomAM zrI aMge zakaya sevA ApI. pU. pitAzrI taraphathI maLela dAna ane jasavaMtasihabhAInI paNa gaNanA thAya che. pATaNuM emanuM mULa sevAnA saMrakAranuM siMcana teoe temanA putromAM ane patromAM vatana paNa amadAvAda khAte dhaNu samayathI dhaMdhAthe vasyA che. paNa reDayuM che. 1958thI mIlajIna sTArsane vepAra kare che ane temAM sArI zrI jazavaMtabhAI urpha bacubhAI ema. mahetA evI pragati karI che. temanI sAthe temanA bhAIzrI caMpakalAla paNa zrI. jazavataMbhAI urpha bacubhAI jeo saurASTranA bhAvanagaranA joDAelA che. vatanI che. jemanuM kuTuMba varSothI muMbaI AvIne vasyuM che. zreSThIvarya bIjA zrI ratilAla mAjhA AphrIkAmAM mAjhA TekasaTAIla zrI bacubhAInA pitAzrI manasukhalAlabhAIe potAnA prabaLa milamAM cipha prinTara tarIke sevA bajAve che. jyAM temane para ~purUSArthathI dhaMdhAnI je lAIna samRddha karI tenuM saphaLa saMcAlana pAlana zilIMga pagAra meLave che. zrI bacubhAI uttarottara pragati sAthe karI rahyA che. cothA zrI kanakasiMha vesTa reve godharAmAM pesenjara DrAIvara che. kAMIka navuM jANavA jevA ane samajavAnI laganIe yuropa, jApAna viMgere ghaNA dezonuM paribhramaNa karyuM che. pAMcamA zrI raNajItasiMha amadAvAdamAM ela. DI. enI meza tathA piolITekanIkanI kenTInanA konTrAkaTara, bhAvanagaramAM lAyansa kalaba dvArA lAyansa kalInIkamAM AMkhanA viorDa mATe pitAzrInA nAme mAtabara rakamanuM dAna karyuM che. cha zrI naTavaralAla potAnA vatana pATaNamAM khetI karAve che. mAtuzrI lakSmIbena manasukhalAla mahetA ne nAma eka sArvaja- jasavaMtasiMhanA moTA putra zrI bipinacaMdra muMbaImAM evaresTa nika TrasTa ubhu karyuM che. jemAMthI jude jude sthaLe-jarUrIyAta vALA InDasTrIjhanA nAmathI pitAne dha dha calAve che; muMbaI ophisa prasaMgamAM nAnI moTI rakama ApavAmAM Ave che. khAsa karIne be roDa, ilekaTrIka hAusa sAme, kolAbAmAM che. Jain Education Intemational
Page #1072
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1994 bhAratIya bakSitA zrI jAdavajI lallubhAI zAha dhaMdhAnA zrI gaNeza karyA. kemIkalsanI lAInamAM khyAti meLavatA. gayA. pAlItANA pAse bhaMDArIyA nA vatanI ane mAtra cha gujarAtI sudhInAja abhyAsa paNa khaMta cIvaTa ane utsAhane laIne tathA vizALa vAMcana, dharma pratyenI ananya niSThA ane supAtre dAna dhama saMskArothI raMgAyela temanA jIvana kavanane laI uttama keTInA karavAnI temanI prabaLa bhAvanAe temanI uttarottara pragati ane mAnavamAM temanI gaNanA thaI. lagabhaga-pIstAlIza varSa pahelA muMbaI AbAdI thatI rahI. be paisA kamAyA chatAM dhanane unmAda tenA AvyA. zarUAtanA varSomAM nekarI karI-caDatI paDatI nA tANA- mukha upara jovA nathI maLe. vANAmAMthI pasAra thayAM-sukha duHkhanA divasomAM temanuM ghaDatara thayuM ane vizALa anubhava prApta karyo. pitAnA abhyAsa kALa daramyAna nAnA moTA sAmAjika, sArvajanika kAmonA phaMDaphALAeAmI. pAThaya pustakane kharca karavAne paNa zakitamAna nahAtA - evI pitAne yathAzakti sahakAra ApyA vagaranI eka paNa taka javA muzkelIo AvI paNa kayAreya hatAza ke nirAza na thayAM. samaya dIdhI nathI e emanA jIvananuM ujajavaLa pAsu gaNI zakAya. jatAM temanI nika ane laganI joIne zrI amaracaMda lakSmIcaMdanI preraNAthI ane madadathI dhaMdhAnI zarUAta karI-AyurvedanA dhaMdhAmAM dezanA badhAja bhAgomAM paribhramaNuM karyuM che. potAnI hayA zrI amRtalAla bhurAbhAI temanA jIvananI tamAma bacata rUA. 800/- ukalata ane ApasUjhane laI vepArI AlamamAM paNa sArU evuM jevI rakama svecchAe ApI ane temAMthI eka dhaMdhadArI peDhI mAnapAna pAmyA che. nuM navasarjana thayuM-IzvaranI kRpA daSTie Aja teo ekasaparTaImpoTanuM kAma temaja bhArata bharanA Ayurvedika kArakhAnAone mAla saurASTranI keTalIka jaina saMsthAomAM samaya zaktine bhega saplAI karavAnuM kAma kare che. temAM temaNe sArI pragati karI che. ApI sevA ApI rahyAM che. khAsa karIne pAlItANA jaina bAlAzrama Aje 62 varSanI uMmare paNa yuvAnane zaramAve te rIte kAma karI zrAvikAzrama taLAjA ane kuMDalAnI jaina borDi'ge vigerenA kAryo rahyA che temanI A badhI pragatine yaza zrI amRtalAla bhurAbhAIne saMcAlanamAM AgaLa paDato rasa laIne samAjasevAne kSetre sArU evuM phALe jAya che. bhAratanA lagabhaga ghaNA sthaLAnuM paribhramaNa karyuM che pradAna karyuM che. -silona Ayurvedika konpharansamAM paNa jaI AvyA che. e kirayANA enDa kalara esosIezananA membara tarIke, sAyana jaina samAjanA gauravazALI vyaktiomAM temanI paNu gaNanA mUrtipUjaka jaina saMdhanA TrasTI tarIke sevA ApI rahyAM che thAya che. vidyasabhAnA paNa sabhya che. dharma ane zIla sAthe teo mitAhArI ane niyamita rahyAM che. maMgalakArI aneka tIrthonI yAtrA karI zrI jIvanalAla goradhanadAsa gajajara nAnA moTA aneka phaMDaphALAmAM temanI dayALa manovRttinA darzana gujarAtamAM nAmAMkIta banelA ane hastakaLAmAM adabhUta thayAM che. sAvarakuMDalA jaina vidyArthI pahamAM temaNe sArI rakama praviNya batAvanAra zrI jIvanalAlabhAI piorabaMdaranA vatanI che ane ApI che putra putrIonA bahoLA parivAra sAthe Aje teo phakta gujarAtI bhaNelA paNa kalAkArIgarI lAInamAM gujarAtanA sukhI jIvana vitAvI rahyAM che. khyAtanAma kasabI tarIke jANItA thayA che. kebIneTa kakSAnA pradhAzrI jIvarAjabhAI goradhanadAsa pArekha nothI mAMDIne aneka rAjA mahArAjAo ane zrImati temanI kaLA jaIne tAjuba thayA che. eTaluM ja nahi caMdrako paNa prApta karyA che saurASTramAM sihora pAse agIyALI gAmamAM vasatA pArekha temanA mazInarI ejI. varkazopamAM namUnA pramANenuM kAma thAya (jaina) parivAramAM janmelA zrI jIvarAjabhAIe potAnA svabaLe che. huMDIyAmaNu paNa bace che. sImenTa phekaTarIne lagatI mazInarI muMbaImAM kemIkalsanI lAInamAM je pragati sAdhI che tenI pAchaLa temaja pArTasa temAM vaparAtA maTIrIyalsa, heDalIMga IkavIpamenTa temanI sAhasikatA, uMcca vicAre. priyavANI ane temanA milana- vigere banAvAya che. Akho deza pharyA che khubaja anubhava meLavyo sAra svabhAvane AbhArI che. che. porabaMdaranI roTarI kalaba, cembara opha komarsa ejI. orgenAIjhezana vigere saMsthAo sAthe saMkaLAyelA che. eziyA jIvanamAM kAMIka karI chUTavAne nAnapaNathIja svapna sevatA bharamAM sau prathama roTalI vaNavAnuM mazIna ema banAvyuM. pitAnI hatA. meTrIka sudhIne abhyAsa karI 1943thI muMbaImAM Agamana haiyA ukalatathI navI zodhakhoLa karI rahyA che. karyuM. kuTuMbanI Arthika sthitinI majabUrIne laI jarApaNa nAnapa ke zarama rAkhyA vagara pitAnA prabaLa puruSArtha dvArA nAnA nAnA zrI jIvatalAla paratApazIbhAI paracuraNa kAmonI dila daIne zarUAta karI. jena dhamaputrIonAM AgevAna gaNAtA uttara gujarAtanA peinTa InDasTrIjhamAM traNeka varSa niSThA ane pramANikatAthI rAdhanapura zaheramAM parama dharma zraddhA ane saMskArI nokarI karIne anubhava meLa. Izvare yArI ApI ane svataMtra pitAzrI paratApazIbhAI tathA mAtA jayakezarabenane tyAM zrI Jain Education Intemational For Private & Personal use only
Page #1073
--------------------------------------------------------------------------
________________ ramati dha jIvAbhAi janma vi. saM. 1946nA jeThavadI ne divase tharyA hatA. bALapaNamAMja mAtApitAnA uttama dhArmika, vyavahArIka saMskArI ane zraddhA saccAine vArasA maLyA hatA. no prAthamika abhyAsa rAdhanapuramAMja purA karI mAtra seALa varSoMnI nAnI varSamAM banI ArthIka javAbadArI upADavA muMbaI zaheramAM khAlI karIthI jIvananI zarUAta karI. tyArabAda senA cAMdI bajAramAM svataMtra dalAlInA dhaMdhA zarU karI uttarazattara bhAgya devInI kRpAthI mubAnA mAgavAna vAyadA bajAro temAM zekhana, rUbAra, eraMDA bajAra tathA seAnAyAMdI bajAranA mAnya dalAla banyA. muMbaI zaheramAM seAnAcAMdIne vAyadAnA ajAra vyavasthita karI sthApavAmAM Avela zrI keche khuzIyana ekSaceMja thI.nA phAunDara DAyarekaTara tarIke khulIyana ekSaceMja vIkasAvavAmAM greAja mahatvane bhAga bhajavyeA hateA. te jamAnAmAM thatAM aneka khelAka bADAmAM peAtAnI AgavI buddhi pratibhA ane vyApArI kunehathI ubhI thatI AMTI ghuMTIe ane guMcA ukelI bajArane saphaLa mA dezana AApavAmAM bhAgaLa paDato bhAga lIdho hato. roya ranau moDhanA sAgavAgata 16 varSa sudhI DAyarekaTara tarIke sevA bAvela hatI. hindustAna bahAra lavarapula Tana eMgeja ane nyu koTana ekSaceMjanA paNa membara banna. vAyaDA bakhtara uparAMta aneka kanDisTrImAM DAyarekTara tarIke sevA bajAvela ane e samaye lagabhaga 36/37 kaMpanInA DAyarekaTara hatA. potAnA dhaMdhAkIya mAyamAM temanA ghubaMdhu sva. bhAizra krAntikAkAne joDA sUnA A sIvAya aneka udyoge jevA ke ragaramAyagU, beTarIjha, sonAcAMdI, kApaDa sAIkala, glenDa nIyarIMga, poTarIjha, zugara ane peInTa inDasTrIjhamAM paNa tegmAe rasa laI udyogo sthApela kammaranA kAraNe te sakriya pAmAMthI navA thayAM che eTale phakta vAkacadanAra InDasTrIjha lI. nA DAya-rekaTara tathA saurASTra peInTa prA. lA nA ceramena tarIke rahyA che. peinTa kaMpanInu kAma temanA khInna naMbaranA putra caMdrakAntabhAi tathA sukha khAtenI InTanI bAkIma tathA veMcANa vagaranuM kAma temanA bhatrIjA -kulabhAI sabhALe che. robaranuM kAmakAja jeputra vasaMtalAla sa MbhALI rahyA che tayA sauthI nAnA putra nalinabhAI jee amerikAkhAte abhyAsa karI enjInIyara thayAM che. teo hAla khIralA grupanI kaMpanInuM nyuyorka khAtenuM kAma sa MbhALI rahyAM che. jIvanalAlamAe vanamAM aneka lIlI kI ka ane khA eka AgevAna vepArI tarIke pratiSThA prApta karI che. vepAra sAthe sAmAjIka tathA dhArmika kAryoMmAM paNa khuba rasa letA hoI aneka saMsthAnA TrasTI tarIke sevA apI` ane kAma karela ane Aje paNa karI rahyAM che. muMbaI zaheranA AgevAna jaina maMdira TrasTonA TrasTI tarIke varSAM sudhI sevA ApyA bAda have noMtratA zaSA che tAM zrI siMhakSetra zrIkAzrama mANu jaina saMskRta pAThazALA, muMbai vamAna tapa AyaMbIla saMsthA zeTha A che vAchanI paiDInI mikrimAM hAla chuM. sakriya bhAga lai rahyA che. zrI siddhakSetra trADIkAzrama saMsthA je i. sa. 1950 1095 mAM lagabhaga mRtaprAya: banI gaI hatI ane 'dha thavAnI taiyArImAM hatA te sa'racAnuM sukAna sthAnIka kAryakartA zrI manasukhakAle chavAbhAInA sahakArathI hAthamAM lai te sa`sthAne samRddha banAvI che. rAMdhanapuramAM gujarAtI skUlanuM makAna, hA, AmakhIvrabhuvana vigeremAM mATI rakamanuM dAna karyuM che. rAdhanapuranA baDaga nAma sAma sAthe pazu temane pagAra nIkaTanA saMbaMdha hatA. temanA kubamAM temanA sva. bhale kAntibhAInA yuvAna putra tathA putrIe saMsAra tyAga karI jaina dIkSA aMgIkAra karI eka ujjavaLa dRSTAMta pUrU pADayu che. hAla vayanA kAraNe zeThazrI nivRtta jIvana gALe che zrI jugaladAsa dAmAdara mAdI budhelanA A udAra carciMta zeTha zrI jugaladAsa dAmeAdara medIne gaDhilavADa hato sArI rIte pAne che. potAnA purUpAyanA baLe vagara puchae dhaMdhAmAM jhaMpalAvyuM prArI mArI khAdhI ane Aja teo mu MbaImAM sArI sthitie poMcyA pachI paNa sAmajhiMka ane sokSayika progAma tana-mana-dhanathI vatanamAM ve muMbaImAM sevA ApI rahyA che. prAmANikatA ane saccAInA samA Ane najara samakSa rAkhI nAnI vayamAM paradezanI musApharIe tenA jIvanamAM je anubhavanuM bhAthu maLyuM tene laine Aja te muMbaImAM dazA zrImALI vaNIka velaphera seAsAyaTInA pramukha tarIke, ghATakoparanA rAmarAjyuM. juna-junavALA ejyukezana kaoNleja, hiMndI viSA pracAra samiti kiMnDI krAiskula nyu sArvajanika sAmAyI, mubaI bApara hiMdusakhA bhAvanagaramAM jabaDIya maMdiramAM TrasTamAM tathA bhAvanagara rAjya kheDUta saMkaTa nivAraNa krUDanA TrasTI vigere aneka saMsthAomAM temanI sevAe suMdara suvAsa ubhI karI che. 78 ( A temanI cha baDhapAtara) vanI bhramara sudhI eka ) sarakhu jIvana vItAvyuM e temanI vizeSatA che. bALakonA keLavAcaitrA ane sarakArI vAtAvaraNamAM bhrama thayA temanu bALu kuTuMba mAtra na lAvI rahe che. zrI jugaladAsa rAmajIbhAI dozI taLAjAnA vatanI zrI jugaladAsabhAi junI peDhInA AgevAna vyakti hattA taLamAM mahAjana saMsthAnA paNI tarIke temanu bhAre meru vajana paDatu . taLAjA zahera sudharAinA pramukhathI mAMDIne aneka jAhera saMsthAne temanI viziSTa rAktinI sevAo maLI che. abhyAsa eThA paNa vyavahAra dakSatA ane dhadhAnI kAbelIyata temanA mAM vizeSa pramANamAM taivA maLatI. nAnA moTA savAlomAM temanI sUtra ane dISTine laI A kAma temanI savA levA bhAvatA. taLAjAnA mAthenika vikAsa kAme. mAM temanA phALA patro mAne rahyo che. temanA suputra zrI jazavaMta dozIe jAhera sevAnA e
Page #1074
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1096 kAratIya asmitA . lIyA kuTuMbanuM ghaNuM moTuM nAraNabhAI rAstrI pradAna rahyuM che. 2 harasAne jALavI rAkhe che. zrI dozI keLavaNI viSayaka saMsthAomAM paDatI paNa ghaNI joI. chatAM dhaMdhAmAM meLavelI saMpattino udAra cembara opha komarsa, sahakArI saMsthAo, myunisipAlITI vigere dile sAmAjika kAmomAM chuTathI upayoga karyo. boTAda prajA maMDaLa saMsthAomAM agrasthAna bhogavatA AvyA che eTale taLAjAmAM sAthe saMkaLAIne vatananA anekavidha kAmomAM AgaLa paDato bhAga khAMDanA kArakhAnAnA saMcAlanamAM mahatvanI javAbadArIo vahana lIdho. boTAda sthAnakavAsI jaina saMdhamAM rUA. 1500nuM dAna ApyuM. karI rahyAM che. mAtRdazInI smRtimAM trIsa hajAranuM dAna ApI kanyAzALAnuM makAna baMdhAvI ApyuM boTAdamAM 2. vi. gasiLAyA jena chAtrAlayanA zrI jeThAlAla chaganalAla vaLIyA pramukha tarIke, ane agAu jhAlAvADa sthA. jaina samAjamAM menejIMga bhAvanagara ane lAThInI anekavidha sAmAjika, Arthika, rAja kamiTimAM hatA, boTAdamAM upAya bAMdhavA pitA 1 jasarAja kIya ane sAMskRtika pravattiomAM vaLIyA kuTuMbanuM ghaNuM moTuM nAraNabhAI vorAne nAme rUA. 309 - ApyA, beTAda kolejamAM yazasvI pradAna rahyuM che. je kAbanA agraNI zrI kALabhAine bhAva. 2. 50 0 0 ApyA, te rIte bATAda jaina bhejanAlayamAM ane nAnI nagarane sAmAjika kAmomAM TI. bI. hospITalanA saphaLa saMcAlana moTI aneka saMsthAomAM ya kaMcita phALo ApI kuTuMbanA nAmane mAM mahatvano phALo Ape che. teja kuTuMbanA eka pratibhAsa panna sa patra ujaLu karyuM che. dharmapremI ane nirAbhImAnI zrI ThAkarazIbhAIe "zu ? purUva zrI jeThAlAla chaganalAla vaLIyA InTara komarsa sudhInA mana mukIne dAnagaMgA vahAvI che. abhyAsa karI ghaNA varSothI muMbaIne vatana banAvyuM che. jIvananI zrI DAhyAbhAI jesIMgabhAI bAroTa zarUAtamAM zerabajAramAM nokarI ane te pachI 194pathI svataMtra dhaMdhAmAM praveza karyo. zrI. DAhyAbhAIe sAmAnya abhyAsa karela che. teoe dhaMdhArthe sane 1924 thI muMbaImAM vasavATa kare che. teo zrI hAla ekasaparTa porTanuM kAma karyuM. te pachI hinda sAyakalanI pa0 varSanI vaye traNa dhaMdhAo calAvI rahyA che (1) zrI Aryadharma ejansI lAdhI ane dIrdhadaSTithI dhaMdhAne vikasAvyuM. bhAvanagara rakSaka hiMdu hoTela, trAMbAkAMThA (2) DI. je. bAroTa javAba dha tayA vele InDasTrIjhanA pArTanara che. dhaMdhArthe yuropa, amerikA ane chUTaka cAhanA vahepArI) 62, DIjhA sTrITa, muMbaI 3 ane (3) jApAna vigere dezonI saphara karI che. vizeSa rasa dhaMdhAmAM dAkhavI sImA InDasTrIjha (ilekaTrIka guDajha menyuphekacarIMga) malADa bekhe rahyAM che. TokIjha kampAunDa mu baI. zrI jeThAlAla vRjalAla saMghavI uparokata traNe dhaMdhAomAM zrI DAhyAbhAI sArI Arthika pragati amarelI jillAnA DuMgara gAmamAM zrI jeThAlAlabhAIne janma sAdhI rahyA che ane sAro anubhava prApta karyo che. muMbaImAM vasatA thayo rASTriyatAnA saMskAro bacapaNathI maLelA eTale khAdI pragatizIla jJAtibaMdhuomAM zrI. DAhyAbhAInuM sthAna mokhare che. paheraveza nAnapaNathI svIkAryo je Aja sudhI cAle che kaIpaNa jJAtibaMdhuone madadagAra thA mArgadarzaka thavAnuM teo cUkatA nathI e temanI nikhAlasatA ane jJAtipremano purAvo che. vatana choDIne bahAra gayelA ane svabaLe dhaMdhAmAM AgaLa vadhelA. keTa nAka mahAnubhAvomAM zrI jeThAlAlabhAIne gaNI zakAya teozrI judAM judAM keLavaNI temaja vahepArI ane jAherakSetre keLavaNI ane dhArmika pravRttiomAM lAgaNI ane rasa batAvanAra sevA karatAM maMDaLImAM joDAyelAM che je nIce mujaba che. zrI jeThAlAlabhAIe DuMgaramAM DuMgara keLavaNI maMDaLa mAraphata chAtrAlaya (1) caMdrabhuvana bhADavA maMDaLanA presIDenTa ubhuM karavA pAchaLa tana mana dhanano bhoga Apyo che. (2) mahArASTra rAjya hoTela pheDarezananA vAIsa presIDenTa (3) ela IDIyA hoTela-halavAI pheDarezananA Trejharara zrI ThAkarazI jasarAja vorA (4) pIlavAI (tA. vijApura) koleja saMcAlananI menega kamiTinA sabhya. boTAdanA vatanI ane muMbaInA agraNI udyogapati zrI ThAka (5) daMDhAva bra. maMDaLa (vIsanagara) nA kArobArI sabhya. razIbhAIne gohilavADa ane jhAlAvADane jIta samAja sArI rIte (6) bra. vi. maMDaLa (vaDodarA) nA kArobArI sabhya ane jANe che. UnanA mukhya ejanTa tarIke bhAratabharanA temaja paradezanA AjIvana sabhya unanA vepArIo temanI sevA zakti ane vyApAranA vikAsamAM (7) "brahmabhaTTa yuvaka" nA AjIvana sabhya. temanA phALAthI vizeSa vAkepha che. (8) mahArASTra sTeTa hoTela pheDarezana taraphathI pragaTa thatA mAsika nAnapaNamAM jaina vidyArthI pahamAM svayaMsevaka tarIke sevA jIva patranA eDavAIjharI kamiTInA sabhya. nanI kArakIrdi zarU karI. AjIvIkA mATe unanA vepArImAM rUA. teozrIe prasaMgepAta judI judI saMsthAomAM sArA dAne paNa 35-nA pagArathI eja peDhImAM tera varSa vakIga pArTanara tarIke ApelAM che. sane 1953mAM muMbaImAM daMDhAva ba. maMDaLanA lAbhArthe ane pachI svataMtra lAIna zarU karI. moTAbhAI zrI mohanabhAinI thayelA nATasa mAM agraNI tarIke kAma kareluM jemAM sAro phALe preraNAthI unanA vyApAramAM joDAyA. A lAInamAM temaNe caDatI ekatra cale. maMDaLanA lAbhAthe jevA nATayotsAmAM aTaNI tarIke joDAyA. A lAInamAM temanA Jain Education Intemational For Private & Personal use only
Page #1075
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtipraya teozrIe ApelAM dAnAmAM-cAMge gAma vikAsa pravRttimAM skUla phaMDamAM zrI zIvalAla nIrAtajIbhAinI sAthe saMyukata dAnamAM rUA. 15,000 uparAMta vArIgRhakDa, reDakDa uparAMta madirA tathA judA judA gAmanI skUlA, hAiskUlA vigerenA udghATana prasaMgeAmAM sArI rakamanA dAne, uparAMta pIlavA kaoNlejanA hAla mATe zrI zIvalAla nIrAtajInI sAthe rUA. 12000 ApelA. kaDImAM luhAra kUImAM vArIgRhanA udghATana prasaMge za. 1001, tathA rASTrIya sarakSaNa kALAmAM dA. 101, vyaktigata AzA. jyAre temanA esesIezana taraphI rUA. 80000nI rakama apAyelI Ama DAivAbhAIe vahepAramAM mArthika pragati sAdhI che eja rIte na hoya sArAM thA mApI samAjasevA bhUkI dezasevA pazu karI che. AdhIne savizva pratimAM vAMcanamAM khUba rasa che. uparAMta thIyeAseAphImAM rasa che. jJAtipravRttinA teethI humezA cAhaka rahayA che. zrI DuMgarazI sudarajI pArakarIo zikSaNa ane sarakAra sAthe vepAra ane sevAkAryanuM saphaLa ekatva sAdhI jANanAra svabhAve nikhAlasa ane mIlanasAra havA parAMta khata ane draDha manobaLa dharAvatA zrI kugazIbhAino janma tA. 8-12-1914nA rAja thayA hatA. 1932mAM paTanA yu visaTInI parIkSAmAM uNu thaI teoe muMbaInI sIDanAma kolejamAM abhyAsa karI 1936mAM bIkAmanI padavI meLavI hatI. tyArabAda prathama te kauTumbika vyavasAya kSetre joDAyA hatA. parantu 1939thI potAnA svataMtra vyavasAya zarU karyAM. ane satata parizrama ane dhagazanA pariNAma rUpe hAlamAM teozrI DI pArakarIyA enDa kuAM. nA nAme kAlasAne vyavasAya calAvavA uparAMta hArDavera tathA lAkhaDanA sAmAnanI peDhI dharAve che temaja peTrola paMpa sarvisa sTezana meTaronA ora pAkanI dukAna tathA kArTakasa InDIyA lI. nI ejansIe paNa dharAve che. zikSaN ane sa`skAre AraMbhakALathI ja sevAvRttanA bIja ropyA hatA ane Aja te phAlIphulIne vRkSa samAna banI sevA kAmanI zItaLa paDI phelAvI 20 . vacce Ati uparAMta jJAti uparAMta rASTrIya, dhArmika ane zaikSaNika pravRttiomAM AgaLa pAtA rasa lai rahyAM che. mAtra gujarAtI ja nahI paNa anya sAmAjhiMka paLamAM mA do dharAvI aaN che. zrI kAmA mAnanI 1 partinI pravRttimAM te hu pezA mokhareja rahyAM che. tana mana sAthe dhananI paNa udAratA karI che. jharIyAnI gujarAtI zALA ane satyanArAyaNa maMdirane varSe dAdAra ane pAna khAkhA che. vArANInA svAminArAyaNa maMdiramAM pIbA para hAranI udAra sakhAvata ApI che. A uparAMta mujaba vAdarA-rAjakoTa--amadAvAda-jharIyA dhanabAda, kaccha, bhuja, aMjAra vanasthaLInI saMsthAemAM yacArAkti nAnI meATI udAra sakhAvatA ApI che. 1097 zrI tAraalI ismAIlajIbhAi muMbaInI dAkhAnA banaramAM khaDanA amI bApAnI tarIkenuM mAnabharyu". sthAna pAmanAra zrI tAherabhAI amarelI jIllAnA bagasarAnA vatanI che. dhaNA varSoMthI eTale ke 1937thI pitAzrInA dhaMdhAmAM joDAyA muMbaI AvI sthira thayAM ane dhaMdhAne potAnI kuzAgra buddhithI vikasAvyA. dhaMdhAdArI pravRttio sAthe sAmAjIka sevAnI bhAvanA ane sevAkAryanI zamanI chAnA nathI rahe, mevADI smAraka samiti (muMbaI) nI mAdaka samitinAM sabhya tarIke sArU evuM sthAna rAbhALyu che. dArUkhAnuM Aya maracanTasa esosIezana lI. nA DAyarekaTara tarIke eNDa Ayana maracanTa esasIezananA kAryavAhaka membara tarIke sIne sA evuM kAma karI rahayAM che. bagasarAnA sAMskRtika vikAsamAM ane mubAnI nAnImoTI sAmAjIka pravRttiomAM mahatvane rasa laI rahyA che. nAnA meTA rUDa phALamAM temanA sArA evA rAjA bApI rahyA che. temanA pitAzrI mAvajI paNa dhama bhAvanAthI gAyelA ane saMyamI jIvana gALanArA hatA. haja ane irAka viMgere dhArmika sthAnI saphara ja AvelA. manA jIvanamAMthI preraNA meLavIne temanA suputrA paNa vividha saMsthAomAM Aje sevA ArpI rahyA che. vatana bagasarAnA utkarSa mATe A kuTu Mbe satata jAgRti batAvI che. ane purUSAya vaDe prasa MgeApAta yAgya jarUrIAtA ubhI karI ApI che. sadA nirAbhimAnI saraLa ane bALakane paNa namIne cAlanAra A udyogapati zrI tAherabhAI gujarAtanuM gaurava che. zrI tribhovanadAsa durlabhajI pArekha ucca viANa nahiM lIdhuM hovA chatAM ucca zikSaNa premI zrI biMgovanabhAI (pappubhAI) bhAvanagaranA vatanI . bhAtA-pitAnA dhama, viveka ane vyavahAra kurALatAnA saMskAranA sIMcanathI prabhubhakti gurubhakita, kuTuMbabhakti ane vyavahAra kuzaLatAnA temanA jIvanamAM darzana thAya che. vIjhAdhu sva, munibhAe bhAvanagaramAM DI. sI. dharsanA nAme lekhaDa, pAIpa ane raMga vigere dhaMdhAnI dUkAna sthApI jene vizALa pAyA para mUkI, verAvaLa mahuvA-mu bA vagere thaLe zAkhA sthApI vyApArI kSetre niSThAvAna vyApArI tarIke kIti sa'pAdana karI che. ajArAtIya mAM bhojanazALA sthApI je yAtrALuene upayAgI bhatI che. te temanI dharmabhAvanA darzAve che. vadhI zrI saMkSetra jaina bAlAzrama-pAlItANA ane bhAvanagaranA zrI goDIjI pArzvanAca na derAsaranI kiTamAM A rovA ApI rahela che.
Page #1076
--------------------------------------------------------------------------
________________ 198 bhAratIya asmitA vaDIlabaMdhu sva. cunibhAI tathA ApazrIe jIvanaparyata aneka vikhyAta peDhInuM saMcAlana kare che. temaja rAjulA khAte lAkaDAnA saMsthAone preraNA, mArgadarzana ane kiMmatI sahAya ApI che. tathA khAtaranAM heLA vepAra dhaMdhAnuM Ayojana kare che. teo viveka, aticisakAra, sAdAI ane dhamaparAyaNatAnA saddagugonA svabhAve zAMta, saumya ane mIlanasAra prAkRttinAM hovAthI sAruM ApanA jIvanamAM darzana thAya che. evu mitra vartuLa dharAve che. vaDIlabaMdhutA suputro-temanA suputra ane kuTuMbIjano vaDIlanA zrI dalapatabhAI zivalAla kapAsI paMthe cAlI samAjadhama vyApArakSetre sarabha phelAvI che. bRhada gujarAtamAM svayaMbaLe AgaLa vadhanAra paragaju dAnavIra AvA saunA praNetA-vaDIla nAyaka bhAvanA bharelA zrI tri ratnonI samAjane je bheTa maLI che, temAM zrI dalapatabhAI ane vanadAsa durlabhajI pArekha ApaNuM gaurava che. bhAio zrI. mohanalAlabhAi, zrI amRtalAlabhAI viMgere mukI zrI tribhovanadAsa menadAsa bhutA zakAya, rAjulAnA vatanI ane dhaMdhArthe ghaNA varSothI muMbaI ane pUnA A kapAsI kuTuMbanA agraNI zrI dalapatabhAI DhasA gAmanA tarapha vasavATa karI rahyAM che. nAnI vayamAM vyApArI kSetrane bahoLe vatanI paNa ghaNuM vadhethI dhaMdhAthe muMbaI AvI vasyA, cAra gujaanubhava ane dIrdhadaSTine laI dhaMdhAmAM AgaLa AvyA ane samRtye rAtI sudhIneja abhyAsa paNa pitAnI haiyA ukalata, vyavahAra kuzamAM saMpattine upaga karatA raho. ghelA somanAtha maMdiramAM LatA ane satata purUSArtha dvArA anyane upayogI banatA rahyA ane temane phALo ananya che. jolAparanA zaMkaranA maMdiramAM, rAjulAnI vyApAramAM AgaLa vadhatAM rahyAM. nAnI-moTI badhIja sArvajanika saMsthAomAM tulasIzyAma ane anya dhArmika jagyAomAM temaNe dAnane pravAha avirata cAlu trIsa varSa pahelA muMbaImAM AvIne nokarImAM joDAyA, paMdara rAkhe che. varSa nokarI karI ane paMdara varSathI svataMtra dhaMdho zarU karyo dhaMdhAnI zarUAtathI AjasudhImAM ekadhArI pragati thatI rahI che. kApaDanI rAjalAnI pAMjarApoLa pravattimAM ane keLavaNInI saMsthAomAM lAInanA dhaMdhAmAM be paisA kamAyA chatAM lakamInI mada bharI chAMTane sArI sakhAvata karI che. bhAvanagaramAM dhaMdhAkIyakSetre bI. TI. zAha sparza thayo nathI. enDa ku. nA nAmanI peDhI cAle che. je peDhInuM saphaLa saMcAlana zrI jezaMkara trIkamajI dIkSItane AbhArI che. temane paNa paropakArI pUrvabhavanA pUNyodaye maLela mAnava jIvanane sArthaka karavA maLela svabhAva bIjAnA duHkhe duHkhI cavAnI temanI bhAvanA ane sevA parAyaNatA lakSmIne bahujana samAjanA hita mATe sad upayoga karavAnI upasI AvelA jaNAya che 1932thI A peDhImAM sevA ApavI maMgaLa mokAmanA karanAra keLavaNI ane dhArmika pravRttiomAM zarU karI te pahelA zikSaka tarIkenI suMdara kAmagIrI karelI khaMta apAra lAgaNI ane rasa dharAvanAra zrI dalapatabhAIe kuLa ane mahenata ane pramANIkatAthI eka dazakAmAM peDhIne saddhara pAyA upara kuTuMbamAM jJAti ane bALA janasamuhamAM potAnA vyakitatvathI mukI. pote ajANyA pradezamAMthI ahi AvelA paNa potAnA ramujI, divyatA pragaTAvI che. vatananA sAMskRtika vikAsamAM paNa tene nikhAlasa ane mIlanasAra svabhAvathI saunI sAthe mitra cArIthI hiraso nA sUno nathI. pratiSThatA jamAvatA gayA pitAnA vyahavArIka kApamAM paNa zeThane mUlyavAna phALo hoya ja game te nirNaya le zeThane mAnya hoya ja. hamaNuMja DhasAmAM "zrI divALIbAI zIvalAla kapAsI sAva janika davAkhAnuM" e nAme moTI sakhAvata karI che. te pahelA zrI tulasIdAsa kAnajIbhAI zeTha paNuM DhasAnA jaina upAzrayamAM mAtabara rakamanI deNagI karI che, nAnA moTA phaMDaphALAo ane paracuraNa dAne maLIne judI judI rAjulAnAM nagarazeTha kuTuMbanA nabIrA tulasIdAsabhAI sAmAjIka jagyAe dAna karI kuTuMbane ujajvaLa karyuM che. A kuTuMbanI ane zaikSaNika pravRtio prakhe kuTuMba paraMparAgata rasa dharAve che. viziSTatA e che ke Aje paNa trIsa sabhyo sAthe so saMyukata zeTha kuTuMba taraphathI rAjulA gAmanI pANI puravaThA yojanA tathA kuTuMbamAM rahe che. khAdI grAmodyoga bhavana mATe temane tana mana ane dhana ne phALo che ullekhanIya che. muMbaI khAte varSo sudhI kapALa jJAtinI menejIMga DhasAnA A tejasvI kuTuMbanI aMdara DhaMkAI raheluM hIra temanA kamiTimAM tayA DIrekaTara tarIke kapoLa ke opareTIva benka mATenI keTalAMka guptadAnathI vadhAre jhaLakI uThayuM che. pitAnI dhaMdhAdArI temanI sevAo jANItI che. teo hAlamAM paNa muMbaInI aneka pharaja uparAMta jyAM jyAM jyAre jyAre je kAMI jarUra paDI che. sAmAjIka tathA zaikSaNika saMsthAo sAthe saMkaLAyelA che. tyAM tyAM potAnI sevA zakitano lAbha saune Ape che. zrI tulasIbhAI dhaMdhAmAM rAsAyaNika khAtaranA utpAdana kSetre paMkaja kemikalsa enDa phaTalAIjharanAM nAmathI temaja anya rAsAya- dAnadharmanI thazagAthA racavAmAM temanA kuTuMbanA sau sabhyone Nika (kaeNmikalsa) nAM dhaMdhAmAM Ara. tulasIdAsa enDa ku. nA nAmathI paNa yazasvI kALo rahayo che. Jain Education Intemational
Page #1077
--------------------------------------------------------------------------
________________ samRtigraMtha 1o99 nAnA moTA dhArmika phALAomAM A kuTumbe haMmezA mokhare jatAM pitAzrI joDe muMbaImAM potAnI pharamIlamAM vakhatovakhata rahIne AtmasaMtoSa anubhavyo che jaina ane jainetara saMsthAomAM javAthI kAma karavAnI judI judI mazInarInuM jJAna saMpAdana karyuM : udAra dile dAnanuM jharaNuM vahAvIne kuTumbane dhanya karyuM che. A mera caNAnI dALamAMthI kalAke traNathI daza guNa uttama prakAranuM kuTumbanI suvAsa tarapha phelAyela che. bezana banAvavA mATenI adyatana mazInarI banAvanAra tarIke muMba ImAM jANItA thayA. enajInIyarIMga-menyuphekacarIMga oNpha pavarAIjharsa zrI dAmodaradAsa rAmajIbhAI dAvaDA enDa elAIDa mazInarInA agraNI vyApArI che jesara hAIskUlamAM zramanI sAdhanAne ja siddhinAM sopAna mAnatA, saraLa svabhAvane A kuTuMbanuM sAruM evuM dAna aMkita thayeluM che. zrI dAmodarabhAInI kA tA. nirADaMbarI udyogapati zrI dAmodarabhAIno ja-ma saMvata 9 nA vistRta paricaya noMdha have pachIna prakAzanamAM AvarI lIdhI che. zrAvaNa vada trIjanA roja dArakA khAte thayo hato. dvArakA khAte ja gujarAtI sAta dhoraNa sudhI abhyAsa karI teo zrI temanA zrI. dvArakAdAsa viThaladAsa zAha pitAzrI sAthe anAja - kariyANAnAM vyavasAyamAM joDAyA. tyAre temanI vaya mAtra paMdara varSanI hatI. A uparAMta temanA anya zAMta ane saujanya prakRtivALA mIlanasAra svabhAvanA ane vyavasAmAM vahANavaTAnuM kAmakAja paNuM hatuM. sIdhiyA kaMpanInAM ekaniSTha sevAne varelA unA paMthakamAM keTalAka AgevAne sahasthAmAM vahANanA mAla khAlI karavA temaja bharavAne temanI pAse zrI dvArakAdAsabhAInuM sthAna mukhya gaNI zakAya. zikSaNa saMskRti kenTrAkaTa hato ja, e. sI. sI, sImenTa kaMpanIne mAla lAvavA ane koMgresanA racanAtmaka kApone vega ApavAnI mane tivALA laI javAnuM TrAnsaporTanuM kAmakAja to teo chellA 40 varSathI sevakonI haroLamAM zrI dvArakAdAsabhAIne paNa besADI zakAya. gujarAta saMbhALe che. rAjyanA mAjIpradhAna zrI ratubhAI adANI ane hAlanA nAyaba pradhAna pAMDava samAM sarakhe pAMca bhAIoe pitAzrInA kAmakAja ne zrI paramANuMda ojhAnI preraNA ane huMphane kAraNe A kuTuMbanuM sthAna ane mAna unAnA jAhera jIvanamAM AgaLa rahyuM che. zrI saghaLo bhAra suvyavasthita rIte mAtra upADI lIdhAja nahi paraMtu zAha mAMgaroLa taraphanA zIla gAmanA vatanI paNa ghaNA varSothI teno vikAsa karyo. ane vistAra paNa vadhAryo. zrI tulasIdAsabhAIe unA tarapha AvIne varayA che. nAnapaNamAM aMgrejInuM jarUra pUratuM dvArakAnI ophIsanuM kAmakAja saMbhALI letAM zrI dAmodaradAsabhAI jJAna saMpAdana karI bahu ja nAnI vayamAM jInIMga mIlanA dhaMdhAmAM muMbaI AvyA ane piTarI udyogamAM jhaMpalAvyuM. Aje A nava jhaMpalAvyuM je dhaMdhe kAMIka jokhamavALA ane kAMIka samajadArI bhArata paTarIjha prA. li. bhAratanI phekaTarImAM bIjA naMbaranuM sthAna dharAve che. sAmAnya evA so kAmadArothI zarU thayelI A ane cokasAIvALe che. pitAnI ApasUjhathI temAM pragati karatA phekaTarI Aje zivarInI vizALa jagyAmAM potAnI mAlikInA makA rahyA. dhaMdhAkIya pravRttinI sAthe samAja sevAnA umadA dhyeyane paNa namAM adyatana mazInarI sAthe 350 kAmadAro sAthe kArya karI rahI bhUlyA nathI. tamAma gAmaDAonA satata saMparkamAM rahyAM che garIba che. hAlamAM temanA vaDila suputra zrI nAraNadAsabhAI A phekaTarInuM dardIone davA-Ijekazane.nI sagavaDatA ke sevA ApavA uparAMta kAmakAja saMLALe che. vi.bAjIne bhUdAna kAryakrama hoya ke koMgresano dArUbaMdhI kAryakrama hoya zahera ane tAlukAnI badhIja racanAtmaka pravRttione urojanamAM vepAra vANijya kSetre vyasta zrI dAmodaradAsabhAI jJAti niraMtara tAlAvelI batAvI che. (unA : keLavaNI maMDaLamAM sevA sevA pratye udAsa nathI rahyA. dvArakA khAte kanyA chAtrAlaya ApatA rahyA che. ) unAnI TI. bI. hepITala vaiva havelI, ane boliMganI sthApanAmAM tana mana ane dhanathI phALo Apyo tulazIzyAma, ane anya nAnA-moTA prasaMgoe temanA taraphathI che. jJAtinI judI judI saMsthAomAM judI judI jagyAe dAnanuM dAnamAM nAnI-moTI rakama maLatI rahI che. unAnI keMgresa kamiTi, jharaNuM vahAvyuM che temanA suputra zrI nAraNadAsabhAI dAvaDAnuM paNa suputra zrI nAraNadAsabhAI dAvaDAnuM paNa unA sugara phekaTarI, tulazIzyAma vikAsa sArvajanika chAtrAlaya evuM ja mahatvAkAMkSI jIvana che. abhyAsakALa daramyAna rASTrIya 2 ge vigere saMsthAone paNa temanI sevA zakti ne ananya lAbha maLe raMgAyelA lehANA yuvaka maMDaLa sthApI garIbonI sArI evI sevA che. ane maLato rahyo che. ghaNA mahAnubhAnA paricayamAM AvyA karI. dhaMdhAnA anubhava mATe teozrI jApAna paNuM jaIne sAre che. potAnI haiyA ukalata ane baLe dhaMdhAmAM paNa ThIka pragati anubhava meLavI AvyA. navabhArata piTarIjhanuM saphaLa saMcAlana karI sAdhI che. temanA bhAIzrI chabIladAsabhAI paNa evAja nikhAlasa. rahyAM che. dhaMdhAnA vikAsa arthe temaNe ghaNuM dezone pravAsa karyo che. ela IDIyA piTarIjha menyuphekacarsa esosIezananA pramukha kAryakuzaLa ane dIrdha dRSTivALA dilera AdamI che. unA khetI tarIke paNa temanI sevA jANItI che. utpanna bajAra samitinA ceramena pade rahIne temaNe paNa kheDUto ane vepArIomAM sArI suvAsa ubhI karI che. nAnA moTA sArA zrI dAmodarabhAI vAlajIbhAI prasaMgo e unAnA vikAsamAM mahAjananI sAthe rahIne A kuTuMba pAlItANuM taraphanA vatanI che. gAMdhIjInI caLavaLa vakhate saunuM AdaraNIya banyuM che. mAtA pitA hayAta che. baheno parivAra keleja cheDI ane ' karege yA mareMge " mAM bhAga lIdho. samaya che. sukhI che. rAjya ane prajAmAM temanuM sAruM evuM mAne che. Jain Education Intemational
Page #1078
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1100 zrI talAda dAmAdaradAsa muMbaimAM dUdhanA dhaMdhAmAM svabaLe AgaLa vadhanAra ane sonI sAthe zdIne nAnA moDhA raphALAomAM peAtAnI sevAkinA beMga ApanAra zrI talabhAI pAlItANA paiDI gAmanA vatanI che abhyAsa bahu lAMmA nahI, paN ajaba nizcayazakita ane lekanA duHkhA peAtAnA karI tenuM nivAraNa karavA athAga parizrama karanAra lekahitanA kAmamAM kaLavaNInA praznomAM dhArmika pravRttiomAM sadA tatpara rahenAra zrI navammadabhAI supradAnamAM mAnanArA che. jaina samAjamAM teonI eka muka sevaka tarIkenI suMdara chApa che. saMskAra adhanAnI khAsa karIne vidyA Rte AvaNInA kSetre ArA evA rasa karyo che je kharekhara anudanIya che. mAnava kalyANu ane sAmAjIka sevAnA utkRSTa kAryAM karatA rahI samAjane temano sevAe aharniza maLatI rahe tevI prAthanA che. muMbaInI karAmata pIThalamAM DaoN. sAMgANI sA. ne sAme cAI bolAvIne . deza kAranuM dAna karyuM. vepArI vAkhAnAmAM pAlItANA jaina sevA samAja davAkhAnAmAM ane taLAjAmAM temanu sArU evuM dAna apAyuM che. paradeza janArA garIba vidhArthIone skolarazIpa ane anya madada temanA taraphathI maLatI rahe che. vatana gheTI gAmamAM nAnI evI dhamazALAmAM sAra evuM dAna bApu che. dhArmika ane keLavaNI viSayaka prAimAM anu sArUM evuM dAna ja meSArI samAjamAM junA keTalAMka rivAnane tIlAMzI bhASa vAmAM temanI zaktinA kALA paDyA che. vidhavA bahenone toDa garIba kuDAne anAja kapaDAM nAnA mAThA prasa`gALe mubaInAMdhI merI rakama ekaThI karavAmAM eka kamiTinA sabhya tarIke temanI muka sevA vAdamAM ho che. zrI talakacaMda jagajIvanadAsa pArekha potAnA meAsALa meTA khuMTavADAnI chAyAmAM ucharelA zrI talakacaMda jagajIvanadAsa pArekha mULa rahIza eAraDAnA che dIkarA cha varasanA thayA na thayA tyAMja patinuM chatra chuTavAi jatAM; nissahAya banelAM jhamakubahena, bhAine Azare AvI rahyAM. zrI chaganalAla lavajI gAMdhIe bahenanI ane bhAgejanA ucheranI javAbadArI upADI lIdhI. paNa bALaka talakacaMdanA nasIbe mAtAnA AchApAtaLA lADakAMDanuM sukha paNa lakhAyuM nahotuM; tema putrane meTA thaI sukhI ane pratiSTita banelA jovAnA sateSa mAnA bhAgyamAM nahetA. mAtAnA sukA ane zILA hAthanu rakhApu bALaka talakacaMde dasa varasanI umare gumAvyu. mahuvA bALAzramamAM rahI che gujarAtIne abhyAsa jema tema pUrA karIne nAkarI mATe mubaI jai, agiyAra varasanA DAra tavAra dina paheAMgavAnI kAmagIrothI nigInI zarUAta karI. bhAratIya asmitA karora vane pratikuLa evA sakhata parizrama bhAgatI e nakarI pachI zuMdarabajAramAM ane tyArabAda eka kilayarIMga ejanTane tyAM nokarI karIne yuvAvasthAe paheoMcelA talakacaMdabhAie svataMtra rIte pagabhara thavAno niya karyo. abhyAsa ochA hatA paNa kAma karavAnI dhagaza ane mahenata karavAnI tatparatA mUDI hatI, eTale zrI talakacaMdabhAie kiMlparIMga enTanA vyAsAyanA prAraMbha karyo pramArthika nIti ane kArya niSThAthI cAhakone vizvAsa jItavAmAM saphaLatA meLava nAra zrI. talakacaMdabhAI e peAtAnA vyavasAyane sArI rIte vikasAvI yuddha karavA sAthe, vyApAra vistAranA hetuthI lokhaMDanA vepAra pa zarU karyAM ane saphaLatA prApta karI. dhanane abhAve te anubhavelI muzkelIone haMmezAM smaraNamAM rAkhIne zrI talakacadabhAie, vyApAramAM prApta thaela dhanate meAkaLe mane vahevA dIdhu che. mahuvA bALAzramanA sahAyaka peTrana banavA uparAMta pAlItANA, taLAne amarelInAM gurukuLa tathA anya zikSa, atyA bhAne temaNe vividha prakAre sahAya karI che, dharmani panInI prebuAthI mAyana derAsaranI pratiSThAmAM dha talakacaMdabhAIe cAlIsa hajAra rUpiyAnI rakama ArpI che. meAsALanA vaDalA pIpaLAne yAda rAkhI, meATA khuMTavaDAmAM prabhutiyahanI aniyAya AvazyakatA pUrI pADIne-ane tenA baLana sAthe sadagata mAtA jhamakubAnu nAma saMkaliMta karIne zrI talakacaMdabhAi e meAsALanuM RNa adA karyuM che. zrI talaka bAInA putro zrI navanItalAla tathA zrI bAya caMdra pitAne zarU karelA vyApAra ne vikasAvI rahyA che. ane tenA kAryabhAra saMbhALa laI temo zrI tArabhAIne kArya nivRtti ApI che. zrI. nasakagya dabhAI tathA temanA putra parivAra ne ame svAsthyapusta cirAyu hIe chIe. zrI dalIcaMda narasIdAsa mahetA zrI. hIdabhAI mA sAvarakuMDalAnA vatanI che. pazu DaeNllA cAlIza vaSa~thI muMbaine peAtAnuM vatana banAvyu` che. khIjI a'grejI sudhInoja gAma paNa khAdhyAtmika sakAroe temanA jIvananuM nara nAnA rIteja karyuM che. uSNa vicAya ane bhAdAnu jatana karavAnI satata jAtie ja temane muMbaImAM sArI pratiSThA apAvI che. nAnI uMmaramAM ja kauTuMbika javAbadArI peAtAne zIre AvI paDatA rUA. 22nA pagArathI neAkarI svIkArI. niA pramANikatA ane nyAya parALutAnA sarakArae temane badhAmAM saphaLatA apAvI. dhaMdhAmAM krame krame AgaLa vadhatA gayAM chellA para varSathI muLajI jeThA mArkeTamAM bhAgIdArImAM kApaDano badhAmAM eka khyAtanAma vyani tarIke nagInA banyA che.
Page #1079
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha 111 gurA mu. " pha paDavA dIdhA vinA je nin "ma manI dhaMdhAkIya kArakIrdinA ujaLA itihAsane pAye temanA ka 11 te riddhi ane saphaLa " tenI sAme Aveja tenuM udAha zuM umA svabhAva upara racAya che ane sadAe katavya parAyaNuM rahyo zrI dalIcaMdabhAInuM ina che. vAlIza varSathI mu ba vasavATa che. atyAre ' dvAvasthAe paheAMcavA chatAM teo je kAryo hAvA che , 1 sAra che 'baMdhama rAya dhaTADo nathI thAya che ke te 'gara ALase purU pADe che. AvA dharma-karmavIranI bake vadhAryo che. nivArya sevAonI saravANIo haradama hara sthaLe vahetI rahe tevI zubhakAmanAo vAMcchIe chIe. vyavasAyIkakSetre paNa nirdike sAmAjika AjhAdI AvyA pachI chellA dAyakAmAM vatana saurASTramAM je. kSetranI jema AthIe vadhAre javalaMta kArakIrdi saMpAdana kare evI vikAsanA kAmo thayAM temAMthI dalIcaMdabhAIe mitrone sAthe rAkhI zubhecchA pAThavatA ane temanI sAmAjika sevAoe biradAvatA TImapIrITathI kAma karAvavAmAM yazasvI nivaDyA che. vatananI AnaMda anubhavIe chIe. prasaMge pAnI jarUrIyAtone lakSamAM rAkhI nAnI moTI sakhAvato vinA khacakAye noMdhAve gayA nAnA moTA ghaNA kAmo jAta dekharekha zrI. dvArakAdAsa dhanajIbhAI kANakiyA, nIce TakorAbaMdha karavA karAvavAnI cIvaTa ne Adata AvI vyavasthA kArya kuzaLa ne vyavahAra nipuNa zrI dArakAdAsabhAI daDha nizcayI zakita eja saunA pUjaniya banI zakyA che. emanA mananI svarayatA ane samatulA 5NuM ghaNa. paisA to ghaNuM Ape ane sAme che kArya hAthamAM letAM pahelAM enA aucitya ane AvazyakatA cAlIne apAve paNa jAtavyavasthA ghaNA ochA mANase kare. jIva - aMge prauDha ciMtana kare, paraMtu e kArya karavAno ekavAra nirNaya namAM dhaMdhAne paisAne vaLagI rahenAra ApaNI vepArIyA mANasanI karyA pachI "kArya sAdhayAmi athavA detuM pAtayAmi' enI siddhi kayI zakti ane kayAM jema sApa vakhata Avye kAMcaLI utAre mATe zarIranA paravA karatA nathI. A emane janmajAta guNa che. tema badhe ja vyavasAya bhAra utArI paropakAra ane adhyAtmamAM virodha, vidana ke avarodhothI kayAreya DaratA nathI. lIdheluM kAma mane caTADavAnI gItA-bodhI anAzakti zrImaMtAInA rAjasI kayAreya cheDatA natI. mojazokha che jene sparza paNa thayo nathI svabhAve machalA ane zrI dvArakAdAsabhAI ghaNI saMsthAnA prANu che. kanakAimAM A AnaMda che. vibhava ubho karavA pAchaLa emaNe pitAnuM ghaNuM che. A kArya pAchaLa emaNe karelA tyAga ane bhaganuM zabdothI mUlyAMkana sAhityika ane sAMskRtika pravRtio tarapha temane prema ane karavu zakaya nathI. bahumUlya phALo chupA rahyA nathI. khare ja teo gujarAtanuM gaurava che. cAvaMDa gAme janmelA zrI dvArakAdAsabhAI e kolejanuM prathama zrI dalIcaMda lakSmIcaMda kekArI varSa pAsa karI, theDhAMka varSo ne karI karI svataMtra dhaMdhAmAM praveza jaita rana 1 dalIcaMdabhAI koThArI surendranagara jillAnA karyo. emanA dhArmika ane sAmAjika jIvane mAtra dhaMdhAnI pragatithI sa ja 'DA gA nA vatanI che nAnI vayamAM kauTumbIka javAbadArIo saMtoSa na thayA kANakiyA parivAranI pragati mATe kANa- | * | pArSika muMjhavaNane laI dezATana karavAnI hiMmata kiyA utaka maMDaLanI sthApanAmAM AgevAnIbharyo bhAga bhajavyo, - da ta - 11thI jIvananI zarUAta karI aneka tANA eTaluM ja nahI; varSothI enA maMtrI pade rahI sevA ApI rahyA che. 0 ne sa ya ke dhaMdhAmAM mana parovyuM. cANakya buddhi, kANa keyA kuLanI kIrtigAthA gAtA "kANakiyA kula kamudi" ' , ' nA AvaDa vagerethI dhaMdhAmAM temaNe lAkho nAmanA graMthanI prasiddhinuM zreya emane ja ApIe toya ati rU pIvA !!! a! aya siddhi saMpAdana karI. zakti nahIM gaNAya cAvaMDa gAmanI ema bahu vadha sevA karI che. muMbaImAM beThAM beThAM 5 tyAMnI chAomAM sakriya rasa le garIbAImAMthI zrImaMta thayA pachI temanuM jJAti anamAna che. tyAM rAmamaMdiramAM ThAkorajInA corAnA chaddhAra mAM cAvaMDa savizeSa jAgRta thatuM gayuM. jJAtinA bALako taraphanA asIma premane mAtAjInI niyamita dainika pUjAmAM temaja e mAtAjInA maMdiranA laI keLavaNInA kAmane teo paheluM uttejana Ape che. jIrNoddhAramAM temaja davAkhAnuM sthApavAmAM ane cAvaMDa lAThI mArga kaparA divasamAM nIM ja kartavyathI AgaLa vadhI AvanAra guja para kAyamI paraba cAlu karavA mAM e-ne bahu moTo phALo che dhArmika kSetre teo mAtAjInA paramabhakta che, eTaluM ja nahI, rAtI jena ratnomAM zrI dalIcaMdabhAInuM paNa kharAnuM sthAna che. temanA jIvanamAMthI ghaNuM zIkhavAnuM che. temanuM cAritrya, dharmabhAvanA emaNe bhAratanI lagabhaga pUrI dharmayAtrA karI che. tIrthadhAmonI sAthe sAthe havA khAvAnA sthaLe ne saudaryadhAmo paNa hALyAM che. sAhasa vigere anukaraNiya che. jaina samAjamAM temanI kIrtimabhAvanA jhaLahaLI rahI che temanI saphaLatAno keTaleka yaza cImanalAla zrI dIpacaMdabhAI esa. gADI jAdavajIna phALe jatA hovAnuM mAne che. muMbaImAM derAsara kamiTimAM bhavya kalAtmaka maMdira ke parvata para Avela girizikhare dArUkhAnA vyApArI maMDaLamAM ane bIjI aneka saMsthAomAM dIpakanA prakArathI jhaLAMhaLAM thaI jAya che. adhikAra uDI jAya che AgaLa paDato rasa le che. bhaviSyamAM vatana tarapha odhogika ane hRdaya nAcI uThe che prakAzanI prasannatA navA navA selA dhyiApAM pagaraNa mAMDavA ra kare che. jamADe che. paNa dAnane 15 ne mana-vacana-buddhi ane hRdayamAM Jain Education Intemational For Private & Personal use only
Page #1080
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratIya asmitA evo te divya prakAza pAtharI jAya che ke jagatamAM tenA jevI jeTalA nikhAlasa eTalA ja mitabhAthI zrI dulerAyabhAI-jJAtijaNa siddhi koI ApI zake nahi. saurASTranA eka nAnakaDA gAma paDa- kayAreya visaryA nathI-kapoLa samAjanA utkarSamAM temane yazasvI dharImAM varSo pahelAM eka sAmAnya kuTuMbamAM zrI dIpacaMdabhAIne phALe rahe che. vyApAranI sAthe-sAthe keLavaNI-rikSaNa ane dhama janma thaye. nAnI uMmaramAMja dIpacaMdabhAIe pitAnuM sukha gumAvyuM. taraphanI AsthA ane abhIrUcI vadhatA jatAM hatAM-jene laI Aje dAdAjInI chAyAmAM ucharyA. vAMkAneramAM meTrIka sudhIno abhyAsa karyo. teo muMbaI - nAradeva vibhAgamAM monTesarIthI mAdhyamika zALA ucca abhyAsa mATe zrI mahAvIra jaina vidyAlayamAM dAkhala thayA. zikSaNa saMsthAonA saphaLa saMcAlanamAM sekreTarI ane sakriya kAryakara di ghAthI avasthAmAM vepArI banI beThA chatAM jJAna pipAsA tIvra hovAthI tarIke jANItA banyA che. kapoLa ejyukezana TrasTanA TrasTI tarIke, bI. esasI. ela. ela. bI. thaIne IMglenDa jaI berIsTara thayA. kapoLa ko-opareTIva benkanA DAyarekaTara tarIke, ane bIjI ghaNI vakIlAtanA kSetre saphaLatA maLavA lAgI. paNa vyApArI jIva hovAthI saMsthAo sAthe saMkaLAyelA che. vyApArI samAjamAM temane mAna vidhavidha vyApAromAM jhukAvyuM ane lakSmInI varSA varasI rahI paNa ane mAbhe pahelethI hatA ane che. AvA sevAbhAvI khaMtIlA hadayanI udAratA evI ke zikSaNa saMsthAo-mAnava rAhata-udyoga ane aDaga manobaLa dharAvatA zrI dulerAyabhAIne kuTuMbane saMrakAra kendra ane sevAnA vividhakSetramAM jyAM jyAM jarUra paDI tyAM chuM. vArase maLe che. eTale vyApAranI gauravaprada kArakIrdi sAthe hAthe dAnanAM jharaNAM vahevaDAvyAM. mAtRbhUmi paDadharImAM pU. pitAjInA jJAti ane janakalyANanI bhAvanAthI aneka jagyAe dAnanA jharaNA smaraNamAM eka kanyAzALA ane bAlamaMdiranI sthApanA karAvI. vahAvyA che. vatana calALAmAM hAIskUlanA nirmANa kAmamAM rUA. muMbaI ghATakoparamAM pU. mAtuzrInA smaraNamAM zrI dhanajI devajI 400 00 nyAnI udAra sakhAvata mATe nimitta banyA. saMpatti ane rASTrIya zALAmAM sabhAgRha Ape. "DuMgarI' vistAramAM " gADI-' sAhityane, zrI ane sarasvatIne, zrImaMta ane sevAne sumeLa hAIskula " sthApIne Aja tee. tathA temanA sevAbhAvI dharmapatnI sahaja sAdhya nathI. chatAM e kathanane zrI dulerAyabhAIe khoTuM zrImatI vidyAbahena berIsTara zALAnA prANuM banI rahyA che. pADayuM che. zAstrIya saMgIta, saMskRta sAhitya, ane tavajJAnanA A zALAmAM hajAreka bALako jJAnane prakAza ne ucca saMskAra vAMcana manana pAchaLa ghaNe samaya vitAve che. yuropa ane madhyameLavI rahyA che. sAmAjIka kSetre paNa ghaNA dhaNA madhyamavarganA pUrvanA dezone traNeka vakhata pravAsa karyo che. kuTuMbone temanI udAratA AzIrvAda samAna banI rahI che. zrI dIpacaMdabhAI zikSaNa-sAhitya temaja samAja ane hajAro bALakonA tenanAmAM saphaLatA ane samRddhinAM keTalAMka preraka guNone laI udAra carita saujanyati gArDa-saMrakSaka che. gAMdhIjI nA saMdeza phaLa " kuLa ane kuTuMbamAM temanuM AgavuM sthAna prApta karyuM che. mujaba saMpattinA TrasTI banavA prayatna karatAM karatAM " bahujana sukhAya zrI durlabhajIbhAI khetANuM bahujana hitAya' maLelI lakSmInA upayoga thAya evI zrI dIpacaMdabhAI esa gADInI tamannA A parta preraNA ApI jAgrata gujarAtanI virala vyaktiomAM vaDIyAnA zrI durlabhajI kezavajI karI jAya che. khetANInI gaNanA thAya che. AjhAdI pachI junAgaDhanI navAbazAhI ukheDI nAkhavA saurASTra prajA maMDaLanI racanA thaI te prajA maMDaLanA sada va rimata veratA zrI dIpacaMda mAIna zAsanadeva khUba zrI durlabhajIbhAI khetANI pramukha hatA. temanI rAhaba*I nIce lAMbuM AyuSya ane taMdurastI arpe ane teonA zubha haste samA- junAgaDha rAjyanA amarApurA gAmane kajo levAmAM Avyo hato janA zubha kAryo thAya evI IcchA rAkhIe. pote zakti pUjA jemAM zrI durlabhajI khetANI mokhare rahyA hatA. leka saMskRtinA mAM mAne che, pApa puNyamAM mAne che. AjasudhImAM lAkho rUpIAnI kSetre bhagIratha prayAsa kare che. leka keLavaNI ta:pha temanuM dRSTibindu sakhAvate karI che. bhaviSyamAM eka moTI AkAMkSA sevI rahyA cheH ajaba che ane tene sAkAra banAvavA mATe rAta-divasa mathI rahyA cerITI saMsthA banAvI rojanA eka hajAra rUpiyAnuM dAnadharma thAya che. lAkhe ane karoDo rUpiyAnA leka keLavaNInA kAryomAM moTI tevI temanI manISA che. rakamanuM dAna ApI bhAga lIdhela che. ane A kAryo pAchaLa temane dhAna pravAha cAlu ja che. teo janmabhUmi-phulachAba patronA TrasTI zrI dulerAya ratilAla mahetA paNuM che. zrI devazaMkara gabharUbhAI ojhA jJAti vatsala, sakhAvatI ane vidyApremI gaNAtA kI dulerAyabhAI mahetA saurASTranA vatanI che. calALAnA saMskAra dhamI kapaLa zrI devazaMkarabhAI ramaNalAla ku. nA bhAgIdAra che. ane surakuTuMbamAM 1920 nA 4 thI navembara nA roja temano janma thayo. tanAM korAmAlanAM kamIzana ejaMTa che. vyavasthAmAMthI juja samaya meTrIka sudhIno abhyAsa karI nAnI uMmaramAMja dhaMdhAmAM joDAyAM. pU. zrI, phAjala pADI janatA janArdananI sevA karavAnI taka jhaDapI le che. narottamadAsa haribhAI pArekhanI huMpha preraNA ane mArgadarzana maLyA. Ama te teo kolejamAM hatA tyArathI sAmAjIka pravRttimAM rasa dhaMdhAnI AITamamAM mukhyatve IlekaTrIkavAyara enemanDa vAyasa letA hatA. paNa ghaNA samaya thayA keMgresamAM paNa pitAnI a5 kopara sTrIpsa-eDajha vigeremAM noMdhapAtra pragati sAdhI. sevA ApI rahyA che.
Page #1081
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha 1103 teo svabhAve saraLa ane mitro pratyenI emanI mamatA khare- zrI dhIrUbhA e temanI vidyAthI avarathA lIMbaDI beTAdamAM khara prazaMsanIya che. ghaNA samaya thayA mATuMgAmAM janatAnI sevA vyatIta karI ane vidyArthI avasthAmAMthIja keMgresamAM joDAyA ane karatA hovAthI mahArASTra sarakAre emanI kadara karI teozrIne Aja ,dhA kA mAM rahyA che. je. pI. ne ITakAba Apyo che. te kharekhara emane yogya che emanA pitA zrI gabharUbhAI bahuja jANItA sAmAjIka kAryo krikeTane teo khUba AgaLa paDatA khelADI che ! ane Aje karyA che ane ghaNAM varSo je pI. tarIke hatA. paNa ramata gamatamAM sakriya rasa laI rahyA che. pitAzrInI tAlIma pAmela zrI devazaMkarabhAI potAnI pIchANu zrI mAruM gA gujarAtI sevA maMDaLanA peTasa vibhAganA kArya dArA karI AgaLa Avela che. te ApaNA badhA mATe gaurava che keTarI tarIke ghaNA lAMbA samaya sudhI kiMmatI sevA ApI che. levA jevuM che. koI paNa mANasanA paricayamAM AvatA AnaMda ghaNuM varSo sudhI kArobArI samitimAM rahyA pachI teo atyAre upaje e emane mIlanasAra svabhAva pArakAne pitAnI karI sa yonA 3 pramukha tarIke maMDaLanI anekavidha pravRttiomAM rasa levAnI emanI gajabanI AvaData ane emanI namratA vizeSa laI rahyA che. zrI mATuMgA gujarAtI sevA maMDaLa atyAre bahene hovAthI Aje emanA sahavAsamAM AvatA anekane priya thaI mATenI bI. e. sudhInI koleja ( esa. esa. DI. TI sAthe paDyA che eAchuM belI vadhAre kAma karavAnI ane kAma levAnI saMkalita ) calAve che. tadda uparAMta lAyabrerI, ramatagamata, mAvajata vizeSa kaLA che. vibhAga, sAMskRtika kAryakrama, pethalojI DIpArTamenTa, homIyopethIka DIpArTamenTa vi. vidha vidha pravRttio mATe jANItuM che. zrI mATuMgA teozrI aneka saMsthAonAM saMparkamAM che ane sevA ApI gujarAtI sevA maMDaLa dvArA saMsthApita zrI sevA maMDaLa ejayukezana rahyA che. emAMthI unevALa sevaka maMDaLa sArvajanika hAIskulavAlI saMsAyaTInA sthApaka sabhya hatA ane atyAre vyavasthApaka samitinA sabhA vaDAlAnA sika mArkeTa maracanTa ezoziezananA sabhya che. sabhya che. gujarAta rela rAhata samiti (mATuMgA) nA khajAnacI che. ane keMgresanA sakriya kAryakara tarIke kAma karI rahyAM che. teozrIe 1942nI sayi caLavaLamAM agatyane bhAga lIdho hato. te samayanA saurASTranA dezI rAjyonI laDatamAM temaNe Ama vividha kSetre teo vadhune vadhu sevA Ape ane utkarSa AgaLa paDato bhAga bhajave. javAbadAra rAjyataMtranI laData samaye thAya ema ame IcchIe chIe. bhAvanagara rAjya prajAmaMDaLanA maMtrI temaja kAThIyAvADa prajA pariSada muMbaInI samitinA sabhyapade rahIne je kAmagIrI teozrAe bajAzrI devIdAsa nAraNabhAI paTela vilI te Aje paNa sone vidita che, nI viyakSa bu.vibhA amarelI jIllAnA hAthIgaDhanA vatanI checAra aMgrejI sudhI ja abhyAsa paNuM pitAnI viyakSa) bu.tibhA, haiyA ukalata ane vArasAmAM maLelA khAnadAnInA saMskArane laI vepArI samAja ne sArU mAnapAna pAmyA. zrI boTAda prajA--ma DaLa-muMbaInuM nAma gujarAtI AlamamAM jANItuM che. A saMsthAnI sthApanA I. sa. 1948 mAM thaI zrI dhIrUbhAI A saMrayAnA sthApaka mAMhenA eka agatyanI vyakti hatA. tyArathI saMsthAnI ajoDa sevA apI rahyA che. dhIrUbhAI A saMsthAnA sevA apI rahyA che. sIMgatela, sIMgadANAnA jAbaMdha vyApAramAM ane pragatizIla zrI baTAda ana maMDaLa - muMbaIe vidyAbhAratI saMsthAnI khetImAM vizeSa rasa dAkhavI rahyA che. amarelImAM vIrajI zIvadAsa sthApanA karI ane boTAdamAM thI boTAdakara ArTasa ane komasa enDa sana nI dInA yazavI saMcAlana sa, prasagapAta sAmAjIka keleja ubhI karavAmAM ati utsAha ane umaMgathI bhAga lIdhe. sAMskRtika ane sAhityika prakRtimAM thaI zake te madada karatA hoya che. devIbhAI ghaNuja udAra dilanA ane gulAbI vyakita che. mATuMgA zI-boTAda tAlukAnI vividha keLavaNI ane sahakArI nAnA moTA phaMDaphALAe mAM ane kAmAjIka kAvAmAM A peDhIne pravRttio sAthe teo gADha rIte saMkaLAela che. rAhata ane samAja sevA e manuM jIvana dhyeya banI rahela. mahatvano phALo hoya che. gujarAta phalaDa rIlIpha kamiTi mATuMgA ne teo khajAnacI zrI dhIrajalAla sI. dezI hatA. jhAlAvADa zerIyala gRpa sAthe teo saMkaLAelA che. gujarAtanA saurASTranA bhAvanagara jIllAnA boTAda tAlukAnA zuddha khAdIdhArI, pramANika ane satata ekanika jIvana sevA boTAda gAme sAhityakAro - rAjakiya kAye re - sAmAjika vratadhArI zrI dhIrUbhAI dozI kartavya parAyaNatAe--mahArASTra sarakAkAryakarone je janma Ape che - temAMnA zrI dhIrajalAla choTA- ranI je. pI. nI padavI be varSa pahelA meLavavAmAM yazasvI bhAga lAla dozI je. pI. eka che. bhajavyo che. Jain Education Intemational
Page #1082
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratIya asmitA zrI nagInadAsa kasturacaMda zAha AyurvedanI pravRtti jIvaMta rahe ane vikAsa pAme e hetuthI teozrIe rUpiyA eka lAkhanI sakhAvata karI che. zrI nagInadAsabhAI rUnA vyApArakSetre mAnabharyuM sthAna ane mAna meLavavA sAthe e uMjhA phArmasI dvArA je saMskAra ropyA ane pitAnA jIvana jJAti ane samAjasevAne kSetre sakriya phALo ApanAra zrI nagInadAsa kArya tarIke je pravRtti hAya lIdhI tene vistAravA ane AkhA bhAI mULa vaDhavANa zaheranA vatanI che. 1916 nA 11 julAInA hindamAM pracalita karavA chellA cAlIza varSathI temanA putra zrI roja temano janma thayo. bhogIlAlabhaI avirata zrama laI pitAnuM jIvana svapna sAkAra karavA bhagIratha yatna karI rahyAM che. parizrama, pramANIkatA ane buddhibaLanA vADelopArjita vArasAnI muDIthI surendranagaramAM koTana marcanTa enDa kamIzana ejanTa tarIke zrI. nagInadAsa viDuladAsa bhulA 1934thI dhaMdhAnI zubha zarUAta thaI jemAM kayAreya paDatIne koI paNa prasaMge upaniyata thayA vagara ekadhArI pragati karatAM rahyAM che. jaina samAjamAM sarvAgI utkarSanI khevanA rAkhanAra zrI sAthe sAthe vyApArI saMbaMdhe paNa vadhAratA gayAM. judI judI nagInadAsa bhAine ja ma gujarAtanA mahesANA jillAnA aitihAsika vyApArI saMsthAo sAthe saMkaLAyelA che jhAlAvADa jInIMga presIMga zahera pATaNanA kaMdhera gAmamAM cA sAmAnya evo ThIka abhyAsa sahakArI maMDaLI-surendranagaranA upapramukha tarIke, jhAlAvADa membara karIne ghaNA varSo pahelA muMbaImAM temanuM Agamana thayuM navayuvAna opha komarsanA pramukha tarIke, ane saurASTra oIla enDa sIDajha vaye hiMmata ane haiyA ukalatathI zrI nagInabhAI e je pragati maracanTasa esosIezanamAM temanI sevAo jANItI che. temanI ane unnati sAdhI che, te jaina jJAtinA navayuvAno mATe preraNAtmaka che. vyApArI piDhIomAM zrI nagInadAsa kasturacaMda enDa bradhasa tathA nyu eIja inDasTrIjhamAM mukhya pArTanara tarIke mahIpatalAla kastura muMbaImAM 1942mAM temaNe lakhaMDanA dhaMdhAnI zarUAta karIcaMda zAha, dinezakumAra nagInadAsa zAha vigere vyApArI peDhIonuM hiMmata ane sAhasa nI muDI sAthe vyApAramAM jhaMpalAvyu-jemAM saphaLa saMcAlana karI rahyAM che. samaya jatAM sArI evI pragati karI. ane be paisA kama yA. gaLathUthImAM thI ja dharma saMskAra ane pArakAne potAnA gaNavAnI bhAvanA | sAmAjika sevAomAM paNa temanuM yazarI pradAna rahyuM che. maLI hatI. potAnA sevAbhAvanAnA vicArone kuTuMbIjanAnuM protsAhana ralarAhata vakhate sArI evI rakama arpaNa karI hatI. nAnA moTA maLatAM ghaNI saMsthAo ane keLavaNI viSayaka pravRttione udAra phaMDaphALAomAM temane kiMcita sahakAra hoyaja, surendranagaramAM hAthe madada kare che pATaNamAM sTezananI sAme pitAzrInA nAme-zeTha apanA bajAranA pramukha tarIke tathA vaDhavANa sITI yAnakavAsI jaina viThThaladAsa karamacaMda bhulA (kuNagheravALA ) hAIkula baMdhAvI ApI. vADInA pramukha tarIke sakriya sevA ApI rahyAM che. zikSaNa kSetre ghaNuM moTuM prazaMsanIya kAma karyuM che. pATaNamAM temanA patnI zrImati maMjulA benanA nAme ma halAo ane bAla pustakAlayanuM - DevalapamenTa opha kansanDa bIjhanesamAM khAsa zokha dharAve che makAna bAMdhavA zrI phatehasiMharAva lAyabrerInI menejamenTa ne mukhya ane zakaya hoya tyAM sAmAjika kSetre ane jyAM jyAM sArA kA dAna-ApavAnI ophara karI che. vatana kaMdheramAM mAtuzrI kAzIbenanA thatAM hoya tyAM madadarUpa banavAnI prabaLa lAgaNI dharAve che-ghaNuMja nAme prasuti gRha baMdhAvyuM jenuM saMcAlana jillA paMcAyata kare che. umadA svabhAvanA ane paragajutti dharAve che. je prasuti gRhanA makAne tathA sAdhano sAthenuM saMpUrNa dAna zrI nagInadAsabhAI taraphathI ApavAmAM AvyuM che. - uttara gujasva zrI. nagInadAsa chaganalAla zAha rAtanI yuvaka maMDaLanI pravRttimAM temano gho moTo hisso raho che uttara gujarAtamAM udAracarIta dAnavIra tarIkenuM mAnabharyuM bIruda gujarAtabharamAM AyurvedanA utthAnamAM saMzodhanamAM temaja tenI bhogavanAra zrI nagInadAsabhAI A rIte sArvajanika kSetre ujajavaLa pragati ane pracAramAM samagra jIvana jemaNe arpaNa karyuM te zrI nAmanA sAthe AgaLa AvelA che. emanA A mukhya dAno uparAMta nagInadAsabhAI nAnI umarathI ja rogIonI sevA ane sahAyatA samAja sevAbhAvI judI judI saMsthAo ane maMDaLanI samitikaravA tatpara rahetA hatA, teone videzI cikitsA - paddhatithI emAM rahIne sakriya phALo ApatA rahyAM che. vizALa daSTibiMdu hiMdane mukata karI hiMdanI prAcIna cikitsA paddhati dvArA Ayu sAthe Aje teo samAja sevAnA keI paNa kArya mATe tatpara rahyAM che. vedano vikAsa karavAnI tamannA jAgI, AjathI 75 varSa pahelA temaNe uttara gujarAtamAM uMjhAmAM uMjhA phArmasInI sthApanA karI zrI naTavaralAla zAmajI mAI pArekha ane tana-mana-dhana visAre mUkI AyurvedanI sAdhanA zarU karI. davAonA guNadoSanA saMzodhana ane anubhavathI davAo banAvI janatAne maphata ApavA mAMDI temaNe ubhI karelI e imArata zrI naTavaralAlabhAI pArekha muLa saurASTranA DuMgara gAmanA vaTavRkSa banIne dezabharamAM suvAsa ane saMteSa prasarAvI rahela che. vatanI che. Jain Education Intemational
Page #1083
--------------------------------------------------------------------------
________________ aMtima dha jarUra pUratA abhyAsa karIne nAnI uMmaramAMja dhaMdhAmAM jhaMpalAvyuM. pitAzrI svadezI mArakeTamAM bhArata vasrAlayanI peDhInA nAme sADInA paguNa dho karatA hatA. ene laIne dhaMdhAno anubhava zrI. navalAlabhAIne maryo. temanI AgavI zujha ane dIpa vine rakhane te A jaththAbaMdha rIte sADI udyoganA kSetre ghaNAja AgaLa paDatA vyApArI tarIke nAma kamAyA che. svabhAve sojanmaSTha ane apane upayogI thavAnI vRttivALA che. temanu AMtiraka jIvana paNa eTaluja saraLa, saumya ane dharmaparAyaNa che. temanI suMdara vyavasthA zaktine kAraNe vyApAramAM temane tyAMthI jaththAbaMdha sADIo bhAratanA tamAma bhUAmAM pahoMce che ne e rIte ghaNI meATI pragati sAdhI che. mIlanasAra svabhAvanA ane dhArmika manovRttivALA zrI. naTava ralAlabhAi Aje paNa sayukta kuTuMbamAM rahe che. jene AjanA yuganI viciMtAja gaNI zakAya. samAjanI AbAdI pUrI keLavaNI vagara zakaya nathI. ane tethIja bALakone yogya vAtAvaraNamAM kAza sarakAra ane tevI cizta maLI rahe te mATe satata prayatna zIla rahyAM che. emanA vasAya bAda e vyavasAya temanA suputra zrI nAraNadAme sabhALI lIdhe temAM temaNe paNa sArI pragati karI, pratiSThA saMpAdana karI bAbAjunA vistArakhAM temanI phaeNArabha prasare e pahelAja mAnavInI pratiSThA lokomAM evI pelI ke e paiDInuM saphaLa saMcAlana temanA suputra zrI kRSNAlAla dArA pragatikAraka rahyuM che. nAnIbeDI sAmAjika pravRttiomAM paNa yathA samaye rAhya phALAe kula 38 varSanI kumaLAM vaye karamAi gayuM. Aje paN e Apyo che ane khAtA rahyA che chatAM temanI draSTi pezAM viMdhya tarapha rahelI che. sADI udyoga lAInamAM navu AyeAjana navA vicAra| ane kAMika navuM zona karavAnI nati mA rAkhI rahyA che. dezanA ghaNA bhAganuM zil yu che. teethI padhAmAM AvIne vadhu paza ti prAma karI kuTuMba ane samAjane vadhu upayogI bane tevu ApaNe IcchIe. sva. zrI navanIdharAya harajIvanadAsa mahetA sva. navanIdharAyabhAI nA janma umarALAmAM thayeA. nAnI uMmare pitAnuM chatra gumAvyuM. mAmAneA vyavasAya vaidika ane kariyANAne dara cAre cha sudhInA vidyAkhyAsa karI vaika ane vanaspati agrejI pratyakSa jJAna padana karavAno yAya AryAM. sarakRtasAyimAM vaidakanuM jJAna ane devAne kArachedAna pAsa ane saMskRta bhASA abhyAsa javAna thavA cha pAThazALAmAM zarU karyo. ane tyArabAda sa. vaidarAja zrI sarveza kara rAmAkar mada pAse Ayuverdika dhanu jJAna saMpAdana karyuM. 1105 saMvata 1974 nI sAlamAM peAtAnA nAnAbhAI zAMtilAla harajIvanadAsane sAthe rAkhI svataMtra dhaMdhA zarU karyAM. ane dhIme dhIme emAM pragati karatA rahyAM. koThAja samayamAM bALakonA dainiA niSNAta tarIkenI kIrti saMpAdana karI ane bALakonA dardI mATenI AjapaNu prakhyAtInI Toca para bIrAjatI kAyAvADIkhAlAmRta rogaDInu nirmANa karyuM. vaizAkha pAuparAMta vanaspati mATenuM par sAi sAdhana karyuM. emanuM vanaspatizAstranuM mAna agAdha hatu. jyAre jyAre koI saMdigda vanaspati mATe kApI zakA thatI temAM vaidaya dhadhAvALA bhAeAne teo sApha mAtra darzana ApI temanI zaMkAnu sAcI rIte samAdhAna karI batAvatA. AvA anupama jJAnanA lAbha temaNe bhAvanagaranI jIvadAsa prabhudAsa pAThazALAnA vidyAdhIone jUnAgaDha-giranAranA vanaspatinA nathI karAvI Apyu hatu. Aja rIte vaidakIya cikitsAnA temaja nidAnane lAbha bhAvanagara tathA AjubAjunA gAmeAmAM sArI prazaMsA meLavI rasa rasAyaNa bhakheAnI banAvaTa vigere vidhAmAM paNa temaNe sArI evI niSkuta khetI hatI. khAkhIe chI vaidakIya jJAna pAna ane kramamAM vitAvI. 'dagInI pritija para pahoMcatA pahelAja tee damanA rogI banI gayA ane eja bimArInA bhAga paN 1999nI sAlamAM thayA. viDalAnA purUSAya nA baLe ubhI thayelI e javalaMta kArakAdine bhAi kR NAlAla tana, mana visAre mUkI pUrI mahenatathI purUsyAma', Ana prAptinI dhakhya ane mukhya pavimanA pariMyAmeLavI rahyAM che. bArika bhAMjagaDamAM memo za nathI. mAnavI pragatinA sopo karI eka AgavI ItihAsa samajI zake che te zrI vaidya navanIdharAya harajIvanadAsa mahetAnI jIvanayAtrAnA keTalAka pRSTho Apane kahI jAya che duniyAdArInA anya pravArtAmAM DArayu karavAnA pazu prayAsa karyo vagara eka citte eka dhunathI dhaMdhAnI vikAsa machalamAM peAtAnI kitane bhAI kRSNAlAle vaNI lIdhI che. emanI prakhyAta kAThiyAvADI bAlAmRta seADI Aje epitA putranuM sAcu smAraka Aja paNa bA nagaranA AMbAcoka nI davAbatamAM racAyeluM che. davAnI anya dezI banAvA temAM umerAtI jAya che. sadharyAM ane tANAvANA vacce paNa vaDIlepArjita milkata, zekha ke dhaMdhAne AbAda rIte TakAvI rAkhavA emAMja AjanA yuganI viziSTatA che. mAtAthI lIdhAtIbahenanI sUcanA mujaba bhAi kRSNalAla pUrI dilacaspIthI vaidyakIya sevA ApI rahyAM che. zrI navInacaMdra jayaMtilAla mahetA babAbhAinA hulAmagrA nAmathI ekaLakhAtA pezA hasamukhA jaNAtA vinAdI svabhAvanA A AzAspada yuvAnane ziheranu gaurava gartAmAM jarApaN atizayokita nahiM lekhAya.
Page #1084
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1106 ratyeya asmitA zrImaMtAI mAM uchera thayo hovA chatAM moTAInI madabharI chAMTane choTA udepura ane boDelImAM rU. 25,000/-nuM dAna ApI sparza thayo nathI. sukha-samRddhimAM hAlavA chatAM sihoranA sAmAnya jaina maMdira baMdhAvI ApyuM che. jika savAla ane janahitanI prajAomAM nilepabhAve ramyA pacyA rahe che. sva. zrI narottamadAsa viThThaladAsa mULa mahuvAnA vatanI, nAnI vayamAM kauTuMbika javAbadArIo rihara nagara paMcAyatanA sabhya, bAMdhakAma kamiTinA ce-mena zIre AvI paDatA dhaMdhArthe valasADa tarapha prayANa karyuM hanumAna phrenDajha yuniyana kalabanA pramukha, zreyasa ke-A. kanjhayumasI bhAgaDAbaMdara mukAma karyo. sTArsanA pramukha evA aneka sthAna upara rahIne temanI dIrdhadaSTi ane dilacaspIe je kAma karI batAvyuM tenAthI sihoranA jAhera paracuraNa cIjavastunI nAnA pAyA uparanI heraphera zarU karI jIvanamAM ujajavaLa bhAta ubhI thaI che. AjIvIkA pUratuM maLavA lAgyuM daramyAna kuTu ba upara eka moTI Aphata utarI AvI. kuTuMbanA sabhyo sAthe madhadarIe eka vakhata zihoramAM phrenDajha yuniyana kalabanA upakrame eka meDIkala kempa vahANa tUTayuM. ane kudaratI rIte ja bacI gayA temAM paNa kudaratane goThavAyele temAM cha hajAra dadIoe nidAna karAvI maphata davAne kAMIka saMketa ho. lAbha meLavyo. zaheramAM jIvana jarUrIyAtanI cIjavastu ochA dare maLe tevI goThavaNa vigere karavAmAM zrI bAbAbhAInI zakti ane evoja bIje jabarajasta phaTako 1999 nI sAlamAM Aso sevA soLe kaLAe jhaLakI che temanA patnI paNa sAmAjika pravuM. suda punamane divase varasAdamAM pATuM tophAna thatA mAlasAmAna ttimAM rasa le che. sAthenuM vahANa DukhyuM ane eka lAkha rUpiyAnuM nukasAna thayuM. pAse muDI hatI chatAM vepAra cAlu rAkhyo ane mAtra be varSamAM zrI navInabhAI zeTha pagabhara thayAM nAnA pAyA upara zarU karelA geLanA dhaMdhAmAM pachI barakata vadhatI gaI. goLavALA tarIke temanuM nAma khyAtanAma banyuM. rAjulAnA vatanI ane nagarazeTha kuTuMbanA sukhI gharanA mobhI valasADa-muMbaI surata-bIlImorA ane dezAvaramAM 5zuM dhaMdhAnu che. ghaNA varSothI dhaMdhArthe muMbaI jaI vasyA che. ane Ara. vaTavRkSa phAlyuM phulya kuTuMba vadhatuM gayuM. tema tema dhaMdhe vadhAratA tulasIdAsa enDa ku nuM saphaLa saMcAlana karI rahyAM che. rAjulAmAM gayA. temanI kAryasiddhinA svarUpe dALamIla, cekhAmIla, telamala, prasaMgopAta temanI sakhAvate cAluja hoya che. TUMka chAMDI jatAM sIkamIla vigere mAtabara udyoge yazasvI pragati sAdhatA rahyAM. kuTuMbane tyAM anAja, garIba vidyArthIone pustako, dardIone davA hatA. Aje dhaMdhA nA pheraphAramAM nA lenanA saMpA, anAja karIyANAne dArU ane jarUratavALAne joItI savalato gupta rIte paNa pUrI pADIne 1" La jane dhaMdhe, plAsTIkanA pAvaDara, tathA kemIkala banAvavAnuM kArahaiyAnA AzirvAda levAnuM kayAreya cUkayA nathI. zrI navanItabhAI sADa svabhAve ghaNuja udAra che. maLelI lamIne bahujana samAjanA hita mATe paNa upaNa karatA rahyAM. valasADanI kasturabA hospITalamAM oparezana hAla mATe zrI navInacaMdra bhogIlAla jhaverI rU. 51000/-nuM udAra dAna ApI kuTuMbanA nAmane ujajavaLa karyuM che. valasADanI jANItI A narottama viThThaladAsanI peDhIe pATaNanA vatanI zrI navInacaMdrabhAI muMbaImAM temanA pitAzrInA mathurAmAM rU. ekalAkha dharmazALA ubhI karavA mAM AvyA che temanI hIrAnA dhaMdhAmAM ghaNA varSothI joDAyelA che. dha dhAnA rasa uparAMta pratyenI zraddhAnI pratIti karAve che. nAnA nAnA phaMDaphALAone phAI temane vizeSa rasa garIba madhyama varganA mANaso ne madada rUpa hisAba nathI. narottama vikaladAse valasADa praderImAM pitAnI banavAne, vivavA bahenone kAma dhaMdhe maLe temAM, garIba vidyArthI hayAtI daramyAna bhAre moTI lokacAhane ubhI karI hatI. temaNe ene pAThaya pustako maLe ane abhyAsanI savalato maLI raDe temAM ubhI karelI lekasevAnI pagadaMDI upara temanA putra zrI nAraNadAsa vizeSa rasa dharAve che. jena konpharansanA sakriya kAryakara tarIke, jaina bhAI e paNa e sAMskAra vArasAne barAbara pacAvI jANe. dhArmika zikSaNa saMdhamAM vATakezvaranI avara phrenDajha saMsthAmAM ema lagabhaga pacAseka saMsthAomAM temanI sevA preraNA ane mArgadarzana zrI nAgaradAsabhAInuM tAjetaramAM ja avasAna thayuM sva. jANItA banyA che. gAMdhI vicAra dhArAne varelA ane racanAtmaka nAgaradAsabhAI AjanA valasADanA mahAmulA rana gaNAtA. pravRttimAM mAnanArA zrI navInacaMdabhAIne vAcana lekhanane zokha che. zALA kolejomAM temanuM mArgadarzana ane preraNuM satata maLatA pAlItANA jaina udyoga kendrane temaNe sArU evuM baLa ApyuM che. rahyA hatA. kasturabA hospITalanI kamiTinA presIDenTa tarIkenuM nAnA gRha udyoga dvArA vidhavA bahenone upayogI thatA rahyA che. mAnavaMtu sthAna zobhAvatA hatA, maracanTa cembaranA pramukha tarIke, vallabhavANI pustaka temaNe pragaTa karyuM che. koMgresanA kAryakara tarIke ola InDIyA pheDarezananA membara tarIke, lAyansa ane reTarI cUMTaNI mAM paNa AgevAnI bharyo bhAga bhajavela che. pravRttimAM vigere aneka sthaLe temane sAro evo hisso rahe che. na karI rahyAM che. jatAM ja baMdhAvA mAnA AzivAjIne netiI savalatane pustako, dara Jain Education Intemational
Page #1085
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtiprathA 1107 keLavaNI maMDaLamAM temanuM sArU evuM dAna hatuM ane AgavuM sthAna hatA. gvAliyaranA rAjavInI sahAyatAthI "nAnubhAI javelasa" nAme dhaMdho zarU karI, temaNe tenI zAkhA chanIvAmAM paNa nAkhI. pUjya DoMgarejI mahArAjanI preraNAthI bhAgavata rahasya nAmanI dezamAM sau prathama nAyalena phekaTarI nAkhavA mATe temaNe spaSTa be lAkha pustakAo chapAvI ghama' pracAranuM eka moTuM umadA kArya citra raja yu". paNa emanuM e svapna sAkAra bane te pahelAM te temanA zubha hAthethI thayuM' dhaMdhAkIya ane sAmAjika kSetre ghaNuM mAMdagI bhogavI 21 sapTembara 6 nA roja laMDanamAM avasAna thayuM. rokAyelA hovA chatAM dhArmika kriyA viMgeremAM paNa niyamita rahetA. bhAvanagaramAM temanA kuTuMbe ghaNI moTI rakamanuM dAna ApI garIba lekanA AzirvAda prApta karyA che. dharma ane samAja sevAnA uccatama saMskArono samanvaya temanA AkhAe kuTuMba upara upasI Avele jaNAya che sva nAgajIbhAI khetANI A kuTuMbamAM bhAizrI ThAkorabhAI paNa eka zakitazALI ane mAnava rane gAmaDAmAMja pAke che. saurASTranI bhUminuM taLa tejasvI pratibhA dharAvanAra A zreNI vyApArI tarIke ja nahi paNa sevA ene mATe rasALa che. madhya saurASTranA junAgaDha tAbAnuM moravADA bhAvanAthI raMgAyelA vyakita tarIke jANItA che. gAma e zrI nAgajIbhAI khetANInuM janmasthAna pitAzrI kezavajI valasADa myunisipAlITInA vAIsa presIDenTa tarIke paMdara varSa monajI tayA mAtuzrI ratanabAI sane 1893 mAM emane janma sudhI sevA ApI lAyansa kala nA presIDenTa tarIke eka varSa ane thayele sane 1961mAM svargastha thayA. junAgaDha sTeTa pharsTa kalAsa atyAre DIrekaTara tarIke cAlu che. ejyukezana sosAyaTI, kasturabA gaNAtuM. rAjyAM, kerI ane dekaDA evA sIkakA cAlatA tathA vaidakiya maMDaLa; gItAsadananA TrasTI, relve kansalTIMga kamiTinA saMsthAnA junAgaDhamAM pisTala sTempa paNa cAlatA navase navANuM membara kalAyatananA pramukha saMgIta sabhAnA pramukha temaja bIjA pAdaranuM saMsthAna junAgaDha gaNAtuM chatA zikSaNa khAtu ghaNuMja garIba aneka saMsthAo sAthe saMkaLAyelA che. anya bhAIo zrI kAMtibhAI hatuM. moravADa gAmamAM nizALa nahi tethI pitAtrIe mitrane tyAM zrI ramaNabhAI zAMtibhAI vigere maLIne narottama viThThaladAsanI nAgajIbhAIne bhaNavA mokalela. ema pAMca gAma maLIne gujarAtI peDhInA nAme Aja sudhImAM nAnA moTA kaMDakALAomAM rUpIyA cAra copaDIne abhyAsa thayo. pAMceka lAkhanuM dAna karIne bhAre moTI yazakalagI prApta karI che. zrI ThAkorabhAIe AkhA hiMdane pravAsa karyo che. kheDUto kyA ane vepArIo bhAgyA. pitAzrI kezavajIbhAI sane 1903mAM meTa kuTuMbanA nIbhAva arthe muMbaImAM jaIne nokagujarAtanuM A gauravazALI kuTuMba ane 5NuM sonA vaMdanAnA rIe lAgyA. pAMcabhAI ane eka bahenamAM nAgajIbhAI sauthI moTA adhikArI banyuM che eTale ghara vyavahArane baje temaNe saMbhALe. sane 1907mAM nAgajIbha e paNa muMbaI tarapha prayANa karyuM. prathama terarUpiyA zrI kAntibhAI narottamadAsa zAha jemanI umara 60 varSanI ane vadhIne pAMtrIsa rUpIA pagAra che. pachI te sonAcAMdInAM che. teo paNa dhArmika pravRttiomAM racyA pacyA rahe che. pU. zrI dAgIne banAvI devAnuM gharanuM kAma zarU karyuM. temanA lagna sane DoMgarejI mahArAjanI sAthe temanA aMgata kAyakata tarIke bahumUlya 1919mAM jayA-vara bahena sAthe thayA. temane traNa dIkarA ane traNa sevA ApI rahyAM che. dIkarI. temAM hAla be dIkarA tathA traNa dIkarI hayAta bhAgavata rahasyanuM pustaka chapAvI ane tenA bahoLA pracAra che. kuTuMbamAM bhAIono sumeLa ghase tethI jhaDapI pragati arthe temaNe ghaNoja rasa lIdhe che. hiMdanA lagabhaga gaNA dezanuM cavA mAMDI. sane 1923 mAM jApAnanI saphara zamI kApaDanA paribhramaNa karyuM che. zrI ThAkorabhAI ane zrI kAntibhAI uparokata ImporTa mATe karI pratikuLatAne kAraNe be mahinAmAM pAchA pharyA peDhInA sutradhAra tarIke saphaLa saMcAlana karI rahyAM che. AvIne mubaImAMja rezamI kApaDanI dalAlI sArU karI ghaNI takalIphamAM pasAra thayelA jIvananA anubhavone kAraNe samAjanA du:khIbhAI zrI nAnubhAI ke. jhaverI bahenanI sukhAkArI mATe jJAtinA maMDaLo mAraphata tana, mana ane dhanathI sevA zarU karI dIdhI sane 1933mAM vaLI pAchA mitronI 1913mAM bhAvanagaramAM janmI temaNe zikSaNa paNa tyAMja lIdhuM sahAyathI hojhIyarInI peDhImAM bhAgIdAra banI jApAnanI saphare e pachI mAtra 15 varSanI vaye dhaMdhArthe muMbaI gayA ane tyAM kuTuMba sAthe upaDyA. temAM sArI saphaLatA sAMpaDI. dhaMdhAnI sUjha pitAnI kuzAgra buddhi ane sakhata parizramanA kAraNe thoDA ja samayamAM dhaMdhA para temane sArI evI pakaDa jamAvI dIdhI. jIvana ghaDataranA kaDavA-mIThA ghaNuM prasaMge prApta thayA hatA. 25 varSanA thayA e pahelA to teo jANItA thaI gayA ane aDhAra varSanI vaye jaina sAdhunA samAgame vairAgya jAgatA sanyAsa dhaMdhAmAM ucca zikhare pahoMcI gayA. bhAvanagaranA mahArAjA trAvaNa levAnA bhAva paNa thayela kAraNake saMsArI parigraha para pUrva kera, gvAliyara ane kacchanA mahArAvo IthopiyAnA rAjavI ane janmathIja mamatva rahita paNuM hatuM. je jIvananA aMta sudhI TakI nepALanA rAjavI tribhuvana jevA rAjakuTuMbanA sabhya temanA grAhaka rahyuM ane bahoLA kuTuMba parivAramAM rahevA chatAM jaLakamaLavata Jain Education Intemational
Page #1086
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1108 bhAratIya asmitA jIvana jIvyA na du" nA garabAnA dukha karavA chatAM ane dharabAre adabhUta karI, e yuvAna para loko ne kayu". ; ane rAjAti vyiA tevA jIvana jIvyA jApAnanI traNa traNA saphara karavA chatAM ane gharabAre abhyAsa karyo. 18 21 varSanI uMmare te pitAnI pratiSThAmAM era khUba sukhI chatAM gInA duHkha nivAravAnI temanI tamannA vadhAre karyo. nANAMkIya bAbatamAM karakasara karI. ochA tare adbhuta hatI, bImAranI suzruSA bekArane nokarI, vastrahINAne sAruM evuM gaNatara karI mAMDayuM. A varDavArIka gaNuM "mAja vo rezana vagaranAne roTalo, oraDI vagaranAne eTale e yuvAna dhIme dhIme AgaLa vadhavA mAMDayA. uMmara vadhatA jJAtinA vAtonI ciMtA emane sadAya ujAgaro karAvatI. sAmAjika kAmakAjamAM rasa levA mAMDo temAM sAro evo phALo Apyo. DemAInI anya pravRttiomAM rasa letAM letAM grAmya paMcAgame te mAgavA Ave tyAre khIsAmAM hoya teTaluM tarata khAlI yatanA sarapaMca, jillAmAM le. bo. nA sabhyapada para AvI gaelA. kare pachI mitrone cIThThI lakhIne sahAya apAve ane teTalethI na gAmanA anya kAmonI sAthe teozrIe eka umadA kArya temaNe purUM paDatuM hoya to vyAje karaja karIne paNa anyanA duHkhane keLavaNI kSetre karyuM. je zrI nAraNabhAI zAmaLabhAI paTela hAIskUTALavA teo rAta divasa purUSArtha karatA. sArA dhaMdhA cAlyA tevA lanI DemAIne anerI bheTa ApI che. jenA phaLarUpe hajAro bhAvi varasomAM lAkhonI sakhAvate karI. ane tharAti meLavI paNa nAgarike saMskAra ane zikSaNanA siMcanathI zobhI rahela che. AvA temAM paisAthI madada dIdhAthI temane kadI saMtoSa na thayuM. nAnakaDA gAmamAM mAdhyamika zALA thavAthI aneka madhyama varganA e jAta ghasIne dukhIyAnA belI 5vAmAMja pitAnuM kartavya garIba varganA bALake ane bALAo abhyAsa karI mahA vidyAmAnatA. layamAM praveza meLavI cUkyo che e pUNya ochuM nathI. temaNe Ama ema aneka kSetromAM aneka maMDaLo dArA aneka gujarAtanA tIrthadhAma utkaMThezvara mahAdevanA cagAnamAM eka oraDo bAMdhI ApI bhagavAna uka ThezvaranA caraNe dharI dIdhI che. temanA zrImatinI sahAya meLavIne peTa bharIne duHkhIyAnA AzIza meLavyA eka aNadhAryA prasaMge acAnaka rastAmAMja bebhAna thaI jatAM temane patnIthI kadarIhenanA nAmathI gAmanA mIThA kuvA pAse brahmANI mAtAnI daherI tathA zrI nA. zA. paTela hAIskUlamAM eka hola dhera lAvyA ane cAra divasa satata IlAja karavA chatAM mUchavaLI nahi sane 1961nA ogasTamAM temaNe deha choDI dIdho. temanA paNa bAMdhI Apela che. vAyaka hospITalamAM sAruM evuM dAna Apela samaju kuTuMbamAM to e vilApa hato paNa temanA Azrito che. A bhAvanAo pujArI zrI nAraNabhAInuM maraNa vi sa. 2025 Aso. su. 5 nA roja thatAM temanA vicArone mUrtimaMta karavAmAM saMkhyAbaMdha kuTuMbamAM duHkhano pAra na rahyo. gaM. rava. zrI kejarIbahena kaTIbaddha thaI kArya karI rahela che. sukhI sthitimAM bIjAnA du:khe duHkhI thanAra ane rAtrI divasa amadAvAdamAM AMjaNA pATIdAra chAtrAlayamAM zrI nAraNabhAI zAmaLajoyA vagara muMbaInA garIba lattAmAM pAMca pAMca dAdarA caDhIne dAsanI mIThe yAda hayAta che. DemAImAM zrI. nAraNabhAInA nAme "vArIgRha" lone ghera rezana pahoMcADavA, davAo pahoMcADavI, nirAzritonA ane zrI kAdarIhenanAM nAme " bAlamaMdira " nI yojanAo belI thaIne AzvAsana ApavuM e kAma A kaLIkALamAM deva kartavya taiyAra thaI rahela che. kanyAzALAmAM paNa temano sahakAra che. gAmanI . 35 gaNAya emanA avasAna prasaMge hajAra mANasoe hadaya ThAla- madhyamAM potAnIja jamIna para pati-panInA zubha nAmathI su che. vyA. seMkaDo saMsthAoe emane mATe zokasabhA bharI temAM saMkhyA baMdha mANasee svaga5ne aMjali ApI ane pANInI parabanuM bAMdhakAma thaI rahyuM che. moDAsA kolejane paNa dAna huM sAthI. mATenI jAherAta thaI che. keLavaNInA A upAsakanA nAme meDa.sI AvuM divya jIvana jIvI jANanArA mAnavI samAjamAM divya pAsenA sAyarAgAme paNa zrI nAraNabhAI zAmaLabhAI paTela hAiskUla suMgadhI prasarAvI jAya che. kaMIke temanA Adarza jIvanane dAkhalo AkAra laI rahela che ke jemAM zrI keTarIna 1 yAdarUpa eka hAla lIdhe che. ane hajAro Aje e nAgajI khetANIne badhA prasaMgo paNuM rAkhela che. paramAtmAe nAma cIraMjIvI rAkhavA zera mATenI mAM saMbhAre che. dhanya e jIvana ! khoTa ApelI hovA chatAM A daMpatIne A dAne cIraMjIthI saurASTra bhUmi evA viranaro sadA pedA karatI rahe. banAve che. zrI nAraNabhAI zAmaLabhAI paTela vaDodarA hAIskUla tathA bAyaDa kanyAzALAne tathA nAnacaMda hIrAcaMda zAha hAIskUlamAM paNa sArI evI nANAMkIya madada DemAIne AgevAna kuTuMbamAM zrI zAmaLabhAI karasanabhAI Apela che. paTelanA tyAM temanAM patnI amathIbahenathI be putro(1) zrI nAraNabhAI ane (2) zrI mAvajIbhAI thayA. nAnacaMda tArAcaMda zAha vi. saM. 1965nA zrAvaNa su. paMcamInA divase nAraNabhAIno jaina zAsana pratyenI avicala zraddhA, devadarzana pUjA ane janma thayo. mAtApitAnI chatrachAyA nIce grAmyazALAmAM abhyAsa dAnadharmanA parama upAsaka, audyogika saMsthAonA adhiSThAtA zarU karyo. sAta varSanI nAnakaDI uMmare pitAnI chatrachAyA gumAvI ane sAmAjika pravRttionA prANa samA zrI nAcaMdabhAIne beThelA ne mAtAnA huMphAbha mamatA maLa. gujarAta sAta dezane bhAvanagarane eka maMca pariaramAM janma thaye dhA varSothI Jain Education Intemational
Page #1087
--------------------------------------------------------------------------
________________ 19, smRtigraMtha dhaMdhAthe muMbaI vasavATa kare che muMbaImAM bhAtabajAramAM bhAgya- jinapUjA, sAmAyika, pratikramaNa, gurUvaMdana vigere thama karaNa caMda kAM nuM saphaLa saMcAlana karI rahyA che. eTaluM ja nahi paNa nijAnA hetu bhUta che ane A badhI kriyAo teo niyamita jaina bALakomAM dhArmika zikSaNa dvArA dhamazraddhAnA ane dhArmika kare che. paraMtu nikAcita karmonA kSaya mATe te tapa eja upAya AcAra vicAranI pravRttione vyavasthita rIte calAvavAmAM dhArmika che e teo sArI rIte jANe che. karaDe bhavamAM saMcita kareluM saMsthAone yathAzakita Arthika madada karatA rahyAM che. lakSmIne kama tapa vaDe kSaya pAme che. temanuM temaja temanA suzIla panInuM bahujana samAjanA hita mATe sadupaNa karavAnI maMgaLa ane kAmanA jIvana tapamaya che. ane thoDA vakhata agAu teo baMnee tapAmAM karanAra zrI nAnacaMdabhAI aneka saMsthAo sAthe saMkaLAyelA che. zreSTha evuM mahAna varasI tapa karela che temanA dharmapatnI A, sau. lAbhakuMvarabahenanuM samagra jIvana dharmika ane tApamaya che. thoDA ola IDIyA cembara opha komarsanA sabhya tarIke saubhAgyacaMda samaya agAu temaNe upadhAna jevA mahAna tapanI ArAdhanA karI gk wla phuDa InDasTrIjhanA DAya- mALA paherelI che. temaja harahaMmeza temanA zubha kAryone protsAhita rekaTara tarIke; elyumInIyama InDasTrIjhanA DAyarekaTara tarIke, e rI saraLatA Ape che. amarelI temanA piyaranuM gAma che ane e phAra maracaMTa esapIezananA presIDenTa tarIke, ghoghArI jaina mitra- rIte temanA dharmaniSTha ane pAmaya jIvana mATe ame sau gaurava maMDaLanA seTarI tarIke, bokhe greIna DIlarsa esosIezananA ane AnaMda anubhavIe chIe. thoDA vakhata pahelo rAtre - sabhya tarIke, ema aneka saMsthAo ne temanI sevAnI suvAsa tInI navAI jAtrA karavAne temaNe tathA temanA dharmapatnIe prasarelI che. lAbha lIdho hato. A uparAMta paNa teoe aneka tIrthonI yAtrA temanuM jIvana atyaMta nirmaLa, niSpApa, niyamita ane nirA karI che ane A rIte temanuM samagra jIvana dharmamaya che. bhImAnI che. puruSArtha ane parizramathI meLavelI saMpattine hRdaya- zrI. nAraNadAsa haragoviMdadAsa vALIyA pUrvaka haMmezAM sadupayoga karatA rahyA che. jJAtinI noMdhanIya sevA karI rahyA che ane A sevAbhAvanAne uttarottara vikAsa thAya tevI saurASTramAM mahuvA pAse vIrabhUmi vAdhanagaramAM eka khAnadAna uMDI bhAvanA sevI rahyAM che. dhaMdhAthe ghaNuM karyA che. tIrthadhAmonI kuTuMbamAM janma laI, amarelImAM thoDo abhyAsa karI nAnI uMmayAtrAo paNa karI che. sAhityaka ane sAMskRtika pravRttione ramAM muMbaI tarapha prayANa karyuM. dezamAM rASTriya caLavaLa pUrabahAramAM mokaLe mane hamezAM madada karI che. vatanane paNa bhUlyA nathI nAnA cAlatI hatI tevA saMjogomAM dhaMdhAmAM jhaMpalAvyuM. vatananI garIbI moTA phaMDaphALAmAM temanI sevA zakitane lAbha maLatAja rahyo che. ane ajJAnatAmAM sabaDatI prajAne kaMika upagI banavAnI umadA lAgaNI sAthe dhaMdhAmAM pragati sAdhatA gayA. lakSmIdevanI kRpA thaI zrI nAnacaMda juThAbhAI dezI ane saMpattino sad upayoga karatAM rahyAM gAma vAghanagaramAM zaikSaNika savalato ubhI karI. duSkALake anya Aphato vakhate yogya madada bahu nAnI uMmaramAM ApanA vatanathI muMbaI gayA ane tyAM mokalIne saMnA AzIrvAda rUpa banyA rAmajI maMdira ane dhArmika ApabaLe, ApasUjhe ane AtmavizvAsathI temanA vaDila be dhu zrI kAryomAM paNa ene hise jarAya ocho nathI. paMcAyata mahilA jIvarAjabhAIe sthApana karela mesasa jIvarAja enDa vrajalAlanI pravRtti ke sahakArI pravRtti temanA dorI saMcAra ane mArgadarzana peDhI saMbhALI dhIkato dhaMdhe jamAvyuM ane jaina samAjanA eka nIce cAlu che. vADAbaMdhI ane komavAdanA teo kadA zatru che. che . agraNI sevAbhAvI kAryakara tarIke khyAti meLavI, ghama ane samAja gAmanI anya jarUrIyAta seneTarI vesa, rAsamaMDaLa jevI saMskArika sevAnA uttama saMskAro maLyA che aneka sAmAjika ane dhArmika paS pravRttiomAM utejana ApatA raDyAM che. prasaMge pAta vatanane yAda saMsthAone eka sAMya kAryakara tarIke temanI sevAno lAbha maLe karIne mAtRbhUmi pratyenuM rUNa cukavI rahyAM che. che. ane maLato rahe che te mATe ame sau gauravAnvita thaIe chIe temanI nIkhAlasatA, saraLatA, namratA, ane nirAbhimAnapaNuM zrI. nAnAlAla kAnajIbhAI Adi saguNethI teo ghaNuM badhuM mitramaMDaLa ane zubhecchakone bhAvanagara pAse siDaranA vatanI che. gujarAtI cAra ghoratha" moTe samudAya dharAve che. je ghaNuM Adara ane prasaMzAne pAtra che. sudhIneja abhyAsa paNa nAnI uMmarathI ja dhaMdhAkIya anubhava maLadhana kamAvuM e saheluM che paNa dhanane samAge vAparavuM e vAne kAraNe dhaMdhAnI sUjha samaja ane daSTi maLatAM rahyAM. tamAkunA A kaparA kALamAM bhAre kaThina che. temanAmAM A baMne zaktione kArakhAnAmAM nokarI karatAM karatAM khaMta ane eka niSThAthI A subhaga saMyoga thayo che e temanA anekavidha dAna kAryothI spaSTa dizAmAM dhyAna kendrita karyuM. ane nAnA pAyA upara svataMtra rIte joI zakAya che. zrAvakanA ekavIsa guge ane bAravratonuM rIte tamAkuno vyavasAya zarU karyo. hiMmata ane sAhasa vaDe temanA jIvanamAM thayA zakti pAlana thatuM joI zakAya che ane e dhaMdhAne uttama vikAsa karatA gayAM. hAlamAM tamAku menyumATe ApaNe temane hArdika abhinaMdana ApIe chIe ane temanA phekacarIganuM moTA pramANamAM kAmakAja kare che. tamAku banAvI, AvA gune anumehanA karIe chIe. kekaAkarSaka pekIMga banAvIne holasela vecANunuM kAma kare che. Jain Education Intemational For Private & Personal use only
Page #1088
--------------------------------------------------------------------------
________________ 110 bhAratIya asmitA temanA kArakhAnAmAM taiyAra thato mAla kAzmIra thI kanyAkumArI sudhI sva. zrI paramAnaMda kuMvarajI kApaDIyA buka karavAmAM Ave che temanA moTAbhAI ghughAbhAI cAra varSa pahelA svargavAsa thayAM temaNe jJAtinA ane samAjanA kAmamAM sAro phALe satyaM zivam suMdarama'nA AdarzanA Azaka ane upAsaka prAjJaApyo che. sihoranA ThAkara dArA maMdiranA jIrNoddhAramAM aMgata puruSa sva. zrI paramAnaMda kuMvarajI kApaDiyAnA jIvanapatha para rasa laIne maMdira navesarathI karela che temanA eka bhAI zrI naTavara- dRSTipAta karanArane emAM aneka kaLAnA kaLAkAranAM darzana thAya che. bhAI sAmAjika kAma kare che. nagara paMcAyatanA sabhya che. ane teo satyaSTi patrakAra, eka acchA pArlAmenTariyana, kAbela solizakaya te sevA ApI rahyAM che. bAroTa jJAtinuM gaurava che. siTara, jhaverAtanA pArakhu vepArI, jaina dharmanA tattvajJAnane kaDe abhyAsa dharAvanAra dharmaniSTha, pravAsa ane nisanA zokhIna ane zrI nautamalAla ThAkarazI mahetA rASTravAdanA raMge raMgAyelA rASTravAdI hatA. Ama aneka prakAranI pratibhA emanAmAM kendrita thayelI hatI. saurASTranA agraNI vyApArIo mAM zrI nautamabhAInuM sthAna che. rAjakoTanA vatanI paNa dhaNa varSathI bhAvanagaramAM sthira teonuM vatana bhAvanagara. temane janma temanA mosALa rANathayA che. InTara ArTasa sudhIno abhyAsa. nAnI vayathI ja samAja puramAM tA. 18mI jUna 1883nA roja rAja thayA hatA. temanA sevAnA bIja ropAyelA. dukALanA kaparA divasomAM rAjakoTa sevA pitA bhAvanagaranA jaina samAjanA eka agraNI hatA. pitAnI samAja dvArA anAja vigere garIbone apAtuM ne saMdhanI mAnava dharmaniSThA paramAnaMdabhAIne vArasAmAM sAMpaDI hatI. temaNe mAdhyamika tAvAdI pravRttithI mAMDIne Aja sudhImAM judI judI rIte aneka zikSaNa bhAvanagaramAM ane kolejanuM zikSaNa muMbaImAM lIdhu hatu * saMsthAone samaya zakitanA bhAge mUlyavAna sevAo ApI rahyA che. teo 193mAM muMbaInI ekIsTana ke lejamAM ema. e. thayA. sthAnakavAsI jaina saMghanI menejIMga kamiTinA membara tarIke gujarAta ane 1916mAM elaela. bI thayA. e pachI temaNe temanI rAjya piTa eDavAIjharI borDanA membara; relve sTezana kansaTezana pitrAI bhAI motIcaMda enDa devIdAsanI solisiTaranI peDhImAM kamiTi nA membara tarIke, ola inDiyA sTeTa pIpala konpharansamAM kAmagIrI zarU karI, paraMtu thoDA vakhata pachI temaNe e vyavasAya koSAdhyakSa tarIke yazasvI sevA bajAvI che. muMbaImAM ghATakoparanI choDIne jhaverAto dhaMdho zarU karyo. jAhera jIvananI pravRttimAM mokhare che. koMgresanA mukhya anuyAyI che. jillA koMgresanI badhIja pravRttiomAM temane sahakAra hoya che daramiyAna 1930-32ne svAtaMtrya saMgrAma Avyo ane teo rASTravAdanA raMge raMgAyA. ane kArAvAsa veThayo. A jelavAsa zrI paMcANabhAI paTela daramyAna teo gAMdhIjI uparAMta kAkAsAheba, mazarUvALA ane prArabdhane paDakArI parizramane parasevAthI jIvana choDane sIMcI ja 0 svAmI AnaMda vagerenA paricayamAM AvyA. sevAnA puSpa khIlavanArAonI suvAsathI saMsAra ane samAjane 1936nI sAlamAM amadAvAda khAte jaina yuvaka pariSadamAM teo mahekato karanAra mAnavIomAMnA eka zrI paMcAlabhAI paTela je pramukhapade cUMTAyA ane temanA te vakhatanA pravacane jaina che. samAja ane jJAtinA pratyeka kAmamAM agresara hoyaja. mUrtipUjaka samAjamAM bhAre khaLabhaLATa jagADaze ane temane "dharma sAhasa ane zauryatAnI yazagAthAthI kAThiyAvADIo jema ke 0 kathAvALo rasa virodhI " tarIke rUDhicustoe oLakhAvyA jagatabharamAM mazahura banyA che tema jAmanagaranA zrI paMcANabhAi bALadIkSAno virodha paTele vyApAra udyogamAM AgaLa vadhI dharma ane vyApArano samavaya sAdhI ujaLI bhAta pADI che-temanA e dharma saMskAra temaNe bALadIkSA sAme eka jabarUM AMdolana jagADIne jena hatA ke dhaMdhAmAM ane jIvanamAM satya nidA ane pramANIkatA ja sAdhusaMsthAnAM aniSTa sAme baLavo pokAryo. 1929 nA phebruArImAM ApaNuM utkarSa ane unnatinI sAcI muDI che. jAmanagaramAM muMbaI jena yuvaka saMghanI sthApanA karavAmAM AvI ane chevaTa sudhI ekaTIkazana inDasTrIjha ane evA bIjA ekame ubhA karIne teo A saMsthAnA mobhI banI rahyA. vepArI samAjamAM sAruM evuM mAnapAna pAmyA-paTela jJAtinA dareka kAmomAM temane sakriya phALo hato. temaNe temanA kuTuMba sane 1939 mAM temaNe "prabuddha jaina' nAmanuM sAmayika zarU parivArane vAtasalyathI ekatAnI dizAmAM doryo che. ane viveka karyuM ane chevaTa sudhI teo tenuM saMpAdana saMbhALatA rahyA. teo zakita dvArA saune ekatAnA atUTa baMdhanamAM bAMdhavAno Adeza jena dhamI hovA chatAM jina dharmanI saMkucitatA temane maMjUra ApI gayo che. temanA snigdha madhura svabhAvane ane temanI Adarza nahotI. jIvanabhara teo jIjJAsu maneri dharAvatA rahyA. paryaTana ane udAratAne bhavya vAraso temanA suputra zrI viThThalabhAImAM paNa kudaratI sRSTi-saundaryane zokha temane gajabanAka hato. bhAratanuM ekeya utaryo che. dhaMdhAmAM meLavelI saMpattine upaga nAnA moTA phaMDa hilasTezana evuM nahi hoya ke jyAM temaNe kadama mAMDayA hoya. phALAmAM paNa karatA rahyAM che. AkhuM e kuTuMba khUbaja dhArmika AmAM himAlayano pradeza temane khUba priya hatA. temaNe ghaNuM lekhanamanovRttivALuM che. kArya karyuM che ane temanA be saMgraho pustakarUpe pragaTa thayA che. Jain Education Intemational
Page #1089
--------------------------------------------------------------------------
________________ maniSa ga AAmAMnA eka bhAdhunika jainanu kalAvidina dhArmika jIvana ane bIjo " satya" zivam suMdaram ' temanAmAM ni:spAyavRtti ane nijAnaMda khAtara kamanI bhAvanA hatI. te sAcA sudhAraka, satyavAdI ane sAcI saMskArItAvALA purUSa hatA. sva. zrI pratAparAya giradharalAla mahetA zrImata sarakAra sayAjIrAva mahArAje jemane " rAjya ratna ' nA IlakAba Avya, bhArata sarakAre padmI"" nI navAjeza karI. dvArakApIThanA zaMkarAcArye " saMskRti sevAbhUSaNa " nuM birUda ApyuM; te zrI pratAparAya giradharalAla mahetAnA janma amarelImAM mahetA dhanajI dheALAnA kuTuMbamAM saMvata 1956nA phAgaNa vada 3 nA dine thayA hatA. kuLa para parAthI AnuvaMzika sevAnA sakArA temanAmAM utaryAM che. rAjyanI udAra nIti ane prajAnA sahakArathI amarelImAM sAvajanika pustakAlaya sAru cAlatu hatuM, tenA ma MtrIpade rahI sagAmAM vAMcananA vikAsa karyo ane svataMtra mahilA pustakAlaya racyuM; je vaDedarA rAjyanuM prathama strI puratakAlaya hatu' tevIja rIte sana 1931mAM dezanu pahelu svataMtra bALa pustakAlaya sthApavAmAM AvyuM. canI rADa upara muMbaI sarakAra dvArA khAlabhavananI sthApanA ca, jenA laccha vAIsa cermena tarIke zrI pratAparAya mahetA lAMbo vakhata rahyA. A pravRttinA uttara vikAsasamuM bALa sa MgrahAlaya, cilDransa myuzcima' marImAM temanA pitAzrI giradharabhAinI yAdamAM sthApyuM. vaipAra dhaMdhA artha nagInA upogapati zrI rAmajI bhAI yAja kamANI sAthe kalakattAmAM s leslI kapanInA vahIvaTa sama pe, kamANI udyoga pratiSThAnanI sthApanA ane saMcAlanamAM temaNe bhoga Apyo ane bhAgIdAra sabhya tarIke doSakALa sevA sthApI, te bAmAM lAMbo vakhata jayapura rahetA. khALa tyAM mIrajhA ismAIla sAthe saparka vadhatAM sarakAra dvArA pustakAlaya sthapAvyu, ane jayapura sarakAra pAse gAmaDAMomAM pustakAryo. cApavAnI yojanA maMjura karAvI, zrI rAmajIbhAI sarAja ane bInacchAnI sAthe maLa puramAM cembara opha komasa temaNe cAvI. jayapuranuM navu relve sTezana rAjasthAnI zailIeja banavuM je e vAta maMjUra rakhAI ne tevuja navuM sTezana banyu," * rAjasthAna cembaranA sthApako paikInA teo eka che. ane tenA variSTha vAIsa presIDenTa tarIke temaNe tarase sudhI sevA ApI. 111 prathama paMcavarSIya yojanAmAM rAjasthAnane dhakSetrA anyAya sabaMdhe temaNe eka AMkaDA ane citra prAzana bharAvyuM. zanmanA mukhya maMtrIe khAsa patra lakhI zrI pratAparAya mahetAne sarakAra taraphathI dhanyavAda ApyA. rAjasthAnanA pATanagara tarIke jayapurane badalavAnI caLavaLa zarU thai tyAre jayapuranI prajAkIya samitinA pramukha tarIke temane cUMTavAmAM AvyA ane temAM saphaLatA maLI, rAjasthAna sarakAre grAma saMgrahAlaya samiti pratAparAya mahetA nA adhyakSapade spA" ane sagAnera gAmamAM zrImatI indirAgAMdhI tathA navAMDA gAme vAiralAla naherUnA te samatve kapAsanA karAvyAM. enuM saMgrahAlaya) khAsa racavAmAM AvyuM che, jemAM haraNa, sasalAM, khabharelImAM naherunI smRtimAM bhAla prANIdhara (200 prANIpara kabUtara, khisakelI, vAMdhA ane vividha prakAranAM jIvadaMta pApaTa. kabUtara, khisakolI, vAMdarA ane vividha prakAranAM jIvaMta prANIo sAthe bALakone ramavA devAmAM Ave che. have gAMdhIjInA nAme veti vijJAna ASTRONOMICA saMgrAmanI taiyArI thai rahI che. jayapuramAM gujarAtI samAja, zALA ane harArabhAi kAkiyADAdarAnI pustakAlaya sthApavAmAM temanA mukhya hissA che. sarakAra dvArA stha pAyelI rAjasthAna sahakArI benkanA DirekaTara ane upapramukha, rAjasthAna reTa phAinensa cananA DirekTara ane rAjasthAna gita kaLA ekeDemInA prathama ceramena tarIke sarakAre temanI varaNI karI Do. rAdhAkRSNananA mApade rAjasthAnanI vividha citrazailInuM pradarzana temayuM bharAvyuM ane A gorArajIbhAi, gavanara nikAla siMga, mahArANI gAyatrIdevI vagerenA adhyakSapade prativaSa cipa ane citrakaLAnAM moTAM manane bhagAvyAM. kamANI udyoganI sthApanA ane mAdi sevAnA mApe kamANI ughoga pratiSThAne pratAparAya mahetA ArTasa koleja ane kamANI sAyansa koleja amarelImAM sthApta che. prasaganurUpa pradezano bharavAM e pratAparAbhAInI khAsa vicitA che. bhogAvika prakzana, khAtra sAhitya prayana cUMTaNInAM pradya'nA, itihAsa sadana, yuddha ane pratimA pradarzana AMtara rASTrIya nANAM pradarzana, AMtara rASTrIya ramakaDAM pradarzana, zilpa ane kaNA prazno vagere temanI AgavI prani che. pratiAsa temanA khAsa viSaya che. mImAM viMgi rIbAonu bedakAma karAvI jenAM tAmapatra, sIla, paDelIIvIsI sadI sudhInA sikkA ane purANA bahAra badhu meLa che. orIenTala kaoNnpharansamAM amarelImAM tAmrazAsananA hAryAM lekha temo vAMcyo hatA kA vidranAthI prasanna thaI sara sayAjIrAva mahArAjAe temane meAhano DerA, harappA, takSazIlA kAzmIra ane bharAvI khAvAI te pAne abhyAsa karavA mokalyA hatA. tyAMnA abhyAsa pachI vaDedarA sarakArane purAtatva khAtu sthApavAnI vinaMti sarakAre svIkArI. A gojIkala khAtu sthApyu hatu temanA purAyA sikkAo ane AvarIyAno saprada amUkya sthApyuM hatuM temane purANA sikkA ene avazeSonA saMgraha amUlya ane vizALa che. hAlamAM laMkA jai gujarAta anelakAnA ghaNA sArA purAvA sahitanA saMbaMdhAtu anveSaNa karI AvyA che. je laMkA mAladripa vagerenA itihAsanI kaDIo joDavAmAM khUbaja upayogI thaze ema lAge che.
Page #1090
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1112 bhAratIya asmitA Ama zrI pratAparAyanuM jIvana vividhalakSI che. vyApAra udyoga- varSanI uMmare paNa samAja sevAnA sAlA seve che. pitAne kaMIka mAM avazya siddhi meLavI che tenA karatAM ghaNI vadhAre temaNe mahatvAkAMkSA nathI. banI zake teTalA samAjopayogI banavAnI teo saMskArakSetramAM sevA ApI che. " keLavaNI mATe jIvana-jIvA mATe khUbeza dharAve che. jyAM jyAM kalyANakArI sArA kAmo thatA hoya keLavaNI " e temane jIvaMta maMtra che. A pAM ubhA rahevA sAthe jIvanamAM vaNAyelI svabhAvika udAratAnI sAjane pratIti karAvI che. samAjasevAnA umadA dhyeyane bhUlyA nathI. zrI pratAparAya khuzAladAsa mahetA mA zakitanI ArAdhanAmAM vizeSa rasa dharAve che. sevA bhavahaja hamaNAM jemane je pI ne IkkAba maLyo ne zrI pratApa- nAnA Adarzo ane uccattama vicArone jIvanamAM banI zake teTale rAyabhAI saurASTranA taLAjAnA vatanI che. muMbaImAM ghaNuM varSothI aMze amala karatA rahyAM che. ghaNAja premALa ane paricaya sAdhavA audyogika vikAsanI pravRtti sAthe bALapaNathI ja pArTasa ane jevI vyakita che. sAhityanA jAgelA zekhane Aja sudhI jIvaMta rAkhe che. nAnIvayamAM amerikA sivAya vizvanA lagabhaga moTAbhAganA dezonI saphara zrI pratAparAya bhegIlAlabhAI karI che. pitAzrInA pagale pagale dAna puNyanuM bhAthu bAMdhavAmAM paNa vaibhavI jIvanamAM rahela hovA chatAM prabhubhakita, yathAzakita tapa pAchI pAnI karI nathI. muMbaImAM ke-opareTIva benkanA DAyarekaTara ane samAja tathA dharma unnatinA kAryomAM rasa laI Aje teo tarIke kapALajJAtinA vAIsa presIDenTa tarIke ghaNIja umadA sevA je sevA ApI rahyA che te badala abhinaMdana ApyA vagara na bajAvI che. kalA saMgItamAM paNa temane khubaja rasa che. rahevAya. teozrIe ema. e. sudhInA ucca zikSaNa sAthe TesTAIla zrI narottama ghAsavAlAnA zabdomAM kahIe to " zrI pratApa TekanolejInuM ucca zikSaNuM prApta karyuM che. bhAI tejasvI ane tarUNa lekhaka che." "zrInAtha' ane "saMdIpa' temaNe mazInarI lAIna ane kApaDanI mila lAInamAM AgevAna pachI "navaraMga' temanI trIjI kRti che. haiyAmAM aramAna ane vepArI ane udyogapati tarIkenuM AgavuM sthAna meLavyuM che. kalamamAM vijaLI laIne gujarAtInI TuMkIvArtAnAM kSetre pravezelA A mazInarI lAInamAM khyAtanAma bATalIya ku. nA DIrekaTara tarIke sajaka pAse vArtAtatvanI sUjha che. kayA kahevA mATe svarUpanuM vAhana rahI te kaMpanIne moTA vizALa pAyA upara mUphI dIdhI che ane zodhavAmAM temane takalIpha paDatI nathI. TUMkI vArtAnA kSetre temanI kalama kApaDanI zrIrAma mIlsanA menejIMga DIrekaTara tarIke rahI te mIlanA vikAsamAM mahatvano phALo Ape che. te teonI kAryadakSatA ane navI bhAta pADe che. sAhitya sarjanane vyAsaMgarUpe vikasAvyuM che eTale buddhibaLa batAve chetaduparAMta teo ghaNI benka, vImA kaMpanIo, ja temanI kathAo AgaLa viziSTatA jALavI rAkhe che, dhArmika vRtti, TesTAila ane kemIkala kaMpanIo sAthe joDAyelA che. sevA, parAyaNatA, ucca kakSAnA vicAre, koInuM dukha harI levuM evI mananI udAtta maya bhAvanA ApTee kuTuMba ghaNuM ja teo IDIyana maracanTasa cembara muMbaInA pramukha che. muMbaI premALa ane saMskArI rahyuM che. mIla onarsa esosIezananA bhUtapUrva pramukha, muMbaI TaTTAIla rIsarca esenAezananA sabhya vI. je. TI. AInI kamITInA zrI pratAparAya nAgaradAsa mahetA sabhya, dhI pheDarezana opha inDIyana cembarsa opha komarsa ane bhAvanagara jillAnA umarALA pAse jhamarALA gAme temane InDasTrI, nyu dilhI, InaDIyana koTana mIlsa pheDarezana, bombe janma cale. temanuM bALapaNa dharma saMkAra vaDe raMgAyuM hatu. moTa- cembara opha komarsa enDa inDasTrI vigere bhAratanI mahAna vyApArI paNe paNa eja dharma saMskAro daDhI bhUta thayAM-bhAgya mANasane enA udyogonI saMsthAnA agrapade rahI rASTranA sarvAgI vikAsamAM purUSArthanI bhomakA bhaNI kheMcI jAya che. ane karmavega baLe te mahatvano phALo ApI rahyA che. teo keLavaNI premI che. aMdherImAM unnati pAme che jIvanane Avo saMrvAgI vikAsa sAdhanArI vyakti- laheracaMda uttamacaMda ArTasa koleja cAle che. teo mAne che ke samAje omAMnA eka zrI pratAparAyabhAInA pramANIka purUSArtha sAthe sarakArI samRddha - ane sukhI banavuM hoya to ucca zikSaNanI khAsa paramezvaranI kRpAdaSTi varasI uttarottara pragati ane unnati sAdhatA jarUra che. pravRttimaya jIvana hovA chatAM temanAmAM namra-bhAvanA-dharma Aje teo muMbaImAM mAna-pratiSThAnA sthAne beThA che. zraddhA-jJAna saujanyatA ane sadAcAranA guNe taravare che te kharekhara | muMbaImAM 1947 mAM jhaverAtanA dhaMdhA nI zarUAta karI jemAM prazasanIya che. jaina samAjanA gauravarUpa yuvAne AgevAna-keLavaNI ekadhArI pragati karI rahyAM che-A pragatine teo mAtAjInI kRpA premI zeThazrI pratApa bhogIlAla ApaNuM gaurava che. samaje che. zrI pratApasiMha vAghajIbhAI brahmabhaTTa (muMbaI) berIvalImAM aMbAjI AzramamAM temaNe sArI evI uttara gujarAtamAM brahmabhaTa sAtimAM jJAtibaMdhuomAM ane rakamanuM dAna ApyuM che.-naDIyAdanA bhAI maMdiramAM temaja anya vahepArI vargamAM jemanuM nAma sArI rIte jANItuM che te zrI ghaNA dhArmika sthaLomAM temane yazasvI kALe che. Aje aDatAlIsa pratApasiMhabhAI UMjhAnA tihAsika kuTuMba bhupatasiMhanA vaMzaja Jain Education Intemational For Private & Personal use only
Page #1091
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtimaMca 1113 che. temane abhyAsa meTrIkano che, teo eka prakhara vahepArI che. keTalAka loka phariyAda kare che ke taka maLatI nathI paNa kharekhara temanI bhAgIdArImAM to AvelI takane leke jhaDapI zakatA nathI. ApaNuM dAtAzrI phari yAda pakSe nathI. paNa nasIbe yArI ApI che te ene sadupayoga (1) dhI uMjhA oIla mIla ku. kema karo ane ene sadupayoga thAya evI taka jhaDapI le che. (2) dhI kRSNa palsa mIlsa kAM. ane eTaluM ja nahiM paNa evI taka ubhI paNa karI jANe che. evA (3) dhI uMjhA jInIMga phekaTarI uMjhAve che. prabhudAsabhAI mahetA mahuvAnuM ratna che. A uparAMrAMta teozrI dhI AburoDa , kaTrIsITI enDa InDa me AdamajI lUkamAnajI kaMpanImAM sAmAnya saravIsathI zarUAta sTrIjha ku. lI AburoDa (rAjasthAna) nA menejIMga DIrekaTara che. * karI ApabaLe pragati sAdhatA raho. dhaMdhAkIyakSetre Aje teo sArU temaNe uMjhA myunisipAlITIne pAchalAM 20 varSa sudhI pramukha varcasva dharAve che ane me. chabIladAsa naMdalAlanI kaMpanInA nAmathI tarIke rahIne sevA ApelI che. ane te samaya daramyAna myu. e dhaMdho kare che. lekhaMDa bajAra para girirAja nAmanuM adhatana makAkhUbaja sArA kAryo karelAM che. uparAMta teo uMjhA keLavaNI maMDaLa, nenuM paNa emanA saMprayatnothI sajana thayuM che. UMjhA pAMjarApoLa UMjhA vepArI maMDaLanA pramukha tarIke hAla paNa sevA ApI rahelA che. uMjhA kalyANa maMDaLanA upa-pramukha che. sAmAjika ane sevAnA kSetre paNa teo agragaNya che. zrI - roTarI kalaba uMjhA tathA uMjhA greIna enDa sIDajha maracanTa ese- mATuMgA zreyasa maMDaLa, zrI mATuMgA sArvajanika ejyukezana sosAsIezanamAM 20 varSa sudhI pramukha tarIke rahelA che. yaTI ane zrI mATuMgA jJAnezvara maTha jIrNoddhAra kamITInI vyava sthApaka samitinA teozrI sakriya sabhya che. taduparAMta emanA hAlamAM teo gujarAta vahepArI mahAmaMDaLamAM kArobArI anudAnathI khuTavaDAmAM mAtu thI mAMghIbAI vizrAtiwha ane jyAM sabhya tarIke chelA 14 varSathI ke-eSTa thAya che te temanI vahe- mAtAjInuM maMdira cAle che te pIpaLavAmAM saMskAra kendranuM makAna pArI maMDaLanI lokapriyatA batAvI Ape che. jJAtinA kSetre ane thaI zakayuM che. khAsa karIne daDhAva vibhAganI keLavaNI bhUkhane saMtoSavA mATe svapAyelA zrI daMDhAva brahmanaH maMDaLa ane bhUpatasiMha kiratasiMha mahuvA yuvaka samAjanI kArobArImAM mahuvA kapALa vidyAthIvivAthI bhuvana visanagaranA teozrI eka sthApaka ane dAtA che. 59mAM, mahuvA Arogya bhuvanamAM vigere aneka saMsthAo sAthe maMDaLanI pravRtti dvArA keLavaNIvAchuone sahAya maLe tevA prayane sakriyapaNe saMkaLAyelA che. karI rahelA che. bra. vi. maMDaLa vaDodarAnA teozrI TrasTI hatA ane te maMDaLane paNa sArI rakamanAM dAna ApelAM che. teozrI AvA udAra ane eka dila dAtA ne AvakAratA gaurava hAlamAM sarakAra taraphathI UMjhAmAM sekanDa kalAsa enararI mejIsTreTane anubhavavA sAthe teozrI samAjopayegI pravRtti vadhune vadhu hAtha mAnabharyo ane gauravavato hoddo dharAve che. UMjhAnA agraNI re dhare eja abhyarthanA. nAgarIka tarIke teonuM sthAna mokharAnuM che. rIMjhAnI tamAma jAhera pravRttiomAM temanuM sthAna haMmezA agraNI tarIke rahetuM AvyuM che. | muMbaImAM cAlatI nAnI-moTI aneka saMsthAone teozrI huMpha ApatA rahyAM che. zikSaNa ane sAhityanI pravRttine paNa moko teozrInI dAnazIlatA ghaNIja che temanI dAnamAM apAyelI mane madada karI che. temanuM AkhuM kuTuMba khUbaja saMskArI ane mukhya rakamanI yAdI nIce mujaba gaNAvI zakAya. keLavAyeluM che. bhAgavata saptAhAnA kAryakrama mAM khUbaja rasa dharAve rUA. 51000, sva. bhagavataprasAda pratApasiMha brahmabhaTTa ArTasa che. De garejI mahArAjanI moTI saptAha yojI hatI. jemAM hajAro lokoe lAbha lIdho hato. thoDA sama pahelAja mahuvAmAM koleja mATe. bAlubhAI nathubhAI mahetA prAthamika zALAnA ane harajIvana' dhArazI rU. 1 000, zrI bhupatasiMha kiratasiMha vidyArthI bhavana mATe kapaLa nivAsanA uddhATana mATe zrI trimannArAyaNa ane madAlasAvisanagara chAtrAlayamAM (temanA samagra kuTuMba taraphathI rUA 150 00) bahenane nima vyA hatA ane teo A badhI riddhi-siddhi pAmyA che te eTalIja udAratAthI dAnagaMgA vahetI rAkhI che. rU. 10000, UMjhAmAM hospITala mATe. rU. 1500, UMjhA keLavaNI maMDaLane zrI pAnAcaMdabhAI DuMgarazI turakhIyA rUA. 3000, koMjhA pAMjarApoLane rU 3000, prAthamika skUla (jhA)nA makAne mATe. zrI turakhIyA kuTuMbanI zAsanasevA; mAnavasevA, zikSaNa ane jIvadayAnA kSetre anekavidha sevA ane udAra sakhAvatAnI noMdha zrI prabhudAsa bAlubhAI mahetA letA AnaMda anubhavAya che. Jain Education Interational
Page #1092
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratIya asmitA saurASTranA surendranagara khAte dharmapriya AgevAna sthAnakavAsI pitAnA haste para hasta, abhayadAnanA A mahAna kArya mATe jaina kuLamAM janma pAmI, ahiMsA ane mAnavatAnA saMskArone Arthika sahAyatA meLavI ApI che. aMtamAM temanI dhArmika, amUlya vAraso temanA pUjya pitAzrI pAsethI meLavI, pitAnA sAmAjIka, zaikSaNika, Arogya ane jIvadayAnA kSetre karelI mahAna purUSAthI jIvanamAM tene aneka rIte kAryAnvita karela che e vartamAna sevAo ane udAra sakhAvato mATe tathA temanA dAna ane sevAnA yuganI prajA mATe ujaLo Adarza che. pravAhe parArthe akhalita vahetA rAkhavA Izvara temane taMdurastI sAthe dIrdha AyuSya bakSe evI zubhecchA vyakta karIe chIe. dhArmika saMskAro sAthe temanAmAM mAnavatA ane muMgA prANIenI sevA mATenI tatparatA prazaMsanIya che. lakSmIdevI temane jeTalI zrI pitAmbaradAsa jhaveracaMda zAha udAratAthI saMpatti Ape che teTalI ja udAratAthI sukamAIne jhAlAvADa jillAnA coTIlA gAmanA mULa vatanI. coTIlA sadupayoga dhama, mAnavatA ane muMge prANIonI sevA arthe kare che e mATe teo abhInaMdananA adhikArI bane che mahAjananA agraNI tarIkenuM mAnabharyuM bIrUda bhagavanAra ane dIpAvanAra mahAnubhAva thI pitAmbaradAsabhAie vyApAramAM nAnI temanA purUSArtha jIvana daramyAna, dharmaprema ane vighApremathI vayamAM ja sAdhelI pragati ane siddhi ApaNane preraNA prerita thaI surendranagara khAte "zrI DuMgarazI turakhIyA hAIskula' Ape tevI che. mATe udAra sakhAvata karI temanI vidyAvilAsitA dAnazaratA tayA pitAnI haiyA ukalata, vyavahAra kuzaLatA ane satata purUSArtha temanA pUjya pitAzrInuM pratyakSa rUNa adA karavA temanuM yogya dvArA vyApAramAM dezAvara sudhI nAma kADhavAnI prabaLa jijJAsAe smAraka racyuM che te mATe temane abhinaMdana ghaTe che. temane yazakIti apAvyA che. yogya ane saveLAe auSadhopacAra abhAve duHkhI thatA garIba jAhera jIvanano bacapaNathI zekha sevA kAryanI laganI, nAnI ane madhyama varganA samAja pratyenI temanI sahRdayatA temaNe mu baImAM aMdherI khAte temanA saubhAgyavaMtA patnInA nAmathI meTI dareka bAbatamAM jhINavaTa pUrvakanI cokasAI ane manana bharI "zrImatI kaMcanabena dharmArtha davAkhAnuM" zarU karI. aneka rogIonA vicArazIlatA A badhI khAsIyatoe tenA lehImAM vaselI khAnaAzIrvAdanuM jharaNuM nirmANa karI temanI mAnavatAnI lAgaNIne dAnI sAthe meLa sAdhI lIdho ane eka pratiSThita agraNI tarIkenuM temanuM vyaktitva nAnI vayamAM ja samAjamAM upasI AvyuM. mUrta svarUpa ApyuM che. dhArmika kSetre surendranagara khAte bAla adhyApana maMdira'' sAta gujarAtI sudhInA ja abhyAsa paNa pitAnI tIvra buddhi auSadhazALA ane kukaDa gAme upAzraya mATe udAra sakhAvate uDI zaktine laI teo saunA samAnita banI zakayA. dharmaniSThAnI pratIti che. eTIlA pAMjarApoLa tathA jaina derAsaranA vahIvaTamAM temanuM aneka saMsthAonI kamITIomAM sabhya ke javAbadAra eddhadAra yuzasvI pradAna hatuM. duSkALanA kaparA divasomAM rAhatanI kAmagIrItarIke satata sakrIya sAtha ApI tenI pravRtti mATe guptadAnanA je akhalita mAM jAte rasa letA svarAja mATenI vakhate vakhatanI laDatamAM koMgrejharaNA kahevarAvyA che e emanI paramArthapriyatA ane sevA abhi- sanA Adeza mujaba ceTIlAthI jAhera pravRttionuM saMcAlana karatAM. naMdanIya che. harakoI jJAtinA nAnA moTA jhaghaDAomAM temanI lavAdI hoyaja. ahiMsA ane jIvadayA e te temanA jIvananuM janmagata samAdhAna karAvIne sone saMtoSa ApavAmAM temanI AgavI sUjha laya hoI maMgAM prANIonAM rakSaNa mATe udAra sakhAvato karI che. hatI moTA dhArmika ane sAmAjika phaMDaphALAomAM temane hisse mokhare hato eTaluM ja nahi sAthe deNagInI ghaNI javAbadArIo muMbaInI jIvadayA maMDaLInA te ane temanA sahadharmacAriNI zrImatI saubhAgya vaMtA kaMcanabena mubAraka Tana che. maUIta verAna lokasevAnuM umadA kAryo temaNe bAyuM che. kAryavAhaka kamiTInA sabhya ane upa mukhane oddho svIkAryA pachI samAja sevAnA vArasAne temanA suputra zrI kezavalAlabhAIe temanI lAgaNI ane parIcayathI temane aneka bhAgyavAna mitrAne barAbara dIpAvI jANe che. zrI kezavalAlabhAI coTIlAnI myunimaMDaLanA peTana ke abhayadAnanA dAtA banAvI maMDaLane rIjhavaeN sipAlITImAM paMdara varSa sudhI upapramukha tarIke rahyAM che. pAMjarAkaMDamAM Azare rU. 30,000 chAe meLavI ApI maMDaLane pALa ane derAsaranA vahIvaTamAM teo niSThApUrvaka sevA bajAvI ratha ItihAsamAM temanI e sakrIya sevAthI temane saMsthAnA kAryakaratA che. A kuTuMbanI ujajavaLa pratiSThA ane pramANIkatAne laI mAna tarIkenuM anukaraNIya udAharaNa purU pADayuM che. me ghaNAja vadhatA rahyAM che. jyArathI jIvadayA maMDaLInI kamiTIe maMDaLInI "dayA maMdIra " kezavalAlabhAInA putra zrI navInabhAIe rAjakoTamAM audyogika nI TrasTa milakatanI jamIna je lIjha helDa che te phrI holDa karAvI dizAmAM pagaraNa mAMDayA che. esosIeTeDa InDasTrIjhanuM saphaLa maMDaLanI pravRttine cira sthAyI banAvavAne nirNaya lIdho che. tyArathI saMcAlana kare che. Jain Education Intemational
Page #1093
--------------------------------------------------------------------------
________________ mRtigraMtha zrI paTalAla narottamadAsa zAha zraddhA ane dhArmika manovRttine kAraNe kesaranA dhaMdhA pachI te chellA pacIsa varSathI ekadhArI pragati thatI rahI. svayaMbaLe AgaLa AvyA teozrI godhArI samAjanuM eka gupta tejasvI aNamola ratna che ane dhaMdhAmAM be paisA kamAyA-saMpatine sad upayoga vizeSa karIne emanA svargavAsI pitAzrI zrI narottamadAsa bhagavAnadAsa zAha paNa guptadAnamAM karatA rahyA che. nAmanI prasiddhithI dUra bhAgyA che. mAnava eka Adarza mAnava dharmaparAyaNa, prabhu saujanya ane sevAnA parama sevA ane dhArmika pravRtti para temanuM vizeSa mamatva rahyuM cheupAsaka hatA. Aje zrI pipaTalAlabhAI paNa emanA pUjya A kAmamAM zrImati caMdravatIbenanI paNa temane satata preraNA maLatI pitAzrIe cIMdhelA Adarza ane uca bhAvanAnA dhyeyane najaramAM rahI che. sAyana jaina saMghanI menejIMga kamiTinA sabhya che. mUMgA rAkhIne samAjane sevA ane svArpaNane eka suMdara Adeza puro kAmane mAnanArA che. pADI rahyuM che. mAtra aDhAravarSanI kizoravayamAM ja pUrva pUryodayathI vyApAramAM jhaMpalAvyuM. apUrva khaMta, sAhasa ane dhIrajathI vyA sva zrI kulacaMda parazotama tabelI pArI kSetre AgaLa vadhI yazasvI kIrti ane zrI saMpAdana karyA. - dharmAnurAga ane sevA bhAvanAthI jemanuM jIvana ujajavaLa hatuM. raMga rasAyaNa pAra pastI vagere aneka vyApArI kSetromAM dhumyA, te samAjane ane bIjI aneka sAmAjika saMsthAone vyApArI cAvIo hastagata karatA gayA ane mAnavatA bharI keDIpara ramatI sevAno lAbha aDhaniza maLato hato. kUca karatAM karatAM vyApAramAM AgaLa vadhatA gayA. pariNAme Aje teo eka sAhasika ane bAhoza vepArI tarIke sArI nAmanA gujarAtanA suprasiddha udyogapati ane jANItA dAnavIra tarIke prApta karI zakyA che. kharekhara teo khUbaja sAhasika che ane yazakalagI prApta karanAra zeThazrI phulacaMdabhAI taMboLIne I. sa. teoe zunyamAMthI svarga ubhu karyuM che. teo "i kemIkalsa 1899mAM jAmanagara jillAnA jAmavaNuM calI mukAme eka jaina kaMpanI " ane " TenDarDa selsamena ejansI" jevI dharakhama kaMpa- sukhI gRhasthane tyAM janma thayo. nIonA mAlIka che. "bIDalaseyara" jevI yuropIyana davAonI mahAna phArmAsyuTIkala kaMpanInA bhAratanA menejIMga DAyarekaTara che. janma pachI pitAnI Arthika sthiti nabaLI thatI gaI. ucca abhyAsa karavAnI buddhi hatI, tamannA hatI paNa vidyA upArjana temaNe anekavAra videzano pravAsa kheDyo che. paradezathI dareka karavAne badale artha upArjana karavAnI hAkala karatI hatI. nAnI cIjo AyAta karavAne emano anubhava khUbaja vizALa che. ane umaramAM ja kauTuMbika javAbadArIo potAnA zIre AvI paDI. Aje teozrI eka bAhoza nikAza karanArA gaNAya che ekalA cauda varSanI nAnI umare kalakattA gayAM ane eka vAsaNanA vepAhAthe teozrIe ghaNuM ghaNA sAhaso karyA che, sAthe teozrI duni- 1 rIne tyAM nokarIthI dhaMdhAkIya jIvananI zarUAta karI. nokarInI yAnA agatyanA gaNAya evA ghaNA praznonA sArA evA abhyAsI paNa che. saguNa; nItimattA; dharmabhakti ane sevAne teozrI zarUAta vakhate bhAvInuM nirmANa keIe jANyuM nhotuM paNa AgaLa jatAM khaMta nikA ane kunehathI mAtra be varSanA TUMkA gALAmAM bhUlyA nathI. u5rAMta kelavaNa pratye emanuM haiyu sadA dhabakyu che eja vyApArI peDhImAM bhAgIdAra banyA ane pitAnI vIsa varSanI ane samAja ane dharmanA satkAryo mATe sadAya khaDepage ubhA rahIne sahakAra Apyo che. "keLavaNI vinA mAnavatA nahI " umare dhaMdhAnI sUjhane kAraNe peDhIne tamAma vahIvaTa pote saMbhALe ughoganA-saMcAlananI kAbeliyatane kAraNe vepArI jagatamAM teo e sutrane teozrIe apanAvIne A ane A agAunA saphaLa nATaya gaNu moTu mAna ane Adara pAmyA. prayogo vakhate maMDaLa mATe je prayatno karyA che enAyI sAbita karI batAvyuM che. vepAramAM sa.hasikatA ane udAratAnA gu.e teo dinapratidIna pragati karatA rahyAM ane 27 varSanI umareja temaNe kalakattAmAM kolejanI keLa Na jemaNe pacAvI jANI che. temAM Ama bhArata elyumInIyama varkasa nAmanuM vAsaNanuM kArakhAnuM racAyu jAgRtinI meLavaNI karIne lakSmInI asalIyAtanI sAcI samajaNanI ane vyApArI AlamamAM nAmanA meLavI. bheLavaNI karI jANI che ane e rIte teozrI eka AdarzavAdI, bhAvanAvAdI, siddhAntavAdI ane lAgaNI, mamatA ane snehanA saurASTramAM paNa A dhaMdhAnI sArI taka dekhAtA aDhAra varSanA aNakhola pratikasamAM che. samAja ukaI arthe, rASTra utthAna arthe kalakattAnA vasavATa pachI saurASTramAM AvIne paNa ahIM odyogika dharmabhakita arthe ane AtmakalyANa arthe Apa dIrdhAyu he, suyaza ekamanA maMDANa zarU karyA bhAgI ho, anaMta AtmabalI hA eja zubha kAmanA pitAnI 33 varSanI umare sane 1932mAM rAjakoTamAM dhIraja zrI phatecaMda kesarIcaMda zAha meTala varkasa nA nAmathI gujarAtabharamAM sau prathama pittaLanA vAsaNa bhAvanagara pAse sihoranA vatanI zrI phatecaMdabhAI kesarIcaMda banAvavAnuM kArakhAnuM sthApyuM ane 27 varSa sudhI tenuM saMcAlana karyuM. zAha. traNa aMgreja sudhIne abhyAsa-nAnI vayamAMja muMbaImAM temanuM dhogika kSetre bIjI ghaNI AITama temaNe ubhI karI bhArataAgamana thayuM. eka dalAlane tyAM nokarIthI jIvananI zarUAta karI bharamAM cAMdInA vyApAramAM paNa temaNe ghaNI moTI nAmanA meLavI pAMca cha varSa pachI bhAgIdArImAM dalAlInuM kAma karyuM. Aza- hatI. sAhasikatA ane udAratA temanA lohImAM rageragamAM vaNAI gayelA. Jain Education Intemational
Page #1094
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratIya asmitA vyApAra udyoganI sAthe sAthe zrI phulacaMdabhAImAM samAja jetapuramAM AvIne sthira thayA ane jetapuramAM sahu prathama temaja sevAnI dhagaza paNa nAnapaNuthIja jAmI hatI. samAjane vikAsa sADI prInTIMga udyoga zarU karyo ane vikasAvye pitAnI hayA thaI zake tevA pragatizIla vicArone samajavA tathA apanAvavA ukalatathI dhaMdhAne uttarottara vikAsa thayo-dhaMdhAmAM be paisA kamAyA teo hamezA prayatnazIla rahetA ane tethIja teoe jAmanagara chatAM lakSmInI madabharI chAMTane temane kadI spaNa thaye nahi. myunisipAlITImAM pramukha tarIke ekadhArI cha varSa sudhI sevA ApI hatI. jetapuramAM koleja mATenuM maTI rakamanuM dAna karyuM che temaja rAjakeTa mukAme brahmakSatriya joDIga bAMdhavA mATe rUpiyA eka lAkhanuM saurASTra vidhAnasabhA ane muMbaI vidhAna sabhAnA koMgresI dAna karyuM che. nAnA-moTA phaMDaphALAomAM ghaNI moTI rakama Aja dhArAsabhya tarIke paNa sArU evuM kAma karyuM hatuM. uparAMta navA sudhImAM samAjane arpaNa karI che. nagara cembara opha komarsanA pramukha tarIke ane saurASTranI anekavidha saMsthAonA agraNI tarIke rahIne sArI evI huMpha ApI temane sADI udyoga ane prInTIMgano dhaMdhe saurASTrabharamAM sau hatI. sva.nA udAra ane dAnezvarI svabhAvathI bhAratanI gujarAtI prathama gaNAya che. saurASTra ane gujarAtamAM temanI judI judI prajAmAM teo lokapriya banyA hatA. jena samAjamAM dAnezvarI zAkhAe che. daSTAMta tarIke muni mahArAje temane dAkhalo ApatA hatA. gujarAtanA vyApArI jagatamAM jema jema temane mAna ane dAna dharma cAritrya ane sAhasikatAnA viziSTa guNethI teo memo vadhatA gayA tema tema tenA mananI udAratA vadhatI gaI samAjanA dareka kSetramAM eka pratibhAzALI vyakti tarIke AgaLa gujarAtanI AgaLa paDatI audyogika peDhIomAM temanI peDhInI prathama AvyA hatA. haroLamAM gaNanA thAya che. 'cAlananI phAvaTa ane keLavavI peDhIne preraNA jAmanagara keMgresanA gaDha ekadhAro vIza varSa sudhI ajaya temanA gharanI AtithvabhAvanA ajoDa che temane tyAMthI kadI koI rAkhavAmAM temane agragaNya phALe hate. AvA karmavIra 75 varSanI nirAza thaIne pAchuM gayuM nathI. umare 13 10 69nA roja svargavAsI thayA. jAmanagaranI samagra prajAe temane ApelI aMjalI temanA javalaMta vijayane pUrAvo che. jetapurane audyogika kSetre dhamadhamatu karavAnI A kuTuMbanI tIvrajhaMkhanA che. e mATenA temanA prayatane paNa noMdhapAtra che. temanA suputro zrI dhIrUbhAI, zrI IdubhAI, zrI bIpInabhAI, zrI manamohanabhAI vigeree temane gauravabharyo vArase jALavI dezanA ghaNuM darzanIya sthaLeAnuM temaNe paribhramaNa karyuM che. zrI rAkhyo che. bacubhAinuM lakSa davya nahi paNa dharma che. sAdhusaMtonA samAgamamAM citta parovatA re che. zrI manamohanabhAI bhAvanagaramAM sTIlakAsTa ka.nuM saphaLa saMcAlana karI rahyAM che. vyavahAra ane dharmamAM khUbaja niyamitatA jALavatA samaye sahu kAma zobhe ema mAne che. zrI bacubhAI zeTha udyoganA saMcAlananI phAvaTa ane keLavaNI pratyenI apAra mamatA temanA laghubaMdhu zrI cunIlAla paNuM khUba mIlanasAra ane mAya bu dharAvanAra zeTha zrI bacubhAInA jIvananI jhAMkhI bhAvI peDhIne preraNA svabhAvanA che. teo hAlamAM muMbaInI dukAne tathA amadAvAdamAM nArola Ape tevI che. khAte Avela jagadIza che. mA lI nuM saMcAlana saphaLa rIte karI rahyA che. dharmAnurAga ane sevA bhAvanAnA umadA Adarzo jemanuM zrI bacubhAI be putra, zrI jagadIzabhAI ane zrI kIrITabhAI jIvana-suramita che, samAjanI dhArmika ane sAmAjika saMsthAone tathA zrI cunIbhAInA putra zrI pradIpabhAI paNa khabhekhabhA milAvIne jemanI sevA zaktine lAbha maLe che. jemanI vinamratA ane udA- "jagadIza grupa" ne vadhAre unnatInA zIkharo sara karavA mATe satata ratA ane anekavidha sAhityaka ane sAMskRtika pravRttione protsAhana prayatnazIla rahe che. maLyuM che. zrI bAbubhAI amarasiMha brahmabhaTTa zrI bacubhAI zeTha saurASTramAM jetapuramAM kApaDanI dukAnamAM kuTuMba nirvAha calAvatA hatA. ApabaLa, Apasujha, dharAvanAra che. teozrIne abhyAsa InTara ArTasa sudhIno che. sane 1942nI prAmANika ane AtmavizvAsathI muzIbatono sAmano karI bhAvI lekakrAMtimAM temaNe abhyAsa choDelo ane gerakAyade patrikAonI bhAga saraLa banAvyo. garIbInA pAraNe jhulIne garIbInuM pAna karIne prakRttiomAM jelavAsa paNuM veThe. 1943mAM teo rezanIMga moTA thayA tyAra bAda amadAvAdamAM karazanajI jINAbhAInA nAmathI khAtAmAM InsapekaTara tarIke sarakArI nokarImAM joDAyelA tyArabAda raMgATa kAmanI dukAna tathA kArakhAnAmAM pite joDAyA. tyArabAda 1950mAM nokarI choDI vyApAra kSetre jhukAvyuM. ane bAvaLanA Avela jagadIza che. ' Jain Education Interational
Page #1095
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha 1117 kolasAne jaththAbaMdha vepAra pI. dAsabhAInI ku. nAme ophIsa Arthika huMpha paNa ApI che. uparAMta IsTa InDIyA koTana kholIne zarU karyo. jemAM temane sAro anubhava maLaye bAda kela- esasIezananA muMbaInA DAyarekaTara tarIke tathA suprasiddha pragati kekane jaththAbaMdha vahepAra zarU karyo. jemAM sArI Arthika pragati maMDaLa senTrala kanjhayumarsa ke-opareTIva sosAyaTInA pramukha tarIke pratiSThA paNa meLavyA che, hAla te cAluja che. Aje keTalA varSothI sevA ApI rahyA che. teozrI amadAvAda holasela kala maracanTa ese.nA ghaNA jaina gurUkuLanI muMbaInI kamiTimAM eka varSa upapramukha tarIkenI vakhatathI kArobArInA sabhya ane agraNI kAryakara che. A ese. tame taraphathI relave sTezana kansaTeTIva kamiTimAM membara che uparAMta pati jJAtinA ane samAja sevAnA nAnA moTA kAmomAM tana-mana amadAvAda kola enDa koka DIpa hADarsa esosIezananA Age- visAre mukI emaNe je kAma karyuM che tenAthI temanI zakti ane vAna kAryakartA ane vAIsa presIDenTa che. jyAre muMbaI rAjya bhakita soLe kaLAe khIlatA rahyA che. sAdhAraNa garIba sthitinA hatuM tyArathI eTa kola enDa koka eDavAIjharI kamiTimAM ama- mA bApanA bALakone keLavaNI ApavA saMsthAomAM dAkhala karAvI dAvAdanA vahepArIonA pratinidhi tarIke teo bese che. amadAvAda Arthika sahAya Apa keTalAe bALakanA jIvana ghaDataramAM mahatvanI mIlajIna sTora maracanTa esa.mAM AgevAna sabhya che. uparAMta phALo Ape che. guptadAnamAM mAnanArA che. temanI dhIragaMbhIratA gujarAta vahepArI mahAmaMDaLamAM ghaNuM vakhatathI sabhya che. ane ane anya sadagone laIne saunA AdaraNIya banI zakyA che. keTalAMka varSa kArobArImAM paNa kAma kareluM che. InDIyana cembarsa opha maracanTamAM paNa sabhya che. smola skela InDasTrIjha kamiTimAM temanuM AkhuMe kuTuMba khUbaja keLavAyeluM ane saMskArI che. paNa sabhya che. 1962mAM cIna-bhArata laDAI vakhate saMrakSaNa zrI bAlubhAI mohanalAla mahetA kALAmAM temaNe judI judI saMsthAo dvArA ghaNI moTI rakama ApelI che. saurASTramAM taLAjA pAsenA devalI gAmanA vatanI zrI bAlu bhAIe ghaNA varSothI muMbaIne dhaMdhArthe vatana banAvyuM che. muMbajJAtinA kSetre paNa temane sAro rasa che. ane pote june zAM maLa jatA mArakeTamAM kApaDanA dhaMdhAmAM ghaNI sArI pragati kurivAje pratye aRci darzAve che. "bra. yuvaka"nA AjIvana teo karI zakyA che. taLAjA-devalI ane muMbaInI keLavaNI ane sabhya che. dhArmika pravRttiomAM sAro evo rasa laIne zakaya teTale sahakAra zrI bAlacaMda gAMDAlAla dezI ApatAM rahyAM che. nAnapaNathI ja svadharma pratye dRDha abhIgrI ane samAjasevAnA mahuvA dazAzrImALI beDIMgamAM, ke DalA dazAzrImALI beDIMgamAM umadA dhyeya sAthe vyApArI jagatama kAMIka karI chUTavAnI tIvra DuMgara chAtrAlayamAM, devalInI zALAmAM ane dhaNI dhArmika jagyAabhilASA sevanAra zrI bAlacaMdabhAI dezI saurASTramAM AvelA emAM temanuM dAna jhaLakayuM che. devalI gAme bhagavAna zaMkaranI gohilavADa jillAnA dhaMbA gAmanA vatanI che. pitAnuM bacapaNuM pratiSThA vakhate muMbaIthI rUA. 5000/- ne phALo karAvI ApyuM, gAmAyata vikAsa kAmomAM rUA. 1200/- nI madada karI. ThAkara gAmaDAmAM pasAra thayuM. sAdhAraNa rIte nabaLI Arthika sthitimAM maMdiramAM rUA. 100*- dhArmika devasthAnomAM sArI evI rakama taDakA chAyA vaTAvI pAlItANA jaina gurUkuLamAM meTrIka sudhI zikSaNa meLavyuM. pitAnI tejasvI buddhicApatyatA ane svabaLe AgaLa ApI che garIbone prasaMgopAta anAja-kapaDAnI madada ApatAM rahyAM che. svabhAve khubaja Ana dI ane paragaju che. pite kamAya vadhatAra A yuvake sau prathama dAdAsAheba jena beDiMga-bhAvanagara ane tyArabAda muMbaI jana mahAvIra vidyAlayamAM dAkhala thaI bakema ane bIjAne kamAvI devAnI dhagaza kAyama rAkhe che. pite lAMbu sudhIno abhyAsa pUro karyo. jIvananI zubha zarUAta muMbaImAM bhaNyA nathI, paNa bhaNatA vidyArthIo upara temanI bahu dayA InakamaTekasa prekaTIzanara tarIke zarU karI. khaMta, pramANIkatA rahetI ane vidyArthIoja samAjanI unnatinuM kharuM mULa che. ane niSThAthI saunA hRdaya jItI lIdhA samatA ane zAMtithI jIvana temaja teo mAne che. saMpatti AsurI na banatAM daivI bane te nokAnuM saMcAlana AbAda rIte AgaLa vadhyuM. thoDI muzkelIone mATenI kALajI rAkhe che. sAdu jIvana uttama vicAro ane temanA sAmane karavo paDayo paNa kuzaLatA pUrvaka dhaMdhAne sArI rIte vikasAvyo hAthe yat kiM cata dAna devA pAchaLa jambara AdhyAtmika baLa khIlA -dhaMdhAmAM be paisA prApta karyA je sanmArge vAparI jarA lAge che. senAnA AbhUSaNe nahi paNu Aje to dAna emanA hAyanA AbhUSa banyA che. A mahAnubhAva ApaNu vaMdananA paNa moTapa rAkhyA vagara zrI mahAvIra jaina vidyAlayanA pAsTa Tu adhikArI banyA che. DanTa yuniyananA pramukha tarIke varSothI sevA ApI rahyA che. jenA gurUkuLa mitra maMDaLanA pramukha tarIke samaya zakitanA bhAge paNa sevA zrI bAlubhAI harilAla mahetA ApI rahyA che. dAna e to bhavya ane unnata jIvananI cAvI che. temaNe jyAM jyAM jarUra paDI che tyAM tyAM je te saMsthAone eka aparicita AdamanI oLakhANa ApavI AsAna che. Jain Education Intemational
Page #1096
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1118 bhAratIya asmitA paNa sahune suparicita hoya tenA paricayanuM Alekhana agharUM che. AvA saraLa hRdayI sevAbhAvI ane nikhAlasa svabhAvane zrI evI oLakha adhUrI rahevAnI zaMkA satata jAgatI rahe che. bAlubhAI ApaNane sAMpaDyA che. teozrI pUrNa svAstha yukata dIrdhAyu bhegave ane samAjopayogI pravRtti avirata karavA sAthe jIvananI TUMkI Ayu-dorImAM mAnavI vyavasAyI ane gharagaththu apUrva dAnagaMgA vahAve eja abhyarthana pravRttimAMja jo joDAyelA rahe te kaMI karI zakato nathI, paNa emAMthI samaya meLavI pitAnI AjubAjunA samAjanuM nirIkSaNa zrI bIpInabhAI bacubhAI kare, dIna-duHkhiyAne upayogI nIvaDe ane samAjopayogI pravRtti kare to tenuM jIvana mAnavatAthI mahekI uThe che. AvI zubha pravR- ka prArabdha baLa ane prabaLa purUSArthathI bahuja TUMkA samayamAM rine sAtvika AnaMda e enA jIvananI saphaLatA bane che. zrI lekhaMDanA dhaMdhAmAM jemaNe bahu sArI pratiSThA meLavI che. bAlubhAI paNa che namAM sAmAjika pravRtti dvArA sAtvika Ana de jemaNe dhaMdhAmAM karelI pragati AnaMda ane Azcarya pamADe prApta karavAnA saha paMthI che. tevI che je temanI sAhasikavRttine AbhArI che. vyavasAyI kArakirdInI zarUAta emaNe kamIzana ejanTanA AvA zreSThIvarya zrI bIpInabhAI surata taraphanA vatanI che. dhaMdhAthI karI. tyArabAda muMbaI AvyA ane lekhaMDanA vyApAramAM jhaMpalAvyuM. me. senTrala TIna varkasanI sthApanA karI ane uttarottara meTrIka sudhI ja abhyAsa paNa kartavya niSThA, sAdI samajaNa pragati sAdhI A vyavasAyamAM agraNI tarIke kAti saMpAdana karI. ane kheladIlIne triveNI saMgama jemanAmAM dRSTigocara thAya che. sanaMdI vakIlAtanI parIkSA ApyA pachI zrI bAlubhAI vakIla vyApAramAM potAnI kuzAgra buddhine paricaya karAvavAnI tamannA banyA hota athavA muMbaImAM lokhaMDanA vyavasAyamAM saMpatti meLa. nAnapaNathIja hatI eTale 1950 mAM lokhaMDane dhaMdhAnI zubha vIne mAtra zrImaMta rahyA hatA ane sArvajanika kAryo sAthe temane zarUAta karI. mubaI mAM temanI dIrdha dRSTie ghaNuM moTuM kSatra karI saMbaMdha prasaMgopAta nAnI moTI rakama ApavA pUrato rahyo hota ApyuM, to AvI paryApta zrI bAlubhAIne sAMpaDI na hota, Avo kAdara jAta parizrama, buddhiprabhA ane zraddhAnA baLe dhaMdhAnA vikAsamAM maLyo na hota. magna banI gayAM. temanI AgavI sUjhane kAraNe sarakAre jyAre ApaNe tyAM eka lakita cheH kepane mATe thaIne hoMgakega-kerIyA vigere dezomAM je DelIgezana me kahyuM hatuM temAM temanuM paNuM AgavuM sthAna hatuM. temanI kAma pANI bADhe nAva meM, gharameM bADhe dAma karavAnI paddhati ane hoMziyArIne lIdhe teo ola inDiyA kepa dene hAthase uleciye, yahI samAna kAma. ekapoTa ko.nA DIrekaTara pade ananya sevA ApI rahyAM che. nAvamAM pANI ane gharamAM dAma vadhe to aparigrahI thavuM A bhAva- dhaMdhAne vikasAvavAnA uddezyathI navuM jANavA, jevA ane nAne caritArtha karavA teo sadA prayatnazIla rahe che. temanA anudAnathI samajavAnI laganIe pAMca vakhata jApAna ane eka vakhata amekuMDalA najIka likhALA gAmamAM davAkhAnuM, kuMDalAmAM ke. ke. rikAnI saphara karI AvyA. mahetA davAkhAnAne AuTaDora pezanTa vibhAga, pazu-cikitsAlaya ane sArvajanika davAkhAnuM-zrI. bAlubhAI mahetAnA dAnathI asti temanAmAM rahelA samAja sevAnA umadA guNe paNa prasaMgetvamAM AvelI A saMsthAomAM Aje "devakuMvarabahena harilAla pAta jhaLakayA che. mahetA prasUtigRha" sthApanAthI eka vadhu sevA saMsthAno umere sAyanamAM lAyansa kalabanA membara tarIke sevAo ApI thAya che. rahyAM che jyAre jyAre taka maLe tyAre samAja sevAmAM tana-manasamAja hitanI pravRttio vicAravI, tenuM Ayojana karavuM dhanathI temane yazasvI phALe maLato ja rahyo che. bhAvanagaramAM svAtiane AgevAnI laI tenA vikAsa mATe dhana uparAMta, dhanathI vadhAre na nArI saMmelanane rU. 6000/-nuM temanuM dAna prazaMsApAtra banyuM che. kiMmatI evI vyavasAyika samaya ne vyaya karavAnI jAgrata tatparatA temanA suzila grejyueTa dharmapatnI zrImati vasaMtabena guNAnunirADaMbarI Adato ane milanasAra svabhAva-zrI bAlubhAI hari- rAgI hovA sAthe temanA preraNAmUti paNa che. sArA kAmomAM temanuM lAla mahetA nI lokapriyatA mATe kAraNabhUta che. AvaradAnAM egaNa- mArgadarzana upayogI nivaDyuM che. sATha varasa vaTAvyA bAda paNa yuvA sahaja phurtithI sevA pravRttimAM sakriya rasa levAnI rUci zrI bAlubhAIe jItelA kAdaranA mULamAM muMbaImAM zrI bIpInabhAI dhaMdhAdArI kSetre navuM sAhasa karavAnuM che. muMbaI kapoLa jJAtinA teo atyAre bIjI vAra cUMTAelA Ayojana karI rahyAM che. teo yazasvI siddhi hAMsala kare tevI pramukha che e temaNe prApta karelI samAja cAhanAnA pratIkarUpa che. zubhecchA. Jain Education Intemational
Page #1097
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtimaM 1119 zrI bhagavAnajI suMdarajI nathavANuM zrI tAladhvaja jaina tIrSakamiTInA pramukha banI tIyane uddhAra - ka-dharmazALA-bhejanazALA-upAzraya jJAnazALA-AyaMbIlakhAtu kezoda nivAsI zrI bhagavAnajIbhAI nathavANI nuM jIvana bhaviSyanI vigere kAryo saMpUrNa sagavaDatA sAthe karAvyA. ke jenI prazaMsA peDhIne bedha, baLa ane preraNA Ape tevuM che. soraThanA itihAsamAM AvanAra yAtrALuo muktakaMThe kare che tenA mukhyatve yazanA bhAgInayavANI kuTuMba sAhasikatA nA umadA gue eka anokhuM dAra zeThazrI che. prakaraNa karyuM che. bahu nAnI uMmaramAM pitAzrI sAthe AphrikAmAM vepAramAM joDAyA. kArya kuzaLatAnA bIja bacapaNathIja ropAyA. - bhAvanagaranA hovA chatA zrI taLAjA jaina saMgha ane janatAmAM pitAnI uttarAra pragatine laI nAnAbhAIo zrI savajIbhAI, otapreta thayelA vaDIlabaMdhu jevA banI gayA che. potevizALa daSTi ane lIlAdharabhAI, zrI mehanalAlabhAI vigerene AphrikA teDAgyA ane vizALa mAnasa dharAve che. saune pitAnA mAne che ane pote saumAM che tema mAne che te teonI laghutA che. DuMgara upara suMdara prabhu TAMgAnIkA, yugAnDA ane kenyAmAM koTana jInIMga presIMganA udyo maMdira karAvI pratiSThA karAvI dharmabhakti batAvI che nityapUjAgamAM tathA kApaDa, koTana ane lokala proDayusanA AyAta nikAsanA sAmAyika-gurUvaMdana-dhArmika vAMcana-zravaNa e teone nityakrama che vepAramAM khUbaja haraNaphALa pragati sAdhI zrI bhagavAnajIbhAInI je dharmarUcI batAve che. dIrgha dRSTi ane ApasUjhathI siddhinA sopAna sara karatA gayA. vatanamAM ane muMbaImAM saMpattine chUTe hAthe saduupaga karyo. dhArmika zrI bhAvanagara jaina saMghanA pramukha banI saMdhanA ghaNA prazaMsaane mAnavatAnI pravRttiomAM mana mUkIne udAra dile kALe Apyo. nIya kAryo karI-AgevAna jaina dharma saMdhanA nAyaka banyA che. sauthI nAnAbhAI zrI mohanalAlabhAi AphrikA rahe che. A kuTuM. banI moTI sakhAvatomAM kezodamAM mIDalaskUla, hAIskUla, janatA teoe bhAvanagaramAM "zeTha bhogIlAla maganalAla komarsa hospITala bAMdhavAmAM moTI rakama kharcA che. hAIkula" sthApI che. dAdAsAhebamAM upAzraya karAve che. ka ImAM pAtALa borIMga karAvI AkhA gAmanI pANI tRSA chIpAvI zrI zeThazrI bhegIlAla maganalAla che-tadda uparAMta bhAvanagaranI kahe ke taLAjAnI kaho ke anya gAmonI ko-sarvatra teone phALe ane jAgatI sevA heyajasaMskAra-sAdAI - saraLatA- zistabaddha niyamitatA - taMdurastI teo karI chUTavAmAM mAne che. bhAvanagara rAjya pahelethI teo mATe aticisakAra - hAsyabharyuM svAgata-dharmaparAyaNatA-kartavyaniSThA- khuba uMcu mAna dharAve che. je Aje paNa mahArAjA sAthe mITho dharma samAja-rASTraprema-baMdhutvabhAva-sevA parAyaNatA ane vyApArI saMbaMdha kuTuMba jevo cA Ave che. ane te dvArA sArA kAme zaLatAnA saNono sAro abhyAsa kara hoya te te zrI karAvI ApyA che. te samAjabhakita batAve che. tAladhvaja jena ve kamiTinA staMbharUpa pramukhazrI bhAvanagara jaina saMghanA pramukha-ane A saMsthAnA Adya sthApaka-pramukha ane temanA paMthe temanA suputra zrI ramaNIkalAlabhAI ApI rahyA che. sahAyaka sukAnI bhAvanagaranA zrImAna zeThazrI bhegIlAla maganalAlanuM jIvana eka pratyakSa Adarza koleja che. vadhu AyuSyavAna bane ane samAja-dharma rASTrane upayogI bane te abhyaryonA. kayAM e nathI ane kayAM e che samarasa banelA tenI sujha paDe tema nathI. zrI maganalAla lAlajIbhAI niSThApUrvakane svakAma-purUSArtha ane buddhi baLathI jIvana pragatikAraka sarvadezIya banAvyuM te temanuM jIvaMta draSTAMta che. bhUtakALamAM judA judA kArakhAnA mAM karelI nokarI bAda potAnA amadAvAda viramagAma kApaDanI mIlamAM kAryakarI-kApaDanI kuzaLatA prayatnathI kAma karavAnI presa roDa upara mazInarI tathA spera pArTasa prApta karI bhAvanagara AvI mahAlakSmI mila sthApI khaMta-mahenata banAvavAnuM kArakhAnuM ane phAunDrI zrI mahAlakSmI Ayarna enDa gaNatrI ane kuzaLatApUrvaka milane uccakakSAnI banAvI mIla mAleka brAsa varkasane nAme zarU karyuM. muzkelIo AvI paNa nirAza thayA banI eka nAmAMkita udhogapati banyA. Aje te mIlamAM nathI vagara kAma cAlu rAkhyuM. pArasI bhIstA pAse Avela goraDa smapaNa ArTasIka mIlanA sthApaka dhI mAstara sIka mIla dhamadhamATa zAna ne pharIthI vyavasthita rIte zarU karavA phaMDa ekaThuM karavAnI kAmabharI calAvI rahyA che. ghaNuM udyoga sAthe saMkaLAyelA che. gIrI hAtha para lIdhI bajaraMga vyAyAma zALAnA pramukha che. kRSNaparA virDamAM pitAnA udAra ane mIlanasAra svabhAva ne kAraNe ghaNI ja udyogakSetre AgevAna-abhyAsI anubhavI udyoga niSNAta tarIke cAhanA meLavI che chellA vIsa varSathI potAnA svabaLe ja ekadhAre ganna thAya che te tenI vyApArI kuzaLatA batAve che. purUSArtha dhaMdhAmAM karyo che. A kArakhAnAmAM saphaLa saMcAlanamAM zrI 82 varSe yuvAna jevA AjanA yuvAnane zaramAve tevI temanI nagInabhAI zAhane mahatvane phALe che. zrI nagInabhAI bhAvanagara pratibhA-kAryazakita dhagaza-khaMta-tamannA-eka Adarza draSTAMta rUpa che. zaheranA sAmAjika kAryakara che. ghaNAja udAra ane sahRdayI che. Jain Education Intenational
Page #1098
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratIya asmitA zrI maNIlAla kezavajI khetANI Aja aneka saMsthAonA prANa samA banIne sone preraNuM ane baLa ApatA rahyA che. dhama-cAritrya ane samAjasevAnA uccatama guNethI jemanuM suvAsita jIvana sAMprata samAjane ajavALatuM rahyuM che. muMbaimAM dazAzrImALI sevAsaMdhanA kAryakartA che. dazAzrImALI bhoja layamAM temanuM sArUM evuM pradAna che. ghATakoparanA jIvadayA khAtAmAM temanI jemaNe potAnA puruSArthanA baLe jIvananA aneka tANa doravaNI sonA upayogI banyA che. ghATakopara chAsakendramAM temanI sevAo che vANA vacce suMdara vyaktitva ubhu karI bhAvi peDhI mATe garIba lokone AzirvAda rUpa nivaDela che. harijana sevA saMghake preraNAdAI bhAthuM pUruM pADyuM che ane Aja sIratera varSanI umare hindu mahAsabhA, smazAna kamiTike mArakeTa sIraka maracanTa esosIpaNa sevA jIvananI dIkSA grahaNa karI yuvAnane zaramAve tevA ezana vigeremAM temanI sevAo jANItI che. jussAthI anekavidha samAjopayogI pravRttine gUMjatI karI che. ane junI peDhInA sthaMbha gaNAtA zrI maNIlAlabhAI khetANI harilAla ke khetANI dazA zrImALI vaNIka vidyArthI bhuvana, mAtra dazAzrImALI vaNIka kuTuMbanuM ja nahi paNa samagra gujarAtI amarelI paMDIta zrI mArA dajI jaina vidyAlaya vaDIA- aMdhazALA samAjanuM gauravazALI ratna che. vidyArthI bhuvana visAvadara vaDIyAnA sthAnakavAsI jaina saMghanA TrasTI narIke hAlAra, gohIlavADa ane seraTha sthAnakavAsI jaina saMghanA saurASTranuM vaDIA gAma temanI janmabhUmi ane mAtra cAra nakreTarI tarIke Ama aneka saMsthAomAM judA judA hoddA upara aMgrejI sudhI ja abhyAsa paNa pitAnI dIrdhadaSTi ane svabaLe rahIne mAnatAnuM ghaNu ja moTuM kAma karI rahyA che temano janma pragatinA je sopAna temaNe sara karyA enAthI AzcaryamAM garakAva 31-1-1902 nArAja thayA hatA ane temane 70mu varasabesI thaI javAya che. gayuM che. jIvanamAM kAMIka karI chUTavAnA manasubA nAnapaNathI ja sevelA Izvara temane dIrdhAyuSi bakSe tevI prArthanA. ane rASTriyatAthI pUrA raMgAyelA eTale mAtra tera varSanI nAnI kumaLI vaye bAbu pannAlAla hAIskUlamAM jaina bAla mitra maMDaLa zrI manasukhalAla gIradharadAsa vasANuM sthApI sevAnI sugaMdha prasarAvI tyArathI mAMDIne aneka nAnI moTI sAhasa ane dharmaprema mATe gujarAta AgaLa paDato deza che. dezAvara samAjasevI saMsthAomAM AgevAnIbharyo mahatvano bhAga bhajavyuM kheDavAmAM muMbaI kalakattA jevA hindanA vyAyAma pradhAna kSetramAM ane nisvArtha sevAnI eka paNa taka javA dIdhI nathI je mATe gujarAta AgaLa rahyuM che. zrI manasukhabhAI vasANuM saurASTranA eka juduja pustaka lakhavuM paDe tema che. boTAdanA vatanI che. cAlIza varSathI temanuM kuTuMba muMbaImAM vase jIvananI zarUAtamAM je sAta varSa nokarI karIne ane paMdara che. temanA pitAzrIe muMbaImAM vyApArI jIvananI zarUAta karI rUpiyAnA pagAramAM zarUAta karI vIsa varSanI uMmare mAsika ane pramANika jIvana ane kunehathI dhaMdhAnI sArI khIlavaNuM pagAra rU. 300/- sudhI pahoMcyA pachI-1925nI sAlamAM chUTaka karI eka agraNI vyApArI tarIke sArI evI nAmanA meLavI vatanamAM kApaDanI dukAnanI zarUAta karI vepAramAM pAMca varasa gALyA. paNa garIba lekene bALakane ane nirAdhArone sahAya ApavA A mana dila daIne kAma nahotuM karatuM. kuTuMba anupama dAkhalo besADe che. 1930 - 31 mAM bAraDolI laDatanI hAkala paDI ane temanuM beTAdamAM pupAbAI manasukhalAla vasANI ekasare dezAbhimAna jAta banyuM bAraDolI satyAgrahamAM sakriya rIte bhAga DIpArTamenTa gIradharabhAI chaganalAla AyaMbilakhAtu mAnava rAhata letA Akaro jelavAsa veThavo paDaze ane kuTuMbane kaparI kasoTImAMthI kendra haragoviMda chaganalAla bimAra rAhata kendra, sastA anAja kendra pasAra thavuM paDayuM paNa temAMthI ja temanuM anokhuM vyaktitva nAnI. vigere temanI sevAnA pratika che. muMbaInA jaina udyoga gRhamAM vayamAMja samAjamAM upasI AvyuM jethI kuTuMbanA vaDIloe jApAna pitAzrInA nAme bekasa DIpArTamenTa zarU karAvyuM che. aneka vidha javA lAlaca ApI ane tyAM bhASA zIkhIne juduM ja kAma karavuM sAmAjika sevAo mATe pitAzrInA nAme cerITI TrasTa ubhuM karIne hatuM paraMtu bI. durlabhajI kAM. nA menejara bImAra paDavAthI tene lekanA AzirvAda meLavyA che. zrI manasukhalAlabhAI aneka saMsthAcArja 1934 mAM mAthe Avyo. o sAthe saMkaLAyelA che. kApaDanA dhaMdhAmAM agraNI vyApArI tarIke nAmAMkita banyA che. vyApArI hovA chatAM dharma, nI ta, samAja 1931 thI 40 sudhIno samaya jApAnamAM gALe tyAM paNa eka sudhAraNA rASTriya vikAsanA mArge javA haMmezA prayatnazIla rahyAM che. bhAratIyajanane zobhe tevA saMskAra ane khAnadAnInA darzana karAkhyA A amAM udAratAnA je darzana thayAM che tene neTA meLavI tyArabAda muMbaImAM avI kApaDanI lAInanAM dhaMdhAmAM sthira thayAM. muzkela che. temaNe bIjAne madada karavA mAM dAna devAmAM koI vakhata nItithI be paisA kamAvA je saMpatti temaNe sanmArge vAparI. pAchI pAnI karI nathI, eTaluM ja nahi paNa e dAna devuM ke nahi, samAja sevAnA sArvajanika kAmomAM Izvara jANe zrI maNI. hamaNuM devuM ke pachI devuM evA vicAromAM paNa temaNe samaya lAlabhAInA lalATe ja yazakalagI nirmANa karI haze eTale muMbaImAM vitAvyo nathI, dAna e pitAne dharma che. ema samajIne dAna karyuM Jain Education Intemational For Private & Personal use only
Page #1099
--------------------------------------------------------------------------
________________ mRtigraMtha 11ra1 ) rAkhyuM che. vidyAdAna ane annadAna para temane vizeSa AkarSaNa jIrNoddhAramAM madada karIne tene navIna banAvI punuMH pratiSThA karAvelI, che. gujarAtanA A kartavyaniSTha ane kuzaLa vyApArI samAjanuM sAmAjika ane keLavaNI viSayaka aneka meLAvaDAomAM temaNe pramukha : gaurava che. boTAdamAM jIvadayA pravRtti, zivaNavargo ane anya loko. sthAna zobhAvyuM che. palIyaDa (tA.kalela) keLavaNI maMDaLanA lAbhArthe payogI pravRttio calAve che. muMbaInA jaina keLavaNI maMDaLa muMba- muMbaImAM bhAMgavADI thiyeTaramAM thayelA nATayotsava vakhate paNa pramukha ine A TrasTamAMthI phrI lona skalara mATe rUpiyA 12501 Apa- sthAne teozrI hatA. vAmAM AvyA che. muMbaImAM thatI koI paNa vibhAganA jJAtibaMdhuonI pravRttimAM - A rAta gAradharalAla chaganalAla vasANI caraTebala TrasTa haMmezAM teo mokhare hoya che. saurASTranA ane uttara bhAratanA tabIbI keLavaNI ane mAnava rAhata-jIvadayA vigerenA kAmamAM muMbaImAM vasatA jJAtibaMdhuonAM cAlatAM maMDaLamAM teo kAyama lakSmIno sadupayoga karI rahela che. Arthika ane anya sahakAra Ape che. e rIte jJAtipravRttinA zrI maganalAla kAkujI brahmabhaTTa pratikasamA zrI maganabhAI hamezA kAryarata ja hoya che. muMbaImAM jJAtinI koIpaNa pravRtti upADavI hoya tyAre je mokharAnA amuka zrI maganalAlane abhyAsa sAmAnya che. paNa Aje muMbaImAM gaNyA gAMThayA jJAtijane gaNAya che temanI salAha sUcanA meLavIne te aneka dhaMdhAomAM pravRtta che. hAlane temano mukhya dhaMdhe ja AvI pravRtti upADAya che. temAMnA eka zrI maganalAla che. hoTelane che. atyAre teo nIcenI hoTalamAM bhAgIdAra che. (1) spezIyala hindu hoTela, bhAta bajAra narasI nAyA sTrITa temanA sauthI moTAbhAI sva. caturabhAI kAkucha brahmabhaTTanA muMbaI 9, (2) aMbikA vijaya hoTela DuMgarI muMbaI 9 (3) smaraNArthe temaNe eka smAraka graMthAvalI zarU karelI jenuM paheluM aMbikA sahAya hoTela, kAyA bajAra muMbaI 9 ane (4) prabhAta pustaka "caMda baradAI ane pRthvIrAja rAso" nAmathI zrI govardhana TI hAusa, carnI roDa muMbaI 4 e temanI svataMtra mAlIkInI che. zarmA (naDiyAdanA jANItA, muMbaImAM vasatA lekhaka jJAtibaMdhu ) pAse saMpAdita karAvIne bahAra pADayo hato. A graMthAvalInuM bIju A uparAMta temaNe audyogika kSetramAM jhaMpalAveluM che. temaNe pustaka " bAlagIta " nAmanA kAvyasaMgrahanuM hatuM. graMthAvalInuM InDiyana vulana enDa reyona henDaluma InDasTrIjha dahIsara (baMdara nAma prAcIna sAhitya sadana graMthAvalI hatuM. reDa) anuja plAsTIka bilDIMga, muMbaInA nAmathI lagabhaga doDha lAkha rUpiyAnuM menyu phekacarIMga ane proDayusaranA kArakhAnAnuM zrI maNIlAla becaradAsa zAha Ayojana kareluM che. A kArakhAnAmAM 24 sAMcAo ane lumsa - taLAjA pAse dAThAnA vatanI ane jaina-jainettara saMsthAonA prosesIMgane plAna che. TUMka vakhatamAM te utpAdana karaze. A prANasamA zrI maNIlAlabhAI ghaNA varSothI dhaMdhArthe muMbaI rahetA uparAMta potAnA vatana jagudana mukAme sTezana para hasamukhalAla kApaDa bajAranA agraNI tarIke temanuM sArU evuM mAna hatuM. udAra maganalAlanI ku.nA nAme TImbara maracanTane dhaMdho kare che. tathA AbhAnuM temanuM jIvana AjanI AmalakSI janatA mATe eka mahendrakumAra enDa ku. nA nAme jagudanamAM jathAbaMdha kapAsIyA, Adarza udAharaNarUpa hatuM. pIDIto ane nirAdhAra mATe AdhArarUpa kAriyANuM tathA geLane vahepAra kare che. A uparAMta gujarAta lIpha lIpha hatuM. mitro ane saMbaMdhIo mATe avalaMbana rUpa hatuM. ugatA enDa rIDAIga Tobeke ku. prA. li. vijApuranA DAyarekaTara che. ane AgaLa vadhatA vyavasAyIo mATe mArgadarzaka hatuM. jaina samAja temanI dhaMdhAdArI pravRttio jeTalI vizALa ane judA judA mATe saujanya ane saulabhyanI daSTie dRSTAMtarUpa hatuM. temaNe temanI kSetramAM phelAyelI che tevI ja rIte ane eTalAja pramANamAM kArakIrdi mAM haMmezA kuTuMbIjanone vAtsalyathI ekatAnI dizAmAM temanI anya Itara sevA pravRttio paNa phelAyelI che temane jAhera daryo che, ApanI vivekazakita dvArA saune ekatAnA atUTa baMdhanamAM jIvanamAM sAre rasa hoI ghaNA lAMbA vakhatathI temAM kArya karI bAMdhavAne Adeza ApI gayAM che. emanA snigdha madhura svabhAvane ane temanI Adarza udAratAne bhavya vArase temanA suputromAM rahyA che. mahesANuM tAlukA koMgresa samitinA teo sakriya sabhya utaryo che. che. daMDhAva bra. maMDaLanI kArobArInA sabhya hatA. jagudananI IglIza skUla kamiTInA pramukha, muMbaImAM agAu cAlatA brahmabhaTTa taLAjA dAThAnA jaina derAsaramAM, keLavaNInI saMsthAomAM khAsa samAjanA matrI, bra. vi. maMDaLanA AjIvana sabhya che. daMDhAva karIne dAThAmAM hAIskUla ubhI karavAmAM temane mahatvano hisso brahmabhaTTa maMDaLa taraphathI prathama zarU thayelA "brahmabhaTTa" mAsikanA rahyo che. rU. 25000nuM dAna ApI nAma rozana karyuM che. temanA teo puraskartA hatA. "brahmabhaTTa" yuvakanA teozrI sane 1943thI suputra zrI rajanIbhAI paNa dAna-dharmanI pravRttiomAM prasaMgopAta cAhaka ane TekedAra rahyA. chUTe hAthe dAna karatA rahyAM che. temane haste keTalAMka dhArmika kAryo paNa thayAM che. jagudana pAse A kuTuMbanA agraNI zrI odhavajI rAghavajI paNa evA ja AvelA dItAsaNa gAme zrI nIlakaMThezvara mahAdevanA purANA maMdiranA dharmaniSTha ane uMdAra svabhAvanA che te tenA moTA vepArI hatA. Jain Education Intemational
Page #1100
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1122 bhAratIya asmitA ane Aje kApaDa lAInamAM sone mArgadarzana ApI rahyA che. dAThAmAM pAmyA che. ane sAmAjika saMsthAomAM paNa sakriya rIte sevA temanA nAme hAIskUla cAle che, sAdhusaMto paratvenI paNa ApI rahyAM che. eTalIja bhakti. AdonI gujarAtI hitavardhaka samAjanA ATha varSathI sekreTarI temaNe arthazAstra ane tatvajJAnanA thayA nathI ucalAvyA tathA khajAnacI tarIke tathA AMdhrapradeza gujarAtI samAja haidrAbAdanA paNa baMdha jIvanamAM meLavI lIdhuM che ke "dhananA ApaNe mAlIka AdonI samAja taraphathI pratinidhi tayA sabhya ane senTrala kenathI paNa TrasTI.chIye " AkhuM kuTuMba khubaja keLavAyeluM che. opareTIva sTArsanA DAyarekaTara tarIke temanI sevAo jANItI che. zrI maganalAla naMdalAla kANakIyA zrI manasukhalAla maganalAla verA saurASTranuM kAzmIra gaNAtA mahuvA tAlukAnA moTA khuMTavaDAnA pAlItANAnA vatanI zrI manasukhalAlabhAI meTrIka sudhI vatanI zrI maganalAla naMdalAlabhAI kANakIyA muMbaInI muLajI jeThA abhyAsa karI nAnI umaramAM ja dhaMdhArthe muMbaI gayA. tyAM pitAnI mArakeTamAM kApaDanI lAInamAM AgaLa paDatuM sthAna dharAve che. eTa- kuneha ane zakiMtathI pramANIkapaNe dhaMdhAne khIla ane vIkasAvyA luM ja nahi kapoLa samAjamAM paNa amaNI dAnavIromAM temanuM nAma dhaMdhAmAM zrI vADIbhAIne sahakAra vaDIlonA AzirvAda ane kudaprathama haroLamAM mUkI zakAya tema che. ratanI kRpAdaSTi thaI ane be paisA kamAyA. vatanathI ghaNe dUra muMbaImAM varSothI vasavATa karavA chatAM vatanane bekhe sAga zreDa maracanTa esosIezana nA pramukha tarIke bhUlyA nathI. vatana khUTavaDAmAM ghaNA varSothI garIbane prAthamika temanI ujajavaLa sevAo paDI che. jaina ane jenetara saMsthAomAM vaidakIya sAravArane abhAve e khoTa cAlatI hatI. A jarUrIyAta guptadAna nuM jharaNuM vahAvyuM che. nAnAmoTA aneka phaMDa phALAomAM zrI maganabhAIe pUrI pADI ane vAlajI raNachoDadAsa kANakIyAne A kuTuMbe udArabhAve yatkiMciMta phALo Apyo che. dhArmika nAme khuMTavaDAmAM adyatana davAkhAnuM baMdhAvI ApyuM ane lokonA pravRttiomAM khAsa karIne tana-mana-dhanane bhoga Ape che. vyavahArika AzirvAda meLavyA. muMbaImAM nANAMvaTI hospITalamAM vilepArlenI kSetre temanuM mArgadarzana levAya che. niSThAvAna vepArI tarIkenI temanI keLavaNI maMDaLanI zALAomAM mahuvA yuvaka samAja dvArA keLavaNune sArI evI pratiSThA che. kSetre prasaMgopAta ghaNuM moTI rakamanuM judI judI rIte dAna karyuM che. garIbone anAja tathA vidyArthIone keLavaNI mATe temane sva. manasukhalAla maNIlAla mahetA yazasvI phALo rahyo che. AjathI betAlIsa varSa pahelAM jemaNe potAnA zrama ane muMbaImAM sAmAnya mANasone kaparA jIvana dhoraNa vacce rahe. purUSArtha vaDe muMbaImAM royala hArDavera mATe nAmanI jANItI peDhInI ThANa ane anya savalato ApavA kapALa samAje ubhI karelI sthApanA karI hatI te bI. maNIlAla manasukhalAla mahetAnuM hamaNuM saMsthAo ane TrasTomAM javAbadArI bharyA sthAna laI mAnava sevAnA du:khada avasAna thayuM che. umadA kAryane haMmezA vega ApatA rahyA che. svargastha mULa bhAvanagaranA vatanI hatA. emanA pitAzrI nikhAlasa ane nirAbhImAnI zrI maganalAlabhAIne tyAMthI ( maNIbhAI) haLavada-dhrAMgadhrAmAM nyAyAdhIza hatA, tyAMthI nivRta thayA kadI koI nirAza thaIne pAchuM gayuM nathI. temanA jIvana pachI bhAvanagara zaheramAM emaNe eka khyAtanAma vakIla tarIkenI sAphalyanI eja pArAzIzI che. vyavasAyika kSetre paNa judI judI nAmanA meLavI hatI. zrI. manasukhalAla nAnI umaranA ja hatA rIte saMgIna pragati sAdhatA rahyAM che. IzvaranI jema jema tyArathI temanA upara AkhAye kuTuMbanI javAbadArI AvI paDatAM, temanA upara kRpA varase che tema tema teo bamaNu vegathI abhyAsa paDato mUkI te muMbaI AvyA. ane muMbaImAM AvI saMpattino upayoga samAjasevAmAM karatA rahyA che. nAgadevI sTrITamAM eka vepArI peDhImAM nokarI karI potAnA svataMtra zrI maNIlAla popaTalAla mahetA dhaMdhe bhAgIdArImAM zarU karyo. ane pachI 1926 mAM emaNe royala hArDavera mATenI peDhI sthApI-je Aje betAlIsa varSathI je kuTuMbanA agraNIo viSenI noMdha A graMthamAM anyatra utarottara pragati karI rahI che. pragaTa thaI che. temAMnA eka zrI maNIlAla pipaTalAla mahetA paNa e paropakArI kuTuMbanAja agraNI mahAnubhAva che. khaDakALAnA temanAmAM jJAtibhAvanA ane vatana bhAvanA pahelethIja hAIne vatanI-nonameTrIka sudhI ja abhyAsa paNa ghaNA varSothI AMdhra potAnI peDhImAM bhAvanagaranI vyaktine ja nokarI mATe prathama pasaM. pradezamAM vyApAra arthe sthira thayAM che. mIjIna sTasa saplAyarsane dagI ApatA. tathA jarUriyAtavALA jJAtijane ke madhyamavarganA dhaMdhAmAM yazasvI pragati karI rahyAM che-khaMta dhIraja Atma vizvAsa aneka janonA e visAmArUpa hatA. emanA jIvanamAM dhama ane ane pramANIkatAne laI vyApArI samAjamAM sArU evuM mAnapAna tyAgabhAvanA tANuvANunI mAphaka vaNuI gaela hatI. AthI Jain Education Intemational For Private & Personal use only
Page #1101
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha 1123 emane dhArmika kriyAkAMDamAM ghaNIja uMDI zraddhA hatI. ane dara varase muMgA AzirvAda levAnuM paNa cUkayA nathI. dharma-bhakita dvArA koIne koI dhArmika prasaMga ujavatA. bhAvanagaramAM emaNe samAjanA utkarSa mATe banatuM badhuM ja karI chUTayA che. AvA ratno agAu eka mahAna sahastracaMDI yajJa paNa karAvela hatA. mATe gurjara bhUmi gaurava le che. vidhAdAna tathA guptadAnamAM ja e bahuza. mAnatA hatA AthI emaNe aneka saMsthAone nAma vinA dAna ApyA karyA che. chellAM zrI mamubhAI maracanTa sattAvIsa varSathI e baMne AMkhe aMdha hatA, chatAMye tene IzvaranI eka lIlA samajI pitAnA aMtaracakSu vaDe teoe vepAra vyavahAra gujarAtanA gauravazALI udyogapatiomAM zrI mamubhAIne prathama ane sAmAjIka pravRttio cAlu rAkhI hatI. chellAM traNeka varSathI haroLamAM mUkI zakAya ghaNAja neka dila ane paragaju svabhAvanA, sanyastha jIvana gALavA mATe anAjane samULage tyAga karI kevaLa sAmAjika sevAnI bhAvanAthI raMgAyelA zrI mammubhAI bhAvanagaranA pravAhI laIne ja Izvara smaraNa karatAM karatAM jIvana vyatita karatA vatanI che. IMglenDa, amerikA ane anya dezamAM ucca keLavaNI hatA ane tyArathI ja temaNe sau svajane sAthe vyavahAra ane prApta karavAne sadabhAgI banI zakyA che. bIjI prattio karavAnuM choDI dIdhuM hatuM. ane avasAna pahelAM ekavIsa divasathI pravAhI paNa baMdha karI Izvara smaraNa karatA karatA nAnapaNathI vyApArI kSetre kAMIka karI chUTavAne manasubo sevapitAne deha choDyo hato. nAra zrI mamubhAIe pitAnI tejasvI buddhi pratibhAne laI svabaLe AgaLa vadhyA. bhAvanagaramAM sohilarAja InDasTrIjhanuM saphaLa saMcAbhAvanagara samAjanA maMtrI zrI jazubhAI mahetAnA e pitAzrI lana karI rahyAM che. temanI sAmAjika serAo paNa nodhavA jevI hatA. che. roTarI kalabanA presIDenTa tarIke, bhAvanagara myunisipAlITInA zrI manoradAsa. gopAlajIbhAI membara tarIke bhAvanagara eIla mIlarsa esosIezananA pramukha tarIke jhaLakatI kArakIdI pasAra karI che. eka pratiSThita udyogapati dazAzrImALI jJAtinA pratApI puramAM zrI manoradAsa. gopAlajI tarIke samAjamAM temanA dhaNa uca sthAne che. bhAvanagaranA zrImaM. eka javalaMta kArakIrdi ubhI karatA gayAM. nirdabha, nirAbhimAnI, temAM tenI gaNanA mokharAmAM thAya che. temanuM jIvana dhArmika atityAgavRttivALA ane saraLa svabhAvano zrI. manoradAsabhAI vAMcanathI ane dhamapAlanathI otaprota che. dAna e emanI priya bhAvanagara jIllAnA taLAjA gAmanA vatanI prAthamika keLavaNInA pravRtti che. kAbela ane kunehabAja A yuvAna udyogapatie potAnA vidyAkSetramAM pravezatA ja abhyAsakramanA maMgaLAcaraNathI temaNe vepAra ane udyogane uttarottara unaka sAdhIne potAnA kuTumbane buddhicAturya batAvavA mAMDayuM. 'ugatA choDanuM pAMdaDe pArakhyuM " paNa uha sA. dharma ane samAjasevAnA kAme e jagaprasiddha kahevata ne sArthaka karI batAvavAmAM temanuM bAla- vadhAre pramANamAM teo karI zake ane vadhuyazanAmI bane tevI jIvana camatkArathI jhabakavA lAgyuM pitAnI e buddhizakitane dhaMdhA hAdi, beThA. tarapha vALI nAnI vayamAM dhaMdhAmAM ghaNe anubhava meLavyuM. manuSyanuM AtmabaLa ke svAzrayazakitane prabhAva gupta rahetA ja nathI. zrI sva. mAvajI haribhAI pArekha manorabhAInA kuTuMbe varAramAM rANuM nAkhI vyApAranI jamAvaTa karI ane be paisA kamAyA tAladhvajagirinA A tejasvI kuTuMbe saMpa- calALAnI pArekha kuTuMbamAM janmelA zrI mAvajI haribhAI pArekha ttine paNa saduupaga karI jAye taLAjAmAM jamanAdAsa gepALajI vaMzaparaMparAgata bhagavataparAyaNutA pAraNAmAMthI pIdhelA hAI, yuvAnA nAmanuM seneToriyama bAMdhI jarUrIyAtavALA madhyamavargI kuTuMbanA vasthAthI ja sanyAsIo, jJAnio, mahAtmAo sAthe temane ArirvAda meLavyA. virAranI gujarAtI zALAmAM ghaNI moTI rakamanuM dAna saMpaka vaNato gayo. pitAne mAthe bahoLA pArekha kuTumbano ApI kaLI ane kaTu bane pAvana karyuM taLAjAnI gozALAmAM ane kuTuMbane roTalo raLavAnI javAbadArI nAnI uMmarathIja AvI paDelI. mATenI vADImAM sArI evI madada karI, tIrthayAtrAo athe ghaNA dhArmika sthaLAnuM kuTuMbIo sAthe paribhramaNa karyuM che nAnA moTA aneka phaMDa phALA gAmaDA gAmanI kApaDanI dukAnanI maryAdita AmadAnI hovA emAM A kuTuM be sAruM evuM dAna karyuM che. chatA jIvanamAM pramANikatA, satyaparAyaNatA ane nItimattAne svarAjyanI laDAI vakhate zrI manorabhAI rASTrabhakita tarapha sa tha saMpUrNa paNe vaLagI rahyA jIvanayAtrA samate lapa calAvatA hatA. kheMcAyA bAraDolI satyAgrahamAM AgaLa paDato bhAga lIdho hato. kegresanA lAhora adhivezanamAM khAsa hAjara rahyAM hatA. A sAha thoDuM bhaNelA paNa jhAjhuM vyavahArIka paNuM gaNelA, eTale sIka vIre dhaMdhAnI kamANImAMthI jJAti ane janasamuhanA hita mATe gAmanI janatAne vizvAsa saMpAdana karI zakyA. pariNAme koI paNa vAparI hatI. be pakSo vaccenI gerasamajUtI, jhaghaDe, kajIe, takarAra patAvavAnuM temane mAthe AvI paDatuM, ane tene gya nyAya ApI bane kayAMka gupta dAnanuM jharaNuM vahAvIne mUka sevA karavAnuM ane pakSanI prazaMsA prApta karI zakatA.
Page #1102
--------------------------------------------------------------------------
________________ 124 satsa`gIo sAthenA samAgama, dhArmika pustakonuM vAMcana, avaLyu, manana vigerethI jJAnamArge ThIka ThIka prayANa karI zakelA. pUrA 87 vanI sabhara, pathAna pAmyA tyAM sudhI, saMpUrNa zAMti, mAnarjika Anada te samAdhAnapUrvaka mAnavajIvanane saphaLatA prApta karAvI. temanA AvA nilepa jIvanane amArA lAkha lAkha vaMdana. zrI mAdhavajI ravajI saMghavI zAMta vyakitatva ane nikhAlasa svabhAva jemanAmAM najare caDe che te zrI mAdhavajIbhAI saMdhavI. saurASTranA sAvarakuMDalAM pAsenA vAMsIyALI gAmanA vatanI che. temanI mahatvakAMkSA ane sArU karI chuTavAnI bhAvanAe temaNe muMbai AvI khUbaja parizrama veThIne raMga-rasAyaNanA dhaMdhAmAM bhavAnIdAsa gaMgAdAsanI peDhImAM bhAgIdAra tarIke kAma karIne dhaMdhAmAM sArI pragati karI ane dhIme dhIme sane 1984nI sAlamAM temaNe potAnA svataMtra bIjanesa zarU karyAM temanI zubha bhAvanA ane udAratAe temanI dhadhAmAM khUba pragati thai, vAMzIyALIthI hRdayamAM hAma bhIDIne nIkaLyA hatA eTale temanI kAryadakSatA temaja vyApAramAM temanI vicikSaNa budhdhi kaseA TInI eraNa para caDI ane saphaLa thayA. uttarAttara dhaMdhAmAM vikAsa thatA raho ane saMpattivAna anyA. garIbonI yAtanAnA pratyakSa anubhava hatA. duHkha bola. eTale AMkhe| mIcI ne vatanamAM ane anya caLe lakSmIne sArA upayoga karavA mAMDayA sAdA, savI ane dharmaparAyaNuM jIvananI udAratA temanI hatI. zrI mANekajI dhanajIbhAI nAnA meTA dhArmi`ka ane sAmAjika prasaMgAmAM je kuTuMbaneA AvI phALo rahyo che, jaina ane jainetara samAgamAM jeno dAnanuM jharaNuM vahAvyu che te zrI mANekajIbhAI kaccha terA abaDAzAnA vatanI che. vinA nahera jIvanamAM sArI evI nAmanA ane rUnA dhaMdhAmAM eka sa kAthI paDelA zrI dhanajIbhAI kAnajIbhAInA putra che ucca keLavaNI prApta karavAne sadbhAgI banyA che hAlamAM pArabaMdaranI jagadIza oila inDasTrIjhanA janarala menejaranA mAnava ta hoddo bhogavI rahyA che. porabaMdaranA sAMskRtika vikAsamAM paNa eTaleja emaneA hissA dekhAya che. porabaMdaranI rATarI kalabamAM pramukha-maMtrInA hoddAthI mAMDIne anya sAmAjika sasthAe! sAthe saMkaLAyelA che. muMbainI ana MtanAthajI jaina derAsaranA TrasTI take jo cha badhAbhAI ke. huM. A. jaina vidyAthI gRha muMbaInA TrasTI ane pramukha tarIke zraoN / 6. e. rikSA pracAra samitinA TrasTI tarIke prasanika sevA bhUkhI che. temanA dharma patnI prabhAvatIbena jenarIba sasthAnA niravhIla saMsthAnA pramukha hatA ane roTarI kalacarala seAsAyaTInA pramukha rahyA che, temanA paNa A badhI sAmAjikra pravRttimAM sArA evA hissA che. bhAratIya asmitA zrI mAnasiMgabhAI suMdarajIbhAi kanAjIyA jAta mahenata ane buddhibaLe AgaLa vadhanAra je keTala ka sAhasika vyApArIonI samAjane bheTa maLe che temAM zrI mAnika bhA te mUkI zakAya. saurASTramAM sAta pAse bhATa sImarolI gAmanA vatanI paT chellA pacAvana varSothI mubaI AvIne vasyA che. puravA ane haiyA ukaLatI kApaDanI lAInamAM temanne sArI evI pragati hAMsala karI che - badamAM Agamana vakhate zakhAtamAM dakhAra va sudhI nArIthI jIvananI zarUAta karI - temanI nikkA pramANIkatA ane utsAhane laI kudarate yArI ArpI ane kApaDanA svata Mtra dhaMdhAnI zarUAta karI, jyAM brahmabhaTTa samAja ane jJAtihitanI prattinA kAryA tA dAma tyAM ubhA ja daya pravRttinA kAmeA thatA heAya tyAM ubhA rahyAMja hAya. nAnA meTama kukALAnAmAM ane brahmabhaTTa maMDaLamAM temanuM avAranavAra sArI evI rakamanuM dAna karyuM" che. hindustAnanA dhaNA tI yAneAnA darzane gayAM che. Aja 67 varSanI umare paNa sAmA jika kAmeAmAM rasa laI rahyAM che. vatana ane kAma pratye pAja kaDA rasa hale che. ArSika rIte pachAta mAnavIe pratye khUbaja sahAnusmRti dharAve che. dhArmika ane sAmAjika prasaMgomAM khaDe page ubhA rahI sevA ApavAmAM vapara rahe che. mULA prANImAnuM ciMta aizA temanA ye vaseluM che. prabhA jJAtinA sAcA nispRha bArIyA zrI mAnasI gA jJAtinuM ratna che. jJAtihiMtano pro temanAthI rAtre phaLe te lAMbu AyuSya bhegI ja abhayanA zrI mAsumaalIbAI mucaDha garavI gujarAtanI buddhimAM aneka navarAe janma laI juda judA kSetre bhAre meTI siddhio hAMsala karI che. bhAvanagara vejITebala preADakava lI. nA mULa sasthApakemAMnA eka zrI ma.sumabhAI bhAvanagaranA ApaNI udyogapati che, temanI kAryakSatA, DI. sAhasika vRtti ane uMDI samajane pariNAme dezaparadeza sAthenA bApAramAM saphaLatA ane pragatiya trikAsa sAtho ane sArI evI nAmanA meLavI che. heobamAM temanI kArakIrdi paNIja ujavaLa che. cembara opha kAmasa ane bIjI audhogika saMsthAe sAthe saMkaLAyelA che. bhAvanagara ane jillAnI sAmAjika pravRttione haMmezA prAtsAhana ApatA rahyA che.
Page #1103
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha 1125 zrI, temane aMgata purUSArtha ane hajAro rUpiAnA dAnathI vadhAre AtmA haMmezA bhakita dhUnamAM ramyA kare evA pavitra lAladAsa lokapriya banyA che. svabhAve spaSTa, nikhAlasa ane sahRdayI che. puMjAbhAI paTela dara pUrNimAe e DAkora darzana karavA jatAM. kahe lIdheluM kAma koIpaNa bhoge pUruM pADavAnI nizrala beya lakSitA te vAya che ke DAkoranA rAjA raNachoDarAye svapnamAM Adeza ApyA. temanA jIvana sAphalyanI cAvI che. " je A dehe kalyANa karavuM hoya te svAmInArAyaNu saMpradAyanI dIkSA le ! DAkorathI DemAI AvI kaDelanAM chellAM darzana karI jyAre paNa taka maLe tyAre sAmAjIka kAma karavAnuM kadApa amadAvAdamAM svAmInArAyaNa saMpradAyanI dIkSA laI chapaiyA gayA, cakatA nathI, tana-mana ane dhanathI jeTale bhAga ApI zakAya te samAdhI paNa amadAvAdamAM lIdhelI.. ApavAmAM jarAya pAchI pAnI karatA nathI. temanA jevA vyavasAyI vyaktine sAmAjika kAma mATe kema samaya maLI rahe che te paNa A saMtane paramAtmAe eka putra Apela ke jenuM nAma harieka AzcaryanI vAta che. emaNe karelA dAna bIjAo anukaraNa bhAI hatuM. A haribhAine traNa putro (1) jeThAbhAi (2) muLajIkare tevA dAkhalA besADyA che. ane Aje paNa aneka saMsthAomAM bhAI (3) chaganabhAI hatA. temanA dAnane pravAha cAlu ja che. kanyA keLavaNInA paNa pUrA AgrahI che. mAnavasevA mATe lakSmIne saupayoga karI potAnuM zrI muLajIbhAIne janma tA. 10-11-1985mAM ya, gAmaThI zALAmAM nAma sArthaka karavA sAthe kuTuMbanuM nAma paNa ujALyuM che. bhAva traNa berane abhyAsa karI jIvanamAM bhAga Avela traNa vIdhAM jamIna para khetInI zarUAta karI. sAhasavIra saDakanA konTrAkaTanA nagaranuM teo gaurava che. kAmamAM joDAyA. tyArabAda jaMgale kharIdI khetI lAyaka jamIna zrI muLajIbhAI jIvanabhAI thAnakI banAvI. uMjAra vikAsa thavA mAMDaze. temanAM patnI zrI jIvI DenI temane traNa putra ane putrI (1) zrI maNIlAla (2) zrI jemaNe potAnuM jIvana vrata, tapa niyama ane tapazcaryAthI jesaMgabhAI (3) zrI gobarabhAI (4) dIkarI revAbena thaela. e kIpAvyuM che, jemaNe potAnI dhaMdhAdArI pravRttio sAthe Ama- rIka bALakone ane grAmya janatAmAM maLatuM zikSaNuM ApyuM. dhIra kalyANanA mArgo paNa lIdhA che. evA nirAbhimAnI, namradharmaniSa dhIre lakSmIjInI kRpA ( khetI dvArA ) thatAM dhanane saMgraha ja nahi zrI muLajIbhAI chAyA porabaMdaranA vAnI che, cAra gujarAtI sudhInA karatAM umara lAyaka putra ane pitAe maLI samAjanA utkarSa mATe abhyAsa. pitAnA jIvananI zarUAta pI. Dabalyu DI. mAM DrAphaTa- dhanano sada payagamAM jenA paripAka rUpe muMbaI rAjyamAM mArkeTIMga menanI nokarIthI karI tyArabAda mInaralsanA dhaMdhAmAM paDyA ane yArDa mATe vizALa jamIna taddana maphata sarakArane soMpI. ilAkAmAM sujhane kAraNe temanA kArIgara gati thatA rahI - A zrI muLajIbhAI haribhAI paTela mArkeTIga yArDa tarIke jAhera nA kAnagarA svabhAvathI mAMnarasanA thI thAnA sapUNa anubhava thayuM. bhUmidAnamAM jamIna ApI. temanA keTalAMka sa pradAyano guptameLavI lIdhe. khaMtIlA ane premALa svabhAvathI vepArI varganA dAna che. lAyaka hospITalamAM temanuM dAna che. chelI yAdagIrI rUpe mAnItA thaI paDayA vaphAdArI ane pramANIkatAnA mahatvanA guNethI vaphAdArI ane pramANIkatAnA mahatvanA guAthI muLajIbhAI haribhAI paTela sArvajanika lAyabrerI tathA zrI muLajI, saurASTra mInaralsa " nA nAme zarU karelI peDhInI pratiSThA paNuM ha. paTela chAtrAlaya DemAI gAmane bheTa rUpe ApI. tA. 21-10vadhI snehio ane zurtAranI huMpha maLatI rahI. 1960 nA roja temanA kuTuMbane vilApa karatAM muphI aMtima vidAya lIdhI temanAM saMskArI putra zrI maNIbhAI ane yuvAna samAja sevAmAM paNa zarUAtathI AgaLa paDato bhAga letA pautra zrI dhIrUbhAI sAmAjika-dhArmika kAryomAM prajAmAM AgaLa AvyA che. brAhmaNa borDiganA ceramena hatA. vidyArthIone pustako, Ave che noTo vigerenI madada dadIone davA Ijekazana mATenI sahAya, sArvajanika saMsthAone ApiMka huMpha ane nAnAmoTA phaMDaphALAmAM sva. zrI meghajI petharAja temanuM dAna hoyaja. guptadAnanAM virodha mAnanArA che. chAyA sevA saurASTramAM jAmanagaranI bAjumAM AvelA paDANAgAmamAM tA.samAjanA ceramena tarIke paraba dara Amana enDa hArDaveva esasI- 15 sapTembara 1904mAM zrI meghajIbhAIno janma thayo hato. mAtra ezananA pramukha tarIke saurASTra mInaralsa prA. lI. nA menejIMga sorASTra gujarAtamAM ja nahi paraMtu bhAratabharamAM ane videzamAM paNa DIrekaTara tarIke, vigeremAM temanI sevA zakti jANItA che. ghaNAja eka mahAna dAnavIra tarIkenI khyAti prApta karanAra zrI meghajIparopakArI ane udAra svabhAvanA che. nirmaLa rivALA prabhu bhAIe mAtra gujarAtI pAMca dhoraNa sudhIno abhyAsa karyo hate. parAyaNa jIvana jIvI rahyAM che. zrI meghajIbhAIe jIvananI zarUAta mAsika rUA. 8 nA zrI muLajIbhAI haribhAI paTela pagArathI zikSakanI nokarI svIkArI hatI ane paMdara varSanI vaye mAtra rUA. 25/- nA pagAranI nokarImAM joDAvA AphrIkA gayA ane bhagavAna sahajAnaMda svarane Ave vatanathI dUra paradezamAM anubhava meLavavA lAgyA. traNeka varasa karI prabhunA caraNenAM darzanane abhilApI. karI teo svataMtra thayA ane 18 varSanI kizora vaye teoe Jain Education Intemational
Page #1104
--------------------------------------------------------------------------
________________ 16 svata Mtra vyavasAya zarU karyAM ane uttarAttara pragati sAdhatA eka mahAna udyogapati banavA zaktimAna thayA. sthAnika pedAzanI cIjone nikAsa vepAra, videzI cIjonI AyAta, nAnA meTA udyogA, khetIvADI zarAphI ane beMkIga evA judA judA kSetromAM ematre siddhinAM sepAna sara karyAM. vArasAmAM nidhanatA, kevaLa pAMca gujarAtInA abhyAsa ane paradezanuM anA vAtAvaraNa bAra varSanI umare e jamAnAmAM e saMjogAmAM svataMtra vyavasAyanI sUjha paDI e prArabdhanA zakaya na ja hAya. sAta varasa A rIte jamAvaTa karyAM pachI 1929 mAM 25 varSanI vaye judA judA padhAAnI gUMthaNI karI sArI evI saphaLatA prApta karI. sane 1947 thI 1953nA samaya emanAM prArabdha ane purUSAnAM sarvottama pariNAmane dasako hateA bAvaLanI chAlamAMthI cAmaDAM kamAvavAnuM satva taiyAra karavAnu emanu audyogika sAhasa emane yArI ApI gayuM. sAhasikatAnAM pAMtrIsa varasa daramyAna tee e bhAratamAM sAta ane AphrikA tathA duniyAnA bIjA dezeAmAM eka Mdare 55 peDhIe sthApI vikasAvI ane 1954mAM 4 varSanI vaye badhAkIya nini svIkArI prArabdha ane purUSAthI te karADapati banyAM sAdAI ane nirAbhimAnapaNa sakhata patrima ane zakti sadAya jhaLahaLatI rahI. teenA cerITebala buddhi pratibhAnI chApa dharAve che. TrasTamAMthI Avaka thAya ane sArA kAmamAM sadAya vaparAtI rahe e tenI khUbI che. saurASTra - gujarAtamAM lagabhaga be karoDa rUpiyAnI emanI sakhAvate aneka bAlamaMdira, vikAsayA, hubara zALAno davAkhAnAM, prasurtiya, jhaDAma, zALA, kAlene chAyAto uparAMta saurASTramAM khAje bhAgo pustakAlayo che. jAmanagaranI meDikala koleja ane amadA vAdamAM thanAra kensara Dispala e sauthI moTI asthAo gAya emanAM dAtA dvArA zikSaN saMsthAeAmAM 30,00 bALako zikSaNa meLave che. badhI maLIne 1200 pathArIovALI heriTala tathA prAtiyA che. ane 2 bALako rahetAM hoya tevAM chAtrAlayo che chatAM tenI svanirNayanI TrasTa emanI AphrikAmAM paNa teoe karADAnA AMkaDAne AMbatu ceriTebala TrasTa sa~bhuM karyuM che. ane sakhyAbaMdha saMsthAe temAMthI ubhI thai che jIvanamAM temane sadAya sAtha ApanAra temanAM patnI zrImatI birenanI jeTalI prathama karIe eTalI ochI che. A pa tIne! TUMkAkSarI paricaya ApavA hAya aa sevA sakhAvatanI kahI zakAya. gAvA. eka dAnavapuSpanA kuTuba jIvanamAM zrImanA madhyAna khUbaja Adarza gRhiNI tarIke sanmAnIya che. zrI medhajIbhAine pAMca putrIo ane be putro satartimAM che. putrocyAnAM lagna thaI gayAM che. jemAMnA eputrI laMDanamAM e na rAkhImAM ane eka dilhImAM rahe che, ane temanAM be putrA eka trevIsa vanA ane eka aDhAra varSanA che. je laDana ane bhAratamAM anukULatA mujaba rahe che. bhAratIya asmitA aneka sasthAnA AdhAra staMbhasamA sva. zrI meghajIbhAi mahAna yaza prApta karI 30-7- 1964nA dine laMDanamAM svaga vAsI thayA. AvA dAnavIra zAhu sAdagaranA purtita AtmAne paramAtmA cIra zAMti arpe. zrI mohanalAla popaTalAla mahetA mAsa dhanavAna deva, dAnavIra hoya, dayALu hAya ane sAthe sAthe nirAbhimAnI paNa hoya evA kisA bahu ochA jovA maLe che, garIbI jIravI zakAya che paNa unnati jIravI zakAtI nathI unnatimAM tu chavI jANanAra zrI mohanalAlabhAi saurASTramAM sAvarakuMDalA pAse khaDakALAnA vatanI che. meTrIkathI vadhu abhyAsa karavA nAnI na karI zakayA ane keTalIka javAbadArI vahana uMmaramAMja muzIbatethI kAramA divasonA sAmanA karyAM. pAMca talAvaDA pAse harIpara gAme peAtAnA mesALamAM prAthamika abhyAsa karI bhAvanagara gAkaLadAsa beDiMgamAM nAnameTrIka sudhInA abhyAsa karI 1930mAM muMbaImAM sau prathama paga mUkayA. je vakhate svarAnyanI laDatanA nAda dezamAM gAtA hatA. zrI mohanabhAInuM yuvAna pu. temAM kheMcAyuM ane dhAnerAnI apAcananI laDatamAM aprabhAga bhajavyo, dharapakaDa vherI yareADA jelamAM keTaleka samaya vitAvyo, khAdI grahaNa karI, netAo sAthe ahiM tahIM dhUmyA paNa mana kAMika cAkkasa dizAmAM cara thavA caganI rahyuM hatuM. pAMca sAta varSa khAMDa bharamAM nokarI karI, daseka thama cadulAla vorAnI sAthe kAma karyu. mukhathI dezamAM jatA rahyA. muMbaI nagarIe aneka kathAdhArIone lakSmInaMdanA banAvyAM che. tyAM vizALa kSetra che. aneka tako che, te vyavasAya che, jene huM ye hAma che temane mATe e bhUminA saphATa pagadhAra ane dariyAkAMThAnA agAdhajaLa svapna sevI yuvAne nA svapnA sidda kare che. bhale pachI sAdhanA DhAMcA hoya AchA hoya, sUkti maryAdIta hAya ane sathava.rA koinA paNa na hAya. evA e svapnadaSTA zro maitanabhAIe pharI pAchA danizcaya sAthe hadamAM AvyA, 24 sudhI bhAgIdArImAM kAma karyuM. 2005mAM svataMtra dhaMdhAnA A goma mAMDayA, asthionI haka ane preNA maLatAM gayAM, pla'khIMga enDa senITarI kAmamAM temanu nAma AgaLa AvyuM. karmo karyo pachItA dukAno jaLagyA hovI ane dhaMdhAne vikasAvyo vidyApIThadariyAvadiMlanA zrI meAhanabhAIe dhaMdhAmAM che haiMsA meLavyA te tenA sadupayoga karatA ramAM temano viSNuna mApArI kArAdi'mAM ghI keLavaNI viSayaka sAmAjika dhArmika pravRttine vizaLa dillI zAya ane sevA ApI che. khaDakALAnI dhama zALAmAM yogya rakama nAnubhAI memarIlamAM yogya sahAya ane nAnA meDhA aneka kALAe,mAM temanu dAna heAyaja. mahetA bradharsanA nAme dhaMdhAneA bhaviSyane plAna che. je amalI banAvavAnI taiyArImAM ja che. zrInAyajInA maMdira mAM sanyAsa AzramamAM ane bIjA dhArmika sthaLAmAM temanI ananya
Page #1105
--------------------------------------------------------------------------
________________ mRtigraMtha 1127 bhakita rahelI che. AMdhrapradezamAM temanA bhAI gujarAtI samAjanA amerIkAmAM meLavela ejInIyarIMga jJAna temaja saurASTra, agraNI kAryakara che. Akhue kuTuMba keLavAyeluM che. sarakAramAM chaeka varSa sudhI egrI. ejInIyara tarIke rahIne meLavela visALa anubhava temaja bhAratanA agraNI kenTrakaTara ku. mesasa zrI mehanalAla prabhudAsa rAva paTela enajInIyarIMga ku. lI. mAM be varSanA bAMdhakAma khAtAne zrI mohanalAlane abhyAsa nanameTrIka che. teo jANItA vahe. anubhave, A badhA samRddha jJAnanA uogathI temane agraNI udhopArI che. sane 1941thI temaNe mIla-jIna sTorsane dhaMdhe zarU gapatinuM mAna apAvyuM che. gujarAta rAjyamAM moTAmAM moTA karela che. ane mohanalAla prabhudAsa enDa ke nI sthApanA karI che. vilAyatI naLIyAnA udyogamAM-bhaDIyAda piTarIjha morabInA sthApaka A uparAMta teo 1934thI sthApela zeThanA Ayana varkasa enDa bhAgIdAra tarIke, morabI rUkIMga TAIsa menyuphekacarsa esosIezana kAM. mAM bhAgIdAra che. je kArakhAnuM khaMDane sAmAna banAve che mArabInA pramukha tarIke, lAyansa kalabanA DAyarekaTara tarIke, mayura ane tenI ophisa nyu koTana mIla kampAunDa rAyapura daravAjA jImakhAnAnA sahamaMtrI tarIke ane bIjI ghaNI sAmAjika saMsthAo bahAra che. sAthe saMkaLAIne yazasvI sevA ApI rahyAM che. ghaNuja udArapremI ane paragaju svabhAvanA che. teozrI svAmInArAyaNa saMpradAyano cUsta anuyAyI che. ane satsaMgI che. bra. vi. maMDaLanA sane 1944mAM upapramukha hatA. zrI mohanabhAI mAvajIbhAI AmalIyA vaDodarA chAtrAlayanA navA makAnanI sthApanAmAM eka rUmane phALo bhAvanagara pAse mahuvAmAM Avela meghadUta TokIjhanA mAlIka Apela. A uparAMta maMDaLanA AjIvana sabhya tathA " yuvaka " zrI mohanabhAI amarelI jillAnA DuMgara gAmanA vatanI che. muMbanA AjIvana murabbI che. ApabaLe AgaLa vadhyA che sAhasikatA, ImAM ghaNA varSathI kansTrakazananI lAInamAM khUba moTI pragati sAdhI khaMta, pramANikatA ane pragati tarapha kUca karavAnI temanI jhaMkhanA eja temane Arthika ane audyogika pragati tarapha doya che. je che. 1940thI dhaMdhAnI zarUAta karI TImbara menyuphekacarIMganA bIjAone mATe preraNArUpa che. dhaMdhAthI temanI zakita ane Ajanane khyAla AvyA pachI te enuM kAma paNa temanA hastaka cAlyuM ane muMbaInA nAnA (1) gujarAta vahepArI mahAmaMDaLa moTA aneka kAma karIne temanI kAryakSamatAnA darzana karAvyA Apa(2) amadAvAda proDakaTIvITI kAunsIla baLe AgaLa vadhyA che. isTa AphrIkAnA dezone pravAsa karyo che. (3) amadAvAda ejInIyarIMga ese. prajApati jJAti samAjanA pramukha ane maMtrI tarIke temanI sevAo (4) beo-mIla-jana sTasa maracanTa eso. jANItI che. jJAti hInanI pravRttiomAM mahuvA yuvaka samAja dvArA (5) amadAvAda Ayana' hArDavera enDa peInTa maracanTa pheDarezana cAlatI keLavaNI viSayaka pravRttiomAM ane dhArmika saMsthAomAM vigere sAthe saMkaLAyelA che. nAnA moTA dAne paNa temaNe udAra hAthe madada karI che. temanA pitAzrI mAvajIbhAI eka yogI ApelA che. purUSa hatA - sa sAramAM rahIne paNa yoga sAdhanAnI siddhine varelA. vIsa kalAka sudhI bhugama samAdhI letA. bAvIsa varSa sudhI anAja zrI mohanabhAI mahIdAsa paTela lIdhA vagara mAtra dUdha ane phaLane ja upayoga karatAM, izvara bhakti sivAya temanI koI manISA nhAtI svAmInArAyaNa saMpradAyanA juthaLanA vatanI zrI mehanabhAI naLIyA ughoganA pratA che. custa anuyAI hatA. temanA vArasadAra zrI mohanabhAI ane temanuM ghageja ucca abhyAsa prApta karIne temanA jJAna ane zakita audhogika dizAmAM vALI gujarAtanA benamUna phALe ApyuM che. kuTuMba paNa eja dhArmika raMge raMgAyeluM che. zrI mohanabhAI rAmajIbhAI kapAsI tIvra buddhizakita, asAdhAraNa haiyA ukalata ane udyoganA saMcAlananI UMDI samaja nAnapaNathI ja temanAmAM dekhAtI hatI. putranA lakSaNa pAraNAmAMthI parakhAya e rIte zrI mohanabhAInI teja vItAnA darzana bacapaNathI thatA rahyA che. muMbaI yunivarsiTInI 1950 nI sAlanI bI esa. sI. (egro) nI parIkSAmAM prayama AvI sara robarTa elana golDa meDala meLave pAlItANAnA vatanI ane mAtra gujarAtIne abhyAsa paNa jethI bhArata sarakAranA kolara tarIke egrI. ejInIyarIMgane posTa pitAnI haiyA ukalatathI vyApArI kSetre AgaLa vadhyA che. grejyueTa abhyAsa karavAnI skolarazIpa maLI ane AgaLa vadhyA. temano janma saMvata 1944nA kArtika suda 2 bhAIbIjanA kheDUta kuTuMbamAM janma lIdho chatAM pitAzrI mAdhyamika zALAnA tahevAranA maMgaLamaya divase rAmajIbhAI kapAsIne tyAM che. temanA AcAryuM hovAthI zikSaNa pratyenA premane laI gharanA sone pUrI mAtuzrInuM nAma navalabA. rAmajIbhAIne traNa putro ane eka keLavaNI ApI, moTAbhAI sesa TekasanA ophIsara che, nAnAbhAI divALIbena nAmanI putrI. ApaNuM mohanabhAI sauthI nAnA putra. DoTara che. pote dhogikakSetre haraNaphALa siddhi hAMsala karI che. pAlItANAmAM gujarAtI zALAmAM abhyAsa karyo ane pachI mAtI Jain Education Intemational
Page #1106
--------------------------------------------------------------------------
________________ 128 bhAratIya asmitA sakhIyAnI dharmazALAnI bahAranI dukAnomAM modIkhAnAnI dukAna nAnapaNathI ja vinaya, viveka, dIrdha dRSTi ane vicAra pUrvakanI cAlatI hatI temAM joDAyA. nAnapaNIja sevAbhAvI khaMtIlA ane buddhi zakti vigere guNone temane vAraso maLyo hato. moTAIna utsAhI hatA 196mAM vIraDInA rahIza zrI pAnAcaMdabhAInI ADaMbarane aMza paNa nahiM atithine joIne AnaMdamAM AvI suputrI zrI naMdubena sAthe lagna thayAM baMne moTAbhAI gujarI jAya. temanI dhArmika bhAvanA anukaraNIya che. nityakramamAM temaja jatA temane dukAnanuM kAma 1973mAM sameTI levu paDayuM. jIvana kramamAM teo hamezA niyamIta ja hoya. zrI mohanabhAIne zikSaNa saMsthAo pratye pahelethI prema hato. jJAtinI ane zaikSaNika saMsthAonI temanI sevA AdaraNIya saMvata 1774mAM zrI yazavIjayajI jena gurUkuLamAM saMsthAnA pracA ane Adarza che pAlItANA ejyukezana sosAyaTI ane pAlItANA raka tarIke joDAyA ane A saMsthAmAM lagabhaga 11 varSa kAma karyuM kanyA vidyAlaya mATe sArI evI rakama temaNe ApI che. Adarza temane saMsthAnA pracAra ane kaMDa mATe vAraMvAra judA judA prAMto ne ane vyavahArane suMdara samanvaya karavAnI temanAmAM zakita paDI che. zaheromAM javuM paDatuM. dezabharatA temanA pravAsa daramyAna saMsthAnA pracAra pAlItANA jaina sevA samAja ane jaina bAlAzramamAM mAtabara sAthe sAthe temaNe AcArya praveza, padastha ane munimahArAjanI nizrAmAM rakamanuM dAna ApyuM che. muMbaImAM zrI vijayadevasUrI ga7 (saMgha) zikSaNa pracAra ane samAja utthAna mATe vyAkhyAne ApelA ane goDIjI mahArAja jaina derAsaranA TrasTI tarIke bInaharIpha cUMTAyA tenA phalasvarUpa koI koI jagyAe zALA-pAThazALA, lAIbrerI paNa e emanI pratibhAnI nizAnI che. pAlItANAnA sAMskRtika vikAsthapAyelA che. samAM saMsthAonA kAmamAM game tyAre utsAha ane dhagazathI doDayA ja hoya eTaluM ja nahi potAne phALa paNa Apeja. gurUkuLa pachI jena bAlAzramamAM joDAyA tyAM terathI cauda varSa kAma karyuM ane temAM paNa pravAsa-paryaTana dAra bAlAzramanI bhAre rAjyamAMthI sarjana karanAra A vyakitae dha dhAdArI kSetranuM mATu mArI pratiSThA vadhArI dIdhI bAlAzrama mATenI jamIna meLavavAmAM vaTavRkSa banAvyuM che. ane ghaNI moTI siddhi hAMsala karI che. nAnA temane paNa sAro evo prayAsa hato. A rIte 25-25 varSa bhAIzrI hIrAbhAI paNa khUbaja kAryakuzaLa ane buddhizALI che. sudhI zikSaNa saMsthAonuM sevAkArya karyuM bAda teonA suputranA sauthI nAnA vinodabhAI paNa ghaNAja utsAhI ane dilAvara hadayanA muMbaImAM khIlatA jatA vyavasAyathI saMtoSa mAnI nivRtti lIdhI. che. mAtuzrI naMdubena temaja AkhuM kuTuMba ghaNuja bhakitabhAvavALuM, tema chatAM pravRttimaya jIvana to cAlu ja rAkhyuM. atikSI premI che. zrI kAMtibhAInuM vyakitatava puSpa Ama suvAsa mahekatu ane sarva prakAre sukhI che. temanA hAthe bhaviSyamAM ghaNA satyaniSThA ane pramANIkatAthI kAma karatA ane koInI paNa sArA suko thAya tevI prArthanA che. zehamAM taNAtA nahiM evuM emanuM vyakitatva zrI mohanabhAIne putro, patro, snehiMjano ane Aptajano ne mATe samudAya che. zrI ratilAla ANaMdajI dozI - pAlItANAmAM mitramaMDaLa ane saMgIta maMDaLa tathA nabhejana emane janma sana 1907nI 24mI navembare bhagavata parAyaNa zALA sthApavAmAM paNa zrI mohanabhAInA zubha prayAse hatA. surata dezI ANaMdajI viThThaladAsane ghare thaye, AraMbhanuM akSarajJAna jillAmAM teomAe ghaNA bhAI-nhAnAne auSadha-davA pahoMcADI potAnA vatana calALAmAM meLavI A saMsthAmAM abhyAsa mATe bhAra mATI sevA karI che. zrI mohanabhAI nivRttimaya jIvanamAM paNa joDAyA. sarasvatIne badale zrIne rIjhavavAnuM baLavAne prArabdha laine AdhyAtmikatAnI vidhavidha pustako vAMcatA ane temAM AnaMda AvelA, eTale mAtra be aMgrejIne abhyAsa pUro karI sana 19mANatA AnAMti patro. sazIla patravadha sagaNAtarANI dhamapI 28mAM ekavIza varSanI uMmare meTara pera pArTasano dhaMdho karatI naMdubena, patra, pautrIonI lIlamalIlI vADInA teo vaDIla, muMbaInI peDhImAM nokarIthI joDAI gayA, sana 1931mAM nekarImAMthI baDabhAgI kuTuMbIjano temanI sevA mATe prANa pAtharatAM. zrI nAthAlAla jazarAja dozI sAthe bhAgIdArImAM dhaMdho zarU karyo, ane pachI pragatinuM eka eka pAna caDatA 1944mAM mesarsa pAlItANA ejyukezana sosAyaTImAM temane sArI evI rakamanuM esosiyeTeDa oTo pArTasa prA. li. nAmanI navI kama zarU karI dAnanuM jharaNuM vaha.vyuM che. jaina ane jainetara saMsthAone temanI sana 1947mAM mesarsa konTinenTala oTo rasa ane vesTarna dUpha satata maLatI rahI che. oTomobAIla, bane pharmanuM- mesarsa konasTa prA. li nAmanI zrI kAntilAla mohanalAla kapAsI navI pharmamAM vilInIkaraNa karI navuM sAhasa zarU karyuM. ratilAlabhAI Aje, vyApArI kSetre Aditya TekasaTAIla InDapAlItANu nivAsI zrI mohanabhAI kapAsInA sauthI moTA sauthI moTA sTrIjha prA. li. meTropoliTana ajha prA. li. nA DAyarekaTara pade che. putra che. nAnI uMmare muMbaI pahoMcI gayA. pitAzrI to jenA zikSaNa saMsthAonI sevA karatA hatA. zrI kAntibhAIe thoDe pitAnA mRhasthAzramI jIvanane bAvIsa varSanI yuvAna vaye samaya davA bajhAramAM kAma karyuM. pachI kApaDalAIna hAtha dharI. AraMbha tha, saMtatImAM traNa putre, badhAyane AjanA yugane anurUpa Jain Education Intemational
Page #1107
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraya 129 zikSaNa ApI, grejyueTa banAvI zakayA che. sauthI nAnA putra ema. Ama 1946nA akhAtrIjanA zubha divase " sTAnDarDa TreDIMga bI. bI. esa thai DokaTarI vyavasAya Ara bhI dIdho che. ku." nA nAme zarU karelI saMsthA dina-pratidina pragati ane unnati karatI rahI. 1957mAM videzI mAlanI dhIme dhIme baMdha pitAne vAMcanane khUba zokha che temAMya dhArmika vAMcana, pravacana thaI rahelI AyAtanI paristhiti lakSamAM laI dhaMdhAkIya kSetrane vika- vigeremAM vadhu rasa dharAve che. sAvI DroIga maTIrIyala tathA sarve insTamenTa lAInamAM paNa jhaMpasAmAjika kSetre zrI kapoLa ke-opareTIva beMkanA DirekaTara pade lAvyuM. senTrala gavanamenTa tathA audyogikakSetre temanI peDhInuM muMbaInI kapoLa jJAtinI menejiMga kamiTInA sabhyapade kapALa sTezanarI mATenuM nAma mokhare levAya che. uparAMtamAM saha peDhIo maheza marakanTAIla korporezana" tathA "vI. pI. saMjaya korpoejyukezana TrasTanA TrasTIpade A saMsthAnA mAnada TrasTI tarIke pitAnI sevAo ApI rahyA che. rezana " nA nirmAtA che. pite khAsa karIne zaikSaNika ane tApIbI rAhatanA racanAtmaka kalakaranI lahANuM mahAjanavADInuM makAna taiyAra thaI gayA bAda kAryomAM chUTe hAthe madadagAra thAya che. pote zrImatI kamaLA lakSmI thoDA samaya pachIja mahAjananA mAnadamaMtrI tarIke teozrInI varaNI ratilAla dozI pablIka cerITebala TrasTanI sthApanA karI che. prati karavAmAM AvI hatI. ane zuM vAM paryata teozrIe je suvyavarSe A TrasTamAMthI sArI rakama paropakAarthe khace che. vasthAnI keDI pAtharI che. e Aja anya saMsthAo mATe dhaDArUpa lekhAya che. zrI ratilAlabhAIe potAnA pUnita pitAnI yAdamAM A saMsthAne moTI rakama bheTa ApI che. jJAti uparAMta anya jana kalyANanI pravRttimAM paNa noMdhanIya phALo noMdhAvyo che. zrI kalakattA gujarAtI vaiSNava samAjanI sthAzrI ratanazIbhAI jIvanabhAI rAjA panAmAM teozrIe aprabhAga laI mAnada maMtrI tarIke paNa mahatvano phALo Apyo che. kAThiyAvADIo vyApAra dhaMdhA arthe deza ane duniyAmAM jyAM jyAM pahoMcyA che. tyAM pitAnA teja ane haiyAthI sAhasikatAnA | zrI lakSmInArAyaNa maMdira sosAyaTI sthapAtAM teozrInI drasTI darzana karAvyA che. eTalu ja nahiM paNa sevA jIvatanI suvAsa temaja mAnadamaMtrI tarIke varaNI karavAmAM AvI che. saMsthAmAM lakSmI nArAyaNanuM maMdira viSNava vADI tathA sva. pU. chaganabApA atithIprasarAvI kuLa ane kuTuMbane dhanya banAvyAnA je keTalAMka prasaMge gRhanI vaijanA mATenA ghaDavaiyA che. ApaNu pAse che. temAnAM eka zrI ratanazIbhAI rAjA jeo saurASTranA keTaDApIThAnA vatanI che. lehANA samAjanuM mahAmulu ola InDIyA sTezanarI ophIsa IkavIpamenTa esosIezananA ratna che. upapramukha tarIke ghaNI sArI sevA ApI hatI. bAlyakALamAM koTaDApIThA gAme pAMca gujarAtI sudhIne abhyAsa zrI jagannAthapurI gauzALAnA ukapamAM uMDe rasa dharAvI sevA karI pachI amarelI khAte meTrIka sudhIno abhyAsa karI saMjoge Ape che. vazAta AgaLa abhyAsa na karI zakAya paNa pitAnA tejasvI vyakitatvanA darzana vidyArthIkALa daramyAna karAvyA. koTaDA pIThA muLa vatana khAte jyAM mAtra 40 AsapAsa jJAti dharonI saMkhyA che tevA gAme lehANA mahAjana vADInA suMdara yuvAnIne thanaganATa ane jIvanamAM kAMIka karI chUTavAnA makAnanA nirmANamAM dAna ApI ane apAvI ratanazIbhAInuM sthAna bacapaNathI manasubA sevelA eTale nAnI uMmaramAMja jamazedapura mokhare rahyuM che. pahoMcI gayA ane dhaMdhAmAM joDAI gayA. amarelI lohANA vidyArthI bhuvananA suvarNa mahotsavamAMnA vaDIlabaMdhu sva. zrI vasanajIbhAInI chatrachAyA nIce e provIjhana eka agragaNya sukAnI tarIke rahI dAna ApI, apAvI apUrNa sTorsamAM joDAyA ane 1942 sudhInA temanA tyAMnA vasavATa dara- sevA karI che. myAna teozrIe sAmAjika zaikSaNika ane sAMskRtika pravRttiomAM - hAla muMbaImAM pitAnI peDhInI zAkhA khelIne muMbaImAM paNa sAro e bhAga laI jamazedapuranI janatAmAM eka urdhvagAmI teTalI ja cAhanA meLavatA, muMbaInA "ghavArI mahAjananA kAryautsAhI yuvaka tarIkenuM sthAna prApta karyuM hatuM. * vAhI kamiTimAM paNa cUMTAI AvyA che. evAmAM vizvavigraha phATI nIkaLatAM anya lokonI sAthe zrI zrI ratanazIbhAInA sakhAvatI svabhAve, emanA AMgaNe Avela ratanazIbhAIe paNa 1943mAM jamazedapura to choDyuM paNa navaruM na koIne paNa khAlI hAthe javA dIdhA nathI. gujarAtI samAjanuM teo besatA kalakattA AvyA ane "sTezanarI" vyApArakSetre jhaMpalAvyuM. gorava che. Jain Education Intemational
Page #1108
--------------------------------------------------------------------------
________________ 13 bhAratIya asmitA zrI ratilAla trIbhovanadAsa (kemIkasa) junAgaDha keLavaNa tIrthakSetra mahuvAmAM zrI ratilAla maganalAla mahetAe zrI maganalAla nAthAlAla mahetA kanyA vidyAlaya ane zrI nAyAjanAgaDhamAM 1931 thI A peDhIe kaTalarI, praviMjhana, hojhIyarI lAla mIThAbhAI mahetA prAthamika zALA mATe dAnagaMgA vahAvI vi. lAInathI dhaMdhe zarU karI Aje phArmAsyuTIkalsa, kemIkalsa emanA jIvanamAM dhanyatA anubhavI che. sAdagI, sevAbhAvanA ane kaTIlAIjharsa tathA oila vi. nA bIjhanesamAM saurASTramAM mAtA- nikhAlasatAnA triveNI saMgamathI Ama zakya banyuM che. bAra peDhI tarIkenI nAmanA meLavI che. sattara varSanI vaye mahuvA choDI , dhArthe muMbaI AvI vasthA verAvaLa, kezoda, rAjakoTa, bhAvanagara, jAmanagara vigere sthaLoe sAmAnya pAyarIthI jiMdagInI zarUAta karI ane bhautika paNa teonI ophIsa mAraphata ghaNI AgaLa paDatI kaMpanIonI siddhinI Toca para pahoMcyA che. kemIkalsa, meDIsIna, vahANa - ejansI dharAve che. vaTAnA ane kamIzana ejanTa tarIkenA dhaMdhAmAM sva maLe ane nasIbe yArI ApI che. vahIvaTI kuzaLatA ane dhagazathI junAgaDha ophIsanuM zrI haribhAI tathA hasamukhabhAI mazaru teo Aje me. jIvA kukAnI kaMpanI, me. maganalAla nAthAlAla mAraphata saMcAlana thAya che. jyAre rAjakoTa ophIsanuM zrI ratIbhAI me. ratilAla prANajIvanadAsanI kaMpanI ane me. baLavaMtarAya enDa mAru tathA bhAvanagara ophIsanuM zrI manasukhabhAI mazarU saMcAlana kaMpanInuM saMcAlana kare che. karI rahyA che. taduparAMta teo sAmAjikakSetrane paNa varelA che. zrI kapALa Aje teo bamazela-AI. sI. AI. InDIyana ekasaplo vidyArthI paha, mahuvAnA vyavasthApaka samitinA sabhya tarIke teo jhIjha, rAlIjha, bI. DI. eca tathA buTasa vigere InTaranezanala saMsthAnA hitamAM sakriya rasa le che ane mahuvA yuvaka samAjanA kaMpanIonI saurASTra kacachanI ejansI dharAve che. uparAMta upapramukha tarIke teo avirata sevA Ape che ane dAtAo mAtra saurASTramAM nAnI moTI aneka InDasTrIjhamAM paNa paDelA che. dAna ApIne chuTI jAya ema nahIM paNa saMsthAmAM sakriya rasa le zrI ratilAla becaradAsa mahetA to prazaMsanIya pariNAma AvI zake evI praNAlikA mahuvA yuvaka samAja muMbaIe pADI tene teo saMpUrNa rIte anusaryA che. dudANAnA vatanI ane hAla taLAjAnA rahevAsI gaNAtA zrI ratibhAI mahetA cAra varSanI vaye muMbaI AvyA-be aMgrejI sudhI AvA mahAnubhAva ane amArA sAthI sahakAryakarane dAtA ne abhyAsa karyo-na karyo tyAM to kauTubika javAbadArIo potAne tarIke AvakAratA ame gaurava anubhavIe chIe. zare AvI paDI-Dha keLavaNInI jijIviSA chatAM Arthika saMjogoe jemane abhyAsa mATe ADaza bAMdhI dIdhI ane kAcA abhyAsa zrI ratilAla viThaladAsa gosaLIyA vyavasAyika kSetre jhaMpalAvyuM-nAnI moTI aneka dhaMdhAdArI lAInane zrI ratilAla viThThaladAsa gosaLIyA (gaDhaDA nivAsI) jeo anubhava karI lIdhe-caDatI paDatInA divaso 5NuM joyA saurASTra temaja muMbaIthI ghaNe dUra nAnA evA zahera mAdhavanagaramAM hiMmata ane sAhasanI eka mAtra muDI sAthe nirAza thayA vagara vasatA hovA chatAM temane potAnA vatana tathA jJAti mATe kaMIka karI purUSArtha jArI rAkhyo. temanI dhIraja ane niSThAnuM e pariNAma AvyuM ke thoDA samayamAM eTale ke 2008thI jena Adarza chUTavAnI tAlAvelI ane dhagaza niraMtara rahe che. dharma pratyene temano prema paNa jarAya utarato nathI kAraNa ke aMdherI upAya, dugdhAlayanI sthApanA karI. zrIkhaMDa ane AIskrIma mATe muMbaImAM kAMdIvalI upAzraya, bhAMDupa upAzraya, ugAmeDI vi. dharmasthAnomAM temanuM nAma guMjatu thayuM-svabaLe ubhA karelA A dhaMdhAe temane AvIja moTI pote tathA potAnA snehIo taraphathI zAhI sakhAvato pragati tarapha laI gayA. vaDIlopArjita A dhaMdhAnI phAvaTa AvatI karI che. A uparAMta sAmAjika saMsthAomAM paNa temane phALo jarAya gaI ane muMbaInI pacAsa lAkhanI vastImAM nAma kamAyA-dhaMdhAmAM ocho nathI jevAke kAMdIvalInI cAlImAM sAMgalI jillAmAM maLelI saMpattine saddaupayoga paNa karyo. pitAzrIne nAme jaina hAIskUle, davAkhAnAo, boTAdanA chAtrAlaya vi mAM temanuM nAma bAlAzramamAM moTI rakama tathA banevIne nAme paNa moTI rakamanuM dAna karyuM che. guptadAnamAM vizeSa mAnanArA che. yAtrArthe hiMdanA hiMmezA mokhare ja rahyuM che. saurASTramAM keLavaNI arthe temanI ghaNI udAra sakhAvato che. A badhAMja mahAna kAryonA praNetA ane ghaNA sthaLoe jaI AvyA che. nAnI moTI aneka jaiina saMsthA emAM ApatA rahyAM che. je temanI udAra zilatAnI pratIti karAve che. sadAya preraNArUpa banatA temanAM dharmapatnI; dharmapremI a. sa. kaMcanagaurI bahenane hIsso jarAya ocho nathI. zrI ratilAla maganalAla mahetA zrI ramaNIkalAla chaganalAla paTela dhUpasaLInI suvAsa prasarAvavI paDe kharI ? maMda paNa AnaMda. rAjakoTa jillAnuM bhAyAvadara gAma temanuM mULa vatana. InTara dAyaka malayAnila ja e kAma kare che. sAyansa sudhIno abhyAsa paNa saurASTramAM aughogika dizAmAM chellA Jain Education Intemational For Private & Personal use only
Page #1109
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha 111 dasakAmAM ja yuvAne e hAma bhIDI che. te haroLamAM zrI paTelane zrI ramaNIkalAla bhogIlAla zAha mUkI zakAya kAraNa ke dhaMdhA aMgenA UMDA abhyAsane laI nAnI uMmaramAM ThIka ThIka pragati sAdhI zakyA che. tAjetaramAM piTarIjha zrI ramaNIkalAlabhAI zAha je bahudhA zrI bakubhAinA nAmathI udyoga sevanTa ekaTrekazana plAna, bIDI pattA tathA tamAkanA jANItA che. temane janma amadAvAdamAM sane 1918mAM thayA. vyApAramAM kAmagIrI karI rahyA che. orissA rAjyamAM cAlatI guja. meTrIka sudhI abhyAsa karI pitAne pagale cAlI temaNe paNa kApaDanA rAtI rAja saMsthAonI sthApanA ane saMcAlanamAM agragaNya udyogamAM jhaMpalAvyuM ane bhAvanagaranI mahAlakSmI mIlanA DIrekaTara bhAga bhajavela che. morabImAM bhaDIyAda poTarIjhanI sthApanA 1959 tarIke nImAyA. 1937mAM kApaDa udyoganA abhyAsa mATe jApAnane mAM bhaDIyAda nAmanA 257 mANasonI vastIvALA gAmamAM karavAmAM pravAsa kheDaze. 1940mAM bhAvanagaramAM mAsTara sIka mIlanI sthAAvI Aje gujarAta rAjyamAM naLIyAnuM moTAmAM moTuM kArakhAnuM panA karI tenA menejIMga DIrekaTara nImAyA ane temanI rAhabharI thaI gayuM che. kArakhAnAmAM sevA ApI rahyA che. paTela jJAtimAM nIce mAsTara sIka mIle apratima pragati sAdhI. teonuM AgavuM sthAna rahyuM che eTaluM ja nahi morabInI sAMskRtika pravRttione sArUM uttejana temanA taraphathI maLatuM rahyuM che. bhAvanagaranI sAMskRtika pravRtiomAM zrI bakubhAIno hisso jApaNuM nAnuM sUne nathI. saMgIta. kalA, saMskRti ke sAhityane zrI ramaNIkalAla dayALajIbhAI mAtra uttejana Ape che eTaluM ja nahi paNa keTalAMka zokha to jAte keLavyA che ane temAM ghaNAne rasa letA karyA che. taLAjA pAse dAThAnA vatanI ane varSothI muMbaImAM vasavATa karanAra zrI ramaNIkabhAI kALI garIbI ane duHkhanA kaparA dahADA pote bIjI keTalIka kampanIomAM DIrekaTara tarIke che. eTale vacce 1946mAM vatanane rastethI muMbaInI vATa lIdhI. ochAmAM ArTa sIka udhoga uparAMta bIjA udyogomAM paNa sAro rasa ke ochI sagavaDa ane zikSaNa paNa pUrU lIdhA vinA kAcI umaramAM che. bhAvanagara baro myunisipAlITInI cuMTaNImAM moTI bahumatIthI dhaMdhA nokarInI zodhamAM muMbaI AvyA. cuMTAyA hatA je temanI lokapriyatAnI pratIti karAve che. zaheranA hRdayamAM hAma bhIDIne nIkaLayA hatA eTale temanI kAryadakSatA nAgarika jIvanamAM paNa AgaLa paDato bhAga le che pitAnA sohAupara sihoravALA zrI prAgajIbhAI mugdha banyA ane huMpha ApI, maNuM vyaktitvathI bhAvanagaranI jAhera janatAmAM ghaNuM ja lokapriya temanA tejasvI vyakitatvane uMcakI lIdhuM vyApAramAM temanI viMca banyA che. samAjesthAnanA kAmamAM paNa temanuM yazasvI pradAna che. temanA anokhA vyaktitvane kAraNe bhArata sevaka samAjanuM kAma kSaNa buddhi kasoTInI eDaNa para caDI ane saphaLa thayAM uttarottara A jillAmAM sArI rIte pAMgaryuM che; vikasyuM che. mIlanasAra dhaMdhAmAM vikAsa thato rahyo ane saMpattivAna banyA. svabhAvanA zrI bakubhAI bhAvanagaranA tejasvI tAraka che. garIbonI yAtanAone pratyakSa anubhava hato duHkha joyeluM. zrI ratilAla cImanalAla koThArI eTale AMkho mIMcIne vartanamAM ane anya sthaLe lakSmIne sadaupayoga karavA mAMDayA sAdA, saMyamI ane dharmaparAyaNa jIvananI 24 jAnyu 1907 nA vAva (banAsakAMThA) mAM janmelA zrI keTalIka udAratA jaIe. dAThAnI zALAmAM, heltha senTaramAM, upA koThArI cheka 1922 thI jAhera-samAjika kAryo sAthe saMkaLAyelA zrayanA jIrNoddhAramAM ane jJAtinAM nAnAmoTA kAmakAjamAM temanA rahyA che. prajAne thatA anyAya temane sparzI gayA ane teo taraphathI sArI evI rakama apAyelI che, guptadAnamAM vizeSa karIne satyAgrahamAM 5NuM joDAyA. videzI mAlane bahI kAra karanAra yuvAnamAM mAnanArA che. jema jema dhaMdhAmAM barakata maLatI gaI tema tema paNu zrI koThArI agresara rahyA. tenA mananI udAratA vadhatI gaI. dama ane karUNA pragaTatA gayAM. asahakAranI caLavaLa samaye muMbaInA eka gujarAtI sAptAhika hindustAnanA ghaNA darzanIya sthaLonuM paribhramaNa karyuM che. "prabuddha jena" nA teo taMtrI hatA. je briTIza sarakArane dAThAnA vikAsa mATe muMbaImAM dAThAvALAonuM mitra maMDaLa ubhu prakopa vahorI lIdho hato ghaNA varSo sudhI temaNe zaikSaNika, sAmAkaravAnA satata prayatno karI rahyAM che. jika ane sAMskRtika saMsthAomAM javAbadArI bharyA sthAna saMbhAzrI nAgaradAsa gAMdhI, nagInadAsa premacaMda vigere sAthe maLI kyAM che. gujarAtI keLavaNI maMDaLa hAIskU, mATuMgA ke opareTIva cakkasa Ayojana pUrvaka vatana pratyenuM RNa cUkavavA hamezA lAkamAM hAusIMga sosAyaTI lI. sAyana, mAnava sevA saMgha (pahelAM hiMdu prayatnazIla rahyA che. dIna-dayAsaMdha), sArvajanika chAtrAlaya, pAlanapura, jena DIspensarI, jhaverI mitra maMDaLa, muMbaI, mATuMgA jena saMdha, ema. ema. dAThAnI jaina ane jainetara saMsthAone temaNe udAra dile sArvajanika vAcanAlaya ane pustakAlaya sagere aneka saMsthAo sAthe dAnanuM jharaNuM vahAvyuM che teo saMkaLAyelA rahyA che. muMbaI jaina yuvaka saMdha, jainavaMya Jain Education Intemational For Private & Personal use only
Page #1110
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratIya amitA sevaka maMDaLa, muMbaI ane anya keTalIka saMsthAonAM to teo sthApaka che. karI hoya tevuM anumAna che. jemAM pitA taraphathI ane vallabha DosAbhAIne nAme ema baMne rIte samAveza thAya che. dhaMdhAkIya kSetre paNa teo muMbaI DAyamanDa maracanTasa esosi- mahuvA Arogya bhuvana. kapoLa nyAtanI kapoLa rIlIpha-kamiTi ezana sAthe gADha rIte saMkaLAyelA che. ane maMtrI, upapramukha ane mahuvA yuvaka samAja ema ghaNI saMsthAo sAthe saMkaLAyelA che. pramukhanA sthAne temaNe zebhAvela che. niSThAvAna sakriya kAryakara tarIkenI temanI ghaNIja ujaLI chApa che. mahuvAnI badhI ja saMsthAomAM temanuM AgavuM pradAna rahyuM che. komavAdI tephAne, dharatIkaMpa ke pura rAhata jevA Apatti nA samaye paNa adamya utsAhathI temaNe lokone madada karI che. khorAka dhArmika hetusara kAzmIrathI kanyAkumArI sudhInA samagra bhAratanA vastro ane raheThANuM ApavAnI kaparI pharaja bajAvI che. 1948 mAM tIrthone pravAsa karyo che. ghaNAja dharmAnika ane udAra svabhAvanA je. pI. nuM je bahumAna teone maLyuM che tyArathI AjasudhI zrI raNachoDabhAIe dAnane pravAha avirata paNe cAluja rAkhyA che. bRhada muMbaI vistAranA teozrI je. pI. che. teonI hiMmata 68 jJAna prayAra mATe hamezAM satata IMtejAra rahyAM che. zikSaNa keLavaNI nizcaya zakti, pramANikatA ane sevAvRtti e ghaNune prabhAvita ane saMskAra kSetre khaca karavAmAM pAchI pAnI kayAreya karI nathI. karyA che. mATuMgA ane sAmana khAte vasavATa kare che. tyAMnI sAmA- samAja sevAnA kAmomAM AthI paNa vadhu yazanAmI bane tevuM jika ane zaikSaNika pravRttionA saMcAlanamAM mahatvano bhAga bhajavyo ApaNe IcchIe. che, koMgresanA vibhAjana pahelAnI kegresanI paNa temaNe aneka prakAre sthAnika sevA bajAvI che. nikaTavatI vastu lemAM teo saradAra nA zrI rAmalubhAyA mahetrA nAmathI saMbodhAya che. AvI anubhava siddha vyakita mahAvIra jaina vidyAlayanA maMtrI tarIke paNa ujavaLa sevAo ApI rahyAM che. svarAjya pachI bhAratamAM audyogika kSetre sAhasika zAha A ma. je. vidyAlayamAM moTI rakamanuM TrasTa paNa ApyuM. che. cha. sedAgaro ane AgevAna udyogapationI samAjane je bheTa maLI putre eka putrI Akhue kuTuM keLavAyeluM che. che temAM zrI mahetrA sAhebane prathama haroLamAM mUkI zakAya tema che. zrI raNachoDa vRjalAla pArekha zrI rAma lubhAyA raLadInAmala mahotrAne janma pUrva paMjA bamAM jahAjaga jillAnA bAga gAme thayo hato. temanA mAtuzrInuM mahuvA - khuMTavaDAnA pArekha kuTuoe mahuvAnI bhAtIgaLa nAma zrImatI amRtabAI che. saMskArI vAtAvaraNamAM temane uchera tavArIkhamAM ghaNI moTI yazakalagI prApta karI che dharmAnurAgI zrI raNachoDabhAI vRjalAla pArekha varSo pahelA e junA jamAnAnA che. rivAja pramANe sAmAnya abhyAsa karyo na karyo tyAM to-pAMtrIza varSa pahelA mAtApitA gujarI gayAMkauTabika javAbadArI audyogika kSetre nAmane prApta karavAne taravarATa nAnapaNathI ja pAtAne zIre AvI paDI-sthiti sArI nahI hovA chatAM hRdayamAM utA je svanuM kAma kema li hAma bhIDI-muMbaI AvI ArthikakSetre pramANIka purUSArtha Adaryo -ne be paisA kamAyA. je samAjamAMthI saMpatti kamAyA eja 1947mAM hindustAnanuM vibhAjana thayuM tyAre mAtrA kuTuMba pitAnuM 1947mAhadustAnanuM vibhAjana tha samAjamAM saMpattinI saritA deNagIrUpe zarU rAkhI-jayAM sudhI gAma choDIne dilhI pahoMcyuM tyAMthI mAtrAjIe 1948 thI 1952 maTI sakhAvata na thAya tyAM sudhI makAna ane gADI na joie sudhI nA udhoga hAtha dharIne Thera bAMdhavAnI sAMkaLanuM utpAdana evA daDha saMka9pa karyo. tyArapachI ghaNI moTI rakama jada jade karyuM hatuM. sAMkaLanA kAcAmAla tarIke vaparAtA lokhaMDanA sthaLe kharcavA zakitamAna thayAM. saLIyAmAMthI preraNuM maLatA temaNe patiyAlA pAse sara hiMdagAme gAmanA ja nAma parathI rahida sTIla relIMga mIsano sAsu-sasarA gujarI gayAM tyAre mIlkatane sa6 upaga karavA prAraMbha karyo. tene vArasadAra tarIke javAbadArI paNa pitAne zIre AvatAM valabhadAsa DosAbhAI cittaLIyAnA nAme ghaNI moTI sakhAvatA svayaMbaLe jAtamahenatathI dhaMdhAnA vikAsama vaNathaMbheja rahyo pote karI zakayA che. mahuvAmAM ema. ena. hAIkalanI sAme pitAnI haiyA ukalatathI pragatinA sopAna eka pachI eka vRjalAla narottama prAthamika zALA ubhI karavAmAM pote ane potAnA caDatA rahyA. dvArA poNo lAkha rUpiyAnuM dAna apAyuM che. harakasana hospITala, jItharI hospITala, mahuvAnI kolejo, haspaTala, gauzALA vigeremAM 1957mAM temaNe paMjAbamAM goviMdagaDha maMDI khAte mahetrA nAnI-moTI rakama lagabhaga ekAda lAkhanI sakhAvata karI haze. InDasTrIyala korporezana nAmanI udyoga saMsthA zarU karI je hAla khuMTavaDA hAIskUla vigeremAM thaIne kule be lAkha rUpiyAnI lugI paNa cAle che. Jain Education Intemational For Private & Personal use only
Page #1111
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha 1133 zrI mahotrAnuM 1961mAM amadAvAdamAM Agamana thayuM te zrI rAyacaMda maganalAla zAha samaye teo gujarAtI prajAthI taddana ajANyA hatA. chatAM temane mIlanasAra svabhAva, priyavANI, zabda vyavahAra ane naitika mUlyonI zrI. rAyacaMdabhAI mULa bhAvanagaranA vatanI ane aMgrejI pAMca dhAraNa nizAne kAraNe mahevA Ayana enDa sTIla I-DIjha nI sudhAne ja abhyAsa paNa satata purUSArthathI anyane upayogI sthApanA karI ane tene paNa sArI rIte vikAsa karyo je InDa. banavAnI ane vyApAramAM AgaLa vadhavAnI bhAvanAe temane ucca sTrIjhane pitAnA nAnA bhAIne saMpI. sthAne besADayA che. 1964mAM sarahiMda sTIla rolIMga mIlsa nuM amadAvAdamAM varSo pahelAM bhAvanagaramAM paracuraNa kApaDa esosIezananI sthaLAMtara karyuM jenuM teozrI Aje saphaLa saMcAlana karI rahyAM che. sthApanA karI ane lokacAhanA saMpAdita karatA gayAM te saMgaThananA gujarAtamAM sTIla rIlIMga mIlsane je jhaDapathI vikAsa thaI sau prathama mAnada maMtrI banyA. ane jAhera jIvananI ujajavaLa rahyo che temAM zrI mahotrAno phALo mahatvano che. sTIla rolIMga kArakIrdinI zarUAta thaI. adamya utsAha ane Atma zraddhAne baLe mIlsa esosIezana opha InDIyA kalakattA kArobArInA sabhya jyAM jyAM anyAya joyo tyAM tyAM sAme thayAM. bhAvanagaranI godharA tarIke 1959thI cAluja che. gujarAta rIlIMga mIlsa esosI IlekaTrIka ku. nI sAme bhAva ghaTADavA mATe sau prathama TharAva karI ezana amadAvAdanA eka varSa mATe pramukha hatA. jhuMbeza upADI saune sahakAra ane huMpha maLyAM bhAvanagaranA iti hAsamAM ajoDa evI laData ApI ane asAdhAraNuM siddhi hAMsala gujarAtane temaNe pitAnuM vatana banAvyuM che. dhaMdhAnA vikAsa karI te pachI to temanuM kAma belatuM gayuM ane yazakalagI prApta arthe jeTalo rasa le che teTalo ja rasa ahiMnI sAmAjika ane karI. dhArmika pravRttiomAM le che. svabhAve udAra ane umadA prakRttinA che. temanI sevA zaktine lAbha gujarAtane aharniza maLato rahe bhAvanagaramAM rakhaDatA kutarAone mArI nAkhavAne myunisipAlIane audyogika kSetre AthI vadhu yazakalagI prApta kare tevI hAdika rIa kAyadA kayA tenA sAma 1934mAvyavasthita Aha saka AMdolana zubhecchA. calAvI kAyado rada karAvyuM ane hajAre jIvone abhayadAna ApyuM. zrI rAmajIbhAI bI. luhAra muMbaImAM paNa hajAra kUtarAe, gAya, baLada, bakarAM vigere jIvone abhayadAna ApavAnuM tathA devanAramAM thanAra katalakhAnAnA bhAvanagaranA vatanI che. ane kAMI paNa abhyAsa karyA vagara virodhanuM tayA jyAM jyAM hiMsA thatI hoya tyAM tyAM virodha karapitAnI sUjhabujhathI phanacara banAvavAnA dhaMdhAmAM ghaNI moTI pragati vAnuM vyavasthita kArya hAtha dharyuM che. sAdhI zakyA che. je temanI zakiMtane paricaya karAve che. bRhada gujarAtamAM jIvadayAnA prakhara himAyatI che jenadharmanA bacapaNathIja zrI rAmajIbhAIne kAMIka navuM zIkhavAne jANa pAyAnA mUlyone jIvanamAM barAbara pacAvI te pramANe amala karatA vAne ane kAMIka karI batAvavAno zokha hato-AzA utsAha rahyAM che. vicAra, vANI ane vartanamAM ekatA jovI hoya to zrI sAthe 1971thI dhaMdhAmAM jhaMpalAvyuM. jemanuM phanIcara Aje bhAva rAyacaMdabhAI poteja che. nagara rAjakeTa, amadAvAda ane anya sthaLoe pahoMcyuM che. spaSTa ane bAhoza vakatA, zAsana mATe marI phITanAra zrIsvadharma pratye abhIrUcI rAkhanArA banI zake te kuTumbanI ane rAyacaMdabhAInA svArpaNanI A yAgAyA racavAmAM temanA suzila nAtinI sevA karavAmAM ane zakya hoya te sAmAjika saMsthAomAM dharmapatnI zrImatI caMdanalakSmIbahenane phALo ajoDa che. pitAnA kulapAMdaDI sahakAra ApavAmAM temaNe umaLako batAvyo che. temane tyAMthI kadI koI nirAza thaIne pAchuM gayuM nathI. dha dhAthe zrI rAyacaMdabhAI sIka enDa ArTa sITakanA kApaDanA dhaMdhAnI dezATana karyuM che. nAnAmoTA tIrtha dhAmanI yAtrA karI che. pitAnI pharaja uparAMta jyAM jyAM jyAre jarUra paDI che tyAM tyAM nAnI uMmaramAM mAtApitA gujarI jatA kauTuMbika javAba. temanI sala temanI sevAzakitane lAbha saune aharniza maLato rahyo che. dArIe temane zire AvI paDelI eTale keTalIka muzkelIone sAmane karIne paNa dhaMdhAmAM AgaLa vadhyA. aneka jaina saMsthAo sAthe saMkaLAyelA che zrI jaina sAdhA mika sevA saMghanA TrasTI tathA mAnada maMtrI tarIke, geDIjha pAThadhaMdhAmAM saphaLatA maLI tene yazateo kudaratanI kRpA gaNe zALAnA maMtrI tarIke akhila bhArata jaina saMskRti rakSaka sabhAnA che mIlanasAra svabhAvanA, dhArmika manovRttivALA zrI rAmajIbhAI maMtrI tarIke, muMbaI dhArI vizA zrImALI jaina jJAtinA mAjI paMdareka vyakitanA saMyukata kuTuMbamAM rahe che. kuzaLa kArIgaromAM maMtrI tarIke, zrI vijayadharma prakAzaka sabhAnA maMtrI tarIke, zrI jAmyuM temanI gaNanA thAya che. jinAlaya samitinA maMtrI tarIke, zrI rAjasthAna jaina saMghanA Jain Education Intemational
Page #1112
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratIya asmitA muMbaInA pratinidhi tarIke zrI ghoghArI mitra maMDaLanA kAryavAhaka dharAvatA zrI lakSmIcaMdabhAI keInuM paNa yathAzakita kAma karI kAryakara tarIke ane bIjI aneka saMsthAo sAthe rahIne sevA ApI ApavAnI bhAvanAvALA che. keLavaNIkSetre temanuM mana khUbaja udAra che. ApI rahyAM che. jovA maLe che. madhyama ane sIjhAtA varga mATe temanA aMtarane khUNe kAyama mATe kemaLa hoya che. Arthika, sAmAjika ane dhArmika kSetre pote ghaNI pragati pAmyA che. temanuM AkhuM e kuTuMba sevA bhAvanAthI ane dhArmika sevAne kSetre temaNe je jALavyuM che e emanI sevA bhAvanA raMge raMgAyeluM che. puravAra karI jAya che. bhAvanagara ane gujarAtanuM e khareja gaurava che. zrI lakSmIcaMda rAyacaMda sarayA zrI lakSmIcaMda dulabhajI zAha bhAvanagara pAsenA theraDI gAmanA vatanI che. gujarAtI pAMca sAthe pahelI aMgrejI sudhI ja abhyAsa, paNa jIvanane urdhvagAmI sahadayI, vinamra ane paropakArI vRttI dharAvatI eka saujanya banAvavA aneka tANAvANAmAMthI temane pasAra thavuM paDayuM che. mRti samA zrI lakSmIcaMdabhAI dhArmika, zaikSaNika, sAMskRtika ane sAhasikatti, sadvicAre, prArabdha ane puruSArtha sAthe jIvananI sAmAjika kSetre tana-mana ane dhanathI pitAnI sevAo ghaNuM zarUAta karI traNa varSanI uMmare mAtuzrIne viyega, bArame varSe varSothI ApatA rahyA che. ucca keLavaNI kSetre saurASTramAM zrI mahA pitAzrIne viga,sAtheja abhyAsanI samApti paMdarame varSe muMbavIra jaina vidyAlayanI bhAvanagaramAM zAkhA kholavA mATe temaNe ImAM nokarInI zarUAta mAsIka vetana rU. 28 lekhe. pacIsame saphaLatA meLavI che. temanA baMdhu sva. maNilAla dullabhajI zAhanA varSe svataMtra dhaMdhe; maracI, masAlA, tela, goLa, vigerene muDI smaraNArthe zrImatI jayAbena maNIlAla tathA temanA putra zrI zIrISa rUA. 301 thI zarUAta. ekatrIsame varSe teja jagyAe dhaMdhAnI bhAIe rUA. 1,25,000 (savAlAkha ) ane zrI lakSmIca dabhAIe pherabadalI karI. moTAbhAI zrI premacaMda rAyacaMdanAM saMpUrNa sahakArathI rUA. 51000- nuM dAna Apela che. zrI mahAvIra jaina vidyAlayanA ja lAIna pheravI. phreMca polIsa, maTerIalsanAM tathA kemIkasanuM bIlDIMganuM bAMdhakAma atyAre zarU thaI gayuM che, kAma zarU karyuM. thoDAja TAImamAM puNya jAgRta thayuM ane moTA A uparAMta teozrInA pUjya pitAzrInA maraNArthe zrI vepArI banyA, AbarU vadhI tyAre meTA jabarajasta phaTako paDyo, ANaMdajI purazotama jena sArvajanika davAkhAnAmAM zrI dulabhajI jeno saMpUrNa sahakAra hato tevA moTAbhAI akasmAtathI svargavAsI mULacaMda petheleja vibhAga cAle che ane te aMge paNa temaNe thayA. teone AdhAra sta bha tUTI paDaze. ekatAlIzame varSe sArI evI rakamanuM dAna Apela che. sAmAjIka kAryonI zarUAta karI ekAvana varSe nivRtta jIvana tarapha javAnI taiyArI, aThThAvanamAM varSe teo dhaMdhAmAMthI nivRtta thayA. teozrI dhArmika, zaikSaNika ane sAmAjIka kSetre nIcenI saMsthAo sAthe gADha rIte saMkaLAyelA che. zrI gaudharI jaina mitra Azare 24 varSanI uMmare muMbaImAM mAsIka rUA. 65 nI maMDaLanA upapramukha che. zrI tAladhvaja jaina vidyAthI cUkamAM TrasTI saravIsa zarU hatI, te TAIme jaina AcArya bhagavaMtanI preraNAthI tarIke sevA Ape che. zrI mahAvIra jaina vidyAlanI kArya vAhaka bAdhA lIdhI ke ekalAkha rUpIAthI vadhAre mUDI thAya te zubha samitinA sabhya che, zrI goDIjI jaina derAsara (muMbaI) nA chellA kAryomAM vAparI nAkhavI. prArabdha khulavAnuM haze eTale nokarImAMthI 18 varSathI TrasTI che ane temAM temaNe 14 varSa menejIMga TrasTI rAjInAmu ApIne tela maLIne dhaMdho zarU karyo, phAvyA nahI, nokarI tarIke sevA ApI che. zrI jena vetAmbara kenpharansanA ekajhIkayuTIva sArI hatI. gaMdhIyAmAM kayAM phasAyA ? moTAbhAInI hiMmatathI kamiTinA sabhyapade che. lAIna badalI, nasIba paNa badalAyuM. vora TAImamAM sAruM kamAyA lAkha rUpiyAnI muDI thaI javAnI lagolaga pahoMcyA. niyama mujaba zrI lakSamIcaMdabhAI muMbaI sIka maracanTasa esosIezananA vAparavA lAgyA. pachI vepAramAM taDakA-chAyA jovA paDayA. paNa maMtrIpade chellA 25 varSathI rahI potAnI dhaMdhAkIya AvaData ne sataghaja rahyo che. ( koI vakhata vicAra paNa thayo nathI ke ane jJAnane lAbha ApI rahyo che. teo udyogapati hAI vyApArI pAMca lAkhanI bAdhA rAkhI hota to ThIka) ulaTAnuM bAdhA rAkhakSetre paNa teoe sArI evI pratiSThA ane kIti saMpAdana karI vAthIja meTI rakama dAnamAM apANI che. che. dhaMdhAnA vikAsa arthe haju be varasa pahelAM ja videzI 1943mAM dhaDAkA vakhate vaDagAdI vistAra khAlasA karelo. musApharI karI upayogI mAhitI ane anubhava laI AvyA che. moTA bhAganAM makAna baLI gayelA athavA suraMga dArA toDI sAmAjIka kSetre paNa teo potAnI sevA ApavAmAM AgaLa rahyA che. vyAM teo te te ja divase sarvasva mUkIne paherelA kapaDe jAna bhAvanagaramAM zrI nAnubhAI jhaverI memorIyala lAyansa pilI- buo mAnIne sagAone tyAM gayA ghara-dukAna badhuM ja khalAsa. kalInIkamAM moTI rakamanuM dAna ApavAnI jAherAta thaDA samaya bAvA banI gayA. paMdara divase kabajo maLe tyAre pAchuM punya pahelAM ja karela che. mAyALu mIlanasAra ane lAgaNI pradhAna svabhAva hAjara thaI gayuM. rAma rAkhe tene koNa cAkhe ? a85 nukazAna Jain Education Intemational For Private & Personal use only
Page #1113
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1135 smRtiprathA . che, evA bajAvI. 41 varSanI kare che. kAryakarI mATe sAthe badhuM ja sahI salAmata maLyuM. ane makAne bacI gayA hatA. rImAM uparA uparI cAra vakhata sarvAnumate cUMTAI AvI kApaDa ane bAvA paNuM maTI gayA hatA. mahArAjanI paNa sevA karI rahyA che temaja samasta muMbaI lehANu mahArAjanI bhAre sevA karI jJAti prema vyakata karI kumAra avasthAmAM satyAgrahanI caLavaLa vakhate muMbaImAM svayaM rahyA che, A sAmAjIka kSetra uparAMta dhArmika kSetre paNa zeThazrI sevaka tarIke sevA bajAvI. 41 varSanI uMmarathI derAsaramAM TrasTI, lakSmIdAsabhAI muMbaI kAbAdevI vistAra nA janatAnA pramukha tarIke maMDaLamAM ane jJAtimAM kAryavAhI kamiTiomAM kArya kare che. kArya karI moTA navarAtrI utsavo vigeranA AjanamAM jAte kAma ghATakopara derAsara, taLAjA upAzraya pAlItANu upAzraya, thoraDI karI temaja vividha dhArmika pravRttimAM kArya karI kAbAdevI vistAvigere sthaLe judI judI jagyAe be lAkha uparanA dAne ApyA ranA janatAnA hRdayamAM eka dhama prema sadasya tarIke mAnabharyuM che. ghaNAja udAra ane paragaju svabhAvanA che. gujarAtanuM teo ane paragaju svabhAvanA che. gujarAtanuM A sthAna meLavI zakayA che eTaluM ja nahi paranuM aneka dhArmika kAryomAM gaurava che. udAra hAthe dAna karI dharma pratyenI potAnI pharaja adA karI rahyA che. pravRttimAM kArya karI kAramAM aMte te pAtAnI ane bhAvanA sAthe madadarasada tarIke zrI lakSmIdAsa suMdarajI pitAnA vatana salAyA khAte jJAti vADImAM temaja pUnA khAte zeThazrI lakSmIdAsa saMdarA aNIyA ( rAya kaviyA)nA jama AnaMdIbA jalArAma bAlAzramamAM jAteja jaI AvI tyAMnAM kArya mAM saurASTranA jAma salAyA mukAme saMvata 1974nAM mAgazara vadI 12nA yegya dAna karI sahAyarUpa thayA che. ane porabaMdara khAte zrI rAmareja thayele salAyAnI gAmaThI zALAmAM 7 copaDI ne abhyAsa dhuna maMDaLane rU. 2500/- pacIsonuM ujavaLa dAna karI maMDaLanA karI bacapaNathI vyavasAyamAM joDAyA emanA dAdAnI sthiti vacce TrasTI tarIkenI sevAo bajAvI rahyA che. uparAMta dvArakAnA jhaTaNIyA paNa kuTuMbane sthira karavAnA hetuthI pitAnI hayAtimAM ja moTAbhAI (rAya kuMDaliyA) kuLadevI TrasTanA TrasTI tarIke paNa sevAo ApI. sAthe muMbaI khAte vasavATa karavA prerAyA te vakhate temanA thI che. muMbaImAM kAnabhAI kanyAkulamA sabhAsada tarAka che cAra maTA bhAIe muMbaI khAte vasavATa karatA hatA. saMvata purve ke kAma karI saMsthAne udArahAthe madadarUpa thaI kanyA keLavaNI 1996mAM pitAnI chatrachAyA gumAvI devage temanuM AgavuM ghaDatara male che pratye potAnI anekhI bhAvanA vyakata karI rahyA che. karanArA vAtsalyanA jharaNu jevA emanA garavA svabhAvanA mAtuzrI mANekabA paNuM saMvata 2004mAM rAmazaraNa pAmyA. aphATa saMsAra zrI vallabhabhAI paTela sAgaramAM sarakAranI mUDI ane hiMmatanuM bhAthuM bAMdhI zrI lakSmIdAsabhAIe muMbaI khAte kApaDa lAInamAM zeTha dharamazI rAmajI rAjakoTa jillAnI jetapuranI prinTa udyoganA paTela grupa opha machaDIvAnI peDhImAM sAta varSa sudhI satata kAma karI anubhava InDasTrIjhanA proprAITara zrI vallabhabhAI paTela udyoganA saMcAlanamAM meLavyA bAda saMvata 1998mAM lakSmIdAsa mArakITa muMbaImAM gaNAja bAhoza vyakti tarIke jANItA thayelA che. audyogika pravRttithI kApaDhane vyavasAya bhAgIdArImAM zarU karyo. dhamadhamatA A zaheranI sAmAjika saMsthAomAM paNa teo agrasthAne khaMta, utsAha ane dhIrajathI dhIme dhIme AgaLa vadhI mULajI bIrAje che. jeThA mArakeTamAM svataMtra vyavasAya sthApI kApaDa vepAranA kSetre AvI zAkha simaga phI thayA ezvara tahI paNa emanA jetapura lAyansa kalabanA kAuDara presIDenTa ane jetapura lAyana svabhAvamAM rahelI paropakArItAnA umadA guNane kAraNe teo jhona ceramena tarIke temanI yazasvI sevAoe bhAre yazakIrti muMbaI khAte mAnavahItanA asaMkhya kAryo karatA rahyA che. ane saMpAdIta karyA che. 1942mAM muMbaI khAte dI uparanA dhaDAkA vakhate asaMkhya loko gharabAra gumAvI beThelA. teone muMbaI lehANA jJAtinI | myuni. kAunsIlara uparAMta jetapuranA mazahura sADI udyoganA vADImAM rahevA AzarAnI vyavasthA karAvI ane aMgata rIte paNa prinTeDa sADI menyu. phekacararsa enDa DIlarsa esosIezananA presIbhAre sevA karI teo asaMkhya kuTuMbone sahAyarUpa thayA che. DenTa tarIke paNa temanI sevA zaktie janahRdayamAM sArUM evuM e emanI paropakArItAnuM javalaMta udAharaNa che. sthAna prApta karyuM che. eTaluM ja nahi paraMtu muMbainI harakIzana hospITalanA bImAra jetapuranA sADI udyogane pUrato sAcuM maLe, pUratA raMge dardIo mATenA vArSika phaMDa ekatra karavAmAM paNa pitAnI vaga maLe ane kAmadAro tathA mAlIke vaccenA saMbaMdhe sudhare te mATenA vAparI sevAo ApatA rahI bImAra loko pratyenI mAnavatA bharI lAgaNI vyakta karatA rahyA che. temanA racanAtmaka prayAsa ane udyoganA vikAsanI gati jALava vAnA tema sUcane ghaNuMja prazaMsanIya che. jetapuranA sADI zrI lakSmIdAsabhAInA dhIra gaMbhIra ane mIlanasAra svabhAvanA udyogane deza - paradezamAM AthIe vadhu gaurava ubhuM thAya te mATe kAraNe muMbaI, mULajI jeThA mArakITanA kApaDa mahAjananI kArobA- teo satata jAta rahyA che. Jain Education Intemational For Private & Personal use only
Page #1114
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1136 bhAratIya asmitA zrI vrajalAla jIvarAja zeTha tIrthadhAmanI temaNe yAtrA karIne kuTuMbane pAvana karyuM che. zrInAthajInA maMdiramAM paNa temane sAro evo phALo prasaMgopAta saurASTranI junI peDhInA AdhAra staMbha jevA A sajajananuM hAya. mULa vatana rAjulA udAra cittavRtta bALI manobhAvanA vyavahAra karILatA e emanA mukhya guNe rAjulAnA nagarazeTha tarIkenI temanI dharmabhakita ane AtmakalyANa arthe teo dIrdhAyu che eja dhamaeNbhakita ane AtmakalyANa atha taga TUMkI kArakIrdIimAM paNa temaNe samasta rAjulAnI prajAnI su dara zubha kAmanA. sevA karI kapriya banyA che. zrI vRjalAla prabhudAsa pArekha temanI Atithya bhAvanA ghaNI prazasya che. temanA taraphathI rUA. 7501/- kolejanA rUma mATe maLyA che. temanA putra zrI anaMta- potAnA kharA nAmane badale "vAchAbhAInA lADabharyA nAmathI potAnA kharA nAmane badale rAyabhAI zeTha vageree pitAzrInI sevAnI praNAlikA jALavI rahyA vizeSa jANItA zrI vrajalAla prabhudAsa pArekha, plAsTika upAche. rAjulA khAte mInaralsanI lAInamAM temaNe dhaMdhAkIya zubha kone kSetre eka agraNI udyogapati che, dezanA dasa agatyanI nAna kSetre eka agraNI udyogapaNa zarUAta karI hatI. udyogamAM plAsTika udhoga mahatvapUrNa sthAna dharAve che. A udyoganA pramukha utpAdakomAM zrI vrajalAla pArekhanI gaNanA thAya zrI. vRjalAla popaTalAla mahetA che. abhyAsano ekaDo ghUMTavAnI zarUA. zrI vAcchAbhAIe gujarAtI bhASA bolato samAja kAThiyADanA kapALa kuTuMbanI muMbaImAM karI. aDhAravarSanI vaye, vyAvasAyIka jIvananA AraMbha sAme ubhela zunyane haTAvI tene sthAne ekaDo mUka nAno puruSArtha dAnazIlatA ane vyApAra dhaMdha mAM meLavelI yazakIrtithI bhAgyeja paNa temaNe muMbaImAM Adaryo ane te ekaDA upara saphaLatAnAM ajANa haze? mIMDAM caDAvavAnI kAbeliyata paNa temaNe muMbaImAM ja hastagata jIvanamAM sAmAnya rIte dhana sattA ane kAtine ApaNe mahatva karI kApaDa mArkeTamAM thoDA samaya mATe karI karyA bAda zrI vraja | paNa zarIra mana ane AtmAnI samRddhi dharAvatI lAlabhAIe haidrAbAdamAM banatAM baTanane vyApAra zarU karyo. vyakitao mATe emAMnu kAMIka paNa meLavavAnuM kaThIna nathI. utsAhayukata parizrama sAthe temaNe e vyavasAyane vikasAvyo ane nezanala baTana phekaTarInI sthApanA karI baTanavAlA' kahevAyA. tana - mana ane AtmAnI samRddhino suyoga eTale vRjalAla vyApArI jIvanane AraMbhe meLavelA e nAmanI saMskRti Aje paNa bhAInuM purUSAthI jIvana. temanA phaleTane daravAje gauravabhera aMkita thayelI che. plAsTika sAvarakuMDalA pAse khaDakALAnA vatanI ane bahuja kamaLIvayamAM yuganAM edhANa pArakhI zrI vrajalAlabhAIe plAsTikanA vyavasAyane sagA-saMbaMdhIone tyAM gAmamAM nizALa nahi hovAthI) abhyAsa vikasAvavA pitAnI saghaLI vyApArasakita kendrita karI ane nezacha gujarAtI ne ja paNa potAnI kuzAgra buddhithI zUnyamAMthI achi nala plAsTika inDasTrIjha sthApI eka vizALa udhogane kSetre ubhI karI. padArpaNa karyuM. pragatino mArga dhatA aMtarAyone daDha mobaLathI dUra karIne zrI vrajalAlabhAIe A navA udyoga kSetre jhaDapI vikAsa jAta mahenatanA pratApe ane potAnA ravayaM garIbAImAMthI sAdhya karyuM, vilepArle (pUrva), pavaI ane goregAma e sthaLee AgaLa vadhI emanI jJAtimAM mokharAnuM sthAna prApta karyuM. temanA AvelI, adhatana mazinarI ane sAdhanAthI susajaja nezanala kuzaLa saMcAlana heThaLa nAnAbhAIone dhaMdhAmAM mArgadarzana ApI plAsTika InDasTrIjhanI phekaTarIe.mAM nAnAmAM nAnI cIthI mAMDI pite preraNA sthaMbha banI rahyAM. meTAmAM moTI vastu sudhInAM DizathI laI Drama sudhInAM-sAdhanAnuM saMpa sahakArathI badhA bhAIone dhaMdhAmAM haraNaphALa maMDAvI. vizALa pAyA upara utpAdana thaI rahela che. A vyavasAyane nAnA moTA kuTuMbanA vyavahArika prasa ge paNa ema ja ukelyA. suvyavasthita ane sudraDha pAyA upara mUkIne A vrajalAlabhAIe tene pUrNa bhAra potAnA putrane saMpI dIdhA che. pitAnI rAhamAtA-pitAnA dhArmika valaNe temanAmAM dharmazraddhAnA bIja barI nIce tAlIma pAmelA A bhAIe Aje udyogane temaja paNa sArI rIte ropAyA ane dhArmika satsaMgane laI te bIja tenAM utpAdanonA vecANanI vyavasthAne dakSatA pUrvaka saMbhALI rahyA aMkurita thaIne navapallavita banyA che. phalasvarUpa zrI vrajalAlabhAI vyavasAya-nivRtta banI zakayA che. bhAIone dhaMdhAmAM sthira karyA pachI paNa bhAIonA parivA vyavasAyanA vikAsane pagale pagale sAMpaDelI saMpatti nahIM rane paNa pragatizIla banAvavA temanuM haiyu hamezA dhabakatuM rahyuM che. paNa dhanane paDachAyo banIne AvatA ahaMkArane aLago rAkhavAnI svaprayane keLavelI zakita eja zrI vrajalAlabhAInA jIvanapurUSArthanI Aje to teo dhArmika, nirAbarI jIvana gALI rahyAM che. sAcI siddhi che. bahujana samAjanI cAhanA jItavAmAM A siddhi ja saguNa ; nitimattA, dharmabhakti ane sevAne teo bhUlyA nathI. temanI sahAyaka banI che. te sAtheja, svabaLe saMpAdita karelI Jain Education Intemational For Private & Personal use only
Page #1115
--------------------------------------------------------------------------
________________ ramRtigraMtha 1137 lakSmIno sadvyaya karavAnI preraNuM paNa temane A siddhi thakI ja paNa muzkela AzvAsanarUpa banyA che. zunyamAMthI sarjana karanAra A sAMpaDatI rahI che. dasa varSanI vayeja mAtAnA lADakoDathI vimukha paraSArtha vyakitae dUdhanA dhaMdhAne vikasAvavAmAM ghaNe patrima banelA zrI vrajalAlabhAI mAtRRNa adA karavAno dhama visaryAM khe che. nathI. moTA khuMTavaDAnA lokapriya kAryakara zrI zAntilAla medInA AgrahabharyA dizA sucanane mAnya rAkhI kanyAzALA sAthe pitAnAM zrI vRjalAlabhAInA jIvananI koIpaNa viziSTatA hoya to e mAtuzrI premakuvarabAnI ramRtine temaNe sAMkaLI lIdhI che. te sAthe ja ke pAtAnA gajavAnA chelI pAI paNa garabAne ApavAmAM se tAva pitA pratyenA putra dharmanA pAlananA pratIka rUpe kanyAzALAnA bhavana sAthe potAnA pitAzrInuM nAma saMkalita karI temaNe pitRRNa A saMskAra vArase uttarottara cAlyo Ave che. zrI ratilAla adA ya* che. kanyAzALA mATe Avazyaka sAdhane mATenuM pha Da gaNAi zAha paNa evAja pratApI purUSa gaNAtA. lADakoDamAM uchaekatra karavA potAnA lAgavaga ane zakitane kAme lagADA taA relAmAM sAcabInA divaso paNa jevA chatAM anyanuM duHkha joI sahAyabhUta banyA che. pote dravI uThatA. A uparAMta, sAmAjika kalyANanuM kArya karatI vividha saMsthA- zrI ratibhAI gAMgajIne vaidakanuM sAruM evuM jJAna hatuM dareka one temanI udAratAno lAbha maLato rahyo che. pArivArika sukha, dharmanA jJAnI hatA. jJAtivAdanA kaTTara duzamana hatA. dareka kema Arthika samRddhi ane sAmAjika pratiSThA e traNe prakAranA saMtApa pratye temane samabhAva hato. zrI vrajalAlabhAIne jIvanamAM upalabdha thayA te sAthe ja svabhAvagata namratA. viveka ane milanasAra vRttine kAraNe mitro, cAhako ane cAlyA AvatA A vArasAne zrI vajubhAie barAbara pacAvI prazaMsakonuM moTu vatuM teo jamAvI zakayA che. zrI vrajalAlabhAI jA. asahAya vidyArthIone vighAdAna karavuM e emane khAsa temanAM dharmapatnI zrImatI kamaLAbahena tathA temanA parivArane zokha rahyo che. jIvanamAM keTalAMka kaDaka niyamo paNa pacAvyA che. svAzyapUrNa dIrdha Ayu ane sukha prApta thAo evI zubha kAmanA che. dhaMdhAmAM mAne bhAgIdAra banAvyA. amuka rakamathI vadhu rakama maLe te dAnadharmamAM kharcavI. sAdAI choDavI nahi vigere sadgAe zrI vRjalAla ratilAla zAha temaja prazasti apAvI kIrtithI haMmezA dUra bhAganArA che. zrI taLAjA pAse pIthalapuranA vatanI sAmAnya garIbAIna laI zrI vRjalAlabhAIne potAnA vatanamAM hospITala bhaviSyamAM ubhI karavAnI vajubhAI ne nAnI uMmaramAMja muMbaI AvavuM paDyuM. ane eka maniSa che. hidanA lagabhaga badhAja dhArmika tIrthonuM kuTuMba sAthe kamizana ejanTanI peDhImAM rahyA. 194 mAM e kAmane vyApArI paribhramaNa karyuM che. muMbaI, kalakattA, amadAvAda, pAlItANuM, anubhava nAnI uMmaramAMja maLI cUkyo hato. taLAjA vigere sthaLoe temanI sArI evI sakhAvato che. sAteka varSanI nokarI karI paNa AthiMka sthiti vadhune vadhu garIbone anAja, vidyArthIone pustaka ApavAmAM jIvanane kathavAtI gaI, kuTuMbanI vyahavArika javAbadArIo adA na karI dhanya gaNe che. zakayA, chatAM hiMmata hAryA vagara musIbatone sAmano karatA rahyAM zrI vADIlAla devacaMda zAha sukha duHkhanA taDakA chAyAne vaTAvI AkarI agni kasoTIne aMte 945mAM dhaMdhAnI zarUAta karI paNa yArI na maLI. saMsAranA zahero ane nagaro to sAgara ane saritA jeva devuM vadhatuM gayuM. sAmAjika javAbadArIo paNuM vahana che; paNuM vIjApura tAlukAnuM gerItA gAma nAnI vATakaDI jevuM che. karavAnI hatI-kaThInAIone gaMja khaDakAyo chatAM muzkelImAM samatA paNa e nAnI vATakaDI paNa kesaspaMdananI che. kAraNa ke ahIMnA ane zAMti rAkhavAnA enane maLelA vArasAgata saMskArae kayAreya nivAsI zreSThIoe sevAnAM sukhaDa ne paropakAranA kesara vaDAvavAmAM paNa hatotsAha na banyA ane purUSArthanI pagadaMDI cAlu rAkhI krame pitAne dhama mAne che. krame 1953-54 pachI bhAgyano sitAro badalAye. gerItA nivAsI sevAbhAvI sajajatAmAM zeThazrI vADIlAla devakaparA divasomAM zrI vRjalAla ratilAla trApajavALA ane caMdanuM nAma agragaNya che. dalIcaMda viThThaladAsa hAthasaNIvALAnI eka mAtra huMpha ane preraNAthI jIvanamAM TakI rahevAnuM baLa maLyuM. potAne IzvaramAM ananya zraddhA, pitAzrI devacaMdabhAI saraLa svabhAvI ne dhamabhIru jIva hatA; niSThA ane pramANikatAne jIvanabhara vaLagI rahevAnuM daDha manobaLa vepAramAM sAhasa kheDavAmAM mAnatA hatA. teo gerItAthI muMbaI e badhA sagu e temanI chellA dazakAmAM ubhI thayelI gayA ne dhaMdhe zarU karyo. ahIM Isa. 1941mAM zrI vADIbhAI AbAdImAM mahatvane bhAga bhajave che ke temanI pragatine ne janma thaye. paNa durdavathI zeThazrI devacaMdabhAIne mu baInuM baja yaza teo zrI vajubhAI trApajavALAne Ape che. pANI lAgyuM. ne teone pitAnA vatana pAchA pharavuM paDayuM. vatanamAM ane bIjuM preraNAbaLa temanA dharmapatnI zrImatI kAntAbahena paNa teo TUMka samayamAM svargavAsI banyA. tra: Jain Education Intemational For Private & Personal use only
Page #1116
--------------------------------------------------------------------------
________________ ne bhAratIya asmitA A zrI vADIbhAi para kALa banne AvI paDyo ne temanu dhavidha praznomAM lIdhele, A kAraNathI vADI bApu' nA brADIbhA premI dila e jhIlavA tatpara banyuM, sa, 1960mAM teoe TUMkA nAmathIja vaDhavANanI mATA bhAganI janatA temane eLakhatI Ane pagAranI nokarIthI jIvananI zarUAta karI. oLakhAvatA. sa. 1968mAM svataMtra thayA, te vAsaNanI nAnI hATaDI khelI pUrva pUvaizya ne vepArI prAmANikatA cauda varSImAM to emAMthI cAra dukAna karI. te nyu vAsaN mArakeTa boMdhAi, tyAre Akhe AkhI bhADe rAkhI, khIjI cAra dukAneAnA vikrama sthApyA. muMbaImAM jhaverI bajAramAM pazu eka dukAna karI lakSmI vadhI eTale badhAnI javAbadArI dharmapremIpurAne sepiI pote nivRtta thane dharmAMtramAM JAma karavA tarapha ANa kendrita karyu, bAvakanAM bhAra ta aMgIkAra karyAM.ka gata, tapa ne kriyAnA rasiyA badhA. nIdhAma pAItANAmAM navapadanI eLI, muMbaimAM zAzvata oLI vagere karyAM. uparAMta navapada eLI sivAya vadhamAna tapanI para A purI karI teeAthI lAMbA samaya sudhI surendranagara khAte ( na vaDhavANuM kaeNmpa mesakuMgarI gulAbacaMdanI peDhImAMnA bApAramAM bhAgIdAranA nAte joDAyelA, dhaMdhAmAM paNa temanuM COMMERCIAL INTEGRITY. khUba khUba uMcA pramANamAM jALavI hatI. dhaMdhamAM lAbha meLavavA mATe ke nukazAna mAMthI ugAravA mATe tenI DAM paNa divasa bApu" bhAvyA na hatA. dekArA upara paNa divasa kAyadesara pagalAM lane temazuM kapa kAne vrata bhAnasika patiApa Apyo na hato......... paNa potAnA vatana gerItA mukAme eka jina prAsAda nirmANa karyuM ane tenA nibhAva mATe sArI evI rakama ApI. tavAna nIca vAge bhojanazALA sthApI. tathA rUA. 13, 000 nI rakama ApI. bhavya makAna badhAvyuM. eja pramANe zerIsA tIdhAme bheAjana zALAmAM za 13, 000 nI rakama ApI. A sivAya paNa jyAM jyAM dAnanA cA-dAta. du:khI jaina bhAIkAne kA, sAdhu sAmAnI vayAvacca, keLavaNI mATe ma, chAra mATe mA, upAyo mATe nibhAvavALA vagere-je je kayAM temAM pAtratA joke pote mara paNa pAcho paga mUkayA nathI. uparAMta tIdhAma zerIsA mukAme AMbalI nI oLI tathA tIya dhAma pAlItANA mukAme navANu, comAsu, upadhAna vagere dhama yAo uparAMta navAba pAnasaramAM keMjamaNu kayu. A dhamapremI zeThazrI vADIbhAI saMvata 2020 nA mAgazara sudI 12 ne dine 78 varSanI uMmare devaleAka pAmyA. temanA rAba zrI bAbubhAIe patAzrIe ubhI karI pagadaMDI upara cAlI rahyAM che. taLAjA ane khIjI aneka jagyAe pitAzrInA nAme dAna Apela che dhArmika sAmAjika kAmamAM teo pa AgaLa paDatA bhAga lye che. zerIsA bheAjanazALAnA sekreTarI tarIke suma sevA ApI rahyuM che. madAvAdamAM kAnUnI mAnanA dhaMdhAmAM sArI pragati karI che. ghaNAnta parIpakArI ane udAradIlanA zrI bAbubhAI jaina samAjanuM ratna che. sva. zrI vADIlAla devajIbhAI zAha ('bApujI') sadgata zrI vADIlAlabhAInuM vyakitatva gulAbanA puSpa samAna hatuM. gulAba pote kAMTAne mAra sahana kare che, paNa peAtAnI gadhethI bAkhA vAtAvane rasa mastImAM DUbADe che, tevuM temaNe potAnA jIvanakALamAM kareluM. thavA jamAnAnI kaI peDhInI viziSTatA temanA tanamAM padma nAmA mAnI mAphaka vadhyA gayelI ke prasihanI becamAtra pama apekSA rAkhyA vagara potAnI sarvasu'dara sevAo sthApavI. Like many great people of his time, he never cared for any publicity what soever. He worked and worked and worked for the benefit of others. 'jIMdagI devA mATe che. levA mATe nathI' e sUtra jANe mAtre temanA manamAM ghara karI beTheluM ane te pramAauna saMba jIvana jIvyA. kuTuMbanuM kevuM kAma haya to te kharuSa hAjara rahetA. temanI salAha sUcanA kAyama niSpakSaja rahetI......leAkonA lAbha mATenI vAta hoya tyAre sAme pagale cAlIne salAha ApatA kura banA khAso to salAha sUcana levA Ave e svAbhAvika hatuM paNa temanA napakSapaNAnI eTalI sarasa chApa hatI ke AkhAye vaDha- vANamAM paNa caiAgya salAha sUcanAnI jarUra paDatI hatI, tyAre gAmanA AgevAne temanI pAse AvatA. temane nAnA bALako pratyenA prema paNa ajaba hatA. bALako sAthe bAla-svarUpa dhAraNa karIne gela karatA. vaDhavANanI suprasiddha sthAnakavAsI jaina vADInA adyatana makAnanA udghATana prasaMge teezrI 'svAgata pramukha' hatA. jaina samAjamAM kAyama ekatA rahe tevI bhAvanA bhAvI hatI, ane e dizAmAM potAnA jyAre suMdara prajAnA karelA. AyuSyanA mA 1 vAsAva niA sIne dhamayAna, dUvAMcana, samAja sevAmAM potAnA samaya vyatIta karelA. potAnA jIvanakALamAM teoe aneka taDakA chAMyaDA joyA. khIjAone irSyA upave tevu sukha yu jevu' ane bIjAne yA bhAve khanuka pA upaje tevuM du:kha paNa temaNe anubhavyu. jIvananA A badalAtA vahelAmAM teozrI 'jalakamalavata' rahyA. eka pitA petAnA saMtAno mATe temanA sukha ane dukhanA prazno tathA temanA kavaramAM jeTalo ja rasa le che tevAja jIvata mUMgA jAnavA prati paNa temaNe karuNAnA cetA vistAra te / ma temaNe vizALa jana samudAyamAM ane temanA ane te... temanI pA aa karyAM hatA......temanI icchA anusAra zrI vaDhavANa mahAjanane
Page #1117
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha 1139 rU. 5001/- ApavAmAM AvyA che. jenA vyAjamAMthI mUMgA bhANavaDanA vatanI che. AphrikAmAM TelasToya phArmamAM paNa keTaleka prANIone kapAsIyA, kaDaba, lApasI ItyAdi khavaDAvavAmAM Ave che, vakhata rahyA, nAnI uMmaramAM ja rASTrapitAno raMga lAgyo ane jAhera garIba bhAI-bahenone mIThuM jamADavAnI hoMza kAyamI temanA jIvanamAM ghaNuM varSo gALyA. bhANavaDa sudharAInA prathama pramukha tarIke manamAM ramyA karatI; AthI vaDhavANa zrI.sthAnakavAsI saMdhane temanA ane kAThiyAvADa rAjakiya pariSadanA agraNI tarIke temanI yazasvI nAmanI purtita yAda sAcavavA rUA. 10.000 nI rakama ApavAmAM kArakIdI jANItI che. AphrikAmAM dhaMdhAnI jamAvaTa karI be paisA AvI che. prati varSa ekavAra miSTa bhojana samAraMbha yojavAmAM kamAyA, Aje paNa AphrikAmAM dhaMdho cAle che pote vatanamAM nivRtti Ave che. jIvana gALI rahyA che. vatanamAM viThThalavADInA nAme raheNAkanA makAne tA. 5-666 nA dine 87 varSanI pAkaTa vaye teozrI tauyAra karAvI garIba lokone rUA. 3-ne Tokana bhADAthI Apa svargavAsa pAmyA. temanI jIvana saurabha lAMbA vakhata sudhI lokone AzIrvAda meLavyA che. pitAnuM nAma joDI bhANavaDamAM hAIskUla sArUM jIvana jIvavA mATe prerakabaLa banaze tevI amArI mATe rUpIA ezIM hajAranuM dAna ApyuM hatuM. eMzI varSanI uMmare AsthA cheja. pahoMcelA zrI viThThalabApA Aje paNa lokonI tana-mana-dhana thI sevA karI rahyA che. ghaNAja udAra ane dayALu svabhAvanA zrI viThThalazrI vADIlAla maganalAla vorA bApA ApaNI junI peDhInuM gaurava samA che. muMbaImAM tArAcaMda zAmajInI peDhInA saphaLa saMcAlanamAM moTAbhAI zrI manasukhabhAI sAthe rahIne saphaLa kAmagIrI karI rahayAM zrI viThThaladAsa narabherAma saMghavI che. milanasAra ane paropakArI svabhAva che. pitAnI dhaMdhAdArI dazAzrImALI kuTuMbonI dhArmikatA udAratA gujarAtI samAjamAM pravRttio sAthe samAjanA umadA ceyane bhUlyA nathI. sArA sa-- ghaNIja suprasiddha che. 5hara tarIkenI Atithya sarakAranI bhAvanAvALA zrI vADIbhAI ghaNI saMsthAo sAthe saMkaLAyelA che. vyApAramAM paNa teoe saurASTranA bIlakhA pAse moTA koTaDAnA vatanI zrI viThThaladAsaghaNIja bAhoza vyakita tarIkenI nAmanA meLavI che. bhAI saMghavIe ghaNA varSo thI muMbaImAM vasavATa karI svataMtra dhaMdhAnI sAthe dharma ane samAja sevAnI pravRttithI sArI evI khyAti zrI vinaya kumAra amRtalAla ojhA meLavI che. traNa aMgrejI sudhIno ja abhyAsa paNa anubhavone AdhAre zrI ojhA 1915mAM bhAvanagaramAM ja jamyA temanA pitA potAnI haiyA ukalatathI vyApAramAM sArI evI siddhi hAMsala karI amRtalAla mULa to umarALAnA paNa pachI te muMbaI gayA ane che. 1927 thI 1935 sudhI nokarI dvArA keTalAka jAta anubhava nAnakaDA kAmanI zarUAtathI mAMDIne jotajotAmAM pacaraMgI zaheranA meLavyo. sageTa nirNaya karavAnI zakti ane pramANIkatAne laI jANItA udyogapati banI gayA 1937thI svataMtra dhaMdhAnI zarUAta karI je pitAnA buddhi baLe dhaMdhAne vikasAvatAM rahyAM. zrI vinayakumAre muMbaImAM zikSaNa lIdhuM ane vyavahArU anubhavanI DIgrI paNa meLavI dhaMdhArthe teoe yuropano pravAsa paNa hasamukhA, hAjara javAbI ane mIlanasAra svabhAvanA thI karyo. ITAlI tathA jarmanIthI yaMtra paNa maMgAvyA, ane "zIpa viThThaladAsabhAI dharma ane samAja sevAnA kSetre paNa evI ja dhagaza ceIna phekaTarI" (eziyAmAM AvI sau prathama) zarU karI. phekaTa- ane lAgaNI dharAve che. 1942thI muMbaImAM cAlatA saurASTra dazA rIne Adhunika yaMtra sAmagrIthI sajaja banAvavA 1961mAM temane zrImALI sevA saMdha ( jJAti maMDaLa ) dvArA cAlatA jJAti-sevAnA yuropanA pravAsa pharIvA karyo. kSetramAM, tathA jIvadayA ane anya sAmAjika kAmomAM potAnAthI mAtra dhaMdhAmAM ja nahIM paNa udAra hAthe dAna ApavAmAM paNa bane teTalI yutika'cita sevA ApatA rahyAM che. temanA dharmapatnI bA vinayakumAra temanA pitAne anusaryA che. mATuMgAmAM zrI amIcaMda sa. zAntAbArDanane A kSetre suMdara sAtha ane sahakAra maLato vividhalakSI zarU karavA mATe temaNe moTu dAna ApyuM che. A rahyo che. e A daMpatInI viziSTatA che. uparAMta zrImatI ajavALIbA bAlamaMdira, mATuMgA ane phargyusana dhArmika pustakanuM satata vAMcanamanana temane khAsa zokha rahyo che. koleja, punAne paNa temaNe sArI evI sahAya ApI che. dhananA anyane upayogI banavAnI temanI hamezA taiyArI hoyaja che. bIjAnuM bhalu saMcaya ke dalAlI karI udAra madada ApIne zrI ojhA dhanane sa6 karavAnI temanI e bhAvanA temanAM supumAM paNa ubhI karI zakyA che. paga to karI ja rahyA che. paNa keTalIya saMsthAonA prANuM pUra temanA moTA putra zrI kAntibhAI saMgharI bI. esa. sI. thaelA nArA paNa banyA che. che ane plAsTIka novelTIjha AITo banAvavAmAM ghaNAja nIpUrNa zrI viThThaladAsa manajIbhAI ghelANI banyA che. mahAmAM gAMdhIjInAM junA aMtevAsI ane AjhAdInI laDatanA pAMca putro ane traNa putrIo sahitanuM temanuM Akhue kuTuMba junA ghaDavaiyA zrI viThThaladAsabhAI ghelANI jAmanagara jIllAnA sukhI ane saMtavI rahela che. Jain Education Intemational For Private & Personal use only
Page #1118
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1140 bhAratIya asmitA zrI viThThalabhAinI pragati ane AbAdImAM keInI preraNA ane zrI zAmajIbhAI mAvajIbhAI pArekha huM maLayA hoya te tenI pramANIkatAne AbhArI che. sAmAjIka sevAnA kSetre zrI vRjalAla kulacaMda bhAyANI; maNIlAla kezavajI - zrI zAmajIbhAI mAvajIbhAI pArekhane AjanA kapALa samAje khetANI; sva. maganalAla pI. dezI ane tilAla hAkemacaMda potAnA lADakavAyA tarIke apanAvyA che. samAdhAnavRtti. jIjJAsa dezI, zrI mehanalAla kALIdAsa kekArInI saujanyatAne AbhArI paNuM hAtha dharelA kArya paratvenI cIvaTa ane kaMIka navuM karI hoya tema gaNe che. chuTavAnI manovRtti vigere khAsIyato e sAmAjika kSetra, vyApArI kSa, sevAkSetre, AjanuM sthAna nIrUpavAmAM mahatvane bhAga zrI zaradabhAI jayaMtIlAla zAha bhajavyuM che. zarada jevAM zAMta, saujanya prakRtiAvaLA, mIlanasAra, saunA zrI zAmajIbhAI mAvajIbhAI pArekha janmabhUmi calAlAmAM prItIpAtra bane tevA suzIla, vinamra, saNa dharAvatA zrI zarada- prAthamika zikSaNa meLavI amarelI hAIskUlamAM abhyAsa karavA kapALa bhAI "yathA nAma tathA guNA' jevA che. zrI zaradabhAI je zAhane bekiMgamAM I. sa. 1921mAM dAkhala thayA. i. sa. 1925mAM janma saM. 1981nA piSa zada 6 nA roja thaye hato. vyavahArIka meTIka pAsa karI muMbaImAM imporTa-ekasaparTa' kaMpanImAM dAkhala abhyAsa puro karI zrI zaradabhAIe phakata 18 varSanI nAnI vaye thayA. I. sa. 1927mAM ITAlIyana kaMpanI mesarsa gerI li. dhaMdhArthe muMbaI tarapha najara doDAvI temanI Apasujha ane dhaMdhAnI mAM yAnanA selsamena tarIke joDAyA. mAsika rUpIA 125/-nA dhagaza temanA vyavasAyanI eka gauravabharI saphaLatA che. pagArathI. taddana sAmAnya saMgamAMthI ApabaLe "zunyamAMthI sarjana" ArTa siTaka kApaDa banAvavAnA udyoganI ApaNA dezamAM karanArAo hareka samAjamAM keTalAye sAhasIke ApabaLe zraddhApUrvaka zarUAta ja hatI. te vakhate I. sa. 1938mAM bhAgIdArImAM vijaya AgaLa vadhyAnA dAkhalAo ApaNI samakSa che. temAnA bhAIzrI silaka milsanI sthApanA karI. (A milanuM bIjI siddhaka milsa zaradabhAI eka che. jeo Aje TIna leTa lAInanA vyavasAyamAM sAthe joDANa karI) khUbaja lokapriya che. eTaluM ja nahI paNa khUba uMcI pratiSThA prApta karI zakayA che. I.sa. 1944mAM azaka silka milsanA nAmathI udyoganuM vistaraNa kayu. udyoga ane vyApAra arthe I.sa. 1948mAM prathama videza yAtrA vyApArI mAnavInA jIvananI unnatI ane vizALa pragatInuM karI, navI velaveTa mazInarI prathama ja hiMdustAnamAM bhaMgAvI dhI Aditya mukhya saMpAna je koIpaNuM hoya te dhaMdhAnI pramANIkatAja che. TekSaTAIla InDasTrIjha prA. li. nAmanI kaMpanI ubhI karI. bhArata pramANIkatA enI pAchaLa pratiSThA ane sAthe paisAne paNa kheMcI vijaya velveTa enDa sIka mIlsa nAmanI mIla thApI ane lAve che. A vAtanI satyatA zrI zaradabhAInA vyApArI jIvanamAM " bhArata veTa " nA nAmathI veTa tathA setheTIka kApaDanuM jevA anubhavavA maLe che. teozrIe potAnA dhaMdhAmAM pramANIkatA utpAdana zarU karyuM. ne pradhAnatA ApI che. je anekene preraNArUpa che. kapALa ke-opareTIva benka li. mAM i. sa. 1963 sudhI 11 meLavelI lakSmInI sthIratA ane abhivRddhi to be kAraNesara varSa sevA apI. judA judA odyogika ane vyApArI saMsthAomAM thaI zake. eka to suyogya rIte dAna dvArA lakSmIne sadavyaya ane joDAI rasapUrvaka bhAga laI rahyA che. jagatanI sevA mATenI nAmAMkhIne dhArmikavRtti-pravRttiono vikAsa. kiMta saMsthA roTarI kalabanA siniyara ekaTIva membara che. pArekha dezI kapALa borDigamAM I. saM. 1959thI TrasTI tarIke cAlu che bhAIzrI zaradabhAI koIpaNa jAtanI kItinA mohamAM paDyA vagara kavaNI ane sAmAjika kAryamAM rasa dharAve che. pitAnI lakSmIne dareka kSetre savyaya karatA rahyA che. ane chellA be varasathI sAntAkrujhanA zrI kuMthunAthajI jaina derAsarajI TrasTanA TrasTIpade zrI zAmajIbhAI mahetA rahI potAnI sevA ApatA rahyA che. bhAratamAM minaralsanA vyApAra - udyogane kSetre pratiSThA yukta nAnA moTA samAraMbha prasaMge utsAhI udAra ane saMskArI agrasthAna dharAvatA zeThazrI zAmajIbhAI harajIvanadAsa mahetA, satata evA bhAvanagaranA ja vatanI zrI zaradabhAI gujarAtI samAjanuM pAMca dAyakAthI A vyavasAya sAthe saMkaLAyelA che. dezanA vyavasAgaurava che. yomAM minaralsanA vepArane maLeluM mahatavapUrNa sthAna mahaddaaMze zrI zAmajIbhAine AbhArI che. rASTra ane samAjanA utkarSa arthe, dharmabhakti arthe ane AtmakalyANa arthe Apa dirdhAyuho, suyazabhAgI che e ja mAtra sAravarSanI nAnI vayeja vepArI jIvananI zarUAta karI zubhakAmanA ! hatI. eTale keLavaNI phakata khapa jogI ja meLavI hatI. paNa
Page #1119
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtiga anubhave zALA kAryo karatAM vadhAre jJAna lAbha ApyA che. temanI gaNunA minaralsanA eka niSNAta parIkSaka tarIke thAya che. pachI mArI misDa karatAM vadhAre cekasAIthI te padAyanA sutra samajI zake che. amerikA sivAya pazcimanA dhAgA ane pUrvamAM jApAna sarvitanA prAnA pravAsa kheDIne temae vizALa anubhava meLo che. minarasanA ghaNA pagA vahepArI zrI zAmajIbhAI pAsethI vAranI tAlIma meLavI hovAno gauravapUrvaka ekarAra karI zake che. zrI zAmajIbhAI "ApAjI" nA vahAlasAyA nAme eLa khAya che. embe minarala manTasa enDa menyuphekacararsa esasIe zananI sthApanA karIne tenA prathama pramukha tarIke temaNe vepArI hitAne sarakSaNa karanArI saMsthA mAtra nahIM paraMtu paraspara prema ane sahakAranI bhAvanA khIlavatA kuTuMbanI sthApanA karI che. bhUtapUrve bhAvanagara rAjyanA eka nAnA DuMgaranA kapeALa vaNika zrI zAmajIbhAi peAtAnA vyavasAya aMgenI pravRttiomAMthI pharaja samajI samaya tAravIne sAmAjika hitanA kAryamAM paNa sakriya rasa letA rahe che. DuMgara uparAMta sAvarakuMDalA, mahuvA ane muMbaInI aneka saMsthAone temanA anubhava ane mArgadarzana uparAMta AthI ka sahu kAranA lAbha prApta thAya che, AjathI gheADAka vakhata pahelAM, amane muMbaI khAte mu. zrI zAmajIbhAi ne maLavAnI taka maLI hatI. lagabhaga 7 varSanI vaye paNa je rIte khabaradArI thI dhaMdhAmAM dhyAna ApI rahyA che, e joI bhalabhalAne gAI upara e svattAvika che. zrI zAmajIbhAI "kIMga epha minaralsa " nAme oLakhAya che. aDadhI bAMyanu khamIza ane potApu paherI, mahI" nahI. Tebale badhe pharIne satA cahere zrI zAmajIbhAine kAma letA jovA e eka virala prasaMga che. zrI zAmajIbhAI khanIjanI parakha paLa e paLamAM kayAreka hAyanI capaTI vacce ghasIne, kayAreka sudhIte ane kayAreka jotAnI sAtheja karI Ape che. hAlamAM temanA mAdarzana heThaLa temanI Aghogika peDhIe uttaraiAra pragati sAdhI rahyA che. mu. zrI. zAmaLabhAInA jAA mujaba, sArakAra, kezIyama, promAIDa, benTonAITa, sopAna mArabala, sIlIkA, jIpsama, meMgenIjha grephAITa, phAyarakale, embeTAsa, cAinA kale, lAinarsTana, ekasAITa ane akIka vagere kula 21 jAtanA khanIja gujarAtanA peTALamAM che. ane tenA dhaMdhAkIya vicce dhUtA lAbhazI rIta uThAvA e prazna vizALa anubhava, dhaMdhAkIya kuneha ane abhyAsa mAMgI le che. temaNe kahyuM ke gujarAtanA lokonI dhaMdhAkIya kartava pagI che. je je gujarAtIe me dezanA minaralsanA vyApAra kSetre saphaLa kheDANA karelA che, temanI pAsethI avAranavAra salAha sUcanA meLavIne ane rAjyanA hitamAM heAya evI vyavahArU nIti apanAvIne ApaNe AgaLa prayANa karavuM joie. gujarAtamAM khanija udyoganA dhAye vikAsa thAya nA gosAI ane meMgenIjha jevI khanIja sapi khUba moTA pramANamAM nikAsa karI zakAya. jo khanIja udyoganA vadhu krAyadAkAraka vikAsa karavA 11:1 mAMgatA heI e- tA sarvAMgI, daSTikoNa apanAvIte, jarUrI tamAma prakAranI sahAya ane sagavaDo maLI rahe e mATe sagavaDa karI khAvI joRe. jo ATaluM thAya to mAtra khanija udyogane kAraNe ja gujarAtanI audyogika tasvIra ghaNIja vyasarakAraka rIte khAI jarI ane gujarAtanuM bhAvi ghaNu ujavaLa banarI. zrI zAMtilAlabhAI brahmabhaTTa svabaLe AgaLa vadhelA brahmabhaTTanA jJAtinA keTalAka AgevAna vyApArIomAM mahesANAnA zrI zAMtilAlabhAI brahmabhaTTa jJAtine gaurava apAvyuM che. nAnapathI svadharma pratye daDha abhInI rAkhanAza ane nAnI mArI dareka dhArmika prayomAM temano kirgita phADA hoja. peAtAnI dI daSTinI mahesANAmAM kRSNalejanA nAme adyatana ane Adaza kahI zakAya tevuM resTAranTa calAve che. ane e dhaMdhAmAM krame krame saphaLatA meLavatA gayAM. potAnI kunikA ane mInasAra svabhAvane kArlR sonA sanmAnIya banI zakayA ane grAhakone bhAre moTA sAva pAmyA. svI" zrI zAMtibAlabhAIne dhadhAkSetre kAMIka karI chUTavAno zAkha hatA. pAmAM maLelI saphaLatAno yaza tu ane Aje temaNe dhaMdhAne ghaNAja saMgIna jJAtinI ka prasaMgamAM temanuM mArgadarzana ane sahakAra hAyaja kudaratano kRpA kyuM che. pAyA upara mUkela che. zrI zAMtilAla suMdarajI zeTha kArDiyAvADI vyApArIAtre sAisa ane zauyatAnI mAga thI jagatabharamAM mAtu bhUkhyA che. temAMe devAka dharmAnurAgI mAnuM bhAvAnI Adhunika yugane je sudara bheTa maLe temAM mahinA jANItA dAnavIra zrI zAMtilAla surai razeThane AgalI karALamAM mULa zakAya. prAcIna zahera tarIke pAkeluM (sipura) AjanuM siDara e emanuM mULa vatana, traNa aMgrejI sudhInA abhyAsa paNa temanI buddhi pratibhAgye sidina sApAna karavAmAM dhArI ApI ne ja dhamanI vijaya patAne uce. kAtAmAM tha bhArgI banyA cAya va pamAM tanI sAdhAraNa sthiti, garIbAImAM divaseA vitAvelA eTale sakhta parizrama ane vrata-japa tapathI jIvana ghaDataramAM satata jAti batAvavI paDI hatI va pahelA muMbamAM vAsatanI lAInamAM nokarInI zarUAAta karI niSThA ane pramacuikatAthI kAma karyuM. jaina dhamanA vArasAgata sakAronA na mathIja karAvyA hatA. emI e dizAmAM bhAre moTI tApa ke pragatinI mItra vaivAna banI. samaya jatAM nArI karatA teja peDhImAM bhAgIdAra thayA. bhAgyanuM cakra yu. lakSmInI kRpA thai ane dhaMdhAne mAgADha rIte khIlano puchyAthI meLavela
Page #1120
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1142 bhAratIya azyitA saMpattine jarApaNuM meha rAkhyA vagara chUTe hAthe dAnapravAha vahete samaye te khUba jAya ja paraMtu mATuMgA AvIne paNa kAlabAdevI rAkhyA vizeSa karIne gupta dAnamAM mAnanArA che. jaina jJAtinA tathA mATuMgA baMne jagyAe pravRttio cAlu rAkhI prInsesa sTrITa garIba mANasane prasaMgopAta anya prakAranI nAnI moTI madada kezavabAgamAM ane kAlabAdevI bhATiyA mahAjana vADImAM pavuMpaNuM karatA rahyA che ghoghArI jaina sevA samAjanA kAryakramamAM temanI vakhane vyAkhyAna mALAo goThavatA. hAjarI acUka hAja mATuMgA AvIne arerA vistAra mitra maMDaLanI sthApanA karI. sva. zrI zrIkAnta dezI e maMDaLa dvArA paNa aneka sAmAjika pravRttio karI paryuSaNa parva vyAkhyAnamALA je dara varSe samatAbAI sabhAgAramAM goThavAya i. sa. 1917mAM navabharanA che te zarU karanAra che. zrIkAta dezI hatA. A vyAkhyAna mALAe tA 27mIe vaDhavANa zaheramAM thayo hato. meTrIka sudhI abhyAsa eTalI lokapriya che ke sabhAgAranI bahAra besIne paNa ujavI vaDhavANunI dAjIrAja hAIskUlamAM karyo hato. hAIskUlanA abhyAsanI mANase ene lAbha le che. kArakIdI ghaNIja ujajavaLa hatI. 1935mAM meTrIka pAsa thayA tyAre AkhI muMbaI yunivarsiTImAM prathama 15 vidyAthIomAM chellA ATheka varSathI teoe mATuMgAmAMthI rahevAnuM badalI temanuM nAma hatuM. e vakhate muMbaI yunivarsiTI taraphathI ja meTrIkanI navasiTI taraphathI ja mAnI zIvamAM AvI gayA ane davAkhAnuM paNa zIvamAM karyuM. zIvamAM parIkSA levAtI. bhUmitinA eka praznapatramAM eka savAla pUchavAmAM AvIne paNa temanI sAma jika pravRttio cAlu rahI eTaluM ja ja bhUla thayelI, 10 mArkane savAla eTo hato. De. zrIkAnta nahiM paNa vadhI. navarAtrinA utsavo je zIva mATuMgAmAM avyajavAbamAM lakhyuM ke A savAla choTe che ane methemeTIkasamAM variyata cAlatA hatA tene sAMskArika svarUpa ApyuM. rAsa, garabA lajInA prathama varSa nA abhyAsa elIsTana nATaka, saMgIta, lokagIto vagerene kArya krama daravarSe navarAtrI kolejamAM karyo. I-Tara sAyansa bhAvanagara zAmaLadAsa kolejamAMthI daramyAna goThavatA. TikiTa vecavA mATe roja rAtre zIlA bahenane prathama vargamAM prathama naMbare pAsa thayA. ema. bI. bI. esa. mATe muMbaI sAthe laIne nIkaLatA. A kAryakramo eTalA badhA lokapriya thayelA AvyA zeTha jI. esa. meDIkala kolejamAM rahI ema. bI. bI. ke Akho hAla cIkAra bharAI jatuM. A pravRttimAM je pasA esa. nI parIkSA pAsa karI. tyArabAda be varSa ke. I. ema. mAM bacatA e badhA ja sAyana-mATuMgA-vaDAlA vistAranI janatAnA agratA e badhA ja rahyA. 1947mAM dAbholakara vADImAM DI-pensarI zaru karI. upaga mATeja vaparAtA. kolejamAM bhaNatA tyAre paNa vaDhavANamAM vekezanamAM jAya tyAre vidyArthI pravRttimAM rasa letA hatA. DokaTarI abhyAsa daramyAna thoDA varSa pahelAM vIbAjInuM sAhitya vAMcyuM ane emanA raMge raMgAyA. zIvamAM sarvodaya mitra maMDaLanI sthApanA karI. A lIMbaDInI laData AvelI e vakhate sainika tarIke javA taiyAra sarvodaya mitra maMDaLa Aje A vistAranI urAma prakAranI sevA thayelA paNa saradAra sAhebanI manAI hatI ke vidyArthIone na javA karI rahyuM che. De zrIkAntanI dareka pravRttimAM eka khAsiyata hatI devA eTale na gayA. tyArabAda 1942 "kavITa inDiyA' laData AvI. abhyAsa choDI saurASTra gayA. tyAM jorAvaranagara khAte rahI ke pote bane tyAM sudhI hoddAthI dUra rahevuM ane e niyama emaNe cUstapaNe pALo che. A vAta smazAnabhUmi para zrI ravajIbhAI bhUgarbha pravRtti karI. pharI pAchA kolejamAM jaI abhyAsa pUro karyo. gaNAtrA DokaTarane aMjali ApatAM karI hatI. sAmAjika prazno kAlabAdevInuM davAkhAnuM zaru karyA pachI tyAM paNa sAmAjika ane sAmuhika pAyA para chavAnI nema sAthe zarU karavAmAM AvelA rAjakIya pravRttio zaru karI. amerikana saMsthAo taraphathI maLato mAsikamAM Do. zrIkA-te lagabhaga be varSanA TUMkA gALAmAM temanI dUdhane pAvaDara lAvI dUdha banAvI, bALakone maphata dUdha vaheMcavA mATenA kendro ane bAla pustakAlaya khelyA. badhIja pravRttio viza6 tathA vizuddha dRSTinA ApaNane darzana karAvyA. ekale hAtheja zaru karatA. minuM jUtha jAmeluM. ane sau madada karatA paraMtu koInI madada na hoya to paNa kAma zaru karI detA temanI chellAmAM chellI pravRtti te "janamukti' nAmanuM mAsika ane eka mIzanarInI adAthI kAma karatAM. ekeeka kAmamAM zaru karyuM te A patra mATuMgAzIva-vaDAlA-dAdAra-vistAramAM dareka saMpUrNa plAnIga" ekasAI, hisAbanI cIvaTa vigere pahelethI gujarAtIne ghera vaMcAya cheA mAsika dvArA be ghaNAM moTA kAryo hatA. vaDhavANa mitra maMDaLanI sthApanA DokaTaranA davAkhAnAmAM thayA che. eka to bihAra rAhata mATe lagabhaga 6 hajAra rUpiyA I. sa. 1948mAM thayelI. e vakhate khAsa pravRtti nahi ekaThAM karyA, ane gujarAta rela rAhata mATe paNa sArI evI rakama thayelI, paraMtu eka saMsthA ubhI thayelI je Aje saMpUrNa phAlI ekaThI karI. AvA phaMDa bhegAM karyA pachI e yogya rIte vaparAya che kulI che. ane vaDhavANanI prajA mATe ghaNAM sArA kAryo kare che. ke nahIM enI paNa pUrepUrI kALajI rAkhatA. mRtyu pAmyA ene 1952mAM arerA sInemAnI bAjumAM rahevA AvyA ane tyAM eka AgaLane divaseja gujarAtanA rAhata kAryonI jAta tapAsa karIne vadhArAnI DIspensarI zarU karI. be davAkhAnA saMbhALavA eTale AvelA. jema jAhera phaMDa ekaThuM karatA tema pitA taraphathI khAnagI 1 kaTara na javI, java karI ne Jain Education Intemational
Page #1121
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigra ca jemanAM jIvanamAM jJAnayoga, bhaktiyAga ane kayAga e madada paNa sArI rIte karatA. keTalAya kuTumenI davAM maphata karatAM. khAnagI ziSyati pAtA taraphathI ApatAM. hamaNAM vALu zaherathI dAkharA skUlanA pa0 vidyAthIe potAne kharce muMbaI bhAvAvelA ane saMpUrNa basa poteja ApeleDaranA mRtyunA samAcAra sAMbhaLI keTalAya loko dhruske dhruske raDayA che. ApaNuM kramabhAgya eTaluM che ke mANasanA jIvatA ApaNe kadara nathI karI traNeyane triveNI sagama racAyA hoya evI vibhUtimenAM darzana pAvanakArI hoya che. bhakata zrI tirAI (magananAmA eka AvI virala vibhUti hatA, Adhi, vyAdhi ane upAdhiethI saMtapta mAnavIone navajIvana ApanAra aMdhakAramAM aTavAtA bhAnavIone sanmArge doranAra ane khakhkha duHkhI dIle, mATe dilAsArUpa zrI ri.vajIbhAinA janma sane 1879mAM kacchanA naLiyA gAme thayela. zakatA, mRtyu pachIja emanI kiMmata karIe chIe. tA. 20-11phUTanA kaiphara karavAtamAM temanuM avasAna thayuM. Do. zrI kAntanA samAja sudhAraNAnA anekAneka prayatnAmAM kadAca sauthI bhagIratha sakhA " namukita " nA saMcAlanano prayatna sauthI " AkharI thaI paDaze.tenI koine rakhe zaMkA hoya. DA. zrIkAntanI chellA trIsa varSa daramyAnanI pravRttinuM siMhAvaleAkana karatAM manA vizISTa vyaktitvanI surekha jhAMkhI thAya che. samAja sevake samAjanA nANAMthI ke sahakArathI zarU karelI pravRttine athathI iti sudhI TrasTI tarIke rahIne vikasAvavI joie tevA temanA dRDha mata A svabhAvajanya mAnyatAne je pravRttimAM teo saMkaLAyA tenA tee adhiSTAtA rahyA ane cheka chevaTa sudhI tene eka sarakhA utsAha tathA civaTathI pAra pADI te mATe UbhA karelA nANAnuM sauthI vadhAre asarakAraka rIte vitaraN thAya ane nANAMnA saMpUrNa hisAba janatA samakSa rajU karavAneA satata Agraha temaNe sevyA. lokone apAyelA vacanane tatkALa amalI karavAnI samAja sevakanI prAthamika pharaja viSe teonI vicArasaraNI temaja kArya prAtrimAM ati spaSTa hatA. vIsa ja varSanI kumaLI vaye evuM samAja sevAnA kSetramAM jhaMpalAvyu. ane mAtra cAvIsaja varSanI vaye emaNe pAlItANAmAM ekAda pravRtti samAjanI dirbhe jarUrI che. tema jAgyA pachI e emanne AdarI. temAM tana mana ane dhanathI prANa pyAM. jaina merDiMga skUlanI sthApanA karI. tyAra pachI cAra varSa bAda ane sAmAjika dRSTie jAra hAya teTalI hada sudhI vikasAvI. Arabhe zUrA ApaNAM gujarAtI ' nI kahevata temanA mATe na kadAca A raMbhathI iti sudhI hatI. zUrA " nI kahevata DA. zrIkAntanA vyaktitvane spaSTa khyAla ApI zake. 1907mAM ema 3 grAma pAzALAo ane kanyAzALA za karI. je jamAnAmAM sIcA zikSaNa levA bhAgyeja mAtraLa bhAvanI e jamAnAmAM emaNe navelI. A mevA nodhapAtra che. kASI mAnavatAnAM spaMdana anubhavatuM emanuM nAma duHkhIjanAnAM khAMta gunA para banyuM, ane 199mAM emake yiA (mAM bAlAzramanI sthApanA karI je haju cAlu che. ane 1910mAM pAlItANAmAM vidhavAo mATe zALAe sthApI. bhaya'kara jalapralayamAM pAlItANAnI A baMne saMyA nAza pAmI. sAmAjika prazno para eka karatAM vadhAre vicAra dhArAnI saMbhAvanA hAI zake tema tee spaSTa pazu mAnatA. tethI anya vyakti carcA athavA kAya` peAtAnA vicAradhArAnI sacATatA sAbita karI zake teA khullA dile temane svIkAra karavAmAM kadI nAnapa lAgI nathI...kAkacaDInA saraLa chatAM sAmAnya rIte na svIkAratA A mULabhUta siddhAMta temaNe vicAra saraNImAM vaNI lIdhela. "janamamuti" ane sarvAdaya mitra maMDaLanI AsapAsa utsAhI kAryakarAnuM guccha ubhuM thaI zakyuM te temanI anokhI kArya paddhati ane bIjI vyaktine sAcavI levAnI zaktine makaro AbhArI gaNI zakAya. vaDhavANu mitra maMDaLa patrikAnA taMtrI zrI prahlAla gorA jyAve che ke ApaNA vaDavALuM ane zrI vavANu mitra maMDaLa muMbaI tA. zrI kAntabhAi dozI jevA - ekaniSTha ane dhyAnaniSTha AgevAna gumAvyA che. zrI zivajIbhAI (maganabAbA) 1143 zrI zivajIbhAie sAtvika sAhityanuM vipula sarjana karyu che. ane seA uparAMta pustakA lakhyAM che. atyaMta sa MvedanazIla prakRti vAthI ane saMgItanA UMDA hovAthI emo padase uparAMta kAvyA ane bhakitagItAnI rasadhArA vahAvI che. 918mAM emaNe svataMtratAnA dilanamAM paNA bhoga vidyA pratye parama AkarSaNa hovAthI 1932mAM te zrI aravinda AzramamAM rahyA ane zrI arariyandane caraNe esI emaNe sAdhanA karI. emano AganI sAdhanA aikAMtika na hatI. vasAva kuTuMbakamanI emanI bhAvanA hovAthI bhAratanAM bhAgalA paDayA tyAre nirAdhAra ane kuTubanA sabhyone karUNa rIte jhumAMvI beThelA nirAzritAnI vacce tee pa MjAbamAM ane kAzmIramAM rahyA. kAsmIranI prajAe emanA A sevAbhAvI kAryanI mukata manathI prazaMsA karI che, gujarAta cheADI paMjAbane kamabhUmi banAvanAra zrI rAvajIbhAine tyAM Aje sahu koi maganabAbAnA nAmeja vadhu vijJAna che. zrI zIvalAla gokaLadAsa zAha jAmanagaranA vatanI che. sorASTranA agraNI vyApArIeAmAM temanI gaNanA thAya che. merakhImAM vejITebala proDakaTasanA saphaLa menejIMga
Page #1122
--------------------------------------------------------------------------
________________ 144 bhAratIya asmitA DIrekaTara tarIke saMcAlana karyA bAda bhAvanagara kemIkala vakase (19- reDa para hatI paraMtu 1959mAM tene sAkInAkA para pheravavAmAM 4) lImITeDanuM sukAna saMbhALela che. dhaMdhAnI pragati mATe pramANI- AvI. A phekaTarI dArA udhoga mATe rabaranA sAdhano, rambaranA katA ghaNuM ja mahatvano bhAga bhajave che. tema temanuM mAnavuM che. ane rabaranI derIo vagerenuM utpAdana karavAmAM Ave che. temanA bIjA ghaNA vyavasAye hovA chatAM grAhakonA saMtoSathI pragati sAdhI zakayA che. audyogikakSetre kavolITI kaMTrola rAkhI vijJAnanI pragatine lAbha laI udyoganA kSetre pragati sAdhIraDelAM zrI zakyA che. ane tethI ja grAhako upara teo temanI ghaNI moTI lAThIyA sAmAjika kSetre pragati sAdhavAmAM jarApaNuM pAchaLa rahyA nathI. 19asara pahoMcADI zakyA che. 65mAM teo 'jasTIsa opha pIsa' tarIke nimAyA 'muMbaI esesIeza ' bhArata nArI kalya: zuM samAja' nA mAnada khajAnacI jAhera kavanamAM temaNe saurASTrarAjaya vakhate sesaTekasanI laDa tarIke nimAyA. pUrva muMbaInA roTarI kalabanA DAyarekaTara karIke tamAM AgevAnI bharyo bhAga bhajavyuM, sAmAjika rUDhIo sAme cuMTAyA. "lAThIyA cerITebala TrasTa' ane 'inDiyana ran2 InDasTrIjha " zAMta pratikAra karelA tenA anubhavothI mAMDIne rAjakIya cuMTaNI ne kAmadAronI proviDanTa phaMDa-samitinA ceramena tarIke nimAyA. emAM temanuM netRta vigere tathA amaladAro sAme sAmAjika teoe "inDiyana kensara sosAyaTI' "progresIvadhUpa, cinamAyA mizana, praznonI rajUAtomAM ane vividha kSetre karelI kAmagIrInA sukhada dipaleDa" cilaDrana sosAyaTI, heralDa lAskI I-sTITayUTa opha ane duHkhada anubhavothI bhareluM temanuM jIvana che. piliTIkasa jevI aneka saMsthAonA AzrayadAtA samAna che. ane jAmanagaranI peregAna leboreTarIjhanA 5 Tenara jAmanagaranI zAha "InDiyana reDakrosa sosAyaTI' ne paNa gaNunA pAtra sahAya ApI zIvalAla dhIrajalAlanI kAM, nA pATanara, hasamukhalAla enDa bradhasaeNnA che. " khe esosIezana" nI sthApanA karanArA teo sakriya pArTanara tarIke vyavasAya kare che. sabhya che. sAmAjikakSetre ApelI sevAmAM navAnagara cembara opha komarsa A uparAMta teo bIjI vividha prakAranI samitinA sabhya tathA jAmanagara bulIyana ekasaceijanA mAnadamaMtrI uparAMta jAma- che; jevIke bombe InDasTrIjha esosIezana, InDiyana rabara InDasTrajha nagaranI relve, TelIphena, ilekaTrIka, Ara. TI. o. lAyansa, roTarI esosIezana inDiyana sTAnDajha insTITayUzana, beDa opha kaMTrola baMdarakamiTi, jJAtinA keLavaNImaDaLe ema aneka saMsthAo sAthe opha InDiyana kAunsila opha menejamenTa ekajhIkyuTIva, samAja saMkaLAyelA che. zikSaNa maMdira nidhi samiti, mAnava sevA saMgha progresiva grupa, DIvAIna cAIlDa skUlaphaMDa, kAunsila ona varDa TAna, eziyA reTarI kalaba morabInAM pramukha siphika Divijhana, keyanA artha-kaveka vIkaTImsa eIDa kamiTi, vagere lAyansa kalaba jAmanagaranAM pramukha AmAM "progresiva grupa' nA sTenDIMga kamiTinA teo sabhya che. jyAre elaInDiyA menyuphekacarsa geM=nAijhezana' nA senTrala kamiTi me rabI cembara opha komarsa enDa InDajha TrIjhanAM upa pramukha -membara che. tarIke temanI sevA jANItI che. A uparAMtake AmAMnI eLaka jeTalI samitionAM teo zrI zIvubhAI vasanajI lAThIyA AjIvana sabhya che. kAra phalega kamiTi 67-68 nA teo sekreTarI zrI. esa. vI. lAThIyAne janma 15 me 1928 nA divase hatA teo bebe InDasTrI esosIezananA upapramukha che. saurASTramAM Avela meMdaraDA gAme thaze. tyAre koIne svapna paNa kalpanA na hatI ke A bALaka bhaviSyamAM rabara udyogane kSetre rambara ughoganAkSetre vadhu pragati sAdhI siddhi hAMsala karavI mahAna siddhio hAMsala karaze ane bhAratamAM tathA videzamAM potAnuM ane aneka vidha pravRtti dharAvatI saMkhyAbaMdha samitio ke nAma rozana karaze ! saMsthAomAM pratyakSa ke parokSa nANAMkIya ke anya rIte madada karavI e vastu jANe ke zrI esa vI, lAThIyAne mane jIvana-dhyeya banI muMbaInI vilsana kolejamAM teoe pitAnuM zikSaNa lIdhuM. gayela che. 1961mAM teoe bI. esa. sI. nI parIkSA onarsa (HONS). zrI lAThIyA 5hastha jIvanamAM paNa eTalAM ja bhAgyavaMtA che. meLavI pAsa karI. rabara TekanolejInA kSetre vadhu ucca abhyAsa karavA teo IMglenDa gayA ane chevaTe rabara TekanolojIne lagatI teone patnI che. ane traNa putro che. ela. AI. Ara. AI. nI DIplemAMnI padavI meLavI bhArata rakhara udhoga ane anya pravRttio pAchaLa rokAelAM zrI pAchA pharyA. lAThIyAne be prakAranAM zekha che. vAMcana ane phoTogrAphI ! A pachI teoe 1953mAM, ogasTanI 15mI tArIkhe teoe bhAratamAM vividha sthaLoe musApharI karela che. rabara rabara phekaTarI zarU karI A phekaTarI pahelAM muMbaImAM lemiMTana TekanolojI kSetre thayelI Adhunika pragatino abhyAsa karavA zrI Jain Education Intemational For Private & Personal use only
Page #1123
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha 1145 lAThIyA 5 vAra IMglenDa, jApAna ane bamAM jaI Avela che. meLavI-kamAI rambaranI blenkeTanI nikAsa paNa karI rahyAM che. rambaranI (dhAbaLIonI ) nikAsa vadhAravA mATe siMgApora, hoMgakaeNga ane osTreliyA paNa jaI AvyA che. siMgAporamAM rambaranA sAdhana aMgenI udyogonI vadhatI jatI mAMgane pahoMcI thayela seminAramAM paNa bhAratanA pratinidhi tarIke hAjarI ApI vaLavA amadAvAda khAte AvIja rambaranI phekaTarI zarU karavAmAM AkhyA che. AvI che. teoe rabaranA sAdhanonuM utpAdana zarU karyuM rambaranI A rIte zrI esa. vI. lAThIyA rambara udyogamAM sAdhela (ple keTasa) banAvavI zarU karI. bhAratamAM prathamavAra kogresiva vikAsa ne pragatine kAraNe dezanI AciMka pragatimAM mahatvane kALA zrInkIMga raMja ane IvAseTa rambara lIjhanuM utpAdana ane niyaM. ApI rahyAM ane pitAnuM tathA bhAratanuM nAma vizvamAM rozana karI traNa zarU karyuM. vakenAIjha yukata rabaranA ane rabaramAMthI bIjA rahyAM che. vividha sAdhanonuM utpAdana karI mahatvanuM gaNI zakAya evuM rU. 2 karoDanuM videzI hUMDiyAmaNa pramavAra bacAvyuM. bhAratamAM eka zrI savAIlAla maganalAla modI mAtra khUbaja Adhunika ane saMpUrNa sAdhane vALI teonI rabaranI phekTarI che. A phekaTarImAM pUSkaLa sAdhavALI leboreTa- jIvananI ucca mahatvakAMkSA, buddhimattA, parizrama ane sevA rIne paNa samAveza thAya che. jene vistAra 43,000 cerasa bhAvanAthI AgaLa AvI kaLa samAjamAM sArU evuM mAnapAna phUTane che. pAmelA zrI savAIlAlabhAI modI gujarAtanA bhAvanagara jillAnA karadeja gAme 1976nA caitravada 13 terazane diMvase janma . 23 okaTobara 1966nA divase kArakhAnAnA prathama udghATana nimitta teoe kezoda TI. bI. haripaTalane moTI rakamanuM phaMDa ghaNA varSo pahelA muMbaI AvIne sAmAnya nekarIthI jIvananI ApyuM. anya saMsthAone paNa badhI maLIne lagabhaga rU 20,000 zarUAta karI ane satata udyama dvArA jIvananA aneka tANAvANuMnI madada karI. A uparAMta saMzAdhana tabibi rAhata, ucca zikSa- mAMthI pasAra thayAM. NanI prApti vagere mATe Arthika sahAya pUrI pADavA "lAThIyA cerITebala TrasTa' nI sthApanA karI kahe che ke mANasa pote pitAne bhAgya vidhAtA che eTale mANasa jyAre pitAnuM bhAgya nirmANa karavA sAbado thAya che tyAre tAjetaramAM ja teo chellI vizvanI musApharI karIne pAchA nirAzA ane niSphaLatAo hArI jAya che e kAnane caritArtha ryA che. chellI musApharIne uddezya rabara udyogane kSetre zodhAyelI karatuM jIvana zrI savAIlAla madInuM che. krame krame temanI pramANIchelI DhabanI pragati vize jJAna prApta karavAno hato. teone katA ane nItimaya jIvanane kAraNe lokhaMDanA svataMtra dhaMdhAmAM monTIalanI roTarI kalaba pAsethI roTarI kalaba-DAyaronAMjhIjha jhaMpalAvyuM zrI ramezacaMdra mohanalAlane sAro e sahakAra maLyo senTara" mATe aTrAsenikanA sAdhane meLavela che. ane potAnI haiyA ukalatathI dhaMdhAmAM sArI evI siddhi hAMsala karI. brAITa bAsaM ane zArIMganA vyApAramAM mokharAnuM sthAna bhArata sarakAre prathamavAra ja videzI AyAtane pahoMcI vaLavA prApta karyuM. dhaMdhArtha ane tIrthayAtrAthe ghaNuM mahatvanA mATe rambaranA 'keTa utpAdana vadhAravA mATe rokaDa rakamanuM moTuM vadhAravA mATe rakama sthAna pravAsa karyo che. jevA vyApAmnA kasabI avAja lAcAra na AvI sima sAme cAlIne InAma ApavAnI jAherAta karI. ane A prakAranAM utpAdanane vidyAvyAsaMgI zikSaNa ane keLavaNInI pravRttiomAM sAme cAlIne vikAsa zrI lAThIyAe bhAratamAM prathamavAra thoDI paNa videzI madada tana mama dhanathI hamezA mekhare rahyAM che. meLavelI lIdhA vinA pitAnAM ja prayatna kAra sAthe vizvabharamAM rambaranI saMpattine upaga zALAmAM kuvA baMdhAvavAmAM evA sArvajanika le ke utpAdana karanArA mAtra gaNyA gAMThayA ja che. uoganI suMdara kAmomAM udAra dile karyo che; TI. bI. hArapITalamAM temanuM sArUM pragati ane tene lIdhe dezane thayela phAyadAne kAraNe 17mI Disembara evuM dAna che. 1969nA roja rASTrapatizrIe dilhInA rASTrapati bhavana khAte zrI lAThIyAne evorDa Ape. samAja sevAnA kAmamAM zrImati caMpAbena dozInI paNa temane satata preraNA maLatI rahI che. ane nAnA-moTA kAmamAM teo nA adhika vikAsamAM pratyakSa ke parokSa rIte upayogI sAthe rahyAM che. mAtazrI maNIbAnA nAme judI judI jagyAe ane pAyArUpa gaNAtAM udyogamAM rabaranI jarUriyAta e dharatI- ghaNI sArI rakamanuM Donezana ApyuM che. mAMthI anAja pedA karavA mATe anivArya gaNAtA pANInI jarUrI. thAta jevI che. Aje zrI lAThIyA bhAratanA udyogonI rabara aMge temanAM suputra zrI dhIrajalAlabhAI ane zrI bhUpendrabhAIne paNa vadhatI jatI mAMgane saMpUrNa rIte pahoMcI vaLavA tanatoDa prayana A saMskAra vAra maLe che, suputrI zrI vanItAbena ane karI rahyAM che. eTaluM ja nahi paraMtu deza mATe videzI hUMDiyAmaNa zrI raMjanabahenamAM paNa dhArmika sahiSatAnA darzana thAya che. Jain Education Intemational
Page #1124
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1146 bhAratIya asmitA AkhuM e kuTuMba keLavAyeluM che. A sAhasamAM ja bhAratanA atyanta bhavya evI eka audyogika saMsthAne pAyo naMkhAyo. kuMvarajIbhAI 1921mAM 38 varSanI yuvAna vaye avasAna pAmyA. zrI sItArAma varavAbhAI brahmabhaTTa pati teo karI rahyA che. temanA AvyA tyAre prathama vizvayuddhanA 'AvI hatI. AthI sudhAkara zrI, sItArAmabhAIne abhyAsa gujarAtI pAMca gheraNa sudhIne kuMvarajIbhAInAM avasAna bAda kuMvarajI devazI enDa kuM. ne che paNa dhaMdhAdArI sArI pragati teo karI rahyA che. teozrIne muMba- vahIvaTa emanA bhatrIjA zrI sudhAkara ane zrI. sumaticaMdrane hastaka Ine vasavATa 1935 thI che. hAla teo muMbaImAM potAnI be Age tyAre prathama vizvayuddhane aMta Ave che. ane dezamAM maTI vizALa ane Adhunika sAdhana sAmagrI tathA suzobhanothI vyApAra udyoganA kSetramAM bhAre maMdI AvI hatI. AthI sudhAkarasajaja hoTala dharakhama vepArI lattAmAM calAve che ane temAM temaNe bhAI maDhaDAmAM kuvarajIbhAInuM khetIvADInuM kAmakAja saMbhALavA sArI Arthika pragati sAdhI che. gayA ane sumaticaMdra muMbaInI peDhInuM kAmakAja saMbhALyuM. sArI rIte dharakhama kAunika sAdhana sAmAna teothI jANItA jJAtibaMdhu zrI. DAhyAbhAI jesIMgabhAI zrI. sumaticaMdranI dhagaza dhyAnapAtra che. te mitra vartAlane cAMgAdavALA (muMbaI) nA batrIja thAya che. cAMgoda gAmanA vikA- sadAya vistAravAnI emanI AvaData paNa barA sApAtra che. mAtra samAM je je kAmo thayAM che te darekamAM saMyukta kuTuMbamAM rahIne cIlA cAluM vyavasAyathI saMtoSa mAnavAne badale avanavA siddhinA temaNe ArthIka phALe Apelo che. cAMdanI prAthamika zALA kSetro sara karavAne emane utsAha preraka ane anukaraNIya paNa che. baMdhAvI temAM paNa zrI bhAIlAlabhAI trIbhovanadAsa brahmabhaTTanA nAme hArDavairanA kAmakAja uparAMta emaNe mila rasanA vyApAranI temane sAro saMyukta phALo che. pIlavAI koleja mAM eja nAmathI zarUAta karI ane mIlAne hejha pAIpa pUrI pADavA mAMDI. 19rU. 12006 nI rakama saMyukta phALAmAM ApelI che 32mAM emanA mitra ane bekhe phAyara brigeDanA vaDA mi. namana phambase emane AgazAmaka sAdhanone vyApAra zarU karavAnI salAha zAMta, nikhAlasa ane saraLa svabhAvanA zrI. sItArAmabhAI ApI. A uparAMta phAyara hejhanI IglenDanI mazahura peDhI luijha jJAtipremI sajajana hoI jJAtinI harakeI pravRttimAM teo phALe enDa TAilara li. nA adhikArI mi. rUtharaphoDe emane phAyara Ape che ane anya sahakAra paNa Ape che temanAM dharmapatnI zrI hAjhane vyApAra vikasAvavA samajAvyA Ama A paraspara pUraka maMgaLAbena paNa temane AvAM kAryomAM pUro sahakAra Ape che pati gaNAya evA navA vyApAra udyoga mATe sumaticaMdra vicAraNA karatA patnI banne sevAbhAvI che ane atiyi satkAranA umadA saMskArane hatA tyAM 1939mAM bIjA vizvayuddhanI zarUAta thaI. vilIyama temaNe jALavI rAkhela che. " yuvaka" nI zarUAtathI ja teo AjI. jekasa enDa ku. li nA adhikArI mi viliyama sannA nA sahavana sabhya tarIke joDAyelA che ane tenA khubaja cAhaka che. kArathI AgazAmaka sAdhanonuM vecANa zarU karyuM. 1 para A utpAja nA la, mAre dara cAMgodanA je je jJAtibaMdhuo Arthika dizAmAM pragatine pathe A samaya daramIyAna sumaticaMdra ApaNA dezamAMja AgazAmaka che temAM zrI. sItArAmabhAI paNa eka che te temanI vahepArI dhagaza, sAdhana banAvAnI vaijanA ghaDatA rahyA ane emane eka AgaAvaData ane khaMtane AbhArI che. zAmaka sAdhananuM utpAdana zarU paNa karyuM. prathamathI emaNeja guNa vA para khUbaja dhyAna Apyu zarUAtamAM briTiza upAdakonI temanI haTale (1) prabhubhuvana hindu hoTela, The masIda baMdara harIphAIne sAmane kara paDaye paNa bhArata sarakAranA vAhatuka roDa, muMbaI 3 ane (2) prajA vijaya hindu heTela, masIda reDa, khAtAnA markanTAIla marIna vibhAge emanI kaMpanInAM AgazAmaka muMbaI-3 nA sthaLe cAle che. sAdhana phAyarekasane mAnyatA arpaNa karI ane 1954thI A kaMpanI AgazAmaka sAdhana purAM pADanAra agragaNya peDhI gaNAI sumatizrI sumatIcaMdrabhAI zAha caMdranI eka noMdhapAtra vizeSatA e che ke niSNAta Ijanere, Tekasva kuMvarajI devazInuM nAma kuMvarajI devazI enDa ke niziyana vagerenI teo yogya pasaMdagI karI zake che. prA. lI. sAthe saMkaLAyela che. kuMvarajIbhAI zrI. zivajIbhAInA nAnA zrImatI saralAbena bhAI thAya. saumya ane sevAbhAvI kuMvarajIbhAIe zarUAtamAM maDhaDA pAse khetIne vyavasAya zarU karyo. ane patnI, putra tathA zrI sumaticaMdranA dharmapatnI zrImatI saralAbena kaMpanInA kare. bhatrIjInA jIvananAM bhege paNa jala pralaya vakhate temaNe beDIMganA kaTara tarIke sevA bajAve che. paNa ethIye vadhu emanI sAmenA ogaNIsa bALakone bacAvyAM hatAM. thoDA samaya bAda 1914mAM emanA saujanya ane sevAbhAvI svabhAvane AbhArI che. zrI ara - kuMvarajIbhAIe vaDIla baMdhu zrI zivajIbhAInA AzirvAda sAthe viMdane tatvajJAna pramANe jIvana kema ghaDAya temanuM emaNe pitAnA muMbaImAM hArDaverane vepAra zarU karyo. A eka sAmAnya sAhasamAM jIvana dvArA jIvaMta udAharaNa ApyuM che. teo jANItA samAja emane uttarottara saphaLatA maLatI gai eTaluM ja nahI paNa emanA sevikA uparAMta lekhikA paNa che. paraMtu emanuM jIvana mukhyatve Jain Education Intemational
Page #1125
--------------------------------------------------------------------------
________________ mRtigraMtha 1147 zrI aravindanA AdhyAtmika upadezonI AsapAsa kendrita thayeluM zrI sukhadevajI rAjera 194ra pachI pUjaya gAMdhIjInA paricaya che. paMDIcerInA zrI aravinda AzramanI AdhyAtmika pravRttiomAM mAM paNa AvyA hatA ane AjhAdInI laDatamAM eka yuvAna tarIke teo uDe rasa dharAve che. ane zrI mAtAjInA teo parama prItI phALo Apyo hato. Ama chatAM teoe sattAzokha ke rAjakAraNanI pAtra banyA che. sumaticaMdra ane saralAbahena Adarza dAmpatyanuM maha rAkhyo nathI. preraka udAharaNa che. prArabdha ane purUSArthe saMpatti ApI to e saMpatine yazocita sadupaga paNa A daMpatI karI rahela che. kAMkarIyA-baherAmapurA sevA samiti sthapAyI tyArathI ja A saMsthAne paNa temanI huMpha maLatI rahI che. zrI sukhadevajI rAjerA zrI sudhAkara maNIlAla saumyamurti ane jJAti temaja samAjamAM agrasthAna bhogavatA zeThazrI zrI sukhadevajI rAjerAne janma rAjasthAnamAM AvelA jaina samAjamAM AgaLa paDatuM sthAna dharAvanAra ane pitAnA kuAmana reDa khAte sane 1921mAM thayo hato temanAM mAtAnuM sevAbhAvI svabhAvathI samAjanI dhArmika pravRttiomAM pitAnA nAma zrImatI kauzalyAdevI ane pitAnuM nAma zrI luNArAmajI che. vyaktitvane gho moTo prabhAva pADI zakayA che. te zrI sudhAkarabhAI sAdhAraNa kuTuMbamAM janmelA zrI rAjerA prAthamika zikSaNa mULa amadAvAdanA vatanI che. prApta karI ghaNI nAnI uMmaramAM ja vyavahAra kuzaLatA ane khaMtathI pramANIkatA ninAmA ane dharmabhAvanAnA sadago temane vyApAra-udyogamAM capaLa puravAra thayA ane eka sAmAnya vyakita vArasAmAM maLelA eTale nAnapaNathI ja temanAmAM tejasvItAnA darzana mAMthI Aje gaNanApAtra vepArI banyA che. zrImaMta hovA chatAM thatA rahyAM che. pahelAMnI sAdAI ane bhAvabharyo vartAva Aja paryata teoe jALavI rAkhe che. temanA pitAzrI maNIlAla ratanacaMda vakIlanI chelA cAlIsa varSanI vRtta-japa-tapa dArA thatI rahelI bhaktithI kuTuMbanA nAnA - zrI. rAjerA dasa varSanI bAlyAvasthAmAM rAjasthAnathI temanA moTA sau sabhyomAM dharmasevAnA saMskAronuM siMcana thayuM je moTAbhAI sAthe amadAvAda AvelA ane pATI kaMtAnane vepAra vaTavRkSa banI Aje zrI sudhAkarabhAI aneka jaina saMsthAomAM zarU karelo. kismate te dhaMdhAmAM sAtha na Ape chatAM hatAza kiMcita samaya zaktine bhoga ApI sevAnI suMgadha prasarAvI thAya e bIjA zrI rAjerAe anya dhaMdhAomAM jhaMpalAvyuM ane rahyAM che. temanI sAhasika vRtti temaja gaNatarI pUrvakanA vepAramAM agraNI banyA dhIre dhIre pitAnI kuzaLatA tayA sAhasathI teoe lokhaM vinaya - viveka ane vANImAM madhuratA chatAM svamAna jALavIne Dane vepAra cAlu karyo. temanA purUSArthane prArabdhane sAtha maLyo zrImaMto pAse sArA kAmomAM paisA vaparAvI zake che te emanA jethI Aje teo A dhaMdhAmAM sAruM evuM sthAna bhogave che. jIvana-kavananI moTI siddhi gaNI zakAya. zrI. sukhadevajI rAjarA vyApAramAM kuzaLa, svabhAvamAM saraLa, dhArmika ane tapasvI pitAnA uttama Adarzone amUlya vArasa dilanA dilerI che. dhArmika bAbatamAM AgaLa paDatA, bhAratIya saMskRtinA himAyatI ane chatAM yuvAna mAnasa dharAvatA samAja zrI sudhAkarabhAie barAbara jALavI rAkhI samAjane prema sArI sudhArAvAdI che. temanI jJAtinA pramukhapade Aja paryata varSo sudhI peThe saMpAdana karI zakayA che e emanuM ujajavaLa pAsu gaNIe to atizayokita nahIM gaNAya. rahIne, kurIvAjo nAbUda karIne mRtyu bhejana nAbUdI, dArUbaMdhI vagere mATe jhajhumatA rahyA che. eja rahelA aneka gunA sumeLanI sArA samAja sevI kAryakara tarIkenA sadaguNe dharAve che. sAbitI purI pADe che. IglAnDa-yuropa-AphrikA eDana ane dezanA anya bhAgomAM zubha ane samAja kalyANanA kAryomAM teoe aneka dAne temanuM paribhramaNa, aMgrejIbhASA uparanuM sAruM evuM prabhutva nAne ApyA che. temanA gAmamAM temaNe dharmazALA, pustakAlaya vagere moTA kAmamAM temanI jhINavaTa pUrvakanI cokasAI, khaMta, niSThA jevAM kAmamAM udAra hAtha laMbAvIne potAnA nAmane rozana karyuM ane je kAma hAthamAM le temAM pUrI dhagazathI pAra pADavAnI che. bhAgyamAM maLatI lakSmI sumAge vaparAvI joIe evo mata tamannAe temane ghaNe uMce Asane besADyA che. bI. e. sudhIne dharAve che. abhyAsa che. - kAMkarIyA-baherAmapurA vistAramAM rahIne temane komI tophAno vyavasAyanI rIte joIe to 1936thI kApaDanA dhaMdhAmAM jhaMpatathA anya saMkaTamAM pitAnI udAratA batAvI ApI che ane lAgyuM keTalIka musIbato ane aneka tANAvANu sudhI temane mAnavatAnI jayota jalAvavA haMmezA tatpara rahyA che. vacce paNa aDaga hiMmata ane zraddhAthI mArga saraLa karatA gayA. Jain Education Intemational
Page #1126
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1148 bhAratIya amitA dha dhAmAM be paisA kamAyA. je saMpati prasaMgepAta sArA zrI lAdIvAlAnuM AdhyAtmikatAthI raMgAyela jIvana che. jIvakAmamAM yathAzakti vAparatA rahyAM che. dhaMdhAkIya pravRttio sivAya namAM navuM jANavA, jevA ane samajavAnI laganIe yuropanA ghaNA ghaNo samaya dhArmika saMsthAone baLavattara banAvavAmAM khacI rahyAM che. dezanuM temaNe paryaTana karyuM che. pATI janasaMdha, sAdharmika sevA saMdha, vardhamAna tapa AyaM. nikhAlasa, nirAbhImAnI ane udAra dila evA A 5hasya bilakhAtu, zeTha chaganalAla vAlacaMda janarala ane meTaranITI hospI. guptadAnamAM vizeSa mAnanArA che dAna evI rIte ApavuM ke jamaNa tala vigere muMbaInI A sa sthAomAM temanI sevAo jANItI hAthe daIe te DAbA hAthane paNa khabara na paDe e ukitane che. uparAMta amadAvAdamAM kALathInI pALanA ajItanAtha bhagavAnane saMpUrNapaNe vaLagI rahenAra zrI lAdIvAlAe bhAvanagaranI ghaNI derAsaranA TrasTI tarIke temanuM vajana sArU evu paDe che. saMsthAone hUMpha ApI che. AdhyAtmika vizALa vAMcana, sAdhu bhagavaMto ane munimahA bhAvanagaranI roTarI kalabanA sabhya che. pitAnI dhaMdhAkIya rAjane satata samAgama temanI yathA zaktisevA ane dhArmikasevAnI peDhInA sTAphane ane mANasane Aptajana jema gaNe che. Rtuo eka paNa taka jatI na karavAnI abhilASAe temane kharekhara yaza pramANe cIja vastuo pitAnA mANasone ApI eka kuTuMbanI kalagI ApavI ghaTe. bhAvanAne amalI banAvI che. jaina samAjanA AvA vaMdanIya purUSe ApaNA saunA abhi- pote saMpattinA TrasTI che ema mAnIne mokaLA mane ane naMdananA adhikArI che udAra hAthe eka yA bIjI rIte saune upayogI banatA rahyAM che. temane tyAMthI kadI koI nirAza thaIne pAchuM gayuM nathI. evI emanI zrI sulatAna alI kAsamaalI lAdIvAlA ghaNuM viziSTatA che. zAMta ane saujanya prakRttivALA, tana sAmAnya sthitimAMthI bhaviSyamAM paradezamAM potAnI ophise kholIne ahiMthI ApameLe ane sakhta parizrame aughogika kSetre saurASTramAM nAmanA mAla mokalavAnI icchA dharAve che. khare ja A dharatInuM teo meLavanAra zrI sulatAna alI lAdIvALAnuM nAma jANItuM che. bhAvanagaranA vatanI zrI lAdIvAlAe InTara sAyansa sudhI ja abhyAsa karyo paNa pitAnI hayA ukalata ane kArya kuzaLatAne laI nAnA zrI sUryakAnta esa. zAha paNathI ja dhaMdhAmAM prAviyatA meLavatA rahyA. jalabiMdumAMthI dhArA, dhArAmAMthI jharaNuM, jharaNAmAMthI saritA betAlIza varSanI umaranA zrI lAdIvAlAe 1948thI 1955nA ane saritAmAMthI sAgaranuM svarUpa pAmI jagata tRSAne tRpta karavA samayakALa daramiyAna muMbaImAM saMyukata kuTuMba sAthe iporTa amIbharyA vAdaLA arpe eja sAco mAnava. ane mahAnatA keLavyA ekorTanA dhaMdhAne ghaNeja bahoLo anubhava prApta karyo. chatAM dharatI para rahe tenuM ja jIvana sAyaka. bhAIzrI sUryakAnuM esa. odhogika kSetre nAmanA meLavavAnA svapna bacapaNathI sevatA zAhanuM jIvana mahaaMze Aja prakAranuM che. hatA. samaya jatAM temaNe 1955thI TAIlsa menyuphekacarIMgane svataMtra dha dhe bhAvanagaramAM zarU karyo. sAthe mArabala kaTIMga pilI - trIsa varSa pahelA pitAjI semacaMda phUlacaMda zAha sAdhAraNa sthitinA samaya sAthe muMbaImAM bhAgya ajamAvavA pagalA mAMDayA zIMganuM kAma zarU karyuM. je kAma saurASTramAM sau prathama temaNe zarU karyuM. athavA to saurASTramAM bIju koI che nahi. sutara bajAramAM dalAlI karatAM karatAM teo siddhinAM saMpAne sara karatAM karatAM zrI zAMtilAla esa. zAha enDa ku nA bhAgIdAra - TUMkI muDIthI zarU karelA sAhasamAM ghaNI muzkelIone sAmane banyA. prabhune prasAda ane purUSanA prabala purUSArthane samanvaya ja karavo paDe. aneka jAtanA tANAvANAmAMthI zrI lAdIvAlAne siddhinA pAyAmAM che. te vAta temanA jIvanamAM sAkAra thai. ApapasAra thavuM paDayuM ekamAtra zraddhAne baLe kAma avirata cAlu rAkhyuM. baLe AgaLa vadhIne jIvana-ImAratanuM caNatara karanAra zrI somacaMda bhAInI putra triveNI sevaMtIbhAI sumaMtabhAI-sUryakAntabhAI temaNe dhaMdhAmAM chevaTe je kAMI siddhi hAMsala karI temanI pAchaLanuM preraNAbaLa temanA sva. dharmapatni hatA. sva, jharInAbenanA bhAIzrI sUryakAMtane janma 16 mI jUna 1936 nA roja nAma uparathI ujajavaLa yAdagIrI rUpe temaNe "rInA TAIlsa'nA mANasA (gujarAta) mAM thaze. pAyadhunI paranI pannAlAla hAIskUlanAme dhaMdhAnI zarUAta karI. ucca cAritrya ane Adarza nArIne mAMthI meTrIkanI parIkSA uttIrNa karI vyApAra kSetre 1956 thI sarva guganI pratibhA dharAvatA sva. jharInAbene mUhajIvananI pitAnI jhaMpalAvyuM. yAna mArakeTane temaNe potAnI kArakIrdinuM prathama pagapharajo uparAMta dhaMdhAne vikasAvavAmAM vadhAremAM vadhAre rasa lIdho dhiyuM banAvyuM ane pitAnI jemaja dhIme dhIme pragatinA paMthe hatA. je ahIM noMdhyA vagara rahI vAkAtu nathI. prayANa karatAM 1964 mAM svataMtra rIte vyApAranI zarUAta karIne Jain Education Intemational
Page #1127
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMpe 1149 mesasa sUryakAnta zAha enDa kAM. nuM sukAna suMdara rIte saMbhALI mUkAvI che. potAnA sva. dAdImAnA samaragAthe saM. 2020 mAM lIdhuM. ardhika kSetramAM suMdara saphaLatA ne varanAra zrI suryakAnta- aThThAi mahetsava paNa karyo hato. bhAIe Ama vyApAranA kSetre nAma, kAma ane dAma traNeya vastune hamaNAM bihAra rAhata phaMDamAM paNa pote jAte thI khabajArIramAM saMpAdita karI khare ja teo gujarAtanuM gaurava che. dIne sADIo tathA dhotI jeTA janasamAjanA AgevAna zrI citra bhAnuM mahArAja mAraphata mokalI ApI potAnI pavitra pharaja adA zrI sevaMtIlAla semacaMda zAha karI che. mANasAnA jaina samAjanA agragaNya nAgarika zrI somacaMda thoDAka mahInA pahelA mAsA kolejanA phaMDa mATe saMskAra kulaca da zAhanA suputra sevaMtIlAla zAha paNa jaina samAjamAM kAryakramamAM sArI evI jahemata uThAvI phaMDa ekaThuM karavAmAM kole-- AgaLa paDatI vyakita che teozrIne janma mANasAmAM tA. 12 janA dAtAone sAra e sahakAra Apyo hato. 27nA roja thayo hato. temane traNa bhAIo tathA eka bena maLI cAra bhAibhAMDuo che. temane pitAne cAra putro tathA be putrIo zrI eca. ke. dave bhAvanagara ema cha saMtAne che. pitAzrI nivRta jIvana gALe che. pitAnI ravayaM zaktithI sArI evI nAmanA meLavanAra zrI svapraya vaDe thoDA ja vakhatamAM AgaLa vadhavAvALI vyaktie eca. ke. davenuM muLa vatana bhAvanagara che. mAMnA eka zrI sevaMtIlAla paNa che. meTrIka sudhIno abhyAsa karI. vyApAramAM jhaMpalAvyuM che. pote hAla " me. sevaMtIlAla esa. | gujarAtI khyAtanAma vyApArI peDhIomAM zrI eca. ke davenI zAha enDa kAM. " nA nAmanI yAna ane ArTa sIhakanA vepAranI peDhInuM nAma ane sAhasa dhIguja AgaLa paDatuM gaNI zakAya. peDhInuM saMcAlana saphaLatApUrvaka karI rahyA che ane te uttarottara sArI pragati sAdhI rahI che. vaLI chellA eka varSathI amadAvAdamAM zIpIMga ane phoravaDIMganA dhaMdhAmAM A peDhIe prathama haro"ilesTIka rabara varkasa' nAmanuM moTara spera pArTasa banAvavAnuM LamAM sthAna lIdhuM che. gujarAtanA tamAma baMdaro upara A paDhInI kArakhAnuM sthApyuM che. jenuM utpAdana lukAsa TI. vI esa (madrAsa) ne pAraM pADavAmAM Ave che. Ama dha dhAkIya kSetre zrI sevaMtIlAla zrI eca. ke. dave sAheba mAtra traNa gujarAtIne ja abhyAsa saphaLatA hAMsala karI rahyA che. sAmAjIka ane dhArmika kSetre paNa paNa bacapaNathI eka yazasvI vyApArI tarIkenA lakSaNa dekhAtA hatA. pite ghaNI saMsthAo joDe sakaLAyelA che. khAsa karIne "zrI jIvananI zarUAta judI judI jagyAe TUMkA pagArathI nakarI dvArA vijApura sattAvIsa vizA zrImALI jaina zubhecchA ma DaLa"nA Azare karI. khaMta ane pramANikatAthI kAma karI saunA hRdaya jItI lIdhAM cAlatI "vimA polIsI janA" nI kamiTinA sankriya sabhyapade ane baMdarane lagatA kAmakAjamAM tathA mAlanI jhaDapI herapheranA che. A saMyA dArA samAjanI jarUravALI vyakitaonI teozrI kAmamAM mana parovyuM. thoDI muzkelIne sAmane paNa karavo paDayo sevA bajAvI rahyA che. muMbaImAM cAlatA ,sneha mitra maMDaLa" ane chevaTe vyApArI AlamamAM sArI evI pratiSThA prApta karI. nA pramukha tarIke paNa teo sevA bajAvI rahyA che. mANasAmAM zikSaNa kSetramAM jarUravALA bALakone noTabuka, pensila tathA bIjI sAhasikatAne siki prApta thAya ja evI dRDha pratIti emane sTezanarI piote sa sIDA jaDa (paDanara karatAM ochI kiMmate ) chelA thatI rahI, jayotiSanA prakhara abhyAsI tarIke lekacAhanA be varSathI purI pADe che. pAmyA hatA. temanA traNa suputra zrI. zaMkarabhAI dave, zrI. dhanu. bhAI dave, zrI. dInakarabhAI dave, be putrIo, ane anya bahALu mANasAmAM ghauM jevuM anAja paNa teja pramANe paDatara karatAM kuTuMba Aje sukhI che. ochI kiMmate jarUravALI vya, one dara varSe Ape che. A badhI madada nAmanI koI jAherAta na thAya tenI teozrI khAsa kALajI temanI deNagIe bhAvanagaranA sAmAjika kAmomAM ghaNI suMdarabhAta rAkhe che. Ama chupuM dAna karavAvALI virala vyaktiomAMthI eka zrI pADI che. sevaMtIlAla che. kitIdAnanA A jamAnAmAM pote je kaMI madada karI rahyA che tevuM darzAvavAthI teo haMmezAM dUra rahe che. sAmAjika kAmomAM ane sAhityika pravRttione madadarUpa thavAnA pitAnA jainadharmanA tirthadhAmo mahuDI, pAlItANA vigere sva e vArasAne temanA suputroe jALavI rAkhe che. e teo bA avAranavAra jAya che ane dhArmikakSetre ghaNI rakama zrI harilAla suMdarajI bhutA kharce che. mahuDImAM cevIsa tIrthaMkaranI derImAM pitAnA pU. pitAzrInA zreyArthe rUA. 7001 nuM dAna karI derI baMdhAvI che. pAlI- jemanI vyavasthA zakita ane duraMdezIpaNA mATe saune mAna tANAmAM motI sukhIyAnI dharmazALAmAM pAMca jina pratimAo pAya, jemane DahApaNu mATe samAja gaurava anubhave ane jemanI Jain Education Intemational
Page #1128
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1150 dIpaei suratamAM bAsIya kApaDa mAraSTranI bhabhya pAnA amalI banI tevA karmayogI dhanika ane bAya kadyogapati zrI lAlabhAi caubdanA umarALAnA vatanI che. paNa dhaMdhA ghaNA thI mubai vase che. murtanI kApaDa banaramAM prathama harALamAM teo sthAna pAmyA che. sAdhAraNu abhyAsa paNa temanI kuzAgra buddhie dhaNA ucca sthAne besI rAkathA che. nAnapIja sevA kAnI laganI, sakhata parizrama, hAthamAM lIdhela kAne su Mdara rIte pAra pADavAnI tAlAvelI ane dhama bhAva nAthI etaprAta thayelA temanA saurava bharyAM jIvanamAM DokIyuM karavAthI ane jemanI muraikha vicArasaraNI ane anubhava ganu pAna karavAI dhanyatA anubhavAya che. kauTuMbika saMskAra vArasAe temanAmAM paDelI suSupta zaktine jAgRta karI dhaMdhAkIya pravRttio sAtheja sAmAjika sevAe jhaDapI lAMbI ane pAtAnAM vyaktitvanI saMbaMdha prasarAvatA tyAM mULAmAM, umarALA prAma'DaLanI sthApanA karI saurASTra rAjya vakhate mahA-- konI navaracanAmAM umarALAne anyAya thatAM saurASTra sarakAra sAme saphaLa laData ApI. umarALAnA sArvajanika ane keLavaNInA kAmA mATe dAnA meLavavA sArA prayAsa karyAM ane saune rasa letA karyAM. temanIja preraNA ane utsAhathI temanA pramukhapade gujarAta mA sIhA vaipArI mahAjananI sthApanA thaI ane suratamAM traNa karoDanA prAjekTa sAthe vizALa kApaDa mArkeTanI sthApanA karI je temane AbhArI che. umarALAnA zrI dudhIbena sAvajanika chAtrAlaya" temane AbhArI che. zunyamAMthI sarjana karanAra A vyaktie badhAne vikramAvava ma je parizrama kheDayA che tana-mana visAre mUkI haiyA ukalatathI je pragati sAdhI che teja tenI pratibhAnI pArAzIzI che. dhaMdhAnI saphaLatAmAM kuTumbIjanonI AtmiyatA, vilAnI vAtsaya che nikhAlasa svabhAva ane kudaratamAM ananya yA. niSThA ane pramANikatAne jIvanabhara vaLagI rahevAnuM dRDha maneAbaLa e badhA saputrAne mahatvanA bhAga banyA che. dhadhAdArI pravRttionI sAthe samAjasevAnA umadA dhyeyane kadI bhUlyA nathI jyAM jyAM jarUra paDI che. tyAM tyAM temanI sevA zakitane lAbha saune aniza maLatA rahyo che kapALa Do-opareTIva beMkanAM DAyarekTara tarIke muLajI jeThA mArakeTamAM koTana pIsa esesIezananI kamiTimAM membara tarIke, A` sIka kApaDanI suprasiddha vyApArI peDhI eca. hImatalAlanI kAM.nA bhAgIdAra tarIke ane bIjI aneka saMsthAe sAthe saMkaLA-mUMgA yelA che. muMbaI jevA AMtara rASTriya zaheramAM potAnA kSetramAM bahuja kaccha pramaniSThAbhanu sthAna dharAve che ane saunA vizvAsanIya evA uttama sadmahastha banyA chatAM umarALAne yAtrA dhAma mAnIne sheja paNa taka maLatAM ke taka ubhI karIne paNa umarALAmAM avAra navAra doDI AvIne vatananA sAMskRtika jIvana ghaDataramAM sArA evA rasa laI rahyA che. dhaMdhAmAM e paisA kamAyA chatAM potAnA jIvanakALa daramyAna lakSmInI madabharI chAMTanA sparza paNa thayA nathI. peAtAne sArI evI prasiddhi maLatI heAvA chatA prasiddhinA kadI meAha rAkhyA nathI, meATAI kadI batAvI nathI, temane tyAMthI koI nirAza thaI te pAchuM gayuM nathI. bhAratIya asmitA umarALAnA A tejanI kuTumbanI aMdara kaI tenu nIra temanAM keTalAMka guptadAnAthI vadhAre jhaLakI uThayu......saurASTra ane gujarAtanu khareja tee gaurava samAna che. aM. harakizanadAsa chaganalAla mahetA hatA. sarakAra zrI harikAnadAsa chaganalAla mahetAnA janma jApharAbAdamAM thaye zramanA pitAzrI NAja dhArmiCka chAnA che ane A zrI harikezanadAsa . paNa reDAyA che. teo pAnAnI AdhAra tevuM tAtkAlIka ja levAnI zakti ane dara mavizvAsane lIdhe potAnA mitramaLamAM vyApArI dhamAM ane jJAtimAM mArI khyAti ane pratiSThA dharAve che. zrImaMta hovA chatAM paNa temAM sAdhAraNa lokonI jarUrIyAta samajI zake che. ane temaNe karela mada Are paNa pagAne ni mApI strI che. aneka saMsthAonI sAthe sAMkaLAne gemo muMgI pa saMgIna sevAo Arthika tathA bIjI rIte ApI che. anekane hAya jhAhyo che. te aneka sAmAjIka zaikSaNika saMsthA sAthe sakaLAyelA che ane aneka sasthAomAM vakhata Ave pete bannekhamAM malAvI kAryakaro sAthe kAma karavA hamezA taiyAra rahe che. teozrI muMbai gujarAta ArTa silka vaipArI mahAjana suratanA koSAdhyakSa che. A vepArI mahAjanane! uddeza suratamAM eka Adhu nika mArakeTa badhAvIne tenI vyavasthA karavAnA che. jethI mahAjananA sabhyone mATe zopIga senTara, klaba hAu, gAla ane goDAuna vigere jarUrIyAtanA sAdhane maLe. A mArakeTa gujarAta rAjyanA vikAsamAM sArA evA phrALA Apaze evI AzA che. kAraNa ke suratamAM bAsikanA udhoga moTA pAyA para gAvAyA che. teeAe potAnI jIndagInI bAta potAnI khatama kenatathI karI ane capaLa mudde ane mahenatu svabhAva hAI emanne vyApAra mAM jhapakSAdhyuM. zarUAtamAM temaze. nAnI janmane napharAbAdamAM dhadhAnI zarUAta karI hAlamAM tee bhAratI enDa kuAM, vimala TekasaTAIla ane bIjI aneka peDhImmAna kALa vahIvaTI saMcAlana karI rahyA che.
Page #1129
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigra ya hAlanAM teo ArTa siTanA vepAramAM ane mULajI jeThA saurASTranA suprasiddha kanakAI mAtAnA dhArmika sthaLamAM ane mArakeTamAM agragaNya sthAna bhogavI rahayA che. temanA suputre e tyAMnI jAheAjalAlImAM tana-mana-dhanathI viziSTa sevA ApanAra paNa A vArasAgata udyogamAM khUbaja pragati sAdhI che. vyaktiomAM zrI harilAlabhAIne prathama haroLamAM mUkI zakAya tema che. zrI mArakeTa sIdraka maracanTa esozIezanamAM teo menejIMga kamITImAM che ane mArakeTanI dareka pravRttimAM ghaNI sevA Ape che. 1895mAM saurASTranA nAgezrI gAmamAM temane janma thayo - A uparAMta hAlamAM potAnA vatana ane vistAramAM navA vikA- bAhya paLamAM pitA ane mAtAnuM sukha joyu nahI mosALa DeDANamAM sathI lokone kaMIka lAbha maLe evI bhAvanAthI prerAIne teozrIe sarakArI parivAramAM temane uchera thaye zeThazrI mAdhavANInA saurASTra seTa varkasa prA. lI. vIkaTaranA mIThAnA udyoganA sahakAramAM eka navo rasAyaNa udyoga zarU karavAnuM pAMca dhoraNa sudhI abhyAsa karIne mAtra tera varSanI uMmare saMjogavazAta arthopArjana arthe nokarIe lAgI gayA hatA paNa vicAryuM che. ane TuMka samayamAM te udyoganI bhAratI kemIkalsanA A yuvAna haiyuM vepAramAM svataMtra rIte kAma karavA thanaganatu hatuM nAme pravRttio zarU thatA vikaTaranA vistAra A pravRttithI dhama meLavelA anubhavane kasoTIe caDAvI 1916mAM svataMtra dhaMdho zarU dhamI uThaze jene lAma Aju bAjumAM lekane avazya maLaze. A karyo jemanA nAmanI peDhI Aje muMbaI-2mAM 54 varSathI zarU thatI navI audyogIka pravRtti temaja sAhasIka svabhAva, bhUlezvara kabutarakhAnA pAse cAle che pramANIkatA kuzaLatA ane dIrghadraSTi ane khaMtane AbhArI che. vyApArI niSThAne kAraNe vyApArI samAjamAM eka pratiSThita vyApArI tarIke paMkAI gayA che. dhaMdhAmAM be paisA kamAyA hovA chatAM AvazrI harSadarAya bhagavAnasiMha bAroTa kane amuka hisso dhamaMpUNyamAM vAparaveja , siddhAMtane anusa rIne teo aneka yayAga kare che zrI. harSadarAye bI. e. ela ela. bI sudhIne ucca abhyAsa kare che ane vahepAramAM bhAgIdAra tarIke joDAyelA che zrImad bhAgavatanI aSTottara zata pArAyaNa saptAhamAM ekathI teozrI temanA moTAbhAInI sAthe temanI bAroTa bradharsanI peDhImAM tamanA moTAbhAInA se.the temanA bhArATa zradhasa nA padomAM vadhu vAra temane moTI rakamanI sakhAvata karI che. joDAyelA che, bAroTa bradharsanI A peDhInI zAkhAo muMbaI amadAvAda ane IdAramAM hAla vahepAra kare che. A peDhI koTana, bIjAnA dukhe dukhI thavAnI temanI utkRSTa bhAvanA kharekhara keTana vesTa tathA kApaDano nikAsa vepAra karatI pratiSThita paDhI che prasaMzA pAtra che. nAnA moTA phaMDaphALAomAM A kuTuMbanI udAratAe ane moTA pAyA para te vahepAra kare che. A peDhI sane 19ra panI eka paNa taka javA nathI dIdhI kanakAI mAtAnA sthAnamAM ane sAlamAM sthapAI che ane paradeza yuropa, keneDA, amerikA, jApAna tyAMnA utkarSa mAM paNa sAro evo phALo Ape che. eTaluM ja hoMgakoMga, eraTreliyA vigere sAthe nikAsa pravRtti kare che nahI paNa gAMThane kharce nAdurasta tabiyate temaja parivAra ke dhaMdhAnI paravA karyA vagara aneka vakhata jarUrata paDaye tyAM doDI gayA che. vahepAra jIvanamAM racyApacyA rahevA chatAM bhAIzrI harSadabhAI divaso sudhI aneka pratikuLatA veThIne paNa tyAM rahyA che. aneka sAmAjika ane vahepArI maMDaLamAM sakriya rasa laI sevA Ape che. teozrI nIce mujaba saMsthAomAM saMkaLAyelA che (1) dhArmika ane sAmAjika sevAnA koi paNa kAmamAM temanI roTarI kalaba opha bekhe nAryanA pramukha (2) InaDIyana kAunsIla lAgaNIne temanA dharmapatnI ane temanA suputro paNa aMtarathI epha phorena TreDanA enA sekreTarI (3) ela I-DIyA koTana vesTa AvakAre che. ekSaparTasa esosIezananA vAIsa presIDenTa (4) inDIyana maracanTa - temAMthI keTalIka sAmAjika saMsthAo sAthe paNa saMkaLAyelA cembara muMbaInA ekSaporTa kamiTinA membara (5) InDo jApAnIsa che. moTI uMmare paNa utsAha ane dhagazanI muti samA che. esesIezananI menejIga kamiTInA membara ane emecyora sIne sosAyaTI, mu baInI menejIMga kamiTInA membara che. suputrone vyApAranI javAbadArIne bojo soMpI daI lagabhaga nivRtta jIvana gALatA vatana, dharma nIti ane saccAi pratye prema teozrIe dhaMdhAnA vikAsa arthe hoMgakoMga, jApAna, osTrelIyA, ane athAga zraddhAvALA AvA nekadila sajajane AjanA A mIMgapega vigere dezone pravAsa karyo che. yugamAM ja yugamAM AMgaLIne veDhe gaNI zakAya teTalA haze. gujarAtanuM khareja teo gaurava che. zrI harilAla velajI gAMdhI [ masAlAvAlA] - zrI hIrAlAla mohanalAla kapAsI mANasa dhana dolatathI nahI paNa dharmamaya jIvanathI ane jJAna karma ane bhakitathI khyAti pAme che. jaina samAjamAM jeo sArUM evuM bahumAna pAmyA hatA tevA zeThazrI mohanalAla rAmajIbhAI kapAsInA ciraMjIvI zrI hIrAlAlabhAIne muMbaIne ucca samAjamAM koNa nathI oLakhatu hoya ? Jain Education Intemational
Page #1130
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1152 gotramAlIkA, moTA sarakArI adhikArIo ane sAmAjika kAryakaro pAse jemanuM sArU evuM vajana paDe che ane jemanuM nivAsa sthAna aneka AgevAnonI mulAkAtathI satata dhamadhamatuM rahe che. ktiAzrI mohanabhAie jaina samAjanA kapaNa ganI ane samAgamAM prALu pUrva tema Aja zrI hImAlabhAI saunA sanmAnIya mitra banI dhadhAkIya kSetre sArI evI pragati hAMsala karatA rahyAM che. vatana pAlItANAthI 1940mAM muMbaImAM bAgamana thayuM. krAya4nI zAnamAM temane mana AviyuM. SHAH CONSTRUCTION COMPANY LIMITED Engineers & Contractors " SHAH HOUSE ' Shivsagar Estate Dr. Annie Besant Road, Worli, BOMBAY-18 W. B. Sole Concessionaires in India of ; LEOBA '' Prestressing System ( A Patent by Dr. Leonhardt of West Germany ) Undertake Design and Construction Works of all types such as : Reinforced Cement Concrete Structures ++Buildings cArUmAM bA DAIMga prITIga vAtamAM menejara tarIkenI jhaLakata kArakIrdinI pratIti karAvI. temanI kavya niSThAe temanuM bahumAna pratApI vyaktitvane kAraNe teo kApaDanI lAInamAM satata pragati pote pAlItANA jaina bAlAzramanA pAsTa sTuDanTa yunIyananA vAisa presInsa che. dhArmika kriSNutA, kheladIla sAbhAra ane kara DIjhAIna ane megIganA aA abhyAsI tarIke temanI gaNanA thavA lAgI. ArTa' te DIjhAInanA e rAkhane kAro ane karatA rahyAM che. Bridges-Prestressed & R. C. C. Tapping Underground Water Water Purification & Sewage Treatment Cement Concrete & Asphalt Roads Dams & Canals Steel Fabricated Structures Guniting * Plumbing & Sanitation Electrical Installations of all types bhAratIya rimatA potAnA jAta anubhavane kAra] hAga prinTIMganA dhaMdhAmAM mA kalagI prApta karI. saMgItane paNa jabarA zokha temanI A badhI lalIta kalA pratyenA mamatvane kAraNe baheThaLA mitra samudAyamAM zamAna pAmyA. pitAzrInA sevA vanano vAraso paNa emaNe jALavI rAkhyo che. pAlItANA jaina bAlAzramanA krUDamAM rUA. 300/- thI zarUAta karI te sivAya nAnA maioTA aneka phALAmAmAM temanA hissA DhAyA. With Best Compliment From The Economy Engineering Coz F/2, RUVAPARI Road Bhavnagar Phone No 6289 3939 gram Pumps Manufacturers of all Types of Pumps.
Page #1131
--------------------------------------------------------------------------
________________ sAmAjika kSetranA kAryakaro w zrI anupacaMda rAjapAla zAha temanA aneka vidyArthIo emanI jevA zikSaka ane 58 patine hAtha nIce pote rahyA te badala gaurava anubhave che. temaNe karachamAM zrI. anupacaMda rAjapAla zAha kharI rIte te samAjasevAnA keLavaNInI aneka saMsthAonuM saMgaThana karyuM. ane abhyAsakramamAM jIva che. rAjakAraNamAM emaNe praveza karyo che te sAmAjika pravRttine ekavAkayatA ANI. madadarUpa thavA khAtaraja anekavidha samAjakAryo ane saMsthAonI sthApanA ane saMcAlana karyA pachI jyAre e ja kAryo mATe rAja sAhasikatA ane nIDaratA anupacaMda zAhane khAsa guNa che. kAraNamAM paDavAnuM anivArya lAgyuM tyAre ja teo rAjakAraNamAM ramatonI spardhAomAM temaNe aneka InAma meLavyA che. pravAsa paDayA che. daramyAna DubatA vidyArthIone jAnanA jokhame be vAra bacAvyA che. rAjakAraNamAM paNa temaNe AvIja nIDaratAne para batAvyo che zrI anupacaMdane janma 1917 nA sapTembara mAM dhrAMgadhrA ane bhalAbhalA DarI jAya evI paristhitimAM tAlukA paMcAyatanI rAjyamAM AvelA koDha gAme temanA mosALamAM thayo hato. prAtha- cuMTaNI laDI vijaya meLavyo che. mika ane mAdhyamika zikSaNa temaNe amadAvAdanI suprasiddha saMsthA cImanalAla-nagInadAsa vidyAvihAramAM lIdhuM ane te vakhatanI rASTriya temanA vatana muLImAM temaNe hAIskula prasutiha, bAlamaMdira, keLavaNInI vyApaka bhAvanA pramANe vinIta sudhI abhyAsa karyo. lAyabrerI, bhejanazALA atipipa tathA vidyAthI ene sahAya vagere thoDA vakhata amadAvAdamAM zrI ravizaMkara rAvaLanI citra zALAmAM pravRttionA vikAsamAM uDe rasa lIdhA che. citrakaLAnI tAlIma lIdhI. ane pAchaLathI zAMti niketanamAM zrI naMdalAla bojha pAse citrakaLA nuM zikSaNa lIdhuM. A uparAMta tyAM zrI anupacaMde 1938mAM vaDhavANune nAthA bhavAnanA kuTuMbanA saMgIta ane hastakaLAno paNa abhyAsa karyo. A samaya daramyAna zrI amRtalAla mohanalAla zAhanA putrI kamaLAbena sAthe lagna temaNe sAhityanuM paNa vizALa vAMcana karyuM karyA. temane be putra tathA traNa putrIo che. vyAvasAyI kArakirdInI zarUAta temaNe muMbaInA ka. vIe. tema zrI velajI lakhamazI nathanuM jIvanacaritra lakhyuM che. jana chAtrAlayamAM zikSaka tarIke 1937 mAM karI. te pachI eja kacchI vizA ozavALa sevA samAjanA mukhapatra "pagadaMDI " tathA chAtrAlayamAM teo madadanIza cehapati ane yuddhapati banyA ane "muLI prajAmaMDaLa-patrikA " mAM temaNe sAmAjIka, zaikSaNika tathA 1947 sudhI tyAM kAma karyuM. 1947 epha vaDe kogresa kamiTinA ciMtana viSayaka lekho lakhyA che. ane cAlu banAvonI samIkSA karI maMtrI tarIke kAma karyuM muLInI prajAkIya laDatanA maMDANa thayA tyAre che. teo mULI prajA maMDaLa patrikAnA taMtrI che. chalAmAM ekaMdara 1947mAM dazerAne divase muLInI prathama jAhera sabhAmAM lokone navA AgaMtuka hovA chatAM sane 1967nI sAmAnya cuMTaNImAM svazAsana meLavavA jAgrata thavAno anurodha karyo. koMgresa pakSe temane coTIlA matadAra vibhAganA dhArAsabhAnA umedamuMbaImAM temaNe muLI prajA maMDaLanI sthApanA karI. 1954mAM vAra tarIke ubhA rAkhyA hatA. kamanazIbe jhAlAvADa jillAnI pAMceya beThako koMgrese gumAvatA teo cUMTaNImAM hArI gayA hatA. muLIzahera koMgresa samiti zarU karAvI. 1954nI cuMTaNImAM muLI - tAlukAmAM koMgresapakSanuM cUMTaNItaMtra saMbhALyuM. 1967mAM pharIne muLI tyArabAda muLI tAlukA paMcAyatanA pramukha tarIke teo pharIne cuMTAI tAlukAmAM cuMTaNI pracAra karI koMgresapakSanA umedavAra mATe kAma AvyA. ane hAla paNa muLI tAlukA paMcAyatane vahIvaTa saMbhALe karyuM. 1963mAM paMcAyatanI rAjanI sthApanA thatAM tAlukA paMcA che. tumArazAhI dUra karI lokonA prazno jhaDapI ane saraLatAthI yatamAM sArA keLavAyelA mANaso Ave te mATe zrI anupacaMde patAvavAthI lokono vizvAsa saMpAdana karI zakyA che. prayAso karyA. 1965mAM teo muLI tAlukA paMcAyatanA sAmAjika kAryakara tarIke cUMTAI AvyA ane 1966nA mArcamAM tAlukA sAmAnya cuMTaNIo bAda be ja mahine dhrAMgadhrA vibhAganI dhArApaMcAyatanA pramukha tarIke cuMTAyA. pAchaLathI teo surendranagara jIllA sabhAnI peTA cuMTaNImAM veravikhera thaI cukela jIllAnA tamAma paMcAyatanI utpAdana samitinA ceramena tarIke cuMTAI AvyA. kAryakaroe temanA prayAsothI khabhekhabhA mIlAvI kAma karyuM, ane tyAMthI ja jIllAmAM koMgresa pakSa pharIne pagabhara thayo. A varasamAM zikSaNa zrI anupacaMdanA kAryakSetranuM khuba mahatvanuM aMga che. ja jIllA koMgresane vyavasthita karavAnuM vicAravAmAM AvyuM. ane ka. vI. e. zAtrAlayane temaNe pravRttiothI sabhara banAvI dIdhuM. zrI anupacaMda zAhane pakSe sarvAnumate jIllA koMgresanA pramukhanI Jain Education Intemational m emation
Page #1132
--------------------------------------------------------------------------
________________ 154 bhAratIya asmitA javAbadArI saMpI temane pakSanuM sukAna saMbhALyA bAda jIllAmAM zrI amRtalAla kA. zAha cAlI AvatA eka vyaktinA varcasvane badale sAmuhika netRtvanI praNAlikA ubhI karI ane jIllAnA vikAsa kAmo temaja banAsakAMThA jillAmAM pAlanapura tAlukAnA gaDhanA vatanI, lokonA praznonA ukelanI dizAmAM protsAhaka kAmagIrI karI. aMgrejI pAMca dhoraNa sudhI abhyAsa paNuM pitAnI kArya kuzaLatAne pariNAme 1967mAM sApha thaI gayela pakSa 1968mAM jIllA ane kAraNe moTA pAyA uparanA ImAratI lAkaDAnA vyavasAyanI sAthe tAlukA paMcAyatonI cUMTaNIomAM 9 mAM cha tAlukAomAM ane sAmAjika kSetre paNa temanI noMdhapAtra sevAo paDI che. 1956nI jIllAmAM cuMTAI Avyo. sAlamAM racAyela gaDha keLavaNI maMDaLanA pramukha tarIke zaikSaNika saMsthAonuM saphaLa saMcAlana karI rahyAM che. zrI anupacaMda zAhane bALako ane yuvAnonA ghaDataramAM vadhu rasa che. A kAmane teo rAjakIya karatA rASTrIya prazna tarIke vicAre 1953mAM paMcAyatI rAjyanI sthApanAthI 1967 sudhI gAmanA che. te mAne che ke AjhAdI pachI temanA vistAranA gAmaDAomAM sarapaMca tarIke rahela ane gAmanI dareka nAnI moTI pravRttimAM lekenI zakita vadhAravA ane ghaDatara karavAnuM kAma vizeSa rIte agrasthAne raDyAM che. duSkALanA kaparA samayamAM rAhata kendronI vyakaravuM jarUrI che. temanuM moTAbhAganuM kAma lokone jamAnA sAthe vasyA karavA sA evuM kAma karyuM che. tAla milAvI cAlavA, vaijJAnika rIte khetI karavA ane svAvalaMbI varSo pahelA e vakhatanA AgevAna sAmAjika kAryakara sva. tathA nirbhaya banAvavA tarapha kendrIta thayeluM che. zrI DAhyAlAlabhAI mahetAnI preraNAne laI jAhera jIvanamAM rasa nIDara, saMskArI, pragatizIla ane pramANika kArya kara tarIke levA mAMDayo nAnapaNathI vAMcana, ramatagamata ane pravAsane kAraNe temanI leke mAM sArI suvAsa che. itara pravRttio tarapha temanI vizeSa mamatA rahI che vyApArIkSetra mesarsa zAla kALIdAsa DuMgarazInI peDhInA bhAgIdAra che zrI arUNa zaMkaraprasAda desAI zrI amRtalAla jeThAlAla bAroTa (mahesANA) 13-5-24nA roja jUnAgaDha mukAme janmelA arUNA ze. desAIe amadAvAdanA sI. ena. vidyAvihAramAthI esa. esa. sI. 1938mAM zALAkIya zikSaNane tyAga karI emaNe vahepArI pAsa karIne pachI esa. ela. yu. koleja phora vimenamAM joDAIne kSetramAM praveza karyo. te samaye sAdhAraNuM pAyA para AraMbha karyo. bI e. paNa thayA. A uparAMta hindI paricaya saMgIta vizArada, ane muMbaI. karAMcI, haidrAbAda ItyAdI zaheramAM kheDANa karyuM vyAyAma vizArada ane zivanI parIkSAo paNa temaNe pasAra chevaTe 1938mAM mahesANA khAte sthAyI vahepAra zarU karyo. dhIme dhIme dhaMdhAmAM vikAsa sa.dhatA rahI 1957mAM gavarnamenTa kensekTara zivamukAya pUruM thayA pachI vikAsagRha amadAvAdanI eka 1 , tarIke kAma karavA lAgyA. zALA vikAsa vidyAlaya vaDhavANasITInA maMtrI tarIke teo nimavA sane 1942thI jAhera pravRttimAM emaNe jhaMpalAvyuM. e mATe mAtra 4 anAthathI zarU thaela A sa Waa prAthamika zALA, garUM ema kesa pakSane pasaMda karyo. potAnA kAryathI lokone prema hAIskUla, DAIga enDa peInTIga koleja, strImaMDaLa, mahilA saMpAdana karatA gayA ane 19para mAM mahesANA tAlukA koMgresanA maMDaLa, jorAvaranagara ane ema. ema. zAha mahilA koleja jevI malI banyA. saMsthAo calAve che. 1953thI 1960 sudhI mahesANA nagarapAlikAnA sabhyapada para A uparAMta zrI arUNAbena desAI 196 pathI Aja sudhI 1ii rahyA ane pitAnA sevAkSetrane vizALa banAvyuM. A samaya daramyAna bALa adAlatanA mAnada mejIsTreTa che. teo chellA zALA beDanA teo nagarapAlikAnI vijaLI kamITInA ceramena paNa hatA. mahekaTuMba niyojana maMDaLanA sAmAjika neti sudhAraNuM ma DaLanA sagA zahera ane jillAnI nahera pravRttimAM jema jema teo UMDA utaratA ane gujarAta rAjya samAja kalyANa eDavAIjharI borDanA sabhya che. gayA tema majura pravRtti pratye laganI lAgatI rahI. ane temAM vadhune vadhu rasa 19pamAM TATA skUla opha soziyala sAyansIjhamAM samAja-sudhAraka letA thayA zrI amRtalAla vahepAramAM sArI AmadAnI tarIke rIkrasama-kasamAM teo pasaMdagI pAmyA che. vaLI vaDhavANa kamAtA gayA temaja dhanano sadupayoga paNa karatA rahyA che. prasaMge tAlukAnA sekanDa kalAsa onararI mejI TUTa paNa teo che pAta keLavaNI, dezadAjha vagere kAragAsara yathA zakti dAnamadada pote mAtapitAnI hUMpha bALapamAMja gumAvelI eTale puSpAbahene karatA rahe che. atyAra sudhI emaNe je ullekhanIya dAna karyA che temane ucherI moTA ryA saMsthAnA phaMDa mATe malAyA (siMgApora) tenI rakama lagabhaga ATha hajAra jeTalI thavA jAya che. emAM nAnA enphoka, hoMgakoMga, sAyana, barmA, vi ne pUrvane pravAsa paNa dAnano samAveza nathI. pitAne keLavaNI pratye vadhu rasa hoI lagabhaga temaNe karyo che. hAla gujarAta lebara velaphera borDanA ceramena tarIke pAMca hajAranI rakama to emaNe mahesANAnA sArvajanika keLavaNI paNa sevAo ApI rahyA che. maMDaLa ane gujarAtI zALAnA makAna phaMDa mATe ApI che Jain Education Intemational
Page #1133
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha 1155 zrI aMbAzaMkara gaurIzaMkara paMDayA borDamAM paNa sevA Apela. amarelI jIllA sahakArI saMdhamAM thoDo vakhata borDanA sabhya tarIke rahelA. hAlamAM 39 varSanI taLAjA pAse TImANAnA vatanI ane lokabhAratInA snAtaka yuvAna vaye khAMDa udyoga jevI jabarajasta javAbadArI pitAnA zIre zrI aMbAzaMkarabhAIe pU. zrI. manubhAI paMcoLI ane zrI vahana karI rahyA che. teo saMsthAo sAthe saMkaLAyelA che. nAnAbhAI bhaTTa pAsethI jAhera jIvananI preraNA lIdhI-grAma dakSiNamUrti maNAra-kRSi kendra bhArata kRSikSetre tAlukAmAM kAma karavAnI taka zrI IzvaralAla ema. zAha maLI. sahakArI pravRtti tarapha paNa kheMcAyA, Aje pitAnA vyApAra vyavasAyanI sAthe sAthe ghaNI sAmAjika saMsthAo sAthe saMkaLAelA banAsakAMThA jillAmAM sahakArI kSetre AgevAna kAryomAMnA che TImANu saha. maMDaLImAM kamiTInA sabhya zetalagaMgA khAMDa maDa eka zrI IzvaralAlabhAIe potAnI dhIkatI vakIlAtanA kAryakSetranI vImAM DIrekaTara, khAMDasarI maMDaLImAM DIrekaTara, kogresa samitinA sAthe sAthe sahakArI ane sAmAjika kSetre paNa gaNanApAtra sevAnI maMtrI, mArkeTIMga sesAyaTI vigere 1953-54 mAM dakSiNa bhArata, suvAsa ubhI karI che. 1954-55 mAM pazcima bhArata ane 1955 - 56 mAM uttara-pUrva vyavasAyanI sAthe jIvananI aga daSTino samanvaya sAdhI ane madhya bhAratano pravAsa karyo che. manana-ciMtana ane Adarzo pratyene abhigama keLavI sevA parAyaNa zrI arasiMhabhAI bhANAbhAI DeDIyA jIvana jIvI rahyAM che. pAlanapuranI sAmAjika sa sthAo reDakrosa, roTarI kalaba, sarvamaMgalama; banAsakAMThA ArTasa koleja, Adarza sane 1924mAM keDInAra tAlukAnA pAMcapIpaLavA mukAme pU. mu. hAikula DIsA maMgaLajI vamaLazI hArapITala vigere saMsthAomAM zrI bhANAbhAI jesAbhAI De. CMI eka pragatizila kheDUta ne tyA temanI ujajavaLa sevAo jANItI che. pite zikSaNa ane keLajamyA. nAnI vaye gAmaDAnI gAmaThI nizALamAM prAthanika zikSaNa vaNInI kiMmata barAbara jANe che ane tethIja keLavaNInI dizAmAM lIdhuM. A prAthamika zikSaNuM pUruM karyA bAda te vakhatamAM keDInAramAM kAma karatI saMsthAone pagabhara banAvavAmAM ane tenA saphaLa kAraDIA rAjaputa samAjanI AgaLa abhyAsa mATe chAtrAlaya nahi saMcAlanamAM tana mana visare mUkI kAma karatA rahyA che. hovAthI amarelImAM paTela vidyApI AzramamAM dAkhala thayelA. paTela vidyArthI AzramamAM amarelImAM rahI aMgrejI dhoraNa sAta pAlanapuranA vyavahArakuzaLa agraNI tarIke, mahAjana saMsthAnA karmaniSTha kAryakara tarIke jillAmAM sArU mAnapAna pAmyA che eTale ke meTrIka sudhI abhyAsa karyo. hAIskUlanA abhyAsakALa daramyAna 1942 mAM "hiMda choDo" nI caLavaLa zarU thaela. te - pratyeka vyakitamAM rahela sazu jevAnI temanI vRtti ane tenuM vakhate "hiMda choDe" nI caLavaLamAM sakriya bhAga lIdhela potAnA jIvanamAM vartanane kAraNe teo sonA vadhAre prItipAtra nAnapaNathI ja gAmaDAnuM sAtvika jIvana gALela hoI caLavaLamAM banyA che. dakSiNa-uttara ane pazcima bhAratanA darzanIya sthAnane pravAsa karI ghaNe anubhava-jJAna saMpAdIta karyA che. sahakArI kSetranI jhaMpalAvyuM. ane abhyAsakrama choDI cAra cAra mahinA jelamAM sAthe khetI viSayaka pravRttiomAM paNa eTalI ja dIlacaspI dharAve che. ka rAvAsa bhogavavA paDela jelamAMthI chuTI pharI abhyAsa zarU karela. meTrIka sudhI abhyAsa puro karI gharanI khetI saMbhALI | zrI ukAbhAI sIdIbhAI jhAlA sahakArI pravRttimAM pagalAM mAMDayAM dhI koDInAra tAlukA ko-opareTIva beMkIMga yunIyana lI koDInAramAM sane 1954thI borDa opha paMcAyatI rAjanI vyavasthA zarU thatAM unA tAlukA paMcAyatanA DAyarekaTarsanA sabhyapade cUMTAI AvyA. haju paNa sadara benkIga yunI- adhyakSa tarIke tathA syugara phekaTarI unAna DIrekaTara tarIke kharIda yananA borDanA sabhya tarIke cAlu ja che. sAthe sAthe koDInAra tAlu- vecANa saMdha nA DIrekaTara, jamIna vikAsa sahakArI beMka unA zAkhA kImAM khAMDa udyoga sthApavAnI pravRttinA prathama zrI gaNeza mAMDa- samitinA sadasya tarIke tathA unA ema. DI. hAIskUlanA keLavaNI nArAmAMnA eka hAI koDInAra tAlukAmAM kevI rIte khAMDanuM kAra- maMDaLanA sabhya tarIke hAla sevA ApI rahyAM che. khAnuM ubhuM karavuM tenA abhyAsa mATe traNa jaNanI nimelI abhyAsa khApaTa grAma paMcAyatanA sarapaMca, sahakArI maMDaLInA adhyakSa, kamiTIe bhAratanA sahakArI khAMDa kArakhAnAomAM rakhaDIne vikAsa ghaTaka halAvakAra samiti nA sadasyazrI, unA tAlukA kharIka koDInAramAM khAMDa kArakhAnuM sthApavAnuM mALakhuM ubhuM karyuM. vecANa saMghanA vyavasthApaka borDanA sabhya tarIke tathA sAmAjIka bahAranI preraNA laI AvIne keDInAranA gAmaDe gAmaDe potAnA kAya kara tarIke temaja pragatizila kheDUta tarIke kAmagIrI karI che. TreTara upara besIne kheDuto pAsethI bhaDoLa ekaThuM karavAnI jhuMbeza uThAvI, cha mahinAmAM khAMDa udyoga sahakArI maMDaLInI noMdha karAvI grAma svarAjanuM svapna siddha karavA paMcAyatonI racanA thaI, Aja paryata paNa A sahakArI khAMDa udyoga hindustAna bharamAM sakakArI maMDaLInI racanA thaI, A saMsthAnA hodedAra tarIke sevA bajAvI ajoDa gaNAya che. temAM vAIsa ceramena tarIke hoddo bhogavI rahyA bAda sAmuhika vikAsa ghaTakanA prakaraNa maMDAyA, vikAsa che. sAthe sAthe amarelI ja9lA lokala borDa mAM koDInAra tAlukAnA ghaTakanI pravRttimAM bhAga lIdhe. sAmAjIka kSetre bhUtakALanA anubhapratinidhi tarIke jaMgI bahumatithI cuMTAI amarelI jIllA lokala vothI virUddha kSetre kAmagIrI bajAvI. Jain Education Intemational
Page #1134
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratIya asmitA vikAsa ghaTakanI zarUAta thatAM khetIvADI kSetre navA sopAna zrI kanubhAI jIvaNudAsa laherI sara karavAne avakAza ane anubhava ma. sudharelI khetI, jatunAzaka davA rasAyaNIka khAtarane vaparAza karavA preraNA maLI kanubhAI jIvaNadAsa laherIne janma saMvata 191: nA jeTha pote kAraDIyA rajaputa jJAtinA AgevAna che, haiyA ukalata zudI 3nA dIvase rAjulA mukAme thayo hate. 13 varSanI uMmara sudhI temaNe muMbaImAM vidyAbhyAsa karyo hato. temanA pitAzrIne svargavAsa thatAM teo mosALamAM rAjulA AvyA. ane be varSa zrI kalyANabhAI rAyakA amarelI kapALa boDIMgamAM abhyAsa karI sana 1930nI rASTrIya caLavaLamAM bhAga lIdho tyArathI 1942 sudhImAM dareka laDatamAM bhAga vidyAkALa daramyAnathI ja sahakArI pravRttimAM abhirUcI lIdhe ane avAranavAra jela bhegavI. 1944mAM teo junA gharAvavAne kAraNe yuvAnI mAMja sahakArI pravRtti nI phIlasaphInI bhAvanagara rAjyanI dhArAsabhAmAM bhAvanagara prajA pariSadanA sabhya samaja jANavA maMtrIvargamAM joDAyA prathama varga prathama naMbare A tarIke rAjulAthI bInaharIpha cUMTAyA hatA. saM. 1948mAM junAgaDha parIkSA uttIrNa karI. prati pratyenA sAcA premanA kAraNe Aje sAme Aracha hakamatamAM bAbarIyAvADanA gIrAsadArane hIjarata karAvI 42 varSanI umare sahakArI pravRttine ja jIvanadRSTi banAvI che. te ane agrabhAga lIdho hato. 1952-57mAM saurASTranI dhArAsabhAmAM je saMsthAomAM sevAo ApI rahyA che. te jANatA ja samajI teo rAjulA-jApharAbAda vIbhAgamAMthI cUMTAyA hatA 1956-6* zakAya che. pravaranAM eke eka aMga sAthe saMkaLAI potAne mATA sudhI teoe bhAvanagara jIllA kalaborDanA pramukha tarIke ane bhAgane samaya sahakArI saMsthAonA vikAsamAM racyA 'yA rahIne 1960 63 amarelI jIllA kalarDanA pramukha tarIke kAmagIrI pasAra karavAmAM potAnI jAtane saMtoSa mAnavAmAM AnaMda mAne bajAvI hatI. ane 1964-66 sudhI teo rAjulA tAlukA paMcAche. mahesANA jIllA sahakArI kharIda vecANa saMgha lI. mAM tenI yatanA pramukha tarIke kAmagIrI karI hatI. tyArabAda saMsthAmAM khaTasthApanAthI ja kArobArI sabhya, upapramukha ane pramukha tarIke potAnI paTe zarU thatA teoe rAjakIya nIriA pasaMda karI hatI ane sevA ApI rahyA che A uparAMta mahesANA jIllA madhyastha sahakArI tyArabAda potAnA aMgata vyavasAya ane sAmAjIka pravRttimAM beMka lI. mahesANA jIllA sahakArI dUdha utpAdaka saMgha lI, " dUdha teo rasa laI 2 aaN che. sAgara", mahesANA jIllA sahakArI saMgha, mahesANA tAlukA saha kArI kharIda vecANa saMgha lI. ane gujarAta rAjya pustakAlaya sahAyaka sahakArI teo sArA vakatA che. vakatRtva kaLA e temane IzvarI bakSIsI saMDaLImAM sakrIya kArobArI sa ya tarIke temanI sevAo ApI rahyA che. che. teo zarIre khaDatala ane lekhaMDI che. temanuM manobaLa ghaNuM mahesANA mArkeTIMga kamiTInA sabhya tarIke. cha9lA ja majabuta che. temanI vyavahArIka kuzaLatA ane dareka praznano sahakArI saMdhanA upa-pramukha thA mAnada ma trI tarIke, khAdI prApa- abhyAsa karIne nirNaya levAnI zakita ajaba che. saurASTramAM udyoga sahakArI saMghanA pramukha tarIke mahesANA jIlA cama kacce gaDhaDAnA nagarazeThazrI mohanalAla patIya da sArA samAdhAnI gaNatAM ane majura sahakArI maMDaLIonA jIlA saMghamAM pitAnI sevAo kanubhAI paNa aneka prakA nA matabheda nIvArIne samAdhAna karavAmAM ApI che. grAma kakSAe potAnAM vatanamAM vividha kArya karI ane kuzaLa che. vepArI vyavahArIka ane kuTuMbIka jhaghaDAonuM sukhada dUdha utpAdaka sahakArI maMDaLInA pramukhasthAne rahI, sahakArI bhAvanA samAdhAna karavA mATe teo jANItA che. spaSTa vakatA ane pitAne ane kAryadakSanA ane pramANIkatAthI vahIvaTa calAvI vikAsanA paMthe je gya lAge te kahevA mATe teo haMmezA daDha rahayA che. temanA deDatI karI che. gujarAta rAjyamAM gaupAlakonI sahakArI maMDaLIonA vahIvaTa daramyAna bhAvanagara ane amarelI jIllAmAM aneka lokone vikAsamAM pUrata rasa laI AvI aneka maMDaLIo racavAmAM sa ya payogI kAryo thayA che je temanI kAryadakSatAnA purAvAo Aje rasa lIdhe che. pariNAme gujarAta rAjyanI rabArI, bharavADa pUnarva paNa ubhA che dAnavIronA saMparkamAM AvIne lekakalyANanI prakRtI sAhata yojanAnI salAhakAra samitinA sabhya tarIke yazabhAgI banyA mATe lAkha rUpIyA jAhera kaMDAmAM bhegA karI zakayA che. mosALane che. Ama sahakArI pravRttinA aneka pAyA sAthe dIlacaspIthI pitAnuM vatana mAnIne rAjulA zahera ane tAlukAnA vikAsamAM sevAo ApI che. chalAmAM yuvAna sAmAjIka kAryakara tarIke temane phALe ananya che saurASTranI mahemAnagatI jANItI che teja jANItA che. ane AvI saMsthAone sIdhI yA ADakatarI rIte rIte kanubhAInuM ghara e sArvajanika dharmazALA jevuM che ane pitAnI sevAno lAbha ApatAM AvyAM che. rAjakIya saMsthAo jevI temanuM svAgata paNuM praza sanIya che, pari kAramAM temanA patnI ke tAlukA paMcAyata jIllA paMcAyata agAu jIllA kala borDa vage- vijyAlakSmI ghaNA namra svabhAvanA ane paraNAgata mATe jANItA remAM sakriya kAmagIrI bajAvI che. mahesANA mAM raheThAno prazna divase che. temanA putromAM dinezabhAinI AdhyAtmIka pragati sArI che. divase vikaTa banato rahyo che A praznamAM rasa laI sahakarI dhoraNe DokaTara narendra sArA vakatA ane kuzaLa DokaTara che je hAla vozIMga tene hala karavA jIllAmAM sahakArI praha maMDaLIo racanAnI kAma- TanamAM che trIjA putra praviNa laherI I. A. S tathA F. S thayA gIrImAM sakriya rasa laI rahyA che. gujarAta rAjya mArkeTIMga che ane gujarAta rAjyanA AsI. kalekaTara tarIke che. bIpIna sosAyaTInA DIrekaTara tarIke paNa hAla pitAnI sevAo Ape che. laherI BCO mAM che. eka putrI paNa grejyueTa thaIne sarakArI
Page #1135
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha kuTuMbamAM paraNAvI che. TinA sabhyanAM gauravavaMtA sthAnoe teoe sevA ApI che. hAla teo ghaNI sahakArI saMsthAonA ceramena, sabhya ke DirekaTara che. zrI kanubhAI laherInA nAnAbhAI amubhAI laherI paNa jAhera sAbarakAMThA DisTrIka ko-opareTiva benA, sarvodaya hAusiMga jIvanamAM nAnapaNathI paDelA che. banne bhAIo vacce eTaluM sAmya ke-opareTiva sosAyaTInA ane hiMmatanagara egrIkalacarala praDache ke ekabIjAne jotAM bhUla paDI jAya tevuM che. A laherI yusa mArkeTa kamiTinA ceramena, hiMmatanagara sAbarakAMThA DisTrIkaTa baMdhuo rAma-lakSmaNanI joDI tarIke pradezamAM paMkAyelA che. rAjulA senTrala ko-opareTiva beMkanA ane sAbarakAMThA DisTrIkaTa ko-opareTiva mahuvA vIgere vepAradhaMdhAmAM sArI nAmanA meLavI che ane vepAra khAdI ane grAmodyoga maMDaLanA upa-pramukha, sAbarakAMThA jillA vyavahAranI javAbadArI amubhAI laherI beMce che. teoe 5NuM kharIda ane vecANa saMdhanA ane sTeTa ko-e pareTiva esosIezana rAjulA zahera sudharAInA pramukha tarIke rAjulA zaheranA vikAsamAM ema ghaNI jagyAe temanI sevAo patharAyelI che. agraNya phALo Apyo che. teo varSothI mahuvA cembara opha komarsanA pramukha che. temanI kAmagIrI prasaMzA pAmI che. mahuvAnI zrI kAntilAla bhIkhAbhAI mahetA temanI raheNAka paNa mahemAnethI haMmezA bharelI rahe che. amubhAInI mahemAnagatI mANavI e paNa lahAvo che. temanA patnI bhAnumatI - banAsakAMThA jillAmAM vaDagAma tAlukA nA memadapuranA vatanI ene laherI mahuvA tAlukAnI strI saMsthAo ane strI upayogI ane hAla vaDagAmamAM ricara thayelA vaidyazrI kAMtibhAI mahetAe kAmomAM ghaNe samaya Ape che teo mahuvA tAlukAnI bhagInI tAlukAnI bhagInI AyurvedanI judI judI uccakakSAnI parIkSA pasAra karI hAla vaidamaMDaLanA pramukha che. parivAramAM che. harakizana laherI hAla nyuka kaya kSetre samAja sevAnA uccattama Adarzo sAthe kAma karI rahyAM che. zazIkAMta ane dIlIpa mahuvAnA vepAramAM ImAratI lAkaDA ane che. cakkasa nidAna sevA vRtti, lokasahacArane lIdhe dhaMdhAkIya kSetre kApaDane sTAsa tathA oIla mIla vigere saMbhALe che. hareza abhyA sArI saphaLatA ane vikAsa thayo. sevA jIvanane A AtmA vaDasamAM che. be putrIo praphalA tayA devayAnI grejyueTa thaI che. gAmanI aneka vidha pravRttiomAM paNa mokhareja heya. vaDagAma tAlukA pustakAlaya maMDaLanA Adya sthApaka ane Adya pramukha. vaDagAma A pradezamAM saMskArI ane sukhI saMpIlA kaTuMba tarIke sArvajanika vAMcanAlaya, pustakAlaya ane bALalAIbrerIne AdyasthAlaherI parivAranI suvAsa che. rAjulAmAM pachAtavarganA bALako mATe paka ane Adhapramukha jillA pustakAlaya maMDaLamAM upapramukha mujaA kuTuMbe pa7 hajAranuM dAna ApIne " jIvaNadAsa maganalAla rAta pustakAlaya ma DaLanI kArobArInA sabhya, abhadeva jaina sArvajanika chAtrAlaya" karyuM che jemAM 60 bALako pachAtavarganAja pAThazALA memadapuranA Aghapramukha, vaDagAma tAlukA paMcAyatanA sabhya, sutArI-zIvaNa-vaNATa raMgATa ane vAyaramena kesane abhyAsa kare lensaporTageIja benka vaDagAma zAkhAnI kArobArInA sabhya, mahAche. A audyogIka raheThANavALI saMsthA che. gujarAta Ayurveda snAtaka maMDaLanA pradhAnamaMtrI bIjA varganA mAnada mejIsTreTa - vaDagAma mAdhyamika zALA navayuga vidhAlayanA zrI kapilabhAI talakacaMda koTaDIyA AdhasthApaka ane cAra varSa sanitinA pramukha-netraya, nAnI bacata, vadhu vRkSa vAvo vigere yojanAmAM sakriya rItano sahakAra Ape che. sAbarakAMThA jillAmAM sahakArI pravRtti ane zrI kAM palabhAI AyurvedanA saMzodhanamAM khUba rasa che. sArAlekhe paNa lekhe che. koTaDiyA paryAya zabda banI gayA che kApalabhAI mULa te hiMmatanagara tAlukAnA beraNa gAmanA, paNa kolejanI tejasvI kArakIrdI zrI kAntilAla IzvaralAla paTela pachI vakIlAta karavA hiMmatanagaramAM sthAyI banyA. sevAbhAvI ane spaSTa vaktA kapilabhAIne vakIlAta rUci nahi tethI teo sAmA- adhAra gAme bAvIsa varSa jeTalI nAnI uMmare teozrI grAmajaka ane sahakAranI anekavidha prattiomAM potAnI zakita ane paMcAyatanA sarapaMcazrI tarIke cuMTAI AvyA. pAMca pAMca varSanI samaya ApavA lAgyA. ema karatAM karatAM teo sahakArI ne bIjI mudata sudhI sarapaMcazrI tarIkenI yazasvI kAmagIrI bajAvI, gAmanA sAmAjika pravRttiomAM evAM khUMpI gayA ke vakIlAta vegaLI rahI vikAsanI anekavidha pravRttio karI. gaI. adhAra 25 ke e. koTana jInIMga enDa presIMga sosAyaTInuM ATalI nAnI uMmaramAM temaNe sahakArI kSetre ghaNA vikrama sarjana rAmapurA mukAme karyuM ane tenuM menejIMga DIrekaTara tarIkenuM noMdhAvyA che bombe sTeTa koopareTiva beMkanA hiMmatanagara sthAna saMbhALyuM. A sthAna upara teozrIe ATha varSa sudhI brAncanA ceramena, moDAsA speziyala projekaTanI sahakArI kAmaTinA sevAo ApI suMdara kAmagIrI bajAvI che. hAlamAM teozrI A ceramena, bombe sTeTa ko-opareTiva beMkanA DIrekaTara, gujarAta saMsthAnA ceramena tarIke pharaja bajAvI rahyA che. teozrInI sahakArI DIvIjhanala ke-opareTiva beDenA, amadAvAda DirekaTara, sAbarakAMThA kSetre tAlukAnA eka anubhavI mArgadarzaka ane yuvAna sahakArI jillA kharIda ane vecANa saMghanA mAnad sekreTarI ane e kAryakara tarIke gaNanA thAya che. paMcAyatI rAjayanA prAraMbhamAM tA. paM. sTeTa ko-opareTiva beMkanI le kamiTi ane ekajhIkayuTiva kami- utpAdana samitinA ceramena tarIkenI mahatvanI pharajo saMbhALI hatI. Jain Education Intemational
Page #1136
--------------------------------------------------------------------------
________________ 158 bhAratIya asmitA saMpAdana karI pAka anubhavanI AzAo sAthe be sthAo sAthe ghaniSTa rIte apIla kamiTimAM ema ja leka mAna rAkhatanI judI praNAlIna sAthenA pAmate tathA bInaharIpha tarIke chellA varSathI e khetIvADI khAtAnA niSNAta karmacArIo karatAM paNa vizeSa rIte karyuM. bagaDezvara ke bhUtanAthanI dhArmika pravRttiomAM, paTTaNI mAhiti ane jJAnanuM saMpAdana karI potAnA gharaneja jAge ziSTa padAraNa phaMDamAM rAjapUta samAjanA mahuvA tAlukAnA pramukha khetIvADInI prayogazALA banAvI meLavelA vyavahArIka anubhavane tarIke jillA beMkamAM jillAnI apIla kamiTimAM ema aneka kheDUta samAjamAM bahoLo phelAvo karI unAma mArgadarzana ApyuM che. saMsthAo sAthe ghaniSTa rIte saMkaLAyelA che. haramaDInA sAthenA hAlamAM tAlukA paMcAyatanA pramukhazrI tarIke cheTalA varSathI bane trIza gAmamAM AgAkhAna vakhatanI judI praNAlIkAo anusAra vakhata sarvAnumate tathA bInaharIpha cUMTAI AvI ujajavaLa kArakIrdInuM temane keTaleka mAna marataba Aje paNa jaLavAI rahyo che. jene sopAna sara karyuM che. tathA lokapriyatAnI uttama pratiti karAvI che. AjanA yuganI vitiSTatAja gaNIzuM. navI pravRttiomAM emanuM mArgadarzana tAlukAmAM saune upayogI thatuM rahyuM che. zrI kALubhAI manajIbhAI goghANI zrI gIgajIbhAI avIcaLabhAI paTela pAlItANu pAse ratanapuranA vatanI, snAtaka thaIne hAla pAlItANAmAM zAradA vidyAlaya prAthamika zALAnuM saMcAlana karI morabI mALIyA vibhAgamAM AgevAna sahakArI pravRttinA kArya rahyAM che. sarvodaya vicAra saraNIne raMge raMgAyelA che bhUdAnanA kAma kara tarIke ane bIjI ghaNI saMsthAo sAthe saMkaLAyelA zrI gIga9aMge padayAtrAo dArA ghaNA mANasonA saMpakane laI anubhava bhAI mALIyA kha. 1. saMghanA pramukha che. A saMsthAnI sthApanA meLavyA che. pAlItANA ejyukezana saMsthA sAthe saMkaLAyelA che. 1965 mAM thaI tyArathI AjasudhI bIna harIpha pramukha tarIke cuMTAtA temane keLavaNIne kSetre vizeSa rasa che. eka khAnagI hAIskUla AvyA che je temanI lokapriyatAnI pratIti karAve che. potAnA ubhI karavAnI paNa manISA seve che. ghaNA ja utsAhI yuvAna che. gAme paMcAyata ane sahakArI pravRttimAM paNa sAro evo rasa the che. temanI anekavidha sevAo lakSamAM laI nA. sarakAre temane zrI kALAbhAI raNamalabhAI jhAlA je. pI. ne IlakAba Ape che. sahakArI pravRttine vadhune vadhu saphaLa verAvaLa tAlukAmAM sahakArI kSetre je kAryakaro AgaLa AvyA banAvavA pUrA prayatno karatA rahayA che. temanA vatana moTA dahIsache. temAMnA eka zrI kALAbhAI jhAlA vaDodarA jhAlAnA vatanI che. rAmAM temanuM sAruM mAne che. janma tArIkha 22-7-36 meTrIka sudhI abhyAsa khaMta, pramANIkatA ane niSThApUrvaka kAma karavAnA saguNene laI jAhera jIvanamAM zrI guNavaMtarAya sAkaralAla purohita ghaNI saMsthAo sAthe saMkaLAyelA che, zrI verAvaLa taNuM TaluM kA sahakArI saMdha, vaDedarA jhAlA che. vi vi. kA. saha, maMDaLI tathA janma ghoghA tAlukAnA bhIkaDA gAme 1919nA okaTobaramAM paMcAyata, junAgaDha DIsTrIkaTa senTrala, ke. e. beka, junAgaDha yo hato. 1932thI rASTrIya caLavaLa ane grAma sevAnA kAryamAM jillA saha. ba. va. saMdha. jUnAgaDha jillA sahakArI saMgha, joDAyA hatA. grAmasevaka vidyAlaya vardhAmAM eka varSa sudhI abhyAsa jUnAgaDha jillA koMgresa kamiTiM, tAlukA paMcAyata verAvaLa ema lA koMgresa kamiNa talakA paMcAyata verAvaLa e karyo che. bhAvanagara mahuvA drAmanA bhADA vadhArAnA AMdolanamAM ghaNI saMsthAmAM temanI sevAo jANItI che. kAma karyuM hatuM. 1938-39 rAjakoTa satyAgrahanI banne laDatomAM bhAga lIdhe, jelavAsa bhogavyo laDatamAM temanA upara khUba mAra jAhera jIvanamAMthI masarIbhAI jhAlAnI preraNAthI AgaLa paDyA hatA ane trAsa vitAvyo hato chatAM teo aDanama ane AvyA che. aDaga rahyA prajA pariSadanA adhivezanamAM AgaLa rahI kAma karyuM khAdI pravRttine abhyAsa karyA bAda bhAvanagaramAM grAghoga pravRtti zrI gIgAbhAI bhAlubhAI gohela ane vAtAvaraNa ubhA karyA beMtAlIzanA AMdolanamAM zarUAtamAM chelalA doDha be dAyakAthI vadhu samaya sudhInI jemanI jAhera muMbaImAM rahI ane pAchaLathI saurASTra, gujarAta ane rAjasthAnamAM sevAo mahuvA vibhAgamAM patharAyelI paDI che. gIrAsadAsa havA kAMgresanA Adeza mujaba potAnI rIte mAIlenA vistAromAM chatAM navA jamAnAnI navI racanA sAthe kadama upADI samayane anu- tAranA dariDA mA tAranA doraDAo kApavA ane thAMbhalAo upADavA. TreIne uthalAvavI nI A kuLa thavAmAM mAnanArA che. nikhAlasa svabhAvanA nAkaravaga' prati ane lUMTAvI, TapAle lUMTAvI, pAlIsa thANuM lUMTavA vagere pravRttio samabhAvI koIthI ne aMjAta virodhamAM paNa jarUra lAge tyAre karI umarALAnI jelamAMthI 14 paDinA paSTa kahenAra ane yukita prayukitae paNa zAMtithI kAma karavAmAM bIjI vakhata polIsa thANAmAMthI polIsa menanI vaccethI nAsI mAnanAra sAthIone vizvAsamAM laI keTalIka saMsthAo sthApavAmAM chUTayA hatA. 1947mAM jUnAgaDhanI leka krAntimAM ArajhI hakumatanA ane vikasAvavAmAM jemaNe atyaMta parizrama lIdhe che evAM zrI senAnI tarIke zrI purohite zaurya ane hiMmatabharyuM kAma karyuM. pharI gIgAbhAI khArI gAmanA vatanI che. Aje mahuvA tAlukA paMcA- 1948mAM kAzI vidyApIThamAM joDAyA ane 1949mAM zA trInI yatanA pramukhasthAne rahIne sevA ApI rahyA che. meTrIka sudhIneja upAdhi meLavI. parIkSAnA chellA varSamAM prAcIna hiMdu rAjyataMtra abhyAsa paNa dhArmika saMskAree temanA jIvananuM ghaDatara anokhI viSaya upara nibaMdha yeche. 1939 thI 195sudhI relavena kI Jain Education Intemational
Page #1137
--------------------------------------------------------------------------
________________ mRtigraMtha 1159 karmacArIonA maMDaLamAM kAma karyuM chelle rASTrIya relve majadura relI sahakArI pravRttimAM rasa laI maMDaLIone orgenAIjha karavAmAM saMghamAM maMtrI tarIke kAmagIrI bajAvI che. amarelI jillAnI ThIka jahemata lIdhelI. Aje amarelI nAgarIka benka nA menejIMga sahakArI pravRttinA praNetA che. DIrekaTara tarIke tAlukA kharIda vecANa saMdhanA eDamInIsTreTara tarIke, mArkeTIMga yArDanA maMtrI tarIke tathA amarelInI aneka nAnI moTI zrI gulAbasiMha vIramasiMha vAghelA saMsthAo sAthe saMkaLAyelA rahIne kArya karI rahyA che. amarelI banAsakAMThA jillAmAM dIodaranA vatanI zrI gulAbasiMhabhAI jillA sahakArI benkanA pramukha tarIke Aje yazasvI kAmagIrI bI. e. ela. ela. bI. sudhInuM zikSaNa pAmyA che. khetInA bajAvI rahayAM che ghaNAja saumya ane mIlanasAra svabhAvanA zrI ane pitAnA vyavasAyanI sAthe jAherasevAne kSetre paNa kiMcita gokaLabhAInI kAryadakSatA prazaMsA mAMgIye che. sevA ApI rahyAM che. vizALa vAMcana ane bahoLA anubhavane kAraNe jAhera jIvanamAM dareka prasaMge agrasthAne rahyAM che. zrI goviMdabhAI dharamazIbhAI paTela dIodara tAlukA keLavaNI maMDaLanA pramukha tarIke, banAsakAMThA teo sva. zrI dharamazIbhAI ThAkarazIbhAInA putra che. pitAne jillA paMcAyatanA sabhya tarIke temanI sevAo jANItI che. akALa avasAnathI jAherasevAnI adhurI rahelI mahecchA pUrNa keLavaNInA kSetre temanuM mArgadarzana khUbaja upayogI thaI paDyuM che. karavA temaNe zarUAtathI ja athAga prayatno zarU karela che. pitAnI samasta bhAratane temaNe pravAsa karyo che. ghaNA darzanIya sthAne nisvArtha sevAbhAvanA, AtmasamarpaNa ane AgatA svAgatAnA najare joyA che. temanA vaDIla baMdhu zrI gumAnasiMhajIbhAI gu . mane paNa vArasAmAM maLela che. pAsethI meLavelI preraNA potAnA jIvana vikAsamAM upayogI banela che. umara varSa-38 ane traNa gujarAtIno ja abhyAsa paNa bahuja nAnI uMmaramAM temanuM vyakitatva khIlI uThayuM. vyahavAramAM ati uMcu jJAna dharAve che. janmathI ja kheDUta che. chatAM samAjanA anya vyavasAyanA dareka kSetramAM pAraMgata che. zrI goradhanabhAI chaganabhAI paTela pitAnuM kuTuMba pragatizIla kheDUtanuM hovAthI temane lekasaMparka, hAla saDasaTha varSanI jaipha vaye pahoMcelA zrI goradhanabhAInI khetImAM yAMtrIkaraNa temaja khetIviSayaka prazno aMge uMDu jJAna janma rAjapIpaLAmAM thayo hato. te vakhatanI rAjyanI lokasabhAmAM dharAve che. teo boTAda khetIviSayaka vi. vi. kA. sahakArI maMDaLInA temaNe sakriya rasa dAkhavyo hato. bhAratIya svAtaMtrya saMgrAmamAM pramukha che. baTAda tAlukA saha. kha. va. saMghanA sabhya che, kheta javAbadAra rAjyataMtranI caLavaLamAM Ape AgevAnI bha bhAga utpAdananI pedAzanA vadhu utArA laI hariphAImAM tAlukA kakSAe bhagavyo hato. eTaluM ja nahi vilInakaraNanA mahAna prasaMge paNa temaja jillA kakSAe ane rAjyakakSAe paNa InAma meLavyA che. Ape dezanI amUlya sevA karI hatI. jhagaDIyA tAlukA koMgresa samitinA pramukha tarIke varSothI Apa sevA ApI rahyAM . rAja- teo keTesapakSa-boTAda mArkeTIMga yArDa-baTAda che. vi. kA. naitika AMdolanonI sAthe sAthe Ape sAmAjika utthAnanI lagabhaga saha. maMDaLI, gujarAta niyaMtrIta bajAra saMdha, boTAdakara ArTasa badhIja pravRttiomAM sakriyapaNe kAma karyuM che. jevI ke Arogya ane karmasakoleja, A uparAMta nAnI moTI anya dhArmika saMsthAe maMDaLa, zikSaNamaMDaLa vagere AjanA sahakArI pravRttinA yugamAM sAthe saMkaLAyelA che. Ape sahakArI kSetre paNa hiMmatabhera jhaMpalAvyuM che. kheDUtone kapAsanuM rUpAMtara karI kapAsIonuM vecANuM kAma karI kheDUtonI sAcI boTAdakara koleja banAvavA 16 guMThA jamInanuM dAna karela che. sahAya karI che. teonI sevAnI sarakAre paNa kadara karI che. teo pitAnAmAM vArasAgata udAratA ane amIrAInA saMskAra dIdhuM. chellA paMdara varSathI "onararI mejIsTreTa" rUpe kAma kare che. daSTi, mIlanasAra svabhAva, sahakAryakaro sAthe kheladIlI Izvara uparanI ananya zraddhA-temano mukhya dhyeya dezasevA, samAjasevA, zrI gokaLadAsa mohanalAla paTela kuTuMbasevA rahelo che. umadA svabhAvanA zrI goviMdabhAI kheDUta taTastha manattithI ane sattAnI kayAreya paNa apekSA rAkhyA samAjanuM gauravazALI rana che. vagara nirapekSa paNe AvI paDeluM kAma pamANIka paNe adA karyA desAI cImanabhAI dAdAbhAI javA mAM gohIlavADanA keTalAka yuvAna mitromAM lIlIyAnA vatanI ane hAla amarelI ne kArya kSetra banAvIne kAma karatA zrI gopALa- - zrI. cImanabhAInI peDhIne ebhyAsa kALa ApaNI rASTrIya dAsa paTele bhAvanagaramAM mAdhyamika zikSaNa meLavI amadAvAdamAMthI AjhAdIne saMgrAmakALa hato. prAthamika zikSaNa bAkarola tathA zrejayueTa thayelA hAI kUlamAM vidyArthI maMDaLanA pramukha sthAnethI naDiyAdamAM lIdhA bAda mAdhyamika keLavaNI zAntAkrujha (muMbaI) nI maDI nAnA moTA aneka saMgaThThanamAM AgevAnI bharyo bhAga bhajavyo pedAra hAIskUlamAM zrI rAmaprasAda bakSI jevA zikSakonA hAtha nIce hato. thoDo samaya lIlIyA myunisipAlITImAM ane te pachI amane prApta karI thoDo vakhata mAdhyamika zikSaNa naDiyAda ane karamasadanI Jain Education Intemational
Page #1138
--------------------------------------------------------------------------
________________ 160 bhAratIya basthitA hAIskUlamAM paNa prApta karyuM. yuvAnavayathI ja AjhAdI saMgrAmanI maMDaLanA sabhya tarIke, bAkarola dUdha utpAdaka sahakArI maMDaLanA jhALa temane sparzI gaI ane Ama te aMgenI vividha pravRttiomAM adhyakSapade, saradAra paTela yunivarsiTInA egrIkalacarala proDayusa zarUAtathI ja bha ga letA thayA, jene pariNAme sane 1932-1941 yuniyananA kAryavAhaka maMDaLanA sabhya tarIke paNa teo puratA tathA 194ramAM temaNe jelayAtrA bhogavI hatI. rASTrIya netAo sevAo ApI rahyA che. 1959 thI jyAre zrI bhAIkAkA rAjasAthenA temanA kuTuMbanA gADha saMbaMdhanI pratitI saradArazrI tayA kAraNamAM pravezyA ane gujarAta svataMtra pakSanI sthApanA karI tyArathI darabAra gopALadAsabhAIe 13-5-1935nA roja cImanabhAIne atyAra sudhI teo be gujarAta svataMtra pakSanA khajAnacI tarIke lagna prasaMge jAte hAjarI ApI hatI. temAMthI thAya che. "hinda temaja pakSanI anya bAbatomAM paNa potAne samaya ane zakti cheDe " laData daramyAna bhUgarbhamAM rahI; vaDodarA spezyala sezansa pUrepUrI rIte kAme laga. lI. kesa, saMjAyA DerI bhAMgapheDa kesa vi. khaTalAmAM teo mukhya AropI hatA AjhAdInI laDatane raMga temane lAgI jatAM tyAra sahakArI pravRtti sAthe saMkaLAelI saMsthA carotara grAmoddhAra pachI temaNe potAnI pravRttione judo vaLAMka Apyo. 1938mAM sahakArI maMDaLa li.nA maMtrI tarIke teo sahakArI pravRtti aMge bAkarola mukAme sva. darabArazrI gopALadAsanA pramukha pade yojAyelA vakhate vakhata potAnA maMta- soTa rIte judA judA mAsika, peTalAda tAlukA prajA maMDaLanA prathama adhivezananA svAgata maMtrI sAmayike vigeremAM rajU kare che. tarIkenI kAmagIrI bajAvI hatI ane Ama saMgaThanAtmaka temaja sakriya racanAtmaka pravRttio saphaLa rIte hAtha dharavAnI zakitanAM dharma bajAvavAnI prerAnA baLe melI matharAvaTInA rAjakAraNathI aMkuro tyArathI ja temanAmAM kaTI nIkaLyA hatAM. peTalAda tAlukA teo alipta rahyAM che. vidyAnagaranA kAryakSetre ane karmakSetre bIjI prajAmaMDaLanI saphaLatAnA sapAne caDhI teo pitAnI saMgaThana anya saMsthAomAM potAnI sevAo ApatA rahIne zrI cImanabhAI zakti, parizrama tathA haiyA ukelAta jevA muge ane gujarAtanA jAhera jIvanamAM kAryakaronI haroLamAM eka AgavuM saMpUrNa kAryakSamatAnA paripAkarUpe vaDodarA jillA kala jorDanA sthAna dharAve che. 1947-48mAM upapramukha banyA ane tyArabAda 1949-50 mAM kheDA jillA kalabeDa mAM koMgresa pakSanA daMDaka tarIkenI kAmagIrI bajAvI. zrI chaganabhAI nAraNabhAI paTela Ama bharajuvAnathIja teo sAmAjika, rAjanaitika temaja prajAhitanAM sevAkAryomAM bhAga letA thaI gayA hatA. saurASTramAM paMcAyata ane sahakArI kSetre je kAryakaroe tana mana visAre mUkI je umadA kALe Apyo che temAM zrI chaganabhAI sane 1945mAM bhAIkAkAe vallabha vidyAnagaranA sarjanane - nAraNabhAI paTelanI sevAo jANItI che. saMka9pa karyo tyArathI ja zrI cImanabhAI taraphathI temane hArdika sAya ane sahakAra maLato rahyo, eTaluM ja nahIM, mukhyatve emanI kathA mahuvA tAlukAnA DuMDAsa gAmanA vatanI zrI chaganabhAinA svargastha zrI purUSottamadAsa ane anya bhAIonI AgevAnI nIce vaDIlee varSo pahelA sAmAjika kurivAjo sAme jehAda bAkarola gAmanI jamInamAMthI " joIe teTalI jamIna " bhAI jagAvIne pUrI laData ApI hatI. rASTrabhakti ane kAkAne ApavAnI udAra ane bInazaratI bheTa vallabha vidyAnagaranI dezadAjhane e vArase zrI chaganabhAIne paNa maLayo che. svarAjaya saMsthAne tene prAraMbhakALe maLI rahI ane vahelabha vidyAnagaranA AMdolana vakhate rASTriya netAone A kuTuMba taraphathI pUro sarjana aMgenI eka jaTila samasyAne saphaLa ane sukhada ukela sakAra pate e pagadaMDI upara cAlavA zrI chaganabhAIe haMmezA AvI zake. tethI ja Aje sau koI emane vidyAnagaranA pAyA prayatna karyo che. mAMnI eka vyakti tarIke oLakhAvI zake che. vizALa vAMcana, grAhyazakti ane eka sArA vakatA tarIkenA temane zAMta, malinasAra ane mAyALu svabhAvathI ghaNuM moTuM temanA guNoe emane zaikSaNika pravRttio tarapha AkarSA. 1959mAM mitramaMDaLa teo ubhu karI zakyA che. svarAja AvyA pachI grAma zrI eca. ema paTela sAheba cArUtara vidyAmaMDaLanA adhyakSapade vikAsanI vaijanAomAM judI judI kamiTiomAM rahIne pitAnA AvatAM temanA kAryamAM madadarUpa thavA zrI cImanabhAIe carUra anubhavano nicoDa temaNe rajU karyo che. maMDaLanA sahamaMtrInuM pada svIkAryuM. vallabha vidyAnagaranI bIjI saMsthA cAra grAmodvAra sahakArI maMDaLa li. nA maMtrIpade paNa jillA benkanA DIrekaTara tarIke, lenDa mArTa'geija benkanI kamiteo potAnI sevAo, sakti ane samaya ApI rahyAM TimAM, tAlukA kakSAe pragatizIla kheDUtamaMDaLanA pramukha tarIke, che. lokopayogI kAryo karatI evI bIjI saMsthAo sAthe paNa ji9lA paMcAyatanA sabhya tarIke, DuMDAsa gAmanA sarapaMca tarIke, teo saMkaLAelA che. carotara ejyukezana sosAyaTI ANaMda sahakArI maMDaLInA keTalAka samaya sudhI pramukha tarIke temanI tathA sAbarakAMThA Arogya maMDhaLa - vAtrakanA kArya vAta sevAo jANItI che.
Page #1139
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha 1161 30 sesAyaTInA ceramena paNa vatA, samejara nika pustakAlayanA che. mAM sabhya tarIke temanI A badhI kAmagIrI daramyAna khetInI AbAdI ane anubhavane kAraNe temaNe A hAIskulane gujarAtabharanI anya vikAsa athe pUrI rIte jAta rahIne saune upayogI banyA che. moTI ane adyatana gaNAya tevI hAiskulanI haroLamAM pahoMcADI Du kAsa gAmamAM zaMkaranuM eka zivAlaya (maMdira) baMdhAveluM che. che. gAmaDAnA lokone akSara jJAna ApavA gAmaDe gAmaDe zALAo jemAM temanA kuTuMbe rUA. 50,000/- (pacAsa hajAra)no kharca karI ubhI karI te mATe phALe meLa ane zALAe sArU karAvI dhArmika sahIbaNutAnI pratIti karAvI che. Adarzamaya ane saMyamI jIvanathI aneka loke saMsthAo temanA tarapha AkarSAi muMbaImAM sArA pagAranI lalacAvanArI karI zrI choTubhAI ke paTela mATenI mAgaNIo thaI paNa pavitra jIvana ane Adarza vyakita tarIke ane sAtho sAtha khAsa karIne lekonI sevA karavAnI taka surata jillAmAM rAdara pAsa me sANanA vatanI ane ucca ma e hatu mATe uparokata tamAma mAgaNIo hoddAonI taka zikSaNa pAmyA hovA chatAM pragatizIla khetI dArA jIvana vyavahAra jatI karI eka bIjI aneka saMsthAonI judI judI rIte javAbazarU karyo sAthe jAhera jIvananI zarUAta sahakArI maMDaLIthI ja dArI temanI upara rahI che. jemAMnI macchImAra sahakArI maMDaLInA karI. zarUAtathI ja maMDaLInA vahIvaTamAM uDe rasa letA kheDUtone ceramena , rAbAda ka yumarsa sToranA sthApaka sabhya, gujarAta lAbhadAyI nivaDe tevI janAo aMge temanA sUcane upayogI matsyodyoga kendrIya sahakArI saMsthAnA DAyarekaTara, amarelI nivaDatA. garIbo taraphanI sahAnubhUti, mIlanasAra svabhAva, nikhA jallA madhyastha beMkanA DAyarekaTara, DuMgara, rohIsA tathA iaa, jamAnAne anurUpa vyavahAra banavA hamezA tayAra rahyI rAjulA suparavAIjhIMga yunIyana beMkanA pratinidhi tarIke, nAgezrI che chatAM pramANIka vahIvaTanA pate AgrahI che, pAlamapa ke-opa- sadhana kSetranA sabhya, vikAsa TakanI vya, sa. nA sabhya, harijana TIva sosAyaTInA ceramena pade Aje sevA ApI rahyA che. kura- sevA samitinA sabhya, bacata salAhakAra samitinA sabhya, gAMdhI DhIo ane karInAnA virodhI che. spaSTa vakatA, samaju kAryakara bhavana smAraka samitinA pramukha, tAlukA keMgresanA pramukha, sAjaane buddhizALI AgevAna tarIkenI temanI e vibhAgamAM suMdara nika pustakAlayanA sthAnika pramukha. tAlukAzALA samitinA sabhya, chApa che. udyoga maMdira rAjalAnI me. ka. mAM sabhya tarIke anekavidha pravR riAmAM sakriya rasa laI madadagAra salAhakAra vyavasthApaka vigere zrI cheTAlAla raNachoDabhAI paTela aneka jAtanI javAbadArI saphaLatA pUrvaka upADI rahyA che. temanI khaMbhAtanA sArvajanIka jIvanamAM zrI choTAbhAInuM nAma saunI ekadhArI sevA sAdu jIvana Adarzamaya vyakitanI UMDI chApa A jIbhe caDheluM che. khaMbhAtamAM chellA trIya vA uparAMtathI Apa vibhAganI prajA samakSa che. khaMbhAtanI prajAnA sarvatomukhI sevA karI rahyA cho. Ape khaMbhAta zrI jayavaMtasiMha dAdubhA jADejA rAjyanA prajAmaMDaLanA maMtrI rUpe tArApuranA mukhI rUpe ema vividha rUpe aneka praja upayogI kAryo karyA che. veTha tathA maphata kAma dhIra gaMbhIra ane spaSTa vakatA chatAM nikhAlasa ane nirmaLa levAnA aneka kurIvAjo nAbuda karavAnuM bahumAna Apane phALe svabhAvanA zrI jayavaMtasiMha jADejA mULa rAjakoTa pAsenA rAjaparAnA jAya che, dukALanuM kAma hAyeke maMDaLInA mATe lAyasansanuM kAma vatanI che. sukhI ane gIrAsadAra TuMbanA nabIrA hovA chatA hoya zrI choTAbhAI taiyAra ja hoya. sarakArI tathA bIna sarakArI nAnapaNathI ja temanuM jIvana ghaDatara anokhI rIte thayuM. sva. pUjya saMsthAo dvArA Apane ApanI sevA badala aneka pramANa patra tAtAbhAI ane manamAjha paMLInI pAyAnI keLavaNIe temane madhyAM che. zikSaNa kSetre bAlamaMdIra prAthamika zALA tathA mAdhyamika zALaya vicAradhArAne raMga Ape chelA dha varSothI taLAja zALAnI sthApanA karI prajAnA vikAsamAM noMdhapAtra phALo Apyo ane bhAvanagara jillAmAM rAjakAraNa sahakArI ane racanAtmakakSetre che. sahakArI kSetre paNa tArApura sahakArI maMDaLanI sthApanA karI sevA ApI rahyAM che. jAhera kAryakartA tarIke taLAjA tAlukAmAM prajAnI khUba sevA karI che. tenA Apa chellA aDhAra varSathI pramukha temanI doDheka dAyakAnI sevA jANItI che. tAlukA ane jillAnI rahayA che. sahakArI saMsthAonI AjanI saMgIna Arthika sthi judI judI kamiTiomAM rahIne mArU evuM kAma karatA rahyAM che. tinuM kAraNa Apane satata purUSAya che prajAnA Arogya mATe paNa Ape kamara kasI davAkhAnuM tathA prasutiyadra baMdhAvyA che. khaMbhA sadhanakSetra yojanA samiti maNAranA upapramukha tarIke bhAvanagara tanA jAhera jIvanane Ape vaLatara nI koI AzA vinA dIpAvyuM jillA sahakArI benkanA upapramukha tarIke, trApaja vibhAga gaLa che. hAla sarakAre paNa teonI kadara karI temane mAnad nyAyAdhIzane khAMDasarI sahakArI maMDaLI maNAranA menejIMga DAyarekaTara tarIke khItAba enAyata karyo che. jillAnI ane tAlukAnI khAdI grAmodyoga ane buniyAdI zikSaNanI yojanAmAM hAthaba baMgalA lekazALAnA saphaLa saMcAlanamAM, jillA zrI choTubhAI mahetA ane tAlukAnI gresa vakIga kamiTimAM temaja nAnIdI aneka jApharAbAda hAIskUlamAM varSonI ekadhArI kAmagIrI ane jAhera pravRttiomAM sevA ApatA rahe che. nAnAbhAI ane .. | bAlamaMdIra prAthamika zALA tathA A 2 dhAM che. jAhera AjanI sagAnA pramukha Jain Education Intemational
Page #1140
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratIya asmitA samAjamAM thatAM beTA kharcAo ADaMbara ane kurivAjo sAme sevA bhAvanAthI raMgAyelA che beTAda zaheranI zahera saMsthA vidyArthIkALathIja pUNya prakopa dAkhavatA rahyAM che. grAmyapradezamAM keMgresa, boTAda zahera janasaMdha maMDaLa, bhAvanagara jillA paMcAyata, lekajApati ane pragatizIla khetInA navA akhatarAo mATe temanuM boTAda mahilA maMDaLa, jAhera lAibrerI, pAMjarApoLa, baTAda yuvaka Ayojana vyavasthA zakita ane mitrone sAthe rAkhI TIma spIrITathI maMDaLa vigere saMsthAomAM bhUtakALamAM ane keTalAMkamAM atyAre kAma karavAnI temanI kuneha dAda mAMgI le che. jAhera kAmamAM jyAM saMkaLAyelA che. jyAM manabheda ke matabheda ubhA thAya tyAM tyAM samAdhAnakArI valaNa batAvI praznonA nikAla mATe haMmezA Atura rahyAM che. kuzaLa ane jAhera sevAne kSetre tene preraNA ApavAmAM zrI bacubhAI zeTha vyavahArU kAryakara tarIkenI temanI chApa che. ane zrI jayaMtilAla DI. zAhano phALo ananya gaNAya chenAnI uMmaramAM janasevAnI lAgelI laganI moTI umare ghaNI moTI yaza kalagI prApta karaze emAM zaMkA nathI. zrI jaya saMhabhAi sAmatabhAi paramAra zrI jayaMtilAla vanamALIdAsa rAvaLa saurASTramAM sahakArI pravRttine sAcA arthama samajI saddhara pAyA upara mukanAra praNetA zrI jayasiMhabhAI koDInAranA vatanI che. sihora tAlukAnA nesaDAnA mULa vatanI paNa ghaNuM samayathI abhyAsa paDato mukI 1930nA gholerA satyAgrahathI jAhera jIvanamAM mahuvAnA AMgaNakAne vatana banAvI sAmAjika kSetre kAma karI rahyAM praveza karyo ane vakhato vakhatanI lokalaDatomAM ama bhAga bhajave che. sAmAnya abhyAsa thaDe samaya muMbaI Ara Ara. zeThanI ku. A pradezamAM sahakArI pravRttinA maMDANa paNa temanA hAthe thayAM. mAM kAma karyuM. tyAra pachI grAmya jIvana eja sAcuM jIvana sthApita hito sAmenA saMgharSa vacce paNa dhIrajathI lokone bahAra lAgavA mAMDayuM. kheDUta jIvana gujAratA sArA nabaLA varSamAM aneka kADhayA ane sahakArI kSetre eka pachI eka kadama uThAvyA. 1932 sukhadukha vacce pasAra karyA-paNuM jIvana nirvAha mATe khetIja mAM koDInAra benkamAM nokarIthI emanI kArakIrdI zarU thaI. benkIMga vyavasAya hAya dRDha nizcaya sAthe khetIne ekamAtra sAdhana banAvI yuniyananA mukhya menejara sudhInI kAmagIrI bajAvI. 1958 pachI pagabhara thayAM. zrI umAkAnta rAvaLanA ArajhI hakumatanA samayamAM A vibhAgamAM sahakArI dhoraNe khAMDa udyoga ubho karavAmAM dila daIne mitra zrI bhUpatarAya saMdhavInA saMsargathI sAhasanI pravRtti ane kAma karyuM. koDInAra khAMDa udyoga borDamAM sabhya tarIke, tAlukA gAmalokonI sevA karavA mATe vadhAre baLa maLayuM -gIrAsadArI paMcAyatanA pramukha tarIke jillA utpAdaka samitinA pramukha nAbudInA kAyadA vakhate kheDUto ane gIrAsadArI prazno aMge tarIke, tAlukA kharIda vecANa saMghanA pramukha tarIke jillA lekamAM kAma karavAne mATe maLo, kALI majUrI karatAM majUko-opareTIva benkane DAyarekaTara tarIke, eprI. pro. mArkeTa ronuM zoSaNa thatuM aTakAvavA sahakArI pravRtine vegavAna bAvI kamiTinA pramukha tarIke. keDInAra kheDUta ko-opareTIva sosAyaTInA cAraNa-Ahira khasIyA-kaNabI-paMcoLI-kuMbhAra ane anya kAmanA pramukha tarIke noMdhapAtra sevAo ApI che. be varSathI je. pI. nuM prazno hAthamAM laI kAma karavAmAM gaurava anubhavyuM ane temanA bIrUda maLyuM che. koDInAra tAlukA pazu saMvardhana nidhi phaMDanA pitAnA moTAbhAI sva. zrI harilAla rAvaLa custa gAMdhIvAdI hatA Trejharara tarIke ane rAjyakakSAe sIDajha kAma kamiTimAM temanI dezI rajavADA sAmenI laDatamAM eka satyAgrahI hatA. temanA jIvanasevAo jANItI che. sahakArI kSetre eka navI oIla mIla ubhI mAMthI paNa ghaNI preraNA maLI paMcAyata, samAja kalyANa ane karIne bhAre saphaLatA meLavI che. A jillAnuM gaurava che. zikSaNa saMskAra kSetre tAlukAnI judI judI kamiTiomAM Aje teoe sthAna meLavyuM che. gAmaDAomAMthI khoTA vyasane ane kurIvAje zrI jazavaMtasiMha jI. bhATI nI nAbudI mATe athAga prayatna karatA rahyAM che. grAma prajAnA vikAsa mATe lokasAhitya abhIrUcI keLavanAra lokasevA ane khAsa karIne sarakAre je aneka janAo ghaDI che tenAthI saune sAcI samajaNa samAjanA nIcalA tharanA dabAyelA, kacaDAyelA lokonA dukhada dUra ApavA kajIyA kaMkAsamAMthI samAdhAnakArI, mArga kADhavA temaja karavAnI abhilASA sevanAra zrI jazavaMtasiMha bhATI boTAdanI zikSaNa-saMrakAra, keLavaNI ane pAyAnA praznone samajavA lekarAhInA prajAkIya pratinidhitva dharAvatI nagarapAlIkAnA hAla yuvAna pramukha abhInava prayoganI sAthe tAlabaddha cAlavA, satata prayatnazIla rahyAM che. che. A nagarapAlIkAnA ItihAsamAM sauthI nAnI uMmaranA dharAvatA ghaNAja urmiMzIla, lAgaNIvaza svabhAvanA, keTalAMka siddhAMtanuM daDha rIte zrI jazavaMtasiMhabhAI chelA ATha daza varSathI zaheranA sAmAjika pAlana karanArA ane pramANIka paNe lokonuM thaI zake teTaluM savAlanA ukelamAM AgevAnIbharyo bhAga bhajave che. kAma karI chUTavAmAM mAne che. temanA dAdA zrI dhanajIbhAI rAvaLa bhAvanagara rAjayanA eka bhaDabhAdara vyakita hatA ane grAmya bhAratane ghaNuM sthaLAne pravAsa karI nAnI umaramAM jJAna prajAnA sAcA ghaDavaiyA hatA. anubhava meLavyo che. snehio - mitro ane sabaMdhIonA vizALa zrI mAlakhA murAdamAM parivAra dharAve che. dhaMdhAkIya kSetre mazInarI sperapArTasa tathA roTara vigere banAvavAnI temanI bhAvI yojanA che. amarelI jillA DeDANanA vatanI zrI jamAlakhAM potAnI khetI Jain Education Intemational
Page #1141
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtima ya 1163 tathA vyApArI vyavasAya sAthe DeDANanI sAmAjika pravRttio sAthe bhUtakALamAM sAmAjIka kAryakara tarIke lokomAM ubhI karelI cAhanA ghaNA samayathI saMkaLAyelA che. grAma paMcAyatanA upasarapaMca, saha. ane oLakhANu. A bAe AgaLa vadhavAmAM mukhya bhAga kArI ma DaLInA vyavasthApaka sabhya, DeDANa muslIma jamAtanA pramukha, bhajavyuM. vidyArthI avasthAmAM hastalikhita megejhIna calAvatA. gausevA samAjanA sabhya DeDANa samAdhAna paMcanA sabhya, vigere vighAthI maMDaLanA janarala sekreTarI hatA. sane 194ramAM "a grejI saMsthAo dvArA ghaNA varSothI potAnI sevA ApatA rahyA che. temanA cAlyA jAo" nI caLavaLamAM pAlanapuramAM mukhya kAryakatA hatA. pitAthI paNa A vibhAganA AgevAna nAgarika hatA-guptadAnamAM " AjhAda navajuvAna maMDaLa' sthapAyeluM tenA maMtrI paNuM hatA. vizeSa mAne che ghoDA pALavA-ucheravA ane khelavavAno zokha che. pAchaLathI banAsakAMThA jIllA koMgresanA maMtrI nimAyelA. ji9lA khetIne paNa temane bhAre moTo zokha che. vikAsa maMDaLanA paNa teo sane 1948 thI 1959 sudhI mAnada maMtrI hatA. sane 1946 thI pAlanapura zahera sudharAInA sabhya hatA. zrI jazubhAI bhAIcaMda dozI ane judI judI kamITInA ceramena tarIke kAma karela che. ane 1959 mAM sudharAInA pramukha paNuM cuMTAyelA. jaya pAlanapura nAmanA zrI jasubhAI dezI bagaDANAnA jAhera jIvana sAthe ghaNA sAptAhiMkanA taMtrI hatA. chellA grAma rakSaka daLanA vaDA tarIka varSothI saMkaLAyelA che. 1944mAM muMbaImAM thoDo samaya kAma paNa sarakAre nimaNuMka karelI. nArI vikasi kendramAM kayuM 1948mAM selApuramAM ane 1950thI bagaDANAmAM sAmAjika paNa sabhya tarIke nimAyela atyAre mAnada nyAyAdhIza tarIke cAluM prAinA sukAnI banyA. 1956 thI 1947 sudhI bagaDANa maMDa- che. bhArata darzana TreIna dArA dezanA atyAranA badhA sthAne joyA LanA pramukha tarIke rahyAM. 1968mAM maMDaLInA maMtrI tarIka, mahuvA che. vidyAthIe pustakenI madada-duSkALa, rela saMkaTa phALAmAM temaja kha. . saMdhamAM, tAlukA paMcAyatamAM, grAma sudhAraNA phaMDamAM, nAnI nAnA moTA kAmamAM temane sAro phALo rahyo che. moTI dhArmika pravRttiomAM ane bIjI ghaNI prakRttio sAthe zrI jasubhAI saMkaLAyelA che. zrI prabhudAsa khuzAlabhAI paTela sudharAInA te ja ghaNA sAta ImAM thaDa zrI jayAnaMda jAnI sarapharAsInI tamanA sAthe 1942 nI hinda choDonI caLava LamAM gauravavaMto phALo ApanAra zrI prabhudAsabhAI paTele sevAnI koDInAra tAlukA tathA diva pradezamAM paMdara varasathI khAdI ghaNI dhakhAvI rASTrane caraNe vinamra paNe pitAnI jAtanuM samarpaNa aspRzyatA nivAraNu bhUdAna, grAmadAna temaja sahakArI maMDaLIe karavAne daDha saMkalpa bacapaNathI sele e rASTrIya vicAradhArAe paMcAyato aMge prajAmAM sAcI samajadArI ubhI karI. temane pachIte jAhera jIvananA javAbadArI bharyA kAma karavAnA suyogya prasaMge sAMpaDayA. tAlukA homagArDa kamAnDIMga ophIsaranI pravRtti sArvajanika pustakAlaya saMcAlana dUdha utpAdaka sahakArI maMDaLInA maMtrI tAlukA vAMcana-manana-ciMtana ane pravAsanA pitAna zekhane kAraNe keMgresa samitinA maMtrI gu. pradeza keMgresa samitinA pratinidhiM ghaNo bahoLe jana saMparka keLavI sAmAjika praznone samajatAM gayAM amarelI jIllA sahakArI saMghanA DAyarekaTara grAma svarAja khAMDasarI tyAre zauryanI bhAvanA sAthe jAhera jIvanamAM khUbaja AgaLa AvyA. sahakArI maMDaLI lI. viThalapuranI zarUAta koDInAra tathA dIva khaMta-jusso ane zubha dRSTithI prerAIne samAjasevA ane sahakArI pradezanI prajAkIya saMsthAo ane pravRttio sAthe saMkaLAyelA che. kSetre aneka javAbadArI bharyA sthAne rahIne sevA ApI rahyA che. jesIMgalAla bhIkhAbhAI joSI dhI baDA senTrala ko-benka vaDodarAnA pramukha tarIke dhI barADA pIpalsa ko e. benka lI. vaDodarAnA pramukha tarIke, dhI pAlanapuranA vatanI zrI je. bI. jenI vimAne kSetre noMdhapAtra yunIyana kanjhayumarsa ke. epa sTasa lI. vaDAdarAnA pramukha tarIke pragati karI rahAM che. dhaMdhAmAM dAkhala thayA pachI pragatineja anu- baroDA senTrala apanA bajAra vaDodarAnA upa pramukha tarIke, yunIbhava thayo che. sane 19paramAM ejanTa tarIke, 1954mAM spezIyala ko. opa. I-myu. sosAyaTI lI. nA DAyarekaTara tarIke, gujarAta sTe. ejanTa tarIke, 1955mAM erage nAIjhara tarIke hindustAna ko-- ke A benka tathA jillA eITa ane nezanala levalanI bIjI opareTIva sosAyaTImAM kAma karyuM. sane 1956nA sapTembaramAM sahakArI saMsthAomAM DAyarekaTara pade Aje paNa temanuM yazavI kAma vana vimA korporezana sthapAyuM tyArathI tenA vikAsa adhikArI jaNItuM che. be putro ane eka putro sAthe kula pAMca mANasanuM tarIke kAmagIrI bajAvI. sane 1959mAM AsIsTaMTa brAnca menejara kuTuMba rASTrIya raMge raMgAyeluM che. pramozana maLyuM. sane 1967nA ogasTanI pahelI tArIkhathI zAkhA adhikArI tarIke baDhatI maLI ane 1971nA ogasTamAM paNa zAkhA zrI dvArakAdAsa mohanalAla paTela adhikArI tarIke pAlanapuramAM jIvana vimA korporezanamAM kAmagIrI bajAve che. svapurUSArtha ane AtmabaLathI Age baDhavAne svabhAva. zrI dvArakAdAsa mohanalAla paTelano janma amarelImAM thaze. Jain Education Intemational
Page #1142
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratIya asmitA amarelInI prAthamika zALAmAM gujarAtI romA dhoraNa sudhIne yuvAna kAryakara che. jillA kalaborDanA sabhya tarIke, mahuvA abhyAsa karI amarelI hAIskUlamAMthI meTrIka sudhIno abhyAsa karyo kha. . saMghanI kArobArImAM, paMcALI Ayara jJAtinI beDiMga hato. ane tyArapachI punA pharagyusana kolejamAM pharsTa Iyara sAyansa ane jJAtinA maMtrI tarIke, duSkALa vakhate sthAnika maMtrI tarIke, ane pachI punA khetIvADI kolejamAM cAravarNa abhyAsa karI ane mahuvA khAdI beDanI kamiTimAM ane kheDUtanA je te prazromAM 194ramAM khetIvADI grejyueTa thayela che. khetIvADI grejyueTa satata jAgRta rahIne kAmagIrI karI che. zrI devAyatabhAI; AtAbhAI thayA pachI amarelImAM temanA dAdA svargastha rAjana vIrajIbhAI arasIbhAI vigere murabbIone vizvAsamAM laI kAma kare che. zIvadAse sane 1921mAM sthApela vIrajI zIvadAsa enDa sansanI peDhImAM kamIzana ejanTa tarIke kAma karela che. ane sAthe sAthe zrI dharamazIbhAI ThAkarazIbhAI paTela amarelImAM temaja rAjasthaLI gAme je pitAnI khetI che tenA vikAsa mATe kAma karI rahela che. pitAnA kamIzana ejanTa tarIkenA jemaNe temanA jIvanakALa daramyAna jAhera sevAne kSetre suMdara tayA khetIvADInI mazInarI aMgeno dhaMdhe je sane 1998thI suvAsa ubhI ka suvAsa ubhI karI nisvArtha sevA ApI che-boTAda mArkeTIMga cAlate te tene vikasAvavA uparAMta jAhera jIvananI paNa zarU thArDanI AjanI pragati temane AbhArI che. pote nikhAlasa dilanA Ata sane 1952nI sAlathI zarU karela che. ane teja sAlathI ane milanasAra svabhAvanA hatA. potAnA sAthI kAryakarone amarelI ji9lA lekala jorDamAM sabhAsada tarIke temaja pramukha tarIke vizvAsamAM laI sahakArathI kAma karavAnI temanA uccattama bhAvanA cuMTAI AvIne sane 1960 sudhI ATha varSa sudhI pramukha tarIke prazaMsanIya hatI. AgevAna kheDUta kAryakara tarIke, tAlukA kharIda saMtoSakAraka rIte kAma karI A jillAnI sevA bajAvela che. vecANa saMghamAM, sahakArI maMDaLImAM, lenDa DevalopamenTa benkamAM, suMdara kAmagIrI bajAvI hatI, mArkeTIMgayArDanA pramukha tarIke cAra amarelI jillA kalaborDanA pramukha tarIkenI kAmagIrInA varSo sudhI pramukha tarIke sevA ApI hatI-samAjanA vividha sAthe sAthe sane 1957thI amarelI jillA sahakArI benkamAM DAya- sara che. kSetromAM temane sAro evo phALo hato. rekaTara tarIke ane pramukha tarIke temanI sevA jANItI che. ane A zrI dhIrUbhAI dAmajIbhAI dhAbaliyA sahakArI bekane vikasAvavAmAM tanatoDa mahenata karI rahela che. ane keDInAra sivAya A jillAnA tamAma tAlukAomAM A benkanI vatana-koTaDA sAMgANI zAkhAe khelI, sahakArI maMDaLIone vikAsa karI rahela che. abhyAsa-bI-e (onarsa); bI. koma rAjakoTamAM abhyAsa karI ane te saMsthA dvArA A jillAnI khetI ane nAnA udyogone sane 1963 mAM paMcAyatI rAjanI zarUAtathI koTaDA sAMgANI tAlukA vikasAvavAmAM ghaNo moTo phALe Apela che. gujarAta rAjya lenDa paMcAyatanA pramukha tarIke kAmagIrI cAlu che. sane 1965 thI mATageja bekamAM amarelI jillAmAM DAyarekaTara tarIke cUMTaNImAM koTaDA sAMgANI tAlukA sahakArI kha. . saMghanA pramukha tarIke A sAlathI DAyarekaTara tarIke cUMTAI Avela che. gujarAta sTeTa kAmagIrI cAlu che. ko-opareTIva benkamAM zarUAtathI ja DAyarekaTara tarIke kAmagIrI sane 1962thI inDiyana senTrala oIla enDa sADasa kamITInA A uparAMta varasothI jillA sahakArI presa jillA sa. kha. ve sabhAsada tarIke amarelI keLavaNI maMDaLa je sane 194rathI ama- saMgha tathA jillA sahakArI borDanA DIrekaTara tarIke A uparAMta relImAM hAIskula, mIDala skula, kamazIyala kalAsIjha tathA prAthamika jillA gopAlaka saMdhanA be varSa thayA upapramukha tarIkenI kAmagI: zALA calAve che. tenI menejIMga kamITImAM sabhAsada tarIke amarelI jillA vidyAsabhA jenA taraphathI Aja cAra varSathI ArTasa koleja, sarakArazrI taraphathI onararI mejIsTreTa tarIke nimaNu ka. sAyansa koleja ane AvatA varSathI komazIyala keleja cAle che te ama- sarakArI pravRtti, pacAyata pravRttio ane prAthamika zikSaNa relI jillA vidhAsabhAnA jamIna saMpAdana samitinA ceramena tathAbAMdha- sudhAraNA e mukhya pravRtti rahI che. kAma samitinA ceramena tarIke kAma kare che kolejo mATe temanI dekharekha nIce makAna baMdhAvavAmAM tathA kolejonA vahIvaTa aMge dekha zrI nagInadAsa maNIlAla zAha rekha rAkhavAmAM zarUAtathI kAma karI rahela che. tA. 1-4-64 thI khUbaja bhAvanA ane lAgaNIzIla zrI nagInabhAI zAha bhAvaamarelI jillA paMcAyatanA pramukha tarIke kAmagIrI bajAvI nagaranI aneka vidha nAnI moTI saMsthAo sAthe saMkaLAyelA che. rahela che. keTalIka kauTuMbika ane vyavasAyanI javAbadArI hovA chatAM zrI dulAbhAI AtAbhAI jAhera jIvanane mahatvanuM aMga mAnyuM che. bhAdroDanA vatanI ane sAta gujarAtI sudhI ja abhyAsa bhAvanagara zaheramAM janasaMghanI sthApanA thaI tyArathIja janajAherakSetre paMcAyata ane sahakArI pravRttimAM ghaNA varSothI paDyA saMdhanA kAryakartA tarIke kAma karI rahyAM che. che paNa murabbIo ne vizvAsamAM laI TImapIrITathI kAma karanArA bhAvanagara jillA janasaMdhanA 1955thI maMtrI ane 1968thI
Page #1143
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha 1165 jillA maMtrI tarIke temanI sevAo jANItI che. 1961thI rAjulA tAlukAnA pratinidhi tarIke jillA paMcA thata maMDaLamAM vahIvaTI kamiTimAM rahIne yazasvI sevA bajAvI hatI. * nA sabhya, nAgAraka bakanA lAkasa paka sAmAtanA 1966 thI 1968 sudhI tAlukA paMcAyatamAM samAja kalyANanA carasabhya, bhAvanagara mela InDasTrIjha eso. kArobArInA sabhya ema menapade rahIne lokacAhanA meLavela che. rAjulA kha. 1. saMghamAM ghaNI jagyAe sevA ApI rahyAM che. mahAlakSmI Ayana enDa brAsa AThavarSa sudhI rahyAM. 1951thI kesa saMsthAnA kriyAzIla sabhya rAka cAvA sa cAlana karI rahyA che. hiMdu tarIke cAlu che tulazIzyAmanA vahIvaTamAM mahatvane hoddo dharAve che. saMskRti paratvenI vizeSa mamatAne kAraNe janasaMdhamAM sakriya sevA mahaMta zrI e temane revanyu kAgaLa upara mukhatyAranAmu lakhA ApI rahyAM che. ApyuM che ke jagyAnA vahIvaTamAM yogya nirNaya teo laI zake che. zrI navalabhAI zAha zrI polAbhAI bhagavAnabhAI bAraDa emano janma 194ramAM dhaMdhukAmAM caya hato. nAnI vayamAMthI sahakArI kSetre ghaNA varSonI jemanI sevAo paDI che te zrI ja jAhera kAmano zokha jAgelo. abhyAsakALa daramyAna, vivAthI dhAvI pilAbhAI mItIyAjanA vatanI che. garIba kheDuta kuTuMbamAM temane pratti, vyAyAma pravRtti, abhyAsa vartuLa vageremAM sAro evo janma ane uchera thayo hovAne kAraNe svayaM preraNAthI abhyAsamAM rasa lIdhela. dhaMdhukAmAM eka viMdyArthI saMmelana paNa yojeluM. uttarottara AgaLa vadhavAnI laganI lAgI. jUnAgaDhanI bahAudIna 1942nI lokakAMtimAM dezanA yuvAna sapUtane chAje te bhAga mAM 157mAM hIsTI polITIkasanA viSaye sAthe bI. e. lIdhe hato. nI parIkSA bIjA varSamAM pasAra karI sahakArI pravRttine vadhu zikSaNa zrI navalabhAI zAhe potAnI kArakirdInI zarUAta zALAnA arthe pUnA ko. opareTIva TreinIga koleja mAM eka varSane kesa karI eca. DI. sI. mAM tAlIma laI bIjA vargamAM parIkSA pasAra zikSaka tarIke karI hatI. sAthe sAthe harijana chAtrAlayamAM paNa karI, koDInAra tAlukAmAM benkIMga yuniyana je namUnedAra sahakArI samaya ApatA hatA. saMsthA tarIke bhAratabharamAM mazahura che tenA menejara pade chellA A pachI 1954mAM teo bhAvanagaramAM AvIne rahyA. ane daza varSathI satata yazasvI kAmagIrI bajAvatAM rahyAM che. AdhyAtmika tyArathI eTale ke cauda varSathI A jIllAnI eka yA bIjI pravRtti vicArIyA 5ra gAyelA che sAthe satata saMkaLAyelA rahyA che. pAMceka varSa saurASTra madhyastha teo mahatvanuM sAdhana gaNe che. paMcAyata maMDaLamAM sevA ApI keMgresamAM sakriya kAryakara tarIke joDAyA. tyAra pachI jIllA vikAsanA mAnada maMtrI tarIke zrI bacubhAI hIMmatalAla dAmodaradAsa) zeTha kAma karyuM paMcAyatI rAja amalamAM AvatAM A jIllAnI zikSaNa baTAda teo samAja sevAnA kAryamAM kAyama agatyano bhAga samitinA ceramena banyA. pote rikSaka tarIke anubhava karela hoya letA AvyA che. kuTuM be sukhI, vyavasAya khetI, chaniMga phekaTI, zikSakonI muzkelI sArI rIte samajI zaktAM A uparAMta amaragaDha vigerene vahIvaTa calAve che. hAlamAM baTAda tAlukA paMcAyatanA kSaya nivAraNa hospITalamAM paNa traNa varSa sudhI mAnadamaMtrI tarIke pramukha che. temane tyAM boTAda tAlukAnI grAma janatAnA prANa prazno kAma karela ukelavA teo avirata bama le che. eTaluM ja nahi paraMtu beTA1960mAM akhIla bhArata koMgresa samitinuM adhiverAna danI khetInI ghaNI kharI sAmAjIka saMsthAonI kamiTamAM teo bhAvanagaramAM maLayuM hatuM. AvA moTA adhivezana samaye kAryAlaya sevAo ApI rahyA che. koMgresanA ananya bhakta che. pote paMcAyamaMtrI tarIke temaNe je kAma karyuM tyAre ja emanI vyavasthA tanA pramukhapade AvyA tyArathI temane maLatuM vetana te e svikAzakitane saune paricaya thayo. emanA e kAmanI prasaMzA to ratA nathI paratuM A rakamamAMthI adhI rakama koMgresanAM kAmamAM vApare che ane bAkInI rakama bimAra dardIone davA apAvavAnAM gujarAta samitinA movaDIoe paNa mukata kaMThe karI hatI. atyAre jIllA paMcAyatanA pramukha che. kAmamAM vApare che jenI vyavasthA 5gu bIjAne soMpavAmAM AvI che. te temanA mATe gaurava levA jevI vAta jarUra kahevAya. zrI purUSotamabhAI jerAmabhA vaDIyA svabhAve namra saraLa ane sAdA chatAM samAjane khuba upayogI rAjulA tAlukAnA bArapaNAnA vatanI che. cauda varSa sudhI che. Adhunika samayamAM paNa teo deva ane maMdiranAM darzanArthe sarapaMcapade rahIne ujajavaLa pratiSThA prApta karI che. haju paNa sara- niyamita jAya che. paMcapade cAlu che. sahakArI kSetre aDhAra varSathI kAmagIrI zarU che. koTaDI, kAtara tathA jALakA maMDaLInA sahakArI pratinidhi tarIke vadha bAbubhAI kalyANajI Aje cAlu che. meNa paranA vatanI che. meNupara gAme chellA vIsa varSathI vadana Jain Education Intemational
Page #1144
--------------------------------------------------------------------------
________________ kau davAkhAnuM calAve che. jillA paMcAyatanI Arogya kamiTinA ceramenapade tAlukA paMcAyatanA sabhya tarIke, sahakArI maMDaLImAM kamiTinA abhya tarIke bhUtakALamAM jillA lokala pAkanA samA tarIke pI. spesa. pI. nA sama kAra tarIke ema. judI judI rIte kAma karatA rahyA che. ghaNAja utsAhI ane dhagazavALA che. vistRta rIte gAnano be sakriya rIte kAma karavAmAM mAne che. gAmaDAnI kheAsa paristhiti viSe purA yAdagAra che. jI. gIgAbhAi vigerenI sAthe kamaLAne kAma karavAmAM temanI sAsa zrI bhAIlAla maganalAla zArka 1931nI laData vakhate meTrIka vidyApIThamAM pAsa karI. pitAzrI vakIlAta lIMbaDI rAjyamAM karatA temanI sAthe dhaMdhAmAM dAkhala thayAM. hAla gujarAta rAjyanI eDavAkeTanI sanada che. abhyAsakALathI sAmAjIka pravRttimAM rasa, zALAmAM bhaNatAto saMsthA ubhI karI garIba vidyAdhIone pustakA, kALA vi. khApatA. carcA zamA gAThavatA. sAmAjika kurivAja baMdha karAvavA maMDaLa sthApela jagubhAI parIkha (bhAvanagara) pramukha hatA. khUba jhuMbeza karelI. rASTriya 'ge khUba ragArmelA vakIlAta karatA karatA paNa rAjakiya pravRttimAM rasa letA. myuni.mAM dhaNA varase upapramukha hatA. 1939nI lIMbaDImAM javAbadAra rAjya taMtranI laDatamAM agnagaya bhAga lIdhe. lIMbaDI praznamaMDaLanA maMtrI hatA. tA. 19-2-39nA rAja lIMbaDI rAjya prajApariSada bharAI te vakhate rAjye jabarajasta guMDAgIrI karI tenA javAbamAM hIjaratane tathA lIMbaDI rAjyanA anAja tathA rUnA bahiSkAranA TharAva karela. tA. 19-2-39 pahelA 3-4 mahinA gAmaDAmAM javAbadAra rAjyataMtranA pracAra karatA rAjarAve 2/3 gAmaDAmAM sabhA bharatA. A badhu dezI rAjyamAM vakIlAta karatA karatA hIjaratamAM ratanA nathA badhiAratA patine caitra ApavA agreja pALatA chakkAmAM mAsa jhupaDA bAMdhI zrI siksa parIkha vi. sAthe rahela tyAMthI lIMbaDI rAjyanA gAmaDAmAM jIvanA jokhame jaI lokone hIjarata karavA samajAvatA saMkhyA baMdha kheDUtA hIjarata karI lIbaDI rAjya bahAra AvyA. temane kheDavA jamIne apAvI. dhare apAvyA. vasAvyA sthira karyA. cha mAsa araNeja rahI muMbaI tA. 2-8-1939 gayA. te arasAmAM jIbaDIzananuM ra madrAsa hAlene vaicAAnA khabara maLanA DhAlanA janmabhUminA menejIMga DAyareka bApAlAlavAsa sAthe gAmamAM 20-25 dahADA pharyAM zrI vallabhabhAi paTelanI bhalAmaNathI zrI DAbhI sItA rAma mArga maLI zIMbaDIrAjyanA mAlanA bahiSkAranuM bhAratIya aramitA sTeTamenTa bahAra paDALa ane mIka mAgAne maLI lIMbaDI rAjyanA julme! samajAvI tamAme tamAma sAdA rada karAvyA. lIMbaDInI hIjarata cAlu rahI dhaMdhArthe muMbaI sthira thayA. 4-5 varase hIjaratanuM samAdhAna thayu. daramIyAna sva. zrI vallabhabhAi paTela ne tathA sva. mahAtmA gAMdhIjInI deAravaNI mATe aneka vakhata maLelA. 1947mAM saurASTranA vaidyanuM ekama dhanAM dezamAM bhAvyA. dhrAMgadhA eDamInI sTreTara tarIkenI kAmagIrI karela gresanuM kAma kareluM lIMbaDI tAlukA koMgresa samitinA pramukhapara varase,sudhI rahelA. hAla vakIlAta kare che. sAthe lIMbaDI tAlukA sahakArI kha. ve saMdha lIMbaDI nAgarika sahakArI beMkanA pramukha che. sAmAjika tathA jJAtinI nAnI moTI aneka saMsthAemAM ekamA bIna devA para che. zrI bhANubhAI DosalabhAI kaDIyALInA vatanI ane rAjulA tAlukA paMcAyatanA sudhInI zrI bhANabhAie ArajhI hakumatathI mAMDIne jAhera jIvananI badhIja pravRttiomAM AgaLa paDatA bhAga lIdho che. paMcAyata ane sahu kArIne temane mAgadazana upayogI nivaLyu che. duSkALarAta samitithI mAMDIne judI judI miTiMgomAM mAnavanuM sthAna dharAve che. A jIvana kaoNMgresa kAryAMkara che. rAjulA kharIda vecANa saMdhanA pramukha tarIke temanI yazasvI sevAo jANItI che. temanA mRdusvabhAvathI te saunA pritIpAtra banyA che. zrI bhupatarAya rRllAla desAI raeNnDanagara jillAnA pATaDI gAmanA vatanI meTrIka sudhIno abhyAsa. 1928thI jAhera jIvanamAM praveza karyAM. lAka laDatAmAM agra bhAga bhajavye ane ghaNuM sahana karyuM* 1939-42 daramyAna amadAvAda jillA lokala borDa'mAM dIvaTa sudhAro baMdha karADI kAma karyuM. 1950-5mAM mIThuM utpAdana karanArI sahakArI ma`DaLIo hIja-racI. 1952thI 56 saurASTra rAjya vakhate dhArAsabhya tarIke, sahaTa ekana kamiDinA drupapramukha tarIke saurASTra ane kacchanA sADha rIteM benDanA membara tarIke, 1956mAM jillA lAya kheDanA pramukha tarIke, jillA koMgresa samitinA pramukha tarIke, 1957 thI 60 muMbaI rAjya vakhate dhArAsabhya tarIke 1960-62 mAM paNa gujarAta rAjyanAM dhArAsabhya, jillA paMcAyatanA pramukha tarIke beDa mATageja benka, -ga-bena, dasADA tA. a. 1. sadha vigeremAM adhiSTAtA tarIke rahIne jAhera jIvanamAM suMdara bhAga Ave che. zrI masarIbhAI jagamalabhAi verAvaLa pAse - vaDAdarA jhAlAnA vatanI sAta gujarAtI
Page #1145
--------------------------------------------------------------------------
________________ atitha sudhInAja abhyAsa paNa hiMmata ane pramANIkatAthI samAja sevAne kSetre AgaLa AvyA. vaDAdarA jhAlA grAma paMcAyatanA sarapaMca tarIke saMkArI maMDaLInA pramukha tarIke, kenDa mA gaIja baeNnka verAvaLa zAkhAnA pramukha tarIke jUnAgaDha jillA koMgresa samitinA upapramukha tarIke 1956 thI 1965 sudhI verAvaLa - pATaNa saMdhanA pramukha tarIke, 60 thI 63 sudhI junAgaDha jillAsahakArI benkanA vAparekaTara tarIke temanI sevAe~| jANItI RNa varSathI bIlezvara khAMDa udyoga sahakArI maMDaLImAM, vadhu jillA leAkala kheDamAM tathA vikAsa maMDaLamAM temanuM sArUtu sAmAjika sevAnuM prAna ke zrI mahIdAsa bhImajIbhAI adhabahAnA ne mAne to kahIe ane kurivAje sAme virAdhane eka paN zabda uccAravA ke paDakAravA e jIvate meAtane navA sa hatuM. evA e jamAnAmAM voM pahelA A sabhA janA jhaMDA lai AgaLa AvI samAjamAM cAlatI zaDhatAnI badale sAme jagatAta nAmanuM mAsika zarU karI potAnI tejasvI kalama calAvI hatI. sAmAjika avarodho sAme baMDa pokArIne lokone jamAnAne anurUpa cavA hAla karI hatI saMskRta-bhagALA gujarAtI bhASA uparanA sArA evA kAbu hatA. temanA lekhA ane kaTArAmAM temanA hRdayanuM pratibiMba dekhAtuM hatuM. temAM krAMtinI bhAvanA prajavaLatI. paTela jJAtimAM dRDha maneAbaLa dharAvatA, spaSTa vakatA ane TekIlA puruSa tarIke khyAtanAma che, zikSaNa kSetre temaNe jIvana samarpaNa karyuM. jUnAgaDha vabhAga emaneA kAryakSetra vistAra 1930 mAM A samAja maLa sthApyuM. tenA pramukha tarIke chAstrI kAma sAhityakAra lekhaka ane kAmanI tarIke jIvamAM bhASaNe gaurava banyuM. bhImajIbhAI rUDAbhAi vigere sAthIonI sAthe zrIne jJAti sudhAraNAmAM AgaLa paDatA bhAga lIdhA ane eja emanA vananuM dhyeya banyu zikSaNa sAhitya ane samAja sudhArAne kSetre temanI anupama sevAo ADA bhAre yAda kare che. ane ekamAtra mAyasamAjanI pravRtti dvArA beMko je kheDANa karyu te ramaNIya che. 1167 keTalAMka kusakho sevA cyApI rahyAM che. evA eka kuTuMbanA prI zrI maganabhAI paTela prAMtIjanA vatanI che vakhateA vakhatanI rASTrIya laDatomAM svayaMsevakathI mAMDI sakriya kAryakara tarIkenA bhAga bhajraSyeA che. jAhera sevAnA dhaNA varSanA anubhava pachI Aje keTalIka saMsthAonuM saphaLa saMcAlana karI rahyAM che. khI. e. bI. e. DIpI eDa sudhI abhyAsa karI keLavaNInI dIzAmAM jillA nItibu sasthAmAne mAdaka banI A sAkAMThA jillA zikSaN samitinA bena pade temanI sevAmAM jANItI svayaM preraNA gayA Ana te hatuM. mahenatathI AgaLa AvyA che-byAyAma zALA, prAMtIjanI grupa sevA sahakArI maMDaLI sAbarakAMThA jillA. sad. kharIda vecANa saMdha, spInIMga mIlsa, nDiyA koMgresa samiti, sevALa, nUtana deLavaNI TrasTanA menega TI, jillA mAdhyamika zALA kiMDA mAM sekarI. vigara sagmAtrAmAM temanI saMtanA darzana thAya che. sAmArjika sevA uparAMta ramatagamatanAM paNa zokhIna che. zrI mohanalAla ela paTela snAtaka thayelA zrI meAhanabhAI paTela kAlakInA vatanI che. paNa hAlamAM jUnAgaDha ne potAnuM vatana banAvI sAmAjika ane rasanAtmaka prAionuM saphaLa sacAlana karI rahyAM che. sAdhI rIte mAja sudhI rAjakAraNamAM paDayA nathI nima to Aje paNa uMcu sthAna dharAvI zakayA haiAta tevI buddhi pratibhA dharAvanAra zrI mehanabhAi 1947thI Aja sudhI ekadhArA khAdI grAmeAdhoga ane sahakArI pradhAne ja vaLagI rAM nI ma66 ke grA vagara svayaMsphuraNAthI ane sAmAnya Arthika sthiti hovA chatAM pracaMDa purUSAthI racanAtmaka pravRttimAM sukAnI banI zakayA che. hAlamA aneka sahakArI saMsthAnA pramukhapada kArI benkamAM DAyarekaTara tarIke, khAdI grAmodyoga saMsthAnA mAnada vyavasthApaka tarIke ema aneka jagyAae mAnavatu sthAna dharAve che. ghaNA ja khANa ane doraSTivALA utsAhI yuvAna kAryakara che. zrI ramaNIkalAla trIkamalAla maNIAra samagra bhAratamAM sahakArI kSetra upara DekoreTIva lemIneTeDa zITasanA prathama udyoga sthApanAra ane tana-manathI peAtAnA amUlya samayane bhAga ApI avetana sevA ApI TuMka samayamAM A udyogane pagabhara banAvavA athAga parizrama karanAra zrI ramaNIkalAla trIkamalAla maNIyAranA janma mahesANA jIllAnA visanagara mukAme tA. 26mI sapTembara 1919 nA rAja thayelA. manuja nAnI uMmaramAM teNe temanI pratibhAno camakAro batAvyA-rASTravyApI AjhAdInA laDatanA ma MDANa vakhate leAkAne jAna karavAmAM Avaze. mAya kAza Apyo che. teo jeTalA nirAbhImAnI eTalA ja nikhAlasa samAja sevAnA temane vArasA zrI mohanabhAI paTela navI thA che. merakhInI aneka sAmAjika saMsthA sAthe saMkaLAelA che. sane 1942nI AjhAdInI hAkala thatAM temaNe peAtAnA avasAyanA vicAra karyA vinA dezasevA mATe padmAvyuM ane parIkSAna cheDI. ane A caLavaLamAM keTalIya vakhata jelayAtrA bhogavavI paDI. 1946 thI 1956 sudhI myunisipAITInA pramukhapade rahI gAmanI sevA karI che. 1946 thI 1957 sudhI lokalakSmAnA sabhya rahI zrI maganabhAI ma. pahela sAbarakAMThA jillAmAM zikSaNa ane samAjasevAne kSetre je tenI aneka kamITIonA ceramenapade kAmagIrI bajAvI che. temaja
Page #1146
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1168 bhAratIya asmitA visanagara tAlukA prajA maMDaLanA pramukhapade temaja rAjya jA maMDa- Ama mahesANA jIllAmAM sahakArI kSetra temaja audyogIka LanA sabhya tarIke mAnasa sevAo ApI che. teoe AI sI. kSetre aneka nAnA-moTA udyoge ubhA karI keLavaNI kSetre paNa sI. nA 1954-56mAM sabhyapade rahyA hatA. 1957 mAM muMbaI aneka saMsthAo ubhI karI jIllAnuM nAma gujarAtamAM gauravavaMtu rAjyanA ema. ela. e tarIke jaMgI bahumatIthI cuMTAI AvyA banAvyuM che. temAM zrI ramaNIkabhAIne phALe nA sune nathI. ane mahAgujarAta janatA pariSadanA e balI 25nA eka agragaNya netA banI rahyA. sane 1962nI cuMTaNImAM koMgresanI TIkITa zrI ramaNIkalAla ke. dhAmI upara gujarAta vidhAnasabhAnA sabhya tarIke pharIthI cUMTAI AvyA teo gujarAta pradeza kogresa samitinA sabhyapade ane eka vakhata rAjakoTa jIlAnA paMcAyatanA upapramukha zrI ramaNIkalAla dhAmI tAlukA koMgresanA pramukha tarIke rahI janatAnI sevA karI che teozrI upaleTAnA jANItA dhArAzAstrI che. dhAmIe vidyAkALa daramyAna eka agragaNya vakIla hatA. eTaluM ja nahIM paraMtu jIllAnA saphaLa netRtvanI tAlIma lIdhI hatI tema kahI zakAya. jIllA sahakArI janasamudAyanA satata saMparkamAM rahelA hAI ane aneka sAMskRtika sAmAjika rAjakIya ane zaikSaNika kSetre Aja teo potAnI ane sahakArI saMsthA sAthe saMkaLAyelA hoI vizALa anubhava sevAo ApI rahyA che. akhila saurASTra paTela vidhAthI maMDaLanA prApta karela. zrI jIvarAjabhAInA pradhAna maMDaLamAM maMtrI tarIke jJAtinA kurivAje choDAvavA tathA zikSakSetre abhinAyaba pRhamaMtrI tarIke varaNI thaI ane udyoga temaja baMdara ane rUcI keLavavA yazasvI kAmagIrI bajAvI che. spaSTa vakatA ane sAcI vikAsanuM ghaNuM ja agatyanuM ane javAbadArIvALuM khAtu sanALI hakIkato raju karavAmAM kayAreya koInI zehamAM taNAyA nathI. pitAnI pharaja adA karI. gujarAtanI janatAnI cAhanA meLavI. pitAne bhakita parAyaNa vAra zrI ramaNIkabhAImAM utaryo che. teoe gujarAta yunivarsITInA seneTa nA sabhya tarIke 1957 thI rAjakoTa jillAnA koMgresanA maMtrI upaleTA kharIda vecANa saMghanA 1962 sudhI rahI keLavaNI viSayaka aneka prattimAM rasa lIdho che. pramukha e. AI. sI. sI.nA sabhya. kuTuMba niyojana rAjya 1954 thI maharSi dayAnaMda sarasvatI keLavaNI maMDaLamAM upa pramukha kAunsIlanA sabhya, upaleTA lAyansa kalabanA upapramukha, IlekaTrIrahI potAnI sevA ApI che hAla tenA pramukha tarIke kAmagIrI sITIborDa' sTeTa kensareTIva kAunsIlanA sabhya sTeTa egrIkalcarala bajAve che. ane mahilA ArTasa koleja tathA kanyA vidhAlaya ane komoDITI kamiTinA sabhya, jilA pUravaThA samitinA sabhya, kanyA chAtrAlaya vigerenI sthApanA karI jIllAmAM strI keLavaNIne sArUM jillA polIsa salAhakAra samitinA sabhya, vigere aneka evuM uttejana ApavA prayatna karyA che. temaja lo ane komarsa saMrayAo sAthe saMkaLAyelA che. lokonA prazno ukelavA ThIka jAti koleja zarU karI A vistAramAM uMcca keLavaNInI jarUrIyAta purI batAvI ane chellA daza varSamAM koMgresamAM kheMcAyelA yuvAna pADI che. teoe 1962 mAM gujarAta rAjya ne phALe AvelI saha* lehInAM zrI dhAmIne samAveza thAya che. kArI dhoraNe ubhI karavAnI spInIMga mIlsanuM bIDuM jhaDapyuM. ane Aje paNa tenuM saphaLa saMcAlana karI rahyAM che. mahesANA jillAnA zrI. raNachoDabhAI zanAbhAI solaMkI agraNI kAryakara tarIke sArU evuM mAnapAna pAmyAM che. ane pitAnA amulya samayane bhega ApI rAta divasa satata mahenata karI TuMka temano janma kSatriya komamAM naDIyAda tAlukAnA maholela samayamAMja mIla cAlu karI eTaluM ja nahi paraMtu tenuM sutara paNa gAmamAM thayo. sahakArI kSetre sahakArI dudhama DaLImAM sekreTarI tarIke bajAranI hariphAI mA TakI zake tevI sArI guNavattA vALa pedA karavA 1952 thI 1960 sudhI AkarSaka kAma karyuM ANuMda myunisipAsakrIya rasa laI hAla traNe pALI mIla cAlu karI cAra uparAMta lITImAM myu. kAunsIlara tarIke be vakhata cuMTAyA 1963 thI 1967 kArIgarone rojI Apa kaMIka aMze bekArIne prazna paNa hala karavA sudhI ANaMda tAlukA koMgresa kamiTInA sekreTarI tarIke sevA ApI. prayatna karyo che. ane 1964 mAM sahakArI dhoraNe 1963 thI 1968 onararI mejIsTreTa tarIke kAma karyuM. 1968 lImITeDa zITasa banAvavA eka maMDaLInI sthApanA karI ke pachI paNa sarakAre temane je. pI. tarIke cAlu rAkhyA. kheDA je maMDaLImAM A jAtane udyoga samagra bhAratamAM chako che. jillAmAM kSatriya sevA samAjanI saMsthAnA upapramukha pade ANuMtemaja gujarAtamAM bIje ane sahakArI dhAro to prathama damAM cAlatI sevA sahakArI maMDaLInA ceramena pade. tAlukA kakSAe sthAne che. A uyarAMta teo DrAIvara temaja nAnI kakSAnA moTara moTA bhAganI tamAma saMsthAomAM sabhya tarIke, ANaMda tAlukA vAhanano dhaMdho karatAM ane AjIvIkA meLAvatA mAlIke mATe eka koMgresa samiti taraphathI chalAnA DelIgeTa tarIke ema ghaNI jagyAe TrAnsaporTa maMDaLInI racanA karI tenA pramukha tarIke potAnI pharajo temanI sevAo che. bajAve che. ane gujarAta mArkeTIMga sesAyaTInA borDa opha hAyarekaTasamAM DIrekaTara tarIke ane mahesANA jIllAmAM racAyelI dUdha ravizaMkara narottamadAsa vyAsa sAgara DerI, visanagara tAlukA sahakArI kharIda-vecANa saMdha, mahesANA jIllA sahakArI beMka lI. nA DIrekaTara temaja visanagara tAlukA AjhAdInI rASTrIya caLavaLamAM ne yuvAna zaktie Atma samamejara sahakArI maMDaLI lI. mAM potAnI mAnada sevAo Ape che. paNanI udAtamaya bhAvanA sAthe bhAga lIdhe temAMnA eka zrI Jain Education Intemational
Page #1147
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtipradha - ravizaMkara vyAsa mULa vatana mahuvA meTrIka pAsa karIne kaoNlejanu sigu paDatu mukI mAM rAjakoTamAM cAlatI rASTrIya laDatamAM keTalAMka sAthIo sAthe mUgIta banI hATInA rUpamAM palAvyuM rASTra vyApI pravRttinA pravAhathI temanA utsAhane preraNA maLyuM. 1939 pachI mahuvA yuvaka saMghanI sthApanA karI tenA matrI tarIke kAma sabhALyu. te vakhate jillAsamAM vidyArthIAnuM je ja sagaTTana ke maLa nhotu. tyArabAda 1942nI hiMdu cheoDAnI laData AvI temAM paNa sakriya kAma karyuM. vacce thoDA samaya dhaMdhAdArI pharo nI. 1953thI jAra Ana Thapu ane TreDa vAIna pada karI paNa paMcAyatI rAjya amalI banatAM eka samaya evA Avye ke rAjakAraNamAM rasa levAnuM jarUrI mAnyuM ane na kavananI jAhera keTalIka pravRttimAM sakriya banyA. meATAdanA vatanI zrI ravisabhAInA janma 1932nA 1lI jAnyuArInA rAja thayA. nAna meTrIka sudhInA abhyAsa karI. samAja sevAnI uccattama bhAvanA sAthe dhaMdhAkIya javAbadAra e svIkArI. zeTha rasikalAla bhudaradAsanI karIyANAnI peDhInA saMcAlanamAM, zeTha bhAgAle kastugadanA nAme cAlatI kaviyana eNjansanI DImAM lakSmI jInIga phekaTarI e traNe peDhIemAM pArTanara tarIke rahIne cheka zarUthI ujjavaLa pragati sAdhI rahyAM che. zrI bilezvara khaDa vadhIMga sahakArI maLI nA pratA zrI majUra sahakArI ma`DaLInA pramukha tarIke, vargIkara sahakArI maMDanAnA upapramukha tarIke, zikSaka satakArI maMDaLInA upapramukha tarIke bhAdroDa yaMtrazALA vaNATa maMDaLInA pramukha tarIke temanI sevAe zamasiMhabhAi vALA keDInAra tAlukAnA kaDAdarA gAmanA vatanI che. 1 lI ogasTa 1908 mAM temanA janma thayo. nAnapaNathIja nItI chaeN, bhADamAM kApA javAnI eka mItrane vistRtikaraDiyanAnA raMge raMgAyelA che, samAja sevAnA kAmamAM temanuM sapha karavAnI yojanA vicAre che. sArA narasA paTTA anubhavomAMthI pasAra thayo evu dAna che, svarAja maLyA pachI takArI kSetre OM zrI gaNa che. navu jovA jANavA ane samajavA hiMdanA ghaNA sthaLAnuM paribhramaNa karyu mA~DAyA temAM koDInAra tAlukA mAbare gAro che. eka baLa diranI sthApanA karI zikSayane kSetre paNa temanu bALapu prAna tu che. sAmAjika kAryo mATe nAnA meDA phALA ga karyAM che e rIte samAja vikAsamAM temanA yAsvI phALe rahyo che, zrI rasIkalAla bhudaradAsa zeTha mANasa jIvanamAMthI azakayanI bhAvanAne miTAvI sakalpa para aTala rahevAnuM nAma ke nA izodhatA Ave tevI yathAnI pratIti eTale zrI rasikabhAI zeDa bhAratIya saMskRtinA prakhara DhImAyatI ane nAnI uMmarathI jasapanI vicAra saraNImAM mAnanArA zrI zeTha meTAda janasaMghanA agraNI kAkara che. 1169 sva. zeTha bhogIlAla kasturaca'da ke jee temanA pUjya kAkA thatA hatA. temazuM ApelI hiMmata ane anubhavano lAbha zrI zikabhAinI pragatine maLyo. prabhANItA, niyamitatA ane sauthI vizeSa zayukta nAnAmoTAbhe sAthe rahI eka rAgathI kAma karavAnA maLelA sakAre temanI bhAvanAne baLa maLyuM. zahera eTAdanI anAviSTa kudaratI A sAme maLe je sevAo ApI nathI saunA prItipAtra banyA. moDha. beMkiMganA gAyanamAM temana' sarjaya mAna che. upa rAMta janasevAnA sthI Aje teo boTAda nagarapAlIkAnI kArobArI samitimAM ceramena tarIke sevAe ApIM rahyAM che. meTAH zahera dyogika rIte vikasatu hAI ne bhaviSyamAM dhaMdhAkIya kSetre presIMga phekaTarI karavAnI mahecchA seve che. ghaNAja umadA svabhAvanA zrI rasikabhAine sAhityaka pravRtti tarapha paNa ghaNI mamatA che. zrI. rAmasihabhAI nAraNabhAI vALA zrI rAmasiMhabhAinI mRdutA, kuzaLatA ane praznone pAra pADavAnI dhagazanI sAthe temanAmAM makkamatAnA rako paNa che. tee Adhunika bhAvanA ane Adarzone apanAvatAM rahyAM che tee ghaNI saMsthAe sAthe saMkaLAyelA che jevI ke zrI khIlezvara khAMDa uMdyoga sahakArI mAMDaLI, zrI koDInAra tAlukA ko-opareTIva benjhAma yuniyana, koDInAra tAlukA sahu kharIda vecANa saMdha, koDInAra tAlukA koApaDIna esI. prabuma mArkeTa kamiTi, koDInAra tAlukA paMcAyata, kuTuMbamAMAiNa maniti, kaDAdarA kRSaeNi hiM. va. kA. sahu ma, gujarAta rAjya sahu. khAMDa udyoga saMdha, gujarAta vidyuta maMDaLa rAjakoTa sarkala, rUrala ilekaTrIka ko-opareTIva sAsAyaTI lI. koDInAra bhavAnabhAI bhAbhAbhAi smAraka TrasTe DInara; ane agAu jillA leAkala kherDa vigeremAM temanI sevA jANItI che. zarUmAM pachAta gaNAtA koDInAra tAlukAnA garIbI temaja devAmAM sabaDatA vikAra bhAmA nI Avaka bAju sadara banAvI pagapa ranI sahakArI bhAvanAthI kAMtrika khetI dvArA Arthika kaya sAdhavA mATenA uddezyathI sahakArI kSetra mAMthI rAmasiMhabhAIe praveza karyAM. je vakhate sahakArI bhAvanA pratye ucca varganAM leAkeAnI suga, temaja kRSikAra bhAIe nI ajJAnatA badala zreNI meTI muzkelIo ane jhaMjhAvavAno sAmano karavo. paraMtu jema jema sahakArInA zubha pariNAmo AvatA gayA tema tema leAkonuM AkaSaNa A pratti tarapha khIlyuM. pote ema spaSTa mAneche ke ekavAra sahakArI sAhasa kheDI sahakArI saphaLa namUne ubhA karavAmAM Ave te leAke khUba pramANamAM AkarSAya che.
Page #1148
--------------------------------------------------------------------------
________________ 11eo bhAratIya asmitA pite daDhapaNe mAne che ke kAryakaromAM khaMta, niSThA ane pramA- TreInIMga kolejamAM abhyAsa karyo ane sevA bhAvanAthI prerAIne NIkatA hoya to sahakArI pravRtti avazya saphaLa thAya che. keDInAra zikSaka jIvananI zarUAta karI e arasAmAM 1928 nI rASTrIya tAlukAmAM zrI rAmasiMhabhAInuM mArgadarzana ghaNuM upayogI banI rahe caLavaLe temanA mAnasapaTa upara gAMdhI vicAra saraNInI jabarI che temanI sevAo dhyAnamAM laI sarakAre temane je. pI. nuM bIrUda asara thaI ane tyArathI jAhera sevAnA kSetre kadama mAMDayA 1934 ApyuM che. thI harijana sevA saMdhanuM kAma upADayuM japura gresa adhivezanamAM sAruM evuM kAma karyuM haripurA adhivezana vakhate saurASTra sevAsaMghanA pramukha tarIke, dUdha DerInI sthApanAthI kArobArInA daLanA senApati tarIke apratIma sevA bajAvI jene kAraNe sTeITanI sabhya tarIke, ane hAla upapramukha tarIke, jamIna vikAsa benka nokarI choDavI paDI rASTrIya vicAranA e taravarIyA mahatvAkAMkSI mahesANAnA pratinidhi tarIke rahIne lokapriyatA ubhI karI che. dAdubhAIe sevA jIvananI dIkSA laI rAjakoTanA dareka jAherakSetre pitAnA vatana paThAmAM e-Tu-Da sudhInI badhI ja suvidhAo AgevAnI bharyo bhAga bhajavyo jAhera jIvanamAM ucca mUlyAMkana ubhI karavAmAM ghaNo zrama laIne lAkha uparAMtanA kAme karAvyA che. ne daSTi samakSa rAkhI niSThA ane vaphAdArIthI kAma karI janasamAja AkhA hiMdane pravAsa karyo che ane ghaNAja anubhava dharAve che. ne temanI sadabhAvanAnI pratIti karAvI ApI. Ama 1934-44 sudhI rAjakoTanA jAhera jIvanamAM sakriyatA batAvI te arasAmAM zrI trikamalAla nihAlacaMda zeTha pitAzrInuM avasAna thatAM badhuM choDIne vatana rAjaparAmAM vasavATa karI potAnA khetInA vyavasAya sAthe grAmavikAsanI pratio tarapha paNa sIMdhanA vatanI ane hAla ghaNA varSothI banAsakAMThA jillAnA dhyAna ApyuM. bhAratIya saMskRtinA prakhara himAyatI zrI bhADavA navADIsAne kamabhUmi banAvI che. vyavasAyamAM pitAnI khetIne darabAra sAhebanA aMgata sekreTarI tarIke paNa keTalAMka varSamAM kAma karyuM. vaijJAnika Dhabe vyavasthita Ayojana karI khetIvADInA vikAsanI rAjaparA paMcAyatanA sarapaMca ane satata ghaNo samaya sudhI sAthe sAmAjika sevAne kSetre temanuM ghaNuM moTuM pradAna che. sahakArI maMDaLInA pramukha tarIke paNa temanI sevAo jANItI banI. Atithya sarakAranI bhAvanAvALA ghaNuM ja namra ane mIlanaDIsA nagara paMcAyatanA vAIsa ceramena jillA koMgresa kamiTinA sAra svabhAvanA zrI dAdubhAI tAlukA paMcAyatanI judI judI membara nahera vibhAganA kheDUta sarapaMca-siMdhI paMcAyata pramukha DIsA kamiTiomAM paNa agrasthAna dharAvatA hatA hamaNAM ja temanuM ema aneka saMsthAo sAthe saMkaLAyelA che. avasAna thatAM samAje eka AdarzavAdI lekasevaka gumAvyA che. temanA suputra zrI jayavaMtasiMhabhAI taLAjA tAlukAnA AgevAna (pAkIstAna) siMdhamAM carapArakara DIsTrIkaTa presa kamiTinA kAryakara che. upapramukha hatA. pAchaLathI pramukha thayela. tharapArakara jillA skUlabeDanA pAMcavarSa sudhI ceramena pade rahela. tyArapachI gujarAtamAM zrI dayAzaMkara vizvanAtha trivedI jillA lekalaborDanA pAMcavarSa sudhI ceramena rahela. DIsAtAlukA DevalopamenTa borDanA vAIsa ceramena rahela. DIsAnagara paMcAyatanA 14 mahesANA jAhera kAryakaromAM prathama paMkitamAM jemaNe mAna varSa thI sabhya che. hAla vAIsa ceramena che. DIsAnI koleja, polIsa meLavyuM che, te zrI dayAzaMkarabhAI trivedI chellA ghaNA varSothI samAjaeDavAIjharI kamiTi vigere sAthe saMkaLAyelA che. 1938mAM siMdhamAM sevAnI pravRttimAM potAnA samaya zakita kharacI rahyAM che 1942thI De. vatanamala gIdhavANI ane Do. ceIyarAma gIdhavANInI preraNAthI 1948 sudhI mahesANA tAlukA prajAmaMDaLanA maMtrI tarIke ghaNuM jAhera jIvanamAM praveza karyo. siMdhamAM ane gujarAtamAM duSkALanA je yazasvI kAma karyuM, mahesANA tAlukA koMgresanA maMtrI tarIke cha prasaMgo AvyA tyAre Torone ghAsacAro ane lokone anAja vi. varSa para thI pa7 sudhI jillA koMgresanA maMtrI tarIke pa7 thI 66 nI madada karelI. sudhI jillA vikAsa maMDaLanA mAnadamaMtrI tarIke ane keTalAka samaya jillA koMgresanA upapramukha tarIke noMdhapAtra sevA ApI che. kheta majura ane nirvAsItone jamIna ane kAmadhaMdhA apAvavAmAM pUrI jahemata uThAvI hatI. je dAda mAMgI le che. 1963thI paMcAyatI rAjyanI zubha zarUAta thatAM mahesANa tAlukA paMcAyatanA pramukha tarIke bInaharIpha cuMTAyA ane sAthIone zrI dAdabhAI prabhAtasiMha jADejA vizvAsamAM rAkhI lokasevAnI jayotane jalatI rAkhI A jillAmAM saha kArI kSetre paNa temane eTaleja hiro rahyo che. rAjakoTa jillAmAM jUnA tAlukadArI gAma tarIke oLakhAtA ane 1500 nI vastI dharAvatuM rAjaparA gAma temanuM mULa vatana zrI TapubhAI unaDabhAI pote gaIkAlanI peDhInA hovA chatAM AjanI yuvAna peDhIne anukuLa thayAM ane bane peDhIno samanvaya sAdhI prema ane sahRdayatA sAcavI khAMbhA pAse DeDANanA vatanI che; DeDANanI aneka vidha sAmArAkhanArA zrI dAdubhAIe zikSaka vyavasAyamAM paDavAnA udezyathI jika pravRtti sAthe saMkaLAyelA che. DeDANanI sahakArI saMsthAnA Jain Education Intemational For Private & Personal use only
Page #1149
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha 1171 nA rAra kAma mAM dhaNA sukAnI che. AsapAsanA paMthakamAM temanI hAka vAge aniSTa tatvone zrI lalubhAI zeTha DAmavA hoya ke koI prasaMge dhADapADuone bhaya ubho thayo hoya, tyAre zrI TapubhAInI zaktine paricaya ja hoya e paMthakanA sAvarakuMDalAnA loka lADIlA sevaka lallubhAInI dhIragaMbhIra rakhevALa tarIke temanuM AgavuM sthAna che. corI labADI karanArAo kAryapaddhati jenArane e khyAla nahI Ave ke e bAlapaNamAM ghaNA temanAthI dUra bhAge che. pote dhArmika pravRtivALA paNa che. sevA tophAnI hatA 1929 mAM kaMDalAmAM vyAyAma maMdira thatA temAM pUjA vigere tene nityano krama che. sAmAjika kAmonI pravRtimAM dAkhala thayA dehasAdhanA zarU karI. vyAyAmane heratabhayo adabhUta A kuTuMbane ghaNeja ananya phALo rahelo che. prayoga sAdhI batAvyA. Aje emanI athAga parizrama levAnI zakita te vAtanI sAkSI pUre che. zrI lakSmIrAmabhAI pAlIvAla 1930nI laDatathI temanA jAhera jIvananI zarUAta thaI. 19jAhera kAryanA dareka kSetramAM sihora tAlukAnI janatAne temaja 3ramAM 5 daravarSanI kAcI vaye tene jelamAM pUryA. mAphI maMgAvavA sihora vibhAganA kAryakaronI temanI huM haMmezAM maLatI rahI che. mATe khUba dabANa ane julama thayA paNa te aNanama rahAM mAphI moTI uMmare paNa yuvAnane zaramAve te rIte adamya utsAha ane na ja mAgI. 194ramAM pharIthI vyaktigata satyAgraha vakhate jelamAM zaktithI pitAnA janasevAnA kAryamAM mazagula rahe che. gayA 1943mAM chuTayA 1936mAM skUla choDayA pachI 1943 sudhImAM jIvanamAM aneka prasaMge AvI gayA. thoDe vakhata pitAjInI dukAne devagANAmAM sahakArI pravRttine yazakalagI caDAvavAmAM temanI beThA; paNa sevAne jIva hoI chevaTe sevA kAryamAM otaprota thaI. jahemata nikA dAda mAgI le tevA che sihora lenDa mATagaIja gayA. gAmaDAomAM pharatA caNuM, zIMga, goLa khAI sevAkArya karatA benkanA zAkhA kamiTinA upapramukha tarIke, tAlukA kegresanA pramukha e daramIyAna zrI amulakhabhAI khImANI, zrI kezubhAI bhAvasAra, tarIke, temanI sevAoe temane vadhu lokapriya banAvyA che. 1937 vagara matrI sAthe khAdIne prAmAghAganA prakhyAta paNa vagere mitro sAthe khAdIne grAmodyoganI pragati paNa sArI rIte karI. thI leka saMparkamAM AvyA. Arthika krAntine saphaLa karavA ane sevAnA prakAra Age kadama karatA raho. A sevAnI pravRtti Age kadama karatI rahI. e arasAmAM jAte pharI zeSaNa vIhIna samAja racanAne kAmayAbI banAvavA pramANika sAcA gAmaDe-gAmaDe, ghera-ghera raMTIo pahoMcato karyo. 1944mAM amaremANasanI jarUra che, tema teo mAne che. saMpUrNa lekazAhI dvArA lInA karmamiSTa sevaka zrI jagajIvanadAsa mahetAnI putrI nirmaLAbena samAjavAda lAvI zakAze ane te mATe sahakArI pravRttine vadhAre sAthe lagnagraMthithI joDAyA. nirmaLAblena to e saMskAre raMgAyelA baLavattara banAvavA mahenata karI rahyAM che. ja hatA. temane sevAkAryamAM sathavAre maLyo. nirmaLAkhuna khuba saraLa, sevAbhAvI hAI pati sAthe kadama milAvI sevA kArya karI zrI lakSmIcaMda pAnAcaMda zAha rahyAM che. pachInA samayamAM to sAvarakuMDalA khAte aneka saMsthAo valasADa jillAnA gaNadevInA vatanI zrI lakSmIcaMdabhAie meTrIka temaNe sthApI zrI mahAtmA gAMdhI dharmazALA, (je eka sArAmAM sudhIno abhyAsa karyo na karyo tyAre nAnI uMmaramAMja pitAzrInuM sArA gaNAtA seneTarIama karatA paNuM vadhAre svaccha, sughaDa utaravA avasAna thatAM kauTubika javAbadArIo potAne zIre AvI paDI rahevAnuM sthaLa che jene mATe zrI karaturabhAI lAlabhAI jevA mahApaNa pitAnI haiyA ukalata ane buddhibaLe garIbAImAMthI AgaLa nubhAve paya kaheluM ke mane utAre Apane zrI mahAmAM gAMdhI AvI dhaMdhAkIya kSetre rAIsa mIla pamIla, zarU karI. je dhaMdhAmAM dharmazALAmAM evI e saMsthAnI Adarza vyavasthA che. ) zrI vidhAya sArI pragati hAMsala karI che - dhaMdhAkIya javAbadArIonI sAthe rAhata maMDaLa, zrI maNIbhAI bAlamaMdira, nutana keLavaNI maMDaLa, haLapati uddhAranA kAryakramamAM ane keLavaNIne kSetre temanuM sArU evuM 13 mahilA maMDaLa, meghajI petharAja chAtrAlaya, ke. ke. hepITala, e badhI saMsthAnAM e gurUpa hyA che. A saMsthAono vahIvaTa, budArI pAThazALAnA TrasTI, pArzva maMDaLanA upapramukha, bhIkhAjI kAryavAhI lallubhAInI sUjha, vyavahAra dakSatA, kAryakSamatA, niSThA lImbAjI TrasTanA TrasTI keLavaNI vibhAga-vigerenA TrasTI te civaTane pUrAvo pUre che. koMgresanA sakriya kAryakara, gaNadevI kambAbhaMDAranA DAyarekaTara, lAyanakalaba gaNadevIne DAyarekaTara ciMtAmaNI pArzvanAya maMDaLanAM TrasTI, zrI sAvarakuMDalA basa sahakArI maMDaLI lI. ne temane vahIvaTa rakatapItIyA hospITalamAM kArobArInA sabhya mAnada mejIsTreTa vigere bhAratabharamAM ajoDa gaNave, enA naphAmAMthI zaheranI aneka temanI sevAo jANItI che. saMrayAo phAlI lI. anAjanI achata daramIAna rezanIMga vakhate te paNa sarakArI kUDa ophIsara tarIkenI kAmagIrI temanI jabara bhUtakALamAM paNa relasaMkaTa vakhate ghera ghera kayo - haLapationA kAryakSamatA, kalpanA, vyavahArU paNuM na mAnavatA e nA sumeLa punaH vasavATa mATenI bejanAmAM sakriya kAmagIrI-jaina maMdira 5Ta jevI hoI tethI kAma kema thAya che temaNe batAvyuM mATe rU. 5000/-ane prANa pratiSThAmAM rU 10,000/-jevI rakamanuM dAna karyuM. ghaNuja sevAbhAvI ane udArazIla vyakti che. te saMsthAnA te maMtrI hovA uparAMta zrI saurASTra racanAtmaka pasIla nAmAMthI AgaLa rahevA gaNAtA serAjabhA gAMdhI khAte pati udAratA karI che Jain Education Intemational For Private & Personal use only
Page #1150
--------------------------------------------------------------------------
________________ 11Dara bhAratIya asmitA samiti (rAjakoTa) zrI gAMdhI kaTira (bhAvanagara) nA paNa maMtrI gujarAta rAjya phaLa upAdakanI sahakArI saMsthAone pheDarezache. bIjI aneka jAhera saMsthAo sAthe saMkaLAyelA che. niSkAma nanI racanA karI te mAraphate AkhA rAjayanA phaLAnI paradeza nikAsevA uparAMta satyane paNa emane e ja Agraha che temanA sanuM kArya emanA saphaLa saMcAlana heThaLa thayA che. jIvanamAM satya ane nyAya kha tara priyajanone kaDavA yavAnA prasaMge paNa banyA che te vakhate temane dubhAte dile paNa satya ane mahArASTra rAjyamAM paNa avAja pheDarezananI sthApanA temanI nyAya khAtara kaDavA nirNayo lIdhA che. doravaNI heThaLa thaI che ane bane rAjayanA kheDUtono mAla saha kArathI dariyApAranA dezomAM nikAsa thAya che. kayAreya nirAza thayA Aje lallubhAI e vyakti nathI. saMsthA che. vagara dhagaza ane utsAha pUrvaka kAmane jArI rAkhI tana-mana visAre zrI vallabhabhAI khuzAlabhAI paTela mUkI sakriya rIte kAma karavAmAM mAnanArA che. lagabhaga be dAyakA dezanA mukita saMgrAma bAda traNeka dAyakAnA saradAra bAgAyata sahakArI maMDaLI lI. bAraDolInA menejara samaya sudhInI jemanI sevAo bAraDolI paMthakamAM patharAyelI tarIke, enI sthApanAthIja, kArya karatA AvyA che. maMDaLane saddhara paDI che. pAyA upara mukavA temane khUbaja mahatvano phALe che. sahakArI zIpaga maMDaLInAM tathA gujarAta sTeTa pheDarezananA pramukha tarIkenI uMmare vRddha hovA chatAM navI samAja racanAnAM kAmamAM jemanuM yazasvI kAmagIrIe temane ghaNuM ucca Asane besADayA che. ucca yazasvI pradAna rahyuM che. vicAro ane AdarzonuM jatana karavAnI satata jAtieja temane bhAratIya saMskRtinA Adarzone dhyAnamAM rAkhI e pagadaMDI sArI evi pratiSThA apAvI che bAraDolI vibhAganuM teo gaurava che. upara cAlavA jemanuM dila haMmezA jhaMkhyA karyuM che. temane mATe gItAbodha niSkAma karmayoga karatA rahevAnI taka vadhatI rahI che. kheDUtonA hitane kAyama lakSamAM rAkhI jIvanamAM kAMIka navuM karavA ane samAjavAnI laganIe bhAratabharanA ghaNAM vyApArI zrI lAbhazaMkara muLazaMkara joSI spaLAnuM paribhramaNa karyuM che. sahakArI pravRttine saddhara pAyA upara mUkavA tathA khetapedAzane paradeza nikAsa karavA madhyapUrvanA dezo - mahuvA tAlukAnA grAma pradezamAM ghaNA varSothI jAhera kAryakara kuvaita, baherIna, IrAna, IrAka, sAudI erebIyA vagere tathA tarIke kAma karI rahelA zrI lAbhazaMkara dhI mahuvA tAlukAnA yuropanA dezo-raziyA, jarmanI, ITAlI, phrAnsa, spena, IglenDa, guMdaraNAnA vatanI che. pahADI sarIra; daDha manobaLa ane dhIragaMbhIra kenerI, AilenDa vagere dezane vakhato vakhata pravAsa kheDyo che jaNAtA zrI lAbhazaMkarabhAI mAtra cAra gujarAtIne ja abhyAsa ane vakhato vakhatanI rASTriya laDatamAM jhaMpalAvIne saradAra paTelanA vyavasAye uttama pragatizIla khetavADI uparAMta grAma vikAsamAM custa anuyAyI tarIkenI ujajavaLa pratiSThA jemaNe saMpAdita sAmAjika kSetre temanuM ghaNuM moTuM kAma paDayuM che. sane 1950thI karI che. eTale ke chellA ekavIsa varSathI sarapaMca tarIkenI yazasvI kAmagIrI leksAhanA meLavI che. sahakArI pravRttimAM paNa eTalA ja samayathI nAnapaNathI rAdhyi raMge raMgAyelAM hatA. bAraDelI paMthakamAM otaprota rahyAM che. maThThA kharIda vecANuM saMdha tAlukA lenDa mArTa sahakArI kSetre emaNe je yazavI ane addabhUta kAmagIrI bajAvI geIja benka ane tAlukA utpAdana samitinA ceramena tarIke temanI che tenA uparathI tenA vyakitatvanuM mUlya aMkAya che. khAsa karIne sevAo jAtItI che. gAmanA heltha senTara ane evA bIjA gAmAkeLanI khetInA prazna temaNe AgavuM sthAna ubhu karyuM che. phaLa yata kAma karyAne temane sateSa che. bhRgu kAma karavAmAM mAne che. zAkabhAjI jevI penIzebala vastunI, dezamAM tathA paradezamAM kheDUtonI sahakArI saMsthA mAraphata vecANa vayavasthA ubhI karavAmAM zrI lAlaparI mAdhurI temane amUlya phALo che. paradezamAM keLAnI nikAsa karavAne sau prathama vicAra temane amarelI jillAnA DeDANanA vatanI zrI lAlaparIbhAI chellA pharyo. ane aneka viTaMbaNAo vacce e vicArane amalamAM paMdara varSathI DeDANunA sarapaMca tarIke sevA ApI rahyAM che pitAnI mukavAne purUSAya ema che. sTImara mAraphata keLA, kerI, vagere khetI ane vyApArI vyavasAyanI sAthe sAthe sAmAjika kSetre paNa phaLa madhyapUrve jApAna tathA yuropanA dezomAM mokalavAnuM jUdI judI saMsthAo grAmapaMcAyata, sahakArI maMDaLI, jillA emanuM svapna emaNe saphaLatApUrvaka siddha karyuM". sahakArI zIpI ga madhyastha saha, beka, gausevA maMDaLa, lAibrerI, tAlukA paMcAyata, maMDaLInI sthApanA e sahakArI kSetre ajoDa pagaluM hatuM. zarUA- duSkALa rAhata kamiTi, vigere saMsthAo sAthe saMkaLAyelA che. sanyAsa tamAM keTalIka niSphaLatAo pachI chevaTe emanA prayatno saphaLatAmAM Azrama banAvavA mATe pote sArI evI kiMmatanI jamIna paNa ApI che. pariNamyA. svayaMbaLathI AgaLa AvyA che. Atithya satakAranI bhAvanAvALA che. Jain Education Intemational
Page #1151
--------------------------------------------------------------------------
________________ ravRtti ca zrI varajIvanadAsa nAgaradAsa geAraDIyA unA pAse delavADAnA vatanI. pAMca aMgrejI sudhIteAja abhyAsa dhaNA varSoMthI unA vibhAgamAM sAmAjika kAryakara tarIke kAma karI rahyAM che. delavADA sahakArI maMDaLInA pramukha tarIke, prAma paMcA pata sabhya keLavaNI maMDaLanA mAjImaMtrI tarIke, unA tAlukA kheDUta sevA maMDaLanA pramukha tarIke, temanI sevAo jANItI che. bhUta kALamAM patu unA delA-verAvaLa cAlatI TrolI vAtamAM pazu sakriyapo bhAga bhajavyo hatA. hayAtrAmAnA vA. spAe jaI AvyA che. Aja 66 varSanI uMmare paNa yuvAnane zaramAve te rIte kAma karI rahyAM che. sara svabhAvagata sAhasikatA, tvarita nizraya levAnI rava, kAraka dalIla zakita ane sphUrtinA guSThAne pAime lakhanA vepAra kSetre temaja sAmAjIka sevAne kSetre padma zrI valbhAgye saikkI prati karI saLatA hAMkala karI. mukharSanI zrI kapALa jJAtie temanI kA zakti pichANI temane jJAtinAM rITha tarIke cuMTI kADhayA hatA. eTalI nAnI vaye jJAti pramukhanuM pada zAbhAvanAra zrI vajubhAi paDelA hatA ane che, zrI vrajalAla haragAviMdadAsa mahetA zrI zaMkaralAla khuzna purAhita 16-1-192* mahemadAvAda tAlukAnA rUdaNa jevA aai uMdhasa -' sArvajanika sevAne hove sadAya navInatAbharI kArya paddhatine apanAvI krAntikArI pariNAmo dAkhavanAra zrI vajubhAi mahetAnI bhASAna zakti adyatana paciya, sAvarakuMDalAne AMbo vai kSetra sUtranA 8. mAnavata mahemAnone muMbaIthI laI bhAga janma tA. speoirDana " zrIMja kI naya . mA vicAra zrI vastu mAdane nAnA gAmamAM prAthamika keLavaNI lIdhA bAda 1938 mAM hato ane svIkArAyo. vIjaLI jhaDape tenI badhIja vyavasthA thaI adhivezanamAM cakra tarIke kAma karyuM. gai. Ave sattAvALAmA sAthe vATApATAthI mAMDI mahemAnonAM sukha-masevA ane zakitAnA mUtyunuM bIja tyAMthI zapAyu sagaDa aMge saTTAmAM zrI bAbatanI kALajIbharI vicAraNA ane 1939 mAM hirajana Azrama sAbaramatimAM sva. zrI narasiMhabhAi tenA khAyojananuM bhagIratha puruSArtha Rtu' A kA zrI vastu- parIbanI doravaNI Daga thA yelI " kAmasevaka tAjhIvA bhAinI kArya kuzaLatAnA namUnA rUpa che. mAM dAkhala thaI grAmasevAnI dikSA lIdhI. 1940 thI 1942 sudhI grAma paMcAyatanA maMtrI tarIke mahemadAvAda tAlukAnA siMhuja gAme kAma karyuM. gAmamAM grAma saphrAi, jAhera neTIsa eA" upara samAcAra ane sUcanA lakhavAM, yuvaka pravRtti, vyAyAma pravRttio zarU karI. 1942nI lAMtimAM jussA pUrvaka bhAga lIdho. karege yA mareMge " nA sUtra sAthe TelIphonanA tAra kApavA, relvenA pATA ukheDavAnI pravRttimAM tathA jAti mATe tAlukAnA gAmAmAM sarakArI hovA upara bAvA nAM pracAra patrikA mokalavAnuM sAhasa bharyuM kAma karyu. ** sAmAjIka ane sAMskRtika pravRttio karatI muMbanI aneka spAbene zrI. kabhAInA mAgAnano satata lAbha maLatA ro che. 'duSkALa rAhata phaMDa' mATe pacIsa hajAra rUpiyA ApI temaNe potAnA dAnakSetrane vistAryuM che. pAlanapuranA te samayanA navAba sAheba tathA zrI manubhAi amarasI sAthe zrI vajubhAi paNa banAsakAMThA kuni valI 'nA eka TrasTI che je dUTa dvArA lAkho rUpiyA duSkALa paciMtA mATe vaparAya che, 193 vijayakumAra saMghavI samAjavAdI vicAradhArAne varelA ane koMgresamAM dAkhala thayelA navA yuvAna lohImAM mahuvA tAlukAnA tareDanA vatanI zrI vijayakumAra saMghavI utsAhI yuvAna kAya kara che. paMcAyata ane sahakArI kSetre nAnIja rasa letA rAjaya pUrva zrI jagubhAi, zrI nIlabhAIe temane ' ApI ane nijhara kAryakara tarIke temanuM vyakitatva nAnI vayamAMja upasI AvyuM. mahuvA tAlukA paMcAhatanI kArobArImAM, mahuvA ma vai sudhA, hillA sahu benkanI mahuvA zAkhAmAM, koMgresa sasthAnA sakriya AkhAmAlA ane spaSTa vatA tarIke jANItA thayelA nAM garIbA taraphanI pUrI sahAnu bhUtivALA ane rAta divasa joyA sivAya adamya utsAhathI kAma karanAra zrI vijayakumAra cuMTaNIonI vyuha racanAnA acchA jAkAra che. 2 RNa adA karyu che. sAvarakuMDalAmAM kolejanI upayogItA roDa zrI javAnadAsa mAdhavajI sadIne samantIne temanI pAsethI kAmama kAle' mATe naDiyAda zaheranA jAra vanamAM bhAga lIdhA. baDathI kheDA savA lAkha rUpiyAnI bAdazAhI rakama meLavI ApanAra zrI vastu hilA koMgresa samitimAM gayA ane naDiyAda tAlukA ane jillAne bhAIe, anya saMsthAo mATe maLela dAnA ekatra karavAmAM pazu kAma kSetra gaNIne kAma zarU karyuM. koMgresa sevAdaLanI prAimAM bhAga anahada parizrama uThAvyo che. ane e rIte sAvarakuDalA pratyenuM lIdhe vaso ane godharAnI kAmI azAMtimAM rAhata TukaDImAM rahIne mAM kAma karyu" niSAda tAlukA saMgama samitinA maMtrI tarIke ane kheDA jilllA koMgasa samiAMtanA kAyamI trI tarIke varSo sudhI kAma karyuM pa4-953 ane 1967mAM pradeza DejhIgeTa tarIke cuMTAyA kheDA jillA koMgesanA maMtrI tarIke niyukta thayA. naDiyAda vibhAganI vibhAgIya salAhakAra samiti dvArA esa.TI. nA jillAnA praznonA ukela mATe satata prayatno kare che. amadAvAda relve pesenjara esosIezananA maMtrI tarIke varSothI kAma kare che. bhAvanagara DIvIjhanalanI relve yujharsa kansalaTeTIva kamITImAM chellA cAra varasathI sabhya tarIke kAma Ape che.
Page #1152
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1174 naDiyAda ya sudhAmAM 1962mAM sabhya tarIke cuMTaNImAM bahumattIe sudharAInA upa pramukha tarIke sukAine kAma karIne lokonI prazaMsA prApta karyo. 1967nI rAdhAIno kaTokaTI bharI suNImAM paNa pharIthI guDhAI bhAvyA che. gujarAta sarakAre temanI nahera sevAne kSamAM rAkhIne temane 1963mAM " mAnada mejIsTreTa tarIkenI padavI Apta che. mAnad mejIsTreTa tarIkenI sevA jANItI che. zaheramAM lAAmAM temanA kAmathI satASa che. koMgresanI saMsthAkIya cuMTaNIomAM 1967mAM te pradeza DelIgeTa tarIke bInaharI cuMTAyA che. ane kheDA jillA koMgresa samitinA maMtrI tarIke temanI niyukti bIjI vakhata thaI che. sAmAnya cuTaNImAM paNa jinnAnI cuTaNI samitinA maMtrIpade rahIne kAma karyu che. 1967mAM kheDA jillA sahakArI kharIda vecANa saMghanA ceramena tarIke cuMTAyA che. kheDA jillA audyogika sahakArI maMDaLanA tee upa pramukha che. gujarAta raTeTa phezana e kannamasa' kI. A TAsanA teo upapramukha tarIke hAlamAM kAma kare che. jillAnI nAgarika puravaThA salAhakAra sami-- tinA sabhyapade che. naDiyAda ThumAla esesIezana calAve che. kacaDAyelA ane pachAta vargAnu kAma kare che. eTale e vargAmAM temane mATe sArI cAhanA paDelI che. sumadhura kaDI gIta banA gAya e viziSTatA che. che acAga parizrama, mAyALu svabhAva, dareka pratye samabhAva, cokasAi ane sagAna pratyenI vaphAdArInA muAcI jillAmAM ane gujarAtamAM emanA dhaNA prazaMsako che, aneka kSetrAmAM AgaLa Avela vyaktiAmAM temaNe potAnuM sthAna prApta karyuM che. zro zakaralAla kALIdAsa paTela surata jillAnA coryAsI tAlukA nA IcchApora gAmanA eka Ama kheDUta kuTuMbamAM janma lIdho. paNA varSothI kheDUta jagatanI sevA karI rahyA che. sahakArI maMDaLIonA itihAsamAM lagabhaga rUpa tha krAma karIne aviMga kArakirdi temaNe meLavI che. pha-pA sau gagAnA zrI maMca mahAyA tyAre cilita kheta suvAna tarIke A kSetramAM sevA ApavAmAM teo sau prathama hatA. kheDUta sagaDDana, khetImA navA navA prayAge ane sabhAsadanI agata muzkelI paratve uMDI sahAnubhUti batAvanAra temaja te vibhAgamAM sahakArI kSetre je kAMI pragati thaI temAM temane AgavA phALA che. sahakArI saMsthAone saddhara saMgIna pappA upara mUkavAmAM temanA niSThAbharyAM prayAse noMdha pAtra che. zrI zAMtilAla trIbheAvanadAsa DAya sevA sahakArI maDaLInA saMcAsanamAM darA vathI bhAre jahemata laI te pragatinI dizAmAM laI gayA che. zuM chellA rapa. amitA bhaLI juthamAM hatI tyAre karavAna hatI. paraMtu tyAra pachInA vadhI. vaTamAM maDaLIe sAA evA nA karela che. kAmanI dhAya ane AvakAra kuzaLatAne laI manI kSati A sa'gIna pASA upara mukhya che. gIta ane prAinA pAne zAkha che. zrI zAMtibhAI kAnajIbhAI meAdI meATA khuMTavaDAnA vatanI ane hAla mahuvAmAM kApaDane vyApAra karatA bau zAnubhAI medIe 1942nI bhArata cheDA dAsana vakhate jelayAtrA bhAgavI hatI. gAMdhI vicAra dvArA leAkazAhI samAjavAdanI prakrIyA muLa leka kAranI prAinI kSetranI vAgI tAlukA koMgresa samiti; mahuvA tAlukA kha.ve. saMdha, mahuvA tAlukA grAma nirmANu samAja, khuMTavaDA grAma caMcAyata, yuvaka maMDaLa, tAlukA paMcAyata, jillA paMcAyata, sArI prIta vigeremAM dhaNA varSAthI AgaLa paDateA bhAga laI rahyAM che. zrI sAkaLacaMda paTela maherANu mAnI sahakArIprAptinA e zvetA che, eTaluMja nahiM, paNa sarakArI prathAnA kSetra ema je siddhionA nA vikrama noMdhAvyA che. tethI bhAratabharamAM gujarAta nuM nAma na thayuM che. emanA mAdarzana noMce baMdhAyelA pu. makAno ane rastAe emanA pracaMDa puruSAya ane vyavasthA zaktinAM ujjavaLa pratIko banI rahyAM che. sAmAjika sevAnA koi paNa kSetramAM jarUra jaNAtAM re utsAhathI mAgazana, sAya ane sahakAra ApyAM che te na bhulAya tevAM che. AvA eka adanA racanAtmaka kAryakaranI SaSTi pUrti dhruvI temanuM gAya nAnA je niya jibrAnA kAkarAe lIdhA che te prazaMsanIya che. [A stutya niNaeNya thI jillAnI kadaradAna prAntra pAtAnA gaurava mAM paNa vadhAryA che. ] bhA jillAne samRdda manAvAmAM sahakArI pravRtti ane sAmAjika sevA dvArA emaNe je ananya prayAsa karyAM che te uttara gujarAtanI prajA kadIye visarI zakaze nahi. A badala emanuM nAma uttara gujarAtanA vikAsanA itihAsamAM sutranuM akSare lakhAyeluM raheze. ) vAdarA rAjya samayanA prajA maMDaLamAM joDAyAne emaNe sevAbhAvI jIvananI zarUAta karI. 1942nI hiMdu cheDeAnI caLavaLamAM emaNe nIDaratAthI bhAga lIdhA che. svarAjya prApti bAda emanne rAjakIya vRtti sAthe jillAnI janatAnA kalyANa mATe vyApaka racanAtmaka kAryoMmAM vadhu rasa levA mAMDayA, mAdhyamika zALA, keoNlejo, chAtrAlayA ane bAlamaMdi| jevI aneka sAmAjika sasthAonI ImAratA emanI bAMdhakAmanI 'DI koThAsUjha ane kAryakSamatAnAM saphaLa pratIko che. visanagara mArkeTa yArDa, bhaMgI kAleno, majUra maMDaLa, piniMga mila, nakazApa vagerene emanI Avejana zaktinA lAbha maLyA che. mahesANA jiyA senTrala ke. opareTiva bekanA vikAsamAM mekanA adhyakSapade rahIne emaNe khajAvelI sevA amUlya che.
Page #1153
--------------------------------------------------------------------------
________________ mRtigraMtha 1175 mahesANA jillA koMgresanA pramukha pade ane mahesANA jillA temane roTalo ujaLe che koI temane tyAMthI nirAsa thayuM nathI. lekala jorDanA pramukha pade rahIne emaNe bajAvelI ghaNAja bAhoza, namra ane paropakArI vyakti tarIkenI suMdara chApa sevA na bhulAya tevI che. [ akhila hiMda kesa mahAsamitinA che, samAja jIvananA ghaNAja kSetromAM temaNe eka yA bIjI rIte sabhyapade rahIne paNa emaNe rASTranI sevA karI che ] netra-daMta yajJa yaza kIrti prApta karyA che. jillAnI jadI judI kamiTiomAM ane ke zastrakriyA zibiro, vikAsagRha, saMgIta vidyAlaya ane zrI nA. judI judI saMsthAomAM mAna-meLe ane gaurava ghaNuM uMcA rahyA che. ma. nUtana sarva vidyAlaya jevI viziSTa prakAranI saMsthAonA sarja. namAM emanI sevAo avismaraNIya che. marutabhUmi banatI jatI - zrI harisiMha bhagakhAvA mahiDA uttara gujarAtanI bhUmine navapallavita karavAmAM majadUra sahakArI maMDaLInA borIMga mazInane hiMse noMdhapAtra che. vAlama daya rAjaputa kheDUtane tyAM janma. prAthamika keLavaNI gAmaThI zALAmAM Azrama, jhIlIyA sarvodaya Ama, grAma bhAratI, amarApura jevI laI-vaDodarAmAM mAdhyamika zALAnI zarUAta karI. bharUcamAM pAyojilAnI tamAma saMsthAo taraphane prema ane sakriya sahakAra nIyara hAIskUlamAM meTrIka pasAra karI. sane 1940-41mAM mAdhyamika emane daridra nArAyaNa taraphane bhaktibhAva pragaTa kare che. zikSaNa purUM karI suratanI ema. TIbI. kolejanI muMbaI vidyA pIThanA snAtaka thayA ane sArvajanika ke kolejamAM kAyadAne zrI suraMgabhAI kALubhAI varU abhyAsa karI sane 1946mAM le grejyueTa thayA daramyAna 194ranI rASTrIya caLavaLamAM vidyArthI jIvanamAM bhAga lIdho. le grejyueTa saurASTranA jAhera jIvananA rAjakIya nakazA upara eka niSThA thaIne bAra kAunsIlanI eDavokeTanI parIkSA ApI. te sAthe rAja vAna garAsadAra tarIkenI bhAtIgaLa sevAnI lAMbI kArakIrdi najare pIpalA prajA maMDaLanI caLavaLamAM jhaMpalAvyuM. ane rAjapIpaLA paDe che. AkhAbelA ane sAcAbolA, bALA ane nakadIla prajA maMDaLa (loka sabhA ) ne maMtrI tarIke kAma karyuM ane rAja AdamI tarIke jeo jANItA che. jemanI Atithya sarakAranI pIpalA vibhAgane vilinIkaraNanI caLavaLamAM agatyano bhAga bhajebhAvanA ane udAra manovRtti bhulAtA nathI. be. divAnane sAbhraSTa karI vacagALAnI sarakAra racavAmAM paNa agatyane phALo Ape. chellA pacIsa varSathI vadhu samayathI sevAo bAbarIyAvADamAM patharAelI paDI che. ghaNuM ja ucca zikSaNa prApta karyuM hovA chatAM sakriya rAjakIya kArakIrdinI zarUAta sane 1946thI thaI. sAdagIbharyuM jIvana, dhArmika graMthonuM vAMcana, ane grAmya vikAsane anulakSIne kAma karI rahyAM che. rAjapIpaLA rAjyanuM vilinIkaraNa thatAM rAjapIpalA pradezamAM pote rAjAzAhImAM phararTakalAsa mejIsTreTa hatA. nAgezrInA AvelA AdivAsIonuM saMgaThThana sAdhI temanI Arthika ane sAmAjika unnati mATe AdivAsI sevAsaMdha nAmanI saMsthA sAthI vatanI che. paMcAyata ane sahakArI kSetre temanuM sArU evuM mArgadarzana kAryakaro sAthe maLIne ubhI karI ane e saMsthAnA sakriya kAryakara saune maLatuM rahyuM che. tarIke AdivAsIonA mukaddamAo keTa kacerIe maphata laDavAnuM junAgaDhanI ArajhI hakumata vakhate jIva saTosaTanA prasaMgamAMthI ane salAha ApavAnuM zarU karyuM.gatadhArAthI gatIyAone prApta bahAra AvIne pradhAna tarIkenI yazasvI kAmagIrI bajAvI thatAM adhikAre 3Na rAhata kAyadAthI deNadArane maLatAM lAbha kAyadesara hatI. janasevAnuM kArya khAMDAnI dhAra jevuM kaThIna hAIne ApavAmAM AdivAsI sevA saMdha vatIthI jhuMbeza zarU karI. temAM nizvArya buddhithI je kArya kare che tene hamezA yaza prApta thAya AdivAsIonuM saMgaThThana majabUta thayuM ane AdivAsIone che. temaNe A daSTAMtathI pUravAra karI ApyuM. jApharAbAda tAlukA zikSaNakSetre upara lAvavA mATe rAjapIpaLA pradezamAM khAnagI kha. 2. saMghanA pramukha tarIke, nAgezrI vi. saha. maMDaLInA pramukha zALAe ThekaThekANe zarU karI. te sAthe Azrame, Azrama zALAtarIke baravALA tAlukAmAM eka vakhata nyAyAdhIza tarIke, saurASTra nI pravRttio paNa zarU karI. rAjya vakhate dhArAsabhAnA sabhya tarIke, baMdhAraNa sabhAnA sabhya tarIke, 1962 sudhI gujarAta dhArAsabhA nA sabhya tarIke, amarelI vakilAtane dhaMdhe mAtra pachAta ajJAne AdivAsIone sahAyajillA paMcAyatanA upapramukha tarIke temanI sevAe bhulAya tema nathI bhUta thavA mATe ja karyuM. sane 1952nI sAlamAM koMgresanI TikiTa bhUta thavA mATe ja karyuM. sana 1952nI sAlamAM kAra tulazI zyAma ane evA ghaNA tIrthadhAmo ane dhArmika sthaLa upara upara jhaghaDIo aMkalezvara mata vibhAgamAMthI muMbaI dhArAsabhA mATe sAthe saMkaLAyelA che. nAnA moTA jhagaDAomAM lavAdI tarIke temanI umedavArI karI temaja sAmyavAdI umedavAra zrI ThAkorabhAI zAha paMsadagI thatI rahI che. rAjulA paMthakamAM temanI doravaNI azirvA ane kheDUta saMghanA umedavAra keravADAnA ThAkora sAheba sAme jaMgI rUpa banela che. bahumatIthI jIta meLavI. sane 1957mAM pharI pAchA aMkalezvara mata vibhAgamAMthI cUMTAyA. ema dasa varSa sudhI dhArAsabhya tarIke rahyA. - lokasAhityanA prakhara abhyAsI che. sauya ane sAhasanI jemAM ADavA muMbaI rAjyanA dhArAsabhya tarIke ane be varSo kabaMdha vAte temanA mukhethI sAMbhaLavI e paNa eka DhahAvo che. gujarAta rAjyanA dhArAsabhya tarIke rahA, Jain Education Intemational
Page #1154
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1176 bhAratIya asmitA daramyAna muMbaI rAjyanI jAhera hisAba samiti ane aMdAja sorASTra ke-opareTIva skrInIMga mIlsa lImaDInA DAyarekaTara samiti jevI mahatvanI vaidhAnika samitio upara sabhya tarIke take sarvodaya saha. maMDaLInA pramukha tarIke, tAlukA vepArI maMDaLa, kAmagIrI bajAvI. uparAMta gujarAta vidyApIThanA dhArAsabhAnA prati- jillA ane tAlukA kharIda vecANuM saMdha, vaNakara saha. ma DaLa, nidhi tarIke seneTamAM cUMTAyA. e uparAMta aneka nAnI moTI sicAI kamiTi, chAtrAlaya ane bIjI aneka saMsthAo sAthe rAjyanI kamiTio upara kAma karyuM. saMkaLAIne janasevAnuM kAma karI rahyA che. 1939 thI prajAmaMDaLamAM jhaMpalAvyuM te pachI temane jAhera jIvanane zekha uttarottara vadhate. ga. vyApArI lAInamAM paDayA hovA chatAM aneka vyaktio salAha, daramyAna vAliyAmAM navacetana ejyukezana sosAyaTInI sthApanA mArgadarzana meLavavA temanI pAse Ave che. karI. hAIskula zarU karI ane rAjapIpaLAmAM temaja deDiyApADAsAgabArA jevA pachAta pradezamAM hAIskUla, koleje, Azrame, AzramazALAo, ane bAlamaMdire jevI aneka zaikSaNika saMsthAo sAthI kAryakaro sAthe maLIne zarU karI sane 1962mAM gujarAta koMgrese 10 varSane niyama karatAM svakhuzIthI dhArAsabhAnI cuMTaNI mATe koMgresamAM noMdhAvelI umedavArI pAchI kheMcI lIdhI ane pharI AdivAsIonA utkarSanAM kAmomAM parovAI gayA. paMcAyatarAjanI zarUAta thatAM vAlIyA tAlukA paMcAyatanA pramukha tarIke eka varSa kAmagIrI bajAvI. sane 1964-65mAM jIllA paMcAyatanA pramukhapada mATe koMgrese TikiTa ApI ane Aje e sthAna upara rahI bharUca jIllAnI prajAne sevA ApI rahyA che. zrI haragevindadAsa kALIdAsa zAha taLAjA tAlukAnA devaLIyAnA vatanI ane vyavasAyamAM pitAnA zubhecchA pAThave che. vyApAra sAthe tAlukAmAM jAherakSetre paNa bhAga laI rahyAM che. bhUtakALamAM vecANaverAnI laData vakhate AgaLa paDato bhAga bhajavyo zrI maDhI vibhAga khAMDa udyoga sahakArI maMDaLI lI. mI. hato. devaLIyAnI sthAnika paMcAyata ane sahakArI maMDaLI uparAMta taLAjA cembara opha komarsa, saha. ba. va. saMdha vigere sAthe mu. mahI, saMkaLAelA che. cUMTaNIonuM saphaLa saMcAlana TIma spIrITamAM tAluke. bAraDolI, mAnanArA, mitrone vizvAsamAM laI kAma karavAnI praNAlIkA ane ji . surata. taMdurasta vahIvaTamAM mAnanAra, jAhera jIvanamAM kheladIlI batAvanArA zrI haragoviMdadAsabhAIe vepAra arthe uttara ane madhya pradezane pravAsa karyo che. sthApanA tArIkha. 31-3-1964 noMdhaNI naMbara : se 9 huMDIyAmaNa dvArA rASTranI sevA karavAnI tamannA sAthe audyo zera bhaMDhaLa : 90/- lAkha. sabhya saMkhyA : 3955 gika kSetre eka navuM sAhasa hAtha dharavAnI vicAraNA calAvI rahyA che. anAmata phaMDa : 16,500/-. kheDUta : 3954 anya phaMDa : 85,92,782/- bIna kheDUta : 1 sarakArazrI. zrI haribhAI rAmajI nakama anya noMdha : - jAmanagara jillAnA khaMbhALIyA tAlukAmAM mAjI dhArAsabhya tarIke eTalAja mAnapAna thI janasevAnA rAhane vaLagI rahyAM che. (ja, ma, tannA.) (genA. paTela.) abhyAsa thoDo 5Na sevA jIvananI mUlyavAna muDIthI ghaNIja | menejIMga DAyarekaTara, pramukha, yaza kIti sAMpaDayA. Jain Education Intemational
Page #1155
--------------------------------------------------------------------------
________________ AgevAna udyogapatio zrI amRtalAla chaganalAla zeThazrI amRtalAlabhAIno saM. 2017nA ditIya jeTha zudi 3 zukravAra tArIkha 16-6-1961nA roja svargavAsa thatAM sukhaDIA zeThazrI amRtalAla chaganalAla eka sevAbhAvI, keLavaNIpriya ane jJAtine temaja AtmAnaMda sabhAne moTI khoTa paDI hatI. dharmapremI sadmahasya hatA. temano janma saM. 1945mAM bhAvanagaramAM yo hato. nAnapaNamAM mAtApitAnA avasAnathI kuTuMbanI vya zrI kanaiyAlAla muLajIbhAI kANukIyA vasthAne nAra temanI upara AvI paDyo hato. zarUAtamAM teo anAjanA vepAramAM joDAyAM, pachI thoDAka samaya senAcAMdIne sihoranA vatanI ane vyApAra arthe ghaNA varSothI muMbaI vepAra karyo. paNa tyArabAda be vyavasAya choDI pitAnI milakata vasavATa karatA zrI kanaiyAlAlabhAI sAmAnya sthitimAMthI ApabaLe tathA jAgIranI vyavasthA ane saMcAlana upara ja dhyAna ApavA ane sakhata parizrame AgaLa vadhyA che. sihAranI satata ciMtA mAMDayuM. rAkhanAra teo eka vyavahAra kuzaLa vaDIla che. muMbaImAM rahIne nAnapaNathI temanAmAM potAnI sukhaDIA jJAtinI sevA karavAnI paNa sihoramAM thatI anekavidha pravRttiomAM temane agra phALe ukaTa bhAvanA hatI. paMdara varSanI nAnI umarathI ja jJAtinI unna- rahyo che. sihoranA prazno mATe haMmezA teo "pUchavA ThekANu" timAM rasa levAnuM zarU karyuM ane aMtakALa sudhI temaNe jJAtinI che. teo udAradIla ane sevAbhAvI sadasya che temanI sAdAI, sevA bajAvI jJAtinA judA judA ghoLAne ekatra karyA ane pAI- saune upayogI thaI paDavAnI vRtti, temanA taraphathI vaheto rahetA phaMDanI yojanA karI. bALakonI keNavaNI mATe vidyArthI paha zarU dAnane satata pravAha vigere sadaguNene kAraNe samAjamAM teo karyuM. dareka dukAnadAra dararoja potAnA vakarAnA dareka rUpiyA dITha mAnabharyuM sthAna dharAve che. kazI paNa jAherAtanA meha vagara muMge eka pAI A kaMDamAM Ape tevI pejanA karI. pAIphaMDane samRddha moDhe dAna karavAnI temanI khAsa Adata che. sihoranA tamAma karyuM ane te phaMDa jJAtinA vidyArthIgraha mATe vAparI te saMsthAne maMdiramAM ilekaTrIka rezanI lagabhaga temanA taraphathI ja thaI che. saddhara banAvI. pote paNa sArI evI rakama keIpaNa jAtanI zarate unALAmAM cAlatA parabe paNa temanI muMgI sevAone bolato vinA jJAtine dAnamAM ApI ane bIjAne tema karavA preryo. bIjA- pUrAvo banI rahe che. sihAranI prAthamika zALAnA adyatana makAna ee paNa A preraNuM jhIlI sArI sakhAvata jJAtine karI. A mATe sArI evI rakamanuM dAna jAhera thayuM che. rIte temane jJAtinA uddhAramAM mahAna phALe A hato. ane kRtajJa jJAtie pazu temanI sevAonI kadara karI pAIphaMDa ane nitimattAnuM ucca dhoraNa, pramANikatA, dharmaparAyaNatA, ane vidhAthI'mUhane zrI saurASTra dazAzrImALI sukhaDIA amRta pAIphaMDa kartavyaniSThAe temane ghaNuM ucca Asane besADayA che. siDara ane ane zrI saurASTra dazAzrImALI sukhaDIA samRta-amRta vidhAthI pRha muMbaInI kapALa saMrathAo ane maMDaLomAM A nirAbhimAnI evAM nA ApI temanI yAdagIrI haMmezane mATe kAyama karI che. vyaktine mahavane kALA raho che. vaLI temane jJAtie bApujI evuM biruda ApI temanI taraphanI pitAnI AtmIyatA vyakata karI che. zrI kAMtilAla bhagavAnajI tAjAvAlA petAnI jJAtinI sevA mATe jevI utakaTa bhAvanA temanAmAM hatI, | dattANI parivAranA tejasvI pratibhA saMpanna zeThazrI kAMtilAla. tevI ja utakaTa bhAvanA samAjanI sevA mATe paNa hatI bhAvanagaranI bhagavAnajI. tAjAvAlA janma saMvata 196 8 nA kArataka vada 3 khyAtanAma ane junI zrI AtmAnaMda jaina sabhA tarapha temane gurUvAra nA roja porabaMdara mukAme ya. bALavaye mAtra sAta gujaanahada prema hato. nAnI umarathI ja teo A sabhA tarapha Aka- rAtI ane 3 a grejI sudhI abhyAsa karI bAra varSanI vayathI ja yA hatA ane lAIbrerIana tarIke sevA bajAvavI zarU karI vyavasAyanA kAryamAM lAgI gayA mIThAI pharasANanuM kAma karatAM karatAM hatI temanI sevAbhAvane joIne saM. 1992 mAM temane sabhAnA temanI buddhi pratibhAe e nA parivAramAM kAkAthI kayA gujIbhAInA jarara banAvavAmAM AvyAM. ane e pada upara seLa varSa jeTalA anubhavI pratibhA akSarasa zrI kAMtilAlabhAImAM utarI AvI teoe lAMbA samaya sudhI rahI sabhAne Arthika rIte saddhara banAvavAnI potAnI buddhi zaktine kAme lagADI. TIMbaranA dhaMdhA arthe 16 varSanI yasaranI kAmagIrI bajAvI potAnI tabiyata nAdura ta thatAM saM. vaye kAravAra (dakSiNa bhArata) mAM javAnuM thayuM. pravAsathI emanuM 2008mAM Trejharara padethI nivRtta thayA paraMtu TheTha avasAna sudhI ghaDatara anokhI rIte thayuM. dhaMdhAmAM prANa puravA jeTalI zakti sabhAnA dareka kAryamAM teo rasa letA. khIlI uDI. emanA lagna rANuM khIrasarAvAsI valabhadAsa vIrajInA Jain Education Intemational
Page #1156
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1178 bhAratIya asmitA suputrI kalAvaMtI bahena sAthe thayA. baMnenuM dAMpatya jIvana atyaMta, muMbaI koMgresamAM paNa teo AgavuM sthAna dharAve che. saMell dharma premI rahyA che. paropakAra ane udAra dAnazIlatAmAM zrImatI mATenI sADamArI Aje jyAre badhe ja pravarte che tyAre sauthI kalAsaMtIbahena ane zeThazrI kAMtilAlabhAI harahaMmezA pitAnA ujaLA alipta rahI kAma karavAnI emanI viziSTatA abhinaMdanIya che. hAthe dAnanI saravANu vahAve che. emanA svabhAvanI daDhatA, vyApArIka buddhimatA ane ejasapUrNa pratibhA dattANI kuTuMbanA vikA zrIyuta khImajI hemarAja cheDA samAM anokho phALo ApI jAya che. zrIyuta khImajIbhAI kacchanA kaMThI pradezanA eka nAnakaDA gAma zeThazrI kAMtilAlabhAIe pAMceya bhAIonA sahiyArA prayAsathI kaMdaraDInA ratna che. temanA pitA hemarAjabhAI eka sArA khetInA Aje saurASTra-gujarAtabharamAM TIMbaranA moTA vepArI tarIke ujaLI karavayA hatA janmathI ja grAmya janatAne bhAre saMpaka ane zAkha nirmANa karI che. eTaluM ja nahi paNa dezanA navaghaDataranA temAMthI sevAbhAvanA jAgI ane pachI to sAmAjika ane rAjakIya AjanA samayamAM upayogI thaI zake tevI rIte dhaMdhAne vikasAvI praznonA ukelamAM paDayA. kaccha paranI kudaratI AphatomAM kacchanI zakyA che. janatAne yathAzakita sevA ApI, teo muMbaI AvyA ane cheDA javelarI mATe ane cheDA eTIkala mATa zarU vyApAra uparAMta porabaMdara zaheranI vividha pravRtti ane vikA- hA mAM yazasvI aA paga sevAne iva eTale muMbaI sanA kAryamAM zeThazrI kAMtibhAIne phALe amule che. teozrI pira rAjayanI vidhAna sabhA mATe kacchanA mAMDavImuMdarA vibhAga baMdara cembara opha komarsanA vAIsa presIDenTa hatA temaja zIpa mATenA umedavAra banyA ane te mATe bhAre pracAra karyo. 19paramAM ezIezana (vahANavaTA maMDaLa) nA pramukha tarIke sevAo ApI bombe grana DIlarsa esozIezananA hoddedAro ane kArobArInA vahANavaTA ane porabaMdaranA baMdaranA vikAsanI dizAmAM emanAM sabhyo vacce matabheda jAgyA tyAre AmaraNAMta upavAsa karavAnI avirata prayAso cAluja che. zrI prabhaIcchAne AdhIna ane leka heta karI ane tene sakhada samAdhAna thayuM. kharcALa lagna kalyANa hetuthI pUjyapAda DAMgarejI mahArAjanA AcAryapade zrImad - tahevAra mATe bhAre jhuMbeza upADI ane patrikAo prakAzita karI bhAgavata saptAhanuM porabaMdara mukAme AyeAjana e tAjAvAlA ne janatAne cImakIo ApI jAmata karI zrI AtmAnaMda jana parivAranuM umadA dharmAnurAganuM pratika che. sabhA dilhIe 1953mAM temanI sevA-dharma bhAvanA ane guru bhaktithI prerAIne sanmAnapatra ApyuM. muMbaInA hulaDa samaye piorabaMdaramAM lehANA mahAjanavADI banAvI ApI che. temaja jaMdagInI paravA karyA vinA keTalAye jena-ajena kuTuMbane bacAvI hAla porabaMdara kanyA chAtrAlaya banAvavA mATe udAra hAthe dAna karI potAnI sevAnI saurabha prasarAvI. zikSaNa pratyenA premathI prerAIne rahyA che. kacchI visA osavALa zreya sAdhaka saMghanA maMtrI pada para rahIne kacchI komamAM zikSaNanA pracAra mATe smaraNIya kArya karyuM. kSaya zrI kAkubhAI mahetA roganA dardIone mATe 24 beDasanI vyavasthAnuM kAma eka puNya baMdhunA pyArA saMbodhanathI samAjamAM khyAtanAma zrI kAkabhAI kArya banI rahyuM. mahetAe sva. khuzAlabApAnI nIti apanAvI che. vatana ke jJAtinA baMdhane emane sparzI zakyA nathI. koIpaNa saMsthA mATe kAma karI paMjAba kezarI AcArya pravara zrImad vijaya valabhasUrIzvarajI chuTavAnI emanAmAM bhAvanA che. eka rIte kahIe to ane e mahArAjanI pratiit mATe zrAvaka-zrAvikA ukapa kaMDamAM rUA. pAMca khubaja sAcuM Thare teoe AjIvana sevAne bhekha lIdho che. lAkha ekaThA karavAmAM je avirata kArya karyuM che te jaina samAjanA ItihAsamAM sonerI akSare lakhAze. teo ATheka varSathI dezamAM haMmezA pAyAnI IMTa banavAnI bhAvanAthI teo saMsthAomAM rahIne potAnA gAmamAM valabha chAsa kendra kheluM che. temAM jAte hoddAthI sattAthI dUra rahyA che. ane eka mUka sevakanI adAthI ja kAma karavAmAM AnaMda mAne che. AsapAsanA gAme lAbha le che. pitAnuM jIvana kRtArtha karatAM rahyAM che sAthosAtha saMsthAna tana mana dhanathI saurabha prasarAvI rahyA che. e gurudevanI zatAbdine vihIvaTI saMcAlana saraLa banAvI rahyA che saurASTrane sAda paDe mahAmahotsava mATe kacchathI doDI AvIne zikSaNa TrasTa mATe tathA tyAre khabara che ATalI ke mAtanI hAkala paDI che nA nyAye teo zAnadAra rIte ujavAyela yAdagAra mahotsava mA mazA tatpara ja hAya mavAnuM eTaluM sadabhAgya che ke AvA tarIke je avirata sevA ApI che te preraNAtmaka che. panotA putrane potAne khoLe ucherI zakayuM che. sva. zrI khuzAladAsa murajI pArekha aneka garIbone vyakitagata sahAya ApavA-apAvavAmAM ane " khuzAla bApA" nA premabharyA nAmathI muMbaI gujarAta ane garIba bahenane lagna karI ApavAmAM paNa teo sahAyabhUta thatAM saurASTramAM khyAti pAmela sva. khuzAlAbhAIe jJAti ane vatananA khAvyA che. baMdhane tyajI " jAhera sevA" nuM mukta kSetra svIkAryuM hatuM. Jain Education Intemational For Private & Personal use only
Page #1157
--------------------------------------------------------------------------
________________ mRtigraMtha 1179 saurASTramAM mahuvA, amarelI, jApharAbAda rAjulA, taLAjA, vasavAnuM banatuM. pariNAme vaDIle pAchata vepArI peDhI ane sthAkuMDalA, bhAvanagara, jIyarI (sonagaDha) vagere zaherAnI aneka saMsthA- nika sAmAjika saMsthAonI javAbadArIomAM bhAI caMpakalAlane emAM je pAyAnI ITa" banI teo aneka saMsthAnA prANuM banI jeDAI javuM paDeluM ane te dizAmAM satata kartavya parAyaNatA ane rahyA hatA. saMpUrNa jAtapaNuM rAkhI amarelInI samagra janatAne prema saMpA dana karI zakyA. sAthe sAthe amarelI, kapALa mahAjananA vahIvaTI vatana emanuM amarelI-paraMtu jyAM navI saMsthA zarU karavI hoya, kSetre, amarelI vyApArI maMDaLa tathA mArkeTa yArDa, zrI gIradharabhAI agara koI saMsthAmAM muzkelI ubhI thai hoya tyAM "khuzAla bApA" myujhIyama, pArekha dozI kapoLa beDiMga tathA zeTha paramANaMdadAsa mokhare rahetA ane muzkelIone AMtarI phaLadAyaka pariNAma lAvIne kapALa bALAzrama, amarelI sArvajanika pustakAlaya vigerenA vikAja ja patAM. somAM, saMcAlanamAM, pitAnI zakti-matI anusAra yazasvI phaLa Aje temanA bhagIratha prayanA phaLarUpe tharImAM zrI khuzAla- purAvatA rahe che. mu. zrI jagajIvanadAsabhAInA netRtva nIce A dAsa je. mahetA TI. bI. hospITala, mAva mAM vividha hetu saMsthAnA saMcAlana kAryamAM varSo sudhI anubhava meLavI Aje A lakSI zALA-zrI je. pIpArekha hAiskUla amarelInI koleja ane saMsthAnI sthAnika samitinA maMtrIpade rahyA varSothI pitAnI zALAo, jApharAbAdanI vividhalakSI hAIskUla temaja kapALa jJAtinA sevAo Ape che. paramAtmA temane sukhI, lAMbu ane taMdurasta aneka sthaLoe sthapAyelA chAtrAlaye najare paDe che. AjanA AyuSya Ape. jamAnAnI jJAnapipAsAne oLakho vidyAdAna mATe ja teo Agraha rAkhatA. emanA mATe lokone evuM mAna hatuM ke teo koI paNa zrI jamanAdAsa nAnacaMda mahetA saMsthA mATe "jhaLI 'laIne jatAM to jhoLI chalakAIne ja rahetI ! bhAvanagara zrI jamanAdAsabhAInuM bALapaNa DuMgaramAM vItyuM. zrI khImajIbhAI gurabhakti dharmaniSTha, zikSaNa pracAra-sAdharmika vArasAgata che mAM khoTa AvatAM dhaMdho baMdha karavo paDaze jo ke sevA-leka kalyANa bhAvanA tayA saujanya zIlatA ane dezabhaktithI pAchaLathI te badhI rakama cUkavI ApI aNIzuddha pramANikatAnuM evAM te raMgAyelA che ke temanuM jIvana sevAnI saurabhathI maghamaghI dRSTAMta pUrU pADayuM che. rahyuM che, ane yazasvI kAryo karavA bhAgyazALI banyA che. bhAvanagara AvIne prama kenTrAkaTaranuM kAma pasaMda karyuM. A zrI goviMdajI kalyANajIbhAI kAmanI zarUAta phakata pAMcaso rUpiyAthI ja karelI. Aje lAkho jIvadayAnI pravRttinA himAyatI hovAthI gaurakSA ane pAMjarA. rU. nuM kAma temanI peDhI kare che. mANasa buddhinA phAMTA paDavA dIdhA pALanA sakriya kAryakara che. teo dayALa paropakArI ane sajajana vinA je eka ni thI kAma karyuM jAya te siddhi ane saphaLatA purUSa tarIke boTAdamAM, muMbaImAM ane samasta moDha samAjamAM saupaDe che tenuM A javalaMta udAharaNuM che. AdaraNIya che. beTAdanI ane muMbaInI maDha beDIganA teo mukhya praNetA ane dAtA che. zrI cImanalAla prabhudAsa duSkALanA prasaMge zrI goviMdajIbhAIe lAkha rUpiyA navayuganA eMdhANa pArakhI bahenane keLavaNI sAthe rojIMdA ekatra karavAmAM mahAjanane sAtha Apyo che. boTAdanI zrI dayAkuMvara pahajIvanamAM paNa kaMIka upayogI bane evI tAlIma ApavI joIe goviMdajI pArekha prAthamika zALAnuM makAna temaNe baMdhAvI ApyuM ema emanA manamAM vasyuM. A bhAvanAne sAkAra karavA zrI mahuvA che zikSaNa ane sevAkSetre zrI goviMdajIbhAIne saMga saune keLavaNI sahAyaka samAja saMcAlita zrI je. pI. pArekha hAIskUlamAM preraNAdAyI nivaDe tevo che, pahakalA vibhAga mATe rUA. 3, *00- nI sahAya ApI temaja A zrI caMpakalAla gIradharalAla mahetA navA vibhAganA nibhAva mATe traNa varSa sudhI rU. 1200/-nI sahAya ane bahenone zALA-phImAM sudhI mAphI maLe e mATe rUA. dhanajI gheLAnA nAme amarelInA nAnA moTA sau koInA 1200/-nI sahAya traNa varSa sudhI ApI paricita evA saMrakArI kuTuMbamAM saM. 1975mAM bhAI caMpakalAlano janma thayo. saMvata 1990 sudhImAM mAdhyamika keLavaNI prApta karI vepArI kSetre kalakattA, raMguna vagere sthaLoe jaI muMbaImAM aDhAra varSanI kizora vaye pitAnA vaDIlee AraMbhelA dhaMdhAmAM AvI sthira thayA ane dhIre dhIre dhaMdhAne vikAsa sAdhI "caMdrA joDAI gayA. pitAzrI gIradharalAla bhAIne sevA ane saMskArane InDasTrIjha " nAmathI phAunTana penanA utpAdaka tarIke teo bahAra vArase traNe baMdhu belaDImAM sarakhe hisse vahecAye. AvyA ane Aje A udhogamAM teo AgavuM sthAna dharAve che. vaDIlabaMdhu padmazrI pratApabhAI tathA zrI gaMgAdAsabhAInI vyA- vilepAle ane jJAtinI aneka saMsthAomAM teo sevA ane pArI pravRttione kAraNe teo bannene moTA bhAge amarelI bahAra sahAya ApI rahyA che. Jain Education Intemational For Private & Personal use only
Page #1158
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1180 bhAratIya amitA kacchamAM gAMdhI dhAmanuM bhegAvA DemanuM bhAla pradezanuM khoDIyAra evI kahetI che ke "DAhyI mANasa jhINuM jIva nA" DemanuM dhArInuM kAma vagere temanA hastakanA kAmo che, Aje lakSmI phaTaDA yuvAna mATe paNa sAcI paDI mAtra 38 varSanI ja vaye maTadevInI pUrepUrI kRpA hovA chatAM temanuM jIvana atyaMta sAdu, ranA karaNa akasmAtamAM A phAnI duniyA choDI teo cAlyA gayA. nirAbhimAnI ane namratA bhareluM che. trIseka varSathI bhAvanagaramAM zrI mahuvA yuvaka samAje emanI smRtimAM mahuvA myunisIpAlIvasavATa karavA chatAM vatana-DuMgara ne satata yAda kare che ane badhI TInA sahakArathI jAherabAgamAM svImIMga pula baMdhAvela che jarUriyAta pUrI pADe che DuMgaramAM kanyAzALAnuM makAna, davAkhAnuM bALamaMdira, prasUtigRha vagere temanI sakhAvatothI ubhA thayA A prabho ! emanA AtmAne cirAMti a! uparAMta DuMgara hAIskUla mATe cAlIza hajAranuM dAna ApyuM A sva. zrI jIvanadAsa maganalAla laherI uparAMta jJAti beDiMga, vaNika bhejanAlaya, zrImALI brAhmaNa vADIne paNuM sArI sakhAvate karI A uparAMta garIba bALakaeNnA pustako, temanuM muLa vatana nAgezrI (bAbarIyAvADa) pachI vaDavAo phI tathA garIba dardIone davA ijekazana dadhanI madada to Aje TIbI rahevA gayelA paraMtu temanI vigatavAra mAhitI maLI nathI. varSothI cAluja che. DuMgaramAM chAtrAlaya mATe tathA kanyAzALAnA kuLanA kSetrapALa surApurA jene te e khetalIyAdAdA tarIke pUje che. makAna vistAra mATe tathA khAMbhAmAM hAirala mATe kula rUA. sATha temanuM sthAna dIva ghodhalAnI sarahade AveluM che. ane muLa mahetA hajAranI mAtabara rakama ApI temano A dAnane pravAha be lAkha zAkhAmAMthI "laherI" kema kahevAya? te vAtane te taraphanA ja rU. sudhI pahoMce che. bhAvanagaramAM teoe sastuM bhojanAlaya zarU samadra kinAre AvelA dhArA baMdara sAthe saMbaMdha che. chatAM hAla karela che. temAM phakta rUA. aDhAramAM be TaMka bhajana pUruM pADatI teo jApharAbAda tAlukAnA vaDherA gAmanA vatanI kahevAya che. lI. kAyamI bhajanazALA khAlI che. A uparAMta bIjA aneka vidyAthI pAMcamI peDhIe temanA pu. lakSmIdAsadAdA rahetA hatA dhaMdhArthe vatana ane lokopayogI kAryo Aje paNa teonA cAlu * che. choDIne te jamAnAmAM vahANa raste musApharI beDI IgatapurI ane muMbaI vasavATa karIne pitAnI jAtane sAhasika vepArI tarIke purasaMpUrNa vaibhavanI sagavaDatA hovA chatAM saMpUrNa sAdagI bharyuM, sAdagI bhale , vAra karelI. temanA putra maganadAdA e saurASTranI dharatI nIhALI nirAbhImAnI ane namra jIvana jIvanAra jIMdagImAM mahenata ane nahotI paraMtu temanA putra zrI jIvanadAsa bApAe potAnI jIMdagI purUSArthamAM mAne che. muMbaInA vAtAvaraNamAM gALI hatI ane lagna saMbaMdhe rAjadhAnI sva. zrI jayaMtilAla vanamALIdAsa pArekha kuTumba sAthe saMkaLAyelA tethI saurASTramAM AvavA javAnuM banatuM kharU. vaMzAvelA nI lAMbA samayathI eka ja DALa Do or die vArtha sAdhanAmi AtAmi ne cAlatI hatI eTale najIkamAM koI pitrAI nahotuM pitAnA jIvana jIvana maMtra banAvanAra eka phAMkaDo yuvAna mahuvAne sAMpaDe daramyAna temaNe pitAne parivAra saskArI saMtoSI ane suzikSita enAmAM evI adabhUta zakita hatI ke enI nasenasamAM vahetI thAya tevA prayatna karelA paraMtu AyuSyanI dorI TUMkI dekhANI tyAre vatana pratyenI bhAvanA, eka vAghanA tAranA jhaNajhaNATa bIja mAtAnA 4 bhAvanAnerAma potAnI te bhAvanAne zabdabadu karIne sAhityanI eka saravANInA rUpamAM tAramAM jema anuvAda pUre e rIte mA-bhoma kAje kaIka karI chuTa ApatA gayA che. temanA kuTuMbane mATe te ekaja amara vArasa vAnI tamannA bIjAmAM pragaTa karatI. Aja bhAvanAe muMbaImAM che. e pachI najIkanA kuTumbA tarIke zrA ka che. e pachI najIkanA kuTumbI tarIke zrI kanubhAInA mAmAzrI vasatA mahutAvAsI bhAIonuM saMgaThana sAdhavAnI kalpanA karI harajIvanadAsa devakaraNa pArekha zeSa parivArane rAjulA teDI lAvyA. ane zrI mahuvA yuvaka samAjane ene navayuvAna dhaDavo sAMpaDa eka pAlakapitA tarIkenI dareka pharaje temaNe lAgaNI pUrvaka adA adamya utsAha ane yovanane thanaganATa apUrva tAjagI ane karI. teo eka kheladila niDara vyavahAra kuzaLa ane saunA pratye skRtimaryA vAtAvaraNamAM zrI mahuvA yuvaka samAjanI sthApanA sAthe te ati premALa AdamI hatA. temaNe potAnI haiyAtImAM ja zrI keDabharyA A yuvAne potAnI AzAspada sAmAjika kArakirdInA pArekha cerITI TrasTa karIne potAnI mAla mihakata janatA janArdanane zubha zarUAta karI. caraNe dharI dIdhI jene Aje paNa saddaupaga thaI rahyo che. cheka bAlyakALathI ja avanavI pravRttiomAM rasa, zikSaNanI sva. zrI nAnajIbhAI kALIdAsa mahetA sAthesAya skAuTa vagere pravRtti emanA yauvanane paricaya thayA svarUpe Apyo che. zALAnuM zikSaNa laI muMbaI dhaMdhArthe AvI prabaLa puruSArtha, javalaMta sAhasikatA ane IzvarakRpAnuM saphaLa vasyA davA bajAramAM nekarIthI zarUAta karI. dhIme dhIme pragati ane subhaga milana eTale zrI nAnajIbhAInuM jIvana. puruSArthe sAdhI svabaLe A dhaMdhAmAM sAhasa karyuM ane dhaMdhe vikasAvI emane kamegI banAvyA. sAhasikatAe navAM navAM kSetramAM praveza upArjana karela lamIne sadvyaya zuMbhakAryomAM karavA lAgyA thI karAvyo; ane izvarakRpAe emanI siddhione samatA ane lekakapoLa jJAtinI unnati mATe keLavaNI tarapha emaNe lakSa doDAvyuM saMgrahanI vRttinI bakSIsa ApI. bAra varSanI kumaLI vaye emane ane e mATe tana mana ane dhanathI emaNe jahemata uThAvI. puruSArthe zarU thaze ane aneka gaDamathalo pachI te ekAeka pUrva Jain Education Intemational
Page #1159
--------------------------------------------------------------------------
________________ mRtigra ya 1181 A vAtamAM dakSiNa I vaSAra . zrI nA AphrikAmAM AraMbhA che ane tenI pralaMba rekhA. uttarottara bala- divasa sudhI kAma karI, navA kuvA thaMbha sAthe mADAgAskara vAra thatI. khAsI varSa sudhI laMbAI I. sa. 1969 nA varSa mAM javA upaDayA, ogasTanI paccIsamI tArIkhe emane dehAta thayo ane eka yazasvI jIvanAvavinI tejavI rekhA vilIna thaI gaI. emane dariyAnA mAmalAnI khaTamIThI samRtiene manamAM ramADatA zrI nazvara deha duniyA mAMthI cAlyo gaye. paNa emanA vinazvara nAnajIbhAI vaDIla badhuM goradhanadAsa sAthe vepAramAM joDAyA. be AtmAnI AbhA anekane preravAne mATe teo pAchaLa varSanATUMkA gALAmAM temaNe vepAranI badhI kuneha hastagata karI lIdhI mUkatA gayA. eTalAmAM dakSiNa AphrikAmAM boara yuddha jAgyuM ane moTAbhAIne dakSiNa AphrikAmAM jaI vepAra kheDavAnA koDa jAgyA. teo tyAM zeThazrI nAnajIbhAInA janma vikrama saMvata 1944nA mAgazIrSa gayA ane vepAranI jamAvaTa paNa karI. zrI nAnajIbhAI karI dezI zukala tiyAne dine janA navAnagara rAjyamAM AvelA gorANuM vahANamAM besI dArikA utaryA ane tyAMthI vatananI vATa pakaDI. e nAmanA nAnakaDA gAmamAM thayo hato. ja dariyo, e ja AkAza ane evuM ja ! chatAM vaLatI yAtrA izvarakRpAthI sukharUpa nIvaDI. kuTuMbanA mANasomAM AnaMda ane temanA pitAnuM nAma kAlidAsa; mAtAjInuM nAma jamanAbAI AbhAranuM moju pharI vaLyuM. saue Izvarane pADa mA. ane pitA paracuraNa cIjonA gAmaDAnA vepArI vyAjavaTAvane dhaMdho kare gorANAmAM AnaMda maMgaLa varatAI rahyuM. porabaMdarathI vyApAranI jaNaso lAve; gAmaDAnI pedAza zaheramAM vice ane bAra mahine saMtoSa pUrvaka roTale raLI sa topIkuTuMba tyAM gAmaDAnA satapa pUrNa jIvana aDadho roTala ane TADhe gorANAmAM jIvana nirgamana kare. chAMyaDo maLe to AkhAnI keine AkAMkSA nahIM. paNa evA sva gita ane caitanya hIna jIvanamAM A yuvAnane cena kema paDe ! paraMtu AvI zAnta, purUSArtha vihIna ane alpa saMtoSI mAtA-pitA bane vRddha thatAM jAya; putra pAse rahe ema Icche eka jaMdagI gALavAnuM emanA mahatvAkAMkSI ane sAhasika yauvanane kema bAja Ama mA bApane prema; bIjI bAju sAhasanI jhaMkhanA ! game? I. sa. 1991mAM mAtApitAnI mIThI godane choDI, vatanane kone mAna ApavuM ema manamAM gaDamathala cAle ! thoDe salAma karI, bAravana e kizora muMbaIthI sTImara maLatAM dezI samaya vatanamAM Tacu paDyu vepAra khe; paNa ane eka divase vahANamAM AphrikAnI saphare javA upaDe. kizora kAnajIbhAInI nirNaya thaI gayo bIja saphare javuM ja, javuM. A saphare AkarI kasoTI karI ! vahANa mabAsA thaI jhAMjhIbAra choDI, mADAgArakara tarapha vaLayuM. te pachI bhAgyeja jevIsa kalAka I. sa. 19 pamAM pharI jaMgabAra pahoMcyA. ane zeTha kezavajI pasAra thayA haze. tyAM tumula tophAna jAgyuM ! upara AkAzanI ANaMdajInI peDhImAM rUpIA daranI nekarIthI mahetAjI tarIke bhISaNa AMdhI, varasAdanI tramajhaTa ane nIce mahAsAgaramAM DuMgara kAma karavAnuM zarU karyuM". tyArathI teonI oLakha badiyANI hovA jevaDAM mena enA uchaLatA jaLale ! jahAja hAlaka Dolaka thAya ! chatAM, teo mahetA tarIke oLakhAvA lAgyA kuvAthaMbha pavana jhapATe hamaNAMja DhaLI jaze tUTI paDaze evI bhIti tyAMthI nekarI cheDI ne pUrva AphrikA tarapha vaLyA. yugAlAge ? jaLavamaLAnI tANu vahANune niradhArita paMthe javA na de ! kaptAna mathI mathIne thAkyo ! e jagyAe traNu mahAsagaranAM nDAmAM jAthI dUra vana vistAramAM AvelA ekala dokala gAma pANIo bhegAM thAya. purepuro ATha divasa sudhI jala, vAyu ane kamalImAM eka baloca vepArIne tyAM be varSa mATe rUpiyA basanA varSAsanathI rahyA. e nekarI paNa Akhare choDI ane teja sthaLe AkAzanuM tAMDava macI rahyuM ! vahANunA nAkhudAe vahANane bacAvavAnI saghaLI AzA choDI dIdhI. vAyaMbha kApI samudramAM padha svataMtra vyApAra karavAnI tamannA nagI. I. sa. 1911mAM kamalImAM rA; ane saDha vinAnuM dhAruM vahANa samudranI sapATI upara prathama svataMtra dukAne ubhI karI ane juja gaNAya evI mUDI divaso sudhI Amatema rajhaLatu pavana pravAha ane Anara tANane sAthe pitAnI pratiSThAne umerIne prathama vyApAranA zrI gaNeza mAMDayA vaza vartatuM, be sUkAna banI samudranI bhayaMkara chAtI upara rajhaLatuM ja ekamAMthI aDhAra dukAnanA e mAlika ba yA vyApAra arthe pagapALA rahyuM ! e sarva vacce aDala ane asvastha mRtyuM ya samo A sAIkala upara vanavagaDAo phedhA. ane eka puruSArpazIla javalanta gorANAnA yuvaka prakRtinI bhayaMkara lIlA nihALe, kArakirdInAM maMgala caraNa varatAvA lAgyAM. Ama AsapAsanA vanya utAruonI sevA-suzruSA kare. ane vahANanA nAvikone sudaDha rahI pradeza ane nagara vacce vyApAra arthe rajhaLapATa karatAM temanuM sahAya kare. Akhare doDheka mahine dariyAno pravAha pharyo; tophAna svAthya bagaDI gayuM. ane punaH ArAma mATe vatana sAMbhayu. zamI gayuM ane dUradUra jamInanI kALI rekhA jhUlatI dekhAI. tyAre vasI che ane svadezane svAdhya rakSA ane sudhAraNa athe paMca pakaDa. e utAruonA jIva heThA beThA. sau kinAre utaryA ane AIla da vizrAnti arthe teo dezamAM thoDo samaya rahyAM. paNa bhAvinI metI nAmanA phrenca TApumAM vahANa naMgArI nadImAM taravA sau ujajavala rekhA ane tenI pAchaLa lAgelI puruSArthanI vRtti kudI paDayAM snAna karI, melakhAyAM kapaDAM dhoI kAravI, TApunAM nirI- emane kema jaMpavA de? teo pharI pUrva AphrikA javA upaDyA. kSaNe so upaDyAM ane mahA mUzkelIe vahANane samArI, pAMtrIza kamalImAMja sauthI pahelA temaNe jInarI nAkhI ane pachI te Jain Education Intemational For Private & Personal use only
Page #1160
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1182 bhAratIya asmitA eka pachI eka jInarInI hAramALA vadhatIja cAlI "yuvAne e cAritryamaM dara, utsAhI AzAvAdI ane zarIra I. sa. 1918 sudhImAM bAvIza jInarIo temaNe ubhI karI. ane ane manamAM daDha rahevuM joIe " e tetirIya upaniSadanA yugAnDAmAM kRSimulaka yaMtra yuganAM maMDANa karanArAomAMnA teo Adeza vacanane emaNe jIvanamAM sAcuM karI batAvyuM ane eka udyogI purUSa banI gayA paraMtu teo tyAMthI ja na aTakayA. pRthvInI mAtra sthULa saMpatti ja nahIM paNa jIvananI lUgAjhI pAse kAvala DuMgara para chajA ane kaMpAlA vaccenI phaLa- AMtara saMpattinA marmane teo pAmyA. jApAna, yuropa, pUrva AphriIkA dvapa bhUmi, e dugaranI AsapAsanI vizALa jamIna khetI arthe hoMgakega, IjIpta, dathiopiyA, brahmadeza ane silenanI kharIdI lIdhI ane tyAM zeraDInuM vAvetara karyuM. pachI manasubo karyo temaNe jema sthULa saMpattinA upArjane arthe yAtrAo karI tema ke syugara phekaTarI-khAMDanuM kArakhAnuM tyAMja ubhuM karyuM hoI to kevuM bhArata varSanAM badrikedAra, amaranAya ane uttarAkhaMDanAM ane dakSiNa sAruM ! karaDe nI temAM mUDI joIe. paraMtu puruSArtha ane bhAratanAM mukhya dhAmonI anekavAra yAtrA karI. bhAratanA saMta mahaM. pratiSThAnI muDIe--ekaThI thaelI naitika mUDIe--e mahattvAkAMkSA paNa tenAM darzana karyA. ane AdhyAtmika saMrakArane satata jAgRta rAkhavA siddha karI. ane I. sa. 1924 nA vijyAdazamInA zubha dine puruSArtha karyo. bhAratanA lagabhaga badhAM ja mukhya tIrthadhAmAM khAMDanA vizALa kArakhAnAnuM uddaghATana karyuM. ane pUrva AphrikAnA AphrikAnI zikSaNa-dharma ane samAjanI vividha saMsthAomAM, audyogika jIvanamAM zrI nAnajIbhAIe eka no vikrama sthApyA. nAirobInI gAMdhI memoriala ekeDemImAM, muMbaInI bRhada bhAratIya samAjanA ena. ke. mahetA InTaranezanala hAusanA vidhAnamAM ane uttarottara tyAra pachI yugAnDAmAM vyApAra vaNajane vikasAvyAM prakRttimAMrAMti niketana, gurukula kAM DI, Arya kanyA mahA vidyAlaya rUnA vyApAra hastagata karyo. yugAnDA DevalepamenTa kaMpanI ubhI karI vaDodarA, mahAtmA gAMdhI harijana Azrama chAyA; tilaka svarAjya pUrva AphrikAnI bhUmine phalavatI ane samRddha karavAmAM agatyano bhAga phaMDa, maharSi dayAnaMda smAraka TaMkArA, surata vanitA vizrAma, haridA ! bhajavyo bhAratanA khyAtanAma anya vyApAra-purUSone yugAnDAmAM Ayurvedika auSadhAlaya ane evI aneka sAMskRtika kApaNI vyApAra arthe AvavA ijana ApyuM. hunnara udyoga arthe yUropanI ane rASTra ghaDataranI saMsthAomAM, tIrtha ane tIrthaghAToe, purAtana yAtrAe kheDI ane vikhaMDamAM temanuM nAma eka mazahUra zAha madirano jIrNoddhAramAM ane navAM madire mAM mu ipratiSThA karAvazodAgara ane udyogapati tarIke jhaLakatuM thayuM. kramaza: teo jANe vAmAM emanI aDhaLaka saMpattine adhika bhAga emaNe kharo ane yugAnDAnA vyApAra viSayaka audhogika, sAmAjika ane sAMskRtika jIvananI AthamatI saMdhyAe teo kuTuMbaRNa. samAjasaNa, devaRNa jIvananA betAja bAdazAha banI rahyA ane A bhAratIya yuvAne ane RSiRNa ane vizvaRNa ubhaya khaMDamAM phaMDIne eka sAcA, bhArata varSanAM vyApArI khamIra, dAnazIlatA ane sAhasikatAne sevAnika, udyoga parAya, saMskRti ane dharmanA upAsaka tarIke ajANyA, vaNakheDAelA, saMskRtinI prayama TazarathI paNuM maharSi dayAnaMda tathA pUjya gAMdhIjInA jIvanamAMthI preraNuM laI alipta evA "aMdhAriyA,' khaMDane ajavALI uSA' no khaMDa teo uMbhaya khaMDanA lokonA AdaraNIya ane prazasya puruSa banI banAvavA bhagIratha prayatno AdaryA. dezamAM ane paradezamAM maLIne gayA emaNe karoDo rUpIA dAnamAM ApyA e dAna pravAhathI pUrva AphrikAnI nAgarika, sAmAjika, sAMskRtika ane dhArmika saMsthAo teo sAhasika udyogapati ane samarSa dAnavIra te hatA ja paNa mahorI kIDI ane bhAratIya jIvananA prayama dhabakArAne navA yuganA saMskRti ane dharma pratyenI temanI bhaktie temane samAja sudhAraka, dhama saMdeza sAthe emaNe e bhUminA janajIvanamAM jAgRta karyo. I. sa. sudhAraka ane kanyA keLavaNInA prakhara puraskartA banAvyA. aDhaLaka saMpatti 1934mAM porabaMdaramAM mahArANA milsanI sthApanA karI Aje e vAlI chatAM morava paNa sAdAinI jIvanamAM pratiSThA karI samRddhinA vastrasajana karatA mila aghatana ane AMzika rIte svayaMsaMcAlana anirvAra zikhare besavA chatAM teo sAmAnya janane na visaryA; dArA hindanI agragaNya milomAM sthAna pAmI rahI che. tyAra pachI ane kALa dukALe temanI vahAre dhAyA, bhAratIya rAjapuruSonA teo jagadIza InDasTrIjhanI sthApanA karI. vanaspatinuM eka bRhada kAra mAnItA banI gayA ane aneka puNya karmo kamAIne AryakanyA khAnuM zarU karyuM. svAtaMtrya prApti pachInAM varSomAM hindamAM pira gurUkuLa pAse AvelI temanI "zAMti kuTira' mAM khyAtI vAnI baMdara pAse rANAvAvamAM saurASTra simenTa enDa kemikalsa varkasa pAkaTa vaye emanA dehAnta thayo emanI smRti emanA parivAra dvArA pablikalimiTeDanI mahetA parivAre sthApanA karI ane yugAnDAnA racAelAM 'nirvANa maMdira' ane maMdira dArA sacavAI rahI che ane svAtaMtrya pachI temanA putroe yugAnDA ane keniyAmAM udyogone 'skRti ane saMskRti' nAmane bRhada graMya emanI jIvana gAthA emanA vikasAvyA ane nUtana udyogonI paNa sthApanA karI. dezamAM ni. nikALa daramiyAna rahIne AryakanyA gurUkuLa, mahAtmAgAMdhI kAti- preraka saM maraze ane emaja saMskRti priya hatI te saMskRtinI maMdira, mahilAkoleja, bhAratamaMdira javAharalAla nahera pleneTarI. nirdazanA karato varasa sudhI emanI yeza,vI, akSaya ane puNya amanI piorabaMdaramAM rathApanA karI. bhagavatI sarasvatI devIne, bhArata zloka jIvana garimAne AvanArI peDhIne khyAla Apaze; emanAM mAtAne dezane zreSTha lekanAyakone temaja saMskRti purUSone sajArI- jIvanamAM preraNA preraze ane eka prazasta purUvAthI jIvananI ujaene emaNe bhAvapUNa arthe Aye. javala rekhAne prakaTa karato raheze. Jain Education Intemational
Page #1161
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha 1183 zrI pAnAcaMda manoradAsa zAha ejyukezana sosAyaTInA menejara tarIke ane muMbaImAM cAlatI saurASTra hosTelanA ona, supri tarIke teo sevA ApI rahyA che. saurASTramAM dhrAMgadhrA tAlukAnA jevA gAmanA vatanI che. jaina boTAdanI zrI ratilAla viThaladAsa gosaliyA spA jaina chAtrAlayamAM dharmanA siddhAMto pratye ananya zraddhA dharAvanArA ane devadarzanAdi ane evI ja bIjI aneka jina saMsthAomAM sAro rasa laI dharma kriyAo karavAmAM niyamitatA jALavanAra zrI pAnAcaMdabhAI rahyA che. sAta gujarAtI sudhI ja abhyAsa paNa vyApAramAM ghaNuja kArya kuzaLa sAbIta thayAM. muMbaImAM hIrA tathA jhaverAtanA vyApAranI ? 'baImAM gujarAtI sevA samAja sthApavA na pravRttimAM sakriya zubha zarUAta 1947thI karI saMpa sahakAra-sadAcAra ane vinaya rasa laI rahyA che. sora.' vAsIonA mukhapatra cetananI salAhakAra vivekathI saunA prItipAtra banIne dhaMdhAne pragatine paMthe laI gayAM. samiti . sabhya che. sAmAjika sevA e ja emano jIvanamaMtra che. 1957thI hIrAnA ekasparTa ImporTanA vepAranA vikAsa arthe avAra navAra behajIyama jatAM ane 1964nI sAlathI tyAM vasavATa zrI bhImajIbhAI rUganAtha mahetA paNa karela che. Adarzo, bhAvanAo ane svapnone mUrta svarUpe svahaste sAkAra mAtA-pitAnA dhArmika valaNe temanAmAM paNa dharmazraddhAnA bIja kare tevo virala anubhava to koIka kamegIne ja sAMpaDe, jemaNe sArI rIte ropAyA hatA. ane dhArmika zikSaNa tathA satsaMgane nija-jIvanamAM karma ane kartavya ne prAdhAnya ApIne ghaNI saMsthA lIdhe te aMkurita thaIne navapallavita banyA. bacapaNathI Aja ene navajIvana ApyuM te zrI bhImajIbhAI mahetA saurASTra amarelI sudhInA pitAnA jIvanamAM jyAM jyAM sevA zakitanI jarUra paDI chejillAnA nAnA AMkaDIyA gAmanA vatanI che khetIvADIne vyavasAya tyAM tyAM mokaLe mane potAno yatkiMcita phALo Apyo che. karatA sAdhAraNa ku, bamAM temane janma thayo. aneka saMsthAo sAthe saMkaLAyelA che. dhrAMgadhrA mitra maMDaLa - 1968mAM du ka La paDayo ane khetI vecI nAkhavI paDI. paDelI zizukuMja, DAyamanDa maracanTa esosIezana, presIyasa sTona kauTumbIka ja kAbadArI vahana karavA nekarInI zodhamAM muMbaI esosIezana, jhAlAvADa jaina mUrti pUjaka saMgha vagere nAnI moTI tarapha prayANa karyuM. thoDo samaya nekarI karI paNa chevaTe nokarI sa sthAonA vikAsa ane pragatimAM temane yathA zakti phALo rahyo che. choDIne raMgane vyApAra zarU karyo. sArI evI Avaka thaI bhAgI dArImAM cAlatu A kAma samaya jatAM cheDayuM ane kApaDanI mIla avAra navAra nAnA moTA dAnanI rakama prasaMgopAta Apa- zarU karI e paNa samaye samaye AkarI agni kaTImAMthI vAmAM Ave che jemAM temaNe pUjya mAtuzrI maNIbena maradAsa pasAra thatA rahyA. zAhanA nAmanuM cerITebala TrasTa banAvI dhrAMgadhrAmAM nAnA pAyA upara cAlatI zizukuMja zikSaNa saMsthAne saMpUrNa sagavaDatAvALu hAIskUla chevaTe, prArabdha, baLa ane prabaLa purUSArthathI bahuja TuMka samamATe makAna baMdhAvI ApI saMsthAnA zikSaNanA kAryamAM noja yamAM sArI pratiSThA meLavI. AvA eka umadA prakRtinA zikSaNa premI vaLAMka Apyo che. ane samAja sevAnI bhAvanAvALA udAra mahAnubhAvathI bhImajIbhAI udAra manoninA rAjA gaNAya che. svayaM preraNA ane AtmasUjhathI jema dhaMdhAno vikAsa karyo tema kartavyaniSThAthI hIrAnA dhaMdhAmAM uttarottara pragati sAdhatA rahyA che. jhaverAta amarelImAM hAIskula mATe muMbaImAM sara harakesana hArpITala sivAya nAnI moTI InDasTrIjha karavAnuM Ayojana karyuM che. tenA mATe nAnA AMkaDIyA gAme zALA mATe ane cAre tarapha nAnI zrI gaNeza paNa karI dIdhA che, muMbaImAM aMgherImA bahabakepa banAva- meTI saMsthAomAM dAnanuM jharaNuM vahAvyuM che. vAnuM kArakhAnuM karela che. temAM lagabhaga eka mANase kAma kare che. ane AvIja jAtanI bIjI nAnI moTI InDasTrIjha saurASTa svabhAve khUbaja vinamra che, udAra svabhAvane kAraNe lokapriya mAM paNa zarU karavAnI khyA dharAve che TogrAphI ane vizALa banyA che atyAre ArTasIkanA moTA vepArI che. bhAvanagaramAM vele vAMcana-manananA zokhIna che. sAhityika pravRttimAM khAsa rasa le che. InDasTrIjhanA pArTanara che. kapALa jJAtinI nAnI moTI kamiTiomAM temanuM sArU evuM sthAna che. sAhajika vRtti svayaM purUSArtha ane zrI bacubhAI pI. dezI IzvarakRpAthI AgaLa vadhyA che. temanI saphaLatAmAM vaDIlonI vAtsa tya daSTi ane daDha manobaLa jevA sadaguNoe mahatvano bhAga bhajaboTAda prajAmaMDaLanA maMtrI che. muMbaInI anekavidha sAmAjika e che. saMsthAo sAthe saMkaLAelA che. bhAvanagara rAjya vidyAthI pariSadanA sahamaMtrI tarIke ane kAThiyAvADa vidhAthI pariSadanA kAryakara zrI bhImajIbhAI khareja gujarAtI samAjanuM gaurava che. teo tarIke vidyArthI ane yuvaka pravRttimAM sva. baLavaMtarAyabhAI mahetA ApaNane saune preraNArUpa banI rahe ane sevAbhAvI aneka pravRttio ane zrI jAdavajIbhAI modI sAthe kArya karela che. muMbaInI jaina AgaLa dhapAvavA ciraMjIva bane tevI prArthanA che. Jain Education Intemational
Page #1162
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1184 bhAratIya asmitA teomAM sAdI samajaNa, nirAbhImAnI vahevAra ane kartavya A lAInamAM uttarottara vikAsa sAdhI TUMka samayamAM sArI evI nikAne triveNI saMgama daSTi gocara thAya che muka sevAnA pratikasamAM pratiSThA hAMsala karI. bombe myunisipala ekaTenzana garlsa hosTela zrI bhImajIbhAIne aneka saMsthAomAM sakriya ane saMgIna phALe jayeja hospITala mAhima sudhInI pAIpa lAIna vigere ghaNuM rahyo che kAma temanA hastaka thayAM che. sAthe 2018 mAM thIyeTaranI lAIna cAlu karI. muMbaImAM golapIThA uparanuM alaMkAra toDIne navuM sva. zrI manasukhalAla oghaDabhAI zAha bAMdhyuM. tyArapachI pUnA ane borIvalImAM paNa bAMdhyA. bombemAM ajanTA bAMdhyuM. gujarAtamAM surendranagara jillAnA devacarADI gAmamAM saMskArI jaina parivAramAM temane janma ca. dhArmika sahiSNAtA, udAratA amadAvAdamAM traNa thIeTasa bAMdhyA. gujarAta ane mahArASTra vigere saguge temane vArasAmAM maLyA-dhaNA varSothI vyApAra dhaMdhA vacce bAvIza thIeTarsa'nI lInka ubhI karavAnI temanI nema che. muMbaImAM vasavATa karyo nAnI uMmaramAM vyApAra dhaMdhAmAM jhaMpalAvyuM temA teo zrIe uttarottara pragati sAdhI-ane harahaMmezA potAnuM 1971mAM vApImAM plAsTIkanI phekaTarI sthApI vyApAra udyokAryakSetra vistRta karatA rahI. potAnI karma zakine lAbha-judA judA ganA kSetranI A pragatinI sAthe zikSaNa ane saMskAra premI zrI kSetramAM Apyo che. vyApAra udyoganA kSetramAM ke sAmAjika saMsthA- ramaNIkalAlabhAI dozIe naMdalAlabhAI dozI sAthe rahIne sAmAjika emAM jyAM jyAM temaNe prakRti hAtha dharI che. tyAM temanI kuneha, kAmamAM mahatvano phALo Apyo che. vaDhavANu mitra maMDaLa, vaDhavANa bhAratI, dura dezI, vyahavAra kuzaLatA, ane vyavasthA zakitanA sahaja rIte jaina keLavaNI maMDaLa jhAlAvADa sezyala grupa, progresIva grupa vigere saMsthAo darzana thAya che. sAthe sakriya rIte saMkaLAyelA che. vaDhavANamAM maNIbena TI dezI hAIskUla bAMdhavA mATe rUpiyA eka lAkhanuM dAna karyuM che. vaDhavANa vikAsa satata parizrama ane kuzaLatAthI temaNe thoDAja samayamAM dhaMdhAne vidhAlaya, surendranagaranI garlsa hosTela, ane surendranagaranI bIjI vikAsa karyo potAnI kAryazaktine upayoga mAtra arthopArjana aneka saMsthAomAM tathA prasaMgopAta ubhA thatA nAnA moTA phaMDa mATeja karela nathI. vyApArI dhArmika temaja sAmAjika saMsthAo phALAomAM udAra dile dAnanuM jharaNuM vahAvyuM che. dharma pratyenI sAthe sakriya rIte teozrI joDAyelA hatA. pUrI AsthA dharAve che. vizeSa karIne keLavaNI ane zikSaNa mAM tanasArvajanika saMsthAomAM nAnI moTI rakame aneka vakhata dAnamAM mana-dhanathI sahAyabhUta banI rahyA che. ApavA uparAMta teozrIe pAlItANAnI keTalIka dhArmika jagyAemAM paNa sAro evo phALo Apela che. tA. 10-7-70 nA zeThazrI ramaNalAla amRtalAla teo svargavAsI banyA zeThazrI ramaNalAlabhAI bhAvanagaranA jANItA udyogapati che. udAracarita - dharmanika ane vyahavAra kuzaLatAnI suMdara suvAsa bhAvanagaranI anekavidha sAmAjika saMsthAonA prANasamA zrI ramaNajaina ane jainettara samAjamAM mUkatA gayA-e vAra temanA supu bhAI bacapaNathI ja svadharma pratye draDha abhIrUcIvALA ane rASTriyatAne e paNa jALavI rAkhyo che. varelA che. bhAvanagaramAM audyogika kSetre je pragatinA maMDANa thayA temAM thI bhArata Ayarna enDa sTIla inDasTrIjhanA eka bhAgIdAra zrI ramaNIkalAla talakacaMda dozI tarIke rahIne ghaNe moTo purUSArtha karyo che. jIvananA aneka tANAvANumAMthI pasAra thanAra zrI ramaNIkabhAI dezI mULa vaDhavANunA vatanI che. koleja jIvananI mahatvAkAMkSAo temanA pitAzrI sva. amRtalAlabhAI paNa samAja sevaka tarIke alaga karI nanameTrIka sudhInAja abhyAsathI AgaLa vadhyA nahI jANItI vyakita che. jena saMdhanA ane pitAnI jJAtinA jAhera paNa ucca manobaLa ane vyApArI kunehane jIvana pAnAmAM jhaDapI hitanA kAryomAM ghaNA varSothI uDo rasa laI rahyAM che. pragati karI zakyA. 15 varSanI nAnI umare muMbaImAM temanuM Agamana thayuM. bhAvanagara jaina saMgha kAryavAhaka samiti ane vyavasthApaka nokarIthI zarUAta karI. cha vAra nAkarImAM rahyAM paNa yAnI samitinA teozrI sabhya che. AmAnaMda sabhAmAM temane sAra taravarATa ane vicAra badalAyo. rAjakoTamAM vesTa koTana mIlamAM hisso che. menejara tarIke kAma saMbhALyuM. be varSa pachI mIla choDIne pharI muMbaI AvyA ane kApaDanA dhaMdhAmAM jhaMpalAvyuM ane kApaDa lAIna dazA zrImALI sukhaDiyA samRta-amRta vidyArthI pahanuM paNa choDIne 2004mAM bIlDIMga kansTrakazana lAInamAM zraddhA ane saMcAlana paNa teo suMdara rIte karI rahyAM che. bhAvanagaranA vyApArI parizramanI mUDI sAthe jhaMpalAvyuM ane jemAM AjasudhI cAlu che. AlamamAM temanuM sAruM evuM sthAna che. Jain Education Intemational
Page #1163
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha 1185 zrI ratilAla muLajIbhAI gAMdhI pUrI karavAnI zubha bhAvanA sAthe bhAvanagara mukAme vasavATa karavAnuM yogya gaNyuM. dina pratidiMna pragati karI Aje bhAvanagara khAte mahuvAnI jAhera saMsthAnA murabbI ane mArgadarzaka tarIke dhaMdhAne vikasita karyo che. eTaluM ja nahi paraMtu parivAranI praNabiradAvavA hoya to evuM mAna zrI ratilAla muLajIbhAI gAMdhIne likA mujaba sAmAjika, dhArmika ane para upakArI pravRttiomAM maLe varSothI sAmAjika ane rAjakIya kSetre temaja jAhera jIvanamAM rasa laI jarUra jaNAye udAra hAthethI phALe ApI kartA vyazIla, agragaNya bhAga laI rahyA che. muMbaInI vikhyAta peDhI Ara. rati- dAnavIra vepArI tarIke bhAvanagara mahAjana emane mAna Ape che. lAla enDa ka.ne javAbadArI pUrvakanA vahIvaTI saMcAlana dvArA bhAvanagaranI ImAratI lAkaDAnI mAMga ane bhAvanagara baMdaranA vikAemaNe vepArI kSetre paNa nAmanA kADhI che. Aje 60 varSanI sanI dizAmAM Aje paNa teo prayatnazIla rahyA che. amarelInI umare paNa koIpaNa yuvAnane zaramAve e rIte jAhera kAryomAM kAmANI hAIskUlamAM: verAvaLanI lahANuM beDiMgamAM, bhAvanagara mazagula rahe che. lAyansa kalabamAM ane ane bIjI aneka saMsthAomAM teoe sArI evI rakama ApI che. emanA jAhera jIvananI pratibhAnI eka viziSTatA era che. muMbaI pradeza koMgresa kamiTie emane pramukha tarIke varaNI karI zrI vADIlAla catrabhuja gAMdhI emanA jAhera kSetranI kAryavAhIne eka pagaluM ora AgaLa baDhAvyuM, sevAnI sAthe sAthe teozrI pitAnA dhanano sadvyaya karatAM rahyAM muLa bhAvanagaranA zrImAna zeTha vADIlAlabhAI temanA pitAzrInI che. sane 1943mAM mahuvAmAM pitAnA suputra sva. kizorane smaraNArthe sAthe Aja pacAsa varSa pahelAM muMbaI AvyA. zikSaNa lIdhu ne rU. 25,000/- nI udAra sakhAvata ApI. "zrI kizora ratilAla goMdhI lIdhuM tevAmAM teo temanA pitAzrInI sAthe muMbaInI vikhyAta miDala skUlanI sthApanA karI. tyArabAda dareka prasaMgoe A saMrathAne ane mULajI jeThA mArakITamAM kApaDanA dhaMdhAmAM lAgI gayA kApaDanA bIjI saMsthAone yAda karI emaNe dAnane pravAha avirata cAlu rAkhyo che. dhaMdhAnI junavANI rItarasamane tilAMjalI ApI temaNe A dhaMdhAmAM mahuvA keLavaNI sahAyaka samAja (muMbaI) ne teo pramukha ane yA homa jhaMpalAvyuM ane potAnI tIvra buddhi ane tejasvItAne TrasTI che. laIne kApaDa bajAramAM nAma kADhayuM che. AvA anekavidha vyakitatvanA pAsAne laIne teone je.pI.nI tema ArTa sITaka lAInamAM paNuM jhaMpalAvI, junI abdula mAnA padavI maLI che. ane saurASTra temaja mu baI kAMgresamAM karIma siTaka mITasa kharIdI laIne, tenI junI mazInarIne badale navI teo AgavuM sthAna dharAve che. cembara opha komarsa, oIla AyAta karI, tenA rUparaMga badalI nAkhyA. ane te milane sIDajha esosiezana vagere vyApArI saMsthAomAM teo agatyanA azoka siMka milsanuM nAma ApI tene prakhyAta milenI harohodA dharAve che. LamAM mUkI dIdhI. zrI valabhadAsa kalyANajI tAjAvAlA potAnA dhaMdhA vyavasAyamAM phAvatA gayA tenI sAthe sAthe tema rAjakIya AMdolanamAM paNa jhaMpalAvyuM. temAM paNa vyApArI dANI parivAranA tejathI sitArA zrImAna zeThazrI vallabhadAsa buddhi vAparIne 1930nI sAlathI bhAratanI svAtaMtrya laDatamAM ghaNe kalyANajI tAjAvAlAne janma vikrama saMvata 1970 nA piorabaMdara sakriya phALo Ape. muMbaInA upanagaromAM, koMgresanA phALAmAM mukAme tha che. nAnapaNamAM gujarAtI cha copaDI ane aMgrejI ghATakoparanuM nAma AgaLa hoya tene kharekharo yaza zrImAna vADIATha sudhIno abhyAsa karI 11 varSanI vayethI ja pitAnI madadamAM lAla zeThane phALe jAya che. teo inDIyana maracanTasa cembaranA ane lAgI gayA temanA nirmaLa ravabhAva ane uMDI AtmIyatAnA kAraNe muMbaInI silaka ane ATa silka mIlsa esosIezananA TIMbara vyavasAyane vadhu vegavAna banAvyuM dakSiNa bhAratanA kAravAra, ' sakriya membara ane DirekaTara che. meMglera ItyAdI sthAna para pravAsa karI peDhIne sthira karI zakyA. emanA lagna vi. saM. 1989 mAM zrI jamanAdAsa premajI bhANavaDa- dezanI rAjakIya pragatine khUba khUba madada karavA sAthe sAthe vAlAnA suputrI caMcaLabahena sAthe thayA. baMne daMpati dharmapremI vADIbhAIne lAgatuM hatuM ke dezanI sAMskRtika ane saukSaNika pravRAtmA che. emanA AMgage Avela atithi sAdhu saMto yogya rione paNa vega maLavo joIe. tethI temaNe A dizAmAM sevA pAme che zeThazrI valabhadAsabhAI 1960 mAM bhAvanagara mukAme ghATakopara khAtenI gurUkuLa hAIkulane rUpiyA eka lAkhanI madada akhila bhAratIya koMgresanA adhivezana vakhate adhivezananA peMDo nA karIne te saMsthAne ghATakopara khAtenI zaikSaNika saMsthAomAM kAma mATe bhAvanagara gayA. tyAM vividhatAthI racelA emanA AgaLa mukI dIdhI. dhATakoparanI janatAne tabIbI madada maLatI rahe paDelane saue vakhANyA, eTaluM ja nahi paraMtu akhila bhAratIya teTalA sArU ghATakopara khAtenI myunisipala hospITalane paNa rAjapuruSa e, rASTriya netAoe e mane racelA peDelamAM teTalI ja rakamanuM dAna ApyuM che. ane myunisipAlITIe ane birAjI zeThazrI valabhadAsabhAI ne bhAre yaza Apelo. e yazathI gurUkuLa saMsthAe teo zrImAnanuM nAma e saMsthAonI sAthe prerAIne ane bhAvanagara vistAra AkhAnI ImAratI lAkaDAM nI mAMga kRtajJatA rUpe jeDayuM che. temaja muba oIla AyAta ka misanuM Jain Education Intemational
Page #1164
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1186 bhAratIya asmitA A uparAMta ghATakopara khAtenI saghaLI samAjopayogI saMsthA- sevakenI haroLamAM zrI hiMmatabhAI gAMdhIne besADI zakAya gujarAta ane teo udAra hAthe madada karatA rahyA che. ucca keLavaNInA rAjyanA sva. mukhyamaMtrI zrI baLavaMtarAyabhAI ane zrI hiMmatalAla vidyArthIone mATe temanA pitAzrI sva zeTha catrabhuja motIlAla bhAI bALapaNanA mitro hatA. gAMdhInA nAmanuM chAtrAlaya calAve che. rAjakIya, sAmAjIka, zaukSaNika temaja vaidyakIya kSetre udAra dile madada ApavA uparAMta hiMmatabhAIe zarUAtamAM vyApAramAM jhaMpalAvyuM sAthe sAtha teoe dhArmika kSetre paNa ghaNI sArI madada karI che sevAvratane cAlu rAkhyuM beTAda prajAmaMDaLa muMbaI Aje aDhAra varSathI muMbaImAM vasatA boTAdavAsIonI ane boTAda tAlukAnI zrI ghATakopara khAte temaNe temanA mAtuzrInA nAmathI baMdhA je kAMI sevA kare che tene yaza zrI hiMmatabhAIne jAya che. beTAvelA jaina upAzrayamAM moTo phALo Apyo che. damAM loko yogI kAmo pAchaLa thI hi matabhAIne AtmA che. mATuMgAnI amulakha amIcaMda vividhalakSI vidyAlayanA vikAsamAM zrImatI nAthIbAI dAmodara ThAkarazI yunivasITIne temaNe ghaNI tema karazI yunivasIne temane dhaNI temane phALo amulya che. sArI madada ApI strI keLavaNIne ghaNuM sAruM protsAhana ApyuM che. teozrI ghATakoparanI somaiyA kolejanA phAunDarU membara che. dhanajI devazI rASTrIya kanyAzALAnI vyavasthApaka samitinA sabhya che. sarakAramAM paNa temanuM sthAna uMcuM che ane tenI kadara rUpe temanI je. pI. tarIke niyukti thaI che. teo saMpattivAna banIne paNa janatAnA saMparkamAM khUba rahyA che. ane teo ceMbura-ghATakopara bhAMDupa vibhAgamAMthI mahArASTra dhArAsabhAmAM sabhya tarIke cuMTAI AvyA che te temanI jokapriyatA puravAra kare che. teo garIba, vyAdhigrasto ane prastonA belI che. ane temanI sahadayatA temane sanmArge saMpatti vAparavAnI preraNA Ape che. zubhecchA pAThave che zrI harakhacaMda vIracaMdagAMdhI zrI harakhacaMdabhAI gAMdhIne paricaya Ama to khUbaja TuMkAmAM ApI zakAya ochAmAM ochI sagavaDatA, zikSaNa paNa pUrUM lIdhA vinA ApabaLe ja AgaLa AvanAra vyaktionI haroLamAM emane mUkI zakAya. lagabhaga soLa varSanI kAcI vaye ja jhaverAtanA dhaMdhAmAM jhaMpalAvI pUrva puNya maLelI lakSmIne samAjopayogI kAryomAM emaNe sadupayoga karyo che. araviMda enDa kAM zrI mahuvA keLavaNI sahAyaka samAja dvArA vividha hetu lakSI zALAnA vikAsAthe TekanIkala hAIskUlanI yojanA vicAraNA heThaLa hatI tyAre emaNe mukhyadAtA tarIke AgaLa AvIne A yojanAne pAra pADavAmAM sakriya phALo Apyo hato mahuvAnA jaina samAjamAMthI emaNe jAhera kSetre Apela A dAna noMdhanIya banI rahe che. zIpIMga enDa pheravaDIMga ejanTasa zrI hIMmatalAla catrabhuja gAMdhI beDIbaMdara jAmanagara zAMta ane saujanya prakRttivALA eka niSThA sevAne varelA sajajanomAM zrI hiMmatabhAI gAMdhInuM nAma mukhya gaNI zakAya vatana mATe, deza mATe kaMIka karI chUTavAnI manovRtivALA AjIvana Jain Education Interational
Page #1165
--------------------------------------------------------------------------
________________ vividha kSetranI pratibhAo zrI amaracaMda mAvajIbhAI zAha sva. zrI amRtalAla dANI puchegAmanA vatanI zrI amaracaMdabhAI pAlItANA gurUkuLamAM zrI zikSaNunA eka sanniSTha sevaka bhA nA zIla kAryakara ane abhyAsa mATe dAkhala thayelAM, gurUkuLanuM saMskArI vAtAvaraNa ane anekanA apUrva mitradANIbhAI gujarAta saurASTranI bahenane jAyata zrI kapuravijayajI mahArAjanA samAgape jIvanamAM parivartana AvyuM. zikSita saMskArI ane baMdhana mukta karavAnI bhAvanAnI siddhi mATe dharma, tatvajJAna ane yoga tarapha AkarSaNa karyuM, paranta kuTuMba nI tapa karanArA tapasvI hatA. pitAnA rakatanuM pratyeka biMdu emaNe nabaLI Arthika sthitine kAraNe chelle muMbaImAM nokarI svIkAravI strI jIvanamAM ullAsa pragaTAvavAnI ja pravRttimAM gALyuM hatuM. bhakita paDI. muMbaInA avanavA anubhavoe hadayamAM dayA-bhAvanA prerI, pUNe mukhamudrAthI e badhAmAM tarI tarI AvatA hatA. nirdoSa-chanI hiMsAthI manamAM ajaMpe pedA karyo ane jIvadayAne pitAne dharma pharaja mAnya jIvadayA maMDaLI taraphathI aneka pazuone amubhAI upara gAMdhIjInA jIvana sa deze uMDI asara karelI. temaNe katalakhAnAmAMthI choDAvyA hatA. yuvakomAM navI bhAvanA ane utsAha peravo e emane gamatuM. bahenanAM samAja - baMdhane ane aMtaranAM AMsu emane jIvadayA" ane "gogrAma' mAsikamAM lekhe ane kAvyo asvastha banAvI detAM grejyueTa thayA pachI yuvako pratyenA, ApIne janatAmAM A kAma mATe jAgRti lAvavA prayatna karyo, AkarSaNathI te bhAvanagaranI dakSiNAmUrtimAM joDAyA. vicArabhedane muMbaInA sthAnika vartamAna patromAM paNa A bAbatanA lekhe ApavA kAraNe jyAre ke mane e saMrake choDI tyAre vidyAthIenI azulAgyA. temaNe lakhelA kAvyonI traNatraNa AvRttio paNa jIvadayA aMjali, emanI lokapriyatAnI pratiti karAvI gayuM. maMDaLI taraphathI prasiddha thaI cUkI che, tyArabAda Aja mAsikanA paNa emanuM kharuM svapna e hatuM ke saurASTramAM zikSaNanuM pablisiTi menejara thayAM. aneka maMcanane aMte amara AtmamaMthana eka kendra racavuM mitrae bhAvanagara mahilA vidyAlayanI sthApanA nAmane eka gadhapadya saMgraha savaMta 2 02 mAM pragaTa thayA. muMbaI choDayA pachI bhAvanagaranI pAMjarApoLanI sevA svIkArI karI. eka pAinI paNa mUDI vagara dANIbhAIe potAnA vyakitaane A saMsthAmAM sAravAra vibhAga, pAlana vibhAga; dugdhAlaya tvanI mahera e saMsthA para mArI. pAMceka varSamAM to A vidyAvibhAga, uchera vibhAga, vigere zarU karAvI kAma vadhAre vyavasthita laya mahorI uThayuM. surata ane bhAvanagaramAM emanuM zikSaNa pAmelI karyuM. tyArabAda hAlamAM taLAjA tIrtha kamiTimAM pitAnI sevA - aneka bahene aAje sevAnA kSetre anupama phALo ApI rahela che. ApI rahyA che. zrI umAzaMkara jozI jJAna gItA ', "saubhAgya saurabha " ane "amara sAdhanA' zrI umAza kara arvAcIna gujarAtI bhASAnA mUrdhanya kavi ane temanI kRtio che. sahityanA vidvAna vivecaka che. 'vizvazAMti', 'gaMgotrI' ane 'nizItha' (bhAratIya jJAnapITha purarakAra prApta) "Atithya temaja zrI anopacaMda nAnAlAla dozI 'vasanta va' ane 'abhijJA" temanA kAvyasaMgraho che. "samasaMvedanA" abhirUci' 'raulI ane svarUpa' 'nirikSA' 'zrI ane saurabha" va. dekhAva ghaNuMja sAdA namra ane vivekarIla zrI anubhAI vivecana graMtha' che. te "sApanA bhArA" ane "zahIda' ekAMkI dozI boTAdanI sekSaNika pravRttionA prANasamAM che. vidyA bhAratInA saMgraha ane "zrAvaNI meLe" tathA "visAmo" vArtA saMgraho che. maMtrI tarIke, sthAnakavAsI jaina saMdha, sthAnakavAsI jaina chAtrAlaya saMskRta nATaka "uttAra rAmacaritra" ane zAkuntala nA anuvAda vigeremAM temanI sevA ane mArgadarzana sakriya rIte maLatA rahyA paNa yAda karavA ghaTe "ane eka adhyayana'ane "purAmAM che. pitAnA vyavasAyamAM paNa sArI pragati karI che. gujarAta'' temanI zodha daSTinA paricAyaka che. rolIMga zaTasa ane osTiInanA DabA banAvavAnuM kArakhAnAnuM saphaLa saMcAlana karI rahyAM che. dezanA keTalAMka spAnuM paribhramaNa karyuM che. ane upayogI banI rahevAnI bhAvanA dharAve che. sAhityanA vividha kSetre temanI pratibhA jhaLakI che. namaNuM vyakitatva, apAra vida ane gujarAtanA A saMskAra dUta rasikatA, vidvattA ane saMskAritAnuM manahara pratIka che. Jain Education Intemational wwwjainelibrary.org
Page #1166
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1188 bhAratIya asmitA zrI kakalabhAI kekArI pachI gujarAta kolejamAM je eka varSa rahyA. te daramiyAna temane che. anAtA pAsethI ane pro. sutarIyA pAsethI je prakRti gujarAtanA patrakAritvamAM mukhya kAne zrI kamalabhAI kekArIne vizenuM jJAna maLyuM te temanA tyAra pachInA jIvanamAM khuba upayogI hato zrI kamalabhAIe rASTrIya mahA-vidyAlayamAM rAjakAraNa ane ane rasamaya thayuM. gujarAta kolejamAM eka varSanA vijJAnanA a yAaryazAstra sAthe snAtakanI padavI mATane abhyAsa pUro karyo hato. sathI temane eka taddana navIja prakRtinA vijayamAM rasa letA karyA ane te Aviculture eTale pakSI pAlananuM vijJAna Azokhane lIdhe vidyArthI avasthAmAM temaNe gAMDalamAM eka baMgAlanI krAMtikA- teo pote jemane potAnA gurU gaNe che te bhAvanagaranA sadgata vaDanagarA rInuM vyAkhyAna sAMbhaLeluM ane tyAra pachI jaliyAMvAlA bAganI nAgara hasya zrI kaMcanalAla gIrajAzaMkara desAI, jeo sagapaNamAM temanA katala AvI. mahAtmAjInuM netRva hiMdane sAMpaDyuM. A badhAnI banevI thatA hatA. temanA aMgata khubaja paricayamAM AvyA ne vidhAthI zrI kakkalabhAI para bhAre asara thaI ane rASTrIyatAnA pakSI jagatanuM kaMIka navuM, nekhu jJAna teo temane ApatA. raMge raMgAyA. temanA gurUne pakSI zekhIne kaMcana kAkAnA nAmathI oLakhatA hatA. teoe kaMcana kAkA pAsethI sArUM jagata jyAre bharaniMdrAmAM e divasomAM pratyeka javAnanI mahatvAkAMkSA punAnI sarvanTasa poDhayuM hoya tyAre pleTo ane tenA viSayamAM jema se vAdane carcA opha sosAyaTInA AjIvana sabhya banI garIbAInuM vrata laI dezane dvArA jJAna apAtuM te pramANe aneka akhaMDa rAta jAgIne teoe jIvana arpavAnI rahetI hatI. rASTrIya mahA vidyAlayamAM rahI zrI prazna ane uttaranI paddhati pramANe pakSI aMgenuM samagra jJAna kakalabhAIe paNa e mahatvAkAMkSA sevI. meLaveluM zrI kakalabhAInI kalama krAMtikArI hatI. temanI kalamamAM umI. tenA prakRtinA zekhane lIdhe temane dezI rAjAonA pari. latA hatI ane tethI dezI rAjyanI prajAmAM jA5ti phelAvavAmAM cayamAM paNu AvavAnuM thayuM hatuM. jemAM khAsa A rajavADAmAMthI temanI kalamane phALe dhaNo hato. saurASTranA patrakAratvanuM ghaDatara temane jeTaluM prakRtinA lADakavAyA jaMgalI prANIo vize jANavA karavAmAM jevI rIte sva. medhANInI kalamane che tevI rIte prahAro maLyuM teTaluM ja te vakhatanA rajavADAne paNa abhUta anubhava karavAmAM ane loka jA5ti lAvavAmAM zrI kakalabhAInI kalamane prApta thaze. tyAra pachI teo bhAvanagara zahera sudharAInI kALe noMdhanIya che. bhAvanAnI sRSTi laine patrakAratvanA kSetramAM cUMTaNImAM svataMtra umedavAra tarIke cuMTAyA ane uttarottara kAmagIrI AvelA zrI kakkalabhAI kAMtikArI sAhityanA abhyAsI hatA. temaNe bajAvI teoe judI judI zikSaNu saMsthAmAM zikSaka tarIke ITAlI, raziyA, kAMsa vagerenI kAMtinI itihAsanI vAte pitAnI jeDAine kAma kareluM. porabaMdaranI gurUkuLa saMsthAmAM zikSaka tarIkenI kalame loko samakSa raju karI ane te ghaNI kapriya banI. kAmagIrI karIne hamaNAM ja nivRtta thayA che. zrI kanaiyAlAla vRjalAla vAghANI sva. zrI kakalabhAI pAse AjhAdI saMgrAmanA saMbhAraNAne bhaMDAra hato rAjAzAhI sAmenI AkarI tAMvaNInI anubhava siddha zrI kanaiyAlAlabhAI vAghANIe saMtakathAo purANa kathAonA kahANIo hatI e kahANIone zabda deha ApI ke tavI tIkhI lekhaka tarIke gujarAta bharamAM khyAti meLavI che. kalama hatI. patrakAritvane kSetre emaNe saurASTra gujarAtanI bhAre bhAvanagaranA ja vatanI che. lehANuM kuTuMbamAM odhavajI lAlajI moTI sevA karI che. bhAI ThakkaranA pautra che. zrI Thakaka:bApA jevA mahAna netAnA bhatrIjA thAya che ThakakarabApAnA pitAzrI ane zrI kanaiyAlAlabhAInA zrI kapIdralAla mAdhavalAla mahetA dAdA baMne sagA bhAIo thAya che. AjathI lagabhaNa adhI sadI ane dasa varSa pahelAM amadAvA. temanI sIdhI sAdI saraLa bhASAthI temanA lekhe khuba lokapriya damAM temanA mosALamAM vi. sa. 1962 ne vaizAkha suda rane budha banyA che. zrI vAghANInI kalame lakhAyeluM prathama pustaka "alakhanA vAranA roja janma thaze. temanuM bAlyakALanuM jIvana amadAvAdamAM ArAdhako" khuba lokadAra pAmyuM che. bIju pustaka " kAjalanA pasAra thayeluM, teoe bhAvanagaranI AphreDa hAIskUlamAMthI muMbaI keka muMbaIthI pragaTa thatA suvikhyAta mAsika " kimata " nA yunivasITInI enTransa parIkSA pasAra karIne bhAvanagaranI zAmaLa- bheTa pustaka tarIke I. sa. 1966 mAM prakaTa thayuM hatuM. trIju pustaka dAsa kolejamAM prIvIyasanA vargamAM parIkSA pasAra karI gujarAta " alakhanA avadhute 6-1-68 nA roja prakaTa karyuM che. kolejamAM InTara sAyansanA bI grupamAM dAkhala thayA. tyAra pachI bhAvanagara AvIne zAmaLadAsa kolejanA InTara ArTasanA vargamAM e pustakamAM kavizrI "sarada' bhAIe zrI vAghANIbhAI mATe dAkhala thayA ne vijJAna choDIne 1935mAM itihAsa ane arthazAstra lakhyuM che. " zrI vAghANInA paricayamAM AvanAra sau koIne pratIti laI zAmaLadAsa kolejamAMthI bI. e. thayA. thaI haze ke haMmezA temanA caherA upara anokhA prakAranI dipta Jain Education Intemational
Page #1167
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtimaya doSa che. emanuM jIvana pardiyI sabhara che temanu aMtara muke parama kRpAthI abhiSikata thayA kare che. zrI. cApANa bhAInu jIvana khuba sAduM che. nirAbhimAnI ; prAsa uparAMta sAmarikAmAM emanI kRti praya thaI cukI che. dara mahine kAI kAi sAmayikamAM te camakayA vagara rahe ja nahi. bhAvanagarathI pragaTa thatAM dainika saurASTra samAcAramAM zrAvaNa mAsamAM emanI dhayAe~| ya ja. je khuba lokapriya banI che. zrI kanaiyAlAla vAdhANI leAka sAhityamAM paNa rasa dharAve che. evI kRti paNa camakAve che. AvA eka sAhityakAra bhAvanagarane AMga bAkhanI dhuNI dhakhAvI beThA che. kama lakSI Do. kezubhAI joSI nirAbhimAnI ane mAnavamanA anvaya pAmakazrI kerAbhAIne sau kAI kezubhAInA harAmaNA nAme khelAve che. AmA tenu nAma kezavalAla dayAzaMkara jozI che. uttarArAra peAtAnI cAra peDhIthI mAnava sevAnA mahA pUnIta dharmanA pratyeka pAsAMene potAnA jIvanamAM vaNI lenAra zrI kezubhAinA paradAdA suMdarajI vijI joie. AjathI navuM varSa paDelAM khaMbhAlIkhAnA mArImA gRhastha sva. zeTha meArArajI vallabhajI rAjAnA dharmAMdA auSadha laya nI sthApanA karI aneka dardIonA AzirvAda meLavyA. tyArabAda potAnA dhama parAyaNa putra mAkara (pubhAI) ne potAno anya vAraso Apyo te trIsa varSanI ekadhArI mAnava sevAne adha kapAsa kamAe pAtAnA dhyeyatrI ane AtmANa zrI devalAsane potAnI A javAbadArI soMpI ane zrI zubhAe potAnA mAtuzrI meAtIbAInA punIta caraNAne vaMdI AjathI cAlIsa vadhu pUrve jANe OM mAnavasevAnA mahAdhamanI viMlA lIdhI. ane prazna prerAe parepakArI kArya mAM rata rahyA. gujarAta sarakAra ke je ha MmezAM satya seAdhavA TevAyelI che. teze zrI kezubhAne bALIbA tAlukAnA AnarI merano ti mahatvanA ucca yA paNa teozrInI nimaka karI. ane zrI zubhA nI mAnavasevA ane nyAya priyatAnI kadara karI. vIsa vIsa varSanA kuTuMba lesa, jaya, gIna ane jora jevA korTe caDelA ane kATathI kaTALelA keTalAya jaTIla kesA mATe adAlatane AMgaNe avIrata AMTA phaeNrA karanAra ghaNAye virAdhapakSIAne peAtAne tyAM bolAvI potAnA ja bArSika, mAnasika temaja zArIrika zrama dvArA suletA ane samAdhAna karAvI Atmasa taiya anubhavatA DaoN. zrI kezubhAinI khaMbhAlIA tAlukAnI janatA haMmezA RNI raheze. zrI Do. kRSNaprasAda dAzI 17-8-1913nA bhAvanagara mukAme janma laI tyAMja zikSaNa prApti karI zrI dozI ema. bI. bI. esa thayA khAnagI prekaTIsa uparAMta mahAlakSmI mIlanA meDIkala ophisara zrI rAzI mAmArjika kArTImAM paNa A be che. cauda nA lAMbA gALA sudhI zahera sudharAInA sabhya A kevA . dozI dharAnA upapramukha ane mammI taiya ane sTenDIMga kamITInA cerdhana paN tA 1189 -janAne mATenuM temanuM kArDa paNa prAmanIya che. nAnA pAyA para zarU thayela adha zALAne Aje te peAtAnu makAna ane saghaLI suvidhA prApya che. tenI pAchaLaDA. dozInA parizrama mukhya che. hAla teo dhayALAnA maMtrI che, ane khAMdhaLA bhaderAnI zALAnA eka TrasTI paNa che. vaLI " nagara jyAta rakSA samiti ' nA paNa te kArabhArInA sabhya che. "InDIyana konpharansa ekseziyala varkasa bhAvanagara zALAnA teo pramukha hatA. ahIM, bhAvanagara keLavaNI maDaLanA sthApaka ane kArAbArI samitinI sabhya tarIkenI temanI sevAono paNa ullekha karavo jarUrI che. beo ane drAka zarU karavAmAM temA mahatvatA phALe che. zrI trimAvana bhANajI ga dvArakUlanAM paN teeA salAhakAra che. zrImati dezI paNa A badhI pravRttimAM UMDA rasa laI zahera rAjya ane rASTrane vizeSa upayogI bane eja abhyArthanA. zrImatI kAntAbahena bI. bAvIzI zrI kezubhAinA anekAneka mAnava sulatmya greAmAM paNa teozrInA zAMta, snehALa ane samAdhAnakAraka ucca Adarzane pratipaLe pASaNa ApanAra kuTuMbanA sabaLa kAraNone paNa kere mUkI te zrInA pratyeka zrApIta kAryomAM uMDA rasa laI zakta ke krimanI darakAra na karanAra kI, rAmaza kara cukavatA mRtrI, zrI kezubhAInA dharmanI guNIyA pUNI dhakhanI vasamI tune khAya rvijJAAne enA bhAine ne rahyI panAvI potAnA pati kerabAnI pratyeka AjJA ziyA karI teozrInA kAryanI saphaLatA mATe aharniza utsAhita ja rahyA che. nArI uka'mAM hamesA sahAyabhUta bananArA zrImatI kAntAbAna bAvIzI pANItANAmAM sAmAjika ane zaikSaNika pravRttio calAvata strI sa'cA " zrI bhaginI mitra maMDaLa ' nA pramukha tarIke, sAyala velaphera borDanA kArabArInA sabhya tarIke, temanI sevAethI so paricita che. vIranagaramAM baheneAnA maMDaLamAM rAsa, garabA, saMgita vizva vigeremAM rasa lIdhA hatA. gArvikAkrama ane jaina udyoga phrenca pArzitANAmAM salAhakAra samitimAM sArU kAma ka' , krama, parrika ane puchyA karanArA kAryakaronI pragati sAthe prakRttiane samAja bhAvakAre che. pAlItANAmAM bAvIsI patinI sAma jika ane dhArmika kSetre karelI sevAonI kadara karI prasaMge pAna zahera ane sasthAoe bannenuM bahumAna karyu che. jaina dharmane
Page #1168
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1100 bhAratIya asmitA anulakSI tapazcaryAo paNa karatAM rahyAM che. pati-patnI uparAMta zrI govardhanabhAI dave dIkarA ane be dIkarI che. moTe putra IglAnDamAM rajIsTAra che. AkhuMe kuTuMba khUbaja saMskArI ane keLavAyeluM che. govardhana dave vallabha vidyAnagaranI nalinI enDa araviMda ArTasa kolejanA AcArya che. 1956thI teo A saMsthAmAM zrI khImajIbhAI rAjAbhAI adhyApaka tarIke kAma kare che. ane 1959thI teo saradAra paTela yunivarsiTI sAthe seneTa ekeDemika kAunsila tathA phekalTI opha amarelInA vatanI bI. esa. sI sudhIno abhyAsa. ghaNA ArTasanA sabhya tarIke ane borDa opha sTaDIjha Ina philesaphInA samayathI pachAta kalyANamAM pitAnI sevAo ApI rahyAM che. pote adhyakSa tarIke saMkaLAyelA che. zrI araviMda Azrama sAthe emane je sthAne che tenAthI pachAta varganA utkarSa mATenI saMsthAo sAthe ghaniSTa saMbaMdha che. ane gujarAtamAM zrI araviMda kendronI pravRttimAM paricaya ane tamayatA ubhI karI ApyA che. samAja sevAnI UMDo rasa le che. emaNe tamAma keLavaNI muMbaImAM lIdhI che. bhAvanA dharAve che. tyAMnI elphinsTana kolejamAM abhyAsa karI darzana mukhya viSaya sAthe temaNe bI. e. ane ema. e. nI upAdhI prApta karI. ane bAdamAM amalanera (mahArASTra) nI inDiyana bhagata zrI giradhAma harirAma InsTITayuTa opha phiphlesejImAM TIcarsa phelo tarIke be varSa saMzodhana [virapura jalArAma bApAnuM) kArya karyuM. tyAM temaNe- The Doctrine of Mark ane The Problem of the One and the many e be jemaNe vRta-japa ane tapathI saMyamanI divAla racI che ane viSaya upara thIsIsa lakhI che, tathA keTalAka lekhe teyAra karyA che. potAnA dhyeya lakSI jIvana dvArA jagatane preraNArUpa banyA che. hAla teo adhyApana kArya uparAMta be sAmayikenuM saMcAlana paNa saurASTranI sAMskRtika tavArIkhamAM saurASTrIyana prajAnuM viziSTa saMbhALe che; zrI araviMda karmadhArA (mAsika) ane vahelabha vidyAguNoe bhAre moTuM mAna ubhu karyuM che. saurASTranI tIyaMbhUmie nagara (pAkSika) Adhunika darzana ane zrI araviMda e emanA keTalAMka saMta ratnanI je bheTa dharI temAM bhagata zrI giradhara rAma vizeSa rasanA viSaya che. A viSaya upara temanA keTalAka lekho bApAnuM nAma mokhare gaNI zakAya svayaM preraNAthI emaNe ubhI vividha sthaLe pragaTa thayA che. karelI deNagIo dharma pratyenI pUrI zraddhA ane rASTrabhaktinI pratIti karAve che. A kuTuMbanI sujanatA ane dilAvarInA darana temaNe - cimanalAla valabharAma rAvaLa saurASTramAM ubhI karelI mAnavatAnI suvAsa prasarAvatI ImArato uparathI thAya che. gujarAtanA tatvajJAnanA prophesarAmAM zrI rAvaLa jANItA che. temaNe prAcIna bhAratanA zikSaNamAM vaiSNava saMpradAya" ne kALo e nisahAya mANasanI muzkelIo purI rIte samajIne chUTe hAthe viSaya para mananIya lekha lakhyo che. bhAratIya darzana' e paNa je mANasa saMpatti vAparI jANe che. evA virala AtmAo bahu temanuM mahatvanuM prakAzana che. teo "inDIyana phIlosophIkala kesa' ochA hoya che. nA A jIvana sabhya che. hAla gujarAta kolejamAM kAma kare che. vIrapuramAM AvelI jalArAmabApunI jagyAnuM saphaLa saMcAlana sva. zrI cunIlAla vardhamAna zAha ane suMdara vahIvaTa temanI niSThA ane dIrdhadaSTine AbhArI che. jalArAmabApAnA nAmane mahimA ane te jagyAnI khyAtI sAhitya jagatamAM "cunIkAkA" nA nAmathI suparicita evA mAtra saurASTra-gujarAtamAM ja nahi paNuM dezabharamAM temanI sva. cunIbhAIne janma vaDhavANa zaheramAM hato. jIdagInI rozanIe ajavALA pAtharyA che. jalArAmabApAnI zraddhA ane bhakita zarUAta zikSaka tarIke karI hatI. paNa temane jIvana rasa hato thI prerAIne seMkaDonI saMkhyAmAM AvatA yAtrIke ane satsaMgIo sAhitya ! paNa sAhityane sAhitya vyavasAya banAvAya tevo jamAno bhajana-prasAda lIdhA vagara na jAya tenI satata takedArI ane kALajI tyAre na hato. AthI zrI cunIbhAIe " rAjasthAna" rAkhavAmAM Ave che. temane samagra jIvana-kavanamAM purva saMskAranI nAmanA patramAM kAmagIrI zarU karIne patrakAratvanI kArakIrdi utkRSTatA dekhAI Ave che. dhArmika ane zaukSaNika pravRttio pAchaLa AraMbhI. traNa varSa bAda 19 09mAM "prajAbaMdhu " sAptAjIvana samarpaNa karavAnI abhipsAthI ja judA judA hetuo mATe hIkamAM teo joDAyA ane lAgalagaTa 44 varSa sudhI e patra temaNe aneka TrasTo ubhA karyA che. ane A TrasTa taraphathI aneka 1954mA baMdha thayuM tyAM sudhI emAM ja satata kAma karI rahyAM vidha sevAnI suvAsa prasarAvatI pravRttio cAlI rahI che. rAjakoTa hatA. mAM zarU thayelI mAtuzrI vIrabAI mahilA kelejamAM zrI giradharabApAe pAMca lAkha rU. uparAMtanI sahAya ApI che je tenuM lekhanakAryamAM temaNe kavitAthI sarU kareluM, pratiSThita mAsika ujajavaLa daSTAMta che ane kuTuMbanA jIvana saurabhanI pArAzIzI che. "vasaMta", " samAcA " mAM emanI kavitAo AvatI. aMgrejI, Jain Education Intemational
Page #1169
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtimA gujarAtI, saMskRta, prAkRta, marANI, hiMdI ane Avu ka bhASAnuM jJAna dharAvatA gujarAtI patrakAratvamAM " sAhitya carcAnuM sUkSmAva- phona che badhALAthI sASi viSayaka caryA temaNe ja sauthI pahelI sAhitya " prajAbaMdhu " mAM prAra bhelI. e kaDIkAomAM temanu bhASA jJAna ane sAhityajJAna dIpI nIMbu, jUnI peDhInA rahyA chatAM sAhityakAromAM temA sathI mukhyA hatA. sITa, nISThA, tApa, sAdA ane nIzAbara temanA sadguo hatA. temaNe jIvanamAM zI krImAM paga sAdAI apanAvelI. temanI sAdAI satAthI jIvananI hatI. vyavasAya tarIke lekhana kArya svIkAryuM. tAM dravya aMge koi lolupatA batAvI na hatI. peAtAnA sAhityika jIvana daramiyAna lagabhaga 50 jeTalI aitihAsika sAmAjIka navalakathAnA ane saMkhyALapa vArtAmAM lakhela che. temanI " jIgara ane amI " nAmanI navalakathAe eka samaye bhAre cakacAra jagAvI hatI. ane e pustaka khUba kIba banyuM hatuM. temanI " nIlaka'ThanuM khANuM '', kayeAgI rAjezvara " " rUpamatI ' vagere paNa khuba ucca keATinI navalakathAe tarIke jANItI che. ** * kumArI chAyA kezavalAla zAha amadAvAdanA vatanI ne hAla mu`baImAM vasatA kumArI chAyA DethavalAla zAha jaina samAjanA eka dhama sakAthI gAye bhAvanAzIla kuMDUbamAM temano uchera thayo che mukta vAtAvaraNa chatAM maryAdA ane samaya, sti ane vyavasthA temanA kuTuMbanuM mukhya aMga hatu. jIvananA eka-eka kSetramAM jinezvara bhagavAnanI AjJAne mukhya sthAna hatuM. tethI Arthika dRSTie madhyama sthiti hovA nAM sukha ane zAMtinI ddhio sarakAranI satie zrImatane paN irSyA karAve tevI hatI. zrIcakAnta zAha gujarAta sapAcAra " vageremAM deza ane duniyAnA vahetA pravAho viSe kaTArA lakhatA zrI caMdrakAnta zAha mULa bhAvanagaranA, janma 1938mAM bhAvanagaramAM ja temaNe mAdhyamika ane ucca sikSa praviN. sI. zAha je khaMbhAtanA suprasiddha dhama* zikSaka zrI zrI vAinanuM brA jaina zibiranA aNagamA vidyAthI zrI meLavyu. ane khI kAma thayA. tyAra pachI pI.TI. AI. nA bhAvanagara nA pratinidha tarIke temanuM pA ya kAmagIrI bajAvI; ane bhAvanagaramAM pahelIvAra rArU thayelA * saurASTra samAcAra ' dainikamAM samAcAra taMtrI tarIke joDAyA. 1961 pachI 'gujarAta samAcAra nA taMtrI vibhAgamAM joDAyA ne pachI te amerikana mAMhitI kacerI muMbaInA pustaka prakAzana vibhAgamAM shAyaka saMpAdana tarIke kAma yu. temanI rAjadArI banAvA paranI kaTArI buddhimatA pUrvakanI ane pUratA abhyAsa pachI lakhAyelI hAvAthI ghaNI leAkapriya che. umedamala zA nA pautra hai, amadAvAda bI. DI. kolejanA prAsa hatA ane hAla amerikAmAM ema.esa. karI AphLanImAM che enI sAthe thayAM che. Rju paNa dhImI yAna anerrikAnI anekavidha pratti mAM bhAga laI zAma saskRtinuM prabhAvazALa pratinidhina karI rahyAM che. 1191 pAmAM zrI naTubhAinA bALamaMdiramAM kubhArI chAyA abhyAsa sAthe vakRtya, saMgIta, nRtya, sanAda vagere maMtara prAimAM prathama vijetA banavA lAgyA. agiyAra varSanI ira dilhI khAte tA. 27-12-54nA rAja vijJAna bhavanamAM saMyukta rASTramanA Ane cALI yunAITeDa skUla orgenAIjhezana gejita khila bhAratIya AMtara zALA vakRtva spardhA "hu bhArataneA vaDApradhAna hAuM hindI bhASAmAM A spardhAmAM bhAga lIdhela bhAratabharanI zALAnA zuM karaze viSa para mAtabhASA gujarAtI hovA chatAM cAnA pratinidhiomAM prathama vijetA banyA je badala tee paMDita naherunA paNa rUbarU hArdika abhinaMdana meLavavA bhAgyazALI banyA. muMbaImAM zrI muMbaI jaina dhArmika zikSaya pa kaoNleja sAmAjika asthAmA vagere dvArA dhAnanI va saMgIta, kayA savAda vagere spardhAemAM inDiyA reDiyAmAM paN temane tathA ela Aja sudhI prathama paMkitamAM sthAna meLavI rAkhyuM che. temanI bhAvavAhi chatAM asarakAraka zailIthI jAhera sabhAomAM temanuM gAmana mAtAne mukhya kare che. spardhAomAM nirNAyakA samaya maryAdA visarI jAya che. teeA ema. e. tatvajJAna sAthenA abhyAsanI chellI parIkSA 1969 mAM ApI tatvajJAnanA ucca abhyAsa tathA A sAMskRtinA pracAra mATe kaeNneDA, yu. esa. mo vagera mAM gayela che. prA. janArdana pAThaka teo gujarAtI sAthe khI. e tathA ema. e. nI DIgrI bahumAna sAthe meLavI cUkayA che. tee chellA sAta varSathI guja zamInu kAleja kakSAe cApAna kare che temo sarjanAtmaka nathA samAvecanAtmaka sAdhi noMdhapAtra kheDANa kayuM" che. hAla teo saurASTra vidhavidyAlayanA gujarAtI sAhitya samitinA sabhya che, ane zAmaLadAsa kaoNlejamAM mulAkAtI prAdhyApaka rUpe kAma kare che. zrI mAyitarAma pacA gujarAtanA gajhala gAyakomAM bIjamiyatarAmabhAI paMDayAnuM nAma risakAnI ane rame che. bahu ucca zik lIdhuM nathI nAM abhyAsu nAvine AvA gAma vAtAvathI kumArI chAyAne Adhunika cihna lIdhe gujarAtanA vidyAdamAM bahumAna pAmyA che. anu Ava, maukvika sarjana sAthe bALa saMskRtinA sArA kAmo veza. tathA sazodhana kSetre paNa prakAzana karavAmAM utsAhI che hAla urdu
Page #1170
--------------------------------------------------------------------------
________________ 192 tathA gujarAtI gajhala sAhi~tyanI utpatti tathA vikAsa e zika mahA nibaMdha lakhavAmAM magna che. zrI Do. jyatilAla jamanAdAsa ThAkara zrI jyendra trivedI dvArakAnA vatanI DaoN. zrI jayaMtibhAI ThAkara yazasvI kArakIrdi sAthe mAnava sevAnA umadA dhyeyane najara samakSa rAkhI cheka nAnI vayathI ja AtmazraddhAnA baLe pragatinA pAMca kApatA rahyAM che. 1928 mAM dhI nezanala merIkA kolejamAMthI ela. sI. pI enDa esa. nI upAdhI meLavI. 1928mAM mesa grehAma DeDIMga kuM. mAM meDIkala 197mAM karImAMthI nivRtta thaI svadezonI caLavaLamAM zrI jayendrabhAnu nAma saurASTranA hindI tathA gujarAtI sAhityanA paMDitAmAM prasiddha che hindInA pracArane emaNe racanAtmaka prIjheTIva tarIke nAkarImAM joDAi hiMdabharamAM paOTana karyuM. sevAnA kAmarUpe ja svIkAryuM che. te eka kuzaLa vahIvaTa kartA tathA sAmAjika kAryakara paN che. temanne bhAvanagaranI zAmaLadAsa ArTasa kaoNlejamAM hindI vibhAgane vikasAvavAmAM khUba jahemata joDAyA. 1931 mAM dvArakAmAM AkhA maMDaLa sevA samAjanI sthAlIdhI che. hAla teo zrImati na. ca. mahilA kolejanA vAisa prinsIpAla tarIke kAma kare che. mitabhASI tathA milanasAra svabhAvane lIdhe teo bhAvanagaranI jAhera jIvananI leAkapriya vyatitarIke pratiSThita che. rASTrabhASA pracAra samiti varSoMnA te agragaNya kAryakara tathA nagaranI hindI samitinA maMtrI che. bhAvanagaranI strI kevI maDaLamAM paNa te zarU thI ja ya rasa De che. panA karI. vilAmatI kApaDa sAme pIkeTIMga karAvyuM. dArU upara paNa pIkeTI'ga karAvyuM. 1931 mAM bhAratabharamAM banatI svadezI vastuenu dvArakAmAM bhavya pradarzana yojyu'. 1973 mAM dvArakA myunisipAlITImAM sabhya tarIke cuTAyA. 1934 mAM zrI zAradA emeskAsa kalaanI sthApanA karI nATayakalA pravRtti jAgRta karI. 1935 mAM okhA ma`DaLa DI. ela. khI nA sabhya tarIke cuMTAyA. dvArakAmAM prajA maDaLanI sthApanA karI. zrI jagajIvanadAsa vIracaMda jhaverI jaina dharmAMnA 'DA abhyAsI tathA parama dhArmika ane udAra adhyApaka rUpe chagajIvanadAsa jhaverInuM nAma pAlItANAmAM prakhyata che. tyAMnI zrI rAmabahAdura bAjImATaeNba buddhisihajI jaina pAThazALAmAM tee 42 varSathI sevA ApI rahyA che. te eka kuzaLa vakatA paNa che. zrI yazeAvijayajI jaina gurUkuLanI hAIskUlamAM teoe lAMbA vakhata sudhI sevA ApI che. Do. nakarAya nautamalAla nANAvaTI junAgaDhanA vatanI zrI nANAvaTIe 1936thI tabibI kArI tarIke junAgaDhanI sarakArI hAspITalamAM sevAo ApIne 1946 thI svataMtra rIte AMkhanI hospITala calAve che. saurASTranA jillAomAM prasaMgopAta roTarI ane brAyansa nI sAmAjika saMsthAenA Azraye yojAtA daSTidAna yajJAmAM temanI sevAe maLatI rahe che. maTha barnivAraNa samiti, mizana maThaLa, zizumaMgala vanavAsI sevA maphaLa, jarA dAmagArDajha viMgere aneka saMsthAe sAthe ghaNA varSothI sAMkaLAyelA che jene laI gujarAta sarakAre mAna meisTreTanI padavI ApI che. smAraka hukumatanI sAta vakhate junAgaDha zaheranA prajAmaMDaLanA maMtrI tarIke 1959mAM junAgaDha zahera sudharAimAM yazasvI sevA noMdhAyela che pramANita zubhaniSThA ane svAya rahita A sadagRhastha tarapha sau kAi punya bhAvathI jue che. rAjakAraNathI para rahIne sAmAjIka kAmeAmAM temanI bhakita dIpI uThe che. zrI nAgAvInA pitA pazu rAkhyu vakhate ucca adhikArI hatA. sArI kuTu MbanA vArasadAra zrI janakabhAI milanasAra svabhAvanA che. bhAratIya asmitA 1938 mAM AkhA maMDaLa DI. esa. khI nA prathama pramukha tarIke cuMTAyA. dvArakA myuni. nA upAdhyakSa tarIke paNa cuTAyA. 1940 mAM vAdarA rAjyanI dhArAsabhAmAM svataMtra rIte cuMTaNImAM suDhAyA dvArakA blu, nA pramukha tarIkenI yazanI sevA khyuM banatI, 1949 sudhI dhArAsabhya tarIkenI kAmagIrI karI. tr 9pa4 pachI sAhitya sadAnanI dizAmAM pagaraNa mAMDayA. " dvArakA darzana " " sAdhanA ane sAhityakAra ' ** " bhISma pratijJA ' e emanI kRtio che. dArakA mahilA maMDaLa, bAlama Mdira, kanyA vizvAzraya jJAtino keLavI saM thA, judI judI devasthAna kiMmata adhi, kaoNMgresa pakSa, ela InDIyA reDIyeA, lAyansa kalaba vigere sakhyAbaMdha saMsthAo sAthe sa'kaLAelA che. lenDa megeja benkanA upapramukhathI mAMDIne sakriya rIte haju Aje paNa ghaNIja mATI javAbadArIe temano 62 varSanI uMmare vahana karI rahyAM che. bALA parivAra che. ane sukhI che. zrI rAya je ke zAstrI saurASTranA bhaththA jillAnA kevA nAmanA gAmamAM ja maiva je ke, zAstrI (varAma kAlidAsa zAstrI) ne ATha varSanI uMmare mAtapitAnA vAtsalyathI vaMcita rahevuM paDayuM. tyAra pachI te temanA kAkAne tyAM goMDalamAM rahyA ane zAthI kevalarAma zAstrI lakSmIzaMkarajInA mAga zana nIce saMskRtaneA abhyAsa karyAM seLa vanI vaye zAstrI thayA. A samaya daramyAna racelA temanA saskRta kAryothI temanA samAja khAzraya cakita thaye, svata 1965 mAM giranAra jaI yogIzrI acudAna dajI nI kRpAthI Abu ane vanaspati vidyAnuM jJAna meLavyuM. rAyoTamAM khAvA
Page #1171
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRti dha bhAi acaLajI vaidya nA putra 2sa vaidya ba lAza karabhAI nI muMbainI saMsthAmAM zrI anupta ane bApuana vArika jJAna prApta karyuM" vi. sa. 1964 mAM muMbaimAM rasazALA zarU karI temanI A kSetranI dharA taiI mitroe saputa sahAyanI bhAtrI AApanAM gAMDa ghamAM cAnI sthApanA karI, te mAtra vaidha ja nAtA payu ja saMskRta tathA gujarAtInA prakhara vidyAna sAdhaka AjasudhImAMkhe che. saMskRta, gujarAtI, nIma paNA pusta prazna karyAM che. rasazALAnI sthApanA dArA AyuvaitanA jJAnanI maMDiMbA vistArI ane praznanI khuba sevA karI, 20mI pumArI 15nA rAja gAMdhIjIne mahAtmAnI padavI rasazALA auSadhAzrama taraphathI ApI hatI. temanI khyAtI sAMbhaLI gAMDalanA mahArAjAe temane rAjavaidyanuM mAna ApyuM. teoe vananA zaSamAM AcAya satIrthanuM nAma dhAraNa karyuM". hAla temanA putra dhanamAmalAla natha. vaidha citrakumAra vyAsa gejhamAM zAdhInI maciAne ujjavaLa banAvI AA che. zALAnu vistRta davAkhAnu ja nathI, prayogazALA tathA samRddha prakAzanAlaya temaja graMthAlaya paN che. ApaNA samAja jo temanI vidyA temanuM jJAna tathA temanA anubhavane pratyakSa jIvanamAM lAbha lai AcaraNa kare teA jIvana sukhI bane ane Apaze mana tathA tanathI taMdurasta tathA cAritryavAna banIe. zrI zAstrIjI rAjavainuM nAma bhAratanA pratidrAsamAM suvare lakhAyu che. zrI jeThAlAla cakubhAI pATaDiyA . " sI. jigara " kavi tathA lekhaka che. vAMkAneranA vatanI che. temA prajApati jJAtinA che. pote bui kSetre khaMtathI kAma kare che. tenI kRti kAThiyAvADamAM avAra navAra " sI- jigara vAMkAnerI e nAmathI Ape che. teeAnI kRti 'vakIle elatamAMthI cheDAvyA tyAre !' tathA 'e gayA ?' ne bhaNavAnA koDa ' jevI vArtA pragaTa thai che. uparAMta phulachAbamAM ' kANe banAvyA ' vALamAM eka cha kAvya banAvelA ne praTha thayelA, A upa ' chu rAMta loka sAgaramAM " hAya garIbI *, triyA, priyatamA tathA divALI tathA prabhu pyArA mArA che e kAvyA pragaTa che. temaja vekaJA-yamAM 1. pAbAInA mRtyu vakhate kA thayela. tayA ke khA mI-nTiMga vALI kavi tathA lekhaka che. teNe tho hasta lekhita 10 jeTalA kAvyanA pustako lakhelA che. (1) jigara lIlA 2) jigara lIlAMjali bhA. 1-2 (3) jigara kAntInI (4) bhISThA prasananI bo (5) jigarane guMjAya (6) kRpadAnI (7) jIvana kAvya 8) ciMtana vigere kAvya pustakA lakhelA che. haju apragaTa avasthAmAM che. (9) jakhma-jigara hAla lakhAI rahyA che. . sane 1954mAM muMbaI mukAme maLela akhila bhArata lAsAhitya pariSadamAM gujarAtanA prati dhi tarIke hAjarI ApI hatI. gujarAta sAhi~ya samiti taraphathI siMcaraMgA laka sAhityamALA bhAga 2-3 ane 4mAM bhAlapradezanA leAkagItanu sapAdana karyu che. temanA priya viSaya sIMdhana / . nema. e. thayA bAda amadAvAdanI seMTa jheriyarsa kolejamAM prAdhyA paka tarIke thADA varSoM kAma karyuM che hAlamAM te gujarAta rAjya sahakArI saMdhamAM prakAzana adhikArI tarIke kAma kare che ane " sahrakAra " sAptAhika tathA " kAma svarAja '' mAsikanuM sapAdana kArya saMbhALI rahyA che. sva. zrI jhaveracaMda meghANI matra saurASTranA eka ne punaH pArjita pu nA kaMThe leAka kavitA vez vahyAM, jenAM bulaMda avAje gujara sAhitya kuMjamAM navacetana camakyuM", jemanI kalame eka zyAne vAcA ApI, jenI kavitAe janatAnAM dila harI lIdhAM, jenAM zauya gItAma nidritane DhaMDhoLI, rASTra premavantA banAvyA, jenA dilamAMthI umi"nI khaDAya ona pAmI, jenI sudhAra-kathAone zade pALiyAmAne vANI dIdhI, je daditratAnAM nA mAMsa bhULa emane hasatA karyAM, jeNe zahIdInI suMdaratAnA kasabI raMga jagAbyAe navaserI rASTra zAyara ane lokalinI mUgI kavitAnA amara gAyaka yelA pragaTa jhaveracaMda meghANInA kaMTha, kalama ane kAvatA seAraDanI prema dharatInuM amUluM dhana che. khoTAdanA ItihAsanu eka sutraNa aMkita pAnuM che kheDI daDInI kAyA, mastIlI AMkheA, vAMkaDiyA jhulphAM zaramALu hAsya ane sadAya dvaita pAtharatuM mulAyama haiyuM eTale meghANIbhAI zrI maiSANuMnuM bALapanuM gAna karA jevuM gaumukhInA khakhaDa vADhathI kALAgAma baneluM. lAkhA pAdara e pradezanI nadIe, vanarAjIoe dharatIe enA dilamAM kavitA bharI dIdhI hatI. pahADAnA pRcaroe emanAmAM zoya pUrNa, saritAnA ninAda emanAmAM gANa yu" cAka, dAThA, coTIlA ane lAkhApAdara Ama emanI prakRti mastInA pAyAmAM akhaMDa smRtirUpe jaDAyelAM hatAM. haDALAnA darabAra vAjrasuravALA saMge paricaya jAgyA. emane kAMThethI varkanI bekakrayA taLA ane meSa bhAInuM pAtALa maNa karI pu. A kALamAM ja emane " saurASTra" nuM trigaDama lAvyuM, kurabAnInI kathA che ane "DImAnI vAto " e sAi ' rahelAM 24 varSanA navajavAna zrI jorAvarasiMha jAdave saMskRti ane pratidrAsanA khAsa viSaya sAthe gujarAta yunivarsiTImAMthI ema. e. nI rIyA prApta karI che. teeA levAnA vivecana lekhA para paNa temanI kalama cAle che. temanI kRtie aMgrejI ane mAThImAM anuvAdita thavA lAgI che. kayAreka hiMdImAM paNa teo che, tema atyAra sudhImAM gabhaga 200 jeTalAM lagAvAna saMzAdhana karyuM che. sAhitya ane zAti paranA lagabhaga 20 uparAMta lekho prasiddha thai cukyA che. zrI jherAvarasiMha jAdava judAM judAM sAmAyaeNka ane dainikAne pAne satata camakI rahelAM kurabAnInI kathAo| 193
Page #1172
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1194 bhAratIya marimatA veja nAda have badhA e sI ema karIne yamAM no raMga pUrve bhAvanagaranA emanA mitra sva amRtalAla nAkhI te AnuM phaLa. dANIe emanuM dila jANyuM ane mahilA vidyAlayamAM netaryA. e protsAhanamAMthI pragaTayAM- killola ane "veNInA kula emane emanuM AkhuM jIvana bhAvanagara rAjyanA boTAda mahAlanAM leka sAhityane nAda hato eja nAda hato rASTrI sevAne. judAM judAM gAmaDAmAM prAthamika zikSakanI nokarImAM ja pUruM thayuM. "jherane kaToro" gAMdhIjIe amara banAvyuM, "siMdhUDo" e biga ba ) paMcAvaname varSe emanA avasAna samaye pagAra aDhAra rUpiyAne svAtaMtrya yuddhanA raNazIMgA yAM. juvAnImAM no jusso preye. hatA, emane nekarIno Toca-pagAra jIvanane aMtakALe temano aphasosa hatoH "mArA baccAMo mATe huM kaMIja bacata bhUkI 1933 mAM boTAdanI dharatInI emane mAyA baMdhANI. ghara karyuM. jaI zakato nathI" Ama ja ke lakSmIdevIe kavi para amI ane sAhitya vivecananI emanI kaTAroe sarvane mugdha karI dIdhA. najara pheMkI nahi to bhagavatI sarasvatI che enA para pa tAne varada karI dIdhA. 1947 mAM emane jIvanadIpa bujhAI gaye. saurASTranI hasta ApI emane potAnA bhakata banAvyA ane tethI AvI dharatInA kaNekaNamAM enI smRti guMjI rahI che. Arthika avadazA hovA chatAM emanI kAya saravANI akhaMDa vahetI rahI, meTI banIne nadI rUpe vahetI ja rahI. sva. zrI dalapatabhAI paMDayA zrI duSyata caMdulAla zAha bhAvanagara rAjaye ghaNAM niSThAvAna ane pramANika sarakArI karmacArIo ApyA che temAM sTezana mAstara zrI paMDyA ne ulekha saurASTranA mULa vaDhavANa zaheranA vatanI paNa ghaNI vaparathI karI zakAya. teozrI tA. 9 0 68 nA roja devaloka pAmyA. muMbaInA rahevAsI banyA che. jIvananA keI eka kSetramAM vikrama zrI harSadarAya. da. paMDayA sTezana mAstara zrI dalapatabha I paMDayA sthApavAne thanaganATa nAnI uMmaramAM ja ubhe che. bI. koma. nA jekaputra zrI harSadabhAI gujarAta jamIna vikAsa benka li. sudhIno abhyAsa karI bApadAdAe ubhI karelI vImA vyavasAyanI mAM hAla DepyuTI menejara tarIke amadAvAdamAM che. pagadaMDI upara cAlIne anokhI bhAta pADI se varSanA chadagInA zrI harSadabhAI paNa zAMta prakRtinA ane milanasAra svabhAvanA vImAnA ItihAsamAM 1970-71nA varSamAM be karoDa anenavalAkha beMtAlIsa hajAranA chaMdagIne vImAnuM kAma karIne navo vi ma hAI mitra vartuLamAM priya thaI paDayA che. nokarInI javAbadArI hovA chatAM teo eka sArA pravAsI che. pravAsanA A zokhanA sAthe che. atyAra sudhImAM keIe enAthI ardha paNa karyuM nathI kAraNe bhAratanA moTA bhAgane jovA lAyaka sthaLonI teoe mulA- savArathI rAta sudhI dhArelA dhyeyane pAra pADavAne daDha saMkalpa kAta lIdhI che. teoe yuropanA dezonA TUMkA pravAsanuM Ayojana ane adamya utsAhane laI temaNe A siddhi prApta karI che. dunipaNa karela che. temanA svamukhe pravAsa varNane sAMbhaLavA ke vAMcavA thAnA keTalAMka dezonI saphara paNa karI AvyA che. lAyana InTara e lhAvo che. pravAsanA zekha uparAMta jAnA sikakA tathA TIkITa nezanala ane jhAlAvADa sozyala grupa sAthe sAmAjika kalyANArthe saMgrahane paNa teo zokha dharAve che. lAyansa kalaba dvArA bhaMDoLa ekatrIta karavAmAM madada karI che. vaDI hanA hastaka kuTuMba taraphathI dara varSe nAnA nAnA dAna hajAronA sva. zrI dAmodararAya boTAdakara hisAbe thatA rahyAM che. je saMgItamAM ane sahavAsa vadhAravAne temane zekha jANItA che. temanA jIvananA sauMdaryamAMthI AjanI kAvyadevInI paramakRpA pAmanAra dAdarane janma beTAdamAM dazA yuvAna peDhIe preraNA levA jevI che. meDha vaNika jJAtimAM khuzAladAsa mULajIne tyAM 187nA navembaramAM 2. kuTuMbane dhaMdho tamAkunA vepArane paNa lakSmInI lAlace rUne zrI narettama mAdhavalAla vAda vepAra karavA jatAM pitAjIe khoTa khAdhI. ane dAdara sAta varSanA thayA tyAM pitAe lIlA saMkelI lIdhI. cha gujarAtI zrI. narottama vALaMdanuM nAma gujarAtInA prAdhyApakomAM jANItuM dhAraNa puru karI, cauda varSa vaye dAdare madadanIza zikSakanI che. teo kuzaLa vaktA che tathA marmagrAhI samAlocaka paNa che. nekarI mAsika rU. aDhIthI svIkArI. vadhu abhyAsanI emanI taka bharUcanI jayendrapurI ArTasa kolejamAM nekarI kare che. temanA jIvagaI paNa devarAMkarabhAI bhaTTa pAsethI piMgaLa zIkhyA hatA tenI namAM temanA mAmAnI preraNAe agatyane bhAga bhajave. upara dAmodare kavitAno vepAra kheDavAnuM AraMvyuM. sattara varSanI zrI narottamadAsa nAthAlAla mahetA vaye emaNe kAvyo lakhyAM ane pragaTa paNa karyA. mitro ene kavi kahevA lAgyA. A pachI eka suMdara taka emane maLI. goMsA vidyAtIrya zrI mahuvA keLavaNI sahAyaka samAjanI pragatine ijInA kArabhArI tarIke emane muMbaInuM AmaMtraNa maLyuM. ahIM yazejajavala ItihAsa najare najara nihALo hoya, mAnavatAnI saMskRtane abhyAsa karyo ane saMskRtamAM loka-racanA karavA mAMDI. ApaNAmAM rahelI kapanAne sAkAra thatI jovI hoya saMskAramUti' se jeTalI gujarAtI kahevatone ema saMskRtamAM lekabaddha karI ane mahuvAnuM saMskAra ghaDatara karanAra vyakitane khALavI hoya to Jain Education Intemational
Page #1173
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha 115 keIpaNa vyakti eka mUka sevaka tarapha vinA vilaMbe AMgaLI cIMdhaze karyuM che. hAla A5 gujarAta yunivarsiTImAM anusnAtaka zikSaka ane te haze zrI narottamadAsa nAthAlAla mahetA, saMsthAnA niyA- che tathA saMzodhana karanArA vidyArthIonA paNa mAnya zikSaka che maka, saMsthAnA prANa ! moDAsAnI sara pI. TI sAyansa kolejamAM Apa prAdhyApaka rUpe hAla kAma karI rahyA che. A saMsthAnI sthApanA samaye AcArya tarIke teo niyukta thayA ene paNa rasika ItihAsa che muMbaImAM vyApArI peDhImAM zrI nAthAlAla nAraNadAsa pArelA karI emAM nAdurasta tabiyatane laIne vatanamAM javuM ane pirabaMdaranA jANItA roTarIyana zrI reyArelA samAjasevAnA yogAnuyoga koi bhAvi saMketane laIne emanI thayelI nimaNuMka kepa koIpaNa zubha kAma mATe ati utsAhI ane samaya zaktinA bhoge vagere prasaMgane Aje paNa bhutakALanA saMsmaraNone vAgoLatAM paNa kAMIka karI chUTavAnI tamannAvALA che. 1959 thI rASTrIyakaraNa pratyeka mahuvAvAsI AnaMda ane gauravanI lAgaNI anubhavatA haze. pAmelA jIvana vImA koraporezananA vImA vikAsa adhikArI che. te e ne janma mahuvAnA jANItA mahetA kuTuMbamAM ya. pahelA pitAzrInA dhaMdhAmAM besIne dhaMdhAne AgaLa dhapAvyo hato. jevA karmayogI evA ja ekati priya AtmalIna, adhyAtma paNuM samAjasevA karavA thanaganI rahelA A yuvAna haiyAne dhaMdhAmAM cena yogI ! A lakhanArane emanI sAthenI AtmIyatA bharI hRdayanI na paDayuM. eka pachI eka sAmAjika saMsthAone baLavavAtacItamAMthI jANavA maLyuM che ke teone koI yogano abhyAsa tara banAvatA gayA. (divya jIvana saMdha RSikeza ) nA pramukha tarIke nathI, paraMtu AtmamAM lIna thavuM, phurasadanA samaye sAmAnya jana inDIyana reDakresa sosAyaTI porabaMdara zAkhAnA bhUtapUrva maMtrI tAnI avara javara ja na hoya e bAjue naisargika sauMdaryanuM ane AdyasthApaka tarIke thiyosophIkala sosAyaTI pleTaskIleja, pAna karavA pharavA javuM e emanI viziSTatA che. naTavarasiMhajI kalaba, hoTIkalcara, purAtatva, saMzodhana maMDaLa, navayuga keLavaNI maMDaLa, yuvaka koMgresa, AkhA dezanA ane AdizrI nagInadAsa premacaMda dozI kAnA pravAsathI meLavelo anubhava ane temanI kezanala saravIsathI ghaNuM kapriya banI cukayA che vidyAthI pravRtti majhadura pravRtti ane taLAjA dAThA pAse vAlaranA vatanI pAMca aMgrejI sudhIne nAnI moTI dezabharanI kenpharansamAM temanI hAjarIe siddhinA abhyAsa-paccIzavarSa pahelA muMbaImAM temanuM Agamana thayuM. sopAna sara karAvyA che. AkhuM kuTuMba saMskArI che. temanA dharma zarUAtamAM muLajI jeThA mArakeTamAM nokarIthI zarUAta karI-pachI panI lalItAdevI InaravhIla kalabanA sabhya che. lekhaDa bajAramAM bhAgIdArImAM kAma zarU karyuM. lekhaMDanA dhaMdhAmAM ratilAla chaganalAla gAMdhInI preraNA ane huMphane kAraNe dhaMdhAmAM zrI prabhAzaMkarabhAI caudha pragati karI. pAlItANAnI junI peDhInA mUka sevakomAM zrI prabhAzaMkarabhAI taLAjA-mahuvA-pAlItANA vigere jagyAe jena begamAM vidyanuM nAma bhUlI zakAya tema nathI. nispRhabhAve vaga varSothI vidapeTrana tarIke temaja nAnA moTA kaMDa kALAomAM temane mahatvano kaya sevA ApIne kuTuMbane temaNe ujajavaLa kIti apAvI che. zAMta, hisso rahyo che. nIkhAlasa ane Tharela buddhine laI teo bahoLA leka samudAyane prema saMpAdana karI zakyA che. temanA pitAzrI paNa evAja paropadADA hAIskUlamAM; dAThA apAsarAnA phaMDamAM taLAjAnI vADInA kArI mananA hatA zrI prabhAzaMkaranA suputra zrI mohanabhAI vigere kAmamAM temanuM sArU evuM pradAna che-garabene pusta, anAja, paNa mAnava sevAnA dhyeyane najara samakSa rAkhI potAnA kartavyane kApaDa vigerenI muge moDhe sahAya kare che. dharma ane pharaja samajI kAma karI rahyA che. . zrI narasiMha muLajIbhAI zAha zrI paramANaMdadAsa bhagavAnadAsa goraDIyA ane che minI jhama patA zrI najara che gujarAtI bhASAmAM vijJAnane lagatuM sAhitya mUkanArAomAM Do. rAjalAnA vatanI-che gujarAtI ane be aMgrejI sudhI ja ena. ema. zAhanuM nAma khUbaja jANItuM che. Ape mAdhyamika abhyAsa dhaMdhArthe ghaNu samayathI muMbaI vase che. chatAM rAjulAnI zikSaNa ApanA vatananI lIMbaDInI sara jazavaMtasiMhajI hAIskUlamAM sArvajanika saMsthAomAM temanI sevAo ApatA rahyAM che. rAjulA lIdhuM hatuM. ucca zikSaNa mATe Apa amadAvAda ane muMbaI gayA zeTha goviMdajI tulasIdAsa goraDIyA dharmazALAnA menejIMga TrasTIpade, hatA. "mahAna vaijJAnike '', ane " jIvANuo para vijaya' nAmanA rAmajI maMdira, seneToriyama vigerenA saMcAlanamAM, muMbaInI pustako puraskRta thayA che. e temanI siddhio sucave che. A upa- keTalIka kaLa saMsthAomAM gujarAtI samAja dharmazALA paMcaganI rAMta rAsAyaNika saMzodhana ne lagatAM te uparAMtanA saMzodhanAtmaka (satArA)mAM menejIMga TrasTIpade, ga gAbAI trIvanadAsa mahetA TrasTa nibaMdhe uttama keTInA jarnalamAM lakhI gujarAtanuM nAma ujajavala muMbaInA menejIMga TrasTI, kapoLa sahAyaka TrasTamAM, gAMdhI TrasTamAM, Jain Education Intemational
Page #1174
--------------------------------------------------------------------------
________________ 196 bhAratIya asmitA goraDIyA samAja rAjulA sevA maMDaLa vigeremAM temanI sevAo saurASTra, kulachAba, saMdeza, nava saurASTra prabhAta, muMbaI samAcAra, jANItI che. samAjasevA temane khAsa zokha che. vagere vartamAna patronA mAnad khabarapatrI tarIke vaDhavANamAM kAma karI patrakAritvane anubhava lIdho (1932 thI 1942) Do. zrI pravINabhAI vI. gaDhIyA mALavA; mAravADa; rAjasthAna, sIMdha; paMjAba; kaTA, balucistAna rAjakoTanA prakhyAta kabamAM janmI zarUAtanI keLavaNI tathA dakSiNanA pravAsa rAjakoTamAM laI karAMcInI amerikana DenTala kolejamAM daMtavidhA ajameramAM bharAyela sthAnakavAsI jaina konpharansa tathA haripurAmAM prApta karI che. muMbaImAM Do. ADatIyA sAthe DenTala sarjana tarIke kAma karI vadhu anubhava ane nipuNatA saMpAdana karI vatananI bharAyela rASTriya mahAsabhAmAM svaMyasevaka tarIke kAma karyuM. sevA bhAvanAthI prerAIne porabaMdaramAM paNa pitAnI sevA ApI AnaMda cerITI TrasTa-punA tathA vadhamAna bhAratI-vaDhavANanA rahyAM che. saurASTra kemIkalanA onararI DenTala sajana tarIke kanyA cAlu TrasTI che. 1961 thI chellA dasa varSathI " vaDhavANa mitragurUkuLa lehANa borDa ga tathA bAlAzrama vigere saMsthAomAM maMDaLa patrikA muMbaI" ne mAnad taMtrI, mAnad mudraka ane mAnad nisvArthabhAve sevAo ApI rahyAM che. pu. raNachoDadAsajI mahA prakAzaka tarIke mAnad kArya cAlu che. hAla uMmara varSa18 che. 2AjanA ziSya che. lekasevAnA dhyeyane umadA dhyeyane najara samakSa rAkhI lehANA jJAtinA dAnavIra sadagRhasthanA che tsAhita sahA zrI puSkarabhAI caMdaravAkara rAthI daMta yajJo dvArA amulya sevAo ApI che. caMdaravAnA vatanI zrI puSkarabhAIne ema e. sudhIno abhyAsa porabaMdaranI sAmAjika saMsthAonA prANa samA che. bahoLo che. potAnI haiyA ukalata ane svabaLe zikSaNa ane sAhityane parivAra dharAve che. porabaMdaramAM so temanA tarapha lAgaNI dharAve che. kSetre ghaNI ja moTI siddhi hAMsala karI che. satata va cana, manana, bhramaNa ane mAnava samAja pAsethI navuM navuM jANavAnI jijJAsAe zrI prabhudAma becaradAsa pArekha jIvanamAM ghaNuM ja jJAnabhAyu, meLavI zakyA. vagara nokarIo nokarI choDavAnA prasaMgoe jIvanane sAhasika banAvyuM. tevA prasaMgo ApaNA jIvanamAM prAcInakALathI vaNAyelI mahA saMskRtinA jIvanamAM ThIka ThIka AvyA. pariNAme muzI lata pazu evI ja veThavI ciMtaka ane prakhara abhyAsI prabhudAsa becaradAsa pArekha mULa rahIza paDelI. aneka sAhityika saMsthAo sAthe bhUtakALamAM ane Aje rAjakoTanA che. prAcIna bhASAo tathA tatvajJAnanA paNa sArA paNa saMkaLAyelA che. lagabhaga 26 jeTalI kRtionA sarjaka che. abhyAsI, temaNe nAnA moTA lagabhaga 60 uparAMta pustaka lakhelA temAMthI "bAvaDAnA baLe" nuM bAhubala nAme hiMdImAM bhASAntara che jemAM AMtararASTrIya paristhitinA vicAra vistAra thI ApelAM thayuM che. raDyA khaDyA lekhenA bhASAntara udumAM thayA che. hoya che. saurASTranA khAMbhI pALIo upara temane ghaNo sAro abhyAsa che. teo mAtra darzanika vidvAna che eTaluM ja nahIM, paraMtu eka zrI puSkarabhAI harIdAsa gokANI sArA zikSaNazAstrI paNa che. e viSenA temanA vicAre dhaNA ucca che. AjanA vijJAna ane jIvana dhoraNa vi tulanAtmaka sAhitya ane purAtatvanA zokhIna evA zrI gokANI hAravicAraNA paNa raju karI zake che. dareka prasiddha dharmanA uMDA abhyA kAnI AgevAna gaNAtI vyaktiomAMnA eka che. bIralA vizvakamAM sI tarIke paNa jaNAI Ave che. mahAvidyAlaya vallabhavidyAnagaramAM enajInIyarIMgano abhyAsa karI 1953 mAM bI. e. (sIvIla) thayA gujarAtI sAhitya pariSadanI zrI prANalAla vI verA madhyastha samitimAM be varSa sabhya hatA, 'kumAra' mAM pAMceka varSathI vArtAo Ape che. hamaNAM gunhA zodhana mALA cAlu che. dharma janma 1914; abhyAsa pAMca aMgrejI 1930thI jAhera pravR- yugamAM tenuM bhASAMtara paNa cAlu che. InDIyana reDajha koMgresa navI ttinI zarUAta, soLa varSanI uMmare vaDhavANa vAnara senAnA maMtrI, dilhI, prakRti maMDaLa amadAvAda, gujarAtI, pariSada amadAvAda aDhAra varSanI uMmare vaDhavANu yuvaka sAdhanA maMtrI je 1932 thI vigerenA sabhya che. chellA nava varSathI dArakA myunisipAlITI ane 1942 sudhI. have nagarapaMcAyatamAM sabhya che. tathA pahelA menejIMga kamiTi ane have bAMdhakAma samitinA ceramena tarIke kAma kare che. yuvaka maMDadhroLa, morabImAM be vakhata, dhrAMgadhrA vagere dezI rAjyonA LanA pramukha tarIke, lehANA vidyArthI bhuvana sArvajanika pustakAlaya, satyAgrahamAM svargastha zrI kulacaMdabhAI zAhanA rasainika tarIke bhAga mahilA pustakAlaya tathA bALa pustakAlayanA chellA daza varSathI lIdhe, 1942mAM vaDhavANa rAye sADA cAra mahinA vaDhavANa rAja- mAnada maMtrI tarIke sevA kare che. kalakattAmAM gujarAtI sAhitya thanI jelamAM najara keda rAkhyA jyAM che ratala vajana vadhyuM. parISadanA 21 mAM adhivezanamAM zrI kRSNanI dvArakA viSe nibaMdha Jain Education Interational
Page #1175
--------------------------------------------------------------------------
________________ mRtigraMtha 1197 ja sAhi vAMco je pariSada nA ahevAlamAM svIkArAye. nAra che. bAvIzI sAheba dhaNAja dharmiSTa, yuvAnonA sAcA mArga 1964-65-66 daramyAna gujarAtI sAhitya pariSadamAM madhya darzake ane sAmAnya prajAnA svajana jevA ane rAjanIti ane stha samitimAM cuMTAI kAma karyuM. eka. 1966 mAM dArakAmAM udyogapationA salAhakAra jevA banI gayA che, pite vyakita nahI gujarAtI sAhitya pariSadanA jJAna saMgrahane nimaMcu. tathA svAyata paNa saMsthA banI gayA che. pAlItANuM meDIkala esozIezananA maMtrI tarIke Ayojana karyuM. reDI upara purAtatva viSe vArtAlApa pramukha che. ela InDiyA meDIkala esosIezananA varSothI sabhya avAranavAra Ape che lAyansa kalabathI mAMDIne dArakAnI nAnI che. ane "saurASTra kAunsIla"nA sabhya che, uparAMta sAmAjika, moTI aneka saMsthAo sAthe saMkaLAyelA zrI gokANI gauravabhera dhArmika, zaikSaNika ane dhArmika kSetre zakaya sevAo ApavA jAherajIvana jIvI rahyAM che. hamezA prayata/la rahyA che. pAlItANAnA zrI jaina udyoga kendra zrI jena pragati maMDaLa ane zrI siddhakSetra sAmAjika maMDaLanA pramukha che. zrI bAlubhAI gulAbabhAI brahmabhaTa zrI akhila bhAratIya jaina zvetAmbara kepharansanI mahAsamiti ane kAre"ArInA cuMTAyela sabhya che. prastuta ke-pharansanA gohilavADa vibhApAlItANuM tIrthakSetra temanI janmabhUmi che, temanA pUrvajona ganA pratinidhi che. " pUnA jaina tatvajJAna vidyApITha " nI ela nivAsa sthAna che. temane vyApArika vyavasAya temaja rahevAnuM InDiyA kArobArInA sabhya che. zrI zaMkhezvara pArzvanAthanI peDhI muMbaI hovA chatAM pAlItANA pratye khUba mamatA che. pAlItANAmAM muMbaI saMcAlita zrI navapada ArAdhaka maMDaLa" pAlItANAnA temanAthI zakaya eTalI Ayika sahAya keLavaNI priya saMsthAone pramukha che. pAlItANA tAlukA zALA mATenI " zALA samiti" karI temaNe brahmabhaTTa jJAtinuM gaurava vadhArela che, nA pramukha che. temanI udAratA ghaNI ja che, bALakone abhyAsa karavA mATe "dhI eDa boyajha yuniyana " mahAvIra jaina vidyAlayamuMbaI, pustakonI sahAya temaja Tayuzana phI temaja esa. esa. sI. mAM lImaDI jaina borDiMga, boTAda yu. ke. jaina boDiga AtmAnaMda bhaNatA vidhAthIone parIkSA phI vagere ApI Apa dAnanI gaMgA jaina sabhA bhAvanagara pUnA tatvajJAna vidyApITha, gulAba bAla vahevaDAvI rahyA che. temaja pAlItANuM ejyukezana sosAyaTImAM mAsika gArIyAdhAra Adi saMsthAonA AjIvana sabhya che. sAhiane zrI dAjIbhAi brahmabhaTTa chAtrAlaya vaDodarAmAM sArU evuM dAna tya kSetre jena akhabAre mAsika khAsa karIne " jana meIka', ApIne jIvana dhanya banAvela che. sevA samAja, "suvA " AtmAnaMda prakAza" " gulAba" vigeremAM khAsa mAgaNIthI vizeSAkemAM lekha vArtAo-kAvyo temane jJAtiprema avarNanIya che. jyAre jyAre jJAtinA bhAI one temanA sahakAranI jarUra paDe che tyAre jJAtinI sevA karavAnI pharaja cUkatA nathI. temanI nirAbhimAnItA, namratA, sAdagI sevA- bhUtakALamAM anya judA judA kSetre jene gurUkuLa, siddhakSetre bhAva ke TuMbika vyavahArika ane dhaMdhAkiya sujha samaja ane kArya zrAvikAzrama, siddhakSetra bAlAzrama jinadattasUri brahmacaryAzrama, maDha dalanA anyane ujajavala daSTAMta purU pADe che. brAhmaNa beDiga AdimAM pramukha-maMtrI tarIke sevAo ApI che. pAlItANuM tAlukA koMgresa samitinA upapramukha tarIke maMDaLa samizrI bIpInacaMdra dAmodaradAsa rezamIyA tinA pramukha tarIke sevA ApI che. pAlItANA homagArDajhanA saurASTranA amarelI jillAnA DuMgaranA vatanI che. saMgItakalA lekalAkamAnDara tarIke kAryavAhI karI che. ane myujhIkane nAnapaNathI ja zekha-IlekaTrIka enjInIyarane jena samAjanI AgevAna saMsthAo konpharansa, vidyAlaya, a yAsa karI chellA dazavarSathI myujhIka lAInamAM haraNaphALa pragati vidyApIThanA agatyanA prasaMgee tana, mana, dhanathI sevA kAryomAM karI rahyAM che. temanI pAsenA InjamenTa bahu ochAnI pAse haze phALo Apyo che. vidyArthIo mATe zaikSaNika kSetre mArgadarzana paMDita OMkAranAthajInA sAnidhyamAM rahIne preraNA lIdhI che. IsTa ane tAlIma ApatA rahyAM che. prAthamika sAravAranA vargo ane AphrikAmAM Telivijhana upara paNa dhaNu kAryakrama ApyA che. tAlIma zibiro calAvela che. ghaNA dezone pravAsa kheDe che. muMbaImAM kalAkAromAM temanuM nAma mokhare che. ola InDiyA jaina zvetAmbara kenpharansanuM bAvIzamuM adhi vezana pAlItANAmAM bharAyuM tyAre tenA svAgatamaMtrI thatAravI kAma Do. zrI bhAIlAlabhAI mohanabhAI bAvIzI karyuM. maNi-mahesavA TrasTa taraphathI sanmAna pAmyA che. sI. ema. vidyAlayamAM vijJAna vibhAganuM uddhATana temanA hAthe thayuM. cUDA (jhAlAvADa)nA vatanI ane hAla ghaNA varSothI pAlItANAmAM tabIbI kSetre potAnA vyavasAya uparAMta samAja sevAnI zaMkhezvara pArzvanAtha peDhI taraphathI pAlItANA mAM thatAM. zrI jayotane jalatI rAkhI Adhunika samAjanA ghaDavaiyAnuM bIrUda meLava- kesarIyAjI vIra paMraparA maMdira nA bhejanAlayanuM khAtamuhuta samA GS, samAja, "savA ane khAsa karIne Jain Education Intemational
Page #1176
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratIya asmitA 2 bha pUrvaka karyuM. jaina samAjanA tamAma samAraMbhamAM temanI kAvya rikazAstra-rAjyabaMdhAraNa para eka, vizvanA dharmo para eka ane prasAdI maLatI rahI che ghaNAja kuzaLa kAryadakSa ane prakhara vakatA bhAratIya rAjyataMtra para eka ema kula nava pustako temaja ititarIke jANItA thayelA che. ghaNA prakAzanone yogya doravaNI ane hAsanA judA judA pAsAo para lekhe-lakhANe lakhIne pragaTa anya prakAra nI huMpha ApatA rahyAM che, chelle naMdalAla devaluka karela che. teo chellA traNa varSathI " amadAvAda itihAsa maMDaLa' dvArA saMpAdita-prakAzita graMthe gohilavADa, saurASTranA ane guja- nA maMtrI pade, gujarAta vidyApIThanI hindI pracAra samitinI amarAtanI asmitA graMthamAM rasa pUrvaka puSTi ApavAnI taka jhaDapI che. dAvAdanI kArobArImAM sabhya tarIke ane jJAtinA keLavaNI uttejaka maMDaLanA maMtrI tarIke varSothI rahI jAhera kAryomAM rasa laI zrI bhupatarAya ema pArekha rahyA che. hAlanA vatanI ane hAla pAlItANA mAM eIla ejana zrI aMbAlAla kAzIdAsa cokasI ane mazInarI pArTasane vyApAra karatA zrI bhUpatarAya pArekha hazelanA sarapaMca tarIke, tAlukAnI kArobArInA sabhya tarIke dazAzrImALI kheDA jillAnA karamasada gAmamAM I. sa. 1919 nA sapTembara mahAjane kArobArInA sabhya tarIke vigeremAM teonI sevAo mAsamAM eka khAnadAna kambamAM temane janma thayo che. mIka jANItI che. temanA pitAzrI hAla grAma paMcAyatanA sarapaMca pade pAsa thayA pachI thoDo samaya gujarAtamAM sarakArI nokarI karIne-chADI bAra varSa rahyAM. sahakArI maMDaLInA pramukhapade lagabhaga paMdara varSa rahyA dIdhI. tyAra bAda temaNe najIvA vepAra dhaMdhAmAMthI zarUAta karI. hAlavALA hAla beTAda luhAra mohanalAla nAraNadAsa tathA 1947 mAM temaNe muMbaImAM moTAbhAI sAthe IlekaTrIka vAyara vagere cunilAla mAdhavajInA sahakArathI mazInarI lAInamAM AgaLa vadhyA sAmAnanuM eka kArakhAnuM nAnA pAyA para zarU karyuM. zrI aMbApAlItANAmAM oila ejananuM kArakhAnu nAkhavAnuM pote vicArI lAla cokasInI Apa sUjha ane dhaMdhAnI kunehane kAraNe A rahyAM che. kArakhAnAne jhaDapI vikAsa ya. Aje A kArakhAnuM ilekaTrIkala vAyara tathA anekavidha IlekaTrIkala sAmAnanA utpAdananA kSetre AgaLa zrI manubhAI bI. zAha, rahyuM che. eTaluM ja nahI paNa 1966 - 67 nA varSamAM IlekaTrIkala sAmAnanI sauthI vadhu nikAsa karI suvarNa caMdraka meLavI vidyuta prA. manubhAI bI. zAhane janma 1 lI me. 1939 mAM mahesANA udyoganA kSetre AgavuM sthAna prApta karyuM che. vidyuta sAmAnanI A jillAmAM AvelA karabaTIA (uttama gujarata) nAmanA nAnA gAmaDA AgevAna kIdyoga-peDhI te muMbaInI 'IlerA ArTa InDasTrIjha" mAM thayele prAthamika zikSaNa tyAMnI gAmaThI zALAmAM upalabdha che, jenA pAyAmAM zrI cekasIe pitAnA prANa pUryA che. karyA pachI, mAdhyamika zikSaNa visanagaranI nUtana sarva vidyAlayamAM saMpAdana karyuM. temaNe ucca zikSaNa amadAvAdanI hAlanI eca. ke. zrI aMbAlAla cekasI nikAsa kSetre vega lAvavA videzamAM ArTasa koleja, saradAra vallabhabhAI kemasa koleja ane gujarAta paNa ghaNIvAra jaI AvyA che. tyArabAda plAsTIka enDa lInolI. kolejanA anusnAtaka kendramAM prApta karyuM hatuM. arthazAstra sAthe yama ekasaporTa pramozana kAunsIlanA DelIgezananA netA tarIke snAtakanI ekAunTanI sAthe snAtakanI ane itihAsa sAthe anu- temanI niyukti thaI ane videza mAM aneka sthaLe temaNe saphaLatA snAtakanI parIkSAmAM temaNe ditIya varga mAM utIrNa karI hatI. pUrvaka A pratinidhi maMDaLane doravaNI ApI. 1966 mAM teo ema. e. nI parIkSAmAM teo itihAsa viSayamAM sarva prathama muMbaInA IlekaTIka maracanTa esosIezananA pramukha cuMTAyA hatA. AvI ArTasa enDa komarsa koleja, dhULakAmAM 1963mAM adhyA- hAlamAM teo dhogIka kSetranI vividha saMsthAo ane maMDaLo uparAMta paka tarIke joDAyA. A pUrve temaNe amadAvAdanI sI. ena. vidyA- sAmAjika kSetre paNa vividha javAbadArI saMbhALI rahyA che. jemake vihAramAM zikSaka tarIke kAmagIrI bajAvI hatI. Arthika saMjoge plAsTIkaIlekaTrIkala proDakaTasa enDa kebalsa penala ( ola inDIyA plAsAme jhajhUmIne, nakarI sAthe abhyAsa cAlu rAkhI satata khaMta, sTIka menyupheksasa' esosIezana) nAM ceramena: karamasada yuniyananAM cAlu utsAha ane parizramathI teo ApabaLe AgaLa AvelA eka varSe teozrI rekha. ke. o. hA. sosAyaTInA paNa pramukha che. tejasvI ne AzAspada yuvAna che. gaMgAbA paMcAla chAtrAlaya, vallabha vidyAnagaranAM TrasTI; phrenDajha kalaba (rajI.) nAM upapramukha kamiTI epha eDamInIsTrezana opha atyAre teo amadAvAdanI bI. DI. ArTasa koleja phora dha plAsTIkasa enDa lIlIyamsa ekaTa' kAunsIla; ela galsamAM; chelA ADa varSothI itihAsanA adhyApaka tarIke sevA inDiyA menyuphekacarsa orgenIjhezana, bee cembara opha komarsa ApI rahyA che. lekhana, vAMcana, saMgIta ane kalA e temanA enDa InDasTrIjha ejInIyarIMga ekaTa pramesana kAunsIna; priya zokha che. vakatRtva, nibaMdha-spardhA ane kAma-spardhAmAM InDIyana sTAnDarDa InsTITayuzana vagerenAM membara abhyAsakALa daramiyAna temaNe aneka pAritoSika meLavyAM che. temaNe atyAra sudhImAM itihAsa para cAra, bhUgoLa para be, nAga- A uparAMta teo muMbaInI lAyansa kalabanA sabhya che. 19 Jain Education Intemational
Page #1177
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha 119 69nA ogasTamAM mahArASTra sarakAre temane je. pI. nI padavI mAtra kaMpanInuM vistRtIkaraNa karavuM ke kArakhAnuM calAvI na ApI che. vadhAro e A kaMpanIno hetu rahyo nathI kaMpanInA karone gujarAtI bhASA paranI temanI pakaDa ane saraLa chatAM muddAsara pagAra uparAMta bonasa va. lAbha maLe tathA anya jIvana jarUrI ane bhAvavAhI rIte vicAronI abhivyakita e temanI zailInI savalato maLe tenI kaMpanInA saMcAlake purI cIvaTa rAkhe che. viziSTatA che. mahArASTranA mukhyamaMtrI zrI nAyakanA ja zabdomAM kahIe to zrI mukundabhAI nAthAlAla zeTha mAMgyA vinA pIrase evI je koI kaMpanI hoya to A ekaja che, sTApha tathA kAmadArone reja savAre cA-nAsto phrI kaMpanI dhoLakAnA jAherajIvana sAthe saMkaLAyelA jANItA eDavokeTa Ape che. rojIMdA jamaNa-kharcamAM paNa sAITha TakA kaMpanI bhagave zrI mukuMdabhAI zeThe 1940thI vyavasAyanI zarUAta karI 1944mAM che. sTAphanA tamAma sabhyo ane kAmadArone kuTuMbanA saMtAnane prekaTIsa choDIne eka tAlukadArI eITanA mukhya kA bhArI tarIke vidyApITha sudhInA abhyAsane tamAma kharca kaMpanI upADe che. A kAmagIrI zarU karI paNa saMjogovazAta te cheDIne pharI 1952mAM paikI tejasvI vidyArthIone vadhu abhyAsAthe kaMpanI videza paNa vakIlAta zarU karI je AjasudhI cAlu che. mokale che. dhaMdhAmAM pitAnI satyapriyatA, niSThA, vaphAdArI-pramANikatA kaMpanInA proDakazananuM kArya khAsa saMbhALatA zrI manaharabhAIe vigere sadagubene laI pote janasamAjamAM ghaNAja prItipAtra banatA nAyalona aMgenI tAlIma amerIkAmAM lIdhI che. rahyA sAthe samAja sevAnI eka paNa taka cUkyA nathI-sevAbhAvI sAmAjika saMsthAo sAthe saMkaLAyelA che. ghoLakA tAlukAnI zrImatI rajanIbahena manaharabhAI bhagate paNa ucca zikSaNa InDIyana reDakrosa sosAyaTInA mAnadamaMtrI tarIke, dhoLakA ejayu. prApta karyuM che. sAmAjika pravRttiomAM teo UDe rasa dharAve che. kezana sosAyaTInA mAnadamaMtrI tarIke, mahAlakSmImAtA TrasTanA mene- temaNe bIjhanesa menejamenTane abhyAsa paNa karyo che ane be-traNa jIMga TrasTI tarIke dazA poravADa nAtanA menejIMga TrasTI tarIke udhogonuM to jAte saMcAlana paNa kare che junI cIja-vastuo dhoLakA sahakArI grAhaka vAstu bhaMDAranA upapramukha tarIke ema saMgraha karavAne ane temAM chIMDA hItarI vadhu saMzodhana karavAnA aneka sthAne upara temanI sevA jANItI banI che. rajanIbahenane uDe rasa che. bhUtakALamAM paNa trIza varSa myunisipAlITInA sabhya tarIke be zrI manasukhalAla. ke. pArekha mAsa myu. pramukha tarIke ane anya keTalIka kamiTinA ceramena tarIke ghaNI madhura suvAsa ubhI karI che. pAlItANAnA vatanI janma 16-7-1934 abhyAsa meTrIka nAnI uMmaramAM ja pitAnA vyApAra vyavasAyamAM joDAyA sAthe rASTriya temaNe dhoLakAnA vividhakSetre dAnanI saravANI paNa vahetI rAkhI che. ghaLaka kole ja paNa vatI rAkhI pravRttiomAM paNa saci pravRttiomAM paNa sakriya rIte bhAga letA rahyAM. vidyAthI pravRtta che. dhoLakA kolejamAM rUpiyA be hajAranuM dAna garIba vidyArthIo 1950 thI 54 pAlItANA hAIskUlanA vidyAthI maMDaLanA pramukha pustako vigere mATe ApyAM, ghoLakAnA vikAsa mATe khAsa karIne maMtrI 1955mAM yuvaka koMgresa maMtrI, 62mAM tAlukA kepresa kAryAzaikSaNika pravRttiomAM temane vizeSa rasa che. yamaMtrI, racanAtmaka maMDaLane ma trI sarvodaya pustakAlaya, harijana amadAvAda ane gAMdhInagaranI mAdhyamika zALA saMcAlaka maMDaLa chAtrAlaya, sarvodaya lekazALA vigere saMsthA sAthe kAryavAhaka kamiTi nA mAnadamaMtrI tarIke paNa temanI sArI evI sevA che. dhoLakAnI mAM mahatvano bhAga. sahakArI ane pachAtavarga pravRtti A baMne ghaNI saMsthAonuM saMcAlana kare che. temane keLavaNImAM vizeSa zAkhanA viSaya hatA. 1962 pachI rAjakIya nirAzA-svataMtra rasa che. vyApAra mATe muMbaI. sarvodaya vicAradhArA sAthe haju paNa saMkaLAyelA che. zrI manaharabhAi bhagata | svabhAve AnaMdI maLatAvaDA nIyamIta ane hasamukhA zrI manaharabhAI hAla muMbaInA prakhyAta nAIlena kaMpanI me. hAIne ekaja mulAkAtamAM bIjAnuM dila jItI levAnI nIlena sinthaTIka phAIbasa enDa kemIkala . nA ekajhIkyuTIva temanAmAM umadA kaLA che. lekhaMDanA dhaMdhAmAM be paisA kamAyA DIrekTara che. Aje nirlona kaMpanIne vistRtIkaraNa aMge teo chatAM lezamAtra garva na hovAne temane e ekamAtra khUba khaMta pUrvaka pravRtta banelA che. kaMpanIne TAyara korDa projekaTa pratiSThAne sabaLa purAvo chebhAvanagaranA udyoga saMcAlakomAM temanI temanI ja avirata jahematanuM sarjana che, A projekaTamAM karoDe gaNanA thAya che. lekhaMDa eNpanA dhaMdhAmAM ghaNI moTI siddhi rUpiyAnuM rokANa che. hAMsala karI che. Jain Education Intemational For Private & Personal use only
Page #1178
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1200 bhAratIya asmitA ttiomAM ghaNe ja umadA rasa laI le dhArmika pravRtti- mukelImI , jIjIbhAI nAmanA eka vyA sevAbhAvI manovRttivALA hoIne sAmAjika saMsthAonI dareka vayamAM mAtA pitAnuM sukha gumAveluM ane pote be bhAIo pravRttiomAM ghaNAja umadA rasa laI rahyAM che. dayA namratA ane saMsAramAM chatrachAyA vagaranA thaI gayA aneka taDakA chAyA vaTAvIne paropakArane vArasa pitAzrI pAsethI mAnyo eTale dhArmika pravRtti- muzkelIomAM paNa dhIraja ane sahana zIlatA keLavI sarasvatInI omAM paNa vadhAre rasa dhe che. chaMda, vArtA, kavitA vigere zIkhyA. vatana pAlItANAne bhUlyA nathI tyAMnI keIpaNa sAmAjika pravRttine temanuM anumodana ane preraNA hAyaja muMbaithI mitro AI nAgabAI ane jIjIbhAInA AzirvAdathI medhANa dabhAInI pAsethI dAna apAvavAmAM paNa temanI sArI evI jahemata che. jIbhe sarasvatIe vAsa karyo ane kuLa paraMparAmAM utarI AvelI samAja sevA ane udyoga kSetre ghaNI sArI sevA ApI rahyAM che. sAhityanI saravANIo tenA mukhamAMthI nIkaLI ane jIvananA aMtima divaso paryata vahetI rahI. temane jeTaluM sAhitya kaMThastha zrI mohanalAla yu. dhAmI hatuM eTaluM sAhitya koI sAkSarane paNa kaMThe nahi hoya lekajenI navalakathAothI gujarAtI bhASA sAthe ye samAja supa sAhityathI laIne ziSTagraMtha, pIMgaLa, saMskRta zloka, chaMde, kavi ricita che te ApaNA loka lADilA sAhityakAra zrIvaidya mohanalAla tAo, ramujI TucakAo ane soraThanA itihAsanA nAnA moTA cunIlAla dhAmIne bAlyakAla ane kizora avasthAno ghaNo moTo prasaMge temanI jIbhe hatA. kAvya ane vArtAo dvArA nIti; gALo saurASTranA coTIlA gAme vyatita thayela hatA. zuravIratA, dezaprema dharmasevA vigerene pracAra karavAno che ane cAraNa eka spaSTa vakatA niDara ane nyAyapriya vyakita che tema zrI dhAmIbhAIne bacapaNathI ja sAhitya pratye ghaNe moTo anu: mAnatA. temanA dIrghajIvanamAM teo niSkAma nirdabha, nisvArtha rAga rahyo che ane temaNe mAtra agIyAra varSanI ja uMmarathI kAvyo ane nirmaLa cAraNa hatA. manuSya hatA, kavi hatA deva hatA. lakhavAnI zarUAta karI hatI uparAMta vizALa pRthvI paTanAM aneka paryaTane karI tenA anubhavo ApaNu samakSa sAhitya rUpe mUkatAM zrI mehanalAla padamAbhAI mAvANI rahyAM che. emanI vIsa varSanI uMmare to ghaNuM kAvyo ane tenA ghorAjInA vatanI ane jAhera saMsthAo sAthe ghaNA varSothI anya prakAranuM saMzodhana karavA mAMDayuM hatuM. saMkaLAyelA zrI mohanabhAI mAvANI kolejanuM prathama varSa pUrU karI tyAra pachI gujarAtI sAhitya upara gAMdhIvAdanI asara upa abhyAsa paDato mUke. 1946mAM vyApAranI zarUAta karI. sAthe savA lAgI ane tenAthI dhAmI paNa raMgAyA ane te tyAM sudhI ke sevA jIvananI paNa dIkSA lIdhI zrI cImana mahetAnI preraNA ane zrI dhAmIe pUjya gAMdhIjInI hAkalane upADI pote paNa AjhA mArgadarzana nIce jAhera rAjakIya kSetre praveza karyo. dInI laDatamAM joDAyA hatA. ane sakriya rIte sAhityanI AjhA Adarza keLavaNI maMDaLa gherAjInA maMtrI tarIke paTela keLavaNI dInI laDatamAM upayogItA sAbita karI batAvavA tanatoDa mahenata maMDaLa gherA mahAsamitinA sabhya tarIke, zrI bhAkubhAjIparA karavA lAgyAM. garabI maMDaLa dhorAjInA TrasTI tarIke, paTela vizrAM ta gRha dherAjInA AjhAdInI laDatamAM rasa lIdhA pachI zrI dhAmIbhAInI navalakathA- saMcAlaka, rAjI upaleTA vibhAga nAgarika saha. benkanA pramukha enA pAtro paNa dezadAjha ane deza sevAnAM Ahaleka jagAvatA tarIke, dhorAjI sevA sahakArI maMDaLInA pramukha tarIke, gherAjI jovA maLavA lAgyA. nagarapAlikAnA sabhya tarIke, kalotha maracanTa esosIezana ghorA jInA maMtrI tarIke, rAjakoTa jillA koMgresa samitinA sabhya, dhAmIbhAIe prathama ja aMtihAsika navalakathA " amara balI- rAjakoTa jillA samAjavAdI phoramanA upapramukha ema rAjakAraNamAM dAna" pitAnI covIsa varSanI ja vaye gujarAtI sAhityanA khoLe vividha kSetre, samAja sudhAraNAmAM, vahemanI nAbudI ju bezamAM, proDha dharI ane tyArabAda ekaja varSa pachI sAmAjIka viMTabaNAo ane zikSaNa ane keLavaNInA phelAvA mATe temane yazasvI phALo rahyo anyAya sAme masAla dharatI krAMtikArI navalakathA "lohInA lekha" che. bALakone ucca zikSaNa apAyuM che ApaNI samakSa mUkI. tyAra pachIthI te aviratapaNe zrI dhAmabhAI nI kalama gujarAtI sAhityanI anupama sevA bajAvatI ja rahI che. zrI mohanalAla bI. zAha zrI meghANaMda kheMgAra gaDhavI dhanasurAmAM prekaTIsa karatAM ane sArAye sAbarakAMThA jIllAmAM sevAnI suvAsa phelAvatA A khyAtanAma DokaTarane janma bAyaDa janma 1918 mAM bAMTavA pAse AvelA chatrAvA gAme thayo tAlukAnA DemAI gAmamAM I.sa. 1927mAM 14 eprilanA roja thayo. hato. pitA mAlaDhorano uchera karatA ne theDI gIrAsanI jamIna nisarganA khoLe jhUlatA grAmyabALanI samAna temanuM bALapaNuM hatI. temAMthI jIvana nirvAha cAlata. jIvana sAdu hatuM. nAnI nikhAlasatA, sAdAI ane nimaMLatAthI vyatIta thayuM prAthamika Jain Education Intemational
Page #1179
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtimaya 12o1 abhyAsa gAmamAM ja pUro karI mAdhyamika zikSaNa hiMmata hAI vaDilonA samayamAM eka vakhata evo hato ke, AMgaNe Avela skUla' hiMmatanagaramAM lIdhu. meTrikanI parIkSAmAM methemeTikasa ane koIpaNa sAdhu saMto, jamAta ke koI garIba mANasa bhUkhyA peTe sAyansamAM DIkizana meLavI teo sane 1944mAM "hiMmata pAchA ja nahIM. hAIskUla' mAM prathama naMbare pAsa thayA. paNa eja arasAmAM mAtAnI mIThI chAyA gumAvatAM teo vadhu abhyAsa mATe vyAkuLa sane 1930mAM lasundrAne namaka satyAgraha zarU thatAM 18 banyA, paraMtu te nA pitAzrIe temanA jussAne narama paDavA varSanI uMmare navayuvAna Do. pipaTabhAIe laDatamAM jhaMpalAvavA dI nahi ane mAtAnI kI5 na Ave te rIte ucca nIzALano tyAga karyo. rASTriya bhAvanAmAM otapreta banyA, gAMdhI rikSaNa mATe 'gujarAta koleja', amadAvAdamAM dAkhala karyA. iravIna karAra thayA bAda pharI abhyAsa zarU karyo, yunivarsiTInA 1952 mAM temaNe ema. bI. bI. esa. nI upAdhi bAraNuM joyA bAda kapaDavaMja vidyArthI saMghanuM saMcAlana saMbhALI meLavI chellA varSe yunivarsiTInuM pariNAma mAtra nava TakA AveluM, lIdhuM. sevAsaMdha davAkhAnAnA mAnada nIrIkSaka tarIke ekAda varSa temAM teo trIjA naMbare AvyA hatA. e temanI ujajavaLa kAma karyuM. 1938mAM naDIyAda mahAgujarAta A. ke. kolejamAM zikSaNika kArakirdI sUcave che. pUrvajona vArasAgata dhaMdhAnI tAlIma meLavavA abhyAsa zarU karyo. 1939mAM vyakitagata svAtaMtra yuddhamAM joDAvA tatparatA jIvananA pratyakSa anubhavonI joDe joDe temane potAnA jJAna- satAdhI paNa yuvAnonA garasamA zrI berabhAI 6. paTelanI doravaNI dIpane vizeSa tamaya banAvavAnA prayatno jArI rAkhyA. sane temaja mArgadarzana meLavI abhyAsa pUro karI sevAnA kSetramAM jhUka1919 mAM inDiyana meDikala esosiezana dvArA Ayojita vAnI preraNA maLI eTalAmAM betAlIzanuM svAtaMtra yuddha zarU thayuM. yuropayAtrAmAM sAmela thai yurepanA vividha dezenI hospITalanA kolejanA chellA cAra varSamAMthI pharI bahAra nIkaLI AMdolanamAM saMcAlana ane sagavaDanuM rIkSaNa karyuM ane svadeza AvI pharIthI jhaMpalAvyuM. 1942nA sainikonI sAthe rahI patrikA saMcAlana tathA prekiTasamAM jhaMpalAvyuM. hajaya temanI prekiTasa ekadhArI cAluja che. anya pravRttiomAM joDAI rahyA, sarakAranI najaranA bhoga banatAM, temanuM vyaktitva mAtra eka taraphIja nathI rahyuM. vijJAna ane aNaciMtavyo sapaDAI jatAM amAnuSI atyAcAranA bhAga paNa banelA vAkiya kSetranI sAthe sAthe mAnavInA AtmAne vikasita karatA AMdolana zAMta thayA bAda pharI abhyAsa cAlu karI 1944 nI anupama bhAvone TakAravAmAM temanI sArI hathoTI beThI hatI. vijJA sAlamAM DI. e. esa. epha pAsa karI. nanA upAsaka DokaTara e bhAvAne rAbdadehe kAgaLa para mUrti rU5 murabbI kuberabhAI tathA sva. choTubhAI purANI tathA caMdrazaMkara ApI suMdara kAvyo paNa racatA hatA. saMskAra ane sA hatyanI bhaTa ( hAlanA dhArAsabhya ) nI salAha sUcanAthI tyAMnA kedIonI abhirUci e madhura guMjana AdaryuM ane tenA phaLa svarUpa temanAM manuSatvanA mArge levA prayatna karyA. saracita kAvyono "zuM jana' nAmane saMgraha sane 1950 mAM suratanA gAMDIva sAhitya maMdira dvArA prakAzita thaye. meDikala koleja vIlInIkaraNe thayAM bAda 14-10-49mAM rAjInAmuM mukI prajAnA megejhInamAM satata traNa varSa sudhI temaNe gujarAtI vibhAganAM mAthI bahumAna meLavI vidAya lIdhI. 15-10-'50 mAM naDIyA pra - I me meLavyAM. mahAgujarAta hospITalamAM resIDenTa meDIkala ophisara tarIke DemA imAM pitAno dhaMdho zarU karyo. 1955mAM bAyaDa tAlukA samitinA hajuya temanI sAhitya ArAdhanA cAlu che Ama sAhitya ane upapramukha tarIke nimAyA. sevAnI bhAvanA sAthe lakhavAnI bhAvanA vijJAnanA samanvaya sAdhatA De. zrI mohanalAlabhAI nija kSetramAM hovAthI 1932mAM "vIra pratisA" nAmane nATaka kapaDavaMjanI vadhune vadhu pragati sAvatA rahe che. prajA sAme bhajavAyo hato. 1932mAM kolejanAM abhyAsa daramiyAna kamaleza ThAkara (gujarAtI phIlma sTAra ) nA sahakArathI lakhI bhajavI De zrI popaTalAla dolatarAma raudya kolejane nANAMkIya lAbha maLyo hato. kapaDavaMjanA yuvAnoe trIjo nATaka "yugAvatAra " tathA anya saMvAdo paNa bhajavyA che. jainAcAryanA AzIrvAda sAthe peDhIothI je kuTuMba AyurvedanA caramAM sadA ramatu rahela che tevA rAjavaidya dolatarAma-valabharAma DemAImAM yuvAnonA saMgabaLathI eka "saMskAramaMDaLa" sthApa nA cAra putromAM sauthI nAnA 14 varSanI nAnI uMmaramAM saMskArI 2 1bhUmi dvArA prajAne vaiidakIya rAhata maLe te mATe sarvanA sahakArathI pitAnI dhArmika vAtsalya bharI pitRchAyA gumAvI dIdhI hatI. saphaLatA maLe tevA prayatno cAlu che. moTAbhAIonI ane mAtAnI mamatALu vAtsalya bhAvanAnI chatra- zrI DemAI keLavaNI maMDaLanA ceramena tarIke zrI ne, zA. paTela chAyAmAM abhyAsa karyo. sane 1944mAM DI. e. esa. epha. hAIskUlanuM saMcAlana kareluM. Aja paNa zALA sAthe tayA gAmanI be TeTanI upAdhI Ayurvedika phekaTInI DIgrI meLavI vaidakIya koIpaNa sAmAjika tathA rAjakIya ke dhArmika pravRtti sAthe kAyama dhaMdhAnI zarUAta karI) joDAyelA rahe che. nA cAra trika vAtsalya nA vAtsalya bhAvanI ephahAI Jain Education Interational For Private & Personal use only
Page #1180
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1202 bhAratIya asmitA kapaDavaMjano hajAra varSa kaDIbaMdha ItihAsa varSonI mahenata zrI ramezacaMdra ravizaMkara jAnI bAda thoDA ja samayamAM " kapaDavaMjano ItihAsa " e nAmanuM pustaka bahAra pADaze. bhAvanagaranA vatanI zrI ramezacaMdra jAnInuM bALapaNa taLAjAmAM viyuM. prAthamika ane mAdhyamika abhyAsa paNa taLAjAmAM ja pUre De. zrI. Ara. pI. desAI karI ucca zikSaNa suratamAM lIdhuM, prAthamika zikSaNa prApta karyA bAda valasADanI AvAbAI hAI- DokaTara banIne samAjasevA karavAnA svapnanA bacapaNathI sevelA kulamAMthI I. sa. 1972mAM merikayulezana parIkSA pasAra karI. e umadAvicArAne mUrta svarUpa ApavA bI. e. ema. esa. ela. 1934mAM baroDA kalejamAMthI muMbaI yunivarsiTInI InTara sAyansa ema pI nI DIgrI meLavI ane bhAvanagaramAMja vaidakIya sevAo parIkSA pasAra karI muMbaInI zeDa jI. esa. meDIkala kolejamAM zaru karI, mAmAnI preraNuM ane pitAnI AgaLa vadhavAnI tamannA dAkhala thayA ane 1939mAM ema. bI. bI. esa. nI DokaTaranI e kudarate temane yArI ApI. kAyama hasamukhe, mitabhASI ane upAdhi prApta karI. tyArabAda muMbaInI ke. i. ema. hospITalamAM mIlanasAra svabhAva, dadIo pratye karuNA ane mAnavatA bharyuM keTalIka vakhata anubhavAthI tabIbI tarIke sevAo ApI chevaTe vartana ane amRta jevI vANI A badhA sadaguNe e nAnI potAnA vatana valasADamAM 1941thI DokaTarane khAnagI vyavasAya umaramAM teo ghaNAja lekapriya banI zakayA che. AraMbhI sthIra thayA. zrI Do. Ara. pI. vyAsa valasADamAM emanI DokaTarI prekaTIsa uparAMta jAhera sevA pravRttiono vividha bharyo ItihAsa che. valasADanA " zrI kasturabA | mULa sihoranA vatanI ane hAlamAM bhAvanagaramAM pitAnI vaidakIya rAhata maMDaLa" nA piote eka sthApaka sabhya tathA tenI vizALa hospITala dharAvatA sarjana Do. Ara. pI. vyAsa e sarjana kAryavAhi samitinA paNa eka AgevAna sabhya hatA. uparAMta, kAna, nAka, gaLAnA spezyAlIsTa paNa che. uparAMta eka kuzaLa vahIvaTakartA, vakatA tathA kavi paNa che. temanuM vakatavya A uparAMta teo * zrI kasturabA prasuti paha" tathA " sudharAI gujarAtI, aMgrejI athavA hiMdImAM eka sarakhuM Akaka hoya che. saMcAlita prasutigRha" mAnA mAnada niSNAta DokaTara tarIke varSo sudhI rahyA valasADanA zikSaNa kSetre paNa te zrItI sevAmAM teoe kolejanI javalaMta kArakIrdi pUrI karyA pachI muMbavalasADanA sArvajanika keLavaNI maMDaLa je zaheramAM traNeka mAdhyamika ImAM ke. I. ema. hospITalamAM judA judA khAtAo jevA ke zALAnuM saMcAlana kare che tenA AgevAna sabhya hatA. ane hAla janarala sarjarI othopeDika sa janarala sarjarI orthopeDika sarjarI, tathA I. ena. TI. sajarImAM teo valasADa nUtana keLavaNI maMDaLa je zaheramAM ATasa, komarsa hAusa sajana temaja rajIsTrAra tarIke cha varSa kAma karyuM tyAM chA sAyansa tathA kAyadAnI kolejo calAve che. tenA niyAmaka maMDaLanA hajAra jeTalA oparezana karavAno bahoLo anubhava meLavyuM. sakriya sabhya che. emanI zaheramAMnI Itara jAhera pravRtione paNa muMbaImAM rAmakRSNa mIzana hospiTalamAM sajana tarIkaeNnI temaja yazavI ItihAsa che. teozrI valasADanI myunisipAlITInA sabhya bAe hApaTAlamAM mAnadasevA thoDA samaya ApI. muMbaI gavana - tarIke cuMTAyelA jyAM pAchaLathI te pramukha pade paNa cuMTAI metre temanI nimaNuka vaDodarA hArapITalamAM I ena TI sarjana AvyA hatA. nAdurasta tabiyatane kAraNe myunisipAlITImAMthI tarIke tathA vaDodarA kolejamAM adhyApaka tarIke karelI paNa vatananA rAjInAmu ApI chevaTe 1953 mAM chUTA thayA. sAdathI kheMcAIne temaNe saurASTramAM sIvIla sarjana tarIke AvavuM pasaMda karyuM. valasADanI roTarI kalabanA teo AdhyApakomAMnA eka hatA jenA pAchaLathI 1965 mAM te upapramukha paNa thayA hatA. valasADa sIvIla sarjananA hoddA uparAMta temanI niyukatI jUnAgaDha nA meDIkala esosIezananA teo ghaNAM varSo sudhI mAnadamaMtrI tathA bhAvanagara DIsTrIkaTa jelanA suprITenDanTa tarIke tathA hoddAnI rahyA hatA. sane 1966 mAM temaNe 19 mAM akhila gujarAta meDI- rUe jItharI hospITalanA salAhakAra maMDaLanA sabhya tarIke paNa kala pariSadanA adhivezananA vyavasthApaka maMtrI tarIke cuMTAyA sapha thaI hatI. LatA pUrvaka kAryavAhI karI hatI. 1969 mAM gujarAta sarakAre mAnada mejIsTreTa pada (je. pI) enAyata karyuM. sIvIla sarjana tarIke temaNe thoDo samaya lIMbaDI tyArapachI jUnAgaDha ane chelle bhAvanagaramAM kAma karI hajAro-jemAM keTalAMka hAla teo pitAnI khAnagI meDIkala prekaTIsa uparAMta valasADa to khUbaja jokhamI oparezana karI ane dukhI janatAnA roTarI kalaba tathA nUtana keLavaNI maMDaLanA niyAmaka maMDaLanA sabhya AzirvAda meLavyA. tarIke zaheranA jAhera jIvanamAM sakriya rIte cuMTAyelA rahI sevAo ApI rahyA che. hAla teo pitAnI hospITAla bhAvanagaramAM dharAve che ane Jain Education Intemational
Page #1181
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtikrama temAM paNa phakata bhAvanagara jillAnAja nahI paN saurASTrabharamAMthI ane koI kAi tA gujarAtamAMthI paNa dadIe temanI suvAsathI kheMcAIne Ave che. meDIkala esosIezananA bhAvanagara tathA jUnA gaDhanA ghaNA vaSa~ sudhI pramukha hatA. temanA suzikSita tathA sarakArI dharmapatnI zrImatI jasumatI bahena muMbaI yuni-rsiTInA grejyueTa che tathA muMbaI elphIsTana kAlejamAM temanI snAtaka kAraka" parI thaI hatI. temAM pazu jUdA jUdA mahilAma`DaLeAnA sabhya che. tathA zaTarI inara vhIla kalpanA sabhya. gayA uparAMta inTaranezanala kArapenDanTa par che. AkhuI Dhaba khUbara keLavAyeluM che, temanAM putrI vaLena ema. bI. bI. bheMsa DaoNkaTara che tathA putra parImalakumAra ki javalaMta kArakIrdinI para parA sAthe vaDAdarAmAM meDikala abhyAsa kare che. sva. zrI raNachoDadAsa gAMdhI gAMdhIjInI bhAvanAnA raMge raMgAyelA A jIvana sevAnA bhekhadhArI sva. ra7radAsa harajIvanadAsa gAMdhI saurASTranA eka pragaNya racanAtmaka kAryakara hatA kAThiyAvADa rAjakIya pariSadanA te AdhAra sthaMbha hatA A rIte emanI jAhera kSetranI kAmagIrIthI emane saradAra vallabhabhAi paTela ane sva. khaLavaMtarAya mahetA sAthe kAma karavAnuM sadbhAgya sAMpaDayuM hatuM. kAThiyAvADa rAjakIya pariSadmanuM bhAvanagara saMmelana yeAjAyuM tyAre teo pramukhasthAne hatA. tabiyata 'meMzA nAdurasta chatAM sevA hu ane nItva mATe kaIka khva karI chUTavAnI bhAvanAmAMI te lezapaNa DagyA nathI. ane 1930-32 nI laDatamAM AgaLa paDatA bhAga lai jelavAsa paNa bhogavyA hatA. mahuvAthI bhAvanagara ane tyArayAda muMbaI AvI vasyA. svarAjya pATI'mAM rahI sva. viThThalabhAi paTela sAthe aneka upayogI kAryo karyo. muMbai myunieipatra rizanamAM sabhya tarIke cUMTAyA hatA ate varAjya pATInA sekreTarInA mAnava tehAda paNa temaNe prApta karyAM hatA. rAjakIya pravRtti sAthe sAmAjika pravRtti tarapha paNa emaNe lakSa ApyuM hatuM. gAMdhI cerITI TrasTanI sthApanA paNa emaNe karI hatI ane Aje e bIjamAMthI vAsarUpe saMsthA phAlI-kulI che. tenA saca bana DeThA. bhAnagaramAM chAtrAlaya ane nAgamati, mahuvAmAM davAkhAnuM kuMDalAmAM gAma, rAjulA tathA DuMgaramAM pustakAlaya vagere aneka sasthA Aje cAle che. DA. zrI ratilAla vI koTaka porabaMdaranA eka khAnadAna sukhI kuTuMbamAM temaneA janma thayeA. mAtAnI kuzaLa budithI abhyAsamAM nejasvI vidyAthI" tarIke nAnI vayamAMja nAmanA meLavI peAtAnA maLatAvaDA svabhAvathI pArabaMdaramAM 1203 eka sArA ane khADeza DAkTara tarIke temaNe pratiSThA prApta karI ane sthAnika DAkaTarAmAM prathama harALamAM sthAna lIdhuM. svabhAve saujanya pUryuM ane anyane upayogI thavAnI vRttivALA che. pArakhaMdaranI paNI sAmAjika ane sAnika pravRttionA saphaLa saMcAlanamAM sIdhA thA khAtaro paNa temanA mAvatA kAryo che. ghaNI zaikSaNika ane dhArmika samA sAthe saMkaLAyelA che. rDAkaTara tarIkenA potAnA vaidakIya vyavasAya uparAMta jAherajIvanamAM khAvu mAnAyu" sthAna ane pratiSThA temaNe je rIte prApta karyAM ethI jarUra gaurava anubhAya che. bAkInA hakkamAM mAna ane prinI sthAna meLavyuM che. temanuM AMtarika vana sA sauSya patra pAyuM, gupta sakhAvata karyuM" ane Izvazalimba che. porabaMdaranI eka paNa sAnika pratti evI nathI doSa 3 jemAM temanA krALA, temanu mAga daza na ane temanI preraNA na heAya zrA svAma sIta ane pramANIka apakSa take sau kAI pUnya bhAvathI jue che. rAjakAraNathI para rahIne samAja sevAnA aneka vidha kSetramAM temanI zakti ane bhakti dIrpI uThayAM che zrI razmina mahetA gujarAtanA jinA yuganA lekhAMkamAM zrI rasmina gArveidazAsa mahetAnuM nAma jANItuM che. tee eka lekhakanI sAthe patrakAra paNa che. saMdeza tathA gujarAta samAcAra mAM temanA lekhA sArI prasiddhi pAmyA che. atyAra sudhImAM lagabhaga Dajhaneka pustako lakhyA che. temanne sarakAranA mAhi~ti vibhAga mAM paNa jillA mAhiti adhi kArI tarIke kAma karyu che. teo ema. e. che. abhyAsa nekarI ane lekhana kApa ema banne prAi ekaja kAke karavA chatAM paN tae.te sArI evI saphaLatA maLI che. hAla gujarAtanA agragaNya sAmayikAmAM temanu` lakhANa jovA maLe che. teo sArA saMpAdaka paNa che. gujarAta vi. sa. 2022 tathA 2023nA dipezajatI eka ' nuM saMpAdana ane pUchyA che. temA sAminA atyAdhunika pravAhanA acchA abhyAsI paNa che. lekhaka patrakAra tayA vivecaka ema traNe kSetranA kalamakasakhI tarIke gujarAtanA bahumAna te adhikArI che. gujarAtamAM ja nahiM samaya bhAratabharamAM pratidvAsanAMmbakA TinA vidhAna lekhaka temaja vakatA tarIke khUbaja Adara pAmelA che. ardhI sadI uparAMta gujarAta temaja gujarAta badrAranA thAe temaNe ItihAsanuM adhyApana temaja lekhanakAya' cAlu rAkhyuM" che. AcAya. Ane daza kara bAbubhAI punA ziSya hatA. varDamAM rogayanA agragaNya sevaka tarIke temaNe aneka vidha saMsthAnI kAmagIrI saphaLatA pUrvaka banavI che. ziAMtanA tahAsa bhAratano kanidAsa vagere pustakanAM teo kata che. anekavidha kacca sthAnA Azraya temaNe uttama kArTinA vyAkhyAne ApyA che. teo svabhAve premALa tathA sahiSNu che. teo hAla nivRttA che, chatAM pazu abhyAsanI dhagaza tA ApaNe aMjAI jaIe evI che. aneka sa`sthAnI
Page #1182
--------------------------------------------------------------------------
________________ 104 bhAratIya asmitA sthApanA pAchaLa paNa teonI preraNA tathA zakita kAma karatI rahI che. bIja joIne prAthamika zALAnA mukhya zikSake A vidyArthIne temaNe gujarAtI sAhitya pariSada ItihAsa pariSada tathA orienTala citro doravAne khUba zokha che evI noMdha karI hatI. kolejanA pariSadanA adhyakSapadethI mananIya bhASaNo karyA che. itihAsa siddhimAM pagathiye paga mUkatAM sudhImAM te emaNe potAnI citrakalAnI prerelA kAmadAranI siddhione haju koI AMbI zakayuM nathI. zaktithI sara prabhAzaMkara paTTaNI sudhInAnI prazaMsA prApta karI. zrI ramezacaMdra maMgaLadAsa trivedI muMbaInI je. jeskUla opha ArTasamAM mAtra 19 varSanI vaye dAkhala thaI bhAratIya temaja AMgla kalAgurUenA hAtha nIce zrI ramezabhAI hAla valabhavidyAnagaramAM nalinI kolejamAM tAlIma letA temanI sargika pratibhA pUrNatayA pAMgarI ane citragujarAtI sAhityanA pradhyApakarUpe kAma kare che teoe jIvananI kalAnA vidyArthI tarIkenI emanI yazasvI kArakIrdi prakAzamAM AvI. hADamArI vacce paNa pagati jALavI rAkhI che. gujarAtI sAhityane bhAratanI prAcInatma citrakalAnA abhyAsanA paripAkarUpe " ajaMTA ItihAsa temanuM (eka pradhyApaka sAthe) pradAna che. gujarAtI kalAmapi' ne citrasaMpuTa temaNe pragaTa karyo. gujarAtanA sAhitya sAhityanA ciraMjIva pAtro' temane abhyAsa-pUrNa lekha che. sarjake tasvIra saMpuTa ane zrI kanaiyAlAla munazInI 75 mI zrI ramaNIkalAla jayacaMdabhAI dalAla jayaMtI prasaMge pragaTa thayela " Munshi's World of Imagi nation" mAM zrI munazInI navalakathAo ane nATakonA mukhya ApabaLe AgaLa vadhanArAomAM temanuM nAma jANItuM che. pAtro ane prasaMgenI 35 kRtionAM citrasaMpuTa e paNa temanuM teo sArA lekhaka tathA vakatA che. kAvya, navalikAo vagere noMdhapAtra pradAna che. lakhI chapAvyA che. temanuM graMtha prakAzananuM kAma agatyanuM che. | gujarAtamAM kalAnuM navanirmANa sAdhavAnI adamya jhaMkhanAthI gujarAtI raMgabhUmine ItihAsa temanuM viziSTa pradAna che. gujarAta kolejanI saMgIta tathA nATaya sabhAnA AdyasthApaka tathA tenI temaNe I. sa. 1934mAM amadAvAdamAM gujarAta kalAsaMgha citrasamRddhimAM ghaNuM mahatvano phALo Ape che. kavi citrakAra kulacaMda : A zALA" nI sthApanA karI. kalA pratyenI temanI daSTi ghaNI ja bhAI zAhanI preraNA temanA jIvana ghaDataramAM mahatvanI che. jAhera ' ' vizALa che. jIvanamAM paNa noMdhapAtra sevA bajAvI che. zrI vazarAmabhAI lavajIbhAI vAghelA zrI rasikalAla dhruva zrI vazarAmabhAInuM vatana gAdhakaDA ( tAlukA kuMDalA) che. mAnava sevA e temane dhruva maMtra che. teo chellA ghaNAM varSothI hAlamAM temanA 3 mara 32 varSa nA che ane zikSaka tarIkanA dha ghA mAnava rAhata kArya kendra calAve che avAra navAra jarUrane lIdhe kara che. lekhe paNa lakhyA che. utsAhI dhagazavALA tathA milanasAra svabhA temanA pitAzrI khetIne dhaMdhe karatA, AthI teo zALAmAM " vinA hAI pitAnA kSetramAM khUba lokapriya che. niyamita rahI gujarAtI traNa copaDIne abhyAsa mAMDa karI zakayA. kauTumbika paristhitinA kAraNe abhyAsa choDI majUrI karavA zrI rasikalAla AcArya javAnI pharaja paDI. thoDA samaya kheta majUrI karI tyAM gAdhakaDA samAjavAdI vicAradhArAne varela ane navA yuvAna le,hImAM tA. zALAmAM paTTAvALAnI jagyA khAlI paDatAM temanAM vidyA gurU jemanI gaNanA thAya che. te zrI rasikabhAI AyAya unA myunisi. dhanezvara amarajIe hRdayanI lAgaNIthI sahAya karI ane temane tA. pAliTInA pramukhapadethI mAMDIne unAnI ghaNI sAmAjika saMrayA zALAmAM e jagyA upara nimaNuMka apAvI. chele Aje traNa e sAthe saMkaLAyelA che. unAnA vikAsa ane uthAnamAM nAnI gujarAtInA abhyAsamAMthI bejhIka TreniMga kolejamAM be varSa pUrAM uMmarathI rasa letA rahyA che. ane tethIja unAnA jAhera jIvanamAM karI teo TreInDa zikSaka banyA che. teo kurasadanA samayamAM kho temanuM AgavuM vyaktitva che. khAMcarethI jUnAM, navA pustake zodhI tene abhyAsa karavA lAgyA ane nAnAM nAnAM kAvya lakhavA lAgyA. jene zizuvihAre prasiddhi zrI ravizaMkara rAvaLa ApI sahakAra Apyo. temanuM keTaluMka lakhANa cAMdanI, AnaMda, nUtana saurASTra ane pagadaMDImAM prasiddha thayuM che. saurASTranA saMskRtidhAma samAM bhAvanagara mAM I. sa. 1892nI pahelI ogasTe A kalAkAra ne janma le pitA mahAzaMkara zrI vijayagupta maurya rAvaLa kevaLa svAzrayathI heDa posTa mAstara ane beMka - menejaranA pada sudhI pahoMcyA hatA. ane sarakAra taraphathI rAva sAheba" ne akhaMDa AnaMdamAM "jJAnagoSTi" vibhAga dvArA ane navacetana, khitAba pAmyA hatA. mAtA ujaba saMskAra ane urmilatAnI ramakaDuM, bIja vigere sAmayikamAM, tevI ja rIte danikomA rAjapreraNAdAtrI hatAM. zizuvayamAM ja temanA bhAvi kalAkAranA kAraNe ane pazupakSI viSenAM temanAM saMkhyAbaMdha lekhAthI AkhuM Jain Education Intemational For Private & Personal use only
Page #1183
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1205 gujarAta temane sArI rIte oLakhe che. temane janma porabaMdaramAM zAti niketana tathA 1977 thI lagabhaga dasa agiyAra varSe temaNe 1909mAM thayeluM. mAdhyamika zikSaNu porabaMdaramAMja laI zrI vijaya banArasa hindu yunivarsiTImAM jaina darzananA adhyApaka tarIke kAma gupta maurya' muMbaImAM abhyAsa karI eDavokeTa thayA ne sanaMda meLavI karyuM. 1947 pachI amadAvAdanA be. je. vidyAbhavanamAM adhyApachI porabaMdara rAjyamAM nyAyamUrti jevI gaMbhIra javAbadArI vALI peka thayA. padavI bhAvI 42nA AMdolanamAM bhAga levA mAMDayo. 1944thI janmabhUmi patromAM pravAsamAM lekhana pravRtti upADI. "prakRtinAM patA lekhana pavana pALa patinAM tatvajJAnanI aneka zAkhAo para paMDitajInuM prabhutva lADakavAyAM" nAmanuM pakSI jIvananuM pustaka, jaMgalanI keDI, motane adbhuta che. sanmatika, tatvArthasUtra, yogadarzana, darzana sAmane, kavinA parAkrame tikAra ane zikArI, jAdugara kabIra, ane ciMtana, karmaya vagere trIseka jeTalA puratake ane tarApa vagere temanA pustaka pustIkAo jANItAM che. graMthe temanI UMDI vihattA ane Amula vicAraNanA dyotaka che. muMbaI yuni.mAM temaNe haribhadrasurI viSe yuni.vyAkhyAne zrI lAlacaMdabhAI gAMdhI paNa ApelAM che. "darzana ane cintana" nAmanA temanA pustaka ne 1956-57mAM sAhitya akAdamInuM te varSanA zreSTha pustaka tarIke paMDitavarya zrI lAlacaMdabhAIne gehilavADa jIlAnA dAThA pAritoSika paNa ApavAmAM AvyuM che. gAmamAM 23.8. 1894 nA roja janma. kAzImAM ATheka varSa saMskRta -prAkRta, vyAkaraNa, koza, nyAya va. nA abhyAsa pachI prAcIna zrI " suMdaram' graMthenA saMzodhana saMpAdanane paNa anubhava meLavyo. vikhyAta bhASA kAvya maMgalA, vasudhA, pAtrA va. kAvya saMgraha dvArA pitAnI vizArada ITAliyana vidvAna De. ela. pI. sITorI sAthe eka graMthanA vistaratI cetanAne abhivyakta karatA A kavi aMtarmukhI prakRti, saMzodhanamAM sahAya karavA mATe paNa rahelA paMDitajInI vidatta ane urdhvagAmI dRSTi ane sAtvika sAdagI dharAve che. kavitAo uparAMta kArya paddhatithI prasanna thaI che. TesITorI e eka prasaMzAtmaka hIrAkaNI, unnayana ane "piyAsI' nI vArtAo "dakSiNAyana" pramANa patra paNa temane ApyuM. zrI yazovijayajI jaina graMthamALA pravAsa graMtha, "arvAcIna kavitA" ane "avalokanA '(bhAratiya gAyakavADa orIenTala sirIjha jevI saMsthAe temaNe saMpAdita karela sAhitya akAdamI puraskAra prApta vivecana saMgraha ) paNa ApaNane aneka prAcIna graMthe pragaTa karyA che. jaina sAhityanA vividha kSetre temanI pAsethI maLyA che. "dakSiNuM" nA taMtrI tarIke paNa temane mUlyavAna sevAo badala temane "zrI vijayadharmasUri jaina sAhitya phALo noMdhapAtra che. A varSe sAhitya pariSadanA pramukha varAyelA suvarNa caMdraka" paNa enAyata thayo che. zrI suMdaram caitanyanI divya dizAmAM pragati karI "divya vArU" ne puthvIpaTe avatAravA prayatnazIla banI rahyA che. temAM Izvara tamane gujarAtanA sakriya zubhecchaka alekajhAMDara phArabasa sahAya kare eja ebhyarthanA. alekajhAMDara kinaleka phArabasanuM nAma gujarAtamAM jANItuM che. zrI valalabhabhAI ravajIbhAI paTela mukhyatve gujarAtanA junA sAhityanA tathA itihAsanA samuddhAra sAthe ane te kALane rUce tevuM gujarAtI sAhitya racAvavA ane upaleTAnA vatanI-meTrIka sudhI abhyAsa dhaNA varSothI upaujavAmAM temanuM nAma vizeSa joDAyeluM che. rAsamALA' temaNe leTAnA jAhera jIvana sAthe saMkaLAyelA che. rAjakIya saMsthA raceluM prasiddha pustaka che. koMgresanA upaleTA tAlukA koMgresanA maMtrI, upaleTA jaya vi vi. kA. saha. maMDaLInA pramukha, upaleTA tAlukA kha. va. saMghanA zrI sukhalAlajI saMghavI kArobArInA sabhya, tAlukA paMcAyata upaleTA sarakAra niyukata sabhya, Adarza vidyAlaya upaleTAnA AcAryazrI vigeremAM temanI paMDita sukhalAlanuM nAma tatvajJAnanA kSekhamAM ke na sAMbhaLyuM sevAo jANItI che. e rIte upaleTAnA rAjakiya, sAmAjika, hoya? janma jhAlAvADamAM 1890mAM. sAta copaDI bhaNI dukAne keLavaNI ane sahakArI kSetre temanuM mArgadarzana upayogI banyuM che. beThA. paMdara soLa varSanI vaye baLiyAnA rogamAM aMdha thayA, paraMtu uttara bhAratanA ghaNA sthaLanuM paribhramaNa karyuM che. khetIvADI ane sukhalAlajI te gujarAtanA rAhula sAMkRtyAyana jevA paMDita vadhu rAjakAraNanA pravAhothI purA paricita rahevAno khAsa zekha dharAve che. thavA sarjAyA hatA temaNe jaina sAdhu-sAdhvIo pAsethI prAkRta ne saMskRta zIkhavA mAMDayuM. 1904mAM kAzI gayA ne tyAM vyAkaraNa, zrI vAlajIbhAI khImajIbhAI zAha nyAya, sAhityano uDe abhyAsa karyo. pachI gayAM mithilA. tyAM paNa saMskRta prAkRta vyAkaraNa ane tatvajJAnano abhyAsa karyo. seraThamAM vaDodarA jhAlAnA vatanI ane sAta gujarAtI sudhIne ja 1913 thI 1921 nA varSomAM temaNe jude jude sthaLe jaina sAdhu abhyAsa paNa pitAnI haiyA ukalata ane vyavahAra dakSatAne laI mahArAjone Agamate zIkhavyA. 1922mAM gujarAta vidyApIThanA dhaMdhAmAM sArI e thI pragati karI. sAmAjika kAmomAM ane prAma purAtatva maMdiramAM tatvajJAnanA adhyApaka tarIke joDAyA. 1933mAM vikAsanI judIjudI pravRttiomAM mokhare rahIne AgaLa paData Jain Education Intenational
Page #1184
--------------------------------------------------------------------------
________________ 126 bhAratIya asmitA apRzyatA bhAga laI rahyAM che. ghaNAja mAyALu ane umadA svabhAvanA che. satsaMgane lAbha le che. temaNe ghaNA tIrthonI yAtrA karI che. temanA camatkArIka parayAnA dAkhalAo temanA bhaktajano jANe che. temanuM . zrI vIracaMda kulacaMda zAha mukta hAsya, zArdUlasamAM ane ejisabharyA bhAvothI dIvatuM mukhapAlItANA jaina tIrthanA agragaNya ane niSThAvAna kAryakaromAM kamaLa, jJAna gaMbhira carcA vagere temanI viziSTatA che. ghaNAja temanuM nAma mokhare che. teo sAmAnya mAnavI hovA chatAM paNa vidvAna ane prabhAvaka che. dara varSe A jagyAmAM AvatA hajAro pitAnA saguNothI samAjamAM bahumAna pAmyA che jena bAlAzramanuM yAtrIkenI sagavaDatA sAcavavAmAM satata jAgrata rahyA che. sukAna temaNe saphaLatA pUrvaka sAMbhaLyuM che. gAMdhIjI tathA ravIndranAthanI - masta ane tapasvI evA A mahaMta zrIe purvanA koI asara nIce AvatA zikSaNano vyavasAya pasaMda karyo ane Aja pUNya ane saMskAroe sAdhu jIvananI dIkSA lIdhI, ghaNuM paribhramaNa dina sudhI khaMtathI kAma karI pitAnA vidyAthIomAM cAhanA karyuM, seMkaDo mANasone temanA satsaMgano lhAvo maLata. IzvarI meLavI che. teo kahe che ke bALake eja mAruM sAcuM dhana che. preraNAthI ghaNA varSothI tulasI zyAmanI A jagyAmAM dhuNI dhakhAteo jaina dharma pUjAnA sArA jANakAra che. vIne beThA che. vizuddha cAritrya ane daDha manobaLavALA A pratibhAzrImatI vimalAbahena paTela zALI maha te yAtrIkone pUrato saMtoSa ApI temanI pratibhAne 3pajAvI che. sau upara sneha ane mamatA, svabhAve khUbaja premALa vimalA paTela hAla nalinI enDa araviMda ArTasa koleja ane bholA ane gIranI bhAvi prajA A mahaMtane devatulya gaNe vallabhavidyAnagaramAM darzana vibhAganAM adhyakSa che teo naDiyAda nA che. ' che. e paMthakamAM thatA dhArmika kAryo temanI preraNAthI thAya che. vatanI che. naDiyAdamAM ja prAthamika ane mAdhyamika zikSaNa meLavI zrI lAlajIbhAI kAnajIbhAI visanagara tyAMnI je enDa je kolejamAM ucca abhyAsa mATe joDAyAM ane kalarDanA zikSA vibhAgamAM nekarI karatAM karatAM darzana mukhya - amarelI jillAnA lAThI tAlukAmAM rAjakIya rIte TocakakSAnI viSaya sAthe gujarAta yunivarsiTImAMthI bI. e. thayAM. AgevAnI dharAvatA, lokonA rAjakIya sAmAjika ane Arthika bAdamAM saradAra paTela yunivarsiTImAMthI eja viSaya sAthe prazno hala karavAnA temaja racanAtmaka aspRzyatA nivAraNa zaikSaNika ema. e. nI upAdhI prApta karI. bhAratIya darzana e saMsthAonuM saMcAlana vigeremAM temanuM mArgadarzana ane prayAsa emanA rasane viSaya che. abhyAsa uparAMta emaNe ramata-gamata jANItA che. kheDUto ane lokonA saMgaThana dvArA grAma ane nagara ane nATaya pravRttimAM paNa vizeSa rasa rahyo che. 1959thI teo vikAsanA kAryomAM eka navIja cetanA ubhI karI che. nalinI enDa araviMda ArTasa kolejamAM adhyApaka tarIke sevAo Ape che. emaNe emanA viSayamAM keTalAka lekho lakhyA che. ane nagara paMcAyata nA ceramena tarIke kheDUta zikSaNa samitinA takazAstra upara eka pustaka lakhyuM che. ceramena tarIke, sahakArI maMDaLIo sArvajanika chAtrAlaya viMgeremAM temanI sevAone kAraNe lokapriya banyA che. lAlA vaizAkhIlAla (bhagatajIbhAI) - dhaMdhAkIya kSetre jInIMga phekaTarI, oIla mIla, vigeremAM paNa paMjAbamAM verAvala (amRtasara)nA vatanI ane hAla chellA temanI kuneha ane AvaData ne kAraNe sArI pragati karI zakayA che. paMdara varSathI pAlItANAne pitAnuM vatana banAvyuM che. tIrthAdhirAja dhaMdhAmAM be paisA kamAyA tene sad upayoga paNa karatAM rahyAM che. zetru jyanI zItala chAMyaDAmAM daravarSe hajAro yAtrike pAlItANA nAnA moTA phaMDa phALAomAM temanuM dhana hoyaja. sArvajanika kumAra Ave che. temanI sevA sagavaDatA sAcavatA keTalAMka sevAbhAvI chAtrAlayamAM, kaDavA kheDUta DigamAM ane anya dhArmika kAmomAM kAryakaromAM zrI bhagatajIbhAIne paNa gaNI zakAya. siddhakSetra jana temane sAre e phALo chejana samAjane vadhAremAM vadhAre upazrAvikAzramamAM bhakita kI auSaghAlayamAM, paMjAbI dharmazALAnA yogI banavAnI nema dharAve che. munima tarIke temanI sevAo jANItI che. yAtrIkomAM ghaNAja prema zrImatI lIlAvatIbahena ema modI ane lAgaNI saMpAdana karI zakyA che. dharmazALAmAM temanA hAthe aneka nAnAmoTA bAMdhakAme thayAM che. sthAnika jaina samAjamAM gujarAtamAM samAjotthAnanI pravRttiomAM bahena paNa sakriya paNa sArU evuM mAna dharAve che. phaLa rahyo che. banAsakAMThA jillAnA pAlanapuramAM zrImatI lIlAmahaMta zrI sItArAma uke lakSmaNadAsa bApu vatIbahena sAmAjikakSetre mahilA maMDaLanA khajAnacI, bAla kalyANa samitinA upapramukha, marI vikAsa kamiTinA sabhya vigeremAM sakriya saurASTranA prasiddha tIrthadhAma tulasI zyAmanI jagyAnA mahaMta sevA ApatA rahyAM che. jillA ane tAlukAnI anekavidha pravRttio zrI lakSmaNadAsabAbu devI ane vacanasiddha purUSa gaNAya che. gIra relarAhata, saMrakSaNa, jIvadayA maMDaLI, nagarapAlikAnA sabhya, sIvIla paMcakamAM temanA ghaNAM anuyAyIo Aje paNa bhaktibhAvathI temanA haspITAlanI eDavAIjharI kamiTinA sabhya, mahilA maMDaLanA sabhya, jANItA che. A cAlana vigere Jain Education Intemational
Page #1185
--------------------------------------------------------------------------
________________ mRtiya : kSetra sArI nA tathA 3 jArI saphaLatA maLaze ema anekavidha sAmAjika kSetre chellA bAvIzavarSathI jUdI jUdI vizeSa laMbANa karI zakAya tema na hovAthI temaNe 25mI julAInA saMsthAo sAthe saMkaLAyelA che. temanuM Akhu e kuTuMba savA roja zeDanuM pajhe na laI tAtkAlika zarUAta karavA vyavasthA karI. jIvana ane rASTrabhAvanAthI raMgAyeluM che. temanA pati AgevAna vakIla ane pratiSThita nAgarIka hatA. temanA putra roTarI kalabanA chellA dasa varSane gujarAtanA kheDUto davAo vecanAra vikepramakha che ane teoe paNa vakIlAtane kSetre sArI nAmanA meLavI tAo tathA khetIvADI adhikArIonA satata saMparka ane zubhecchA che. samAjasevAne kSetre A kuTuMbanI sevAo jANItI che. tayA sahakAranI bhAvanAthI temanI khetI viSayaka jarUriyAtanA A sAhara mAM jarUrI saphaLatA maLaze. zrI zazIkAMta pArekha me. 197 thI tamAma prakAranI khetInI jarUrIyAtonA vecANa zrI zazIkAMta pArekha mULa saurASTranA rAjulAnA vatanI. mATe egrInIDajha prA. lImITeDa nAmanI kaMpanI sarU karI che. temanA paNa zALA koleja jIvana muMbaImAM pasAra karyuM. zALA teo prathama DAyarekaTara che. jIvana daramyAna zaheramAM rahevA chatAM grAma vikAsa prati AkarSaNa hatuM. te preraNA temane ANaMdanI kRSi koleja tarapha zrI harIzaMkara ke. rAjyagurU khecI lAvI. ane 1958 mAM khetIvADI koleja ANaMda - jApharAbAdanA vatanI ane hAla verAvaLa tAlukAnA vaDodarA mAMthI egrIkalcara grejyueTa thayA. sarakArI nokarI pratye AkarSaNa jhAlA gAme keTalAMka varSothI AyurvedanI ananyabhAve upAsanA karI na jANyuM ane muMbaI khAte jaMtunAzaka davAonuM utpAdana karavA rahyAM che. pitAnA Ayurvedika upacArothI aneka asAdhya rogomAMthI tarapha mana vALyuM. paraMtu moTA bhAgano saMpaka gujarAtamAM hovAthI emaNe aneka dardIone nirAmaya svAdhya bakyuM che. meTrIka sudhIA da khAte malTIplekSa nAmathI khetI viSayaka jarUrIyAtonuM ja temano abhyAsa paNa pitAnA mIlanasAra svabhAva, sujanatA vecANa kendra zarU karyuM', vastunA vecANe sAthe salAha ApanAra A ane garIbone maphata davA ApavAnI uccattama bhAvanAe teo kendra kheDA jillAmAM khUbaja jokapriya thayuM paraMtu Arthika rIte leka cAhanA meLavatA gayAM. saMpattithI haMmezAM dUra rahyAM che. dhana pitAnA paga para ubhA rahevAnI zakyatA na hatI. tethI dhaMdhA sacaya to ThIka paNa dhananI adhika Avaka paNa brAhmane mATe daramyAna ja sIbA opha InDIyA li. nI jaMtunAzaka davAnA agya gaNe che. pramANIka page pitAnI vaidakIya prekaTIzamAM AgaLa pratinidhi tarIke vecANano anubhava lIdhe. vadhI rahyAM che. agAu nAnAbAramaNa (rAjulA tAlukAmAM) keTalAka 8 varSanA pratyakSa vecANanA anubhava pachI 1966 mAM jaMtu samaya kAma karyuM Aje vaDodarA jhAlAne pitAnuM kAryakSetra banAnArIka davAonA utpAdanamAM javAno vicAra thayo ane saMpUrNa vyuM che. projekaTa taiyAra karyo. ane jarUrI vidhi pUrNa karI daramyAna eka sadara ane pragatizIla vicAra dhArAvatI limiTeDa kaMpanI nA saha. sva. zeTha zrI harilAla narottamadAsa saMghavI kArathI pitAnI mAlikInI kaMpanIne maTIpleI egro InDara jhi mahuvAnA vatanI ane varSothI muMbaImAM vasavATa karanAra sva. zeThazrI (pra.) lI. mAM rUpAMtara karyuM ane emanA Arthika sahakArathI harilAlabhAIe rUpiyA sAITha hajAra jevI mAtabara rakama ane rakhIyAla khAte ja tunAzaka davAnuM utpAdana zarU karyuM. temanI rAha. udAra sakhAvata mahuvAmAM AMkhanI hepITala baMdhAvavA mATe barI heThaLa mazInarInI pasaMdagI insTolezana tathA phemyulezana AjathI pAMca varSa pahelAM karelI. temanAM patnI zrImatI revAbAI zarU thayuM. ATha varSanA vecANanA anubhave mArkeTa paNa dhIme dhIme harilAla saMghavIne AMkhamAM thayelI takalIpha ane tene pariNAme maLatuM thayuM. veThavI paDelI muzkelIone laIne prabhu be paisA Ape te pitAnA saMjogAvazAta Arthika sahakAra ApanAra sAthe menejamenTa vatana mahuvA)mAM AMkhane mATe eka hospITala karavI evI temanI bAbatamAM matabheda thatAM temaNe te kaMpanImAMthI vidAya lIdhI, prabaLa IcchA hatI. A IchAne sAkAra karavAnuM kAma mahuvA myu. nisipAlITIe zarU karI dIdhuM che. daramyAna gujarAta rAjya taraphathI TekanIziyana mATe pekeja yojanAnI zarUAta thaI. utpAdana tathA vecANuno saMgIna anubhava AjanA jamAnAmAM netrayajJa, cakSudAna vagere mAnava kalyANanI tathA rAjyanA udyoga khAtAnA vividha adhikArIonA sakriya anekavidha pravRttio thaI rahI che. temAM A hospITala eka anusahakA nA kAraNe temanI yojanA maMjUra thaI. paraMtu A sAtheja karaNIya dRSTAMta pUrUM pADaze temAM jarApaNa zaMkA nathI. zeThazrInA sTeTa beMka taraphathI paNa TekanIkala vyakitane pitAne udyoga sthApavA jeTha putra zrI dhIrUbhAIe pitAnA svargastha nAnAbhAI zrI kizanadAsanA mATe saMpUrNa sahAyanI yojanAmAM paNa temanI jarA vicAraNA kAyamI smaraNArthe eka kisana kriDAMgaNuM banAvavA mATe rU. paMdara heThaLa AvI ane aMte juna mahinAmAM te maMjura thaI. hajAranI rakama bheTa ApI che. jenuM kArya mahuvA nagarapAlikAnA sahakArathI AgaLa vadhI rahyuM che. Aja pATIe 1954 mAM zrI jatanA nAono upayoga comAsAmAM ja zarU thAya tethI rAjarAjezvaranuM maMdira mahuvAmAM navesarathI baMdhAvI mahArUdrayajJa karyo Jain Education Intemational
Page #1186
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1298 bhAratIya asmitA hato. sAmudrI mAtAnA maMdiramAM zilAle banAvavA tamAma esosIezana pramukha pade paNa mahatvanI kAmagIrI saMbhALI rahyA che. kharca temaNe Apyo hato. - zrI zAhanI AgavI pratibhAnuM eka bIjuM suMdara pAMsuM temanI zrI Do. haribhAI gaudAnI saukSaNika pravRttione lagatuM che. teo jaMbusaranA janatA keLavaNI maMDaLane Adya-ceramena che. temanI vidyA priyatA ane zikSaNa mahuvAnA vatanI hAla amadAvAdane kAryakSetra banAvI sArI pratyenI nidAne kAraNe A maMDaLa be kolejo ane eka hAIskUla pratiSThA meLavIne tyAM vase che. satyAgraha ane asahakAranA Ade- calAvI AgekUca karI rahyuM che. lonI temane khUba asara bhayela. gholerA satyAgrahamAM bhAga lIdhela. - videza khAtenI temanI sevAo haju cAlu ja che. 1970nA lokasevA mATe tabiMbano vyavasAya svIkArI amadAvAdamAM navembaramAM dakSiNa amerikAnA ArjenTinAnA nyunesa AIrIsa sarasapuramAM davAkhAnuM zarU karI loko sAthe asAdhAraNuM dilacaspIthI zaheramAM maLelI bAMdhakAmane lagatI ADamI AMtara rASTrIya parISada kAma karyuM. amadAvAda keperezanamAM traNa traNa vakhata cuMTAI koMgresanI beThakamAM teo DelIgezana laIne gayA hatA. te uparAMta AvyA te temanI pratiSThAnI jhAMkhI karAve che. temanuM kAryakSetra 1971nA julAImAM laMDana khAte maLelI InTaranezanala pheDarezana khubaja vistRta banatuM gayuM che. pablIka varkasa kamiTInA DepyuTI opha yuropIyana kekaTarsa eka pIDIMga enDa pablIka varkasanI ceramena tarIke, gujarAta rAjya hastakaLA maMDaLanA sabhya tarIke. pariSadamAM paNa temanI netAgIrI nIcenuM eka DelIgezana saphaLa myunisIpala myujhIyama kamiTInA sabhya tarIke, gujarAta rAjaya kAmagIrI karI AvyuM. rajIsTarDa meDikala esozIezananA pramukha tarIke, saurASTra keLavaNI maMDaLanA pramukha tarIke, saurASTra lena TrasTa phaMDanA sabhya tarIke, temanuM kauTuMbIka jIvana paNa ghaNuM samRddha banyuM che. temanA maMgaLa prabhAta sosAyaTInA pramukha tarIke, jayotividyA maMdira be pariNIta putro, amerikAmAM ucca zikSaNa meLavI, hAla temanI TrasTanA pramukha tarIke anAja salAhakAra berDanA sabhya tarIke vagere kAryadakSa najara taLe dhaMdhAmAM joDAI pragati karI rahyAM che. chelle aneka kSetromAM kAma kare che. saMzodhanakAra ane salAhakAra paNa che. temanI udAra mane bhAvanAnI vAtane u9lekha paNa atre karavo jarUrI che. temanI samRddhine upayoga temaNe jAhera kSetranI saMsthAzrI harSavadana je. zAha enA vikAsamAM karIne te saMsthAone udAra hAthe Arthika phALo zrI. zAhe temanuM prAthamika mAdhyamika zikSaNa gujarAta rAjyanA (Donezana) paNa Ape che. bharUca jillAmAM Avela jaMbusara gAmamAM lIdhuM hatuM. ucca zrI zAdIlAla jaina zikSaNa surata ane nAsikamAM laI chele muMbaI yunivarsiTInI kAyadA zAtranI upAdhI, sarakArI le kolejamAM abhyAsa karI mAtra audyogikakSetreja nahIM paNa bIjA anekavidha kSetre rasa meLavI. dharAvatA AgevAna udyogapati zrI dIlAlane janma I. sa. 1907 mAM 7mI mArce paMjAbamAM amRtasaramAM thaye hato. kImatI vayeja vidyArthI avasthAmAM, vidyArthI saMsthAomAM sakriya kArya kara teo potAnA kuTuMbanA mULa vyavasAyamAM joDAyA ane dilhI, vAnuM teo cUkayA nahIM. 1942 mAM teo TreDa yuniyananI kalakattA, mubaI jevA sthaLoe zAkhAo sthApI. I. sa. 1951 pravRttiomAM paNa joDAyA hatA sudhI te samayane pensila udyoga haju sArUAtamAM hato paNa bI abhyAsa pUro karIne turataja zrI zAhe nAnApAyA para khIlIga zAdIlAla pena lAyana pensila prAIvejha limiTeDanI sthApanA karIne konTekaTane vyavasAya upADI lIdho temaNe sthApelI "zAha kanyAzana sila udyogane jhaDapathI vikasAvyuM. te samayanuM pensala udhoganuM kaMpanI' temanI UMDI sUjha, vyavahArakuzaLatA ane kArya dakSatAne prathama Adhunika kArakhAnuM hatuM eTale temanI dhaMdhAkIya siddhi mAne kAraNe vyavasthita rIte kAlI kulI; pariNAme Aja dezamAM "zA ziramora samuM hatuM. kansTrakazana kaMpanI eka AgaLa paDatI bAMdhakAmanI peDhI gaNAya che. jenA DhIrekaTara pade zrI zAha eja utsAhathI kAma karI rahyA che. tyArabAda zrI jene glAsa-ceTananuM kArakhAnuM sthApyuM ane hAla paNa teo AvI ghaNI audyogika ka panIonA DIrekaTara pade temanA bAMdhakAma kSetranA bahoLA anubhavo sAthe videza gamananuM kAma karI rahyA che. anekakSetre AgavI sUjha dharAvatA zrI jaina pAMsu paNa susaMvAdI rIte saMkaLAyeluM che. dezamAM ane videzomAM dezamAM ane videzamAM ghaNI kaMpanIo, esosIezansa vagere udyoga sAthe saMkaLAelI ghaNAM sthaLoe ghUmIne temanA anubhavane vikasAvyo che. temanI A saMsthAo sAthe sakriya rIte joDAyelA hovA chatAM temanI dhArmika, badhI siddhione kAraNe teo osTrelIyana InsTITayuTa nA phele sAmAjika ane zaikSaNikakSetronI pravRttio paNa ghaNI sArI rIte tarIke cuMTAyelA eka ane prathama bhAratIya che, te deza mATe eka vistarelI che. gauravapUrNa hakIkata che. eTaluM ja nahIM paNa hAlamAM teo InTaranezanala pheDarezana opha eyana enDa vesTana pesIphIka konTeTarse teonI pravRttionuM vihaMgAvalokana karIe to jaNAze ke Jain Education Intemational
Page #1187
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtimaMca 1209 teomAM rahelI kudaratI zaktione temaNe jAherajIvananA mahatvanA 65 varSa agAu khUbaja nAnI vaye pitAnA dhaMdhAnuM sukAna vividhakSetroe susaMvAdI rIte vikasAvI che. varlDa phezipa opha saMbhALela hatuM te vakhate khUbaja hiMmata dAkhavI athAga parizramathI rIlijIyananA rIyonala ceramena tarIke kAma karatA zrI jana eka pitAno dhaMdhe uttarottara pragatimAM rahe te mATe kapIza karato rahyo. Adarza vicAraka ane dharma sahiSNu che. ImAratI lAkaDAnA dhaMdhAne vikasAvavA mATe gujarAtanA dareka teo bhAratanI AMtara rASTrIya kalabanA AjIvana sabhya che. baMdara tathA malabAra kAMThAnA baMdarothI mAMDIne (barmA-raMguna) sudhIne mu baImAM rahevA chatA temanI sUjha ane zakitaonA lAbha temanA vepAra karatAM rahyA. ane vikasAvatAM rahyAM. teozrI Aje Thakakara dolatarAya vatana amRtasarane paNa maLyA che. hAla teo muMbaInI prakhyAta cunIlAlanA nAmathI je dhaMdhe calAvI rahyA che te temanA saMsthAo jevI ke paMjAba jene bhAtR sabhA, akhila bhAratIya moTAbhAI dolatarAyabhAIne raMguna (barmA sudhI mokalI sthAnakavAsI jaina yuvaka pariSada vagerenA pramukha che. A uparAMta raMganathI bhAvanagara sudhInI barmATIka lAkaDAnI sAIjhanI cATa asa ka. pATIla ArogyadhAma, chatrapati zivAjI mahArAja usa sTImara bharI lAvyA hatA ane A rIte phakata guna (ama), samiti, bombe dhrumenI TerIyanalIna, be be sIvIla DIphensa kamiTI, purato ja vepAra karatA rahyA. tevuM nahIM paraMtu jayAre jayAre (khAra) vagere vividha kSetronI saMsthAone paNa temanA upa pramukha bhAvanagara baMdara ane saurASTranA lAkaDAnA vepArIone anukuLa padane lAbha maLe che. hoya tevA dareka dhaMdhAmAM sArI rIte ane uMDo abhyAsa karI samayane anukuLa rahI dhaMdhA vikasAvyA che temaja anya nAnA teo muMbaInI anya jANItI saMsthAo progresIva grupa, kAra- vepArIone tana-mana ane dhanathI sahakAra ApI A darajaje lega kamiTInA peTana tarIke paNa temanI sevAo ApI rahyA che. AvI zakyA che. tenA udAharaNa rUpe zrI hAjI hArUne IbrAhIma tamIna vidhA pritI ane zikSaNa pratyenA premane kAraNe ghaNI zikSaNa sAthe lagabhaga 20 varSa bhAgIdArI ApI vAMsa tathA vaLIne ghaNe saMsthAo sAthe paNa sakriya rIte saMLAyelA che. temanA ceramena holasela vepAra karela hato ane te samaye samagra saurASTra ane pada nIce varasevA ejyukezana sosAyaTI ane DIvAIna cAIlDa bhAvanagaramAM mokhare spAna rAkhI vAMsane mATe vepAra jALavI skUla phaMDa kamiTI jevI saMsthAo pragati karI rahI che. bombesITI rAkhyo hato. tevI ja rIte AjathI lagabhaga 32 varSa agAu sozyala ejyukezana kamiTInI nirakSaratA nimlana saptAha samiti, zAMtilAla bhogIlAlanA nAmathI sAga-joDakAnA vepAra mATe paTela mahArASTra yunAITeDa nezansa esosIerAne Do. bAlAbhAI nANAvaTI khImajIbhAI lallubhAInI lagabhaga 25 varSa bhAgIdArI ApI gujahospITalanI gava naga kAunsIla, roTarI kalaba vagerenA sabhya pade rAtanAM baMdaro valasADa. uMmaragAma sAmaTA, manera (pAlaghara) baMdara rahIne teo AgevAna udyogapati tarIke paNa samAja jIvananA eTale ke thANuM jIllAnA sAga jeDakAnI dareka vepArIeAmAM sArI vividha kSetro nI sevA karI rahyA che, te eka noMdhapAtra ane ghaNI evI pratiSThA meLavI zakyA che ane Aje paNa Thakkara zAMtilAla anukaraNIya bAbata che. bhogIlAlanA nAmathI sI. pI. mAM khaMDavA, IdAra, jalAlapura vi. dareka mathake upara A nAmanI pratiSThA che. A baMne peDhIonI anekavidha kSetre sevA ApatI AvI Adaza parAyaNa vyaktio varSo junI pratiSThA temanA putra zrI baTukabhAI tathA zAMtibhAI Aje sarakAranI najara bahAra rahe te kema bane ? eTale ke mahArASTra paNa utare utara vadhAratAM rahyA che sarakAre temane muMbaInA jasTIsa epha pIsa tarIke paNa niyukta karyA che. imAratI lAkaDAnA dhaMdhA uparAMta aneka dhaMdhAo jevA ke zrI bhogIlAla trivanadAsa Thakkara bilDIMga kenTrAkaTara, oIla mIla temaja phArmAsyuTIkala lAInanA anubhava zrI naTavaralAla nAraNajInI mIlanesa leboreTarIjhanAM DIsTrI byuTarsa DIpArTamenTamAM temanAM putrane sAmela karyA hatAM have Aje bhAvanagara lAtI bajAranA agragaNya vepArI Thakakara bhogIlAla dezane potAnA ja udyogathI pragati karavAnI che, tyAre A samayanAM tribhovanadAsanAM mArgadarnAna tathA salAha-sucana mujaba teonAM vaheNane oLakhI chellA 5 varSathI teozrIe nAnA nAnA udyoge putro judA judA vepAra tathA ladhu-udyogomAM dinapratidina pragati zarU karela che. kare che. ane dezanAM laghu udyogomAM mahatvano phALo ApavA prayatna kare che temaja sItheTika eTesIva utpAdana karIne pherenamAM ekasaporTa karI dezanuM huMDiyAmaNu bacAvI dezanI Athaka pragatimAM teo zrI lahANA jJAtinI saMsthAmAM sakIya rasa laI rahyA che pitAne namra phALe ApavAnI kozISa karI che. teozrI mahAjana maMDaLanA sabhya tarIke paNa sthAna dharAve che temaja lehANA vidyArthI bhavananA pramukha tarIke paNa Aje chellA zarUAtamAM teozrI pitAnAM vaDIlopAjIta lagabhaga 125 varSa 17-18 varSathI sevA ApI rahyA che. A saMsthAmAM temanI kArajune ImAratI lAkaDAno dhaMdhe vikasAvatA rahyA. AjathI 60 thI kirdI daramyAnamAM suvarNa matsava ujavI sAruM evuM bhaMDoLa eka Jain Education Intemational
Page #1188
--------------------------------------------------------------------------
________________ ra10 karI khA keLavaNInI sarathAne pAbara karI che. temane dhanI upara akhUTa zravA je vI paDelA vAhI khannaramAM thayela viSNu pattamAM zAka temaja Arthika rIte mahatvanA phALA bApA hatA. peAtAnI 45 varSanI uMmare cAra dhAmanI jAtrA karela tyArabAda avAranavAra ghaNI vakhata yAtrAe karela che temaja lagabhaga 70 varSanI vaye baDhI-dAranAthanI yAtrA karavAnI prazna thatAM potAnA putrA tathA pautrAne sAthe laine A kaThIna yAtrA karela hatI. potAnAmAM temA guonuM siMcana kare putrAmAM utAravAnA prayatna karatA AvyA che (1) zrI gautama inDasTrIjha: prathama laghu udyoga zrI naTavaralAla paramANu dadAsa Thakkara tathA bhAvanagaranA mAjI dhArAsabhya zrI dhIrajalAla kAradAsa mahetAnA sahakAra ane mAdA nathI. koTana vesTamAMthI sutara banAvavAnI pheka strI gautama InDasTrokathI prathama badhu pautra zarU karela che ane tenu saMcAlana zrI jItubhAI karI rahyA che. (2) vikrama InDasTrIjha: uparokata udyogamAM vadhu rasa lAgavAthI TUMka samayamAM ja khIjI gerAmA sprInI Mga phekaTarI zarU karI ane temAMthI sutaranA dAraDAM dorI temaja khetIne lagatA tamAma prakAranA deraDA banAvavAnuM zarU karyuM" tenuM sa McAlana zrI vinAdabhAI (nAnubhAI) sabhALe che. (3) AzA gerAbA spInIga: uparokta baMne phekTarIAmAMthI utpanna thatA mAlanI vadhune vadhu mAMga thatA A mAMgane paheAMcI vaLavA mATe trIjI gerA phekaTarI TUMka samayamAM zaru karI jenu sacAlana zrI pInI ga zaradabhAI sabhALe che. (4) ekATaeNksa rejhInsa enDa kemIkvasa:-- audyogikakSetre pachAta gaNAtA bhAvanagara jillAmAM kemIkala lAinamAM bahuja juja pragati thaI che. tyAre uparokta nAmathI saurASTramAM sava' prathama adyatana mazInarIjhathI sintheTika rejhInsa banAvatI phaeNkaravI zarU karavAmAM AAvI che, jenuM saMcAlana nIka sIntheTika InDasTrIjhanA mAgadazanathI zrI bharatabhAI tathA zrI harSI bhAi karI rahyA che. nevIkema sIntheTIka InDasTrIjha muMbaI-67 mu MbanamAM sIntheTika rakhasa, sIntheTika rejhIna eTesAvsa temaja TekasaTAila ekresIvane Adhunika paddhattithI banAve che jenuM saMcAana bhupatabhAI tathA pArTanara zrI navanItabhAI jevI karI rahyA che. bhAratIya asmita mArA plAsTIka inDasTrIjha:-- nAmanI mAtA dayAbenka yAna banAvatI phekaTarI zarU rI eka navuM sopAna pure che je muMbaInI prakhyAta kesAi inDasTrIjhanI ta anubhavI banatI pachInarI (1) mAnA philAmenTa yAna plAnTa (26 yujhana brAnDa temaja (3) rpI. vI. sI TayubIga plAnTa vagere mazInarIjha banAve che akhAe A kaMpanI nA mAnA dIgArmenTa plAnTane saurASTramAM sau prathama pasaMdagI ArpI ne temAMthI banatuM uMcI kavAlITInuM plAsTika pAna banAvatI pheMkaTharI bAthI zarU che jethI temAMthI banatA yAnathI aneka udyoge temaja dhaMdhAkIya jarUriyAta temaja dharavaparAzanI aneka vastu A taMgI kavolITInAM plAsTika kAna mAMthI banarI, zrI uchara`garAya na. Dhebara saurASTranAM dhaDataramAM jemanuM AgaLa paDatu sthAna che te zrI Dhebara bhAi rAjakoTamAM ve.i.sTe. ejansInI koTa mAM vakIlAta karatA hatA. rezamAM rASTriya dAsananAM nagArA vAgyA ane vakIlAtane tIlAM, jalI ApyuM. 1929mAM koMgresanA saunika banyA. te pachI kAThIyAvADa polITIkala konpharansanAM sekreTarIpade paNa rahayA. 1947mAM gujarAta pradeza koMgresanAM maMtrI tarIke kAma karyuM. rAjakoTa satyAgraha vakhate traNa vakhata jelamAM gayA. 1941mAM cha mAsanI jelayAtrA bhAgavI hatI. 1942--4pamAM paNa jelamAM gayA. 1948thI saurASTra rAjyanA mukhya pradhAna banyA. tyArapachI Akhala hiMdu kaoNMgresanu pramukhapada saMbhALyu. gujarAta ane bhAratanI judI judI sAmAjIka saMsthAo sAthe saMkaLAyelA che. hAlamAM khAdI geDanuM saMcAlana kerI rahayA che. zrI chabIladAsa mahetA dara varSanA zrI DIladAsa manA saurASTranAM goviMlavAnA taravariyA jIvAneAnA juthanA eka sabhya che. jemaNe pAtAnA sAcIdArI sAthe rahIne mahuvA zahera dharamAM zagIna kAmagIrI karIne saunA hradaya jItI lIdhA hatA. mahuvAmAM kAma karatA pragatizIla juvAna mitronI pravRttimAM zrI chabIladAsa paN nAgapI AkarSAyA te tema jAhera jIvanamAM maMDAN karyAM. dhArAsabhAnA paTAMgaNamAM khUba ja yazasvI kAmagIrI karI che. teo mahuvA myunisIpAlITInA sabhya ane mahuvAnI anekavidha pravRtinA saMcAlaka ane preraNA ApanAra vyakti tarIke rahyA che. temanA bhASaNanI zailI jussA bhera ane AgajharatI che. sAmajika badine kurazaLatAthI zeAdhI kADhI tene pracaMDa sAmane karI dUra karavAnI temanI hayADI khUba sArI che myunisIpala kSetre dvibhASI rAjya sabhAnAM sabhyapade majUra AgevAna tarIke aneka vidha kSetre temanI kAryakSamanA epI uThe che. Aje jillA zAsaka DhAMgresanA pramukha che.
Page #1189
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraM5 1211 bhAnI racanAnasa, cAranA vinavI hatIsamagIrI bhUtakALamAM Arthika jhaMjhAvatanA tophAnee sAmAnya mAnavIne vaya- jayarAmabhAI paTelane janma navembara tA. 14. 1927 nA roja rAvyo hoya te samaye dhIragaMbhIra rIte muMge moDhe temaNe je ghA brahmadezamAM caeN mAM thayo hato. temaNe saurASTra nI gujarAtI jhIlyA che, jene parINAme temanI vahAlasoI patnine khAI che. e sahana- zALAmAM ane brahmadezanI mIzanarI skulamAM 11 dhAraNanA abhyAsa zakita hasate mukhe dekhAtA e yuvAne batAvI che. nirAzA temanA karyo tyArabAda bIjA vizvayuddhane kAraNe temane bhAratamAM AvavuM jIvanamAM kayAMya na maLe-purUSAya temanA jIvananI pagadaMDI rahI che. paDayuM. A pachI 1942nA rASTrIya AMdalanamAM sainika tarIka laDatamAM phALo Apyo ane 1947mAM AMbalA grAma dakSiNAmUrtimAM zrI jasavaMta mahetA lokasevaka tarIkeno abhyAsa karyo. mahuvAmAM emaNe vidyArthI jIvana gALeluM nAnI vayathI taravarATa ane anyAyano sAmano karavA tatpara rahevAnA guAe emane zrI jayarAmabhAInI rAjakIya kArakirdIne prAraMbha temaNe junA netA banAvI dIdhela. mahuvAnI vidyAthI pravRttiomAM mokhare rahetA. gAMDala rAjyanA kAyadAno bhaMga karIne pustakAlaye sthApavAmAM tyAra pachI bhAvanagaranI zAmaLadAsa kolejamAM dAkhala thayA. ane AgevAnI bharyo bhAga bhajavyo tyArathI thaze. A pachI temaNe bhAvanagaranI vidyAthI laDato ane vidyArthImaMDaLamAM AgevAnI goMDala prajAmaMDaLanI sthApanAmAM temaja gaMDala rAjya pratinidhI bharyo bhAga bhajavela. 194ramAM pU. bApue a grejo hiMda choDonI sabhAnI racanAnA kAryamAM mahattvano phALo Apyo hato. A hAkala karI. A lekakrAMtimAM eka pachI eka AgevAno joDAyA. uparAMta jAma jutha yojanA virUddha lekamata pragaTa karavAnA AMdozrI jazubhAI koleja choDI A laDatamAM kUdI paDyA. paNa emane lanamAM temaNe agragaNya kAmagIrI bajAvI hatI. saurASTra kheDUta sIdhI sAdI rIte pakaDAI kArAvAsamAM javAnuM pasaMda na hatuM maMDaLanA maMtrI tarIke zrI jayarAmabhAIe aDhI varSa kAmagIrI emaNe bhUgarbhamAM jaI aMgreja sarakAra sAmenI laData calAvye rAkhI. bajAvyA bAda teo potAnA vatana kelakI gAmanI paMcAyatanA A vAtanI gaMdha jatAM bhAvanagara rAja emanI dharapakaDa mATe sarapaMca tarIke cUMTAyA hatA. 1954thI 57 sudhInA A traNa voraMTa kADhayuM. paNuM voraMTa zenuM baje? rAjya kaDaka thayuM emane varSanA gALA daramiyAna A kolakI paMcAyata saurASTranI zreSTha paMcAyata tarIke InAma meLavyuM hatuM. hAjara thavA ane nahitara jamIna hararAja karavA noTIsa nIkaLI paNa hAjara na thayA. chevaTe ja lIna hararAja thaI. pachI kAThIyAvADa ejansI muMbaI sarakAra vageree dharapakaDa mATe voraMTa kADhayA. gayA maMtrImaMDaLamAM temaNe kRSi ane nAgarika puravaThA khAtAnA paraMtu te na pakaDAyA te na ja pakaDAyA. A rIte cAra varSa nAyaba maMtrI tarIke kAmagIrI bajAvI hAlamAM gujarAta rAjyanAM bhUgarbhavAsa se. e daramyAna kAzI vidyApIThamAM jaIne samAja khetI-sIMcAI-vijaLI khA nAnA nAyaba maMtrI tarIke sevA ApI zAstrane abhyAsa paNa karyo 1947mAM svarAja AvatAM vatana rahyA che. mahuvAmAM AvyA paraMtu thoDA ja samayamAMke junAgaDhanI ArajI hakumata thaI ane pharI zrI jazubhAI e laDatamAM gayA ane agra zrI jAdavajIbhAI ke. medI hisso ApI laData saphaLa banAvI, emanA jAhera jIvanane sIdhe AraMbha 1948thI mahuvA mAM zarU thaze. ma2 pravRtti, kheDUta bhAvanagara jillA paMcAyatanA hAlanA pramukha ane bhAvanagara pravRtti sAmAjIka pravRtti vagere kSetramAM emaNe utsAhabhera kAma zarU jillA koMgresamAM baLavaMtabhAI mahetA pachInuM sthAna dharAvatA zrI karyuM ane lokee paNa te upADI lIdhuM. 1952 mAM prathama cUMTa- modI nI saccAI pramANikatA ane sabhAva mATe sAruM e NImAM teo mahuvA vidhAna sabhAnI beThaka laDI saurASTra dhArAsabhAnA saurASTra paricita che 1928 thI 1941 sudhI vakIlAta ane jAhera virodha pakSanA dhArAsabhya banyA. virodha pakSamAM emane AgevAnI pravRttio 1928 thI kAThiAvADa vyAyAma pracAraka maMDaLanA maMtrI bhalA bhAga utA. 1955 mAM dava mukata bhAdAlanamAM bhAga lAthI 1938 thI bhAvanagara rAjaya pariSadanA maMtrI svarAjya pachI jillA ane satyAgraha mATe be mAsa paMjIma jelamAM gALyA, selsa Tekasa kAMgresanA maMtrI 194 mAM vyaktigata satyAgraha mATe jela yAtrA AMdolana vakhate paNa jelamAM gayela. zrI jazubhAI 1949 thI 1942 mAM kavITa IDIyA aMge DITezanamAM, 48 mAM bhAvanagara 1959 sudhI eTale daza varSa mahuvA yunI. nA pramukha pade rahyA rAjyanA mahesula pradhAna-eja arasAmAM saurASTra rAjyanI eDamInIhatA mahuvA yunIsipAlITI e AjhAdI pachI je siddhio hAMsala sTreTIva kAunsIlanA ceramena 9 mAM jillA kalekaTara 50 thI para karI che teno sAro ane sacoTa khyAla jevAM sivAya AvI zake sudhI saurASTra dhArAsabhAnA spIkara para thI 56 sudhI keLavaNI temaja tema nathI sudharAIe lekamata keLavI leka phALAthI jAhera kAme karyA che te abhinaMdanIya che mahuvA keLavaNI sahAyaka samAjanI prasaMzA jAhera bAMdhakAma khAtAnA pradhAna tarIke yazasvI kAmagIrI bajAvI. sarvatra thAya che. gujarAta rAjyanA nANApradhAna paNa hatA. nAthadvArA Tempala borDa gopAlaka saMgha. bhAvanagara keLavaNI maMDaLa, gAMdhIsmRti TrasTa AvI aneka vidha sAmAjika saMsthAo sAthe zrI jayarAmabhAI ANaMdabhAI paTela saMkaLAyelA che. temanuM Akhuye kuTuMba custa khAdIdhArI che. pote saurASTrane gAMDala najIka kelakI gAmanA kheDUta kuTuMbanA zrI kAMgresanI zistane varelA che. Jain Education Intemational
Page #1190
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1212 bhAratIya asmitA Do. jIvarAja nArAyaNa mahetA haiye sudhI zrI paramANaMdabhAinI sevAnI sugaMdha ane dilanI AtmiyatA pahoMcI che. teoe pitAnA abhyAsakALa daramyAna dara varSe keleja kelarazIpa ane suvarNacaMdraka meLavIne tejasvI vidyArthI tarIke | svarAjya lAvavA mATe je phanAgIrIne varI lenAra sevAbhAvI svarAjya lAvavA mATe je phanAgArAna nAmanA kolI samAjasevAnI pravRtti paNa abhyAsakALathI ja jadhya bhAratamAM koMgrese UbhuM karyuM temAM zrI ojhAe paNa Ama apanAvelI laMDanamAM inDIyana eso.nI sthApanA karI. iMglenDamAM janatAne gulAmImAMthI mukta thavAnI vAta samajAvavAmAM mahatvanA hiMdI vidyArthIone naDatI muzkelIo aMge laMDanamAM jhuMbeza phALo ApyA hatA junAgaDhamAM jayAre navAbazAhIne suraja tapato uThAvI hatI. 1951mAM muMbaI AvI kansalTIMga prekaTIsa zarU karI hatI adhikArIe navAbI mijAjamAM ane ThAThamAM rahetA hatA 1921mAM vaDodarA rAjyanA cIpha meDIkala ophIsara tarIke joDAyA tyAre unA tAlukAnI janatAne prazna jI ojhA pitAnI lokasevAnI 1932mAM bhAratanA mukitajaMgamAM jhaMpalAvyuM. be varSa jelavAsa zaktithI hala karatA hatA. svarAjaya AvyA bAda zrI ejhA bhAga 194ramAM bhArata choDonI laDatamAM bhAga lIdho ane pharI janasevAnA ja kAmamAM gaLADuba rahetA hovAthI temanI khetI be varSa jelavAsa bhogavya 1946mAM vidhAnasabhAmAM cuMTAyA. sukAI gaI. ArthiMkarIte ghasAyA temanuM pazudhana aradhuM nAza 1948mAM vaDodarA rAjyanA divAna nimAyA. 1949mAM muMbaInA pAmyuM temanA gharanI ciMtA Izvarane soMpI dIdhI svarAjyanA 19 pradhAnamaMDaLamAM jAhera bAMdhakAma khAtAnA pradhAna thayA 19parathI 15 varSe unA tAlukAmAM gAme gAma vADIe vADIe eIla enjina sudhI muMbaI sarakAranA nANAMkhAtA uparAMta dArUbaMdhI ane udyoga- mUkavAmAM AvyA ane unA tAlukA gujarAta rAjyamAM prasiddha khAtAnA pradhAna tarIke pharajo saMbhALela. te pachI gujarAta rAjyanA pApe. tyAre zrI ojhAnI vADI upara pANInuM mazIna nahotuM mukhya pradhAna banyA. saurASTra ane gujarAtamAM temanI sevAo pahoMcyuM game te mANasa Ave tene jamADI madada karavAmAM dhanyatA ghaNI che. anubhavatA udAra ane khAnadAna lekasevaka upara samagra unA tAlukAnI janatA, ane bAbarIyAvADanI janatA gaurava anubhave che. zrI paramANada ochA hAlamAM teo gujarAta rAjayanA vana ane mArga vAhana vyavahAra khAtAnA nAyaba maMtrI tarIke sevA ApI rahyAM che. mukata hAryA karatA pratibhAzALI puruSane jue eTale samajI levuM ke unAnA e paramANaMdabhAI ojhA che je sthAna pada sva. zrI baLavaMtarAya mahetA ke sattA meLavavA kadI nA sara paNa prayatna nathI karyo. chatAM AmajanatA koMgresa pakSa ane gujarAta sarakAre haMmezA agatyanA sthAne tene pasaMda karyA che, te zrI paramANaMdabhAI jIvAbhAI 19lmI phebruArI 1899nA roja janmelA zrI baLavaMtarAya maheojhA jIvananI preraNAtmaka hakIkata che tAnI jIvanayAtrA ghaNI javalaMta hatI. teo jyAre mu baI yuniva siTI mAMthI grejaeTa thayA tyAre mahAtmA gAMdhIjIe AdarelI che. Arthika rIte sara evA mULa unA tAlukAnA sImara gAmanA sahakAranI caLavaLane nAda dezabharamAM guMjI rahyo hato. zrI baLavaMtavatanI ne muMbaI vasatA unevALa brAhmaNa parivAranA eka navajavAna bhAIne paNuM A caLavaLane cepa lAge temaNe asahakAranI caLavaLamAM ne sane 1929nA divasema pUjya rASTa pitAgAMdhIjI ane paMDita jhaMpalAvyuM yunivarsiTInI DIgrI levAno InakAra karyo, alabatta javAharalAlanA vicAronI dhUna lAgI ne koMgresane saMnika thavAnuM pAchaLathI gujarAta vidyApIThe temane snAtakanI padavI enAyata mana thayuM. muMbaI pradeza koMgresanI sAkhA muMbaI "bI" vorDa karI mAMDavI vibhAga ke gresa samitinA sabhya tarIke joDAI jana sevAnI dikSA lIdhI sane 1937 sudhI A javAne kaeNgrese je kaMI sepyuM bhAvanagaramAM reve karmacArI maMDaLanA saMgaThana maMtrI banyA, te deza sevAnuM kAma karyuM te jutAna eja AjanA zrI paramANaMda pAchaLathI temaNe harIjana kalyANa ane mahilA keLavaNInI pravRttio dAsa jIvAbhAI ojhA. hAtha dharI hatI, saradAra vallabhabhAI paTelanI AgevAnI heThaLa nAga pura khAte jhaDA satyAgrahamAM paNa zrI baLavaMtabhAIe bhAga lIdho sane 1937 mAM tabiyata bagaDavAthI parivAranI premabharI mIThI hato 1930 mAM mIThAne kAyado toDavA mATe gAMdhIjIe dAMDI uMdha cheDI, mitra maMDaLa cheDI, ArAmano roTale choDI, mahenata kacane kAryakrama amalI banAvyA tyAre gholerA khAte mIThA satyAkarI tabiyata sudhAravA potAnI janma bhUmi unA tAlukAmAM AvyA prahamAM bhAga lIdhe hatA. tyAre koI jANatuM na hatuM ke A juvAna mANasa samagra unA tAlukAnI janatAne agraNI banaze. te junAgaDha jillAnA agraNI bhAratanA rAjakIya jIvanamAM zrI baLavaMtabhAI mahetAne sauthI kAryakara banaze, varSonI sevAne lIdhe gIranA mAladhArIo, paMcoLI, moTAmAM moTe javAbadAra rAjataMtra mATenI rAjasthAnI prajAnI leDagavI, gohela, Ara kAraDIyA, kaNabI, mArU, kuMbhAra, harijana, kaLI, tanA rAhabara banavAne tenI a.gavAnI levAmAM rahela hatA. keTalAka ane pachAta vargathI mAMDIne unAnI vaNika brAhmaNa dareka komanA varSa sudhI zrI baLavaMtabhAI akhIla bhArata rAjasthAnI prajAkIya Jain Education Intemational
Page #1191
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtiga parriSadanA maMtrI pade raDyA hatA. zrI khaLavaMtabhAI pAchaLathI A pariSadanA upapramukha paNa banyA hatA. bhAvanagara prajA pariSadanA khAvAna tarIke tema javAbadAra rAjataMtra mATe bhAvanagara rAjyanA divAna sAthe vATAghATA karI hatI. teeA bhAvanagaranI dhArAsabhAmAM cuMTAyA hatA ane bhAvanagaranA pramukha mukhya pradhAna banyA hatA. zrI baLavaMtabhAI kAMgresamAM varSo sudhI sakriya rahyA hatA 1948mAM jyAre saurASTranA ekamanI racanA thaI tyAre teo tenA prathama nAyaba mukhya pradhAna banyA hatA. 1947mAM teo bhAratanI baMdhAraNuM sabhAnA sabhya cuMTAyelA. 1952 ane 19pa7mAM kema khovAra to bhAratamAMthI lokasabhAnA sabhya tarIke cuMTAyA hatA. te| koMgresa saMsadIya pakSanA maMtrIpade hatA ane leAkasabhAnI aMdAja samitinA adhyakSa pade paNa rahyA hatA. gujarAta rAjyanA mukhya pradhAna paNa anyA hatA. te pachI vivinI vicitratA e te ke barAbara e varSe temanI aa ujjavaLa kArakiMge sudharInA dariyA kinAre soDa tANI teo gujarAtanu gautra hatA. zrI manubhAI zAha saurASTranuM rAjya racAyu. tyAre tarIke jemaNAtA hatA te zrI manubhAi AtamAM dilhI kaleAya ane janarala darAnI jagyA upara khAravA kAma karyuM. thayAM. rASTriya laDatAmAM temaNe ghaNI sevAo ApI che. bhArata sarakAranA udyoga vikAsa khAtAnA pradhAna pachI bhAre udyoga khAtAnA pradhAna thayAM. 1957thI bhArata sarakAranA udyoga khAtAnA pradhAna tarIke paNa sevA ApI che, bhAre udyo- saurASTramAM nANAMpradhAna gamAM temaNe naherUnA svapnAe sAryAMka karyAM. kApaDa udyogane dunimenTa cAmAM nIjuM sthAna pAsu nikAsa vyApAramAM navA zikharo sara karI batAvyA. aaudhotika krAMtinA mAthI tarIke ane Adhunika saurASTranA zipIemAM temanu' nAma mAkhare raheze. gujarAta devalAbhalavADAmAM papenTa korporezananA sukAnI tarIke dhaNI dharAvI tevA ApI hyAM che. zrI ratubhAI adANI gAMdhIyuganI khaDatala vyaktimAM zrI ratubhAinuM nAma me|khare che 1930mAM abhyAsa che!DayA ane satyAgrahanI caLavaLamAM bhAga lIdhA ane jelamAM gayA jelamAMthI bahAra AvI rAjakIya ane sAmAjika pravRttio zarU karI, 1942mAM bhUgabha kAryakara tarIke kAma karyuM. saurASTranuM rAjya racAyA pachI vikAsa ane plAnIMga khAtAnA pradhAna tarIke sevAe ArpI. muMbai rAjyanA vIleja paMcAyata ane koTeja inDasTrIjhanA pradhAna tarIke paNa kAma karyuM. chelle gujarAta rAjyanA pradhAna maMDaLamAM paNa joDAyA. Aje jUnAgaDhamAM ane saurASTranI racanAtmaka prakriyAne geMga rahyAM che. ApI nAnAmAM nAnA pradhAna zAhe dilhImAM zarUmIlsa ku. mAM uMcA zrI rasIkalAla umedaca'da parIkha jemanA pAsethI saurASTranA svAtaMtrya prAmanI kaTIbaddha vigato maLI zake che. jeee lIMbaDI satyAgrahanA praNetA ane saurASTranA eka aDIkhama rAjakIya kArya kara tarIkenuM sthAna prathama harALamAM meLavyuM che, tevA zrI rasikabhAI 1933, 1939 ane 1942nI rASTrIya caLavaLeAmAM agra bhAga bhajavyA hatA ane traNe vakhata jelavAsa bhogavyA hatA 1948mAM saurASTra rAjyasabhAmAM pradhAna tarIke levAyA. 1952mAM jhAlAvADamAMthI leAkasabhAmAM cUMTAyA. saurASTra rAjyanA yapradhAna tarIke paryaM kAma karyuM. 1954mAM saurASTra rAjyanA mukhya pradhAna thayAM. 1956thI muMbaI rAjyanA mahesula pradhAna tarIke paNa sevA ApyuM. gujarAtanuM alaga rAjya catAM gujarAta rAjyanA gRha pradhAna tarIke paNa sevA ArpI hatI. zrI caturabhAI bI. paTela vatana gujarAta tAlukA bAbu 996mAM siDanAma kAleja AphakAmasa enDa IkonomIkasa mukhaImAMthI bIjI zreNImAM bI. kAma thayAM. 1213 mAsTara meTIka thayA pachI eka varSa revanyu khAtAmAM AkarI karelI. tyAra bAda eka varasa kAranezana hAIskUla naDiyAdamAM zikSaka tarIke karelI. mAlejamAM abhyAsa sAthe kamizana ejanTanuM kAma ane eka varasa e. vI. skUla eDamAM mukhya zikSaka tarIke nekarI sansa nI kuAM. te nAme karatA. khI. kAma thayA bAda muMbaI lakSmIdAsa mArakeTamAM kApaDanI dukAna karelI. pachI hiMdu baTana phaeNkaTarI enDa meTala varkasa vi. muMbaSTamAM janarala menejara tarIke kAma karyu kAM. li. nA janarala menejara tarIke kAma kareluM. paNa zarIra tyAMthI chUTA para je vA grenamAM * kA | dezI tApanAdurasta rahetA tyAMthI vatanamAM pAchA pharelA. muI hatA tyAre A kanyA vidyAlayanI sthApanA karavAmAM ane zarU k ' yA. AtamAM tenI vyavasthAmAM thoDo vakhata kAma kareluM raMgunathI AvyA khAda navasArI pAse gurUkula sUpAnI vyavasthA e varSa sudhI saMbhALI paNuM zarIra sAruM na rahetAM pAMthI chUTA Arya kumAra mahAsabhA vaDodarAmAM joDAyA ane saurASTramAM seAnagaDhamAM AvelA gurUkuLanAM mukhyAdhiSThAtA ane TrasTI tarIke sevA ArpI. ApakumAra mahAsabhAvAdanA anya upa pramukhya ane sI tarIke Arya kanyA gurukuLa porabaMdaranA vyavasthApaka ane TrasTI tarIke tathA maharSi dayAnaMda mahA vidyAlaya ceAkI (sAraTha) mahilA mahA vidyAlaya TrasTa ane maharSi dayAnaMda smAraka TrasTanA TrasTI tarIke sevA ArpI. zrI devIbhAI va javAbadAra rAjyataMtranI hAkala paDatA kolejanA abhyAsa adhUro mUkI majura saMgaThThane racI mukti jaMgamAM jhaMpalAvyuM
Page #1192
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1214 bhAratIya asmitA majura caLavaLane pitAne priya viSaya banAvI anya kSetre paNa eka 1963mAM a, ka. trivedI kAvya spardhAmAM temanI uttama kavitA maulika virodha pakSanA netA tarIke samAjavAda mATe laDatA AvyA che. mATe gArDa keleja navasArI taraphathI suvarNa caMdraka maLe, uparAMta satata bIjAM be varSa bIjuM InAma emAMja meLavyuM. 1964mAM prajA samAjavAdI pakSanA varSo sudhI bhAvanagara jIllAnI akhila bhAratIya hindI bhASaNa spardhAmAM vardhA mukAme samasta sAmAnya maMtrI tarIke ane bhAvanagara bo myunisipAlITInA bhAratamAM tRtIya naMbare AvI rUA. 101/ nuM pAritoSika meLavyuM. karIAta maMDaLa temaja anya majUra maMDaLAne sevAo ApI mitro ane sAthIone AgaLa karavAne svabhAva sattA tarapha nahi 1965mAM ema. e. uttIrNa karI 1965thIja ArTasa enDa javAnI chatti dezamAM lokazAhI samAjavAdanI racanA mATe pada-dalIta sAyansa koleja amarelImAM hindInA lekacarara tarIke joDAyA lekemAM kAma karavAnI bhAvanA sAthe kAma karI rahyAM che. 1966mAM AkAzavANI zauryagIta spardhAmAM mArA gIta "virala zrI dolatabhAI jayaMtilAla pArekha jana jAge" ne AkAzavANI pAritoSika maLela che. muMbaImAM mahuvA yuvaka samAjanA staMbhana gaNAtA pragatizIla jIvana khUba saMgharSarata rahyuM. abhyAsa mATe aneka takalIpha 5hasya zrI delatabhAI aneka sAmAjika saMsthAnA sUtradhAra che. veThI sva parizrame AgaLa Avela che. mahuvA yuvaka samAjanA maMtrI che. mahuvA temanuM vatana. kapALa avAra navAra AkAzavANI uparathI vArtAlApa tathA anya samAjanI udAratAnA darzana jovA hoya to zrI dolatabhAInA vyastitvamAMja e pratibiMba paDe che. kAryakrama prasArita thatA rahe che. kepTana zrI nItina kapindrabhAI mahetA sAmAjika pravRttiomAM nAnapaNathI ja temane utsAha ane kAMIka sArU karavAnI tamannA hatI. udyogakSetre paNa kAMIka sArU kAma | zrI nItina kapindrabhAI mahetAne janma bhAvanagaramAM thayo. karI dezane vadhu upayogI banavAnI AkAMkSA sevelI. zikSaNa bhAvanagaramAMja lIdheluM grejyueTa paNa bhAvanagaranI zAmaLa dAsa kolejamAMthI thayA hatA. teo bhAvanagaranA vaDanagarA nAgara bacapaNamAM sevelA A uttama Adara ane bhAvanAoe mUhasya zrI kapindrabhAI mAdhavalAla mahetAnA bIjA putra thAya che. yuvAnImAM pravezatA bhUta ravarUpa lIdhuM. udyogakSetre muLajI jeThA jJAtie vaDanagarA jJAtinA-jemanA iSTadeva zrI hATakezvara che ne je mArakITamAM kApaDanA dhaMdhAmAM saMpUrNa pragati sAdhI. emaNe A jJAtinuM pratika che "kalama', kaDachI ane barachI temAM zrI nItina dizAmAM AtmasaMtoSa te meLavyAja paNa temanI utkaMThA samAjane ke. mahetAe - bhAratamAnI sevA ane rakSa) mATe 'barachIne dhaze uMce darajaje laI javAnI hatI. sabhAgye sevAbhAvI sAthIe jIvana vyavasAya pasaMda karyo che. A vyavasAya nAgara maLyA. jene laI zikSaNakSetre vatanamAM zaikSaNika saMsthAo ubhI juvAne mATe kAMI na nathI, aDhAramI sadInA kAThiyAvADamAM karavAmAM temane tana-mana-dhana vicAre mUkayuM. khaMta, cIvaTAI, kALajI mAMgaroLanA nAgara brAhmaNa kuMvarajI nANAvaTInA putra divAna ane anubhavone AdhAre samAjanI pravRttine prathama kakSAmAM mUkI emanI amarajIe paNa Aja vyavasAya svIkArI-kAThIyAvADanA e bhiSaNa sevAnI kuca vaNathaMbhI rahI che. daSTi biMdu mAtra udyoga ke vyApAra taraphaja ItihAsamAM cAre kora ukApAta karatA cAra-DAku-DakaeNra khAMTa-bahAnahI paNa keLavaNInA vikAsa mATenA prayatnamAM saphaLatA maLe tevA ravaTIyA vagere mahAta karelA teja vyavasAya Aja visamI sadImAM temanA racanAtmaka vicArone kAraNe ane saumya, udAra ane namra samagra bhAratanI sImAnA rakSaNa kAje e ja jagavikhyAta jJAtinA svabhAvane kAraNe mahuvAmAM saMkhyAbaMdha sAmAjika sevA ApatI bhAvanagaranA suputra kepTana nItina ke. mahetA Aje ApI rahyA gaganacuMbI ImArato temanI javalata kArakIrdinI sAkSI pUre che. che. teoe prathama bhArata-pAka yuddha je 1965mAM thayeluM temAM 2nd stnA hoddA upara rahI ne - pAkanI peTana Tekone baLada zrI naTavaralAla maganalAla upAdhyAya gADI jethI karI nAkhelI ane jambara zikasta ApelI. A vakhajanma tA. 24-5-1929, janmasthaLa bhAvanagara vatana-sAbara- tanI laDAImAM 1971nI DIsembaranI 4 thI 18mI sudhI cAleluM kAMThA jillAnA moDAsa tAbAnuM nAnakaDuM gAma sAkarIA. kuTuMbanI temAM paNa jIva saTosaTanI kAmagInI bajAvelI. jene AMkhe dekhe niyati sAmAnya ahevAla temanA patro vAMcavAthI khyAla Ave che. teo mAtra eka kuzaLa sainika ke bAhoza lazkarI adhikArI ja nathI paraMtu eka nAnapaNathI ja kavitA ane nATakone khUba zekha, atyAra sudhI siddhahasta kalAkAra ane chevaTa chevaTa te eka zIghra kavi paNa banI zALA kolejo ane yuni.mAM trIseka jeTalAM nATakomAM abhinayanAM cUkayA che prathama pAritoSika meLavyAM che. kAvya-spardhA, vakatRtva spardhA nibaMdha spardhA vageremAM atyAra sudhI kula 65 jeTalAM pAritoSika meLa | zrI naMdalAla rUpacaMda zAha vela che. puSpanI sugaMdha vAtAvaraNane madhura banAve che, pa, mAnavapupa Jain Education Intemational
Page #1193
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigra ya 1215 sa. 1915mAM vIranagara mAsanI vizeSa milana ahIM jovA ma sahakAra ApavA kaTi to Aptajana ane hajAre snehIjane are ! janatA janArdanane zarUzarUmAM kruDa DraganI vyApArI peDhImAM eka varSa anubhava sevAnI saurabhathI bharI de che. zrI naMdalAla rUpacaMda zAhanuM jIvane lIdhe ane AtmazraddhA ane kuDa Draga saplAya taSa ekasaparTapaNa sevAnI saurabhathI madhamadhI rahyuM che. ImporTanuM bIjhanesa zarU karyuM. A dhaMdhAne suMdara rIte khIlavyo ane parAsvI banatA gayA. me. ekSala Draga hAusanA nAmathI sevAmUrti rASTrapremI zrI vIracaMdabhAInA baDabhAgI kuTuMbamAM zrI kalakattAmAM zAkhA karI. pU. mAtApitAnA ane gurukuLanA rUpacaMdabhAIne tyAM i. sa. 1915mAM vIranagara khAte naMdalAlabhAIne susaMskAro A rIte dIpI rahyA hatA. zrI ane sarasvatInuM subhaga janma thayo hato. e vakhatanA samaDhiyALAmAM abhyAsanI vizeSa milana ahIM jovA maLe che. zikSaNa pratye evI to mamatA che ke sagavaDatA na hovAthI naMdalAlabhAIe bhAvanagara-dakSiNAmUrti-pAlI te mATe tana-mana dhanathI saMpUrNa sahakAra ApavA kaTibaddha hoya tANa bAlAzrama ane lIMbaDI vidhArthIpahamAM rahIne abhyAsa karyo. che. zrI muluMDa jaina mitra maMDaLanA sabhya che ane gurUkuLa mitra rASTrapremane raMga nAnapaNathI lAgyo ane 1930nI svAtaMtryanI ma DaLanI sakriya samitinA sabhya che. gurukuLa suvarNa mahotsavanA laDatamAM bhAga laI dezaprema pradarzita karyo vyAyAma-ramatagamata ane samAraMbhane temane apUrva utsAha ane tamannA che. teo milanataravAno zokha evo ke sAthIo cakita thaI jatA. vIsa sAra, sahRdayI, kAryakarALa sevApriya tathA udAracarita che. temanA varSanI yuvAna vaye saurASTramAM sAbunuM kArakhAnuM zarU karyuM, temAM guNAnurAgI suzIla dharmapatnI zrImatI indumatIbahena temanA preraNAsArI saphaLatA meLavI, vyApAra arthe karAMcI gayA. tyAM paNa sevA mUti che. teo gurukuLanA rana che. suvarNa mahotsava prasaMge kSetre noMdhapAtra kAma karyuM. mitro ane zubhecchakoe tyAM temanuM atiMdhivizeSa tarIke padhAryA hatA ane gurUkuLane je udAra sakhAsanmAna karyuM hatuM. goDalamAM harijana sevaka samAjanI temaNe lata karI A B Die, AratI temane vata karI che te smaraNIya gaNAze. noMdhapAtra sevA karI hatI, 1948mAM karAMcI choDI muMbaI AvyA teo khUba yazasvI bane ane zikSaNa samAjakalyANa ane ane udyogapati thavAnA saMhAlA siddha karavA teo kelIkAInDasTrI- sevAnI saurabha prasarAve e ja abhyarthanA. thala enajInIyarsanA menejIMga pArTanara tarIke joDAyA ane Aje udyogakSetre dezanA vikAsamAM prazaMsanIya phALo ApI rahyA che. zrI sI. pI. vyAsa ane sI. ema. trivedI teo chellAM daza-bAra varSathI mATuMgA jana svayaMsevaka maMDa- zrI ikonomI ejInIyarIMga ka. nuM bhAvanagaramAM saphaLa saMcALanA pramukhasthAne rahI yuvAnone preraNuM ApI rahyA che ane jaina lana karI rahelA zrI vyAsa ane zrI trivedI bane dUdharejanA vatanI samAjanI sevA karI rahyA che. zrI amarelI jena vighAthI5hanA che. audyogika kSetre kAMIka karI chUTavAnI nAnapaNathI tamannA sevelI. vikAsa prayatnamAM teozrIne mahatvane kALo che ane temanA zubha zarUAtamAM bane sadahastho muMbaInI eka 55 banAvatI ku.mAM haste saMsthAnA makAnanuM zilAropaNa thayuM che, zrI vIracaMda pAnA- keTaleka samaya nokarI karI 1948 mAM bhAvanagara AvyA-cAra varSa caMda kuTuMbapatrikAnAM temanA lakhA rasaprada, bedhaka ane kuTuMba- konTekaTara lAInanuM kAma karyuM paNa temAM saphaLatA na maLI. tyAra vAtsalya bharyA hatA. zrI vIranagaranAM temanA parama pUjya pitAzrInA pachI e jIyarIga lAInamAM sAhasa karyuM ane Izvare yArI ApI smaraNArthe sthapAyela zrI rUpacaMda pAnAcaMda chAtrAlayamAM paNa temane zarUAtamAM pANI mATenA paMpa banAvatA pachI pAvarathI cAlatA mahatvano phALe che, papo banAvyA ane Aje sTenalevA sTIla pampa banAve che. je kemIkalsa mATe khUba upayogI banI rahe che-be lAkhanuM vecANa zrI naMdalAlabhAIe udyoga-vyApAra-samAja ane dharmakSetre hatuM je Aje dasa lAkha sudhI pahoMcyuM che. samasta bhAratamAM saplAI Aja sudhImAM je yazaprApti karI che, te temanI dIrdhadaSTi ane kare che. uparAMta irAka irAna vigere dezomAM paNa mokale che. be AtmavizvAsane AbhArI che. temanA jevA udAra ekanika, sevA leyathI cAlu kareluM kArakhAnuM Aje bAvIsa mazInathI dhamadhame che. premI ane saujanyazIla mahAnubhAva ApaNuM gaurava che. bhAvanagara borataLAvane ane mAlaNa geITanA lekageITanuM kAma temanA zrI manasukhalAla talakacaMda dezI dvArA thayuM. 1959 thI ikona mArkanA papa banAvavA zarU karyA ane Aje dareka jAtanA pampa banAve che. mANasa potAnA bhAgyane zipI ane ghaDave poteja che. puruSArtha ane buddhiprabhA navAnavA prasthAna kare che. zrI manasukhalAla zrI araviMdanI AdhyAtmika vicAradhArAmAM teone ananya bhAInI janmabhUmi, mahuvA pAsenuM nAnakaDuM gAma, jAdarA, nAnI zraddhA che. nAnA moTA sAmAjika kaMDaphALAomAM A pATIne umaramAM gurUkuLamAM dAkhala thayA ane komarsa meTrika thayA. ahI phALo hoyaja che. jIvananuM ghaDatara thayuM ane susaMskAro meLavyA tenuM temane gaurava che. zrI zAmajIbhAI mAlAbhAI aDhAramA varSe muMbaI AvyA. puruSArtha karI pagabhara thavAnI tamannA hatI. muMbaImAM kuMbhAravADAmAM AvelI cuDAsamA enDa kuM. jyAM mIla sperapATa tathA pavana AMkaDIo-vigere banAvavAnuM kAma Jain Education Intemational
Page #1194
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1216 bhAratIya asmitA kare che. A kampanInA mAlIke pAlItANA nivAsI mistrI zAmajI zrI jayaMtilAla ke zAha bhAI mAlAbhAInA putra lAlajIbhAI, ratanazIbhAI hIrAbhAI tathA devarAjabhAInA moTA putra praviNabhAI che. A kaMpanIne vahIvaTa rAjakoTanA vatanI zrI jaye tilAlabhAI rAha tha dhAtha dhaNA hIrAbhAInA sauthI nAnAbhAI saMbhALI rahyAM che. zrI lAlajIbhAI varSothI madrAsamAM vase che. vatanathI ghaNe dUra hovA chatAM vatanane zAmajIbhAI bahuja vyavahArika ane jJAti premI che. jJAtinA ane satatapaNe yAda karatA rahyAM che. meTrIka sudhIno abhyAsa paNa gAmane kAmamAM pUro sAtha sahakAra Ape che. zrI zAmajIbhAI pitAnI haiyA ukalata ane vyavahAra kuzaLatAne laI 1939thI mAlAbhAI tathA temanA vaDIla baMdhu bhavAnabhAI mAlAbhAIe muMba- dhaMdhAmAM ekadhArI pragati sAdhI rahyAM che. je pitAnA bAhubaLe ImAM AvI sAmAnya majUrIthI kAmanI zarUAta karI Aje sArI ane vizeSa karIne bhAIo ane kuTuMbIjanonA saMpa sadabhAva ane sthitie pahoMcyA che-vizALa kuTuMba parivArane paNa muMbaI lAvI zubha lAgaNIne AbhArI che. samasta hindane pravAsa karI ghaNe sukhI ane samRddha banyA che. badhA bhAIo pArlAmAM rahe che. anubhava meLave che. dhaMdhAnI pragati sAthe sAmAjIka ane dhArmika pAlItANAnA sArvajanika kAmomAM temane cAra e phALo rahyo che. vizALa kSetre paNa temaNe temanuM sArU evuM pradAna che. zrI jayAnaMdabhAI prabhujIbhAI jAnI madrAsa gujarAtI maMDaLa, gujarAtI kanyAzALA, zrI e bI. pArekha vidyAmaMdira, zrI saurASTra jaina saMgha, zrI sthAnakavAsI yuvaka amarelI jillAnI keDInAra nagarapaMcAyatanA ceramena zrI saMdha, zrI gujarAtI yuvaka maMDaLa, lAyansa kalaba vigere saMsthAo jyAnaMdabhAI keDInAranA jAherajIvanamAM ghaNA samayathI AgaLa sAthe saMkaLAyelA che. atyAra sudhImAM nAnImoTI A badhI saMsthApaDato bhAga le che. niSThA ane pramANIkatAthI jAherasamAjamAM emAM temaNe dAna ApeluM che. vaDIle pAsethI dAnadhamanI preraNA AgaLa AvyA che. keDInAra nAgarika sahakArI benkanA vAIsa - meLavI ane e vAraso pote jALavI rahyAM che. ramatagamata ane ceramena, koDInAra tAlukA ko-o benkIMga yunIyananA DAyarekaTara vAMcananA zekha uparAMta audyogikakSetre temanI buddhizaktino tarIke, koDInAra tAlukA bajAra samitinA sabhya tarIke temaja bIjI vadhAremAM vadhAre upayoga karavAnI maniSA seve che. rAjakeTanI ghaNI saMsthAomAM sakriya rasa laI rahyA che. AphreiDa hAIskulamAM ane krikeTa lAyansa vigere aneka pravRtione temanI protsAhaka lAgaNI ane jarUrIyAta maLatI rahI che. vyavasAye vyApAra ane khetI che. saMyukta hindu avibhakta saurASTranuM khare ja teo gaurava che. kuTuMbanA temanA badhAja sabhya sAmAjika sevAmAM rasa dharAve che. ema ema hAIskUlamAM temane mahatvano phALo che. guptadAnamAM zrI karUNAzaMkarabhAI. je. joSI vizeSa mAne che. jhaverI hIrA jhaverAtanA pArakhanAra hoya che tevI rIte teoe khAMDasarI ane tenI banAvaTa ane sImenTa ane tenI banAvaTo samAjanI nADa pArakhI lIdhI ke samAjane saMskArI, samRddha, sukhI aMgenuM dhaMdhAdArI Ayojana vicArI rahyAM che. koDInAramAM temanuM ane zAMtimaya banAvavo hoya te zikSaNa ane keLavaNIne vikAsa sArU evuM mAnapAna che. ane dharma saMskAranI pravRttio jarUrI che. kalA sAhityane uttejana zrI kasturacaMda karazanajI mahetA ApyA vagara chUTako nathI. eTale samAjajIvananAM vividha kSetromAM kArya tatparatA batAvI zikSaNuM, dharma ane samAjanI tana, mana kAThiyAvADIe dhaMdhArthe bahAra jyAM jyAM gayA tyAM tyAM temanI ane dhanathI kiMmatI sevA ApI rahyAM che. pite dAnapremI hovAne vicakSaNa vyApArI buddhithI vyApAranI jamAvaTa karI uparAMta samAja- lIdhe jema kamAI jANe che. tema samAjanAM sakAryomAM chUTe hAthe sevAne kSetre paNa temanA saMskAra svabhAva pramANe samaya zakine khacI paNa jANe che. bhoge paNa rasa letA rahyAM che. bhAI zrI jevI saurASTranA saradhAra (rAjakoTa) nAM vatanI morabInA vatanI zrI kasturacaMdabhAI dhaNA varSothI dhaMdhArthe che. ane vatanathI dUra varSo thayAM hAla madrAsa khAte vasIne pitAnAM madrAsane potAnuM vatana banAvyuM che. 1951thI anAjanA vyApAranA dhaMdhAkiya kSetramAM sArI evI pragati sAdhI che. cha vananI zarUAta zarUAta karI je dhaMdhAne Aje saMgIna sthitimAM mUkayo che. sAdA zikSaNa kSetramAM lagabhaga dasa varSa payaMta vItAvI zikSaka vRtinI saraLa ane nikAne kAraNe vyApArI samAjamAM temanuM sArU evuM kArakidI me kArakirdImAM sArI evI nAmanAM prApta karI che. sane 1943 thI mAnapAna che. 1956 sudhI khAnagI peDhImAM nokarI bajAvIne sane 1956thI pote svataMtra dhaMdho zarU karyo. jemAM meLavelI saphaLatAnI cAvInAM kAraNe madrAsanI zaikSaNika tathA sAmAjika saMsthAomAM AgaLa apUrva khaMta, sAhasa ane gaNatrIbAjI temaja kArya kuzaLatA vagere paDatuM temanuM mArgadarzana che. guNo mukhya bhAga bhajave che. mAtra svAvalaMbanathI mokhare Avela | dara varSe lAla Jain Education Intemational
Page #1195
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha 1217 eka udyogapati tarIke, gujarAtI maMDaLanA pramukhapade rahI sAMskRtika yelA sabhyo carcA karatA hoya tyAre janatAmAMthI sarvekeI hAjara pravRttio calAvatI anekavidha saMsthAne pitAnI pratyakSa ane rahI pitAnA cuMTelA mANaso kevuM kAma kare che te jovAne adhi parokSapaNe sevA apIne sarvatra sAruM evuM mAnapAna pAmyA che. kAra che. evI jApati eka daza varSanA bALakamAM hatI mITIga eTaluM ja nahi paNa tA. 26-2-1971nAM roja gujarAtI maMDaLanA cAlatI hoya tyAre prekSaka gelerImAM A nAne vidhAthI acuka navAM makAnanuM khAta muhuta bhAIzrI joSInA zubhahaste karAvI khare- beTho ja hoya ane pitAnI svapna saSTimAM khovAI jaI A khara gujarAtI samAje temanI nisvArtha sevAnI apUrva kadara karI myunisipAlITIne sabhya thavAnA keDa manamAM racatA. che. lagabhaga paMdara lAkha rUpiyAno kharca cha mALanuM AlIzAna makAna purajussAmAM tauyAra thaI rahyuM che. jemAM sthAnika pravRttio 1942mAM bhUgarbha laDatamAM AjanA bhAvanagara ilekaTrIsITI uparAMta eka suMdara atithigraha paNa banaze. A kAryakrama mATe varkasanA sekreTarI zrI maNIkAnta koThArI ane mitro sAthe beba banAvI pote athAga mahenata uThAvI rahyA che. vatanathI dara hovAM chatAM mAM bhomanI mukitanAM jaMgamAM utaryA, khUbaja vatanane bhUlyA nathI. koIpaNu gujarAtI madrAsane AMgaNe jue che. muzkelIthI temanA A kAryamAM pakaDAtA rahI gayA nahitara jude ja te tene jotAM ja pitAnuM haiyuM AnaMdathI pulakita banI jAya che. itihAsa hota. inTara sudhI abhyAsa karyo. pitA moTA vepArI A che temanA vatana pratye agAdha premaH temanAM jIvanamAM dhamanA pitAnA lohImAMja vepArInI kuzaLatA bharelI paDI chatAM vepAra saM kAra mamatA, sneha ane ucca kuTuMbabhAvanA temaja uttama uparAMta rAjakAraNamAM temaNe bhAga levA mAMDaze. saMrakAranuM darzana thAya che. cembara opha komarsanA mAnadamaMtrI tarIke ke have yujha kanazrI rasiMha nArasiMha gohela. saTIvanA membara tarIke keIpaNa rIte temane pratinidhitva karatA juo temAM yazasvI nIkaLeja chuTaka karanAra zrI pratApabhAinI bhAvanagara jillAnI sahakArI pravRttimAM je keTalAMka agraNI- pratibhA ApameLe ubhI thatI ja rahI che onI sevA paDI che temAnA eka jasaparAnA vatanI zrI jorUbhAI gohela sAta gujarAtI ane traNa aMgrejIne abhyAsa paNa cheka teo paMjAba nezanala benkanA khajAnacI tarIke karI karatA benka epleIjhanA mahatvanA savA saMgaThana karI temanI Age- zarUAtathI jasaparA paMthaka nA gAmaDAomAM eka talATI tarIkenI sAmAnya kAmagIrI daramyAna emaNe je kAmagIrI karIne yazasvI vAnI laIne saurASTramAM potAnI nAmanA meLavI. kArakIrdI prApta karI ane sahakArI pravRtti dvArA gAmaDAne vikAsa zahera bhAvanagaranA dhArAsabhya, myunisipAlITInA sabhya tarIke thavAnI enI eka mAtra zraddhAne kAraNe teo jillA levale pahoMcI paNa temanI je sevAo che te khUbaja prasaMzanIya che. teo eka zakyA che. kuzaLa viSTIkAra che. talATImAMthI temane baDhatI maLatI hatI, bIjI ghaNI takonuM zrI amRtalAlabhAI zAha Ahavana thayuM hatuM. e badhI lAlace jatI karIne roja berejanA vahivaTa praznomAM tAlukA kacerIe jaI sahakArI adhikArIo sAthe bhAvanagaramAM zAha sTIla korporezanane nAme jANItI peDhInA sumeLathI sahAyabhuta thavA mAMDayA e arasAmAM lokalabanI cuMTa bhAgIdAra che. ramezacaMdra amatalAla zAha ane surezacaMdra amRta NImAM jaMgI bahumatIe TAyA. lokasaMparkanuM kAma avirata cAlu lAla zAha InTara sudhI bane bhAIoe abhyAsa karIne bIna rAkhyuM. anu navI vyakti tarIke chatAM pitAnA protsAhaka sahakAra Aja teo jillA sahakArI borDamAM mAnada maMtrI tarIke, ane preraNAthI sTIla pharnIcaranuM utpAdana karavAnA kAmamAM khata jIllA kharIda vecANa saMgha mAM pramukha tarIke, ko-opareTIva benkanA ane utsAhathI lAgI gayA. AvaraNe ane muzkelIo AvI paNa DIrekaTara tarIke, devA bhAvanagara tAlukA kharIda vecANa saMghanA pramukha tarIke, dhIrajathI kAma cAlu rAkhyuM. potAnA anubhavo deDha varSathI dhaMdhA tAlukA paMcAyata pramukha tarIke, trApaja maMDaLa kegresa ane akhatarAonA bhoge navI navI DIjhAInanI avanavI samitinA pramukha tarIke jIllA paMcAyatamAM sahakArI kamiTinA AITama banAvIne Ape che, mAsika rU. 50,000 nuM utpAdana sabhya tarIke, dhAnI ela. ema. bI. nI zAkhAnA sabhya tarIke, dharAve che. gujarAta tathA para prAMtamAM sarakArI ane bIna sarakArI garAsadAra samAjanA sabhya tarIke, ane jillAnI anekavidha pravR pATIo mAM mAla saplAya kare che. janatAne rasamAM sastu nAnI ttimAM viziSTa kAmagIrI bajAvI rahyAM che. jagyAmAM ghageja samAveza thAya tevuM phanacara banAvI pUrU pADavAnI --Aheza rAkhe che zrI pratApabhAI zAha zrI jayaMtilAla prAgajIbhAI pArekha bhAvanagaranI prajAne potAnI prajAkIya myunisipAlITI maLI. A myunisipAlITInI sAmAnya sabhAmAM prajAnA kAryonI cUMTA- mahuvAnA jANItA pArekha kuTuMbamAM zrI prAgajIbhAI pArekhane Jain Education Intenational
Page #1196
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1218 bhAratIya asmitA dhara emane janma. sAdhAraNa abhyAsa karI dhaMdhArthe muMbaI AvyA temaja skula, davAkhAnuM vI. dareka sagavaDatA mATe voghA nivAsI mitra maMDaLa kApaDa laInamAM khubaja TUMkA pagAramAM nokarInI zarUAta karI. tathA dhaMdhA pragati maMDaLa mAraphate pravRtti zarU che. teo tana-mana khaMtathI kAma karI saunA hadaya jItI lIdhA. uttarottara vikAsa sAdhI temaja dhanathI paNa ghoghAnAM utakarSa mATe haMmezA prayatnazIla rahe che. muLajI jeThA mArkeTanI agragaNya peDhImAM bhAgIdArImAM joDAyA ane bhAvanagara kIlIpsa kAM nA reDIye temaja lepanI ejansI dharAve I. sa. 1948 thI svataMtra dhaMdhAnI rArUAta karI upArjana karela che. temaja lokone haMmezA vyAja nA bhAve vecANa kare che. temanA dravyane sadupayoga emaNe potAne hAtheja karavA mAM kApaDa bajAranA hAtha nIcenA anukuLa sTAphathI darekane haMmezA saMtoSa rahe che. mahAjananA sabhya tarIke teo varSo sudhI rahA hatA. mahuvA keLavaNI sva. zrI phatecaMda jhaverabhAI sahAyaka samAja dvArA mahuvAmAM zaikSaNIka saMsthA ubhI karavAmAM temanuM sAruM evuM dAna che. dazAzrImALI jJAtinA vikAsa pratye emanI uMDI bhAvanagara ane muMbaInA jaina samAjamAM jemanuM AgavuM sthAna sahAnubhuti che. chellA 25 varSathI teo tana, mana, dhanathI sakriya rasa laI hatuM dhArmika pravRttiomAM jeo haMmezA mokhare hatA vikAna rahyAM che. zrI dazAzrImALI borDiga mahuvAnI teoe judA judA abhyAsIo mATe jemanuM nivAsa sthAna carcA ane ciMtanathI sabhara haddAo para rahI apUrva sevA karI che. taduparAMta dazAzrImALI rahetuM aneka sAmAjika pravRttionA saMcAlanamAM jemanA sIdhe yA vaNika velaphera sosAyaTImAM teo AgaLa paDato bhAga le che. ADakatare hisso hatA, evA zrI phatecaMdabhAinuM pAlItANA janma zrI nAgaradAsa muLajIbhAI desAI sthAna hatuM. pUrvapUNyanA yogathI ane munivaryonA samAgamathI aneka jaina zikSaNa saMsthAonA adhiSThAtA banyA hatA. eka kAThiyAvADa e dAnavIra navaratnAnI khANa che. jyAM jyAM yazasvI vepArI tarIke temanI sArI evI pratiSThA hatI. temane najara karo tyAM tyAM mAnavatA premI paragaja mANasonA darzana dhArmika abhyAsa vizALa hata lekhana zakita suMdara hatI ane ghaNe thatAMja rahyAM che. boTAda pAse jhamarALAnA vatanI zrI nAgaradAsa bhAge sthitaprajJa rahetA temanuM bahAnuM kuTuMba khubaja saMskArI ane bhAIe AjathI 40 varSa pahelA rU. 20,000 eka dharmazALA keLavAyelu che. banAvavA; rUA. 3,500 pArevAnI chatrI banAvavA rAmajI maMdira ane hospITala tathA anya gAmonA kAmomAM suMdara phALe ApIne - sva. zrI mastarAmabhAI haragoviMdabhAI paMDayA * lekasevAnI yazakalagI prApta karI. cArAnA jirNoddhAramAM tyAnI jema sadAya smitabharyo cahere bhUlAya tema nathI. aneka eka vAvanA bAMdhakAmamAM, kapALa jJAtinA prasaMgomAM A kuTuMbe mANaso vacce jemanuM vyakitatva prakAza, AnaMda ane utsAha udAratA bakSI che A badhA kAmomAM temanA bhAIo choTAlAla iI choTAlAla prasAra , bhAvanagaranA vIsarAtA yugamAM lAMbA samaya sudhI saMskAra muLajI, kalyANuM muLajI vigerene paNa hisse jarAya ocho nathI. sAhitya ane samAjamAM agrapadane mAna che jemaNe bhagavyA zrI caMpakalAla nAgaradAsa desAI che. nAvInya sabhara AvakAra ane saMskAranI kaLA jemane hastagata hatI evA sva. zrI mastarAmabhAI bilDIMga konTekaTaranuM ane e pitAnA paropakArIrinA saMskAra temanAmAM paNa utaryA viSenA niSNAta tarIke eka salAhakAranuM varSothI teo kAma karatA ghaNA varSothI dhaMdhArthe muMbaImAM vasavATa hovA chatAM mAtRbhumi pratye hatA. bhAvanagaranI zAmaLadAsa koleja, naTarAja thIeTara ane gAMdhI RNa cUkavavAnuM bhUlyA nathI. pitAzrIne nAme jhamarALAnA davA " smRti e emanA kuzaLa sthApatya nirmANanA suMdara namUnAo che. khAnAmAM rUA. 5,00nuM dAna, hanumAnajInA maMdiramAM traNe bhAIo jItharInI TI. bI. hospITalanA sekreTarI tarIkenuM kAma varSe taraphathI 1,000nuM dAna narmadAbena caMpakalAla desAInA smaraNArthe sadhI saMbhALyuM hatuM teo gujarAtI sAhityanA eka viddhata charI haspITalamAM 5.001nuM dAna hepITalamAM cAra pathArI ane lekhaka hatA. temanI lekhanIne eka kalAkAranuM soiva vareluM che. be rUma mATe mAtuzrInA smaraNArthe rU. 1,400nuM dAna, prAthamika temanA jIvananA aneka pAsAomAM surucinuM hRdayaMgama darzana catuM. zALAmAM eka rUma mATe potAnA taraphathI dAna, baTAda koleja mATe rU. 501 dhoLakA kapALa beDi"gamAM mAtuzrInA smaraNArthe vyavasAyathI sva mastarAmabhAIvepArI hatA paraMtu temanI sAmAjika philasuphI sahiSNutAnA ane premanA pAyA para racAyelI hatI eTalA mATeja rU. 2,500 A uparAMta aneka nAnA moTA phaMDa phALAmAM udAra te samAjanI vikaTa samasyAonA ukela mATe aneka mitro temanI sakhAvata karI che. salAha sUcanA levA AvatA. temanI kalAdaSTi eka viziSTa prakAranI zrI cImanalAla harIbhAI zAha rahelI. temaNe karelu suzobhana kArya juo ke temanI nIce taiyAra thayela koI paNa makAnanuM sthApatya juo to tenI pAchaLa kalAno teo nAnapaNathI ghoghAne AgaLa lAvavAmAM utsAha rAkhI abhyAsI AmAM dekhAyA vinA raheja nahi rAjakAraNuthI te pote rahyA che ane ghoghAne vatanIo jeo hAla muMbaI rahe che, teo haMmezAM dUra rahetA. paraMtu temanI vedhaka dRSTi rAjakAraNane gaMdavADane sarve bhegA maLIne ghAnAM sAmAjika kArya tathA pANInI sagavaDatA ane aMdhArAne vIdhIne ArapAra nIkaLI jatI ane tethIja bhAvana Jain Education Intemational For Private & Personal use only
Page #1197
--------------------------------------------------------------------------
________________ mRtigraMtha garanA dezI rAjyanA kuzaLa divAna sva. zrI anaMtarAyabhAI paTaNI zrI jasubhAI rAvaLa mastarAmabhAIne potAnA salAhakAra nImyA hatA. acala" takhallusadhArI zrI jasubhAI rAvaLa bhAvanagaranI A rIte . mastarAmabhAInuM jIvana aneka gI rahyuM. temanA sAmAjika, sAMskRtika ke dhArmika pravRttimAM acUka hAjara hoyaja. jIvananI mIThAza adabhUta hatI. temanI sajajanatA pAradazI hatI. temanI sevA aneka saMsthAone maLatI rahI che. hAlamAM mAsTara emanuM jIvana rasika, premALa anyane mATe ghasAI janArU hatuM. sIka mIlamAM javAbadArIvALI jagyA saMbhALe che. jANItA udyoga pati zeThazrI bakubhAInA sekreTarI tarIke kAma kare che. bhArata sAdhu temanA suputra zrI jagatabhAIe temanA ujajavaLa vArasAne samAjanI sahAyaka samitinA mAnad maMtrI tarIke ji9lA vRddhAzramanA mAnada maMtrI tarIke bhegIlAla maganalAla ejyukezana sosAyaTInA joInTa dIpAvI jAya che. bI. e. sudhI temane abhyAsa paNa ejI sekreTarI tarIke nUtana sahakArI bhaMDAramAM ane moDha cAturvediya mahAnIyarIMga lAinamAM teo paNa noMdhapAtra pragati karI rahyAM che. maMDaLamAM pramukha tarIke bhAvanagaranI kAvya sabhAnA pramukhapade ghaNI suMdara saurASTra sTeTa beMka, denAbeMka vigere mahatvanA kAmomAM temanI zakitanA darzana thAya che. bhAvanagaramAM rAIphala kalaba, zuTIMga kalaba sevA ApI che. loka sAhityanA premI, sArA vivecaka vigere saMsthAo sAthe saMkaLAyelA che. hAlamAM le-Inakama grupanA ane vaktA che. jIvana namra, paropakArI ane sevAbhAvI che, temanI kavitAomAM athe gAMbharyAM che, joma ane AtmAne avAja che. makAnanI DIjhAIna mATenuM eka pustaka taiyAra karI rahyAM che. "Damaru " sAmAyikanuM saphaLa saMcAlana kare che. mIlanasAra svabhAvanA zrI jagatabhAI Aja gaMdA rAjakAraNathI 5. gosvAmI mAdhavarAyajI mahArAja taddana alipta rahyAM che. temano Atithya satkAra ajoDa che. temane tyAMthI kaI kadI nirAza thaIne pAchuM gayuM nathI. bhAvanagaranI mathurA-porabaMdara pragatizIla pravRttiomAM ane vikAsanA nAnA-moTA kAmamAM zrI saurASTranA vaiSNava saMpradAyanA AcArya ane dhArmika pravRttipaMDayA kuTuMbane phALe ananya ane ajoDa rahyo che. sva. zrI enA praNetA zrI mAdhavarAyajI mahArAjane jama bhAratanA zreSTha mastarAmabhAI bhAvanagara ane saurASTranuM khareja gauravasamAna hatA. hAramoniyama vAdaka zrI dvArakezalAlajI mahArAjane tyAM che. kalA sAhitya ane saMgItane A kuTuMbamAM uttarottara vArase cAlyo De. zrI ratilAla vI. keTasa AvatuM hovAthI e saMskAronuM zrI mAdhavarAyamAM siMcana thayuM; saMgItanI ucca kakSAnI tAlIma meLavavAne sadbhAgI banyA temaNe porabaMdaranA eka khAnadAna sukhI kuTuMbamAM temano janma thayo. aneka sthaLe prasaMgopAta saMgIta gAyakI ane vAdananuM abhivAdana pitAnI kuzaLa buddhithI abhyAsamAM tejasvI vidyArthI tarIke nAnI karAvyuM. bhinna bhinna ghaNIe gAyakI para sArU evuM pote prabhutva vayamAMja nAmanA meLavI potAnA maLatAvaDA svabhAvathI porabaMdaramAM dharAve che. sAduM nirAbhImAnI ane AdhyAtmika raMge raMgAyeluM eka sArA ane bAhoza DeAkaTara tarIke temaNe pratiSThA prApta karI temanuM jIvana che. mRdaMgavAdanamAM sAro evo kAbu dharAve che. ane sthAnika DokaTaromAM prathama haroLamAM sthAna lIdhuM. svabhAve teo bAlyakALathI ja ghaNA tejasvI, susaMskArI ane sahadathI saujanyapUrNa ane anyane upayogI thavAnI vRttivALA che. pora- jaNAya che. vaiSNava saMpradAyamAM Aje temanI pratiSThA asAdhAraNa baMdaranI ghaNI sAmAjika ane sArvajanika pravRttione saphaLa vidhAna purUSanI gaNAya che. saMpradAyanA trimAsIka "agnikumAra " nA saMcAlanamAM sIdhe yA ADakatare paNa temane mAvo phALo che. saMpAdanamAM mahatvano phALo rahyo che. ghaNI zANika ane dhArmika saMsthAo sAthe saMkaLAyelA che. DokaTara tarIkenA potAnA vaidakIya vyavasAya uparAMta jAherajIvanamAM AvuM mAne naMtika mUlyonA sthApana mATe temaNe dhArmika ane sAMpradAyika * rayAna ane pratiSThA temaNe je rIte prApta karyo ethI jarUra saMsthAo zarU karI che. saMpradAyanuM eka calacitra surasAdhanAnuM citra gaurava anubhavAya che. lokonA hRdayamAM mAna ane pritI- paNa utArIne temanI zaktinI ApaNane pratIti karAvI che. temane bhaya" sthAna meLavyuM che. temanuM AMtarika jIvana sarala sabhya tyAMnA sArA atithI sakAra uparAMta saMgIta, citra, zilpa sthApatya dharmaparAyaNa, gupta sakhAvatabharyuM ane IzvarAbhimukha che. ane sAhityanI udAratAbharI kadara thAya che. eTaluM ja nahIM pite kAo paNa banAve che. sAhitya premI jIva uparAMta zreSTha dhama porabaMdaranI eka paNa sArvajanika pravRtti evI nahI hoya ke pracAraka tarIke jemAM temanA phALe temanuM mArgadarzana ane temanI preraNA na hoya A svArya rahIta ane pramANIka sadmahastha tarapha so koI pUjya zAha gulAbacaMda lallubhAI bhAvathI jue che. rAjakAraNathI para rahIne samAja sevAnA anekavidha kSetromAM temanI zakti ane bhakti dIpI uThayAM che. bhAvanagaranA jaina samAjamAM zrI gulAbacaMdabhAInuM sthAna AgaLa ane sAMpradAyika pradAyanuM eka calacitra paNa utArIne temane Jain Education Intemational
Page #1198
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1220 bhAratIya asmitA paDatuM che. dhArmika pravRttio, tIrthayAtrA, jena dharmane saMskRta teozrInA lagna vi. sa. 1967 mAM panavela (mahArASTra) prAkRta ane gujarAtI prakAzana karatI jANItI saMsthA AtmAnaMda nivAsI zeTha zrI tArAcaMda kapAsInA suputrI zrImatI zaNagArabahena sabhAnA AjIvana sabhya banIne satata doravaNI, keLavaNI Arogya sAthe thayA. zrImatI zaNagArabahena ghaNuM suzIla saguNAnurAgI pramALa ane nyAya khAtAmAM jyurara tarIke ane gAMdhI yuganA sevAnA AMda- temaja apUrva dharmaniSAvALA che, teozrIne be putra tathA be putrIo lanamAM temanI suvAsa patharAyelI paDI che. che. zrI cunIbhAI tathA zrI buddhidhanabhAI kusumabahena tathA zrImatI bahena che. je badhA dharma pratye daDha anurAga dharAve che. yuvarAjazrI udayabhANasiMhajI zrechI varSa mANekalAla manasukhabhAIe kADhelA mahAtIrthAdhirAja rAjavaMzI hovA chatAM svabhAve vinamra aneka saMsthAonA zrI zatru jaya temaja gIranAra saMghamAM teozrIe cartuvidha saMdhanI evI padAdhikArI hovA chatAM nAnAmAM nAnA karmacArI sAthe vinayI kalA, te anupama bhakita karI hatI ke zeThazrIe tekanA sevArArthanI bhUrI sAhitya ane saMgItanA acchA parakhadAra hovA chatAM nirAbarI; bhUrI prazaMsA karI hatI. zrI mahAvIra paMca kalyANama pAMca varagheDa gujarAtanI moTAmAM moTI vaTavRkSa jevI sahakArI saMsthAnA pramukha paikI janma kalyANakane varagheDa emanA tapharathIja nIkaLe che. hovA chatAM taddana nirAbhImAnI evA yuvarAja sAhebana vyakitatva tathA pAMce verADAne vahIvaTa pote ja kare che. zrI zetru jya evuM mAhaka che ke eka vakhata temanA saMparkamAM AvanAra mANasa tAyanA navANuM yAtrA tathA cAlu mAsanA lAbha | tIrcanI navANu yAtrA tathA cAtumAsano lAbha paNa teozrIe temanI kumAza ane suvAsanuM saMbhAraNuM hRdayamAM saMdharIne chUTI lAvI che. temaNe mA sakhatarAibara, pAvApurA, rAjazrA, nAyaka paDe che, tIrthanI yAtrA karI che. tIrthAdhirAja zetrujya eTale pratye badhe prema ane zraddhA che ke nirmaLa jharaNAM jevI temanI vAtacIta koInI e lAgaNI na vAraMvAra tIrthAdhirAjanA darzane jAya che. temanA dharmaniSTha pitAzrI dUbhAya tevI temanI kALajI ane praznone mULamAMthI pakaDIne tene jezIMgabhAIe eka TrasTa karyuM che ane temAMthI jaina dharmanA ukelavAnI temanI AvaData yuvarAjazrIne kaI paNa kSetramAM netAgIrI uttama graMthanuM prakAzana thAya che. sAdhu sAdhavInI bhakita vagere apAve che. teo tathA temanA bhAIzrI manubhAI suMdara rIte kare che. teone khetIvADInA snAtaka yuvarAjazrI khetI ane kheDUtanA praznonI 11 lakavA thayo hato temAM namaskAra mahAmaMtranA jApanI jaDIbuTTI uMDI sUjha dharAve che. gujarAta rAjya lenDa morTageja beMkanA kAmamAM maLI gaI ane caudapUrvanA sArarUpa zrI namaskAra mahAmaMtrano yuvarAjazrI ane zrI harihara jozI ane te pachI yuvarAja DI ane jApa saM. 2019 bhAdaravA suda 7 ne somavAre zarU karyo zrI hariprasAda trivedInI joDIne gAmaDA khuMdatA joyA hoya teo ane te AjadIna sudhI rAta divasa sutA besatAM namaskAra mahArAjamahelamAM vasatA A AdamInI parizrama zakinathI aMjAya maMtrano jApa cAlu che. ane camatkAra e thayo ke lakavA cAhe jAya temAM navAI nathI. gayo ane mahAmaMtranA prabhAvathI kadI kadI zrI zetruMjaya tIrtha tayA gurUdeva AcArya zrI vijaya nemI sUrIzvarajInA darzana karIne pitAnI chellA eka varSamAM temaNe jIllA paMcAyatanA pramukha tarIke jAtane dhanya mAne che. bajAvelI sevAthI yuvarAjazrIe saunI cAhanA meLavI che. mahAmaMtranA jApamAM temaNe Aja sudhImAM Azare cAra karoDa zrI sArAbhAI jezIMgabhAI zeradalAla jApa karIne vikrama sAthe che temanI bhAvanA A mahAna prabhAvazALI zreSTivarya zrI sArAbhAIno janma saMvata 1952nA poSa suda mahAmaMtrano jApa jiMdagInA chellA zvAsa sudhI cAlu rAkhavAnI trIjo gurUvAre zreNivarya zrI jezIMgabhAI kALIdAsane tyAM amadAvAda temanI mahecchA che. kAraNa ke teo mAne che ke A mahAna maMgaLa zaheramAM thayo hato. bAlya avasthAthI ja teone dharmAnurAga dhyAna kArI ane kalyANakArI che kheMce tevo hato. mAtApitA taraphathI dharmanA saMskAra maLatA rahyA ane teozrInA dharmagurU suri samrATa AcArya deva pUjya zrI vijaya A mahAmaMtre ghaNuM camatkAra sarajyA che. ane e vizvaprArthanA nema sUrIzvarI mahArAja dvArA temanA dharmasaMskAra sIMcana pAmIne jeTaluM baLa dharAve che. teozrI temanI jIvanayAtrA A mahAmaMgaLakArI vadhUne vadhU puSTa thatA gayA maMtranA jApamAM sukha zAtirU5 varatA rahe eja abhyarthanA. zrI kapuracaMdabhAI sutarIyA samAjamAM tathA vyApArIka kSetramAM teozrIe sArI pratiSThA prApta karI hatI. zerabajAramAM teozrInuM nAma eka agragaNya zera dalAla tarIke paMkAtu hatuM. A risa temanA pitAnI ujajavaLa kArakIdI temaNe vadhu ujjaLa banAvI che. rAjakoTanA vatanI ane jaina samAjanA bhaNI zrI kapuracaMdabhAI chellA ghaNA varSothI madrAsamAM dhaMdhArthe jaI varayA che. 1942 Jain Education Intemational
Page #1199
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha 121 thI kapuracaMda enDa kAM. nAme dhaMdhAnI zarbha zarUAta karI jemAM patni paNa dharmaniSTha ane guNAnurAgI che. potAnA putra ane Aje sArI pragati karI rahyAM che. kuTuMbanI kayatA jaLavAI rahe te bhAvanAthI geragAmamAM lakSmI kuMjamAM AkhuM kuTuMba rahI zake tevI suMdara vyavasthA karI che. IzvaramAM anaya zraddhA rAkhanArA ane dharmapremI hoI mAnava samAjanA utkarSanI aneka vidha pravRtiomAM prasaMgopAta rasa 73 varSanI umare lIlama lIlIvADI ane bahoLA parivAra putrone soMpI cira zAMtimAM poDhI gayA. mahesANAnA vidhArthIpaha tathA goLa ane snehijanone temanA jevA sahRdayI AtmAnI ne pUrAya tevI khoTa paDI che. pU. munizrI caMdravijayajIne anuyAyI che. madrAsamAM gujarAtI agraNI vyApArIomAM tenI gaNane thAya che. zrI rasikalAla nArecaNIyA brahmadeza tathA anya keTalAMka sthaLanuM paribhramaNa karyuM che. temanA milanasAra ane paragaju svabhAvane kAraNe baheLo paricaya keLavI eka vAstavika jIvana saMgrAmanA aDaga mahArathI zrI rasikazakayA che. eTaluM ja nahI gujarAtI ane anya saMsthAomAM prIti lAlane janma I. sa. 1919mAM rANapura (saurASTra) nAmanA nAnA gAmamAM thayo. vaDhavANa ane surendranagaramAM zikSaNa laIne teo pAtra banyA che. pragatine paMthe AgaLa vadhavA vatana choDIne 1937mAM muMbaI zrI mAdhavajIbhAI saMghavI AvyA. ane nyu dholerA TIma zIpsa li. nAmanI eka Age vAne vahANavaTI kaMpanImAM rU. 35-0nA pagArathI nokarImAM mahuvA tAlukAnA tareDanA vatanI zrI mAdhavajIbhAI jUnI peDhInA joDAyA. hAla teo nyu dholerA zIpIMga enDa TreDIMga li. ku.nA eka pratiSThata vyakita hatA. gamAyata kAmAM temaNe dhAja uDe DIrekaTarapade tathA malabAra sTImazIpa ku. limITeDanA janarala menerasa lIdho hato. grAmyajIvananA nAnA moTA praznomAM ane lokonA jara tarIke potAnI sevAo ApI rahyA che. temanI A vikAsa sukhadu:khamAM emanI hAjarI acUka rahetI ghaNAja lAgaNI zIla keDa keDI jIvananI atigaMbhIra viTa baNAo ane vAstavika jhaMjhAvAto ane mamatALa svabhAvane kAraNe temanI suvAsa AjepaNa AjubAjunA vaccethI kaI rIte mAga karI AgaLa vadhI te jANavuM koIpaNa gAmamAM prasare che. mAnavI mATe mAtra gaurava bhayu" ja nahI paraMtu vadhata-oche aMze anukaraNIya bAbata gaNI zakAya. zeThazrI kezavalAla manasukhalAla "DagaluM bharyuM ke nA haThavuM' e kAvya paMktine jIvanane mahApATaNa tAlukAmAM kaMyarAvI gAmanA zrI kezavalAlabhAI nAnI maMtra banAvI zrI rasikalAlabhAI e temanI jIvana kathAne evA uMmaramAM kalakattA jaI pahoMcyA sAhasika ane dIrdhadaSTithI vyApA- hRdayasparzI varNanathI spaSTa karI che ke vAcaka duniyAnI vAstavika2mAM jaMpalAvyuM . dhIme dhIme AgaLa vadhyA. kalakattAthI muMbaI tAne mUrtimaMta thayelI jovA lAge che. jIvana e jIvavA lAyaka AvyA ahIM zerabajAranuM kAma karatAM karatAM bhArata kolaTAra saplAna che ane anukULa saMjogonI saravANIthI sukhI banAvI zakAya che Iga kAM zarU karI temAM khUbaja pragati karI ane dhaMdhAne vikasAvyA. tema maMda mAnavIja vicArI zake che. evA marda mAnavInuM pratika varI ane kuralAmAM Dramane ane kolaTArane dhaMdho cAle che e eTale zrI rasikalAla nArecaNIyA javalaMta udAharaNa pUruM pADe che. gesa kAM lI. nA sela ejanTa che. nAnapaNathI ja zikSaNa pratye mAnavI dhAre che kaMika ane kudarata kare che kaMIka i. sa. 1937mAM lAgaNIzIla hovAthI pitAne 108 goLanA bALako mATenI zikSaNa muMbaImAM turata nokarI maLI jatAM gulAbI svapnAe saMsthA vivAthI gRha zarU karavAmAM teo agraNI hatA. A saMsthAnA sAthe temaNe cAra varSa kartavya niSThA ane zraddhAthI kAma karI pramukha tarIke varSo sudhI sevA ApI ane saMsthAnA vikAsa mATe I. sa. 1941 mAM pahelA karatAM bamaNe pagAra hara haMmeza jAgRta rahetA hatA. vRddhAvasthA hovA chatAM jIvanabhara A meLa. Isa. 1941 nuM varSa temanA mATe jIvananA mahatvanA saMsthA mATe tana mana dhanathI sevA karI eTalu ja nahI paNa ma. simAcihana rUpa nirmANa thayeluM hatuM eja varSe surendranagaranA sANAmAM saMsthAmAM jaina maMdiranA nirmANa mATe rUA 16001 jevI umadA kuTuMbanI eka putrI suzIlA sAthe temaNe prabhutAmAM pagalA rakamanuM dAna ApyuM hatuM. A uparAMta mahAvIra jaina vidyAlayane mAMDayA. muMbaImAM kuTuMba sAthe sthira thavAnI temanI mahecchA para rU. 25000/ nA be TrasTo ApIne be vidyArthI skolara ApyA jApAnanA yuddhane kAraNe thoDA samaya mATe ThaMDu pANI reDAyuM temanA che. teo udAracarita - vidyApremI ane kAryakuzaLa hatA. panI para mAnasika gAMDapaNane ativikRta ane ugra humale thaye ujajenanA AdhyAtmika upacAra kendra-ka9pakSa kAryAlayamAM te manI potAnA goLanI unnati mATe sadA jAgRta rahetA ane samAja peDhInA mAlika sva. murajI vallabhadAsanI madadathI temanI patnIne tathA dharma pratye khaMta ane cIvaTathI kArya karatA rahyAM temanA dharma dAkhala karyA. prArthanAmaya vAtAvaraNathI temanI patnonA mAnasika Jain Education Intemational
Page #1200
--------------------------------------------------------------------------
________________ rarara asvasthatA para thoDA aMkuza jaNAyo. muMbai AvI sthIra thayAM e tu varSanA mukhya daMpatI chalanane aMte kuTuMbamAM moTA putra prakriSnA umerA thayA. temanI jIvanacaryA kadAca koI na mAne pantu hakAkata e che OM AvI asasa ane anivAsa paristhitimAM tama manAvanAne zAMta pADe tevA e mukhya anukULa saMjogeA hatA. ekatA Izvare temane badabUta zahana zakti ane daDha manobaLa ApyA che. bIjI kaMpanInA mAlika sva surajI valabhadAsanI temanA pratyenI putra samabhAvanA je ne lIdhe te temanI dareka vikaTa paristhitimAM sAvana ApI emanI paDakhe ubhA rahyA hatA. AvI anekavidha viSamatAoe zrI rasikalAlanA AkArane aiAgALI nAkhe, ane jIvananA aneka jhaMjhAvAtA mAMthI saphaLatA pUrvaka pasAra thavA chatAM tee asAdhAraNa namratA keLavI zakayA che, " umadA kudarate mArA tarapha smita karyu che. paramAtmAnA parama AzirvAda mArA para utaryAM che. zvaranI sahAnubhUti aMge mAre kazI phariyAda nathI." baca vidhatAo sAme jhajhUmI ne temaNe kharekhara zatama jIvana siddha karelu jaNAya che. hAlamAM temanAM cAra putro ane putrI abhyAsamAM vikAzanA paMthe AgaLa vadhI rahyAM che. temanI kAmanA, sUjha ane vizALa anubhavane lIdhe vividha sAmAjika ane vaihika saMsthAo upa rAMta prakhyAta sImarIya kaMpanIJo temanI vidhi zrI sevAonA lAbha laI rahI che. zrI manaharasiMha dhIrasiddha gAhila gArIyAdhAra tAlukAnA sAMDhakhAkharA gAmanA vatanI ane hAla pAlItANAne potAnuM kAryakSetra banAkhyuM che. varasAtanA vyavasAyanI sAthe pAlItANAnA jAherajIvanamAM paNa sakriya rasa laI rahyAM che. vakIlAtanA vyavasAya uparAMta peAtAnI khetImAM paNa pragati karI che. pAlItANA tAlukA grAmaka kArmesanA chellA be vathI pramukha che. pALItA gArIyAvAva tAlukAnA kSatriyasamAjanA upapramukha che. ane jJAtinI kheArDiMgamAM pramukha che. pAlItANA hAusIMga seAsAyaTI kI karIne madhyama varganA lokone cAnA makAnonA vAsamAM rasa lIdhA che. bIjI anya sAmAjika pravRttinA praznomAM temanA bhatvano kALo rahyo che. sva. roSI zIgabhAI kAlIdAsa rIradAva zrI jezIgabhAinA janma saM 1929nA caitra vada 8nA rAja gadAvAdamAM thayo hato. temanA punya pitAnuM nAma kAlIdAsa bhIkhAbhAI ane mAtAnuM nAma jekArabhAI hatuM. pU-A-ma-zrI vijaya nemisUrIzvarajI mahArAja sAhebanA te niSThAvAna bhakta ane AjJAMkita gRhastha ziSya hatA. teo bhAratIya asmitA zrInI zubha preraNAthI, temaNe aneka jIna ma MdiramAM dhaNA jIna bibbo bharAvavAmAM, temaja pratiSThA vagere zubha kAryomAM brahmAnA mamatvaneA tyAga karIne dhaNA puNya kAryAM karyAM che. zrI kadaMbagirinI bAvana jInAlayanI bhamatImAMnI mATI derI, rAhIzALAmAMnI muLa nAyakanI pratimA ane temanI bAjunI jina pratimA tema bahAranI bAjumAM zrI sImaMdhara svAdhinI pratiSThA temaja aMjanazalAkA vagere kAryAM, e temanA unnata ane udAra dhamajIvananA puNya pratIko che. pratimA ane pratiSThA uparAMta temane zrana jJAnakRitamAM paNa uMDA rama hatA. TukamAM pratimA eTale ahiMsAdi dharmonI mApaddha kalA, ane najJAna eTale hiMsAdi dharmanuM saMskAra sAhitya, ema temanA jIvanamAM kaLA ane sarakAra sAhityano subhaga saMgama jovA maLatA hatA. zrI jezIgAe pAtAnI minanA amuka bhAganI kramanuM TrasTa karyuM che ane sAhitya samaya bhAcAya. mahArAjazrIne maLa AzivAMda ApyA che. A TrasTamAMthI alabhya evA zraMca ratnA siddhahema zabdAnuzAsana AvI pustako prakAzIta thAya che. tatvavivecaka tathA sabhAnA adhyakSa hatA. teozrI temaNe mahAma gaLakArI zrI navakAramA pa putra karyo hatA. teoe sAdhima keAnA uddhAra vigeremAM paNa guptadAna kara vAmAM kacAza rAkhI na hatI. saM. 1995mAM zrI siddhagIrInI zItaLa chAyAmAM cAturmAMsa karyu hatu. tee puNyarAzI puSpa hatA. ane tenI saurama bAje paNa maheka maheka thAya che, te sAma kAyama rahe, te mATe temanA putro zrI sArAbhAI ane zrI manubhA TrasTamAMthI puNya kAryAMmAM, pAtAnA pitAzrInI jemaja utsAha ane umaMgathI uchaLatA huMye, sAtha ane sahakAra ApI rahyA che. temane traNa putrA hatA. temAMcI bhAizrI ratibhAi svargavAsI thayA che, ane sArAbhAi ane manubhAIe pitAzrInA smaraNape nikA mAya sthAdi kAryo, dhArmikavidhi vidhAtA, ane banne bAge vadhamAna tapa AyaMbIlakhAtAmAM rUA. 15001 ayyA hatA. sa. 2018 vaizAkha zuda 10nA rAja pAlItANAmAM zrI nemi na vidyAra nAmanu gurUmaMdira banAvI, temAM pundra AcArya bhagavAnanI mUrtinI pratiSThA karAvI hatI. zrI sArAbhAI rAjanagara dhamapurI amadAvAdanA agragaNya AgevAna hatA. teo cAlyA gayA, paNa puSpAMkhaDInI jema, madhura suvAsa phorama mukI gayA, ane jIvana dhanya dhanya banAvI gayA. zrI jagubhAI parIkha svAdhInatAnI laDatamAM ucca mAnA khane vaLa nisvArtha sevakanI je juja saMkhyA che temAM zrI jagubhAi parIkhanI gaNanA cAya che. amadAvAdanI kolejamAMthI je yuvAnA svAtaMtryanI caLa
Page #1201
--------------------------------------------------------------------------
________________ satiza vaLamAM bhAga letA temAM kAlejanA abhyAsanI prathama kakSAnI kArakadI kAya evA nivAsInamAM kyu jagubhAI mokhare hatA. tyAra pachI vikelAtanAM dhaMdhAmAM neDAyA pachI paNa svAtaMtryanI laDatamAM temanA yi phALo cAlu rahyo, ane jema svamIzane temaNe potAnA phAyadAnI sevAthI saMpUrNa sateASa ArpI nAmanA meLavI tevIja khake tethI vadhu rAjakIya kSetramAM ane temAMya khAsa karIne racanAtmaka kAryamAM temanI sevA khoDa che. svarAjya AvyuM. ane bhAvanagara mAM prajAkiya rAjyanI zarUAta thai. tyArabAda saurASTranuM rAjya astittvamAM AvyuM. ane tenI 'kha' varganA satyamAM ApaNA dezanAM baMdhAraNamAM samAveza karavAmAM AvyeA. tyAM sudhInAM e aDhI varSanAM gALAmAM zrI jagubhAi e kevaLa patAnI khAdhI kamANInAM bhoge ja nahiM, paraMtu taMdurastInA paNa bhAge saurASTranuM arthataMtra vyavasthita karavAnA kSetramAM amUlya sevA bhAvI che. jaina munIzrI vijaya harijInAM zaheomAM evA tee. vartamAna kALanAM zrAvakasadhamAM eka Adarza gRhastha hatA. temanA jIvanamAM jaina thAna pratye avicaLa zraddA hatI. dhamanA te ananya upAsaka hatA. ra13 pati prApta karejha jJAna phakta potAnA upayoga puratu sAcavI na rAkhatA jaina samAjanA bALakomAM dhazraddhA ane dhArmika AcAra vicAranA pAyA rAyyA-temanA jJAnaneA lAbha sAdhu-sAdhvIAne paNa maLyo temane kavitvazaktinI kudaratI bakSIsa hatI. temanI kalama askhalIta kAma ApatI hatI. temanAmAM sadgunI suvAsa ThIka pramANamAM pragaTa thayelI hatI. arihaMta-arihaMtanAMja dhyAnamAMja AyuSyanI samApti thavI eja jIvananuM sAcu' saravaiyu' che e sAcA saravaiyAnA amuka pramANamAM tee adhIkArI banI zakayA hatA.. zrI mAvajIbhAI dAmajIbhAI zAha saurASTranI bhUmi sadA sehAmaNI che. teNe Aja sudhImAM aneka mahApurUSa, zUravIrA, zAyarA ane sAkSarAne janma ApyA che. gujarAtanAM vidyAdhAma gAtA. bhAvanagara zaheramAM vi. sa 1948nI sAlamAM zaradaRtunAM seAhAmaNA divaseAmAM dhanaterazanA zubha ane maMgalamaya divase zrI mAvajIbhAineA janma thayA. nAnIvayamAMja mAtApitAnuM avasAna thayu. ane bAre mAThA saE vacce jIvananI zarUAta thaI. ane pUrI hiMmata ane zraddhAthI abhyAsa cAlu rAkhyo. dhArmi'kaTiMg paN ' page meLavavAne sadbhAgI banI kayA. paiDI munavaryonI temanA taraphanI prekSAne laI samaya nAM eka bhAzApa sitArAnI jema camakyA. kAzInAM vidyAbhyAsa dara myAna tyAMnA dhArmiCka zikSaNe tenAM mana upara jabarajasta asara karI. mAnava jIvana taDakA chAMyAthI raMgAyelu che. e raMgonAM prabhAva anerA gAya che. jIta jIvanamAM narI Ape che, to hAra vanamAM medha Ape che. taDakA chAMyA vacce temanu jIvana dhaDatara thayuM. dehanI kSaNa bhaMgUratAne ane lakSmInI caMcaLatAnA khyAla bahu nAnI vayamAM AvI gayA. dhArmika zikSaNa tarapha temanI niSThA mananya ane ajoDa hatI. zikSaka pada mATe temanA hRdayamAM ati gaurava bharyuM sthAna hatu. ane samasta jIvana temAMja khacyu', ane hanA vidyAthIkhAnA jIvananuM dhaDatara karI eka uttama jIvanatika kAryakramo ane mAnavasevAnA jyAM jyAM sAda paDe tyAM caMpA nu bIda pAmyA. temanI lekhana-prakAzana pravRttie kada TalA uttama prakAzano samAjane caro karyAM. pAtAnAnI mahilA vikAsanI pravRttio, zikSA ane tyAM lIlAbahenanI hAjarI acUka hoya che. jaina jJAtinAM A mahaeNilA A kAryakara svamAve ghaNAja paragaju ane lAgaNIvALA che. nisa dvAya ane nirAdhAra bane zakALananuM nivAsthAna AsAna thAna che. sAmAjika dUSaNo ane anyAya sAme huMmezA avAja uThAvatA rahayA che. zrI ramaNabhAi, zrI jagubhAi, zrI dhIrUbhAi vigerenuM juya temane NI sAmAjika prAiNAmAM madada karyAM banI rahe che. khIjamAM madhuratA hoya teA phalamAM avazya madhuratA Ave temanA putrI jayaMtabhAmAM e sarakAra vAraso utI jayaMtabhAI mATe mAvajIbhAI Adaza pitA hatA tema mAvajIbhAI mATe jayaMtabhAie eka cyAdA putra tarIkenI nAmanA meLavI che.,Are zrI jayaMtabhAInuM Adarza kuTuMba AnaMda killeAlathI rahe che. temane tyAMthI Aje paNa kAra nirAza ne pAra gayuM nathI. sva. mAvajIbhAI jevA purAvA AtmAnA pArTa gujarAta khAruM. paNa gaurava anubhave che. dharA dharamazI navajI ya pAlItANA jaina samAjanAM eka agraNI kAryakara che. pAlI tANA dANApIThamAM jAdavajI phUlacadanA nAmanI kamIzana ejanTanI peDhI cAle che. tenA teo sacAlaka che. pAlItANAmAM jaina zrAvIkA zramamAM sekreTarI tarIke; jaina sevA samAja davAkhAnAnA TrasTIpade, pArevA juvAra khAtAnA pramukhapade, tathA jaina bhuvana dhama zALAnA skrIpade buddhi vizva jaina pAThazALAnAM TrasTIpade temane bIcha dhaNI samA sAthe saMkaLAne rovA ApI rahyA che. pAlItANA ejyukezana sosAyaTImAM paNa sAro evo rasa le che. pAlItANA jaina sevA samAjanAM davAkhAnAmAM temanA pitAzrI jAdavajI phUla'ne nAme rUA. 1pa00 nuM temaNe dAna karyu che. te temanI udAratAnI pratitI karAve che. pAlItANA zaheranAM siyAr sAyinAM kAmamAM sAthI vadhu rakama detA thAya tevuM ApaNuM IcchIe. zrI lIlArDana kapAsI
Page #1202
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1224 bhAratIya amitA dalasukhabhAI jerAmabhAI paTela vatanI paNa chellA cAlIza varSathI dhaMdhArthe bhAvanagarane vatana banAvyuM. pAlItANuM tAlukAnA ratanapuranAM vatanI che. khetIvADInAM grejyueTa che. vistaraNa kAryakramanA eka bhAga rUpe yuropa-amerIkAnI sAta gujarAtI sudhIno ja abhyAsa paNa nAnapaNathI tejasvI saphare jaI AvyA che. pAlItANA vibhAganAM dhArAsabhya che. bhUta- ane asAdhAraNa buddhi pratibhA dharAvatA zrI haragoviMdadAsabhAIe kALamAM bhUtaDImAM lekazALAnAM saMcAlaka tarIke sevA ApI hatI. zarUAtamAM gaDhaDAmAM vAsaNane vyApAra te pachI konTekaTa lAInane kalarDa, jillAzALA boDe tAlukA paMcAyata mArkeTIMgayArDa, vizALa anubhava meLavI bhAvanagara, lAtIbajAramAM ImAratI lAkazikSaNa samiti vigeremAM temanI sevA jANItI che. lokabhAratI DAnA kAmanI zarUAta saMvata 1990mAM karI jemAM temanI ane saMsthAmAM temanuM ghaDatara thayuM che. temanA dAdAzrI jeThAbApa ghaNIja temanA suputronI virala kAryazakita, buddhibaLa ane vyavahAra dhaSThi puraSa hatA. tenA dhArmika saMskAra zrI dalasukhabhAImAM dakSatAne pariNAme uttarottara saphaLatAnA sopAne vaTAvatA ja utarI AvelA jaNAya che. gayA-Aje bhAvanagara lAtIbajAramAM emanI peDhInI bhAre moTI pratiSThA jAmI che. zrI narabhAI kAjhI dhama utkarSamAM paNa temane gaNanApAtra phALo rahyo hato. pAlItANAnI anekavidha sAmAjika pravRttiomAM svayaMsevakathI bhAvanagara sthAnakavAsI jaina saMghanA pramukha tarIke traNa varSa rahyAM. mAMDIne agraNI kAryakara tarIke kAma karI rahyA che. tAlukA koMgresa e daramyAna tana mana dhanathI gauravanIya phALo Apyo che. nagara pAlIkA, mArkeTIMga yArDa, vepArI maMDaLa, tAlukA kharIda vecANa sthAnakavAsI jaina dharmamAM potAnI atUTa-ananya zraddhAne saMdha, yuvaka saMgaThThane vigeremAM temanI zaktine lAbha maLe che. kAraNe dhArmika pravRttio ane mAnavarAhatanA maMgale kAyomAM laDato ane prasaMgamAM lekamAnasa keLavavA lokagItonI kaLAmAM temanuM viziSTa pradAna hatuM. pAraMgata che. kAyama hasamukhA mIlanasAra svabhAvanA ane ramujI prakRtinA che. satyapriyatA, pramANikatA ane nItimattAnuM dhoraNa jALavI rAkhI tejasvI kArakIrdi ubhI karI saMghanI kamiTimAM paNa varSo sudhI rahIne dhamaparAyaNa jIvana jIvI jANyuM. saMskAra ane zikSazrI zAMtibhAI mIzrImala ja na Nane dhavala prakAza jemaNe anyanA aMdhakArabharyA jIvataramAM paNa prasarAvI jANyo ane te Ana ane zAna jJAti ane janasamuhamAM janmabhUmi rAjasthAnanuM ramanIyA gAma nAnI uMmaramAM madrAsamAM paNa phelAvI. bI. koma. thayA. muMbaI AvI kemIkalane bAjhanesa zarU karyo. temAM puraSAyathI khUba vikAsa karyo ane sArI prasiddhi ne pitAnI hayAtI daramyAna A sakhAvatI dilanA sajajane , saMpatti meLavI. madrAsamAM temanA pitAzrInI dhaNa varSanI junI anekane sahAya karI hatI. garIbo para uMDI dAjha ane madada suprasiddha peDhI che. temanA vaDIla baMdhu zrI lAlacaMdajInuM madrAsana dharAvatA hatA. jaina samAjamAM agragaNya sthAna che teo dharma nika ane sevA priya che. hamaNAMja prabhusmaraNa karatA karatA mRtyu pAmI jIva 1 ane rAjasthAnamAM temanA nAnakaDA gAmamAM dharma bhAvanA javalaMta che ane mRtyu dhanya karI gayAM. temanA vArasadAroe paNa eja vAraso sAdhu-sAdhvInI suzruSA-viyAvazya suMdara rIte thAya che gAmamAM suMdara jALavI rAkhe temanI pAchaLa temanA kuTuMbe jUdI jUdI dhArmika dharmazALA baMdhAvI che temaja AyaMbila khAtuM temanA taraphathI cAle sAmAjika ane zaikSaNika prariAone protsAhIta karavA savAlAkha che temanA vaDIlenI daherAsara baMdhAvavAnI ucca bhAvanA che. teo rUpiyAnI deNagI jAhera karIne svarganA AtmAne sAcI zraddhAMjalI dharma niNa havA sAthe vidyApremI ane navA vicAranA che. arpaNa karI che. teo DIvAIna noleja sosAyaTI vAlakezvaranA peTrana che. gurUkuLanA suvarNa mahotsava prasaMge atithivizeSa tarIke padhAryA hatA. temanA suputra zrI kAntibhAI, zrI anIlabhAI, zrI rasIkabhAI teo yazasvI bane ane dharmanA ajavALA karavA sAthe samAja vigere saMyukata kuTuMbamAM sAthe rahIne sevA-dhamanI bhAvanAne TakAvI kalyANanA kAryo karatA rahe eja abhyarthanA ane gurukuLane je rAkhI che. A parivAramAMthI zrI harendra kAtilAlane ucca abhyAsa udAra sakhAvata karI che te smaraNIya gaNAze. mATe amerIkA mokalela che. samAjasevAne kSetre A kuTuMba AthIe vadhu yazakalagI prApta zrI haragoviMdadAsa viThThaladAsa gesaLIyA kare tevuM IcchIe. prabaLa purUSArthane baLe jemaNe jIvananI naMdanavADI khIlavI ane tenI suvAsa sarvatra phelAvI che evA sahRdayI ane sevAbhAvI zrI haragoviMdadAsabhAInA jIvananuM mahatvanuM kaIpaNu pAsu hoya sadagRhastha zrI haragoviMdadAsa gosaLIyA mULa gaDhaDA-svAminA te te che ke deva, gurU, dharma pratyenI temanI bhaktibhAvanA ghaNI ja Jain Education Intemational
Page #1203
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtima'ga prabaLa hatI. puNyaprabhAvaka sAdhu sAdhvIonI sevAmAM temanu chellu Ana virodha pasAra thayuM che. jainadarzananI mahattA samajavAmAM tana-mana visAre mUkayuM hatuM. zaherathI thADe dUra eka bhavya upAzrayanu nirmANa karavAnI emanI eka chelI maniyA hatI. emanuM e svapna sAkAra bane te pahelAja svage saMcaryAM. jainazAsananA A prApta purUSanI maneAkAmanA siddha thAya tevI ayanA. zrI vI. DI. Thakkara . (benka opha baroDAnA navA karaDIna) zrIyut ema. jI. parIkha, eka ek barADAmAM 30 varSanI saphaLa kArakidI bAda nivRtta thatAM 14 sapTembara 1971nA rAja zrIyuta vI. DI. Thakkare eka eka barADAnA kaTADIanane cAja bhAgo che. A navI nimaNuka pahelAM. zrIkRta vI. DI. hara A benkanA joInTa janarala menejaranA heAddA upara hatA. hiMdustAnamAM pAchA AvIne tekhothI sane 1942mAM e'ka beMka bharADAmAM vArA mATe bekIsamAM khAmI ekA unTanA hAddA upara joDAyA. i. sa. 1946thI i. sa. 1959 daramiyAna teozrIe ekanI vividha zAkhAomAM ejanTa tarIke kAmagIrI banI. I. sa. 1959 khruArIthI . sa. 1961 eprIta sudhI teozrI amadAvAdanI mukhya zAkhAnA menejara tarIke nikAyA hatA. i. sa. 1961nA julAI mAsamAM teeAzrIe amadAvAda vibhAganA rIyonala menejaranA ho bhAva zrIyuta Thakkarano janmaka(gujarAta)nA nAnA gAmamAM i. sa. 1916mAM thayeA hateA. muMbainI phailezIpa skulamAM zikSaNnAra lIdhA bAda teozrI senTa jhevIyarsa kaoNlejamAM ucca zikSaNa mATe joDAyA. tyArabAda teozrI IglenDa jai laMDana yunIvarsITImAM ekI gano paikIla ya 4 B, DaeN, C. (Economics'nI upAdhi meLavI snAtaka thayA. adAvAdanI temanI kArarkidI hayAta tenI. roTarIklaba amadAvAdanA pramukha temaja amaDhAvAda InAmIka eseAzIezana (arazAstra maDaLa)nA pramukha hatA. taduparAMta vakhateAvakhata gujarAta cembara eka kAmasanA kAryavAhaka maLanA sabhya. tyA te maMDaLanA Arthika ane nAmAMya sastra vibhAganA maLe. pazu hatA I. sa. 1966 jAnyukhArImAM tAkIne vAdarA mukAme AsIsTanTa janarala menejaranI ucca padavI ApavAmAM AvI. tyArabAda i. sa. 1967nA DIsembara sudhI teozrIe eka epha kharIyAnI gujarAta SA mubaI rAjyamAM AvelI zAkhAonu pA TreDa ophIsa (DIerInuM saMcAlana kyuM I. sa. 1969nA jAnyuArImAM teethI sInIyara AsIsTanTa janarala menejara thayA. ane teja mAsanA aMtamAM joinTa janarala menejaranI ucca padavI para mukhya mukAme teonI nimaNUka karavAmAM AvI. 225 I. sa. 1961mAM zrIyuta Arane ema manayana beMka nyu pAkanI ke DIsemInAra (dhorALu pariSada)mAM bhAga levA mATe benkanA pratinidhi tarIke mekalavAmAM AvyA hatA. gata varSe rIjhava eka epha inDIyAe teekazrIne benkonI vyavasAyalakSI visi~STa dhIrANa yojanAnI vicAraNA samitinA pramukha tarIke nimyA hatA. be mAsanA TukA gALAmAM A samitie pAtAnA vyApaka AvA ja karyAM, je ThAra kamiTI rIpoTa tarIke prasiddha ane lAkapriya thayela che. te vAtranI badhIja bhAgo sarakAre svIkArI che. A ahevAlane asarakAraka amala thatAM je-kAnI dhorlR patine navA vaLAMka maLaze. te bekanA yogya ane suyAjIta prayAseA dvArA lAkone meTApramANamAM lAma dAyI. rAjagArI mATenI tako avazya ubhI thaze. zrI bAbubhAI devacaMda zA 1947mAM bhAvanagaramAM kAThiyAvADa lekaTrIka sTrosanI sthApanA karIne Aje e vyApArI peDhIne saMgIna samRddha pAyA upara muka zrI bAbubhAie ' nAra A bAbAe ke manuSya manavA be maMgalasUtrane anusarIne purUSAtha AdaryAM. prArabdha paNa tene yArI ApI ane dinapratidina pragati tarapha kuca karatA rahyAM. nAnI uMmarathIja dhaMdhAkIya javAbadArIe vahana karI hatI eTale badhA anubhava che. zarUmAM nokarI, tyArabAda paracura zrIvastu bApAra ane chevaTe 1947mAM dilekaTrIka AInamAM jhukAvyuM ane AjasudhImAM temaNe A dhaMdhAne gRAja vistRta pAyA para mUkela che. ilekaTrIka mAlasAmAnanA agraNI tathA kendrajhara tarIke teo bhAvanagaramAM jANItA banyA che. vastro keLavAyelA, kuzaLa vAyaramenanA vizALa sApha rAkhe che anubhavI suparavAijharonI dekharekha nIce A peDhInu kAma sa MteASakAraka thatu rahyuM che. cAnA ma ane pIenA paga eka vizALa samudAya uMco karyo che paisAnA kuTuMbane paNa ucca keLavaNI ane saMskAranI suvAsa ApI che. zrI bAbubhAI zAha uparAMta temanA be putrA zrI mahIpatabhAi tathA zrI zazikAntabhAi temanI peDhInuM saphaLa saMcAlana karI rahyAM che. pAtAnI AsapAsanA vartulemAM temaNe sArI cAhanA, mAna ane pratiSTA meLavyA che A mahIpatabhAI ema keya, ene besa bI. ane zazikAntamArka bekaDrIla ekabara sudhInI keLavaNI pAmyA che sva. amRtalAla raNachoDadAsa bhAvanagaramAM satyavijaya mIkenIkala varkasanI sthApanA karanAra ra1. amRtalAlabhAInI cAla bhAvIpeTIne prArUpa bane tevI che. jIvananI zarUAtamAM sAkabhA vIvIMga phaeNkTarImAM kAma karatAM karatAM sAiDa khIjanesa tarIke potAnAM gharamAM bhADethI lAvelA nAnA evAM lethI kAmakAja rArU karyuM.
Page #1204
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1226 bhAratIya asmitA zarUAtamAM TekSaTAIla bebInanI mazInarI banAvavAnuM zarU avasthAnI javalaMta ane ujavaLa kArakirdI hatI. arthazAstranA karyuM. ane eka niSThA ane saMpUrNa dhagazathI kAmakAja AgaLa niSNAta tathA berisTara thavAthI aMtarecchAthI pATaNa jaina maMDaLanI vadhatAM kArIgara che ne nokarI na kAvI. ane nokarI choDI vaDavA lena laI vadhu abhyAsathe paradeza gayA. paNa tyAM videzI vyAnerAmAM ghara beThA satya vijaya mikenIka varkasanA maMgaLa nAmathI pArInA paricayamAM AvyA. hIrAbhAinI pratibhA, pramANikatA ane dhaMdhAnI zarUAta karI Ama mAtra Abhamuja ane akhaMDa zraddhAne kAryadakSatAthI vepArI prabhAvita thayA ane bhAratamAM pitAnI hIrAnI di paTAvI bhaviSyanI pagadaMDI para ekalAM prayANa karyuM. ane peDhInI zAkhA khelavA hIrAbhAine mokalyA. Ama muMbaImAM vepAra Atma vizvAsa tathA kaThaNa kAmagIrI rUpI tapanuM divela puratAM zarU karyo. dhaMdhAmAM pramANikatA ane vaphAdArIthI temaNe A vepAparatAM maMjIlane sara karavAM AgaLane AgaLa vadhatA gayA. rIbhAine vizvAsa saMpAdana karyo. pachI to AtmazraddhA ane TekanIkala jJAnanI bAbhabhUjanA dhaMdhAmAM sArI kamANI thatA samAja kalyAnA hitArthe dAna sathavAre sihoranAM vAsaNanI DAIo banAvavAthI mAMDIne zeraDInA vAparavA mAMDayuM. mAdare vatana pATaNamAM pitAzrInA nAme sArvajanika rasanA cIcoDA, sutarapheNInAM mazIna, baraphanAM mazIna, sopArI vidyAlaya mATe moTI rakamanuM dAna ApyuM ane 21 varSa sudhI tenA kaTIMganAM mazIna vagere banAvI bajAramAM mUkyAM bajAramAM mUkatAMja mAnad maMtrI rahI tana, mana ane dhanathI sevA ApI. kuzaLa hAthenI kAmagIrI achatI na rahe te pramANe dareka mazIne vepAra arthe vAraMvAra paradeza javuM paDatuM tyAre tyAMnI Adarza saphaLa puravAra thayA. zaikSaNika ane vaidakIya saMsthAone uMDANathI abhyAsa karatA rahyA. sva. amRtalAlabhAIe 1951mAM moTarAIjhaDa DrIlIMga mazIna tA. 2-1-54nA roja pATaNa ane tenI AsapAsanA nAnA sarU karI DIjhAInIMga vI. banAvIne muMbaI mArakeTamAM mUkyA. tyAre gAmaDAomAM dardIone ghare beThA vaidakIya sAravAra ApI zakAya te bAda muMbaI bajAramAM A mazInanA Tulsa mAlanI kAlITI hetuthI " bhAratIya Arogya nidhi " saMsthAnI sthApanA karI. uttamatA prApta karatI gaI DImAnDa vadhatAM bIjA sakala kaTIMga prAyogika kalyANa kendronI yAjanA svIkArI ane gAmaDAM dhumavA mazIna mukayA Ama satya vijayanAM mazIne mAtra muMbaI nahIM mAMDayA. sAcA mIzanarInI jema sevA karavA lAgyA ane leke paraMtu gujarAta, madrAsa, kalakattA vagere pradezomAM varkazopa zaibhA- temane eka phirastA tarIke ja oLakhavA lAgyA. gAmaDAonI mulAvatAM rahyAM. kAta daramyAna kSaya jevA rAjarogathI pIDAtA lokonI dayanIya sthitinuM pratyakSa darzana thatAM te nIvAravA mATe prayatna karavAne Ama pragatInI vaNathaMbhI AgekUcamAM nAnI sAIjhanAM DrIlIMga saMkalpa karyo ane Ama TI. bI. hospITala, seniTarIyama vagerene mazInanuM kAma zarU karyuM". tene paNa sArI bajhAra maLatI gaI. ane janama thayo. AvA kSaya nivAraNa kendro muMbaImAM Thera Thera khelyA pachIto dhIre dhIre avanavAM saMjogone lakSamAM laIne sudhArA karatAM che. A uparAMta sajIkala hospITala, AMkhanI hospITala, janarala karatAM zarUAtamAM dIvAla DrIlIMga mazInarI zarUAtathI rUA. 5000nI haspaTala vagere calAve che. AvA saMniSTha kAryakramomAM anerI kiMmatanAM evAM reDIyala DrIlIMga mazIna banAvavAnI kAryo mamatA preraNA ApanAra saujanyamUrti evA temanA patnI zrI minAkSIbenane sudhI pahocyAM. kALA mahatvane gaNI zakAya. videzI saMskAramAM ucharelA minAkSIA badhI vikAsanI maMjIle sara karavAmAM sva. amatayAyatI lagna bAda eka Adarza AryuM sannArI banI gayA. TekanIkala buddhinA vArasadAre putra zrI lamaNubhAI zrI popaTabhAI potAnI nAdurasta tabiyata hovA chatAMya evAneja prAdhAnya tathA zrI cIna bhAIe 1946thI pitAzrI nI rAhabarI nIce kAma ApI saMsthAnA kAryomAM satata rasa letA rahyA che. " bhAratIya karatAM rahIne sAtha ane sahakAra ApI kaMpanInI yazakalagImAM Arogya nidhi" temanI prANa saMsthA che. umere ja karatAM rahyA che. Ama pitAne vArase putronI kuzAgra buddhithI kuzaLatA kArIgarIne parizramathI apanAvIne dhaMdhAne khubaja zrI gautamabhAI cImanalAla zAha vikAsa saMdhAya. ghATakoparanA siMha tarIke varSo sudhI muMbaImAM ane sArAye dAdAnA pagale pagale pitAnA sahakAramAM kArakhAnAnuM saMcAlana bhArata dezanA jaina samAjamAM jemanI khyAtI prasarAyelI tevA zeThazrI karavAmAM zrI jayasukha popaTalAla tathA pravicaMdra cunilAlane cImanalAla popaTalAla zAhanA cIraMjIvI zrI gautamabhAIne Aje paNa yazasvI phALo che. gujarAtanA ucca samAjamAM keNu nahIM oLakhatuM hoya ? moTA zrI hIrAlAla bhogIlAla zAha sarakArI ophIso, hAIkorTanA jajo, ucca lazkarI ke polIsa ophIsaro mIla mAlIke ke samAjanA AgevAne, rAjAo ane (zrI raMjulAla zAstrInA lekha uparathI upakRta) mInIsTaronI avarajavarathI temanuM zAhIbAga amadAvAdanuM raheThANa zrI hIrAbhAIne janma 1902mAM eka sAmAnya kuTuMbamAM thayo. "phIradesa" kAyama pravRttithI bhareluM ja rahe. nAnAmAM nAnA mANasaMjogavazAta vidhAbhAsa pATaNu ane muMbaImAM karyo. vivAthI sathI koIpaNa moTo mAyusa kayAMka aTakI paDe ke tarataja zrI
Page #1205
--------------------------------------------------------------------------
________________ zruti dha gautamabhAne yAda kareja temanA pitAzrI zrI cImanabhAe krama samAjanA kalpavRkSa banI eka mALAmAM prA pUryA tema zrI gautamabhAI paNa Aja saunA umaMgI mitra banI Aje samAjamAM temanI suvAsa phelAvI rahyA che 1927nA DIsembaranI jhumIe muMbaImAM temano janma thayo. puSpanI suvAsa jema AsapAsanA vAtAvaraNane suvAsita banAve tema kuLa ane kuTuMmmumAM vidyA ane janasamudramAM zrI gotamamA e paitAnA tejathvI vyaktinI ditA pragaTAvI che. bAje tema hindustAnanI eka nabharanI se na jInI jANItI rUnI peDhI me khImajI vizrAma enDa sansanA gujarAtanA selasejhIga ejanTama tarIke mArA dhaMdhA karI rahyA che. ane 3 bajAranA Ana tarIke nagInA zrI sarAjabhAI jIvAzanI khIjI kaMpanImAM paN DIrekaTara tarIke sevA ApI rahyA che. tamAma hAlamAM khIrasA pasa'nI nyu svarI mAMtranA rola DAya rekaTa ekasapeTa ejanTa tarIkhe AphrIkana yuraiApIyana ane mIDalaisTanA dezAne tyA razIyAnA dhaMdhAkIya pravAsa karI AvI tyAM bhruNA saMdara sabaMdhA cArDI AvyA che. tee amadAvAda roTarI kalaba (sAbaramatI) nA sabhya tyA pablIka rIlezana kamITInA ceramena che. F. C, C, S ( LONDON ) sudhIno abhyAsa karI potAnA pitAzrInA eka paNa paiseA lIdhA sIvAya te ekasapeTanA dhaMdhAnI zarUkhAva karI te paradeza jaI dhadha vIkamAgyA ane thoDAkaja samayamAM gIla enDa kuAM (pA) zrI kuM vI mAtabara kaMpanImAM ekasaporTanA dhaMdhA puratA bhAgIdAra tarIke joDAyA ane tyArabAda temanA pitA tathA mAtuzrI zambrenanA ane vaDIya bha zrI kAntIbhAInA sevA bhAvI jIvanamAMthI preraNA meLavI zrI temanI kuzaLatAthI gIla kuAM nA ejanTa tarIke amadAvAdamAM te gautamabhAie temanA saMskAra vArasA jALavI rAkhyo che. badhA vIsAo. zrI gautamabhAI ane temanu zabda Aje gujarAtI samAjanuM gota che. temanuM Avai kuTumba sarakArI ane kaMgAyela che. temanA tAthI zA caumanasAIe vadhI sudhI pATApara sa kamiTinA thA myunisipAlITInA pramukha tarIke sevA ApI. temanA pitrAI bhAI zeTha zrI kAntibhAI ane kuTumbe eka paNa paisA kAInI paNa pAmeI lIdhA vagara zArAo dezanI sauthI mArI TrITa 227 sayoTika mAM Azare 200 bATavAno che. te bAMdhI ane taddana navA cArja laI dAnAnuM nAma kama patra jAheramAM ApyA vagara hajArA dardIonI sevA A kudruSNa Aja karI rahyuM che. kaispITalanA vizALa bagIcAmAM bhagavAna zrI pA nAnu khAdhunika rAsara,bhagavAna zrI kRSNa jaLama vi pu thA bhagavAna zrI RSabhavanuM maMdira khaMdhAvI A che. temanA patnI zrImatI jayAnA heta jaina samAjanA AgevAna ane muMbaInA pratiSThIta nAgarIka ane insyuransakSetranA AgevAna zeThazrI sI. TI. zAhanA putrIe M. A.nA a yAsa mubai yunIvarsarImAM karo saMgItanI varSo sudhI keLavaNI lIdhI. Aje paNa teee kudaratI bakSIsa ne madhura kaMTha jALavI rahyA che. taimatre bAstIya vanapati pramA vanane cAra AzramamAM vaSaeN sudhInA temanA paradezanA raheThANu ane vizvanA keTalAe pavAmAM AvyuM che. temanA vAnA thAya dhama ane citra dezeAnA potAnA pravAsa daramyAna-rAjadArI, lazkarI ane sAmAjIka bhAvanagarane bahu ja upakArI navaso che. moTAM prosanAvALA phrAya karAnA parIcayamAM AvyA ane temAM paNa khAsa karIne sarakArI ane khInasarakArI nAkarIenI darakhAstA AvatI hatI. temanA ane temanI patnI zrImati mArA teno te na svIkArI temake nAnakaDI evI gaDhiyA koLI jJAnavairane saMgItanA abhyAsa ane temanA pAmIsTrInA zAkhe temane paradezamAM tadna adretanabhAve sI McavAnuM svIkAryuM, ane te velane zrImatI paNa aneka mitrA meLavyA. zrImatI jayAhnA vhenanA kAmaLakaDanI namadAbAI catrabhuja gAMdhI mahilA kaoNlejanI jJAnApavanamAM pheravI prathama dezamAM pA beTIja thaI ane razIyA tathA goMDala nAMkhI zrI jaina zvetAMbara mUrtipUjaka saMghanAM paTTo tarIke temanI isTanA dezomAM parazIana te pustu bhASAmAM temanI rADa sevA maLI zrI dAdAsAheba jaina bekiMgamAM prathama sekreTarI ane paNa bahAra pADavAmAM bhAvI ane niyamita rIte paradeza DI.pI kaka pramukhapada svIkArauM tenAM vikAsamAM zu temaNe gArA kA sTezA para prAgrAmeA paNa ApyA. ApyA che. zrI khImacaMda cAMpazI zAha zrI khImaca cAMpazI cAhanA janma thI baDImAM thayA hatA. anusnAtaka kakSA sudhInuM temanuM pUrepUrUM zikSaN pAlItANA ane bhAvanagaramAM thayuM hatuM. tejasvI vidyArthI tarIke temaNe mArabhathI ja nAmanA meLavelI. zikSaNane vyavasAya tarIke apanAvI temaNe siMdha haidarAbAda kaoNlejamAM ane pachI bhAvanagaranI zAmaLadAsa kaoNlejamAM gatinAM mukhya prApyApaka tarIke lagabhaga baLu vAyakAo sudhI sevAe ApI. te eka kuzaLa prAdhyApaka hAvA uparAMta kuzaLa vahIvaTakAra paNa che. jainadhamate jJAna mATe eka viziSTa prakAranA zekha che. jJAnanAM vAhana evAM prathAnI jALavaNInAM kSetra jaina munibhAge karI bhAratanI sevA avismaraNIya ane adbhuta che. zrI zAha sAhebanA vidyAprema temane zrI jaina AtmAnaMda sabhA tarapha Aka gayeA. temaNe abhAnAM pramukhapadanI javAbadAmI upADI lIdhI. gemo yo
Page #1206
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1228 jAtIya mariyA jo patiomAM jeo AgaLa mAtA nuM sthAna che. temAM A prakAranA tarapha tayAM * AmAnaMdaprakAza' mAsikane eka cekasa svarUpa ApyuM. ane zrI ramaNabhAI bhAIlAlabhAI amIna jainettaro mATe paNa tene upayogI banAvyuM. sabhAnA pustakAlayAne pazcima bhAratanA agraNI udyogapatiomAM jeonuM AgaLa vaijJAnika vyavasthA paddhatine lAbha Apyo ane viziSTa prakAranAM paDatuM sthAna che. temAM zrI ramaNabhAI bI. amInane paNe prathama prakAzana paNa karAvyAM. bhUtakALanAM prakAzane tarapha tayAM kiMmatI haroLamAM mUkI zakAya. hastaprata tarapha te te kSetranAM jijJAsuonuM dhyAna kheMcAya tevAM prayAso karyA. A sArasvate jenettara ane janaprajAmAM suMdara suvAsa 1913nA me mAsanI 19mI tArIkhe vaDodarA mukAme temane ubhI karI che. janma thayo. bacapaNathIja zrI ramaNabhAIe pitAnI tejasvI buddhi pratibhAnA darzana karAvyA. temanA pitA sva. rAjamitra bhAilAlazrI kIzanadAsa gIradhArImala purUsvANI bhAI DI amIna ke jeo 1907mAM sthapAyela elembika kemI. kala varkasanA mukhya Ayojaka hatA. zrI ramaNabhAI e bhAratamAM deza svataMtra thayA pachI akhaMDabhAratanA bhAganA paDayA ane zikSaNa pUrU karIne mIkenIkala ejInIyarIMganA abhyAsa mATe lAkhe nirvAsItAne vatana choDIne sIMdha pAkIstAnathI ahIM jamanI tarapha prayANa karyuM. ane tyAM cAreka varSa TekanIkala koleAvavuM paDayuM temAMnA eka zrI kIsanadAsa paNa mahenatu ane jamAM abhyAsa karI 1934mAM dezamAM pAchA AvI dhaMdhA pratyenI pramANIka paNe rojI meLavatA rahyAM. pitA ja dhaMdhAdArI javAba- temanI AgavI sUjha, samaja ane AvaDatane baLa vaDodarAnA dArInI sAthe sIMdhI komanA sAmAjika savAlomAM ane sIdhI suprasiddha elembika kemIkala varkasamAM javAbadArIbharyuM sthAna svIpaMcAyatamAM sakriya rasa letA rahyAM. pAlItANAnA jAherajIvanamAM kAryuM, navA mazInanI zodha, kemIkala glAsa phekaTarImAM navu Ayojana paNa mahada aMze phALo ApatA rahyAM. samaya jatAM temanA zakita ane navI daSTine pariNAme avanavA prayoga karatA rahyAM ane baLe pAlItANA nagarapAlIkAnA pramukha tarIke Aje teo sevA temanuM vAstavika maMDANu anekene preraNAdAI banyuM. ApI rahyAM che. dhArmika bhajanomAM temane rasa che. rAjakAraNamAM kheladIlIpUrvakane bhAva ane dilanI saccAI batAvavAmAM temanuM AtmabaLa ane svAvalaMbanathI phArmAsyuTIkala bIjhanesane sthAna AgaLapaDatu che. vistRta saMgIna pAyA upara mUkavAmAM temano saraLa purUSArtha AbhArI che. prArabdha paNa yArI ApI ane samagra bhAratamAM zrI kizorasiMha dolatasiMha jhAlA A udyoge bhAre moTI prasiddhi meLavI. sAbarakAMThA jillAmAM hiMmatanagara tAlukA paMcAyatanA pramukha saphaLatApUrvaka kAma pAra pADavAnI temanI laganI, dhUna ane tarIke yazasvI sevA ApI rahelA zrI kizorasiMhabhAinI rAjakIya daDha nizcayabaLe temanuM vyakitatva soLe kaLAe khIlI uThayuM. kArakIrdi 1957mAM zarU thaI-temanA keMgresa praveza pachI saMsthAne dhaMdhAnA vadhu vikAsa arthe 1937mAM jApAna ane 1939mAM vaphAdArIpUrvaka baLa ApIne lokannatinA kAryamAM zraddhA samaya yuropa ane amerikA jaI tyAMnA kArakhAnAmAM thatA utpAdana dhIraja ane mahenatathI sevA arpaNa karI. grAma paMcAyata-tAlukA vecANa vigere bAbatone paNa abhyAsa karyo. paMcAyata, jillA paMcAyata, jillAnI nAnI moTI sahakArI saMsthAo jevI ke benka, jillA kharIda vecANa saMdha hiMmatanagara laDAInA vakhatamAM bATalIo nahI maLavAthI ghaNI ja mukelI tathA Ilela sahakArI jInIMga phekaTarIo sahakArI spInIMga mITsa vigeremAM sakriya rIte temanI sevA ane mArgadarzana maLatuM je sadaraha kampanI zarU thavAthI dUra thaI. emeTika plAnTa rahyuM che. paMcAyata rAjyanI A jillAmAM zarUAtathI 196 3 ane sauprathama hindustAnamAM A kampanIe amerikAthI kharIdI lAvIne 68 ema banane vakhata hiMmatanagara tAlukA paMcAyatanA pramukha dhaNoja vikAsa karyo. tarIke bIna harIpha cUMTAyA. ji9lA lekalaborDanA upapramukha tarIke paNa keTalAka samaya sevA ApI mAnavajIvana mATe anivArya evA "penIsIlIna'nuM saMpUrNa bhAratIya Dhabe banAvavAnuM mAna elembikane phALe jAya che. baroDA bI. e. ela. ela. bI sudhIno abhyAsa pAmelA zrI jhAlA ane gujarAtamAM udyogonA mULa uMDA nAkhavAmAM temanI vicakSaNa rAjakoTanI rAjakumAra kolejamAM abhyAsa daramyAna yuropIyana buddhi zakitae kAma karyuM che. vaDodarA Avela A glAsa meIkIMga prinsIpAla ane anya aMgrejonA saMparkamAM AvyA. jeonI kAma plAnTa ezIyAbharamAM sauthI moTo che. dakSiNa bhAratanI mAMga karavAnI dhagaza ane cIvaTa jevA sadagaNAzrI jhAlAnI pragatimAM vadhatA beMgaloramAM paNa A udyoganA maMDANa karyA che. vikAsa preraNArUpa banyA. pragati ane viziMSTa udyogonA saMcAlanamAM satata kAryazIla ane magna hovA chatAM aneka saMsthAonA preraNAdAtA banyA che. sAmAramatagamata, vAMcana ane Adhunika khetI aMgenA pitAnA jika ane zaikSaNika savAlomAM hamezA rasa lIdhe che. eTaluM ja zekha upa aMta lokasevAne kSetre AgaLa vadhavAnI AkAMkSA seve che. nahI temanuM mArgadarzana upayogI banyuM che. paDatI. Jain Education Intenational
Page #1207
--------------------------------------------------------------------------
________________ atipraya 1229 . saMsthAnA DisTrIjha, pablika eDa . Stra banAvIne elebika kemIkala vAsa kAM. lI, e bika glAsa InDa- pite bhagavada gItAnA UMDA abhyAsI hatA. temaNe bahAra pADela sTrIjha lI. baraDA InDasTrIyala DevalapamenTa kepe. baraDA DIsTrIkaTa " gItAjJAna ke " gItAnAM vidvAnone paNa kAMIka navuM zIkhave tevo InDasTrIyala ko-A be gujarAta ana hAusIMga kampanI che. goMDala narezane sonAthI toLyA tyAre be lAkhanA senAno lAiTa pablikezana lI. ema ghaNI jagyAe ceramena pade temanI prajAhitamAM upayoga karAvyo. paraMtu temanI amara nAmanA gujasevA jANItI che. rAtI bhASA raheze tyAM sudhI rahevAnI che te "bhagavad gomaMDaLa" nA prakAzanathI cAra pAMca peDhIthI paNa na bane tevo vizALa gujagujarAta raTeITa phaTalAIjharsa kAM, TensIla sTIla lI. gujarAta rAtI zabda sAgara tema je vyavasthita Dhabe gujarAtane caraNe dharela mazInarI menyuphekacararsa lI., senTrala 595 mIlsa lI. vigeremAM che. temAMthI ja vAgIzvarInuM ananya ArAdhana temanA hAthe kevu thayuM DAyarekaTara tarIke sevA ApI rahyAM che. uparAMta pheDarezana opha gujaH che te joI zakAze. temanA suputra zrI ke. sI. paTele rAjakoTa ane rAta mIlsa enDa inDasTrIjha ane gujarAta phalAIgakalabanI kAra amadAvAdamAM vakIlAtane kSetre ghaNI ja gaNanApAtra siddhi hAMsala bArI samitinA sabhya che. karI che. aneka saMsthAonA prANasamAM zrI ramaNabhAI gujarAta sTeITa eDavAIjharI kAunsIla opha InDasTrIjha, bhArata-jApAna bIjhanesa zrI zazIkAMta jaTAzaMkara vyAsa sahakAra samiti, InDIyana InsTITayuTa opha pablika eDamInI (bI. e. ela. ela. bI.) -vaDedanA vatanI ane mahu sTrezana ane amerikana menejamenTa esosIezanamAM sabhya tarIke kAryakSetra banAvIne tyAM rahe che. vakIlAtane dhaMdho kare che, ane smAna bhagave che. mahuvA myunisIpAlITImAM sabhya che. meTrIka thayA pachI bhAvanagara ane nIcenI saMsthAomAM pAsTa presIDanTa tarIke paNa ujaja- kelejamAM bI. e. thaI amadAvAdamAM kAyadAnI DIgrI meLavI, mahuvA vaLa sevAo ApI che pheDarezana opha InDIyana cembara opha yuni. mAM upapramukhapade tathA sTenDIMga kamiTinA ceramena tarIke komarsa enDa InDasTrI. kAmagIrI karI. hAla meDikala borDanA ceramena tarIke sevA Ape pheDarezana opha gujarAta mIlsa enDa InDasTrIjha. che. mahuvAnI aneka vidha kamiTiomAM temanuM javAbadArIbharyuM sthAna che. senTrala gujarAta cembara opha komarsa gujarAta phalAIMga kalaba. DolarabhAI mahAprasAda vasAvaDA zrI ramaNabhAI amIna bhAratanA audyogikakSetranuM gaurava samA che. (bI. e ela. ela. bI.) :- temano janma raMgunamAM thayela. zrI caMdulAla becaralAla paTela beMtALIzamAM barmA cheDI mahuvA AvyA, ane ela ela. bI. thayA. vakIlAtane dhaMdhe zarU karyo sane 1957mAM myunisipAliTimAM | mULa sihoranA vatanI, janma jAmanagaramAM I. sa. 1889mAM joDAyA. atyAre vAIsa presIDenTa che. meDIkasa borDanA ceramela paNa ne karmabhUmi gAMDala. temanAM pitAzrI samartha vedAMtI ne kavi hatA. che. keLavaNI sahAyaka samAjanA maMtrI che. cAra varSathI sITI - vighArthI ava thAmAM ja temane " jIvadayA " uparano nibaMdha samagra bamAM ekajhIkayuTiva membara che. lAIbrerImAM kArobArInA sabhya che. saM rASTramAM paheluM InAma laI Ave. zAmaLadAsa kolejamAMthI rAjakAraNamAM pravezelA zrI vasAvaDA 'pathI vadhAre sakriya che. nAga grejyueTa thaI pATIdAra jJAtinI sevAmAM paDayA ne tenA sa melanamAM rika ekanA borDa opha DIrekaTaramAMtA teo eka che. janatA bhAga lIdhe, surata khAtenI sAhitya pariSadamAM raNajitarAma sAthe ke opareTIva hAusIMga sosAyaTInA mAnadamaMtrI, vagere aneka kSetre kAma karyuM. pAchaLathI gAMdhIjInI pravRttimAM joDAyAM. bALako mATe tenI sevA ApI rahI che. bALa vyAkaraNanI racanA karI. kAThIyAvADa rAjakIya pariSadamAM paNa maMtrI tarIke cUMTAyA. tyArabAda geMDalarAjyanA vidyAdhikArI tarIke zrI kulacaMda haracaMda dozI niyukta thatAM zikSaNa premI, saMskArI ne pote ja sAkSara tevAM geDasanAM mahArAjA zrI bhagavatasiMhanI preraNAthI zikSaNamAM temaNe mahuvA pAsenA khuMTavaDA eka garIba mAtApitAne tyAM janma. amUla parivartana karavA mAMDayuM. rAtridivasa parizrama laI. vAMcana mahuvA mAmAne tyAM nAnapaNa uchera ne saMskAra, zrI gokhalejInuM mALAnAM sAta bhAga temaNe jotajotAmAM pragaTa karyA. caritra vAMcatAM jaina samAjanI sevA karavAnA koDa jAgyA. kauTuMbIka saMjogonAM kAraNe sauthI pahelAM pAlItANuM yazovijayajI jaina taduparAMta bIjA paNa namUnedAra pAThavya pustako prasiddha karyA. gurUkuLamAM supriTenDanTa tarIke kArya zarU karyuM ; traNa varSa pATaNamAM tyAra pachI temaNe TreiniMga kolejanI sthApanA karAvI aMgrejImAM pati patnIne sAthe kAma maLyuM ane be varSa vIrU prakAzamAM ane paNa evI ja suMdara rASTrIya daSTivALI vAMcanamALAo chapAvI gAMDala pachI vijaya dhama lakSmI jJAna maMdiramAM kArya karyuM. paMjAbI rAjyamAM cAlu karI. nAnAM bALakomAM kumaLI vayamAMja dharmasaMskAra AcArya - vijaya valabhasarinI AjJAthI paMjAba gayA zrI paDe tadarthe vAMcanamALAmAM bhagavad gItAne yogya sthAna ApyuM. AtmAnaMda jena gurUkuLamAM 6 varSa niyAmakanuM kAma karyuM. 6 varSa - Jain Education Intenational
Page #1208
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1230 bhAratIya arimA pharI pATaNa jena maMDaLa chAtrAlayamAM kAma karyuM. 6 varSa zrI cImana sva. zrI kAntilAla vRjalAla lAla nagInadAsa vidyA vihAramAM pahapatinuM kArya karyuM. zrI yazovijayajI jaina gurUkuLamAM besI gayA. saurASTramAM sau prathama rAjAzAhI zAsana kALamAM mahAjana saMsthA pALa prajAnuM mazIyala hAIskula 1947mAM zarU karI pachI bhAvanagaramAM zeTha dhI gu pIDa1La hatuM. gohilavADamAM be dAyakA pahelA mahAjananuM bhogIlAla maganalAla vANijya vidyAmaMdira karAvyuM. akaLanA varcasva vyApaka hatuM. gohilavADanAM nagarazeThe e nija nija mahApratiSThA vadhArI kaMDa meLavyA ne bhavya makAna taiyAra karAvyuM. 19. lInAM hAjatonAM praznanI zidha vicAraNA karI saphaLa nivAraNa 62mAM nivRta thayAM ane muMbaI gayA. 25 jeTalAM caritro tathA karyA che. te nagarazeThanAM mubAraka nAmomAM bhAvanagaranAM zrI kAMtibIja upayogI pustako lakhyAM ne lokapriya thaI paDayAM. vakatRtvane lAlabhAI paNa bhUlAya tevAM nathI. temanI prathama mulAkAte ja paNa sAre zekha, koMgresa tarapha bhakti 192thI zuddha khAdInu vrata. saMskAra saujanya ane vAtsalyatAnI chApa laIne jaIe e hakIkatane jyAM jyAM gayA tyAM nichApaka ne dhagazathI kAma karyuM. mombAsA koI I-kArI zake tema nathI pitAe ubhI karelI samAjasevAnI javAnuM sadabhAgya prApta thayuM. jainadharma, jIvana mAMgalya ane mAnava upara nagarazeThAInI AvI paDelI javAbadArIne temaNe ravastha ane sevA upara vyAkhyAne ApyA ane badhAM saMghoe bhAvabhInuM svA- nijhApUrvaka adA karI. gata karyuM. varSo junAM pitAnAM junAM vidyArthIone Aja paNa ugatI yuvAvasthAmAM ja bhAvanagaranI nAnI moTI aneka saMsthAeja prema mamatAthI nihALe che. enAM prANasamA banI gayAM. svarAja AyuM. paNu prajAkIya praznoe avAranavAra DokIyA karyA. tyAre prajAnAM vyAjabI praznonI zrI jayaMtizaMkara Ara. bhaTTa paDakhe rahyAM che. vecANaverAnI etihAsika laData vakhate, phI laData vadhArA vakhate, honArata ke duSkALa, Aphato ke sAmAjika sevAne taLAjA paMcAyata, tAlukA paMcAyata, koMgresa kamiTi, taLAjA jyAre jyAre sAda paDe che tyAre eka yuvAnanI mAphaka temanuM hAusIMga sosAyaTI, sadhanakSetra yojanA ane anya nAnImoTI lehI ucharyuM hatuM. saMsthAo sAthe saMkaLAyelA zrI jaya tibhAI potAnA vakIlAtanA vyavasAyanI sAthe sAmAjika pravRttiomAM paNa sevA ApI rahyAM che nAnA kAryakartAo taraphano sadabhAva ane sahadayatAne laIne bhAvanagaranI takhtasiMhajI dharmazALA, paTTaNI smAraka phaMDa ane sAmAjikakSetre prItipAtra banyA che mayAra saghanakSetra yojanAnI bhAvanagara ejyukezana phaMDanA pramukha tarIke, chabIlAjInI havelI, pravRttiomAM temanuM mArgadarzana ane nirNAyaka zakitane lAbha vaiSNava havelI, mahAjanane vaDe vidyotejaka phaMDamAM sekreTarI maLato rahyo che. tarIke, kapALa boDIgamAM, cembara opha komarsanI menejIMga kami TimAM, AphreDa hAIskUla eDavAIjharI kamiTimAM, cerITebala dhamAMdA zrI manubhAI dave saMsthAmAM, roTarI kalabamAM DAyarekTara tarIke, ane be varSathI Trejharara tarIke mANekalAla cakujI TrasTa kaMDanA TrasTI tarIke, maNAra sadhana kSetra yojanAnI racanAtmaka ane sahakArI pravRttine harajibhAI khojA sArvajanika skUlanI kamiTimAM potAnI sevA saMgIna pAyA upara mUkavAmAM lokabhAratI sAsarAnA agraNI ApI hatI. ji9 | kogresamAM aneka dhArmika prakRttiomAM kAryakara zrI manubhAI nuM sAmAjika pradAna paNa jANItuM che. enI zakita soLekaLAe khilatI rahI 1976-77mAM prajApariSada temanA vyakitatva ane jAherajIvananA ghaDatara pAchaLa pU. nAnAbhAI vakhate. kaparA kALamAM sva zrI baLavaMtabhAI sAthe gAmaDAomAM ane manubhAI paMcaLanI huMpha ane ravaNI rahelA che. dhUmatAM. zaikSaNika ke sAhityika, racanAtmaka ke rAjakIya kSetre uMcA 1927thI 1952 sudhI vacce cAra varSa bAda karatAM satata mUho sAthe kAma karatA taravarIyA yuvAnone protsAhana ApavA bhAvanagara myunisipAlITInAM sabhya tarIke, bhAvanagara zahera koMgresa ane uMce sthAne pahoMcADavA pAchaLanI temanI udAra manati kamiTimAM upapramukha tarIke maMDaLa samitimAM ceramena tarIke DrIsTrIkaTa prazaMsanIya che. lAIpha isyu. ejanTa esosIezananA pramukhatarIke smola skela kamiTimAM, nAnI bacatanI eDavAIjharI kamiTimAM nezanala Diphensa anya racanAtmaka kAryakaronI sarakhAmaNImAM zrI manubhAI kamiTimAM, thIosophIkala sosAyaTImAM vigere aneka saMsthAomAM davenI zakita anekagaNI hovA chatAM sthAna meLavavAnI vRti ane temanAM vyakitatvanAM darzana thatAM. prayAsathI hamezA dura rahyAM che-AvA kAryakara bhAgyeja najara paDe. zrI manubhAI e koTInA che. 1966nAM mArcanI 22mI tArIkhe vartamAna mahArAjA sAheba gAdInazIna thayAM pachI sega utArIne rAjyakuTuMba sAthe temanAM ghera haLavI ramUjavRti ane mANasane samajavAnI temanI zakitathI padhAryA hatAM. rAjya kuTuMba sAthenAM temanAM saMbaMdhe evAM ja mIThAM teo samAjanA badhAja vargomAM sanmAna prApta karI zakyA che. rahyAM che. Jain Education Intemational
Page #1209
--------------------------------------------------------------------------
________________ pratima paMDyA zrI kAntibhAI zeTha vyakita nahi paNa saMsthA banI gayA temanI dhaMdhArthe ane yAtrALe saurASTra gujarAta mahArASTra ane rAjasadAI ane saraLatA tarI Ave tevAM hatA sArvajanika kAmamAM sthAnanA ghaNA mahatvanA sthaLanuM dezATana karI vizALa anubhava temanI ekasAI ane cIvaTa namUnA rUpa hatA Adaza ane vyahArane meLavyuM che. mAtApitAnI zItaLa chAMyaDI nIce cAra bhAI mAnuM suMdara samanvaya karavAnI temanAmAM zakita hatI. jUnI peDhInuM gaurava saMyukata kuTuMba AnaMda kilelathI rahe cheAjanA yugamAM saMpa bhAgamAM makAI rahela 9g * sahakArathI saMyukata kuTuMbamAM rahevuM tene AjanA yuganI viziSTatA temanA dharmapatnie sevA saMskAranI e tane Aje jalatI rAkhI che. ja gaNIzuM. zrI uttamacaMda vRjalAla dIyArA dharmabhAvanAthI Akhu kuTuMba raMgAyeluM che. temanA dharma pAlItANA jaina samAjanuM dIrA kuTuMba eTale samagra jJAtinuM saMskAra ane dAnazIlatAe aneka vidyAthIonA muMgA Azieka agatyanuM aMga. evA kuTuMbanA AgaLapaDatA agraNI zrI rvAda meLaLyA che vidyAdAnamAM ane guptadAnamAM vizeSa mAnanArA che. uttamacaMda bhAI pAlItANuM vepArI mahAjana saMsthAnA paNa bhA. saMrakSaNa phaMDa, pUra rAhata phaMDa ke evA bIjA koIpaNuM sArvajanika dAra vyakti gaNAyA che. phaMDaphALAomAM temanuM nAma mokhare hoyaja, ane rahyuM che. tane pitAnI kuzAgra buddhithI vyApAramAM sArI evI pratiSThA hAMsala mana dhanathI bIjAne upayogI banavAnI bhAvanAne laine kudarate karI A dizAmAM je nAmanA meLavI che ane meLavelI saMpattine temane yArI ApI ane ghare ucca Asane besADayA che. prasa gopAta sadaupayoga karatA rahyAM che. te eka gauravane viSayaka zrI sudhAkarabhAI zAha gaNuAya. saMta ziromaNI pU. zivabAbAe pragaTAvelI sevAjIvananI 15rathI vyApAramAM sakriya banyA jemAM potAnI natika jyotane jalatI rAkhavAmAM temanA vArasadArone 5NuM bahumAlyA hiMmata, sAhasa, dharmagaMbhIratA ane vyavahAra kuzaLatA jevA kALo rahyo che. sadaguNene hAI tathA svabhAve taddana mIlanasAra AnaMdI ane zrI sudhAkarabhAIe paNa bebIna phekaTarInA saphaLa saMcAlatI sevAbhAvI hAIne 1966thI pAlItANA tAlukA vepArI mahAmaMDa: sAthe sAthe dharmabhAvanAne baLavattara banAvI che. kuTuMbanA bALakomAM LanA mAnad khajAnacI tarIke nAnAmoTA dhaNu prazno ukelavAmAM zikSaNa, saMskAra ane sAdAInA gAnuM sIMcana karyuM che. jIvanane madadarUpa banyA. kalyANa mArge vALavAnA temanA beyanI pUrti mATe ja tene satata zaheranA vikAsamAM pAlItANA nagarapAlikAnA upapramukhapade kAryazIla rahyAM che. temanuM nAbue kaTuMba jena zApananI sevAmAM rahIne mUlyavAna sevA ApI rahyAM che. satata magna rahIne zakita khaca rahyuM che. | ne sNa-sNathI Gre mAre che. samAjazANI ! apa paNa AgaLathI yojanA karIne ApanuM bhaviSya ciMtArahita karI zako cho. Apa Apane anukULa hetie bacata karI zake te mATe ? ApanI samakSa denA beMka6bAta yojanAo rajU kare che. bacata khAtuM-vyAja 46. sagIra bacata yojanA-vyAja 4%. phiphaDa DipojhivyAja 4 thI 7 . rikariMga DipojhiTa yojanA cakravRddhi vyAja 5 thI 7. mAsika seviMsa-kama-nyuITI yojanA- cakravRddhi vyAja. vividhalakSI DipojhiTa yojanAApane mAsika vyAja maLe che. denAbeM% vagato mATe ApanI najIkanI denA beMkanI zAkhAnI mulAkAta lo athavA patravahevAra karo. - kiraNa nAna birvisa, niyana , maDha, muMbai-1. Kalan Ratra/DBI GP213-) Jain Education Intemational
Page #1210
--------------------------------------------------------------------------
________________ 123ra bhAratIya asmitA zrI hirAcaMda mIThAbhAI ane zUnyamAMthI saghaLI sarUAta karI ane Aje TAITasanA dhaM" mAM mokharAnuM sthAna prApta karyuM. mULa bhAvanagaratA vatanI pAMca gujarAtI sudhI ja abhyAsa tera varSanI uMmare muMbaImAM paga mUkyo ane turataja mANaMdajI - zrI hasamukhabhAI custa dhamapremI, jIvadayA premI ane ahiM : che. temanA pitAzrI popaTalAlabhAI nivatta cha na ga che. pU. jhaveranI kAkAnA nAmanI dukAne anubhava maLavA lAgyo ane samaya zrI kAnajI svAmInA dhArmika raMge raMgAyelA che. emaNe pahelethI ja jatAM potAnA nAmanI e dukAna zarU rAkhI. pUrvanAM puga be temanA suputrane e rIte ghaDayA che ke je pitA che.tAnA purUSArtha paisA kamAyA. 1882 nI sAlamAM devagANAmAM pratiSThA karAvI, ane parizrama vaDe eka pachI eka zikharo sara karatA gayAM che. ghodhArI samAjanA kAryakramomAM ane jJAti hItanI pravRttiomAM mahAva ne bhAga bhajavyo. guptadAnamAM khAsa mAnanAra che. vrata, japa zrI hIrAlAla jaTAmAI zADa ane tapazcaryA karanArA che. ghoghArI jaina mitra maMDaLamAM khajAnacI tarIke ane keLavaNI kSetre sAro evo rasa le che. dara varSe dazeka sAmAjIka, dhAnika ane keLavaNIkSetre potAnI zakita purahajAra rUpIA jevI rakama gupta dAnamAM jarUrIyAta vALAne Ape che. puro bhoga ApavAnI zubha bhAvanA jemanAmAM bharapura jovA maLe che te zrI hIrAlAla juThAlAla zAha jeozrI chellA 21 varSathI sneha, zakti ane sahana zIlatA jevA guNene laI vyApArI sevAnA kSetrane "Its a Labour of Love'' mAne che. AlamamAM ghaNuM mAnapAna pAmyA che. pUjyazALI, dariyAva dilanA komaLa hRdayanA A sajajana. keIpaNa jAtanI dalIla vagara sonuM temanI kArya karavAnI AvI rItathI keIpaNa vyakita prabhAkAma karI ApavAmAM mAne che. ane zAMta, ADaMbara vinAnuM jIvana vIta thAya che. je kArya hAtha upara lIdhu hoya tene khubaja gujare che. vyavasthita rIte pAra pADe. A kAryazakita meLavavI te kudaratanI kaI adraSya zakitanI sahAya sIvAya banI na zake, je temane zrI hasamukhabhAI popaTalAla vorA prApta thaI che. muMbaImAM TAIlsanA utpAdana ane vyavasAya kSetre jemaNe aNu- samAjanA madhyamavarga pratye temanAmAM haMmeza mATe uMDI nama pragati sAdhI che ane je siddhInA eka pachI eka zikharo hamadardI ane sahAnubhUtinA darzana thAya che. keLavaNI taraphanuM temanuM sara karatA gayA che evA sadAya hasamukhabhAI vorA surendranagara daSTibIMdu ajaba che ane tene sAkAra banAvavA mATe ayAga jIllAnA vatanI che. prayatno karI chuTe che. temanA jIvanamAM dharma pratyenI bhAvanA dhaMdhAmAM temanI zakti Aja soLekaLAe khIlI rahI che. anokhI rIte guMthAyelI che. temaNe dharmanA ghaNA prasaMge hoMzabhera temanA dhaMdhAmAM vArSika vecANa eka karoDathI paNa vadhAre hovAM ane bhavya rIte uja yA che. jevA ke 1 geDIjI pAzva jene chatAM temanAmAM kayAMya moTAI nahI. kayAMya temanAmAM AchakalAI derAsara-bhAvanagaramAM prabhujI pratiSThA mahotsava, sakaLa sadhI vAmI nahI. nakhazIla namratA ane pratyeka kAryamAM narI sUjanatAja nIta vAtsalya temaja bIjA aneka prasaMge gaNAvI zakAya zrI goghA ? ratI hoya, nItimattA, pramANIkatA ane sevAbhAvanAnA Adarzane jaina mitra maMDaLa-muMbaI taraphathI sameta zIkharajInI ane gujarA mUta svarUpa ApavA mATenI temanI pAsenI apAra zraddhA, khaMta kacchanA yAtrA pravAse temanI AgevAnI nIce thayA che tema ! dharmapatanI prasannabena paNa eTalAja dharmapremI che teo na tapa nA tayA dhIraja che. noMdha apratima che. dhArmika ane sAmAjikakSetre paNa prasiddhIthI haMmezA aLagA rahIne teo ane temanA pitAzrI popaTalAlabhAI khUbaja 2aa zrIyuta hIrAlAlabhAI dhArmika ane sAmAjIka kSetre nIcenI hAthe chUpI dAnagaMgA vahAvI rahyA che, jene prabhue bene be saMsthAo sAthe saMkaLAyelA che. ApyuM che e evIja rIte sevAkAryamAM paNa bene be vAparatA rahe che e paNa pUrvajanmanA saMskAroja kahevAya. zrI agAsI jaina derAsara tathA zrI Abha-kamala-labdhI sUrI zvarajI jaina maMdira TrasTanA menejIMga TrasTIpade che. zrI goghArI jaina cAlIza varSanA A yuvAna zrI hasamukhabhAInI kAryazakita ane mitramaMDaLanA pramukha che. zrI AtmajJAna prasAraka maMDaLanA ma trI pade vaijanA baddha thavasthAzakita gajabanI che jadA judA rALAe che. zrI dhArmika jaina rikSaNa saMdha tathA zrI jaina sevA saMghane sAta jeTalI phekaTarI calAvI rahayA chatAM temanA mana upara kaze khajAnacI paDe che. zrI jaina zvetAmbara konpharansanI kArobArInA bhAra ke cIMtA nahI. pitAzrIne mULa vyavasAya to gaMdhIyANAne sabhyapade che. zrI jaina udyogagRhanA paNa kArobArInA sabhya che. ane holasela hato ane kAryasthaLa paNa jalagAMva hatuM paNa sAmAjIka, dhArmika zaikSaNika kSetre teoe ApelI sevA so koine nasIba joge temane emanA saMbaMdhIe TAIlsamAM rasa letA karyA Adara ane prazaMsAne pAtra che. Jain Education Intemational
Page #1211
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtigraMtha zrI pAra. e, gulapara 6 (kasToDIyana, denA benka) zrI Ara. e. gulamahamada ta 1 julAI, 1960 thI temanA puroga mA zrI vizcaMdra vI. gAMdhAne specchApUrvakanI nivRtti bAda, tenA menkanA kaTArDIyana tarIke pharaja bajAvI thA che vANijya ane kAnUnanA snAtaka zrI zukramahamada sane 1968thI enkA ga kSetramAM kArya karI ra che. muMbaI mahA vizva vidyA layanI sIDanhAma kaoNleja epha kAmasa mAMthI vANiyanA snAtaka tarIkenI upAdhi meLyA pachI juna, 1939mAM tee benka ek inDIyAmAM joDAyA hatA temanI kAryadakSatA pUra Ara karavA mATe 1941mAM vizeSa lAMbA samayanI temane jarUriyAta na sAi, sane AsIsTanTa ekAunTanTanA javAbadArIpUrNa hAddA upara baDhatI maLela. teoe sane 1946 sudhI benka opha InDIyAnA vividha vibhAgAmAM anekavidha kro majAvela hatI. ekaTAbara, 1946mAM thI gulamamada rIjhava enDa epha InDIyAnA enkaMga eparezansa vibhAgamAM adhikArI tarIke joDAyela. rIjhava benkamAM joDAyA bAda Azare cha mAsa pachI temanI kalakattA ephIsamAM badalI thayela ane tyAM tee eprila 1954 sudhI rahela A sAta varasanA gALA daramiyAna teoe videzI enkA sahitanI mukhya kAmasIyala benkonA InsapekazananI pharaje ajAvela. sane 1954 daramiyAna 7 mAsanA TUMkA gALA mATe hArdika zubhecchA sAthe TelI. 325 Jain Education Intemational paTela kansTrakazana kaMpanI 23 tee vesTamansTara menkamAM satAvAra sa-pravAse gayela hatA. videzanA pravAsethI pAchA pharyAM bAda jAnyuArI, 195 mAM zrI gulamahamadatI rIjhama eka eka inDIyAnI ekasa' TreInIMga kaoNle jemAM sInIyara i sTrekaTara tarIke nimaNUka thayela ane tyArabAda eprila 97mAM rIjhava enkanA senTsa DIpArTamenTa eka enkIMga eparezansamAM DepyuTI cIpha ephIsara tarIke temanI nimaNuka thayela hatI. ahI teee enkAnA insapekazananI tathA zAkha niyaMtraNa pagalAnI kAmagIrI saMbhALI hatI tathA rIjhava benkanA DITa lImITa kansolIDekezana byurAnI sthApanAmAM racanAtmaka bhAga lIdhe hatA. eprila, 1957mAM teee kalakattA khAte joInTa cIpha ephrisara ina cArja epha DIpArTamenTa ek benkIga eparezansanA hAddo saMbhALela. tyArabAda me, 1968mAM inDasTrIyala DevalapamenTa enDa epha InDIyA, je TAca mudatI dhIrANanI sa MsthA tathA rIjhava e-kanI sabasIDIyarI che, temAM temanI joinTa janarala menejara tarIke nimaNuka thayela ane A aAddA upara teee ekasapATa ane khIla rIDIskAunTIga vibhAgAnI pharajo bajAvela hatI julAI, 1969mAM ezIyana DevalapamenTa benka dvArA yojavAmAM Avela catu rIjanala kaoNnpharansa epha DevalapamenTa benkasa ek esIyAmAM teoe hAjarI ApI hatI. temanA videzanA pravAsa daramiyAna teo InDasTrIyala enDru ek jApAna tathA DevalapamenTa benka eka jApAnanA adhikArIe sAthe paraspara hitanI khAkhatA paranI carcA mATe eka aThavADiyA mATe TAkIyA gayela hatA. baMdarareDa, bhAvanagara. grAma-SAUCONCO
Page #1212
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1234 - zrI bApAlAla amulakhabhAI jhoTA +++++++++ jIta amulakha thIbhAI jhAma banAsakAMThAnA upa'mAM ane vArAhInA thAnamAM moTA rasa dAkhavI rahyAM che. temanA pitAzrI zrI amulakhabhAi dhaniSTa ane vArAhImAM AgevAna hatA. temanA mAtuzrI jhakhaLa arena dhani che. moTAbhAi zrI camanabhAI sevA paNa che " barkanA sukhI che. temanA khama patnI zo. bakulArkana guNAnurAgI che. bALA chatakumAra, narendrakumAra, jayazrI ne zilpA ne kaccha sarakAra ane sina bhAI nA che. te cira pravAsI jevA . athama hiMda-surajakeneDA amerikA ane jApAna vagere dezonA pravAsa kheDayA che. jIvananA navA navA prasthAne karatA rahe che. bhAIzrI bApAlAlabhAIne janma : jarAta rAjyanA banAsakAMThAnA rAdhana pura pAsenA vArAhI nAmanA nAnakaDA gAmamAM thayeA hateA. meTrIka sudhIte abhyAsa karyAM. dha'dhAthe' muMbaI AvyA ane vyApAramAM jha MpalAvyu`. zivakAzInI kAkA' mesIjhanI sAla ejansI lIdhI. sAhasika hoine navA navA kSetramAM patrase . bhAga dhage uttarA hiM maLatI . mazInarI prAmAM nANInI InTara sTeTa enjInIyarIMga kaMpanInA sAla prAcArTara che. ThelA dasa varSathI varazA mAnI gareja mInarI temaja kevI mInInI bAyAta kare che. A uparAMta nI A na yaMtrasAmagrI banAvatI DenamArkanI vizva vikhyAta e. ema. zI nAmanI kaMpanInI ejansI dharAve che. zrI bApAlAlabhAIne anuSa pALA che. zrama-uccabAvA, gADha zaLA ane pramAktiA ke temanA vaidhapAtra guno che. samAja kayAranA kAmo karavAmAM Atma satAya ane peAtAnI pharaja mAne che. teo sAmAjika, zaikSaNika ane dhArmika sa MsthAone peAtAnI sevAnA lAbha ApatA AvyA che te pU. gAMdhIjI, zrI ramajha maane yogIzrI araviMda vA ta maya nAnA samAgamamAM AvyA che. bhAratIya rviSatA zrIyuta khApAlAla amulakhabhAi TA
Page #1213
--------------------------------------------------------------------------
________________ sthApanA sane 1968 jaina saMskRti kalAkendra sthApaka pU. muni pravara zrI yazovijayajI mahArAja sAheba -mena rekeDe- AnaMdadhanajIH 1. "avasara bera bera nahiM Ave" gAyaka mahendrakapura tathA hemalatA "aba hama amara bhaye na mareMge" kIMmata rU. 10, mAMgalika zloko tayA "jina tere caraNukI zaraNu grahu" stavana (5. u. yazovijayajI kRta) "samaro maMtra bhale navakAra" kIMmata rU. 13-40 gAyaka: padmazrI mannADe tathA haMsA dave. krodha tathA mAnanI sajajhAya. kIMmata 13-. gAyaka: mahendrakapura-sAdave. "navakAra maMtra"- "cArI maMgala" tathA AratI ane maMgaLa divo kIMmata rU. 13-. gAyakaH mahendrakapura ane pATI 45 Ara. pI. ema (E. P.) piroja alaga. AgAmI 2kA viSe sucanA tathA grAmophona rAkhanArAnA saranAmAM mokalavA vinaMti che. dhArmika grAmophona rekarDa nI upagItA 1) gharanuM vAtAvaraNa pavitra banAve che. mAnavIonA ane khAsa karIne bALakanAM AMtaramanane zubha saMskArothI prabhAvita kare che. 2) ucca AdhyAtmika manoraMjana dvArA sInegItonI malina asara nAbuda kare che. 3) mAMdagImAM zAMti, cittaprasannatA tathA zubha bhAvanI sthiratAmAM sahAya kare che. 4) dha mahotsavamAM dharma saMgIta zravaNa Ape che. 5) pAThazALA, chAtrAla, vigerenA vidyArthIone samUha gAnanI tAlIma Ape che. 6) paradezamAM vasatA jene mATe dharmane satsaMga TakAve che. 7) "AkAzavANI" mAM jaina saMgItanA prasAraNa mATe sAdhana bane che. zubha bhAvanAonA utthAna mATe dharma saMgIta eka mahatvanuM sAdhana che. vAdyavaMdanI mohaka sUrAvalI, niSNAta kalAkAronA madhura kaMTha, saMgItanA asarakAraka rAga-rAgINI ane zuddha uccArapUrvaka artha gaMbhIra prAcIna padharacanAnuM sAmAnya mAnavI paNa zravaNa karI ucca bhAlAsamAM taraboLa - prApti sthAna:cittaraMjana enDa kaMpanI jhaveracaMda bhurAlAla bhImANI 3. B maMgaLadAsa reDa dAgInAvAlA 229, zekhamemana sTrITa muMbai 2. muMbaI 2. naH 32 6 130 copATI, bura ane vAlakezvara jaina maMdiranI peDhI uparathI tathA hIjha mAsTarsa IsanA bhAratabharanA vepArIone tyAMthI Jain Education Intemational
Page #1214
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1236. ma ** tIvra asara lagADavAmAM saumya zaradI mATe rabeksa chAtIno bharAvo dUra karavA mATe-chAtI ane pITha para, nAkanI aMdara ane AsapAsa temaja kapALa para raesa lagADo. baMdha nAka kholavA mATe tenI ArAmadAyaka varALa zvAsa dvArA UMDe sudhI aMdara javA do. tenI asarakAraka varALa aMdaranA bhAgamAM guNakArI asara karavA mAMDe che.zaradIne kAraNe thatAM khIjAM dardI ane dukhAvAmAM paNa te ArAma Ape che. Mal have 3 pekiMga maLe che. 65 grAmanI ane 20 grAmanI zIzI, Rube |5 grAmanI DabbI.eka zIzI ke DabbI pAse rAkhA. elembikanA hompo vibhAganuM utpAdana Rubex rokka Rubex raeksa H zaradI para tIvra asarakaranAra chatAM saumya IlAja everest/614 g/ACW guj jIya ma
Page #1215
--------------------------------------------------------------------------
________________ zruti Tele : 3 3 3 5 0 7 Chudasama & Co. Manufacturers of 42/44/16, 1st Pathan Street, Kumbhar Wada, BOMBAY-4. Rep. by...... FITTINGS FOR STEEL DOOR AND WINDOW MACHINERY PARTS HARDWARE GOODS satA zera DALa.............za. 108 lAkha upara anAmata tyA anya bhaDALa.........rUA. 43 lAkha upara cApaze.... rUA. 274 lAkha upara kArya 'DALa............rUA. 780 lAkha upara dalasukhabhAi paTela dharmena, Gram :- BURMATEAR phona 4670 ephIsa 4606 4039 dhara gALiyA haragAvidyAsa viThThaladAsa imAratI lAkaDAM tthA nadIyAMnA vepArI jJAnIbajhAra, bhAvanagara bhA va na ga 2 DI sTrI kaTakA-e 5 re Ti va e ka li. mukhya kacerI-darabAragaDha, bhAvanagara. phona na. 77 ApanI amulya bacata A beMkamAM ja rokA ApanI jarUrIyAtanA samaye kharIda karatA pahelAM --avazya maLe mesasa geALiyA enDa kaMpanI inDasTrIyala vuDa saplAyasa sAtImAra, bhAvanagara to cAlo zAkhAo kAryo OM cAlu bhagata khAMdhI mudata ane kAla cApa AkarSaka vyAje svIkAravAmAM Ave che. chu jAhera TrasTanI thApaNA svIkAravA rAjya sarakArazrInI maMjurI maLelI che. vadhu vigata mATe rUbarU maLavA vina MtI che. 1237 pAlItANA, sArakuMDalA, mahuvA, taLAjA, boTAda, valabhIpu gaDhaDA, gArIyAdhAra, ziheAra, umarALA, seAnagaDha, DhasA, pALIyAda viDI, trApaja, mAThAlA, to, jesara, meATIvAvaDI, nigALA. kAMtilAla pArekha me te ja ra,
Page #1216
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1238 bhAratIya mastitA ApanA varkazopa mATe prabhAta brAna DrIla mazIna vApare * prabhAta reDIyala DrIla mazIna rU" kepe. prabhAta reDIyala DrIla mazIna 1" kepe. prabhAta pIlara TAIpa DrIla mazIna 1" kepe. prabhAta beTa DrAIva mazIna phu" kepe. utpAdaka satyavijaya mekenIka varkasa kuMbhAravADA roDa, ploTa naM. 5 bhAvanagara-1 phona naM. 719 grAma: satyavijaya MAKE YOUR SHOPPING A PLEASURE COSTUMES PRESENTATION ARTICLES TOYS LINGERIES HAND BAGS HOSIERY SHIRTINGS HOUSE HOLD LINENS READY-MADE, GARMENTS * BANARASI DRESS MATERIAL * SAREES SUITINGS SILK SAREESON *GWALIOR 12 SULTINGS & SHIRTINGS T MILLS RAT * NOVELTIES COSMETICS * * * ATE CHEMISTS DRUGGIST = na karI DEPARTMENT STORE OPP. OSCAR & AMBER THEATRE, S. V. ROAD, ANDHERI-WEST, BOMBAY-58. Jain Education Intemational
Page #1217
--------------------------------------------------------------------------
________________ smRtimaya 129 zrI kocIna jaina saMghanI dhAmaka pravRtio ane pragatino parIcaya dakSiNa bhAratamAM ApaNA pUrvajoe dharma ArAdhanA sArU saMdhanI eka TrasTa samiti kare che pramukha zrI devasI bhANajI kocIna jaina zaheramAM jainanA maMdira baMdhAvyAM te mahAna pUnya khonA saMcAlaka TrasTI che. zrI javerIlAla ANaMdajI daMDa zrI upArjana karela che. abhayakumAra amRtalAla lAlana-zrI zAntIlAla vADIlAla dozI zrI camanalAla meNasI zAha tathA zrI dhIrajalAla prabhudAsabhAI A atrenA zrI saMghamAM 1000 daherAvAsI bhAI hunAnI vastI cha TarIo che thAsaMdhanA dareka kAryomAM saMgaThIta ane sArI che tapagacacha achaLagacha ane khaDatalagacha e traNene samAveza sevA bajAvatA AvyAM che. zrI saMghanA dareka bhAI hune dareka thAya che ane sthAnakavAsI bhAI bahenanI vastI 250 jeTalI che. kAryomAM potAnA kALe noMdhAvavAnI tatparatA dAkhavatAM Avyo che dareka dhArmika prasaMge sarave haLImaLI utsAha pUrvaka ujave che. hamaNA zrI gurUmandIranuM bAMdhakAma cAlu che madrAsavALA sva. zeTha atre zrI saMghe dharmaArAdhanA, tapazcaryA, dhAmaka abhyAsa zrI lAlacaMdra DhaDhAnA smaraNArthe teonA putra zrI mIlApacaMdrajI DhayAe te baMdhAvI ApavA zrI saMghane rUA. 21000, ApavAnuM AdInI suMdara ane uttama vyavasthAo nirmANa karela che. atre be vacana Apela che. jinAlayo che. temane eka sva. zeTha zrI jIvarAja dhanajIbhAIe baMdhAvela che jemAM kulanAyaka zrI dharmanA prabhujI bIrAje che ke cInanI vastI 1 lAkhanI che temAM gujarAtIo mArabIju sva. zeTha zrI hAthIbhAI gopALajI gaM. sva. lakSmIbAIe ' vADIo maLI 5000 mukhya vyApAra anAja, cA, marI, suMTha, pitAnA suputra sva. zrI ane pacandranAM smaraNArthe baMdhAvela che sopArI, kAthI, deraDA, rasI, rabara vagere temAM darekamAM jainenI jemAM mULa nAyaka zrIcaMdraprabhujI birAjamAna che. A baMne jInAlaye peTI hI mArI che. teonAM taraphathI zrI saMdhane arpaNa karela che. zrI kocIna mahAjana A saMsthAmAM dareka gujarAtI tathA pujaya sAdhu sAdhvIjIone birAjavA mATe vyAkhyAna tathA mAravADIo membaro che ane gujarAtI komanA hitArthe sArU snAtrapujA pauSadhAdi dhArmika kriyAo mATe eka AlIzAna ImA evuM dhyAna ApyA kare che jenA pramukha zrI javerIlAla ANuM dajI rata sva. zeThazrI ANaMdajI mAlazIbhAie potAnA dharmAnurAgI mAlazI daMDa che te ApaNA mATe gauravanI vAta che temaja atre patnI sva. hIrabAInA maraNArthe baMdhAvI zrI saMghane aparNa gujarAtI skula tathA hAIskula baMne cAle che temAM S. S. C E karela che. sudhI abhyAsa karAvavAmAM Ave che temaja ane eka kocIna koleja che. kocInanI bAjumAM prImIyara TAyasa lo mITaranA A uparAMta atre ayabIla eLInI suMdara rIte vyavasthA TAyaro banAvavAnuM kArakhAnuM che tenAM mukhya saMcAlaka sthAnakavAsI cAle che rautra mahinAnI eLI sva. zeTha thI megajIbhAI mAlazI bhAI che. dareka prasaMgomAM gujarAtIone saMdha eka anokhI bhAta bhAI taraphathI ane A mahinAnI oLI sva. zeThazrI ANaMdajI pADe che. mAlazIbhAI taraphathI kAyamI thAya che temaja pAThazALAnA kAyamI nibhAva phaMDamAMthI zrI hIrabAI jaina dhArmika pAThazALA cAlI rahI tA. ka. zrI jaina daherAsarajInAM menejIga TrasTI tarIke zrI che. A pAThazALAmAM 150 bahene tathA bAla-bAlIkAo dhArmika ANaMdajIbhAIe sArAmAM sArI sevA lagabhaga cAlIzathI abhyAsa karI rahyA che. dareka khAtAnI saMbhALa ane vyavasthA bI. pIstAlIsa varasa sudhI tana, mana ane dhanathI Apela hatI. GRAMS : MEDITATION Phone : 24802 EASTERN AGENCIES (REGD) DISTRIBUTORS GEEP JANTA ALFA TORCHES BULBS CELLS 49, Bunder Street, MADRAS- I Jain Education Intemational
Page #1218
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1240 zrI mahuvA yazovRdhdhijena bAlAzramanI vikAsa kathA zAstra vizArada jainAcAya zrI vijaya dhamasurIzvarajI mahArAja virabhUmi mahuvAnA dhama'ratna hatA. teetrI mahuvA padhAryAM. saMdhamAM AnanI lahera laherANI, jAhera vyAkhyAnonI dhuna mI. AcA yazrIe saMdhanA AgevAnAne melAvI jaNAvyuM ke AsapAsanA gAmomAM ApaNA bALako ajJAnatAmAM saLI che, to mahuvA jevI vIrabhUmimAM eka bALAzramanI khAsa AvazyakatA che. Avyo. A mAna pA bhAganA tamAma thayuM udghATana jaina samAjanA AgevAna dAnavIra zeThazrI lakSmIcaMda dula'bhajInA nAda karate karavAmAM mAdhyuM hatuM. A bArabanuM pramukhayAna tapasvI dharmapremI dAnavIra zeThazrI khubacaMda ratanacaMda zAhe zAbhALyuM hatu pU. gurU mahArAjanI grAne mahuvA niyasI uDADI keTala kasaLacaMda kamaLazIe jhIlI lIdhI. mahuvAnA te vakhatanA nyAyAdhiza zrI sAnAvALAnA zubhahaste saMsthAnuM udghATana karavAmAM AvyuM. 13 vidyAthIonI saMkhyAthI bhADAnA makAnamAM saMsthAnI zarUAta thaI. vidyAthI o vadhavA lAgyA. makAnanI jarUrIyAta lAgI. bhAvanagara sTeTa pAsethI jamIna meLavI ane dAnavIra zeThazrI kasaLacaMda kamaLazIe temanA sva dharmapatnI zrI harakurabenanA punita smAye . 4,009] nu dAna AApI. kAya vAdane makAnanI ciMtAthI mukta karyAM. saMvata 1996 nA zrAvaNa zudI 13nA gurUvAranA rAja rAvabahAdura zeTha kAMtIlAla IzvaralAlanA varada haste makAnanuM udghATana karavAmAM AvyuM. gurUdeve saMsthAnuM nAma "zrI yaze|vRddhi jaina bALAzrama ApyuM. gheADA vakhatamAM makAna khaLabhaLI gayuM ane makAnanI ciMtA ubhI thai. navuM makAna majabuta banAvavAnI javAbadArI mAnada maMtrI zrI pakalAla bhAlacaMdabhAI rAmo svIkArI. saMsthAnA kharcane pahoMcI vaLavA mATe 8 DIsembara 1963nA zrI bAla jagIvAda nANAkInA pramukha sthAne mogarAnA zApa" nAma prayoga yAvAmAM mALo temAM rU. 1 lAkhanA nidhietrIta karavAmAM Ave. khA samArabhanA atithI vizeSa tarIke samAjanA sahRdayI mUka sevaka zrI khuzAlabhAi kheMgAra, je. pI., padhAryAM hatA. banne mahAnubhAvee sasthAnA prakAramAM tana, mana ane dhanathI mAtA bASpo che. te dhanyavAdane pAtra che. navA makAnanI zIlArApaNa vidhI mahuvA nivAsI dharma premI dAnavIra zeTha zrI kezavalAla gIradharalAlanA zubha haste savata 2021nA mahA vadI pAMcamane rAja karAvAmAM bhAratIya asmitA vidyArthI onA vikAsa mATe vividha pravRttio cAle che ane AMtarika vyavasthA paNa vidyArthIo saMbhALe che. dAnanI yojanAomAM raoNbara kAnAnA zuM pa*, peTrana za. 501, bhojana tIthI za. 251, ane rU|. 151, ane AjIvana sabhya rU|. 151, ArmI thavAya che. saracAnA dhaDavaiyAomAM Adya saMsthApaka sadhavI kasaLaya kamaLathI, jemanuM kula aa. pa00nI bAdazAhI sakhAvata karI hatI ane varSoM sudhI pramukhasthAne rahyA hatA. sAvarakuMDalA nIvAsI zeTha mArgo kuMvarajIe varSo sudhI sasthAne dhI mApyu che. zeTha jamanAdAsa suracaMda zeThanA TrasTamAMthI cAra vidyAthI o ane e skaoNlarI maLyA che. zrI cunIlAla dulabhadAsa dozIe 32 va sudhI saMsthAnA utkarSoMmAM meTA phALA ApyA che. zrI premaca Mda suMjI saMdhavIe gRhapati nivAsa mATe za. 5000, mApyA che. eka anAmI varSe samAno dUdhano kha' EpADI lai dAnanI vahetI karI che. zeDa kALIdAsa harajIvana zAhe saMsthAne pramukha sthAne rahI tana, mana ane dhanathI saMsthAnI sevA karI rahyA che. sva zrI bAlubhAI dhAmIe varSoM sudhI TrasTI tathA pramukha sthAne skI sevA kharI che, zrI rozita jaina yuvaka maMDaLa saMsthAnA utsavamAM sArA rasa le che. saMsthAnI muMbaI ane mahuvAnI vyavasthApaka kamITI sasthAnA vikAsa vana mATe rgita A satata parizrama uThAvI rI che. tana, mana, ane dhanathI sa'sthAnI sevA bajAve che. sa'sthAnA TrasTIo paN saMsthAnA hIta mATe satata ciMtA sevI vikAsamAM phALeA ArpI rahyA che.
Page #1219
--------------------------------------------------------------------------
________________ atidha sva. zrI puchyAttamadAsa gIgAbhAI zAha. A bhAratIya asmitA graMcanA prakAzanamAM A graMthanA mudraka vidyAvijaya prinTIMgapresa-purUSottamadAsa gIgAbhAi zAha--peDhInA sthApaka sva. puottamadAsa bhagAbhAi cAnA prAsargika parriya asthAne nahIM gaNAya. sadgata ane sapaDAyA ane ati herAna thayAM temAMthI navajIvana maLatAM temaNe je duHkha ane hADamArI bhogavela te karUNa janaka sthItinA purA khyAla hovAthI pleganA enI sevA cAkarImAM lAgI gayA ane eka jAhera mAM krUDa zarU karyuM.", dadIone sAravAra karanArAone upayogI thAya te mATe pleganI vidhyAenA eka mananIya vistRta lekha taiyAra karI tyAranA prakhyAta mahAane jAhitya-kalA ane vidyAvyavasAya mukha samAcAra chApAmAM mokalIne pAvyA te lekhanI prakriyA uparAMta bahAranA zaherA, gAmanuM avalokana karI jAte abhyAsane sadAyamAM sArI evI saraLatA rahI jenAthI du:kha da karavAmAM prathamathI ja sArI abhicI hatI ane tenA parIpAka rUpe nivAraNamAM sArU evuM kAya thai zakayuM. teo haMmezA dhArmi'ka mAtra seALa varSanI laghu vaye sa. 1942 mAM rasika ane kheAdhaka sAmAjika ke sevAnA kAIpaNa sAmAjika sevAnA upAyamAM meza tatpara rahI hu evA cAra pustako chapAvI prasiddha karelA temaja Aya manaraMjana' utsAha pUrNAMka te pAra pADatA. aneka upAdhie traNa-traNa vinAnAmanuM mAsika zarU karela paraMtu te samayamAM lokAne te zaka Aga ane babbe vakhatanI pleganI hADamArIe bhAgavyA rItanI atithI khAsa nivA vadhu samaya cAle nahi chatAM saravatInI upAsanA cAlu ja rI hatI. mAmanarajana paraMtu temane jIvana maMtra sarasvatI upAsanAne hovAthI temanA soMdaya-jaina zAsana-jaina zubhecchaka-- jevA patrAnu' saMpAdana ane vilA anya vyApAra dhaMdhA karatAM hatAM paraMtu temA temanu citta prakAzana, TADa rAjasthAna jevA autihAsIka prathA AraMbha sidhdhi lAgatuM nahi tema nAM vaDIlone duHkha na thAya te mATe vaDIyAnA jevA jayotiSa viSayaka graMtho uparAMta jaina dharmanA aneka aprApya anAja kariyANA vigere vI jAtanA judA judA pAsA uparAMta hiMdu ane vaiznava dharma'nI bahumuddha viziSTha zrA anubhava zrI, paraMtu te prAptamAM citta sthira na thAtAM niM. jevA ke mahAbhArata (tenA pI) samAyaNa-caumada bhAgavata-vi 1946 mAM pustakonA dhaMdhAnA zrI gaNeza karyAM. pustakonA dhaMdhAmAM purANu gasahitA temaja madhyama ane nAnA seMkaDA pustakA sthira thavA mATe AkarI kaseATI bAkI hatI, dhaMdhA zarU karyAM eka chApyA ane prasiddha karyA che. sAhitya sevA-sarasvatInI upAsanA varSe paNa parU na thayuM tyAM bhAvanagaranI bhikSu bhAga nAmaka ane A rIte peDhI ane presane AgaLa lAvavAmAM temanA putra Age mAlasAmAna vi. sa tArAja karyu". tema chatAM `imata na zAMtiyAtrAno muya phAza che. puottamadAsabAnA sa hAratA te dhaMdhA cAlu rAkhI anya vyApAra tarapha paNa dRSTi deDAvI, 1992 nA bhAdaravA vadI 12 nA divase svargavAsa thaye.. A badhu patana thAya te pavAM vadhu kA pU. pitAzrInA svagAyano pAyo te sakaLa kuTuMbanI javAbadArI vadhu vadhe zira para AvI. cAlu dhaMdhA jaeNrAMta temane sAhitya ane sarjananA zAkha hatA te bhAvanagaramAM prinTIMga presanA abhAve chApakAma mATe dRSTi amadAvAda, muMbaI tarapha doDAvavI paDatI te temanA sAhiMsaka bhAvane phacce di. tethI te a para mAM bhAvanagaranA nAmadAra mahArAjA sAheba pAse presa TArU karavA devA maMjurI mAMgI pNa sarjogovazAta te yoga Avyo na ya game te kAraNe rajA maLI nahI" tema chatAM presa zarU thAya te mATe satata purUSAya cAlu rAkhyA ane cAra varSanA dIdha samaya khAda majurI maLI. vikrama saMvata 1956 nA vijayA dazamInA zubhra dine prinTIMga presa zarU karyuM... paraMtu kaThInatA sAmeMne sAthe hatI. presa zarU karyAM purA be mAsa paNa nahi thayA hoya tyAM bhAvanagaramAM pleganA bhAra patra zarU thayo ane temAM te pati patni pAte 1241 sva. zrI zAMtIlAla purUkSettamadAjI zAha purUSAttamadAsa gIgAbhAI zAhanI peDhI ane vidyAviSaya tri premanA vikAsamAM puradAsa gIgAbhAI kAnA ekanA eka suputra sadagata zAMtIlAlabhAInA athAga parIzrama che. tamo sudraDha te saphaLa saMcAlana dvArA peDhInA ladhu vRkSane virATamAM pheravI nAkhyu. asAdhAraNa pragatI sAdhI peDhInI eka mAtra dukAnamAM thI amadAvAda, muMbai kAnA, dIrI, bhADA jevA mAThA zaherAmAM brAMcA khAlI vyApArane khubaja vikasAvye! paraMtu baranA mAkhkhonI kheMca ane bIjA vizva yuddhanI aneka takalIphrAne jAne pattA. dorI, bAranI zAkhAo te zAkhAonA mukhya kAya karAne prabhataka soMpI dAtta dAkhalo besADa
Page #1220
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1242 bhAratIya asmitA avagata saraLa ane mIlanasAra svabhAvanA hatA. temanI zrI narendra manubhAI zeTha, pAsethI vAtmayane pravAha haMmeza vahayA karato, temanI pramANIkatA, (B. Sc. Chem. ) sAhasikatA, pratISThA ane draDha manobaLa - peDhInA vikAsamAM muLa pAlItANAnA paNa mahatvano bhAga bhajave che. keLavaNI, jJAnapracAra, ane gupta madada hAla ghaNAM varSothI bhAvanagarane temanA haiyAmAM vasela. ulAsIta bhAve temAM rasa laI temAM ota vatana banAvI kApaDane vyApAra preta thaI jatA temanA draDha purUSArtha vagara mukhya peDhI ane anya karatA sAmAjIka kAryakara zrI manubhAI zeThane saMskAra vAraso dhaMdhAo ATalA sArA vikasyA na heta peDhI ane AkhA kuTuMba dIpAvI rahela zrI narendra zeTha upara agatanuM mahAmUlu rUNa che. temaNe peDhIne 45 varSa sudhI vividha yuvaka pravRttIone ekadhArI chellA zvAsozvAsa sudhI sevA ApI che ane enuM preraka raMgadazI banAvanA tejaanokhI sevAthI ja peDhIe siddhInA sopAna sara karyA che. ravI taravaradhA navayuvAna che. bhAvanagaranI yuvA pravR- zAMtIlAlabhAI sane 1961nA mArca mAsanI 27mI tArIkhe ttiomAM navo prAti svargavAsI thayA. hAlamAM temanA putra caMdrakAMtabhAi, niraMjanabhAI, saMcaryoja che paraMtu hajIyA mahendrabhAI, purUSottamadAsa gIgAbhAI zAhanI peDhI, vidyAvijaya dareka yuvA pravRttimAM sakrIyA rasa laI preraka mArgadarzana ApI rahyA che. prInTIMga presa, dIpaka enDa kuM, mahendra enDa kAM ane mahendra | TrAnsaporTa ku. vi. nuM saMcAlana saMbhALI rahyA che. bhAvanagara junIyara jesIsanA sthApaka pramukhapadethI be varSa daramiyAna avanavA samAjopayogI projekaTe saphaLatApUrvaka hAtha dharI temaNe rAjyabharanA yuvaka pravRttIonA agresaranuM sArU evuM dhyAna kheMcyuM hatuM "besTa junIyara jesIsane" evorDa vimA jagatanI paNa temaNe prApta karela che. zatAbdIne hAla junIyara cembara lIDarazIpa kamIzananA ceramena tathA lIe kalabanA DIrekaTara padethI sevA ApI rahayA che sitAro vizva yuvaka kendra dIhImAM tAlIma athe bhAratabharamAMthI rAta | 24 yuvAne pasaMdagI pAmela temAM zrI zeThane AmaMtraNa maLela ane bhAvanagarane gauravavaMtu banAvela che. zrI. dujhaMta caMdulAla zAha 1970-71 nAM varSamAM vImA jagatanI pahelI zatAbdI ujavavAmAM AvI e varSa daramyAna bhArata bharamAM eka lAkha ne pAMsaTha hajAra sakriya ejanTamAMthI muMbaIne A eka 42 varSanAM taravarIyA gujarAtI navajavAne Aja sudhInAM 100 varSanA vImAnA itihAsamAM kayAre paNa koIe paNa nathI karyuM teTaluM 20 vyaktio "cce 478 polIsIo dvArA rUpIA 2,10,52,000 (be karoDa daza lAkha bAvana hajAra)nI gaMjAvara rakamanuM bharapAI kareluM kAma murIne, ne vikrama sthApI emanuM nAma suvarNAkSare aMkita: karyuM che. ke saMkalpa! kevI siddhi ! abhinaMdana ! Jain Education Intemational For Private & Personal use only
Page #1221
--------------------------------------------------------------------------
________________ With Best Compliments From N. J. SHAH 54. Bunder Street, MADRAS-1. Phoes off : 24579 Phone Res: 30505 Gram : Anajeshah, Associate Concerns : General Merchant and importers of Oilmanstores, Medicines, Perfumery, Essential Oils and Dairy products. Agents: Ms. Parrys Confectionery Ltd. SHAH ASSOCIATES. Manufacturers Representatives Branch: N. J. SHAH. Afzal gunj HYDERABAD. Phone: LAIKA COSMETICS. 41542 Grams: Manufacturers of High class perfume, Anajeshah Hair Oils, Face Creams and Cosmetics. By Courtsey : LION JAYANTILAL K. SHAH. With Best compliments From: M. DESAI & COMPANY 163, Narayan Dhuru Street, P. O. Box No. 3155, BOMBAY-3 Phone : 323248 Gram : 'EMDESAICO' HIRALAL GOKALDAS DALAL & CO. Estd. 1910 REGISTERED DEALERS OF M/s. CARBORUNDUM UNIVERSAL LTD. MADRAS Government & Railway Conte ractors Hardware, Mill, Gin Stores & Tools Importers & Dealers. for BONDED AND COATED ABRASIVES. -Branch ... Ahmedabad Office CHOVISI BHRAM POLE, NEAR SHETHIA BULDG. CAMBAY. KADIA KUL. TILAK RD., AHMEDABAD. 45. Nagdevi Cross Lane, BOMBAY-3. BR. Telegram : HIRAGOKUL 6 Office : 321594 Res : 352308 Jain Education Intemational
Page #1222
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1244 bhAratIya asmAtA navalikA puSpAMjali bhaDaka zrI ramaNIkalAla jayacaMdabhAI dalAlanAM pustaka nATaka navalakathA nAgAnaMda lakSmInAM baMdhana pratibhA dhumrazikhA agamyanAda rAjAnI rANI aMgAra kalyANane mAga TAgoranAM ekAMkI suvarNa jIvana itihAsa muktidAra kalyANI jaMghIsakhAna jalasuMdarI jyotirakSA kamAla caMpakalI sahiNI karaNaghelA svapnasuMdarI chAyA ke mAyA gulAbasiMha tAjanA sAkSI saMtane zApa svAmI vivekAnaMda saMsAra ne yA tuphAnI taMge kAvya guptabhaMDAra yazodharma parimala dhArAzAstrI kAtinI jvAlA bAlasAhitya kApaDa niyamana tapAvana gulachaDI Law piMjaruM sonAnuM dharma CLOTH CONTROL ACT vanalatA saMpatti vadhe ke saMpa sulatAnA vivekavANI gunhegAra hindu rASTrane udhana saMpAdita kavi citrakAra zrI phulacaMdabhAI jhaveradAsa zAha racita mAlatI mAdhava mahAzvetA kAdaMbarI vizvadharma mudrA pratApa rAgavirAga : zukadevajI bhagavadagItA zukadevajI ne AkhyAne ; paramaladata prahalAda ne AkhyAne rAga rUpAvali. prApti sthAna gurjara graMtharatna kAryAlaya : phuvArA sAme : gAMdhImArga : amadAvAda dhI sAbarakAMThA jillA madhyastha sahakArI benka lI, vaDI kacerI, hi ma ta na ga 2.. sAbarakAMThA jIllAnA kheDUto ane sAmAnya mAnavInA Arthika utkarSamAM rUA. 8 karoDanI nANAMkiya savalata ApatI phata jIlAnI ekaja benka 1. sahakArI kSetre athAga prayatna karI dezane unnatinA mArge laI janAra sahakArI pravRttinA vikAsa mATe ApanI temaja ApanA vahIvaTavALI saMsthAonI tamAma thApaNe mukavAmAM sahakArI be keneja agrImatA Ape. 2. sthAnIka svarAjyanI saMsthAo temaja TrasTanI thApaNe svIkAravAmAM madhyastha sahakArI beMkone sarakArazrInI mAnyatA maLela che. sAbarakAMThA jIllAmAM tenI 34 zAkhAo mAraphate kAmakAja karatI A beMkanI koIpaNa najadIkanI zAkhAnA ejanTane beMkiMga kAmakAja tathA judA judA prakAranI thApanA vyAjanA dara bAbata saM5rka sAdhavA vinaMtI che. lekamanI vyavasthA : beMkanI hiMmatanagara, moDAsA ane IDara zAkhAomAM karavAmAM Avela che. rA, ma, paTela me ne ja 2. Jain Education Intemational
Page #1223
--------------------------------------------------------------------------
________________ zrI manasukhalAla mA krantilAla bhoTAdakara dAsa dhanabAI pragabagAI ojhA zrIrAmajIbhAI kAmANI muMbai muMbaI mu muMbaI muMbai zrI ke pI zAha jAmanagara zrI chabIladAsa mahe mahuvA vividha kSetranI pratibhAo zrIkalyANabhAI rAyakA zrIsAkaracaMdra paTela zrIMgAMgajIbhAi paTela zrIdharamazIbhAi paTela mahesANA vIsanagara moTAda mArI zrI navInacaMdra zrI jhaverI muMbai zrInAraNabhAI zAmaLabhAi paTela zrI pacANabhAI paTela DemAI jAmanagara zrIraae bhAi zanAbhAi zrIkIlabhAi koTaDIyAM zrIpeAhanabhAi ema paTela zradAdubhAi jADeja ANaMda hiM matanagara mo rAjapurA
Page #1224
--------------------------------------------------------------------------
________________ vividha kSotranI pratibhAo zrImatI lIlAvatI jayaMtilAla zrI jayaMtilAla amRtalAla zrI chabIladAsa amRtalAla muMbaI muMbaI zrI vimalAbahena paTela valalabha vidyAnagara zrImatI jasumatIbena Ara vyAsa bhAvanagara zrImatI muktAbena vI. ghelANI bhANavaDa zrI bhImajI rUganAtha muMbaI. zrI manasukhalAla ke pArekha bhAvanagara (A prakAzanamAM jemane mahavane phALe che.) zrI navInacaMdra je mahetA sihora Jain Education Intemational
Page #1225
--------------------------------------------------------------------------
________________ zrI raNacheDa rR. pArekha muMbaI vividha kSetranI pratibhAe zrI dvArakAdAsa vI, zAhu zrI dalIcaMdabhAi koThArI zrI mammubhAi maracanTa zrI vallabhabhAI paTela muMbaI muMba bhAvanagara jetapura zrI medhajIbhAI kapAsI zrI devIdAsa paTela zrI dalapatabhAI paMDayA zrI cheTAbhAi raNachoDabhAI pAlItA amarelI bhAvanagara tArApura zrI jeThAbhAi sudhI zrI jyaMtabhAI bha" thAizrInA tArAcaMda zrIzAMtikAla suMdaraja zrI mahamadaalI alAbakSa muMbai muMbaI muMbai muMbai muMbai zrI tAheraalI ismAila zrIkezavalAla gulAlIdAsa zrIMjavatalAla pratApasI trIchaganalAla ke pArekha zrIsulatAnaalI ke lAdIvALA suI muMbaI lakattA bhavatagara
Page #1226
--------------------------------------------------------------------------
________________ chevividha kSetranI pratibhAo zrI bAbubhAI vaidya * zrI lAbhazaMkara ema. joSI zrI aMbAlAlabhAI zrI gijubhAI u. mahetA cekasI muMbaI zrI kapindrabhAI mahetA bhAvanagara muMbaI zrI jAdavajI lalubhAI zrI pAnAcaMda DuMgarazI zrI zAdIlAla jena muMbaI zrI ge. ke. dave vallabhavidyAnagara zrI kAntilAla ena. zAha muMbaI muMbaI muMbaI zrI lakSmIrAmabhAI pAlIvAla zrI vADIlAla bI. desAI devagANuM kapaDavaNaja. go zrI dvArakezalAlajI mathurA-porabaMdara zrI je. DI. zAha zrI vADIlAla devajIbhAI boTAda vaDhavANa zrI IbrAhImabhAI kalANIyA zrI harilAla TI. mazra zrI maNIlAla pI. mahetA zrI maNIlAla kezavajI khetANI junAgaDha. AMdhrapradeza AdonI muMbaI Jain Education Intemational For Private & Personal use only
Page #1227
--------------------------------------------------------------------------
________________ tIrthakara bhagavAna zrI mahAvIra citramaya jIvana 2500 varasanA jana saMghanA ItihAsamAM kadi na joyeluM na jANeluM abhUtapUrva-ajoDa prakAzana jemAM lagabhaga 10/13 IMcanI sAIjhanA cAra kalaranAM 35 citra pratyeka citrane gujarAtI, hindI ane IglIza traNa bhASAmAM paricaya, pratyeka pAne jana dharmanAM vividha viSayanA pratIke ane eka joIne eka bhUla evI berene atibhavya saMgraha atyuyogI vividha pariziSTa vagerenI aneka vidha sAmagrIne samAveza karavAmAM Avyo che. citrakAra - zrI gokaLadAsa kApaDIA che. saMpAdaka ane sajaka pU. sAhityakalAratna munivara zrI yazovijayajI mahArAja che. DAja mahinAmAM bahAra paDaze sthaLa nedhI rAkhe jena citrakalA nidarzana C/ 2.cittana - gi. 8. 3/B. ma hAsa / maMgaladAsa bIlIMga, 3 mALe bhu54-2 With Compliments From: zrI siddha kSetra jaina phrI auSadhAlaya H. office Malegaon - Phonc - 13. Phone : 356104 office : 326272 MOTILAL VIRCHANB SHAN Agent's for Shri. PRITHVI COTTON MILLS LTD. AMAR DYE-CHEM LTD AMRITLAL & Co PRIVATE LTD INDOKEM P. LTD (I. D. I. COLOURS) BANKERS, COLOUR & CHEMICALS MERCHANT pUjya sAdhu-sAdhvI tI mahArAja evaM yAtriyoM kA yahAM muphata (phrI upacAra hotA hai| paradeza meM tapasyA karane vAle tapasviyoM kA anAhArI davA sibha DAka kharca lekara bhejA jAtA haiM / uparokta saMsthA anubhavI baudyarAja zrI prabhAzakara bhAi kI dekharekha meM calAI jAtI hai / isa saMsthA meM 1001) rupayA dene vAle kI AilapenTa taspIra lagAI jAtI hai tathA 151) rupavA dene vAle ke nAma nirdhArita tithi ko borDa para likhe jAte hai / ata: apane sthAna para raha kara jApa bhI caturvidha saMgha kI sevA kA lAbha le sakate hai| nivedaka sekreTarIo Vadgadi office: 296, Samuel Street, BOMBAY-3. Cigaretwala Bldg, 5th floor | 364, Sir V. P. Road, Sandhurst Road, OPP. Central Bank BOMBAY-4. nAnubhAI vADIlAla, ahamadAbAda / bhagatajI, paMjAbI dharmazAlA pAlItAnA / phUlacana harIcaMda dozI, bambaI / lalajubhAI DAhyA bhAI khajAMcI jahamadAbAda -kAntIlAla sAkalacandra ahamadAbAda / Thi. ArIsAbhuvana ke sAmane po. pAlItAnA (saurASTra) Jain Education Intemational
Page #1228
--------------------------------------------------------------------------
________________ Our Best Compliments UNIVERSAL TEXTILE BOBBIN CO -ADMINISTRATIVE OFFICE:P. O. Box No. 56 BHAVNAGAR Manufacturers of all types of slubbing and Roving tubes, Ring Rubbeth Automatic pirns, Cheese, tubes and centres, Doublec bobbins and etc. from well Seasoned haldawood and White Cedarwood SPECIALIST MANUFACTURERS OF BOBBINS FOR WHITINS LAKSHMI RIETER PLATTS SPEED FRAMES WORKS AT Press Road, Volkart Gate, BHAVNAGAR. Cable : Universal PHONE : 4689 also at : Madhada Dist : BHAVNAGAR PHONE : 4689 X - BOMBAY OFFICE :105, Chambers 1st Floor, Taradeo Main Road, BOMBAY-34 Telephone 371276 With Best Compliments from SIDHARTH PROCESSORS Processors Of Cotton- Nylon -Synthetic-Fabriecs- Sarees Shirtings Suitings - Voiles etc. Shri Shanti Textile Mills Compound Agra Road, Ghatkoper BOMBAY-86 Phones- 555422-555266 Jain Education Intemational