Book Title: Prakritpaingalam
Author(s): Bholashankar Vyas, Vasudev S Agarwal, Dalsukh Malvania
Publisher: Prakrit Text Society Ahmedabad
Catalog link: https://jainqq.org/explore/001440/1

JAIN EDUCATION INTERNATIONAL FOR PRIVATE AND PERSONAL USE ONLY
Page #1 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prAkRta graMtha pariSad, granthAGka: 2,4 prAkRtapaiMgalam (saMpAdita pATha, pAThAMtara, hindI anuvAda, vyAkhyA, TippaNI, tIna saMskRta TIkAyeM aura zabdakoSa sahita ) bhAga : 1-2 saMpAdaka: DaoN. bholAzaMkara vyAsa prAdhyApaka, hiMdI vibhAga, kAzI hiMdU vizvavidyAlaya prakAzikA prAkRta grantha pariSad ahamadAbAda Page #2 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prAkRta graMtha pariSad, granthAGka: 2,4 prAkRtapaiMgalam bhAga - 1,2 prAkRta grantha pariSad ahamadAbAda Page #3 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Page #4 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Prakrit Text Society Series Nos. 2 & 4 GENERAL EDITORS V. S. Agrawala Dalsukh Malvania PRAKRITA-PAINGALAN (A Text on Praksita and Apabhraisa Metres) PART:1-2 Edited by Dr. BHOLA SHANKER VYAS Deptt. of Hindi, Banaras Hindu University PRAKRIT TEXT SOCIETY Ahmedabad 2007 Page #5 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Published by RAMANIK SHAH Secretary PRAKRIT TEXT SOCIETY Shree Vijay-Nemisurishwarji Jain Swadhyaya Mandir 12, Bhagatbaug Society, Sharada Mandir Road, Paldi, Ahmedabad-380007 Ph.: 26622465 Reprint : 2007 Price: Rs. 500/ Copies : 350 Available From: SARASWATI PUSTAK BHANDAR 112, Hathikhana, Ratan Pole, Ahmedabad-380 001 Printed by: KRISHNA GRAPHICS 966, Naranpura Old Village, Naranpura, Ahmedabad-380013 Ph.: 079-27494393 Page #6 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prAkRta graMtha pariSad, granthAGka : 2,4 prAkRtapaiMgalam (saMpAdita pATha, pAThAMtara, hindI anuvAda, vyAkhyA, TippaNI, tIna saMskRta TIkAyeM aura zabdakoSa sahita) bhAga : 1-2 saMpAdaka : DaoN. bholAzaMkara vyAsa prAdhyApaka, hiMdI vibhAga, kAzI hiMdU vizvavidyAlaya prakAzikA prAkRta grantha pariSad ahamadAbAda Page #7 -------------------------------------------------------------------------- ________________ T UDOO www jainelibrary.org Page #8 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samarpaNa prAkRtApabhraMza chandaHzAstra ke mahattvapUrNa grantha prAkRtapaiMgalam kA yaha tulanAtmaka anuzIlana bhAratIya saMskRti tathA sAhitya apUrva anurAgI evaM upAsaka bhAratIya gaNataMtra ke mAnanIya rASTrapati zrI DA. rAjendraprasAda ko zraddhApUrvaka samarpita bholAzaMkara vyAsa [7] Page #9 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prakAzakIya DaoN. bholAzaMkara vyAsa dvArA saMpAdita prAkRta-paiMgalam graMtha prAkRta grantha pariSad dvArA do bhAgoM meM kramaza: I.sa. 1959 aura 1962 meM prakAzita kiyA gayA thaa| aMtima kaI varSoM se graMtha aprApya ho cukA thaa| isakA punarmudraNa karate hue hameM harSa ho rahA hai| donoM bhAga eka hI jilda meM evaM Dabala DimAI sAIjha meM prakAzita kiye jA rahe haiN| prAkRta grantha pariSad ke mArgadarzaka aura parama hitacintaka pa.pa. AcAryazrI vijayazIlacandrasUrijI ma.sA. ne isa graMtha ke punarmudraNa ke lie hameM prerita kiyA, prakAzana ke lie Arthika sahayoga bhI dilavAyA aura graMtha ke mudraNa Adi kA prabaMdha bhI svayaM kiyA - isa taraha yaha punarmudraNa kA saMpUrNa zreya ApazrI ko jAtA hai| hama pU. AcAryazrI ke sadaiva RNI rheNge| pU. AcAryazrI kI preraNA se isa graMtha ke prakAzana ke lie zrI vizvanaMdikara vAsupUjyavihAra jaina rilIjIyasa TrasTa, aruNa sosAyaTI, pAlaDI, ahamadAbAda ne saMpUrNa Arthika sahayoga diyA hai| hama saMsthA ke TrasTIoM kA vizeSa AbhAra mAnate haiN| __ graMtha kA mudraNakArya sucAru rUpa se saMpanna karane ke lie kriSnA grAphiksa presa vAle zrI harajIbhAI evaM niHsvArtha rUpase uttama prupharIDIMga karanevAle zrI azvinabhAI (sarasvatI pustaka bhaMDAra) kA bhI AbhAra mAnate haiM / dinAMka 17-6-2007 ramaNIka zAha ahamadAbAda maMtrI [8] Page #10 -------------------------------------------------------------------------- ________________ PREFACE The current of Indian literature has flown into three main streams, viz. Sanskrit, Pali and Prakrit. Each of them witnessed an enormous range of creative activity. Sanskrit texts ranging in date from the Vedic to the classical period and belonging to almost all branches of literature have now been edited and published for more than a century beginning with the magnificent edition of the Rgveda by Prof. Max Muller. The Pali literature devoted almost exclusively to the teaching and religion of the Buddha was even more lucky in that the Pali Text Society of London planned and achieved its comprehensive publication in a systematic manner. Those editions of the Pali Vinaya, Sutta and Abhidhamma Pitakas and their commentaries are well known all the world over. The Prakrit literature presents an amazing phenomenon in the field of Indian literary activity. Prakrit as a dialect may have had its early beginnings about the seventh century B. C. From the time of Mahavira, the last Tirthankara who reorganised the Jaina religion and church in a most vital manner and infused new life into all its branches. We have certain evidence that he, like the Buddha, made use of the popular speech of his time as the medium of his religious activity. The original Jaina sacred literature or canon was in the Ardhamagadhi form of Prakrit. It was compiled sometime later, but may be taken to have retained its pristine purity. The Prakrit language developed divergent local idioms of which some outstanding regional styles became in course of time the vehicle of varied literary activity. Amongst such Sauraseni, Maharashtri and Paisachi occupied a place of honour. Of these the Maharashtri Prakrit was accepted as the standard medium of literary activity from about the first century. A. D. until almost to our own times. During this long period of twenty centuries a vast body of religious and secular literature came into existence in the Prakrit languages. This literature comprises an extensive stock of ancient commentaries of the Jaina religious canon or the Agamic literature on the one hand, and such creative works as poetry, drama, romance, stories as well as scientific treatises on Vyakarana, Kosha, Chhanda etc. on the other hand. This literature is of vast magnitude and the number of works of deserving merit may be about a thousand. Fortunately this literature is of intrinsic value as a perennial source of Indian literary and cultural history. As yet it has been but indifferently tapped and is awaiting proper publication. It may also be mentioned that the Prakrit literature is of abiding interest for tracing the origin and development of almost all the New-Indo-Aryan languages like Hindi, Gujarati, Marathi, Punjabi, Kasmiri, Sindhi, Bargali, Uriya, Assamese, Nepali. A national efffort for the study of Prakrit languages in all aspects and in proper historical perspective is of vital importance for a full understanding of the inexhaustible linguistic heritage of modern India. About the eighth century the Prakrit languages developed a new style known as Apabhramsa which has furnished the missing links between the Modern and the MiddleIndo-Aryan speeches. Luckily several hundred Apabhramsa texts have been recovered in recent years from the forgotten archieves of the Jaina temples. With a view to undertake the publication of this rich literature some co-ordinated efforts were needed in India. After the attainment of freedom, circumstances so moulded themselves rapidly as to lead to the foundation of a society under the name of the Prakrit Text Society, which was duly registered in 1953 with the following aims and objects: (1) To prepare and publish critical editions of Prakrit texts and commentaries and other works connected therewith. (2) To promote studies and research in Prakrit languages and literature. (3) To promote studies and research of such languages as are associated with Prakrit. [9] Page #11 -------------------------------------------------------------------------- ________________ (4) (a) To set up institutions or centres for promoting studies and research in Indian History and Culture with special reference to ancient Prakrit texts. (b) To set up Libraries and Museums for Prakrit manuscripts, paintings, coins, archaeo logical finds and other material of historical and cultural importance. (5) To preserve manuscripts discovered, or available in various Bhandars throughout India, by modern scientific means, inter alia photostat, microfilming, photography, lamination and other latest scientific methods. (6) To manage or enter into any other working arrangements with other Societies having any of their objects similar or allied to any of the objects of the Society. (7) To undertake such activities as are incidental and conducive, directly or indirectly, to and in furtherance of any of the above objects. From its inception the Prakrit Text Society was fortunate to receive the active support of His Excellency Dr. Rajendra Prasad, President, Republic of India, who very kindly consented to become its Chief Patron and also one of six Founder Members. The Society selected and important text named, "Angavijja" as the first volume of its Prakrit Text Series. This was followed by another important text namely 'Prakrta-Paingalam' (Part I), a work on medieval Prakrit and Apabhraisa metres. It has been critically edited with three Sanskrit commentaries on the basis of the two earlier editions and further available manuscript material by Dr. Bhola Shaker Vyas, a distinguished member of the Hindi Department of the Banaras Hindu University. He has also added a Hindi translation with philological notes and a glossary of Prakrit and Apabhraisa words. And now we are very much pleased to publish the second part of the same which comprises an Introduction by the editor containing a critical and comparative study of the language and metres of this important text. The programme of work undertaken by the Society involves considerable expenditure, towards which liberal grants have been made by the following Governments - Govt. of India Rs. 10,000 Madras Rs. 25,000 Assam Rs. 12,500 Mysore Rs. 5,000 Andhra Rs. 10,000 Orissa Rs. 12,500 Bihar Rs. 10,000 Punjab Rs. 25,000 Delhi Rs. 4,000 Rajasthan Rs. 15,000 Hyderabad Rs. 3,000 Saurashtra Rs. 1,250 Kerala Rs. 5,000 Travancore Cochin Rs. 2,500 Madhya Pradesh Rs. 22,500 Uttar Pradesh Rs. 25,000 Madhya Bharat Rs. 10,000 West Bengal Rs. 5,000 Maharashtra Rs. 5,000 To these have been added grants made by the following Trusts and individual philanthrophists :Sir Dorabji Tata Trust Rs. 10,000 Seth Lalbhai Dalpatbhai Trust Rs. 20,000 Seth Narottam Lalbhai Trust Rs. 10,000 Seth Kastrubhai Lalbhai Trust Rs. 8,000 Shri Ram Mills, Bombay Rs. 5,000 [10] Page #12 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Girdhar Lal Chhota Lal Rs. 5,000 Shri Tulsidas Kilachand ____Rs. 2,500 Shri Laharchand Lalluchand Rs. 1,000 Shri Nahalchand Lalluchand Rs. 1,000 Navjivan Mills Rs. 1,000 The Society records its expression of profound gratefulness to all these donors for their generous grants-in-aid to the Society. The Society's indebtedness to its Chief Patron Dr. Rajendra Prasad has been of the highest value and a constant source of guidance and inspiration in its work. VARANASI, 9th February, 1962 VASUDEVA S. AGRAWALA DALSUKH MALAVANIA General Editors. - - - - - - - Arthika sahayoga zrIvizvanandIkara vAsupUjyavihAra jaina rilIjIyasa TrasTa, aruNa sosAyaTI, pAlaDI, ahamadAbAda-7 sahayoga ke lie hama kRtajJa haiM / - prA. Te. so. - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - [11] Page #13 -------------------------------------------------------------------------- ________________ FOREWORD (Vol. 2) In part 1 of the Prakrita-Paingalam published as Volume 2 of the Prakrit Text Series, the text with a Hindi commentary and three Sanskrit commentaries, viz. "Pradipa" of Lakshminatha Bhatta (1600 A.D.), Pingala-prakasa" of Vamsidhara (1642 A.D.) and "Pingala-Sara-Vikasini" of Ravikara, (14th century), was printed. It was then promised that full details of the critical apparatus, of the available commentaries on the P-P, its place in the literature of Old Hindi, a critical appraisal of the linguistic material preserved in it and an extended examination of the Varnika and Matrika metres dealt with in the text, would be presented in part II Which was projected to be published at no distant date. Happily the Editor Dr. Bhola Shanker Vyas has been able to keep his word and the supplementary volume of the Praksita-Paingalam is thus being issued by the Prakrit Text Society. Dr. Vyas has discussed the period when the Praksita-Paingalam would have been compiled, and he seems to be right in dating it sometime after Hammira (1300 A.D.) and near about the first quarter of the fourteenth century A.D. As we pointed out before in the Preface to Part I, the eight verses in the Prakrita-Paingalam about the exploits and bravery of king Hammira of Chittor appear to have been taken from a well-known literary source, viz. the Hammira-Raso which is traditionally ascribed to the poet Sarngadhara and of which the original is no longer preserved. Ravikara was the son of Harihara, as recorded in the concluding verses of the Pingalasara-vikasini commentary. In the Prakrita-Paingalam itself we find reference to a poet named Haribamha or Hariharabamha (verses 108 and 115), both of which seems to be later interpolations in the original text. Verse 107 of which verse 108 in an illustration, has been explicitly mentioned to be an interpolation by Vassidhara, author of the Pingala-Prakasa commentary. It seems that some one else grafted these two verses on the original text of the Prakrita-Paingalam. It may have been the work of Harihara, father of Ravikara, who may be held responsible for retouching the text of the Prakrita-Paingalam. As Harihara was the Dharmadhikari of Maharaja Kirtti Simha of Mithila (1390-1400 A.D.), the date of the PrakritaPaingalam may reasonably be pushed back by about fifty years or so. This is also indicated by the fact that Ravikara mentions an earlier commentary on the Prakrita-Paingalam, which gives scope for the elapsing of the above stated period between the date of the original composition and the compiling of Ravikara's commentary. It must, however, be stated that as yet no weighty evidence regarding the author of this important text is forthcoming, and we are therefore left with precarious surmises. The present edition, has been based on the two printed editions of Bombay and Calcutta in the Kavyamala and Bibliotheca Indica Series respectively, and on five MSS., of which three are new discoveries, viz., C and D from the Jaina Upasraya, Ramghat, Varanasi, and O from the Oriental Institute, Baroda. The family relationship of the available MSS. has been discussed in detail by the Editor (pp. 37-39). In a study of the nature of the Avahatta language recorded in the Prakrita-Paingalam it has been shown that it represents the Western Old Hindi, and not its Eastern variety, as Jacobi had taken. Dr. S. N. Ghoshal of Calcutta has also been engaged for some years on a critical text and study of the Prakrita-Paingalam, and according to his paper in the Indian Historical Quarterly (March 1957), he is said to have discovered 7 new MSS., out of which three are new ones and the rest are those used by Shri Chandra Mohan Ghosha in his edition. These have been designated as the Eastern MSS., and we expect that his projected edition of the text will send scholars to a fresh examination of the linguistic material preserved in this very important work. Meanwhile the present edition of the Prakrit Text Society containing the text, Hindi translation, three Sanskrit commentaries out of the six that are available, and an extended investigation of the language and metres of the Prakrita-Paingalam should fulfil a long felt need of students in the Universities and of scholars of middle and New IndoAryan alike. Banaras Hindu University V. S. AGRAWALA 9-2-62 [12] Page #14 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nivedana hiMdI bhASA aura sAhitya ke adhyayana meM 'prAkRtapaiMgalam' kA mahattva prAyaH sabhI vidvAnoM ne svIkAra kiyA hai| AdikAlIna sAhitya kA yaha saMgraha-graMtha bhASA, sAhitya, aura chanda:paramparA kI dRSTi se atyadhika mahattvapUrNa hai| hemacaMdra ke vyAkaraNa meM upalabdha pariniSThita apabhraMza tathA madhyakAlIna brajabhASA ke bIca kI kar3I ke taura para isakA saMketa tessitorI, DA0 cATuA Adi vidvAnoM ne samaya samaya para kiyA hai, aura prAkRtapaiMgalam ko hiMdI sAhitya ke itihAsa meM AcArya zukla ne samAviSTa kara purAnI hiMdI ke vIragAthAkAlIna sAhitya meM isakI gaNanA karane kA dinirdeza kiyA hai| rAhula jI ne sabase pahale 'hiMdI kAvyadhArA' meM prAkRtapaiMgalam meM saMgRhIta purAnI hiMdI muktaka padyoM ko hiMdI pAThakoM ke sAmane rakha kara kahA thA; 'ye tumhAre hI kavi haiM, inheM na bhulA denaa|' isa graMtha kA zIrSaka prAkRtapaiMgalam kucha aisA hai, ki hiMdI ke vidvAn barasoM taka ise hiMdI se bAhara kI cIja samajhate rahe aura zAyada kucha logoM kI abhI taka yahI rAya banI huI ho / jaisA ki maine anuzIlana meM batAyA hai, vidyApati se purAnI, AdikAlIna hiMdI sAhitya kI paramparA yahIM surakSita hai| __'prAkRtagalam' kA bhASAzAstrIya mahattva isaliye hai ki purAnI pazcimI hiMdI ke nidarzana sabase pahale yahIM milate haiM / vidyApati kI 'kIrtilatA' kI bhASA se bhI 'prAkRtapaiMgalam' ke kaI udAharaNoM kI bhASA Age bar3hI huI hai| vaise navya bhASAzAstrI prAyaH vivaraNAtmaka yA 'sinkronika' bhASAzAstra para jyAdA jora dete haiM, phira bhI tulanAtmaka evaM aitihAsika yA 'DAikronika' bhASAzAstra ke mahattva se inkAra nahIM kiyA jA sakatA / purAnI hiMdI kA bhASAzAstrIya adhyayana Aja kI pUrabI rAjasthAnI, brajabhASA, kannaujI, bundelI, khar3I bolI Adi ke vivaraNAtmaka adhyayana ke lie mahattvapUrNa pRSThabhUmi kA kAma kregaa| isaliye maiMne anuzIlana meM prAkRtapaiMgalam kI bhASA kA adhyayana karate samaya prAkRta, apabhraMza, pazcimI aura pUrabI hiMdI vibhASAyeM, tathA gujarAtI, rAjasthAnI, bhojapurI, maithilI, ba~galA jaisI anya navya bhAratIya Arya bhASAoM ko paripArzva meM rakhane kA prayatna kiyA hai| saMdezarAsaka jaisI uttara apabhraMza (leTara apabhraMza) kRtiyA~, uktivyakti, varNaratnAkara jaise purAnI pUrabI hiMdI ke graMtha, tathA kAnhaDadeprabaMdha, Dhola mArUrA dohA jaisI jUnI rAjasthAnIgujarAtI kRtiyoM kI bhASA tathA madhyakAlIna braja, avadhI aura dakkhinI hiMdI kA prAkRtapaiMgalam kI bhASA ke sAtha tulanAtmaka anuzIlana upasthita kiyA gayA hai| purAnI pazcimI hiMdI ko itane vistRta pariveza se rakhakara dekhe binA hama viSaya ke sAtha nyAya bhI nahIM kara sakate / / 'prAkRtapaiMgalam' kA dUsarA mahattva hindI chandaHzAstra kI dRSTi se hai| mAnoM prAkRtapaiMgalam kI chandaHparamparA ko jyoM kA tyoM madhyakAlIna hindI chandaHzAstriyoM ne apanA liyA hai| kezava, sukhadeva mizra, bhikhArIdAsa, gadAdhara Adi hiMdI chaMdaHzAstriyoM ke lakSaNoM para hI nahIM, chandoM kI badalatI rUpa-sajjA para bhI prAkRtapaiMgalam yA usakI chaMda:paramparA kA gaharA asara hai| itanA hone para bhI inameM se adhikAMza chandoM kI paramparA itanI purAnI hai ki usakI jar3eM, svayaMbhU aura hemacandra taka hI nahIM, isase bhI gaharI jAna par3atI haiM / savaiyA jaise chandoM kI kahAnI kA patA to 'prAkRtapaiMgalam' ko dekhe binA cala hI nahIM sakegA / itanA hI nahIM, ghanAkSarI ke vikAsa para bhI 'prAkRtapaiMgalam' apratyakSa saMketa to kara hI sakatA hai ki taba taka ghanAkSarI ke madhyayugIna rUpa kA janma na ho pAyA thA / 'prAkRtapaiMgalam' ke chandaHzAstrIya anuzIlana meM 'prAkRtapaiMgalam' ke chandovivecana ko kendra (nucleus) banAkara prAkRta aura apabhraMza kavitA se lekara hiMdI kavitA taka ke pramukha mAtrika aura varNika chaMdoM kI badalatI zakla kI aitihAsika, zAstrIya tathA tulanAtmaka kahAnI milegii| 'prAkRtapaiMgalam' kA tIsarA mahattva zuddha sAhityika hai| isameM udAhRta aneka padya AdikAlIna hindI sAhitya kI muktaka kAvyaparamparA kI majabUta kar3I haiM, isakA saMketa bhI anuzIlana meM milegA / isake sAhityika mahattva ke bAre meM mujhe rAhula jI ke ina zabdoM ke alAvA aura kucha nahIM kahanA hai; "kAla ne bar3I bedardI se hamAre purAne kaviyoM kI chaMTAI kI hai| jAne kitane ucca kaviyoM se Aja hama vaMcita haiM / lekina isa chaMTAI ke bAda jo kucha hamAre pAsa bacakara calA AyA hai, usakI kadra aura rakSA karanA hamArA kartavya hai| aisA karake hI hama apane pUrvajoM kA [13] Page #15 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarAdhikArI hone kA dAvA kara sakate haiN|' 'prAkRtapaiMgalam' ke adhyayana meM pramukha bAdhA isake vyavasthita saMpAdita saMskaraNa ke abhAva kI thii| biblothikA iMDikA tathA nirNayasAgara vAle (bahuta purAne par3e) saMskaraNoM ke bAvajUda hindI pAThaka ke lie yaha duraMta aura durgama kAntAra thaa| maine isake vyavasthita saMpAdita saMskaraNa kI AvazyakatA kA anubhava kara naye mile hastalekhoM ke AdhAra para naye sire se saMpAdana kara pAThakoM kI suvidhA ke liye hindI vyAkhyA aura bhASAzAstrIya vyutpattiparaka TippaNiyA~ denA jarUrI samajhA / ataH graMtha ke prathama bhAga meM isakA susaMpAdita saMskaraNa, vyAkhyA, TippaNI, pramukha saMskRta TIkAyeM aura zabdakoSa kA prakAzana kiyA gayA hai / AzA hai, isase yaha grantha hiMdI bhASA aura sAhitya ke anusaMdhitsuoM ke lie adhika sulabha ho skegaa| prAkRtapaigalam ke anuzIlana tathA saMpAdita saMskaraNa meM mujhe pizela, yAkobI, DA0 cATuA, DA0 bhAyANI, DA0 velaNakara, DA0 TagAre jaise aneka vidvAnoM ke bahumUlya vicAroM se sadA preraNA milatI rahI hai; maiM unakA kRtajJa hU~ / isa graMtha ko prAkRta TeksTa sosAyaTI se prakAzita kara AdaraNIya paM0 dalasukhabhAI mAlavaNiyA tathA zraddheya DA0 vAsudevazaraNa agravAla ne jo sneha aura kRpA pradarzita kI, usake liye maiM hRdaya se unakA AbhArI huuN| pichale pA~ca varSa se 'prAkRtapaiMgalam' saMbaMdhI zodha-khoja meM juTe rahane para bhI, isa gaMbhIra aura bahumukhI viSaya ke sAtha pUrI taura para nyAya karane meM truTi ho jAnA svAbhAvika hai, isaliye maiM bhASAzAstra tathA chaMdaHzAstra ke adhikArI vidvAnoM ke sujhAvoM kA sadA svAgata kruuNgaa| bholAzaMkara vyAsa [14] Page #16 -------------------------------------------------------------------------- ________________ viSayAnukramaNikA bhAga-1 (1) mAtrAvRtta padyasaMkhyA 7 10-11 12-13 o 15-17 18-20 21-22 23-27 28-29 9-10 10-11 11 11-12 viSaya magalAcaraNa gurulaghusaMjJA chandobhaMga doSa mAtrAgaNa bheja mAtrAprastAra SaTkala, paMcakala, catuSkala nAma trikala nAma dvikala prathama-dvitIya prastAra catuSkala bheda paMcakala bheda paMcakala catuSkala ke sAmAnya nAma ekaguru ke nAma ekalaghu ke nAma varNagaNa nAma, devatA gaNa maitrI, gaNakala dvigaNavicAra mAtrA-uddiSTa-naSTa varNa-uddiSTha naSTa varNameru, varNapatAkA mAtrAmeru, mAtrApatAkA vRtta laghugurujJAna sakalaprastAra saMkhyA gAthAprakaraNa gAhU gAhA (gAthA) gAthAbheda gAthA paThanaprakAra gAthA meM jagaNaprayoga gAthA ke brAhmaNI Adi bheda gAthA doSa viggAhA 31-32 33-34 35-36 37-38 39-41 42-43 44-45 46-48 18-19 20-22 22-24 24-26 52-53 54-57 58-61 29-30 30-31 66-67 33-34 [15] Page #17 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 68-69 70-71 73-77 34-35 35-36 36-38 39 78-79 80-83 40-41 84-85 86-90 91-93 94-96 97-98 99-104 105-108 ka 41 42-44 44-47 47-48 48-49 50-51 52-55 109 56-59 uggAhA gAhiNI-siMhiNI khaMdhA (khaMdhaA) prakaraNa dohA dohAbheda dohA doSa, dohA uTTavanikA rasikA, rasikAbheda rolA, rolAbheda gaMdhANa caupaiA ghattA, ghattAnaMda chappaa (chappaya) prakaraNa kAvyalakSaNa chappaya bheda, doSAdi ullAla chappaya udAharaNa, bheda, prastArAdi pajjhaDiA aDillA pAdAkulaka caubolA raDDA, raDDAbheda paumAvatI (padmAvatI) kuMDaliA (kuMDaliyA) gaaNaMga (gaganAMga) doai (dvipadI) jhullaNa (jhUlanA) khaMjA sikhA 60-62 62-63 64 110-117 118 119-124 125-127 127-128 129-130 131-132 133-135, 136-143 144-145 146-148 149-151 152-155 156-157 158-160 161-163 164-166 167-169 170-171 172-174 175-176 177-178 179-180 181-182 183-185 66-69 69 70-72 72-73 73-74 74-75 76-77 77--78 79-80 mAlA 80-81 culiAlA soddhA hAkali madhubhAra ahIra (AbhIra) daMDaala dIpaka siMhAvaloka 84-85 86 86-87 [16] Page #18 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 87-88 88-90 pavaMgama (plavaMgama) lIlAvaI (lIlAvatI) tibhaMgI (tribhaMgI) dummilA (durmilA) hIra jalaharaNa maaNaharA (madanagRha) marahaTThA 186-188 189-193 194-195 196-198 199-201 202-204 205-207 208-209 94-95 95-96 (2) varNavRtta sirI (zrI) kAma mahu (madhu) mahI sAru tAlI piA (priyA) sasI (zazI) ramaNa paMcAla (pAMcAla) maiMda (mRgendra) maMdara kamala tiNNA (tIrNA) dhArI NagANiA (nagANikA) saMmohA 3-4 5-6 7-8 9-10 11-12 13-14 15-16 17-18 19-20 21-22 23-24 25-26 27-28 29-30 31-32 33-34 35-36 37-38 39-40 41-42 43-44 45-46 47-49 52-53 50-51 54-55 56-57 100 100-101 101 101-102 102 103 103 104 104 104-105 105 105-106 106 106-107 107 107-108 108 108-109 109 109-110 110 111 111 112 112-113 hArI haMsa jamaka (yamaka) sesa (zeSa) tilla (tila) vijohA cauraMsA maMthANa saMkhaNArI mAlatI damaNaka [17] Page #19 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 114 samANiA (samAnikA) suvAsa karahaMca sIsarUpaka vijjumAlA (vidyunmAlA) pamANiA (pramANikA) malliA (mallikA) 115 115-116 116 116-117 117 117-118 118 tuMga kamala mahAlacchI (mahAlakSmI) sAraMgikA pAittA kamalA 119 119-120 120 biba 121 121 tomara rUpamAlA saMjuttA caMpakamAlA sAravaI susamA amiagaI (amRtagati) baMdhu 58-59 60-61 62-63 64-65 66-67 68-69 70-71 72-73 74-75 76-77 78-79 80-81 82-83 84-85 86-87 88-89 90-91 92-93 94-95 96-97 98-99 100-101 102-103 104-105 106-107 108-109 110-111 112-113 114-115 116-117 118-121 122-123 124-126 127-128 129-130 131-132 133-134 135-136 [18] 122 122-123 123-124 124 125 125 126 126-127 sumuhI 127 dodhaa (dodhaka) sAliNI (zAlinI) damaNaka seNiA (senikA) mAlatI idavajjA (invajrA) uviMdavajjA (upendravajrA) upajAi (upajAti) vijjAhara (vidyAdhara) bhuaMgapaAta (bhujaMgaprayAta) lacchohara (lakSmIdhara) toTaka sAraMgarUakka (sAraMgarUpaka) mottiadAma (mauktikadAma) modaa (modaka) 128 128-129 129 129-130 130 131 131-132 132 133 133-134 134 135 136 Page #20 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 136 137 taralaNaaNi suMdarI mAA (mAyA) tAraa (tAraka) 137-138 138 139 139-140 140-141 141 142 paMkAvalI vasaMtatilaA (vasaMtatilakA) cakkapaNa (cakrapada) bhamarAvali (bhramarAvali) sAraMgikA cAmara NisipAla (nisipAla) maNohaMsa (manohaMsa) mAliNI (mAlinI) sarabha (zarama) NarAca (nArAca) lIla (NIla) caMcalA brahmaruaa (brahmarUpaka) puhavi (pRthvI) mAlAhara (mAlAdhara) maMjIrA kilAcakka (kIDAcakra) caccarI (carcarI) sadlasaTTA, sAdUlavikkIDia (zArdUlasaTTaka) caMdamala (caMdramAlA) dhavalAMga saMbhu (zaMbhu) gItA gaMDakA saddharA ((sragdharA) NareMdra (nareMdra) haMsI 137-138 139-140 141-142 143-144 145-147 148-149 150-151 152-153 154-155 156-157 158-159 160-161 162-162 164-165 166-167 168-169 170-171 172-173 174-175 176-177 178-179 180-181 182-183 184-185 186-189 190-191 192-193 194-195 196-197 198-199 200-201 202-203 204-205 206-207 208-209 210-211 212-213 214-215 142-143 143 144 145 145-146 146 246-147 147-148 148-149 149-150 150 151 152 152-153 153-154 154-155 156 157 158 159 160 160-161 161 162 suMdarI 163 dummilA kirITa sAlUra (zAlUra) tiabhaMgI (tribhaMgI) 164 165 166 167 [19] Page #21 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 361-380 bhAga-2 bhUmikA prAkRtapaiMgalam-paricaya-saMgrahakAla-antaHsAkSya-bahi:sAkSya-prAkRtapaiMgalam kA saMgrAhaka-prAkRtapaiMgalam kI upalabdha TIkAyeM-prastuta saMskaraNa kI AdhArabhUta sAmagrI-hastalekhoM kA paraspara saMbaMdha. hiMdI sAhitya meM prAkRtapaiMgalam kA sthAna hiMdI sAhitya kA AdikAla aura prAkRtapaiMgalam-aitihAsika tathA sAmAjika paripArzva-prAkRtapaiMgalam meM uddhRta purAnI hiMdI ke kavi-stotra muktaka-rAjaprazasti muktaka-zRMgArI muktaka-prAkRtapaiMgalam ke padyoM kI abhivyaMjanA zailI. 381-394 395-419 420-450 prAkRtapaiMgalam kA bhASAzAstrIya anuzIlana prAkRtagalam kI purAnI pazcimI hiMdI purAnI hiMdI kA udaya-madhyakAlIna bhAratIya Arya bhASA kA paricaya-saMkrAMtikAlIna bhASA aura paravartI apabhraMza-prAkRtapaiMgalam, apabhraMza aura avahaTTha-kyA prAkRtapaiMgalam kI bhASA pUrabI avahaTTha hai ? - prAkRtapaiMgalam aura purAnI pUrabI rAjasthAnI-piMgala banAma DiMgala-prAkRtapaiMgalam kI bhASA purAnI braja kI mizrita sAhityika zailI hai - prAkRtapaiMgalam meM navya bhAratIya Arya bhASA ke chuTapuTa cihna. dhvanivicAra lipi-zailI aura dhvaniyA~-anusvAra tathA anunAsika-ya-dhvani tathA ya-zruti-va-zruti-va, ba tathA va kA lipIkaraNa-Na-na kA bheda-utkSita prativeSTita dhvaniyoM kA anumAna-saMyukta mahAprANa sparza dhvaniyA~ svaramadhyagata prANadhvani (ha)-dhvaniparivartana-chandojanita parivartana-svaraparivartana-R-dhvani kA vikAsa-mAtrAsaMbaMdhI parivartana-guNasaMbaMdhI parivartana-uvRtta svaroM kI sthiti-vyaMjanaparivartana saMyukta vyaJjanoM kA vikAsa-vyaJjanadvitva kA saralIkaraNa. pada-vicAra racanAtmaka pratyaya-upasarga-prAtipadika-liMga-vidhAna-vacana-kartA kAraka e0 va0-saMbodhana e0 va0-karma e0 va0-karaNa e0 va0-saMpradAna-saMbaMdha e0 va0-adhikaraNa e0 va0-kartA-karma-saMbodhana ba0 va0 -karaNa-adhikaraNa ba0 va0sampradAna-saMbaMdha ba0 va0-vizeSaNa-sarvanAma-parasarga-saMkhyAvAcaka zabda-dhAtu kriyApada tathA gaNa-vartamAna nirdezaka prakAra-AjJA prakAra-bhaviSyatkAla-bhUtakAlavidhiprakAra-karmavAcya rUpa-NijaMtarUpa-nAmadhAtu-vartamAnakAlika kRdaMta-karmavAcya bhUtakAlika kRdaMta bhaviSyatkAlika karmavAcya kRdaMta-pUrvakAlika kriyArUpa-kriyAvizeSaNa tathA avyaya-samAsa. vAkya-vicAra vAkya aura vAkyAMza-prAkRtapaiMgalam kI vAkyagata prakriyA-kartA-karma, kriyA Adi padoM kA vAkyagata . prayoga-niSThA pratyayoM kA samApikA kriyA ke rUpa meM prayoga-saMyukta vAkya, zabdasamUha navya bhAratIya Arya bhASA kA zabdasamUha-na0 bhA0 A0 aura dhvanyanukaraNAtmaka zabda-prAkRtapaiMgalam ke tatsama aura ardhatatsama zabda-prAkRtapaiMgalam ke tadbhava zabda-prA0 paiM0 meM dezI zabda tathA dhAtuprAkRtapaiMgalam meM videzI zabda. 451-500 501-504 505-509 [20] Page #22 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prAkRtapaiMgalam kA chandaH zAstrIya anuzIlana prAstAvika kAvya, chaMda aura saMgIta - chaMdoyojanA aura laya-akSara aura mAtrA kA laghu-guru vidhAna-chaMdoM meM yati-niyama- mAtrika chaMdoM meM yati-vidhAna tuka athavA antyAnuprAsa. saMskRta, prAkRtApabhraMza aura hiMdI chaMda: paraMparA vaidika chaMda:paraMparA - zAstrIya saMskRta chaMdaH paramparA - prAkRta chaMdaparamparA - apabhraMza chaMdaH paramparA - hiMdI chandaH paramparA. saMskRta, prAkRtApabhraMza aura hiMdI chaMdaHzAstra saMskRta chaMdazAstra-saMskRta chaMdaH zAstra kI lakSaNa paddhatiyA~- prAkRta tathA apabhraMza chandaHzAstra-gAthAlakSaNavRttajAtisamuccaya- svayaMbhUcchandas - chaMdaH zekhara- chandonuzAsana - kavidarpaNa- prAkRtapaiMgalam - chaMda: kozaprAkRtapaiMgalam aura hiMdI chandaHzAstra. prAkRtapaiMgalam ke chaMdo kA anuzIlana prAkRtapaiMgalam aura varNika vRtta paramparA - prAkRtapaiMgalam aura mAtrika chanda prAkRta chaMdaH paramparA kA dAya gAthA chanda tathA usake praroha-gAhU, vigAthA, udgAthA, gAthinI, siMhinI - skaMdhaka apabhraMza aura purAnI hiMdI ke chaMda dvipadI - mAlA - ullAlA - ghattA chaMdoM kA vargIkaraNa - dvipadI chaMda ghattAnaMda jhUlaNA samamAtrika catuSpadI pajjhaTikA aDillA - siMhAvalokita - caupaiyA marahaTThA padmAvatI - daNDakala (janaharaNa) - tribhaMgI ( mAtrika) - madanagRha - samamAtrika SaTpadI - rasikA dohA soraThA culiyAlA caubolA - mizrita chaMda khaMjA zikhA madhubhAra - dIpaka - hAkali - pAdAkulaka hIra - rolA gaMdhANa harigItAgaganAMga - lIlAvatI ardhasama catuSpadI durmila (mAtrika) - jalaharaNa - - kuMDaliyA chappaya - raDDA madhyayugIna hiMdI kAvyaparamparA ke do pramukha chaMda savaiyA chaMda kA udbhava aura vikAsa upasaMhAra - - - - - - -- - - 1 - ghanAkSarI aura usake bheda [21] -- - - -- - - 510-528 529-542 543-564 565-570 571-574 575-645 646-654 655-656 Page #23 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saMketa-patra paM0 ja, da Adi pU0 apa0 apa0 a.pu0, anya pu0 ardhamA0, a.mA. ava0 ave0 asa0 A0 bhA0 yU0 uktivyakti uDi0 u0 pu0 e0 va0 kartA karma karaNa kha0 bo0 guja0 dvi0 va0 udAsIna svara udAsIna svara kA dIrgha uccAraNa | pa0 apa0 vivRta e, pa0 hi0 soSma d soSma va soSma vyaMjana barAbara hai, prA0 paiM0 dhAtu cihna, prA0 bhA0 A0 kalpita rUpa pu0 utpanna huA hai pu0 hi0 utpanna karatA hai apabhraMza pU0 rAja anya puruSa pai0 ardhamAgadhI ba0 va0 avadhI braja0, bra0 avestA bihA0 asamiyA bhUtakA0 kRdaMta Adima bhArata yUropIya ma0 pu0 uktivyaktiprakaraNa ma0 bhA0 A0 ur3iyA mahA0 mA0 uttama puruSa ekavacana mAra0 mai0 kartA kAraka karmakAraka rAja0 karaNa kAraka khar3I bolI zau0 apa0 dvivacana sampra0 saMbaMdha navya bhAratIya Arya bhASA strI0, strI li. napuMsakaliMga hema0 paMjAbI pazcimI apabhraMza pazcimI hiMdI pRSTha saMkhyA pAli prAkRta prAkRtapaiMgalam prAcIna bhAratIya Arya bhASA pulliMga purAnI hiMdI pUrabI apabhraMza pUrabI rAjasthAnI paizAcI bahuvacana brajabhASA bihArI bhASA bhUtakAlika kRdaMta madhyama puruSa madhyakAlIna bhAratIya Arya bhASA mahArASTrI prAkRta mAgadhI mAravAr3I maithilI rAjasthAnI vartamAna zaurasenI prAkRta zaurasenI apa0 saMskRta sampradAna kAraka saMbaMdha kAraka strIliMga hemacandra varta0 zau0 gujarAtI saM0 30 dekhie na0 bhA0 A0 na0 puM0 [22] Page #24 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pArapAra mahAdhikAlamaralI pA bhArata kAla mAgilatiyA maja pasAbunapA 1 varaNa kI saMyukDaganI hA lahAra sh-alaagiimhaa| mAra kara ditiyA apaharAma-kAmanA sAMgArI gati ekudamA katyAvasataparAvamA laha ro- hI- parisa acAnacitAca taruNi ca haravammiNiyAvijadhAravAda jahiyAviruddha janA majAramobase saMpitavihAsaMbhA mogA to isa lAla-harakata nasA samaja sara vikAraMjArA bhAratAnahAni sahajeTha na calAtAvalanta / basi tulaNAkIla sI upagleratAnA ho visavAlamIrApara C hastalekha kA prathama pRSTha 1123] C hastalekha kA antima pRSTha aniyatipAdapAla samAlI gaaraaNclaalaatinaalaaycruumaa| vaae| pravI-mAnI hara manIrAmANakAtAchadAvAhasakarA sikaMda-mAlAdhara dhavanaMgA sItA rAkAsaSTrarI / redArasA sudAmA malAsapoha-kirAnA chedAle vidyA bhaigI sAlarA kara piMgalabAra iMdavaraNIkAsavanamA tAnA tivaNehI samUsamAnAyacA savitA samayabara takadira jpaashiir|| Page #25 -------------------------------------------------------------------------- ________________ soyAtrikA piMgalAsyA veSa pArA nidImonomini vividhamAna sAgarapAravataH zigasamatasyamAvimala nisyAnelAyatrayANa naatr'ibi sh hArAvalI viH bimalamahilAmA kriyAmA eegaashriiyuktyaanmnviaaynmH||ddovividmnnsaayryaarNynovivimlmhl| vadharma sAyA jo nAgA sara piMgalAra ani mahAdI saMyuktayaza vijyuko patitaH vacaraNAne yaharmazAsataramo mA sopiloDa dIdosacannayaro biddhayAmichovaraNate so bakrahimAnaH sagusaH anyAlaghusavati zukS.ekakalAeka mAnaH kaye yA tyAga hAnA hAlI para guruvaMkaDamano amoladozsavalo mAI rupane dimo jhiloabahanoda va evaMvidhamakAmayaMtI sAgorI gRdhalakarAni haLada: UnAyi saMyuktAparavarNI laghu savati devabhinayakA udAharaNemA do saMtuMkAmaMtIsA gorIjahilantraNakuNaekavisaMDanayaro vasolahoidaMsoNa dRzyate pari sanidhinadhairya naruNi kaTAninna umgAdA ikAradikArI biMyukto ekArakarI kaha rikasa'nizakSita kaNikAyammilitaM dha dizArA binAe sudhA caukevalauvAvasma milito apilayu rephahakArovyaMkAnevaNemiyo aseyamapi bhavati savisAvyayagyA 5 hemAnini mAnena calamiligrAcina rahataMkaNakopare saMvidAsavidAsaya mANiNimANa tridohAvikSamavaraNe'kArahikArayolapatrayauvAmAnAta mAhitIyavaroeka, mAladA hA da. rokArayosmaghAUkAramuktasyaikorasyAyilayamAvAsasamapAda baajvNti|| [24] gevare D hastalekha kA prathama pRSTha Page #26 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prAkRtapaiMgalam bhAga - 1 11 SA: 11 prAkRtapaiMgalam (mUla, pAThAntara, vyAkhyA aura TippaNI ) prathama pariccheda mAtrAvRttam jo vivihamattasAarapAraM patto vi vimalamaihelaM / paDhamabbhAsataraMDo, NAo so piMgalo jaai // 1 // | gAthA | 1. bhAratIya granthoM kI paripATI ko vahana karate hue prAkRtapaiMgala ke saMgrAhaka ne Arambha meM chandaH zAstra ke Adima udbhAvaka maharSi piMgala kI vaMdanA karate hue maMgalAcaraNa kI avatAraNA kI hai| grantha kI nirvighna parisamApti ke lie Adi meM maMgalAcaraNa nibaddha karanA bhAratIya kavi yA graMthakAra apanA parama kartavya samajhatA hai 'jina maharSi piMgala ne apanI vimala buddhi se lIlA ke sAtha vividha mAtrAoM ke sAgara (chandaH sAgara) ko pAra kiyA tathA jo bhASA (avahaTTha, apabhraMza) ke prathama 'taraNDa' (naukA) haiM, unakI jaya ho / ' TIkAkAroM ne isakA eka dUsarA artha bhI kiyA hai :- 'una piMgala muni ( zeSAvatAra) kI jaya ho, jinhoMne garuDa (vi) kI vimala buddhi ko anAdara se dekhakara ..... / ' isakA tIsarA vyaMgyArtha yaha bhI hai :- 'usa potavaNik (piMgala) kI jaya ho, jisane viziSTa buddhi ke kAraNa aneka prakAra ke dhana ke sAtha samudra ko pAra kiyA tathA jisakI naukAyeM dhanAdi se vibhUSita (jAjvalyamAna) haiN|' isa taraha yahA~ chandaH zAstrAcArya nAgarAja piMgala tathA potavaNik kA upamAnopameya bhAva vyaMgya hai / TippaNI- viviha - vividha; matta - mAtrA (paravartI saMyuktAkSara ke pUrva dIrghasvara kA hrasvIkaraNa) (de0 pizela, $ 109, gAigara $ 2); patto - prAptaH ('pra' ke repha kA lopa 'pta' kA 'ta' sAvarNya; 'prA' ke dIrghasvara kA hrasvIkaraNa); maimati ('kagacajatadapayavAM prAyo lopaH '- prA0 pra0 2 -2), paDhamabbhAsataraNDo - prathama bhASAtaraNDaH (paDhama - prathama repha ke kAraNa 'tha' kA prativeSTitIkaraNa (riTrophlekzana); AdyAkSara meM saMyukta repha kA lopa; samAsa meM 'bhAsA' ke 'bha' kA dvitva 'bbha' tathA 'sA' ke svara kA hrasvIkaraNa); NAo- TIkAkAroM ne isake do rUpa mAne haiM, 'jJAta:'; tathA 'nAga:'; jaai-jayati mattasAra - A. mattapasAara D. sAyara / paDhama - C. D. K. O paDhamaM bhAsa' / taraMDo -C. taraNDo / K. sarvatra 'va' sthAne 'ba', yathA 'bibiha, bi bimalamaI / jaai- 'jaaI / 1. For Private Personal Use Only Page #27 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prAkRtapaiMgalam [1.2 (Vji kA bhvAdivAlA rUpa, ma0 bhA0 A0 meM isakA vai0 rU0 jiNai bhI milatA hai, jo navamagaNa ke 'jinAti' kA vikAsa hai|)| dIho saMjuttaparo, biMdujuo pADio a caraNaMte / sa gurU vaMka dumatto, aNNo lahu hoi suddha eklo // 2 // |udgAthA| 2. sarvaprathama akSaroM ke guru tathA laghu bheda ko spaSTa karate hue unakI paribhASA nibaddha karate haiM : 'dIrghasvara (A, I, U, e, o), saMyuktAkSara se pUrva akSara, biMduyukta akSara (aM, kaM, khaM......) tathA caraNa ke aMta meM patita akSara 'garu' hotA hai, yaha vakra (bA~kA) tathA dvimAtrika hotA hai, anya akSara laghu hote haiM, ye zuddha tathA ekakala (ekamAtrika) hote haiN| prAkRta meM 'R-R', 'la-lU' nahIM hote, ataH R tathA lU ke gurutva ko mAnane kA prazna hI upasthita nahIM hotaa| sAtha hI 'ai, au, aH, tathA saMyuktAkSara meM prayukta ya, va, zuddha za, Sa evaM Ga, Ja, na nahIM hote / isakA pramANa nimna padya hai : eoaMmalapurao saArapuDhehiM bevi vnnnnaao| kaccatavagge antA daha vaNNA pAuye Na havaMti // (e, o, aM, ma tathA la jinake pUrve haiM aisI dhvaniyA~ (ai, au, aH, ya, va); sa jisake bAda hai aise dA varNa (za,Sa) tathA kacatavargoM ke antya varNa (Ga, , na) ye dasa varNa prAkRta meM nahIM hote / ) TippaNI-dIho-dIrgha : (repha kA lopa, gha kA 'ha' 'khaghathadhabhAM haH' prA0 pra0 2-27); saMjuttaparo-saMyuktapara: (ya kA 'ja', kta kA 'tta' sAvarNya); biMdujuo (yuta:'-'ya' kA 'ja', 'ta' kA lopa); pADio-pAtitaH ('paD' V'pat'-*paTa kA Nijanta niSThArUpa; paT Nic+kta paD-Nic+a; pAtayati-pADai, pADei) / caraNaMte-caraNAnte (prAkRta meM prAya: saMyuktAkSara ke pUrva ke dIrgha akSaroM ko tathA sAnusvAra dIrgha svara ko hrasva banA diyA jAtA hai, de0 gAigara 2 tathA bhUmikA 'A' kA hrasvIkaraNa); vaMka;-vakraH ('repha' kA lopa *vakko, repha ke sthAna para mAtrika bhAra ko banAye rakhane ke lie prathamAkSara meM nirAzraya anunAsikIkaraNa (sponTeniyasa nejelAijezana); vaka-vaMka, hi0 bA~kA, rAja0 bA~ko, de0 blaoNkhaH / 60) / dumatto- dvimAtraH (du-dve' rAjasthAnI dui-de0 TesiTorI: $ 80) / aNNo -anyaH ('no NaH', 'ya' kA sAvarNya ke kAraNa 'Na') / lahu-laghuH / hoi-bhavati (saM0 'bhU-- "bhv-ho)| ekkaalo-ekakala: (isake do rUpa milate haiM, kucha hastalekhoM meM 'ekkakalo' rUpa hai, samAsAMta padoM meM kabhI kabhI madhyavartI anya padoM ke padAdi vyaMjana kA bhI lopa kara diyA jAtA hai, kiMtu prAkRta meM aise bhI rUpa milate haiM jahA~ aisA nahIM hotaa| de0 dhavalakaopavIaLdhavalakRtopavIta (kRtadhavalopavIta), pizela $ 603) / eka meM 'ka' kA dvitva (de0 tagAre: $ 105. isake tIna rUpa milate haiM ekku, eka, eNkka; hi0 eka, rA0guja0 nepA0, ek)| |jahA mAI rUe heo, hiNNo jiNNo a vuDDUo deo / saMbhuM kAmaMtI sA, gorI gahilattaNaM kuNai // 3 // gaathaa| 3. uparyukta tathya ko spaSTa karane ke lie udAharaNa de rahe haiM : "he sakhi, dekha to yaha vara rUpa se kutsita, hIna, jIrNa, tathA bUr3hA hai| zaMbhu ko varaNa karane kI icchAvAlI pArvatI (sacamuca) vyartha haTha kara rahI haiN|' isa padya meM 'mAI' 'rUe' 'heo' dIrgha svaroM ke gurutva ke udAharaNa haiN| 'hiNNo', 'jiNNo' 'vuDao' ke 'hi', 2. pADio a caraNaMte-C. pADio caraNaMte / sa-D. so / gurU- C. D. guru / ekkaalo-A. ekaalo, D. ekkaalo, N. ekakalo / 3. jiNNo -O. jiNo / vuDDao-A. buDhao; C. vaDhao; D. K. buDao / deo-A. D. devo / gorI-N. gaurI / gahilattaNaM-A. mahilagaNaM / kuNai-C. kuNaI: D. kuNae / Page #28 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1.4 ] mAtrAvRttam [ 3 'jI', 'va' saMyuktapUrva guru ke udAharaNa haiN| 'saMbhuM' 'kAmaMtI' 'gahilattaNaM' biMduyuta guru ke udAharaNa haiM, tathA 'kuNai' kA 'i' padAnta hrasva ke gurutva kA udAharaNa hai / TippaNI- mAI - mAta: (mAtR - mAi, mAI; RR kA 'i' kAra 'ta' kA lopa), rUe-rUpeNa athavA rUpe (ise yA to tRtIyA ekavacana kA rUpa mAnA jA sakatA hai yA saptamI ekavacana kA, 'pa' kA lopa) hiNNo-hIna: (hINo-hiNNo dvitvarUpa meM pUrvavartI svara kA hrasvIkaraNa) / jiNNo-jIrNa: (sAvarNya, pUrvanartI svara kA hrasvIkaraNa) / vuDDao-vRddhakaH ('R' kA 'u' uhatvAdiSu prA0 pra0 1-29), 'R' ke kAraNa 'ddha' kA prativeSTitIkaraNa 'DDU'; va kA vikalpa se 'ba' vAlA rUpa bhI milatA hai - vuDDao-buDDuo; hi0 bUr3hA, buDDhA, rA0 bUDho (uccAraNa 'bUDo') kAmaMtI - kAmayamAnA ( prAkRta - apabhraMza meM parasmaipadaAtmanepada kA bheda nahIM rahA hai, ataH yahA~ saMskRta ke zatR (at-anta) se vikasita 'aMta' pratyaya pAyA jAtA hai, zAnac nahIM, pulliMga, kAmaMto) / gorI-gaurI ('au' kA 'o', 'auta ot prA0 pra0 1 - 41) hi0 rA0 gorI (de0 'gorI gaNagorI mAtA khola kuvA~DI, bAyara UbI thArI pUjaNavArI' - rAjasthAnI lokagIta) | gahilattaNaM-grahilatvaM (AdyAkSara meM saMyukta 'repha' kA lopa, 'sarvatra lavarAm prA0 pra0 3 - 3 / de0 pizela 268 / tu0 dohaPage #29 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 4] prAkRtapaiMgalam [ 1.5 prAkRta saptamI ekavacana kA vibhakticihna / de0 pizela $ 366 e) / Nivvuttam < nirvRttam (repha kA sAvarNya, R kA 'u' meM parivartana ) / ihikArA biMdujuA, eo suddhA a vaNNamiliA vi lahU / rahavaMjaNasaMjoe, pare asesaM vi hoi savihAsaM // 5 // [siMhinI) 5. biMduyuta (sAnusvAra) ikAra tathA hikAra; evaM zuddha athavA vyaJjanayukta ekAra, okAra, tathA saMyukta repha tathA hakAra se pUrva kA varNa, ye sabhI vikalpa (vibhASA) se guru hote haiM arthAt kahIM kahIM laghu bhI mAne jA sakate haiN|' TippaNI-ihikArA biMdujuA / ihikArau biMduyutau / dhyAna dIjiye, prAkRta tathA apabhraMza meM dvivacana nahIM hotA hai| ataH ye bahuvacana ke rUpa haiM / prAkRta apabhraMza meM pu0 ba0 va0 vibhakti 'A' (2 As) hotI hai-*ihikArAH, *'biNduyutaaH| vi-2 api (padAdi 'a' kA lopa, de0 pizela $ 153; gAigara 8 66; po vaH' pa kA va meM privrtn)| lahU-'lahU' kA bahuvacana rUpa (ukArAMta zabda ke prathamA ba0 va0 meM 'U' vibhakti bhI hotI hai, de0 pizela $ 378, vAu' zabda ke prathamA bahu va0 rUpa, vAuNo, vAu, vAuo, vAavo, vAao, vAau ) / vaMjaNa < vyaJjana (AdyAkSara meM saMyukta 'ya' kA lopa) / savihAsaM < savibhASam ('khaghathadhabhAM haH'(prA0 pra.227), 'zaSoH saH' (vahI 2-43) |jahA) mANiNi mANahi~ kAi~ phala, aio je caraNa paDu kaMta / sahaja bhuaMgama jai Namai, kiM karie maNimaMta // 6 // [dohA] 6. ina apavAda sthaloM ke do udAharaNa dete haiM : 'he mAnini, yadi yaha priya pairoM para girA hai, to mAna karane se kyA lAbha ? yadi bhujaMgama (sA~pa, kAmI vyakti) sahaja meM hI jhukatA (zAMta hotA) hai, to (hama) maNi tathA maMtro se kyA kareM ? isa gAthA meM 'eA' 'ja' ke ekAra, okAra, ekAra hrasva haiM / sahaja kA ekAra bhI hrasva haiM / 'karie' kA ekAra hrasva nahIM, vaha guru hI hai| TippaNI-mANahi~ < mAnena (mANa+hi~, prAkRta apabhraMza meM "hi~' tRtIyA ekavacana kA bhI cihna hai, de0 tagAre 6 81, pR. 120 / kiMtu mUlata: hi~' (Ahi~-ehi~) prAkRta meM kevala 'tRtIyA' ba0 va0 kA vibhakticihna thA, jo apabhraMza meM Akara tRtIyA ekavacana tathA saptamI donoM kA cihna ho gayA, de0 pizela 368 / ataH 'mANahi~' kA mUla udgama 'mAnaiH se mAnanA hogaa|) kAi~ < kiM / (yaha 'kiM' kA apabhraMzakAlIna vikAsa hai, vastutaH isakA vikAsa 'kiM' zabda ke napuMsaka liMga prathamA-dvi0 ba0 va0 'kAni' > kAI se huA hai| hemacandra ke anusAra apabhraMza meM 'kiM' ke napuMsaka meM 'kA~i' tathA 'kavaNa' rUpa hote haiM-'kimaH kAI kavaNau vA' (8 / 4 / 367) sAtha hI de0 pizela 428 ) 'kAI' rUpa vikramorvazIya (caturtha aMka) meM bhI milatA hai| e A ja... sahaja-(prAkRta apabhraMza meM hrasva e-o svaroM ke uccarita kA patA calatA hai, bhale hI inake lie koi lipi saMketa nahIM pAyA jAtA / saMskRta meM husva e-A kA astitva nahIM thA, vaise pataMjali ne mahAbhASya meM sAmagAyakoM ke dvArA hrasva e-A ke uccAraNa kA saMketa kiyA hai|-de0 pizela 165-67 tagAre 6 15, cATuLa o0DI0bI0 6 131 / isa sambandha meM eka bAta dhyAna dene kI hai ki ukta vidvAnoM ne prAyaH hrasva e A vahA~ mAnA hai, jahA~ mUla saMskRta zabda dIrgha e-o ke bAda saMyuktAkSara thA, yaha bAta e A, ja, sahaja para lAgU nahIM hotI, ata: inakA yaha hrasva rUpa 5. ihikArA-B. ihikArA. C.D. ihiArA. K.O. ihiArA / suddhA-D. sudhA / saMjoe-C. saMjoe / asesaM vi hoi savihAsaMA. asesammi hoideg, B. asesaMpi hoi, C. asesaMpi savihAsaM, O. asesaM vi savihAsaM / 6. mANahi~ kAi~-A. mANahiM kAI; c. mANahi~ kA~i; D. mANahiM kAI; 0. mANahi-kAI / sahaja-D. sahaja / karie-C. karijaai, D. karijai; 0. kariae / maNimaMtaC. maNimanta, D. mnnimNtt| Page #30 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1.7] mAtrAvRttam kevala chandaHzAstrIya hai tathA chaMdaH suvidhA ke lie yaha uccAraNa pAyA jAtA hai| inakA bhASAzAstrIya rUpa dIrgha svaravAlA hI hai-eo, je, sahaje / ) paDu-< patitaH (*paTa (pat) > paD+a+u-apa0 prathamA e0 va0) / jai-yadi / karie < kriyate (kara' dhAtu kA vartamAnakAlika karmavAcya rUpa, athavA ise 'kara' dhAtu ke vidhi (opTeTiva) kA rUpa bhI mAnA jA sakatA hai, jisakA 'kari' rUpa bhI milatA hai / de0 pizela 509 / maNimaMta-TIkAkAroM ne isakI do taraha se vyutpatti kI hai, maNimantrau (lakSmInAtha-nirNayasAgara saMskaraNa), *maNimantraiH (maNimantrAbhyAM) (vizvanAtha-kalakattA saMskaraNa) / isa prakAra prathama rUpa mAnane para 'karie' kriyA vidhi (liG) kA rUpa hogI, dvitIya rUpa mAnane para vaha karmavAcya vartamAna kA rUpa hogI, athavA ise karaNa mAnakara bhI kriyA ko vidhi rUpa mAnA jA sakatA hai, aisI sthiti meM artha hogA- 'jaba bhujaMgama svayaM nameM, to vyakti maNimantroM meM kyA kare ?' inameM donoM rUpa mAnane para 'zUnya' (0) vibhakti cihna hai / apabhraMza meM prathamA ba0 va0 tathA tRtIyA ba0 va0 donoM meM zUnya vibhakti bhI pAI jAtI hai| kintu tRtIyA meM isakA prayoga bahuta kama hai, prathamA ke lie de0 tagAre 8 84; sAtha hI de0 'syamjas-zasAM luka' hema0 8.4.344 / apabhraMze si-am-jas-zas ityeteSAM lopo bhavati; 'ei ti ghoDA ehi thali' ityAdi atra syam-jasAM lopaH-vahI / rahavaMjaNasaMjoassa jahA, ceu sahaja tuhu~ caMcalA, suMdarihadahi~ valaMta / paa uNa ghallasi khullaNA, kIlasi uNa ulhasaMta // 7 // [dohA] 7. repha tathA hakAra se saMyukta akSara ke pUrva ke laghutva kA udAharaNa : 'he citta, tU svabhAva se hI caMcala hai| kintu sundariyoM ke (sauMdaryarUpI) tAlAva meM gira kara to tU paira bhI nahIM hilAtA (detA); mUrkha (nIca), tU to vahIM prasanna hokara krIr3A karatA hai| isa padya meM 'ha' ke pUrva kA varNa 'ri' laghu hI mAnA gayA hai| guru mAnane para chandobhaMga hogA, kyoMki 'dohA' ke dvitIya caraNa meM 12 mAtrA ho jAyagI / 'ri' ko laghu mAnane para hI gyAraha mAtrA ThIka baiThatI hai| ce-cetaH (cea+u (saMbodhana kA e0 va0 cihna, apabhraMza rUpa) / tuhu~-tvaM (madhyamapuruSa vAcaka sarvanAma kartA e0 va0 prAkRta-apabhraMza rUpa de0 pizela 6 420; hiM. tU-tU rA0 caMcalA-chanda kI suvidhA ke lie avahaTTha tathA purAnI hiMdI meM kaI sthAnoM para husva svara ko dIrgha banA diyA jAtA hai / yahA~ 'lA' varNa meM 'a' (caMcala) dIrgha banA diyA gayA hai| hradahi-prAkRta-apabhraMza meM hRda ke 'daha' tathA 'hRda' donoM rUpa haiN| 'hi~" adhikaraNa kAraka e0 va0 kA cihna haide0 pizela $ 366 e0 / 'Ahi' mAgadhI prAkRta-evaMvaDDakAhi~ gallakkappamANAhi~ kulAhi (=evaMvaDrake galvarkapramANe kule, mRcchakaTika 126, 9); pavahaNAhi~ (=pravahaNe, mRccha0 119, 23) / apabhraMza 'hi~-desahi~ (deze), gharahiM (gRhe) (hema. 4.386, 422) paDhamahi~, samapAahiM, sIsahi~, aMtahi~, cittahi~, vaMsahiM (prAkRtapaiMgalam) / valaMta-Vvala+aMta (Vvala+zata) isameM zUnya vibhakti cihna hai, kartA kAraka e0 va0 | paaPage #31 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prAkRtapaiMgalam [1.8 ghUrNase' karate haiM / avahaTTa meM adhikaraNa meM bhI zuddha prAtipadika rUpoM kA prayoga cala par3A hai| ghallasi-isake do rUpa pAye jAte haiM-'dadAsi' tathA 'ghUrNase', dezI rUpa / tu0 gu0 ghAlabo / khullaNA-yaha dezI zabda hai, jisakA artha 'nIca' hai| (khullaNa-zabdaH kSudravAcI) isakI vyutpatti 'kSudra' se bhI ho sakatI hai| kSudra>khulla+Na ('A' vibhakti avahaTTha tathA rA0 meM bhI sambodhana e0 va0 meM pAI jAtI hai ) isa zabda kA hI vikAsa rA0 khoLLo (nIca, duSTa, kSudra) meM pAyA jAtA hai, jisakA sambodhana meM 'khoLLA' rUpa banatA hai| kIlasi-krIDasi; (Adya saMyuktAkSara meM 'repha' kA lopa, 'Da' kA 'la' meM parivartana:-si, mAdhyama pu0 e0va0 kA vartamAnakAlika cihna, de0 tagAre $ 126 tathA hema0 4.383) / ulhasaMta < ullasat (ut + Vlas ke prAkRta-apabhraMza rUpa meM 'lla' saMyuktAkSara meM 'asAvarNya' ke kAraNa dvitIya 'la' ke sthAna para prANatA (eriparezana) / isa sambandha meM itanA saMketa kara diyA jAya ki nirNayasAgara kA 'uhnasaMta' rUpa azuddha hai jo vAstavika prA0apa0 zabda ko saMskRta banAne kI pravRtti jAna par3atA hai| isI se varNaviparyaya ke dvArA rA0 bra0 'hulasabo' vikasita huA hai| Vulhasa+aMta+zUnya vibhakti (kartAkAraka e0 va0) jai dIho vi a vaNNo, lahu jIhA paDhai hoi so vi lahU / vaNNo vi turiapaDhio, dAttiNNi vi eka jANehu ||8||gaathaa| 8. anya apavAda sthala evaM vikalpa sthAnoM kA ullekha: 'yadi jIbha kisI dIrgha varNa ko bhI hrasva (laghu) karake paDhe to vaha bhI laghu hotA hai| sAtha hI tejI se par3he gaye do tIna vaNoM ko bhI eka hI varNa ginA jAtA hai|' TippaNI:-jIhA < jihvA (saMyuktAkSara ke pUrva ke svara kA dIrdhIbhAva tathA 'va' kA lop)| paDhai < paThati ('Tha' kA saghoSIbhAva (voisiMga); vartamAnakAlika pra0 pu0 e0 va0) / turiapaDhio < tvaritapaThitaH (turia < tvarita-'va' kA 'u' meM saMprasAraNa, 'ta' kA lopa; paDhio=VpaDha+a (niSThA) / dAttiNNiPage #32 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1.10] mAtrAvRttam [7 TippaNI-vAhahi, dehi, lehi-VvAha+hi. / de+hi, le+hi, ye tInoM AjJA ma0pu0e0 va0 ke rUpa haiM, apabhraMza meM AjJA ma0e0e0va0 kA cihna 'hi' hai| (de0 tagAre 6128 e0 / ta0 karahi, acchahi, millahi, devahi, hohi, gaNijjahi, pijjhi)| NAva < nauH (bhA0yU0 zabda; saM.nauH, grIka0 nAus, laitina nAvis, aMgrejI nevI (prA0 bhA0 yU0 nAva-s) / Dagamaga-anukaraNAtmaka (onomeTopoika) zabda, kriyAvizeSaNa / kugati-prAkRta meM isakA rUpa 'kuai' hogA; kintu yaha zabda apabhraMza kAla se bhI do paga Age kI bhApA kA saMketa karatA hai, jaba dezI bhASA meM tatsama rUpoM kA prayoga baDhane lagA thA / prAkRtapaiMgalam ke kevala eka hI hastalekha (K-B) meM 'kugai' pATha milatA hai, jo saMbhavataH lipikAra kI zabda ko prAkRta banA dene kI pravRtti kA dyotaka hai, bAkI sabhI hastalekha 'kugati' pATha mAnate haiN| yaha karmakAraka e0 va0 kA rUpa hai, jahA~ 'kugati zUnya' vibhakti cihna hai / kahanA na hogA, paravartI apabhraMza, avahaTTa evaM prAcIna hiMdI strIliMga zabdoM meM bhI karma meM zUnya vibhakti cihna kA prayoga cala par3A hai| tii| tvaM (tvaM kA eka rUpa 'tuhu~' hama dekha cuke haiN| isake 'tai-ta' rUpa bhI pAe jAte haiM, sAtha hI eka rUpa 'paI bhI apabhraMza meM milatA hai|-de0 pizela 9421. sAtha hI hema. 3 / 370 / 'pai' rUpa vikramorvazIya ke apabhraMza padyoM meM milatA hai (vikrama0 588; 65/3) / pizela ne ise apabhraMza ke karma karaNa adhikaraNa e0 va0 kA rUpa mAnA hai (de0 pizela 420), kiMtu yaha kartA-meM bhI e0 va0 kA rUpa hai| sAtha hI de0 tagAre 120 / hemacaMdra ne bhI 'tai (taI), paI rUpa kevala karma, karaNa tathA adhikaraNa ke e0 va0 meM hI mAne haiM :-TADyamA paI taI 8 / 4 / 370 / apabhraMze yuSmadaH TA-Di-am ityetaiH saha paI taI ityAdezau bhavataH / vastutaH pai~-'tai' (tai~) ThIka usI taraha mUlataH karma-karaNa kA rUpa rahA hogA jaise 'maI (mayA) / kiMtu dhIre dhIre 'maI' bhI avahaTTha meM kartA kAraka e0 va0 meM prayukta hone lagA hai aura isase vikasita hi. 'maiM' kA bhI yahI hAla hai| vaise hI 'paI-taI bhI avahaTTha meM kartA kAraka meM prayukta hone lagA hai| yahAM isakA prayoga karbartha meM hI hai tathA yahA~ yaha karmavAcya kriyA kA kartA na hone ke kAraNa saMskRta 'tvaM' kA samAnAMtara hai, "tvayA' kA nahIM, cAhe isakI vyutpatti kA saMbaMdha karaNa kAraNa (tRtIyA vibhakti) se rahA ho / purAnI avadhI, vraja Adi kA 'taiM (teM)' kA vikAsa isI krama se huA hai| saMtAra-(apabhraMza meM 'a' ke sAtha anusvAra vikalpa se anunAsika ho jAtA hai / de0 tagAre $ 33 ) dei < datvA (de+i)| prAkRta meM pUrvakAlika kriyA kA vAcaka 'ia' pratyaya hai, yaha apabhraMza meM bhI pAyA jAtA hai / apabhraMza meM padAMta 'a' kA lopa kara dene para isakA 'dei' rUpa bhI milatA hai |-de0 tagAre 6 150 / pR. 322) / cAhahi (VcAha+hi vartamAna kAlika ma0pu0e0va0 / hi0 cAhanA, rA0 cAhabo (uccAraNa chA'bo) / jama Na sahai kaNaatulA, tila tuliaM addhaaddheNa / tama Na sahai savaNatulA, avachaMdaM chaMdabhaMgeNa // 10 // [gAhU) 10. jaise sonA taulane kA kATA tila ke Adhe yA cauthAI aMza ko bhI adhika yA nyUna hone para nahIM saha pAtA, vaise hI zravaNa-tulA (kAna kI tarAjU) chaMda bhaMga ke kAraNa bhraSTa uccAraNa nahIM saha pAtI / TippaNI-jama tema < yathA-tathA de0 tagAre $ 151 (sI) (11), (18); isake jeva-tevaM rUpa bhI hote hai / addha-addhaNa-arddhArddhana (repha kA lopa) / abuha buhANaM majjhe, kavvaM jo paDhai lakkhaNavihUNaM / bhUaggalaggakhaggahi~, sIsaM khuDiaMNa jANei // 11 // [gaathaa| 11. jo mUrkha vyakti paMDitoM ke bIca lakSaNahIna (azuddha) kAvya par3hatA hai, vaha apane hAtha meM sthita khaDga se apane hI sira kA khaNDita honA nahIM jAnatA / 10. jama-D. jima / tema-D. ima / savaNatulA-C. zravaNatulA / avachaMdaM-A. avachaMda / tema Na... tulA-0. tema Na tulA / 11. abuha-D, abuho / buhANaM-D. buhANa / majjhe-A. D. majhjhe / kavvaM-0. kavva / lakkhaNa"-C. lakhkhaNa -D. laSSaNaM / "vihUrNa-A, vihuNaM / bhUagga-A bhUaagga, C. D. bhuagg| khaggahi~-C. khaggehi, D. N. O. khaggahiM / khuDi-A. D.K. khuliaN| Na jANei-C. na jANei C. Na jANehi; O. Na joNeI / Page #33 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8] prAkRtapaiMgalam [1.12 TippaNI-abuha < abudhaH (a+buha...apabhraMza zUnya vibhakti, kartA kAraka e0 b0)|'dh' kA 'ha' khaghathadhabhAM haH prA0 pra02-27) / buhANAM < budhAnAM (buha+ANaM; saMbaMdha kAraka ba0 va0 rUpa / 'NaM' (ANaM) kA vikAsa 'AnAM' se huA hai| tu0 gaNANa majjhe (=gaNAnAM madhye), kuDilANa pemmANaM (=kuTilAnAM premNAM), sajjaNANaM pamhasiadasANa (=sajjanAnAM vimRSTadazAnAM) / majjhe < madhye (majjha+e adhikaraNa kAraka e0 va0 cihna / isIse 'mAMjha', 'mAjhi', 'mAMhi,-hi. parasarga kA vikAsa huA hai, jo adhikaraNa ke parasarga haiM / de0 DaoN. tivArI : hiMdI 8 209 pR. 442) 'madhye' ke sAtha saMskRta meM saMbaMdhI pada me SaSThI vibhakti kA prayoga pAyA jAtA hai, -'viprANAM madhye', 'grahANAM madhye sUryaH' Adi / yahI vAcyaracanAtmaka prayoga prAkRta-apabhraMza meM banA rahA hai, 'buhANaM majjhe' / hiMdI meM 'bIca' ke sAtha bhI saMbaMdhI pada meM saMbaMdha kAraka kA prayoga hotA hai:-'usake bIca meM,' 'logoM ke bIca / ' kavvaM < kAvyaM 'va' kA sAvarNya, saMyuktAkSara se pUrva ke svara kA hrasvIbhAva / lakkhaNavihUNaM < lakSaNavihInam (kSa>kkha, de0 pizela 6 302, 'no NaH', 'i' kA 'U' meM parivartana / bhUaggalaggakhaggahi~ < bhujAgralagnakhaDgena (*0khaDgaiH)-bhUagga (L*bhuaagga");'ja' kA lopa, repha kA 'ga' rUpa meM sAvarNya, pUrvavartI svara hrasvIbhAva, 'lagna', 'na' kA 'ga' meM sAvarNya, khaggahi~ (khaDga + hiM) (ehi~) karaNa e0 va0, ba0 va0, de0 tagAre 8 81 e0 pR. 121 / sIsaM < zIrSa / khuDiaM< khuTitaM / ('Ta' kA saghoSIbhAva (voisiMga); VkhuDa+a (Page #34 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1.14] meM milatA hai / hi. rA0guja0 ATha / tia-pizela ne batAyA hai ki 'tri' kA 'veti' vaibhASika rUpa pAyA jAtA hai| ardhamAgadhI meM 'tri' kA te se pAyA jAtA hai, teIdiya, teMdiya (prIndriya) rUpa milatA hai, de0 6 438 pR. 312 / hasva ai se 'i' meM parivartana hone para 'ti-ti, tia' rUpa banate haiM, jinakA prayoga apa0 meM milatA hai| mAtrAvRttam bePage #35 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 10] aha paMcakalANaM NAmAIM prAkRtapaiMgalam iMdAsaNa aru sUro, cAo hIro a seharo kusumo / ahigaNa pApagaNo dhua, paMcakale piMgaleM kahio // 16 // [ gAthA] 16. paMcakala prastAra ke gaNoM ke nAma indrAsana, sUra, cApa, hIra, zekhara, kusuma, ahigaNa, pApagaNa-piMgala ne paMcakala ke ATha bheda kahe haiM / ISS, SIS, IIIS, SSI, IISI, ISII, SIII, |||||| TippaNI-piMgaleM - piMgalena 'e' apabhraMza meM karaNa kAraka (yA karmavAcya kartA) kA cihna hai / de0 pizela $ 363, tagAre $ 81 e0 121 / kahio < kathitaH (kaha + o; niSThA pratyaya) apabhraMza meM isakA zUnyarUpa 'kahia' bhI milatA hai, jisase rAjasthAnI 'kahI' (uccAraNa 'khI') kA vikAsa huA hai, yaha vikAsa padAMta 'a' kA lopakara mAtrAbhAra kI kamI ko pUrA karane ke lie paravartI 'i' ko dIrgha banAkara huA hai / prayoga, 'unai kahI' (< tena kathitam ) / isa sambandha meM yaha kaha diyA jAya ki yahA~ 'kahI' strIliMga na hokara pulliMga (napuMsaka) rUpa hai, jo karmavAcya bhUtakAlika kRdaMta pratyaya janita rUpa hai | yahA~ 'Unai (yA bAta) kahI' meM karma kA lopa mAnakara karma ke liMgAnurUpa strIliMga mAnanA bhrAMti hogI / hA 'unai yA bAta kahI' meM 'kahI' strIliMga rUpa hai; 'Unai kahI' meM pulliNg| isakI tulanA hiMdI se karane para yaha bheda spaSTa hogA / rA0 'Unai kahI (uccA0 Unai khI) hi0 usane kahA (puMlliMga rUpa) (tena kathitam) rA0 'Unai yA bAta kahI' hi0 usane yaha bAta kahI ( tena eSA vArtA kathitA) (strIliMga rUpa ) / aha caukkalANaM NAmAi~ gurujua kaNNo guruaMta karaala paoharammi gurumajjho / Aiguru vvasucaraNo vippo savvehiM lahuehiM // 17 // [ gAthA ] 17. catuSkala gaNoM ke nAma : do guruvAlA gaNa karNa (SS), anta guru karatala (IIS), gurumadhya payodhara (151), Adiguru vasucaraNa (511), sarvalaghu vipra ( IIII ) | TippaNI- savvehiM lahuehi~ < sarvaiH laghukaiH (hi~ - apa0 karaNakAraka ba0 va0 kA cihna) aha tiNNakalANaM NAmAI a cinha cira cirAlaa tomaratuMbUrupatta cuamAlA / rasavAsapavaNavalaaM lahuAlaMbeNa jANehu [ 1.16 18. trikala gaNoM ke nAma - ( prathama prastAra ke nAma ) / dhvaja, cihna, cira, cirAlaya, tomara, tuMburu, patra, cUtamAlA, rasa, vAsa, pavana, valaya, ye saba Adilaghu trikala (15) haiM / B. D. N. O. degmajjhe, C. 'majjo; savvehi~ lahuehi~ -C. savvehi lahuehi; --'DhagaNabhedANAM trayANAM tisRbhirnAmAnyAha / cinha -C. cihna / tuMbUru - C. vasa; pavaNa - O. pabaNa / valaaM - B. valaA, D. valayaM, O. valaa / // 18 // [ gAthA ] TippaNI-jANehu 8 jAnIta ( jANa+hu AjJA ma0 pu0 ba0 va0 rUpa ) | 16. Adau C. hastalekhe- eSAM paryAyeNApi sa gaNo bodhyaH / hIro -0. 'hAro / ahigaNa -0. ahiaNa / pApagaNo dhua - A. C. pAikkagaNo; pApaaNo dhuva (ravikara); O. pAvagaNo / kahio - C. kahiyo; paMcakale piMgaleM - K. paMcakaleM piMgaleM, O degpiMgala / 17. kaNNo - A. kaNo / 'karaala - A. B. C. karaalo, D. K. karaala / paoharammi - D. payoharammi; O paoharaMvi / gurumajjho' For Private Personal Use Only D. O. - savvehiM lahuehiM / 18. Adau C hastalekhe tUMvuru; O tuMbura / cuamAlA - A. cUamAlA; rasa - D. Page #36 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1.19] aha tialagaNa [ duia ] patthArassa NAmAi~ mAtrAvRttam suravai paTavva tAlA karatAlANaMda chaMdeNa / NivvANaM sasamuddaM tUraM eha ppamANeNa // 19 // [ gAhU ] 19. trikalagaNa dvitIya prastAra ke nAma surapati, paTaha, tAla, karatAla, Ananda, chaMda, nirvANa, samudra, tUrya, ye Adiguru trikala (SI) ke nAma haiM / TippaNI- tUra 8 tUrya (de0 'tUryadhairyasauMdaryAzcaryaparyanteSu ra: ' prA0 pra0 3018 ke anusAra 'rya' meM 'ya' kA lopa) / aha tialagaNa taia patthArassa NAmAi~ bhAvA rasatAMDavaaM NArIaM kuNaha bhAviNiaM / tilahugaNassa kaiaro ia NAmaM piMgalo kahai // 20 // [ gAhU 20. trikala gaNa tRtIya prastAra ke nAma bhAva, rasa, tAMDava, tathA nArI ke jo jo paryAyavAcI nAma haiM, ve sabhI sarvalaghu trikala gaNa (III) ke nAma haiM, aisA piMgala kahate haiM / . TippaNI- kuNaha< kRNuta; de0 TippaNI $ 3 / 'tAMDavaaM, NArIaM, bhAviNiaM - 'aM' sambandhakAraka ba0 va0 kA cihna hai, isakA vikAsa - 'Am' se hai, jo pu0strI0napuM0 halanta zabdoM kA SaSThI ba0 va0 kA vibhakti cihna hai - gacchatAm, zaradAM, prAvRSAM / aha dukANaM NAmAi~ [ 11 urarasaNAbharaNaM cAmaraphaNimuddhakaNaakuMDalaaM / vaMkaM mANasavalaaM hArAvali eha guruassa // 21 // [ gAthA | 21. dvikala gaNa prathama prastAra ke nAma nUpura, rasanAbharaNa, cAmara, phaNI, mugdha, kanaka, kuMDala, vakra, mAnasa, valaya, hArAvali ye gururUpa dvikala (S) ke nAma haiM / TippaNI- poura 8 nUpura ('ennUpure' prA0pra0 1.26 se U ke sthAna para 'e', 'kagacajatadapayavAM prAyo lopa:' se madhyaga 'pa' kA lopa / isa sambandha meM yaha saMketa kara denA anAvazyaka na hogA ki eka sAtha do 'u' kAra (U- u hone ke kAraNa prathama ko 'e' banA denA 'asAvarNya' kA udAharaNa hai / isI 'Neura' se rAjasthAnI 'nevarI' (paira kA AbhUSaNa) zabda 'u' kA 'va' ke rUpa meM samprasAraNa kara tathA strIliMga vAcaka 'I' pratyaya jor3a kara vikasita huA hai / bilahu NAmAIM freur parama supie billhu ti samAsu kaidiTThe / aha caumattaha NAmaM phaNirAo paigaNaM bhaNai // 22 // [ gAhU] suraalaaM gurujualaM kaNNasamANeNa rasiarasalaggaM / maNaharaNa sumailaMbia lahalahiaM tA suvaNNeNa // 23 // [ gAthA ] 19. paTavva - B. paDhamaM, N. paDhavva, O pttv| sasamudde -C. zasamuhaM / 20. bhAvA - A. D. bhAva; O bhAvo / tAMDavaaM-D tAMDavehiM / NArIaM - A. NArIaha / bhAviNiaM - A bhAmiNiaM / B. bhAmiliaM; kaiaro - A. kaivaro, B. kiivro| kahai - B. kahaI / 21. kaNaakuMDalaaM -D. kaNayakuMDalaaM / baMka-0. vakkaM / eha-B. aNeNa, C. degNNeNa, D. ekka N. O. NeNa / 22. Niapia paramau supie - B. 'param", C. a pia paramau supie; D. Nia pia parama supiae, K. supiaM O. 'suppia / billahu-B. bilahu, K. billahu, D. billhue| billhu ti - O villahu ti / ti samAsu -D. tissamAsu, C. ti samAsu / kaidiTTaM - C. kaidiThThe / samAsu kaidiTTha-0. samAsakaidiTTha / 23. suraalaaM - K. suraaNaNaM, D. surataNaaM B. suraalaA, C. suraaraaM, N. suraalaaM (saMskRtacchAyAyAM 'suratulatAM') / rasalaggaM -D. rasalaggA, K. rasaNNaggA (saMskRtacchAyAyAM 'rasanAgraM'- vizvanAthapaMcAnanakRtaTIkAnusAraM), O. maNalaggaM / lahalahiaM - B. C. lahalahiu tAsu; K. lahulahiaM N. lahalahi aitA suvaNNeNa / Page #37 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12] prAkRtapaiMgalam [1.24 22-23. dvikala dvitIya prastAra ke nAmanijapriya, paramasupriya, ye do nAma saMkSepa se dvilaghu dvikala (II) ke haiN| ava nAgarAja pratigaNa catuSkaloM ke nAma kahate haiN| suratalatA, guruyugala, karNa samAna, rasita; rasalagna, manoharaNa, sumatilambita, lahalahita, suvarNa / TippaNI-di8 < dRSTaM ('R' kA 'i', STa kA 'Tu') caumattaha-'ha' sambandha kAraka ba0 va0 de06 12 / bhaNaiVbhaNa + i vartamAna pra0 pu0 e0 va0 / aha aMtaguru NAmAI karapANikamalahatthaM bAhU bhuadaMDapaharaNaasaNiaM / gaabharaNaraaNaNANAbhuabharaNaM hoMti supasiddhaM // 24 // [gaathaa| 24. aMtaguru ke nAma aMtaguru ke kara, pANi, kamala, hasta, bAhu, bhujadaMDa, praharaNa, azani, gajAbharaNa, ratna, bhujAbharaNa-ye nAnA prakAra ke suprasiddha nAma haiN| aha majjhaguru NAmA bhuavaiasaNaragaavai vasuhAhivarajjugovAlo / uNNAakacakkavaI paaharathaNaaM NariMdAI // 25 // [gAhU 25. madhyaguru ke nAma bhUpati, azvapati, narapati, vasudhAdhipa, rajju, gopAla, udgatanAyaka, cakravartI, payodhara, stana, nareMdra-ye madhyaguru catuSkala ke nAma haiN| aha Aiguru NAmAI paapAacaraNajualaM avaru paAsei gaMDavalahaddam / tAapiAmahadahaNaM NeuraraijaMghajualehi~ // 26 // (gAthA] 26. Adiguru ke nAmapada, pAda, caraNayugala, gaNDa, balabhadra, tAta, pitAmaha, dahana, nUpura, rati, jaMghAyugala / TippaNI-avaru < aparaH ('u apa0 kartA-karma e0 va0 cihna / isI 'avaru' se hi0 samuccayabodhaka 'aura', rAja0 samuccayabo0 'ora' tathA rA. kriyAvizeSaNa 'o' kA vikAsa huA hai / ) paAse < prakAzayati (paAsa+e+5; NijaMta vartamAnakAlika pra0 pu0 eka0 / ) aha savvalahuassa NAmAI paDhamaM erisi vippo bIe sarapaMca jAisiharehi~ / diavaraparamopAe hoi caukkeNa lahueNa // 27 // [gAthA] 24. hatthaM-D. hcchN| bAhU-C.D. baaho| paharaNaasaNiaM-D. paharaNaM asaNI / gaabharaNasaNaM-D. gayaAbharaNaM rayaNaM, 0. gaabharaNaM raaNaM / hoti-D. hoti, K. hoi / 25. gaavai-D. gayavai / 'govAlo-C.D. N. govAlo, B. govalo, K. 0. goaalo| cakkavaIC. O. cakkavai, D. cakkai / paaharathaNaaM-D. payaharathaNaaM, B. paohara', K, degpavaNaM, 0. paaharaNapavana / NariMdAi~-C. NariMdAI, D. NariMdAMI, K. NareMdAI, N. NarindAim / 26. paapAa-D. paya pAya / paAsei-D. payAsei, 0.paAsai / piAmaha-C. piAsaha / NeuraB. Neuru / jaMghajualehi~-K. 'jualeNa / 27. erisi-D. erisa / siharehi~-A.C. D. K. sihrehi| Page #38 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1.28 ] mAtrAvRttam 27. sarvalaghu ke nAma sarvalaghu pahale vipra kahalAtA hai; dUsare jAti zikharoM se yukta paMcazara / cAra laghu vAlA catuSkala dvijavara paramopAya (kavi ke lie utkRSTa upAya ) hotA hai / TippaNI- sarapaMca 8 paMcazara ( prAkRta meM samAsa meM kabhI kabhI padoM kA viparyaya ho jAtA hai / 'prAkRte pUrvanipAtAniyamAt ') / aha paMcakalANaM Ailahuassa NAmAi~ suNariMdaahiakuMjarugaavarudaMtAi daMti aha meho / erAvaitArAvaigaaNaM jhaMpaM ta laMpeNa // 28 // [ gAthA ] 28. paMcakala Adi laghu ke nAma sunareMdra, ahita, kuMjara, gajavara, daMta, daMtI, megha, airAvata, tArApati, gagana, jhampa tathA laMpa / aha majjhalahuassa (NAmAi~) pakkhivirADamaiMdahavINAahijakkhaamiajohalaaM / suppaNNapaNNagAsaNagaruDa viANehu majjhalahueNa // 29 // [ udgAthA ] 29. madhyalaghu ke nAma pakSI, viDAla, mRgendra, vINA, ahi, yakSa, amRta, johala, suparNa, pannagAzana, garuDa-ye madhyalaghu paMcakala ke nAma jAneM / [ 13 TippaNI-maiMdaha 8 mRgendra ('R' kA i hone para tathA ga tathA repha kA lopa hone para mida rUpa banegA / isI 'mida' se padAdi akSara ke 'i' kA 'a' kara tathA 'e' kA 'i' ke rUpa meM durbalIkaraNa kara 'maiMda' rUpa banegA / 'ha' samAsAnta pada ke aMta meM kartA0 ba0 va0 kA dyotaka hai|) amia 8 amRta; suppaNNa 8 suparNa ('pa' kA dvitva apabhraMza kI vizeSatA hai / ) / viANehu < vijAnIta ('vi' upasarga ke kAraNa jANa dhAtu ke 'ja' kA madhyaga hone se lopa ho gayA hai; 'hu' AjJA ma0pu0ba0va0 ) / bahuvivihapaharaNehiM paMcakalao gaNo hoi / arahaturaMgapAika ehu NAmeNa jANa caumattA // 30 // [ viggAhA ] 30. paMcakala gaNa nAnA prakAra ke aneka AyudhoM ke nAmavAlA hotA hai (aneka AyudhoM (praharaNoM) ke jo jo nAma haiM, ve saba paMcakala ke nAma haiM) / caturmAtrika gaNa ke gaja, ratha, turaMga, padAti ( paidala ) ye nAma jAnane cAhie / TippaNI- jANa 8 jAnIhi (/jANa+ zUnya (0) prAkRta apabhraMza meM zUnya AjJA ma0pu0e0 va0 kA cihna hai / isakA vikAsa saMskRta dhAtu ke loT ma0 pu0 e0 va0 ke 'a' (/paTh + a = paTha) se huA hai / ) tADaMkahAraNeurakeurao hoMti gurubheA / saramerudaMDakAhala lahuA hoMti ettAi~ // 31 // [ gAhU 31. tATaMka, hAra, nUpura, keyUra, ye guru (ekaguru) ke nAma hai| zara, meru, daMDa, kAhala, ye laghu (ekalaghu) nAma haiM / 28. suriMdaO. sureNd| kuMjarU -0. kuMjara / gaavaru-0 gavr| daMtAidaMti - B: 'daMtI, D. 'dati / erAvai - B. erAvaa, D. jhaMpatta laMpeNa, O 'lappeNa / / 29. maiMdaha - N maaMdaha, D. suppaNNu, C. O supaNa / viANehu-B vijANeha, C. viAThTha / / pAikka - B. pAakka O pAika / jANa -B. jANe / ehu -0. keUrA / ettAI - B. C. ettAI, A. D. ettAI, K. O ettAi / asmin pUrvaM ca 'laghunAmAnyAheti' vAkyadvayaM 'C' hasyalekhe prApyate / D. airAvaa / jhaMpaM ta laMpeNa - B. 'talepeNa, C. mappaMta laMpeNa, mayaMdaha, B. maiMdo / amia-B. amala, C. amaa / suppaNNa - B. 30. paharaNehiM -C. paharaNehi, D. paharaNehiM / gaaraha - D gayara ehU / 31. tADaMka -C. D. K. O taalNk| keurao-D padye prathamArdhasya pUrvaM 'guruNA (nA) mAnyAhe' ti uttarArdhasya Page #39 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 14] prAkRtapaiMgalam [1.32 TippaNI-ettAI 2 etAni 'etat' ke napuMsaka liMga ba0va0 meM mahArASTrI 'eAi', ardhamAgadhI-jainamahA0 'eyA.' tathA 'eyANi' zaurasenI 'edAi~' (mRcchakaTika 128.4), mAgadhI 'edAI' (mRcchakaTika 132.16) rUpa saMketita kiye gaye haiM / de0 pizela $ 426 pR. 302 / tagAre ne bhI inhIM rUpoM kA saMketa kiyA hai / de0 tagAre 6 124 pR. 232 / isase spaSTa hai ki 'ettAi~' zuddha prAkRta-apabhraMza rUpa na hokara ardhatatsama rUpa hai, jisapara saMskRta 'etAni' kA prabhAva pAyA jAtA hai| isakA vikAsa kramika na hokara 'etAni' se hI sIdhA 'ta' kA dvitva kara tathA 'na' kA lopa kara usake sthAna para 'i' ko sAnunAsika banAkara huA hai / ise hama yoM spaSTa kara sakate haiM / -eAi, eAI (mahA.) - eyAi~ (jainamahA0, ardhamAgadhI) / -*eANi-eyANi (jainamahA0) etAni -edAi~ (zaura0-mAgadhI) -ettAi~, (prAkRtapaiMgalam vAlA avahaTTa rUpa) saMkhaM phullaM kAhala ravaM asesehiM hoMti kaNaalaaM / rUaM NANAkusumaM rasagaMdhaM saddaparamANaM // 32 // [gAhA] 32. zaMkha, phUla, (puSpa), kAhala, rava, kanaka, latA, rUpa tathA puSpoM ke jitane bhI nAma haiM, tathA rasa, gaMdha, zabda ye saba laghu ke pramANa hai, arthAt ladhu ke ye saba nAma hote haiM / aha vaNNagaNA, mo tigurU No tilahU lahuguruAIM yabhA ja majjhagurU / majjhalahU ro so uNa aMtagurU to vi aMtalahueNa // 33 // [udgAthA] - 33. aba varNika chaMdo meM upayogI gaNoM kA saMketa karate haiM : triguru magaNa (5 5 5) hai, trilaghu nagaNa ( / / / ), Adilaghu yagaNa (1 5 5), Adiguru bhagaNa (5 / / ), madhya guru jagaNa ( / 5 1), madhyalaghu ragaNa (' / 5), aMtaguru sagaNa ( / / 5), aMtalaghu tagaNa (5 5 1) / TippaNI-yabhA-isakA kaI hastalekhoM meM 'jabhA' rUpa milatA hai, nirNayasAgara meM 'yabhA' rUpa hai, maiMne yahA~ 'yabhA' pATha hI liyA hai| isakA kAraNa yaha hai ki 'jabhA' pATha lene para ' yagaNa' tathA 'jagaNa' kA-jo do bhinna svarUpa gaNa hai-bheda spaSTa na ho skegaa| - aha gaNadevatA, puhavIjalasihikAlo gaaNaM sUro a caMdamA NAo / gaNa aTTha iTThadeo jahasaMkhaM piMgale kahio // 34 // [gAthA] 34. gaNoM ke devatA piMgala ne magaNa, NagaNa, bhagaNa, yagaNa, jagaNa, ragaNa, sagaNa, tathA tagaNa ke iSTadeva krama se pRthvI, jala, agni, .. kAla, AkAza, sUrya, caMdramA tathA nAga mAne haiM / 32. phulaM kAhala-A. kAhalaM, C. phulakAhAlaM, D. phullakahAala, N. phullakahAlaM / asesihi-A. O. asesehi, C. D. N. 'asesehiN| hoti-0.hoti / kaNaalaa-B. C. N. K. kaNaalaaM0. kalaalaaM (=kalakala:); D. karaalaaM (=karatalaM) / saddaparamANaM-D. saddappamANaM, K. sadda parasANaM (=zabda: sparzaH), B. "parisANa / 33. 0. atha varNavRttAnAM gaNaH / lahU-D. lahu / lahuguruAI-A.C. lahuguruAi, D. N. lahuguruAI / yabhA-A. D. N. yabhau, B. yabho, C. jabhau, K. jabhA-0. abhA / majjhaguru-A. C. D. majhjhaguru / majjhalahU-A.C. D. majhjhalahU / tovi-D. tovvi / 34. kAlo-A. Alo, C. D. kAlo, 0. vAo / gaaNaM-B. N. pavaNo, K. pavaNaM / aTTha iTTha-A. "iaTTa', C. aThTha iThTha', D. O. aTTa itttt| / .. Page #40 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1.35] mAtrAvRttam [15 TippaNI :- puhavI < pRthvI 'R' kA 'u' (udRtvAdiSu prA0 pra0 1.29.) 'thva' meM 'tha' kA 'ha' tathA saMyuktAkSara ke bIca meM uccAraNasaukarya ke lie 'a' kA svarAgama / piMgale < piMgalena (piMgala+e; karaNa kAraka (karmavAcya kartA) e0 va0 'e-e~' donoM cihna pAye jAte haiM / 'e~" ke lie de06 16. magaNa gaNa dui mitta ho bhagaNa yagaNa ho bhicca / uAsINa jata duau gaNa avasiTThau ari Nicca // 35 // [dohA] 36. magaNa tathA nagaNa donoM paraspara mitra haiN| yagaNa tathA bhagaNa bhRtya (sevaka) haiM / jagaNa-tagaNa donoM udAsIna haiN| zeSa gaNa-sagaNa-gaNa-sadAzatra hote haiN| TippaNI :-bhicca < bhRtya ('R' kA 'i' meM parivartana; 'tya' kA 'cca' de0 pizela % 299 ) / dui, duau (dve, dvau)-'duau' apa0 rUpa hai / avasiTThau < avaziSTa+u. kartA-karma e0 va0 cihna / aha gaNaphala, magaNa riddhi thirakajja yagaNa suhasaMpaa dijjai / ragaNa maraNa saMpalai jagaNa kharakiraNa visajjai // tagaNa suNNa phala kahai sagaNa sahadesu vvAsai, bhagaNa racai maMgala aNeka kai piMgala bhAsai // . jata kavva gAha dohai muNahu NagaNa hoi paDhamakkharahi / tasu riddhi buddhi savvaiM phurahi raNa rAula duttara taraha // 36 // [chappaa] 36. gaNoM ke phala: magaNa Rddhi tathA sthira kArya pradAna karatA hai, yagaNa sukhasaMpati detA hai, ragaNa maraNa kA saMpAdana karatA hai, jagaNa kharakiraNa (tApa, udvega) kA visarjana karatA hai, tagaNa kA phala zUnya hotA hai, sagaNa svadeza ko chur3avA detA hai, bhagaNa maMgala kI racanA karatA hai, aisA sukavi piMgala ne kahA hai| kAvya, gAthA, dohA Adi jitane bhI chaMda hai, yadi unameM prathamagaNa nagaNa ho to usa kavi kI Rddhi, buddhi sabhI prasphurita hotI hai, tathA vaha yuddhasthala meM, rAjya meM sarvatra kaThinAiyoM ko pAra karatA haiN| TippaNa:-saMpaa< saMpat (saMpaa+0 kartA0 kA0 e0 v0)| dijjai, visajjai, vasijjai < dIyate, visRjyate, vAsyate ye tInoM karmavAcya ke vartamAnakAlika pra0 pu0 e0 va0 ke rUpa haiM / apa0 meM 'jja' saMskRta 'ya' (karmavAcya) kA vikAsa hai| prAkRta meM isakI 'ya' rUpa bhI pAyA jAtA hai| de0 pizela $ 535. de0 tagAre 133 (ii) tu0 uppajjai / muNahu-V+hu AjJA.ma0pu0ba0va0 prA0 apa0 meM 'muNa' kA artha hai 'jAnanA' (samajhanA); yaha dezI dhAtu mAnA gayA hai, isakA saMbaMdha saM. Vman (manute) se jor3A jA sakatA hai; pizela 35. yagaNa-K. O. agaNa / uAsINa-B. C. udAsIna, avasiTTha-C. avasiTTau, D. avasiTTho, 0. ausiThThaTha / Nicca-C. nicca / 36. riddhi-A. B. D. Rddhi / thirakajja-0. thirakkaMda / yagaNa-K.O. agaNa / suha saMpaa-D. suhapai saMpai / saMpalaiA. saMpanai / visajjai-B. visesai, C. visajjaI / suNNa phala-C. sunnaphala / kaha-C. kahaI / sahadesu vvAsai-Bdegvisajjai, C. sahadesu vvAsaI, D. sahadesu uvAsai, 0. sahadesa uvASaha / racai-A. raai / K. icai, N. O. Thavai, B. kuNai, C. D. cavai / aNeka-0. aNea / aNeka kai piMgalabhAsai-A *Noga', B. degparibhAsai, C.a naa kaI piMgala bhAsaI, N. maMgalai sukai piMgala paribhAsai / jata-D. yata / kavvagAhadohai-A. kavvagAhAdohai, B kavvahadohai, C. kavvagAhAdohA, D. kavvagAhadohA / muNahu-D. maNuha; paDhamakkharahi-C. paDhamakhkharahi, D. paDhamaSyarahi, K. paDhamakkharai / riddhi-0. Rddhi / savvai-A. savva, C. savvui, D. savvai, K. savvau, N. savvai / rAula-C. rAura, D. rAvala / Page #41 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 16] prAkRtapaiMgalam [ 1.37 $ 489; kiMtu zrI bhAyANI isakA sambandha saM0 mnA se jor3anA adhika ThIka samajhate haiM-de0 saMdezarAsaka bhUmikA pR. 9 pAdaTi. 2 / rAula - 8 rAaula 8 rAjakula ('ja' tathA 'ka' kA lopa 'rAa' meM 'A' 'a' kI saMdhi; tu0 avadhI0 rAura; rAja0 rAvalo ) / aha dugaNa viAro, mitta mitta de riddhi buddhi aru maMgala dijjai, mitta bhicca thirakajja jujjha Nibbhaa jaa kijjai / mitta use kajjabaMdha hi puNu puNu chijjai, mitta hoi jai sattu gottabaMdhava pIDijjai // aru bhicca mitta sava kajjaho bhicca bhicca Aatti cala, sava bhicca uAse dhaNu Nasai bhicca vairi hAkaMda phala // 37 // [chappaa] AsINa jar3a mitta kajja kichu maMda dikhAvai, uAsINa jar3a bhicca savva Aatti calAvai / uAsINa Ase maMdabhala kichu Nahi dekkhia, AsINa jai sattu gotta vairiu kai lakkhia // jai sattu mitta ho suNNaphala sattu bhiccaho gharaNiNasa, puNu sattu use dhaNa Nasai sattu sattu NAakka khasa // 38 // [ chappaa] 37-38. dvigaNa kA vicAra I mitra - mitra kA yoga Rddhi, vRddhi tathA maMgala pradAna karatA hai| mitra bhRtya sthirakArya karate haiM, tathA yuddha meM nirbhaya jaya prApta karate haiM / mitra- udAsIna kA yoga kArya meM bArabAra pratibaMdha (vighna) upasthita karatA hai / yadi mitra - zatru kA yoga ho to sagotra tathA bAMdhavo ko pIr3ita karatA hai / bhRtya - mitra ke yoga meM saba kArya saphala hote haiM / bhRtya-bhRtya T ke yoga meM saphalatA kA kAla bar3ha jAtA haiM / bhRtya - udAsIna ke yoga meM dhana kA nAza hotA haiN| bhRtya - vairI ke yoga meM krandana rUpa phala hotA hai. (ghara meM hAhAkAra - rudana hotA hai) / udAsIna - mitra ke yoga meM kArya maMdagati se hotA hai / udAsIna - bhRtya ke yoga meM kArya-kAla atyadhika laMbA calatA hai / udAsIna - udAsIna kA yoga maMda hai, isameM koI zubha phala nahIM dikhAI detA / udAsIna - zatru ke yoga hone para gotra kI vyaktiyoM se vaira hotA hai / zatru-mitra meM zUnya phala hotA hai / zatru- bhRtya meM gRhiNI kA nAza hotA hai / zatru-udAsIna meM dhana kA nAza hotA hai / tathA zatru zatru meM nAyaka kA patana hotA hai / TippaNI- dijjai, kijjai, chijjai, pIDijjai 8 dIyate, kriyate, kSIyate, pIDyate (karmavAcya rUpa) de0 SS 36. 37. O. atha gaNadvayavicAraH / riddhi-D. O Rddhi, buddhi-0.'na prApyate' / thirakajja - B. C. D. 'kavva / jujjha - C. D. K. jujhjha / Nibbhaa--C. D. K. Nimbhaa / kijjai -0. dijjai / puNu puNu - A. D. puNa punn| chijjai -0. kijjai / 'pIDijjai - C. pIDijjai / aru bhicca mitta-0. mitte / Aatti - A. Aati, B. Aiti, C. atti, D. Ayatti / cala-D. jala / sava bhicca uAse - D. aru bhicca / vairi - C. bhiccavare, D. N. bhiccavairi / phala -0. pala / 38. uAsINa - A. uAsiNa / kajja-B. kajju / maMda-C. D. baMdha | dikhAvai - C. K. dekhAvai / kajja kichu maMda dikhAvar3a -0. kajjavaMdha kichu dekhAvA / Aatti-D. Ayatti, O Aiti / calAvai - B. calAvei; C. anaavii| maMdabhala - C. manda nAa bhnn| kichu -A kichui / hiC na, O Na / dakkhia - C dekhia, D. deSSia O. dekkhai / vairiu - A. B. vairIa. C. vairiu, D. N vairia, O vari / kai - C. kaI / lakkhia -C. lekhikhaa, D levia, O. lakkhar3a / ho-A, hoi / suNNa -C. sunna / gharaNi-C. gharini, O. ghariNi / Nasa - A. Nasai, C. D. nasa / dhaNa - A. O. dhaNu / For Private Personal Use Only Page #42 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1.39] mAtrAvRttam vairi 8 vairI (e 8 ai); dekkhia, lekkhia (bhUtakAlika karmavAcya kRdaMta pratyaya 'a' (ia)). dharaNiNasa - 8 gRhiNInAzaH (varNaviparyaya ke kAraNa 'ha' kA viparyaya) / aha mattANaM uddinaM, puvva juala sari aMkA dijjasu / gurusira aMke sesa meTijjasu / uvaralaaMka lekkhi kahu ANahu / te paridhua uddiTThA jANahu // 39 // [aDillA-arillA] 39. mAtrAoM kA uddiSTa pahale ke yugala aMkoM ke samAna aMka dene cAhie~ / usake sira para guru likhanA cAhie tathA zeSa aMkoM ko miTA denA cAhie / jor3a ke aMka ko likhakara lAo / isako uddiSTa samajho / vyAkhyAkAroM ne isa padya meM kisI mAtrikagaNa ke prastArabheda ko jAnane kI kuMjI aise batAI hai| mAna lIjiye hameM SaTkala ke prastArabheda ko jAnanA hai| to sabase pahale hama SaTkala meM sss tIna guru likha leNge| isake bAda sabase pahale eka aMka denA hai, vaha 1 hogA / isakA yugala banAne para 2 aMka hogaa| isameM 1 ko guru ke Upara tathA 2 ko guru ke nIce likheMge isake bAda ina donoM ko jor3akara tIna hue / yaha dvitIya guru ke sira para tathA 2 aura 3 ke jor3a 5 ko usake nIce likheMge / isI taraha tIsare guru ke sira para 3 aura 5 kA jor3a 8 likheMge tathA bAda meM nIce 5 aura 8 kA jor3a 13 likheMge / yahI 13 SaTkala ke prastArabheda hue / ise isa taraha spaSTa kiyA jA sakatA hai 1 2 1 3 S S 2 1 3 5 S 25 138 55 5 25 [ 17 1 3 8 S S S 2 5 13 TippaNI-dijjasu, maeNTijjasu,, 'jja' prAkRta - apa0 'vidhi' (liG) (opTeTiva) kA cihna hai / de0 pizela $ 459, tagAre $ 141 / 'jjasu' vidhi ma0pu0e0va0 kI tiG vibhakti hai / tu0 vaTTejjasu (pizela pR. 225), bhuMjejjasu, Nivasijjasu, jiNejjasu ( tagAre pR. 312) / kahAvahu, (*/kathApaya+ loT ) | ( ( kahAva + hu0 AjJA0 ma0 pu0 e0 va0) / TTe savvakalA kArijjasu / puvva juala sari aMkA dijjasu / pucchalaaMka miTAvahi sekha / uvarala aMka lopi kahu lekha // 40 // jattha jattha pAvijjai bhAga / ehu kahai phura piMgala NAga / paramattA lei gurutA jAi / jata lakkhahu tata lekkhahu Ai // 41 // [ pAdAkulaka] 40-41 ina do chaMdoM meM mAtrAnaSTa ko jAnane kA DhaMga batA rahe haiM / jisa kalAprastara kI naSTa mAtrA ke saMbaMdha meM prazna kiyA jAya, vahA~ pahale sabhI ko kalA (laghu) banA leM / isake bAda ukta krama se pahale ke samAna aMka (1, 2, 3, 5, 8, 13) deveM / isake bAda pIchale aMka ko miTA de, tathA zeSa 39. atha mAtrA uddiSTaM | Adau hastalekhe - " atra mAtrANAmuddiSTaM / puvva-B. pUvvaM / juala-D. yugala / meTijjasu C. K. miTijjasu / uvarala-K. ubarala, D. uvvarila / aMka-K. aMke / lakkhi kahu ANahu - A. kai ANaha, C. lekhi 'ANaha, D. lekhi, K. lekhikha kahAbahu, O. ANaha / jANahu - O. jANaha / 40. O atha mAtrAnaSTaM / NaTThe -C. NaThThe / sari-C. D. sira / pucchalaC. Succhala, D. puchila, O. pUchala / miTAbahi-- B. miTTAvahi, D. miTAvahu, K. miTAvaha, O meTAvahi / sekha -C. seSa, D. seSaha / uvarala-D. uvvarila, K. avarala, O. uarala / lopi - D. lekhi, C. leSi, K. luMpi / lekha - D. leSaha / 41. jattha jattha0. jattha / pAvijjai-C. pAijjai / kahai -C. kahai / phura - B. phuru; C. phuTa / lei - B. le - N lai / lakkhahu - C. lekkhasi tata lekhasi, D. jata dekhahu tata lekhahu 0 pUchaha tata pUchaha / Ai -C. AI / For Private Personal Use Only Page #43 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 18] prAkRtapaiMgalam * [1.41 aMkoM ko lopa kara likheM / jo jo aMka zeSAMka meM AtA hai, vaha apanI svayaM kI kalA ko tathA dUsarI mAtrA ko bhI lekara guru ho jAtA hai, isa DhaMga se likhane para lekha A jAtA hai| aisA piMgala nAga kA vacana hai| isameM naSTa mAtrA ke viSaya meM prazna karane para uttara dene kI vidhi batAI jA rahI hai| mAna lIjiye, kisI ne prazna pUchA ki SaTkala meM dasavA~ bheda kauna-sA hotA hai ? isakA uttara dene ke lie hameM sabase pahale cha: kalA (laghu) likhanI caahie-||||||, isake bAda pichale cakra kI taraha yahA~ bhI aMka likha leMge- 12 3 58 13 aba hama 13 meM se jo SaTkala kA aMtima bheda hai, 10 bAkI nikAla dete haiM, to zeSa 3 bacegA, isase SaTkala kI tIsarI kalA apane Age kI kalA (cauthI) ke sAtha guru bana jaaygii| ataH SaTkala ke dasaveM bheda kA rUpa hogaa||7||. mAna lIjiye, hameM pA~caveM bheda kA patA lagAnA hai| ukta vidhi se 13 meM se 5 bAkI nikAlane para 8 bacate haiM, yaha 8 aMka pA~caveM laghu ke Upara hai, isa taraha pA~cavI kalA chaThI kalA ke sAtha milakara guru ho jAyagI, ataH pA~cavA bheda hogaa-|||| 5. hama eka tIsarA udAharaNa le leM / mAna lIjiye, SaTkala ke AThaveM bheda kA patA lagAnA hai / 13 meM se 8 bAkI nikAlane para 5 baceMge; yaha aMka cauthI kalA para hai| ataH cauthI kalA pA~cavI ke sAtha milakara guru ho jAyegI tathA SaTkala kA AThavA~ bheda / / / ' / hogaa| mAna lIjiye, SaTkala ke prathama bheda kA hI patA calAnA hai| aisI sthiti meM 12 zeSa bceNge| ye 12 kisI bhI eka kalA para nahIM, para prathama, tRtIya tathA paMcama kalA ke aMka (1, 3, 8) kA yoga 12 hotA hai; ataH isa bheda meM prathama, tRtIya yA paMcama kalA Age Age vAlI kalA ke sAtha milakara guru ho jaayegii| ataH SaTkala kA prathama bheda sarvaguru ''' hogA / isI taraha anya bhedoM kI naSTa mAtrA kA bhI patA cala sakatA hai| TippaNI-Nadve 2 naSTe (TTha 2 STa. 'e' adhikaraNa e0 va0) kArijjasu, dijjasu Vkara+ijja+su (NijaMta, vidhi ma0pu0e0va0) Vde+ijja+su (vidhi ma0pu0e0va0) pucchala saM0 'pucch+lH'| miTAvahi-miTAva+hi (NijaMta, AjJA ma0pu0e0va0) uvarala 2 *uparila: ('ala' pratyaya de0 tagAre 6 158, TesiTorI 6 143 / / lopi < lopia 2 *lupya ('i' < 'ya' (lyap ) pUrvakAlika kriyA bodhaka kRdanta pratyaya de0 pizela 658990 / avahaTTha meM Akara 'ia' pratyaya ke padAMta 'a' kA lopa ho gayA hai| yaha 'i' vAlA rUpa vrajabhASA tathA avadhI meM bhI pracalita hai| avadhI ke lie de0 DaoN0 saksenA : ivolyUzana Av avadhI 335 ) / kahu-(kahAu AjJA ma0pu0e0va0 kA apabhraMza-avahaTTha meM 'u' cihna hai| sAtha hI isakA avahaTTha meM zUnya cihna bhI pAyA jAtA hai| jattha yatra (tra > ttha (TTha) ke lie de0 pizela $ 290) / pAvijjai-/pAva+ijja (karmavAcya)+i (vartamAna pra0 pu0 e0 va0) lai-Vle+i apabhraMza meM Vle dhAtu se 'i' (lyap) pratyaya ke rUpa vikalpa se 'lei'-'lai' banate haiM, isa rUpa meM 'e' kA 'a' ke rUpa meM asAvarNya ho gayA hai| ise hama asAvarNya kA udAharaNa isalie mAna rahe haiM ki 'e' tathA 'i' donoM pazcaga svara (beka vAulsa) haiM, tathA 'i' ke kAraNa 'e' 'a' ho gayA hai| 'lai' rUpa dohAkoSa meM bhI milA hai; de0 tagAre pR. 438 / jAi-LyAti /jA+i (vartamAna pra0 pu0 e0 va0) Ai-A+i; pra0 pu0 e0 va0 / lekkhahu-Vlekkha dhAtu se AjJA ma0pu0ba0va0 / aha vaNNANaM uddiTuM, akkhara uppari duNNA, aMkA dijjahu muNehu uddiTThA / / lahu uppari jo aMko taM dei ekkeNa jANehu // 42 // [gAthA] 42. 0. atha varNAnAmuddiSTaM / Adau D. lekhe 'gAhA' iti prApyate / akkha-C. akhkhara D. appara / uppari-C.D. uppara / duNNA Page #44 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1.42] mAtrAvRttam [19 42. aba varNoddiSTa batA rahe haiM - akSaroM ke Upara dugane aMka dene cAhie, ise uddiSTa samajho / laghu ke Upara jo aMka hoM unameM eka dekara (jor3akara). (usa bheda ko) samajo / mAna lIjiye, caturakSaraprastAra kA varNoddiSTa batAte samaya hama cAra akSara likha leMge-5555, isake Upara dugane dugane aMka deMge 335; aba yadi koI vyakti yaha prazna kare ki caturakSara prastAra ke Adi tathA anta meM laghuvAlA bheda kaunasA hai, to hama pahale usakA svarUpa likha leMge tathA usa para ukta aMka deNge| 33 | isake bAda laghu ke Upara ke aMka 1 tathA 8 jor3akara isameM 1 aura jor3a deMge isa taraha 10 aMka AyegA / yahI bheda AyegA / mAna lIjiye, koI pUchatA hai ki ekAdazAkSara prastAra meM sarvalaghu vAlA kauna sA bheda hogA ? isakI gaNanA aise hogii| 1 2 4 8 16 32 6 4 128 256 512 1024 yahA~ hama dekhate haiM ki sabhI aMka laghu hai| ataH ina sabhI ko jor3anA hogA, yoga hogA 2047; 1 milAne para 2048 hotA hai / yahI sarvalaghu vAlA ekAdazAkSara bheda hogA / isa saMbadha meM eka saMketa aura kara diyA jAya ki kisI akSara prastAra meM saba kula bheda ThIka utane hI hoMge, jitane ukta vaNika vRtta ke aMtima varNa para likhita dviguNita aMka ke dugane hote haiN| jaise ekAdazA bheda 2048 haiM, to dvAdazAkSara ke bheda 4096 hoMge, trayodazAkSara ke 8192 hoMge, isI taraha sabhI taraha ke varNika vRttoM ke prastAra kI gaNanA kI jA sakatI hai| unnIsa varNa vAle chaMdoM kA prastAra 524288 hogA, ikkIsa varNa vAle chaMdoM kA prastAra 2097152 hogaa| TippaNI-duNNA < dviguNa (rA0 dUNA (u0 dUNAM) ba0 va0) dijjahu-vidhi (opTeTiva) ma0pu0ba0va0 / muNehu-/muNa-(e) hu AjJA0 ma0pu0ba0va0 /muNa' dhAtu desI hai| de0 'jo jANamuNau' prAkRtaprakAza 8.23. saMbhavataH isakA saMbaMdha saMskRta 'man' dhAtu se hai, jisake 'manute' rUpa meM svara meM varNaviparyaya karane para 'muNai'-'muNei' rUpa bana jaayNge| dai-/da+i (pUvakAlika kriyArUpa) de0 lei 6 40-41 / ekkeNa-(ekka+eNa karaNa kAraka: e0 va0 vibhkti)| jANehu-VjANa-(e) hu AjJA ma0pu0ba0va0 / AsAM NaTuM, NaDhe aMke bhAga karijjasu / samabhAgahi~ tahi lahu mUNijjasu / visama eka dei vaMTaNa kijjasu / piMgala jaMpai guru ANijjasu // 43 // [aDillA] 43. varNanaSTa kA patA lagAne kA DhaMga, naSTa aMka kA bhAga karo (Adhe banAo); samabhAgoM ke sthAna para laghu tathA viSama bhAgoM ke sthAna para guru smjho| . viSama meM eka dekara jor3o / phira use bAMTo (Adhe banAo), isake bAda usake sthAna para guru samajho / aMkA-0. aMkA duNNA / dijjahu -B. dijjasu, D. dijjehu / muNehu-B. magamuNahu, C. muNahu, D. suNahu, 0. muNNahu / uppariC. D. uppara / deMi-C. D. dei K. dai, B. aMtima caraNe 'pehu sakkakaraNaM ANehu' iti prApyate / 43. 0. atha varNAnAM naSTaM / Adau D. lekhe 'aDila' iti prApyate / Nadve C. NaDhe / samabhAgahi~-A. degbhAaha~, C. sAri bhAgahi, D. sarisa bhAgahIM, K. sama bhAgaha, 0. samabhAgahi / tahi-A. taha, D. 'na prApyate' / lahu-0. lahU / mUNijjasu-0. muNijjasu / visama-A. C. D. visama, K. bikhama / eka-D. ekk.| dei-A. de, C. dai| vaMTaNa-K. baMThaNa / ANijjasu-C. Anijasu / Page #45 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prAkRtapaiMgalam [ 1.44 isa aDillA meM naSTa varNa chaMdoM ke varNoM ko jAnane kA prakAra varNita hai| mAna lIjiye, hameM caturakSara prastAra ke dasaveM bheda kA svarUpa jAnanA hai| dasa sama haiM, isalie hama sarvaprathama laghu likheNge| tadanaMtara isakA bhAga (AdhA) karane para pA~ca labdhi AyegA, yaha bhI viSama hai, phira guru likheNge| isake bAda pA~ca meM eka jor3ane para chaH hogA, isakA AdhA (vaMTaNa) karane para tIna hoMge, ye bhI viSama hai / ataH phira guru likhanA hogA / isameM phira eka jor3ane para cAra hoMge / ye sama haiM, ataH laghu denA honaa| isa prakAra caturakSara prastAra ke dazama bheda kA svarUpa ISSI hogA / TippaNI- karijjasu - Vkara + ijja (vidhi) + su vidhi ma0 pu0 e0 va0 / 'bhAgahi~ - prAkRta- apa0 meM 'bhAahi~ ' rUpa hogA, kiMtu avahaTTha meM ardhatatsama tathA tatsama rUpoM ke pracalana ke kAraNa 'bhAgahiM' (bhAga+hi~) rUpa milatA hai / apabhraMza meM 'hiM' (hi) adhikaraNa e0 va0 ba0 va0 vibhakti hai / de0 pizela $ 366, e0 pR. 252, tu. desahi~ gharahi~ (hema. 4.386. 422 ) - hadahiM, paDhamahi; samapAahiM, sIsahi~, aMtahiM, cittahi~, vaMsahi~ (prAkRtapaiMgalam) de0 tagAre 698 e pR. 185 20] tahi~ < tasmin (TIkAkAroM ne ise 'tatra' se anUdita kiyA hai ) mUNijja - muNa+ ijja (vidhi) + su vidhi ma0pu0e0va0; isakA zuddha rUpa 'muNijjasu' hotA hai, chaMda: suvidhA ke liye prathamAkSara ke svara ko dIrgha (mU) banA diyA gayA hai / kalakattA vAle saMskaraNa meM 'muNijjasu' pATha hI milatA hai, mAtrA kI kamI vahA~ 'lahu' ko 'lahua' banAkara pUrI kI gaI hai| chaMda kI suvidhA ke lie avahaTTha yA purAnI hiMdI meM svara kA hrasvIkaraNa, dIrghIkaraNa, vyaMjanoM kA dvitva Adi aneka prakriyAyeM pAI jAtI hai| r3he0 DA0 hajArIprasAda dvivedI : hiMdI sAhitya kA AdikAla pR. 43-48 / vaMTaNa - VvaMTa +Na. (pratyaya) isa 'Na' pratyaya kA vikAsa saMskRta 'na' (lyuT) pratyaya se huA hai, isakA saMskRta rUpa *varttanam' hogA / isI kiyA kA vikAsa hiM0 bA~TanA, rA0 vA~Tabo-bA~Tavo ke rUpa meM pAyA jAtA hai / kijjasu--isakA vikAsa kara dhAtu ke durbala rUpa 'ki' se huA hai ki + ijja+su vidhi ma0pu0e0va0; isIse hi0 kIjiye saMbaddha hai / / adhikaraNa e0va0 / jaMpar3a - jaMpa ( 8 jalpa) + i vartamAna pra0 pu0 e0 va0 / ANijjasu - A+NI + ijja (vidhi) su; vidhi0 ma0 pu0 e0 va0 / saMskRta TIkAkAroM ne karijjasu mUNijjasu, kijjasu, ANijjasu ko karmavAcya AjJA kA rUpa mAnA hai / vaise prA0 apa0 meM 'ijja' karmavAcya tathA vidhi donoM kA pratyaya hai, kiMtu maine yahA~ 'su' (ma0pu0e0va0) cihna ke kAraNa inheM vidhi kA rUpa mAnanA hI vizeSa ThIka samajhA hai / aha vaNNameru, akkhara saMkhe kATTha karu, Ai aMta paDhamaMka / sira 44. aba varNameru kA vicAra karate haiM - dui aMke avaru bharu, sUI meru NisaMka // 44 // (dohA) akSaroM kI saMkhyA jitane koThe banAveM / ina koThoM meM pahale tathA aMtima koThe meM 1 aMka likheN| Upara sira do koThoM meM jo bhI aMka hoM, unheM joDakara nIce ke koThe bhreN| isa krama se sUcImeru kA nirdeza niHzaMka hokara kreN| isa dohe meM kisI akSara meM kitanA chaMdaH prastAra hotA hai, isakI vidhi batAI gaI hai| sabase pahale do koThe banAkara donoM meM 1, 1 aMka denA cAhie, isake bAda inake nIce kramazaH se tIna, cAra, pA~ca ityAdi koThe bnaave| pahale do koThe ekavarNa prastAra ke sUcaka haiM, isI taraha bAda ke koThe kramazaH dvivarNa, trivarNa, caturvarNa Adi kA prastAra sUcita kareMge / 44. A. C. O. atha varNameruH, D. dohA / akkhara - C. akhkhara, D. aSpara / saMkhe-B. saMkha, C. aMke, D. saMSe / koTTha C.D. ko, O. koTha / karu- kruu| Ai -D. AI / paDhamaMka - B. paDhama aMka / avaru- A. avara, O. aura / sUI -0. soi / meru0. merU / NisaMka - B. NIsaMka, C. nisaMka, D. ni:saMka / For Private Personal Use Only Page #46 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1.44] mAtrAvRttam [21 isake bAda hara varNa ke Adi tathA aMta ke koThe meM 1, 1 aMka denA cAhiye, tathA hara bIca ke koThe meM Upara ke do koThoM kA yoga likheM / isa krama se mile aMko kA saMpUrNa yoga usa usa akSara kA chaMdaHprastAra smjheN| inheM nimna rekhAcitra se spaSTa kiyA jA sakatA hai ekavarNamerupaMkti dvivarNa trivarNa caturvarNa paMcavarNa SaTvarNa saptavarNa 17 | 21 | 35 35 | 217 1 128 aSTavarNa __ 1 8 28| 56, 70/ 56/ 28 81 | 256 navavarNa 19 36 84 126 | 126 | 84 | 36 | 9 | 1 412 dazavarNa 110 45/ 120 | 210/ 252] 210 120 45 | 10 | 2 | 1024 ekAdazavarNa | 1 11 55 165 | 330 | 462 462 | 330 | 165, 55, 11, 1 2048 isI krama se Age ke vargoM ke chandaHprastAra kA bhI patA lagAyA jA sakatA hai| dAhinI ora anta meM likhe aMka ukta paMkti ke aMkoM kA yoga hai / ye tattat varNa ke chaMdaHprastAra kI saMkhyA kA saMketa karate haiM / TippaNI-akhkharakkha) / koTTha koSTha (koTTha+zUnya vibhakti karma. e0 va0) / karu / kara+u AjJA0 ma0pu0e0va0 (hi0 karo) / paDhamaka prathamAMka (prAkRta apabhraMza meM svara saMdhi meM jahA~ a+a hote haiM, paravartI 'a' ke sAnusvAra hone para donoM kI saMdhi 'aM' hotI hai, kyoMki 'vahA~' 'A' na hone para bhI mAtrA-bhAra anusvAra ke kAraNa banA hI rahatA hai / (paDhamaMka +zUnya karma e0 va0) / Ai aMta-ye donoM adhikaraNa kAraka ke rUpa haiM, inameM adhikaraNa kAraka kI zUnya vibhakti pAI jAtI hai (Ai+0 Page #47 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 22] prAkRtapaiMgalam [1.45 aha assa patAkA, udiThThA sari aMkA dijjasu / puvva aMka parabharaNa karijjasu / pAvala aMka paDhama paridijjasu / pattharasaMkha patAkA kijjasu // 45 // (aDillA) 45. varNapatAkA: uddiSTa ke samAna aMka do, pUrva aMka se para aMka ko bharo (joDo), prApta aMka ko prathama do, isa prakAra prastassaMkhyA se patAkA karo / jaise varNoddiSTa meM aMka diye vaise hI aMka do tathA unako nimna krama se sajAne para kisa chaMda ke kisa bheda meM kitane guru yA laghu hoMge isakA patA laga sakatA hai| mAna lIjiye, caturakSara prastAra ke kisa kisa bheda meM kitane guru yA laghu hote haiM, yaha jAnanA hai, to hama sarvaprathama 1, 2, 4, 8 kramaza: dugane aMka likhate haiM / pichale prastAra caka meM hama dekha cuke haiM ki caturakSara prastAra ke 16 bheda hote haiM, arthAt 16 vA~ bheda aMtima sarvalaghu ( / / / / ) bheda hai tathA prathama bheda sarvaguru (5555) bheda hotA hai| hama dekhate haiM ki sarva prathama bheda sarvaguru hai tathA aMtima sarvalaghu / isake pUrva 8 aMka ko pichale aMka 4 meM joDane se 12 AyeMge, ve 8 ke nIce likheMge, tadanantara isameM do milAkara 14 likheMge, phira usameM 1 joDane para 15 likhA jAyagA / bhAva yaha hai, caturakSara prastAra meM 8.vA~, 12 vA~, 14 vA~ tathA 15 vA bheda eka guru kA hogA / 8 vA~ bheda 51, 12 vA~ bheda / / / , 14 vA~ bheda // 51, tathA 15 vA~ bheda ||' hogA / nIce ke rekhAcitra meM pA~ca khAne kramazaH sarvaguru, triguru, dviguru, ekaguru tathA sarva laghu bhedoM kI gaNanA tathA tAlikA prastuta karate haiM | 1 | 2| 4 8 36 |12 14 | | 12 Ti 0 sari < sadRk / dijjasu-vidhi kA ma0pu0ba0va0 kA rUpa / (kucha loga ise karmavAcya rUpa mAnate haiM, so ThIka nahIM) pAvala-vpA+a+la. bhUtakAlika karmavAcya kRdaMta kA rUpa jisameM 'va' zruti hai (saM0 praapt)| paridijjasu-nirNayasAgara prati meM 'paratijjasu' (< saM0 parityajyatAM) pATha liyA gayA hai / '-jjasu' vAle ye sabhI rUpa vidhi prakAra ke haiM, karmavAcya ke nahIM, '-su' ma0pu0ba0va0 kA tathA '-jja-' vidhi kA cihna hai| __aha mattA meru. dui dui kATThA sari lihahu paDhama aMka tasu aMta / tasu Aihi puNa ekka sau paDhame be vi milaMta // 46 // (dohA] sira aMke tasu sira para aMke / uvarala kATTha purahu NIsaMke / mattAmeru aMka saMcAri / bujjhahu bujjhahu jaNa dui cAri // 47 // [pAdAkulaka] 45. A. C. O. atha varNapatAkA. D. aDilla / udiThThA B. uddiTTa, C. uddiSTA / sari-D. sira / aMka-0. aMke / bharaNa-C. bharana / pAvala-A. pAula, C. pAola / paridijjasu-A. B. degtejjasu, C. paridijjasu, D, paritajjasu / patthara-A. B. ptthaar| saMkhaC.O. saMkhe. D. saMSa / kijjasu-B. D. lijjasu. 46. A. B. C. . atha mAtrA meruH, D. dohA / kATThA-C.O. koThA / sari-D. sira / puNa-C. puni, B lekhe na prApyate / sa-C. sauM D. suM / be vi B. K. be bi / 47. D. pAdAkulakaM / uvarala0. uarala / purahu-A. B. C. pUrahu D. K. puraha / NIsaMke B. NIsaMka, D. ni:saMke, K. NissaMke, N. nIsaGke / bujjhahu-A. vujjhahu, B. vuTThau, C. vujjhahu, D. bujhjhai K. bujhjhai, 0. vujjhu| dui-A. duhU / cAri-D. cyAri / Page #48 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [23 m 1.47] mAtrAvRttam 46-47. mAtrAmeru: AraMbha meM do do mAtrAoM ke koSThaka likho, unameM aMtima koSThaka meM prathama aMka sthApita karo, isameM sama ke pahale ke (viSama) koSThakoM meM eka aMka sthApita karanA cAhie / agale sama koSThakoM meM donoM kA yoga likheM / sira para sthita tathA sira ke pare vAle koSTha meM sthita aMkoM se koSTha ko niHzaMka hokara bhareM / isa prakAra aMkoM ko bharakara do cAra janeM hI mAtrAmeru ko jAna sakate haiN| (bhAva yaha hai ki mAtrAmeru kA jJAna itanA kaThina hai ki ise do cAra vyakti hI jAna pAte haiM / ) mAtrAmeru kI gaNanA isaliye kI jAtI hai ki kisa kisa mAtrika gaNa meM kitanA kitanA prastAra hotA hai, tathA usameM sarvaguru, sarvalaghu yA ekaguru, ekalaghu Adi bheda kAna se hote haiM, ise batAyA jA sake / yaha gaNanA nimna prakAra se kI jAtI hai sarvaprathama do koSTha likhe jAte haiM, jo dvikala kA saMketa karate haiM, isake bAda phira do koSTha banAye jAte haiM, jo trikala kA saMketa karate haiN| isake bAda kramaza tIna-tIna, cAra-cAra, pA~ca-pA~ca koSTha banAye jAte haiN| isa prakAra catuSkala paMcakala meM tIna-tIna, SaTkala saptakala meM pA~ca-pA~ca koThe bneNge| tadanantara pratyeka ke aMta vAle khAne meM 1 aMka bhara denA hogA, jo isa bAta kA saMketa karatA hai ki hara taraha ke mAtrika gaNa meM sarvalaghu bheda kevala eka hI hogA / isI prakAra khAlI koSTha meM Upara vAle tathA samIpastha koSTha kA yoga likha de / prathama paMkti ke do koSThoM meM 1+1 aMka hai, ataH dvitIya paMkti ke khAlI khAne meM 2 likha diyA, jo isa bAta kA saMketa karegA ki trikala meM guru vAle do bheda hoMge / (spaSTa hai, guru vAlA eka bheda 5 | hogA, dUsarA / ', tIsarA bheda sarvalaghu / / / hogA / ) isake bAda cauthI paMkti meM aMtima koSTha meM to hama 1 pahale hI bhara cuke haiM, abhI do koSTha khAlI par3e haiN| isameM prathama koSTha ke sira para koI koSTha na hone se hama kevala 1 aMka likha deMge / aba eka koSTha phira khAlI rahA, isa koSTha meM; isake uparivartI gRhoM me 2 tathA 1 aMka hai, ata: hama unakA yoga 3 aMka likha deMge, jo isake anya bhedoM kA saMketa karegA / isa prakAra spaSTa hai ki AraMbhika koSTha kA 1 aMka isa bAta kA saMketa karatA hai ki catuSkala meM sarvaguru bheda kevala eka hI hogaa-(55)| isI taraha aMtima koSTha kA 1 aMka isa bAta kA saMketa karatA hai ki sarvalaghu bheda bhI eka hI hogaa:-(||||) | zeSa koSTha ke 3 aMka eka guru vAle bheda kA saMketa karate haiM :- (SI), (ISI), (IIS) / isa prakAra catuSkala mAtrika gaNa meM kula bheda 5 hoMge jo koSTha ke bAhara kI aMtima saMkhyA se spaSTa hai| isa saMbaMdha meM itanA saMketa kara diyA jAya ki sabhI prakAra ke mAtrika gaNoM meM sarvalaghu bheda sadA 1 hI hogA / isI taraha samamAtrika gaNoM (dvikala, catuSkala, SaTkala) meM sarvaguru bheda bhI sadA 1 hI hogaa| anya viSama mAtrika gaNoM meM kramazaH eka eka bheda bar3hatA jAyegA:- yathA trikala meM eka guru ke bheda do hoMge, to paMcakala meM 3 tathA saptakala meM 4 / isI gaNanA ke anusAra isa meru ko nimna rekhAcitra ke dvArA vyakta kiyA jA rahA hai dvikala trikala catuSkala paMcakala SaTkala saptakala 4 |1061 21 isa prakAra spaSTa hai ki saptakala ke trigaru bheda cAra hoMge :(555), (1555), (5515), (5155) isI prakAra saptakala ke dviguru bheda 10 hoMge; tathA eka guru bheda chaH / Page #49 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 24 ] aha mattA patAkA, 4. 48. mAtrApatAkAH uddiSTa ke samAna aMka sthApita karo / vAmAvarta se sabase aMtima aMka ko usase pUrva ke aMka ke sAtha lupta karo I isa prakAra eka kA lopa karane para eka guru lAo, do kA lopa karane para do guru tathA tIna kA lopa karo taba tIna guru smjho| piMgala isa mAtrApatAkA kA gAna karatA hai / jo vyakti dUsare ko yaha patAkA samajhA sake vahI ise prApta kara pAtA hai / mAtrAmeru ke dvArA kisI mAtrika prakaraNa meM laghu guru ke jitane bheda prakAzita hote haiM, unake tattat sthAna ko mAtrApatAkA kahate haiM / sarvaprathama eka daNDAkAra likhakara usameM kalpita mAtrA ke samAna aMka ke koSTha banAyeM, phira anta meM nIce se sUcI ke aMka likhe| Upara ke tIsare koSTha ko dAhinI tarapha bar3hAkara phira tIsare koSTha ko dAhinI ora bddhaayeN| isa taraha tIsare koSTha ko bar3hAte raheM / tadanantara aMkoM ko isa krama se bhareM / prathama paMkti ke aMka meM se nIce ke aMka kA 2 ghaTAkara likheM / ina bar3he hue aMkoM meM punaH do-do, tIna-tIna, cAra-cAra ghaTAkara dUsare bar3he koSThoM meM likhe / para yadi koI aMka kisI koSTha meM dikhAI de, to use dubArA na likheN| isameM prathama daNDa eka guru kA dUsarA do guru kA tIsarA tIna guru kA, isI taraha Age bhI saMketa karegA / nIce paMcamAtrika chandoM kI patAkA dI gaI hai: 1 8 sarvalaghu prAkRtapaiMgalam uhiTTA sari aMkA thappahu / vAmAvatte para le luppahu // aika lopa aika guru ANahu dui tiNi lope dui tiNi jANahu || / matta patAkA piMgala gAva jo pAvar3a so parahi milAva // 48 // (aDallA pAdAkularka) 5 3 5 6 7 eka guru 2 1 2 4 dviguru ise aise bharA gayA hai / mAtrA meru ke anusAra prathama paMkti ke koSThoM meM 1, 2, 3, 5, 8 bhara diyA / tadantara tIsare khAne ko dAhinI ora bddh'aayaa| pahale khAne meM 8 meM se 3 ghaTAkara 5 likhA, dUsare meM 8 meM se 2 ghaTAkara 6 likhA, tIsare meM 8 se 1 ghaTAkara 7 likhA / phira usase tIsare khAne ko dAhinI ora bddh'aayaa| pahale khAne 3 meM se 1 ghaTAkara 2 likhA, dUsare meM ise Upara vAle khAne ke 5 meM se 1 ghaTAkara 4 likhaa| isase spaSTa hai ki paMcamAtrika prastAra meM sarvalaghu ( 111 ) kevala 1 bheda (AThavAM) hogaa| ekaguru 4 bheda hoMge, tIsarA, pAMcavIM, chaTA, sAtavA~ (5111, 151, 151, 1115 ) dviguru kevala tIna bheda hoMge, pahalA, dUsarA tathA cauthA (551, 515, 155 ) | aha vittassa lahUguruANaM, [ 1.48 pucchala chaMda kalA kaI pucchala vaNNa miTAva / avasiTThe guru jANiahu lahu jANivvaDa tAva // 49 // [ dohA ] 48. C. O. atha mAtrApatAkA udidvA-B. uhiMdu C uhi li| luppahu--A. laghuhu / lopa - D. lopi, K. O. lope / O. tiNa | jANahu - A. jAhu, D. jAMNaha, N. jANa / gAva - C. gAvai, O. gAvahu / pAvai - C. pAvai, K. pAraha / paraha - D. parai / milAva - A. bajhAva, C. bujhAvai, D. bujhAva, O milo bahu 49. C. O atha vRttasya laghugurujAnaM pucchala A. B. C. D. avasiThThe -C. avasiThThe / jANiahu-B. jANia, D. ANivvau / C. pratau chaMdaH saMkhyA 35 / 1 0 puchl| vaNNa-0 aMka miTAva-C. melAva 0. meTAva jANiaha jANivva - A. B. C. jANivvahu, D. jANijjau, O aMkA-C. aMkA dhappahU-C. tyappahu le A. lai, C. lahu 0. ANahu - A. Anaha, C. O. jANahu N. ANa / tiNi - B. tiNi, Page #50 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1.49] mAtrAvRttam [25 49. praznakartA dvArA pRSTa chanda meM kitanI kalA hotI hai arthAt kitane laghu tathA guru hote haiM, yaha pUchane para pRSTa varNa kA lopa kara de| avaziSTa kalAoM se guru kI saMkhyA jAna le tathA guru ke jJAna ke bAda tadanusAra laghu kI gaNanA bhI jAna le / TippaNI-pucchala-(Vpuccha+la) bhUtakAlika karmavAcya kRdanta kA rUpa hai, < /pRccha+la / miTAva-VmiTA+a; AjJA madhyama pu0e0va0kAo-zrutiyukta rUpa (miTAv+a) (hi0 milAvo) jANiahu-/ jANa+ia+hu; madhyama pu0ba0va0 kA rUpa / jANivva-/ jANa+i+vva (saM0 tavya)+u; bhaviSyatkAlika karmavAcya kRdanta kA rUpa (saMskRta TIkAkAroM meM kucha ne ise 'jAnIta' se anUdita kiyA hai, kucha ne 'jJAyantAM' (laghava:) se / maiM ise 'jJAtavyaH' (laghu) athavA 'jJAtavyAH' (laghavaH) kA rUpa mAnatA huuN| vizeSa-nirNayasAgara prati tathA hamAre C hastalekha meM isake Age atirikta pATha milA hai, jo 'prAkRtapaiMgalam' mUla grantha kA aMza nahIM hai| jaisA ki nirNayasAgara tathA C prati se spaSTa hai, yaha TIkAkAra 'lakSmInAtha' kA banAyA huA aMza hai / isa aMza se milatAjulatA eka aMza hamAre B hastalekha meM bhI upalabdha hai, jise zrI ghoSa ne bhI apane saMskaraNa meM pR. 99 para TIkA meM diyA hai| B tathA C hastalekha meM varNamarkaTI tathA mAtrAmarkaTI sambandhI nimna chandoM ko eka dUsare meM milA diyA gayA hai| jina chaMdoM meM 'lakSmInAtha' (lacchINAheNa) kA nAma hai, ve B hastalekha meM nahIM milate / yahA~ hama unheM nirNayasAgara saMskaraNa ke anusAra de rahe haiM :varNamarkaTI : chappaMtI patthAra karijjasu, akkharasaMkhe koTTa dharijjasu / pahilI paMti vaNNa dhari lijjasu, dosari paMti duNNa paridijjasu / / uppara aMka guNita kari lehi, cauThI paMti soi lihi dehi / cauThI addhA pa~camI paMti, soi chaThamA lihu NibbhaMti / / pa~camI cauThI tiahi milAu, piMgala jaMpai aMka phalAu / vitta pabhea matta aru vaNNaha, guru laghu jANia ea sapaNNaha / / akkharamakkali jANahu loi, jihiM jANe maNa ANaMda hoi / jo bujjhaI soI paijjhai, makkalijAne hatthia rujjhai / lacchINAheNa kahe ema makkaliAe pabaMdhammi / pekkhaha vaNNasakuMDaM makkaliaM buhaaNAruDam // mAtrAmarkaTI: jA piMgaleNa kaiNA Na NibaddhA appagaMthaMmi / taM mattAmakkaliaM lacchINAheNa viraiaM bhaNaha / / mattAsaMkhe koTTha karu vaMticchana patthAri / tattha duAdika aMka dhari paDhamahi paMti viAri / / Ai aMka paritajji kaha savvahu paMti majhAri / puvva juala sari aMka dharu bIjI paMti vicAri // paDhama paMti Thia aMka kari bIjI paMti guNehi / jo jo aMkA jaha~ parahi taM tia paMti bhaNehi // paDhame bIaM aMkaM bIe koDhe a paMcamaM aMkaM / deUNa bANadiuNaM taddiuNaM tIacotthae deha // Page #51 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 26 ] prAkRtapaiMgalam 1 kAUNa ekka bhAvaM paMcamapaMtiTThi aMke 1 deUNa ekkamaMkaM kuNehi teNavva paMcamaM puNNam // tajjia paMcamamaMkaM puvvassi ekkabhAvamAvaNNe / deUNa ekkamadhikaM chaTuM kuNNehi paripuNNam // kAUNa ekka bhAvaM paMcamapatiTThiANa aMkANa / tajjia paMcadahaMkaM ekkaM heUNa kuNusu muNikoTTaM // evvaM NiravahimattApatthAre aMka richolI hoi tti teNa kaiNA Na kavo aMkANa vitthAro || evvaM paMcama paMtiM puNNaM kAUNa paDhamekaMkaM / deUNa bANapaMtiTThiehi~ chaTThi kuNehi aMkehi // kAUNa ekka bhAvaM paMcamachaTThiTThie aMkaM I paiko sukaivaro cotthi paMtiM ca kuNau paripuNNaM // vittaM bheo mattA vaNNA lahuA tathA guruA / ede chappaMtikaA patthArA hoMti vitthArA // jattha a hatthi rujjhai vajjhai vittaM sa suttasAricchaM / taM mattAmakkaliaM daddUNa a ko Na vajjhae sukaI // TToddi jaha vA merujjualaM jahA paDAA vA / makkaliA vi tahaccia kodUhamettakAriNI bhaNiA // ia lacchiNAhakaiNA raie ruire pabaMdhammi / pacca apaMca abaMghaM pekkhaha chandassa savvassaM // aha sakalapatthAra saMkhA, chabbIsA sattasaA taha sattAraha sahassAi~ / bAlIsaM lakkhaM teraha koDI samaggAi~ // 50 // [ gAhU] 50. ekAkSara vRtta se lekara chabbIsa akSara taka ke vRttoM ke varNaprastAra kI saMkhyA batAte haiM - varNavRttoM kA samagra prastAra teraha karoDa bayAlIsa lAkha sataraha hajAra sAta sau chabbIsa (134217726) hai / TippaNI- chabbIsA / SaTdvAviMzati (de0 pizela $ 445; chavvIsaM - uttarajjJayaNasutta; prAkRtapaiMgalam meM isakA 'chahabIsA' (chahAbisa (1.177) rUpa bhI milatA hai / de0 pizela $ 441 pR. 314 ) / sattasaA < sapta zatAni (saA-saa, ba0va0) / sattaraha / sattadaza (saptadaza sattarasa (ardhamAgadhI, jaina-mahArASTrI, de0 pizela 6 443) > sattaraha - sattAraha, isI kA vikAsa 'sataraha' (caturviMzatijinastavana), satara (AdinAthacarita) meM pAyA jAtA hai / de0 TesiTorI $ 80 hiMdI 'sataraha satraha rA0 'satarA (uccA0 satrA) kA vikAsa isI krama se huA hai / ) sahassAIM sahasrANi napuM. ba. va. / [ 1.50 bAAlIsaM < dvAcatvAriMzat, jainamahA0, ardhamAga0 meM isakA 'ya' zrutivAlA rUpa 'bAyAlIsaM' pizela ne saMketita kiyA hai / (pizela 9 455) isakA eka vikAsa anya krama se bhI pAyA jAtA hai / 50. C. atha prastArasaMkhyA, D. gAhU, O. atha sakalaprastArasaMkhyA / chabbIsA -C. chavvIssA / sahassAi~ - A. K. O sahassAI, C. sahassAI D. sahassAIM / bAAlIsaM -C. vAAlIsaha, D. bAyAlIsaM O. bAAlisaM / lakkhaM -C. lakhkhaM D. laSSaM / koDI - C. koTi / samaggAi - A. D. K. samaggAi~, C. samaggAi, O samagAI / For Private Personal Use Only Page #52 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1.51] mAtrAvRttam [27 (1) dvAcatvAriMzat >*bAaAlIsa > bAAlIsa-bAyAlIsa (pizela, prA0paiM0) (2) dvAcatvAriMzat > *baiattAlIsa > baitAlIsa > biitAlIsa. isake 'baitAlIsa' (AdinAthacarita), 'bitAlIsa' (Adi ca0) rUpoM kA saMketa prA0pa0rAja0 meM TesiTorI ne kiyA hai| de. TesiTorI 980. hi0 bayalIsa-bayAlIsa. rA0 bayA~LIsa-bayA~LI (hADautI; biyA~LI), isa saMbaMdha meM isa bAta kA saMketa kara diyA jAya ki 'catvAriMzat' ke 'tAlIsa' vAle vikasita rUpoM kI hiMdI-rA0 meM kamI nahIM hai-de0 uMtAlIsa (UnacatvAriMzat), ikatAlIsa (ekacatvAriMzat), titAlIsa (tricatvAriMzat), paiMtAlIsa (paJcacatvAriMzat) / lakkhaM > lakSaM (hi0rA0 lAkha) / teraha < trayodaza / isakA 'terasa' rUpa suyagaDaMga tathA uvAsagadasAo meM ardhamAgadhI meM milatA hai / 'teraha' rUpa mahArASTrI tathA apabhraMza-avahaTTa, tathA prA0paiM0 (1.9.2.58,66) meM bhI milatA hai| de0 pizela 443. prA0pa0rAja0 meM isakA 'tera' rUpa milatA hai / de0 TesiTorI 8 80. hiM0 teraha, rA0 terA (uccA0 therA) gu0 tera / koDI > koTi / (isI meM avahaTTha kAla meM repha kA Agama hone se 'koDI-kroDa' rUpa niSpanna hotA hai, jisameM paravartI rUpa se hi0 karoDa, rA0 koDa zabda bane haiN| samaggAI < samagrANi (I napuMsaka0 kartA-karma ba0va0) aha gAhApaaraNaM (atha gAthAprakaraNam), hoi gAhU matta cauaNNa gAhAi sattAvaNI / taha viggAha palaTTi kijjai uggAhau saTThi kala // gAhiNI a bAsaTThi kijjai / taha vi palaTTai siMhiNI be aggala ho stttthi| sattarUa aNNoNNa gaNa khaMdha matta causaTThi // 51 // [raDDA] 51. aba mAtrika chaMdo ke prakaraNa ko AraMbha karate hue sarvaprathama 'gAthA' tathA usase saMbaddha chaMdoM kA varNana kreNge| gAhU chaMda 54 mAtrA kA hotA hai, gAthA meM 57 mAtrA hotI haiN| gAthA kI hI ulaTI vigAthA hotI hai (isameM bhI 57 mAtrA hI hotI haiN)| udgAthA meM 60 mAtrA hotI hai| gAthinI meM 62 mAtrA kI jAtI haiM / gAthinI ko hI ulaTane para siMhinI chaMda hotA hai, isameM bhI 62 mAtrA hotI haiN| ye sAta prakAra ke mAtrika chaMda anyonyaguNa haiN| skaMdhaka chaMda meM 64 mAtrA hotI haiN| isa padya meM 'raDDA' chaMda hai, jisakA vivaraNa Age AyegA / raDDA chaMda meM nau caraNa hote haiM, jinameM bAda ke cAra caraNa dohe ke hote haiN| pUrva ke pA~ca caraNoM meM kramazaH 15 (prathama), 12 (dvitIya), 15 (tRtIya), 11 (caturtha), 15 (paMcama) mAtrA hotI haiN| isa taraha raDDA meM kula 15+12+15+11+15+13+11+13+11 = 116 mAtrAyeM hotI haiN| TippaNI-cauaNa < catuHpaMcAzat (pizela ne isakA koI saMketa nahIM kiyA hai) usakI vyutpatti *caupaNa, cauvaNNa, *cauaNNa ke krama se hogI / pizela ne paJcAzat ke paNNaM, vaNNaM rUpoM kA saMketa avazya kiyA hai, de0 pizela $ 445 / TesiTorI ne prA0 pa0 rAja0 'copana' rUpa kA saMketa kiyA hai (de0 680), jo Aja bhI isI rUpa 51. C. atha gaathaaprbhedH| *gAhU-C. ggAhU / matta-D. mattaha / caaNNa A. B. coaNNa, D. cuMaNNa, cauNa / gAhAi-A. taha gAhAi, C. taha gAhA, D. gAhAI / sattAvaNI A. sattAvaNa, B. sattAvaNai, C. sattAvaNI D. sattAvaNNa, K. sattAvaNia, 0. sttaavnnnnii| taha-A. tehi, D. taha / viggAha-C. viggAhA / palaTTi-C. palaTi / kijjai-A. kijjiai; C. dijjai, D. kuNai / uggAhau saTThi kala-B. uggAha saTThikalA; C. uggArahaisahi, D. uggAho saTThikala, 0. ugAhahu saTThikalA / gAhiNI a-A. gAhiNi a, B. gAhaNi a, C. para gAhiNI a, I D. gAhINi a, N. gAhaNiA / bAsaTThi-A. vAsaThi, B. vAsaThThi, C. vAsaTTi, D. vAsaThThihi / kijjai-A. karu mattai, D. kalai, O. dijji| palaTTai-A. palaTTia, B. palaTai, C. D. palaTThai, K. palaTThai / siMhiNIA. siMhaNI, C. siMghiNI, D. siMhiNi, O. sIhiNI / aggala-0. aggA / ho-A. hoi, D. kala / saTThi-C. saTTi, khaMdha-C. khaMdhA, 0. khidh| causaTThi-A. B. causaTThi D. cosaTThi, C.custttti| Page #53 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 28] prAkRtapaiMgalam [1.52 meM rA0 meM pAyA jAtA hai, isakA vikAsa 'cauppaNa' se hogA / hi0 covana kA vikAsa 'cauvaNa' < 'cauvaNNa' se hogaa| vastutaH 'cauaNNa-cauvaNNa' donoM rUpa eka hI haiM, prathama rUpa kA hI 'va' zruti vAlA rUpa dUsarA hai, isIke saMyuktAkSara 'paNa' ko sarala karane para 'cauaNa-cauvaNa' rUpa bneNge| gAhAi< gAthAyAH (gAhA+i strIliMga saMbaMdhakAraka e0 va0 kI prA0 apa0 vibhakti ) / sattAvaNI < saptapaMcAzat (satta+vaNNa, sattA+vaNNa) prA0pa0rA0 sattAvana, TesiTorI 680, hi0 rA0 sattAvana, yahA~, 'I' strIliMgavAcaka pratyaya hai| palaTTi / palaTTa+i / (pUrvakAlika kriyA (ebsolyuTiva) rUpa / 'i' ke vikAsa ke lie de0 6 41-42 / kijjai-karmavAcya vartamAna (pra0 pu0 e0 va0) rUpa; ki (/kara kA durbala rUpa)+ijja+i) / saTTi < SaSThi (ardhamA0 apabhraMza rUpa de0 pizela $ 446 / pu0pa0rA0 sAThi; TesiTorI 6 80; hi0raa0saatth)| bAsaTThi< dvASaSThi / (pizela 6446, bAsaTTi-vAvaThThi (ardhamA0, jainamahA0); hi0 bAsaTha, rA0 bAsaTha (uccAraNa 'bAsaTa') causaThThi < catuHSaSThi (causarddhi-cosaTThI-cauvardvi, ardhamA0 jainama0) pizela 6 446 / prA0 pa0 rAja0 causaTTicausaThi (TesiTorI 680 ) / hi0 cosaTha; rAja0 cosaTha (u. cosaTa) / aha gAhU puvvaddhe uttaddhe sattaggala matta viisaaiiN| chaTThamagaNa paamajjhe gAhU meru vva jualAi~ // 52 // [gAhU] 52. gAhU chaMdagAhU chaMda ke pUrvArdha tathA uttarArdha donoM meM 27 mAtrA hotI haiN| donoM ardhAliyoM meM chaThA gaNa do laghu (meru) hotA hai| gAhU chaMda meM isa taraha cAra caraNoM meM kramazaH 12, 15 (27), 12, 15 (27) mAtrAe~ hotI haiN| saMskRta chandogranthoM meM isIko 'upagIti' kahA jAtA hai| isakA lakSaNodAharaNa zrutabodha meM yaha hai: AryottarArdhatulyaM prathamArdhamapi prayuktaM cet / kAmini tAmupagIti, prakAzaMyate mahAkavayaH / / TippaNI-pavvaddhe < pUrvArdhe / uttaddhe < uttarArdhe; isakA vAstavika vikAsa 'uttaraddha' hogA; yaha rUpa 63 meM dekhiye; kiMtu puvvaddha ke sAmya para 'ra' kA lopa kara uttaddhe rUpa bana gayA hai| yaha 'mithyAsAdRzya' kA eka udAharaNa hai| ina donoM meM 'e' adhikaraNa e0 va0 vibhakti hai| sattaggala < *saptAgralAH / vIsAI < viMzati; pizelane vIsAi-bIsAi~ donoM rUpoM kA saMketa kiyA hai 445 / chaTTama < *SaSThama 'kramAtmaka-saMkhyAvAcaka vizeSaNa' (orDinala) / isake cha?, chaTThA rUpoM kA saMketa pizela ne kiyA hai $ 449 / vastutaH yaha rUpa 'cha' ke sAtha 'Tha' tathA 'ma' donoM pratyaya sAtha lagAkara banA hai| yaha bhI mithyAsAdRzya kA udAharaNa hai, jo paMcama, saptama, aSTama, navama ke sAdRzya para banA hai| apa0-avahaTTha meM isakA vaikalpika rUpa cha?chaTThau bhI milatA hai, jisakA prA0 pa0 rAja0 rUpa 'cha?u' RSabhadevadhavalasaMbaMdha me TesiTorI ne saMketita kiyA hai 6 82 / isIkA vikAsa gu0 chaTho, rA0 chaTTo, hi0 chaThA ke rUpa meM huA hai| 'chaTThama' kA vikAsa hi0 chaThavA~, rAja0 chaThavA~ (chaThavU ke rUpa meM milatA hai| paamajjhe < padamadhye / madhye > majjhe se hI jo pahale samasta pada ke uttarapada ke rUpa meM prayukta hotA rahA hai, hi0 mA~jhi, mA~hi, meM kA vikAsa huA hai| jahA, caMdo caMdaNa hAro tAva a rUaM paAsaMti / caMDesaravarakittI jAva Na appaM NidaMser3a // 53 // [gAha] 52. puvvaddhe-A. puvvaH / vIsAi~-B.O. vIsAi, C. vIsAI, D. vIsAiM / chaTThama -C. chaTThama / "majjhe-B. paamajje; paamajhe (=paamajhjhe), K. 'majhjhe / gAhU-D. gAhu / meruvva-D. merUvva / jualAi~-A, jualAiM, B. C. O. jualAi, D, jugalAI / 53. D. pratau 'jahA' iti padaM na prApyate / rUaM paAsaMti-A. "paAsei, C. rua ppaAssei / kittI-C. o. kIttI / jAva Na appaM NisaMdei-A. jAva Na appaM NiaMsei, B. jAva appANaM Na daMsei, C. jAva Na appANa ssedeI, D.O. jAva a appaM Na dNsei| 53-C. 47 / Page #54 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1.54] mAtrAvRttam [29 53. gAhU kA udAharaNa de rahe haiM : caMdramA, caMdana tathA (muktA) hAra tabhI taka apane rUpa ko prakAzita karate haiM, jaba taka caMDezvara nAmaka rAjA kI kIrti apane svarUpa ko nahIM dikhAtI / TippaNI-tAva, jAva < tAvat, yAvat / paAsaMti < prakAzayati / kittI < kIrtiH / appaM < AtmAnaM (tma<'ppa' 'AtmanipaH' prA0pra0 3.48; app+aM; karma0 e0 v0)| ' NidaMsei < nidarzayati / (Ni+daMsa+i / (NijaMta)+i varta0 pra0 pu0 e0 v0)| isa padya kI bhASA pariniSThita prAkRta hai| aha gAhA, paDhamaM bAraha mattA bIe aTThArahehi~ saMjuttA / jaha paDhamaM taha tIaM dahapaMca vihUsiA gAhA // 54 // [gAhA] 54. gAthA chaMda gAthA ke prathama caraNa meM 12 mAtrA hotI haiM, dUsare meM yaha 18 mAtrAoM se yukta hotI haiN| tIsare caraNa meM prathama caraNa kI hI taraha (teraha mAtrAeM) hotI hai, bAkI (caturtha) caraNa meM gAthA 15 mAtrA se vibhUSita hotI hai| gAthA chaMda ko hI saMskRta graMthakAra 'AryA' kahate haiM / unakA lakSaNodAharaNa yaha hai: yasyAH prathame pAde dvAdaza mAtrAstathA tRtIye'pi / aSTAdaza dvitIye caturthake paMcadaza sAryA / / TippaNI-paDhamaM < prathamaM; kamAtmaka saMkhyAvAcaka vizeSaNa | pizela 449 / mahA0 prAkRta meM isake paDhama, puDhama, padma, pudama ye vaikalpika rUpa milate haiM / ardhamA0 meM 'paDhamilla' rUpa milatA hai / 'paDhama' rUpa pariniSThita prAkRta rUpa hai / apabhraMza-avahaTTha meM isakA rUpa 'pahila' (strIli. pahilI) hotA hai / bAraha < dvAdaza (isakA jainamahA0 ardhamA0 rUpa 'bArasa' hai; mahA0 apa0 rUpa 'bAhara' de0 pizela 443 ) / bIe < dvitIye; kramAtmaka saMkhyAvAcaka vizeSaNa; mahA0 meM isake biia, bIa, biijja rUpa milate haiM; jainama0 ardhamA0 meM isake biia, bIa, biijja rUpa milate haiM, apa0 bIa; pizela $ 449 / __ aTTArahehiM < aSTAdazabhiH; isake aTThAra-aTThAraha donoM rUpa hote hai; de0 pizela aTThAraha 6 443 / 'da' ke sthAna para 'ra' ke lie de0 pizela 245 / 'ehi~' (ehi) karaNa kAraka ba0 va0 kI vibhakti hai| jaha, taha < yathA, tathA / tIaM < tRtIyaM (mahA0 taia, ardhamA0 taiya, zau0 tadia / apa0 tIa; pizela 6 449 ) / dahapaMca < paMcadaza / (prAkRta-apa0 meM samAsa meM pUrvanipAta hotA hai| daha < daza, isake mahA0 mAga0 meM vikalpa se dasa-daha rUpa pAye jAte haiM / pizela $ 442 ) / isakI bhASA bhI prAyaH pariniSThita prAkRta hai| jahA jeNa viNA Na jivijjai aNuNijjai so kaAvarAho vi / patte vi NaaraDAhe bhaNa kassa Na vallaho aggI // 55 // [gAhA] 54. aTThArahehi~-A. 0. aTThArahehi, B. aTThArahehiM, C. aThThArahehi, D. aTThAraehi / taha-D. taM / vihUsiA-C. D. vibhUsiA / 55. jivijjai-C.jivijjai, 0. jivijjia / aNuNijjai-C. aNulijjai, 0. aNuNijjia / vi-C. 'vi' iti padaM na praapyte| patte-D. patto / NaaraDAhe-B. "ThAhe C. degDAho / bhaNa-A. sahi / aggI-C. aggi, 0. agI / Page #55 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 30] prAkRtapaiMgalam [1.56 55. udAharaNa: koI kalahAMtaritA nAyaka ko bulAne ke lie sakhI ko bhejate samaya kaha rahI hai; 'jisake binA jiMdA nahIM rahA jA sakatA, vaha kRtAparAdha hone para bhI manAyA hI jAtA hai| batAo to sahI, aisA kauna hogA, jo nagara meM Aga lagane para bhI Aga ko nahIM cAhatA / TippaNI-jivijjai-aNuNijjai / donoM karmavAcya varta0 pra0 pu0 e0 va0 ke rUpa haiM / kaAvarAho < kRtAparAdhaH / patte / prApte / NaaraDAhe 2 nagaradAhe / isakI bhASA bhI pariniSThita prAkRta hai| sattagaNA dIhaMtA jo Na lahU cha? Neha jo visame / taha gAhe vi a addhe chaTuM lahuaM viANehu // 56 // [gAhA] 46. gAthA ke gaNaniyama kA saMketa karate haiM : gAthA meM sAta dIrghAta gaNa (catuSkala gaNa) hote haiN| inameM chaThA gaNa yA to jagaNa (151) hotA hai, yA nagaNa aura laghu ( / / / / ) / isake viSama gaNoM (prathama, tRtIya, paMcama, saptama gaNoM) meM kabhI bhI jagaNa na ho / gAthA ke dvitIyArdha meM chaThA gaNa ekalaghu jAnanA cAhie / TippaNI-dIhaMtAPage #56 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1.59] mAtrAvRttam [31 58. jisa gAthA meM 27 hAra (guru) (arthAt 54 mAtrA guru kI) tathA tIna rekhAeM (laghu) hoM (isa taraha 54+3=57 mAtrA hoM), vaha prazaMsanIya hai tathA gAthAoM meM prathama gAthA hai| isameM tIsa akSara hote haiM tathA yaha ' TippaNI-jassaMmi < yasyAM / pizela ne strIliMga 'yat' zabda ke adhikaraNa e0 va0 ke isa rUpa kA saMketa prA0paiM. se hI. 1 427 pR. 303 para kiyA hai| isakA samAnAMtara rUpa kevala ardhamA0 'jassaMmi' hai, jo vivAhapa0 264 meM milatA hai| pizela ne prA0 paiM. kI ThIka isI gAthA se isa rUpa kA saMketa kiyA hai| tiNNi < trINi rehAI < rekhAH de0 mattAI 57 / gAhANaM - gAthAnAM (gAhA+NaM sampradAna-saMbaMdha kAraka ba0 va0 prAkRta cihna) tIsakkharA (tIsa+akkhara; dhyAna dIjiye prAkRta apa0 meM svarasaMdhi meM jahA~ paravartI a ke bAda yA to saMyuktAkSara ho, yA vaha svayaM sAnunAsika ho; vahA~ purovartI 'a' ke sAtha milane para bhI vaha 'a' hI banA rahatA hai, 'A' nahIM hotaa| bhASAvaijJAnika zailI meM hama yaha kaha sakate haiM inameM se eka 'a' kA lopa ho jAtA hai| ise hama aise vyakta kara sakate (1) a+aM aM, (2) a+a =as (hamane 5 cihna kA prayoga isake lie kiyA hai ki paravartI akSara saMyuktAkSara hai)| tIsakkharAhi~ lacchI savve vaMdaMti hoi vikkhAA / hAsai ekkaM ekkaM vaNNaM tA kuNaha NAmAI // 59 // (gAhA) 59. tIsa akSaroM vAlI lakSmI (gAthA) hai, ise saba pUjate haiM, yaha (chaMdo meM) prasiddha hai| isameM se jaba eka eka guru ke sthAna para do do laghu hote haiM jaba eka eka varNa (guru) kA hrAsa hotA hai, to (gAthA ke) (27) nAma karane caahie| bhAva yaha hai, gAthA ke 27 bheda hote haiM, inameM prathama bheda lakSmI meM 27 guru tathA 3 laghu hote haiN| anya bhedoM meM krama se eka eka guru kama karane se anya 26 bheda hoMge / jaise dUsare bheda Rddhi meM 26 guru tathA 5 laghu hoMge, tIsare bheda buddhi meM 25 guru tathA 7 laghu hoMge / isI krama se sattAIsaveM bheda meM 1 guru 55 laghu hoNge| TippaNI-hAsai / hasati / lacchI riddhI buddhI lajjA vijjA khamA a dehIA / gorI dhAI cuNNA chAA kaMtI mahAmAI // 60 // (lacchI) kittI siddhI mANI rAmA gAhiNI visA a vAsIA / sohA hariNI cakkI sArasi kurarI sihI a haMsIA // 61 // (uggAhA) 60-61, gAthA ke sattAIsa bhedoM ke nAma lakSmI, Rddhi, buddhi, lajjA, vidyA, kSamA, devI, gaurI, dhAtrI, cUrNA, chAyA, kAMti, mahAmAyA, kIrti, siddhi, mAninI, rAmA, gAhinI, vizvA, vAsitA, zobhA, hariNI, cakrI, sArasI, kurarI, siMhI, haMsikA / TippaNI-lacchI < lakSmI (kSma < ccha prA0 pra0 3-39) / riddhI < RddhiH (pizela 6 57) dehI < devI. yahA~ 'deI' meM 'prANadhvani' (ha) kA Agama pAyA jAtA hai| dhAI < dhAtR, mAI < mAtR / 59. tIsakkharAhi~-A tIsakSarAhi, C. tIsakharAhi (=tIsakhkharAhi); D. tIsaSSarAhi, 0. tIsakkharAhi / lacchI-0. lachI savveA. sevve / vaMdaMti A. B. vadaMti / vikkhAA-A. C. vikhkhAA, D. viSSAA / ekkaM eka-D. eka ekaM / vaNNaM-K. baMka, NAmAI-C. NAmAI, D. NAmAI, 0. NAmAi / 60. lacchI-C. pratau na prApyate, api tu Adau 'jahA' iti padaM vartate, A. lkssmii| riddhI A. B. C. D.O. RddhI / khamA a-C. khmaa| dhAI-A.C.O. rAI / chAA-C. dAyA / kaMtI-C. kitti, D kaMti / mahAmAI-A.C. mahAmAIA / D. mhaamaaii| 60-C. 63 / 61. kittI-B. kitti, C. kittA, D. kItti / mANI-B. mANiNI, C. pANI. D. maanninni| gAhiNI-A.C. gAhiNI D. gaahenni| visA a-D. vissa, A. vIsA. B. viNNA, 0. visAa / sArasiC. sArasI / sihI a-C. sIhA, D. pratau na prApyate (tatra 'kUrarI a haMsIA' iti pAThaH) 0. sIhI / 61-C. 64 / Page #57 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 32] prAkRtapaiMgalam [1.62 paDhamaM vI haMsapaaM bIe sIhassa vikkama jAA / tIe gaavaraluliaM ahivaraluliaM cautthae gAhA // 62 // (gAhA) 62. gAthA par3hane ke DhaMga kA saMketa karate haiM - prathama caraNa meM haMsa kI gati kI taraha maMthara gati se paDhe, dvitIya caraNa meM siMha ke vikrama kI taraha paDhe, tRtIya caraNa meM hAthI kI gati kI taraha, tathA caturtha caraNa meM sarpa kI gatikI taraha pddh'e| TippaNI-cautthae < caturthake (kramAtmaka saMkhyAvAcaka vizeSaNa, pizela 6 449. 'cauttha' (ardhamA0, jainama0, apa0), cAttha (mahA0), cauttha (zaura, mA0-mRcchakaTika), cauttha (DhakkI; mRcchakaTika), caduThTha (zaura0 zAkuMtala). cauttha+e. adhikaraNa e0 va0 hi0 cauthA rA0 cautho (u0 co' to)| ekke je kulamaMtI be NAakkehi hoi saMgahiNI / NAakahINA raMDA vesA bahuNAakA hoi // 63 // [gAhA] 63. gAthA ke saMbaMdha meM jagaNa ke prayoga kA saMketa karate haiN| . eka jagaNa hone para gAthA kulavatI (pativratA nArI ke samAna zlAghya) hotI hai| do nAyakoM (jagaNoM) ke hone para vaha svayaMgRhItA (punarbhU) hotI hai| nAyaka (jagaNa) ke na hone para gAthA raMDA ke samAna burI hotI hai tathA aneka nAyaka (jagaNa) vAlI gAthA vezyA hotI hai / isameM isa bAta kA saMketa kiyA gayA hai ki gAthA meM kevala eka hI jagaNa (151) kA prayoga karanA cAhie / TippaNI-kulamaMtI kula+maMta+I / maMta saM0 vat-mat / NAakkehi <*nAyakaiH(nAyakAbhyAM) / hi~; karaNa ba0 va0, chaMda kI suvidhA ke kAraNa avahaTTa meM 'ka' kA dvitva ho gayA hai| prAkRta meM isakA rUpa 'NAaehi~' hogaa| yaha avahaTTa rUpa prAkRta se vikasita na hokara sIdhe saMskRta rUpa kA avahaTTa saMskaraNa hai, jisameM prAkRta-apa0 vibhakti lagAI gaI hai| vesA vezyA / teraha lahuA vippI eAIsehiM khattiNI bhaNiA / sattAIsA vesI sesA sA suddiNI hoi // 64 // [gAhA] 64. aba laghusaMkhyA ke bheda se gAthA kI jAti batAte haiN| teraha laghu akSara hone para gAthA brAhmaNI hotI hai, ikkIsa laghu hone para kSatriyA, sattAIsa laghu hone para vezyA hotI hai, tathA zeSa prakAroM meM zUdrA hotI hai| TippaNI-teraha trayodaza 6 13 / vippIPage #58 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1.65] mAtrAvRttam [33 khattiNI / khatti+Ni < *kSatriyANI (kSatriyA) / isa 'NI' strIliMga vAcaka pratyaya kA vikAsa saMskRta 'AnI' (anuk, de0 'indravaruNabhavazavarudramRDahimAraNyayavayavanamAtulAcAryANAmanuk; pANini sUtra') se huA hai| yahI 'NI' hi0 'ina' ke rUpa meM vikasita huA hai, paMDitAina, baghuAina / hi0 meM isakA 'nI' rUpa bhI pAyA jAtA hai, mAsTaranI / rAja0 meM hi0 vAlA 'ina' 'ana' ho jAtA hai, khAtaNa (baDhaI kI strI), mAlaNa (mAlI kI strI) / rAja0 meM yaha prAyaH IkArAMta pulliMga zabdoM ke strIliMga rUpoM meM jur3atA hai; akArAMta-okArAMta pulliMga zabdoM ke strIliMga rUpoM meM 'NI' (hI. 'nI') pratyaya hI hotA hai| bAmaNI ('bAmaNa' (brAhmaNa) kI strI), banyANI (bANyA~ (u0 bANyU~) +NI; baniye kI strI), 'khAyataNI' (khAyata (kAyatha)+ NI) / bhaNiA -/bhaNa+a (ia) niSThA pratyaya (bhUtakAlika karmavAcya kRdaMta < saM0 kta)+A (strIliMgavAcaka pratyaya < saM0 A) | sattAIsArasaptaviMzati; de0 6 57 / vesI vaizyA (yahA~ strIliMgavAcaka 'I' pratyaya hai ) / suddiNI-sudda+iNI (strIliMga vAcaka 'iNI' pratyaya) jA paDhama tIa paMcama sattama ThANe Na hoi gurumajjhA / guvviNie guNarahiA gAhA dosaM paAsei // 65 // [gAhA] 65. jisa gAthA meM prathama, tRtIya, paMcama tathA saptama sthAna meM nizcaya hI guru madhya gaNa (jagaNa) ho, vaha gAthA gurviNI (garbhiNI) kahalAtI hai, tathA vaha guNarahita hone ke kAraNa doSa ko prakaTa karatI hai| TippaNI-sattama saptama; pizela 449. hi0 sAtavA~-rAja. sAtavA~ (u0 sAtava~ / ThANePage #59 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 34] prAkRtapaiMgalam [1.67 iaL iti, jaMpia VjaMpa+ia (niSThA) (jalpitaM). piMgaleNa NAeNa-'eNa' prAkRta-apa0 meM karaNa e0 va0 kA cihna hai, isakA vikAsa saMskRta 'ena' (devena, rAmeNa) se huA hai de0 pizela 363 / jahA, parihara mANiNi mANaM pakkhahi kusumAi~ NIvassa / tumha kae kharahiao geNhai guDiAdhaNuM a kira kAmo // 67 // [viggAhA] 67. vigAthA kA udAharaNa koI nAyaka yA sakhI IAmAnakaSAyitA nAyikA se kaha rahI hai| 'he mAnini mAna ko choDo, (kAmoddIpana karane vAle) kadamba ke phUloM ko to dekho / (ye phUla kyA haiM) mAnoM kaThorahRdaya kAmadeva ne tumhAre lie guTikAdhanuSa (gulela) ko dhAraNa kara liyA hai| pakkhahi / prekSasva, Vpekkha+hi (AjJA0 ma0 pu0 e0 dha0 tiG vibhakti) / kusumAI-napuMsaka bahuvacana / NIvassa, 'ssa' saMbaMdha e0 va0 / tumha 2 tava / (saMbaMdha0 e0 va0 rUpa / de0 pizela 6 420-421 / pR. 297 / prAkRtapaiMgalaM meM isake 'tuha' (1.157) tathA tujjhe (2.4) ('tujjha' ko 'jujjhe kI tuka para' tujjhe banA diyA hai) rUpa bhI milate haiM / prAkRta meM isake kaI vaikalpika rUpa milate haiM, mukhya rUpa ye haiM:- tuha, tuha~, tujjha, tujhaM, tumha~, tumma, tu, te, de (mahA0), taba, te tubbhaM, tuhaM, tumaM, (ardhamAgadhI), tuha, tumha, tujjha, tava, tujhaM (jainamahA0), tuha (zaura0), tau, tujjhu (hema0), tujjhaha (vikramorvazIya), tuha (hema0) (apbhrNsh)| kae < kRte. isI se 'hindI' meM sampradAna kAraka ke parasarga-yugala 'ke lie' ke prathama aMza 'ke' kA vikAsa huA hai, 'kRte > kae > ke. ('lie' vAle aMza kA saMbaMdha saM0 'lagne' (prA0 lagge) se jor3A jAtA hai) isI saM0 'kRte' ke prAtipadika rUpa 'kRta' se saMbaMdhabodhaka hiMdo padasarga 'kA' kA vikAsa huA hai, kRta > kaa < kA. kharahiao-hRdayaka: < hiao. geNhai < gRhNAti. (VgeNha+i. vartamAna. pra0 pu0 e0 va0) guDiAdhaj < guTikAdhanuH, ma0bhA0A0 meM Akara saMskRta halaMta zabda prAyaH ajaMta ho gaye haiN| saM0 dhanuSa yahA~ 'dhaNu' hokara ukArAMta zabdoM kI taraha sup vibhakti kA prayoga karatA hai| kira < kila. (utprekSAvAcaka zabda) 'de0 veli kisana rukamaNI kI' bhUmikA / aha uggAhA, puvvaddhe uttaddhe mattA tIsaMti suhaa saMbhaNiA / so uggAho vutto piMgala kai diTTha saTThi mattaMgo // 68 // (uggAhA) 68. udgAthA chaMdaH. he subhaga, jisa chaMda meM pUrvArdha tathA uttarArdha donoM meM tIsa mAtrA kahI gaI hai, vaha udgAthA chaMda hai; piMgala kavi ne ise dekhA hai tathA vaha 60 mAtrA kA chaMda hai| 67. pekkhahi-B. pekkhahiM, C. pecchaha, D. peSSahi / kusumAI-A. B.C. kusumAI, D. kusumAi / NIvassa-B. Nibassa, C. NAvassa / tumha-A. tujjha, 0. tuMbha / 'kharahiao-C. kae khkharahiao / gaNhai-C. gelai, D. gilai / guDiA-B guTikA', C. guNiAghaNU / dhaNuM a-0. dhaNUi / kira-D. kila / 67-C.70 / 68. tIsaMti-A. tisatti, C. tisanti, D.O. tIsatti / suhaa-D. subhaa / so-A. sau, 0. soi / uggAho vutto-C. uggAhA vRtto, D. uggAho vuttaM, 0. ugAho / diThTha-C. dicha / saTThiC. saThThi / mattaMgo-A. mattAMgo, 0. mattaMko / Page #60 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1. 69 ] mAtrAvRttam saMskRta chandaH zAstrI ise gIti chaMda kahate haiM / jahA~ 12, 18 : 12, 18 mAtrA pAI jAtI hai / AryApUrvArdhasamaM dvitIyamapi yatra bhavati haMsagate / chaMdovidastadAnIM gItiM tAmamRtavANi bhASaMte // TippaNI- uttaddhe0 de0 52 / mattA 8 mAtrA: ( yahA~ yaha strIliMga ba0 va0 rUpa hai) / tIsaMtiPage #61 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 36] prAkRtapaiMgalam [1.71 piMgala kahate haiM, he mugdhe, suno, jahA~ pUrvArdha meM tIsa mAtrA tathA uttarArdha meM battIsa mAtrA ho, vahA~ gAhinI chaMda hotA hai, isake ulaTe chaMda ko siMhinI kahanA cAhie / TippaNI-suNehi /suNa+hi, AjJA ma0pu0e0 va0 vaikalpika rUpa suNahi / puvvaddha-puvvaddha+zUnya, adhikaraNa e0 va0 vibhakti / pabhaNei-/pabhaNa+i vartamAna / pra0 pu0 e0 va0 vaikalpika rUpa pabhaNai / bhaNu-/bhaNa+u AjJA ma0 pu0 e0 va0 apabhraMza tiG vibhakti / gAhiNI jahA, muMcahi suMdari pAaM appahi hasiUNa sumuhi khaggaM me / kappia mecchazarIraM pacchai vaaNAi~ tumha dhua hammIro // 71 // [gAhiNI] 71. gAhinI kA udAharaNa: raNayAtrA ke lie udyata hammIra apanI patnI se kaha rahA hai:- 'he suMdari, pA~va choDa do, he sumukhi, ha~sakara mere liye (mujhe) khaDga do / mlecchoM ke zarIra ko kATakara hammIra ni:saMdeha tumhAre mukha ke darzana karegA / TippaNI-muMcahi (/muMca+hi), appahi (Vappa+hi) donoM AjJA ma0 pu0 e0 va0 ke rUpa haiN| pAaM-pAa+aM karma e0 va0 / hasiUNa *hasitvAna (hasitvA) 'UNa' ke liye de0 669 / kappia-kappa+ia (pUrvakAlika pratyaya) pacchaDa / peccha+i; vartamAna pra0 pu0 e0 va0 / vaaNAi < vadanAni; napuM0 karma ba0 va0 (i-I napuM. kartA-karma ba0 va0) tumhaPage #62 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1.73] mAtrAvRttam [37 viDhei vRSTiM / tappar3a Vtappa+i < tapati vartamAna pra0 pu0 e0 va0 'pa' kA dvitva / bhuaNePage #63 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 38] prAkRtapaiMgalam [1.75 NaMdau bhaddau sesa saraMga, siva baMbha vAraNa varuNa / NIlu maaNa tAlaMka seharu, saru gaaNu sarahu vimai // khIra Naaru Naru Niddha Nehalu // maagalu bhoalu suddha sari, kuMbha kalasa sasi jANa / sarahasesasasahara muNahu sattAisa khaMdhANa // 75 // [rAjasenA] 75. skaMdhaka ke sattAisa bheda hote haiM:- naMda, bhadra, zeSa, sAraMga, ziva, brahmA, vAraNa, varuNa, nIla, madanatATaMka, zekhara, zara, gagana, zarabha, vimati, kSIra, nagara, nara, snigdha, sneha, madakala, bhUpAla, zuddha, sarita, kuMbha, kalasa, sasi he prAkRtakavi (zarabhazeSazazadhara), isake itane bheda samajho / nirNayasAgara prati meM skaMdhaka ke aTThAisa bheda mAne haiM, jo lakSmInAtha kI TIkA ke anusAra hai| kucha anya TIkAkAroM ne bhI skandhaka ke 28 bheda mAne haiM jo ThIka nahIM / ve madanatATaMka ko eka bheda na mAnakara do bheda mAnate haiN| vizvanAtha ne isakA khaNDana kiyA hai| isa padya ke antima caraNa kA 'sarabhasesasasahara' pada samastapada hai, isakI vyAkhyA TIkAkAroM ne 'zarabhazeSazazadharAH prAkRtakavayaH' kI hai tathA ise saMbodhana mAnA hai| isI AdhAra para hindI meM isakI vyAkhyA 'prAkRtakavi' kI gaI hai| cau lahu katthavi pasara jahi~ so sahi NaMdau jANa / guru TuTTai bi bi lahu vaDhai taM taM NAma viANa // 76 // [dohA] 76. ukta 27 skaMdhaka bhedoM meM prathama bheda (naMda) kA saMketa karate haiN| 'he sakhi, jahA~ kahIM bhI cAra laghu AyeM, use naMda nAmaka skaMdhaka samajho / eka eka guru TUTatA rahe tathA do do laghu bar3hate rahe to skaMdhaka ke una una nAmoM (anya bhedoM) ko samajho / ' isa taraha naMda skaMdhaka meM 30 guru tathA 4 laghu hoMge / TippaNI-katthavirakutrApi / pasara. / pasara+0 (vartamAna kAlika rUpa); vartamAna kAlika kriyA meM kabhI kabhI avahaTTha meM kevala dhAtu rUpa (sTema) kA hI prayoga pAyA jAtA hai| jahi~ yasmin (yatra) / jANa, viANa, V jANa+o VviANa+0. AjJA. ma0 pu0 e0 va0 / TuTTai-TuTTa (< truT) +i; vartamAna; pra0 pu0 e0 va0; hi0 TUTanA, rA0 TUTavo. vaDhai. VvaDha+i. (saM0vardhate). varta0 pra0 pu0 e0 va0, hi0 baDhanA, rAja0 bar3habo0 / jahA, caMdA kuMdA kAsA, hArA hIrA tiloaNA kelAsA / jettA jettA settA tettA kAsIsa jiNNiA te kittI // 77 // [nanda-skaMdhaka]. (iti gAthAprakaraNam / ) 75. D. pratau-raDDa chaMdaH / NaMda-B. C. D. NaMda / saraMga-N. sAraMga / siva-0. siba / maaNa-0. maaNu Niddha-N. siddha / Nehalu-0.NehaNu / maagalu-0. maagaNa / bhoalu-A.C. lolau; B. bhUalu, D.N. bholau, K. bhoalu, 0. bholai / sattAisaB.C. D. N. O. aTThAisa, K. sttaais| (C. pratau chaMdaHsaMkhyA na dattA) / 76. cau-B. C. O. aTTha vi lahuA / jahi-C. a~hi, D. jahi / jANa-D. jAMNa / bi bi-0. ve / vaDhai-A. bar3ai, 0. calai / 77. D. naMdaskaMdhakaM, tettA-C. pratau etanna prApyate / settA-0. pratau etanna prApyate / jiNNiA-D. jittiA / te-A. to / kittI-D. kitti / C. gAthAprakaraNaM / Page #64 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1.78] mAtrAvRttam [39 77. naMda skaMdhaka kA udAharaNa koI kavi kAzIrAja kI prazaMsA kara rahA hai:- he kAzIza, caMdramA, kuMda, kAza, hAra, hIrA, trilocana (ziva), kailAza-jitane bhI saMsAra meM zveta padArtha hai, una sabako tumhArI kIrti ne jIta liyA hai| . TippaNI:- caMdA....kelAsA. prAyaH ye sabhI zabda eka vacana meM haiM, kiMtu aMta meM 'A' dekhakara yaha bhrama ho sakatA hai ki ye bahuvacana meM hoMge / avahaTTha meM chanda ke lie kisI bhI hrasva svara ko dIrgha yA dIrgha svara ko hrasva banA denA mAmUlI bAta hai| jettA yAvat ba0va0 (tu0 avadhI, jete, tete. avadhI ke lie de0 Do. saksenA $ 264 pR., 208-209 'raghupati caraNa upAsaka jete'- tulasI). tettAPage #65 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 40] prAkRtapaiMgalam [1.80 TippaNI-vakalaravalkala ('lka' kI 'la' dhvani paravartI 'ka' ke kAraNa 'ka' ho gaI hai, yaha parasAvarNya kA nidarzana hai / ), tu0rA0 bAkaLo (bhUsA) / isa padya kI bhASA purAnI hiMdI kA spaSTa udAharaNa hai tathA ise madhyakAlIna hiMdI ke vizeSa samIpa mAnA jAnA cAhie / yadi yahA~ 'Na' ke sthAna para 'na' kara diyA jAya, to yahI padya vrajabhASA kA ho sakatA hai / bhamaru bhAmaru sarahu sevANa, maMDUka makkaDu karahu / Naru marAlu maagalu paoharu, balu vANaru tiNNi kalu // kaccha maccha sardUla ahivaru / vadhya virADau suNaha taha, uMdura sappapamANa / guru TuTTai be lahu vaDhai, taM taM NAma viANa // 80 // [raDDA] 80. dohA chaMda ke bhedoM ke nAma: bhramara, bhrAmara, zarabha, zyena, maMDUka, markaTa, karabha, nara, marAla, madakala, payodhara, bala, vAnara, trikala, kacchapa, matsya, zArdUla, ahivara, vyAghra, biDAla, zunaka, uMdura, sarpa-dohA chaMda ke ye 23 bheda hote haiM / hara bheda meM eka eka guru TUTatA jAtA hai, do do laghu bar3hate jAte haiM, isa DhaMga se tattat bheda kA tattat nAma jAno / chabbIsakkhara bhamara ho guru bAisa lahu cAri / guru Tui be lahu vaDhai taM taM NAma viAri // 81 // [dohA] 81. chabbIsa akSara, bAIsa guru tathA cAra laghu (isa taraha 44+4=48 mAtrA) hone para bhramara dohA chaMda hotA hai| isameM se eka eka guru TUTe tathA do laghu bar3he to tattat bheda kA nAma vicAra lo| TippaNI-ho- ho+0 vartamAnakAlika pra0 pu0 e0 va0 meM zUnya vibhakti yA kevala dhAtu rUpa (sTema) kA prayoga (artha-'hotA hai')| cAriracatvAri; isakA saMketa prAkRtapaiMgala ke tIna padyoM se jinameM eka yaha bhI hai, pizela ne bhI kiyA hai, de0 pizela 6 439 pR. 313 / pizela ne isakI vyutpatti aise mAnI hai :- catvAri-*cAtvAri-*cAtAs-i*cAAs-icAri prA0pa0rA0 meM isameM 'ya' kA Agama hokara 'cyAri' rUpa pAyA jAtA hai, de0 TesiTorI 80 'cyAri' (yogazAstra, iMdriyarAja0 paMcAkhyAna); hi0 cAra, rAja0 cAra-cyAra / viAri < vicAraya (vi+VAra (cAra)+i AjJA ma0 pu0 e0 va0 / jahA, jA addhaMge pavvaI, sIse gaMgA jAsu / jo deANaM vallaho, vaMde pAaMtAsa // 82 // [dohA-bhramara] 82. bhramara dohA chanda kA udAharaNa jinake ardhAga meM pArvatI hai tathA sira para gaMgA hai, jo samasta devatAoM ko pyAre haiM, meM unake (ziva ke) pairoM kI vandanA karatA huuN| 80. bhAmaru-0. bhrAmaru / sarahu-D. raDu (=raDDu) / sevANa-A. sakhANa, D. K. secANa, N. sevANa (tu0 zyenaH- saM0) / maMDUka 0. maMDua / makkaDu-K. makkar3a, makkalu / maagalu-0. maaaMdhu / paoharu-0. paaharu / karahu-A. karaNa / balu-N, calu, 0. cala / tiNNi kalu-N. tiNNialu / kaccha maccha-C. D. kacha macha (=kachcha machcha), K. kaccha mchch| ahivaru-0. ahivara / uMdus-N. uMduru, D. uMdaru / vaDhai-A. valai, B. C. caDhai, D. K. O. calai, N. vaDhai / 81. D. dohA / chabbIsakkhas-B. "khara, C. chavvIsakhkhara, D. chabIsaSpara / lahu-C. laha / vaDhai-A. N. vaDhai, C. K. O. calai, C. caDhai / viAri-A. viArI, D. biAri, 0. viiaari| 82. D. atha bhamara dohA / addhaMge-A. addhaGgo / jAsu-B. yAsu, 0. vAsu / deANaM-A. deANaM, B. C. D. devANaM K. N. loaannN| vaMde pAaM-0. pAaM vaMde / Page #66 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1.83] mAtrAvRttam [41 TippaNI-jAjassa>jAsa-jAsu / ) deANaMtassa>tAsa-tAsu) / bAraha lahuA vippI, taha bAIsehiM khattiNI bhaNiA / battIsa hoi besI, jA iarA suddiNI hoi // 83 // [gAhA] 83. bAraha laghu akSara vAlI dohA brAhmaNI hai, bAIsa laghu akSara vAlI kSatriyA tathA battIsa laghu akSara vAlI vaizyA hai, anya dohA zUdrA hai| jassA paDhamahiM tIo, jagaNA dIsaMti pAa pAeNa / caMDAlaha ghararahiA, dohA dosaM paAsei // 84 // [gAhA] 84. jisa dohA ke prathama tathA tRtIya bhAga meM jagaNa (151) dikhAI deM, vaha caMDAla ke ghara rahI huI dohA doSa ko prakaTa karatI hai| TippaNI-jassAPage #67 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 42 ] ( atha rasikA chandaH) prAkRtam diavaragaNa dhari juala, puNa via tialahu paala, ima vihi vihu chau paaNi, jima suhai susasi raaNi, iha rasiau miaNaaNi, aiadaha kala gaagamaNi // 86 // [rasikA ] 86 rasikA chaMda: dvijavara gaNa (catuSkala gaNa) ke yugala ko dharo, phira trilaghu gaNa; isa rIti se chaH caraNoM kA vidhAna karo / he mRganayanI, he gajagamanI, jisa taraha rAta meM candramA suzobhita hotA hai, vaise hI yaha ekAdaza mAtrA kA (rasikA) chaMda hai| TippaNI- dhari, yaha AjJA ma0 pu0 e0 va0 kA rUpa hai| Vdhara + i / yahA~ avahaTTha 'i' tiG vibhakti pAI jAtI hai| apabhraMza meM isa vibhakti kA koI saMketa nahIM miltaa| pizela ne apabhraMza meM AjJA ma0pu0e. va0va0 meM kevala 'u' 'hi' kA saMketa kiyA hai, sAtha hI saM0 prA0 se0 calatA huA zuddha dhAtu (sTema) rUpa yA zUnya tiG vibhakti rUpa bhI inake sAtha mAnA jA sakatA hai (de0 pizela 8 467) / 'i' kA saMketa pro. bhAyANI ne saMdezarAsaka kI bhASA meM avazya kiyA hai, jahA~ AjJA ma0 pu0 e0 va0 meM 'i', '- hi', - ihi - a (hamArA zUnya), 'asu' 'aha' ina aneka cihnoM kA saMketa kiyA gayA hai| (de0 saMdezarAsaka bhUmikA $ 63) / isa 'i' kA vikAsa pariniSThita apabhraMza meM na hokara pariniSThita apa0 ke 'hi' se dezI bhASA meM cala par3A hogaa| yahI kathya rUpa saMdezarAsaka meM tathA yahA~ prA0 paiM0 meM milatA hai| ('hi'>'i') yaha rUpa prANatA (espirezana) kA lopa karane para niSpanna hogA / paala Da> la (L) ke krama se hai / isI 'Ta' kA svara madhyama hone para hi. rA0 meM 'r3a' ke rUpa meM vikAsa pAyA jAtA hai / chau SaT, 'u' kartA kAraka kA cihna hai / [ 1.86 aNi padAni ma0 bhA0 A0 meM napuMsaka kartA-karma ba0 va0 vibhakti 'Ai~' hai, 'ANi' rUpa ardhatatsama hai / isase 'paANi' rUpa banegA / ise prA0caiM0 kI avahaTTa meM chaMda kI suvidhA ke lie 'paaNi' banA diyA gayA hai / jima-yat se banA huA kriyAvizeSaNa hai / apabhraMza - ava0 meM isake do rUpa milate haiM; jima-jema, tima-te / ye donoM rUpa saMdezarAsaka meM bhI milate hai, de0 saMdeza, bhUmikA 6 74 / uktivyaktiprakaraNa kI pUrvI avahaTTa meM isake ekAra vAle rUpa milate hai:-jema tema (de0 DaoN. cATurjyA : uktivyaktiprakaraNa kI bhUmikA $68). suhai. Page #68 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1.88 ] mAtrAvRttam 87. rasikA chaMda kA udAharaNa: kisI rAjA kI prazaMsA hai: - 'isa rAjA ko yuddhasthala meM dekhakara acala (rAjA kA nAma, athavA pahAr3I pradeza kA rAjA) vimukha hokara raNa se calA gyaa| malayanarapati bhI ghor3oM va hAthiyoM ko chor3akara halahalA uThA ( ghabar3A gayA) / jisa rAjA kA yaza tribhuvana meM vyApta hai, aisA vArANasInRpati bhaga gyaa| isa taraha isa rAjA kA yaza (rUpI puSpa) saba se Upara praphullita huA / TippaNa- vimuha< vimukhaH; kucha TIkAkAroM ne ise kartAkAraka e0 va0 meM mAnA hai, kucha ne kriyAvizeSaNa (vimukhaM yathA syAt tathA / hamAre mata se yaha kartA e0 va0 meM hI hai; vimuha + zUnya (sup vibhakti) 1 calia, halahalia, lulia, phulia-ye cAroM karmavAcya bhUtakAlika kRdaMta 'ia' ke rUpa haiN| inakA prayoga yahA~ bhUtakAlika kriyA ke artha meM huA hai| ma0 bhA0 A0 meM bhUtakAlika tiDaMta rUpoM ke sthAna para karmavAcya bhUtakAlika kRdaMta rUpa cala par3e hai| hiMdI ke bhUtakAlika rUpoM kA vikAsa inhI kRdaMtoM se huA 1 calia ( /cala + ia ) halahalia ( / halahala, anukaraNAtmaka dhAtu + ia ) lulia ( / lula- (saM. dhAtu 'lul' artha hilanA ) + ia ) phulia ( /phulla+ ia; maM0 bhA0 A0 rUpa 'phullia' hogA / prA0pai0 kA 'phulia' rUpa chanda kI suvidhA ke lie saMyuktAkSara 'lla' saralakara banAyA gayA hai) / acalu, 'gaavalu - 'u' kartAkAraka e0 va0 apabhraMza vibhakti / jasa yaza: 'saMskRta ke halaMta prAtipadika kA ajaMtIkaraNa / saala upari-saM. meM upari ke saMbaMdhI pada meM SaSThI vibhakti kA prayoga hotA hai (tu0 tasyopariSTAt tasyopari ) / yahA~ 'upari' ke pUrva kevala prAtipadika rUpa kA prayoga huA hai / yaha tathya 'upari' ke paravartI rUpa 'para' parasarga kI ora dhyAna dilA sakatA hai| hiMdI meM 'upara' ke sAtha saMbaMdhakAraka kA prayoga milatA hai / [ 43 Aikavva ukkaccha, kiu lohaMgiNi maha sAru / guru vaDDai bi bi lahu ghaTai, taM taM NAma viAru // 88 // [dohA ] 88. rasikA chaMda ke bhedoM kA saMketa karate haiM.: rasikA yA ukkacchA kA prathama bheda (Adi kAvya) lohaMginI haiM, (jo) rasikA ke bhedoM meM utkRSTa (sAra) hai / isa bheda meM kramaza: eka eka guru bar3hatA jAya tathA do do laghu ghaTate jAya~, to anya bheda hote haiM, unake tattat nAma kA vicAra karanA cAhie / TippaNI- kiu kRtaH (karmavAcya bhUtakAlika kRdaMta rUpa 'u' apabhraMza pratyaya) ghaTa - VghaTa+i vartamAna pra0 pu0 e0 va0 / maha - isakA prA0 pai0 meM anya rUpa 'maha~' bhI haiM; isakI vyutpatti 'madhye' se haiN| yaha adhikaraNa bodhaka parasarga hai / (hi0 meM) / lohaMgiNi haMsIA, rehA tAlaMki kaMpi gaMbhIrA / kAlI kalaruddANI ukkacchA aTTha NAmAi~ // 89 // [ gAhA ] T 88. D. dohA / ukkaccha-B. ukkaccha / kiu-D. kia / lohaMgiNi-D. lohaMgiNI / sAru - D. sAra / guru...ghaTai - C. guru dui velahu calai / ghaTai - B. paThai / vaDDai - K. baDDaDi, N. vaTThai / bi lahu, N. vicala / viAru - D. viaar| 89. haMsIAC. D. N. haMsiNiA O. haMsINI / kalaruddANI - D. kalarudrANI / NAmAi~ - A. O. NAmAi, C. NAmAI, D. NAmAMiM, K. NAmAI, N. nAmAI / For Private Personal Use Only Page #69 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 44] prAkRtapaiMgalam [1.90 89. rasikA ke ATha bhedoM ke nAma lohaMginI, haMsI, rekhA, tATaMkinI, kaMpinI, gaMbhIrA, kAlI, kAlarudrANI-utkacchA (ukkacchA rasikA) ke ye ATha bheda hote haiN| TippaNI-NAmAIM; apa0 napuMsaka liMga bahuvacana meM hrasva 'i' (') hotA hai| lohaMgiNi savva lahU jattha guru ekka sA haMsI / ___ jaM jaM vaDDai hAro NAmaM jo jattha so tattha // 90 // [gAhU] [iti ukkacchA] 90 lohaMginI meM saba akSara laghu hote haiM, jahA~ eka akSara guru ho vaha haMsI nAmaka bheda hai / jyoM jyoM jahA~ jahA~ guru bar3hatA jAtA hai, tyoM tyoM vahA~ vahA~ usa usa nAma ko jAnanA cAhie / TippaNI-NAmaM / saM0 nAma, napuMsaka liMga kartA e0 va0 hai / yaha rUpa saMskRtAbhAsa yA ardhatatsama hai / 'aM' vibhakti kA prayoga apa0 meM nahIM hotA / sAtha hI isake sAtha prayukta 'jo' 'so' pulliMga meM haiM, jo apa0 'liMgamataMtra' ke udAharaNa haiN| jattha, tattha < yatra, tatra (de0 pizela 8 293) / aha rolA, paDhama hoi cauvIsa matta aMtara guru jutte, piMgala hA~te sesa NAa taNhi rolA utte / eggArAhA hArA rolA chando jujjai, ekke ekke TuTTai aNNo aNNo vaDDai // 11 // [rolA] 91. rolA chaMda: piMgala ke rUpa meM utpanna hote zeSa nAga ne rolA chaMda kahA hai| isameM madhya meM guru akSaroM se yukta 24 mAtrAyeM hotI hai / rolA chaMda meM 11 guru (hAra) prayukta hote haiM, eka eka guru TUTatA rahatA hai tathA anya anya laghu bar3hatA rahatA hai, isa taraha rolA ke anya bheda hote haiM / TippaNI-cauvIsa(caturvizat (de0 pizela 445 prA0paiM0 meM 'cauvIsaha' (1-107) rUpa bhI milatA hai; prA0pa0rA0 'cauvIsa, de0 TesiTorI 80; hi0 covIsa, rA0 cobIsa-coIsa (vai0 coii)| matta-saM0 'mAtrA' strIliMga kA liMgavyatyaya / prA0paiM0 kI avahaTTa bhASA meM 'matta' zabda puM0 tathA napuM0 liMga donoM rUpoM meM milatA hai| napuM0 meM isakA kevala ba0va0 rUpa 'ttAi~' (*mAtrANi) upalabdha hotA hai| bAkI 'matta' prAtipadika tathA e0 va0 rUpa tathA 'mattA' ba0va0 rUpa pulliMga hai| hote-TIkAkAroM ne isakI vyAkhyA do taraha kI hai:-(1) abhavat (2) bhavatA / dvitIya vyAkhyA adhika saMgata jAna par3atI hai| isa prakAra yaha 'hA~tA' prAtipadika kA tiryak rUpa hai, jo karmavAcya kartA kA rUpa hai| taNhi-yaha karaNa tathA karmavAcya kartA kAraka kA rUpa hai| saMskRta TIkArAroM ne ise 'tena' kA rUpa mAnA hai, para mUlataH yaha e0 va0 na hokara ba0va0 rUpa (AdarArthe) jAna par3atA hai| isakI vyutpatti *tebhiH (taiH) se hai| 'hi'-'hi~" apa0 meM karaNa ba0va0 kI sup vibhakti hai| - DaoN. cATuA ke matAnusAra isakI vyutpatti prA0 bhA0 A0 (saMskRta) tRtIyA ba0va0-'bhiH' tathA SaSThI ba0va0'AnAm' (Na) ke yoga se huI hai-'Na+hi' =Nhi / isakA 'nhi' rUpa varNaratnAkara meM milatA hai, jahA~ karaNa ba0va0 tiryak 90. savvalahU-B. savvalaghU / gurU-A. B. D. guru / ekka-C. cAri, D. eka / sA haMsI-A. C. D. / jattha guruM-0. jattha guru tAri hAi sA haMsI / NAma-D. NAmo / C. ukkacchA / 91. B.D. rolA / hoi-A. hohiM, C. ho / caTa-B. co / aMtara guru-0. guru aMtara / hoM te, A. hoMte, B. C. hote, D. huMte, K. hoti, N. hA~ te, O. hota / NAa-A. nAga / taNhi -A. C. tenha, B. taha, D. bhaNa / utte-B. D. vutte / eNggArahA-B. eggArahA, C. eggArAhA, D. egArAhA / jujjai-C. vuccai, D. 0. jujjaI / Tui-C. TuTTei, D.O. TuTTe / vaDDai-C. ruccai, bar3haI / 91-C. 94 / . Page #70 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1.92] mAtrAvRttam [ 45 rUpa meM 'nhi' kA prayoga huA hai- 'gajarAjeM zabda karu, bAyasanhi kolAhala karu (29 bI), juvatinhi jalakeli Arahu (30 e), bhamaranhi padma tyajala (30 bI) ' / sAtha hI varNaratnAkara meM isake sAtha saMbaMdhabodhaka 'ka' parasarga kA prayoga bhI pAyA jAtA hai / 'ulkAmukhanhi - ka udyota ( 62 bI), khadyotanhi -ka taraMga juvatinhi -ka utkaMThA (30 bI) ' / isa 'nhi' kA rUpa Adhu0 maithilI meM abhI bhI surakSitaM hai, jahA~ sakarmaka kriyA ke karma ke sAtha isakA AdarArthe (onariphika) prayoga pAyA jAtA hai--'dekhala--thI--nhi''unhoneM ( yA usane AdarArthaka) unheM ( yA use AdarArthaka) dekhA" (de0 DaoN. cATurjyA : varNaratnAkara kI bhUmikA $ 27) / isIse avadhI kA 'nhi', 'nhi', 'ni' saMbaddha hai, jinakA prayoga tulasI meM pAyA jAtA hai: - 'nija nija mukhani kahI nija honI' (maans)| maithilI kI taraha avadhI meM bhI 'nhi' ke sAtha saMbaMdhavAcaka parasarga kA prayoga milatA hai / 'janauM sabhA devatanhi kai jUrI' (mAnoM devatAoM kI sabhA jur3I hai) / DaoN. saksenA ne ise (nhi ko ) strIliMga rUpa mAnA hai, tathA zuddha rUpa devatanha mAnA hai| ve batAte haiM ki yaha 'nhi' 'sabhA' ke liMga ke kAraNa strIliMga ho gayA hai (de0 DaoN. saksenA $ 190) / merI samajha meM DaoN. cATurjyA kI vyutpatti vizeSa ThIka hai ki 'nhi' kA vikAsa 'AnAM (Na) + bhiH (hi)' se huA hai tathA isake sAtha kabhI kabhI saMbaMdhabodhaka parasarga kA prayoga pAyA jAtA hai, jisakA pramANa varNaratnAkara ke prayoga haiN| 'nhi' karaNa ba0 'va0 kA hI cihna na hokara karmavAcya kartA ba0 va0 kA bhI cihna hai| isa taraha jAyasI kA 'devatanhi' mUlataH kartA kAraka ba0 va0 tiryak rUpa hai, jisake sAtha 'kai' saMbaMdha kAraka jur3A hai, usa para 'sabhA' ke liMga ke prabhAva kA koI prazna hI upasthita nahIM hotaa| hiMdI taka meM ba0va0 meM 'ke' ke sAtha tiryak rUpoM kA prayoga pAyA jAtA hai, jo mUlataH kartA ba0va0 ke hI rUpa hai, hi0 'devatAoM kI sabhA' / pharka sirpha itanA hai ki jAyasI kA tiryak rUpa 'devatanhi' mUlataH karaNa ba0 vao se vikasita huA hai, hiMdI kA 'devatAoM' saMbaMdha ba0va0 'devatAnAm' se / kahanA na hogA, hiMdI ke ba0va0 ke tiryak rUpa prA0 bhA0 A0 bhASA ke SaSThI bahuvacanAMta ke vikAsa haiM / yahA~ isa vAta kA saMketa bhI kara diyA jAya ki yahI 'nhi' vrajabhASA ke vikArI rUpoM meM 'na' ke rUpa meM vikasita pAyA jAtA hai; 'sakhi ina nainana teM ghana hAre' (sUra) / gurujutte - utte- 'yuktaH, < uktaH / yahA~ kartA (karmavAcya karma) kAraka e0 va0 meM 'e' vibhakti pAI jAtI hai / mahA0, zau0, jainamahA0 tathA pa0 apa0 meM 'e' kartAkAraka (prathamA) e0 va0 kA. sup cihna nahIM hai, kiMtu mAgadhI, ardhamA0 meM yaha cihna pAyA jAtA hai| (ardhamAgadhI meM bhI yaha rUpa kevala gadya bhAga meM hI milatA hai, padya bhAga meM vahA~ bhI 'o' rUpa, putto, devo, pAye jAte haiM) / 'e' sup cihna ke lie de0 pizela $ 363; 'putte' (tu0 deve) / prA0 paiM0 ke ina rUpoM kA saMbaMdha isI ma0 bhA0 A0 kartA e0 va0 'e' se jor3A jA sakatA hai / aiggArAhA - prAkRta-apa0 meM eAraha - 'eggAraha' kA saMketa hama kara cuke haiM, de0 $ 78 / isI paravartI 'eggAraha' kA ava0 rUpa 'eggArAhA' hai, jahA~ chaMda kI suvidhA ke lie paravartI donoM akSaroM (raha) ke svaroM ko dIrgha banA diyA hai| chaMdo-saMskRta meM 'chaMdas' zabda napuMsaka liMga hai| apa0 tathA ava0 meM napuMsaka kA prayoga prAyaH lupta hI mAnA jA sakatA hai, kyoMki napuM0 ke kevala ba0va0 rUpa milate haiM, ve bhI lagabhaga eka darjana hI haiM / yahA~ yaha pulliMga ke rUpa meM parivartita ho gayA hai | yahA~ 'o' cihna ko gaja0 vraja0 kA pUrvarUpa mAnanA vizeSa ThIka hogA / chaMda > chaMdau > chaMdo ke krama se bhI prA0 hi0 chaMdo rUpa bana sakatA hai 1 jujjai - yujyate / ju+jja (karmavAcya - bhAvavAcya) + i / aikke aikke-'ka' kA dvitva / 'e' kartAkAraka e0 va0 mAga0, ardhamA0 sup vibhakti / de0 Upara kA gurujutte, utte / aNNA aNNo- 'o' kartA e0 va0 prAkRta sup vibhakti / jahA paaru daramaru dharaNi taraNiraha dhullia jhaMpia, kamaThapiTTha Taraparia meru maMdara sira kaMpia / koI calia hammIravIra gaajUha saMjutte, kiau kaTTha hAkaMda mucchi, mecchahake putte // 92 // [rolA ] 92. paabharu - A. D. N. pabhr| daramaru - A. daramari, B. maridau, C. darumaru, D. mrdia| raha-0. dhaa / dhullia - B. dhalia, C. O. dhUlihi, D. ghullia| piTTha-C. O. pITha / Taraparia - C. daramalia, D. Tariparia / kohaB koheM, C. kohe, D. kohi, K. koha, N. koheN| hammIra - C. K. hamIra, O. haMvIra gaajUha - O. gaajuha / / saiMjutte - B. D. sujutte, C. K. O saMjutte / kia A. kieu / kiau kaTTa -0. kaTTe kiau / mecchahake - A. B. mechahuke, D. mechhike| putte - O. pUte / 92 -C. 95 / For Private Personal Use Only Page #71 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 46] prAkRtapaiMgalam [1.92 92. rolA kA udAharaNa - pRthvI (senA ke) paira ke bojha se dabA (dala) dI gaI; sUrya kA ratha dhUla se DhaMka (oNpa) gayA; kamaTha kI pITha tar3aka gaI, sumeru tathA maMdarAcala kI coTiyA~ kA~pa uThI, vIra hammIra hAthiyoM kI senA se susajjita (saMyukta) hokara krodha se (raNayAtrA ke lie) cala par3A / mlecchoM ke putroM ne bar3e kaSTa ke sAtha hAhAkAra kiyA tathA ve mUrchita ho gaye / TippaNI-paabharu-< padabhareNa ('u' karmavAcya kartA e0 va0 kA bhI cihna hai / ) daramaru-< dalamalitA / yaha do kriyAoM se saMyukta kiyA hai| dara+/mara+u / avahaTTa meM karmavAcya bhUtakAlika kRdaMta meM bhI 'u' cala par3A hai, vastutaH yaha ma0bhA0 A0 'o' (saM0kta) kA vikAsa hai| dharaNi-apabhraMza meM Akara dIrgha svarAMta prAtipadika hrasva svarAMta ho gaye haiN| de0 bhAyANI saMdeza0 bhU06 41 / dhullia-< dhuulyaa| (ma0bhA0A0 meM ikArAMta-ukArAMta zabdoM meM karaNa-karmavAcya kartA0 e0 va0 meM 'Ia' vibhakti pAI jAtI hai; de0 pizela 6 385 / isI kA vikasita rUpa 'ia' hai|) jhaMpia-/ jhaMpa+ia (karmavAcya bhUtakAlika kRdaMta) / VjhaMpa dezI dhAtu hai| ise anukaraNAtmaka bhI mAnA jA sakatA hai| Taraparia-VTarapara (anukaraNAtmaka dhAtu)+ia / (karma0 bhUtakA0 kRdaMta ) / kaMpia, calia-/kaMpa+ia, Vcala+ia / (karma0 bhUtakA0 kRdaMta) koha-koha+e / (ai-e-e~ apa0 meM karaNa e. va0 kI vibhakti hai)| gaajUhasa~jutte- sa~jutte / anunAsika kA anusvAra meM parivartana; 'e' mA0 ardhamAga0; kA kartAkAraka e0 va0 ba0 va0 kA cihna; de0 gurujutte $ 91 / athavA ise 'AkArAMta' pratipAdika kA tiryak rUpa bhI mAnA jA sakatA hai| kia-(saM0 kRtaH) Vki (>kara) + ia + u / ia (karma bhUta0 kRdaMta) hai tathA 'u' apabhraMza meM kartAkarma e0 va0 kI vibhakti hai| saM0 'kRtaH' (hi0 kiyA, braja0 kiyo)| mucchi - muccha+ i (a) karma0 bhUta0 kRdaMta ke padAMta 'a' kA lopa kara kevala 'i' pratyaya kA prayoga (saM0 muurchitN)| mecchahake-mecchahake kI utpatti saMskRta TIkAkAroM ne 'mlecchAnAM' se mAnI haiN| hama dekhate haiM ki yahA~ prAtipadikAMza 'meccha' hai, tathA 'hake' vibhaktyaMza hai| apabhraMza meM saMbaMdha e0 va0 meM 'ha' tathA ba0va0 meM haiM-hu~ vibhakti pAI jAtI hai| 'mecchaha' meM 'ha' saMbaMdha ba0 va0 apa0 'hai' kA hI ananunAsika vikAsa hai| 'ke' saMbhavata: parasarga hai| 'ka' 'kI' saMbaMdhavAcaka parasarga hameM prA0pai0 kI bhASA meM milate haiM-gAika ghittA, jAkI pialaa| 'ke' bhI ba0 va0 se saMbaddha saMbaMdhavAcaka parasarga hai| 'mecchahake' kA hiMdI rUpa hogA 'mlecchoM ke|' prAkRtapaiMgala meM parasargoM ko prAtipadikAMza yA tiryak rUpa ke sAtha hI saMlagna karake likhane kI pravRtti pAI jAtI hai| yadyapi prA00 meM 'ka', 'kI', 'ke' parasarga pAye jAte haiM, para 'kA' nahIM milatA / vastuta: 'kA' hiMdI (khar3I bolI) kI AkArAMta pravRtti kA dyotaka hai| prAkRtapaiMgalam prAyaH pUrvI rAjasthAnIbrajabhASA kI pravRtti kA saMketa karatA hai, jahA~ isakA rUpa kramaza: 'ko' (rA0), "kau" (bra0) hotA hai; isI braja 'kau' kA tiryak rUpa 'ke' (pulliMga) hotA hai / putte-isakI vyutpatti 'putraiH' se mAnI gaI hai; putta+e; karaNa (karmavAcya bhAvavAcya kartA) (e0 va0) / apa0 meM ba0 va0 kA cihna 'ehi' hai, 'jutte' ke sAtha tuka milAne ke lie 'hi' kA lopa kara diyA gayA hai| athavA 'putte' kI vyutpatti kartA kAraka e0 va0 ba0 va0 mA0 ardhamA0 'e' se bhI mAnI jA sakatI hai| isa sthiti meM ise karmavAcya (kRtaH kA) tathA bhAvavAcya (mUcchitaM kA) kartA na mAna kara kartRvAcya kartA hI mAnanA hogA tathA 'mucchi mecchahake putte' kA saM0 anuvAda 'mUcchitA mlecchAnAM putrAH' karanA hogA / prAyaH sabhI TIkAkAra prathama vyutpatti ke hI pakSa meM haiM / Page #72 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1.93] mAtrAvRttam [47 kuMda karaala meha tAlaMka, kalarudda koila kamalu / iMdu saMbhu cAmaru gaNesaru, sahasakkho sesa bhaNa // NAarAa jaMpai phaNIsaru / teraha akkhara jaM palai, iggAraha vaMkehiM / akkhara akkhara jaM vaDhai, taM taM NAma kuNehi // 93 // [raDDA] [iti rolA] 93 rolA ke bhedaH kuMda, karatala, megha, tATaMka, kalarudra, kokila, kamala, iMdu, zaMbhu, cAmara, gaNezvara, sahasrAkSa, zeSa-ye rolA ke bheda haiM, aisA nAgarAja piMgala kahate haiN| jahA~ eka eka caraNa meM teraha akSara, arthAt 11 guru tathA 2 laghu (22+2=24 mAtrA) paDe, vaha prathama bheda hai / eka guru akSara ke do do laghu meM parivartita hone para arthAt eka eka akSara ke bar3hane para tattat nAmaka bheda hote haiN| TippaNI-iggAraha-< ekAdaza, de0 vaikalpika rUpa $ 78 / kuNehi- kuNa+hi, ma0bhA0A0 AjJA; ma0 pu0 e0 va0 tiG cihna / aha gaMdhANa, dahasatta vaNNa paDhama paa bhaNaha suaNA taha bIaMmi aTThArahahi~ jamaa jua caraNA / erisi a bIa dala kuNahu bhaNai piMgalo, gaMdhANA NAma rUau ho paMDiajaNacittaharo // 14 // [gaMdhANa] 94 gaMdhAna chaMdaH he sajjanoM, jahA~ prathama caraNa meM sataraha (dasa-sAta) mAtrA (varNa) hoM, tathA dUsare meM aThAraha mAtrA hoM, tathA jisake caraNoM meM yamaka ho / isI krama se dvitIya dala (uttarArdha, tRtIya-caturtha caraNa) kI racanA kare / yaha paMDitajanoM ke citta ko harane vAlA gaMdhAna nAmaka chaMda hotA hai, aisA piMgala kahate haiM / gaMdhAna chaMdaH-17, 18 : 17, 18 mAtrika chaMda / TippaNI-dahasatta-< dazasapta / rua-< rUpaM / ho- ho+'vartamAnakAlika kriyA meM kevala dhAtu rUpa (sTema) kA prayoga / kuNahu-VkuNa+hu; AjJA; ma0 pu0 ba0 va0 / dahasattakkhara saMThavahu paDhamacaraNa gaMdhANa / bIakkhara puNu jamaa dai aTThArahai viANa // 95 // [dohA] 93. D. rddddu| kalarudda-B. kaliruddha, D. kalarudra / koila-C.0. kokila / cAmaru-A. D. cAmara / gaNesaru-0. gaNeru / sahasakkho -A. sahasakkha, C. sahasakha, D. sahasavva / sesa-D. sesaha / jaMpai-D. jNpii| phaNIsaru-C. phaNesaru, D. phaNisura / iggAraha-0. eAraha / iggAraha vaMkehi~-C. eAraha guruehi~; D. guru sattira lahu dehu / dehu a-ataH paraM D. pratau pATha: na prApyate / vaDhaI-O. calai / kuNehi-B. viANehu, C. kuNeha, 0. muNehi / 94. paDhama paa-C. paDhama paDhama paa / bhaNaha-B kuNaha. C, sunnh| bIaMmi-A. bIaMmi, C. K. N. biiammi| aTThArahahi~-A. C. aTThArahai , B. uTThArahahi / erisi-B. erisaM,C. erisa / kuNahu-C. N. kuNahu / piMgalo-C. piMgala / gaMdhANA-A.O. gaMdhANa / rUa-A. ia, C. rUaNu, 0. ruuo| "cittaharoC. degharaNA, K. 'hlo| 95. bIakkhas-A. via akkhara B. vIe puNa / "dai-A. C. "dei, B. jamaaM daia / aTThArahaiB. aTThArahahi, C. aThThArahai, 0. atttthaarhu| 65-C. 68 Page #73 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 48] prAkRtapaiMgalam [1.96 95. gaMdhAna ke prathama caraNa meM satahara (dasa sAta) akSara rakho; dvitIya caraNa meM yamaka dekara aThAraha varNa smjho| TippaNI-saMThavahu-saM+VThava+hu, AjJA ma0pu0ba0va0 / dai- 'tihuaNa' ke padAnta 'a' ko chanda kI tuka milAne ke lie dIrgha banA diyA gayA hai| aha caupaiyA, caupaiA chaMdA bhaNai phaNiMdA, caumattA gaNa sattA / pAehi saguru kari tIsa matta dhari, cau saa asi aNiruttA // cau chaMda lavijjai ekku Na kijjai, ko jANai ehu bheU / kai piMgala bhAsai chaMda paAsai miaNaaNi amia ehU // 97 // [caupaiA] 97. copaiyA chaMda phaNIMdra piMgala kahate haiM; copaiyA chaMda meM sabhI caraNoM meM caturmAtrika sAta gaNa hoM tathA inake sAtha eka guru ho, isa taraha 30 mAtrA dhare / isa prakAra (isake solaha caraNoM meM) 480 mAtrA kahI gaI hai| ye mAtrAyeM cAra chandoM meM lenI cAhie~ (arthAt pratyeka chanda meM 120 mAtrA hoMgI; 30x4=120) / copaiyA chanda meM eka chanda kI racanA nahIM karanI cAhie; isakI racanA meM sadA eka sAtha solaha caraNoM ke cAra chandoM kI racanA kI jAnI cAhie~ / isa bheda ko kauna jAnatA hai? kavi piMgala kahate haiM ki yaha chanda amRta ke samAna prakAzita hotA hai| 96. kaNNa -C. kaNa / calaMte-C. cante / mahi-B. mahI / taha-A. sura, C. calai / taha-A. jehu~, jau / cakka taha-0. cakka jaha / 96-C. 99 / 97. gaNa-A. gaNA / pAehi-C. paaeN| saguru-B.C. "gurU / dhari-O. dharI / lavijjai-A. le kijji| eha-B. eu| bheU-A. bhea / ehU-A. B. eu| 97-C. 100 / Page #74 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1. 98 ] mAtrAvRttam TippaNI- pAehi < pAde, ehi adhikaraNa kAraka e0 va0 cihna 'vastutaH yaha 'e+hi' kA yoga hai / kari, ghari - 'i' < ia < ya; 'i' ava0 pUrvakAlika kRdanta / asi bheo > bheu / ava0 meM padAMta 'u' ko chaMda ke lie dIrgha banA diyA gayA 1 ehU-yahA~ bhI 'ehu' (eSaH eho ehu ) kA padAMta 'u' dIrgha banA diyA gayA hai / ehU-yahA~ bhI 'ehu' (eSaH > eho > ehu) kA padAMta 'u' dIrgha banA diyA gayA hai / > jahA jasu sIsahi gaMgA gori adhaMgA giva pahiria phaNihArA / kaMThaTThia vIsA piMdhaNa dIsA saMtAria saMsArA // kiraNAvalikaMdA vaMdia caMdA NaaNahi aNala phuraMtA / so saMpaa dijja bahu suha kijjau tumha bhavANIkaMtA // 98 // [caupaiA] [ 49 98. udAharaNa: jinake sira para gaMgA hai, adhauMga meM gaurI hai, aura jo grIvA (gale) meM sarpa kA hAra pahanate haiM, jinake kaMTha meM viSa hai, jinake vastra dizAyeM haiM, tathA jinhoMne saMsAra ko tAra diyA hai, jo kiraNAvali ke kaMda (samUha) hai, jinhoMneM candramA kI vaMdanA kI hai (arthAt use sira para dhAraNa kiyA hai), jinake netroM meM agni camakatI hai, ve bhavAnI ke pati ziva, tumheM saMpatti deM, tathA tumhAre bahuta sukha kareM / TippaNI- giva (grIvA > gIA> gIva-giu-giva) 'u' kA 'va' ke rUpa ke saMprasAraNa (gi+v+a) / akArAMta strIliMga rUpa, adhikaraNa kAraka e0 va0 (grIvAyAM) / pahiria - < *parihitaH 'ha' ( pahiria); ia (karmavAcya bhUta0 kRdaMta pratyaya ) piMdhaNa - pidhAnaM; 'A' kA hasvIkaraNa; prathama akSara meM anusvAra kA Agama / saMtAria - saMtArita saM+ / tara + A ( NijaMta ) + ia / ( karma0 bhU0 kR0)| vaMdia - vaMditaH / "hArA, vIsA, dIsA, saMsArA, 'kaMdA, caMdA, phuraMtA, kaMtA meM chaMda kI suvidhA ke lie 'i' (vIsA, dIsA meM) tathA padAMta a ( dIsA ke atirikta anya zabdoM meM) ko dIrgha banA diyA hai / aNahi -< nayane; 'hi' adhikaraNa e0 va0 ba0 va0 cihna / saMpaa - - saMpat; saMskRta halaMta prAtipadika kA ajaMtIkaraNa / dijjau, kijjau- 'jja' (ijja) < saM0 ya' vidhi pra0 pu0 e0 va0 / suha- sukhaM zUnya vibhakti karmakAraka / e0 va0 / tumha - de0 $ 68 / 98. sIsahi - K. sIsai, B. sIsa / gori -C. gorI / adhaMgA - C. addhaMgA / giva - C. O gima / pahiria - C. piMdhia / kaMThaai - C. kaMTThIa / vIsA -0. visA / vaMdia - B. N. naMdia, C. naMdiu / so saMpaa -C. maMgala / tumhaO. tuhU / 98C. 101 / C. caupaiA0 / For Private Personal Use Only Page #75 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 50] prAkRtapaiMgalam [1.99 aha ghattA, piMgala kai diTThau chaMda ukiTThau ghatta matta bAsaTThi kri| caumatta satta gaNa be vipAa bhaNa tiNNi tiNi lahu aMta dhari // 99 // [ghattA] 99. ghattA chaMda: piMgala kavi ke dvArA dekhe gae utkRSTa chaMda ghattA meM bAsaTha mAtrAe~ karo; donoM caraNoM meM caturmAtrika sAta gaNa tathA aMta meM tIna tIna laghu dharo / TippaNI-kari, dhari-kucha TIkAkAroM ne inheM pUrvakAlika rUpa mAnA hai, kucha ne AjJA ma0 pu0 e0 va0 rUpa, jisameM 'i' sup cihna hai| hamane ise AjJA ma0 pu0 e0 va0 hI mAnA hai| 'i' ke lie de0 86 / ghatta, matta-< ghattA, mAtrAH; 'liMgavyatyaya' ke udAharaNa / bAsaTTi-< dvASaSThi / (pizela 6 446; ardhamA0 jainamahA0 vAsaTuiM, bAvaTThi) / aMta-< aMte-adhikaraNa kAraka e0 va0 (zUnya vibhakti kA zuddha prAtipadika kA prayoga) / paDhamaM daha bIsAmo bIe mattAi~ atttthaaii| tIe teraha viraI ghattA mattAi~ bAsaTThi // 100 // [gAhA] 100. ghattA meM pahale dasa mAtrA para vizrAma (yati) hotA hai, dUsarA vizrAma ATha mAtrA para tathA tIsarA teraha mAtrA para hotA hai (isa taraha ghattA ke eka dala-ardhAlI meM 10+8+13=31 mAtrA hotI haiM), pUre ghattA chaMda meM 62 mAtrA hotI haiN| TippaNI-vIsAmo < vizrAmaH 'o' prAkRta rUpa, kartA e0 va0 sup vibhakti / jahA, raNadakkha dakkhahaNu jiNNa kusumadhaNu aMdhaagaMdhaviNAsakaru / so rakkhau saMkaru asurabhaaMkaru gori NAri addhaMga dharu // 101 // [ghattA] 101 udAharaNa ve zaMkara, jo raNa meM dakSa hai, dakSa ke hantA hai, jinhoMne kusumadhanu (kAmadeva) ko jItA hai, jo aMdhaka, gaMdha Adi asuroM kA nAza karane vAle haiM, asuroM ke lie bhaya utpanna karanevAle haiM, tathA ardhAMga meM gaurI ko dhAraNa karanevAle haiM, (hamArI) rakSA kreN| TippaNI-raNadakkha < raNadakSaH (kartA e0 va0 zUnya vibhakti) degdhaNu, "viNAsakaru, saMkaru, karu, dharu / (kartA e0 va0 'u' vibhakti) / rakkha-/ rakkha+u, AjJA pra0 pu0 e0 va0 / goriNAri addhaMga dharu-kucha TIkAkAroM ne ise samasta pada mAnA hai| dUsare TIkAkAra ise 'gaurInArI ardhAge dhArayati' mAnate haiN| yaha adhika ThIka a~catA hai| gori NAri-avahaTTha meM padAMta dIrgha 'I' kA hrasvIkaraNa / addhaMga-< ardhAMge adhikaraNa kAraka e0 va0 zUnya vibhakti / dharu Vdhara+u (avahaTTha meM vartamAna kAla meM zuddha dhAtu rUpa (sTema) kA prayoga pAyA jAtA hai, isakA saMketa hama kara cuke haiM, isImeM 'u' jor3akara 'dharu' rUpa bana sakatA hai|) 99. dichau, ukiTTha-C. diThThau, ukichuu / bAsaTThi-C. vAsaThThi / caumatta-A. B.C. caumata / tiNNi tiNNi-C. tiNNi viNNi / C. pratau saMkhyA na dattA / 100. mattAIM aTThAi~-B. aTThAhi sumattAhi, C. mattAi aThThAi / mattAi~ bAsaTThi-0. mattAi bAsaTThI / 100-C. 102 / 101. jiNNa-A. B.C. K. jiNNu / kusuma -C. kuzuma / aMdhaagaMdha-A. aMdhaaMdhakagaMdha, C. aMdhaamaMdha / karu-C. karu / saMkara-C. shNkr| bhaaMka-C. bhaaMkara / goriNAri -K. giriNAri / O. nAri / addhaMga-B. adhaMga / dharuC. dharu / C. ghattA / 101-C. 103 / Page #76 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1.102] mAtrAvRttam [51 aha ghattAnaMda, so ghattaha kulasAra kitti apAru NAarAa piMgala kahai / eAraha vIsAma NaMdau NAma puNu vi satta teraha virai // 102 // [ghattA] 102 ghattAnaMda chaMda nAgarAja piMgala kahate haiM ki ghattA-kula meM mukhya vaha ghattAnaMda atyadhika prasiddha (kIrti meM apAra) hai, jahA~ gyAraha mAtrA para, phira sAta tathA teraha mAtrA para vizrAma (virati) hotA hai, yaha naMda nAmaka (ghattA) hai| (ghattAnaMda ke pratyeka dala kI mAtrAe~ 11+7+13=31 ) / TippaNI-ghattaha kulasAra-< ghattasya (ghattAyAH) kulasAra: 'ghattaha' saMbaMdha kAraka e0 va0 / chakkalu Aihi~ saMThavahu tiNNi caukkala dehu / paMcakkala caukala juala ghattANaMda muNehu // 103 // [dohA] 103 pahale SaTkala gaNa kI sthApanA karo, taba tIna catuSkala gaNoM kI sthApanA karo, taba eka paMcakala tathA do catuSkala do, isa taraha ghattAnaMda samajho / ; (ghattA tathA ghattAnaMda meM kevala itanA hI bheda hai ki ghattA meM virAma 10, 8, 13 para hotA hai, ghattAnaMda meM 11, 7, 13 para / donoM meM eka dala meM 31 mAtrA tathA kula chaMda meM 62 mAtrA hotI haiM tathA aMta meM tIna laghu hote haiM / ) TippaNI-Aihi~-< Adau, hi~ karaNa-adhikaraNa e0 va0 ba0 va0 cihna / saMThavahu, dehu, muNehu-AjJA ma0 pu0 ba0 va0 kA cihna 'hu' / / ghattANaMda-karmakAraka e0 va0 zUnya vibhakti / jahA, jo vaMdia sira gaMga haNia aNaMga addhaMgahi parikara dharaNu / so joI jaNamitta harau duritta saMkAharu saMkaracaraNu // 104 // [ghattANaMda] 104. ghattAnanda kA udAharaNa jinhoMne sira se gaMgA kI vandanA kI hai, kAmadeva mArA hai, ardhAMga meM strI dhAraNa kI hai, ve yogiyoM ke mitra, zaMkA haranevAle AdaraNIya zaMkara (zaMkara caraNa) hamAre duHkhoM kA nAza kare / TippaNI-vaMdia sira gaMga-isakI TIkAkAroM ne do taraha se vyAkhyA kI hai| (1) sira para sthita gaMgA ne jinakI vaMdanA kI hai, (2) jinhoMne sira para dhAraNa kara gaMgA kI vaMdanA kI hai (vaMditA zirasi gaMgA) / haNia-< hataH (karmavAcya bhUtakAlika kRdanta) / addhaMgahi-< ardhAMge, 'hi' adhikaraNa e0 va0 sup vibhakti / haraU-Vhara+u AjJA pra0 pu0 e0 va0 / duritta-chanda ke lie 'ta' kA dvitva < saM0 durita / 102. ghattaha-B. ghattA / kulasAra-C. kulasAraM / apAru-A apAra, C. apAraM / kahai-C. kahaI / vIsAma-A. vIssama, C. visAmaM / NAma-C. NAmaM / puNu vi-A.C. puNa vi / virai-C. viraI / 102-C. 104 / 103. chakkalu-B. chakkala / caukkalaB. N. cakkala / etacchaMda: 'C' pratau na prApyate / dehu-0. deha / paMcakkala caukala juala-0. paMcakkala jualA / muNehu-0. munneh| 104. jo-C.O. je / gaMga-C. gaMgaM / aNaMga-C. aNaMgaM, addhaMgahi... C. adhaMgaM pavvai dharaNu / so joI jaNamittaC. so IjaNacittaM, 0. so joijaNamitta / duritta-C. durittaM / saMkAharu-0. saMkAhara / 104-C. ghattAnaMda / Page #77 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 52] prAkRtapaiMgalam [1.105 aha chappau, chappaa chaMda chailla suNahu akkharasaMjuttau / eAraha tasu virai ta puNu teraha NibbhaMtau // be mattA dhari paDhama ta puNu cau cau kala kijji| majjhaTia gaNa paMca he? biNNa vi lahu dijjai // ullAla virai be paNNaraha mattA aTThAisa soi / ema bhaNaha muNaha chappaa paa aNahA itthi Na kiMpi hoi // 105 // 105. chappaya chanda he catura vyakti (chailA), chappaya chanda suno / isameM 11 mAtrA para phira 13 mAtrA para pratyeka caraNa meM virAma kA nirvAha karo, Arambha meM do mAtrA dekara phira catuSkala gaNoM kI racanA kI jAnI cAhie, ye madhyasthita catuSkala pA~ca hoM, tathA anta meM phira do laghu diye jAya~ / (isa krama se cAra caraNa karane para) phira do caraNa ullAlA ke hoM jinameM 15 mAtrA para yati ho tathA pratyeka caraNa meM 28 mAtrA hoM / isa prakAra chappaya meM cha: caraNoM ko samajho; anyathA vahA~ kucha nahIM hotA / (chappaya 11, 13 : 11, 13 :: 11, 13 : 11, 13 :: 15, 13 : 15, 13 = 152 mAtrA / (chappaya ke gaNoM kA niyama AraMbha meM do mAtrA, 5 caturmAtrika gaNa, 2 laghu) TippaNI-chappaa chaMda-< SaTpadaM chaMdaH karmakAraka e0 v0| chaila-< chavilla (dezI zabda), saMbodhana, tu0 hi0 chailA / suNahu-VsuNa+hu (AjJA ma0 pu0 ba0 va0 athavA AdarArthe ba0 va0) / tasu< tasya / ta-< tataH / kijjai, dijjai-karmavAcya rUpa / majjhaTThia- madhyasthitA; heTTha-< adhaH / paNNaraha-2 paJcadaza; de0 pizela $ 443; jaina mahA0 ardhamA0 paNNarasa / TesiTorI 8 80, panaraha, panara; tu0 hi0 pandraha, rA0 pa~darA, gu0 pandara / bhaNaha, muNaha-'ha' AjJA ma0 pu0 ba0 va0 / kipi-< kimapi / jahA, piMdhau diDha saNNAha vAha uppara pakkhara dai / baMdhu samadi raNa dhasau sAmi hammIra vaaNa lai // 105. suNahu-C. muNaha, 0. muNahu / saMjutta-C. sNjjuttu| tasu-C.O. taha / puNu-B.C. puNi / NibbhaMta-C. K. NibhaMtau, N. nnibbhttu| kijjai-C. kijjaI / majjhaTThia-A. majhjhaTThia, B. majjhaThia, C. majhjhaThThiaya / heTTha-C. K. heTha / biNNaC. vi vi| dijjai-C. dijjaI / heTTha biNNa vi lahu dijjai-0. heThU vi lahu lai dijjai / aTThAisa-B. aTTAvIsa, C. aThThAisa / soi-A. soi, B. so, C. soI / bhaNaha muNaha-B. "muNahu, C. muNahu bhaNaha, bhaNahu maNahu / chappaa-C. chappaaha, O. chappaha / paa-A. paaha / aNahA-A.C. aNNahA / itthi...hoi-A. itthi Na kiMpi hoi, B. itthi Na kiM vi hoi, C. isi Na kimma hoI, K. Nichi ki pi Na hoi, N. ithi kiM Na hoi / 105-C. 107, 0. 104 / Page #78 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1.106] mAtrAvRttam [53 uDDauNahapaha bhamau khagga riusIsahi jhallau / pakkhara pakkhara Thelli palli pavvaa apphAlau / hammIrakajju jajjala bhaNaha kohANalamaha mai jalau / sulatANa sIsa karavAla dai tajji kalevara dia calau // 106 // [chappaya] 106. udAharaNa: vAhanoM ke Upara pakkhara dekara (DAlakara) meM dRr3ha sannAha pahaneM, svAmI hammIra ke vacanoM ko lekara bA~dhavoM se bheMTa kara yuddha meM dhaV AkAza meM ur3akara ghUmUM, zatru ke sira para talavAra jar3a dU~, pakkhara pakkhara Thela pelakara parvatoM ko hilA DAlU~; jajjala kahatA hai, hammIra ke lie maiM krodhAgni meM jala rahA hU~; sulatAna ke sira para talavAra mAra kara, apane zarIra ko choDakara maiM svarga jAU~ / yaha padya AcArya rAmacandra zukla ke matAnusAra zArGgadhara ke 'hammIra rAso' kA hai, jo anupalabdha hai| rAhula jI ise kisI jajjala kavi kI kavitA mAnate haiM / de0 hiMdI sAhitya kA itihAsa pR. 25; hiMdI kAvyadhArA pR. 452 / TippaNI-piMdhau (-au~ ke krama se huA hai| para yaha vyutpatti aise bhI mAnI jA sakatI hai ki 'OM' (u) u. pu0 e0 va0 kartA (hau~) ke '-au~' kA prabhAva hai| isI apa0 kA ava0 meM u rUpa bhI milatA hai / isI krama se hi0 rA0 'OM' (hi0 calU~, rA0 cAlU~), braja OM-auM (mArU~-mArauM) kA vikAsa huA hai| diDha saNNAha-karma kAraka e0 va0 zUnya vibhakti / vAra uppara-(hi0 vAhano para); uppara kA parasargika prayoga hai, isakA 'uppari' rUpa bhI prA0 paiM0 meM dekhA jA cukA hai| pakkha-karma kAraka e0 va0 zUnya vibhakti / dai, lai, samadi- pUrvakAlika kriyA pratyaya 'i' / raNa-adhikaraNa e0 va0 zUnya rUpa / hammIra vaaNa-prA0 paiM0 kI avahaTTha meM saMbaMdhakAraka (yA SaSThyartha )meM bhI zUnya rUpa cala par3e haiN| yaha isakA udAharaNa hai / saMbhavataH kucha vidvAn yahA~ 'hammIravaaNa' ko samasta pada mAnanA caaheN| uDDA-isake do rUpa milate haiM-1. uDDula, 2. uDDaGa / eka tIsarA pATha 'ujjala' bhI hai / 'la' vAlA pATha lene para ise karmavAcya-bhAvavAcya bhUtakAlika kRdaMta kA rUpa mAnanA hogA / VuDDula / 'la' pUrvI avahaTTha meM tathA pUrva kI 106. piMdha:-A. piMdhia / diDha-C. diTTha / vAha uppara-0. uppara / pakkhas-A. pakkha, C. paSSara / dai-A. deI, C. daI / samadi-B sNmdi| dhasa:-A dhasia, C. dhasau / sAmi-A. sAhi / hammIra-B. hammIha, O. haMvIra / lai-A lei, C. leI / uDDA-B. uDala, C. uDDuma, K.O. uDDala, A. uDDuu, N. uDDau / riu-B. ripu / jhalau-B.C. O. jhAlau / pakkhas-A.pakkha, C. pakkhara pakkhara / Thalli-C. Thelli / Thalli palli-0. pelli Thelli / apphAla-B. apphArau, C. appArau / hammIrakajju-0. haMvIrakajje / jajjala-A. ujjala, C. jajjulla / bhaNaha-A. B.C.O. bhnn| maha mai A.O. maha maha, B. muha maha, C. mahu mahu, K. muha maha / dai-C. dei / tajji -0. tejji / dia-C. divi / 106-C. 107, 0.105 / Page #79 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 54] prAkRtapaiMgalam [1.107 na0 bhA0 A0 meM niSThA pratyaya hai| isake lie de0 varNaratnAkara 6 49 pR. vi; tathA DaoN. subhadra jhA : vidyApati (bhUmikA) pR. 167 / 'u' vAlA pATha lene para kucha TIkAkAroM ne ise kriyA rUpa mAnA hai-VuDDau; vartamAna u0 pu0 e0 va0, kucha ne kartA kAraka e0 va0 rUpa (uDDIyamAnaH san, uDDitaH san) / Nahapaha-adhikaraNa kAraka e0 va0 zUnya vibhakti ( nabha:pathe) / khagga-karma kAraka e0 va0 zUnya vibhakti / sIsahi-adhikaraNa kAraka e0 va0 / Thalli palli-pUrvakAlika kriyA pratyaya 'i' / yadyapi yahA~ yaha saMyukta kriyA rUpa nahIM hai, kyoMki donoM kriyAoM ke sAtha 'i' pratyaya lagA hai, para inakA eka sAtha prayoga paravartI hi0 saMyukta kriyA rUpa 'Thelapela kara' kA Adima rUpa kahA jA sakatA hai| 'kajju-'u' karma kAraka e0 va0 vibhakti / yahA~ sampradAna ke lie karmakA prayoga hai| kohANalamaha-< krodhAnale (krodhAnalamadhye)-'maha' parasarga adhikaraNa meM prayukta huA hai; isake lie de0 687 / mai-< saM0 mayA, isakA vikAsa karmavAcya karcA (karaNa) e0 va0 rUpa se huA hai, para yahA~ yaha kartRvAcya kartA kA rUpa hai, tu0 hi0 maiM, rA0 / 'maI' ke lie de0 pizela 6 415 / pizela ne ise karma e0va0 tathA karaNa adhikaraNa e0 va0 kA rUpa mAnA hai| apa0 meM yaha sAnunAsika 'mai~ hai| sAtha hI de0 tagAre 119 e0 / hema0 ne bhI isI kA saMketa kiyA hai-'TADyamA maI' 8-4-377 / (mai-mayA, mayi, mAm; TA-mai jANiuM pia virahi virahi aha' ) / tajji-pUrvakAlika kriyA pratyaya 'i' (saMtyaktvA; *tyajya) paa paa talau Nibaddha matta caubIsaha kijjai / akkhara DaMbara sarisa chaMda ia suddha bhaNijjai // Aihi chakkalu hoi cAri caukalau Niruttau / dukkala aMta Nibaddha sesa kai vatthu Nivuttau // bAvaNNa sau vi mattaha muNahu ullAlau sahiau guNaha / chappaa chaMda erisi vi hoi kAi~ gaMthi gaMthi vi maraha // 107 // [chappaya] 107. paTpada kA lakSaNa punaH prakArAntara se batA rahe haiM: SaTpada ke caraNa caraNa meM cauvIsa mAtrA nibaddha kare, yaha chaMda akSarADaMbara sadRza hone para zuddha kahalAtA hai| isameM AraMbha meM SaTkala, phira cAra catuSkala kahe gaye haiM, anta meM do kala (dvikala) kA nibandhana kare / zeSa kavi ne ise hI vastu (chaMda) kahA hai| isameM eka sau bAvana mAtrA samajho tathA ullAlA ke sAtha isakI gaNanA karo / chappaya chaMda aisA bhI hotA hai, tuma loga grantha-granthi meM kyoM marate ho|| (kucha TIkAkAroM ke mata se yaha padya kSepaka hai / ) TippaNI-caubIsaha < caturviMzati (pizela 6445), prA0 pa0 rA0 caubIsa (TesiTorI 680), hi0 cobIsa / bAvaNNa-< dvApaMcAzat ('vaNNa') ke lie de0 pizela 273, 6445 ) > bA+vaNNa, prA0 pa0 rA0 bAvana / kAi~-< kiM, kAi~ ke uccAraNa meM saMbhavataH nAsikya tattva saMpUrNa saMdhyakSara yA saMyuktasvara (AI) para pAyA jAtA hogA, tathA isakA uccAraNa 'kA~I' hotA hogA / rAjasthAnI meM Aja bhI yaha uccAraNa (Ka7) pAyA jAtA hai| 107, talaU-A. talaha, C. talahu, O. talahi / Nibaddha-B. NibaddhA, C. NiThavahu / caubIsaha-A. caubIsahi, B. covIsai, C. cauviish| DaMbara-C. Dambara / chaMda ia suddha bhaNijjai-0. chaMdaa suddha gamijjai / bhaNijjai-C. bhaNijaI / Aihi-C. ehi / chakkalu C. chakkala / Nirutta-C. nniruttru| kai-0. kahai / Nivutta-C. Niruttau / bAvaNNa-C. vAmaNa / muNahuC. maNahu / bAvaNNa sau vi mattaha muNahu-O. vAmaNNa adhia saa matta hoi / sahia-A. sahia, C. O. sarisau / guNahaC. guNahu, 0. muNahu, / kAi~-C. kAMi / gaMthi gaMthi-A. gaMtha gaMthi, O. gaMthi gaMtha / / vi maraha-B. vimarasaha (=vimRzata), C. vi marahu, 0. a marahu / 107-C. 108, O. 106 / Page #80 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1. 108 ] mAtrAvRttam [ 55 gaMthi gaMthi - kA kucha TIkAkAroM ne 'graMtha graMthi' anuvAda kiyA hai| saMbhavata: isakA anuvAda 'graMthe graMthe' honA cAhie, 'hara grantha meM-grantha grantha meM' 'i' adhikaraNa e0 va0 cihna hai| vi maraha-nirNayasAgara kA pATha 'gaMdha gaMdhia marahu' (graMthaM graMthitvA mriyadhvaM ) hai; anya pratiyoM kA pATha 'vimaraha' (vimRzata) hai| hamane 'gaMthi gaMdhi vi maraha' pATha mAnA hai: 'vimRzata' vAlA artha hameM ja~catA nahIM 'graMtha graMtha ko DhUMDhakara kyoM marate ho' vAlA artha adhika saMgata pratIta hotA hai / 'vi' ko hama 'api' vAlA rUpa mAnate haiN| mara+ha AjJA ma0 pu0 ba0 va0 / jahA, jahA saraa sasi biMba jahA harahAra haMsa Thia / jahA phulla sia kamala jahA sirikhaMDa khaMDa kia // jahA gaMga kallola jahA rosANia ruppar3a / jahA duddhavara suddha pheNa phaMphAi talapphar3a // pia pAa pasAe diTThi puNu Nihua hasai jaha taruNijaNa / varamaMti caMDesara kitti tua tattha dekkha haribaMbha bhaNa // 108 // [chappaya ] 108 udAharaNa jisa prakAra zaratkAlIna candrabiMba suzobhita hotA hai, jaisI harahAsa (ziva ke aTTahAsa) tathA haMsa kI sthiti hai, jaisA praphullita zveta kamala hotA hai, tathA khaNDa khaNDa karane para zrIkhaMDa (candana) pratIta hotA hai, jaisI gaMgA kI kallola hotI hai, jaisI tapAI huI cA~dI hotI hai, jisa taraha dUdha kA komala phena phaphatA huA (kA~patA) tar3aphar3AtA (uphanatA ) haiM, priya ke caraNoM para girane para jisa taraha taruNiyA~ cupake se ha~sakara priya kI ora jisa dRSTi se dekhatI hai, haribrahmA kahatA hai, he mantrivara caMDezvara, tumhArI kIrti vaisI hI dikhAI detI hai / TippaNI- jaha, jahA - saM0 yathA, tattha - saM0 tathA / tua - tava de0. pizela 420 vai0 rUpa tau, tujjhu, tujjhaha, tudhra, tuha / 'tua' ko 'tuha' kA prANadhvanirahita (deaspireted) rUpa mAnA jA sakatA hai / dekha - dRzyate karmavAcya vartamAnakAlika pra0 pu0 e0 va0 meM dhAtu ruup| yahA~ kucha TIkAkAroM ne ise AjJA ma0 pu0 e0 va0 rUpa mAnA hai ( < pazya ) / bhaNa - bhaNati ; vartamAnakAlika pra0 pu0 e0 va0 dhAtu rUpa ( bhaNa+ 0 ) / [kalakattA saMskaraNa meM tathA A evaM C. pratiyoM meM nimna padya adhika milatA hai: cAri pAa bhaNa kavvake ve vi pAa ullAla / ima bihu lakkhaNaaika kar3a paDha chappara patthAra || 108ka / / ] 108 ka. kAvya (rolA) ke cAra caraNa, ullAla ke do caraNa, ina do lakSaNoM ko eka kara chappaya chaMda ke prastAra ko par3ho / TippaNI0 kavvake- kAvyasya 'ke' saMbaMdha kAraka kA parasarga azAla - Page #81 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prAkRtapaiMgalam [1.109 kaI-< kRtvA; pUrvakAlika kriyA pratyaya 'i' / paDha-/paDha+0; AjJA ma0 pu0 e0 va0 / aha kavva lakkhaNa, Ai aMta duhu chakkalau tiNNi turaMgama majjha / tIe jagaNu ki vippagaNu kavvaha lakkhaNa bujjha // 109 // [ dohA ] 109. chappaya ke prathama cAra caraNoM meM prayukta kAvya chaMda kA lakSaNa : kAvya chaMda ke pratyeka caraNa meM Adi tathA aMta meM do SaTkala hote haiM, tathA madhya meM tIna catuSkala (turaMgama) hote haiN| inameM tIsare sthAna para (arthAt dvitIya catuSkala meM) yA to jagaNa (151) ho yA vipragaNa (cAra laghu, Im) ho, ise kAvya kA lakSaNa samajho / TippaNI-majjha-< madhye; adhikaraNa e0 va0 / kavvaha-< kAvyasya; 'ha' / lakkhaNa-< lakSaNaM karma e0 va0 / bujjha-Vbujjha+0; AjJA ma0 pu0 e0 va0 saM0 budhyasva / cau aggala cAlIsa guru ekkakke guru lehu / jo guruhINau sakka so NAma ggahaNa kuNehu // 110 // [dohA] 110. zaka chaMdaH cAra adhika cAlIsa (cavAlIsa) guru meM se eka eka guru lete jAya~ (kama karate jAya tathA usake sthAna para do do laghu bar3hAte jAya~), isa taraha jaba guruhIna (sarva laghu) bheda ho, use zaka kaheM ( zaka nAma kA grahaNa kro)| Ti0-lehu, kuNehu-AjJA ma0 pu0 ba0 va0 / jahA, jasu kara phaNivai valaa taruNivara taNumaha vilasai / NaaNa aNala gala garala vimala sasahara sira Nivasai // surasari siramaha rahai saalajaNa durita damaNa kara / hasi sasihara hara duria vihara hara atula abhaavara // 111 // [sakka] 111. udAharaNaH jinake hAtha meM sarpa kA kaMkaNa hai, zarIra meM patnI (zreSTha strI) suzobhita hai, netra meM agni hai, gale meM jahara hai, sira para nirmala caMdra nivAsa karatA hai, sira meM gaMgA rahatI hai, jo saba logoM ke duHkha kA damana karane vAle haiM, ve zazidhara (ziva) ha~sakara duHkha ko hareM, tathA atula abhaya kA vara pradAna kareM / Ti. taNumaha, siramaha-'maha'; adhikaraNa kAraka kA parasarga / 109. B. atha kAvyaM, C. atha kAvyalakSaNau / duhu-B. dui / turaMgama-O. caukkala / majjha-B. majja, C. majhjha / tIe-B. tIya / jagaNu-C. jgnnu| vippagaNa-C.O. vippagaNu / kavvaha lakkhaNa bujjha-0. vujjha (xx) lakkhaNa 1 109-C. 1110. 108 / 110. cau aggala-B. catuggala, C. cau akkala / ekkakke-C. ekkake / lehu-B deha / NAma ggahaNa-C. nAma gahaNa / kuNehu-C.O. karehu / 110-0. 109 / 111. kara-C. karu / vilasai-C. vilasaI / gala-0. laga / vimala-C. vima / sasahara-A. sasi jasu, B. sasi / Nivasai-C. nnivsii| rahai-C. rai, saulajaNa-0. saalamaNa vahai . damaNa-C. damana, 0. dalaNa / sasihara hara duria-C. sasihara hara harau durita / vitara hara.....abhaavara-A. vitarai soM, B. vitaru hara; C. tua vitarau abhaavara / sasihas-0. sasahara / has-0. ara | durita... vas-0. harau durita tua disau abhaavara / sakka-C. zakraH / 111C. 113, 0. 110 / Page #82 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1.112] mAtrAvRttam [57 hara, vitara-inheM kucha TIkAkAroM meM AjJA ma0 pu0 e0 va0 rUpa mAnA hai, kucha ne AjJA pra0 pu0 e0 va0 ruup| (Vhara+0, vitara+0) jaha jaha valaA vaDDihai taha taha NAma kuNehu / saMbhuhi sau~ bhaNa bhiMgagaNa cauAlIsa muNehu // 112 // [dohA] 112. jaise jaise kAvya ke bheda meM eka eka guru (valaya) bar3hatA jAtA hai, vaise vaise anya nAma karo / zaMbhu se lekara zRMgagaNa taka kaho aura anya 44 bhedoM ko smjho| (isa prakAra zaka, tathA zaMbhu se lekara ga taka 44 anya bheda, pUre 45 bheda kAvya meM hote haiM / ) TippaNI:- jaha, taha-yathA, tathA / saMbhuhi sau~ (hi. zaMbhu se) / 'sau~' apAdAna kAraka kA parasarga hai, tu0 hi0 se-saiM, rA0 / isakA vikAsa saM0 'sama' se huA hai; de0 bhUmikA-parasarga / tA sakko saMbho sUro gaMDo khaMdho vijao dappo tAlaMko samaro sIho sIso utteo paDivakkho / paridhamma marAlu maiMdo daMDo makkalu maaNu maTTho vAsaMto kaMTho moro baMdho bhamaro bhiNNamaraThTho // 113 // valahaddo rAo valio moho saMthANo bali meho sahasakkho bAlo dario saraho daMbho'ho udaMbho / valiaMko turao hariNo aMdho muddhIe taha bhiMgo vatthUA NAmo piMgalaNAo jaMpai chaMdapabaMdho // 114 // [caupaiA] 113-114 kAvya ke paiMtAlIsa bhedoM kI nAmAvalI zakra, zaMbhu, sUrya, gaMDa, skaMdha, vijaya, darpa, tATaka, samara, siMha, zIrSa, uttejA, pratipakSa, paridharma, marAla, mRgeMdra, daMDa, markaTa, madana, mahArASTra, vasaMta, kaMTha, mayUra, baMdha bhramara, bhinnamahArASTra, balabhadra, rAjA, valita, moha, mathAna, bali, megha, sahasrAkSa, bAla, dRpta, zarabha, daMbha, aha, uddebha, valitAMka, turaga, hariNa, aMdha tathA bhaMga he mugdhe, piMgala nAga ne chanda:prabaMdha meM vastu ke bhedoM ke ye nAma kahe haiN| pacatAlIsaha vatthuA chaMde chaMda viaMbha / adA kaDa piMgala kahaDa calaDa Na harihara baMbha // 115 // [dohA] 115 vastu chaMda meM 45 chaMda (bheda) prasAra pAte haiM / piMgala kavi saca kahate haiM, ise harihara baMbha bhI anyathA siddha nahIM kara sakate / (eka TIkAkAra ne isake caturtha caraNa kI vyAkhyA yaha bhI kI hai :-'graMthakartA harihara brahmA nAmaka bandI nahIM calatA arthAt bhrAMta nahIM hotA / (atha ca graMthakartA harihara bandI na calati na bhrAMto bhavatItyarthaH / ). TippaNI-pacatAlIsaha < paMcacatvAriMzat (de0 pizela 445; anya ma0 bhA0 A0 rUpa ardhamA0 paNayAlIsa, paNayAlIsaM / prA0 pa0 rA0; pa~citAlIsa (TesiTorI 80); hi0 paiNtaaliis)| 112. jaha....vaDDihai-C. valaA vaDhi jaha jaha / kuNehu-C. muNehu / saMbhuhi sa-C. sakkahi se / bhaNa-O. le| cauAlIsaA. B. cauAlIsa, C. pacatAlIsa / muNehu-C. kuNehu / 112-C. 114 / 113-114 saMbho-C. zaMbho / vijao-C. vijyo| samaro-C sNmmro| sIso-N. reso / makho-0. marahaTTho / vAsaMto-A.N. vAsaMto, B. vAsaMta, C. vAsaMTho, K. bAsaMTho / mohoA. C. K. moho, B. N. rAmo / meho-C. N. moho / sahasakkho -N. sahasarako / daMbho'ho uddebho-0. daMbho uddebho ho / valiaMko-0. valiaMgo / 115. chaMde chaMda viaMbha-C. chaMda biaMbha, B. "vibhaMta / piMgala-B. piMgalu / 115-C. 117. Page #83 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prAkRtapaiMgalam [1.116 paaha asuddhau paMguhINa khoDau pabhaNijjai mattaggala vAulau suNNakala kaNNa suNijjai / jhalavajjia taha bahira aMdha laMkAraha rahiau vulau chaMda uTTavaNa attha viNu dubbala kahiau // Derau haTThakkharahiM hoi kANA guNa savvahi~ rahia / savvaMgasuddha samarUaguNa chappaa dosa piMgalu kahia // 116 // [chappaa] 116. chappaya ke doSoM kA varNana kisI eka caraNa meM azuddha (vyAkaraNa kI dRSTi se azuddha) chappaya paMgu kahalAtA hai; mAtrA se hIna chappaya khoDA kahalAtA hai| adhika mAtrA vAlA bAvalA (pAgala) hai, tathA zUnyaphala kANA sunA jAtA hai (kahalAtA hai)| jhal pratyAhAra (arthAt jha, bha, gha, Dha, dha Adi varNoM) se rahita chappaya baharA hai, tathA alaMkAra se rahita aMdhA hai| uTTavaNikA se rahita (arthAt jahA~ manamAne gaNoM kA prayoga kara SaTkala gaNa ke sthAna para paMcakala kA prayoga kara diyA gayA ho, yA catuSkala ke sthAna para paMcakala yA trikala kA prayoga kara diyA gayA ho) chappaya bUlA (gUMgA) kahalAtA hai, tathA artharahita durbala hai| haThAkSaroM (jabardastI jor3e gaye) akSaroM ke dvArA DerA (TeDhI A~khavAlA) hotA hai, tathA sarvaguNa rahita chappaya kANA hotA hai| samasta rUpa evaM guNa se saMpanna chappaya sarvAMgazuddha hotA hai / isa prakAra piMgala ne chappaya ke doSa kahe haiN| TippaNI-paaha-(adhikaraNa kAraka e0 va0 < pade) 'ha' adhikaraNa e0 va0 vibhakti / khoDa:-< saM0 khuTitaH > khuDio > *khoDao > khoDau (rA. khoDyo), hi0 khoDA / pabhaNijjar3a (< prabhaNyate), suNijjai (< zrUyate) karmavAcya rUpa / vajjia, rahiau, kahiau, rahia, kahiaye saba karmavAcya bhUtakAlika kRdanta rUpa haiM, 'u' vAle rUpa savibhaktika haiM, anya nirvibhaktika / ye saba kartA (karmavAcya karma) e0 va0 ke rUpa haiM / haTThakkharahi~-< haThAkSaraiH 'hi~ apa0 karaNa ba0 va0 vibhakti cihna / savvahi~-'hi~' karaNa ba0 va0 vibhakti cihna / / guNa-< guNaiH karaNa ba0 va0 ke artha meM zuddha prAtipadika kA prayoga / laMkAraha < alaMkAreNa; padAdi kA 'a' kA lopa, 'ha' mUlataH apa0 saMbaMdhakAraka kI vibhakti hai, kintu isakA vistAra karaNa-adhikaraNa meM bhI dekhA jAtA hai|| vippa hoi battIsa khatti beAla kahijjasu / aThatAlisa lahu vesa sesa suddau salahijjasu // 116. paaha asuddha-C. paa paa suddhau / vAula-A. B.C. vAula / kaNNa-C. kaha / suNijjai-B. muNijjasu / jhala-C. phala / taha bahis-C. guNarahia / laMkAra -A. B. C. laMkAra', K. alaMkAra0, N. laMkAraha / vula-C. volau / chaMda uTTavaNa-C. chaMduTTavaNa / Derau... hoi-0. Derau a haThukkharahi ho / chappaa-A. kavvaha / piMgalu kahia-0. piMgalA kh| 116-C. 118 / [C. pratau etatpadyamapi prApyate : kai pIDai paMgu lachia pahariau khoDau, kUlahANia vAulau kalla hoi pauru sakkolau / suddhi harai vimalaMgu dumaNa hoi addha paAsai duvvala uvvaNa vahai deu lau kitti viNAsai / / kANa kuvva bahudukhkhakara piMgala jaMpai kavi aNahu / talau jANi chappaa karahu sesa rahijjau guNijaNahu // 119] Page #84 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1.117] mAtrAvRttam [59 cauaggala pau bIsa matta chANavai Thavijjasu / pacatAlIsaha NAma kavvalakkhaNaha karijjasu // chahabisa ullAlahi ekka kai biNNi pAa chappaa muNahu / samavaNNa sarisa samadosaguNa NAma ehattari pari muNahu // 117 // [chappaa] 117. battIsa laghu vAlA chappaya brAhmaNa hai, bayAlIsa laghuvAlA kSatriya hai, aDatAlIsa laghuvAlA vaizya hotA hai, zeSa akSaroM vAlA zUdra kahalAtA hai| isa prakAra pratyeka caraNa meM cAra adhika bIsa (24) mAtrA, tathA kula kAvya ke cAra caraNoM meM chAnave mAtrA rakhI jAya~ / kAvya ke isa taraha 45 nAma (bheda) kiye jAya~ / ullAlA kI 26 guru mAtrAoM ko eka kara do caraNoM meM bA~To tathA ise kAvya ke sAtha jor3akara chappaya samajho / isa chappaya meM kAvya ke samAna hI varNa tathA doSa guNa hote haiM tathA isake 71 nAma (bheda) gino / TippaNI-battIsa-< dvAtriMzat (de0 pizela 6445 prA0 battIsaM battIsA; prA0 pa0 rAja0 batrIsa (TesiTorI 680), hi0 rA0 battIsa / ) beAla-< dvAcatvAriMzat (de0 pizela 445 jainamahA0 'beyAla' saMbhavataH prA0 pai0 kA kathya rUpa sazrutika 'beyAla' hI hogA / prA0 pai0 meM 'bAA lIsa' rUpa bhI milatA hai| aThatAlisa-< aSTacatvAriMzat; 'catvAriMzat'kA 'AlIsa-Alisa' 'tAlIsa-tAlisa' donoM taraha kA vikAsa ma0 bhA0 A0 meM pAyA jAtA hai / aSTacatvAriMzat > aTThaattAlIsaM > aTThattAlIsaM > aThatAlisa / de0 pizela 6 435 ardhamA0 jainamahA0 aDhatAlIsaM (vai0 rU0 aTThacattAlIsaM), apa0 aDhaAlisa, prA0 pa0 rAja0 aThatAlIsa (TesiTorI 80) / chANavai-< SaNNavati > chaNNauI > chANavai / (de0 pizela 6 446 ardhamA0 chaNNauiM-chaNNauI, prA0 pa0 rA0 chyAD, TesiTorI, 6 80 hi0 chiyAnve; rAja0 chanameM 1) pacatAlIsaha-< paMcacatvAriMzat (de0 pizela 6445, ardhamA0 'paNayAla', prA0 pa0 rA0 'paMcatAlisa' TesiTorI $ 80, hi0 rA0 paiNtaaliis)| chahabisa-< SaTviMzati; pizela 6 445; ardhamA0 chavvIsaM, apa0 chabbIsA, chahavIsA; hi0 rA0 chabbIsa / ehattas-i< ekasaptati; pizela 6 446, saptati > sattara-sattari (ardhamA0 jainamahA0) ekkasattaraM (ardha mA0, jainama0) > *ekkahattaraM > ehattari / prA0 pa0 rA0 ekotaraha, TesiTorI 6 80, hi0 ikahattara, rA0 igattara-agattara / kahijjasu, salahijjasu, Thavijjasu, karijjasu-kucha TIkAkAroM ne '-jja' karmavAcya rUpa mAnA hai, kucha ne vidhi rUpa; kyoMki ve ise AjJAvAcaka 'kathaya, zlAghaya, sthApaya, kuru' se anUdita karate haiN| ma0 bhA0 A0 meM Akara karmavAcya pratyaya 'ya' (paThyate, kriyate, likhyate) tathA vidhivAcaka 'ya' (jo mUlataH AzIliG kA 'yA' hai, kyoMki saMskRta ke vidhi liG rUpoM meM yaha vikaraNa nahIM hotA) donoM 'ijja' ke rUpa meM vikasita hue haiN| ata: kabhI kabhI donoM meM bheda karanA kaThina ho jAtA hai| yahA~ ye karmavAcya rUpa meM hI jAna par3ate hai| kavvalakkhaNaha < kAvyalakSaNe; athavA < kAvyalakSaNasya / ise saMbaMdha kAraka yA adhikaraNa kAraka kA e0 va0 rUpa mAnA jA sakatA hai| aha ullAla lakkhaNa, tiNi turaMgama tiala taha chaha cautia taha~ aMta / aima ullAlA uTTavahu bihu dala chappaNa maMta // 118 // [dohA] 117. hoi-A. N. hoi, C.O. loa, K. hoa (tu0 loa, kalakattAsaMskaraNasya A. B.C. pratiSu) / kahijjasu-C. bhaNijjai; K. karijjasu (tu0 bhaNijjasu, kalakattAsaMskaraNasya A. prtau)| matta-B. mattA / chANavai-C. chaNNavai / chahabisa-B.C. chahavIsu / ulAlahi-0. ullAlau / kai-0. kae / pari-0. au / 118. C. athollAlAlachaNaM / tiala-B tIa / taha-B lahu / chahaB. chau / uTTavahu-C. saMThavahu / maMtta-0. matta / Page #85 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 60] puru prAkRtapaiMgalam 118. ullAlA kA lakSaNa : tIna catuSkala (turaMgama), taba trikala, tathA phira krama se SaTkala, catuSkala tathA aMta meM trikala hoN| isa prakAra ullAlA chaMda kI racanA kre| donoM daloM meM chappana mAtrA hotI haiM / (4, 4, 4, 3, 6, 4, 3 = 28 mAtrA + 28 mAtrA = 56 mAtrA) / Ti0 - uTTavahu - <* uTTavayata (udvartayata); AjJA ma0 pu0 ba0 va0 / chappaNa - SaTpaMcAzat chappaNNa chappaNa / (hi0 rA0 chappana) / maMta - mAtrA (> matta) / tuka ke lie ise 'maMta' banA diyA hai / jahA, jAA jA addhaMga sIsa gaMgA lolaMtI, savvAhA pUraMti savva dukkhA tolaMtI / NAA rAA hAra dIsa vAsA bhAsaMtA AlA jA saMga Nacca duTThA NAsaMtA // NAcaMtA kaMtA ucchavve tAle bhUmI kaMpale / jA diTThe mokkhA pAvijje so tumhANaM sukkha de // 119 // [chappaa] 119. udAharaNa: jinake ardhAMga meM patnI hai, sira para gaMgA loTatI hai, jo saba AzAoM ko pUrA karate haiM, tathA saba dukhoM ko tor3ate haiM, jinake hAra sarpa haiM tathA dizAyeM vastra ke rUpa meM suzobhita hotI haiM, jinake sAtha vetAla nAcate haiM, tathA jo duSToM kA nAza karate haiM, jo utsava meM suMdara nAcate haiM, tathA unakI tAla para bhUmi kAMpatI hai, jisake dekhane para hI mokSa kI prApti hotI hai, ve ziva tumheM sukha deM / nirNayasAgara prati meM isa padya kA dUsarA hI rUpa milatA hai -- jAAdhaMge sIse gaGgA lolantI savvAsA pUraMtI duHkhA toTaMtI NAAA hArA dIsA vAsaMtA veAlA jAsaMge duvvANAsaMtA NAcaMtA ucchAhe tAle bhUmI kaMpAle jA diTThe mokkhA so tumhANaM sukkhAdo / TippaNI-lolaMtI, pUraMtI, tolaMtI, bhAsaMtA, NAsaMtA, NAcaMtA; ye saba vartamAnakAlika kRdaMta ke rUpa haiM, jinakA prayoga vartamAnakAlika kriyA ke rUpa meM pAyA jAtA hai| Nacca-vartamAnakAlika kriyA meM kevala dhAtu kA prayoga / pAvijje-< prApyate pAvijjai pAvijje; karmavAcya rUpa / [ 1. 119 tumhANaM - - yuSmAkaM (de0 pizela 9422) / de - dadAtu AjJA pra0 pu0 e0 va0 meM dhAtu rUpa (sTema) yA zUnya tiG vibhakti vAle rUpa kA prayoga / cauAlisa guru kavvake chahabIsau ullAla / jaM guru TuTTai lahu vaDhai ehattari patthAra // 120 // [ dohA ] 119. C. savva guru jhaa| sIsa-B aMga bhAsaMtA - 0. vAsaMtA / Nacca - B. NaThTha-0. NATTa duTThA - B. duThThA / NAsaMtA -0. NAcaMtA / NAcaMtA - B. NaccantA / kaMpale-0. kaMpaNe / pAvijje-B. pAie C. pAvijje, K. pAvijja, O. phaa| de - A. B. do / 119B. 122 / 120. cauAlisa - B. caDavAlisa / chahavIsau- A. vIsaha B. vIsa, C. chaha kalaau / vaDhai-C. O. calai / 120 - C. 123 / For Private Personal Use Only Page #86 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1.121] mAtrAvRttam - [61 120 kAvya ke cavAlIsa guru tathA ullAsa ke chabbIsa guru (hote haiM), jaise jaise guru TUTatA hai, laghu bar3hatA jAtA hai, (tyoM tyoM chappaya kA dUsarA bheda banatA jAtA hai), isa taraha chappaya ke 71 prastAra (bheda) hote haiN| TippaNI-cauvAlisa-< catuzcatvAriMzat > caucattAlIsaM-cauattAlIsaM > cauAlIsaM > cauAlisa / (de0 pizela $ 445; cauyAlIsaM, coyAlIsaM; coyAlIsA (ardhamAgadhI), prA0 paiM0 meM 'cauAlIsa, cauAlIsaha' rUpa bhI milate haiM; tu0 hi0 cavAlIsa, rA0 cauvAlIsa / TuTTai-< truTati; vaDhai < vardhate < vaDDai > vaDhai / [atha zAlmalI prastAra] ajaa beAsI akkharau guru sattari ravireha / ekkakkhara vaDha guru ghaTai dudui lahuA deha // 121 // [dohA) 121 zAlmalI prastAra : (chappaya kA) ajaya (nAmaka bheda) 82 akSaroM se hotA hai, isameM 70 guru tathA 11 (ravi) laghu hote haiN| eka. eka akSara bar3hatA jAya, guru ghaTe, tathA do do laghu do (to kramazaH anya bheda hote haiN)| TippaNI-beAsI-< vyazIti > bAIsaM, pizela 6 446 bAsIiM (ardhamA0), tu0 hi0 bayAsI, rA0 biyaaNsii| sattari-< saptatiH (de0 eNhattari 117) / ajaa vijau bali kaNNa vIra beAla vihaNNaru. makkalu hari hara baMbha iMdu caMdaNa susuhaMkaru / sANa sIha sadla kumma koila khara kuMjaru maaNa maccha tAlaMka sesa sAraMga paoharu // tA kuMda kamalu vAraNa bhasala sarahu jaMgama sara bi lahai / susaru samaru sArasu saraa chappaa NAma piMgalu kai // 122 // meru maaru maa siddhi buddhi karaalu kamalAaru, dhavala maNau dhua kaNau kisaNu raMjaNu mehAaru / gimha garuDa sasi sUra salla NavaraMga maNoharu gaaNu raaNu Naru hIru bhamaru seharu kusumAaru, tA dippu saMkha vasu sadda muNi NAarAa piMgalu kahai / chappaa NAma ehattarihi chaMda Ara patthari lahai // 123 // 122-123. chappaya chaMda ke ikahattara bhedoM kI nAmAvalI ajaya, vijaya, bali, karNa, vIra, betAla, bRhannala, markaTa, hari, hara, brahmA, indu, candana, zubhaMkara, zvA, siMha, zArdUla, kUrma, kokila, khara, kuMjara, madana, matsya, tATaMka, zeSa, sAraMga, payodhara, kunda, kamala, zaraNa, zarabha, jaMgama, susara, samara, sArasa, sara,-piMgala ne ye chappaya ke nAma kahe haiM / meru, makara, mada, siddhi, buddhi, karatala, kamalAkara, dhavala, mana, dhruva, kanaka, kRSNa, raMjaka, medhAkara, grISma, garuDa, zazi, sUra, zalya, navaraMga, manohara, gagana, ratna, nara, hIra, bhramara, zekhara, kusumAkara, dvipa, zaMkha, vastu, zabda / muni nAgarAja 121. C. atha zAlmalI prastAraH / beAsI-A. vayAsI, B. veasI / akkharaU-A. akkharahi, B. akkharau, C. akkharaha, K. akkhara / cala-C. calai; A. caDha, B. caDhai / ghaTai-C. ghalai / dudui-C. dui / deha-A. B. leha, C. dehu / 122123. vihaNNaru-C. vihaNNala, N. vihaNNau / kumma-N. kuMbha / khara-N. kharu / sarahu-C. surahu / jaMgama ... lahai-C. a agaha luTha lahai / kisaNu-C. kisauNu / garuGa-C. garala / maNoharu-C. paoharu / gaaNu-C. gaaNa a / raaNu-C. rannu| hIru-C. hAru / ehattarihi-N. ehattarihiM / chaMda Ara-N. chaMda NAarAa / lahai-B. kaTThai, C. lahai, K. lehai / 122-123C. 125-126 / / kahaha / Page #87 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 62] prAkRtapaiMgalam [1.124 piMgala kahate haiM ki chappaya nAmaka chaMda ke ye 71 bheda prastAra chandaHkAra lete haiN| TippaNI-kahai (< kathayati), lahai (< lAti) / jatte savvahi hoi lahu addha visajjahu tAma / taha vi visajjahu ekkasaru ehi pamANe NAma // 124 // [dohA] iti SaTpadaprakaraNam / 124. chappaya ke bhedoM kI saMkhyA ginane kA dUsarA DhaMga batAte haiM :-chappaya meM sarvalaghu akSaroM se jitanI saMkhyA ho, use AdhA karo (usameM se AdhA chor3a do), taba una Adhe meM se eka zara (arthAt pA~ca; zara kA artha pA~ca hai) phira chor3a do (bAkI nikAla do); isa pramANa se chappaya bheda kI saMkhyA jAnoM (bace aMka chappaya bheda saMkhyA ke dyotaka haiN)| (sarvalaghu 152 hoMge, inakA AdhA 76 hogA, bAkI nikalane para 71 bheda baceMge / ) TippaNI-savvahi-/sarvaiH, lahu-laghubhiH karaNa ba0 va0 / visajjahu-visarjayata AjJA ma0 pu0 ba0 va0 / aha pajjhaDiA, caumatta karaha gaNa cAri ThAi~, Thavi aMta paohara pAi~ paaii| causaTThi matta pajjharai iMdu, sama cAri pAa pajjhaDia chaMdu // 125 // 125. pajjhaTikA chaMda pratyeka caraNa ke anta meM jagaNa kI racanA kara, cAra sthAna para caturmAtrika gaNa kI racanA karo, isa pajjhaTikA chaMda meM cAroM caraNa samAna hote haiM tathA 64 mAtrA hotI haiM / (ise sunakara) candramA prasravita hotA hai| TippaNI-karaha-< kuruta; AjJA ma0 pu0 ba0 va0 / ThAI-< sthAne, 'I' adhikaraNa e0 va0 / pAI-2 pAde; 'I' adhikaraNa e0 va0, ina donoM meM nAsikA kA uccAraNa sampUrNa saMdhyakSara para pAyA jAtA hai, ThA~I (th ai). pA~I (p an) / Thavi-*sthApya (sthApayitvA), 'i' pUrvakAlika kRdanta pratyaya / pajjhara-prajjharati, Vjhar vastutaH anukaraNAtmaka dhAtu hai, isakA prayoga saMskRta meM bhI pAyA jAtA hai / jahA, je gaMjia goDAhivai rAu, udaMDa ADDa jasu bhaa palAu / guruvikkama vikkama jiNia jujjha, tA kaNNa parakkama koi bujjha // 126 // [pajjhaDiA] 126. udAharaNa jisane gauDa deza ke svAmI rAjA ko mArA, jisake bhaya se udaMDa utkalarAja bhAga khar3A huA, aura jisane guruvikrama (atyadhika parAkamavAle) vikrama ko bhI yuddha meM jIta liyA, usa karNa ke parAkrama ko kauna jAnatA hai ? TippaNI-je-< yena; karaNa0 e0 va0 / gaMjia, palAu, jiNia / ye tInoM karmavAcya bhUtakAlika kRdaMta ke rUpa hai| 'palAu' meM apa0 'u' sup vibhakti hai| 'jiNia' kA vai0 rUpa 'jiNNia' bhI prA0 paiM0 kI bhASA meM milatA hai| 124. saru-B.C. sara / 124-C. 127 C. Iti SaTpadaprakaraNam / 125. ca--A. co. / karaha-A. O. karahi / pAi~ pAi~0. pAa pAiM / causaTThi-A. B. causaTThi | C. causaTThi / pajjhara-A. N. pajjharai, C. K. pajjhalai / iMdu-C. iMdu / samaA. C. ema / pajjhaDia-C.O. pajjhalia, K. pajjhaTia / 125-C. 118. 126. je-0. so / goDAhivai-B. goDavai C. gaulAhivai, K. golAhivai / Ahu-A. oDa, B. moDa, C. dNdd| bhaa-C. jasu, 0. bhae / palAu-B.O. parAu, C. psaau| jiNia-C. jiNNu / parakkama-C. parakkama / Page #88 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1.127] mAtrAvRttam [63 tA kaNNa parakkama-< tasya karNasya parAkramaM / yahA~ 'kaNNa' meM saMbaMdha kAraka meM zuddha prAtipadika kA prayoga huA hai, 'parakkama' meM karma kAraka meM zuddha prAtipadika rUpa pAyA jAtA hai / koi-< ko'pi / bujjha-vartamAna meM zuddha dhAtu kA prayoga (artha kauna bUjhatA hai; arthAt koI nahIM buujhtaa)| aha aDillA, solaha mattA pAu alillaha, be vi jamakkA bheu aDillaha / ho Na paohara kiMpi aDillaha, anta supia bhaNa chaMdu aDillaha // 127 // 127 aDillA chaMda : pratyeka caraNa meM solaha mAtrA hoM, donoM sthAnoM para caraNoM meM yamaka ho / isameM kahIM bhI jagaNa (payodhara) kA prayoga na kiyA jAya / caraNa ke aMta meM supriya (do laghu dvimAtrika) ho / ise aDillA chaMda kaho / TippaNI-bheu-2 bhavataH / kiMpi-2 kimapi (kiM + api), L kiM + pi / . . jahA, jiNi AsAvari desA diNhau, sutthira DAhararajjA liNhau / kAlaMjara jiNI kittI thappia, dhaNu Avajjia dhammaka appia // 128 // [aDillA] 128. udAharaNa jisa rAjA ne AsAvarI deza de diyA, susthira DAhara rAjya le liyA, jisane kAliMjara meM apanI kIrti sthApita kI tathA dhana ko ikaTThA karake dharma ke lie arpaNa kara diyA / / TippaNI-jiNi-< yena, 'i' karaNa e0 va0 / 'jiNi' kA prayoga purAnI rAjasthAnI meM bhI pAyA jAtA hai :'jiNi yamunAjala gAhIuM, jiNi nAthIu bhUyaMga' (kAnhaDade prabaMdha. 1.3); rAjasthAnI meM isakA adhikaraNa e0 va0 meM bhI prayoga milatA hai :-(1) jiNi dese sajjaNa basai, tiNi disi vajjau vAu (DholA mArUrA dohA 74), (2) jiNi rita nAga na nIsarai dAjhai vanakhaMDa dAha (vahI, 284) / / diNhau, liNhau ( paNa >-Nha ke krama se huA hai / yaha kRdaMta rUpa avadhI meM bhI pAyA jAtA hai-'ehi tau rAma lAi ura lInhA (tulasI), ehi kAraNa mai~ lInheu~ (nUramuhammada) / rAjasthAnI meM bhI isakA prayoga pAyA jAtA hai :-'saguNI-taNA sa~desar3A kahI ju dInhA oNNi' (DholAmArU. 344) / isakA prayoga kathya rAjasthAnI meM bhI hotA hai, para yahA~ isakI prANatA lupta pAI jAtI hai :-'dInUM', 'lInU~'; strI0 'dInI', 'lInI' / thappia, appia-karmavAcya bhUtakAlika kRdanta rUpa (sthApitA, arpit)| Avajjia-< AvarNya, pUrvakAlika kRdaMta pratyaya 'ia' / dhammaka-< dharmAya; yahA~ 'ka' sampradAna kA parasarga hai| isakA sambandha saMbaMdhakAraka ke parasarga 'ke' se jor3A jA sakatA hai, jisakI vyutpatti DaoN0 cATuA saMskRta svArthe 'ka' pratyaya se mAnate haiM (de0 varNaratnAkara 8 31) / saMbhavataH kucha loga isakI vyutpatti 'kRta' se mAnanA cAheM, para usase 'kRta > kaa> kA' rUpa banegA, 'ka' nahIM / isa 'ka' kA prayoga saMbaMdha artha meM 'gAika ghittA' (prA0 pai0 2.93) meM pAyA jAtA hai| isakA prayoga maithilI meM hotA hai tathA yaha vahA~ para saMbaMdha kA parasarga hai / (de0 bhuumikaa-prsrg)| 127. solaha-A. solAha / pAu-C. pAa / ho-N. hoi / paohas-A. payahara, B. payohara / aMta supia-B. supia aMte, C. N. supia aMta / bhaNa chaMdu-0. gaNa chaMda / 127-C. 130 / 128. jiNi-A. jinhi, C. jahi~, K.O. jahi / desA-C. dehA / diNha:-B. vihnau, 0. diNNiu / liNhaU-0. liNNiu / kAlaMjara-C. kaaliNjr| dhaNu-C. dhaNa / jiNi-0. jihi dhaNu...appia-0. dhaNa ajjia dhammahi ke appia / dhammaka-A. C. dhammake / 128-C. 131 / C. allilA / Page #89 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 64] prAkRtapaiMgalam [1.129 [pAdAkulaka chaMda lahu guru ekka Niama Nahi jehA, paa paa lakkhau uttamarehA / sukai phaNidaha kaMThaha valaaM, solahamattaM pAAkulaaM // 129 // 129. pAdAkulaka chaMda* jisa chaMda meM laghu guru kA koI niyama nahIM hotA, pratyeka caraNa meM uttama rekhA (mAtrA) likho; vaha sukaviphaNIMdra (piMgala) ke kaMTha kA hAra solahamAtrA kA pAdAkulaka chaMda hai| TippaNI-jehArayasmin, yatra / lekkhau ma0 bhA0 A0-Amiami > *-aviM > *-au~i >-au~ (de0 uktivyaktiprakaraNa 6 71) / 'pAvau~' kA vikAsa hama aise mAna sakate haiM :-prA0 bhA0 A0 prApnomi, *prApami > ma0 bhA0 A0 *pAvAmi-pAvami > *pAvavi~ > *pAvau~i > paavuN| isameM apa0 rUpa pAvavi ke aMtima 'i' kA lopa tathA 'va' kA saMprasAraNa mAnakara yaha rUpa hogA, yA 'i' kA, pUrvavartI sAnunAsika aMta:stha 'ba~' meM samAhAra (esimilezana) hone se yaha rUpa niSpanna hogA / maMDA < maMDaka > maMDaa > maMDA / (rA0 jai0 ma~Dakyo 'roTI') / pakAvau~ < pAcayiSyAmi; NijaMta rUpa meM prA0 paiM0 meM dhAtu ke hrasva svara ko dIrgha banA diyA jAtA hai : Vpaka + (NijaMta) = VpakA- au~ ke vikAsa ke lie de0 pAvau~ / dhittA, NittA-ye donoM ardhatatsama rUpa haiN| tadbhava rUpa kramazaH ghRtaM > ghiaM> ghia> ghI, tathA nityaM > NiccaM > Nicca >*NIca (*nIca) hoMge / na0 bhA0 A0 meM 'ghI' rUpa to pAyA jAtA hai, para 'nIca' rUpa nahIM miltaa| "nita' (rAja0 nata) ardhatatsama rUpa hai| ghittA tathA NittA kI padAMta 'A' dhvani chaMdonirvAha ke lie pAI jAtI hai| TaMka-saMbhavataH 'AdhA chaTA~ka', hiMdI rA0 'TakA bhara' / / 129. Niama-A. jemma, B. Niyama, C. Nimma / jehA-0. jahA / lakkha-C. lekkhaha / kaMThaha-C. kaMThaa / pAAkulaaMA. pAAkulaaM, B. pAsAulaaM, C. pAdAkulaaM, K. paaaaulaN| 129-C. 132 / 130. eka-O. ekka / pAvaU~-B. pAvai, C. pAvau / pakAva-C. pkaauN| NittA-C. nIttA / TaMku-C. TaMka / ekka-0. eka / saiMdhava-A. C. sedhau / soi hau-K. sohau / 130-C. 133 / C. pAdAkulakaM / . Page #90 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1.131] mAtrAvRttam [65 jaU-< yadi / pAA-< prAptaM (*prAptaH); 'A'kArAMta pravRtti ko khar3I bolI kI AkArAMta pravRtti kA bIja rUpa mAnA jA sakatA hai / tu0 hiMdI 'pAyA' (pA y A) / jise pA+A (> pAu > *pAo > prAptaH) kA hI sazrutika ('ya' glAiDa bAlA) rUpa mAnA jA sakatA hai| hau < ahaM (de0 pizela 417, apa0 hauM-hau~) / isI se braja0 hauM, rA0 hU~, gu0 hU~ kA vikAsa huA hai| (caubolA chaMda) solaha mattaha be vi pamANahu, bIa cautthahi~ cAridahA / mattaha saTThi samaggala jANahu, cAri paA caubola kahA // 131 // 131. caubolA chaMda : do caraNoM (prathama tathA tRtIya) meM solaha mAtrA pramANita karo, dvitIya tathA caturtha meM caudaha mAtrA (hoN)| cAroM caraNoM meM saba kula 60 mAtrA jAnoM, ise caubola chaMda kaho / TippaNI-solaha-< SoDaza; (pizela 443; ardhamA0 jaina mahA0 solasa, solasaya; prA0pa0 rA0 sola (TesiTorI 680), hi0 solaha, rA0 solA) pamANahu, jANahu-AjJA ma0 pu0 ba0 va0 / cautthahiM-< caturthe / kahA-(kaha) < kathaya; AjJA ma0 pu0 e0 va0 ke 'kaha' kA aMtima svara chaMdonirvAha ke lie dIrgha kara diyA gayA hai / ThIka yahI bAta 'cAridahA' ke 'daha' ke sAtha pAI jAtI hai, jisameM bhI padAMta 'a' ko dIrgha kara diyA gayA cacala jahA, . re dhaNi mattamaaMgaagAmiNi, khaMjaNaloaNi caMdamuhI / caMcala javvaNa jAta Na jANahi, chaDala samappaDa kArDa NahI // 132 // ciubolA] 132. udAharaNa he, mattamataMgajagAmini, khaMjanalocane, caMdramukhi, he dhanye, caMcala yauvana ko jAte hue nahIM jAnatI, use rasika vyaktiyoM ko kyoM nahIM samarpita karatI ? TippaNI :-dhaNi-< 'dhanye'; isakA prayoga apabhraMza meM strI ke lie pAyA jAtA hai, de0 pizela: 'mAteriyAlyena tsura kennanis desa apabhraMza' 330 (1), 'DhollA sAmalA dhaNa campAvaNNI' / pizela ne batAyA hai ki ise 'nAyikA' zabda se adita kiyA gayA hai| isI saMbaMdha meM pizela ne 'priyAyA dhaNa AdezaH' sUtra bhI uddhRta kiyA hai / juvvaNa- yauvana 7 jovvaNa 7 juvvaNa; karma kAraka e0 va0, (rA0 jobana) / jAta-2 V yA + zatR 7 jAnto / jAta; karmakAraka e. va0 (rA. jAto) / / jANahi-(jANa + hi), samappahi (Vsamappa+hi); donoM vartamAna ma0 pu0 e0 va0 ke rUpa haiN| chaila-L*chavillebhyaH (vidagdhebhyaH) yaha dezI zabda hai, jisakA artha 'vidagdha yA rasika' hotA hai| tu0 hi0 chailA, jisakA artha kucha vikRta ho gayA hai| yahA~ yaha sampradAna ba0 va0 ke artha meM zuddha prAtipadika kA prayoga hai| 131. solaha mattaha-N. soraha~ mattaha~ / be vi-B. be paa / pamANahu-K. pamANaha / cautthahi~-B. cauThAi, C. cauddaha, K. cautthaha, N. cauTThahi / jANahu-C. jAnahu, K. jANaha / cAripaA-C. caaripaN| caubola-A. B.C. caubola / 131-C. 134 / 131132. caubolAchaMdasaH lakSaNodAharaNe na prApyete / 132. dhaNi-C. vaNi / maaMgama-C. K. maNgj| B. maNga| khaMjaNaloaNiB. khaMjaa, C. khaMjanaloana / juvvaNa-A. jovvaNa, C. javaNNa / jAta Na ANahi-C. jAta na hI / chaila-C. chaila / kAi~ NahI-A. kAi NAhI, C. kAdha nhiiN| 132-C. 132 / B. C. caubolA / Page #91 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 66] prAkRtapaiMgalam [1.133 kAI-de06 106; (artha 'kyoM') / [atha raDDA chaMda] paDhama viramai matta daha paMca, paa bIa bAraha Thavahu, tIa ThAi dahapaMca jANahu cArima eggArahahi~ paMcame hi daha paMca ANahu aTThA saTThI pUravahu, agge dohA dehu / rAaseNa supasiddha ia raDDa bhaNijjai ehu // 133 // [rAjasenA] 133. raDDA chaMda: prathama caraNa pandraha mAtrA para samApta hotA hai, dvitIya caraNa meM bAraha mAtrA sthApita karo, tIsare sthAna (caraNa) para pandraha mAtrA jAno, cauthe caraNa meM gyAraha mAtrA tathA pA~caveM meM pandraha mAtrA lAo / isa taraha 68 mAtrA pUrI karo tathA unake Age dohA do / yaha prasiddha chaMda rAjasena raDDA kahA jAtA hai| TippaNI-jANahu ( jANa+hu), ANahu (VANa-hu), dehu (Vda+hu), AjJA ma0 pu0 ba0 va0 rUpa / bhaNijjai-< bhaNyate [VbhaNa+ijja (karmavAcya)+i]; karmavAcya rUpa / / aTThA saTThI-< aSTaSaSThi (de0 pizela 446, ardhamA0 jainamahA0 aDhasardvi, aTThasahUi~ / tu0 hiMdI rA0 ar3asaTha, (u0 degsaTa) / visama tikala saMThavahu tiNNi pAikka karahu lai, aMta NariMda ki vippa paDhama be matta avara par3a / samapaa tia pAikka savvalahu aMta visajjahu cauThA caraNa vicAri ekka lahu kaTThia lijjahu // ima paMca pAa uTTavaNa kai vatthu NAma piMgala kuNai / Thavi dosahINa dohA caraNa rAaseNa raDDaha bhaNai // 134 // 134. viSama (prathama, tRtIya tathA paMcama) caraNoM ke AraMbha meM trikala, phira tIna catuSkala (padAti-pAikka) karo, prathama caraNa meM aMta meM jagaNa (nareMdra, madhyaguru catuSkala) yA cAra laghu (vipra, sarvalaghu catuSkala) karo / anya caraNoM meM arthAt tRtIya aura paMcama caraNa meM do mAtrA (do laghu) aMta meM karo / sama caraNoM meM prathama tIna catuSkala tathA aMta meM sarvalaghu kI racanA karo, tathA cauthe caraNa meM vicAra kara eka laghu kATa lo| isa prakAra raDDA chaMda ke pA~ca caraNoM kI udvartanI kara ke, doSahIna dohA ko aMta meM sthApita kro| piMgala isakA nAma vastu karate haiM, tathA ise rAjasena raDDA kahate haiN| TippaNI-visajjahu (visarjayata), AjJA ma0 pu0 ba0 va0 / lijjahu-vidhi ma0 pu0 ba0 va0 / kaTTia, vicAri, kai, Thavi, ye sabhI pUrvakAlika kriyA rUpa hai, inameM prathama meM 'ia' pratyaya hai, zeSa meM 'i', jo 'ia' kA hI samAhRta rUpa hai| 133. viramai-N. virai / matta daha-A. matta hada, C. daha / paMcame hi-C. paMcame u / aTThA saTThI-B. ema aTTha saTThi, C. aTThA saThThi / saTThI-0. saTThA / pUravahu-B. puraha, 0. saMThavahu / dehu-B. deu / rAaseNa-B. rAjaseNa; C. rAasena / supasiddha-A. sapasiddha / ia-0. ehu / raDu-B. raMDa / bhaNijjai-C. bhaNijjai / 134. aMta NariMda-A. B. degNareMdu, C. paDhama nareMda, O. degNareMda / paDhamaC. aMta / pai-C. paa / tia-C. via / cauThA-A. cautthA, B. cau, C. cotthA / ima-C. O. ema / kuNai-C. khii| rAaseNa-C. rAyaseNa, O. rAaseNi / raDDa-A. raDhau, B. raDDuhu, C. raMDau / 134-C. 137 / Page #92 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1. 135 ] jahA, mAtrAvRttam bhai mahuara phulla araviMda, Nava kesukANaNa julia / savvadesa pikarAva vullia, siala pavaNa lahu vahai // malaakuhara Navavalli pellia / citta maNobhavasara hAi, dUra digaMtara kaMta / kima pari appa vArihau, ima paripalia duraMta // 135 // [ rAjasenA] 135. udAharaNa : bhaure ghUma rahe haiM, kamala phUla rahe haiM, navIna kiMzukoM kA vana phUla gayA hai; saba ora kokila kA svara bola rahA hai, malaya parvata kI naI beloM ko ka~pA kara zItala pavana maMda gati se baha rahA hai; kAmadeva kA bANa citta ko mAra rahA hai, priya dUra dizA ke aMta meM hai; maiM kisa rIti se AtmA ko rokU~ ( apane ApakA vAraNa karU~), yaha aisA duraMta (samaya) A pahu~cA hai / yaha kisI virahiNI kI sakhI ke prati ukti hai / athavA koI nAyikA kisI sakhI ko upapati ke Anayana kA saMketa karatI kaha rahI hai, yaha dhvani bhI isa kAvya se nikala sakatI hai / TippaNI-phulla-kucha TIkAkAroM ne ise karmavAcya bhUtakAlika kRdanta rUpa mAnA hai ( puSpitAni); hamAre mata se yaha vartamAnakAlika kriyA kA zuddha dhAtu rUpa kA prayoga hai / hamane isakA artha kiyA hai- 'phUla rahe haiM' (phUlate haiM) / [ 67 phullia, vullia, pellia-ye tInoM karmavAcya bhUtakAlika kRdaMta rUpa haiM, jinakA prayoga bhUtakAlika kriyA ke lie huA hai / vulla dhAtu dezI hai / pella kA vikAsa saMskRta pra+Ira (prerayati) se mAnA jA sakatA hai| (tu0 rAja0 pelabo, hi0 pelanA) / paripalia - bhUtakAlika kRdanta rUpa (< paripatitaH) / appara / AtmAnaM, AtmasUcaka (riphleksiva) sarvanAma karma0 e0 va0 / vAriha-- vArayAmi / vartamAnakAla u0 pu0 e0 va0 (vai0rU0 vArihau~) / karahI gaMdA mohiNI cAruseNi taha bhadda | rAaseNa tAlaMka pia satta vatthu NipkaMda // 136 // 136. raDDA chaMda ke bhedoM kA varNana karabhI, naMdA, mohinI, cArusenA, bhadrA, rAjasenA, tATaMkinI, he priya, ye sAta (isa chaMda ke) vastu bheda haiM / [karahIlakSaNa] paDhama tIa paMcama paaha teraha mattA jAsu / bIa cauttha egArahahi~ karahi bhaNijjai tAsu // 137 // 137. karabhI kA lakSaNa jisake prathama, tRtIya tathA paMcama caraNa meM teraha mAtrA hoM, dvitIya tathA caturtha meM gyAraha mAtrA hoM, use karahI kahA jAtA hai / TippaNI- bhaNijjai-karmavAcya rUpa, saM0 bhaNyate / 135. mahuara - B. mahukara, N. bhamara bhamai / phulla - C. phullu / julia -0. pulia / pikarAva - B. pikarAga / vullia - O. suNia / Navavalli N. O. Nauvalli / maNobhava' - C. manobhava, O. manobhau / kima pari C. kema pari, N. O. ke pari / ima -C. K. O. em| 135 - C. 138 / 136. mohiNI - B. mohaNI / cAruseNi - A. C. cAruseNa / tAlaMka-tAlaMki / pia -C. Nia / NipkaMda - C. NiphaMda | 136 - C. 139 | 137. 'C' pratau na prApyate / For Private Personal Use Only Page #93 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 68] prAkRtapaiMgalam [1.138 [naMdA lakSaNa] paDhama tIa paMcama paaha matta hoi daha cAri / bIa cauttha egArahahi~ NaMda bhaNiJja viAri // 138 // 138. naMdA kA lakSaNa prathama, tRtIya tathA paMcama caraNa meM 14 mAtrA hoM, dvitIya tathA caturtha meM gyAraha mAtrA hoM, yaha bheda vicAra kara naMdA kahA jAtA hai| TippaNI-bhaNijja-karmavAcya rUpa kA zuddha pratyaya hIna rUpa /bhaNa+ijja (karmavAcya)+0 / [mohinI lakSaNa] paDhama tIa paMcama paaha va daha mattA jAsu / bIa cauttha egArahahi~ taM mohiNI muNiAsu // 139 // 139. mohinI lakSaNa jisake prathama, tRtIya tathA paMcama caraNa meM 19 mAtrA hoM, dvitIya tathA caturtha meM 11 mAtrA hoM, use mohinI nAmaka bheda smjho| TippaNI-taM-< tAM / muNiAsu-(jAnIta) AjJA ma0 pu0 ba0 va0 / [cArusenA lakSaNa] paDhama tIa paMcama paaha matta paNNaraha jAsu / bIa cauttha eArahahi~ cAruseNi muNiAsu // 140 // 140. jisake prathama, tRtIya tathA paMcama caraNa meM pandraha mAtrA hoM, dvitIya tathA caturtha meM gyAraha mAtrA hoM, use cArusenA smjho| [bhadrA lakSaNa] paDhama tIa paMcama paaha mattA dahapaMcAi / bIa cautthe bArahahi~ bhadda NAma kahiAi // 141 // 141. bhadrA lakSaNa : prathama, tRtIya tathA paMcama caraNa meM dasa aura pA~ca (pandraha) mAtrA hoM, dvitIya tathA caturtha caraNa meM bAraha mAtrA hoM, usakA bhadrA nAma kahA gayA hai| Ti0-kahiAi-2 kathitaM; vastutaH yaha 'kahia' kA vikRta rUpa hai| 'dahapaMcAi' kI tuka milAne ke lie ise 'kahiAI' banA diyA hai| (rAjasenA lakSaNa] paDhama tIa paMcama paaha matta paNNaraha pajattha / sama bAraha aru ekkadaha rAaseNu bhaNu tattha // 142 // 142. rAjasenA lakSaNa: jahA~ prathama, tRtIya tathA paMcama caraNa meM pandraha mAtrA hoM, sama (dvitIya tathA caturtha) caraNoM meM kramazaH bAraha tathA gyAraha mAtrA hoM, vahA~ rAjasenA bheda kaho / 138 tIa-C. tia) egArahahiM-C.egArahehi) 139. Nava-C. nava) egArahahiM-A.C eArahahiM muNiAmu-C. munniasu| 140. paNNaraha-C. paNaraha / muNiAsu-C. bhaNu tAsu / C. pratau etacchaMdo bhadrAlakSaNAnantaraM prApyate / 141. bArahahi-C. vaarhhi| NAma-C. nAma / C. pratau etacchaMdaH cArusenAlakSaNapUrvaM prApyate / 142. jattha-tattha-C. jattha, tattha; K. jAsu, tAsu / Page #94 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1.143] mAtrAvRttam [69 Ti0-jattha, tattha-2 yatra, tatra / bhaNu-AjJA ma0 pu0 e0 va0 / isakA khAsa rUpa / bhaNa+o=bhaNa hai| isI ke sAtha 'u' pratyaya lagAkara 'bhaNu' rUpa banA diyA gayA hai| [tAlaMkinI lakSaNa] paDhama tIa paMcama paaha mattA solaha jAsu / sama bAraha aru ekkadaha tAlaMkiNi bhaNu tAsu // 143 // [iti raDDA prakaraNam] 143. tATaMkinI lakSaNa : jisake prathama, tRtIya tathA paMcama caraNa meM solaha mAtrA hoM, sama (dvitIya tathA caturtha) caraNoM meM kramaza: bAraha tathA gyAraha mAtrA hoM, use tATaMkinI nAmaka raDDAbheda kaho / [padmAvatI chaMdaH] bhaNu paumAvattI ThANaM ThANaM caumattA gaNa aTThAA / dhua kaNNo karaalu vippo caraNo pAe pAa ukiTThAA // jai palai paohara kimai maNohara pIDai taha NAakkaguNo / piaraha saMtAsai kai uvvAsai ia caMDAlacaritta gaNe // 144 // 144. padmAvatI chaMda: jahA~ sthAna sthAna para caturmAtrika ATha gaNa hoM, ye caturmAtrika gaNa karNa (55, gurudvayAtmaka gaNa), karatala (15, aMtaguru sagaNa), vipra (l, sarvalaghu), caraNa (Is, Adiguru bhagaNa) caraNa caraNa meM utkRSTa hote haiN| yadi payodhara (jagaNa, 151) caturmANika gaNa A jAya, to kyA yaha manohara hotA hai (arthAt yaha manohara nahIM hotA), yaha nAyaka ke guNoM ko pIDA taka pahu~cAtA hai, kavi ke pitA ko duHkha detA hai, tathA kavi ko udvAsita karatA hai; yaha caMDAlacaritra gaNa hai| dvi0 aTThAA-2aSTa; vAstavika rUpa 'aTTha' honA cAhie / chaMdonirvAha ke lie 'aTThAA' rUpa bana gayA hai / ukiTThAA-LutkRSTAH; isakA vAstavika rUpa ba0 va0 meM 'ukkiTThA' banegA, 'aTThAA' kI tuka ke lie yaha rUpa banA hai| jahA, bhaa bhajjia vaMgA bhaMgu kaliMgA telaMgA raNa mukki cale / marahaTThA dhiTThA laggia kaTThA sorakhA bhaa pAa pale // caMpAraNa kaMpA pavvaa jhaMpA AtthA AtthI jIva hare / kAsIsara rANA kiau paANA vijjAhara bhaNa maMtivare // 145 // 145. udAharaNa : vaMgadeza ke rAjA bhaya se bhAga gaye, kaliMga ke rAjA bhaga gaye, tailaMgadeza ke rAjA yuddha ko chor3akara cale gaye, dhRSTa marAThe dizAoM meM laga gaye (palAyita ho gaye), saurASTra ke rAjA bhaya se pairoM para gira par3e, caMpAraNya kA rAjA kaoNpakara parvata meM chipa gayA aura uTha uThakara apane jIvana ko kisI taraha tyAga rahA hai| maMtrizreSTha vidyAdhara kahate haiM ki kAzIzvara rAjA ne yuddha ke lie prayANa kiyA hai| 143. aru-C. vA / 143-C. 144 / 144. paumAvattI-A. pomAvattI, B. paumAvattI, C. pomAvatI, 0. pauAvattI / cauA. B. cau', gaNa-B. gaNA / aTThAA-B. aThAA, C. aTThAA / pAe-C. pAa / paohas-0. paoharu / maNohara-maNoharu / NAa-B. NAika / piarahi-A. piarhii| kaI-B. kavi / gaNe-0. gaNe / 144-B. C. 145, 0. 135 / 145. bhajjia-A. N. bhajjia, C. K. bhaMjia, O. bhaMgia / bhaMgu-A. C.O. bhaggu / marahaTThA-A. marahaThTha, C. marahaThThA / dhiTThAC.0. ThiThThA / kaTThA soraTThA-B. kaMDhA", C kaThThA sorakhA / bhaa-C. gaa, O. paa / jIva-C. jIa, O. jIu / kIa-C. koNa / 145-C. 146, 0. 136 / Page #95 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 70] prAkRtapaiMgalam [1.146 TippaNI-bhaa *bhaMgiu > *bhaMgau > bhaMgu-isa krama se isakA vikAsa mAnA jA sakatA hai| mukki-2 muktvA , 'i' pUrvakAlika kRdaMta rUpa *mucya (*mukya) / mukkia / mukki / pAa-2 pAde, adhikaraNa e0 va0 / / kaMpA, jhaMpA-ye bhI karmavAcya bhUtakAlika kRdaMta hai| inakI AkArAMta pravRtti prA0 paiM0 meM khaDI bolI ke bIjoM kA saMketa kara sakatI hai| inakI vyutpatti aise mAnI jAyagI; kaMpitaH > kaMpio-*kaMpao > kaMpaa > kaMpA / jhaMpita:>jhaMpio-*jhaMpao > jhaMpaa > jhaMpA / cale, pale-ye donoM karmavAcya bhUtakAlika kRdaMta ke 'A' vAle rUpa ke tiryak rUpa haiM :-calA+tiryak=cale, palA+tiryak=pale / (tu0 khar3I bolI hi0 'calA-cale', 'par3A-par3e') / calitaH>calio-*calao > calaa > calA (tiryak cale) / patitaH > palio-*palao > palaa > palA (tiryak ple)| AtthA AtthI < utthAya utthAya, 'AtthI' kA 'I' vastutaH pUrvakAlika kRdaMta 'i' kA dIrdhIkaraNa hai| isI taraha 'AtthA' kA 'A' bhI 'Attha' kA dIrdhIkaraNa hai| pauna:punya vAcaka kriyA rUpa ke pUrvakAlika kRdaMta meM 'i' pratyaya kevala paravartI dhAtu rUpa ke sAtha hI lagAyA gayA hai| yaha pravRtti hiMdI meM bhI pAI jAtI hai| ('uTha kara uTha kara' ke sthAna para hama 'uTha uTha kara' kahate haiM / ) isakA vAstavika rUpa 'Attha Atthi' hogA, jise chandonirvAha ke lie ukta rUpa meM parivartita kara diyA gayA hai| rANA < rAjA (athavA rAjJA) / saMskRta 'rAjan' zabda kA pAli meM kartA e0 va0 meM 'rao' milatA hai, kiMtu anyatra sabhI prAkRtoM meM rAjA-rAyA rUpa milate haiM / isake karaNa e0 va0 meM avazya samAna rUpa 'raNNA' milatA hai| de0 pizela $ 399, pizela ne bhI 'rANA' ko isI 'raNNA' (Page #96 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1.147] mAtrAvRttam [71 146. kuMDaliyA chaMda : he budhajana, pahale dohA ke lakSaNa ko par3hakara, phira kAvya (rolA) chaMda do, use ullAlA se saMyukta kara arthAt dohA ke caraNa kI punarukti kara kuMDaliyA samajho / ullAlA se ukta tathA yamaka se zuddha kuMDaliyA zreSTha samajhA jAtA hai| isameM 144 mAtrA hotI haiM, sukavi ise dRDhabaMdha kahate haiN| jisameM 144 mAtrA zarIra kI zobhA haiM, isa prakAra vaha kuMDaliyA chaMda jAno, jahA~ pahale dohA par3hA jAtA hai| TippaNI-kavvaha-kAvyasya; 'ha' saMbaMdha e0 va0 kI vibhakti / buhaaNa-2 budhajanAH; saMbodhana ba. va. prAtipadika rUpa / / ullAle-ullAlena, 'e' karaNa e0 va0 vibhakti / salahijjai-< zlAghyate, karmavAcya rUpa / paDhiai-2 paThyate, karmavAcya rUpa / jahA, DhAllA mAria Dhilli maha~ mucchia mecchasarIra / pura jajjallA maMtivara calia vIra hammIra // calia vIra hammIra pAabhara meiNi kaMpai / diga maga Naha aMdhAra dhUli sUraha raha jhaMpai // diga maga Naha aMdhAra ANa khurasANaka AllA / daramari damasi vipakkha mAru, dillI maha~ DhAllA // 147 // [kuMDaliyA) 147. udAharaNa dillI meM (jAkara) vIra hamIra ne raNaduMdubhi (yuddha kA Dhola) bajAyA, jise sunakara mlecchoM ke zarIra mUcchita ho gaye / jajjala mantrivara ko Age (kara) vIra hammIra vijaya ke liye calA / usake calane para (senA ke) paira ke bojha se pRthvI kA~pane lagI (kA~patI hai), dizAoM ke mArga meM, AkAza meM a~dherA ho gayA, dhUla ne sUrya ke ratha ko DhaMka diyaa| dizAoM meM, AkAza meM a~dherA ho gayA tathA khurAsAna deza ke ollA loga (pakar3a kara) le Aye gaye / he hammIra, tuma vipakSa kA dalamala kara damana karate ho; tumhArA Dhola dillI meM bajAyA gayA / TippaNI-DhAllA-isakA na0 bhA0 A0 rUpa 'Dhola' hai, jo anya prAcIna hindI tathA rAja0 kRtiyoM meM bhI milatA hai, de0 'bajyA damAmA Dhola' (DholA mArU rA gohA 353) / yahA~ eka ora "la' kA dvitva tathA 'a' kA dIrdhIkaraNa avahaTTa kI chaMdonirvAha pravRtti ke kAraNa hai, kintu 'lla' kevala oja guNa lAne ke liye prayukta huA jAna par3atA hai / mAria-karmavAcya bhUtakAlika kRdanta kA bhUtakAlika kriyA ke lie prayoga /mAra+ia / Dhilli maha~-'maha~' adhikaraNa kA parasarga (=dillI meM) / mucchia mecchasarIs-< mUcchitAni mlecchazarIrANi, kartAkAraka ba0 va0 meM prAtipadika kA prayoga / calia-karmavAcya-bhAvavAcya bhUtakAlika kRdanta kA bhUtakAlika kriyA ke liye prayoga / pAabhara-< pAdabhareNa; karaNa e0 va0 meM prAtipadika kA prayoga / diga maga Naha-< diGmArge nabhasi, adhikaraNa e0 va0 rUpa (zUnya vibhakti) / aMdhAra-< andhakAraH > aMdhaAro > aMdhArau > aMdhAra-aMdhAra; tu0 hi0 a~dherA, rA0 a~dhero (u0 aMdero) / 147. maha~-B. mahi, C. K. maha, N. maha~ / meccha-B. mch| pura jajjallA-B. kia jajjala / maMtivara-0. mallavara / caliaC. callia, 0. valia / hammIra-C. hamIra, O. haMbIra / pAabhara-0. pAabhare / meiNi-B. meaNi / ANa-A.C. N. ANa, B. O. aNu, K. ANu / daramari.. vipakkha-C. dara dalamalia vipakkha, damali damasu vippkkh| mAru-K. mAraa / DhAllAB. DholA / 147-C. 148 / Page #97 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 72] prAkRtapaiMgalam [1.148 ANa-< AnItA; zuddha dhAtu rUpa kA karmavAcya bhUtakAlika kRdaMta ke lie prayoga / athavA ise 'khurasANasya ollAn Anayati' kA rUpa mAnakara vartamAnakAlika kriyA bhI mAnA jA sakatA hai| khurasANaka-'ka' saMbaMdhavAcaka parasargaH de0 bhUmikAH parasarga / ollA-isa zabda kI vyutpatti kA patA nahIM / TIkAkAroM ne isakA artha 'daMDapratinidhibhUtAH' kiyA hai| eka TIkAkAra ne ise dezI zabda mAnA hai, jisakA artha hotA hai 'pati'; 'ollAzabdaH pativAcakaH' / para ye mata ThIka nahIM aNcte| kyA yaha kisI 'arabI' zabda se saMbaddha hai ? saMbhavataH isakA saMbaMdha arabI 'ulAmA' se ho, jisakA artha 'mullA-maulavI' hotA hai| damasi-< damayasi-vartamAnakAlika ma0 pu0 e0 va0 / / paDhamahi dohA cAri paa cau paa kavvaha dehu / aima kuMDaliA aTTha paa paa paa jamaa kuNehu // 148 // [dohA] dohA ke, phira cAra caraNa rolA (kAvya) ke do / isa prakAra kuMDaliyA meM ATha caraNa hote haiN| pratyeka caraNa meM yamaka (tuka) kI racanA karo / TippaNI-paDhamahi-< prathame; adhikaraNa e0 va0 / dohA-< dohAyAH, saMbaMdha kAraka e. va0 zuddha prAtipadika rUpa yA zUnya vibhakti / [atha gaganAMgacchaMdaH] paa paa Thavahu jANi gaaNaMgau matta vihUsiNA, bhAau bIsa kalaa saraaggala lahu gurusesiNA // paDhamahi matta cAri gaNa kijjahu gaNaha paAsio, bIsakkhara saala paaha pia guru aMta paAsio // 149 // 149. gaganAMga chaMdaH gaganAMga chaMda ke pratyeka caraNa meM zara (pA~ca) se adhika bIsa mAtrAyeM (arthAt pacIsa mAtrA) jAno tathA aMta meM tIna mAtrA laghu guru (15) do| pahale caturmAtrika gaNa karo, jo anya gaNoM se prakAzita ho, samasta caraNa meM bIsa akSara hoM tathA he priya, aMta meM guru prakAzita ho / TippaNI-Thavahu-AjJA ma0 pu0 ba0 va0 (Page #98 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1.151 ] mAtrAvRttam khurAsANa khuhia raNa maha~ laMghia muhia sAarA, hammIra calia hArakha palia riugaNaha kAarA // 151 // 151. udAharaNa malaya kA rAjA bhaga gayA, colapati (yuddhasthala se lauTa gayA, gurjaroM kA mAnamardana ho gayA, mAlavarAja hAthiyoM ko chor3akara malayagiri meM jA chipA / khurAsANa ( yavana rAjA) kSubdha hokara yuddha meM mUrchita ho gayA tathA samudra ko lA~gha gayA (samudra ke pAra bhAga gayA) / hammIra ke (yuddhayAtrA ke lie) calane para kAtara zatruoM meM hAhAkAra hone lagA / TippaNI-bhaMjia - VbhaMja + ia; karmavAcya bhUtakAlika kRdanta kA bhUtakAlika kriyA ke lie prayoga / Nivalia - ( *muhio muhia ) / laMghia--( kAarA - < kAtareSu / vastutaH yaha zuddha prAtipadika 'kAtara' hai, jisake padAnta 'a' ko chandonirvAha tathA tuka ke liye 'A' banA diyA gayA hai / [atha dvipadIchandaH ] Ai iMdu jattha ho paDhamahi dijjai tiNi dhaNuharaM, taha pAikkajuala parisaMThavahu vivihacittasuMdaraM // 152 // [ 73 sarasai laia pasAu taha~ puhavI karahi kaita kaiaNA, mahuaracaraNa aMta lai dijjahu doai muNahu buhaaNA // 153 // 152 - 153. dvipadIchaMdaH he vidvajjano, prathama caraNa meM Arambha meM jahA~ iMdu (SaTkala gaNa) ho, usake bAda do dhanurdhara (catuSkala) ho, tathA phira do padAti (catuSkala ) sthApita karo, anta meM madhukara caraNa (SaTkala) do| ise dvipadI kho| he kavijano, sarasvatI se prasAda lekara pRthvI meM nAnA prakAra ke citroM ko sundara laganevAle kavitta kI racanA karo / TippaNI- ho- (bhavati) vartamAnakAlika pra0 pu0 e0 va0 zuddha dhAtu rUpa | paDhamahi - (prathame) 'hi' adhikaraNa e0 va0 vibhakti / dijjai - < dIyate; karmavAcya vartamAnakAlika pra0 pu0 e0 va0 / hai / mUlataH ye 'dhaNuhara dhaNuharaM - yahA~ padAnta kA anusvAra chandonirvAha ke lie pAyA jAtA hai, yaha pravRtti pRthvIrAjarAso meM bhI bahuta pAI jAtI hai / isI taraha 'suMdara' jo isI kI tuka para pAyA jAtA hai, chandonirvAha ke lie prayukta huA tathA 'suMdara' hI haiM / parisaMThavahu- parisaMsthApayata, AjJA ma0 pu0 ba0 va0 / karahi - < kuru, AjJA ma0 pu0 e0 va0 / kaitta - kavitvaM (hi0 kavitta), karma0 e0 va0 / kaiaNA, buhaaNA - (kavijanAH, budhajanA:), saMbodhana ba0 va0 / 151. bhaMjia - C. bhajjia / gujjarA - A. gunyjraa| rAa- B. raau| mAlavarAa -0. mAlaurAa / khurAsANa - A. khurasANa, N. khurasANA / maha~-- K. maha / laMghia muhia - A. muhi ahia, N. laMghia ahia / hArava - C. hAraa / riugaNaha -0. riugaNa / kAarA - B. kAdarA / 152 - 153. Aiga - C. Aihi / dijjai - C. O. dijjia / tiNi-0. ve vi / laia - K. lai, C. tai / taha - K. tahi, O tAhi / puhavI - B. puhavI, K. puhabihi, N. puhamI, C. pratau luptaM vartate / kaitta-kavitta / lai -0. lae / dijjahu - A dijjai, B. dijjau, C. K. dijjahu N. dijjasu / doai- A. doivai, N. dopai / For Private Personal Use Only Page #99 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prAkRtapaiMgalam [ 1.154 dijjahu - vidhi, ma0 pu0 ba0 va0 'ijja' (jja) vidhi (opTeTiva) kA cihna hai / (hi0 AdarArthe anujJA prayoga 'dIjiye') / 74] chakkalu muha saMThAvi kai cakkalu paMca Thavehu | aMtahi ekkar3a hAra dai doai chaMda kahehu // 154 // 154. mukha meM (sarvaprathama ) SaTkala kI sthApanA kara pA~ca catuSkaloM kI sthApanA kro| aMta meM eka guru dekara use dvipadI chaMda kaho / Ti0 - saMThAvi kai - saMsthApya kRtvA hiMdI meM pUrvakAlika kriyA rUpoM meM dhAtu (sTema) ke sAtha 'kara', 'ke' kA prayoga hotA hai / isakA bIja isa prayoga meM dekhA jA sakatA hai| 'saMThAvi kai' kI tulanA hi0 'ThaharA ke' se kI jA sakatI hai| isa prakAra kA prayoga jahA~ eka sAtha do pUrvakAlika kriyA rUpa pAye jAte haiM, apabhraMza meM nahIM milatA, kevala eka sthAna para saMdezarAsaka meM bhI aisA prayoga dekhA gayA hai; jise bhAyANI jI ne saMyukta pUrvakAlika rUpa kahA hai- 'dahevi kari' (108 ba), de0 saMdeza0 bhUmikA SS 68 / jahA, dANava deva be vi dukkaMtau girivara sihara kaMpio agaapAaghAa uTTaMtau dhUlihi gaaNa jhaMpio // 155 // [ doai = dvipadI ] 155. dvipadI kA udAharaNa : dAnava tathA devatA donoM eka dUsare se bhir3e, (sumeru) parvata kA zikhara kA~pane lagA, ghor3e tathA hAthiyoM ke pairoM ke AghAta se uThI dhUla se AkAza Dha~ka gayA / Ti0 - dANava deva-kartA kAraka ba0 va0 / DhukkaMta - VDhukka + aMta; vartamAnakAlika kRdaMta + u, kartA kAraka / kaMpio - kaMpitaH karmavAcya bhUtakAlika kRdaMta kA kriyA ke rUpa meM prayoga / 'ghAa - ghAtena; karaNa e0 va0 meM prAtipadika kA nirvibhaktika prayoga / uTTaMtau-/ uTTha+ aMta+u; vartamAnakAlika kRdaMta rUpa / dhUlihi-- dhUlibhiH; karaNa ba0 va0 / jhaMpio - / jhaMpa+ia (karmavAcya bhUtakAlika kRdaMta ) + o / [ atha jhullaNa - jhUlanA-chaMdaH] paDhama daha dijjiA puNa vi taha kijjiA, puNa vi daha satta taha virai jAA / ema pari bi bihu dala, matta satatIsa pala, ehu kahu jhullaNA NAarAA // 156 // 156. jhUlanA chaMdaH pahale dasa mAtrA do, phira bhI vaisA hI karo, (arthAt phira dasa mAtrA do) phira dasa aura sAta (satraha) para virAma (yati) do / (arthAt jahA~ pratyeka dala meM -ardhAlI meM - 10, 10, 17 para yati ho) / isa paripATI se donoM daloM meM saiMtIsa mAtrAe~ pdd'eN| ise nAgarAja jhullaNA chaMda kahate haiM / Ti0 - daha - daza; ('za' ke sthAna para prAkRta meM 'ha' ke parivartana ke lie de0 pizela 8 262, sAtha hI 8 442) / dijjiA, kijjiA - kucha TIkAkAroM ne inheM karmavAcya kriyA rUpa 'dIyate', 'kriyate' mAnA hai| anya TIkAkara inheM bhUtakAlika kRdaMta 'dattAH', 'kRtAH' se anUdita karate haiN| tIsarA TIkAkAra 'dijjiA' ko 'dattvA' tathA 'kijjiA' 154. kai-O. kahu | Thavehu-N. karehu / ekkai hAra dar3a - C. eka NariMda dei / ekkar3a-0. ekkalu / doaI - N. dovaicchaMda / kahehu -C. karehu / 155. dANava-0. dANau / deva -0. deu / DhukkaMta - C. Thukkantau / uTTaMtau - C. uThThantau / jhaMpio - B. opio / 156. C. pratau jhullaMNacchaMdasaH lakSaNodAharaNe na prApyete / C. pratau kenApi anyena paravartikAle etatpadyadvayaM likhitaM dRzyate / mattaN. sattaM / kaha-N. kahu / 156. O. na prApyete / For Private Personal Use Only Page #100 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1.157] mAtrAvRttam [75 ko 'kRtA' se anUdita karatA hai| merI samajha meM donoM hI vidhi rUpa hai| prAkRta meM vidhi meM madhyama pu0 ba0 va0, prathama (anya) puruSa e0 va0 tathA ba0 va0 meM-'ejjA' rUpa pAye jAte haiN| isI se-'ijjiA' kA vikAsa maje se mAnA jAtA hai / prAkRta vidhi ke-'ejjA' vAle rUpoM ke lie, dekhie pizela 6 460, 6 461 / isa saMbaMdha meM itanA saMketa kara diyA jAya ki ardhamAgadhI meM isI ke 'ijjA' vAle rUpa bhI milate haiM :-udAharijjA (udAhareH) (sUyagaDaMgasutta), jo kucha nahIM-'ijjA' < ejjA' ke vikAsakrama kA saMketa karate haiM / jAA-< jAtA; karmavAcya bhUtakAlika kRdaMta rUpa, strIliMga / satatIsa-< saptatriMzat > sattatIMsa > sattatIsa > satatIsa / pala-pataMti; dhAtu rUpa kA vartamAna kAla pra0 pu0 ba0 va0 meM prayoga / kahu-< kathayati; dhAtu rUpa ke sAtha kartA kAraka e0 va0 kA 'u' pratyaya / jahA, sahasa maamatta gaa lAkha lakha pakkharia, sAhi dui sAji khelaMta giMdU / koppi pia jAhi taha thappi jasu vimala mahi, jiNai Nahi koi tuha tuluka hiMdU // 157 // 157. udAharaNa : hajAroM madamatta hAthiyoM aura lAkha lAkha (ghor3oM) ko pAkhara ke sAtha sajAkara donoM zAha geMda khelate haiM (athavA kandukakIr3A kI taraha yuddhakIr3A meM rata haiM) / he priya, tuma kruddha hokara vahA~ jAo, pRthvI meM nirmala yaza ko sthApita kro| tumheM koI bhI turka yA hiMdU nahIM jIta skegaa| Ti0-sahasa-< sahasra; lAkha < lakkha < lakSa / na0 bhA0 A0 meM ma0 bhA0 A0 ke samIkRta saMyukta vyaMjanoM kI pUrvavartI vyaMjana dhvani kA lopakara usase pUrva ke svara ko dIrgha banA denA khAsa vizeSatA hai| yaha vizeSatA paMjAbI tathA siMdhI ko chor3akara prAyaH sabhI na0 bhA0 A0 bhASAoM meM pAI jAtI hai| tu0 adya-< ajja > hi0 Aja (paMjAbI ajja) / karma < kamma > hi0 kAma (paMjAbI kamma) / lakha-yaha 'lAkha' kA chandonirvAha ke liye vikRta rUpa hai jisameM dIrgha svara kohrasva kara diyA gayA hai| pakkhas-i 'pakkhara' (hi. pAkhara ghoDoM va hAthiyoM kI jhUla) se nAma dhAtu banAkara usase banAyA gayA pUrvakAlika kriyA rUpa hai / saMskRta TIkAkAra-'vAravANenAvaguMThya' =*prakSarIkRtya / sAhi-kucha saMskRta TIkAkAroM ne ise 'svAmidvayaM (sAhi dui) anUdita kiyA hai, kucha ne 'sArvabhaumadvayaM' se / yaha vastutaH phArasI kA 'zAha' zabda hai| saji-NijaMta kriyA se pUrvakAlika kriyA rUpa (=sajAkara) / (Vsaja+Nic=VsAja+i=sAji) / khelaMta-vartamAnakAlika kRdaMta rUpa; kartA ba0 va0 / gidUra kaMdukaM > geMduaM > geMdU > giMdU, karma kAraka e0 va0 (hi0 geMda) / kAppi<*kupya-pUrvakAlika kriyA rUpa (kopia ke 'a' kA lopa tathA 'pa' kA dvitva kara yaha rUpa banA hai)| jAhirayAhi, anujJA ma0 pu0 e0 va0 rUpa / (VjA (saM0 yaa)+hi)| thappi sthApaya, anujJA ma0 pu0 e0 va0 rUpa / kucha TIkAkAroM ne ise pUrvakAlika rUpa bhI mAnA hai, jo bhI ThIka jAna par3atA hai-thappi<*sthApya (sthApayitvA) / jiNai < jayati; TIkAkAroM ne ise bhaviSyatkAlIna 'jeSyati' se anUdita kiyA hai, jo 'vartamAnasAmIpye vartamAnavadvA' kA prabhAva hai| vastutaH yaha vartamAnakAlika pra0 pu0 e0 va0 kA hI rUpa hai, bhaviSyat kA nahIM / prA0 bhA0 A0 /ji kA prAkRta meM /jiNa rUpa dekhA jAtA hai| isakA saMketa vararuci ke prAkRtaprakAza 157. lAkha lakha-N. lakkha lakha / giMdU-K. gihU / kAppi-A. koppI / taha-K. tahi / thappi-A. thappu / jiNai-B. hiNai / koi-A. kovi / 0. na prApyete / Page #101 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 76 ] prAkRtapaiMgalam [ 1. 158 meM hI milatA he :- 'zruhujilUdhuvAM No'ntye hrasvaH' (8.56 ) isa para bhAmaha kI manoramA aise hai :- 'zru zravaNe, hu dAnAdAne, jijaye, lUJ chedane, dhUJ kaMpane, ityeteSAmante NaH prayoktavyaH dIrghasya hrasvo bhavati / suNai, huNai, jiNai, luNai, dhuNai / ' vastuta: yaha saMskRta ke kayAdigaNI (navamagaNa) dhAtu kA vikAsa hai, jisake rUpa 'jinAti, jinItaH, jinanti hoMge, aura jo saM0 meM bahuta kama pAyA jAtA hai / koiPage #102 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1.160] mAtrAvRttam [77 159. donoM daloM meM nau vipragaNa (sarvalaghu catuSkala) tathA anta meM johala (ragaNa) sthApita karo, isa prakAra khaMjA chaMda meM eka caraNa meM ikatAlIsa mAtrA tathA dasa gaNa samajho / TippaNI-iAlisa-< ekacatvAriMzat / pizela ne prAkRta grAmara meM 41 kA kevala yahI rUpa diyA hai, vaha bhI prA0 paiM. ke isI padya se de0 pizela 6445 pR. 316 / mahArASTrI, ardhamAgadhI yA anya prAkRtoM meM isake kyA rUpa the isakA koI saMketa vahA~ nahIM haiM / saMbhavataH isakA vikAsakrama yaha rahA hogA / *ekacattAlIsaM*-eNkkattAlIsaM > *ikatAlIsaM > ikatAlIsa (raaj.)| ekacatvAriMzat 1 *eaattAlIsaM-*eaAlIsaM>*iAlIsaM>iAlisa (prA0 paiM0 vAlA rUpa) / jahA, ahi lalai mahi calai giri khasai hara khalai, sasi ghumai amia vamai muala jivi uTThae / puNu dhasai puNu khasai puNu lalai puNu ghumai, puNu vamai jivia viviha pari samara diTThae // 160 // [khaMjA] 160. khaMjA chaMda kA udAharaNa:koI kavi yuddha kA varNana kara rahA hai; (yuddhabhUmi meM yoddhAoM ke padAghAta ke kAraNa) zeSanAga Dolane lagatA hai, (jisase) pRthvI kA~pane lagatI hai, (kailAsa) khisakane lagatA hai, (kailAsa parvata para sthita) mahAdeva gira par3ate haiM (skhalita hote haiM), (unake skhalita hone se sira para sthita) candramA ghUmane lagatA hai, (phalataH candramA kA) amRta DhulakatA hai (vamana karatA hai); (isa amRta ko pAkara yuddhasthala meM) mare yoddhA punarjIvita hokara uTha jAte haiM / (unake jIvita hokara punaH yuddha karane se) phira (pRthvI) dhaMsane lagatI hai, phira parvata khisakane lagatA hai, phira (ziva) hila par3ate haiM, phira (candramA) ghUmatA hai, aura phira (amRta) vamana karatA hai / isa prakAra bAra bAra jIvita hote nAnA prakAra ke (yoddhA) samara meM dekhe jAte haiM / Ti0-lalai, calai, khasai, khalai, ghumai, vamai, dhasai-ye saba vartamAnakAla pra0 pu0 e0 va0 ke rUpa haiN| muala-< mRtAH; bhAvavAcya (karmavAcya) bhUtakAlika kRdanta meM 'la' pratyaya pUrvI hiMdI-maithilI kI vizeSatA hai| vastutaH yahA~ saMskRta 'ta+al' pratyaya kA prayoga pAyA jAtA hai, mRta+ala > muala / 'ala' vAle rUpa khAsa taura para maithilI meM pAye jAte haiM tathA vahA~ bhUtakAlika kriyA ke rUpa meM bhI prayukta hote haiN| de0 varNaratnAkara 6 49, 6 52 / isake karmavAcya bhUtakAlika rUpa tu0 'bhamara puSpoddeze calala (varNaratnAkara 29 ba), 'piula' (de0 DaoN. jhAH vidyApati (bhUmikA) pR. 167) / 'la' vAle karmavAcya bhUtakAlika kRdaMta bhojapurI meM bhI milate haiM-jahA~ isake 'ila' rUpa milate haiM / tu0 khAila, sunAil, piTAil, marAila (de0 DaoN. tivArI: bhojapurI bhASA aura sAhitya 6 625) / jivia, jivi-< *jIvya > jIvia > jIvi; isI 'jIvia-jIvi' kA chandonirvAha ke kAraNa 'jivia' 'jivi' banA diyA gayA hai| uTThae-< utthitAH, diTThae < dRSTAH, 'e' kartAkAraka ba0 va0 / [atha sikhA-zikhA-chaMda]. , sasivaaNi gaagamaNi paa paa dia chagaNa paahara saha sikkha / paDha paDhama bi biha lahu paali diagaNa sahia juala dala bhaNai sa sikkha // 161 // 160. ahi-C. 0. mahi / mahi-C. O. ahi / calai-0. palai / khasai-B. rapala, C. O. calai, N. palai / muala0. bhl| jivi-A.O. jivia / ulae-N. vuThThae, O. uThThae / dhasai-N. talai / khasai-N. khalai / ghumai-0. calai / jiviaA. jIvia, B. vijia / samas-C. raNa / 160-C. 158. / 161. chagaNa-A. gaNa cha, C. aThTha gaNa / saha-B. N. sa, 0. hasa / sikkha-N. sikha / bi biha lahu-N. lahu viviha 1 sahia-A. sahia, B. lahija, C. K. sahiu, N. ahia / juala N. jaala / sikkha-N. sikha / Page #103 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 78 ] prAkRtapaiMgalam 161. zikhA chaMda he zazivadane, gajagamane, jahA~ pratyeka caraNa meM payodhara (jagaNa ) ke sAtha chaH dvija (caturlaghvAtmaka mAtrika) gaNa hoM, (arthAt isa prakAra pratyeka caraNa meM 24 + 3 = 27 varNa tathA 24 + 4 = 28 mAtrA hoM); isa prakAra prathama dala ko par3ho phira dvitIya dala meM Arambha meM laghudvayAtmaka do gaNoM ko sthApita kara prathama dala kI bhA~ti hI dvijagaNa (chaH caturlaghvAtmaka gaNa) prakaTa hoM, tathA jagaNa adhika ho (arthAt dvitIya dala meM 24+3 varNa ke pUrva do dvilaghugaNa hoM; isa taraha 4+24+4=32 mAtrA hoM), vaha zikhA chaMda kahalAtA hai / isa sambandha meM itanA saMketa kara diyA jAya ki sIdhe sAdhe zabdoM meM na kaha kara lakSaNakAra ne lakSaNa kA nibandhana TeDhe DhaMga se kiyA hai / hama yaha kaha sakate haiM ki zikhA chaMda kI prathama ardhAlI meM Arambha meM 6 caturlaghvAtmakagaNa tathA bAda meM eka jagaNa (27 varNa, 28 mAtrA) hotA hai, jaba ki dvitIya ardhAlI meM 7 caturlaghvAtmaka gaNa tathA bAda meM eka jagaNa (31 varNa, 32 mAtrA) hotA hai| TippaNI- saha sikkha yahA~ 'saha' parasarga hai, jisakA prayoga karaNa kAraka ke artha meM pAyA jAtA hai / chandaH suvidhA ke lie yahA~ vAkyayojanA meM viparyaya pAyA jAtA hai, vastutaH 'sikkha saha' honA cAhie / ahara- payodhara saMskRta ke halaMta zabda ma0 bhA0 A0 meM Akara ajaMta ho gaye haiN| isake anusAra saMskRta 'payas' kA 'paa' hogA, isakA samasta rUpa bhI isIlie 'paahara' ho sakatA hai| vaise ma0 bhA0 A0 meM 'payodhara' kA 'paohara' tathA apa0 kAla meM sazrutika (ya- zrutiyukta) rUpa 'payohara' pAyA jAtA hai, de0 'pINapaoharalaggaM disANaM pavasaMta jalaasamaaviiNNam' (setubaMdha 1.24), 'mayaNAhia mayavaTTa maNohara cacciya cakkAvaTTa payohara' (saMdezarAsaka 177) (usakA manohara madanapaTTa (kAmadeva ke baiThane kA siMhAsana, hRdaya) tathA cakrAkAra payodhara (stana) mRganAbhi (kastUrI) se carcita the / ) yadyapi isa prakAra hameM ma0 bhA0 A0 meM 'paahara' rUpa nahIM milatA tathApi ise ma0 bhA0 A0 kI vyAkaraNika pravRtti kI dRSTi se azuddha nahIM kahA jA sktaa| vaise yaha bhI ho sakatA hai ki lakSaNakAra ne 'payohara' (zrutirahita rUpa 'paohara') kohI chandaH suvidhA ke lie 'paahara' banA diyA ho / prA0 paiM0 meM 'paohara', 'paahara' donoM rUpoM kA prayoga pAyA jAtA hai / matta aThAisa paDhame bIe battIsa mattAi~ | [ 1.162 a a aMte lahuA suddhA sikkhA viANehu // 162 // [ gAhU 162. prathama dala meM aTThAisa mAtrA hoM, dvitIya dala meM battIsa mAtrA; pratyeka caraNa (dala) ke aMta meM laghu hoM, use zuddha zikSA chaMda samajho / TippaNI-aThAisa aTThAisa > aThAisa / (pizela ne isake anya ma0 bhA0 A0 rUpaye diye haiM :aTThAvIsa - aTThAvIsA (prAkRta), aTThAisa - aDhAisa / ( apa0 ) - de0 pizela $ 445 / prA0 pa0 rA0 aTThAvIsa - aTvIsa / TesiTorI $ 80 / jahA, phulia mahu bhamara bahu raaNipahu, kiraNa lahu avaaru vasaMta / malaagiri kuhara dhari pavaNa vaha, sahava kaha suNa sahi Niala hi kaMta // 163 // [zikhA ] 163. udAharaNa : madhUka (mahuve ) ke vRkSa phUla gaye haiM, anekoM bhaure ( gUMja) rahe haiM, rajanIpati candramA kI komala (laghu) kiraNeM (haiM), (sacamuca) vasaMta Rtu (pRthvI para avatIrNa ho gayA hai / malayaparvata kI guphA kA sparza kara ( dhAraNa kara) (dakSiNa) pavana baha rahA hai / he sakhi suna, priya pAsa meM nahIM hai, (ise) kaise sahA jA sakatA hai (athavA sahA jAyegA ) / TippaNI- phullia - karmavAcya (bhAvavAcya) bhUtakAlika kRdanta kA bhUtakAlika kriyA ke liye prayoga | avaaru-karmavAcya (bhAvavAcya) bhUtakAlika kRdanta kA bhUta0 kriyA ke rUpa meM prayoga / avatIrNaH>*avataritaH 162. paDhame - A. paDhamahi, B. paDhama, C. N. paDhame, K. paDhamo / mattAi~ - C. K. mattAi~, A. B. N. mattAi / 163. phuliaN. phullia / bhamara bahu - A. bhamaru, N. bhamarahu / lahu N. bahu O. vahu / avaaru - C. vaaru / kuhara -0. guhara / kaha - 0. kata / suNa - K. suNu, B. bhnn| Niala hi - N. piala ma Nahi / For Private Personal Use Only Page #104 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1.164] mAtrAvRttam [79 > avaaria (ma0 bhA0 A0) > avaariu (ava0) > avaaru (yaha rUpa 'i' kA lopa karane se bnegaa)| dhari-< dhRtvA, pUrvakAlika kRdanta / vaha-< vahati, zuddha dhAtu kA vartamAnakAlika pra0 pu0 e0 va0 meM prayoga / sahava-< soDhavyaH, bhaviSyatkAlika karmavAcya kRdanta / saMskRta 'tavya' kA prAkRtakAlIna vikAsa 'avva' pAyA jAtA hai (de0 pizela 6 570) tu0 hasiavva, hodavva (zau0 bhAga), hoyavva (ardhamA0 jainama0) pucchidavva (zaura0), pucchivva (ardha0) isI se pUrvI hiMdI ke 'ba' vAle bhaviSyat kriyA rUpoM kA vikAsa huA hai / tu0 (1) avadhI:-'ghara kaisai paiThaba mai~ chUche' (jAyasI) 'hari Anaba mai kari nija mAyA (tulasI); de0 DaoN0 saksenA 8 305 / (2) bhojapurI:-'hama miThAI khAibi' / de0 DaoN0 tivArI : bhojapurI bhASA aura sAhitya $ 536-37 / yaha baMgAlI, ur3iyA tathA asamiyA meM 'iba' tathA kosalI aura bihArI meM 'aba' hai| rAjasthAnI meM isakA vikAsa dUsare rUpa meM huA hai, kriyA ke 'inphiniTiva' rUpa ko dyotita karane ke lie isakA prayoga ThIka vaise hI hotA hai, jaise hiMdI meM 'nA' (baiThanA, khAnA, pInA) kA / pazcimI rAjasthAnI meM isakA 'vo' pAyA jAtA hai:-paDhavo, jAvo, khAvo, pIvo Adi, jaba ki. pUrvI rAjasthAnI (jaipurI-hADautI) meM isakA 'bo' rUpa hai:-paDhabo, jAbo, khAbo, pIbo Adi / isa saMbaMdha meM itanA saMketa kara diyA jAya ki pUrvI rAjasthAnI meM khar3I bolI hiMdI, braja Adi kI bhA~ti saMskRta 'va' sadA 'ba' ho jAtA hai, jaba ki pazcimI rAjasthAnI meM vaha surakSita hai| gujarAtI 'V' (paDhadUM, khArdU bhI isase saMbaddha hai| kaha-< kathaM / suNa-< zRNuH (VsuNa+0) AjJA ma0 pu0 e0 va0 / niala-< nikaTe / [mAlA chaMda] paDhama caraNa sasivaaNi miaNaaNi Nava diagaNa paala puNa vi taha raaNa Thavahu aMtae kaNNo / piMgala NAa bhaNaMtA mAlA sesaM pi gAhasma // 164 // 164. mAlA chaMdaH he zazivadane, he mRganayane, jahA~ prathama caraNa (dala) meM nau dvijagaNa (caturladhvAtma ka. mAtrika gaNa) par3eM, phira vahA~ ragaNa (madhyalaghu varNika gaNa) ho, tathA aMta meM karNa (do guru) ho (arthAt prathama dala meM 36+3+2=41 varNa tathA 36+4+4 =44 mAtrA hoM) zeSa (arthAt uttarArdha dvitIya dala) gAthA chaMda kA uttarArdha ho, use piMgala nAga mAlA chaMda kahate haiM / (mAlA chaMda : prathama dala; 41 varNa, 44 mAtrA : dvitIya dala; 27 mAtrA) Ti0-Thavahu-< sthApayata; NijaMta rUpa, AjJA ma0 pu0 ba0 va0 / pizela ne batAyA hai ki NijaMta rUpoM meM saMskRta (prA0 bhA0 A0) '-aya-' kA prAkRta meM-'e' rUpa pAyA jAtA hai| de0 pizela 6 551. isa prakAra 'Thavehu' rUpa bhI milatA hai (de0 1-165) tathA yahI vAstavika rUpa hai / bhaNaMtA-vartamAnakAlika kRdaMta ruup| (bhaNaMta < bhaNan) 'A' yA to chaMdonirvAhArtha hai, athavA ise AdarArthe bahuvacana mAnA jA sakatA hai| gAhassa-< gAthAyAH; liMgavyatyaya kA nidarzana / paDhama hoi Nava vippagaNa johala kaNNa Thavehu / gAhA addhA aMta dai mAlA chaMda kahehu // 165 // 164. Nava-0. Nau / diagaNa-B. diavaNa / Thavahu-A. Thava, B. Thavahi / aMtae kaNNo -0. aMtakkaNNo / sesaM pi-B. sesaM vi, C. K. 0. sesammi / 165. Nava-0. Nau / dai-A. dei, B. deaa| kahehu-C. karehu, N. kadehu / Page #105 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prAkRtapaiMgalam [ 1.166 165. pahale nau vipra gaNa (caturlaghvAtmaka gaNa) hoM, phira krama se ragaNa (johala) tathA karNa (do guru) kI sthApanA karo / gAthA chaMda kA AdhA (uttarArdha) aMta meM dekara use mAlA chaMda kaho / 80] Ti0 - Thavehu - NijaMta kA anujJA ma0 pu0 ba0 va0 rUpa; de0 Thavahu (1-164) / kahu - anujJA ma0 pu0 ba0 va0 / dai- < datvA pUrvakAlika kriyA rUpa / jahA; barisa jala bhai ghaNa gaaNa siala pavaNa maNaharaNa kaNaapiari Nacai vijuri phulliA NIvA / pattharavittharahialA pialA NialaM Na Avei // 166 // [ mAlA ] 166. udAharaNa koI virahiNI sakhI se kaha rahI hai 'jala barasa rahA hai, bAdala AkAza meM maMDarA rahe haiM, zItala pavana mana ko haranevAlA (baha) rahA hai, sone ke samAna pIlI bijalI nAca rahI hai, kadaMba ke phUla phUla gaye haiM / patthara ke samAna vistRta ( evaM kaThora) hRdaya vAlA priya nikaTa (hI) nahIM AtA / TippaNI- barasa - < varSati bhamai < bhramati / gaaNa- gagane; adhikaraNa kAraka e0 va0 meM zuddha prAtipadika kA prayoga / piari< pota+ra ( svArthe) + I strIliMga = *pItarI apa0 piari / bhamai - (bhramati), Nacai ( nRtyati ) / vijuri < vidyut > vijju+ri ( ra svArthe + strIliMga i); hi0 bijalI, pU0 rAja0 bIjaLI, vraja0 bijurI pa0 rAja0 vIjaLI-vIjuLI | phulliA - phullitA, karmavAcya bhUtakAlika kRdanta pu0 ba0 va0 rUpa / 'hialA- 'hRdayaH > *hiao > hiaa+la ('hiala) ke padAnta 'a' kA dIrghIkaraNa (rAja0 meM isakA 'Da' svArthe pratyayavAlA va zrutika rUpa pAyA jAtA hai - ' hivar3o' ) / pialA - < * priyala:; yahA~ bhI chandonirvAhArtha 'piala' ke padAnta 'a' ko dIrgha banA diyA gayA hai / Avei - < AyAti; (athavA A + eti) Aei Page #106 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1.168 ] dijjar3a - < dIyate, karmavAcya / dohA saMkhA saMThahu uppari paMcai matta / appara bIsa dui culiAlA ukkhitta // 168 // 168. dohe kI saMkhyA sthApita karo, Upara se pA~ca mAtrA (pratyeka dala meM) do| isa prakAra culiAlA meM saba kula aThAraha para do bIsa (18 + 2x20 = 58) mAtrA hotI hai / dohe kI pratyeka ardhAlI meM 13+11 = 24 mAtrA hotI haiM, samagra chanda meM 48 mAtrA, culiAlA kI pratyeka ardhAlI meM 24+5 = 29 mAtrA hotI hai, samagra chaMda meM 29x2=58 mAtrA / jahA, mAtrAvRttam 169. udAharaNa : rAjA lobhI, samAja mUrkha, patnI kalahakAriNI tathA sevaka dhUrta hoM, to yadi tuma sukhamaya jIvana cAhate ho, to bahuta guNayukta ghara hone para bhI use chor3a do / TippaNI-cAhasi < icchasi VcAha + si vartamAna ma0 pu0 e0 va0 / pariharu parihara - anujJA ma0 pu0 e0 va0 / [ atha soraTThA chaMdaH ] Aluddha samAja khala bahu kalahAriNi sevaka dhutta / jIvaNa cAhasi mukkha jar3a pariharu ghara jai bahuguNajuttau // 169 // [culiAlA] jahA, so sorau jANa, jaM dohA viparIa Thia / paa paa jamaka vakhANa, NAarAa piMgala kahia // 170 // 170. soraThA chaMda : jahA~ dohA viparIta (ulaTA ) sthita ho, tathA pratyeka caraNa meM yamaka (tuka) ho, use soraThA chaMda samajho, aisA nAgarAja piMgala kahate haiM / ( dohA :- 13 : 11, 13 : 11 / soraThA : 11 : 13, 11 : 13 mAtrA) / TippaNI- so soraTThau < tat saurASTraM / ye donoM karma kAraka e0 va0 meM hai, tathA 'jANa' ke karma hai / jANa< jAnIhi / viparIa < viparItaM / Thia sthitaM / jamakaPage #107 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 82] prAkRtapaiMgalam [1.172 bhUtakAlika kRdaMta kA rUpa hai (mataH) / VmANa+ia (karmavAcya bhUta0 kRdaMta) mANia / puhaviH pRthivyAM; pRthivI-puhavI> puhavi (apa0), adhikaraNa kAraka e0 va0 meM prAtipadika kA prayoga / [atha hAkali chaMdaH] sagaNA bhagaNA diagaNaI, matta cauddaha paa palaI / saMThaD vaMko viraha tahA hAkali rUau ehu kahA // 172 // 172. hAkali chaMda : jahA~ pratyeka caraNa meM kramazaH sagaNa (15), bhagaNa () tathA dvijagaNa (IN), ye gaNa hoM, tathA pratyeka caraNa meM 14 mAtrA par3e, tathA aMta meM eka guru sthApita kara taba virAma ho, yaha hAkali (chaMda) kA svarUpa kahA gayA hai| TippaNI-palaI < patati-(=palai ke 'I' ko chaMda ke liye dIrgha kara diyA hai)| saMThar3a < saMsthApya, pUrvakAlika kriyA / kahA-TIkAkAroM ne ise 'kaha' ( *muddAghara > *muddAhara > muddahara; isI 'muddahara' ke padAMta 'a' ko chandonirvAhArtha dIrgha banA 172. rua-A. B. N. ruaha / ehu-C. K. ema / 173. C. pratau na prApyate / dala-B. paahi / paDhama dala-0. paa paa / eAraha-N. eggAraha vaNNehi-N. vaNNohi / chaMda-A.chaMdu / 174. chAaNa-B. N. chAvaNi, C. chAvaNa, 0. chAeNa / vimala0. niviDa / ghariNI-B. gharuNI / viNaaparA-N. viNia / vittaka-vittakaM / muddaharA-C. mudaharA, N. muMdaharA, B. mUlagharA / varisA-C. varikhA / Page #108 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1.175] mAtrAvRttam [83 diyA gayA hai| [atha madhubhAracchaMda] ___ jasu palai sakkha paaharaha ekka / caumatta be vi mahubhAra evi // 175 // 175. madhubhAra chaMda: jisa chaMda meM (pratyeka caraNa meM) do caturmAtrika par3eM tathA aMta (zeSa) meM arthAt aMtima caturmAtrika gaNa jagaNa (payodhara) ho, yaha madhubhAra chaMda hai| __ kucha TIkAkAroM ne 'be vi' ke sthAna para 'tea' pATha mAnakara yaha artha kiyA hai-'jahA~ pratyeka dala (ardhAlI) ke aMta meM payodhara (jagaNa) par3e tathA isake pahale tIna caturmAtrika gaNa hoM, vaha madhubhAra chaMda hai|' isa mata ke anusAra kevala daladvayAMta meM hI jagaNa kA astitva vihita hai, cAroM caraNoM ke aMta meM nahIM / lakSaNa tathA udAharaNa donoM ko dekhane para patA calatA hai ki yahA~ lakSaNa kA nibaMdhana cAra caraNoM ko dhyAna meM rakhakara kiyA gayA hai, daladvaya ko dhyAna meM rakhakara nahIM / isa bAta kI puSTi dazAvadhAna bhaTTAcArya tathA vizvanAtha paMcAnana kI TIkA se hotI hai, yadyapi vaMzIdhara tathA lakSmInAtha bhaTTa dUsare mata se sahamata haiN| vANIbhUSaNa nAmaka saMskRta grantha meM bhI isakA lakSaNa cAra caraNa mAnakara hI nibaddha kiyA gayA hai| vaise vANIbhUSaNa ke granthakAra ne madhubhAra chaMda ke pratyeka caraNa meM prathama caturmAtrika ke bhI gaNa kA niyama banA diyA hai ki vaha 'sagaNa' ho, isa prakAra usake mata se vahA~ pahale sagaNa phira jagaNa honA cAhie / sagaNaM nidhAya, jagaNaM vidhAya / zruti saukhyadhAma, madhubhAra nAma // (lakSmInAtha bhaTTa kI TIkA meM uddhRta; kAvyamAlA saMskaraNa pR. 82) sakkhaapa0 disa / 'di' ke 'i' kA dIrdhIkaraNa chandonirvAhArtha pAyA jAtA hai| apa0 meM isakA 'disa' rUpa milatA hai| de0 pizela : mAteriyAlyena 32 / / tuharatubhyaM-madhyama puruSa sarvanAma zabda kA sampradAna-saMbaMdha kAraka e0 va0 kA rUpa / 175. palai-B. palaI / sakkha-A.C. sekha / paaharaha-M. paahara, A. paaharaa, B. paohara / be vi-B. tIa, N. tea| 176. piMghaNaha-B. piMghaNa / eu-N. esa / subbha-C. sukkhu, K. subhbha / 0. sukkha / Page #109 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 84] prAkRtapaiMgalam [1.177 [atha AbhIracchaMdaH] gAraha matta karIja aMta paohara diij| ehu suchaMda ahIra jaMpai piMgala vIra // 177 // 177. AbhIra chaMda : pratyeka caraNa meM gyAraha mAtrA kI jAya~, aMta meM payodhara (jagaNa) diyA jAya, yaha AbhIra chaMda hai, aisA dhairyazAlI piMgala kahate haiN| TippaNI-gyAraha < ekAdaza > ekkArasa-*ekkAraha > eggAraha (galaM 1-77, 78) > igAraha (prA0 paiM. 'iggAraha' chandonirvAhArtha) > gAraha / karIja, dIja-mUla rUpa karIje, dIje, (kriyate, dIyate) haiN| ye karmavAcya ke rUpa haiM / karijjai > karIjai > karIje-karIja, dijjai > dIjai > dIje-dIja / jaMpar3a < jalpati / saM0 'jalpa' meM 'la' ke sthAna para 'ma' kA parivartana prAkRta meM hI pAyA jAtA hai / de0'jalperlomaH / prAkRtaprakAza 8-24 / jalpa vyaktAyAM vAci asya dhAtorlakArasya makAro bhavati / 'jampai' / kiMtu yaha mata bhASAvaijJAnika saraNi kA saMketa nahIM karatA / saMbhavataH 'jalpai' kA pahale *jappai rUpa banA hogA, bAda meM isameM anusvAra AyA hogA / ataH hama isa krama kI kalpanA kara sakate haiM :-'jalpai' > *jappai > jampai / jahA, suMdari gujjari NAri loaNa dIha visAri / pINa paoharabhAra lolai mottiahAra // 178 // (ahIra) 178. udAharaNa (yaha) sundarI gurjarI nArI (hai) (isake) netra dIrgha evaM vistRta (laMbe laMbe) (hai), (isake) puSTa payodhara bhAra para motI kA hAra hila rahA hai / TippaNI-'bhAra-< 'bhAre, adhikaraNa e0 va0 / lolar3a-< lolate, vartamAna pra0 pu0 e0 va0; mottiahasa-< mauktikahAraH / [atha daNDakacchaMdaH] kuMtaaru dhaNuddharu haavaru chakkalu bi bi pAikka dale, battIsaha mattaha paa supasiddhau jANaha buhaaNa hiaatale / saubIsa aThaggala kala saMpuNNau rUau phaNi bhAsia bhuaNe, daMDaala Niruttau guru saMjuttau piMgala aM jaMpaMta maNe // 179 // 179. daNDakala chaMda: jisa chanda ke pratyeka caraNa meM pahale kuMtadhara, dhanurdhara, hayavara tathA gajavara (cAroM caturmAtrika gaNa ke nAma haiM) arthAt cAra caturmAtrika gaNa hoM, phira eka SaTkala gaNa ho tathA do padAti (caturmAtrika gaNa) hoM, jinake anta meM eka guru ho, tathA caraNa meM battIsa mAtrA ho, (vaha prasiddha chanda daMDakala haiM), he budhajano, tuma ise hRdayatala meM jAnoM; isake sampUrNa rUpa meM ATha adhika eka sau bIsa (arthAt eka sau aTThAisa) mAtrA hotI hai, aisA phaNirAja piMgala ne saMsAra meM kahA hai| yaha chaMda daMDakala kahalAtA hai, aisA piMgalazAstra ke vettA (athavA piMgala AcArya) mana meM kahate haiN| 177. gAraha-0. ruddaha / ehu-B. eha / suchaMda-A. suchaMdu / ahIra-A. ahira / 178. gujjas-iB. gujjara / lolai-B. lolia, C.O. lUlai / 179. pAikka-N. pAekka / paa supasiddha-N. paasu pasiddhaha / hiaatale-0. hiaarae / aThaggala-B. aTThaggala, N. sauvIhaTTaggala / saMpuNNau rUa-N. saMpuNau rUpa / aM-N. NAa / jaMpaMta-N. japataM / Page #110 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1.180] mAtrAvRttam [85 (daNDakala meM pratyeka caraNa meM 32 mAtrA hotI haiM, kula chanda meM 3244=128 mAtrA, pratyeka caraNa ke anta meM guru hotA hai|) TippaNI-jANaha-jAnIta, anujJA ma0 pu0 ba0 va0 / saU< zataM, [saa (ma0), saya (ardhamA0), sada (zau0), zada (mAga0) de0 pizela $ 448] | 'sau' apabhraMza rUpa hai-zataM > saa> sau / (hi0 sau, rAja0 so)-'piMgala bolAvA diyA sohar3a so asavAra' (DholA mArU dohA 597) / bhAsia-< bhASitaM (rUpaM kA vizeSaNa) karmavAcya bhUtakAlika kRdanta rUpa / jaMpaMta-< jalpan (asti) vartamAnakAlika kriyA ke lie vartamAnakAlika kRdanta kA prayoga / maNe-< manasi, saMskRta 'manas' kA ma0 bhA0 A0 meM ajaMta rUpa ho jAtA hai / yaha adhikaraNa e0 va0 kA jahA, rAaha bhaggaMtA dia laggaMtA parihari haa gaa ghara ghariNI, lorahi~ bharu saravaru paa paru parikaru loTTai piTTai taNu dharaNI / puNu uTThai saMbhali kara daMtaMguli bAla taNaa kara jamala kare, kAsIsara rAA Nehalu kAA karu mAA puNu thappi dhare // 180 // [daMDakala] 180. udAharaNa apane hAthI, ghor3e, ghara aura patnI ko chor3akara rAjA loga bhagakara dizAoM meM laga gaye haiN| unake A~suo se sarovara bhara gaye haiN| unakI striyA~ pairoM para gira gira kara pRthvI para loTa rahI haiM tathA apanA zarIra pITa rahI haiN| phira sa~bhala kara hAtha kI aMguli ko dA~ta meM lekara, apane choTe putra se (praNAmArtha) hAtha kI aMjali ba~dhA rahI hai / snehazIla kAzIzvara rAjA ne dayA (mAyA) karake (una rAjAoM ko) phira se (rAjya meM) sthApita kara diyA / TippaNI-rAaha-< rAjAnaH; 'ha' apa0 meM kartAkAraka ba0 va0 meM bhI pAyA jAtA haiM, vaise mUlataH yaha sambandha kAraka e0 va0 kA sup pratyaya hai| bhaggaMtA, laggaMtA-vartamAnakAlika kRdaMta ke ba0 va0 rUpa / dia-< dik > dia (=dizAsuH dikSu) yaha adhikaraNa ke artha meM hai, jahA~ zuddha prAtipadika kA prayoga pAyA jAtA hai| parihari-< parihatya > pariharia > parihari, pUrvakAlika rUpa / lArahi-'hi~' karaNa kAraka ba0 va0 kA pratyaya / 'lora' (azru) dezI zabda hai / bharu-< bhRtAH (bhRtaH), paru < patitaH ye donoM karmavAcya bhUtakAlika kRdanta ke rUpa haiM : de0 bhUmikA / loTTai-< luTati (hi0 loTanA, rAja0 loTabo) / piTTai-(tADayati) VpiTTa dezI dhAtu hai / (hi0 pITanA, rA0 pITabo) / udyai-< uttiSThati / saMbhali kas-adhikAMza TIkAkAroM ne' 'kara' kA sambandha 'dattaMguli' ke sAtha jor3a kara 'kRtadattAMguli' artha kiyA hai / do TIkAkAroM ne 'kara' ko 'kRtvA' kA rUpa mAnA hai| kyA 'saMbhali kara' saMskRta 'saMbhAlya kRtvA' kA rUpa to nahIM hai ? yadi aisA ho to ise hi0 'sa~bhala kara' yA 'sa~bhala ke' kA pUrvarUpa mAnA jA sakatA hai, jahA~ pUrvakAlika kriyArUpoM meM kisI bhI kriyA ke sAtha 'kara' yA 'ke' kA prayoga bhI pAyA jAtA hai, jo svayaM bhI pUrvakAlika kriyArUpa hai| halukAyA-< snehalakAyaH / 180. bhaggaMtA-A. bhaggaMjA / dia-C. K. O. diga / lorahi~-B. lorabhi, C. rolaha, K. lorahi, N. lorahi, 0. Norahi / saravaru-0. saraaru / paa paru parikaru-N. ruai aru avaru / puNu-A. puNi, B. puNa / "daMtaMguli -N. dattaguli / taNaaN. tanaya / jamala-C. javala, 0. kamala / kAsIsara-A. kAsIsaru / karu-N. kara / Nehalu-C. Neha / Page #111 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 86] prAkRtapaiMgalam [1.181 karu-< kRtvA / mAA-< mAyAM (dayAM) 'dayA' ke artha meM 'mAA' kA prayoga mahattvapUrNa hai| isakA 'mayA' rUpa paravartI hindI meM draSTavya hai| thappi-< sthApayitvA, pUrvakAlika rUpa / dhare-< dhRtAH; khar3I bolI hi0 meM ba0 va0 meM AkArAMta zabdoM kA 'e' hotA hai-'dharA'-dhare; isakA bIja yahA~ dekhA jA sakatA hai| sira deha cau matta, lahu ekka kara aMta / kuMtakka tasu majjha, dIpakka so bujjha // 181 // 181. dIpaka chaMdaH sira para (AraMbha meM) cAra mAtrA do, caraNa ke aMta meM eka laghu kro| unake bIca meM eka kuMta (paMcamAtrika gaNa) kI racanA karo / ise dIpaka samajho / TippaNI-deha, kara, bujjha, AjJA ma0 pu0 e0 va0 / kuNtkth-kuNt+ekk| jahA, jasu hattha karavAla vippakkhakulakAla / sira soha vara chatta saMpuNNasasimatta // 182 // [dIpaka] 182. udAharaNa: jisa (rAjA) ke hAtha meM khaDga (suzobhita) hai, jo vipakSa ke kula kA kAla hai; aura jisake sira para pUrNa caMdramA ke samAna zreSTha chatra zobhita ho rahA hai| TippaNI-vippakkhaPage #112 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1. 184] mAtrAvRttam vippa sagaNa paa be vi gaNa aMta visajjahi hAra / pacchA heri kaita karu solaha kala patthara // 184 // [atha dIpakacchaMda: ] 184. pratyeka caraNa meM sarvalaghu catuSkala (vipragaNa ) tathA aMtaguru catuSkala (sagaNa ) - ye do hI taraha ke gaNa hoM - tathA aMta meM guru (hAra) kI racanA kro| phira solaha mAtrA ke prastAra ko DhU~r3ha kara kavitA karo / TippaNI-visajjahi 8 visarjaya, AjJA ma0 pu0 e0 va0 / [ 87 heri (nirIkSya) - 'DhU~Dha kara' pUrvakAlika kriyA rUpa / yaha dezI dhAtu hai / isa dhAtu kA prayoga rAjasthAnI meM Aja bhI pAyA jAtA hai; pU0 rAja0 'herabo' (DhUMr3hanA) / jahA, haNu ujjara gujjara rAabalaM, dala dalia calia marahaTThabalaM / bala molia mAlavarAakulA, kula ujjala kalaculi kaNNa phulA // 185 // [ siMhAvaloka] 185. udAharaNa jisane ujjvala (yazasvI) gurjararAja kI senA ko mAra diyA, marahaThoM kI senA ko apanI senA se dala diyA aura bhagA diyA, tathA mAlavarAja ke kula ko bala se ukhAr3a pheMkA, vaha ujjvala kulavAlA kalacuri prakAzita ho rahA hai / TippaNI-haNu-- hataM, karmavAcya bhUtakAlika kRdanta rUpa / dala dalia - dalena dalitaM / bala molia - balena moTitaM ( marditaM ) / kula ujjala - isakI vyAkhyA yA to (1) kulena ujjvalaH ho sakatI hai, yA (2) ujjvalakulaH / TIkAkAroM ne prAyaH dvitIya vyAkhyA kI hai tathA ise bahuvrIhi samAsa mAnA hai / prAkRta apa0 meM samAsa meM pUrvanipAta ke niyama kI pAbaMdI nahIM kI jAtI / isI ko prAkRta vaiyAkaraNoM ne 'samAse pUrvanipAtAniyamaH' ke dvArA saMketita kiyA hai / phulA - sphurati vastutaH yaha zuddha dhAtu rUpa / phula zabda hai, jisakA prayoga yahA~ vartamAnakAlika pra0 pu0 e0 va0 ke lie kiyA gayA hai / isI ko chandonirvAhArtha 'phulA' banA diyA gayA hai / [atha plavaMgamacchandaH ] jattha paDhama cha matta paappaa dijjae, paMcamatta caumatta gaNA hi kijjae / saMbhala aMta lahU guru aikkaka cAhae, muddhi paaMgama chaMda viakkhaNa sohae // 186 // 186. udAharaNa jahA~ pratyeka caraNa meM pahale chaH mAtrA (SaTkala) dI jAya~, paMcamAtra yA caturmAtra gaNa nahIM kiyA jAya, tathA pada ke anta meM sa~bhalakara (smaraNa karake) eka laghu tathA guru cAheM; he mugdhe, yaha plavaMgama chanda catura sahRdayoM ko mohita karatA hai / TippaNI- dijjae - (dIyate) kijjae (kriyate), karmavAcya kriyA ke rUpa / vaise ye AtmanepadI rUpa haiM, kintu prA0 paiM0 kI avahaTTa meM AtmanepadI rUpoM kI upalabdhi eka samasyA hai| AtmanepadI rUpa kevala do tIna sthAnoM para hI milate haiM, tathA inakA prayoga chandonirvAhArtha huA hai| inakA prayoga vahIM pAyA jAtA hai, jahA~ pada ke anta meM 15 kI AvazyakatA hai / antima dhvani ko guru banAne ke lie tathA saMskRta kI nakala karane ke lie ina AtmanepadI rUpoM kA prayoga huA jAna par3atA hai| ThIka yahI bAta isI ke 'cAhae', 'sohae' ke viSaya meM bhI kahI jA sakatI hai / 184. C. pratau na prApyate / karu-B. kari / kala - B. karu / 185. ujjara - B. ujjala / gujjara - B. gujjl| rAabalaM -0. rAudalaM / balaM - B. kulaM / dala-C. dara / calia - C. valia / marahaTTha- marahaThTha / bala-C. balA, O. bale / molia - B. moddia| 'mAlava - O. mAla / ujjala - B. tajjala / kalaculi - C. kaNacuri / phulA - A. phurA / 186. paappaa - C. paaMpaa / dijjaeB. NO. dIsae / Nahi B. ahi / kijjae - A. dijjie| saMbhali - C. savva / ehU- B. C. lahu A. lh| guru- B. guru / ekkaka - B. N. ekka, C. chai rehae / viakkhaNa-C. viakhkhaNa / sohae - N. mohae / For Private Personal Use Only Page #113 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 88] prAkRtapaiMgalam [1.187 ekkaka-2 ekaikaH; viakkhaNa < vicakSaNAn, karma kAraka ba0 va0 / paa paa Aihi guruA piMgala pabhaNei saala NibbhaMtI / chaMda pavaMgama diTTho mattANaM ekabIsaMtI // 187 // [gAhA] 187. samasta (zAstroM meM) nirdhAMta piMgala kahate haiM ki jahA~ pratyeka caraNa meM Arambha meM guru ho tathA ikkIsa mAtrA ho, vaha plavaMgama chanda dekhA gayA hai (hotA hai)| Tio-mattANaM-mattANaM mAtrANAM; saMbaMdhakAraka ba0 va0 / ekabIsaMto-2 ekaviMzati / tikkalu caukala paMcakala tia gaNa dUra karehu / chakkalu tiNNi palaMta jehi lahu guru aMta muNehu ||187k| [dohA) 187 ka. trikala, catuSkala tathA paMcakala ina tIna gaNoM ko dUra karo, jahA~ tIna SaTkala par3eM tathA anta meM laghu evaM guru smjho| (plavaMgama=3 SaTkala-laghu+guru=18+1+2=21 mAtrA) jahA, Naccai caMcala vijjuliA sahi jANae, mammaha khagga kiNIsai jalaharasANae / phulla kalaMbaa aMbara DaMbara dIsae, pAusa pAu ghaNAghaNa sumuhi varIsae // 188 // [plavaMgama] 188. udAharaNa he sakhi, caMcala bijalI camaka rahI hai, aisA jAna par3atA hai mAno kAmadeva bAdala ke zANa para khaDga ko tIkSNa banA rahA hai / kadaMba phUla gaye haiM, (AkAza meM) bAdala ghumar3e hue dikhAI de rahe haiM / he sumukhi, varSAkAla A gayA hai, bAdala barasa rahA hai| TippaNI-jANae-(jJAyate), dIsae (dRzyate), varasae (*varSate vrssti)| ye tInoM AtmanepadI rUpa hai| inakA prayoga chandonirvAhArtha huA hai| phulla-karmavAcya-bhAvavAcya bhUtakAlika kRdanta rUpa / kaaMbaa-< kadaMbakA; kartAkAraka ba0 va0 / pAU< prAptaH (prAvRT prAptA), karmavAcya bhAvavAcya bhUtakAlika kRdaMta rUpa / [atha lIlAvatIcchaMdaH] guru lahu Nahi Nimma Nimma Nahi akkhara palai paohara visama samaM, jahi kahu~ Nahi Nimmaha tarala turaa jimi parasa vidisa disa agamagamaM / gaNa paMca caukkala palai NiraMtara aMta sagaNa dhua kaMta gaNaM, paricalai supari pari lIla lilAvai kala battIsa visAmakaraM // 189 // 187. pabhaNei-B. bhaNai / NibbhaMti-A. Nimbhati, B. NibhaMtA, C. K. NimbhaMtI, N. NibhaMtA / 187 ka. kevalaM A.C. pratidvaye K. saMskaraNe ca prApyate / tikkalu-C. tikala / caukala-C. caukkala / chakkalu-C. chkl| palaMta-C. pala aMta / jehi-C. pratau luptaM vartate / guru-C. guruA / muNehu-A. muNeha / 0. na prApyate / 188. vijjuliA-A. vijjulio, 0. vijjulaA / mammaha-A.C.O. vammaha, N. mambhaha / kiNIsai-B. kaNIsai, C. kiNIsai, 0. kINIsai / N. "khaggakiNI sai / phullaA.C. phulla / kalaMbaa-A. kadambaa, B. kalaMbaa, C. kadaMva ki (A. pratau tRtIya caturthapaMktyorviparyAsa: dRzyate) pAU-C. samaa, 0. aau| 188-C. 184 / 189. Nahi Nimma-O. Nimma Nahi / kahu-N. kahU / Nimmaha-C. N. Nimma / turaa-B. turaga, C. turaA / jimi-A. jima / disa-A. disi / gamaM-A. trayaM / kaMta-C. N. kaNNa / gaNaM-B. guNaM / supari pari lIla-N. suparilIla / lilAvai-B. lIlAvai, C. NilAvai / kala-0. paa / battIsa-N. vatIsu / visAma karaM-A. visAmakare B. vIsAmakaraM / 189-C. 185 / Page #114 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1.190] mAtrAvRttam [89 189. lIlAvatI chaMda: jisa chanda meM guru-laghu kA koI niyama na ho, na akSaroM kA hI niyama ho, jahA~ viSama tathA sama caraNoM meM payodhara (jagaNa) par3e, jahA~ koI bhI niyama (baMdhana) na ho, tathA (yaha chanda vaise hI hai) jaise caMcala turaga dizAoM aura vidizAoM meM agamya aura gamya sthala para ghUmatA hai; jahA~ pA~ca catuSkala gaNa eka sAtha (nirantara) par3eM tathA anta meM sundara gaNa sagaNa ho; jo chaMda apanI lIlA se sarvatra calatA hai, tathA battIsa mAtrA para vizrAma karatA hai (arthAt jahA~ pratyeka caraNa meM battIsa mAtrA hotI haiM), vaha lIlAvatI chaMda hai| TippaNI-Nimma-< niyamaH > Niama > Nimma-'a' vAle akSara kA lopa tathA 'mma' meM chandonirvAhArya dvitva hai| samaM, garma, gaNaM, karaM-meM chandonirvAhArtha anusvAra kA prayoga kiyA gayA hai| kahu~-< kvApi / pasara < prasarati, vartamAnakAlika pra0 pu0 e0 va0 (pasarai > pasara) / jahA, ghara laggai aggi jalai dhaha dhaha kai diga maga Nahapaha aNala bhare, sava dIsa pasari pAikka lulai dhaNi thaNahara jahaNa diAva kare / bhaa lukkia thakkia vairi taruNijaNa bhairava bheria sadda pale, mahi lATTai paTTai riusira TuTTai jakkhaNa vIra hamIra cale // 190 // [lIlAvatI] 190. udAharaNa jisa samaya vIra hamIra yuddha yAtrA ke lie ravAnA huA hai (calA hai), usa samaya (zatru rAjAoM ke) gharoM meM Aga laga gaI hai, vaha dhU-dhU karake jalatI hai tathA dizAoM kA mArga aura AkAzapatha Aga se bhara gayA hai; usakI padAti senA saba ora phaila gaI hai tathA usake Dara se bhagatI (loTatI) dhaniyoM (ripuramaNiyoM-dhanyAoM) kA stanabhAra jaghana ko Tukar3e Tukar3e (dvidhA) kara rahA hai; vairiyoM kI taruNiyA~ bhaya se (vana meM ghUmatI) thakakara chipa gaI haiM; bherI kA bhairava zabda (sunAI) par3a rahA hai; (zatru rAjA bhI) pRthvI para girate haiM, sira ko pITate haiM tathA unake sira TUTa rahe haiM / Ti0-diAva kare-< dvidhA karoti / / bhare-< bhRtaH; karmavAcya bhUtakAlika kRdaMta rUpa, (ba0 va0 rUpa hi0 bhre)| kare-< karoti; vartamAnakAlika pra0 pu0 e0 va0 (karoti < *karati < karai < kare) / vairi-< vairi (prA0 bhA0 A0 ai > ma0 bhA0 A 'aI') "daityAdiSu ai" (prA0 pra0 1.36) / bhairava-2 bhairava (prA0 bhA0 A0 ai >ma0 bhA0 A "ai")| pale-< patitAH (Vpala+i; palia > palA (hi0 par3A) kA ba0 va0 (hi0 par3e) / cale-< calitAH; (/cala+i; calA kA ba0 va0 tiryak rUpa cale) / [atha harigItA chaMdaH] . gaNa cAri paMcakkala Thavijjasu bIa ThAmahi chakkalo, ___paa paaha aMtahi guru karijjasu vaNNaNeNa susavvalo / 190. ghara-A. tava, B. sava / laggai-A. arighara, B. riuvara / aggi-A. lagi / jalai-B. lagai, N. jjalai / dhaha dhahaC. daha diha / diga... paha-N. Naha paha digamaga / dIsa-B. N. desa, C. disa / pasari-C. pasaria / pAikka-N. pAIkka / lulai-A. N. lurai / dhaNi-C. dhaNa / diAva-0. dekhAu / thaNa...kare-A. N. thaNa...duhAva kare, C. puNa thaNa jughaNa Ava kre| bhaa-0. bhae / lukkia thakkia-C. cakkia lukkia / vaisi-A. B. N. vairi / taruNijaNa-B. "gaNa, N. taraNigaNa / bhairava-A. N. bherava, B. bhairava, K. bhairaba, O. bhairau / bheria-C. bherI / pale-0. pare / lATai-B. N. lutttti| ri-N. rau / sira-B. diha / Tui-N. tuTTai / jakkha Na-A. jakha, C. jaM khaNa, 0. jakhaNe / hamIra-0. haMvIra / 190-C. 186 / Page #115 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 90] prAkRtapaiMgalam [1.191 daha cAri dukkai dahadu mANahu matta ThAisa pAao, ___ harigIa chaMda pasiddha jANahu piMgaleNa paAsio // 191 // 191. harigItA chaMdaH pratyeka caraNa meM pahale cAra paMcakaloM (paMcamAtrika gaNoM) kI sthApanA karo, dUsare sthAna para SaTkala (do), caraNa ke aMta meM guru karo, (yaha chaMda) varNana se susabala (atyadhika samIcIna) (hai)-dasa, cAra, do, dasa, do isa taraha kula mAtrA aTThAisa hotI hai| isa prasiddha chaMda ko harigItA jAno, ise piMgala ne prakAzita kiyA hai| Ti0-Thavijjasu-(< sthApayeta), karijjasu (< kuryAta); vidhi prakAra ke ma0 pu0 ba0 va0 rUpa / ThAisa-2 aSTAviMzati [de0 aThAisa (1.162)]; 'aThAisa' ke padAdi 'a' kA lopa kara 'ThAisa' rUpa banA hai| paAsio-< prakAzitaH / bIe chakkalu ThAvi kahu cAri paMcakkala dehu / bAraha uttara matta sau mANasu aMga Thavehu // 192 // 192. dUsare sthAna para SaTkala kaho; cAra paMcakala do; (saMpUrNa chaMda meM) bAraha uttara sau (eka sau bAraha) mAtrA tathA aMta meM guru (mAnasa) kI sthApanA karo, (yaha harigItA chaMda hai)| Tio-ThAvi ra sthAne: yahI eka sthAna aisA kahA jA sakatA hai, jahA~ sAnunAsika 'va' kI sthiti mAnI jA sakatI hai| ise 'ThAvi' (ThAveM + i, adhikaraNa e0 va0 kA cihna) mAnanA hogaa| rAjasthAnI tathA vrajabhASA meM yaha zabda 'ThAvaM' ke rUpa meM vidyamAna hai| jahA, gaa gaahi Dhukkia taraNi lukkia turaa turaahi jujjhiA, raha rahahi mIlia dharaNi pIDia appa para Nahi bujjhiA / bala milia Aia patti dhAiu kaMpa girivarasIharA, ucchalai sAara dINa kAara vaira vaDDia dIharA // 193 // [harigItA] 193. udAharaNa : koI kavi yuddha kA varNana kara rahA hai| hAthI hAthiyoM se bhir3a gaye; (senA ke pairoM se ur3I dhUla se) sUrya chipa gayA; ghor3e ghor3oM se jUjha gaye; ratha rathoM se mile, (senA ke bhAra se) pRthvI pIr3ita huI; aura apane parAye kA bhAna jAtA rahA; donoM senAe~ Akara milIM, paidala daur3ane lage; parvatoM ke zikhara kA~pate haiM, samudra uchalatA hai, kAyara loga dIna ho gaye haiM ora vaira atyadhika (dIrgha) bar3ha gayA hai / TippaNI-gaahi, turaahi, rahahi-ye tInoM karaNa kAraNa ba0 va0 ke rUpa haiM / DhukkiA-(DhaukitAH), lukkia (AcchannaH, Vlukka dezI dhAtu), jujjhiA-(Vjujjha+ia jujhia; dIrdhIkaraNa kI pravRtti athavA ba0 va0 kA rUpa) / 191. paMcakkala-A. C. paMcakkala, B. paMcakalu / bIa-A. via / ThAmahi-N. ThAahi / aMtahi-C. antaha / karijjasu-C. karajjasu / susavvalo-C. susaddhalo / duki-C. takkai / dahadu-N dahahu / matta ThAisa-A.C. mata aThThAIsa o, N. matta aThaisa / pAao-N. pAa bho / jANahu-C. mANahu, N. jAgahuM / piMgaleNa-0. piMgalena / paAsio-A. paAsi; C. bakhANio, 0. pkhaannio| 192. bIe-B. bia ThAi / chakkalu-C. chakkala / ThAvi-A. ekka, B. N. eka / paMcakkala-B. paMcakalu / uttara0. uppara / mANasu-C. mANasa / aMta Thavehu-C. aMtaha vehu / 193. Dhukkia-C. lukkia| lukkia-N. lukkhia / jujjhiAB. jujji, N. juDDiA, C. jujhjhiA / pIDia-C. K. pIlia / milia-B. bhilia / Aia-A. B. Aeu / dhAija N. dhAiu, A. dhAeu, B. dhAvau / C. K. jAiu / kaMpa-N. kaMpi / ucchalai-C. uchalai, A. uccalia, N. uccharai / dINaB. diNa, N. dINNa / vais-A. vaira, B. vairi / vaDDia-B. vaDia, C. vaDhuia, K. baTThia / dIharA-A. dIharo / 193-C. 189. Page #116 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1.194] mAtrAvRttam [91 mIlia-yaha vastutaH "milia' kA hI chandonirvAhArtha vikRta rUpa hai, de0 milia-isI padya kI tIsarI paMkti / pIDia, bujjhiA-(bujjhia =Vbujjha+ia), milia, dhAiu (dhAio 1 dhAiu apa0 rUpa), vaDDia (VvaDDa + ia) ye sabhI karmavAcya bhUtakAlika kRdaMta ke rUpa haiN| kaMpa-2 kampante (girivarazikharAH kartA hai), vartamAnakAlika pra0 pu0 ba0 va0 / ucchalai-Lucchalati, vartamAna pra0 pu0 e0 va0 (hi0 uchalanA) / dIharA-LdIrghaH, repha tathA ha kA varNaviparyaya, 'a' kA Agama; chandonirvAhArtha padAMta 'a' kA dIrdhIkaraNa / [atha tribhaMgI chaMda] paDhamaM daha rahaNaM aTThavi rahaNaM puNu vasu rahaNaM rasarahaNaM, __ aMte guru sohai mahiala mohai siddha sarAhai varataruNaM / jai palai paohara kimai maNohara harai kalevara tAsu kaI, tibbhaMgI chaMdaM sukkhANaMdaM bhaNai phaNido vimalamaI // 194 // 194. tribhaMgI chandaH pahale dasa mAtrA para vizrAma (rahanA-TikanA) ho, phira ATha para, phira ATha para, phira cha: para vizrAma ho; aMta meM guru zobhita hotA hai, yaha chanda pRthvItala ko mohita karatA hai, (tathA) siddha taruNa vara (sahRdaya) isakI sarAhanA karate haiN| yadi isa chanda meM (kahIM) payodhara (jagaNa) par3e, to kyA yaha manohara hogA ? (arthAt yaha sundara nahIM hogA) / yaha apane kavi ke zarIra ko hara letA hai| vimalabuddhi vAle phaNIMdra ne tribhaMgI chaMda ko sukha tathA Ananda se yukta kahA hai| TippaNI-rahaNaM-(Vraha+Na) (hi0 rahanA) / "taruNaM-chandonirvAhArtha anusvAra / kaI, maI-dIrdhIkaraNa chandonirvAhArtha pAyA jAtA hai / chaMda. sukkhANaMda-chandonirvAhArtha anusvAra / 'sukkha' meM dvitva yA to chandonirvAhArtha mAnA jA sakatA hai, yA 'dukkha' ke mithyAsAdRzya ke AdhAra para / jahA, sira kijjia gaMgaM gori adhaMgaM haNiaaNaMgaM puradahaNaM, kiaphaNivaihAraM tihuaNasAraM vaMdiachAraM riumahaNaM / suraseviacaraNaM muNigaNasaraNaM bhavabhaaharaNaM sUladharaM, sANaMdiavaaNaM suMdaraNaaNaM girivarasaaNaM Namaha haraM // 195 // [tribhaMgI] 195. udAharaNa sira para gaMgA ko dhAraNa karanevAle, ardhAMga meM pArvatI vAle, kAmadeva ko mAranevAle, tripura ke dAhaka, phaNipati (sarpa) ke hAra vAle, tribhuvana ke sAra, bhasma dhAraNa karane vAle, zatruoM kA mathana karane vAle ziva ko-devatAoM ke dvArA jinake caraNoM kI sevA kI gaI hai, tathA jo muniyoM ke zaraNa, trizUladhArI prasannamukha vAle, sundaranayana tathA girivarazayana hai-namaskAra kro| Tio-kijjia-< kRtA; karmavAcya bhUtakAlika kRdaMta rUpa / isa padya meM prayukta samasta anusvArAMta pada vaise karma kAraka e0 va0 ke rUpa haiM, para yaha saba saMskRta kI gamaka lAne kA prayAsa hai| 194. aTTavi-A.C. B.O. aTThai / mahiala-B. tihuvaNa, N. tihuaNNa / siddha-A. B.C. siddha, K. siddhi / haNai-B. karai, C. harai / tibbhaMgI-B. tibhaMgI, C. K. tibhbhaMgI / sukkhANaMda-B. jaNaANaMdaM / 195. adhaMga-N. addhaMgaM / vaMdia-N. vIdia / bhava-C. N. O. bhau / muNigaNa-N. muNiaNa / sUlagharaM-0. pUlagharaM / sANaMdia-B. annNdia| Page #117 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 92] prAkRtapaiMgalam [1.196 [atha durmilA chaMdaH] tIsa dui mattaha eri saMjuttaha buhaaNa rAa bhaNaMti NarA, visama ttia ThAmahi erisa bhAahi paa paa dIsai kaNNa gharA / tA daha paDhamaM TThAve aTTha aM tIa cauddaha kia Nilao, jo erisi chaMde tihuaNavaMde so jaNa bujjhau dummilao // 196 // 196. durmilA chaMdaH he manuSya, budhajanoM ke rAjA (piMgala) kahate haiM ki jahA~ pratyeka caraNa battIsa (tIsa aura do) mAtrA se yukta ho, tIna sthAnoM para vizrAma ho, tathA pratyeka caraNa ke aMta meM karNa (dviguru gaNa) dikhAI de, jahA~ pahale dasa, phira ATha, phira tIsare caudaha mAtrA para vizrAma (nilaya) ho, aise tribhuvanavaMdita chaMda ko durmilA samajho / Tio-bhAahi-< bhAgaiH; karaNa kAraka ba0 va0 / dIsai-< dRzyate; karmavAcya kA rUpa / kia-< kRtaH; karmavAcya bhUtakAlika kRdaMta / / chaMde, vaMde -ye donoM kartAkAraka e0 va0 ke rUpa haiN| isa aMza kI saMskRta hogI-'yat etAdRk chaMda: tribhuvanavaMditaM (asti) tat....' 'e' vibhakti cihna ke lie de0 bhUmikA / daha vasu caudaha viraha karu visama kaNNa gaNa dehu / aMtara vippa paikka gaNa dummila chaMda kahehu // 197 // [dohA) 197. dasa, ATha, caudaha para yati (virati) karo, pada meM viSama sthAna para karNa (gurudvaya) tathA bIca meM vipra (sarvalaghu caturmAtrika) tathA padAti (sAmAnya catuSkala) do, (ise) durmilA chaMda kaho / jahA, jai kijjia dhAlA jiNNu NivAlA bhAchUtA piDheMta cale, bhaMjAvia cINA dappahi hINA lohAvala hAkaMda pale / oDDA uDDAvia kittI pAvia moDia mAlavarAabale, telaMgA bhaggia bahuriNa laggia kAsIrAA ja khaNa cale // 198 // [durmilA] 198. udAharaNa : jisa kAzIzvara rAjA ne vyUha (dhArA) banAyA; nepAla (ke rAjA) ko jItA; jisase hAra kara bhoTa deza ke rAjA (apane zarIra ko) pITate cale gaye, jisane cIna deza ke darpahIna rAjA ko bhagAyA tathA lohAvala meM hAhAkAra utpanna kara diyA, jisane ur3IsA ke rAjA ko ur3A diyA (harA diyA yA bhagA diyA), kIrti prApta kI, aura mAlavarAja ke kula ko ukhAr3a pheMkA; vaha kAzIzvara rAjA jisa samaya raNa ke lie calA usa samaya atyadhika RNagrasta tailaMga ke rAjA bhaga gye| Ti0-kijjia, jiNNu bhaMjAvia, uDDAvia, pAvia, moDia, bhaggia, laggia, cale, pale-ye saba karmavAcya bhUtakAlika kRdaMta ke rUpa haiN| 196. duDu-A, du, N. duhI / mattaha-B. mattahi, K. matte / eri sa~juttaha-A.N. parisaMjuttaha, B. jutahi, C. eri sijutte / rAa-C. rAu, N. ea| ThAmahi-N. ThAahi / bhAahi-N. bhAgahi~ / gharA-N. gaNA / jaNa bujjhau-N. jaNau uha / 197. dahaB. taha / caudaha-B. caudaha / karu-N. kara, deha-B. deha / paikka-C. thaikka / gaNa-A. bhaNa, C. ml| kahehu-B. kaheha, C. muNehu / 0. na prApyate / 198. jai-B. jai, C. K. jo / jiNNu NivAlA-N. jiNu nivvAlA C. "NepAlA / bhATuMtAN. bhoDatA, A. B. bhoTaMtA / bhaMjAvia-B. jaMbhAria / dappahi hINA-0. dappa vihINA / ADDA-N. auDDa / uDDAvia-C. utthtthaavi| moDia-C.K. molia| mAlava-0. mAlau / telaMgA bhaggia-N. tailaMga bbhaggia / bahuriNa laggia-A. bahuliNa laggia B. bahutiNalagia, N. bahuriNalaggia, K. puNavi Na laggia / kAsIrAA-A. kAsIsararAA, B. kAsIsararaja, N. kAsIsararaja, 0. "rANA / ja khaNa-N. 0 kkhaNNa / Page #118 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1.199 ] dappahi- darpeNa karaNa kAraka e0 va0 / [ atha hIracchandaH / mAtrAvRttam NAa pabhaNa tiNiNa chagaNa aMta karahi johalaM, hAra Thavia puNu vi supia vippagaNahi savvalaM / tiNi dharahi be vikarahi aMta ragaNa lekkhae, koi jaNai dappa bhaNar3a hIra sukai pekkhae // 199 // 199. hIra chaMda: nAgarAja piMgala kahate haiM ki jahA~ tIna SaTkala gaNa ho, anta meM johala (ragaNa) ko karo, hAra (guru) sthApita karake, phira priya vipragaNoM (sarvalaghu caturmAtrika gaNoM) se yukta (karo); tIna dharo, phira do dharo (isa krama se 32 hue; 'aMkAnAM vAmato gati:' isa siddhAnta ke anusAra 23) arthAt jahA~ 23 mAtrA ho tathA anta meM ragaNa dikhAI de, yaha hIra chaMda hai| ise kauna jAnatA hai, aisA (nAgarAja piMgala) darpa se kahate haiM / TippaNI-lakkhae, pekkhae- AtmanepadI rUpa, jo prA0 paiM0 kI avahaTTa meM apavAda rUpa hai / jaNai - 8 jAnAti > jANai / yahA~ chaMdonirvAhArtha 'A' dhvani kA hrasvIkaraNa pAyA jAtA hai| dappa - 8 darpeNa, karaNa kAraka e0 va0 meM prAtipadika kA prayoga | hAra supia bhaNa vippagaNa tIe bhiNNa sarIra / johala aMte saMThavahu teisa mattaha hIra // 200 // [dohA] 200. he priya (ziSya), pahale hAra (guru) phira vipragaNa (sarvalaghu caturmAtrika) ko kaho ; isa taraha tIna bAra prayoga karane se jo chaMda anya chandoM se bhinna (bhinna zarIravAlA) ho;- jisake anta meM ragaNa ( johala ) kI sthApanA karo tathA teisa mAtrA hoM use hIra chanda samajho (yA vaha hIra chaMda hai) / jahA, [ 93 dhikkadalaNa thoMgadalaNa takka taruNa riMgae, Na Nu kaTa diMga dukaTa raMga cala turaMga e / dhUli dhavala hakka sabala pakkhipabala pattie / kaNNa calar3a kumma lalai bhummi bharai kittie // 209 // [hIra ] 201. yuddhabhUmi meM ye ghor3e dhik dhik, tak tak, zabda karate, Na, Na, kaTa kaTa dhvani karate cala rahe haiM / pakSiyoM ke samAna prabala balavAn padAti bhI jo dhUla meM sane haiM - hakka (vIra dhvani) kara rahe haiN| rAjA karNa (kalacurinareza karNa) yuddhayAtrA ke lie calatA hai, to kUrma hilane Dolane lagatA hai, aura pRthvI kIrti se bhara jAtI hai / TippaNI- thakkadalaNa, thoMgadalaNa, takkataruNa, NaMNaNu kaTa, diMga dukaTa- ye saba azvagati kI nAdAnukRti hai / kittie - 8 kIrtyA, karaNa kAraka e0 va0; 'e' ma0 bhA0 A0 meM strIliMga zabdoM ke karaNa kAraka e0 va0 kA vibhakti cihna hai / (de0 pizela 385; sAtha hI de0 tagAre $ 98 e0 pR. 183) / 199. NAa - B. N. NAa, C. K. NAu / tiNNi - N. tiNi / karahi N. karAhi / puNu vi - K. jaMpu B. N. puNavi, O jaM pi / savvalaM- N. savalaM / dharahi -0. karahi / karahi -0. dharahi / aMta nagaNa-matta paahi / lakkhae - N. lkkhe| koiA. N. kamaNa / sukai - B. sukavi / 200 tIe - A. tia vidha, B. tIhe / bhiNNa - O bhinna / mattaha - C. K. mattaa / 201. dalaNa - O tarala / thoMgadalaNa - B. N. daraNa / taruNa - B. taraNa, C. N. taruNa, K. riMgae - O. dige| dalaNa, O darala / NaM... dukaTa - N. naM na igaTa diMga igaTa, C. NaM Na sakaTa drigadrakaTa / dhavala -0. dhaula / hakka... e-C. dara upara Nattie / pakhikhaO. dekkhu / calas - C. valai / bharai -0. bharahi / bhummi -C. bhuvaNa / For Private Personal Use Only Page #119 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 94] prAkRtapaiMgalam [1.202 [atha jalaharaNacchandaH] paa paDhama palai jahi~ suNahi kamalamuhi daha vasu puNu vasu viraha kare, saba paa muNi diagaNa dia virama sagaNa siriphaNivai bhaNa sukaivare / daha tiguNa karahi kala puNa vi dhari juala ema pari pariThau caucaraNA, jai palai kavahu guru kavahu Na pariharu buhaaNa maNaharu jalaharaNA // 202 // 202. jalaharaNa chaMda : he kamalamukhi, suno, jahA~ pratyeka caraNa meM pahale dasa, phira ATha, phira cha: (aura aMta meM phira ATha) para virAma kiyA jAya, saba caraNoM meM sAta (muni) vipragaNa (caturlaghvAtmaka catuSkala gaNa) dekara phira sagaNa para virAma (caraNa kA aMta) ho,-aisA sukavizreSTha zrIphaNipati piMgala kahate haiM-dasa ke tigune karo, inameM phira do dhara kara isa prakAra cAroM caraNoM meM mAtrA sthApita karo (jahA~ pratyeka caraNa meM 1043+2=32 mAtrA hoM); yadi kahIM koI guru (sagaNa vAle guru ke atirikta anyatra bhI koI guru) par3e, to use kabhI na chor3o; [arthAt muni vipragaNa (sAta sarvalaghu catuSkaloM) kA vidhAna kara dene para unameM bhI yadi kahIM eka guru A jAya to burA nahIM hai, isase chaMda duSTa nahIM hogA]; vaha vidvAnoM ke mana ko haranevAlA jalaharaNa (chaMda hogaa)| Tio-jahi~-yasmin (yatra) / suNahi, karahi-AjJA ma0 pu0 e0 va0 'hi' cihna / pariThau, pariharu-AjJA0 ma0 pu0 e0 va0 'u cihna' / dia-< datvA; dhari < dhRtvA > dharia > dhari; pUrvakAlika kriyA / kavahu-< kadA / battIsa hoi mattA aMte sagaNAi~ ThAvehi / savva lahU jai guruA, ekko vA be vi pAehi // 203 // [ gAhU ] 203. (jalaharaNa chaMda ke pratyeka caraNa meM) battIsa mAtrA hotI haiM, caraNoM ke aMta meM sagaNoM ko sthApita karo / anya sabhI akSara laghu hoM athavA yadi eka yA do guru bhI caraNoM meM hoM (to bhI koI doSa nhiiN)| Ti-sagaNAI-< sagaNAn; karma kAraka ba0 va0; apabhraMza meM pulliMga zabda ke karma kAraka ba0 va0 ke rUpa kahIM kahIM napuMsaka liMga ke kartA karma ba0 va0 cihna Ai~ (a) kA prayoga karate dekhe jAte haiN| pulliMga zabda hI nahIM, ve strIliMga zabda bhI jo apa0 meM akArAMta ho gaye haiM isa pravRtti kA saMketa karate haiN| prA0 paiM0 meM hI hama 'mattAi~ rihAI jaise strIliMga zabdoM ke karmakAraka ba0 va0 ke rUpa dekhate haiM / isa bAta kA saMketa hemacaMdra ne bhI kiyA hai / de0 pizela 8 358 (pizela ne ise liMgavyatyaya ke udAharaNoM meM diyA hai) / apa0 se isake udAharaNa kuMbhAi~ (=kuMbhAn) / (hema0 8.4.345); DAlaI (strIliMga) (hema0 8.4.445) die jA sakate haiM / __pAehi-< pAde, adhikaraNa kAraka e0 va0 (eka TIkAkAra ne ise 'pAdeSu' mAnakara ba0 va0 kA rUpa mAnA hai|) apa0 meM 'hi' adhikaraNa e0 va0 ba0 va0 donoM meM samAna rUpa se vyavahRta hotA hai| jahA, khara khara khadi khadi mahi ghaghara rava kalaDa NaNaNagidi kari taraa cale, TaTaTagidi palai Tapu dhasai dharaNi dhara cakamaka kara bahu disi camale / 202. paa-A. kia / paDhama palai jahi~-B. paaThai kalahi, N. paa Thai kala sahi / suNahi-A. muNahi0, B vikacakamalamuhi, N. viacakamalamuhi / saba... sagaNa-C. saba kia diavara gaNa paala kia sagaNa / muNi-0. dia / bhaNa-0. bhaNai / dhas-i 0. Thavi / pariThaU-pariThavi / caucaraNA-N. catucaraNA / palai-N. parai / maNaharu-N. maNuharu / jalaharaNA-B. jaNaharaNa, N. jaNaharaNA / 203. sagaNAI-K. sagaNAi, N, sagaNAI,0. sagaNA / ThAvehi-ThAvehu / lahU-A. B. lahu / jai-A. jahu / paaehiCpaaehiN| Page #120 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1.204] mAtrAvRttam . [95 calu damaki damaki dalu cala paikabalu ghulaki ghulaki karivara laliA, vada maNusaala karai vipakha hiaa sala hamira vIra jaba raNa caliA // 204 // [jalaharaNa] 204. udAharaNa jaba vIra hamIra raNa kI ora calA, to khuroM se pRthvI ko khoda khodakara Na Na Na isa prakAra zabda karate, gharghararava karake ghor3e cala par3e TaTaTa isa prakAra zabda karatI ghor3oM kI TApeM pRthvI para giratI haiM, usake AghAta se pRthvI ghusatI hai, tathA ghoDoM ke ca~vara bahuta sI dizAoM meM cakamaka karate haiM (jAjvalyamAna ho rahe hai); senA damaka damaka kara cala rahI hai; paidala cala rahe haiM, ghulaka ghulaka karate (jhUmate) hAthI hila rahe haiM (cala rahe haiM); vIra hamIra jo zreSTha manuSyoM meM hai, vipakSoM ke hRdaya meM zalya cubha rahA hai (pIDA utpanna kara rahA hai)| TippaNI-khura-2 khureNa athavA khuraiH, karaNa kAraka rUpa / khudi-Z kSodayitvA, pUrvakAlika kriyA rUpa / NaNaNagidi, TaTaTagidi-(NaNaNagiti, TaTaTagiti)-'ta' kA 'da'; apa0 meM kaI sthAnoM para svaramadhyaga aghoSa 'ka, ta, pa' kA 'ga, da, ba' pAyA jAtA hai| ThIka yahI bAta 'kha, tha, pha' ke sAtha bhI pAI jAtI hai, jisake 'gha, dha, bha' rUpa pAye jAte haiM / de0 hemacandra 8-4-396 (anAdau svarAdasaMyuktAnAM ka-kha-ta-tha-pa-phAM-ga-dha-da-ba-bhAH) damaki damaki, ghulaki-ghulaki-anukaraNAtmaka kriyA Vdamaka, tathA Vghulaka ke pUrvakAlika rUpa / vipakha-2 vipakSa 7 vipakkha (saralIkaraNa kI pravRtti) / hiaa-2 hRdayeSu, adhikaraNa ba0 va0 ke lie prAtipadika kA prayoga / sala-< zalya > salla > sAla, yaha 'sAla' kA chandonirvAhArtha hrasvIkRta rUpa hai| laliA-< lalitAH; karmavAcya bhUtakAlika kRdanta ba0 va0 / caliA-2calitaH; karmavAcya bhUtakAlika kRdanta e0 va0 'padAMta' 'a' kA chandonirvAhArtha (tuka ke lie) dIrdhIkaraNa / ___ [atha maaNaharA chandaH] pia bhaNami maNoharu palli paoharu suhava suhAva susiddha khaNo thira karahi maNo, jai rAa vivattiu aNusara khattia kaTThikae bahi chaMda bhaNo jima khalai riNo / bi bi salla pahillia turaa vahillia haa gaa paa pasaraMta dharA guru sajjikarA, jai jaggi Niruttau dahagaNajuttau cau saMdhihi cAlIsa dharA bhaNu maaNaharA // 205 // 205. maaNaharA (madanagRha) chaMda he priye, maiM sundara bAta kaha rahA hU~; payodhara (jagaNa) ko haTA kara (arthAt yahA~ jagaNa kabhI na dekara) apane sundara svabhAvavAle snigdha mana ko kSaNa bhara ke lie sthira kara lo / yadi isa chanda ke viSaya meM sunane kI tumhArI icchA (rAga) hai, to kSatriya prastAra kA anukaraNa kara anya chaMdaHprastAroM se bAhara nikAkalara isa chaMda ko kaho / pahale Arambha meM do zalya (laghu) sthApita kara bAda meM haya, gaja, padAti (arthAt caturmAtrikoM) ko rakha kara anta meM guru ko sajAkara yadi dhyAna dekara (jAgakara) dasa gaNa se yukta cAlIsa mAtrA cAroM caraNoM meM kahI gaI haiM, to ise madanagRha chaMda kaho / 204. khura khura-A. khukhudi / khudi khudi-C. ba~di khuluka, A.O. khuluki, N. khuri khulaki / kalai-C. kai, N. kalahi / NaNaNagidi-N. gRdi / TaTaTagidi-N. "gRdi / palai-N. parai / Tapu-A. Tabu, C. Tau, N. Tapa / camale-N.C.0. camare / cala-C. dapu / dalu-C. dala, K. balu / laliA-A. lalie, C. kaliva lalia, K. caliA / "sala-N. sila / jaba raNa caliA-A. jai raNa calie / haMmira...-0. haMvIra ja khaNe raNa caliA / 205. bhaNami-A. C. bhaNai / palli-C. milia, 0. melli / suhava-A. N. O. suhaa / vivattia-0. vivattiu / jima-0. jema / khalai riNo-C. khala vimaNo / haa gaa paa-N. O. raha haa gaa / sajjikarA-0. sajjivarA / cAlIsa-0. caalis| Page #121 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prAkRtapaiMgalam [ 1.206 madanagRha chaMda meM Arambha meM do laghu tathA aMta meM eka guru kA hI baMdhana hai, zeSa madhya ke gaNa kisI bhI taraha se caturmAtrika gaNa hoMge / isa prakAra madanagRha kI udvartanI aise mAnI jAyagI / 96 ] madanagRha = 2 laghu 9 caturmAtrika 1 guru + = 2+36+2 = 40 mAtrA prati caraNa / kula mAtrA 40x4 = 160 / Tio-bhaNami -< bhaNAmi > prA0 bhaNAmi / pizela ne batAyA hai ki prAkRta kA ' - Ami' apabhraMza tathA vaibhASika prAkRtoM meM ' - ami' pAyA jAtA hai / (de0 grAmAtIka dera prAkRta sprAkhena, 454, pR. 311) / tu0 jANAmi (= jAnAmi), lihami (= likhAmi ), sahami ( = sahe), hasami (= hasAmi), apa0 ke lie, de0 kaDDami (=karSAmi ) (hema0 4.385); pAvami (= prApnomi ) | vitta sira ThAvi kahu valaA aMta Thavehu / Nava caukala gaNa majjha dhari maaNaharAi~ karehu // 206 // I 206. sira para (Arambha meM) do mAtrA (laghu) sthApita kara aMta meM valaya (guru) sthApita karo / madhya meM nau catuSkalagaNoM ko dhara kara madanagRha chaMda ko karo / Ti0 - ThAvi, dhari-pUrvakAlika kriyA rUpa / aNaharAi~ - madanagRhANi (madanagRhaM ) / jahA, jaNi kaMsa viNAsia kitti paAsia muTThi ariTThi viNAsa kare giri hattha dhare, jamalajjuNa bhaMjia paabhara gaMjia kAlia kula saMhAra kare jasa bhuaNa bhare / cANUra vihaMDia Niakula maMDia rAhAmuha mahupANa kare jimi bhamaravare, aNa vippaparAaNa cittaha ciMtia deu varA bhaabhIaharA // 207 // so tumha 207. udAharaNa: jinhoMne kaMsa ko mArA, kIrti prakAzita kI, muSTika tathA ariSTa kA nAza kiyA aura parvata ko hAtha meM dhAraNa kiyA, jinhoMne yamalArjuna ko tor3A, pairoM ke bojha se kAliya nAga kA darpa cUrNa kiyA tathA usake kula kA saMhAra kiyA, tathA yaza se bhuvana bhara diyA, jinhoMne cANUra kA khaMDana kiyA, apane kula kA maMDana kiyA, tathA bhramara kI bhA~ti rAdhA ke mukha kA madhupAna kiyA, ve bhayabhIti kA apaharaNa karane vAle vipraparAyaNa nArAyaNa tumheM citta kA ciMtita vara pradAna kreN| TippaNI- bhamaravare - < bhramaravareNa; karaNa kAraka e0 va0 / cittaha ciMtia - cittasya cititaM; 'ha' sambandha kAraka e0 va0 kA cihna / 206. ThAvi-N. ThAu / kahu- A. kaI / Nava-0. Nau / caDakala - A. cokala / maaNaharAi~- O. maaNaharAi / karehu - B. kahehu / etadanantaraM kevalaM nirNayasAgarasaMskaraNe kalakattAsaMskaraNasya D pratau ca etatpadyaM prApyate / causaMdhihi cAlIsa kala daha gaNa tattha muNehu / ahara vajjia he supia maaNaharAi~ kuNehu // 207 // 207. jiNi-B. jiNa, O. jahni / muTThi ariTThi - A. aTThia muThThi karu, C. riTTi a muThThi viNAsa karu, N. muThThi aTThi viNAsa karu / kare - O. karU / hattha N. hatta, O toli| dhare - A. C. N. dharu, O. dharU / jasa bhuaNa-B. jasu bhuaNa, N. jasa bhuvn| bhareN. bhreN| kare ja... -0. karU jase bhuaNa bharU / kAlia ... bhare - C. rAhAmuha mahupANa kare jimi bhamaravare / rAhAmuha... bhamaravareC. kAlia kula saMhAra kare jasa bhuaNa kre| tumhaO. tumma / NarAaNa- A. narAyaNa / O. nnraaenn| 'parAaNa- O. 'praaenn| cittaha citia - B. cia maha citia, N. cittahi / bhaabhI aharA - B. bhaa bhIu haro, N. O bhaubhItiharA / 2070. 196 / Page #122 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1.208] mAtrAvRttam [97 [atha marahaTThA chaMdaH] ehu chaMda sulakkhaNa bhaNai viakkhaNa jaMpai piMgala NAu, visamai daha akkhara puNu aTThakkhara puNu egAraha ThAu / gaNa Aihi chakkalu paMca caukkulu aMta guru lahu dehu, sau solaha aggala matta samaggala bhaNa marahaTThA eha / / 208 // 208. marahaTTA chaMdaH yaha chanda (marahaTThA) sulakSaNa hai, aisA catura piMgala nAga kahate haiM; yahA~ dasa mAtrA (yahA~ 'akSara' zabda kA artha mAtrA lenA hogA, kyoMki yaha mAtrika chaMda hai), phira ATha mAtrA, phira gyAraha ke sthAna para vizrAma hotA hai; Adi meM SaTkala, phira paMcakala tathA catuSkala gaNa tathA aMta meM kramaza: guru laghu do, samagra chaMda meM solaha adhika sau (eka sau solaha) mAtrA hotI haiM / ise marahaTThA chaMda kaho / (marahaTThA-10+8+11=29x4=116 mAtrA) / TippaNI-visamai-< vizrAmyati; vartamAnakAlika kriyA pra0 pu0 e0 va0 / ThAu< sthAne, adhikaraNa kAraka e0 va0, 'u' sambhavataH 'va' kA rUpa hai, jo 'NAu' kI tuka para 'ThAu' ho gayA / jahA, jasu mitta dhaNesA sasura girIsA taha vihu piMdhaNa dIsa, jai amiaha kaMdA Nialahi caMdA taha vihu bhoaNa vIsa / jai kaNaa suraMgA gori adhaMgA taha vihu DAkiNi saMga, __ jo jasa hi diAvA deva sahAvA kabahu Na ho tasu bhaMga // 209 // 209. udAharaNa: yadyapi (ziva ke) mitra kubera hai, zvasura parvatoM ke rAjA himAlaya haiM, tathApi unake vastra dizAyeM haiM; yadyapi amRta kA kaMda candramA (unake) samIpa hai, tathApi unakA bhojana viSa hai; yadyapi kanaka ke samAna sundara raMga kI pArvatI ardhAMga meM hai, tathApi unake sAtha meM DAkiniyA~ rahatI haiM, daiva ne jise jaisA svabhAva de diyA hai, usa svabhAva kA kabhI bhI bhaMga nahIM hotaa| TippaNI-jasu-< yasya > jassa > jAsu > jasu / sasus-< zvasuraH, kartAkAraka e0 va0 meM prAtipadika kA prayoga / dhaNesA, girIsA, kaMdA, caMdA, adhaMgA, sahAvA-ina sabhI zabdoM meM padAMta 'a' ko chaMdonirvAhArtha dIrgha kara diyA gayA hai| taha vi-< tathApi; hu < khalu / piMdhaNa-< pidhAnaM, de0 1.98 / dIsa-< dizA > disA > apa0 disa / chandonirvAhArtha 'i' kA dIrdhIkaraNa / amiaha-< amRtasya; sambandhakAraka e0 va0 'ha' vibhakti cihna / 208. sulakkhaNa-K. sulakhaNa / bhaNai-A. bhaNahi, B. bhaNahu / NA-A. C. NAo, N. NAa / puNu-N. puNa, C. punni| aTThakkha ra-A. C. aThThakkhara, N. aTha akkhara / egAraha-A. N. eggAraha / lahU-K. lahu / bhaNa-N. bhaNa / marahaTThA-A. B. marahaThThA, N. marahaTTA / 209. jasu-B. N. jasu, C. K. jai / dhaNesA-0. dhaNesa / sasura-N. susura / piMdhaNa-N. pIdhaNa / dIsa-B. dIsA / Nialahi-B. N. nniarhi| taha vihu-A. tadavihu / DAkiNi-A. DAini, C. AsaNa / jasa hi-K. jasa, B. jasahi~, C. jAsu, jasa hi| diAvA-C. diAve-0. deAvA / deva-0. deu| sahAvA-C. suhAve / kabahu-C. kvhuu| ho tasu bhaMga-0. hota subhaMga / 209-0. 198 / Page #123 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 98 ] prAkRtapaiMgalam Nialahi-< nikaTe; 'hi' adhikaraNa e0 va0 kA cihna | vIsa - viSaM chandonirvAhArtha 'i' kA dIrghIkaraNa / kabahu -- kadApi / ho - bhavati; tasu < tasya / saMskRta TIkAkAroM ne isa padya kI aMtima paMkti kA bhinna artha kiyA hai / unakA artha hai : - (1) "ziva bhaktoM ko yaza denevAle haiM, jo daivasvabhAva hai, usakA bhaMga nahIM hotA / " (2) daivasvabhAva jise jaisA dilAtA hai, usakA bhaMga nahIM hotA / (1) yo yazo dadAti / bhaktebhya iti zeSaH / yazca daivasvabhAvaH kadApi na bhavati tasya bhaMga: / (lakSmIdhara ) (2) yaH yazaH dApayati yazca daivasvabhAvastasya bhaMgaH kadApi na bhavati / ( vaMzIdhara ) (3) yadyasya dApayati daivasvabhAvaH kadApi na bhavati tasya bhaMga: / (vizvanAtha paMcAnana) inameM aMtima vyAkhyA vizeSa ThIka jAna par3atI hai / [ 1. 116 [ ukta mAtrika chandoM kI anukramaNikA ] gAhU, gAhA, vigAhA, uggAhA, gAhiNI, sIhiNI, khaMdhA, dohA, ukkacchA, rolA, gaMdhANa, caupaiA, ghattA, ghattANaMda, chappAA, pajjhaDiA, aDillA, pAAulaaM, caubolA, Naupaa, paumAvattI, kuMDaliA, gaaNaMgaDa, doaI, jhullaNA, khaMjapaa, sikkhA, mAlA, culiAlA, soraTThA, hAkali, mahuAra, mahAru, daMDaaru, dIpakka, siMhAloa, pavaMgA, lIlAvai, harigIA, tiabhaMgI, dummilA, hIro, janaharaNI, maaNaharA, marahaTThA pacatAlIsa dharA / iti mattAvitta pariccheo / ( iti mAtrAvRttaparicchedaH) 11 For Private Personal Use Only Page #124 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dvitIyaH paricchedaH varNavRttam aha vaNNavittANi 1. dvitIya pariccheda meM varNika chandaH prastAra kA vivecana pAyA jAtA hai| sarvaprathama ekAkSara chaMda kA lakSaNa nibaddha karate haiM / jahA~ pratyeka caraNa meM eka guru ho, vaha 'zrI' chaMda hai / (5) TippaNI- 'so' prA0 paiM0 meM strIliMga ke lie bhI vikalpa se prayukta hotA hai / uktivyaktiprakaraNa kI bhASA meM yaha vizeSatA dekhI jAtI hai ki 'so' pulliMga, strIliMga tathA napuMsaka liMga tInoM ke lie pAyA jAtA hai / (de0 uktivyaktiprakaraNa ( bhUmikA $ 66 (2)) / jaM < yat jahA sI (zrI) so / jaM go // 1 // gorI / rakkho // 2 // (zrI) 2. udAharaNa :- bhagavatI pArvatI, tumhArI rakSA kare / TippaNI- rakkhI, AjJA0 pra0 pu0 e0 va0 meM ( rakSatu > rakkhaDa > rakkho) dvayakSara chaMda; kAma chaMda dIhA bIhA / kAmo rAmo // 3 // 3. (jahA~) do dIrgha (hoM), (vaha) suMdara chaMda kAma 1 (ss) TippaNI- bIhA, isakI racanA 'dIhA' kI tuka para huI hai| isakA mUla rUpa 'bi' (dvau ) hai / kAmo, rAmo - prAkRtIkRta (prAkRtAijDa) rUpa haiM / jahA, jujjhe tujhe / sudhaM deU // 4 // [ kAma] 4. udAharaNa :-(bhagavAn) tumheM yuddha meM kalyANa (zubha) pradAna kareM / TippaNI- jujjhe < yuddhe, adhikaraNa e0 va0 / tujhe tubhyaM / isakA mUla rUpa 'tujjha' hai jise 'jujjhe' kI tuka para tujjhe' banA diyA hai| (de0 pizela 1421 / < 'tujjhe ima reima mita jujjhe' = yudhi (piMgala 2, 5), grAmatIka dera prAkRta sprAkhena pR. 297) / subbhaM < zubhaM, dvitva kI pravRtti | deU < dadAtu, AjJA pra0 pu0 e0 va0 (de+u) yahA~ padAMta 'u' ko chandonirvAha ke lie dIrgha kara diyA gayA hai| mUla rUpa 'deu' hogA / 1. so - B. C. N. sA / 2. gorI - B. gaurI / 3. itaH pUrvaM N. saMskaraNe 'khe bhe / dve staH' iti padyaM prApyate / dIhA - O vIhA / 4. jujjhe - B. K. jujhe, C. tujjhe / tujjhe - K. tujjhe C. mujhe / subdhaM - A. zumbhaM, C. K. sumbhaM, O. sUhaM / For Private Personal Use Only Page #125 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 100] prAkRtapaiMgalam [2.5 madhu chaMdaH lahu jua / mahu hua // 5 // 5. (jahA~) do laghu (hoM), (vaha) madhu chaMda hotA hai / (11) jahA, hara hara / mama mala // 6 // (madhu) 6. udAharaNa :-he ziva, mere pApoM (mala) ko haro / TippaNI-mama / uttama puruSavAcaka sarvanAma saMbaMdhakAraka e0 va0 / yaha prA0 bhA0 A0 rUpa hai, jisakA aparivartita rUpa prAkRta (de0 pizela $ 415) tathA apabhraMza meM (de0 tagAre 8 119 a) bhI pAyA jAtA hai| hara-AjJA, ma0 pu0 e0 va0 / mala < malaM, karma e0 va0 rUpa / mahI chaMdaH lago jhii| mahI kahI // 7 // 7. jahA~ krama se laghu tathA guru (akSara hoM), vaha mahI chaMda kahA gayA hai / (15) TippaNI-jahI 2 yatra / kahI ra kathitA > kahiA > kahia > kahI, karmavAcya bhUta0 kRdaMta, 'strIliMga' / jahA saI umA / rakho tumA // 8 // [mahI] 8. udAharaNaH-satI umA (pArvatI), tumhArI rakSA kare / TippaNI-rakho, de0 rakakho (2-2) saMyuktAkSara yA dvitva vyaMjana kA saralIkaraNa avahaTTa (Adya A0 bhA0 A0 bhASA) kI khAsa pravRtti hai| isake lie prAyaH pUrvavartI svara kA dIrdhIkaraNa pAyA jAtA hai, para kabhI ise dIrgha nahIM bhI banAyA jAtA / apabhraMza rakkha ke svara kA dIrdhIkRta rUpa rA0 meM rAkha ke rUpa meM milatA hai| vahA~ AjJA ma0 pu0 e0 va0 'rAkho' hogA / tumA < tvA / 'tuma' ko 'umA' kI tuka para 'tumA' banA diyA gayA hai / 'tuma' madhyama 'puruSavAcI sarvanAma' kA kartA karma kAraka e0 va0 kA rUpa hai :-tu0 prAkRta tuma, tuM apa0 'tuma' / (de0 tagAre $ 120 a) isI 'tuma' kA avahaTTa rUpa 'tuma' (>tumA) hai| sAru chaMdaH sAru eha / go vi reha // 9 // 9. (jahA~) guru aura laghu (rekhA) hoM, yaha sAru chaMda hai / (51) TippaNI-eha-pratyakSa ullekhasUcaka sarvanAma / hemacaMdra meM 'eha' rUpa milatA hai| sAtha hI apa0 meM 'ehu' rUpa bhI milatA hai, jisakI utpatti pizela ne *eSaM' se mAnI hai (de0 pizela 6 426) / saMdezarAsaka meM ehu-ehu ke atirikta 'iha' rUpa bhI milatA hai; ina saba kA prayoga pulliMga, strIliMga, napuM0 tInoM meM samAna rUpa se pAyA jAtA hai [de0 saMdezarAsaka bhUmikA 6 58 (ba)] / uktivyakti meM isakI padAMta prANadhvani kA lopa karane se 'e' rUpa milatA hai (de0 uktivyakti 5. jua-N. juA / mahu-B. madhu / hua-C. dhua / 6. mala-A. B. N. malu / 7. lago-A. B. lagau, C. agau / jahIN. jahI, C. dhau~ / 8. rakho-A. O. rakkho / tumA-N. tumAM / Page #126 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 2.10] varNavRttam [101 66-4) / isIse hi0 yaha kA saMbaMdha hai| jahA, saMbhu eu| subbha deu // 10 // [sAru] 10. udAharaNa:-yaha zaMbhu (tumheM) kalyANa (zubha) pradAna kareM / TippaNI-eu-yaha 'eha-ehu' kA hI vaikalpika rUpa hai / tu0 'tiha purau paDhivvau Na hu vi eu (yaha kAvya unake Age nahIM par3hA jAnA cAhiye) saMdezarAsaka padya 20 / deu-de0 deU / (2-4) / tryakSara chaMda, tAlI chaMda: tAlI e jaanniie| go kaNNo tivvaNNo // 11 // 11. yaha tAlI samajhI jAnI cAhie, (jahA~) guru tathA karNa (do guru) arthAt tIna guru (sarvaguru) varNa hoM / (555) / TippaNI-e-pratyakSa ullekha sUcaka sarvanAma / jANIe lakSyate; karmavAcya rUpa / akkhare-< akSarANi; 'e' sup vibhakti kA kartA ba0 va0 meM yaha prayoga niHsandeha vicitra hai| vaise isakA saMbaMdha mA0 ardhamA0 ba0 va0 'e' (putte, deve < putrA, devAH) se hai| tiNNi-< trINi / 10. eu-A. N. eu, C. ehu, K. deu / subbha-K. 0. subhbha, C. sakkha / 11. kaNNo -A. B. N. O. kaNNA / vaNNoA. B.C.N. baNNo, 0.12. tumhANaM amhANaM-C.O. tuhmANaM ahmANaM, N. tuhmINa ahmANa / rakkhe-O.rakkho / 13. lekkhieA. lakkhie / C. pratau 'tiNNi re' padadvayaM na prApyate / Page #127 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 102] jahA, prAkRtapaigalam saMkaro saMkaro / pAu No pAu No // 14 // [ priyA ] 14. udAharaNa: kalyANa ke karanevAle zaMkara hamArI rakSA kare, hamArI rakSA kare / Ti0 - saMkaro - kartA e0 va0 'prAkRtIkRta' rUpa / pAu- < pAtu; AjJA pra0 pu0 e0 va0 / No- < naH, uttama puruSa vAcaka sarvanAma kA karmakAraka ba0 va0 prAkRta rUpa (de0 pizela $ 419) / yaha rUpa mahA0 zaura0 kA hai, 'No' (zAkuMtala 26, 12) / mA0 ardhamA0 meM isakA 'Ne' rUpa pAyA jAtA hai (AyAraMgasutta 1, 6, 15: sUyagaDaMgasuta 174, 176, 229) / isake anya vaikalpika rUpa prAkRta meM 'amhe', 'amha' [ amho ] haiM tathA apa0 meM amhe, amhai~ rUpa pAye jAte haiM / apa0 meM 'No' - 'Ne' rUpa nahIM milate (de0 tagAre $ 119 a, pR. 201) / zazI chaMda: sasI yo jaNIyo / phaNido bhaNIo // 15 // 15. jahA~ ya arthAt yagaNa utpAdita (janita) ho, use phaNIndra ne zazI chaMda kahA hai / (155) Ti0-jaNIyo - 8 janitaH jaNio 'Ni' kA dIrghIkaraNa chaMdonirvAha ke lie pAyA jAtA hai| yahA~ 'ya' zruti ( glAiDa) pAI jAtI hai| isa saMbaMdha meM yaha jAna lenA hogA ki prAyaH prA0 0 ke hastalekha ya zruti kA koI saMketa lipi meM nahIM karate / kalakattA tathA kAvyamAlA saMskaraNa ke saMpAdakoM ne bhI isI paddhati kA Azraya liyA hai| kintu yahA~ kAvyamAlA ne 'ya' zruti spaSTataH lipIkRta kI gaI hai| eka saMskRta TIkAkAra ne 'jaNIo' pratIka hI diyA hai| (de0 kalakattA saMskaraNa pR. 349) / maje kI bAta to yaha hai ki kAvyamAlA meM 'jaNIyo' meM to 'va' zruti dI gaI hai, para 'bhaNIo' meM nahIM (de0 kAvyamAlA saMskaraNa pR. 106) / maiMne ya- zruti ke ekAkI nidarzana (soliTarI insTansa) hone ke kAraNa kAvyamAlA kA anukaraNa karanA isalie ThIka samajhA hai ki apa0 ava0 kAla kI ya zruti vAlI pravRtti kA saMketa kiyA jA sake, jo eka mahattvapUrNa bhASAvaijJAnika tathya hai| lipi meM 'ya' zruti kA prayoga na karanA prAkRta kA prabhAva hai, sAtha hI saMbhavataH inake 'ya' zruti yukta tathA 'ya' zrutihIna donoM taraha ke vaikalpika rUpa rahe hoNge| apabhraMza tathA avahaTTa kI kRtiyoM meM isIlie ya-va zruti ke lipIkaraNa ke bAre meM ekatA nahIM pAyI jaatii| vaise jaina hastalekhoM meM 'ya' zruti kA bahudhA saMketa pAyA jAtA hai, kintu kabhI kabhI ye lekha bhI ya zruti kA saMketa nahIM krte| isa tathya kI ora alsadorpha tathA yAkobI ne bhI dhyAna dilAyA hai| pro0 bhAyANI ne bhI saMdezArAsaka kI hastalikhita pratiyoM meM isa bhinnatA kA saMketa kiyA hai| (de0 saMdezarAsaka: bhUmikA $ 1) / phaNido bhaNIo-8 pharNIdreNa bhaNitaM 'phaNido' kA prayoga niHsaMdeha samasyA hai| karaNa (karmavAcya kartA) kAraka meM 'phaNide' rUpa ho sakatA hai| kyA 'phaNido' 'bhaNIo' ke 'o' kArAMta kI tuka kA prabhAva hai ? kyoMki ise kartA e0 va0 'phaNIndra:' mAnane para vAkyaracanAtmaka (siTekTikala) avyavasthA mAnanI hogI- 'zazI pharNIdraH bhaNitaH ' jahA~ (karmavAcya ) kartA tathA (karmavAcya) karma donoM kA eka hI vibhakti meM honA vAkyaracanAtmaka samasyA paidA kara sakatA hai| bhavANI hasaMtI / duritaM haraMtI // 16 // [ zazI] 16. udAharaNa: ha~satI huI, pApoM kA apaharaNa karatI, bhavAnI (merI rakSA kare ) / 15. yo- A. B. N. O. No, C. so, K. o jaNIyo-0. aNIo bhaNIo- A. bhaNio / 1 [ 2.14 | Page #128 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 2.17] varNavRttam [103 Tio-hasaMtI, haraMtI-vartamAnakAlika kRdaMta rUpa, strIliMga (tu0 hi0 rA0 ha~satI) / ramaNa chaMdaH sagaNo ramaNo / sahio kahio // 17 // 17. he sakhiyo, sagaNa vAlA tryakSara chaMda ramaNa kahA jAtA hai| (15) TippaNI-kucha TIkAkAra 'sahio' kI vyAkhyA 'sakhyaH' karate haiM, dUsare 'sahitaH' (sagaNa se yukta chaMda ramaNa kahA gayA hai|) jahA, sasiNA raaNI / paiNA taruNI // 18 // [ramaNa] 18. udAharaNa:candra se jaise rAtri (suzobhita hotI hai) vaise hI pati se taruNI (suzobhita hotI hai)| TippaNI-sasiNA, paiNA-ye donoM prAkRtIkRta rUpa haiN| prAkRta meM pu0 ikArAMta, ukArAMta zabdoM meM karaNa e. va. meM 'NA' vibhakti pAI jAtI hai, jisakA vikAsa saMskRta 'nA' (innaMta puMliMga zabdoM kI karaNa e0 va0 vibhakti; hastinhastinA, daNDin-daNDinA) se huA hai / saMskRta meM hI hama dekhate haiM ki yadyapi i-u zabdoM meM karaNa e0 va0 kI vAstavika vibhakti 'A' (pANini kI saMjJA 'TA') hai, tathApi vahA~ 'innaMta' zabdoM ke mithyAsAdRzya para yaha 'nA' [(i) n + A] ikArAMta-ukArAMta (ajanta) rUpoM meM hI prayukta hone lagA hai, aura isa taraha vahA~ hariNA, kavinA, guruNA, vAyunA jaise rUpa banane lage haiM, yadyapi vAstavika rUpa *haryA, *kavyA, *gurvA, *vAyvA hone cAhie the| yahI 'nA' prAkRta meM bhI i-ukArAMta zabda ke karaNa e0 va0 cihna 'NA' ke rUpa meM vikasita ho gayA hai| 'NA' ke lie de0 pizela 6 379 / saMskRta meM 'zazI' (zazin) kA to 'zazinA' rUpa banatA hai, kintu 'patI' se 'patyA' rUpa banatA hai, *patinA nahIM / prAkRta meM 'paI' ((pati) zabda ke rUpa bhI anya ikArAnta zabdoM kI taraha cala par3ate haiN| pizela ne isake mAgadhI rUpa 'paiNA' (=patyA) kA saMketa kiyA hai| samAsa meM isake 'vaI' 'padi' rUpa milate haiM :-gahavaiNA (mahA0), gAhAvaiNA (ardhamA0) gRhapatinA, bahiNIpadiNA (mAgadhI) (mRcchakaTika 113-19) - bhaginIpatinA / paMcAla chaMdaH takkAra jaM ditttth| paMcAla ukviTu // 19 // 19. jahA~ takAra (tagaNa, aMtyalaghu) dikhAI de, vaha utkRSTa chaMda paMcAla hai / (551) TippaNI-diTTha < dRSTaH; ukkiTTha < utkRSTaH / jahA, so deu sukkhaaii| saMghAri dukkhAi~ // 20 // [pAMcAla] 20. udAharaNa:vaha (bhagavAn) du:khoM kA nAza kara sukha deN| TippaNI-sukkhAi~ < sukhAni, dvitva kI pravRtti duHkha > dukkha ke mithyAsAdRzya para hai| dukkhAI < duHkhAni; ye donoM napuM0 karmakAraka ba0 va0 rUpa hai| saMghAri < saMhatya > saMhAria > saMhAri > saMghAri; pUrvakAlika rUpa / 19. takkAra-C. takkAla / ukkiTTha-A. jaddiTTha, K. ukkiThTha / 20. saMghAri-C. O. saMhAri / Page #129 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 104] prAkRtapaiMgalam [2.21 mRgendra chaMdaH NareMda Thavehu / mieMda kahehu // 21 // 21. narendra (jagaNa, madhyaguru) kI sthApanA karo, ise mRgendra nAmaka chaMda kaho / (15) Ti0-Thavehu, kahehu-(sthApayata, kathayata) AjJA ma0 pu0 ba0 va0 / jahA, duraMta vasaMta / sa kaMta digaMta // 22 // mRgendra] 22. udAharaNa:koI proSitapatikA sakhI se kaha rahI hai :-yaha kaThora vasaMta (A gayA hai), vaha priya dUra deza (meM hai)| maMdara chaMdaH bho jahi so shi| maMdara suMdara // 23 // 23. he sakhi, jahA~ bhagaNa (Adiguru) ho, vaha suMdara maMdara chaMda hai| Tio-jahi-< yatra / jahA, so hara tohara / saMkaTa saMhara // 24 // [maMdara] 24. udAharaNa:vaha zaMkara tumhArA saMkaTa haTAveM (tumhAre saMkaTa kA saMhAra kareM) / Tio-tohara-2 tava; isase saMbaddha rUpa pUrvI hiMdI meM pAye jAte haiM / tu0 de0 avadhI'taha~ tohAra-maI kInha bakhAnU' (jAyasI) tora kahA jehi dina phura hoI (tulasI) Avana bhayeu tohAra (nUramuhammada) / de0 DaoN. saksenA $ 237 (sI) pR. 167 / sAtha hI kathya rUpa-lakhamapurI avadhI 'tora kUkara mari gA' (vahI 1 238) / maithilI ke lie, tu0 'tohara vacana' (vidyApati), de0 DaoN. jhAH vidyApati (bhUmikA) pR. 156-57 / bhojapurI ke kathyarUpa ke lie tu0 tor, tuhAr (gorakhapurI bhojapurI), tora, tuhAra (banArasa, mirjApura, Ajamagar3ha), tor, tohar (nagapuriyA yA sadAnI) / inake vikArI rUpa tora-toharA (sAtha hI kahIM kahIM 'tuharA') pAye jAte haiM / de0 DaoN0 tivArI : bhojapurI bhASA aura sAhitya 8% 389-391 / kamala chaMdaH kamala pabhaNa / sumuhi NagaNa // 25 // 25. he sumukhi, (jahA~) nagaNa (sarvalaghu ho), use kamala chaMda kaho / ( / / / ) jahA, 21. karehu-A. B. kahehu / maiMda-N. mieMda / 22. sa kaMta-C. N. su kaMta / 0. sukaMta / 23. bho-C. jo / suMdara-A. suMdara / Page #130 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 2.26] varNavRttam [105 ramaNa gamaNa / kamaNa kamaNa // 26 // [kamala] 26. udAharaNa:he priya (ramaNa), kahA~ jA rahe ho, kahA~ ? Ti0-gamaNa-< gamanaM / kamaNa-< kutra; kyA isakA saMbaMdha kaH punaH > kauNa > kavaNa se hai, jisake madhyaga 'V' ko yahA~ 'ma' ke rUpa meM lipIkRta kiyA gayA hai| kucha TIkAkAroM ne isakI vyAkhyA 'kIhak kamanIyaM' kI hai tathA artha aise kiyA hai:-'isa suMdarI kI gati kitanI suMdara hai|' caturakSara chanda, tIrNA chandaH cArI hArA aTTA kAlA / bIe kaNNA jANe tiNNA // 27 // 27. (jahA~) cAra hAra (guru) hoM, ATha kalAyeM (mAtrAyeM) hoM, do karNa (gurudvayAtmaka gaNa) hoM, use tIrNA jAne / (5555) TippaNI-cArI < catvAri > cattAri > *caAri > cAri / padAMta hrasva 'i' ko chandonirvAhArtha dIrgha kiyA gayA hai| 'cAri' ke lie de0 pizela $ 439 / pizela ne isakI vyutpatti kA krama aise mAnA hai :-catvAri, *cAtvAri, *cAtAri, *cAAri, cAri, (de0 grAmAtIka pR. 314) / isakA 'cyAri' rUpa prA0 pa0 rAja0 meM milatA hai (de0 TesiTorI 880) / hi0 rAja0 guja0-'cAra' / kAlA < kalAH, yahA~ bhI chandonirvAhArtha prathamAkSara ke 'a' ko dIrgha banA diyA gayA hai| jANe-kucha TIkAkAroM ne ise AjJA ma0 pu0 e0 va0 (jAnIhi) kA, kucha ne ba0 va0 (jAnIta) kA rUpa mAnA hai| sambhavataH yaha pra. pu0 e0 va0 kA rUpa hai, jisakA ThIka yahI rUpa hiMdI meM bhI pAyA jAtA hai (hi0 jAne) / isakI vyutpatti saMskRta ke anujJAbodhaka loT lakAra ke tiG pratyaya se na hokara vartamAnakAlika rUpa se huI hai| 'jANe' kI vyutpatti aise hogI:-jANe < jANai (zaura0 jANAdi) < jAnAti / hindI ke anujJA yA AjJArthaka prakAra (impereTiva mUDa) ke rUpo meM kevala madhyama puruSa e0va0 ke rUpa hI saMskRta (prA0 bhA0 A0) loT ma0 pu0 e0 va0 se vikasita hue kAra (prejeMTa iMDikeTiva) se vikasita hue haiM / de0 DaoN0 tivArI : hindI bhASA kA udbhava aura vikAsa 382 / jAA mAA putto dhutto| iNNe jANI kijje jutto // 28 // [tIrNA) 28. udAharaNa:-jAyA mAyA (mAyAvinI) hai, putra dhUrta hai-aisA samajha kara ucita (kArya) karanA caahiye| . TippaNI-iNNe / etat / jANI jANia<*jJApya (jJAtvA), pUrvakAlika kRdaMta rUpa / kijje-karmavAcya rUpa (kriyatAm) / isakA vikAsa 'kijjaI' se huA hai, jo bhI prA0 paiM0 meM milatA hai| de0 1-97, 105, 107 / dhArI chaMdaH vaNNa cAri muddhi dhAri / biNNi hAra do vi sAra // 29 // 29. he mugdhe, (jahA~) cAra varNa hoM, do hAra (guru) hoM, tathA do zara (laghu) hoM, (krama se eka guru ke bAda eka 27. aTA kAlA-N. iA kArA. B. "klaa| bIe-C. biNNe / 28. putto dhutto-C. N. O. puttA dhuttA / iNNe-0. ennnne| jutto-N. O. juttA / 29. vi-0. s| . Page #131 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 106] prAkRtapaiMgalam [2.30 laghu ho) vaha dhArI chaMda hai / (5151) TippaNI-dhAri-chandonirvAha ke lie 'I' kA hrasvIkaraNa / sAri < zara / 'sara' (< zara) ko chandonirvAha ke lie 'sAra' (a kA dIrdhIkaraNa) banA diyA hai tathA 'dhAri' kI tuka ke lie use 'sAri' rUpa de diyA gayA hai| jahA, deu deu subbha deu| jAsu sIsa caMda dIsa // 30 // [dhArI] 30. udAharaNa:devadeva (mahAdeva), jinake sira para caMdra dikhAI detA hai, (tumheM) zubha pradAna kare / TippaNI-de-devaHdIsai, yahA~ karmavAcya kriyA ke zuddha dhAtvaMza kA prayoga hai| nagANikA chaMdaH paoharo guruttaro / NagANiA sa jANiA // 31 // 31. jahA~ gurUttara (jisake aMta meM guru ho) payodhara (madhyaguru jagaNa) ho use nagANikA chaMda samajhA jAtA hai| (ISIS) Tio-jANiA-TIkAkAroM ne ise 'jJAyate', 'jJAtavyA' Adi rUpoM se anUdita kiyA hai| saMbhavataH yaha karmavAcya bhUtakAlika kRdaMta rUpa hai tathA isakA saMbaMdha saM0 'jJAtA' se jor3A jA sakatA hai| jahA, sarassaI pasaNNa ho / kavittaA phuraMtaA // 32 // [nagANikA) 32. udAharaNa:(yadi) sarasvatI prasanna ho, (to) kavitva sphurita hote haiN| Ti0-kavittaA-< *kavitvAni; kartA kAraka ba0 va0 / phuraMtaA-TIkAkAroM ne ise yA to vartamAnakAlika rUpa (sphuranti) mAnA hai, yA phira anujJA rUpa (sphuraMtu) / merI samajha meM yaha vartamAnakAlika kRdaMta kA ba0 va0 rUpa hai| saMskRta meM mere mata se isakI vyAkhyA hogI-'kavitvAni sphuranti (santi)' jahA~ 'phuranti' kriyA na hokara napuMsaka liMga kartA kAraka ba0 va0 rUpa hai (sphurat sphuratI sphurnti)| dhyAna dene kI bAta to yaha hai ki khar3I bolI hiMdI meM vartamAnakAla ke rUpa prAyaH isI vartamAnakAlika kRdaMta kI dena hai, jinake sAtha sahAyaka kriyA ke 'hU~', hai, haiM' rUpa lagAye jAte haiM:-tu0 phar3akatA hU~, phar3akatA hai, phar3akate haiN| paMcAkSara prastAra, sarvaguru saMmohA chaMdaH saMmohArUaM diTTho so bhUaM / be kaNNA hArA bhUaMtAsArA // 33 // 30. subdha-C. sambha, K. O. subhbha, N. saMbhu / 31. guruttaro-C. gurutro| NagANiA-C. NagANioN, 0. nngaaliaa|| jANiA-C. jANiauM / 32. pasaNNa-C.O. pasaNNi / phuraMtaA-C. phuraMtu te, K. phuraM taA, N. phurattao / 0. phurNtto| 33. saMmohA-C. smmohaa| TThio-C. dicho / bhUaMtA-K. bhUattA / be... sArA-C. bhUvaNNA sAro ve vaNNA hAro / hArA-O. haaro| sArA-0. saaro| Page #132 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 2.34] varNavRttam [107 33. jahA~ do karNa (gurudvaya) arthAt cAra guru aura eka hAra (guru) (isa prakAra kula pA~ca guru) hoM, vaha pRthvItala meM sArabhUta saMmohA nAmaka chaMda dikhAI detA hai / (55555) Ti0-bhUaM-< bhUtaM; karmavAcya bhUtakAlika kRdaMta napuMsakaliMga rUpa (prAkRtIkRta ruup)| bhUaMtAsArA-< bhuvanAMta:sAraH; yahA~ bhI chaMdonirvAha tathA taka ke lie dIrdhIkaraNa kI pravRtti pAI jAtI hai| jahA, udaMDA caNDI dUrittAkhaNDI / tellAkA sAkkhaM deU me mokkham // 34 // [saMmohA] 34. udAharaNa:udbhaTa caNDI, jo pApoM (yA duHkhoM) kA khaNDana karatI hai, mujhe trailokya kA sukha mokSa de| TippaNI-durittA khaMDI < duritakhaMDinI, 'dUrittA' meM 'U' tathA 'A' meM dIrdhIkaraNa kI pravRtti pAI jAtI hai| sAtha hI yaha ardhatatsama rUpa hai|| sAkkhaM < saukhyaM / mAkkhaM < mokSaM / / telAkkA < trailokya > telAkka / 'A' kArAMta chaMdonirvAha ke lie dIrdhIkaraNa kI pravRtti hai / hArI chaMdaH AIhi aMte hAre sajutte / / majjhakvagaMdho hArI a chaMdo // 35 // 35. jo Adi tathA aMta meM hAra (guru) se yukta ho, madhya meM eka gaMdha (laghu) ho, vaha hArI chaMda hai| (55155) / TippaNI-AIhi-'AI' (Adi) se adhikaraNa kAraka e0 va0 rUpa 'Aihi' hogA / 'I' kA dIrdhIbhAva chaMdonirvAha ke lie hai| hAre < hAreNa; karaNa e0 va0 / jahA, jA bhattibhattA dhammakkacittA / sA hoi NArI dhaNNA piArI // 36 // [hArI] 36. udAharaNa:jo pati kI bhakta tathA dharmaparAyaNa ho, vaha nArI dhanya tathA (pati ko) pyArI hotI hai| . TippaNI-piArI priyA; piA+rI / A0 bhA0 A0 svArthe 'pratyaya 'rA-rI' se isakI niSpatti jAna par3atI hai| tu0 rAja0-pyAro-pyArI (piyArI), hi0-pyArA-pyArI / haMsa chaMdaH piMgala diTTho bha ii siTTho / kaNNadu dijjo haMsa muNijjo // 37 // 37. piMgala ke dvArA dRSTa bhagaNa ko de kara zeSa sthAna meM karNa (gurudvaya) ko do, ise haMsa chaMda samajho / (5I55) TippaNI-ddaiPage #133 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 108] prAkRtapaiMgalam [2.38 koI samAnAMtara rUpa nahIM hai, para ThIka isIkA vikAsa rAjasthAnI meM pAyA jAtA hai:-'dIjyo' (yA pothI UnaidIjyo (tuma yaha pustaka use denA) / muNijjo-yaha bhI vidhi ma0 pu0 ba0 va0 rUpa hai| de0 dijjo / jahA, so maha kaMtA dUra digaMtA / pAusa Ave ceu calAve // 38 // [haMsa] 38. udAharaNa:vaha merA priya dUra deza meM hai| varSA Rtu AtI hai, citta ko calA rahI hai| TippaNI-maha-mama / (de0 pizela 6 415, $ 418) / kaMtA, digaMtA-dIrdhIkaraNa-chaMdonirvAha ke lie / (mUla rUpa : kaMta, digaMta) pAusa prAvRSa>pAusa-(hi0 rAja0 pAvasa) / Ave-/A+e; vartamAnakAlika pra0 pu0 e0 va0 / ceUraceta:>ceo>ceu; karmakAraka e0 va0 / calAve; Nijanta kriyA rUpa vartamAna kAla pra0 pu0 e0 va0 / yamaka chaMda: supiagaNa sarasa guNa / saraha gaNa jamaa bhaNa // 39 // 39. he suguNa, jahA~ zlAghyaguNa, priya gaNa laghu (zara) hoM arthAt jahA~ pA~coM akSara laghu hoM, use yamaka chaMda kho| (1||||I) jahA, pavaNa vaha sarira daha / maaNa haNa tavai maNa // 40 // [yamaka] 40. udAharaNa: koI proSitabhartRkA apanI viraha dazA kA varNana kara rahI hai:-pavana cala rahA hai, zarIra ko jalAtA hai, kAmadeva (mujhe) mAra rahA hai, mana tapa rahA hai| TippaNI-sarisa-< zarIraM; karmakAraka e0 va0 / kucha TIkAkAroM ne 'zarIraM dahyate' rUpa mAnA hai tathA isa taraha 'daha' ko karmavAcya kriyA rUpa mAnA hai, jo ThIka nahIM jaMcatA / 'sarira' (sarIra) meM chandonirvAhArtha 'i' dhvani ko hrasva banA diyA gayA hai| vaha, daha, haNa-ye tInoM vartamAnakAlika kriyA pra0 pu0 e0 va0 ke zuddha dhAtu rUpa haiN| tavai-< tapati; vartamAnakAlika pra0 pu0 e0 va0 / SaDakSara chaMdaHprastAra; zeSa chaMdaH bArAhA mattA jaM kaNNA tiNNA hottaM / hArA chakkA baMdho sesA rAA chaMdo // 41 // 41. jahA~ tIna karNa (gurudvaya) arthAt cha: guru tathA bAraha mAtrA hoM, yaha cha guru (hAra) kA baMdha 'zeSa' (nAmaka) zreSTha (rAjA) chanda hai / (555555) 38. maha-C. ahu, mahu / calAve-C. DulAve, 0. DolAve / 39. guNa-C.O. bhaNa / sarasa guNa-B. N. sarasu guNa, C. 'gaNa / bhaNa-0. guNa / 40. daha-A. Daha, B. dahu, C. N. saha 1 41. tiNNA -C. tiiaa| hottaM-B. hojjaM / baMdho-C. vnnnno| rAA-C. ruuaa| Page #134 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 2.42] varNavRttam [109 TippaNI-bArAhA-apa0 amhAra hammAro [yaha 'o'kArAMta pravRtti jo saMbaddha saMjJA 'duritta' (e0 va0) ke sAtha saMbaMdhI meM pAI jAtI hai, rAjasthAnI kI pravRtti kA Adima rUpa hai] (tu0 rAja0 'mhAro choro', 'mhArA choraa')| dUrittA-do sthAnoM para dIrdhIkaraNa tathA 'ta' kA dvitva chaMdonirvAha ke lie huA hai| karma kAraka e0 va0 / saMhAro-anujJA pra0 pu0 e0 va0 (saMharatu>saMharau>saMharo-saMhAro) / tilla (tilakA) chaMdaH pia tilla dhuAM sagaNeNa juaN| chaha vaNNa pao kala aTra dhao // 43 // .43. he priye, jahA~ do sagaNa ho, pratyeka caraNa meM chaH varNa tathA ATha mAtrA dharI hoM, vaha tilla chaMda hai| (ISISI) Ti-kala-< kalA: yahA~ 'kalA' kA chandonirvAha ke lie 'kala' kara diyA gayA hai| jahA, pia bhatti piA guNavaMta suaa| dhaNajutta gharA bahu sukkhakarA // 44 // [tila (kA)] 44. udAharaNa:priyabhakta priyA (patnI), guNavAn putra, dhanazAlI ghara, (ye saba) bar3e sukhakArI hote haiM / vijjohA chaMda : akkharA je chaA pAa pAa tttthiaa| matta paMcAduNA biNNi johA gaNA // 45 // 45. jahA~ pratyeka caraNa meM chaH akSara sthita hoM, tathA pA~ca kI dugunI (dasa) mAtrAyeM hoM tathA do yoddhAgaNa (gaNa) hoM (use vijjohA chaMda smjho)| Ti0-duNA-< dviguNa (hi0 duganA, rA0 dUNA) / / 42. jujjhaMtI-C. K. jujhjhaMtI / hammAro-O. saMhAro / dUrittA-B. durittA / saMhAro-C. hammAro, O. hamAro / sesA-C. sesa / 43. pia-B. tia / tilla-C.O. Dilla / dhu-A. dhuvaM / kala aTTha dhao-B. "kao, C. kala kaTTha Thao / 44. guNavaMtaguNamaMta / suA-A. sUA / dhaNajutta-A. B. dhaNamaMta / sukkha-A. sUkkha, B. dukha, C. sukkhu / 45. je-C. jN| pAa dviAK. paaaNtthiaa| paMcA-0. paMca / Page #135 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 110] prAkRtapaiMgalam [2.46 - jahA, kaMsasaMhAraNA pakkhisaMcAraNA / devaIDiMbhaA deu me NibbhaA // 46 // (vijjohA) (vimohA ?) 46. udAharaNa:kaMsa ko mArane vAle, pakSI garur3a para saMcaraNa karanevAle, devakI ke putra mujhe (abhaya) pradAna kareM / Ti0-NibbhaA-chandonirvAha ke lie dIrdhIkaraNa; karma e0 va0 / caturaMsA chaMda : Thau cauraMsA phaNivai bhAsA / diavara kaNNo phularasavaNNo // 47 // 47. (jahA~) dvijavara (cAra laghu) tathA karNa (do guru) cha: varNa hoM, usa caturaMsA chaMda kI sthApanA karo-aisA phaNipati piMgala kahate haiM / kucha TIkAkAra isakA artha aise bhI karate haiM :-".... phaNipati bhASita caturaMsA kI sthApanA karo / " Ti0-Tha-< sthApaya; AjJA ma0 pu0 e0 va0 / jahA, gauriakaMtA abhiNau saMtA / jai parasaNNA dia mahi dhaNNA // 48 // 48. udAharaNa: (tANDava) abhinaya meM rata (athavA tANDava abhinaya se zrAMta) gaurIpati (mahAdeva) prasanna hoM, to AkAza aura pRthvI donoM dhanya haiN| Ti0-gauriakaMtA-< gaurIkAMtaH, 'gaurI' < gauri, samAsa meM bIca meM 'a' kA Agama saMbhavataH chandonirvAha ke lie huA hai athavA yaha 'gaurikA' kA rUpa hai| 'kAMta' ke prathamAkSara ke sAnusvAra hone ke kAraNa usake 'A' ko 'a' banA diyA gayA hai, kyoMki aisA karane se zabda ke akSarabhAra (silebika veTa) para koI prabhAva nahIM par3atA / (tu0 rAja0 kaMta) 'A' chaMdonirvAha ke lie hai| - abhiNau saMtA-(1) abhinaye san, (2) abhinaya zrAMtaH / ma0 bhA0 A0 meM abhinayaH > ahiNao > ahiNau rUpa hoNge| yaha rUpa ardhatatsama hai| 'saMtA' < san vartamAnakAlika kRdaMta rUpa 'saMta' kA dIrghAkRta rUpa / parasaNNA prasannaH-'pra' meM 'a' varNa kA madhya meM Agama hone se 'para' rUpa, 'A' chandonirvAhArtha dIrdhIkaraNa kI pravRtti hai| dhaNNA graha) (hi0 kAnha) / 46. saMhAraNA-C. saMghAraNA / DibhaA-C. DivaA, K. DibaA, N. ddimbhaa| NibbhaA-C. lachiA, C. K. 0.NibhbhaA, N. nnimbhaa| 47. cauraMsA-C. cauvaMsA / 48. gauria-C. pratau etatpadaM na prApyate, K. gavariakaMtA / abhiNa-N. abhinu| 0. na prApyate / 49. bhuaNaaNaMdo-C. NaaNasuNaMdo-0. NaaNaaNaMdo / tihuaNa-A. B. tihuaNa / "kaMdo-"vaMdo / kaNho C. K. kaNNo, 0. kaNo / Page #136 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 2.50] varNavRttam [111 maMthAna chanda: kAmAvaAreNa addheNa pAeNa / mattA dahA suddha maMthANa so buddha // 50 // 50. jahA~ kAmAvatAra nAmaka chaMda (cAra tagaNoM kA dvAdazAkSara chaMda) kA AdhA eka caraNa meM ho (arthAt do tagaNa tathA chaH akSara hoM), zuddha dasa mAtrA hoM, use maMthAna (chanda) samajho / TippaNI-buddha-< budhyasva, anujJA ma0 pu0 e0 va0 / jahA, rAA jahA luddha paMDIa so muddh| kittI kare rakkha so vAda uppakkha // 51 // [maMthANa=maMthAna] 51. udAharaNa: jahA~ rAjA lobhI tathA paNDita mUrkha ho, vahA~ apanI kIrti kI rakSA karo (kIrti ko hAtha meM rakho) tathA vahA~ ke vAda (zAstrArthAdi) kI upekSA karo / TippaNI-jahA-< yatra, paMDIa < paMDitaH > paMDio > paMDiu > paMDia / (yahA~ 'i' kA dIrdhIkaraNa pAyA jAtA luddha-< lubdhaH, muddha < mugdhaH / kittI-< kItiH / rakkha, upekkha-< rakSa, upekSasva, anujJA ma0 pu0 e0 va0 / zaMkhanArI chaMdaH khaDAvaNNabaddho bhuaMgApaaddho / paA pAa cArI kahI saMkhaNArI // 52 // 52. jahA~ bhujaMgaprayAta chaMda ke caraNa ke Adhe cha: varNa pratyeka caraNa meM prApta hoM ( bhujaMgaprayAta meM pratyeka pAda meM cAra yagaNa hote haiM, ataH jahA~ do yagaNa hoM), tathA sampUrNa chanda meM cAra caraNa ho, vaha zaMkhanArI (chaMda) kahI gaI hai| (155155) TippaNI-khaDA-ardhatatsama rUpa / tadbhava rUpa 'cha'-chaha' Adi hote haiN| vastutaH yaha saMskRta 'SaT ke ardhatatsama rUpa 'khaDa' kA dIrdhIkRta rUpa hai| isa sambandha meM isa bAta kA saMketa kara diyA jAya ki paravartI hindI kavitA meM tatsama 'Sa' kA 'kha' ke rUpa meM jo uccAraNa pAyA jAtA hai, usakA bIja prA0 paiM0 ke isa udAharaNa meM dekhA jA sakatA hai| "paaddho < padArdhaH,paravartI saMyuktAkSara ke pUrva ke dIrghasvara kA hrasvIkaraNa / paA-< prApta; : kucha TIkAkAra isakI vyAkhyA bhI 'pAde' karate haiM, kintu merI samajha meM yaha 'prAptA' hI honI cAhie / prAptAH > pAA (tu0 hi0 'pAyA' jo vastuta: 'pAA' kA ya-zrutiyukta rUpa hai)| isI kA chandonirvAhArtha 'paA' rUpa bana gayA hai| kahI-< kathitA > kahiA > kahia > kahI / (tu0 hi0 'kahI') karmavAcya bhUtakAlika kRdanta kA strIliMga rUpa / jahA, guNA jassa suddhA vahU rUamuddhA / ghare vitta jaggA mahI tAsu saggA // 53 // [saMkhaNArI zaMkhanArI] 50. kAmAvaAreNa-A. B. kAmAvaArassa / buddha-A. bujhjha / 51. rAA-B. rAjA / paMDIa-C.. paMDitta / rakkha-C. thpp| uppakkha-B. upekkha / 52. baddho-C. "suddhA, 0. 'baddhA / bhuaMgA-A. bhujaMgA', C.O. 'paaddhA / 0.52. 0.51 / 53. jaggA-C. jagge tAsu-A. tAsU / saggA-C. saggo / Page #137 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 112] prAkRtapaiMgalam 53. udAharaNa: jisa vyakti ke guNa zuddha hoM, patnI rUpa se sundara ho, ghara meM dhana jagatA ho (vidyamAna ho), usake lie pRthvI bhI svarga hai / TippaNI-ghare < gRhe / DaoN0 cATurjyA ke mata se yaha 'e' vibhakti cihna saMskRta 'e' kA aparivartita rUpa na hokara prA0 bhA0 A0 *dhi kA kramika vikAsa hai / isa taraha ise hama ma0 bhA0 A0 'ahi' - 'ahi~' kA hI saralIkRta rUpa kaha sakate haiN| unake mata se yaha vikAsa yoM huA hai : bhAropIya *dho-dhi prA0 bhA0 Arya0 * gRha-dhi 7 ma0 bhA0 A0 *garaha-dhi, *gharadhi gharahi 7 *gharai > gharai (gharai) 7 *ghare / (tu0 baMgAlI ghare) / (de0 uktivyaktiprakaraNa (bhUmikA) SS 40 ) / tAsu - < tasya 7 tassa > tAsa 7 tAsuH samAnIkRta saMyuktAkSara ke pUrva se svara ko dIrgha banAkara usakA saralIkaraNa, jo A0 bhA0 A0 bhASA kI khAsa vizeSatAoM meM eka hai 1 saggA - svargaH; padAdi saMyuktAkSara vyaMjana ke 'sa' kA lopa, repha kA 'ga' ke rUpa meM sAvarNya, ma0 bhA0 A0 rUpa hogA 'saggo' / usa krama se A0 bhA0 A0 yA prA0 0 kA avahaTTa rUpa honA cAhie- 'sagga' / 'saggA' rUpa isI kA chandonirvAhArtha dIrghIkRta rUpa hai| (isa saMbaMdha meM itanA saMketa kara diyA jAya ki hiMdI, rAja0 kA 'saraga' zabda tadbhava na hokara ardhatatsama hai, tadbhava zabda 'sagga' kA hiMdI rA0 meM koI pracAra nahIM hai / ) mAlatI chaMda: dhaaM sara bIa maNIguNa tIa / daI lahu aMta sa mAlai kaMta // 54 // 54. (pahale) dhvaja arthAt Adi laghutrikala gaNa (IS), (phira) do zara arthAt do laghu, phira eka maNiguNa (arthAt guru) tathA phira aMta meM eka laghu denA cAhie, he priye, vaha mAlatI chaMda hai / ( 15 / / 5 / ) TippaNI-dhaaM - < dhvajaH, 'aM' chaMdonirvAhArtha prayukta anunAsika hai| (dhyAna dIjiye yaha napuMsaka rUpa nahIM hai / ) daI - isakI vyAkhyA tIna prakAra se kI gaI hai - (1) deyaH (2) dIyate, (3) dattvA / jahA, [ 2.54 karA paraMta bahU guNavaMta / paphullia kuMda ugo sahi caMda // 55 // [ mAlai =mAlatI] 55. udAharaNa: he sakhi, candramA udita ho gayA hai, nAnA prakAra ke guNoM se yukta (usakI kiraNeM phaila rahI haiM, (aura) kuMda puSpa phUla uThe haiM / TippaNI- pasarata - prasarantaH, vartamAnakAlika kRdanta pratyaya kA vartamAnakAlika kriyA meM prayoga (prasarantaH santi' iti zeSaH); TIkAkAroM ne ise 'prasRtAH' mAnA hai, jo galata hai / guNavanta - guNa+vaMta (saMskRta taddhita pratyaya 'vatup' kA vikAsa) / paphullia - karmavAcya (bhAvavAcya) bhUtakAlika kRdanta kA bhUtakAlika kriyA ke artha meM prayoga | ugo - udgataH > uggao uggo ugo karmavAcya (bhAvavAcya) bhUtakAlika kRdanta rUpa / (hi0 ugA, rAja0 ugyo, prayoga - 'caMdaramA ugyo ka nai' (candramA ugA yA nahIM ) ? ) damanaka chaMda: diavara kia bhaNahi supia / damaNaa guNi phaNivai bhaNi // 56 // 54. maNIguNa tIa - A. maNI guNa baMta, O. maNideg / daI -C. raI / 54-0. 53 / 55. ugo - C. O. ugU / 55-O. 53 / 56. diavara-B. dijavara / supia - A. sUpi / guNi- O. guNa / For Private Personal Use Only Page #138 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 2.57] varNavRttam [113 56. dvijavara (caturlaghuka gaNa, / / / / ) karake phira priya (laghudvayAtmaka gaNa) kaho, ise damanaka (chaMda) samajho, aisA phaNipati piMgala kahate haiM / ( / / / |||-dmnk chaMda meM isa prakAra do nagaNa hote haiM / ) Ti0-kia-< kRtvA; pUrvakAlika kRdaMta pratyaya / bhaNahi-< bhaNa; anujJA ma0 pu0 e0 va0 'hi' tiG vibhakti / guNi-< gaNaya; anujJA ma0 pu0 e0 va0 'i' tiG vibhakti / jahA, kamalaNaaNi amiavaaNi / taruNi dharaNi milai supuNi // 57 // [damaNaka = damanaka] 57. udAharaNa:-kamala ke samAna netroMvAlI (suMdara), amRta ke samAna madhura vacana vAlI taruNI patnI supuNya se hI milatI hai| Ti0-taruNi, gharaNi-apa0 meM prAya: prA0 bhA0 A0 ke strIliMga dIrgha IkArAMta kA hrasvIkaraNa kara diyA jAtA hai| (de0 bhAyANI: sandezarAsaka 56 / ) milai-2-milati; vartamAnakAlika pra0 pu0 e0 va0 / supuNi-< supuNyena; 'i' karaNa kAraka e0 va0 kA cihna / saptAkSara prastarA, samAnikA chaMda : cAri hAra kijjahI tiNi gaMdha dijjahI / satta akkharA ThiA sA samANiA piA // 58 // 58. (AraMbha meM eka guru phira eka laghu ke krama se) cAra guru (hAra) tathA tIna laghu (gaMdha) diye jaayeN| (jahA~) sAta akSara sthita hoM, vaha samAnikA nAma priya chaMda hai| (' / ' / ' / 5) TippaNI-kijjahI, dijjahI (kriyate, dIyate) / pizela ne isI padya ke 'dijjahI' kA vAstavika rUpa 'dijjahi~' mAnA hai, tathA ise karmavAcya pra0 pu0 ba0 va0 kA rUpa mAnA hai| (de0 pizela $ 545 pR. 374) / isa prakAra inakA vAstavika rUpa 'kijjahi~-kijjahi', 'dijjahi~-dijjahi' hogA / isIko chaMdonirvAha ke lie 'i' ko dIrgha banAkara 'kijjahIdijjahI' rUpa bane haiM / isa saMbaMdha meM itanA saMketa kara diyA jAya ki avahaTTha meM padAMta anunAsika prAya: lupta hotA dekhA jAtA hai| ThiAPage #139 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 114] prAkRtapaiMgalam [2.60 suvAsa chaMdaH bhaNau suvAsau lahu suvisesau / raci cau mattaha bha lahai aMtaha // 60 // 60. Arambha meM laghu akSaroM ke dvArA vizeSataH cAra mAtrA kI racanA kara aMta meM bhagaNa prApta ho, use suvAsa chaMda kaho / (III) Ti0-bhaNa-AjJA ma0 pu0 e0 va0 'u' tiG vibhakti yaha vastutaH zuddha dhAtu rUpa ke sAtha kartA e0 va0 ke 'u' cihna kA prayoga hai| raci-ZracayitvA-pUrvakAlika kriyA rUpa / lahai-kucha TIkAkAroM ne ise 'labhati' tathA 'labhyate' mAnA hai, kucha ne pUrvakAlika rUpa / saMbhavataH yaha vartamAnakAlika pra0 pu0 e0 va0 kA rUpa hai, lahai < labhate / jahA, gurujaNabhattau bahu gunnjuttu| jasu jia puttau sa i puNavaMtau / / 61 // [suvAsa] 61. udAharaNa: jisa vyakti ke gurujanoM kI bhakta, guNayukta patnI (vadhU) ho, tathA jIvita rahanevAlA putra (vAle putra) ho, vahI puNyazAlI hai| Tio-jasu- yasya > jassa > *jAsa-jasa > jAsu-jasu / karahaMca chaMda : caraNa gaNa vippa paDhama lai thappa / jagaNa tasu aMta muNahu karahaMca // 62 // 62. (pratyeka) caraNa meM pahale vipra gaNa (cAra laghu vAle mAtrika gaNa) sthApita karo tathA jisake anta meM jagaNa (madhya guru varNika gaNa) ho, use karahaMca chaMda samajho / (IIIII5) Ti0-lai-pUrvakAlika kiyA rUpa / thappa-sthApaya, Nijanta ke anujJA ma0 pu0 e0 va0 kA rUpa / jahA, jivau jaha eha tajau gei deha / ramaNa jai so i viraha jaNu hoi // 63 // [karahaMca] 63. udAharaNa:koI pativratA kaha rahI hai : yaha maiM jAkara apane deha kA tyAga karatI huuN| yadi phira kahIM jIU~ (merA phira se kahIM janma ho), to merA pati vahI ho, usase merA viraha na ho| TippaNI-jIvau < jIvAmi > ma0 bhA0 A0 jIvAmi-jIvami-jivAmi-jivami >* jivavi > *jivau~I > jiv| tajau < tyajAmi > ma0 bhA0 A tajAmi-tajami > *tajavaM > *tajau~i > tjuN| 60. suvAsa:-A. sUvAsau, C. sarasau / lahu... visesa-A. lahusU visesau, C. lahugurusesau, N. "suvisesanu / raci-C. sri| ca:-N. catu / bha lahai-N. bhagaNai, 0. bhagaNa / aMtaha-C. aNantaha, 0. karaMtaha / 61. jaNabhatta:-C. jaNatatrau / jasujia A. jasU, jia, C. tia, N. degtiya / puNavaMta-C. N.O. puNamantau / 62. muNahu-N. muNai, 0. bhaNia / 63. jivaU C. jiau~, 0. jiau / taja-C. tajau~ / jai-C. joi / so i-0. koi / jaNu-B. jiNu, C.O. jaNi / Page #140 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 2.64] varNavRttam [115 ye donoM vartamAnakAlika u0 pu0 e0 va0 ke rUpa haiM / gai < gatvA (*gamya=*gayya) 7 gaia > gai / pUrvakAlika kriyA rUpa / zIrSarUpaka chaMdaH sattA dIhA jANehI kaNNA tI go mANehI / cAuddAhA mattANA sIsArUo chaMdANA // 14 // 64. sAta dIrgha akSaroM ko jAno, tIna karNa (dviguru catuSkalagaNa) tathA aMta meM eka guru samajho, caudaha mAtrA hoM, yaha zIrSarUpaka chaMda hai| (5555555) / TippaNI-jANehI, mANehI < jAnIhi; manyasva, ma0 pu0 e0 va0 / yaha rUpa "hi' ko dIrgha kara banAyA gayA hai| cAuddAhA < caturdaza > 'cauddaha' ko chandonirvAha ke lie 'cAuddAhA' kara diyA hai| isake anya rUpa-cAddaha (hemacaMdra, 8-171), cAddasa, cauddasa (chaMdonirvAhArtha rUpa 'cuds')| ye saba jainamahA0, ardhamA0 rUpa haiN| prA0 paiM0 meM -133-134) cAridaha, dahacAri' rUpa bhI milate haiN| 'caudasa' ko chaMdonirvAhArtha (meTrI kaoNjA Metri Causa) spaSTa rUpa se nahIM likhA hai, para yaha rUpa 'meTrI kaoNjA' hI hai, isameM koI saMdeha nahIM / de0 pizela $ 443 / jahA, caMdA kuMdA e kAsA hArA hIrA e haMsA / je je sattA vaNNIA tumhA kittI jiNNIA // 65 // [sIsarUpaka zIrSarUpaka] 65. udAharaNa:koI kavi kisI rAjA kI prazaMsA kara rahA hai : caMdramA, kuMda, kAza, hAra, hIrA aura haMsa; saMsAra meM jitane bhI zveta padArtha varNita hai, tumhArI kIrti ne (una sabako) jIta liyA hai| Tio-tumhA-2 tava; 'tumha' (pizela $ 421) kA chaMdonirvAhArtha dIrdhIkRta rUpa / vaNNIA, jiNNIA-(vaNitAH, jitAH) prAkRta meM 'ji' dhAtu ko 'jiNa' Adeza ho jAtA hai| karmavAcya bhUtakAlika kRdaMta pu0 ba0 va0 ke rUpa vaNNiA, jiNNiA hoNge| chandonirvAhArtha dvitIyAkSara kI 'i' dhvani ko dIrgha banA diyA hai| aSTAkSaraprastAra vidyunmAlA: vijjUmAlA mattA solA, pAe kaNNA cArI lolA / . eaM rUaM cArI pAA, bhattI khattI NAArAA // 66 // 66. vidyunmAlA chaMda meM solaha mAtrA tathA cAra karNa (gurudvaya) arthAt ATha guru hote haiM / isa prakAra isameM cAra caraNa hote haiN| nAgarAja ne ise kSatriya jAti kA mAnA hai| (5555 5555) (isa padya ke 'bhattI khattI' kA kucha TIkAkAra 'bhaktyA kSatriyaH kSatriyajAtinAgarAja: jalpatIti zeSaH' artha karate haiM; anya TIkAkAra 'bhattI' kA '(nAgarAjena) bhaNyate' artha karate haiM tathA 'khattI' ko 'kSatriyA' se anUdita kara vidyunmAlA kA vizeSaNa mAnate haiN| (kSatriyA jAtiriti kazcit-de0 prA0 0 kI vizvanAthakRta TIkA, bi0 iM0 saM0 pR. 171 / hamane isI artha ko mAnyatA dI hai|) solA-< SoDaza; (de0 pizela 6 443 / ardhamAgadhI, jainama0 meM isake solasa, solasaya rUpa milate haiM / prA0 paiM0 meM solaha rUpa bhI milatA hai| pizela ne 'solA' rUpa kA saMketa karate samaya prA0 paiM0 ke isI padya kA havAlA diyA hai / ) tu. hi0 solaha, rA0 soLA (prA0 pa0 rA0 sola, de0 TesiTorI 680) / eaM rUaM-prAkRtIkRta (prAkRtAijDa) rUpa / prA0 paiM0 kI bhASA meM napuMsaka kA tattvataH abhAva hai, ata: ina chuTapuTa napuMsaka ke udAharaNoM ko apavAda hI mAnanA hogA / yA to yaha pravRtti chandonirvAhArtha anunAsika ke prayoga kA saMketa karatI 64. sIsArUo-N. siisaaruuaN| 65. sattA-N. setA / vaNNIA-C. viNNiA / tumhA-C. tumhArI, 0. tuMbhA / 66. mattA solA-A. B. solA mattA / khattI-A. ssttii| NAArAA-C. vijjUmAlA A, N. O. vijjuuraaaa| . Page #141 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 116] prAkRtapaiMgalam [2.67 hai, yA yaha dezya bhASA meM saMskRta kI gamaka lAne kI ceSTA kahI jA sakatI hai| jahA, ummattA johA DhukkaMtA vippakkhA majjhe luktA / NikvaMtA jaMtA dhAvaMtA NibbhaMtI kittI pAvaMtA // 67 // [vidyunmAlA] 67. udAharaNa: koI kavi yuddha kA varNana kara rahA hai :-unmatta yoddhA, paraspara eka dUsare pakSa ke yoddhAoM se milate hue, vipakSa ke bIca meM chipa kara (ghusa kara) (unako mArakara) nikalate hue zatrusenA ke prati jAte haiM va daur3ate haiM, tathA (saMsAra meM) nibhrAMta kIrti ko prApta karate haiN| TippaNI-johA < yodhAH / / duktA, lukkaMtA, NikaMtA, jaMtA, dhAvaMtA, pAvaMtA-ye sabhI vartamAnakAlika kRdaMta ke ba0 va0 rUpa haiM / pramANikA chaMdaH lahU guru niraMtarA pamANiA aThakkharA / pamANi dUNa kijjie NarAa so bhaNijjae // 18 // 68. eka laghu ke bAda kramaza: eka eka guru ho, vaha ATha akSara kA chaMda pramANikA hai| pramANikA ko dviguNa kara dIjiye, use nArAca chaMda kahiye / (nArAca meM eka eka laghu ke bAda eka eka guru hotA hai tathA pratyeka caraNa meM 16 akSara hote haiM / ) (pramANikA :-15 1 5 1 5 1 5) | TippaNI-dUNa < dviguNitAH (hi0 dugane, rA0 dUNA) / kijjae, bhaNijjae (kriyate, bhaNyate) karmavAcya rUpa / jahA, NisaMbhasuMbhakhaMDiNI girIsagehamaMDiNI / paaMDamaMDakhaMDiA pasaNNa hou caMDiA // 69 // [pramANikA) 69. udAharaNa: nizuMbha tathA zuMbha kA khaMDana karane vAlI, mahAdeva ke ghara ko susajjita karanevAlI (mahAdeva kI gRhiNI), pracaMDa muMDa nAmaka daitya kA khaMDana karanevAlI caMDikA prasanna ho / TippaNI-hou < bhavatu / anujJA pra0 pu0 e0 va0 / mallikA chaMdaH hAragaMdhabaMdhureNa diTTha aTTha aksareNa / bArahAi matta jANa malliA suchaMda mANa // 70 // 70. jahA~ kramazaH eka eka guru ke bAda eka eka laghu ke baMdha, tathA ATha akSara ke sAtha bAraha mAtrA samajho, vahA~ mallikA chaMda mAno / (mllikaa-5| 5 / 5 / 51) TippaNI-jANa-mANa / anujJA ma0 pu0 e0 va0 / 67. ummattA-B.N.O. unmattA / majjhe-B. mamme, C. mjhjhe| NibbhaMtI-C. K.O. NibhbhaMtI / 68. pamANiA aThakkharAB. 'aThakharA, C.O. pamANi aThThaakkharA / N. pamANi aTThakkharA / kijjie-A. B. N. kijjie. C. K. kijjae / NarAa0. NarAu / bhaNijjae-A. bhaNijjie / 69. pasaNNa-0. pasaNNi / paaMDa... ... caMDiA-C. pacaMDacaMDa khaMDie pasaNNi hohu caMDie / 70. hAragaMdhabaMdhureNa-C. hArabaMdhagaMdhaeNa / bArahAi-C. vArahAi~, N. bArahAhi / malliA-A. B. mllikaa| Page #142 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 2.71] varNavRttam . [117 jahA, jeNa jiNNu khatti vaMsa riTThi muTThi kesi kaMsa / bANapANi kaTTieu sou tumha sukkha deu // 71 // [mallikA] 71. udAharaNa : jina (parazurAma) ne kSatriya vaMza ko jItA tathA sahasrArjuna ke hAtha kATe, tathA jina (kRSNa)ne ariSTa, muSTika, kezI tathA kaMsa ko jItA tathA bANAsura ke hAtha kATe, ve (parazurAma aura kRSNa) tumheM sukha pradAna kreN| TippaNI-jiNNu < jitaH, karmavAcya bhUtakAlika kRdaMta pratyaya 'Na' (< prA0 bhA0 A0 'na'), 'u' kartAkAraka (karmavAcya karmakAraka) e0 va0 kA cihna / kaTTie-2 kartitAH > kaTTiA-kaTTie > kaTTieu / isameM eka sAtha kartA ba0 va0 'e' pratyaya tathA 'u' (kartA karma e0 va0 kA apabhraMza kA sup cihna) pAyA jAtA hai| saMbhavata: 'u' kA prayoga chandonirvAhArtha huA hai| tuMga chaMda : taralaNaaNi tuMgo paDhamarasa suraMgo / NagaNa juala baddho guru juala pasiddho // 72 // 72. he caMcala netroM vAlI suMdari, pahale do nagaNoM se yukta cha: suMdara laghu hoM, tathA bAda meM do guru hoM, vaha tuMga nAmaka chaMda hai| (tuMga-II | 55) Ti0-'tuMgo', suraMgo, baddho, pasiddho; ye saba prAkRtIkRta rUpa haiN| jahA, kamalabhamarajIvo saalabhuaNadIvo / daliatimiraDiMbo ai taraNibiMbo // 73 // [tuMga] 73. udAharaNa: kamala tathA bhramara (athavA kamala meM chipe bhramaroM) kA jIvana, samasta bhuvana kA dIpaka, sUryabiMba, jisane aMdhakAra ke samUha kA nAza kara diyA hai, udita ho rahA hai| Ti0-uai-udayati, vartamAnakAlika pra0 pu0 e0 va0 rUpa / jIvo, 'dIvo, "DiMbo, "biMbo-ye saba kartA kAraka e0 va0 ke rUpa haiM, jinameM prAkRta vibhakti cihna 'o' kA prayoga huA hai| ye saba prAkRtIkRta rUpa haiM / kamala chaMda : paDhama gaNa vippao bihu taha nnriNdo| guru sahia aMtiNA kamala ima bhaMtiNA // 74 // 74. jahA~ pahalA gaNa vipra (caturlaghvAtmaka gaNa) ho, isake bAda dUsarA gaNa narendra (madhyaguru jagaNa) ho, tathA aMta meM guru sAtha meM ho, ise kamala chaMda kahate haiN| (kamala || 15 15) 71. jiNNu-A. jiNU / riTTi muTTi-C. riTThi muThTha K. riTTi muTTi / sou-A. B. N. sou, C. K. O. soi / tumha-0. deu| sukkha-A. sUkkha, B. N. sukkha, C. K.sumbha / 72. rasa-C. N. gaNa / suraMgo-A. sUraMgo / juala-A. B. yugala / 73. jIvo-0. jiio| dIvo-B.O. diio| DiMbo-A.C. Dibho / uai-B. jaai / 73-0.72 / 74. taha-A. jh| NaridaoA. B. NariMdao, K. N. O. NareMdao / sahia-N. sahita / aMtiNA-B. aMtiNa, C. eNtinnaa| ima-B.C. K. O. ema / Page #143 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 118] prAkRtapaiMgalam [2.75 Ti0-vippao, NareMdao-(viprakaH, nareMdraka:); isameM 'ao' (saM0 svArthe 'kaH' se yukta kartA e0 va0) vibhakti cihna hai| ye bhI prAkRta rUpa haiM / aMtiNA, bhaMtiNA; aMtiNA kI vyAkhyA 'aMte' kI gaI hai| 'bhaMtiNA' kI utpatti kA patA nahIM hai, kucha ise 'bhavati' mAnate haiM, kucha 'bhaktyA' (bhattiNA) / vastutaH 'aMtiNA' kI tuka para 'bhaMtiNA' rakha diyA gayA hai| itane para bhI 'NA' kI samasyA banI rahatI hai| yaha chaMdonirvAhArtha prayukta pAdapUraka hai, yA prAkRta ke karaNa kAraka e0 va0 cihna 'NA' se isakA saMbaMdha hai ? jahA, sa jaai jaNaddaNA asurakulamaddaNA / garuDavaravAhaNA balibhuaNacAhaNA // 75 // [kamala] 75. udAharaNa: asura kula kA mardana karanevAle, garuDa ke zreSTha vAhana (para baiThane) vAle, bali nAmaka daitya ke bhuvana (rAjya) kI icchA karanevAle, janArdana kI jaya ho / TippaNI-jaai< jayati / jaNaddaNA, "maddaNA, "vAhaNA, "cAhaNA-ye kartAkAraka e0 va0 rUpa haiM, jinake padAMta 'a' ko dIrgha banA diyA gayA hai| (janArdanaH, 'mardanaH, 'vAhana, **cAhanaH (icchu:) 'cAhaNa, VcAha < saM0 icchati, (hi0 cAhanA, rA0 cAhavo (u0 chA' bo)| navAkSaraprastAra, mahAlakSmI chaMdaH diTTha johA gaNA tiNNiA, NAarAeNa jA viNNiA / mAsa aNa pAa TThiaM jANa muddhe mahAlacchiaM // 76 // 76. he mugdhe, jisa chanda ke pratyeka caraNa meM tIna yodhA (madhyalaghu paMcakalA yA ragaNa) kA varNana kiyA gayA hai, tathA jinake pratyeka caraNa meM eka mahIne kI AdhI arthAt pandraha mAtrA sthita hoM, use mahAlakSmI chanda samajho / (mahAlakSmI :-515515515) / TippaNI-NAarAeNa-< nAgarAjena / TTi-< sthitaaN| jANa-< jAnIhi, anujJA ma0 pu0 e0 va0 / mahAlacchiaM-< mahAlakSmIkAM > mahAlacchiaM, apabhraMza meM prAyaH dIrgha svarAnta zabdoM kI hrasvAMta pravRtti dekhI jAtI hai| isa prakAra apa0 meM 'akArAMta' strIliMga rUpa bhI pAye jAte haiM, de0 bhUmikA / jahA, muMDamAlA galA kaMThiA NAarAA bhuA saMThiA / vagghachAlA kiA vAsaNA caMDiA pAu siMhAsaNA // 77 // [mahAlakSmI] 77. udAharaNa: jisake gale meM muNDamAlA kI kaMThI (gale kA hAra) hai, hAtha meM sarpa sthita hai, jisane vyAghracarma ko vastra banA rakhA hai, vaha siMha para sthita caNDikA (merI) rakSA kare / / TippaNI-galA-< gale, yaha adhikaraNa e0 va0 ke artha meM prayukta zuddha prAtipadika rUpa 'gala' kA dIrdhIkRta rUpa hai| athavA ise 'galaka' (gala+ka) > galaa-galau > galA ke krama se 'AkArAMta' pulliMga zuddha prAtipadika rUpa bhI mAnA jA sakatA hai / (tu0 hi0 galA) / 75. sa jaai-C.O. vijaai / jaNadaNA-C. jaNadaNA / "maddaNA-C. madanaNA / bhuaNa-B. N. bhuvaNa / 76. NAarAeNaB. NAgarAeNa / viNNiA-C. viNNiauM, B. vaNNiA / TThiaM-0. tthiaM / jANa-B. jANu / 77. galA-0. gale / saMThiAN. saTThiA / vagghachAlA-C. vadhyachAA, K. vadhyachAlA N. vagghachallA / Page #144 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 2.78 ] kaMThiA - kaMThikA, (tu0 hi0 rAja0 kaMThI) / chAlA - vyAghracarma, 'challa' zabda dezI hai, isIse 'chAla' kA vikAsa huA hai (hi0 chAla) / 'chAla' ke padAMta 'a' ko chandonirvAhArtha dIrgha banA diyA gayA hai| pAu 8 pAtu, anujJA ma0 pu0 e0 va0 / sAraMgikA chaMda : varNavRttam kiA < kRtaH (kRtaM) > kia, 'a' chaMdonirvAhArtha dIrgha bana gayA hai / vAsaNA < vasanaM, kucha TIkAkAroM ne 'kiAvAsaNA' ko samasta pada (kRtavasanA) mAnA hai, jo galata hai / anya TIkAkAroM ne 'vyAghracarma kRtaM vasanaM' vyAkhyA kI hai| yaha vyAkhyA ThIka jAna par3atI hai| 'vAsaNA' meM chanda ke lie eka sAtha do do sthAnoM para 'a' kA 'A' ke rUpa meM dIrghIkaraNa pAyA jAtA hai / diavara kaNNo saaNaM, paa paa mattAgaNaNaM / sura muNi mattA lahiaM sahi saragikkA kahiaM // 78 // 78. he sakhi, jahA~ pratyeka caraNa meM eka dvijavara (caturlaghvAtmakagaNa), phira eka karNa ( dvigurvAtmaka gaNa ), phira aMta meM sagaNa (aMtaguru varNika gaNa) ho, isa DhaMga se jahA~ pratyeka caraNa meM mAtrA kI gaNanA ho, tathA zara (pA~ca) aura muni (sAta) arthAt 12 (5+7) mAtrA hoM, use sAraMgikA chaMda kahA jAtA hai / (sAraMgikA - IIII, ss, us ) TippaNI- aNaM, 'gaNaNaM, lahiaM, kahiaM vastutaH napuMsaka ke rUpa nahIM haiN| yaha anusvAra kevala chandonirvAhArtha tathA saMskRta kI gamaka lAne ke lie prayukta kiyA gayA hai / [119 saragikkA - 'eka' prati meM isakA 'saraMgikkA' pATha milatA hai| kiMtu yaha pATha chandonirvAha kI dRSTi se ThIka nahIM hai, kyoMki isameM eka mAtrA baDha jAtI hai| saMbhavataH yahI kAraNa hai, 'saraMgikkA' kA vikAsa 'saraMgikkA' huA hai / prA0 pai0 ke hastalekhoM meM prAyaH anunAsika kA saMketa lupta kara diyA jAtA hai| ataH isakA 'saragikkA' rUpa milatA hai| vaise eka prati (A. prati) ne 'sAraMgI' pATha rakha kara isa aDacana ko miTAne kI ceSTA kI hai| hamane bahusammata pATha 'saragikkA' hI liyA hai, jise 'sara~gikkA' kA rUpa samajhate haiN| jahA, hariNasarissA NaaNA kamalasarissA vaaNA / juajaNacittAhariNI piasahi diTThA taruNI // 79 // [ sAraMgikA ] 79. udAharaNa: he priyasakhi, (maiMne) hariNa ke samAna netravAlI, kamala ke samAna mukhavAlI, yuvakoM ke citta kA apaharaNa karanevAlI usa taruNI ko dekhA / TippaNI- sarissA sadRza sarisa sarissA (dvitva tathA dIrghIkaraNa kI pravRtti) (rAja' sarIso - sadRzaH) / cittAhariNI - cittahariNI - isameM 'A' (cittA) chaMdonirvAhArtha prayukta huA hai | pAittA chaMda : kuMtI puttA jua lahiaM tIe vippo dhua kahiaM / aMte hAro jaha jaNiaM taM pAittA phaNibhaNiaM // 80 // 78. paa paa - N. paa paNa kamalavilAsA / hariNI - A. C. taM pAittA ... bhaNiaM -C. O 80. jahA~ pratyeka caraNa meM AraMbha meM do kuntIputra arthAt karNa (gurudvayAtmaka gaNa ) hoM, isake bAda vipra (caturlaghvAtmaka gaNa ) tathA aMta meM hAra (guru) ho, use piMgala ke dvArA bhaNita pAittA chaMda (samajho ) / ( pAittA : - '''', 1111, 5 ) / saragikkA - A. O. saraMgikkA, C. sAraMgI / 79 sarissA - A. sahassa / kamalasarissA-C. haraNI / diTThA - C. K. diThThA / 80 tIe - B. C. tiio| dhua- A. B. dhuva / jaha-B. jahi / pAitA rUau kahiaM, N. pAittArU phaNibhaNiam / For Private Personal Use Only Page #145 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [2.81 120] prAkRtapaiMgalam TippaNI-jaNiaM< janita: > jaNio < jaNiu > jaNia / isI 'jaNia' ko chaMdonirvAhArtha 'jaNi' banA diyA gayA hai / jahA, phullA NIvA bhama bhamarA diTThA mehA jalasamalA / - Nacce vijjU piasahiA Ave kaMtA kahu kahiA // 81 // [pAittA] 81. udAharaNa: he priyasakhi, kadamba phUla gaye haiM, bhaure ghUma rahe haiM, jala se zyAmala megha dikhAI de gaye haiM, bijalI nAca rahI hai, kaho priya kaba AyeMge ? TippaNI-samalA < zyAmalAH > sAmalA > sAvalA (apa0) / vastutaH isa madhyaga 'ma' kA vikAsa 'vaM hotA hai| 'samalA' (sAvalA) ko chandonirvAha ke lie 'samalA' banA diyA hai| (tu0 rAja0 sA~vaLo, braja0 sA~varo) isa saMbaMdha meM itanA saMketa kara diyA ki 'V' ke nAsikya tattva (nejala elimeMTa) kA prabhAva pUrvavartI tathA paravartI svaroM para bhI pAyA jAtA hai| prA0 0 ke sAvalA (bartanI, sAmalA) kA uccAraNa sA~valA (sawla) rahA hogA, yaha uccAraNa Aja bhI rAja0 meM surakSita hai| Nacce < nRtyati, vartamAnakAlika pra0 pu0 e0 va0 / Ave / AyAti; bhaviSyat ke artha meM vartamAnakAlika prayoga-AgamiSyati-(AyAsyati) pra0 pu0 e0 va0 / kaMtA < kAMtaH, chaMdonirvAhArtha padAMta 'a' kA dIrdhIkaraNa / kahu < kathaya, anujJA ma0 pu0 e0 va0 / kahiA < kdaa| kamala chaMda : sarasagaNaramaNiA diavara jua paliA / guru dharia paipao dahakalaa kamalao // 82 // 82. jahA~ pratyeka caraNa meM sarasagaNa se ramaNIya (suMdara gaNavAle) do dvijavara (caturlaghvAtmaka gaNa) par3eM, aMta meM guru dharA gayA ho, tathA dasa mAtrA ho, (vaha) kamala chaMda hai| (kamala :-II, IIII, 5) TippaNI-paliA < patitaH > paDio > paDia > paDila / chandonirvAhArtha padAMta 'a' ko dIrgha banA diyA gayA / karmavAcya bhUta0-kRdaMta / dharia-2 dhRtaH > dhario > dhariu-dharia / karmavAcya bhUta0-kRdaMta / jahA, . cala kamalaNaaNiA khaliathaNavasaNiA / hasai paraNialiA asai dhua vahuliA // 83 // [kamala] 83. udAharaNa: caMcala kamala ke samAna netroM vAlI bahU jisake stana kA vastra khisaka rahA hai, dUsaroM ke samakSa ha~satI hai, to vaha nizcaya hI asatI (duzcaritra) hai| TippaNI-paraNialiA-< paranikaTe, yahA~ chandonirvAhArtha 'a' ko jor3A gayA hai| vastutaH 'paraNiali' ('i' adhikaraNa e0 va0 kI vibhakti) hI mUla zabda hai| Niala, tu0 'niyara (avadhI), jehi paMchI ke niyara hoi kahai biraha kai bAta (jaaysii)| 81. phullama-C. phullo / NIvA-A. NIpA / jalasamalA-C.O. degsamarA, N. jalasabharA / kahu-N.O. sahi / kahiA-B. shiaa| 82. sarasa-C. supia / diavas-C. N. diagaNa / paliA-C. a paliA / guru .. pao-C. saalagaNa pai pao, N. "pai pu| 83. kamala -C. cavalaNaaNaA / khalia-C. khalai / vasaNiA-C. K. vasaNaA / asai-B. lasai / dhua-A. dhuva / . Page #146 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 2.84] varNavRttam [121 vahuliA-vadhU-TI+kA (vadhUTikA) > apa0 vahu+DI (lI)+A (vahuDiA), vahuliA-vahuliyA; isameM eka sAtha do do svArthe pratyaya pAye jAte haiN| [tu0 bahuriyA (kabIra)] | . biMba chaMdaH. raai phaNi biMba eso gurujuala savvaseso / sirahi dia majjha rAo guNaha guNie sahAo // 84 // 84. jahA~ sira para (padAdi meM) dvija (caturlaghvAtmaka gaNa), madhya meM rAjA (madhyaguru catuSkala; jagaNa) tathA zeSa meM do guru diye jAyeM, guNiyoM ke sahAyaka phaNI (piMgala) ise biMba kahate haiM (phaNI ne isa biMba chanda kI racanA kI hai); ise guNo (samajho) / biMba:-||II, IS1, 55) / TippaNI-sirahi-< zirasi, sira+hi; adhikaraNa kAraka e0 va0 / guNahi-anujJA ma0 pu0 ba0 va0 / jahA, . calai cala vitta eso Nasai taruNattaveso / supurusaguNeNa baddhA thira rahai kitti suddhA // 85 // [biMba] 85. udAharaNa: yaha caJcala dhana calA jAtA hai, taruNatva kA veSa (yauvana) (bhI) naSTa ho jAtA hai, acche pauruSa guNoM se (guNa rUpI rassI se) bA~dhI huI zuddha kIrti sthira rahatI hai| TippaNI-taruNatta-< taruNatvaM (de0 pizela 6 597; tva > tta, tu0 pumatta < puMstva), rukkhatta (rukSatva) maNuyatta (manujatva), bhaTTitta (bhrtRtv)| ___tomara chaMda: jasu Ai hattha viANa taha be paohara jANa / pabhaNei NAaNariMda ima mANu tomara chaMda // 86 // 86. jisake Adi meM hasta (gurvata sagaNa) samajho, taba do payodhara (jagaNa) jAno, nAgoM ke rAjA piMgala kahate haiM ki isa taraha tomara chanda mAno / (tomara // 5 151, ISI) / TippaNI-Ai-< Adau / viANa-vi + jAnIhi; jANa < jAnIhi, mANu < manyasva (mAnaya), ye saba AjJA ma0 pu0 e0 va0 ke rUpa haiN| jahA, cali cUa koilasAva mahumAsa paMcama gAva / maNa majjha vammaha tAva Nahu kaMta aJja vi Ava // 87 // [tomara] 87. udAharaNa:koI virahiNI sakhI se kaha rahI hai (he sakhI), koyala ke bacce Ama kI ora jAkara vasaMta samaya meM paMcama kA gAna kara rahe haiN| mere mana ko kAmadeva tapA rahA hai, priya abhI taka nahIM lauTA hai| Ti0-cali-< calitvA; pUrvakAlika kriyA rUpa / 84. ai-C. raia / juala-A. juvala / sirahi-C. O. sirasi / majjha-C. K. majhjha / 85. cala vitta-B. cali citt| taruNattaveso-B. taruNaMta / supurusa-A. B. supurisa / baddhA-C. nnddhaa| thira rahai-0. rahai thir| 86. jasu-A. jasU / viANaA. veANa / be-N. ba / NAa-A. B. nnaau| NariMda-C. NareMda, O. NareMdu / ima-C.O. ema / mANu-K.C. jANa, 0. mANa / chaMda-0. chaMdu / 87. "sAva-0. 'sAu / gAva-0. gAu / majjha-K. majhjha / vammaha-0. vamma / tAva-0. tAu / Nahu-0. nnhi| ajja-N. ajju / Ava-O. Au / 87-0.86 / . Page #147 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 122] prAkRtapaiMgalam [2.88 koilasAva-< kokilazAvAH, kartAkAraka ba0 va0 meM prAtipadika kA prayoga / gAva-2 gAyaMti; vartamAnakAlika pra0 pu0 ba0 va0 zuddha dhAtu kA prayoga / / maNa majjha-kucha TIkAkAroM ne 'manomadhye' mAnA hai, kuchane 'mano mama' artha liyA hai, hameM dUsarA artha ThIka jaMcatA hai| majjha-< mama (de0 pizela 6 415, 6 418) / tAva-< tApayati; NijaMta kiyA rUpa, 'VtavANic+0 (zUnya tiG) = tAv+0 = tAva; NijaMta kA vartamAnakAlika pra0 pu0 e0 va0 / ajju-< adya > ajja > ajju; (hi. Aja) / Ava-< AyAti; vartamAnakAlika pra0 pu0 e0 va0 'zUnya vibhakti' yA zuddha dhAtu rUpa / rUpamAlA chaMdaH NAArAA jaMpe sArA e, cArI kaNNA aMte hArA e| aTThArAhA mattA pAAe, rUAmAlA chaMdA jaMpIe // 88 // 88. (jahA~ pratyeka caraNa meM) cAra karNa (gurudvayAtmaka gaNa) tathA aMta meM hAra (guru) hoM arthAt jahA~ nau guru hoM, tathA aThAraha mAtrA hoM, yaha utkRSTa rUpamAlA chaMda kahA jAtA hai, aisA nAgarAja piMgala kahate haiN| (rUpamAlA-555555555) Ti0-jaMpe-< jalpati; vartamAnakAlika pra0 pu0 e0 va0 / aTThArAhA-< aSTAdaza; ('aTThAraha' kA chandonirvAhArtha vikRtarUpa, 'aTThAraha' ke lie de0 pizela $ 443) / jaMpIe-< jalpyate; karmavAcya vartamAna pra0 pu0 e0 va0 / jahA, jaM Nacce vijjU mehaMdhArA paMphullA NIpA sadde morA / vAaMtA maMdA sIA vAA, kaMpaMtA gAAkaMtA NA A. // 89 // [rUpamAlA] 89. udAharaNa:kisI virahiNI kI ukti hai| "bijalI nAca rahI hai, meghAMdhakAra (phaila gayA hai), kadaMba phUla gaye haiM, mora zabda kara rahe haiM, zItala pavana maMda maMda cala rahA hai; isa liye merA zarIra kA~pa rahA hai, (hAya) priya (abhI taka) nahIM AyA / Tio-mehaMdhArA-< meghAMdhakAraH, 'padAMta A' chandonirvAhArtha hai| paMphullA-< praphullA: > paphullA, isI 'paphullA' meM chandonirvAhArtha anusvAra kA samAveza kara 'paMphullA' banA diyA gayA hai| yaha karmavAcya-bhAvavAcya bhUtakAlika kRdaMta rUpa haiN| sadde-< zabdAyate; vartamAnakAlika pra0 pu0 ba0 va0 / vAaMtA-< vAntaH (vartamAnakAlika kRdaMta rUpa, ba0 va0 ) / kaMpaMtA-< kampat (gAtraM gAA) vartamAnakAlika kRdaMta e0 va0 (kaMpaMta) kA chandonirvAhArtha vikRta rUpa / A-< AyAtaH > Ao > AA > A (hi0 AyA, jo vastutaH 'A A' kA hI zrutiyukta rUpa hai; rA0 aayo)| dazAkSaraprastAra, saMyutAchaMdaH jasu Ai hattha viANio taha be paohara jANio / guru aMta piMgala jaMpio sai chaMda saMjuta thappio // 90 // 88. jaMpe-N. jappe / aTThArAhA-N. aTThAdAhA / rUAmAlA-0. rUAmAli / chaMdA-C. chaMdo / jaMpIe-A. jaMpAe, C. O. jaMpU e / 89. paMphullA-C. paphullo, 0. papphullA / NIpA-0. NIvA / sadde-C. sade / vAaMtA-C. vIaMtA / maMdA-C. mattA / 90. jasu-A. jasU / piMgala-piMgale / sai-B. tai, C.O. soi, N. sahi / chaMda-0. chaMdu / Page #148 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 2.91] varNavRttam [123 90. he sakhi, jisake Adi meM (pratyeka bhAga meM) hasta (gurvaMta sagaNa), isake bAda do payodhara (madhyaguru jagaNa) tathA aMta meM guru ho, vaha piMgala dvArA ukta saMyutA chanda hai / (saMyutA-15, 151, 151, 5) | TippaNI-viANio-< vijJAtaH, jANio < jJAtaH, jampio < jalpitaM / thappio-< sthApitaM, karmavAcya bhUtakAlika kRdaMta rUpa / jahA, tuha jAhi suMdari appaNA, paritajji dujjaNathappaNA / viasaMta keaisaMpuDA Nahu evi Avia vappuDA // 91 // 91. udAharaNa:koI sakhI nAyikA ko svayaM abhisaraNa karane kI salAha detI kaha rahI hai : he sundarI, tU svayaM hI duSTa vyaktiyoM ke dvArA sthApita vyavasthA (kulInAcaraNa) ko chor3akara apane Apa hI (usake samIpa) jA; ye ketakI ke phUla phUla rahe haiM aura vaha becArA abhI bhI nahIM AyA hai| TippaNI-tuha-< tvaM; mUlata: 'tuha' ma0 bhA0 A0 meM sampradAna-sambandha kAraka e0 va0 rUpa hai (de0 pizela , 421 pR. 297) vaise prAkRta meM 'tuha' kA prayoga karma kAraka e0 va0 meM bhI milatA hai (vahI 6 420 pR. 298) / kartA kAraka e0 va0 meM apabhraMza meM isakA rUpa 'tuhu~' milatA hai (pUrvI apa0) (tagAre 6 120 e) / tagAre ne bhI 'tuha' zabda kA saMketa sampradAna-saMbaMdha-apAdAna kAraka e0 va0 meM kiyA hai (vahI $ 120 e, pR. 216) avahaTTa kAla meM Akara saMbaMdhavAle rUpoM kA itanA adhika prasAra huA hai ki ve kahIM kahIM kartA-karma meM bhI prayukta hone lage haiN| athavA isakA vikAsa sIdhe 'tuhu~' se bhI mAnA jA sakatA hai| avahaTTha meM kartA kAraka e0 va0 'u' ke lopa kA prabhAva yahA~ par3A jAna par3atA he tathA 'tuhu~' > tuhu > tuha ke kama se isakA vikAsa huA hai| jAhi-< yAhi, anujJA ma0 pu0 e0 va0 / appaNA-< AtmanA, prA0 meM 'apa' (Atman) zabda ke karaNa e0 va0 meM 'appaNa' (ma0, ardhamA0 jainama0, zau0) appeNa, appeNaM (ardhamA0), appANeNaM (ardhamA0), appaNeNa (ma0) rUpa milate haiM (de0 pizela 6 401) / pa0 apa0 meM isake appeM, appi, appu (?), appA-e, appuNu, appaeNa, appaNe, tathA pUrvI apa0 meM appahi (dohAkoSa) rUpa milate haiM / 'appaNa' rUpa sambandha kAraka meM milatA hai (de0 tagAre 6 129 e) / isI 'appaNa' kA 'A' vAlA rUpa 'appaNA' hai| paritajji / parityajya, pUrvakAlika kriyA rUpa / viasaMta keaisaMpuDA-prAyaH samI TIkAkAroM ne ise samasta pada 'vikasatketakIsaMpuTe' (kAle prAvRSi iti zeSaH) kA rUpa mAnA hai| eka TIkAkAra ne 'vikasaMtu ketakIsaMpuTAH' artha kiyA hai| ye donoM artha galata haiN| maiM isakA artha 'vikasaMtaH ketakIsaMpuTAH (saMti)' karanA ThIka samajhatA hU~, tathA 'viasaMta' ko samasta pada kA aMga nahIM mAnatA, na ise anujJA pra0 pu0 ba0 va0 kA rUpa hI / vastutaH yaha vartamAnakAlika kriyA ke lie vartamAnakAlika kRdaMta kA ba0va0 ke artha meM zuddha prAtipadika prayoga hai| AviaL AyAtaH > Aio > Aia se 'va' zruti vAlA rUpa 'Avia' banegA / vappuDA-dezI zabda (artha 'varAkaH, becArA), (pU0 rAja, 'bhApar3o' bra0 bApuro) / caMpakamAlA chaMda : hAra ThavIje kAhaladujje kuMtia puttA e gurujuttA / hattha karIje hAra ThavIje caMpaamAlA chaMda kahIje // 12 // 92. jahA~ pahale hAra (guru) sthApita kiyA jAya, isake bAda do kAhala (laghu), phira guruyukta kuMtIputra (karNa arthAt 91. tuha-B. tahu / paritajji -K. paritejji / saMpuDA-N. O. saMpulA / Nahu-K. O. Nihu / evi-K. ehu / Avia-A. Avai, K. Aviha, 0. Aihi / vappuDA-C. N. vappulA / 92. ThavIje-C. Thavijje / e gurujuttA-0. hArasajuttA / hatthaC. jattha / karIje-C. ThavIe, 0. karijje / ThavIje-C. karIje, 0. Thavijje / kahIje-C. muNIje, 0. karijje / Page #149 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 124] prAkRtapaiMgalam [2.93 dviguru gaNa), phira hasta (sagaNa) kiyA jAya aura aMta meM punaH hAra (guru) sthApita kiyA jAya, use campakamAlA chaMda kahA jAtA hai| (caMpakamAlA-51555155) / TippaNI-ThavIje, karIje, kahIje (sthApyate, kriyate, kathyate), karmavAcya rUpa / jahA, oggarabhattA raMbhaapattA, gAika ghittA duddhasajuttA / moiNimacchA NAlicagacchA, dijjai kaMtA khA puNavaMtA // 93 // [caMpakamAlA] 93. udAharaNa: kele ke patte meM dUdha se yukta ogara kA bhAta tathA gAya kA ghI, moiNi matsya (vizeSa prakAra kI machalI) tathA nAlIca ke gucche kA sAga priyA ke dvArA diyA jAtA hai aura puNyavAn vyakti khAtA hai| TippaNI- bhattA, pattA, juttA, pittA, "maMtA ina sabhI meM chandonirvAhArtha padAMta 'a' ko dIrgha banA diyA gayA hai| sabhaapattA < rambhApatre, yahA~ 'patta' (pattA) kA adhikaraNa e0 va0 ke artha meM zuddha prAtipadika prayoga hai| gAika dhittA (gAya kA ghI) 'ka' ke lie de0 parasarga / dijjai - dIyate, karmavAcya rUpa / khA < khAdati-vartamAna pra0 pu0 e0 va0 ke lie zuddha dhAtu kA prayoga / sAravatI chaMda : dIha lahU jua dIha lahU, sAravaI dhua chaMda khuu| aMta paohara ThAi dhaA, cAdaha matta virAma kaA // 94 // 94. jahA~ pratyeka caraNa meM krama se dIrgha ke bAda do laghu, phira dIrgha ke bAda eka laghu tathA aMta meM payodhara (jagaNa) tathA phira dhvaja (15) sthApita kara caudaha mAtrA para virAma kiyA jAya, use sAravatI chaMda kaho / (sAravatI :-5||5||5) TippaNI-kahU (kahu) < kathaya-AjJA ma0 pu0 e0 va0; padAMta 'u' ko chaMdonirvAhArtha dIrgha kara diyA hai| ThAi < sthApayitvA-pUrvakAlika kiyA / kaA < kRtaH > kao > kaa (padAMta 'a' kA dIrdhIkaraNa) / jahA, putta pavitta bahuta dhaNA, bhatti kuTumbiNi suddhamaNA / hakka tarAsai bhicca gaNA ko kara babbara sagga maNA // 95 // [sAravatI] 95. udAharaNaH putra pavitra ho, (ghara meM) bahuta dhana ho, patnI pavitra manavAlI tathA bhakta (pativratA) ho, naukara hA~ka (DATa) se hI Darate hoM, to babbara kahatA hai, svarga kI icchA (mana) kauna kare ? TippaNI-tarAsai < vyasyati / hakka < hakkAreNa (hA~ka), karaNa e0 va0 / kara < karatu-anujJA, pra0 pu0 e0 va0 / sagga < svarga-adhikaraNa e0 va0 / suSamA chaMda : kaNNo paDhamo hattho jualo, kaNNo tialo hattho cautho / 93. ogga-A. ogara / duddha-C. K. dudhdha / sajuttA-A. sUjattA, C. sujjuttA, N. sujuttA / NAlica-B. K. nAlica / puNavaMtAC.O. puNamantA / 94. dhua-A. dhuva / ThAi-N. ThAna / cAdaha-C.O. caudaha, N. codaha / 95. hakka-C.O. hakke / 96. paThamo-0. paalo / jualo-A. yuvalo, C. juggalo / cautho-C. O. paalo / susamA-A. suusmaa| Page #150 -------------------------------------------------------------------------- ________________ varNavRttam solA kalaA chakkA valaA, esA susamA diTThA susamA // 96 // 96. jahA~ pratyeka caraNa meM pahale karNa ( dvigurugaNa), dUsare hasta (gurvaMta sagaNa), tIsare karNa ( dviguru gaNa), tathA cauthe hasta (gurvata sagaNa) ho tathA solaha mAtrA hoM, (jinameM ) chaH valaya (guru) (tathA cAra laghu hoM), yaha prANoM ke samAna pyArA (asusamA) susamA chaMda hai / 2.97 ] ( susamA : - SSSSSS ) | TippaNI-paDhamo < prathamaH, tialo < tRtIyaH, cautho < caturthaH / jahA, bhohA kavilA uccA NialA, majjhe pialA NettA jualA / rukkhA vaaNA daMtA viralA, kese jiviA tAkA pialA // 97 // [suSamA ] 97. udAharaNa: jisakI bhauMhe kapila (bhUrI) hoM, lalATa U~cA ho, donoM netra bIca meM pIle hoM, vadana rUkhA ho, tathA dA~ta virala hoM, usakA priya kaise jI sakatA hai ? TippaNI- isa padya ke kaI zabdoM meM chaMdonirvAhArtha padAMta meM dIrghIkaraNa kI pravRtti pAI jAtI hai :- bhohA, uccA, NialA, pialA, jualA, rukkhA, vaaNA, pialA / pialA < pIta+la (svArthe) > *pialo> piala (pialA), (rA0 pIlo, vraja0 pIro) / pialApriya+la (svArthe) > *pialo > piala (pialA) / (hi0 pyArA, rAja0 pyAro ) / kese -< kathaM / jiviA - jIvati, yahA~ bhI 'a' chandonirvAhArtha prayukta huA hai, isakI pahalI svara dhvani (I) kA hrasvIkaraNa bhI chanda ke lie hI huA hai amRtagati chaMdaH-- I diavara hAra pialiA, puNa vi taha TThia kariA / vasu lahu be gurusahiA, amiagaI dhua kahiA // 98 // 98, jahA~ pratyeka caraNa meM, pahale dvijavara (caturlaghvAtmaka gaNa) tathA bAda meM hAra (guru) prakaTa hoM tathA punaH vaise hI sthApita kiye jAya~, ATha laghu tathA do guru se yukta vaha chaMda amRtagati kahA jAtA hai / (amRtagati - III 5 III ) TippaNI -kariA - < kRtA:, karmavAcya bhUtakAlika kRdaMta ba0 va0 / kahiA--< kathitA, karmavAcya bhUtakAlika kRdaMta (strIliMga) / jahA, [ 125 saraasudhA aravaaNA viaasaroruhaNaaNA / maagalakuMjaragamaNI piasahi diTThia taruNI // 99 // [ amRtagati ] 99. udAharaNa: he priyasakhi, (maiMne) zarat ke candramA ke samAna mukhavAlI, vikasita kamala ke samAna vadana vAlI, madamatta kuMjara ke samAna gati vAlI taruNI ko dekhA / 97. bhohA - O. bhuhaa| kavilA - C. kpilaa| NialA - A. lilarA, B. NidalA, C. K. hialA / majjhe - K. majhjhA / NettAC. aNA / viralA - C. vialA / kese - A. B. kaise, O. kaise / jiviA -C. jivilA, - tAkA - O. taako| 98. vasuB. vahu / amiagaI - N. amiagai / 99. saraa - B. sarasa / 'sudhAaravaaNA - C. suhAvaNaNa aNA - O suhAara' / viaa' - A. vikaca, C. cavalasaroruhavaaNA, K. vikaa, O vimala maa- C. gaa maadeg gamaNA, O maagaa / piasahi -C. jivia samAsaa ramaNA / diTThia - A. B. diTThA, O diu / For Private Personal Use Only Page #151 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 126] prAkRtapaiMgalam [2.100 TippaNI-maagala-< madagala, (pu0 hi0 maigala 'haathii')| diTThia-< dRSTA, strIliMga karmavAcya bhUtakAlika kRdanta kA prayoga / ekAdazAkSara prastAra, 'baMdhu chaMdaH NIla saruaha eha karIje, tiNNI bhaAgaNa jattha bhaNIje / solaha mattaha pAa ThavIje, dugguru aMtahi baMdhu kahIje // 100 // 100. jisake pratyeka caraNa meM tIna bhagaNa kahe jAya~, tathA anta meM do guru sthApita kiye jAyeM aura solaha mAtrA hoM, use baMdhu (nAmaka chanda) kahA jAtA hai| ise nIlasaroruha bhI kahA jAtA hai (athavA aisA nIle bAloM vAle piMgala ne kahA hai)| TippaNI-karIje-(kriyate), kahIje (kathyate), ThavIje (sthApyate), bhaNIje (bhaNyate), ye saba karmavAcya rUpa haiN| jattha-< yatra / mattaha-< mAtrAH, (1) 'ha' apa0 meM mUlataH' saMbaMdha kAraka kI sup vibhakti hai, jisakA prayoga dhIre dhIre anya vibhaktiyoM meM bhI hone lagA hai| (2) kartAkAraka ba0 va0 meM isakA prayoga saMdezarAsaka meM bhI milatA hai :-'abuhattaNi abuhaha Nahu pavesi' (21), (abudhatvena, abudhAH na khalu pravezinaH) de0 saMdezarAsaka (bhUmikA) 6 51 / (3) isakA prayoga prAcIna maithilI meM dekhA gayA hai, jahA~ isake 'aha-Aha' rUpa vizeSaNa tathA karmavAcya bhUtakAlika kRdaMta ke ba0 va0 meM pAye jAte haiN| 'kaisavAha betAlaha (=kIdRzAH vetAlA:)', 'aneka RSikumAra dekhuaha' (varNaratnAkara) / DaoN. cATuA ne isakI vyutpatti prA0 bhA0 A0 "sya' se mAnI hai, jo mUlataH apa0 meM sambandha kAraka e0 va0 kA rUpa thA / dhIre dhIre yaha saMbaMdha ba0 va0 meM tathA anyatra bhI prayukta hone lagA / (de0 varNaratnAkara (bhUmikA) 26) / jahA, paMDavavaMsahi jamma dharIje, saMpaa ajjia dhammaka dijje / sou juhiTThira saMkaTa pAvA, devaka limakhaa keNa miTAvA // 101 // [baMdhu] 101. udAharaNa: jisane pAMDavavaMza meM janma dhAraNa kiyA, saMpatti kA arjana karake use dharma ko diyA; usI yudhiSThira ne saMkaTa prApta kiyA; daiva ke lekha ko kauna miTA sakatA hai ? TippaNI-paMDavavaMsahi-< pAMDavavaMze, adhikaraNa e0 va0 / dharIje-(dhriyate), dijje (dIyate) karmavAcya rUpa / ajjia-< arjayitvA, pUrvakAlika kriyA rUpa (ajja+ia) / dhammaka < dharmAya, 'ka' sampradAna-saMbaMdha kA parasarga, de0 bhUmikA / pAvA-< prAptaH karmavAcya bhUtakAlika kRdaMta rUpa 'pAA' kA va-zrutiyuktarUpa (pAv A) / devaka likkhia-< daivasya likhitaM, 'ka' saMbaMdha kA parasarga de0 bhUmikA / / keNa-kena, miTAvA, karmavAcya bhUtakAlika kRdanta kA 'va-zruti vAlA rUpa / (miTAv A) (hi0 miTAyA, pU0 rA0 maTAyo) / sumukhI chaMdaH diavara hAra lahU jualA, valaa pariTThia hatthaalA / paa kala codaha jaMpa ahI, kaivara jANai so sumuhI // 102 // 100. NIla-C. lIla / saruaha-C. saroruha / karIje-B. kahIje / jattha-N. tattha / bhaNIje-C. dharIje, B. karIje K. kahIje / pAa-C. pAu / kahIje-A.O. karIje C. muNije, K. bhaNIje / 101. paMDava-0. paMDau / jamma-B. janma / dharIjeA. B. dharijje, C. karIjeM, 0. karIje / dhammaka dijje-A. dhammake dijje, C. dhamma dharIje, O. dhamma karIje / so-C. soi / juhiTThira-C. judhiTThira K. juhuThThira / devaka-C. daia, A. B. daivaka / likkhia-A. B. N. lekkhia, C. lekkhala / miTAvAO. meTAA / 101-100 / 102. pariTThia-C. paviThThia / codaha-A. B. caudaha, C. caudaha, K. cauddaha, N. codaha / jaMpa 0. jaMpu / kaivas-0. kaiaNavA / jANai-A. jANaha, B. jANahi, K. ballahi, lahiho / so-K. C. ho / Page #152 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 2.103] varNavRttam [127 102. pahale dvijavara (caturlAtmaka gaNa), phira hAra (guru), phira do laghu valaya (eka guru), taba hastatala (gurvaMta sagaNa) ho, tathA pratyeka caraNa meM 14 mAtrA ho, vaha sumukhI chaMda hai, aisA kavivara sarparAja (ahI, piMgala) ne kahA hai| sumukhI:-IIISIS = pratyeka caraNa 11 varNa / . TippaNI-pariTTia-2 paristhitAH, pari+VThA+ia, karmavAcya bhUtakAlika kRdaMta pratyaya / codaha-< caturdaza > cauddaha > coddaha > codaha / jaMpa-< jalpati, vartamAna pra0 pu0 e0 va0 zuddha dhAtu rUpa / ahI-< ahiH, chandonirvAhArtha dIrgha rUpa / jahA, aivala jovvaNadehadhaNA, siviaNasoara baMdhuaNA / ___ avasau kAlapurI gamaNA parihara babbara pApa maNA // 103 // [sumukhI] 103. udAharaNa: yauvana, deha tathA dhana atyanta caMcala haiM; bAMdhava svapna ke samAna haiM; kAlapurI meM avazya jAnA hai| babbara kahatA hai, apane mana ko pApa se haTAvo (athavA apane pApI mana ko roko)| TippaNI-aicala< aticalAni, kartA ba0 va0 meM prAtipadika kA prayoga / jAvaNadehadhaNA-< yauvanadehadhanAni (degdhaNa prAtipadika rUpa kA chandonirvAhArtha dIrgharUpa); jAvvaNa < yauvanaM / siviaNasoas-< svapnasodaraH kartAkAraka ba0 va0; siviaNa < svapna, 'i' kA do sthAna para Agama; 'pa' kA lopa / kAlapurI-< kAlapuryAM, adhikaraNa e0 va0 / gamaNA-(= gamaNa kA dIrgha rUpa, chandonirvAhArtha) L gamanaM; (bhAvavAcaka kriyAmUlaka pada) / pApa maNA-(1) pApAt manaH (parihara); (2) pApaM manaH parihara / dodhaka chaMdaH cAmara kAhala jugga ThavIje, hAra lahU jua tattha dharIje / kaNNagaNA paa aMta karIje, dodhaa chaMda phaNI pabhaNIje // 104 // 104. cAmara (guru), tathA do kAhala (do laghu) ko sthApita karanA cAhie, taba eka hAra (guru) tathA do laghu ko do bAra dharanA cAhie, pratyeka pada ke anta meM karNa gaNa (gurudvayAtmaka gaNa) karanA cAhie-ise phaNI (sarparAja piMgala) dodhaka chaMda kahate haiN| dodhaka chNdH-5||5||5||55 = 11 varNa / Ti0-"jugga-< 'yugaM; dvitvapravRtti / ThavIje-1 sthApyate, dharIje L dhriyate, karIje L kriyate, ye tInoM karmavAcya rUpa haiM / pabhaNIje-yaha bhI karmavAcya rUpa hI hai, yadyapi, TIkAkAroM ne ise kartRvAcya rUpa 'prabhaNati' mAnA hai| tuka milAne ke lie ise karmavAcya rUpa meM prayukta kiyA gayA hai / isakA saMskRta rUpAntara "dodhakaM chandaH phaNinA prabhaNyate" honA caahie| jahA, piMga jaTAvali ThAvia gaMgA, dhAria NAari jeNa adhaMgA / caMdakalA jasu sIsahi NokkhA, so tuha saMkara dijjau mAkkhA // 105 // [dodhaka] 103. jAvvaNa-A. B. C. K. jovvaNa, N. juvvaNa / siviaNa-A. sivaNaa, C. siviNaa / baMdhuaNA-N. E. 'jaNA / avasaU-0. ausau / 104. cAmara-B. cAmala / dharIje-C. karIje / aMta-C. aMtara / karIje-C. dIje / dodha chaMda -N. dodhaka chandaha NAma karIje, C. degphaNIsa bhaNIje, 0. chaMdu phaNide bhaNIje / 105. ThAvia-N. dhAria / dhAria-C. 0. ThAvia / NAkkhA-B. cokkhA / tuha-A. B. tua, 0. mahu / dijja-A. diijju| mAkkhA-A. sAkkhA, B. N. sokkhA / Page #153 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 128] prAkRtapaiMgalam [2.106 105. udAharaNa: jinhoMne pIlI jaTA meM gaMgA sthApita kI hai, jinhoMne ardhAMga meM nAgarI (gaurI) dhAraNa kI hai, jinake sira para suMdara candrakalA hai, ve zaMkara tumheM mokSa deN| Ti0-piMNa jaTAvali ThAvia gaMgA-eka TIkAkAra ne ise samasta pada mAnane kI bhUla kI hai :'piMgalajaTAvalisthApitagaMgaH / vastuta: yaha 'piMgajaTAvalyAM sthApitA gaMgA' hai| ThAvia-< sthApitA; VThAva + ia / NijaMta kriyA rUpa se karmavAcya bhUtakAlika kRdaMta strIliMga, e0 v0| dhAria-2 dhRtA; karmavAcya bhUtakA0 kRdaMta rUpa, strI0 / adhaMgA-adhaMga kA chaMdonirvAhArtha dIrgha rUpa; L ardhAMge, adhikaraNa e0 va0 / NokkhA -dezI zabda, saM0 'ramaNIyA' ke artha meM / tuha- tubhyaM / dijjaU-vidhi prakAra u0 pu0 e0 va0 kA rUpa, 'dadyAt' / mAkkhA -(=mokkha kA chandonirvAhArtha dIrgha rUpa) < mokSaM, karma kAraka e0 va0 meM prAtipadika kA prayoga / zAlinI chaMda:_ kaNNo duNNo hAra ekko visajje, sallA kaNNA gaMdha kaNNA suNijje / bIsA rehA pAa pAe gaNijje, sapyArAe sAliNI sA muNijje // 106 // 106. duganA karNa (do bAra do guru), isake bAda phira eka hAra (guru) diyA jAya, phira kramaza; zalya (eka laghu), karNa (do guru), sune jAya~; pratyeka caraNa meM bIsa mAtrA ginI jAya~, sarparAja piMgala ne use zAlinI mAnA hai / (zAlinI 5555575555 = 11 varNa) / Ti0-visajje-(=visRjyate), suNijje (=zrUyate), gaNijje (=gaNyaMte), muNijje (=manyate), karmavAcya rUpa / jahA, raMDA caMDA dikkhidA dhammadArA, majjaM maMsa pijjae khajjae a / bhikkhA bhojjaM cammakhaMDaM ca sajjA, kolo dhammo kassa No bhAdi rammo // 107 // 107. udAharaNa: caMDA (kopavatI) maMtrAnusAra dIkSita raMDA hI jahA~ patnI hai; (jahA~) madya pIyA jAtA hai, aura mAMsa khAyA jAtA hai; bhikSA bhojana hai tathA carmakhaMDa zaiyyA hai, vaha kaula dharma kise acchA na lagegA ? yaha udAharaNa karpUramaMjarI saTTaka se liyA gayA hai, vahA~ yaha prathama yavanikAMtara kA 23 vA~ padya hai, isakI bhASA prAkRta hai| Ti0-pijjae-(pIyate), khajjae (khAdyate), karmavAcya rUpa / damanaka chaMda: diavarajua lahu jualaM, paa paa paalia valaaM / cau paa cau vasu kalaaM, damaNaa phaNi bhaNa laliaM // 108 // 108. jahA~ pratyeka caraNa meM do dvijavara (arthAt do bAra caturlaghvAtmaka gaNa; ATha laghu). phira do laghu tathA aMta meM eka guru (isa prakAra 10 laghu tathA eka guru) prakaTita hoM, jahA~ cAroM caraNoM meM (milAkara) cAra aura ATha arthAt 48 mAtrA hoM, phaNirAja piMgala usa lalita chaMda ko damanaka kahate haiM / (damanaka-|| III III Is=11 varNa) Ti0-paalia-< prakaTitaM; karmavAcya bhUtakAlika kRdaMta rUpa / * 106. visajje-O. visajjo / sallA-C. sllo| gaNijje-0. muNijja / muNijje-C. suNijje, N. puNijje, O. bhaNijja / 107. dikkhidA-C. dikkhiA / khajjae-0. khajjie / a-K. aa| bhikkhA -C. bhiSA / sajjA-C. sajjA / kolo-C. koNNo / 108. diavara-B. dvijavara / lahu-B. laghu / phaNi bhaNa laliaM-C. bhaNa phaNi bhnniaN| Page #154 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [129 2.102] prAkRtapaiMgalam kalaaM-< kalAH (chaMdonirvAhArtha anusvAra) / jahA, pariNaasasaharavaaNaM vimalakamaladalaNaaNaM / vihiaasurakuladalaNaM, paNamaha sirimahumahaNaM // 109 // [damanaka] 109. udAharaNa: pUrNa candramA ke samAna mukhavAle, vimala kamalapatra ke samAna netra vAle, asura kula kA dalana karanevAle, zrImadhusUdana (kRSNa) ko praNAma kro| Ti0-paNamaha-pa+VNama+ha; AjJA ma0 pu0 ba0 va0 / senikA chaMda : tAla NaMdae samuddatUraA, johaleNa chaMda pUraA / gArahAi~ akkharAiMjANiA, NAarAa jaMpa ea seNiA // 110 // 110. jisa chaMda meM kramaza: tAla, nanda, samudra tathA tUrya (ye cAroM gurvAdi trikala ''|' ke nAma haiM) hoM tathA aMta meM johala (ragaNa) se isa chaMda ko pUrA kiyA gayA ho tathA gyAraha akSara jAno;-nAgarAja piMgala ne ise senikA chaMda kahA (senikA-51515151515) / jahA, jhatti pattipAa bhUmi kaMpiA, Tapyu khuMdi kheha sUra jhaMpiA / goDarAa jiNNi mANa moliA, kAmarUarAavaMdi choDiA // 111 // [senikA] 111. udAharaNa: paidala senA ke caraNoM se pRthvI ekadama kA~pa uThI, (ghor3oM kI) TApoM se ur3I dhUla ne sUrya ko DhaMka diyA, (usa rAjA ne) gauDarAja ko jIta kara usake mAna ko samApta kara diyA; tathA kAmarUpa-rAja ke baMdI ko chur3A diyA / TippaNI-kaMpiA [=kaMpia kA dIrgha rUpa athavA 'svArthe ka' kA rUpa *'kaMpitikA' (bhUmiH) se]; karmavAcya bhUtakAlika kRdaMta / jhaMpiA-(=jhaMpia-AcchAditaH, chaMdonirvAhArtha dIrgha rUpa) / karmavAcya bhUtakAlika kRdaMta / moliA (-moTitaH), choDiA (mocitaH, VchoDa dezI dhAtu hai), inameM bhI chandonirvAhArtha dIrgha svara pAyA jAtA hai-vAstavika rUpa 'molia', 'choDia' hogA / jiNNi < jitvA, pUrvakAlika kriyA rUpa / mAlatI chaMda : kuMtIputtA, paMcA diNNA jANIA, aMte kaMtA ekkA hArA mANIA / pAA pAA mattA diTThA bAIsA, mAlattI chaMdA jaMpaMtA NAesA // 112 // 112. he priya, jahA~ pratyeka caraNa meM pA~ca kuMtIputra (guru) die hue samajho, tathA aMta meM eka hAra (guru) mAnA jAya, pratyeka caraNa meM 22 mAtrA dekhI jAya, nAgeza piMgala ise mAlatI chaMda kahate haiM / TippaNI-diNNA < dattA / jANIA, mANIA-ye vastutaH 'jANia, mANia' ke chaMdonirvAhArtha (metri kAjA) vikRta rUpa hai| isa taraha 109. pariNaa-C.O. paalia / viviha-C. valiaM / siri -A. sira / 110. gArahAi~-N. gaarhaai| akkhArAi~-B. akkharANi, N. akkharAi / jANiA-C. jaanniaaN| jaMpa eha seNiA-A. "ea0,C. jaMpae suseNiA, N. jampi ea senniaa| 111. Tappu C. Tappi, O. Tappe / goDarAa-A. B.N. gauDarAa, C. K. golraa| jiNNi-O. jINi / vaMdi-C.baMdhi, 0.baMdha / choDiA___C.K. choliA, N. loddiaa| 112. kaMtA-C. kaNNA / diTTA-C.O. diNNA / bAIsA-C. vAisA / chaMdA-C. maalaa| Page #155 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 130] mAtrAvRttam [2.113 ye mUlata: karmavAcya bhUtakAlika kRdaMta rUpa hai| jaMpaMtA japaMta, yaha vartamAnakAlika kRdaMta rUpa hai :saM0 jalpan > jaMpato > jaMpaMta kA chandonirvAhArtha vikRta rUpa hai| NAesA (=NAesa) < nAgezaH / jahA, ThAmA ThAmA hatthI jUhA dekkhIA, NIlA mehA merU siMgA pakkhIA / vIrAhatthA agge khaggA rAjaMtA, NIlA mehA majjhe vijjU NaccaMtA // 113 // [mAlatI] 113. udAharaNa: sthAna sthAna para hAthiyoM ke jhuMDa dikhAI par3a rahe haiM, jaise meru ke zrRMga para nIla megha dikhAI par3a rahe hoM; vIroM ke hAthoM ke agra bhAga meM khaDga suzobhita ho rahe haiM; jaise nIla meghoM ke bIca nAca rahI ho / TippaNI-ThAmA ThAmA (=ThAma ThAma) 'sthAna-sthAne' adhikaraNa eka vacana / dakkhIA (dakkhia < dRSTaM), pakkhIA (pakkhia < prekSita) athavA inheM ba0 va0 rUpa bhI mAnA jA sakatA hai, kiMtu phira bhI dIrgha 'I' chandonirvAhArtha hI hai| rAjaMtA-(=rAjaMta athavA ba0 va0), NaccaMtA (=NaccaMta, chaMdonirvAha dIrgharUpa), ye donoM vartamAnakAlika kRdaMta indravajrA chaMdaH dijje taArA jualA paesuM, aMte NareMdo guru jugga sesaM / jaMpe pharNidA dhua iMdavajjA, mattA dahA aTTha samA susajjA // 114 // 114. pratyeka caraNa meM do tagaNa diye jAya~, aMta meM jagaNa tathA do guru hoM, phaNIMdra kahate haiM ki yaha iMdravajrA chaMda hai, tathA isameM dasa aura ATha (arthAt aThAraha) mAtrA pratyeka caraNa meM hotI hai| (indravajrA:-5515515155 =11 varNa) Ti0-dijje-< dIyate (karmavAcya), athavA ise 'dadyAt' (vidhi prakAra) kA rUpa bhI mAnA jA sakatA hai| paesa-< padeSu; 'prAkRta' vibhakti 'su' adhikaraNa ba0 va0 / jaMpe-< jalpati; vartamAna pra0 pu0 e0 va0 / jahA, __ maMtaM Na taMtaM Nahu kiMpi jANe, jhANaM ca No kiMpi guruppasAo / majjaM piAmo mahilaM ramAmo, mokkhaM vajAmo kulamaggalaggA // 115 // [indravajrA] 115. udAharaNa : na maiM maMtra hI jAnatA hU~, na taMtra hI, na dhyAna hI karatA hU~, na koI guru kI kRpA hI hai| hama madya pIte haiM, mahilA ke sAtha ramaNa karate hai tathA kula (kaula) mArga meM lage raha kara mokSa prApta karate haiM / yaha padya bhI karpUramaMjarI saTTaka kA hai| vahA~ yaha prathama yavanikAMtara kA 22 vA~ padya hai| isakI bhASA bhI prAkRta hai| Ti0-jANe-(jAnAmi); vartamAna uttama pu0 e0 va0 / piAmo (pivAmaH), ramAmo (ramAmaH), jAmo-(yAmaH), vartamAna uttama pu0 ba0 va0 (prAkRta rUpa) / 113. dakkhIA-B. dekhIA, C. pekhkhiiaa| NIlA-C. NAI / siMgA-C. siNge| pakkhIA-C. dekkhIA / rAjaMtA-C. vajjaMtA, N. rajjantA / NIlA..... NaccantA-C. vijju mehA mamjhe NaccaMtA, 0. NAi / 114. dijje-B. dijje ta rAA, C. dijjei hIrA jualA paesuM / paesuM-A. paesUM. N. paesu / pharNidA-B. phaNIMdA, C. bharNido / dhua-B. dhuva / aTTha-C. aTTa / 115. jANe-C. jANaM / mAkkhaM-B. mokhaM / vajAmo-K. bajAmo, N. ca jAmo / Page #156 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 2.116] varNavRttam [131 upeMdravajrA chaMda: NareMda ekkA taaNA susajjA, paoharA kaNNa gaNA muNijjA / uviMdavajjA phaNirAadiTThA, paDhaMti cheA suhavaNNasiTThA // 116 // 116. upeMdravajrAH jahA~ Arambha meM eka nareMdra (jagaNa) susajjita ho, phira payodhara (jagaNa) ho tathA aMta meM karNa gaNa (do guru) jAnanA cAhie / yaha phaNirAja piMgala ke dvArA dRSTa zubhavarNoM se yukta upendravajrA chaMda hai, ise vidagdha vyakti par3hate haiM / upeMdravajrA:-1515515I55 = 11 varNa / Ti0-muNijjA-TikAkAroM ne ise (1) jJAyate-jJAyaMte, (2) jJAtaH ke dvArA anudita kiyA hai| isa prakAra yaha karmavAcya rUpa pratIta hotA hai, kiMtu ise kriyA rUpa mAnane para 'muNijjaI' athavA 'muNijje' rUpa honA cAhie / saMbhavataH 'susajjA' kI tuka para 'muNijje' ko 'muNijjA' banA diyA hai| yA 'muNijja' jo vastutaH karmavAcya kA 'sTema' hai, chandonirvAhArtha dIrgha kara diyA hai| athavA ise saMskRta 'anIyara' > ma0 bhA0 A0 ijja kA rUpa bhI mAnA jA sakatA hai| isakA saM0 rUpa 'mananIyA' (jJeyA) mAnanA hogA / diTThA-(=dRSTA) siTThA (=sRSTA); cheA < chekAH / jahA, sudhammacittA guNamaMta puttA, sukammarattA viNaA kalattA / visuddhadehA dhaNamaMta NehA kuNaMti ke babbara sagga hA // 117 // [upeMdravajrA] 117. udAharaNa: dharmacitta guNavAn putra, sukarmarata vinayazIla patnI; vizuddha dehadhanayukta ghara ho, to babbara kahate haiM, svarga kI icchA kauna kareMge? Ti0-kalattA, dehA, gehA, NehA Adi zabdoM meM chandonirvAhArtha padAnta a kA dIrgha rUpa pAyA jAtA hai / upajAti chaMda: iMda uviMdA ekka karijjasu, cauaggala daha NAma muNijjasu / samajAihi samaakkhara dijjasu, piMgala bhaNa uvajAihi kijjasu // 118 // [aDillA] 118. indravajrA tathA upendravajrA ko eka karanA cAhie, isake cAra adhika dasa (arthAt caudaha) nAma (bheda) samajho; samAna jAti vAle vRttoM ke sAtha samAna akSara do, piMgala kahate haiM-isa prakAra upajAti (chaMda kI racanA) karanI caahie| Ti0-uviMdA-1 upeMdrA > uveMdA > uviMdA / karijjasu, muNijjasu, dijjasu, kijjasu-ye cAroM vividha prakAra ke ma0 pu0 e0 va0 ke rUpa haiN| cau akkharake patthara kijjasu, iMda uviMdA guru lahu bujjhasu / majjhahi~ caudaha ho uvajAi, piMgala jaMpai kitti volAi // 119 // [aDillA+pajjhaTikA] 119. cAra akSaroM kA prastAra karo, indravajrA tathA upendravajrA ke guru laghu samajho (arthAt indravajrA meM AdyakSara guru hotA hai, upendravajrA meM laghu), madhya meM caudaha upajAti hotI hai-aisA kIrti se vellita piMgala kahate haiN| Ti-akkharake-'ke' parasarga (sambandha kAraka kA parasarga) hai| 116. NareMda-A. B. NariMda / phaNirAa--C. phaNirAu / suhavaNNasiTTA-C. sukaiMdadiTThA, 0. degsaTThA / 117. kalattA-C. karattA, K. kalaMtA / 118. etatpadyaM-C. pratau na prApyate / uvajAihi-A. upajAi kahi / 119. uviMdA-B. upeMdA / guru lahu bujjhasuC. lahu guru dijjasu, A. "bujjasu / uvajAi-0. uajAi / Page #157 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 132] jahA, prAkRtapaiMgalam bAlo kumAro sa chamuMDadhArI, uppAahINA hau~ aikka NArI / ahaNNisaM khAhi visaM bhikhArI, gaI bhavittI kila kA hamArI // 120 // [ upajAti] 120. udAharaNa: pArvatI ziva se apanI sthiti kA varNana kara rahI haiM : kumAra (svAmI kArtikeya) bAlaka hai, sAtha hI chaH mu~ha vAlA hai, maiM upAyahIna akelI nArI hU~, aura (tuma) bhikhArI ( bana kara ) rAta dina viSa kA bhakSaNa karate rahate ho; batAo to sahI, hamArI kyA dazA hogI ? Ti0 - hauM - uttama puruSavAcaka sarvanAma isakI utpatti nimna krama se huI hai :- prA0 bhA0 A0 aham > ma0 bhA0 A0 ahakaM ('ka' svArthe ) paravartI ma0 bhA0 A0 hakaM, haaM, hava~ > apa0 haU~-hau (ananunAsika rUpa ) ( vraja0 hauM, gu0 hU~ / khAhi - VkhA + hi, vartamAna ma0 pu0 e0 va0 / bhikhArI - bhikSA-kArika >* bhikkhA Aria >* bhikkhAria> *bhikkhArI bhikhArI / bhavittI- bhavitrI / hamArI - *asma - kara> amhaara > * amhAra > hamAra 'hamArI' 'hamAra- hamArA' kA strIliMga rUpa hai / kittI vANI mAlA sAlA, haMsI mAA jAo bAlA / addA bhaddA pemmA rAmA, riddhI buddhI tAsU NAmA // 121 // [vidyunmAlA] 121. upajAti ke caudaha bhedoM ke nAma: [ 2.120 kIrti, vANI, mAlA, zAlA, haMsI, mAyA, jAyA, bAlA, ArdrA, bhadrA, premA, rAmA, buddhi, Rddhi-ye unake nAma haiM / dvAdazAkSara prastAra, vidyAdhara chaMda: cArI kaNNA pAe diNNA savvAsArA, pAAaMte dijje kaMtA cArI hArA / chaNNAveA mattA gaNNA cArI pAA, vijjAhArA jaMpe sArA NAArAA // 122 // 122. jahA~ pratyeka caraNa meM cAra karNa (gurudvaya, arthAt ATha guru), taba aMta meM cAra guru (hAra) diye jAya~; jahA~ cAroM caraNoM meM chAnave mAtrA hoM, nAgarAja use vidyAdhara chaMda kahate haiM / TippaNI- diNNA < dattAH karmavAcya bhUtakAlika kRdaMta / dijje- karmavAcya rUpa / chaNNAveA 8 SaNNavati: (prA0 paiM0 meM isakA 'chaNNavai' rUpa bhI milatA hai / de0 1-95 / de0 pizela 8 446 / ardhamA0 chaNNauI' ) / ( vidyAdhara : - '''''''''''' = 12 varNa) / jahA, jAsU kaMThA vIsA dIsA sIsA gaMgA, NAArAA kijje hArA gorI aMgA / gatte cammA mArU kAmA lijje kittI, soI deo sukkhaM deo tumhA bhattI // 123 // [vidyAdhara] 123. udAharaNa: jinake kaMTha meM viSa dikhAI detA hai, sira para gaMgA hai, nAgarAja ko hAra banAyA hai, tathA gaurI aMga meM hai, jinake 120. bAlo kumAro - bAlaH kumAraH / uppAa - C. uppAa, K. uppAu / ahaNNisaM - C. ahaNisaM / khAhi -C. khAsi / visaMA. vizaM, C. O. vikhaM / gaI - C. gatirbhavittI, N. gaI0 / bhavittI -0. bhavitrI / 122. chaNNAve -C. cheNNAveA / gaNNApattA / 123. jAsU kaMThA vIsA dIsA - N. vIsA kaNThA vAsU dIsA / kaMThA - C. kaMThe / gorI-B. gaurI, O. NArI / gatte - K. O. gaMte / gatte khammA - C. galle caam| soI -C. soU / deo sukkhaM deo - N. deU sukkhaM deo, K. deU sukkhaM deU / tumhAC. ahmA, O. umhA / bhattI - O bhattA / For Private Personal Use Only Page #158 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 2.124] varNavRttam [133 zarIra para gajacarma hai, jinhoMne kAmadeva ko mAra kara kIrti prApta kI hai, vahI deva tumheM 'bhakti' ke kAraNa sukha deM / TippaNI-isa padya meM chandonirvAhArtha dIrghasvarAMta kI pravRtti bahutAyata se hai| dIsA (=dIsa < dRzyate, karmavAcya rUpa / 'dIsa' kevala dhAtu rUpa hai| savibhaktika rUpa 'dIsai' hogaa)| bhujaMgaprayAta chaMdaH dhao cAmaro rUao sesa sAro, Thae kaMThae muddhae jattha hAro / caucchaMda kijje tahA suddhadehaM, bhuaMgApaAaM pae bIsa rehaM // 124 // 124. he mugdhe, jahA~ dhvaja (Adilaghu trikala, 15), tathA cAmara (guru), isa prakAra cAra gaNa, pratyeka caraNa meM sthApita kiye jAyeM (arthAt jahA~ cAra yagaNa |'' hoM), piMgala ne ise samasta chaMdoM kA sAra kahA hai tathA yaha vaise hI gale meM sthApita kiyA jAtA hai, jaise hAra / isa zuddhadeha vAle chaMda ko bhujaMgaprayAta kahA jAtA hai-isameM pratyeka caraNa meM 20 mAtrA hotI haiN| bhujaMgaprayAta |'' |'' |'' 155=12 varNa, 20 mAtrA / TippaNI-'o' vAle zabda 'dhao, cAmaro' Adi prAkRtIkRta rUpa haiM / bhuaMgApaAaM, 0dehaM, reha-chandonirvAhArtha 'anusvAra' kA prayoga / ahigaNa cAri pasiddhA solahacaraNeNa piMgalo bhaNaDa / tINi saA bIsaggala mattAsaMkhA samaggAi // 125 // [gAhA] 125. (bhujaMgaprayAta chaMda meM) cAra ahigaNa (yagaNa) prasiddha haiM; (isa chaMda ke) solaha caraNoM meM (arthAt cAra chaMdoM meM milAkara) saba kucha bIsa adhika tIna sau (tIna sau bIsa) mAtrAe~ hotI hai-aisA piMgala kahate haiN| (isa taraha eka chaMda meM 320:480 mAtrA hogii|) jahA, mahA matta mAaMga pAe ThavIA, tahA tikkha bANA kaDakkhe dharIA / bhuA pAsa bhohA dhaNUhA samANA, aho NAarI kAmarAassa seNA // 126 // [bhujaMgaprayAta] 126. isa suMdarI ke caraNoM meM atyadhika madamatta hAthI sthita hai (yaha madamatta gaja ke samAna gati vAlI hai), tathA kaTAkSa meM tIkSNa bANa dhare hue haiM, isakI bhujAe~ pAza haiM, bhauMha dhanuSa ke samAna haiM,-are yaha suMdarI to kAmadeva rUpI rAjA kI senA hai| Ti0-ThavIA-< sthApitaH (=Thavia kA chandonirvAhArtha vikRta rUpa, NijaMta kA karmavAcya bhUtakAlika kRdNt)| dharIA-< dhRtAH (=dhariA, ba0 va0 rUpa, 'i' kA chandonirvAhArtha dIrgha rUpa) / dhaNUhA-< dhanuH (ardhatatsama rUpa 'dhanuha' kA chandonirvAhArtha vikRta rUpa; athavA tadbhava 'dhaNu'+'ha' (svArthe)=dhaNuha kA vikRta rUpa) / lakSmIdhara chaMda: hAra gaMdhA tahA kaNNa gaMdhA uNo, kaNNa saddA tahA to guruA gaNo / cAri johA gaNA NAarAA bhaNo, ehu rUeNa lacchIharo so muNo // 127 // 127. jahA~ hAra (guru) tathA gaMdha (laghu) hoM, phira karNa (do guru) tathA gaMdha (laghu) hoM, tathA karNa (gurudvaya) tathA 124. bIsa-N. vIsa / etatpadyaM C. pratau na prApyate / 125. ahigaNa-B. abhigaNa, etatpadyaM C. pratau 126 saMkhyakapadyAnantaraM prApyate / 126. bhuA-B. bhujA / pAsa-A. B.O. phAsa / bhohA-C. bhauhA, 0. bhauhA / dhaNUhA-N. dhanUhA, B. dhaNUsA / seNAA. saNA, 126-C. 122 / bhujaMgaprayAta-K. bhuaMgapaAtaM / 127. lacchIharo-B. lacchIdharo / Page #159 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 134] prAkRtapaiMgalam [2.128 zabda (laghu) ho, tathA aMta meM tagaNa evaM guru ho-jisa chaMda ke pratyeka caraNa meM (isa prakAra) cAra yodhA gaNa (gaNa) par3e, nAgarAja kahate haiM, vaha lakSmIdhara chaMda hai, aisA samajho / Ti0-bhaNo-(bhaNa kA tuka ke lie vikRta rUpa) < bhaNati / muNo-AjJA'; ma0 pu0 e0 va0 (hi. mAno) / jahA, bhaMjiA mAlavA gaMjiA kaNNalA, jiNNiA gujjarA luMThiA kuMjarA / vaMgalA bhaMgalA ADDiA moDDiA, macchaA kaMpiA kittiA thappiA // 128 // [lakSmIdhara] 128. koI kavi kisI rAjA kA varNana kara rahA hai : usane mAlava deza ke rAjAoM ko bhagA diyA (harA diyA), karNATadezIya rAjAoM ko mAra diyA, gurjaradezIya rAjAoM ko jIta liyA tathA hAthiyoM ko lUTa liyA; usake Dara se baMgAla ke rAjA bhaga gaye, ur3IsA ke rAjA dhvasta ho gaye, mleccha kA~pa uThe tathA (isa prakAra usane) kIrti sthApita kI / Ti0-bhaMjiA-(bhagnAH), gaMjiA (=*gaMjitAH), jiNNiA (jitA:), luMThiA (luMThitAH), moDiA (moTitA:), kaMpiA (kampitA:) karmavAcya bhUtakAlika kRdaMta ba0 va0 / bhaMgalA-karmavAcya bhUta0 kRdaMta ba0 va0 'la' pratyaya (de0 bhUmikA) / thappiA-< sthApitA; karmavAcya bhU0 kRdaMta strI0 e0 va0 / mahApaNDita rAhula sAMkRtyAyanane 'bhaMgalA' ko kRdanta rUpa na mAnakara deza nAma kA vAcaka mAnA hai, ve bhaMgalA (=bhAgalA) kA artha 'bhAgalapura' karate haiM / (de0 hindI kAvyadhArA pR. 398) toTaka chaMda: sagaNA dhua cAri palaMti jahI, bhaNa solaha matta virAma kahI / taha piMgaliaM bhaNiaM uciaM, iha toTaa chaMda varaM raaM // 129 // 129. jahA~ cAra sagaNa par3eM tathA solaha mAtrA para virAma (caraNa samApta) ho, paiMgaliko ne ucita kahA hai, yaha zreSTha toTaka chanda (piMgala ne) banAyA hai (toTaka:-1||SI5=12 varNa) TippaNI-palaMti-(=paDaMti) < pataMti / / jahI-< yatra / kahI < kathita: > kahio > kahia > kahI (dhyAna rakhiye yaha strIliMga rUpa nahIM hai)| 'piMgaliaM, bhaNiaM, uciaM, varaM, aM' meM chandonirvAhArtha anusvAra hai| jahA, cala gujjara kuMjara tajji mahI, tua babbara jIvaNa ajju NahI / jai kuppia kaNNa NareMdavarA, raNa ko hari ko hara vajjaharA // 130 // 130. udAharaNa: he gurjararAja, hAthiyoM ko chor3akara pRthvI para cala, babbara kahatA hai, Aja terA jIvana nahIM (rahegA), yadi narendroM meM zreSTha karNa kupita ho jAya~, to yuddha meM viSNu kauna haiM, ziva kauna haiM, aura indra kauna haiM ? TippaNI-cala-AjJA ma0 pu0 e0 va0 / kuMjara-< kuMjarAn, karma ba0 va0 meM prAtipadika kA prayoga / 128. kaNNalA-C. N. kANalA / jiNNiA-N. nnijjiaa| gujjarA N. kukkuDA / luMThiA-N. luTTiA, 0. lUliA / kuMjarA-A. kujjarA / vaMgalA-N. vnggaa| bhaMgalA-N. bhnggaa| ADDiA-N. oDiA / mADDiA-C. muDiA, N. moDiA, 0. muMDiA / macchaA-A. micchaa| kaMpiA-N. kaNNiA / 128-C. 125 / 129. dhua-N. dhuva / K. dhuba / jahIB. jihI / bhaNa-N. gaNa / piMgaliaM-N. piNglaN| raiaM-N. racitaM / 130. gujjara-N. guJjara / kuMjara-A. kuJjara / tajjiC. tajji / mahI-0. dehI / tua-B. ruha / kuppia-C. koppia, N. kopai / raNa-0. rnne| Page #160 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 2.131] varNavRttam [135 tua-< tava (de0 pizela $ 421 pR. 297) / kuppia-< kupitaH (=kupia; dvitvapravRtti chandonirvAhArtha) / raNa-< raNe, adhikaraNa kAraka e0 va0 meM prAtipadika kA prayoga / tajji-< tyaktvA, pUrvakAlika rUpa / sAraMgarUpaka chaMdaH jA cAri takkAra saMbhea ukviTu, sAraMgarUakka so piMgale diTTha / jA tIa vIsAma saMjutta pAehi NA jANie kaMti aNNoNNabhAehi // 131 // 131. jahA~ cAra takAra (tagaNa) kA utkRSTa saMbaMdha ho, piMgala meM use sAraMgarUpaka ke rUpa meM dekhA gayA hai, jahA~ pratyeka caraNa meM tRtIya akSara para yati (vizrAma) ho, usa chaMda kI kAMti kisI se nahIM jAnI jA sktii| (sAraMgarUpaka:55155155155=12 varNa) TippaNI-ukkiTTha-< utkRSTaM / vIsAma-< vizrAma; > vissAmo > vissAmu > vIsAma / jANie-jJAyate (prAkRtarUpa aatmnepdii)| jahA, re goDa thakkaMtu te hathijUhAi, pallaTTi jujjhaMtu pAikkavUhAi / kAsIsa rAA sarAsAraaggeNa kI hatthi kI patti kI vIravaggeNa // 132 // [sAraMgarUpaka] 132. he gauDarAja, tumhAre hAthiyoM ke jhuNDa ArAma kareM, tumhAre paidala sipAhiyoM kI senA lauTakara lar3e, kAzIzvara rAjA ke bANoM kI vRSTi ke Age hAthiyoM se kyA, paidaloM se kyA, vIroM se kyA ? TippaNI-thakkaMtu-(=zrAmyantu), jujhaMtu (yudhyaMtAm), anujJA ma0 pu0 ba0 va0 / pallaTTi-(=palaTTi) < parAvartya, pUrvakAlika kriyA; 'la' kA chandonirvAhArtha dvitva / mauktikadAma chaMdaH paohara cAri pasiddhaha tAma, ti teraha mattaha mottiadAma / Na puvvahi hAru Na dijjai aMta, bihU saa aggala chappaNa matta // 133 // 133. jahA~ cAra payodhara (jagaNa) prasiddha hoM, (pratyeka caraNa meM) tIna aura teraha (arthAt 3+13=16) mAtrA hoM;vaha mauktikadAma chaMda hai; yahA~ Adi meM yA aMta meM hAra (guru) nahIM diyA jAtA; yahA~ (solaha caraNoM meM) do sau adhika chappana (200+56256) mAtrA hotI haiM / (isa prakAra eka chaMda meM 256:464 mAtrA hotI haiM / ) TippaNI-jAma < yasmin; dijjai < dIyate / karmavAcya rUpa / (mauktikadAma-||5||5)=12 varNa) / jahA, kaA bhau duvvari tajji garAsa, khaNe khaNa jANia accha NisAsa / kaharava tAra duraMta vasaMta, ki Niddaa kAma ki Nihaa kaMta // 134 // [mauktikadAma ] 134. udAharaNa:kisI virahiNI kI dazA kA varNana hai| bhojana (grAsa) chor3a kara usakI kAyA dubalI ho gaI hai, kSaNa kSaNa meM niHzvAsa jJAta hotA hai; kokilA kI tAra 131. ukkiTTha-C. ukkitthtth| diTTha-C. dicha / pAehi-C. pAehiM / kaMti-A. kitti, C. vatti / aNNANNa-C. aNNaNNa / bhAehiC. bhAeNa / 132. goDa-A. gauDa, C. gauDa / thakkaMtu-K. thakkaMti / jUhAi-A. B. bUhAi, C. juuthaa| jujjhaMtu-A. jhujjhaMtu, N. juDaMtu, C. vajaMNa / vUhAi-A. B. vhAi, C. jUthAI, N. vUhAi~ / 133. tAma-A. B. jAma / puvvahi-N. pUvvahi / hAruA. N. hAra / 134. bha-C. bhaa, N. bhanu / duvvari-C. N. duvvara / tajji -N. tajja, O. teju / khaNe khaNa-khaNe khnne| accha-C. dIha / duraMta-C. duranta / vasaMta-C. vasanta / kaMta-C. kanta / Page #161 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 136] prAkRtapaiMgalam [2.135 dhvani ke kAraNa yaha vasaMta duraMta (ho gayA hai), kyA kAma nirdaya hai athavA kAMta (pati) nirdaya hai ? TippaNI-kaA (=kAA) < kAyA, chandonirvAhArtha hrasvIkRta rUpa / bhau < bhUtA, karmavAcya bhUtakAlika kRdaMta rUpa / / garAsa < grAsa, 'a' dhvani kA Agama 1 modaka chaMda : toTaa chaMda virIa Thavijjasu, modaa chaMdaa NAma karijjasu / cAri gaNA bhagaNA supasiddhau, piMgala jaMpai kittihi luddhau // 135 // 135. toTaka chaMda ko viparIta (ulaTA) sthApita karanA cAhie, tathA isa chaMda kA nAma modaka karanA cAhie, isameM cAra bhagaNa prasiddha haiM, kIrtilubdha piMgala aisA kahate haiN| TippaNI-virIa < virItaM (=viparItaM) / (modaka = | | | S=12 varNa) jahA, gajjau meha ki aMbara sAvara, phullau NIva ki bullau bhammara / ekkau jIa parAhiNa ammaha, kI lau pAusa kIlau vammaha // 136 // [modaka] 136. udAharaNa:koI virahiNI kaha rahI hai: bAdala garajeM, AkAza zyAmala (ho), kadaMba phUleM, athavA bhaureM bole; hamArA jIva akelA hI parAdhIna hai, ise yA to varSA Rtu le le, yA kAmadeva le le / TippaNI-gajjau < garjatu; phullau < phullatu, bullau, Vbulla dezIdhAtu+3; ye saba anujJA pra0 pu0 e0 va0 ke rUpa haiN| sAvara (=sAvara) < zyAmala: > sAmalo > sAvaru > sAvara / parAhiNa (=parAhINa) < parAdhIna, chaMdonirvAhArtha dIrgha 'I' kA isvIkaraNa / taralanayanI : NagaNa gaNa kai caugaNa, sukai kamalamuhi phaNi bhaNa / taralaNaaNi sava karu lahu, sava guru javau Nivari kahu // 137 // 137. he kamalamukhi; jahA~ nagaNa, nagaNa isa prakAra cAra gaNa ho (arthAt cAra nagaNa hoM), sukavi phaNI kahate haiM usa taralanayanI chaMda meM saba vargoM ko laghu karo tathA samasta guruvAle bhedoM kA nirAkaraNa karake use (taralanayanI chaMda) kaho / (trunnnynii:-|| || || ||=12 varNa) TippaNI-Nivari-< nivArya, pUrvakAlika kriyA / jahA, kamalavaaNa tiNaaNa hara, girivarasaaNa tisuladhara / sasaharatilaa galagarala, vitarau mahu abhimata vara // 138 // [taralanayanI] 135. toTaa-A. tolaa, N. toDaachaM / chaMda-0. jaM / virIa-N. viparIa, 0. vivarIa / Thavijjasu-N. Thuvijjasu / modaa chaMdaa-N. modahachandaha / 136. sAvara-C. N. O. sAmara / vullau bhammara-C. bhammau bhAmai / ekkar3a-C. O. ekkala / ammaha0. ahmh| kI la-A. kI leu / 137. gaNa-N. guNa / sukai-A. sUkai / java-A. avau / kahu-A. kaha / C. pratau "taralaNaaNi sara sava lahu sa guru jaaNa Niravi karahu" ityetat uttarArdhaM prApyate / 138. tiNaaNa hara-A. tiNa hara / tisuladharaC. tisUladhara / sasahara-B. sasadhara / galagarala-A. B. N. galagarala, C. maaNadama, K. 0. palaakara / vitara-C. N. 0. vitarahi / mahu-N. mahi / abhimata-B. ahimata / . Page #162 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 2.139] varNavRttam [137 138. udAharaNa: kamala ke samAna netravAle, girivarazayana, trizUladhara, candramA ke tilaka vAle, tinetra ziva, jinake gale meM garala hai, mujhe abhISTa vara deM / TippaNI-tisuladhara-(=trisUladhara, ardhatatsama rUpa 'U' kA hasvIkaraNa chandonirvAhArtha) / vitaraU-anujJA pra0 pu0 e0 va0 / mahu-< mahyaM (de0 tagAre 6 119 e0, pR. 209) / suMdarI chaMdaH NagaNa cAmara gaMdhajuA Thave, camara sallajuA jai saMbhave / ragaNa ekka paaMtahi lakkhiA, sumuhi suMdari piMgaladakkhiA // 139 // 139. he sumukhi jahA~ kramazaH nagaNa, cAmara (eka guru), gaMdhayuga (do laghu) sthApita kie jAya~, tathA phira cAmara (eka guru), zalyayuga (do laghu) hoM, tathA anta meM eka ragaNa likhA jAya, use piMgala ne sundarI nAmaka chanda (ke rUpa meM) dekhA haiN| (sundarI ||7|5515=12 varNa) isI ko saMskRta chandaHzAstra meM 'drutavilaMbita' kahate haiM:-"drutavilambitamAha nabhau bharau' / Ti0-Thave-< sthApyate; saMbhave < saMbhavati (saMbhavai > saMbhave) (vaikalpika rUpa 'saMhoi' hogaa)| lakkhiA-< likhitaH, dakkhiA < dRSTaH =*dRkSitaH ye donoM vastutaH 'lakkhia', 'dakkhia' ke chaMdonirvAhArtha dIrgha rUpa haiN| jahA, vahai dakkhiNa mArua sIalA ravai paMcama komala koilA / mahuarA mahupANa bahUsarA, bhamai suMdari mAhava saMbhavA // 140 // [suMdarI] 140. udAharaNa:koI sakhI kalahAMtaritA nAyikA ko manAtI kaha rahI hai: zItala dakSiNa pavana baha rahA hai, koyala komala paMcama svara meM kUka rahI hai| madhupAna ke kAraNa atyadhika zabda karate bhaure ghUma rahe haiM, (sacamUca) vasaMta utpanna ho gayA hai| Ti0-bahUsarA-< bahusvarAH / trayodazAkSara prastAra, mAyA chaMdaH kaNNA duNNA cAmara sallA jualA jaM bIhA dIhA gaMdhaajuggA paalA taM / aMte kaMtA cAmara hArA sahakAA bAIsA mattA gaNajattA bhaNa mAA // 14 // 141. jahA~ pratyeka caraNa meM dugune karNa (do gurudvaya arthAt cAra guru), phira cAmara, do zalya (laghu) taba do dIrgha (guru) tathA do gaMdha (laghu) prakaTa hoM, pada ke anta meM suMdara cAmara tathA hAra (do guru) hoM, tathA bAIsa mAtrA ho, use zubha zarIra evaM guNayukta mAyA chanda kaho / (mAyA:-55555155155=13 varNa) Ti0-jaM-< yatra, taMPage #163 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 138] . prAkRtapaiMgalam . [2.142 jahA, eM asthIrA dekkhu sarIrA gharu jAA, bittA puttA soara mittA savu mAA / kAhe lAgI babbara velAvasi mujjhe, ekkA kittI kijjai juttI jai sujjhe // 142 // [mAyA] 142. udAharaNa: dekha, yaha zarIra asthira hai, ghara, jAyA, vitta, putra, sahodara, mitra sabhI mAyA hai / babbara kahatA hai, tU isake lie mAyAvaza mugdha hokara kyoM vilamba kara rahA hai; yadi tujhe sUjhe to tU kisI yukti se kIrti (prApta) kara / Ti0-atthIrA-(=atthira < asthiraM, chandonirvAhArtha rUpa) dakkha -anujJA ma0 pu0 e0 va0 / sarIrA, vittA, puttA, mittA-(chandonirvAhArtha prAtipadika kA dIrgharUpa athavA inheM 'A' vAle ba0 va0 rUpa bhI mAnA jA sakatA hai, jaisA ki eka TIkAkAra ne inheM ba0 va0 rUpa mAnA hai|) kAhe lAgI-'lAgI' sampradAna kA parasarga isakI vyutpatti saM0 'lagna' se hai| velAvasi-< vilambayasi; athavA velApayasi (nAma dhAtu kA NijaMta rUpa), vartamAna ma0 pu0 e0 v0| kijjai-karmavAcya / sujjhe-vartamAnakAlika pra0 pu0 e0 va0 (hi0 suujhe| tAraka chaMda : Thai Ai lahU jua pAa karIje, guru sallajuA bhagaNA jua dIje / paa aMtaha pAi guru jua kijje, sahi tAraa chaMdaha NAma bhaNijje // 143 // 143. jahA~ pratyeka caraNa ke Arambha meM do laghu sthApita kara eka guru tathA do zalya (laghu) kiye jAya tathA do bhagaNa diye jAyeM, tathA caraNa ke aMta meM do guru kiye jAyeM,-he sakhi, usa chaMda kA nAma tAraka kahA jAtA hai| Ti0-karIje, dIje, kijje, bhaNijje-karmavAcya rUpa / aMtaha-< aMte; adhikaraNa e0 va0 / chaMdaha-< chaMdasaH, saMbaMdha e0 va0 / jahA, __Nava maMjari lijjia cUaha gAche, pariphullia kesu NaA vaNa Ache / jai etthi digaMtara jAihi kaMtA, kia vammaha Natthi ki Natthi vasaMtA // 144 // [tAraka] 144. udAharaNa: AmravRkSa ne naI maMjarI dhAraNa kara lI hai; kiMzuka ke naye phUloM se vana puSpita hai; yadi isa samaya meM (bhI) priya videza (digaMta) jAyegA, to kyA kAmadeva nahIM hai, athavA vasaMta nahIM hai? TippaNI-lijjia, karmavAcya bhUtakAlika kRdaMta / cUaha gAche < cUtasya vRkSe-'ha' saMbaMdha kAraka e0 va0 kA cihna / / gAcha-dezI zabda (rAja0 'gAcha'), 'e' karaNa kAraka e0 va0 kA cihna / kesu < kiMzukaM > kiMsua> kesua> kesu / 142. dakkhu-N. dekkha / sarIrA-K. zarIrA / soas-B. sohara / mittA-A. mitta / velAvasi-C. N. volAvasi / mujheC. N. mujhjhe / kijjai-C. kijjahi / sujjhe-C. N. sujhjhe, A. sUjhjhe, B. sUjje / 143. guru sallajuA... dIje-N. guru sallajuA guru sallajuA je, C. guru sallajuA jua dIje / paa aMtaha-N. paaanta hi C. paa aMtahi / tAraa chaMdaha-N. tAraacchandaha / NAma-C. NAa / bhaNijje-N. bhaNIjje / 143-C. 140 / 144. Nava-C. Thavi, 0. Navi / maMjari-A. mjjri| lijjia-A. kijjia / gAche-N. gAcche / kesu NaA-A. B. kesU NavA, C. kesulaAvaNa / etthi-C. ettha / jAihiO. jAiha / kia-C. ki / Natthi-N. Nacchi / 144-C. 141 / Page #164 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 2.145] varNavRttam [139 Ache < asti (guja0 che, pUrvI rAja0 chai), sahAyaka kiyA / . jAihi > yAsyati, bhaviSyat kAlika kriyA pra0 pu0 e0 0 / Natthi Page #165 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 140] prAkRtapaiMgalam [2.149 148. jahA~ pratyeka caraNa meM pahale cAmara (guru), phira pApagaNa (sarvalaghvAtmaka paMcakala), phira zalya (laghu), phira do caraNagaNa (bhagaNa) kI sthApanA karo; pratyeka caraNa meM solaha kalA samajhI jAya~, piMgala (use) paMkAvalI (chaMda) kahate haiN| (paMkAvalI:- S SIS=13 varNa) TippaNI-paDhamahi < prathame / ThAvahi sthApaya, Nita AjJA ma0 pu0 e0 va0 / jANia < jJAtAH, karmavAcya bhUtakAlika kRdaMta rUpa / paMkaavAlia (=paMkAvalia) < paMkAvalikA, karma e0 va0 chandonirvAhArtha vikRta rUpa / jahA, jo jaNa jaNamau so guNamaMtau, je kara para uaAra hasaMtau / je puNa para uaAra virujjhau, tAsu jaNaNi ki Na thakkar3a vaMjhau // 149 // [paMkAvalI] 149. udAharaNa: usI vyakti ne janma liyA hai (usIkA janma saphala hai), vahI vyakti guNavAn hai, jo ha~sate hue dUsare kA upakAra karatA hai; aura vaha jo paropakAra ke viruddha hai, usakI mA~ bA~jha kyoM na rahI ? TippaNI kara < karoti, vartamAna pra0 pu0 e0 va0 meM zuddha dhAtu kA prayoga / hasaMtau < hasan, vartamAnakAlika kRdaMta ruup| virujjhau < viruddhaH, karmavAcya bhUtakAlika kRdaMta rUpa / tAsu < tasya > tassa > tassu > tAsu / thakkau < tiSThatu; TIkAkAroM ne ise vartamAnakAlika rUpa 'tiSThati' mAnA hai, jo galata hai, vastutaH, yaha AjJA pra0pu0 e0 va0 rUpa hai| caturdazAkSaraprastAra, vasaMtatilakA: kaNNo paijja paDhame jagaNo a bIe, aMte turaMga saaNo yaa tattha pAe / . uttA vasaMtatilaA phaNiNA ukiTThA, cheA paDhaMti sarasA sukaiMdadiTThA // 150 // 150. jahA~ pratyeka caraNa meM pahale karNa (do guru) par3e, phira jagaNa tathA isake aMta meM turaMga (sagaNa) tathA sagaNa (arthAt do sagaNa) aura yagaNa par3eM,-phaNirAja piMgala ke dvArA kathita sukaviyoM ke dvArA dRSTa chaMda vasaMtatilakA ko sarasa vidagdha vyakti par3hate haiN| TippaNI-paijja-karmavAcya dhAtu kA zuddha mUla rUpa / (pat+ya > paa+ijja ) (vartamAna e0 va0 rUpa 'paijjaI', 'paDijjai' hogaa)| tattha < tatra / (vasaMtatilakA:-5515ISISI55=14 varNa) / 149. jaNa-C. N. jaga, O. jai / jaNama:-A. B. jaNameu / guNamaMta-C. guNamantaha / uaAs-A. B. K.O. uvaar| hasaMta:-C. hasantaha / virujjha-C. K. virujhjhau, A. virujjhau, B. virujjhai / tAsu-A. tAsU, B.C. N. tAsu, K. tAka / thak-A. B. thakkai, N. thakai, C. thAkau, K. thakkau / vaMjha-A. B. vajhjhAi, N. vajjhai, K. bNjhu| 150. paijja-A. Thavijja / paDhame-C. paDhamo / a bIe-C. Thavijje / saaNo-C. sagaNo / yaa-K. jaa / tattha-N. tcch| phaNiNA ukiTThA C. phaNirAudiThThA, K. "ukiTThA / paDhaMti-K. paThaMti / C. N. diThThA / / Page #166 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 2. 151 ] varNavRttam jahA, je tIa tikkhacalacakkhutihAadiTThA, te kAma caMda mahu paMcama mAraNijjA / jesaM uNo NivaDiA saalA vi diTThI, ciTThati te tilajalaMjalidANajoggA // 151 // [vasaMtatilakA] 151. udAharaNa: usa nAyikA ne jina logoM ko apane tIkSNa tathA caMcala netroM ke tribhAga se bhI dekhA hai; unheM kAmadeva, caMdramA, vasaMta aura kokilA kA paMcama svara zIghra hI mAra ddaaleNge| aura jina logoM para usakI pUrI dRSTi par3a gaI, ve to tilajalAMjali dene ke yogya hai (ve to mare hI haiM) / TippaNI- tIa < tasyAH (de0 pizela 9425 pR. 300) / mAraNijjA < mAraNIyAH ( ijja< saM0 anIyar ) / jesaM < yeSAM / nivaDiA < nipatitA / ciTThati tiSThati / (yaha padya karpUramaMjarI ke dvitIya yavanikAMtara kA pA~cavA~ padya hai, bhASA prAkRta hai / ) cakrapada chaMdaH saMbhaNia caraNa gaNa palia muho, saMThavia puNavi diavarajualo / jaM karaalagaNa patra paa muNio, cakkapaa pabhaNa phaNivai bhaNio // 152 // [ 141 152. jahA~ AraMbha (mukha) meM, caraNa gaNa (bhagaNa) gire, use kaha kara punaH do dvijavara (do bAra sarvalaghvAtmaka caturmAtrika) ko sthApita kara, pratyeka caraNa ke aMta meM karatala gaNa (sagaNa) samajhA jAya, phaNipati ke dvArA kathita usa chaMda ko cakrapada kaho / (cakra padaH - 5 / / / / / / / / / / / / 5=14 varNa) / TippaNI-saMbhaNia< saMbhaNya, pUrvakAlika kriyA / saMvia < saMsthApya, pUrvakAlika kriyA / palia < patitaH, karmavAcya bhUtakAlika kRdaMta rUpa / muNio < mataH (jJAtaH) bhaNio < bhaNitaH, karmavAcya bhUtakAlika kRdaMta / paNa - AjJA ma0 pu0 e0 va0 ( pa + / bhaNa+0) jahA, khaMjaNajuala NaaNavara upamA, cArukaNaalai bhuajua susamA / phullakamalamuhi gaavaragamaNI, kassa sukiaphala vihi gaDhu taruNI // 153 // [ cakrapada ] 153. udAharaNa: jisake netroM kI zreSTha upamA do khaMjana hai, tathA suMdara kanakalatA ke samAna donoM hAtha hai; praphullita kamala ke samAna mukhavAlI, gajavaragamanA, vaha ramaNI vidhAtA ne kisake puNya ke lie gaDhI hai ? gar3ha - ghaTitA TippaNI - vihi< vidhinA, karaNa e0 va0 ke artha meM prAtipadika kA prayoga / ghaDiA > ghaDia ghaDu > gadu / prANatA ( aspiration) kA viparyaya ( Metathesis) / 151. 'hAa' - K. "hAba' / jesaM - C. jesuM / NivaDiA - A. NiviDiA, B. N. NivaDiA, C. K. NivaDidA / ciTThati - C. O. vaTTanti / jalaMjali - A. 'jalaMjalo / 152. paliamuho - C. etatpadaM na prApyate / karaalagaNa - A. karatala gaNa, C. karaa sagaNa / cakkapaa... bhaNio- B. cakkapaaa bhaNu', N 'cakkapaaha bhaNa0, C. 'phaNivaivara bhaNio / 153. khaMjaNa' - C. khaMjaNau / susamA - A. sUsamA, B. etatpadaM na prApyate / kassa-C. tumh| sukia - A. sUkia / vihi-C. vihu / gar3ha-B. gaDha. K. gaThu / taruNI -0. ramaNI / For Private Personal Use Only Page #167 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 142] prAkRtapaiMgalam [2.154 paMcadazAkSaraprastAra, bhramarAvalI chaMdaH kara paMca pasiddha viladdhavaraM raaNaM, pabhaNaMti maNohara chaMdavaraM saNaM / guru paMca dahA lahu erisiaM raiaM, bhamarAvali chaMda pasiddha kiaM ThaviaM // 154 // 154. jahA~ pA~ca kara (gurvaMta sagaNa) prasiddha ho, tathA isa prakAra suMdara racanA kI gaI ho;-ise manohara zreSTha chandoratna kahate haiM-pA~ca guru tathA dasa laghu isa prakAra racanA kI jAya, ise (piMgala ne) prasiddha bhramarAvalI chanda banAkara sthApita kiyA hai| (bhramarAvalI:-|||||5||s=15 varNa) TippaNI-raaNaM-< racanaM; raaNaM < ratnaM (ta kA lopa a kA Agama) / erisiaM< etAdRzaM > eArisaM-eArisiaM > erisiaN| kiaM-< kRtaM, ThaviaM < sthApitaM, karmavAcya bhUtakAlika kRdanta rUpa / jahA, tua deva durittagaNAharaNA caraNA, jai pAvau caMdakalAbharaNA saraNA / paripUjau tajjia lobha maNA bhavaNA suha de maha sokaviNAsamaNA samaNA // 155 // [bhamarAvalI] 155. udAharaNa: he candrakalA ke AbhUSaNavAle deva, he ziva, yadi maiM pApoM ke samUha kA apaharaNa karanevAle tumhAre caraNoM ko zaraNa rUpa meM prApta karU~, to lobha meM mana tathA gharabAra chor3akara sadA ApakI pUjA karU~, he logoM ke zoka kA nivAraNa karane meM manavAle, he zAMti denevAle (zamana), mujhe sukha do / TippaNI- bharaNA, saraNA, maNA, bhavaNA, "samaNA, samaNA-ina sabhI meM chandonirvAhArtha padAnta svara ko dIrgha banA diyA gayA hai| pAva-< prApnomi, vartamAnakAla uttama pu0 e0 va0 (hi. pAU~) pUripUjaU-< paripUjayAmi, vartamAna uttama pu0 (hiMdI pUna~) / tajjia-tyaktA, pUrvakAlika kriyA rUpa / de-< dehi, AjJA ma0 pu0 eka va0 (/de+0) maha-< mahyaM / sAraMgikA chaMdaHkaNNA diNNA sattA aMte ekkA hArA mANIA, paNNArAhA hArA sAraMgikkA chaMdA jANIA / tIsA mattA pAe pattA bhoIrAA jaMpaMtA chaMdA kijje kittI lijje sUNI matthA kaMpaMtA // 156 // 156. jahA~ pratyeka caraNa meM pahale sAta karNa (gurudvaya) arthAt 14 guru diye jAyeM tathA anta meM eka hAra (guru) samajho; (isa taraha) pandraha guru (hone para) sAraMgikA chanda jAnA jAtA hai| bhogirAja (sarparAja piMgala) kahate haiM, isameM pratyeka caraNa meM tIsa mAtrA hotI hai, isa chanda kI racanA karo, kIrti prApta karo, (ise) sunakara (zrotA kA) mastaka kA~pane (jhUmane) lagatA hai| (sAraMgikA-555555555555555=15 varNa, 30 mAtrA) 154. pasiddha-B. siddha / viladdha-C. tiladdha / raaNaM-C. vaaNaM / raiaM-C. laviaM / Thavi-N. Thaiam / 155. tua-B. tuha / deva-0. deu| paripUjau-B. paripUjjau, C. pripuujuN| tajjia-C. tejjie / bhavaNA-C. bharaNA / suha de maha-A. sUkha de maha, C. sukha pellau / "soka-C. loka / 155-C. 151 / 156. mANIA-C. paaiiaa| paNNArAhA-B. paNNAhIrA / sAraMgikA-C. sAraMgikkA / pAe pattA-C. pAe~ pAe~ / chaMdA-C. co chaMdA / kijje-C. vijje / matthA-K. maMthA / 156.-C. 152 / Page #168 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [143 2.157] varNavRttam TippaNI-mANIA-< mataH (="mANia' kA chandonirvAhArtha dIrgha rUpa) / jANIA-< jJAtaH (="jANia' kA chandonirvAhArtha dIrgha rUpa) ye donoM karmavAcya bhUtakAlika kRdanta ke rUpa haiN| jaMpaMtA-< jalpan ( =japaMta kA chandonirvAhArtha dIrgha rUpa) vartamAnakAlika kRdaMta rUpa / kijje, lijje-vidhi prakAra ma0 pu0 e0 va0 / / sUNI-< suNia < zrutvA, pUrvakAlika rUpa, chandonirvAhArtha 'u' kA dIrgha rUpa) / kaMpaMtA-< kampamAnaM (=kaMpaMta chandonirvAhArtha dIrgha rUpa) / jahA, mattA johA vaDDe kohA appAappI gavvIA rosArattA savvA gattA sallA bhallA uTThIA / hatthIjUhA sajjA huA pAe bhUmI kaMpaMtA lehI dehI choDo oDDo savvA sUrA jaMpaMtA // 157 // - [sAraMgikA] 107. udAharaNa: krodha se bar3he hue (atyadhika krodhavAle) masta yoddhA ahamahamikA (eka dUsare kI hoDa) se garvita hokara roSa se jinake sAre aMga lAla ho uThe haiM-zalya tathA bhAloM ko uThAyeM haiN| hAthiyoM ke jhuMDa saja gaye, unake pairoM se pRthvI kA~pa rahI hai, aura sabhI zUra vIra cillA rahe haiM:-"lo, do, chor3a do, Thaharo / " TippaNI-gavviA-gavviA < garvitAH karmavAcya bhUta0 kRdanta ba0 va0, i kA dIrdhIkaraNa chandonirvAhArtha / uTThIA- = uTThiA karmavAcya bhUta kRdanta ba0 va0, 'i' kA dIrdhIkaraNa chandonirvAhArtha / lehI-(=lehi), dehI (=dehi), chandonirvAhArtha dIrdhIkaraNa / ina donoM padyoM meM dIrdhIkaraNa ke kaI sthala haiM / cAmara chaMdaH cAmarassa bIsa matta tINI matta aggalA, aTTa hAra satta sAra ThAi ThAi NimmalA / Ai aMta hAra sAra kAmiNI muNijjae, akkharA dahAi paMca piMgale bhaNijjae // 158 // 158. he kAmini, cAmara chaMda meM pratyeka caraNa meM tIna adhika bIsa mAtrA (arthAt 23 mAtrA hotI haiM;), tathA sthAna sthAna para ATha hAra (guru) tathA sAta sAra (laghu hote haiM);-isameM dasa aura pA~ca (pandraha) akSara (hote haiM), aisA piMgala ne kahA hai| TippaNI-ThAi ThAi-< sthAne sthAne / kAmiNI kAmiNi, saMbodhana e0 va0 chandonirvAhArtha dIrdhIkaraNa / muNijjae-< manyate, bhaNijjae < bhaNyate / (chandonirvAhArtha pAdAMta meM guru ke lie AtmanepadI kA prayoga / prA0 paiM. kI bhASA meM muNijjai, bhaNijjai rUpa hone caahieN|) (cAmaraH-SISISISISISISI5=15 varNa, 23 mAtrA) jahA, jhatti joha sajja hoha gajja vajja taM khaNA, rosa ratta savva gatta hakka dijja bhIsaNA / dhAi Ai khagga pAi dANavA calaMtaA, vIrapAa NAarAa kaMpa bhUtalaMtaA // 159 // [cAmara] 157. vaDe-C. diDhe, K. baDhe, N. vaTTe, 0. uThe / appAappI-C. appA appe / sallA-C. sellA / uTTIA-C. uTThIA, N. uvvIA, 0. ubhbhIA / pAe-C. pAe~ / choDo-C. chaDDo / 158. bIsa-C. vIha / tINi-C. O. tINi / aThTha-C. atttth| ThAi ThAi-C. ThAI tthaaii| muNijjae-C. sunnijje| 159. gajja-C. Najja / dijja-0. dIsa / hakka dijja bhIsaNA-C. dIha vijju bhIsaNA / calataMA-C. calantao, N. calaMtau / bhUtalaMtaA-C. bhUtalaMtao, N. bhUtalaMtau, K. bhuutlNtgaa| Page #169 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 144] prAkRtapaiMgalam [2.160 159. udAharaNa: yodhA loga ekadama susajjita ho rahe haiM, usa samaya raNavAdya garjana kara rahe haiM, roSa ke kAraNa samasta zarIra meM rakta hue yoddhAoM ke dvArA bhISaNa hA~ka dI jA rahI hai; daur3akara, Akara, khaDga pA kara, daitya cala rahe haiM; tathA vIroM ke paira ke kAraNa pRthvItala (pAtAla) meM zeSanAga kA~pa rahA hai / TippaNI-gajja < garjanti, vartamAnakAlika pra0 pu0 e0 va0 / vajja 2 vAdyAni (hi0 baajaa)| dijja < dIyate, karmavAcya rUpa hai, artha hogA 'yoddhAoM ke dvArA hA~ka dI jA rahI hai|' TIkAkAroM ne ise kartRvAcya 'dadAti' se anUdita kiyA hai, jo galata hai| dhAi (dhAvia < dhAvitvA), Ai (Page #170 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 2.163 ] varNavRttam manohaMsa chaMda: jahi Ai hattha NareMda biNNa vi dijjiA, guru ekka kAhala be vi aMtaha kijjiA / guru ThAi gaMdha a hAra aMtahi thappiA, maNahaMsa chaMda pasiddha piMgala jaMpiA // 162 // 162. jahA~ pratyeka caraNa meM AraMbha meM hasta (sagaNa), tathA do narendra (jagaNa) diye jAya~, phira eka guru sthApita kara, aMta meM phira gaMdha (laghu) tathA hAra (guru) sthApita kiye jAya~, vaha piMgala ke dvArA prasiddha manohaMsa chaMda hai / (mano haMsaH - 115 15 115 15 || 515 = 15 varNa) TippaNI-jahi-< yasmin / dijjiA < deyAH, kijjiA < karaNIyAH / ThAi - sthApayitvA / thappiA Page #171 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 146] prAkRtapaigalam [2.165 cita majjhe-< cittamadhye (=citte) 'majjhe' adhikaraNa kA parasarga / jahA, vahai malaavAA haMta kaMpaMta kAA, haNai savaNaraMdhA koilAlAvabaMdhA / suNia daha dihAsuM bhiMgajhaMkArabhArA, haNai haNai haMje caMDa caMDAla mArA // 165 // [mAlinI] 165. malayavAyu baha rahA hai, hAya zarIra kA~pa rahA hai, koyala kA AlApa kAnoM ke raMghra meM mAra rahA hai, dasoM dizAoM meM bhauMroM kI gUMja sunAI detI hai, he sakhI, atyadhika krodhI, caNDAla ke samAna nirdaya, kAmadeva mAre DAlatA hai, mAre DAlatA hai| TippaNI-suNia-TIkAkAroM ne ise 'zrUyate', 'zrUyante' se anudita kiyA hai, vastutaH yaha karmavAcya bhUtakAlika kRdaMta rUpa 'zrutAH' hai| disesuM < dizAsu, 'suM' prAkRta meM adhikaraNa ba0 va0 kA pratyaya hai / haMje-sakhI ko saMbodhana karane ke lie prayukta hotA hai| zarabha chaMdaH bhaNia supia gaNa sara lahu sahio, taha diavara jua karaala lhio| cau caukala gaNa paa paa muNio, saraha supia kaha phaNivai bhaNio // 166 // 166. jahA~ pratyeka caraNa meM pahale supriya gaNa (dvilaghvAtmaka gaNa) ko kaha kara, zara (eka laghu) tathA laghu deM, taba do karatala (caturladhvAtmaka gaNa) liye jAya~, isa prakAra pratyeka caraNa meM cAra catuSkala gaNa (444=16 mAtrA) samajhe jAya,-he priya, use phaNipati ke dvArA bhaNita zarabha chaMda kaho / (shrbh:-|| // // // // s=15 varNa) / TippaNI-lahio (Vlaha+ia) (karmavAcya bhUtakAlika kRdaMta) < labdhaH / muNio < mataH, bhaNio < bhaNitaM / jahA, tarala kamaladala sarisau NaaNA, saraasamaasasisusarisa vaaNA / maagalakarivarasaalasagamaNI kamaNa sukiaphala vihi gaDha taruNI // 167 // [zarabha] 167. udAharaNa: caMcala kamalapatra ke samAna netravAlI, zaratkAlIna candramA ke samAna mukhavAlI, madamatta hAthI ke samAna maMthara (sAlasa) gativAlI, ramaNI, kisa sukRtaphala ke kAraNa brahmA ne gar3hI (banAI)? TippaNI-maagala < madakala / (mi0 rAja. hi0 mayagala, maigala-"madi mAtA mayagala siNagAryA" (kAnhaDade prabaMdha 1-44) / kamaNa < kena (=kavaNa) / SoDazAkSaraprastAra, nArAca chaMdaH NareMda jattha savvalo supaNNa cakka dIsae, paikka ThAma paMcame paA caU sabIsae / palaMta hAra cAru sAru aMta jassa vaTTae, pasiddha e NarAu jaMpa gaMdha baMdhu aTThae // 168 // 168. jisa chaMda ke pratyeka caraNa meM sabala nareMdra (jagaNa) tathA suparNa (ragaNa) kramazaH do bAra dikhAI deM, pA~cave 165. haMta kaMpaMta-C. hanta kaMpanti / savaNaraMdhA-C. sarasavaMdhA / suyia-A. sUNia / dihAsu-C."sAaM, N. disesuN| caMDaC. haMta / 166. supia-A. sUpia C. a pia / lahu-B. B. jaha / sara lahu sahio-C. paagaNa sahio / taha...lahioN. taha vihu karaala paa paa lahio / muNio-C. sunnio| kaha-C. gaNa / 167. sarisa-C. N. 0. sarijua / susarisaA. sUsaria / maagala-C. maagaa / vihi-C. vihu / gaDhu-K. gaTha, 0. lihu / 168. NareMda-A. B. NariMda / caka-N. O. ve vi / caU sabIsae-A. B. cau savIsae, N. ctuuruviise| hAra-N.O. hAru / vaTTae-C. vaddhae, N. vaTThae / pasiddha.....aTThaeN. pasiddha e NarAu jampu gandhabaGkaaTTae / Page #172 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 2.169] varNavRttam [147 sthAna meM padAti (jagaNa) ho, tathA caraNa meM 24 mAtrA hoM, jisake aMta meM suMdara tathA zreSTha hAra (guru) ho, (yahA~) ATha (akSara) gaMdha (laghu) hote haiM, yaha prasiddha nArAca chaMda kahA jAtA hai / (nArAca:-15 | 5 5 / 5 / ' / ' / ' / '=16 akSara, 24 mAtrA) / TippaNI-dosae (dRzyate), vaTTae (vartate), apavAda rUpa AtmanepadI (chandonirvAhArtha prayukta) / palaMta-TIkAkAroM ne ise 'pataMti' ke dvArA anUdita kiyA hai; vastutaH yaha 'patan' hai, vartamAnakAlika kRdaMta ruup| jahA, calaMta joha matta koha raNakammaaggarA, kivANa bANa salla bhalla cAva cakka muggarA / pahAravAradhIra vIravagga majjha paMDiA paaTTha ATTha kaMta daMta teNa seNa maMDiA // 169 // niArAca] 169. udAharaNa:senAprayANa kA varNana hai : kRpANa, bANa, zalya, bhAle, cApa, cakra aura mudgara ke sAtha krodha se matta raNakarma meM dakSa, yoddhA cala rahe haiM; (ye vIra) zatru ke prahAra ko rokane meM dhIra tathA vIroM ke varga meM paMDita haiM; (inhoMne apane oTha dA~toM se kATa rakkhe haiM,aise yoddhAoM ke calane se senA suzobhita huI hai| TippaNI-calaMta < calantaH, vartamAnakAlika kRdaMta kartA ba0 va0 / matta koha-TIkAkAroM ne ise 'krodhamattAH' samasta pada mAnA hai; saMbhavata: yaha 'samAse pUrvanipAtAniyamAt' kA prabhAva hai| merI samajha meM matta tathA koha alaga alaga zabda haiM, maiM inakA saMskRta anuvAda 'mattAH krodhena' karanA ThIka samajhatA hU~, eka meM kartA ba0 va0 meM prAtipadika kA prayoga hai, anyatra karaNa e0 va0 meM / paaTTha < pradaSTa, karmavAcya bhUtakAlika kRdaMta rUpa / seNa < senA, (strIliMga akArAMta zabda) / maMDiA < maMDitA; karmavAcya bhUtakAlika kRdaMta strIliMga / nIla] NIlasarUa viANahu mattaha bAisahI, paMcau bhaggaNa pAa paAsia erishii| . ___ aMta ThiA jahi hAra muNijjai he ramaNI, bAvaNa aggala tiNNa saA dhua matta muNI // 170 // 170. he sundari, nIla chaMda ke svarUpa ko jAno, (yahA~) bAIsa mAtrA hotI haiM, tathA isa prakAra (pratyeka) caraNa meM pA~ca bhagaNa prakAzita hoM; padAMta meM hAra (guru) samajhA jAya, tathA (cAra chaMda yA solaha caraNoM meM) bAvana adhika tIna sau mAtrA samajhI jaayeN| (nIla:-5||5||5||5||5||5%16 akSara, 22 mAtrA) [sampUrNa chaMda kI mAtrA 352:488 mAtrA (2244)] / TippaNI-viANahu-vi+VANa (= jANa)+hu AjJA / ma0 pu0 ba0 va0 / mattaha < mAtrAH, 'ha' mUlataH saMbaMdha e0 va0 kA pratyaya hai, jo kartA ba0 va0 meM bhI prayukta hone lagA hai; de0 bhUmikA / paAsia < prakAzitAH, ThiA (=Thia) L sthitaH (chaMdonirvAhArtha padAMta 'a' kA diirdhiikrnn)| muNijjai < manyate, karmavAcya rUpa / bAvaNa < dvApaJcAzat > bAvaNNaM > bAvaNa (hi0 rA0 bAvana) / (paJcAzat ke ma0 bhA0 A0 meM 'paNNaM', 'vaNNaM' do rUpa milate haiM, de0 pizela 6 273, 445) / 169. matta koha-C. N. sattukhoha / raNa-C. O. vamma / salla-C. sella / cAva-C. cApa / pahAra... ...-N pahAraghoramArudhAraggavaggapaNDiA / paaTTha-0. palaTTa / kaMta daMta-N. danta daTTha, C. datta datta / 170. NIlasarUa-A. B. N. NIlasarUa, C. K. lIla visesa, 0. NIlavisesa / bAisahI-C. ve vishii| paMca-N. paJca / bAvaNa-C. vAmaNa / dhuaA. B. dhuva / muNI-0. khii| Page #173 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 148] prAkRtapaiMgalam [2.171 jahA, sajjia joha vivaDDia koha calAu dhaNU, pakkhara vAha calU raNaNAha phuraMta taNU / patti calaMta kare dhari kuMta sukhaggakarA kaNNa NareMda susajjia viMda calaMti dharA // 171 // (nIla) 171. udAharaNa: atyadhika pravRddha krodha vAle yoddhA saja gaye haiM, ve (krodha se) dhanuSa calA rahe haiM, phurakate zarIra vAlA senApati (raNanAtha) saje hue (pAkhara vAle) ghor3e se jA rahA hai| padAti (paidala sipAhI) hAtha meM bhAle lekara tathA suMdara khaDgoM se yukta hokara cale jA rahe haiM / rAjA karNa ke susajjita hokara calane para pRthvI calane (DagamagAne) lagatI hai (athavA parvata DagamagAne lagate haiN)| Ti0-sajjia-< sajjitAH, karmavAcya bhUtakAlika kRdaMta kA prayoga / vivaDiakoha-< viddhitakrodhAH, kartA ba0 va0 / calAu-/'cala' kA NijaMta rUpa 'calA' hogA, usI meM 'u' jor3a diyA gayA hai, kriyA pada 'calAi' honA cAhie, jo kevala eka hastalekha (B) meM pAyA jAtA hai| calU (=calu)-< calitaH (chaMdonirvAhArtha padAMta 'u' kA dIrgha) phuraMta taNU-< sphurattannU; phuraMta, vartamAnakAlika kRdaMta / calaMta-< calantaH ('pattayaH' kA vizeSaNa) vartamAnakAlika kRdaMta / dhari< dharia < dhRtvA (*dhArya) pUrvakAlika kriyA rUpa / susajjia-< susajjya, pUrvakAlika kriyArUpa / calaMti-< calati, vartamAnakAlika kRdaMta kA adhikaraNa e0 va0 rUpa / calaMti-yahA~ TIkAkAroM ne 'calaMti' kA anuvAda '(dharA) calati' kiyA hai| yadi ise samApikA (phAiniTa) kriyA mAnA jAtA hai to anusvAra ko chandonirvAhArtha mAnanA hogA tathA tatsama 'calati' (chandonirvAhArtha sAnusvArarUpa 'calaMti') prA0 paiM0 kI bhASA meM apavAda svarUpa hogA; athavA ise asamApikA kriyA kA vartamAnakAlika kRdaMta rUpa mAna kara strIliMga rUpa (calaMta+i, (strIliMga pratyaya) mAnanA hogA, jo dharA kA vizeSaNa hai| eka tIsarA mata yaha bhI ho sakatA hai ki isako samApikA kriyA ke vartamAna ba0 va0 kA rUpa mAnA jAya, tathA isa taraha saMskRta anuvAda kiyA jA sakatA hai:-'dharAH parvatAH calaMti dolAyaMte ityarthaH' / merI samajha meM pichalI do vyutpattiyA~ ThIka hoNgii| caJcalA chaMda: dijjie supaNNa Ai ekka to paoharAi, hiNNi rUa paMca cakka savvalo maNoharAi / aMta dijja gaMdha baMdhu akkharAi solahAi, caMcalA viNimmiA pharNida eu vallahAi // 172 // 172. jahA~ pratyeka caraNa ke Adi meM ramaNa diyA jAtA hai, taba eka jagaNa ha; isa krama se pA~ca manohara sabala cakra (gaNa) diye jAyeM, aMta meM gaMdha varNa (laghu akSara) diyA jAya tathA solaha akSara hoM, ise phaNIndra ne vallabhA (priya) caMcalA chanda batAyA hai| (caMcalA:-SISISISISISISIS=16 varNa) 171. vivaDia-C. vivaDia, K. bibaDDia / calAu-B. calAi / pakkhara-C. N. pakkharu / vAha calU-A. vAha cala, C. dhAru dhalU, N. vAha camU / raNaNAha-C. N. NaraNAha / phuraMta-N. phulanta, O. paphUlla / calaMta-C. palaMta / kaNNa-N. puNNa / 172. dijjie-C. N. dijjiA, 0. dijjaa| to-0. ho / paoharAi-A. paAharAhi, C.N. pohraaii| hiNNa-C. kaNNa, 0. eNNa / cakka-N. vaGka / maNoharAi-C. N. mnnohraaii| dijja-C. kijja / baMdhu-C. baMdha, N. vaNNa / akkharAi solahAiC. akkharAi~ soharAIM, N. akkharAi solhaaii| viNimmiA-K. viNimiA phaNiMda-N. pharNidu / e-C. N. ehu / vallahAiC. N. dullahAi~ / 172-C. 186, N. 206 / Page #174 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 2.173] varNavRttam [149 Ti0-dijjie-vidhi rUpa (hi0 dIjiye) / hiNNi-< anayA; padAdi meM 'prANatA'; hiNNi ha iNNi (=iNNi) / jahA, kaNNa pattha Dhukka lukku sUra bANa saMhaeNa, ghAva jAsu tAsu laggu andhakAra saMhaeNa / ettha pattha saTTi bANa kaNNapUri chaDDaeNa, pakkhi kaNNa kitti dhaNNa bANa savva kaTTieNa // 173 // [caMcalA] 173. udAharaNa:koI kavi karNa tathA arjuna ke yuddha kA varNana kara rahA hai: karNa tathA arjuna (pArtha) yuddha ke lie eka dUsare se bhir3a gaye, bANoM ke samUha ke dvArA sUrya chipA liyA gayA, andhakAra ke samUha ne jisa kisI ke ghAva lagA diyA (athavA andhakAra samUha meM bhI zabdabedhI hone ke kAraNa unhoMne eka dUsare ko ghAva lagA hI diyA), isI avasara meM arjuna ne sATha bANoM ko (dhanuSa meM car3hAkara) kAna taka khIMcakara chor3a diyA; unheM dekhakara yazasvI karNa ne sabhI bANoM ko kATa diyA / Ti0-dukku-< DhaukitAH, lukku < nilInaH / chaDDaeNa, kaTTaeNa-ina donoM ke 'muktAH' 'kartitAH' anuvAda kiye gaye haiN| para yaha 'Na' samasyA bana gayA hai| 'chaDDae' 'kaTTae' ko to "e vAle kartA ba0 va0 rUpa mAna sakate haiM, jo prA0 paiM. kI bhASA meM apavAda rUpa meM kucha mila jAte haiM, para 'Na' ke sAtha ye rUpa kisa kAraka ke hoMge? inheM karaNa e0 va0 ke rUpa to mAnA nahIM jA sakatA hai| sambhavataH 'saMhaeNa' 'saMhaeNa' kI tuka milAne ke lie yaha 'Na' prayukta huA hai| yadi inheM 'kaTTae Na', 'chaDDue Na' rUpa mAnA jAya to kucha samasyA sulajha sakatI hai tathA inheM 'muktAH nanu' 'kartitAH nanu' se anUdita kiyA jA sakatA hai| isakA saMketa koI saMskRta TIkAkAra nahIM detA / brahmarUpaka chaMda :jo loANaM vaTTe biMbuDhe vijjuDhe NAsaTThANo, sujjANo NAo chaMduTThAve kaNNadve haMsaTThANo / chaMdu ggAaMto vutto kaMto savve to sammANIo, bamhANaM rUaM chaMdo eso loANaM bakkhANIo // 174 // 174. jo (brahma) logoM ke biMboSTha meM, vidyutsthAna (dA~toM) meM tathA nAsikA sthAna meM rahatA hai, jo chaMda kA gAna karanevAle sabhI logoM ke dvArA sammAnita hai, yaha suMdara haMsa ke samAna gati vAlA, brahmarUpaka chaMda ATha karNa (ATha gurudvaya arthAt solaha guru) ke dvArA jJAnI piMgala (nAga) ne batAyA hai, isa chaMda kA maiMne logoM ke lie varNana kiyA hai| brahmarUpaka : 5555555555555555=16 varNa / TippaNI-vaTTa < vaTTai < varttate / chaMTuTThAve =chaMda+uTThAve / / 173. pattha-C. paththa / Dhukku-C. 0. Dhukka / lukku-0. lukku / saMhaeNa-C. saMghaeNa / ghAva-0. ghAu / jAsu tAsu-C. N. jAhu tAhu / laggu-B. C. lagga, N. lAgu / saMhaeNa-C. saMsaeNa / saTTi-sAThi / chaDDaeNa-N. chaTTaeNa / pekkhi -C. pekkha / kaTTieNa-B. kaThThieNa, C. kaTTaeNa, K. kaTThieNa, 0. kaTTaeNa / 173-C. 169, N. 207. 174. vaTTe-N. vcche| biMbuDheC. vivuddhe, N. bimboTe / vijuTTe-C. vijjuddhA, K.O. vijutte| NAsaTThANo-C. haMsaThThANo, K. NAsaTThANo, N. haMsaTThANe, 0. haMsANAM / sujjANo-N. sujjANe / NAo-C. NAho, N. NAU / chaMduvAve-C. kaMDuThThAve, A. B. K. chaMduThThANe, N. kaNTThANe / haMsaTTANo-C.O. sArattANo, N. sArahANe / vutto kaMto-N. kaNNA vutto / kaMto... sammANIo-C. savvaM seso NAmaM bhnniio| bamhANaM-B. bammANaM, C. baMbhANo, N. bahmANo, K. bahmANaM / rUaM-B. rUpaM, C.N. ruuo| loANaM-B. loaNaM, N. lokANaM / bakkhANIo-A. vakkhANio / 174-C. 170, N. 208 / Page #175 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 150] prAkRtapaiMgalam [2.175 jahA, ummattA johA uDhe kohA otthA otthI jujhaMtA, meNakkA raMbhA NAhaM daMbhA appAappI bujhaMtA / dhAvaMtA sallA chiNNo kaMThA matthA piTThI peraMtA, NaM saggA maggA jAe aggA luddhA uddhA heraMtA // 175 // [brahmarUpaka] 175. udAharaNa: kuddha unmatta yoddhA uTha uTha kara eka dUsare se lar3ate tathA apane Apako daMbha se menakA tathA raMbhA kA pati samajhate hue, bhAle se kaTe siravAle yoddhA mastaka ko pIche girA kara daur3ate hue svarga kI icchA se Upara jAte hue Upara (menakAdiko) DhU~r3ha rahe haiN| TippaNI-AtthA AtthI ra utthAya utthAya / daMbhA < daMbhAt =daMbha, apAdAna meM prAtipadika kA prayoga / padAMta 'a' kA chaMdonirvAhArtha dIrdhIkaraNa / athavA ise prA0 kA 'A' sup pratyaya vAlA apAdAna rUpa bhI mAnA jA sakatA hai| appA appI < AtmAnaM AtmAnaM / jujjhaMtA (*yudhyantaH yudhyamAnAH), bujjhaMtA (*budhyataH=budhyamAnAH) paraMtA < pAtayaMtaH / heraMtA / hera (dezI dhAtu) +aMta ba0 va0 rUpa / saptadazAkSara prastAra, pRthvI chaMda: paohara muha TThiA tahaa hattha ekko diA, ___ puNNo vi taha saMThiA tahaa gaMdha sajjA kiA / palaMti valaA juA vimala sadda hArA uNo caukkalaa bIsaA puhaviNAma chaMdo muNo // 176 // 176. jahA~ pratyeka caraNa meM AraMbha meM payodhara (jagaNa) ho, taba eka hasta (sagaNa) diyA jAya, phira isI taraha jagaNa-sagaNa rakhe jAyeM, taba eka gaMdha (laghu) sajAyA jAya, phira do valaya (do guru), vimala zabda (eka laghu) tathA hAra (eka guru) par3eM; isa prakAra pratyeka caraNa meM cAra adhika bIsa mAtrA (24 mAtrA) hoM, ise pRthvInAmaka chaMda smjho| pRthvI :-151, ||s, 151, 5, Iss, I5 = 17 varNa / Ti0-diA-< dattaH / sajjA kiA-< sajjIkRtaH / jahA, - jhaNajjhaNiaNeuraM raNaraNaMtakaMcIguNaM, sahAsamuhapaMkaaM agurudhUmadhUpujjalaM / jalaMtamaNidIviaM maaNakelilIlAsaraM, NisAmuhamaNoharaM juaimaMdiraM rehai // 177 / [pRthvI] 177. udAharaNa: jhaNajhaNa zabda karate bhUSaNoM vAlA, hAsyayukta mukhakamala vAlA, aguru kI dhUpa se sugandhita, maNi dIpakoM se 175. uTTe-A. uThe, C. utthe| AtthA AtthI-B. oA occhI, C. oththA oththI, N. uppAuppI / jujjhaMtA-A.C. jujhjhtaa| NAha-C. lAhe, N. NAhe / bujjhaMtA-A.C. vujhjhaMtA / dhAvaMtA-0. vA bhallA / sallA-C. saMThA / chiNNo-C. chiNNe, N. chinnnnaa| piTThI-C. piThThI / peraMtA-C. NaccantA, N. sekkhattA, 0. pheraMtA / NaM saggA-N. saMmaggA / maggA-N. bhaggA / luddhA-0. addho| 175-C. 171, N. 209 / 176. TThiA-C. K. TThiA / ekko-A. B. ekkA / puNovi B. puNopi / sajjA-C. ekko, N. sajjo / palaMti-C. valaMta / bIsaA-N. vIsaA / muNo-C. bhaNo / 176-C. 172, N. 217 / 177. jhaNajjhaNia-B. jhaNajhaNia, K. jhaNajhjhaNia / Neura-C. N.O. bhUsaNaM / kaMcIguNaM-K. kAMcIguNaM / dhUpujjalaM-C. dhUmujjalaM, 0. dhUmajjalaM / 'dIvi-C. diipoN| lIlAsara-C. 'kIlAsaraM / NisAmuha -C. NisAsuha / juai-B. N. juvai / rehai-K. raajte| 177C. 173, N. 218 / Page #176 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 2.178] varNavRttam [151 jAjvalyamAna, madanakeli kA lIlA sarovara, rAtri ke Arambha ke samaya manohara yuvatimaMdira (yuvatiyoM kA mahala) suzobhita ho rahA hai| Ti0-isa padya kI bhASA prAkRta hai| isa padya meM napuMsaka kartA e0 va0 ke aM vAle rUpa milate haiM, jo prA0 paiM. kI bhASA meM apavAda svarUpa haiN| mAlAdhara chaMda: paDhama dia vippaA tahaa bhUvaI thappiA, caraNa gaNa tIao tahavi bhUvaI diiao| camara jua aggalA vimala gaMdha hArujjalA, bhaNai phaNiseharA muNahu chaMda mAlAharA // 178 // 178. jahA~ pratyeka caraNa meM pahale vipra (sarvalaghu catuSkala), taba bhUpati (jagaNa) sthApita kiyA jAya, tIsare sthAna para caraNa gaNa (bhagaNa) tathA phira bhUpati (jagaNa) diyA jAya, phira do cAmara (guru), eka vimala gaMdha (laghu) tathA eka ujjvala hAra (guru) ho-soM ke zekhara (sarpazreSTha) piMgala kahate haiM, ise mAlAdhara chaMda smjho| (mAlAdhara:-||5||ISISss=17 varNa) Ti0-vippaA-(vippaa) < viprakaH (padAMta a kA chaMdonirvAhArtha dIrgha) / phaNiseharA-phaNizekharaH / jahA, vahai malaANilA virahiceusaMtAvaNA, raai pika paMcamA viasu kesu phullA vaNA / taruNa taru palliA maulu mAhavIvalliA vitara sahi NattaA samaa mAhavA pattaA // 179 // [mAlAdhara] 179. udAharaNa: malayAnila baha rahA hai, virahiyoM ke citta ko saMtApita karane vAlA kokila paMcama svara meM bola rahA hai, kiMzuka vikasita ho gae haiM, vana phUla gayA hai, vRkSoM meM naye pallava A gae haiM, mAdhavIlatA mukulita ho gaI hai, he sakhi, netroM ko vistArita karo, dekho, vasanta kA samaya A gayA hai| TippaNI-mAhavA-< mAdhavaH (padAMta a kA chandonirvAhArtha dIrdhIkaraNa) pattaA-< prApta-ka: (svArthe ka) (=pattaa, padAMta a kA chandonirvAhArtha dIrdhIkaraNa) / aSTAdazAkSara prastAra, maMjIrA chaMda:kuMtIputtA tiNNA diNNau maMthA saMThavi ekkA pAe, aikkA hArA dujje kaMkaNu gaMdhA saMThavi juggA lAe / 178. etatpadyaM-A. pratau na prApyate / taha a-N. tahavi / bhUvaI-N. bhUai / tahavi-B.N. tahaa / phaNiseharA-B. phaNisAraA, N. phaNiNAharA / 179. saMtAvaNA-B. saMtApaNA / sai-C. khai, N. vulai, O. tabai / taruNa-B. taraNa / pelliA-C. N. pallavA / maulu-B. maula, K. maalu, N. mahura / vitas-B. vitharu / mAhavA-B. mAvahA / 179-C.O. 176, N. 220 / 0. atra padyacatuSTayamadhikaM praapyte| - dhaA kaNNA kaNNA supiajualaM gaMdhavalaaM, uNo hAro NArI Thaia caraNe aMta cmrN| ihA sattA vaNNA Navai huA aThui phaNI, phaNIrAA jape kamalamuhi esA sihariNI // 177 // jahA, paraM joNhA uNhA garalasariso caMdaNaraso, NadakkhAro hAro malaapavaNA dehadavaNA / milANI vANIlI jaladiva jaladdA taNuladA, vaiTThA jaM diThThA kamalavaaNA dIhaNaaNA // 178|| sihariNI diapia guru gaMdhakaNNA laArA ThavIA tahA, puNavi camara duNNa saddA susajjA karIA thaa| taha vi aNia duNNa vaMkA vi saMkhAvi hArA die, kamalavaaNi mottihArA phaNiMdA bhaNiA pie|| jahA, amiavamia caMdabibamuhI pekkhatissA jahA, vimalakama phulla ollA aNettA phuraMtA thaa| dasaNa vitatisuddha kundA kaNIA dharIA jahA, aharavimalabaMdhu phulle sarissA karIA tahA // 180 // mottihArA Page #177 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 152] prAkRtapaiMgalam [2.180 cArI hArA bhavvAkArau pAA aMtahi sajjIAe, . sappArAA suddhAkAau jaMpe piMgala maMjIrA e // 180 // 180. jahA~ pratyeka caraNa meM mastaka para (AraMbha meM) tIna kuntIputra (karNa, gurudvaya) diye jAya~, phira kramazaH eka pAda (bhagaNa), eka hAra (guru), do kaMkaNa (guru), tathA gaMdha (laghu) kA yugala (arthAt do laghu) sthApita kara, suMdara (bhavyAkAra) cAra hAra (guru) caraNa ke aMta meM sajAye jAyeM,-zuddhakAya sarparAja piMgala ne ise maMjIrA chaMda kahA hai| (maMjIrA:-555555555505555=18 varNa) Ti0-maMthA-mastake, mastakaM 7 matthaaM7 matthau 7 maMthA; anusvAra anunAsika dhvani ma ke kAraNa hai, yaha parAzraya anunAsikIkaraNa (DipeMDeMTa nejelAijezana) kA udAharaNa hai| juggAlAe-< yugalaM ke ardhatatsama 'jugala' kA chandonirvAhArtha vikRta rUpa / sajjIAe-< sajjitAH; sajjiA kA chandonirvAhArtha vikRta rUpa / 'e' vAlA aMza tuka ke lie pAyA jAtA hai| suddhAkAa< zuddhakAyakaH; suddha ke antima akSara kI svara dhvani kA chaMdonirvAhArtha dIrdhIkaraNa / jahA, gajje mehA NIlAkArau sadde morau uccA rAvA, ThAmA ThAmA vijjU rehau piMgA dehau kijje hArA / phullA NIvA pIve bhammaru dakkhA mArua vIaMtAe, haho haMje kAhA kijjau Ao pAusa kIlaMtAe // 181 // [maMjIrA] 181. udAharaNa: nIle megha garaja rahe haiM, mora U~ce svara meM zabda kara rahe haiM, sthAna sthAna para pIle deha vAlI bijalI suzobhita ho rahI haiM, (meghoM ke dvArA bijalI kA) hAra (dhAraNa) kiyA jA rahA hai, kadaMba phUla gaye haiM, bhaure bola rahe haiM, yaha catura vAyu cala rahA hai, he sakhI, batA kyA kareM, varSARtu krIDA karatI A gaI hai| Ti0-gajje-2 garjati / TIkAkAroM ne ise ba0 va0 mAnA hai "meghAH garjanti' yA to yahA~ 'jAtau ekavacanaM' mAnA jA sakatA hai, athavA 'mehA' ko ba0 va0 rUpa mAnane para usake sAtha 'gajje' e0 va0 kriyA kA prayoga vAkyaracanAtmaka vizeSatA ko dyotita karatA hai| dhyAna dene kI bAta to yaha hai ki isakA vizeSaNa 'NIlAkArau' bhI e0 va0 meM hI hai| kAhA-2 kiM, kijje-< kriyate (=kijjai 7 *kijje ) karmavAcya rUpa, kijjau < kriyatAm (athavA vidhi kA rUpa) / kIlaMtAe-< kIDana kIlaMta kA chandonirvAhArtha vikRta rUpa / kIDAcandra (krIDAcakra) chaMdaHja iMdAsaNA ekka gaNNA suhAvehi pAehi pAe, ja vaNNA dahA aTTha sohe sudaMDA suThAe suThAe / dahA tiNNi guNNA jahA savvalA hoi mattA supAe, pharNidA bhaNaMtA kilAcakka chaMdo NibaddhAi jAe // 182 // 180. ekkA hArA dujje-C. hArA hatthA dijje, N. hArA hatthA duNNA / kaMkaNu-C. kaNNA / lAe-C. pAe. N.O. jaae| hArA-C. haaru| sjjiiaae-C.sNtthiiaae| suddhA-C. muddhaa| 180-C. 176, N. 227, 0.181 / 181. NIlAkAra-C. NIlAkAau (=niilkaayaaH)| moraGa-A. B.C. morA / uccA-A. ucA, 0. uThThA / reha-A. B. rehai / kijje-A. kIjje, C. kijju| hArA0. hAvA / pIve-C. bhamme, N. volle / bhammaru-C. bhamarA / haho haMje-K. haMje hNje| kAhA-C. kAhe / "kIlaMtAe-C. 'kI aMtA e[=prAvRT AgatA kiM (vA) anto'yaM], N. ArU pAusa kolaM tAe (=AgatA prAvRT tAvat) / 181-C. 177, N. 228, 0. 182 / 182. suhAvehi-C. suhAvei, N. su hovei / ja vaNNA dahA aTThasohe sudaMDA-C. taNNA......soi daMtA suThAe, N. dahA aTThavaNNA suhAvei daNDA, O. taraMDA / sudaMDA-A. sUdaMDA / savvalA-A. B. sNtthaa| hoi-A. hoti, B. hotti / supAe-B. sutthaae| kilAcakka-B. vilAchakka, N. kilAcanda / chaMdo-A. chaMdA, B. caMdA / 182-C. 178, N. 129 / Page #178 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 2.183] varNavRttam [153 182. jahA~ pratyeka caraNa meM eka indrAsana (yagaNa) hI suzobhita ho, tathA jahA~ suMdara laghu akSara vAle (yagaNa meM AdyakSara sadA laghu hotA hai) aThAraha akSara sthAna sthAna para (pratyeka caraNa meM) suzobhita hoM, jahA~ suMdara caraNa meM dasa kI tigunI (tIsa) sabala mAtrA hoM-phaNIndra kahate haiM, vaha krIDAcandra (krIDAcakra) chaMda nibaddha hotA hai| (kIDAcandraH-(cha: yagaNa) |'' |'' |'' |'' |'5 155 = 18 varNa) / TippaNI-suhAvehi / zobhAyate (suhAvei ke aMtima svara kI saprANatA (espirezana) / 'suhAvei' vastuta: NijaMta kA rUpa hogA / prA0 paiM0 kI bhASA kA vAstavika rUpa 'suhAvai' honA cAhie / jahA < yatra / jahA, jahA bhUta vetAla NaccaMta gAvaMta khAe kabaMdhA, siA phAraphakkArahakkA khaMtA phule kaNNaraMdhA / kaA TuTTa phuTTei maMthA kabaMdhA NacaMtA hasaMtA, tahA vIra hammIra saMgAma majjhe tulaMtA jujhaMtA // 183 // 183. udAharaNa: jahA~ bhUtavetAla nAcate haiM, gAte haiM, kabaMdhoM ko khAte haiM, zrRgAliyA~ atyadhika zabda karatI cillAtI hai, tathA unake cillAne se kAnoM ke chidra phUTane lagate haiM, kAyA TUTatI hai, mastaka phUTate haiM, kabaMdha nAcate haiM aura ha~sate haiM-vahA~ vIra hamIra saMgrAma meM tejI se yuddha karate haiN| TippaNI-NaccaMta, gAvata (nRtyan, gAyan), vartamAnakAlika kRdaMta rUpa / khAe < khAai < khAdayati / TuTTa < truTati; phuTTei < sphuTati / tulaMtA < tvarayan / jujhaMtA < yuddhyamAnaH (*yuddhyan) vartamAnakAlika kRdaMta / carcarI chaMdaHAi raggaNa hattha kAhala tAla dijjahu majjhaA, sadda hAra palaMta biNNa vi savvaloahi bujjhiA / be vi kAhala hAra pUrahu saMkha kaMkaNa sohaNA, NAarAa bhaNaMta suMdari caccarI maNamohaNA // 184 // 4. jahA~ pratyeka caraNa meM AraMbha kramazaH ragaNa, hasta (sagaNa), kAhala (laghu), tAla (guru laghu rUpa trikala ) denA cAhie, madhya meM zabda (laghu), hAra (guru) do bAra par3eM, aMta meM do kAhala (laghu) eka hAra (guru), taba phira suMdara zaMkha (laghu) tathA kaMkaNa (guru) hoM,-nAgarAja kahate haiM, he suMdari, yaha mana ko mohita karane vAlA carcarI chaMda hai| (crcrii:-5555''|'|'=18 varNa) / Ti0-dijjahu-vidhi prakAra (opTeTiva) kA ma0 pu0 ba0 va0 / palaMta-< patan (athavA patantau), vartamAnakAlika kRdaMta / savvaloahi-< sarvalokaiH, 'hi' karaNa ba0 va0 / bujjhi-< buddhaM, (kucha TIkAkAroM ne ise 'carcarI' kA vizeSaNa mAnA hai:-'buddhA' (strIliMga), anya ne ise 'biNNa 183. jahA-C. jahIM, N. jahA~ / bhUta-C. bhUta / NaccaMta-NAcaMta / kabaMdhA-N. kkabandhA / phAraphekkAra -0. pherphkkaar| vaMtA-N. calantI / TuTTa-N. duTTa / tahA-C. N. tahA~ / majjhe-A. B.C. majhjhe, N. majja / jujhaMtA-A. jujhaMtA, B. jujhaMtA, C. vullaMtA, N. julantA, K. juaMtA / 0. julaMtA / 183-C. 179, N. 230 / 184. hattha-C. matta / majjhaA-A. majhjhaA, B. majjaA, N. mjjaa| bujjhiA-A. bujhjhaA, B. bujjiA, C. bujhjhiaa| be vi-A. devi / maNa-A. B. bhaNa / 184C. 180, N. 231 / Page #179 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 154] vi' kA vizeSaNa mAnA hai- 'buddha' (pu0 napuM0 rUpa) / pUrahu- pUrayata, AjJA ma0 pu0 ba0 va0 / jahA, prAkRtapaiMgalam pAa Neura jhaMjhaNakkar3a haMsasaddasusohaNA, tharathora thaNagga Naccai mattidAma maNoharA / vAmadAhiNa dhAri dhAvai tikkhacakkhukaDakkhaA, kAhu NAara gehamaMDaNa ehu suMdari pekkhi // 185 // [ carcarI] 185. udAharaNa: (isake) pairoM meM nUpura, haMsa ke zabda ke samAna suMdara zabda kara rahe haiM, manohara muktAhAra sthUla stanAgra para nAca rahA hai (athavA muktAhAra stanAgra para thor3A thor3A nAca rahA hai), isake tIkhe cakSuH kaTAkSa bAyeM aura dAhine bANa kI taraha daur3a rahe haiM, kisa saubhAgyazAlI puruSa ke ghara ko suzobhita karane vAlI yaha suMdarI dikhAI de rahI haiM ? Ti0-jhaMjhaNakkar3a - jhaNajhaNAyate, dhvanyAkRti (onomeTopoika) kiyA, vartamAna pra0 pu0 e0 va0 / thUrathora - (1) sthUlesthUle; (2) stokaM stokaM / kAhu kasya / pUrisa - puruSaH, asAvarNya kA udAharaNa, jahA~ paravartI 'u' ko 'i' banA diyA gayA hai / [ 2.185 pekkhiA-< prekSitA (= prekSitikA), karmavAcya bhUtakAlika kRdaMta strIliMga rUpa; vastutaH 'prekSitA' se prekSitA > pekkhiA > pekkhia apa0 meM hogA, isakA A vAlA rUpa svArthe ka vAle rUpa se vikasita ho sakatA hai; ataH hamane isakI vyutpatti koSThaka meM '*prekSitikA' se saMketita kI hai) / ekonaviMzatyakSara prastAra, zArdUlasaTTaka chaMda: moso jo sa tato samaMta guravo eUNaviMsA vaNo, piMDo sau bIsa matta bhaNiaM aTThAsI joNI uNo / jaM chehattari vaNNao cau pao battIsa rehaM uNo colIsaha hAra piMgala bhaNe saddUla saTTA muNo // 186 // 186. jahA~ pratyeka caraNa meM kramazaH magaNa, sagaNa, jagaNa, sagaNa, tagaNa, tagaNa tathA guru hoM; (isa prakAra ) 19 varNa hoM, tathA sampUrNa chanda meM 120 mAtrA kahI gaI haiM, inameM 88 mAtrA yoni hai, (arthAt 88 mAtrA gurvakSaroM kI hai, bhAva yaha hai yahA~ 44 akSara guru hoMge - zeSa laghu) jahA~ cAroM caraNoM meM 76 varNa hoM tathA (inameM) 32 laghu (rekhA) akSara hoM, 44 guru hoM, ise piMgala kavi ne zArdUlasaTTaka chaMda samajhA hai / Ti0- eUNavisA - 8 ekonaviMzati, (nirNayasAgara prati meM 'egUNavisA' pATha hai, pizela ne isI pATha kA saMketa kiyA hai - pizela pR. 315) / isake anya rUpa ye haiM: - 'egUNavIsaM ' (ardhamAgadhI), auNavIsaI, aUNavIsaM (ardhamA0, jainamahA0 ) de0 pizela $ 444 / (hi0 unnIsa, rAja0 ugaNIsa) / chehattari < SaTsaptati, (jainamahA0 'chAvattariM' pizela $ 446 ) ( zArdUlasaTTaka : - SSSSS || SSS SSS= 19 varNa) 185. jhaMjhaNaka - B. jjhaMjhaNakkai / susohaNA - A. sUsohaNA / thUra A. B. thUla, C. thora thora, N. thola thola / dhAri - K. vANa, A. B. O. dhAli kaDakkhaA - K. kddhkkhaa| kAhu-N. kAhi / NAas- C. purusa, N. O. puuris| ehu - N. eha / pekkhiAC. dekkhiA, N. pekkhaA / 185 - C. 181, N. 232 / 186. satato samaMta -C. satatIsa matta / eUNaviMsA vaNo - A. B. ekavisAvaNo, C. euNNavisAuNo, K. eUNavisAuNo, N. egUNavisA vaNA / bIsa - B. viMsa, N. vIsa / aTTAsi joNI UNoC. aTThAsa joNippuNo, N. aTThAsi joNI punn| vaNNao - C. vaNNaNo / cau-C. catau / pakSI C. paA / coAlIsaha - C. eAlIsaha, A. cauAlIsaha, B. cauvAlIsaha / saddUlasaTTAmuNo- C. saddUla so saTTakaM, N. sadUlasaddA muNo / coAlIsaha...muNoO. eAlIsaha NAma piMgala kaI saddUla so saTTaA / 186 - C. 182, N. 238, O. 187 / For Private Personal Use Only Page #180 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 2.187] varNavRttam [155 jahA, je laMkA girimehalAhi khaliA saMbhoakhiNNoraIphArupphullaphaNAvalIkavalaNe pattA daridattaNaM / te ehiM malaANilA virahiNINIsAsasaMpakkiNo jAdA jhatti sisuttaNe vi vahalA tAruNNapuNNA via // 187 // [zArdUlasATaka 187. udAharaNa: malayAcala ke ve pavana jo laMkA ke parvata se skhalita ho gae the aura jo sambhoga ke kAraNa thakI huI sarpiNiyoM ke apane bar3e aura phaile hue phaNoM se sA~sa lene ke kAraNa kSINa ho gae the, aba zIghra hI virahiNiyoM ke ni:zvAsa kA samparka pAkara zaizava kAla meM hI mAnoM tAruNyapUrNa ho gae haiN| ___ yaha karpUramaMjarIsaTTaka ke prathama javanikAMtara kA 20 vA~ padya hai / bhASA prAkRta hai / Ti0-darihattaNaM-Page #181 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 156] prAkRtapaiMgalam [2.190 189. udAharaNa: isa suMdarI kI A~khoM kA aMjana dhulA huA hai aura isalie usakI A~kheM lAla haiM, mukha para alakeM bikharI huI haiM, usane hAtha se apane bAloM ko pakar3a rakhA hai aura bAloM se pAnI kI bUMdeM Tapaka rahI hai; isakA zarIra kevala eka hI vastra se DhaMkA hai; isase aisA pratIta hotA hai ki yogIzvara (bhairavAnaMda) ne snAna krIDA ke bAda hI isa apUrva suMdarI ko yahA~ upasthita kara diyA hai| yaha bhI karpUramaMjarI saTTaka ke prathama javAnikAMtara kA 26vA~ padya hai| bhASA prAkRta hai| candramAlA chaMdaHThaivi diavarajuala majjha karaala karahi, puNa vi diavarajuala sajja buhaaNa karahi / sarasagaNa vimala jaha NiTThavia vimala mai turia kai uraavai caMdamala kahai sai // 190 // 190. he budhajana, AraMbha meM dvijavara yugala (caturladhvAtmaka gaNadvaya, ATha laghu) sthApita kara, madhya meM karatala (sagaNa) karo, phira ATha laghu (dvijavarayugala) sajAo, jahA~ nirmala sarasa gaNoM kI sthApanA kI jAya, vimalamati vAle Azukavi (tvaritakavi) sarparAja (uragapati) piMgala ne use caMdramAlA chaMda kahA hai| (cndrmaalaa:-|| // || 151 | | | = 19 varNa) / TippaNI-Thaivi < sthApayitvA, NijaMta kA pUrvakAlika kriyA rUpa / karahi < kuru; / kara+hi, AjJA ma0 pu0 e0 va0 / caMdamala < candramAlAM; chandonirvAhArtha 'mA' ke 'A' kA hrasvIkaraNa; vAstavika rUpa 'candamAla' honA cAhie / kahai < kathayati, vartamAna pra0 pu0 e0 va0 / jahA, amiakara kiraNa dharu phullu Nava kusuma vaNa, kuvia bhai sara Thavai kAma Nia dhaNu dhaD / ravai pia samaa Nika kaMta tua thira hialu, gamia diNa puNu Na milu jAhi sahi pia Nialu // 191 // [caMdramAlA] 191. udAharaNa:koI sakhI nAyikA ko abhisaraNArtha prerita kara rahI hai : amRtakara (candramA) kiraNoM ko dhAraNa kara rahA hai, vana meM naye phUla phUla gae haiM, kruddha hokara kAmadeva bANoM ko sthApita kara rahA hai, tathA apane dhanuSa ko dhAraNa kara rahA hai, koyala kUka rahI hai, samaya bhI suMdara (nIkA) hai, terA priya bhI sthirahadaya hai, he sakhi, gae dina phira nahIM milate, tU priya ke samIpa jA / TippaNI-bhai < bhUtvA / Thavai < sthApayati, dharai < dharati / Nika-dezI zabda 'NIka', rAja0 nIko (=acchA) / hialu < *hRdaya-laH ('la' svArthe) / gamia < gatAni (=gamitAni) / . 190. Thaivi-0. Thai / majjha-A. majha, C. majhjha / karahi-N. karahi~ / buhaaNa-N. karaala / jaha-N. jahi / Nivia suNNi Thavai mana gi| turia kai-N. vimala mai / sai-N. soi / sarasagaNa.... sai-C. sarasa gaNa vimalamai joha muNi vavahi / vimalamai ura aMkai caMdamAla kahai soi / 190-C. 193, N. 242 / 191. dharu-C. dharai, N. dhara / phulnu Nava kusuma vaNa-C. phullu Nava kamalavaNu, N. phullabahukusumavaNa / dhaNu dhai-C.N.O. dharai dhaNu / samaa-C. samaa a / kaMta-N. kiMta / hialu-N. hiylu| milu jAhi-C. mila jAhi, N. mila NAhi / sahi-C. sahia / 191-C. 194, N. 243 / Page #182 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 2.187] varNavRttam [157 dhavalAchaMdaH. karia jasu su guNa jua vimalamai mahiale, Thaia Thai ramaNi sarasagaNa paa paa pale / diagaNa cau caupaahi bhaNa phaNivai sahI kamala gaNa sarasamaNa sumuhi dhavalaa kahI // 192 // 192. he sarasa mana vAlI, he sumukhi, he ramaNi, jisa chaMda ke pratyeka caraNa meM par3anevAle sarasa gaNa vAle cAra dvijagaNa (cAra catuSkala) sthApita kara anta meM kamala gaNa (sagaNa) cAroM caraNoM meM kiyA jAya, usa chanda ko nirmala buddhivAle phaNipati ne pRthvItala para dhavalA kahA hai| (dhavalA :-III I, III, II, III, Is = 19 varNa) Ti0-karia-karmavAcya rUpa 'kriyate' / < kriyate-> kariai > karia / Thar3aa-< sthApayitvA, pUrvakAlika kriyA rUpa (VThA+ia) / pale-patitAn, 'e' kartA karma ba0 va0 kA vibhakti cihna hai / sahI-(hI0 rAja0 sahI) / dhavalaa-< dhavalakaM / jahA, taruNa taraNi tavai dharaNi pavaNa vaha kharA, laga Nahi jala baDa maruthala jaNajiaNaharA / disai calai hiaa ilai hama ikali vaha, ghara Nahi pia suNahi pahia maNa ichai kahU // 193 // [dhavalA 193. udAharaNa:koI svayaMdUtI pathika se kaha rahI hai: taruNa (madhyAhna) sUrya pRthvI ko tapA rahA hai, tIkSNa pavana cala rahA hai, pAsa meM pAnI bhI nahIM haiM, logoM ke jIvana kA apaharaNa karane vAlA yaha bahuta bar3A marusthala hai, dizAyeM bhI jaise ghUma rahI haiM, hRdaya Dola rahA hai, aura maiM akelI bahU hU~, priya ghara para nahIM hai / he pathika, suna, kahIM terA mana (ThaharanA) cAhatA hai kyA ? (athavA he pathika, suna apane mana kI icchA ko kaha / / Ti0-laga-< lagnaM (samIpa meM) / eka TIkAkAra ne ise maithilI prayoga mAnA hai-'laga i [ti nikaTavAcako mithilAdezIyaH |-de0 kalakattA saMskaraNa pR. 543 / hiaa-2 hRdayaM / Dulai-< dolAyate (mUlataH nAma dhAtu), VDula+i vartamAna pra0 pu0 e0 va0; hi0 DolanA / ikali-< ekalA, (ekala: se strIliMga ruup)| suNahi-< zrRNu / ichai kahU-(1) icchAM kathaya, (2) icchayA kathaya, (3) icchati kutra / eka hastalekha ne 'ichala kahU' pATha mAnA 192. karia.....ale-C. palai vasu lahu juala vimala mai mahiale, N. karai vasu suNi juvai / ramaNi sarasagaNa-C. ramaNa gati saaNa / paahi-C. paaha, N. paahiM / sahI-C. mhii| kamala gaNa -C. kara agaNa sarisau sasivaaNi dhavalahI / 193. tavai-C. tapa / vaha-A. bahai / jaNajiaNaharA-0. jaNajiuNaharA / disai calai-C. vasai lolai / Dulai-C. toli| hama-C. hame ekali, 0. hame / Page #183 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 158] prAkRtapaiMgalam [2.190 hai, jahA~ tIsarI vyutpatti nahIM mAnI jA sktii| hamane 'icchati kutra' vAlA anuvAda ThIka samajhA hai, vaise koSThaka meM anya artha kA saMketa bhI kara diyA gayA hai / / zaMbhu chaMdaH avaloA NaM bhaNi succhaMdaM maNa majjhe sukkhaM saMvuttaM, ___ supiaM aMte Thavi hatthA dijjasu kuMtIputtaM saMjuttaM // gaNa aggA dijjasu eaM kijjasu aMte sattA hArA jaM ia battIsA Nia mattA pAaha chaMdo saMbhU NAmA aM // 194 // 194. yaha zobhana chaMda hai, aisA kaha kara, mana meM sukha kA anubhava kara tuma (ise) dekho| isa chaMda ke AraMbha meM kuntIputra (gurudvayAtmaka gaNa) se yukta hasta (sagaNa) dekara isa taraha phira gaNoM kI racanA karo; phira supriya (laghudvaya) sthApita karo; caraNa ke aMta meM sAta hAra (guru) kI sthApanA karo, isa prakAra jahA~ battIsa mAtrA pratyeka caraNa meM ho, vaha zaMbhu nAmaka chaMda hai| (zaMbhuH-sagaNa, do guru (karNa), sagaNa, do guru, do laghu (supriya), sAta guru=||5, 55, IIS, 55, II, 5555555 =32 mAtrA, 19 varNa) / Ti0-avaloA NaM avalokaya nanu; Thavi < sthApayitvA; pUrvakAlika kriyA / dijjasu, kijjasu-vidhi prakAra ke madhyama puruSa e0 va0 ke rUpa / pAaha-< pAdeSu, adhikaraNa ba0 va0 kA rUpa de0, bhUmikA / jahA, siaviTThI kijjai jIA lijjai bAlA vuDDA kaMpaMtA, vaha pacchA vAaha lagge kAaha savvA dIsA jhaMpaMtA / jai jaDDA rUsai cittA hAsai aggI piTThI thappIA, ___ kara pAA saMbhari kijje bhittari appAappI lukkIA // 195 // [zaMbhu] 195. udAharaNa: ThaMDa kI varSA (mahAvaTa) ho rahI hai, jIva liyA jA rahA hai, bacce aura bUr3he jor3e ke mAre kA~pa rahe haiM, pachA~ha havAe~ cala rahI haiM, zarIra se lagatI haiM, saba dizAe~ (jaise) ghUma rahI haiN| yadi jAr3A ruSTa hotA hai, to he sakhi, ciMtA hotI hai, Aga ko pITha kI ora sthApita kiyA jAtA hai, hAtha aura pairoM ko sikor3a kara apane Apa ko kisI taraha chipAyA jAtA hai| Ti0-siaviTThI-< zItavRSTikA > sIaviTThiA > sIaviTThia > sIaviTThI / yahA~ chandonirvAhArtha prathamAkSara kI dIrgha dhvani 'I' ko hrasva kara diyA gayA hai| kijjai, lijjai-karmavAcya ke rUpa / vAaha-< vAtAH, kartA ba0 va0 meM 'ha' vibhakti, de0 bhUmikA / kAaha-< kAye (athavA kAyeSu) adhikaraNa ke lie 'ha' vibhakti, jo adhikaraNa e0 va0 ba0va0 donoM meM pAI jAtI hai, de0 bhUmikA / saMbhAri-< saMbhArya (athavA saMbhAlya) pUrvakAlika kriyA rUpa / (hi0 sa~bhalanA, rAja0 samALabo (-*samhALabo) 194. bhaNi-N. bhaNa / succhaMda-C. N. e chaMdaM / supiaM-C. supia / hatthA-C. N. hattho / dijjasu-C. dijjahu (ubhytr)| battIsA Nia-C. 'Naa, N. vattIsA paalA / pAaha-C. pAahi, N. suNu / NAmA-C. "NAmo, N. saMbhUNAmeaM / 195. viTThI-C. riTThA / kijjai-N. kijjiya / jIA-C. jIvA / bAlA-A. bAla / vuDDA-0. vUDhA / pacchA-N. pazcA / laggeN. laggo / jai-C. java, N. jaba / jaDDA-N. jajjhA / rUsai-C. N. O. rosai / hAsai-C. hoi, N. ho sai / piTThI-C. paTTe, B. peDhe / thappIA-0. thakkIA / saMbhari-C. sammari / kijje-C. kijjai / Page #184 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 2.187] varNavRttam [159 < saM0 sambhAlayati ) / bhittari-< abhyantare, kriyAvizeSaNa (hi0 rA0 bhItara) / viMzatyakSaraprastAra, gItA chaMda :jahi Ai hattha NareMda viNNa vi pAa paMcama johalo. jahi ThAi chaTThahi hattha dIsai sadda aMtahi Neuro / sai chaMda gIau muddhi pIau savvaloahi jANio, kaisiTThisiTThau diTTha TThiu piMgaleNa bakhANio // 196 // 196. he mugdhe, jahA~ Arambha meM hasta (sagaNa) tathA do narendra (jagaNa), taba pAda (bhagaNa) (diye jAya) tathA pA~cavA - gaNa johala (ragaNa) (ho), jahA~ sthAna para hasta (sagaNa) tathA anta meM zalya (lagha) tathA napara ( chaMda saba logoMne acchA (nIkA) samajhA hai, kavi sRSTi ke dvArA nirmita, dRSTi (kavidRSTi athavA chandaHzAstra) ke dvArA dRSTa, usa chaMda ko piMgala ne gItA (chaMda) kahA hai| (gItA:-||S, II, ISI, II, 55, 51, 5=20 varNa) TippaNI-jahi-< yasmin; ThAi < sthAne / chaTTahi-< SaSThe; 'hi' adhikaraNa e0 va0 kI vibhakti / dIsai-< dRzyate, karmavAcya kriyA rUpa / NIa-hi. nIkA, rA0 nIko / loahi-< 'lokaiH, karaNa ba0 va0 kI vibhakti 'hi' / bakhANio-vyAkhyAtaH / VvakhANa nAma dhAtu hai, jisakA vikAsa saM0 'vyAkhyAna' se hai| - jahA, jaha phulla keai cAru caMpaa cUamaMjari vaMjulA, sava dIsa dIsai kesukANaNa pANavAula bhammarA / vaha pommagaMdha vibaMdha baMdhura maMda maMda samIraNA, piyakelikotukalAsalaMgimalaggiA taruNIjaNA // 197 // [gItA] 197. udAharaNa:vasanta Rtu kA varNana hai : ketakI, sundara campaka, AmramaMjarI tathA vaMjula phUla gaye haiM, saba dizAoM meM kiMzuka kA vana (puSpita kiMzuka) dikhAI de rahe haiM; aura bhaure (madhu ke) pAna ke kAraNa vyAkula (masta) ho rahe haiM, padma-sugandhayukta (vibandhu) tathA mAniniyoM ke mAnabhaMjana meM dakSa (baMdhura) maMda maMda pavana baha rahA hai, taruNiyAM apane pati ke sAtha kelikautuka tathA lAsyabhaMgimA (lAsya laMgimA) meM vyasta ho rahI hai| Ti0-dIsa-< dizi, adhikaraNa e0 va0 meM zUnyavibhakti rUpa / dIsai-dRzyate, karmavAcya rUpa / vAula-< vAtulAH, kartA ba0 va0 (bhammarA kA vizeSaNa) (hi. bAvalA, pU0 rAja0 bAvaLo) / 196. jahi-C. jai, N. jahiM / viNNa vi-N. vi duvi / paMcama-C. paMcaha / johalo-C. tomaro / chahi-C. jahi ahi, N. jahiM ThAi cha?hi / dIsai-C. dissai / saha-A. B. salla / sai-A. B. soi, C. K. suha / 197. jaha-C. N. O. jahi / phula-A. B. phulla / cUa-C. cua / vaMjulA-A. B. vajjulA / pAmma -A. pamma, C. N. gaMdhabandhu / kotuka-A. B.C. kautuka, N. kouka / taruNIjaNA-C. taruNImaNA / 197-C. 200 N. 254 / Page #185 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 160] prAkRtapaiMgalam [2.190 pAmma-< padma > pauma > pAmma / laggiA-< lagnAH, karmavAcya bhUtakAlika kRdanta, Vlaga+ia / gaMDakA chaMda:raggaNA palaMtaA puNo NareMda kaMtaA suchakkaeNa, hAra ekka maMtahI susadda pAa aMtahI susakkaeNa / gaMDaA gaNehu e suvaNNa saMkha bIsae phaNiMda gAu, tIsa matta pAa patta hAra tIa bhAae susadda Au // 198 // 189. jahA~ pratyeka caraNa meM pahale ragaNa par3e, phira suMdara nareMdra (jagaNa) par3e, isa taraha chaH gaNa ho, (arthAt eka ragaNa phira eka jagaNa, phira eka ragaNa, jagaNa, phira eka ragaNa, eka jagaNa par3e), caraNa meM aMta meM eka hAra (guru) do, tathA phira suMdara zabda (laghu) apane zakti ke anusAra do / ise gaMDakA chaMda gino (samajho), isameM saMkhyA meM bIsa varNa hote haiM, pratyeka caraNa meM 30 mAtrA hotI hai, isameM tIsarA bhAga (1/3 varNa) arthAt dasa varNa hAra (guru) hote haiM, zeSa laghu hote haiN| (gaNDakA :-515, 151, 515, ISI, SIS, ISI 5, / = 20 varNa, 30 mAtrA 10 guru+10 laghu=30 mAtrA) / TippaNI-aMtahI aMtahi, chandonirvAhArtha padAMta 'i' kA dIrdhIkaraNa / < aMte / adhikaraNa e0 va0 kA rUpa 'hi' vibhakti / bhAae < bhAgena (=bhAgakena) karaNa e0 va0 'e' vibhakti / jahA, tAva baddhi tAva saddhi tAva dANa tAva mANa tAva gavva, jAva jAva hattha Nacca vijjureha raMga NAi ekka davva / ettha aMta appa dosa deva rosa hoi NaTTa soi savva, koi buddhi koi suddhi koi dANa koi mANa koi gavva // 199 // [gaMDakA] 199. udAharaNa: buddhi tabhI taka hai, zuddhi tabhI taka hai, dAna tabhI taka hai, mAna tabhI taka hai aura garva bhI tabhI taka hai, jaba taka ki hastatala meM bijalI kI rekhA ke samAna akelA dravya nAcA karatA hai| yadi vahI dravya apane doSa se yA daivaroSa se naSTa ho jAtA hai, to buddhi kyA hai, zuddhi kyA hai, dAna kyA hai, mAna kyA hai, aura garva kyA hai ? TippaNI-tAva < tAvat, jAva < yAvat / vijjureha < vidyutrekhA / apabhraMza meM strIliMga AkArAMta zabdoM meM akArAMtatA pAI jAtI hai, de0 bhUmikA / ekaviMzatyakSara prastAra, sragdharA chaMda : be kaNNA gaMdhahArA valaa diagaNA hatthaharA palaMtA, ekkAlA salla kaNNA dhaapaasahiA kaMkaNA aMta kaMtA / bIsA ekkaggalA jaM palai lahu guru bArahA hoi dIhA, piMDA battIsa aggA sau phaNi bhaNiA saddharA hoi muddhA // 200 // 198. suchakkaeNa-C. surchadaeNa / hAs-A. B. hAru / maMtahI-N. dijjahI / aMtahI-N. kijjhii| e.... gAu-N. ehu vaGkasaGghasaGkhale phaNinda gAu / bIsae-C. kaMkaNe / pAa-A. B. pAu / 'bhAaeNa-N. degbhAgae susadda / 198-C. 201, N. 255 / 199. buddhi-A. B. suddhi / suddhi-A. B. buddhi / jAva jAva-A. B. jAva / hattha.....davva C. tAva savva hattha Nacca savva vijju raMga ekku dappa, N. jAva jAva hattha talla Nacca savva vijjureha ekka davva / deva-A. daiva / 199-C. 202, N. 256 / 200. palaMtA-C. valaMtA / ekkAlA-C. ekaNNA, N. ekallA / dhaapaa-N. ghaagaNa0 / kaMkaNA-C. saMkhaA / bIsA...gurUN. vIsA ekagga vaNNA paahi lahu NavA / bArahA-N. vArahA / muddhA-C. N.O. suddhA / 200-C. 203, N. 261 / Page #186 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 2.187 ] varNavRttam [ 161 200. jahA~ pratyeka caraNa meM AraMbha meM do karNa (do gurudvayAtmaka gaNa arthAt cAra guru) hoM, phira gaMdha (laghu) tathA hAra (guru) hoM, taba hasta (sagaNa ) tathA hAra (guru) par3eM; taba aMta meM eka zalya (laghu) tathA karNa (do guru) hoM, jisake sAtha dhvajagaNa ( laghvAdi trikala 15 ) ho, tathA phira suMdara kaMkaNa (guru) (par3e); jahA~ eka adhika bIsa (ikkIsa) varNa hoM, jinameM 12 dIrgha hoM (9 laghu) tathA saba kula battIsa adhika sau (132) mAtrA hoM; vaha piMgala ke dvArA kathita suMdara sragdharA chaMda hai / (sragdharAH --'''''''''''' = 12 guru + 9 laghu (21 varNa) = 33 mAtrA; kula chaMda 33x4 = 132 mAtrA) / jahA, IsArosappasAdappaNadisu bahuso saggagaMgAjalehi~, AmUlaM pUridAe tuhiNakarakalAruppasippIa ruddo / johAmuttAhalillaM NadamauliNihittaggahatthehi~ dohiM, agghaM sigghaM va deMto jaai girisuApaMkeruhANaM // 201 // [sragdharA ] 201. udAharaNa: zivajI ke mastaka para gaMgA ko dekhakara kupita pArvatI kI IrSyA tathA roSa ko zAnta karane ke lie unake pairoM para bAra bAra girate huye tathA apane jhuke mastaka para rakhe donoM hAthoM ke agrabhAga ke dvArA gaMgAjala se pUrNa candrakalA rUpI sIpa se candramA rUpI motI se yukta arghya ko pArvatI ke caraNoM ke prati arpita karate bhagavAn zaMkara kI jaya hai / Ti0 - isakI bhASA mahArASTrI prAkRta hai 1 narendra chaMda: Aihi jattha pAagaNa paalia johala aMta ThavIje, kAhala sadda gaMdha ia muNigaNa kaMkaNa aMta karIje / saddai aikka bheri calu Naravai phukkai saMkha subhavvA, cAmarajugga aMta jahi paalia ehu NareMdau kavvA // 202 // 202. narendra chaMda: jahA~ pratyeka caraNa ke AraMbha meM pAdagaNa (bhAga) paDe, phira johala (ragaNa) rakhA jAya, taba sAta kAhala, zabda, gaMdha (ye saba eka laghugaNa ke nAma haiM) diye jAya arthAt sAta laghu hoM, taba kaMkaNa (guru), bherI (laghu) kiyA jAya, tathA bAda meM narapati (jagaNa ) cale tathA subhavya zaMkha (laghu) phU~kA jAya, jahA~ aMta meM cAmarayuga (do cAmara, do guru) prakaTita hoM, yaha nareMdra nAmaka kAvya (chaMda) hai / ( nareMdra : - 511, 515 / / / / / / / , 5 || 5 ||55 = 21 varNa) jahA, phullia kesu caMpa taha paalia maMjari tejjai cUA, dakkhiNa vAu sIa bhai pavahai kaMpa vioiNihIA / keai dhUli savva disa pasarar3a pIara savvai bhAse, A vasaMta kAi sahi kariai kaMta Na thakkar3a pAse // 203 // [ narendra] 201. joNhA - C. johA, N. johA / NadamauliNihitti - N. Nadasira NihidaM aggahatthehi / va deMto- A. ve deto, B. va deto, K. va detto, N. daanto / 201 - C. 204, N. 262 / 202. Aihi jattha - C. gaNa paalia, N. ArahiM jattha / ia - N. O. em| aMta N. jAha~ / bheri A. bherii| calu - A. B. cala / phukkar3a - C. O. phuMkahu, N. pUrahu / NareMdau - A. C. NariMdau / kavvA - A. B. chaMdA / 202. C. 205, N. 263 / 203. phullia - A. B. phulia| kesu caMpa - C. caMpakesu / caMpa-0. caMda / paalia C. viasia / tejjai - N. tejia / sIa-C. sIala / savva disa - C. dise dise| pIas-B. piivr| Au-C. aai| kAiC. kAi~ / sahi B. sakhi / karia - N. karihau / 203 - C. 206, N. 264 // For Private Personal Use Only Page #187 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 162] prAkRtapaiMgalam [2.190 203. udAharaNa:-koI virahiNI vasaMta kA varNana kara rahI hai : kiMzuka phUla gayA hai, campaka prakaTita ho gaye haiM, Ama baura chor3a rahA hai, dakSiNa pavana zItala hokara cala rahA hai, viyoginI kA hRdaya kA~pa rahA hai, ketakI kA parAga saba dizAoM meM phaila gayA hai, saba kucha pIlA dikhAI de rahA hai, he sakhi, vasaMta A gayA hai, kyA kiyA jAya, priya to samIpa hai hI nahIM / TippaNI-tejjai-< tyajati / / hIA-<(=hiA) < hRdaya > hiaa > hiA, kartA e0 va0 / Au< AyAtaH, karmavAcya (bhAvavAcya) bhUtakAlika kRdanta rUpa / kAiPage #188 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 2.187] varNavRttam [163 sad < zabdAyaMte / (padAMta 'U' dhvani samasyA hai, kyA yaha 'sadu' < zabditAH (karmavAcya bhUtakAlika kRdaMta rUpa) kA chandonirvAhArtha vikRta rUpa hai ?) haraMtA (=haraMtA kA chandonirvAhArtha dIrgha rUpa) < haran ('asti' iti zeSaH) / vartamAnakAlika kriyA ke lie vartamAnakAlika kRdaMta kA prayoga / trayoviMzatyakSaraprastAra, suMdarI chaMda :jahi Aihi hatthA karaala tatthA pAa lahU juNa kaNNa gaNNA, Thavi cAmaraA kAhalajua laMkA salla pahilai ve vi ghaNA / paa aMtahi sakko gaNa pabhaNijje teisa vaNNa pamANa kiA, ia mattahi pomAvai paNijje vaNNahi suMdariA bhaNiA // 206 // 206. jahA~ pratyeka caraNa meM AraMbha meM hasta (sagaNa), taba karatala (sagaNa) taba pAda (bhagaNa), taba do laghu tathA karNa (do guru) sthApita karake kramazaH cAmara (guru), kAhala yuga (do laghu) tathA baMka (guru) ho, taba pahale zalyadvaya (do laghu) ke bAda pAdAMta meM zakagaNa (SaTkala kA cauthA bheda, // 5) ho, isa prakAra teIsa varNa pramANa kiye hoM, yaha chaMda mAtrAvRtta meM padmAvatI tathA varNika vRtta meM suMdarI kahalAtA hai| TippaNI-pabhaNijje < prabhaNyate / karmavAcya rUpa / mattahi < mAtrAbhiH (strIliMga), vaNNahi < varNaiH donoM karaNa ba. va. ke rUpa haiM / Aihi sagaNA be vi gaNa tijje sagaNA aMta / bhagaNA sagaNA kaNNa gaNa majjhe tiNNi palaMta // 206 ka // [dohA 206 ka. (sundarI chaMda meM) Adi meM do sagaNa hoM, anta meM tIna sagaNa hoM, tathA madhya meM kramazaH bhagaNa, sagaNa tathA do guru hote haiN| (suMdarI, // 5, 5, // s, ||s, 55, ||s, ||s, us = 23 varNa, 32 mAtrA) jahA, jiNa vea dharijje mahiala lijje piTThihi daMtahi ThAu dharA / riuvaccha viAre chala taNu dhAre baMdhia sattu surajjaharA // kula khattia tappe dahamuha kappe kaMsia kesi viNAsakarA, karuNA paale mechaha viale so deu NarAaNa tumha varA // 207 // [suMdarI] 207. udAharaNa: jinhoMne veda dhAraNa kiyA, pITha para pRthvItala dhAraNa kiyA, dA~toM para pRthvI sthApita kI, zatru ke vakSaHsthala ko vidIrNa kiyA, chala se (mAnava yA vAmana) zarIra dhAraNa kara zatru ko bA~dhA tathA usake rAjya kA apaharaNa kiyA, kSatriyakula ko saMtapta kiyA, dazamukhoM (rAvaNa ke dasoM mukhoM ko) kATA, kaMsa tathA kezI kA vinAza kiyA, (buddhAvatAra meM) karuNA prakaTita kI, tathA (kalki rUpa meM) mlecchoM ko vidalita kiyA, ve nArAyaNa tumheM vara deN| Ti0-dharijje, lijje-< dhriyate, lAyate (*nIyate) / TIkAkAroM ne inakA anuvAda 'dhRtaH (vedaH), gRhItaM (mahItalaM) kiyA hai, kiMtu ye kRdanta rUpa na hokara karmavAcya 206. jahi-N. jahiM / pahilai-C. pahallia / ghaNA-C. gaNA / ia-N. e~hu / mattahi-C. mattaha / pomAvai-C. paumAvai / 206-C. 209, N. 271 / 206. ka. etatpadyaM-A. C. N. pratiSu na prApyate / 207. sattu surajjaharA-N. sattupaAla dharA, 0. surajjadharA / tappe-N. kaMpe, 0. dappe / kappe-C. kaMpe, N. kaTTe / mechaha-N. mecchaha / NarAaNa-C. NarAiNa, N. NarAaNu 207.C. 210, N. 272 / Page #189 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 164] prAkRtapaiMgalam [2.190 kriyA ke tiGanta rUpa hai| ThAuH-sthApitAH, 'u' karmavAcya bhUtakAlika kRdaMta rUpa de0 bhUmikA / viAre-< vidAritaM (ripuvakSaH), dhAre < dhRtA (tanuH) tappe-< tApitaM, kappe < kalpitaM (kalpitAni, mukhAni) / paale-< prakaTitA, viale < vidalitAH / ye sabhI karmavAcya bhUtakAlika kRdaMta ke rUpa haiM, jinameM *e cihna pAyA jAtA hai, saMbhavata: yaha kartA ba0 va0 ke vikArI rUpavAle 'e cihna se saMbaddha hai| kula khattia-isakI vyutpatti do taraha se mAnI jA sakatI hai| yA to ise (1) kSatriyakulaM, mAnakara apabhraMza samAsa meM pUrvanipAta vAle niyama kI avahelanA kahA jA sakatA hai, jo apabhraMza kI khAsa vizeSatA hai, yA (2) kulaM kSatriyANAM, mAnakara 'khattia' kA saMbaMdha kAraka ba0 va0 meM zUnya-vibhakti (zuddha prAtipadika) vAlA prayoga mAnA jA sakatA hai| saMskRta TIkAkAroM ne donoM taraha kA anuvAda kiyA hai| maiM dvitIya vyutpatti ke pakSa meM huuN| caturviMzatyakSaraprastAra, durmilA chaMdaH dumilAi paAsau vaNNa visesahu dIsa pharNidaha cArugaNA, bhaNu matta batIsaha jANaha sesaha aTThaha ThAma ThaI sgnnaa| gaNa aNNa Na dijjai kitti lahijjai laggai dosa aNea jahI, kai tiNNi virAmahi pAaha pAahatA daha aTTha cauddahahI // 208 // 208. phaNIndra piMgala durmilA ko prakAzita karate haiM, yahA~ viziSTa varNa dikhAI dete haiM, suMdara gaNavAlI 32 mAtrA jAno, tathA ATha sthAna para sagaNa hote haiN| isameM anya gaNa nahIM diyA jAtA, pratyeka caraNa meM 10, 8 tathA 14 mAtrA para kIrti prApta kare, (aisA na karane para) aneka doSa lagate haiN| (durmilA :-15, |s, Is, Is, ||s, // S, IIs, us = 24 varNa, 32 mAtrA; 10 mAtrA, 8 mAtrA tathA 13 mAtrA para yati ) / TippaNI-dIsa < dIsai < dRzyate, karmavAcya kriyA ke mUla rUpa (sTema) kA pra0 pu0 e0 va0 meM prayoga / jahA, pahu dijjia vajjaa sijjia Topparu kaMkaNa bAhu kirITa sire, pai kaNNahi kuMDala jaM maMDala ThAvia hAra pharaMta ure / pai aMguli muddari hIrahi suMdari kaMcaNavijju sumajjha taNU, tasu tUNau suMdara kijjia maMdara ThAvaha bANaha sesa dhaNU // 209 // [durmilA] 208. paAsa-B. paAsai, C. paAsahi, N. paAsahu / vaNNa-0. viNNa / viseuha-B. visesaha, C. visesahi / dIsa-C. vIsa / jANaha-C.O. jANia / ThAma-C. ThAi / tiNNi-C. tINi / virAma hi-C. visAmahi / pAaha pAaha-C. pAahi pAahi / cauddaha hI-C. cauddaha rI, N. cauddaha matta sahI / 208-C. 211, N. 277 / 209. vajjaa-0. rajjaa / sijjiaN. sajjia / phuraMta-N. luratta / aMguli-0. aMguri / muddari-N. muMdari, 0. suMdari / suMdari-0. muMdari / vijju-0. rajju / sumajjha-N. susajja / tUNau-N. dUNau / kijjia....bANaha-N. tAvaa NAaa taM khaNa sundara / C. pratau etatpadyasya nimnaM pAThAMtaraM prApyate / / pahu dijjaa Toppara matthaa kaMkaNa bAhu kirITa sire, pahi kaNNahi kuMDala laMbai gaMDala vAhaa hAra turaMta Thure / paaMguli suMdari hIrahi muMdari kaMcaNarajju sasajja taNU, tasu tUNau sundari NAvaa pAvahi taM khaNu suMdari sesa dhaNU // 209.-C. 212, N. 278 / Page #190 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 2.187] varNavRttam [165 209. udAharaNa:kisI rAjA ke yuddha ke lie prasthAna karate samaya kI sajjA kA varNana hai : rAjA (prabhu) ne raNavAdya (ke bajAne kI AjJA) de dI, (athavA prabhu ne vajra-hIroM) se yukta Topa ko sira para sajAyA tathA hAtha meM kaMkaNa evaM sira para kirITa dhAraNa kiyA, ravimaMDala ke samAna kuNDaloM ko donoM kAnoM meM pahanA tathA vakSaHsthala para jAjvalyamAna hAra sthApita kiyA, pratyeka aMgulI meM hIroM kI muMdarI dhAraNa kI, tathA svarNavidyut ke samAna suMdara zarIra ko susajjita kiyA / kirITa chaMdaHThAvahu Aihi sakkagaNA taha salla visajjahu be vi tahA para, Neura saddajuaM taha Neura e pari bAraha bhavva gaNA kara / kAhalajuggala aMta karijjasu e pari cobisa vaNNa paAsahu, battisa matta paappaa lakkhahu aTTha bhaAra kirITa visesahu // 210 // 210. kirITa chanda kA lakSaNa: AraMbha meM eka zakagaNa (15) sthApita karo, usake bAda do zalya (laghu) do, usake bAda eka nupUra (guru) tathA bAda meM do zabda (laghu) tathA phira eka nupUra (guru)-isa paripATI se bAraha gaNoM kI racanA karo / aMta meM do laghu (do kAhala) karanA cAhie, tathA isa prakAra 24 vargoM ko prakAzita karo / pratyeka caraNa meM 32 mAtrA likho, tathA kirITa chaMda ko ATha bhakAra se viziSTa banAo / (kirITa chNdH-5||x8) TippaNI-ThAvaha-sthApayata (VThAva+hu, AjJA ma0 pu0 ba0 va0) Aihi-< Adau, (Ai+hi, saptamI e0 v0)| visajjahu-< vi+sarjayata (vi+/sajja+hu, AjJA ma0 pu0 ba0 va0 / Neura-< nUpura, ('ennupure' prA0 pra0) / karijjasu-< kuryAH, Vkara+ijja+su, vidhiliG ma0 pu0 e0 va0 / paAsahu-< pra+kAzayata > pa+Asa (=kAza)+hu / ma0 pu0 ba0 va0 / battisa-(=battIsa) dvAtriMzat (chandonirvAhArtha 'I' kA hrasvIkaraNa) / paappaa-(=paa paa) (chandonirvAhArtha dvitIya 'pa' kA dvitva) / jahA, vappaha ukki sire jiNi lijjia tejjia rajja vaNaMta cale viNu, soara suMdari saMgahi laggia mAru virAdha kabaMdha tahA haNu / mArui millia bAli vihaMDia rajja sugIvaha dijja akaMTaa, baMdhi samuha viNAsia rAvaNa so tuha rAhava dijjau nibbhaa // 211 // [kirITa] 211. kirITa chaMda kA udAharaNa nimna hai:jinhoMne pitA kI ukti (AjJA) ko sira para liyA, jo rAjya ko chor3akara bhAI evaM patnI (sundarI) ko sAtha 210. bhavya-N. sakka / covisa-C. cauviha, B. N. cauvisa, K. cobiha / battisa-C. va battIsa / lekkhahu-M. lekhau / bhaAra-N. aAra / 210-C. 213, M. 279 / 211. ukki-N. bhatti, C. pavvaa dRki kare, 0. bhakti / tajjia rajja-N. rajja visajji / laggia-N. laggi ikallia / haNu-N. dhara / bihaMDhIa-N. bahallia / rajja-N. rajju / dijjaN. dijju / akaMTaka-N. akaTTaa / sugIvaha-B. sugIvahi, 0. sugIuhi / baMdhi-N. B. baMdhi, C. K.O. baMdhu / samuhaN. samunda / viNAsia-N. vidhAlia, C. vibhAlia / tuha-N. tuma, O. tua / Nibmaa-C. K. nnimbh| 211-C. 214, N. 280 / Page #191 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 166] prAkRtapaiMgalam [2.190 le vana cale gaye; tathA jinhoMne virAdha ko mArA evaM kabaMdha (nAmaka rAkSasa) kA hanana kiyA, jinheM hanumAna mile, jinhoMne bAli kA vadha kiyA tathA sugrIva ko niSkaMTaka rAjya diyA aura samudra bA~dhakara rAvaNa kA nAza kiyA, ve rAghava tumheM nirbhaya (abhaya) pradAna kreN| TippaNI-vappaha-< *vastuH (vappa+ha SaSThI e0 va0) / ukki< uktiH, sire-sira+e, saptamI e0 va0 / jiNi-< yena / lijjia-saM0 nItA, yaha vastutaH karmavAcya rUpa 'lijjaI' se bhUtakAlika kRdanta rUpa hai| lijja+ia (=iA) strIliMga rUpa / tejjia-< tyaktA; Vtajja+ia, pUrvakAlika kriyA rUpa / laggia-< lagnau (=lagna), Vlagga+ia, bhUtakAlika kRdanta Vlagga dhAtu saM0 ke bhUta0 karma0 kRdanta 'lagnaH' se vikasita huA hai| millia-(=milia) < militaH (Vmila+ia bhUta0 karma0 kRdanta); chandonirvAhArtha 'la' kA dvitva / suggIvaha-< sugrIvAya, 'ha' yahA~ sampradAna (saMbaMdha) kA cihna hai| zAlUra chaMdaH kaNakka paDhama dia sarasa supaa dhua paahi palai taha Thaia varaM / sallUra subhaNi maNaharaNi raaNipahuvaaNi kamaladalaNaaNi varaM / battIsaha kala paa Thavaha paaliu taha maha karaala dia vilaaM / mattA vaNa sulalia chau caukala kia kai diNaara bhaNa bhuaapae // 212 // 212. zAlUra chaMda kA lakSaNa : he rajanIprabhuvadane (candramukhi), he kamaladalanayane, he manoharaNi, jisa chaMda meM eka karNa (55) pahale par3e, taba caturlaghu (dvija) gaNoM ko sthApita kara gurvanta caturmAtrika gaNa (sagaNa // 5) ko sthApita kare; use zAlUra kahate haiM / isa chaMda ke pratyeka caraNa meM 32 mAtrA sthApita kare, tathA aMta meM karatala (=sagaNa) prakaTita hotA hai, aura madhya meM dvijagaNa (sarvalaghu caturmAtrika gaNa) ho / yaha chaMda mAtrA evaM varNoM se sulalita (suMdara) hotA hai / yahA~ chaH sarvalaghu catuSkala kiye haiM, aisA kavidinakara (kavizreSTha) bhujagapati piMgala kahate haiM / (zAlUra 55, | x 6, 15 = 29 varNa, 32 mAtrA) / jahA, jaM phullu kamalavaNa vahai lahu SavaNa, bhamai bhamarakula disi vidisaM / jhaMkAra palai vaNa ravai kuilagaNa, virahia hia hua dara virasaM / ANaMdia juajaNa ulasu uThia maNa, sarasaNaliNidala kia saaNA / pallaTTa sisirariu diasa dihara, bhau kusumasamaa avataria vaNA // 213 // [zAlUra] 213. zAlUra chaMda kA udAharaNa: koI kavi vasanta kA varNana kara rahA hai:-Aja vana meM sarasa-kamala dala ke bichaunevAlA vasanta A gayA hai, 212. supaa-C. N. paaha / Thaia-C. N. Thavia / varaM-N. karaM / Thaia varaM-0. Thavi suvaraM / kalapaa-C. matta mau, N. mau pau / Thavaha-C. N. Thavahu / paali-N. vaalia / diavilaaM-N. diagnnaN| pae-C. prN| 212-C. 215, N. 289, 0. 215 / 213. kuila-A. B. koila, C. kokila, K. kuhila / virahia... C. virahihiAtaruaru virasaM, N. virahiagaNamuha aivirasam / pAlaTTa-C. N. pallaTTi / ulasu-A. B. hulasi / ulasu uThia maNa-O. tavia virahi maNa / diasaN. divasa / dihas-N. dighara / avataria-N. avavia| 213-C. 216, N. 290, 0. 216 / Page #192 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 2. 187 ] varNavRttam [ 167 kamalavana praphullita ho gayA hai, manda manda pavana baha rahA hai; dizAoM aura vidizAoM meM bhare ghUma rahe haiM; vana meM jhaMkAra (bhauroM kI guMjAra) par3a rahI hai; kokilasamUha virahiyoM ke sAmane kaThora svara meM kUka rahA hai, yuvaka AnaMdita ho uThe haiM, mana tejI se ullasita ho uThA hai; zizira Rtu lauTa gayA hai, aura dina bar3e ho cale haiN| prastArottIrNa varNavRtta, tribhaMgI : sava paahi paDhama bhaNa dahaa supia gaNa bhagaNA taha aMtA gurujuggA hattha palaMtA / puNa vi a gurujua lahujua valaa juala kara jaMpar3a NAA kairAA suMdarakAA / paa a talahi karahi gaagamaNi sasivaaNi cAlisa mattA juttA ehu NiruttA, gaNi gaNa bhaNa sava paa vasu rasa jua saa paalA tiabhaMgI suhaaMgI sajjanasaMgI // 214 // 214. tribhaMgI chaMda kA lakSaNa:- he gajagamane, he zazivadane; samasta padoM meM pahale dasa priyagaNa (laghudvayAtmaka gaNa, II) kaho, anta meM bhagaNa (SII) ho, taba do guru (ss) tathA eka hasta (sagaNa IIS) par3e, taba phira do guru, do laghu, tathA do guru karo / ( isa taraha pratyeka caraNa meM 24 varNa hoM) / sundara zarIra vAle kavirAja nAga kahate haiM ki isa prakAra caraNa ko 42 mAtrA se yukta kro| isa prakAra samasta chanda ke cAroM caraNoM meM 168 mAtrA par3e, vaha zubha aMgoM vAlI, sajjanoM kI priya, tribhaMgI hai / (tribhaMgI / x 10 + 511 + 55 + 115 + 55 + 1 + '' = 34 varNa; 42 mAtrA; kula varNa 136, mAtrA 168 ) / jahA, ai ai hara valaiavisahara tilaiasuMdaracaMdaM muNiANaMdaM suhakaMdaM / vasahagamaNa karatisula Damarudhara NaaNahi DAhu aNaMgaM riubhaMgaM goriadhaMgaM // jaai jaai hari bhujajuadharu giri dahamuhakaMsaviNAsA piavAsA suMdara hAsA / bali chali mahiharu asuravilaakaru muNiaNamANasahaMsA suhabhAsA uttamavaMsA // 215 // [tribhaMgI ] 215. tribhaMgI chanda kA udAharaNa: sA~poM kA kaMkaNa dhAraNa karanevAle, suMdara candramA ke tilaka vAle, muniyoM ke AnaMda, sukhakanda, vRSabhavAhana (vRSabhagamana), hAtha meM trizUla tathA Damaru dhAraNa karane vAle, ziva kI jaya ho, jaya ho, jinhoMne netra se kAmadeva ko jalA DAlA tathA zatru kA bhaMga kiyA aura jo pArvatI ko ardhAMga meM dhAraNa karate haiN| hAthoM para parvata dhAraNa karane vAle rAvaNa tathA kaMsa ke vinAzaka, pItAMbaradhArI, (kSIra) sAgara meM nivAsa karane vAle, pRthvI meM bali ko chalanevAle tathA daityoM kA nAza karane vAle muniyoM ke mAnasahaMsa, zubhra kAMtivAle, uttama vaMza meM utpanna hari (viSNu) kI jaya ho, jaya ho / ukta varNavRttoM kI anukramaNikA: siri 1, kAma 2, mahu 3, mahI 4, sAru 5, tAlI 6, piA 7, sasI 8, ramaNA 9, jANA paMcAla 10, mada 11, maMdara 12, kamala 13, tiNNA 14, dhArI 15, NagANiA 16, saMmohA 17, harIa 18, 214. dahaa - N. daha, B. daha jasu, C. daha jasu piagaNa, O dahaje / palaMtA - C. aNaMtA, O. gaNaMtA / karahi - N. kahi / cAlisa - N. bAlisa / guNi gaNa bhaNa N. gaNi bhnn| jua saa - N. esa saa / 214 -C. 217. N. 287, O. 213 / 215. vasaha - A. B. varada / DAhu-N. DhAhu / gori - C. N. gauri / suMdarahAsA - N O sAara vaasaa| 'haru - N. halu, C. chalia mahia ar| muNi...... vaMsA - C. muNijaNamANasahaMsA piauttimavaMsA / muNiaNa -0. muNigaNa0 / uttamavaMsA - 215 - C. 218, N. 288, O. 214 / nirNayasAgarasaMskaraNe 291 saMkhyakaM nimnapadyaM prApyate / etatprakSiptaM vartate / uttimavaMsA / atha savaiyA chaMda : chaha mattaha paDhamahi dijjaha matta eattisa pAe pAa, solahapaJcadahahi jai kijjai antara ThAe ThAi / covIsA sa matta bhaNijjaha piGgala jampai chandasu sAra anta a lahUa lahUa dijjahu NAma savaiA chanda apAra // (291 ) ni0 sA0 saM0 pR0 226 For Private Personal Use Only Page #193 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 168] prAkRtapaiMgalam [2.190 haMsA 19, jamakA 20, sesA 21, tillA 22, vijjohA 23, taha cauraMsA 24, maMthANA 25, saMkhaNArI 26, mAlatI 27, damaNaa 28, samANiA 29, suvAsau 30, karahaMcI 31, tA sIsA 32, vijjUmAlA 33, pamANI 34, malliA 35, tuMgA 36, kamalA 37, dIsA mahAlacchI 38, sAraMgikkA 39, pAittA 40, kamalA 41, biMba 42, tomaru 43, rUamAlA 44, saMjuttA 45, caMpaamAlA 46, sAravaI 47, susamA 48, amiagaI 49, baMdhu 50, taha sumuhI 51, dodhaa 52, sAliNI 53, damaNaa 54, seNiA 55, mAlattI 56, taha iMdavajjA 57, uviMdavajjA 58, uvajAi 59, vijjAharu 60, bhuaMgA 61, lacchIhara 62, tolaa 63, sAraMga 64, mottiadAma 65, modaa 66, taralaNaaNi 67, taha suMdari 68, mAA 69, tAraa 70, kaMdu 71, paMkAvalI 72, vasaMtatilaA 73, cakkavaaM 74, bhamarAvali 75, chaMdA sAraMgikkA 76, cAmaru 77, taha NisipAlA 78, maNahaMsa 79, mAliNi 80, saraho 81, NarAu 82, NIlu 83, taha caMcalA 84, takkar3a baMbhArUaka juttA 85, pahavI 86, mAlAharA 87, maMjIrA 88, jANaha, kIlAcaMdA 89, carcarI 90, taha sadUlA 91, via sadUlA 92, jANahu, caMdamAlA 93, dhavalaMgA 94, saMbhU 95, gIA 96, taha gaMDakkA 97, saddharaA 98, NariMdau 99, haMsI 100, suMdariA 101, dummilA 102, muNahu, kirITa chaMdA 103, taha ve sAlUrA 104, via tibhaMgI 105, kai piMgala bhaNia paMcaggala sau savvA jANahu dharakai muNa hvv| TippaNI-nirNayasAgara prati meM 91-92 donoM ko eka hI saMkhyA meM 'sadlAsaTTaa (91)' mAnA hai, tathA bAda meM 'savaiA (105)' chaMda jor3akara 105 kI saMkhyA pUrI kI gaI hai| kalakattA prati meM 'dodhaka (52)' ko 'baMdhu' se abhinna mAnakara use 'dodhaka 50' likhA hai| isa taraha vahA~ 104 saMkhyA hotI hai / 'kai piMgala.....' ityAdi vAkya kalakattA prati meM nahIM hai| kalakattA saMskaraNa kI eka saMskRta TIkA bhI saMkhyA 104 hI mAnatI hai-'caturadhikazataM vRttaM jalpati piMgalarAjaH / ' (kalakattA saMskaraNa pR. 593) Page #194 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pariziSTa (prAkRtapaiMgalam kI saMskRta TIkAyeM) pariziSTa ( 1 ) ravikaraupanAma zrIpatikRta piMgalasAravikAzinI TIkA [mAtrAvRtta prakaraNa ] zrIgaNezAya namaH // OM namo mahezvarAya // gaurIkalpalatAvibhaktavapuSaM zrIkaMThakalpadrumaM bhaktAnAmacirAdabhISTaphaladaM natvA satAM prItaye // vede vRttamadIpayad grathitavAn yo vRttaratnAvalIM zrImatpiMgalanAgarAjaracanAM vyAkhyAti sa zrIpatiH // 1 // tarkAbhiyogaraNakarkazatA matau cetsUktiH kutoa ( ? ya) madhurA madhurA na maMtre / dRSTaM yato'sti sukumArazirISapuSpe vRntaM nisargakaThinaM khalu cittato'pi // 2 // TIkA'sti piMgalagraMthe yadyapyanyA purAtanI / vizeSaM tadapi jJAtvA dhIrAH pazyata matkRtim ||3|| imAM chandovidyAM sahRdayahRdayaH prAha giriza: phaNIMdrAyAkhyAtaH sa garuDabhiyA piMgala iti / dvijasyA'sya snehAdapaThadatha ziSyo'tisumatiH svakAMtAM saMbodhya sphuTamakathayatsokhilamidam // 4 // 1. ihAthAtaH sumatistAM vidyAmadhItya chaMdograMthaM sAdhAraNajanopayogArthamapabhraMzena cikIrSustasya vighnavighAtadvArA samAptikAmaH svaguro: piMgalAcAryasyotkIrtanarUpaM ziSTAcArapariprAptaM maMgalamAdau kurvannAha / jo viviha iti prAkRtA nAma devI vAk, tadbhavaM prAkRtaM viduH / apabhraSTA ca yA tasmAtsA tvapabhraMzasaMjJakA // tiGate ca subaMte ca samAse taddhitepi ca / prAkRtAdalpabhedaiva apabhraSTA prakIrtitA / dezabhASAM tathA kecidapabhraMzaM vidurbudhAH / tathA, saMskRte prAkRte vApi rUpasUtrAnurodhataH / apabhraMzaH sa vijJeyo bhASA yA yatra laukikI // yo vividhamAtrAsAgarapAraM prAptopi vimalamatihelaM / prathama bhASAtaraMDo nAgaH sa piMgalo jayati / asyAyamarthaH / sa nAgaH piMgalo jayati utkarSeNa vartatAM (varddhatAM / etena tadadhInasamRddherAtmanaH samRddhimAzaMsamAnena nAzaMsanIyA gurava iti doSo na syAt / sa kaH yo vimalamatirhelaM yathA syAdevaM vividhamAtrAsAgarapAraM prAptopi / api saMbhAvanAyAM avadhAraNe iti prAMcaH / vividhamAtrA gurulaghurUpA saiva sAgaro durvijJeyatvAt / mAtrAzabdenAtra varNasyApi grahaNaM tasya mAtrAghaTitatvAt / tathAhi, ekamAtro bhavedbhrasvo dvimAtro dIrgha ucyate / trimAtrastu pluto jJeyo vyaMjanaM cArdhamAtrikaM // nirmalabuddhyA anAyAsena gurulaghurUpamAtrAvarNasamudrasya pAraM tIraM zca (T) - zeSajJatvaM gataH / iha graMthe Adau mAtrotkIrtanAnmAtrAyA eva prAdhAnyAdatropanyAsa ityanye / prathamamAdau bhASAtaraMDa: bhASA laukikapadaprayogaH bhASA eva taraMDA nauryasya saH / tathA bhASAkavitve piMgala eva Adyakaviritiprasiddhameva / mAtrAbhASAzabdayoH hrasvatvaM / pAdAlinI taraMDA nauriti hArAvalI / tathA ca prasiddhiH / bubhukSorgaruDasya purastAt prabodhavacanena prastAralikhanavyAjena ekadaikatra likhitaM dvitIyasthAne dRzyate tadaiva garutmatA piMgalo bhoktavya iti vyavasthApaya (tA) SaDviMzatyakSaraprastAraM kRtvA samudre nirmmajya pAraM gatvA AtmAnaM rakSitavAn Page #195 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 170] prAkRtapaiMgalam / tato hetorarthAntaramapi / piMgalo jayati / yo vimalamatihelaM yathA syAdevaM vividhamAtrAsAgaramapi prAptaH nAnAvidhamAtraiva sAgara ityumAnapUrvapadaH karmadhAraya eva, upamAnAni sAmAnyavacanairiti samAsaH / avadhArayitumazakyatayA mAtrAsAgarayoH sAmyam / kathaMbhUtaH NAyo jJAtaH arthAd garuDena / apizabdAt brAhmaNavyAjana(vyAja)veSadhArI bhikSukaH zeSanAgatvena jJAtaH / jJo Na iti NatvaM yathA rAjJI rANI / tarhi sAgarapAraM kathaM prApta ityAha / prathama bhASAtaraMDa: Adau prabodhavacanameva taraMDA naukA yasya sa tathoktaH // 2. nanu gurulaghurUpamAtrAsAgare ko guruH ko laghurityAha dIho iti dIrghaH saMyuktaparo binduyutaH pAtitazcaraNAMte sa gururvako dvimAtro anyo laghurbhavati zuddha ekakalaH / ayamarthaH / sa gururbhavati kimAtmakaH dvimAtro mAtrAdvayaghaTitaH kIdRzo lekhanIyaH vakrodAttAkAraH / vakrAdiSu cetyanusvAraH / sa ka: dI? hrasvetaraH / tena plutopi guruH / AkArAdikaprabhRti saMdhyakSarANi guruunni| aparaH tathA biMduyuto varNo guruH / saMyuktaH paro yasyeti bahuvrIhiH / yathA vRSadhvaja ityatra SakArasya gurutvam / biMdubhyAM biMdunA vA yuta iti samAsAdanusvAravisargayograhaNaM / visargAtasyApabhraMze'saMbhavAttadviziSya noktaM / saMskRte tathApyupakariSyati / pAtitazca caraNAMte, cazabdo vikalpArthaH / tena pAdAMte vaikalpikoyaM vidhiH / uktAdanyo varNa ekamAtrArUpo vA ekamAtro vA laghurbhavati / sa caikakalAtmakaH / kathaM likhyatAmityAha / zuddhaH saralo daMDAkAra iti yAvat / 3. udAharaNena tatsphuTIkaroti mAI iti sakhyorAlApaH / he mAtaH taM zaMbhuM kAmayamAnA sA gaurI garhitatvaM (? grahilatvaM) kroti| varaguNarahitaM patimicchaMtItyarthaH / taM kaM yo devamAtrAkhyaprasiddho rUpeNa sauMdaryeNa heyo virUpAkSatvAt / hIno'kulino alakSajanmatvAt / jIrNo jarAturo rogAdinA kaMThasthitaviSatvAdveti zeSaH / mahAvRddha ityarthaH kadAcid brahmaNo'pyAdyatvAt / 4. gurorapavAdamAha katthavi iti / kutrApi saMyuktaparo varNo laghurbhavati darzanena lakSyAnurodhena / yathA udAharati pariskhalati cittadhairya / taruNIkaTAkSe nirvRttaM saMgataM / udRtvAdityutvaM / parilhasai ityatra saMyuktaparatayA gurutve gAthAlakSaNavirodhApatteH / 5. gurutAvikalpamAha ihiArA iti / ikArahikArau biMduyuktau, eo zuddhau varNamilitAvapi laghU / rahavyaMjanasaMyoge parataH azeSamapi savibhASa / etadazeSa savibhASaM savikalpaM laghu bhavati yathAsannivezaM laghu guru ca bhavatItyarthaH / etat katamat ikArahikArI sAnusvArau e o ityeto acau zuddhau kevalau cakArAdau militAvapi ca laghU bhavataH / raha ityetAbhyAM halbhyAM yaH saMyogastasmin parataH pUrvamakSaraM ca athavA paratra padAMte azeSamapi savikalpaM gurutvamApadyate / siMhiNI chaMdaH / 6. udAharati yathA mANiNi iti / sakhI vadati / mAnini, mAnaiH kiM phalaM, eSa yadi caraNe patitaH kAMtaH / eo je iti vAreMdrI bhASA / eSa yadItyarthaH / atrArthAMtaranyAsaH / sahajena bhujaMgamo yadi namati tadA maNimaMtrau ki kurutaH / tAvanmAnaH prakartavyo yAvatpAdAnato bhavediti bharate mAnakAla: priyapraNipAtaparyaMta: kathitaH / 7. rahavyaMjanasaMyoge yathA udAharati, ceu iti / he cetaH, sahajena tvaM caMcalasundari(?rI)hRdaye valat sat / khullaNA iti dezIyabhASA ajJe vartate / he ajJa padamapi na dadAsi krIDasi punarullasat / vaikalpikI vibhASA / 8. aparaM vizeSamAha, jai iti / yadi dIrghopi ca varNo laghujihvayA paThito bhavati sopi laghuH / varNopi tvaritapaThito yadi tadA dvau trInapi varNAnakaM jAnIta / gAthA chaMdaH / 9. udAharati arere iti / he kRSNa, kSudrAM nAvaM vAhaya saMcAlya dukhaM na dehi / tvaM asyAM nadyAM saMtArya yatprArthayasi tad gRhaann| nAvikabuddhyA re iti saMbodhanaM yuktam / prathamapratIke laghujihvayA etat laghutvam / dvitIyapratIke DagamagetyanukaraNazabdArthoyamakAragakAramakArANAM tvritptthitaanaamekvrnntaa| 10. kimanena parizrameNetyata Aha / jema Na iti / yathA na sahate kanakatulA tilatulanAmarddhAddhena itthaM na sahate zravaNatulA apacchaMdaM chaMdobhaMgena / yathA kanakatulA svabhAvAdevobhayadizi samaivAvatiSThate ekatra tilamAtragurutayApi viSamA bhavati / itthaM samenaiva prakAreNa sabhyAnAM zravaNatulA chaMdobhaMgena jAtamapacchaMdo na sahate / kanakatulAtiprasiddhA / chaMdovizuddhakavitvaM kRtvA sajjanamanoraMjanalAbha: syAditi pUjAdinA sukhIbhavati / chaMdo'dhyayanapravRttyaupAyikametat / 11. chaMdo'dhyayanaM vinA kA kSatiriti na kevalaM chaMdobhaMgena zravaNaduHkhamaniSTaphalaM bhavatItyAhetyapi kazcit, abudha iti / abudho budhAnAM madhye kAvyaM yaH paThati lakSaNavihInaM bhujAgralagnakhaDgena zIrSa khaMDitaM) jAnAti / lakSaNavihIno'nadhItavRttalakSaNaH / chaMda:paMDitadattaM dUSaNameva khaDgaH / kAvyameva ziraH / tasmAcchaMdo'vazyameva paThanIyaM / gAthA chaMdaH / 12. mAtrAyAH prAdhAnyAdAdau mAtrAgaNavyavasthA karoti, TuMDaDhANa iti / madhye akSarANAM paMcAkSarANi gaNabhedo bhavaMti / ke te TaThaDaDhaNAH / ta eva yathAsaMkhyaM chapacatadasaMjJakA bhavaMti / kutra saMketitAH SaTpaMcacatustridvikalAsu / tathA ca, SaTkala: TagaNa: sa eva chagaNaH, paMcakalaH TagaNaH sa eva pagaNaH catu:kalo DagaNa sa eva cagaNaH, vikalo TagaNaH sa eva tagaNaH, dvikalo NagaNa: Page #196 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pariziSTa (1) [171 sa eva dagaNaH / gAthA chaMdaH / 13. teSAM gaNAnAM kiyaMto bhedA bhavaMtItyAha TagaNa iti / TagaNaH SaTkalAtmakastrayodazabhedo bhavati / trayodaza bhedA yasyeti bahuvrIhiH / ThagaNasya paMcakalAtmakasyASTau bhedA bhavaMti / DagaNasya catu:kalAtmakasya paMca bhedA bhavaMti / DhagaNe trikalAtmake trayo bhedAH syuH / NagaNasya dvikalAtmakasya dvau bhedo bhavataH / eteSAM bhedAH prastArasaMkhyAkRtAH / gAthA chaMdaH / 14. prastAra eva kathaM jJAtavya ityapekSAyAmekayA gAthayA mAtrAvarNasAdhAraNyena prastAraM prastauti / paDhama iti / prathamaguroradha:sthAneSu paristhApaya AtmabuddhyA / sadRzI sadRzI paMkti: udvRttaM guruM laghu dehi / ayamarthaH sarvalaghuparyaMtaM prastAro bhavati AtmabuddhyA samUha kRtvA yatra yaH prathamo gurustasyAdhastAllaghu sthApayitvA yathopari tathAzeSaM vAraM vAraM likhet / uvRtte pUrvasthAne sAvakAze guruNA prastArasaMkhyAM pUrayet mAtrAprastAre ekayA kalayA apUrNe laghu kalAdvayena apUrNe guruM dehi / yAvatyA yAvatyAH kalAyAH prastArAvadhistAvatI kalA sarvatra pUraNIyA / pUrvapUrvasthAne zUnye guravo lekhyAH / ekA kalA ceduvRttA guroH pUrvasthAne laghurlekhyaH / varNaprastAraH prakArAMtareNApi saMbhavati / tathAhi, ekaguroradhasthAne ekaM laghu dadyAditi / evaM varNaprastAraH tata ekaikavarNavRddhau tameva prastAramadho'dha:krameNa dviguNIkRtya pUrvArdhAte sarvatra gurumpraabhote sarvatra laghu dadyAdityevaM prstaavRddhiH| 15. atha SaTkalaprastAre gaNAnAM nAmAni, hara, iti / hara: 1 zazI 2 zUraH 3 zakaH 4 zeSaH 5 ahi: 6 kamalaM 7 brahmA 8 kiNibaMdha: 9 dhruvaH 10 dharmaH 11 zAlI 12 cara: 13 ete trayodaza iSTadevatA SaNmAtre prastAre jAtAnAM trayodazagaNAnAM jJAtavyAH / etadIyatvena etAnyeva nAmAni teSAM gaNAnAM boddhavyAni / prayojanamagrata eva hi / te te zabdAH pratyekaM jJeyAH / 16. paMcakalaprastAre gaNAnAM nAmAni, iMdAsaNa iti / iMdrAsanaH 1 aparazUraH 2 cApaH 3 hIrazca 4 zekhara: 5 kusumaH 6 ahigaNaH 7 pApagaNaH 8 dhruvaM nizcitaM paMcakale gaNe kathitAH, arthAddevatAH / 17. catu:kalAnAM gaNAnAM nAmAni, gurujua iti / guruyugaH karNaH 1 gurvataH karatalaM 2 gurumadhyaH payodharaH 3 AdigururvasuzcaraNa: 4 vipraH sarvairlaghubhiH 5 / / 18. atha trikalAnAM trayANAnAmekaikayA gAthayA nAmAni, dhaa iti / laghukAlaMbana Adau laghu vinyasya trikalaprastAre prathamametAni nAmAni he paMDitAH jAnIta yUyamityarthaH / nAmAnyasya dhvajaH cihna ciracirAlayaH tomaraM tuMburapatraM cUtamAlA rasaH vAsaH pavanaH valayaM laghukAlaMbeneti viSamakalaprastAre prathamato laghurlekhanIya ityabhiprAyaM piMgalaH sphuTIcakAra / 19. madhyagaNasya nAmAni, sura iti / surapatiH paTaha: tAlaH karatAla: AnaMdaH chaMdaH nirvANaM sasamudraM / kathaM-samudreNa saha vartata iti sasamudram / 20. athAMtagaNasya nAmAni, bhAvA iti / asya trilaghugaNasya iti nAma kavivaraH piMgalo bhaNati bhAvaH 1 rasaH 2 tAMDavaM 3 nArI 4 kulabhAvi(mi)nI 5 etannAmapaMcakaM trilaghugaNasyetyarthaH / 21. dvikalaprastAre gururlaghuyugaM ca bhavati tatra gurornAmAni Neura iti / anena gurornAmAni bhavaMti, nUpuraH 1 rasanA 2 AbharaNaM 3 cAmaraM 4 phaNI 5 mugdhA 6 kanakaM 7 kuMDalakaM 8 cakra 9 mAnasaM 10 valayaH 11 hArAvalIti 12 / 22. laghuyugarUpagaNasya nAmAni, Nia iti / dvilaghorgaNasya samAsakavidRSTaM saMkSepakavidRSTaM nAma, nijapriyaH 1 paramapriyaH 2 supriyaH 3 / samAsakavi: piMgalaH alpAkSareNa pracurArthapratipAdakatvAt / atha yadyapi caturmAtrAprastAre pratigaNamekaikAni kathitAni nAmAni tAvatA zAstravyavahAro na syAditi punaH pratigaNamekaikayA gAthayA phaNirAjaH pratigaNaM bhaNati / / 23. suraalaaM iti / tasya catu:kalaprastAreNa vyaktIkRtya kathitasyetyarthaH / karNasamAnena yathApUrvaM karNa iti nAma tathA tatsamAnenaiva nAmasamUhena lakSito'yaM gaNaH / suracalakaM guruyugalaM rasikamanolagnaM manoharaNaM sumatiH laMbitaM lahalahitaM / 24. gurvaMtagaNasyaitAni nAmAni, kara iti / karaH 1 pANikamalaM 2 hastaH 3 bAhuH 4 bhujadaMDaH 5 praharaNaM 6 azaniH 7 gajAbharaNaM 8 ratnaM 9 nAnAbhujAbharaNAni / 25. madhyagurugaNasyaitAni nAmAni, bhua iti / bhUpatiH 1 azvapatiH 2 narapatiH 3 gajapatiH 4 vasudhAdhipaH 5 rAjA 6 gopAlaH 7 aparo nAyakaH 8 cakravartI 9 payodharaH 10 pavanaH 11 nareMdraH 12 / 26. gurvAdigaNasyaitAni nAmAni, paa iti / padaH 1 pAda: 2 caraNayugalaM 3 aparaM prakAzayati gaMDa: 4 balabhadraH 5 tAta: 6 pitAmahaH 7 dahana: 8 nUpura: 9 ratnaM 10 jaMghayugalena 11 / 27. atha caturlaghugaNasyaitAni nAmAni, paDhama iti / prathamaM Idazi vipraH 1 dvitIye zaraH 2 paMcajAtizikhareNa dvijavaraH 3 carame caturthe pAde bhavati catuSkeNa(?na) laghukeNa(?na) / Page #197 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 172] prAkRtapaiMgalam 28. paMcakalAnAM pratyekaM nAmAni, suNareMda, iti / sunareMdraH 1 ahiH 2 kuMjaraH 3 gajavaradaMta 4 daMtI 5 atha meghaH 6 airAvata: 7 tArApatiH 8 gaganaM ca 9 jhaMpaH 10 talpaH / 29. madhyalaghukasya paMcakalagaNavizeSasya nAmAni, pakkhi iti / madhyalaghuke gaNe etAni nAmAni vijAnIhi / etAni kAni pakSI 1 virAlaH 2 mRgeMdraH 3 vINA 4 ahi: 5 yakSaH 6 amRtaM 7 johalaM 8 suvarNaH 9 pannagAzanaH 10 garuDaH / 30. punaH paMcakalagaNamAtrasya nAmAni, bahu iti / bahuvividhapraharaNairnAnAvidhAyudhavAcakaiH zabdaiH paMcakalo gaNo bhavaMti / paMcakale saMkSepeNoktaM catuHkale saMkSipati / gaaraheti, gaja 1 ratha 2 turaMga 3 padAti 4 nAmnA caturmAtrikAn gaNAn jAnIhi / 31-32. athaguroDhikalaprastAre kathitAnyapi nAmAni gurulaghunAmakathanaprastAve smArayati, tAlaMka iti / tATaMkahAranUpurakeyUrANi bhavaMti gurubhedAH / gurornAmAni bhavaMtItyarthaH / vastutastu zeSanAgasya sahasrAnanatvAtpunaruktirna doSAya / laghornAmAni sara iti zaraH meruH daMDa: kAhalaH anye ca ye AyudhAbhidhAyinaH zabdAH kalakalAdayaH rUparasagaMdhasparzAzca kusumavAcinazca ye zabdAstairlaghumeva jAnIta / 33. atha varNagaNaH, moti iti / mo magaNastriguruH no nagaNastrilaghuH laghugurvAdI yabhau laghurAdau yagaNo gururAdau bhagaNo jagaNo madhyaguruH / ragaNo madhyalaghuH sagaNaH punaraMtaguruH tagaNopi aMtalaghukena bhavatItyarthaH / 34. atha gaNAnAM devatA Aha, puhavIti / pRthvI 1 jala 2 zikhI 3 vAtaH 4 gaganaH 5 sUryaH 6 caMdramA 7 nAgaH 8 etA aSTagaNe iSTadevatA yathAsaMkhyaM magaNAditaH piMgalena kathitAH / / 35. atha gaNAnAM mitrAmitrAdikaM nirUpayati, magaNeti / magaNanagaNau mitre bhavataH / yagaNabhagaNau bhRtyau bhavataH / jagaNatagaNau udAsInau bhavataH / avaziSTau sagaNaragaNau arI bhavataH / ___36. atha gaNAnAM phalAni, magaNeti / magaNa: Rddhi sthiraskaMdhatvaM ca dadAti / yagaNaH sukhasaMpadaM dadAti / ragaNo maraNaM saMpAdayati / jagaNaH kharakiraNaM saMtApaM visarjayati / tagaNaH zUnyaM phalaM kathayati / sagaNa: svadezAdudvAsayati / bhagaNaH anekamaMgalaM sthApayati / piMgalakavirbhASate, yAvatkAvyaM gAthAM dvipadI ca jAnAsi tatra yadi nagaNaH prathamaM bhavati tadA tasya RddhiH buddhiH sarva sphurati raNe dustaraM tarati / tatra yadi nAyakasya kriyate tadA tatkRtaM maMdabhadraphalaM / devatAnAM kriyate cettatra na gaNavicAraH / 37. atha kavitvAdau gaNadvayavicAre phalAnyAha, mitte iti / kathamapi granthAdau maMdo gaNo bhavati tadA tadrakSArthaM gaNadvayavicAraH kriyate / yadi mitragaNAnmitragaNa eva bhavati tadA Rddhi buddhi ca dadAti / yadi mitragaNAt bhRtyagaNo bhavati tadA sthiraskaMdhatvaM yuddhe nirbhayatvaM ca dadAti / yadi mitragaNAdudAsInagaNo bhavati tadA kAryabaMdho na bhavati / yadi mitragaNAcchatrugaNo bhavati tadA gotrajA bAMdhavAzca pIDyaMte / yadi bhRtyagaNAnmitragaNo bhavati tadA sarva kAryaM bhavati bhRtyagaNAddhRtyagaNe ca sarve vazagA bhavanti / yadi bhRtyagaNAdudAsInagaNo bhavati tadA dhanaM nAzamApnoti / yadi bhRtyagaNAdvairigaNo bhavati tadA Akrando bhavati nAyako vinazyatItyarthaH / 38. yadi udAsInagaNAnmitragaNo bhavati tadA kAryabaMdhaM kathayati / yadi udAsIgaNAt bhRtyagaNo bhavati yadi udAsInagaNAt udAsInagaNa eva bhavati tadA na maMdraM na bhadraM sAmAnyameva phalaM bhavati / yadi udAsInagaNAt zatrugaNo bhavati tadA gotrajA api zatravo bhavaMti / yadi zatrugaNAt mitragaNo bhavati tadA gRhiNI nazyati / yadi punaH zatrugaNAdudAsInagaNo bhavati tadA dhanaM nazyati / yadi zatrugaNAt zatrugaNa eva bhavati tadA nAyako nAzamApnoti / 39. atha mAtrAvRttAnAM uddiSTaM nirUpayati, puvva iti / tatra SaTkalaprastAre eko guru dvau laghU punareko gururityevamAkAro gaNaH kutrostIti prazne kRte tadAkAraM gaNaM likhitvA pUrvayugalasamAnAMko deyaH pUrvAMkamekIkRtya tatsaMkhyAMkogre deya ityarthaH / tatra ca AdikalAyAM prathamoMko deyaH dvitIyakalAyAM pUrvamekaiva kalAsti pUrvayugalasamAnAMko nAsti tena dvitIyoMkaH eva deyastRtIyaH kalAyAM pUrvayugalasamAnoMkastRtIyAMka: 3 tena tRtIyAMko deyaH / caturthakalAyAM paMcamaH 5 paMcamakalAyAmaSTamaH 8 SaSThakalAyAM trayodazaH 13 gurustu dvikalAtmako bhavati / tena upari adhazcAMkadvayaM laghostu ekakalAtmakatvAduparyeveti vivekaH / evaM ca sati ye gurumUrddhAkAMstai zeSAMko lopyaH / luptevazeSAMke avaziSTenAMkena sthAnaM jAnIta / tadaMkasamaprastArasthAnastho'yaM gaNa iti vadet / tatra ca prathamAMko gurumUrddhani deyaH / dvitIyAMka adha eva deyaH / tenAtra ca gurumUrddhAvasthitamaMkadvayaM vartate / prathamagurumUrdhanyavasthitaH prathamoMkaH / aparagurumUrdhanyavasthizcASTamAMkaH / tadubhayamekIkRtya zeSAMke trayodazAMke lupte caturthokastiSThati tena tatrasthoyaM gaNa iti jAnIteti bhAvaH / evaM ca pUrvayugala kramo boddhavyaH / evamadhikakalAsvapi jJAtavyaM / / 41. atha mAtrAvRttAnAM naSTaM nirUpayati, NaTe iti / SaTkalaprastAre saptamasthAne kIdRzo gaNa iti prazne kRte SaDapi kalA: pRthak lekhyAH / pUrvavat aMkA deyAH / praznAMkaM zeSAMkena lupet / tatra luptAvaziSTazeSAMke pUrvapUrvatarAMkamapi lupet / tathA ca sati yo yoMko yatra yatra bhAgaM prApnoti sA sA kalA uttarakalAM nItvA gurutAmeti ityevaM kathayati satyaM piMgalanAgaH / tathA cAtra praznAMka: saptAMkastasmin lupte SaSThAMkastiSThati tatra paMcamakalAMke lupte ekAMkastiSThati / tatra prathamAMka eva lopaM gacchatIti bhAvaH / Page #198 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pariziSTa (1) [173 42. atha varNavRttAnAmuddiSTaM, akkhara iti / tatra caturakSaraprastAre dvau guru eko laghureko gururityevamAkAro gaNaH kutrAstIti prazne kRte tadAkAraM praznagaNaM likhitvA prathamaM prathamAMko deyaH tayo dviguNAn dehi iti prakAreNa uddiSTaM guNanaM kuru / tato laghorupari yoMkastatrAdhikamekamakaM datvA tatraikIkRtya yadbhavati tadaMkasamAnasthAne sa gaNostIti jJAtavyaM / 43. atha varNavRttAnAM naSTaM, NaDhe iti / punazcaturakSaraprastAre saptamasthAne kIdRzo gaNostIti prazne kRte praznAMko vibhAjyaH, same bhAge sati laghurjeyaH / viSame tu bhAge ekaM datvA punarvibhajet tadA gururbhavati evaM puna:punarbhAgasamabhAge laghutibhyaH / viSame ekaM datvA bhAge kRte gurutivyaH / evaM yAvatpUraNaM bhavati tAvadvibhajanIyoMka ityarthaH / / 44. atha varNameru: akkhara iti / ekAkSaraprastAre kati sarvaguravo bhavaMti kati sarvalaghavaH / dvayakSaraprastAre kati sarvaguravaH kati ekaguravaH kati sarvalaghavaH / evaM tryakSaracaturakSaraprastAre SaDviMzatyakSaraparyataM ekaikagurusena prazne eSA prakriyA / prathamamekaM koSThaM likhitvA tadadho dvayaM tadadhastrayaH tadadhazcatvAri tadadhaH paMca evamadhodhaH paMktayo lekhyAH / tatra koSThagRhe Adau tathAnte prathamAMko deyaH / madhyazUnyakoSThakeSu tadIyatadIyaziraHsthakoSThadvayAMkasamAnAMko deyaH / evamanyatrApi pUraNIyakoSThAnAmupari sthitAMkadvayamekIkRtya pUraNaM vidheyaM / varNamerau caturakSaraprastAre prathamaM caturgurugaNosti tatastriguravazcatvAro gaNAstato dviguravaH SaTgaNAstata ekaguravazcatvAro gaNAstataH sarvalaghureko gaNostIti sphoritamasti / evaM paJcAkSarAdAvapi / 45. atha varNapatAkA, uddiTTA sari iti / tatra caturakSare sarvaguruH kutra sthAnesti, triguruH kutrAsti, dviguruH kutrAsti, ekaguruH kutrAsti, sarvalaghuH kutrAstIti prazne paMktikrameNAMkA dhAraNIyAH uddiTTA sarIti / tatra SoDazAMkA: pUrayitavyAH / prathamapaMktyadha:sthitAH pUrvAMkanAparAMkamekIkRtya bharaNaM kuryAt / prAptamaMkaM pUrvAMkasya parabhAge sthApaya / yadi prathamapaMktipUrvAMkana bharaNaM na bhavati tadA dvitIyapaMktipUrvakenApi pUraNIyaM / evaM yAvatA SoDazApyaMkA labhyate tAvatkartavyaM / evamanyatrApi boddhavyaM / caturakSaraprastAre dvitIyaMtRtIyapaMcamanavamasthAneSu guravogaNA: caturthaSaSThasaptamadazamaikAdazatrayodazasthAneSu dviguravaH / aSTamadvAdazacaturdazapaMcadazasthAneSu ekaguravaH / prathamasthAne caturguruH, SoDazasthAne caturlaghuH / evaM paMcAkSarAdAvapi jJeyaM / 46. atha mAtrAmeruH, dui dui iti / pUrvavatprazne dve dve koSThe same likhitavye prathame dvayaM, dvitIye trayaM, caturthe trayaM, paMcame catvAri aMkAH / koSThazabdenAtra koSThapaMktirUpaM lakSyate / dve dve koSThapaMktI same likhitavye ityarthaH / ekakalAyAH prastAro na bhavatIti dvikoSThaivAdipaMktirapi evaM koSThapaMktiSu adhodha:krameNa likhitAsu sarvatra aMtyakoSThe prathamAMko deyaH / tata: upAMtyakoSTheSu ekAMkAdArabhya kameNa dvAtriMzatparyaMtamaMkA deyAH / tatazca sarveSAM prathamakoSThe ekaM, tato dvayaM, tata ekaM, tatastrayaM, punarekaM, tatazcatvAri, tata ekaM, tataH paMca, tata ekaM, tataH SaT iti krameNa ekAMkeNa militA aMkA deyAH / evamAdye aMtye upAMtye koSThake prapUrNe madhyasthitazUnyakoSThakeSu pUraNIyakoSThaziroMkena tacchira:koSThasthaparakoSThAMkamekIkRtyAMkA deyAH / evaM sarvatra jJeyaM / 48. atha mAtrApatAkA, ekka lope iti / amukagaNaH kutrAstIti prazne pUrvayugalakameNAMke datte zeSAMke'grimAMke pUrvAMkamekaikakameNa lopayitvA ekaguruM jAnIhi / etAvatA etaduktaM prathamAMkazeSAMke lopayitvA avaziSTazeSAMkasadRzaprastArasthAne ekaguruM jAnIhi tathA dvitIyAMkazeSAMke lopayitvA avaziSTazeSAMkasadRzaprastArasthAne ekaguruM jAnIhi / evamekaM gurumAnIya anantaramekAMtaritamaMkadvayamekIkRtya zeSAMke lopayitvA'vaziSTazeSAMkasadRzaprastArasthAne dviguruM jAnIhi / evamaMkatrayamekIkRtya zeSAMke lopayitvA'vaziSTazeSAMkasadRzaprastArasthAne triguruM jAnIhi / evaM caturgurupaMcagurvAdikamAnetavyaM / jo pAvahi so parahi melAvahu, asyAyamarthaH / prApyate sa hArako bhavati sa ca parAMkena saha gururbhavati etAvataitaduktaM bhavati / hArakoMka: sannihitapuraHsthitAMkena saha gururbhavati / anye'GkA laghavo bhavaMti / tena jJAyate, prastAraH ekagurudvigurvAdayo'smin sthAne evamAkArAH saMtIti vyAkhyAtaM / 49. atha amukacchandasi kati guravaH kati ca laghava: saMtIti prazne kRte laghujJAnAya eSA prakriyA pucchala iti / pRSTacchaMdasaH kalAH kRtvA chaMdo'kSarasaMkhyAMkaM tatra lupet / avaziSTairaMkairguruM jAnIta / gurau jAte pariziSTAn laghUn jAnIta / 50. atha chaMda:saMkhyA, aTThAisA iti / aSTaviMzati (? SaTviMzati) tataH saptazatAni tataH saptadaza sahasrANi tato dvicatvAriMzallakSaM tatastrayodaza koTIsaMkhyaM chando'tra SaTviMzativarNaprastArasya viSayopyayameva / 51. atha gAthAprakaraNaM / tatra gAhUprabhRtInAM uddezaM raDDAchandasA karoti, hoi iti / catu:paMcAzanmAtro gAhU bhavati 1 gAthA ca saptapaMcAzanmAtrA 2 tathA vigAthA parAvRtya kriyate saptapaMcAzanmAtrA bhavatItyarthaH / dvitIyArddhalakSaNaM prathamA. prathamArddhalakSaNaM dvitIyAddhe 3 udgAtha: SaSThimAtraH 4 gAhiNyAM (? nyA) dviSaSThi mAtrA dIyate 5 tathaiva parAvarte siMhinI dviSaSThimAtraiva bhavati paraMtu uttarAddhalakSaNaM prathamArddha prathamArddhalakSaNaM uttarArddha bhavatItyarthaH / evamanyonyaguNalakSaNAni saptarUpakAni, skaMdhake catuHSaSThi mAtrA bhavaMti / 52. athaiSAM vizeSalakSaNAnyAha, puvvaddha iti / pUrvAddhe uttarArddha ca saptAdhikaviMzati mAtrA bhavaMti / atha padadvayamadhye SaSTho gaNo merureva bhavati / zara meru iti laghornAma / Page #199 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prAkRtapaiMgalam 53. yathA caMdo iti / caMdra: caMdanaM hAraH tAvat rUpaM prakAzayaMtyete caMDezvarasya varA zreSThA kIrtiryAvat AtmAnaM (na) nidarzayati / tasyAM samuditAyAM tu caMdrodayopi malinIyaMte ityarthaH / 174] 54. atha gAthA, paDhamamiti / prathamaM dvAdazamAtrAsu vizrAmaH / dvitIye aSTAdazamAtrAsu / yathA prathamacaraNe vizrAmastha tRtIyacaraNe vizrAmaH / zeSe caturthe caraNe paMcadazAmAtrAbhirvibhUSitA gAthA / 55. yathA jeNeti / mAninIprabodhAya sakhIvacanaM / yena vinA na jIvyate anunIyate sa kRtAparAdhopi / prAptepi nagaradAhe bhaNa kathaya kasya na vallabho'gniH / 56. atha saMkhyAM rUpaM ca uTTavanikAkrameNAha, satta gaNA iti / atra catuH kalAH sapta gaNA bhavaMti dIrghAtAH dIrghaM iti mAtrAdvayopalakSaNaM dvikalAMtA ityarthaH / atra SaSTho gaNo jagaNo bhavati / nagaNo laghurvA caturlaghurvA gaNo bhavatItyarthaH / etena sarvalaghurapi gAthA bhavatIti jJApitaM / atra viSamasthAne prathama- tRtIyaM paMcamasthAne jagaNo na bhavati tadA gAthAyAM uttarArddhe SaSThaM gaNaM laghurUpameva jAnIta / SaSTho gaNaH ekalaghurUpo bhavatItyarthaH / 57. atha gAthAsaMkSepamAha, savvAe iti / sarvasyAM gAthAyAM saptapaMcAzanmAtrA bhavaMti pUrvArddha triMzanmAtrAH uttarArddhe saptaviMzatirmAtrA bhavaMti iti / 58. atha gAthAsu sarvagururgAthA kathyate, sattAIsA iti / sarvasyAM gAthAyAM saptaviMzatirguravo yasyAM rAjaMte sA gAthAnAM madhye lakSmIrAyAtA triMzadakSarA / 59. atha guruhyasakrameNa nAmabhedAnayanaprakAramAha, tIsakkhareti / trizadakSarA lakSmIH tAM sarve vaMdaMti ca vikhyAtAM / ekaikaguruAsena ekaikavarNavRddhyA ekaikaM nAma bhavati / 60-61. tatastAnyeva nAmAni sphorayannAha, lacchI iti / lakSmIH 1, RddhiH 2, buddhiH 3, lajjA, 4, vidyA 5, kSamA 6, dehI 7, gaurI 8, rAtriH 9, cUrNA 10, chAyA 11, kAMti: 12, mahAmAyA 13, kIrtiH 14, siddhA 15, manoramA 16, gAhinI 17, vizvA 18, vAsitA 19, zobhA 20, hariNI 21, cakrI 22, sArasI 23, kurarI 24, siMhI 25, haMsI 26 // 62. atha pAThaprakAraM darzayati, paDhamaM iti / prathamapadaM haMsapadavanmaMtharaM paThyate, dvitIyaM siMhavikramavat drutaM paThyate, tRtIyaM gajavaralulitaM salIlaM paThyate, caturthaM ahilulitaM yathA sarpANAM zeSe cAMcalyaM tathA'vasAne caMcalaM paThyata ityarthaH / 63. atha gaNabhedena avasthAbhedamAha, ekke je iti / ekena nAyakena kulInA bhavati / nAyako jagaNaH / dvinAyakA saMgRhiNI bhavati / nAyakahInA raMDA bhavati bahunAyakA vezyA bhavati / 64. atha laghubhedena jAtimAha, teraha iti / trayodazabhirlaghubhirviprA, ekaviMzatyA kSatriyA bhaNitA, saptaviMzatyA vaizyA, zeSA zUdrI bhavati gAthA / 65. gaNabhedena doSamAha, jA paDhama iti / yA prathamatRtIyapaMcamasaptama sthAne gurumadhyA jagaNayuktA bhavati sA gurviNI guNarahitA gAthA doSaM prakAzayati / atha ca anyApi gurviNI nAyikA guNarahitA viziSTaguNarahitA azaktyAdidoSaM prakAzayati iti dhvaniH / 66. atha vigAthA, vigAhA iti / vigAthAprathamadale saptaviMzati mAtrApazcimadale triMzanmAtrA iti bhaNitaM piMgalena nAgena / pravartitA gAthaivetyarthaH, uTTavanikApi tAdRzyeva / 67. yathA parihareti / kAcinmAninI prabodhayaMtI varSAH samAgatA iti kathayati bhISayate ca / he mAnini, mAnaM parihara jahIhi, nIpasya kusumAni pazya / tava kRte kharahRdayo niSkaruNahRdayaH kAmo guTikAdhanuH khaTikAM gRhNAti kila nizcitaM / 68. athodgAthaH, puvvaddhe idi / pUrvAddhe uttarArddhe ca triMzanmAtrA bhavaMti / he subhage, saMbhaNitAH kathitAH yatra sa eva udgA vRtta: piMgalanAgena dRSTAH SaSThi mAtrA yatraivaM bhUta iti / 69. yathA soUNa iti / kAcinnijAnurAgAtizayaM cedipatau kathayati / yasya nAma zrutvA azru nayane ruNaddhi vyApnoti, bhaNa kathaya vIra cedipatestasya mukhaM yathecchaM prekSiSye / darzane sati netrayorAnaMdajaM vAri AvirasyatItyarthaH / 70. atha gAhinIsiMhinyau, puvvaddha iti / pUrvArddha triMzanmAtrA : piMgala: prabhaNati, he mugdhe zRNu, uttarArddhe dvAtriMzanmAtrAH eSA gAhinI / viparItA siMhinI bhaNitA satyaM nizcitaM / siMhinyAH pUvArddha dvAtriMzat uttarArddhe triMzaditi bhedaH / 71. yathA, haMvIro yuddhasamaye caraNapatitAM patnIM prabodhayannAha, muMcahi iti / he suMdari pAdaM muMca, arpaya hasitvA sumukhi khaDgaM, kalpayitvA khaMDayitvA mlecchazarIraM prakSyAmi dhruvaM vadanaM tava haMvIraH / For Private Personal Use Only Page #200 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pariziSTa (1) [ 175 72. siMhiNI yathA / kazcidvikramAdityaM stauti varisai iti / varSati kanakasya vRSTiM tapyate bhuvane divAnizaM jAgrat / nizaMkaM sAhasAMko niMdati iMdraM ca sUryabiMbaM ca / iMdro jalaM varSati ayaM ca suvarNaM, sUryo divaiva tapyate'yaM ca divAnizamiti niMdAyAmAzayaH / 73. atha skaMdhakaM, caumattA iti / caturmAtrikA aSTagaNA bhavaMti pUrvArddha uttarArddhe ca samarUpAH / dvAtriMzanmAtrAMkaM pUrvArddhe, evamuttarArddhamapi yatra tat skaMdhakaM jAnIhi / piMgalaH prabhaNati, he mugdhe, bahusaMbhedaM / 74. yathA setubaMdhakAvye, jaM jaM iti / yaM yaM Anayati giriM ravirathacakraparighaTTanasahaM hanumAn / taM taM lIlayA nalo vAmakarotkSiptaM racayati samudre / 75. athaitasya sarvagurukRtasya ekaikaguruAsena nAmabhedamAha navapadIchaMdasA NaMda iti / NaMda 1 bhadraH 2 zeSaH 3 sAraMgaH 4 ziva: 5 brahmA 6 vAraNa: 7 vAraNavaruNaH 8 nIlaH 9 madana: 10 tAlaMka: 11 zekharaH 12 zaraH 13 gaganaH 14 zarabha: 15 vimati: 16 kSIranagara : 17 naraH 18 snigdhaH 19 snehanaH 20 madagaNaH 21 bholaH 22 zuddhasarit 23 kuMbhaH 24 kalazaH 25 zazI 26 jAnIhi / zarabhaH 27 zeSa avasAne zazidharaM jAnIhi iti aSTAviMzatiprakAraM skaMdhakaM bhavati / 76. athAnayanaprakAramAha, aTTha iti / aSTau yatra laghavo bhavaMti sa naMda iti jAnIhi / sakhIti saMbodhanaM / tata eko gurutruTyati laghudvayaM varddhate tathA tathA nAmAni jAnIta | 77. yathA caMdA iti / caMdraH kuMdaH kAzaH hAraH hIra : trilocanaH kailAzaH ityAdayaH yathAvat zvetAstAvatsarvaM tava kIrtyA jitaM / 78. atha dvipathA, teraha iti / prathamapAde trayodaza mAtrA: dvitIyapAde ekAdaza mAtrA dehi / dvitIyArddhe prathamatastrayodaza punarekAdazeti dvipathAlakSaNametat / anvarthA ceyaM saMjJA / dvau paMthAnau yasyAM sA dvipathA etadagre vyaktI bhaviSyati / I 79. yathA surataru iti / surataruH surabhi: sparzamaNiH ete vIrezvarasya na tulyAH / surataruH kaThinAMgaH, surabhiH pazuH, ciMtAmaNi: prastaraH, tenAsya sAmyaM na / 80. bhedamAha, bhamaru, iti / bhramaraH 1 bhAmaraH 2 zarabhaH 3 zyenaH 4 maMDUkaH 5 markaTaH 6 karabhaH 7 naraH 8 marAla: 9 madagaMdha H 10 payodharaH 11 calaH 13 vAnaraH 13 trikalaH 14 kacchapaH 15 matsyaH 16 zArdUlaH 17 ahivaraH 18 vyAghraH 19 virAlaH 20 zvAnaH 21 unduraH 22 sarpaH 23 etat pramANakena eko gurutruTyati dvau laghU varddhate tathA tathA nAmAni jAnIta / 81. dvipathavizeSamAha, chabbIsa iti / SaDviMzAkSaro bhramaro bhavati / tatra dvAtriMzati guravo bhavaMti catvAro laghavaH / tata eko gurutruTyati dvau laghU bhavatastadA nAmAni varddhate / 82. yathA jA addhaMga hati / yasyAddhage pArvatI zirasi gaMgA vasati / yo lokAnAM vallabhaH pAdau vaMde tasya / 83. atha jAtimAha, bAraha iti / dvAdazAvadhilaghubhirviprA brAhmaNI bhavati / tathA dvAviMzatibhirlaghubhiH kSatriyA bhaNitA / dvAtriMzallaghubhirvaizyA / yA itarA sA zUdrI bhavati / 84. gaNabhede doSamAha, jissA iti / yasyA prathame tRtIye ca caraNe jagaNA dRzyaMte pAdapAdeSu / cAMDAlagRhasthitA sA dvipathA doSaM prakAzayati / 85. uTTavanikAprakAramAha, chakkalu iti / Adau SaTkalagaNaH tatazcatuH kalaH / tatastrikalaH / anena prakAreNa viSamayoH prathamatRtIyayorityarthaH / sadA pAdayordvitIyacaturthayostu SaTkalaH / tatazcatuH kalaH / aMte ekakalaH / 86. atha ukkacchA, diavara iti / dvijavaragaNayugalaM dhAraya / dvau caturlaghugaNAvityarthaH punarapi trayo laghavaH prakaTAH / anena vidhinA vihitAni trINi padAni zobhate yat chaMdaH yathA zazI rAtrau / etat chaMda: rasitaM rasayuktaM he mRganayane / ekAdazakalAtmakaM ca bhavati he gajagamane / 87. yathA vimuha ityAdi sukaraM / acala iti nRpativizeSaH / 88. bhedamAha; Aikavva iti / AdikAvyaM sarvalaghukAvyaM ukkacchAnAmakaM kRtaM lohaMgiNyAdInAmadhye sAraM, lohaMginyAdayastasya bhedAsteSAM sAraM dhruvamityarthaH / AnayanaprakAramAha / guravo varddhate dviguNA laghavastruTyaMti / tathA tathA nAmAni jAnIhi / tathA ca lakSyAnurodhena lakSaNapravRttiH / aSTanAmAnurodhena aSTalaghuhyasaH kriyate / tena aSTau nAmAni bhavaMti / pratyekaM catuzcaturguruvRddhiraSTASTalaghuhyasaH / etAvatA sarveSAM laghUnAM hrAsaparyantaM boddhavyamiti / 89. atha nAmAni lohaMginI iti / lohaMginI 1 haMsinI 2 rekhA 3 tAlaMkI 4 kaMpI 5 gaMbhIrA 6 kAlI 7 kalarudrANI 8, ukkacchAyA aSTau nAmAni / For Private Personal Use Only Page #201 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 176] prAkRtapaiMgalam 90. tAsAM svarUpamAha lohaMgiNI iti sarvalaghurlohaMginI / yatra catvAro guravaH sA haMsI / tatra yathA yathA catvAro guravo varddhate tathA tathA nAmAnyapi varddhante avaziSTacchaMdasaH ukkacchA nAmaiva / 91. atha rolA, paDhama iti / Adau caturviMzati mAtrA bhavaMti, tAzca niraMtarA na bhavaMti kitu aMtarAMtarA guruyuktA bhavaMti / piMgalo'bhavat zeSanAgaH, sa rolAchaMdo brUte / ekAdaza guravo bhavaMti tena rolAchaMdo bhavati / ekasminnekasmin truTite gurau anyadanyannAma rocate / 92. yathA paabhara iti / pAdabhAreNa kSuNNA dharaNiH, taraNirdhvajai libhizcaluptaH, kUrmasya pRSThadezazcalita: merormandarasya ca ziraH kaMpitaM, krodhena haMvIravIracalito gajaghaTAsahitaH, kaSTena kRta AkraMdo mUcchitaM mlecchaputraiH / / 93. atha nAmAni navapadIchaMdasA Aha kuM (da) iti / kuMdaH 1 karatalaH 2 meghaH 3 tAlaMka: 4 kalarudraH 5 kokila: 6 kamalaH 7 caMdraH 8 zaMbhuH 9 cAmaraH 10 gaNezvaraH 11 sahasrAkhyaH, zeSo bhaNati nAgarAjo jalpati phaNIzvaraH / dviruktidoSanivRttyarthamAha sahasrAkhyaH sahasranAmA etAvatA nAmnA katipayena stutirUpeNa na doSAyetyarthaH / aparamapyAha teraha iti / yatra trayodazAkSarANi pataMti / ekAdazabhirvakairgurUbhirityarthaH / etAvatA ekAdaza guravo dvau laghU / etAdRzi dhruvake caturgurujhase pratyeke nAmAni bhavaMti pUrvoktAnyeva / 94. atha gaMdhAnA, daha satta iti / he sujanAH, atra prathamapade saptadaza varNAn bhaNata / tathA dvitIyapade aSTAdaza / yamakayugena ramaNAnmanoharAdityarthaH / etAdRzaM ca dvitIyaM paramalaMkuruta, bhaNati piMgalaH / gaMdhAnAnAma rUpakaM bhavati paMDitajanacittaharaM / 95. etadeva lakSaNAMtareNa draDhayati dvipathA chaMdasA, daha satta iti / saptadazAkSarANi prathamapade saMsthApayata, dvitIye aSTAdazAkSarANi mAtrAyAM tu yathA sukhamiti / 96. yathA kaNNa iti / karNe calati kUrmazcalati kIdRzaH azaraNazUnyaH / kUrme calati mahI calati kIdRzI bhuvnbhykrnnaa| mahyAM calaMtyAM mahIdharAzcalaMti / tataH suragaNAzcalaMti / hetumAha cakravaticalane tribhuvanaM cakavaccalatItyatra kaH saMdehaH / 97. atha catuHpadI, caupaiA iti / catuHpadIchaMdaH phaNIMdro bhaNati / yatra caturmAtrikAH saptagaNA bhavaMti pAdAMtaM saguruM kRtvA triMzanmAtrAH dhRtvA etAvatA SoDazapadairazItyadhikacatuHzatAni 480 mAtrA niruktAH / tatra vizeSamAha chaMdazcatuSTayena likhyate evaM na kiyate / padacatuSTayenaikaM chaMdaH tAdRzachaMdasazcatuSTayamityarthaH / dAyamAha ko jAnAti enaM bhedaM na kopItyarthaH / kaviH piMgalo bhASate chaMdaH prakAzayati / he mRganayane amRtametat / 98. yathA jasu sIsahi ityAdi sukaraM / 99. atha ghAtaH (ghattA), piMgalakai iti / piMgalakavinA dRSTaM chaMda: utkRSTaM ghAta (ghattA) iti nAma saMkhyAmAha dviSaSThi mAtrAH kRtvA / caturmAtrikAH guNAH dvau pAdau bhaNa trIn trIn laghUn aMte dhRtvA / etAvataitaduktaM bhavati laghutrayAdhikaM catuSkalagaNasaptakaM bhavati / 100. etadeva draDhayati, paDhama iti / prathamadazasu vizrAmaH / dvitIye dazasu tRtIye trayodazasu viratiH / ghAto (ghattA) dviSaSThimAtriko bhavati / 101. yathA raNadakkha iti / raNe dakSo hataH, kusumadhanuH kAmo jitaH, aMdhakasya gaMdhamapi na rakSitavAn, yaH sa zaMkaro rakSatu / kIdRzaH, asurANAM bhayaMkaraH, yena ca gaurI nArI addhAMge dhRtA / 102. atha ghAtAnaMdaH, so ghattaha iti / sa ghAtakule sAraH kIrtyA apAraH iti nAgarAjaH piMgalaH kathayati, yatra ekAdazasu mAtrAsu vizrAmo bhavati yasya naMda iti nAma bhavati, punarapi saptasu mAtrAsu vizrAmaH / tatastrayodazasu mAtrAsu vizrAmo bhavati / 103. yathA je vaMdia sira gaMga ityAdi sukaraM / 104. atha SaTpadaprakaraNaM chappaa iti / he chaMdovidaH SaTpadaM chaMdo jAnIta akSarasaMyuktaM uttamAkSarayuktaM ekAdazasu kalAsu virati / tataH punastrayodazasu nirdhAMtaM yathA syAdeva catuSTayaM / uTTavanaprakAramAha dve eva mAtre dIyatAM / iti padacatuSTayalakSaNamuktaM ullAlayordvayoH paMcadazasu mAtrAsu viratiH / tathA aSTaviMzatimAtrau dvau bhavataH / evaM kAvyapadacatuSTayena ullApadadvayena ca SaTpadachaMdo bhavati / evaM jAnIta gaNayata SaTpadachaMda: anyathA atra na kimapi bhavati / 105. yathA piMghau diDha saNNAha ityAdi sukaraM / / 106. atha ca kutrApi SaTpade Adau ekakalApi dRzyate tatkathaM, saMgrahArthaM lakSaNAMtaramAha paa paa iti / padapadatale nibaddhAzcaturviMzati mAtrAH kriyate akSarANi DaMbarANi ArabhaTi(?TI) yuktAni sadRzAni ekacchavIni mRdUnyeva vA athavA DamarusadRzAni yathA Damaruzabde gADhAkSaro drutabaMdhaH zrUyate tathaivAtrApyakSarANi gADhAni pAThastu druta eva kiyata ityAzayaH / iti prakAreNa zuddha chaMdo gamyate / uTTavanikAprakAramAha Adau SaTkalo gaNaH / tatazcatvArazcatuHkalagaNA niruktAH / dvikalo gaNonte nibaddha iti zeSakaviH piMgalo Page #202 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pariziSTa ( 1 ) [ 177 vastu nirbaMdhaM nirvakti / atra dvipaMcAzadadhikaM zataM mAtrA bhavaMti ullAlamAtrAbhiH sahitA gaNaya / SaTpadaM chaMdaH etAdRzaM bhaNitaM bhavati, kimiti graMthagraMthanAM kRtvA mriyadhvaM / 107. yathA jahA saraa sasibiMba ityAdi sukaraM / 108. etacca SaTpadachaMzchaMdodvayena bhavati / kAvyanAmnazchaMdasaH padacatuSTayaM padadvayamullAlasya tena tasya SaTpadAni bhavaMti / tatra kAvyasya kiM lakSaNamityata Aha, Ai aMta iti / Adau aMte ca SaTkalo gaNaH / madhye trayazcatuH kalA gaNAH / tatra tRtIyo jagaNo vipragaNo vA bhavati / etatkAvyanAmnazchaMdaso lakSaNaM budhyasva / ayaM ca niyamo yadi kAvyameva kriyate tadA yadi SaTpadaM kriyate ullAlena saha tadA nAyaM niyamaH / 109. atha kAvyasya nAmabhedAnAha, cau aggala iti / atra caturadhikAzcatvAriMzadguravo bhavaMti pratipadamekAdazetyarthaH / tata ekaikaguruhAsena ekaikaM nAma tathA ca sati yo guruhInaH sa zakraH / 110. yathA jasu kara ityAdi sukaraM / 111. nAmabhedamAha, jaha jaha iti / yathA yathA guravo varddhate tathA nAma kuruta zakrAdAramya bhRMgaparyantaM gaNayata / paMcacatvAriMzannAmAni bhavanti / 112. zakaH sarvalaghuH / bhRMgaH sarvaguruH / zake guravaH dvApaMcacatvAriMzannAmAnyevAha, catuH padIchaMdobhyAM tA sakko iti / zakraH 1 zaMbhuH 2 sUraH 3 gaMDa: 4 skaMdha : 5 vijaya: 6 darpaH 7 tATaMkaH 8 samaraH 9 siMhaH 10 zIrSa : 11 uttejaH 12 phaNI 13 rakSaH 14 pratidharmaH 15 marAlaH 16 mRgeMdra : 17 daNDaH 18 markaTaH 19 anubaMdha 20 vAsaMThaH 21 kaMThaH 22 mayUraH 23 baMdha: 24 bhramaraH 25 bhinnaH 26 mahArASTraH 27 balabhadraH 28 rAjA 29 valitaH 30 moha: 31 maMthAnaH 32 balimohaH 33 sahasrAkSaH 34 bAlaH 35 darpitaH 36 zarabhaH 37 daMbhaH 38 uddebhaH 39 valitAMgaH 40 turagaH 41 hAraH 42 hariNaH 43 aMdha: 44 he mugdhe, zeSe bhRMga: 45 vAstukanAmAni piMgalarAja : jalpati / kIdRk chaMdaH prabaMdha, kRSTaH chandaH prabaMdho yasmAt / 114. dAdamAha, pacatAlIsa iti / paMcacatvAriMzadvAstukachaMdasi zakrAdayo bhedAH chaMdaso vijRMbhati vyaktIbhavaMti / addhA satyaM piMgalakaviH kathayati etat vacana na calati na mithyA bhavati yathA harirviSNuH haraH zivaH brahmA pitAmahaH etena calaMti tathA chaMdopyetadityAzayaH / 115. SaTpadadoSamAha, paai iti / pade azuddhaM vyAkaraNadoSayuktaM ekakalatyaktaM ca paMgu ityabhidhIyate / pAdena hInaM khoDaM, mAtrAdhikaM vAtulaM, kalAzUnyaM kANaM iti stUyate / jhalvarjitaM jhakAralakArAbhyAM varjitaM, jhalpratyAhAreNa vA varjitaM badhiraM kathyate / upamAdyalaMkArahitaM aMdhaM jAnIhItyarthaH / uTTavanikAyAM yadi paMcakalastrikalo vA bhavati tadA vola ityabhidhIyate / vola iti dezIyabhASA, bhagnamityarthaH / arthena vinA durbalamityucyate / yadi haThAkSaraM bhavati tadA Dera ityucyate / zleSaprasAdasamatAmAdhuryasukumAratvAdiguNarahitaM kANaM ityucyate / evamete SaTpadado (SAH) sarvAMgopAMge piMgalakena kathitAH / 116. atha jAtimAha, vippa iti / dvAtriMzallaghubhirvipralokaH / dvicatvAriMzallaghubhiH kSatriyaH / aSTacatvAriMzallaghubhirvaizyaH / avaziSTaH zUdraH / pade caturviMzati mAtrA: / caturbhiH padaiH SaNNavati mAtrA bhavaMti paMcacatvAriMzannAmAni bhavaMti evaM kAvyalakSaNaM kuruta / atha ullAlanAmnaH padadvayAtmakasya chaMdasaH SaDviMzati gurUn kAvyagurubhiH sahaikIkRtya SaTpadasya nAmabhedaM kuruta / SaTpadadoSaguNAdikaM akSarANyapi tathaiva bhavaMti / atha SaTpade bhUte ekasaptatirnAmAni jAnIta / 117. atha ullAlalakSaNaM, tiNNi turaMgama iti / tatra trayasturaMgamAzcatuSkalagaNAH / tatastrikalaH sAmAnyatrikale Adyo gaNaH aMtyo vA laghuH labhyata iti graMthazailI / tataH SaTkalaH / tataH aMte trikalaH / anena prakAreNa ullAlacchaMdasaH uTTavanikAM kuruta / lakSaNaM tu labhyAbhAvAnna kRtaM / padadvaye'tra SaTpaMcAzanmAtrA bhavaMti / 118. atha sarvaguruM SaTpadaM udAharati, jAA jA addhaMga ityAdi sukaraM / 119. athAnayanaprakAramAha, cauAlisa iti / kAvye catuzcatvAriMzadgurava: / ullAle SaDviMzatirguravaH tato gurustruTyati laghudvayaM varddhate tena ekasaptati prastAravistAro bhavati / nAmnAmiti zeSaH / 120. nAmasaMkhyAnayanaprakAramAha, jatte iti / sarvA militvA yAvatyaH kalA bhavaMti tAvatISvarddha tyaja tatrApyekaM zaraM tyaja iti paMcakalasya nAma IdRk pramANena nAmAni bhavaMti / tathAhi atra dvipaMcAzadadhikamekazataM mAtrA bhavati / tatrArddhe tyakte SaTsaptatiravatiSThate tatrApi paMcasu tyakteSu ekasaptatiravatiSThate / 121. tatrApi sukaraM prakAramAha, ajaa iti / ajayanAmni chaMdasi SaTpadedvayazIti 82 akSarANi bhavaMti / tatra saptati 70 guravaH dvAdaza 12 laghavaH / ravizabdena dvAdaza rekhAzabdena laghuH ekaikaM gurvakSaraM hasati dvau dvau laghU varddhate evamanyatrApi / For Private Personal Use Only Page #203 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prAkRtapaiMgalam 122-23. tAnyeva nAmAnyAha, ajaa iti / ajayaH 1 vijayaH 2 valiH 3 karNaH 4 vIraH 5 vetAlaH 6 vRhannalaH 7 markaTaH 8 hariH 9 haraH 10 brahmA 11 iMdra: 12 caMdana: 13 suzubhaMkaraH 14 zANaH 15 siMhaH 16 zArdUlaH 17 kUrmaH 18 kokilaH 19 kharaH 20 kuMjaraH 21 madanaH 22 matsyaH 23 sAraMgaH 24 zeSaH 25 zAvagaH 26 payodharaH 27 tataH kuMdaH 28 kamala: 29 vAraNa: 30 bhramaraH 31 zarabhaH 32 jaMgala: 33 etAn saMsthApya labhyate, zaraH 34 mudgaraH 35 sArasaH 36 sarasaH 37 iti SaTpadanAmAni piMgalaH kathayati / meruH 38 makaraH 39 madaH 40 siddhiH 41 buddhiH 42 karatalaH 43 kamalAkaraH 44 dhavalaH 45 malayaH 46 dhruvaH 47 karNaH 48 zakraH 49 kRSNa 50 vyaMjanaH 51 medhAkaraH 52 grISmaH 53 garuDaH 54 zazI 55 sUrya: 56 zalyaH 57 naraH 58 turagaH 59 manohara: 60 gaganaH 61 ratnaM 62 nayaH 63 hIra: 64 bhramaraH 65 zekharaH 66 kusumAkaraH 67 tato dIpaH 68 zaMkhaH 69 vasuH 70 zabdaH 71 / etajjJAtvA nAgarAjaH piMgalaH kathayati SaTpadasya ekasaptatirnAmAni / chaMdakAra: prastAraM jJAtvA kathayati / iti SaTpadaprakaraNaM samAptaM // 178 ] 124. atha pajjhaTikA, cau matta iti / caturmAtrikAn gaNAn catuHsthAne kuruta / padAMte payodharaM jagaNaM sthApayitvA evaM padacatuSTayena catuHSaSThi 64 mAtrA bhavati / chaMdaH prazaMsAmAha / idaM zrutvA induzcandramAH prasvidyate'mRtaM kSaratItyarthaH / iti caturbhi pAdaiH pajjhaTikAchaMdo bhavati / etAvataitaduktaM SoDazamAtrAbhire (ka) zcaraNa:, tathAvidhacaraNacatuSTayena ekaM chaMdaH, tathAvidhachaMdacatuSTayena ekA pajjhaTiketi / 125. yathA je gaMjia ityAdi sukaraM / 126. atha alillA, solaha iti / yasya pAdAvalI SoDazamAtrA, atra dve yamake bhedaM kalayataH / kalIvalIkAmadhenuH / illallA svArthe iti ityatra prayojakaH / aprayojakavAcakAdau pratyayaH / hahijerAH pAdapUraNe iti ha pratyayaH / prAyo lopa iti prAyovacanAdAvapi kakAralopaH / atra payodharo jagaNo na bhavati / kIdRzaH alillAha aprayojakaH aprayojakavAcakAdalaMzabdAt illapratyayo hapratyayazca / asmin chaMdasi jagaNo prayojaka ityarthaH / aMte supiyagaNo laghudvayAtmakagaNo bhavati etacchaMdo'lillAnAma bhaNa / 127. yathA, jahi AsAra ityAdi sukaraM / 1 128. atha pAdAkulakaM, lahu guru iti / yatra laghugurvorniyamo nAsti tadA sarve guravo niraMtaralaghavo vA kriyatAmityAzaMkyAha, pade pade uttamA rekhA aMtarAMtarA laghavo vA bhavaMti / kIdRzaM chaMdaH, sukavipiMgalasya kaMThAbharaNarUpamalaMkaraNaM atyantAnurAgA (t) phaNIMdreNa graiveyakatvena vRttamiti prasiddhiH / sarpANAM kaMThe valayAkArA rekhA bhavaMti iti / anena prakAreNa SoDazamAtrAkaM pAdAkulakaM bhavati / 129. yathA, sera ekka iti sukaraM / 130. atha raDDA, paDhama iti / prathamaM paMcadazasu mAtrAsu viratiH, dvitIyapade dvAdazasu tRtIyasthAne paMcadazasu caturthe ekAdazasu, paMcame pade paMcadazamAtrAsu / evamaSTAdhikaSaSThi mAtrA: padapaMcake pUraya / etadagre dohAchaMdo dAtavyaM / etacchaMdo rAjasena iti prasiddhaM ti bhaNya / 131. uTTavanikAprakAramAha SaTpadacchaMdasA, visama iti / viSame pade trikalaM saMsthApaya / tatastrayaH padAtayazcatuSkalagaNAH atrApi prathame nareMdra jagaNaH kiM vA vipraH / aparaviSamapade aMte laghudvayaM / samapAde padAtitrayaM catuSkalatrayamityarthaH / etasyAMte sarvalaghureko gaNaH / caturthacaraNe ekalaghutyaktAH ekAdaza kalA iti yAvat / yadvA caturtha caraNe ekaM laghumAkRSya gRhANa tenaikAdazakalAzcaturthacaraNa iti / evaM paMcapadoTTavanikAM kRtvA vastu iti nAma piMgalaH kathayati / tadanaMtaraM doSahInaM dvipathAcaraNaM saMsthApya rAjasena iti prasiddhaM raDDA bhaNyate / 132. (134) bhama ityAdi sukaraM / 133. (135) etannAmAnyAha, karahI iti / karabhI 1 naMdA 2 mohinI 3 cArusenI 4 tathA bhadrA 5 rAjasenaH 6 tAlaMkaH 7 he priye tAni sapta vastUni niSpannAni nizcalAni bhavatItyarthaH / 134.-1, 7 (136-143) prakAramAha, paDhama iti / prathamatRtIyapaMcamapadeSu trayodaza mAtrA yatra bhavaMti, dvitIyacaturthayorekAdaza mAtrA yasyAM sA karamI 1 / prathamatRtIyapaMcamapadeSu caturdaza mAtrA bhavaMti, dvitIyacaturthayorekAdaza sA naMdA 2 / prathama tRtIyapaMcamapadeSu UnaviMzatirmAtrAH, dvitIyacaturthayorekAdaza sA mohinI 3 / viSamapade paMcadaza mAtrA:, same ekAdaza yasyAM sA cArusenI 4 / viSamapade paMcadazamAtrAH, same dvAdaza yasyAM sA bhadrA 5 / viSame pade paMcadazamAtrAH, samapAdamadhye dvitIye dvAdaza, caturthe ekAdaza yasmin sa rAjasenaH 6 / viSame SoDazamAtrA, same dvAdaza ekAdaza vA sA tAlaMkinI 7 / iti navapadIbhedAH / raDDAprakaraNaM samAptaM / 135. (144) atha padmAvatI, bhaNu iti / padmAvatI bhaNitA, yatra sthAne sthAne caturmAtrikA aSTau gaNAH / dhruvaM nizcitaM / For Private Personal Use Only Page #204 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pariziSTa (1) [179 te ke gaNA bhavaMtItyata Aha karNaH 55 karatalaH // vipraH // caraNa: // ete gaNAH pAde bhavaMti / kIdRzAH utkRSTAH / atra yadi payodharo jagaNaH patati tadA kimiyaM padmAvatI manoharA / kiM ca yadyatra jagaNaH patati tadA nAyakaguNaM pIDayati / na kevalaM nAyakaguNaM pIDayati kiMtu pitaramapi saMtrAsayati / kavimudvAsayati / kathametadbhavatItyata Aha / atra chaMdasi ayaM jagaNa: cAMDAlacaritaM Acarati maMdaphalaM dadAtItyarthaH / atha ca padmAvatI padminI nAyikA bhaNa / yasyA sthAne sthAne caturmAtrA brahmakSatraviTzUdrarUpA aSTau gaNA aSTanAyikAsu gaNyanta ityarthaH / padminI ca jAticatuSTayAdutpadyata iti prasiddhiH / dhruvaM nizcitaM / sA kathaM caturmAtrikA / karNaH kSatriyaH / karatalo vaizyaH / vipro brAhmaNaH / caraNaH zUdraH / evaMrUpeNa caturmAtrikatvaM yasyAH utkRSTA / yadi tasyAH payodharaH stanaH patati tadA kimiyaM manoharA, api tu na manoharA / sA ca tathA nAyakaguNaM pIDayati, pitaraM saMtrAsayati yastasyAmabhirato kvistmudraasyti| 136. (145) yathA bhaa bhaMgia vaMgA ityAdi sukaraM // otthA otthI uparyuparItyarthaH // 137. (146) atha kuMDalikA, dohAlakkhaNa iti / Adau dohAlakSaNaM paThitvA tataH kAvyapadacatuSTayaM niruktaM / etena dohAcchaMdasa: padacatuSTayenArddha kAvyapadacatuSTayenArddhaM bhavati, he budhajana paMDitajana kuMDalikAchaMdo jAnIhi / kIdRzaM ullAlena saMyuktaM / ullAlanamullAlaH / ullAlena saMyuktaM paThediti pAThiko vizeSaH / aparamapyAha tacchaMde yamakaM labhyate / bhinnazrutInAmekAnAmabhicayaiH parasparaM / padAnAM yaH punarvAdo yamakaM tannigadyata / iti labhyate / kena padeneti Aha ullAle saMjutta iti / ullAlanamullAla ullAsa iti loke prasiddhaH / ayamAzayaH, parAvRtya siMhAvalokitanyAyena nikaTavartinA padena yamakaM kuryAdityarthaH / atha ca yamakamanuprAsamevAhaH / sa ca varNAnuvRttiriti / anuprAsaH agrapAdAvRttireva dRzyate tenAlaMkArakathitayamakamevocyate / atra ca catuzcatvAriMzadadhikazataM mAtrA bhavaMti / sukavInAM dRDhabaMdhuH piMgalaH kathayati / atha guNAlaMkArau kathayati / yasyAstanau zarIre bhUSaNazobhA hasati / bhUSaNamalaMkAraH zobhA kAMtirguNa iti zeSaH / dvivacanasya bahuvacanaM nityaM, tena bhUSaNazobhe yasyAstanau hAsyaM kurvati (? ta:) kiyatsaMkhyAkaguNazobha ityAha / catuzcatvAriMzanmAtrAH / prAkRte pUrvapAtAniyamaH / tena vyavahitenApi mAtrAzabdenAnvayaH / zleSaprasAdAdiguNA alaMkArAH / tAM kuMDalikAM jAnIta, paThitvA punarapi paTha / AdyaMtAbhyAM bhinnaM na paThyate / ekayamakaM kRtvA paThyata ityarthaH / 138. (147) u(kta)meva draDhayati, paDhamahi iti / prathamaM dohAyAzcatvAri padAni tataH padacatuSTayaM kAvyasya dehi, anena prakAreNa kuNDalikA'STapadA bhavati, pade pade yamakaM kuruta / 139. yathA DholletyAdi sukaraM / 140. atha gaganAMgaH, paa paa iti / gaganAMgaM sthApaya kiM kRtvA jJAtvA / kiM bhUtaM mAtrAvibhUSitam / atra zareNa 5 adhikA viMzatirmAtrA bhavanti / kiM bhUtAH laghuguruzoSitA militA ityarthaH / uTTavanikAprakAramAha, prathamaM caturmAtriko gaNaH / tataH paraM yathA sukhaM gaNAH prakAzitAH / kalA akSarANi bhavaMtItyAha viMzatyakSarANi pade labhaMte / he priye iti patnIsaMbodhanaM / guru: prkaashitH| 141. uktameva draDhayati, paDhamahi iti / prathame ca catuSkalo gaNaH / tataH paraM yathAsukhaM gaNA bhavanti / aMte hAraM guru visarjaya dehi / viMzatyakSarANi paMcaviMzatirmAtrA bhavaMti / 142. yathA bhaMjia ityAdi sukaraM / 143. atha dvipadI, Ai iti / chaMdodvayena lakSayati, Adiga iMdugaNaH SaTkalo gaNo yatra bhavati / tato dhanurddharagaNadvayaM catuSkalagaNadvayaM dehi / tataH padAdidvayameva catuSkalagaNadvayameva sthApaya / vi(vidha)vicitrasuMdaraM yathA syAdevaM / 144. sarasvatyAH prasAdaM gRhItvA tatra chaMdasi pRthivyAM kavitvaM kuruta / he kavijanAH, aMte madhukaracaraNaM SaTkalaM dehi / evaM prakAreNa he budhajanA, dvipadI bhaNata / 145. etadeva prakArAMtareNAha, chakkala iti / SaTkalaM saMsthApya catuSkalAn paMca sthApaya, aMte ekaM hAraM guruM dhRtvA dvipadIchaMdaH kuruta / 146. yathA dANau deu ityAdi sukaraM / 147. atha khaMjA, dhua dhari iti / dhruvaM nizcitaM nava vipragaNAn dhRtvA.he kamalanayane / budhajanamanaH sukhayati yat chandaH / yathA zazI rAtrau zobhate / punarapi viratiH bhavati he gajagamane / yathA prathamapadeM nava dvijavarA tathA dvitIyapadepItyarthaH / ubhayoH padayoH padayoH parabhAge ragaNa iti phaNirbhaNati / etacchandaH smara / kIdRzaM manoharaM / Page #205 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 180] prAkRtapaiMgalam 148. etadeva draDhayati, vihu dala iti / daladvayepi nava vipragaNAH pataMti / aMte johalaM ragaNaM sthApaya / evaM sati khaMjAchaMdasi ekacatvAriMzatkalA bhavaMti gaNAstu daza / 149. yathA mahi lalai iti sukaraM / 150. atha zikhA, sasivaaNi iti / sA zikhA, sA kA, yasyAM zazivadane he gajagamane, pade pade SaT dvijagaNA: sarvalaghavazcatuSkalagaNAH payodharo'nte / tataH prathamataH vividhalaghUn prakAzya dvijagaNena adhikaM dvitIyadalaM yasyAH / dvitIyadale saptacatuSkalagaNAMte jagaNa ityarthaH / 151. tadeva draDhayati, matta aTThAisa iti / prathamadale aSTAviMzati mAtrAH, dvitIyadale dvAtriMzat / pAdAMte laghuryasyAM sA zuddhA zikhA iti jAnIhi / 152. yathA phulia mahu ityAdi sukaraM / 153. atha mAlA, paDhama iti / prathamacaraNe he zazivadane, nava 9 dvija gaNAzcatuSkalasarvalaghugaNAH sphuTAH / punarapi tathA ragaNaM sthApaya / aMte karNo dvigururgaNo bhavati / piMgalanAgo bhaNati mAlAchaMdaH / zeSArddhamasya chaMdaso gAthAyAH / 154. saMkSepamAha, paDhama iti / prathamaM bhavaMti nava 9 vipragaNAH / tato ragaNo bhavati / gAthArddhamaMte datvA mAlAchaMdaH kurut| 155. yathA varisa jala ityAdi sugamaM / 156. atha culiAlA, culiAlA iti / culiAlA chaMdo bhavati / yadi varddhate ityarthaH / pade pade aMte vizuddha kusumagaNaM sthApaya paMcakale prastAre yaH kusumagaNaH / / / sa dAtavya ityarthaH / 157. uktameva draDhayati, dohAsaMkhA iti / dvipathAsaMkhyopari paMcaiva mAtrAH sthApaya / aSTAdazamAtrAMta upari viMzatidvayaM catvAriMzanmAtrA bhavaMti; aSTapaMcAza mAtrA ityarthaH / etAvatA culiyAlAchaMda utkRSTamityarthaH / 158. tathA rAA luddha iti sugamaM / 159. atha saurASTra, soTu iti / sA saurASTrA yasyAM dohA viparItA sthitA / pade pade yamakaM yasyAM vyAkhyAya nAgarAjaH kathayati / yamakamatrAnuprAsaH / 160. yathA so mANia ityAdi sukaraM / 161. atha hAkalI, sagaNA iti / sagaNabhagaNA yatra bhavaMti, caturdaza mAtrA: pade pataMti / viratau vakrau guru: saMsthApyaH / evaM hAkalirUpakaM kathitaM / 162. upasaMharati, matta iti / pade pade caturdaza mAtrA: pataMti ekAdazabhirvarNai: uttarArddha mAtrAstathaiva akSarANi punardaza / 163. yathA ucca ityAdi sugamaM / 164. atha madhubhAraH, jasu iti / yasya zeSe ekaH payodharaH patati / dvau caturmAtriko gaNau bhavataH / eva madhubhAraH / 165. yathA jasu caMda ityAdi sugamaM / 166. atha AbhIraH, ruddaha iti / ekAdaza mAtrA dIyate / aMte payodharo jagaNo dIyate / etadAbhIracchaMda: piMgalarAjo jalpati 167. yathA suMdari iti sugamaM / 168. atha daMDakalaH, kuMtaaru iti / kuMtavaraH dhanurddhara: hayavara: gajarAjaH ete caturmAtrikA eva / tataH SaTpado bhramaraH SaNmAva ityarthaH / tataH padAtidvayaM caturmAtrikadvayaM dvAtriMzanmAtrAH pade suprasiddhA bhavaMti / etacchaMdo jAnIta / budhajanAnAM hRdaye citte'nuraktaM na kadApi cetasi tyajaMtItyarthaH / kiyaMtyo mAtrA bhavantItyAha / viMzatyadhikazataM / kIdRzaM padAgrakalAsupUrNe asmin chaMdasi dvAtriMzatkalAtmakaM padaM tasyAgraM caturthabhAgaH aSTau tena saMpUrNa / etAvatA'STAviMzatyAdhikazataM 128 kalA bhavaMtItyarthaH / etAdazarUpakaM phaNinA bhuvane jagati bhASitaM kiM nAma tadityAha / daMDakala iti niruktaM gurusaMyuktaM / yacchaMdaH paiMgalikA manasA japanti / 169. yathA rAaha ityAdi sugamaM / 170. atha dIpakaM, sira deha iti / zirasi caturmAtrikaM dehi, aMte ekaM laghu kuru / tayorlaghucaturmAtrikayormadhye eka daMtaM paMcakalaM dehi iti zeSaH / tacchaMdo dIpakaM jAnIta / Page #206 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pariziSTa (1) [181 171. yathA jasu hattha ityAdi sugamaM / 172. atha siMhAvalokaH, gaNa vippa iti / pade pade vipragaNau dhRtvA bhaNitaM siMhAvalokaM chandovaraM / he guNigaNA, manasA budhyadhvaM nAgo bhaNati / yatra jagaNo na bhagaNo na karNagaNo bhavati / / 173. upasaMharati, vippa iti / vipragaNasagaNau dvau gaNau atra ante hAraM guruM visRja / pazcAt dhRtvA kavitvaM kuru / padAMte yadevAkSaraM tadevAgrimapadAdau kuru / prastAre SoDazamAtrA bhavaMtItyarthaH / 174. yathA haNu ityAdi sugamaM / 175. atha plavaMgamaH, jattha iti / atra prathamaM SaNmAtro gaNaH pade pade dRzyate / paJcamAtrazcaturmAtro vA gaNo na kriyate / aMte ekaikaM laghu ca smRtvA smRtvA sthApaya SaNmAtrikagaNatrayaM kRtvA ante laghu tato guruM sthApayetyarthaH / he mugdhe manohare, plavaMgamacchando vicakSaNamutkRSTaM zobhate / 176. upasaMharati, paa paa iti / Adau pade pade gurumeva piMgalaH kathayati / sakalanirmAtacchaMdaH plavaMgamaM dRSTaM tatra maatraannaamekviNshtirbhvnti| 177. yathA Nacca ityAdi sukaraM / 179. atha lIlAvatI / yatra chandasi laghau gurau niyamo nAsti / asmin sthAne gururityAdi niyamo nAstItyarthaH / akSareSvapi na niyamaH etAvati akSarANi bhavanti iti niyamo nAsti / atra viSame samepi vA sthAne jagaNaH patati / evaM yatra chandasi kutrApi na niyamaH / na gurau na laghau nAkSare nApi ca viSame same vA sthAne jagaNapAte niyamaH / yathA taruNAzvagamane viSame same kutrApi na niyamaH, sopi prasarati dikSu vidikSu ca agamye gamyepi / aSTau gaNAzcatuSkalAH patanti nirantaramekopakramaH / ante dhruvaM nizcitaM sagaNaH patati / kathaMbhUtaH kAMto manoharo gaNaH / kathamayamaniyatakalaM chanda ityAzaMkyAha / paripatati pracarati vividhaprakAreNa lIlayA helayA lIlAvatIchandaH / padeSu dvAtriMzanmAtrAsu virAmakaraM / ayamAzayaH / lagho gurau akSare gaNAdau na niyamaH / kenApi prakAreNa dvAtriMzanmAtrAH / zeSe sagaNastAsu yathA kartavyaM / 180. yathA ghara lagai ityAdi sugamaM / 181. atha harigItA, gaNa cAri iti / catvAro gaNAH paJcakalA: saMsthApyaMtAM dvitIyasthAne SaTkalaM kuruta / padAMte guruM kuruta varNanena susADhalaM samAkSaraM / kalAnAM saMkhyAmAha, daza sthApayitvA tato daza kRtvA tato dvayamAnaya kuru ityarthaH / etAvatAdvAdazAdhikazataM mAtrAH 112 padacatuSTaye bhavanti / atrAMkasya dakSiNA gatirvRttAsti tenaitatsaMbhavati / pade tu aSTAviMzatirmAtrA bhavaMti / evaM harigItAchaMdaH prasiddhaM kRtvA jAnIta / piMgalena vyAkhyAnamuktaM / 182. uktameva draDhayati, bIe iti / dvitIyasthAne SaTkalaM saMsthApya paMcakalAn caturo gaNAn dadata / dvAdazAdhikazataM mAtrA bhavaMti / mAnasaM guruM aMte sthApayata / 183. yathA gaa gaahi ityAdi sukaraM / 184. atha tribhaMgI, paDhama iti / prathamaM dazasu vizrAmaH / tato'STasu vizrAmaH / tataH SaTsu vizrAmaH / aMte yatra guruH zobhate / tacchaMdaH tribhaMgItyagre sthitenAnvayaH / mahItalaM yanmohayati / siddheH kavitvasiddheH sarovaraM bhavati / varataruNaM chaMdasi iti zeSaH / doSamAha / yadi payodharo jagaNaH patati tadA kimidaM manoharaM apitu na sundaraM / jagaNo na bhavatItyarthaH / yadi jagaNayuktaM bhavati tadA yasya kriyate tasya kaverapi kalevaraM haMti / etAdRzaM tribhaMgIchaMdaH sukhAya AnaMdAya bhavati / iti bhaNati bhaNIMdro vimalamatiH / 185. yathA sira kijjia gaMga ityAdi sugamaM / 186. atha durmilA, tIsa iti / yatra dvAtriMzanmAtrAH etadvakSyamANalakSaNayuktAH / budhajanarAjaH piMgalo bhASate, he narA iti saMbodhanaM / yadi vizrAmastriSusthAneSu etAdRzavakSyamANeSu bhAgeSu / aparamapyAha pade pade karNagaNo dRzyate / yatisthAnamAha / tatra prathamaH dazasu vizrAmaH, dvitIyo'STasu, tRtIyaH caturdazasu kRtaniyamaH / yat etAdRzaM chaMdastribhuvanavaMdyaM yadi budhyate tadA durmilako bhavati / 187. yathA je kijjiya ityAdi sugamaM / 188. atha hIraH, NAa iti / nAgaH prabhaNati hIranAmakaM chaMdaH iti caturthapadazeSasthaM yojaya / yatra trayaH SaTkalA gaNAH aMte ragaNaM sthApaya / SaTkalepi naiyatyamAha / hAraM guruM sthApayitvA he supriye zobhane kAMte vipragaNaiH sarvalaghucatuSkalagaNaiH sAdvalaM sahitaM / kalAsaMkhyAmAha trIn kRtvA dvayaM kuru / aMkasya vAmato gaMtiriti guNite trayoviMzati kalAH pade bhavati / etAvatIrmAtrA: pade lekhaya / dAyamAha / ko jAnAti, na kopi jAnAtItyarthaH / darpaNa bhaNati hIranAmakaM chaMdaH / kIdRzaM sukavidRSTaM / sukavinA piMgalena dRSTaM / Page #207 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 182] prAkRtapaiMgalam 189. saMkSepeNAha, hAra supia iti / hAro guruH supriyo dvilaghurgaNaH / tathAvidhagaNadvayaM vipragaNo vA hArAnaMtaraM yatra evaM bhinnazarIraM saMbaddhazarIraM aMte johalaM ragaNaM sthApaya / trayoviMzatimAtrAbhitranAmakaM chaMdo bhavati / 190. yathA dhikka ityAdi sugamaM / / 191. atha jaladharaH, paa paDhama iti / pade prathame patati yatra zrRNu kamalamukhi / dazasu 10 vasuSu 8 punarapi vasuSu 8 viratiH kRtA sarvatra pade dvijagaNo dIyate / tataH paraM sagaNo dIyate / zrIphaNipatirbhaNati / kathaMbhUtaH zobhana: kavivaraH / daza viguNAH kalAH kuru / punarapi yugalaM saMsthApaya / aMkato yathA 32 anena prakAreNa catuzcaraNAn saMsthApaya / atha yadi kathamapi madhye guruH tadA na parihara / ekena dvayena vA guruNA na pariharaNIyamityarthaH / budhajanamanoharaM jaladharacchaMdaH / / 192. saMkSepa mAha, battIsa iti / dvAtriMzanmAtrA bhavanti / ante sagaNaM saMsthApaya / sarve laghavaH kriyate / yadi guruH kriyate, tadA eko na kiMtu dvau guru pAde bhavataH / / 193. yathA khura ityAdi vyaktAnukaraNaM sugamaM // 193 // 194. atha madanagRhaM, pia iti / priye bhaNAmi chaMda iti zeSaH / manoharaM mana:priyaM payodharaM jagaNaM melayitvA, he subhage, etacchaMdaH kSaNaM kSaNArddha vA sukhayati / manaH sthiraM kuru sthireNa manasA kartuM pAryata ityarthaH / yadi rAgo'nurAgo vartate tadA kSatriyajAti anusara / chaMdaso'sya kSatriyajAtiH / chaMdaHzAstrAdAkRSya chaMdo bhaNitaM / yathA hRdaye parAkAyaM RNaM skhalati sarvathA smaraNapApaM yAti / uTTavanikAprakAramAha / dvau zalyau laghU prahatya saMsthApya turaMgA baddhA, tato rathahayagajAH prasaranti, nava catuSkalagaNAH prasaranti dharAyAM / aMte guruM sajjIkRtya, kathaMbhUtaM guruM, varaM zreSThaM / yadi jAgaraM kRtvA sAvadhAnIbhUya nirucyate / tadA dazaguNayuktaM / catuH saMdhau pAdacatuSTaye catvAriMzaccatu:kalA gaNA bhavaMti / evaM madanagRhaM bhaNyate / 195. saMkSepeNa ukta sthirIkaroti, ve vi iti / dve mAtre zirasi saMsthApya aMte guruM kuru / madhye ca nava catuSkalagaNAn datvA madanagRhaM kuruta / 196. yathA jehi kaMsa ityAdi sugamaM / 197. atha marahaTTA, ehu chaMda iti / he sulakSaNe, vilakSaNametacchaMda: piMgalanAgo jalpati / vizrAmyati dazasu akSareSu / punaraSTAkSareSu / punarapyaSTAdazAkSareSu / atra akSarazabdena mAtrA uktAH / mAtrAvRtte'sya chaMdasaH kathanAt / uTTavanikA prakAramAha / Adau SaTkalo gaNaH / tataH paMca catuSkalagaNAH / aMte guruM laghu ca dehi / eko gurureko laghurante bhavati / SoDazAdhikAH zataM mAtrA 116 bhavaMti saMpUrNAH / evaM marahaTTAnAma chaMdo bhaNyate / 198. yathA jai ityAdi sugamaM / / atha pUrvoktachaMdasAM nAmAni kathayati taM gAhU iti / gAhU 1 gAhA 2 vigAhA 3 uggAhA 4 gAhinI 5 siMhanI 6 skaMdhakaM 7 dohA 8 ukkacchA 9 rolA 10 gandhAnA 11 catuSpadikA 12 ghAtaH 13 ghAtAnaMda: 14 iti yugalaM / SaTpadaH 15 pajjhaTikA 16 alillA 17 pAdAkulakaM 18 navapadI 19 padmAvatI 20 kuNDalikA 21 gagAnAMga: 22 dvipadI 23 khaMjA 24 zikhA 25 mAlA 26 culiyAlA 27 saurASTrA 28 hAkalI 29 madhumAra: 30 AmIra: 31 daMDakala: 32 dIpakaM 33 siMhAvalokaH 34 plavaMgamaH 35 lIlAvatI 36 harigItA 37 tribhaMgI 38 tataH dummilA 39 hIraH 40 jaladharaH 41 madanagRhaM 42 marahaTThA 43 iti trayazcatvAriMzat chaMdAMsi bhavaMti / iti piMgalasAravikAzinyAM TIkAyAM mAtrAvRttaparicchedaH samAptaH / Page #208 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [ varNavRtta prakaraNa ] atha varNavRttAni / tatraikAkSarapAdataH samArabhyate / 1. sI sA iti / zrIH / yatra guruH / 2. yathA gaurI rakSatu tvAmiti zeSaH / 3. atha kAmaH, dIhA iti / dvau dIpoM yaH sa kAmobhirAmaH / 4. yathA jujjhe iti / yuddhe tubhyaM zubhaM dadAtu / / 5. atha madhuH, lahu iti / laghudvayaM yatra tat madhunAma chaMdaH dhruvaM nizcayena / 6. yathA hara iti / mama malaM haro haratu / 7. atha mahI, lago iti / laghurgururyatra sA mahI nAma kathitA / 8. yathA, satI umA rakSatu tvAM / 9. atha sAruH, sAru iti / sArureSa / yatrAdau guruH / dvitIyo laghuH / 10. yathA saMbhu iti / zaMbhureSa zubhaM dadAtu / / 11. atha tAlI, tAlI iti / tAlI jJAyate / yatra guruH karNo dvigururguNaH tribhirvarNairjAyate ityarthaH / 12. yathA ahmANaM iti / asmAn yuSmAn / caMDezo rakSatu saH / 13. atha priyA, he pie iti / priyAchando likhyate / he priye iti saMbodhanaM / tribhirakSaraiH / akSarANi kiM ruupaanniityaah| re ragaNarUpANi / 14. yathA saMkaro iti / zaMkaraH zivaH zaMkaraH kalyANakaraH / pAvanaH pavitratAhetuH na asmAn pAtu rakSatu / 15. atha zazI, sasI No iti / zazI chando bhavati / kiM bhUtaM yagaNena nItaM yagaNasahitaM phaNIMdreNa bhaNitaM / 16. yathA bhavANI iti / bhavAnI hasaMtI duritaM haratu / / 17. atha ramaNaH, sagaNo iti / ramaNacchando bhavati / he sakhi sagaNena kathitaM / 18. yathA sasiNo iti / zazinA rajanI patyA taruNI zobhate iti zeSaH / / 19. atha paMcAlaH, takkAra iti / takArastagaNo yatra dRSTaH sa paMcAla utkRSTaH / 20. yathA so iti / sa dadAtu sukhAni, saMhRtya duHkhAni / 21. atha mRgeMdraH, NareMda iti / nareMdra jagaNaM sthApaya, mRgeMdranAmakaM chaMdaH kuru / 22. yathA duraMta iti / dUre kAMtaH duraMto vasaMtaH / / 23. atha maMdaraH, bho jahi iti / yatra bho bhagaNaH sa maMdaraH / he sakhi ki bhUtaH saMdaraH / 24. yathA so hara iti / sa harastava saMkaTaM saMharatu / 25. atha kamalaM, kamala iti / kamalaM prabhaNa he sumukhi ki bhUtaM / nagaNena lakSitaM / yathA ramaNe iti ramaNasya gamane videzagamane kasyA manaH api tu na kasyA apItyarthaH / 27. atha tIrNA, vaNNa cAri iti / caturbhiraSTau kalA yatra taireva dvau karNau dviguNau yatra taM tINAM jAnIta / 28. yathA jAA iti / patnI mAyAvatI putro dhUrtaH / evaM jJAtvA kriyatAM yuktaM / tyAge yatnaH kriyatAmityarthaH / Page #209 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 184] prAkRtapaiMgalam 29. atha dhArI, vaNNa cAri iti / he mugdhe, caturvarNairdhArI bhavati / tasyA aMtarAMtarA dvau gurU bhavataH / 30. yathA deu iti / devadevaH zivaH zubhaM dadAtu, yasya zIrSe iMduH dRSTaH / 31. atha nagANI, paoharo iti / yatra payodharo jagaNo bhavati / kiM bhUtaH gurUttaro gurvataH / nagANI nAma chaMdo jJAyate / 32. yathA sarassaI iti / sarasvatI prasannA bhavatu / kavitvaM asmAkaM sphuratu tataH / 33. atha saMmohA, saMmohA iti / sammohAnAmarUpakaM chaMdo dRSTaM tat / bhuvi pRthivyAM / yatra karNadvayAnaMtaraM hAro guruH pade paMca guravo bhavaMtItyarthaH, kIdRzaM bhuvane sArabhUtaM / 34. yathA udaMDA iti / udaMDA uddAmA caMDI durgA duritavinAzinI trailokyasya sukhaM me mokSaM ca dadAtu / 35. atha hArItabaMdhaH, Aihi iti / AdAvaMte ca dvAbhyAM gurubhyAM saMyuktaH / madhye eko gaMdho laghuryasya sa hArItabaMdhaH / 36. yathA jA bhatti iti / yA bhaktiyuktA dharmaikacittA bhavati / sA nArI dhanyA premabhAjanaM patyuriti zeSaH / 37. atha haMsA, piMgale iti / piMgalena haMsA dRSTA bhagaNaM kRtvA sRSTvA / karNagaNo dvitIyaH / haMso jAyate / prathamamatra bhagaNastato dvigurugaNa ityarthaH / 38. yathA so iti / sa mama kAMta: dUre prAvRT AgatA cetaH kaMpate / 39. atha yamakaM, supia iti / tat yamakaM jAnIta / yatra supriyo dvilaghurgaNaH kIdRza: saraso rasasaMpUrNaH / iti budhyasva / tataH zarastragaNa: saMbhavati / 40. yathA pavaNa iti / pavano vahati saMhatamadano haMti manastapati / 41. atha zeSaH, bArAhA iti yatra dvAdaza mAtrA: / trayaH karNagaNA bhavaMti / tadeva draDhayati, hAraSaTkasya guruSaTkasya baMdhaka: zeSarAjacchaMdaH / 42. yathA uddAmA iti, sugamaM / 43. atha DillA, pia iti / priya DillAnAmachaMdaH kiM lakSaNaM sagaNena yuktaM, SaDvarNAtmakaH pAdaH yatrASTau kalAH sthitAH / 44. yathA pia bhatti ityAdi sugarma / 45. atha dviyodhA akkharA iti / dviyodhA uktA yatra SaT akSarANi pAdapAde sthitAni / dviguNAH paMcamAtrAH yasyAM bhavaMti / dazamAtrA ityarthaH / 46. yathA kaMsa saMghAraNA ityAdi sugamaM / 47. atha cauraMsA, cau iti / phaNipatinA piMgalena bhASitAM cauraMsAM sthApaya / yatra dvijavara: caturlaghugaNAn / tataH karNo dvigurugaNo bhavati / kIdRzIM / sphuTazarasavarNA vyaktaSaDvarNAmityarthaH / 48. atha NaaNa iti sugama / 49. atha maMthAnA, kAmA iti / tat maMthAnanAmakaM chaMdaH budhyasva / kAmAvatArasya arddhana pAdena bhavati / kAmAvatAro'gre vakSyamANo vizati-kalAracitapAdaH / zuddhA daza mAtrAzcAtra bhavaMti / 50. yathA rAA ityAdi sugamaM / 51. athA zaMkhanArI, SaDA iti / SaDbhirvarNairakSarairbaddhA bhujaMgaprayAtapadA ; bhujaMgaprayAtapadADhena bhavatItyarthaH / bhujaMgaprayAtamagre caturbhiryagaNairbhaviSyati / tadardhena yagaNadvayeNa bhavati padacatuSTayaM yatra, sA zaMkhanArI kathitA / 52. yathA guNa iti sugamaM / 53. atha mAlatI, dhaaM iti / he kAMte sA mAlatI / sA kA yasyA Adau dhvajaH / tato dvau zarau / tatastRtIyaM maNi jAnIhi, ante laghu racayitvA / / 54. yathA karA iti sugamaM / 55. atha damanakaH, dia iti / damanakaM jAnIhi phaNipatiH piMgalo bhaNati / yatra dvijavarazcaturladhurgaNaH prathamaM kriyte| tataH supriyo dvirlaghurgaNo bhaNyate / 56. yathA kamalaNaaNi iti sugamaM / Page #210 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pariziSTa (1) [185 57. atha samAnikA, cAri iti / he priye sA samAnikA kathitA / yatrAMtarA catvAro hArA guravaH kriyate, tyo laghavo dIyaMte saptabhirakSarairAsthitA / 58. yathA kuJjarA ityAdi sugamaM / 59. atha suvAsaH, bhaNai iti / bhaNAmi suvAsaM laghusu vizeSaH / Adau caturmAtrikaM viracya aMte bhagaNaH kriyate / 60. yathA gurujaNa ityAdi sugamaM / 61. atha karahaMcaH, caraNa gaNa iti caraNe prathame viprazcaturlaghurgaNaH sthApyate / tasyAMte jagaNaH yatra sa karahaMco bhaNyate / 62. yathA jiau iti / yadi eSA jIvanaM tyajAmi gatvA dehaM tIrthe iti zeSaH ramaNe yopi sopi bhavatu nirguNaH saguNo vA / parantu viraho mA bhavatu / / 63. atha zIrSarUpakaM, sattA iti / tat zIrSarUpakaM nAma chaMdaH / yatra saptadIrghA guravo jJAyate / taireva trayaH karNA dvigurugaNA aMte guruH evaM caturdaza mAtrA bhavaMti / 64. yathA caMdA iti sugamaM / 65. atha vidyunmAlA, vijjUmAlA iti / vidyunmAlA SoDazabhirmAtrAbhirbhavati / tAbhireva pade lolAcaMcalAzcatvAraH karNagaNA dviguravo gaNA bhavanti / evaM rUpakANi catvAri padAni yasyAH / kSatriyajAti: jAnIteti zeSaH / vidyunmAlA / 66. yathA ummattA iti sugamaM / 67. atha pramANikA, lahU iti / laghu guru nirantarau yasyAM sA laghugurunirantarA, prathamaM laghunirantaraM gururbhavati ityarthaH / sA pramANikA'STAkSarA aSTAkSaraghaTitayA pramANikA kathanAvasare eva chaMdAtaramapi kathayati / yadi pramANikA dviguNA kriyate tadA nArAco bhaNyate / nArAcachandopyagre vakSyati / ___68 yathA Nisumbha ityAdi sugamaM / 69. atha mallikA, hAra iti / mallikAchando jAnIhi / aSTabhirakSaraidRSTaM kiM bhUtaiH hAro gururgandho laghustayorbandhanaiH prathama guruH, tadaMtaraM laghurityarthaH / tatra dvAdazamAtrA bhavaMtIti jAnIhi / 70. yathA yena jitakSatriyavaMzaH / tatra ke ityAha riSTimuSTikakezikaMsAH / bANa bAhavaH kartitAH yenAsau tubhyaM zubhaM dadAtu / 71. atha tuMgA, tarala iti / he taralanayane tuGgAchando bhavati prathama gaNe suraGgaH zobhanaH / nagaNayugalena baddhaH / anantaraM gurudvayamityarthaH / 72. yathA kamalabhramarajIvaH sakalabhuvanadIpa: tApitatimiraDimbaH udeti taraNibimbaH / 73. atha kamalaM, paThama iti / evaM prakAreNa kamalaM bhavati / yatra prathama caraNe viprazcaturlaghurgaNo bhavati / dvitIyaM tathA narendro jagaNaH / tataH zeSaH gurusahitaH / 74. yathA vijaai iti sugamaM / 75. atha mahAlakSmIH, diTTha iti / he mugdhe, mahAlakSmI jAnIhi yatra yodhA ragaNo dRSTaH / yA nAgarAjena piMgalena racitA .. pAde mAsADhena paJcadazakalAchinnA mityarthaH / / 76. yathA muMDamAlA ityAdi sukaraM / 77. atha sAraGgikA. dia iti / he sakhi sAraGgikA kathitA / yatra dvijavarazcaturlaghurgaNaH / tataH sagaNaH evaM prakAreNa yatra pade mAtrANAM guNanaM / zarAH paJcamuniH sapta 7 etAbhirmAtrAbhilabdhA dvAdazamAtrAbhirguNitetyarthaH / 78. yathA hariNa sarissA ityAdi sugamaM / 79. atha pAittA, kuntIputtA iti / pAittArUpakaM kathitaM tat / yatra kuntIputradvayaM dvigurugaNadvayaM bhavati / tRtIyagaNe viprazcaturlaghurgaNo bhavati dhruvaM nizcitaM / ante hAro gurutiH / 80. yathA phullA iti / praphullA nIpAH / bhramaMti bhramarAH / dRSTA jala zyAmalAH / nRtyati vidyut priyasahitA / AgamiSyati kAMtaH sakhi kadA / 82. atha kamalA, sarasa iti / he ramaNi, yatra sarasau dvau dvijavaragaNau caturlaghugaNau / sagaNaH pratipade / caturlaghugaNadvayAMtaraM gururiti yAvat / evaM dazakalA yatra bhavaMti sA kamalA / Page #211 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prAkRtapaiMgalam 83. yathA cala iti / caMcalakamalanayanA skhalati stananivasanaM yasyA / hasati paranikaTe / asatI dhruvaM vadhUTI / 84. atha biMbA, raia iti / eSA phaNinA biMbA racitA yasyAM sarvazeSe guru yugalaM gurudvayaM / zirasi prathamaM dvijavarazcaturlaghurgaNaH / madhye rAjA jagaNaH / guNanAMka: evaM svabhAvA bibetyarthaH / 186] 85. yathA cala iti / calati calaM caMcalaM vittametat / nazyati taruNatvaveSaH supuruSaguNena baddhA sthirA'vatiSThate kIrtiH / tasmAtkIrtirupArjanIyeti bhAvaH / 86. atha tomara, jasu iti / prabhaNati nAganareMdro nAmarAjaH / evaM jAnIhi tomarachaMdaH / yatrAdau hastacatuSkalo gaNo vijAyate / tato dvau payodharau jagayau jAnIhi / 87. yathA cali iti / calitvA cUte kokilazAvaH madhumAse paMcamaM gAyati / na khalu kAMto'dyApyAyAti / 88. atha rUpamAlA, NAa / rAA iti nAgarAjo jalpati sAraM / catvAraH karNA dviguravo gaNA yatra aMte hAro guruH / yasyA pAde aSTAdaza mAtrA bhavaMti tat chaMdo rUpamAlA iti jalpitaM / 89. yathAcca jaM Nacce iti / yathA nRtyati vidyut / meghoMdhakAraH, praphullitA nIpAH, zabdAyaMte mayUrAH, vIjayaMte maMdAH zItA: vAtAH, kaMpate kAyaH, kAMto nAyAtaH / 90. atha saMyuktA, jasu iti / tat chaMdaH saMyuktanAmakaM sthApitaM / yasya Adau hastontaguruH catuSkalagaNo vijJAtaH / tataH pAdadvayaM vijJAyate / gururaMte yasya piMgalena jalpitaH / 91. yathA tu iti / tvaM yAhi sundarI AtmanA parityaja durjjanasthApanAM / vikasatI ketakIsaMpuTaM nibhRtamevAgamiSyati varAko'nukaMpya / 91. atha caMpakamAlA, hAra iti / caMpakamAlA chaMda iti ucyate / yatra hAro guruH prathamaM sthApyate / tataH kAhaladvayaM laghudvayaM / tataH kuntIputro dvigururgaNaH / gurusaMyuktaH / tato hastoMtyaguruH catuSkalagaNaH kriyate / tato hAro guruH sthApyate / 92. yathA ogarabhattA ityAdi sugamaM / 93. atha sarasvatI, dIha iti / dhruvaM nizcitaM sarasvatInAma chaMdaH kathitaM yatra dIrgho guruH / tato laghudvayaM tato dIrghaH / tato laghurekaH / aMte payodharo jagaNaH / tato dhvaja AdilaghustrikalagaNaH / evaM caturdazamAtrA bhavaMti / 94. yathA putta ityAdi sukaraM / 95. atha suSamA, kaNNo iti / eSA suSamA chaMdasi dRSTA / yatra prathamaM karNaH prakaTaH / dvitIyo hastontaguruzcatuSkalaH / tRtIyaH karNaH / caturtha: punarhastaH / pade SoDaza kalA bhavaMti / tAsu SaT valayA guravaH / 96. yathA mauhA ityAdi / 97. atha amRtagatiH, diavara iti / amRtagatirdhruvaM kathitA yatra dvijavarazcaturlaghurgaNastato hAro guruH prakaTitaH / punarapi tathaiva kRtaH dvijavaragaNAnaMtaraM gururityarthaH / evaM sati aSTau laghavo dvau gurU yatra bhavaMti / 98. yathA saraa ityAdi sukaraM / 99. atha baMdhuH, NIla iti / baMdhuH kriyate / kiMbhUtaH / nIlasvarUpaH / yathA nIlanAmakaM chaMdastathaiva atra trayo bhagaNA bhavaMti / gurudvayaM aMte kuru / SoDaza mAtrA pade pade sthApyate / 100. yathA paMDau ityAdi sukaraM / 101. atha sumukhI, diavara iti / sumukhI kavijanavallabhA bhavati / yasyAM dvijavarazcaturlaghurgaNastato laghudvayaM / tato valayaM guruM paristhApaya / tato hastontaguruzcatuSkalagaNaH / pAde caturdaza kalAzcAtra ahinA piMgalena jalpitAH / 102. yathA ai ityAdi sukaraM / 103. atha dodhakaH, cAmara iti / dodhakachaMdaH phaNIMdreNa kathitaM / yatra ca prathamaM cAmaraH gururanaMtaraM kAhalayugaM laghudvayaM sthApyate / tato hAro gurustato laghudvayaM dhriyate / padAMte karNagaNo dvigururgaNaH kriyate / 104. yathA piMga ityAdi sukaraM / 105. atha zAlinI, kaNNo iti / sarparAjena piMgalena sA zAlinI bhaNitA / yatra dvau karNau dvigurugaNau tata eko hAro gururvisRjyate / tataH zalyo laghurekastataH karNo dvigururgaNaH, tato gaMdha eko laghustataH karNau dvigurugaNo jJAyate / pAde viMzati rekhAH kalA gaNyate / For Private Personal Use Only Page #212 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pariziSTa (1) [187 106. yathA raMDA iti / raMDAcaMDAdIkSitA dharmadhArA madyaM mAsaM pIyate khAdyate ca / bhikSA bhojyaM camakhaNDaM ca zaiyyA(zayyA) kaulo dharmaH kasya no bhAti ramyaH / 107. atha damanakaH, diavara hati / phaNibhaNitaM damanakaM bhaNyate / yatra dvijavaraM dvijayugaM caturlaghugaNadvayaM bhavati / tato laghudvayaM bhaNyate pade pade valayaM guruM paristhApaya aMte iti zeSaH, catuHpade caturvasukalaM dvAdazakalamityarthaH / 108. yathA paalia ityAdi sukaraM / / 109. atha senikA, tAlaNaMda iti / nAgarAjena piMgalena jalpitA eSA senikA / yasyAM tAlo guru do laghuH samudrasaMkhyasthAne sthAnacatuSTaye / tato yodhagaNena ragaNena pUrNA, zeSe ragaNo bhavatItyarthaH / atra ekAdazAkSarANi jAyate / 110. yathA bhakti ityAdi sukaraM / 111. atha mAlatI, kuMtI iti / nAgezo mAlatInAma chaMdo jalpati / yatra kuMtIputrA karNagaNAH paMca jJAyate / aMte zeSe kAMtaH suMdara eko hAro gururjAyate / pade dvAviMzatirmAtrA bhavaMti / 112. yathA ThAmA iti / sthAne sthAne hastIyUthA prekSyate / yathA meghA meruzaMge dRzyaMte / vIrahastAgre khaDgA vartante yathA vidyunmeghamadhye nRtyati / 113. atheMdravajrA, dijje iti / phaNIMdra iMdravajrAM jalpati dhruvaM nizcitaM / yatra hIrakayugalaM padeSu dIyate hIraka iti paMcakalagaNasya nAma / aMte tadanaMtaraM nareMdro jagaNaH / tataH zeSe padAvasAne gurudvayaM / pade mAtrAzcASTAdaza saMkhyA bhavaMti / samAnAdhikA ityarthaH / susajjitA zobhanIkRtya sajjitA likhitAH / 114. yathA taMta iti / taMtra maMtraM na kimapi jAne, dhyAnaM ca na kimapi guruprasAdAt, madhyaM pivAmi mahilA ramAmi, mokSaM ca yAmi kulamArgalagna iti kasyacid yogino vacanaM / 115. athopeMdravajrA, NareMdra iti / phaNirAjena upeMdravajrA dRSTA chekA vidagdhAstAM paThati / zabhAkSaranibaddhAM ityarthaH / yatra eko nareMdro jagaNo'naMtaraM zobhananirmitastagaNaH tataH payodharo jagaNaH / tataH karNagaNo dvigurugaNo jJAyate / 116. yathA sudhamma iti / yeSAM dharmaikacittA guNavaMtaH putrAH svadharmAnuraktaM vinItaM kalatraM vizuddho dehaH / niyuktaM gRhaM / etAdRzAH ke varvarA mUrkhAH svarge snehaM kurvanti / / .. 117. atha upajAti, cau iti / caturakSarasya prastAraM kuru / iMdravajrAyA upeMdravajrAyAzca laghuguruM jAnIhi / madhye sarvagurusarvalaghugaNayormadhye caturdaza upajAtayo bhavaMti / piMgalo jalpati kimiti vyAkulIbhavati janaH / 118. yathA bAlaH kumAra ityatra padadvayamiMdravajrAyA lakSaNena padadvayamupeMdravajrAyA lakSaNena / arthastu sukaratvAnna likhitaH / 119. tAsAM nAmAni kittI iti / kIrtiH 1 rAjJI 2 mAlA 3 zAlA 4 haMsI 5 mAyA 6 jAyA 7 bAlA 8 ArdrA 9 bhadrA 10 premA 11 rAmA 12 Rddhi 13 buddhiH 14 iti tasyA nAmAni / 120. atha vidyAdharaH, cArI iti / nAgarAjaH piMgalo vidyAdharanAmachaMdo jalpati / kiM bhUtaM sakalachaMdasi sAraM utkRSTaM / yatra catvAraH karNA dviguravo gaNAH pAde dattAH, sakala zreSThaM bhavati / padAMte zeSe catvAro hArA guravo dIyaMte / evaM sati padacatuSTaye SaNNavati mAtrA bhavaMti prAptAH paryAptAH / / 121. yathA jAsU kaMThA ityAdi sukaraM / 122. atha bhujaMgaprayAtaM, dhao iti / bhujaMgaprayAtaM chaMdo bhavati / yatra dhvaja Adilaghustrikalo gaNaH / tatazcAmaraM gururekaH / evaM prakAreNa gaNacatuSTayaM / tataH zeSe guru: etacchaMdazcatuSTayena kartavyaM SoDazapadAtmakamityarthaH / zuddhadehaM / asya pade viMzati mAtrA bhavaMti / 123. ahigaNa iti / catvAri ahigaNA AdilaghupaMcakalA gaNAH prasiddhAH SoDazabhizcaraNaiH piMgalaH kathayati / trINi zatAni viMzatyadhikAni mAtrA bhavaMti / kIdRzAni saMkhyayA samagrANi / 124. yathA mahAmatta mAtaMga ityAdi sukaraM / / 125. atha lakSmIdharaH, hAra iti / evaM rUpeNa lakSmIdharo jJAtaH yatra hAro guruH, tato gaMdho laghuH, tataH karNo dvigururgaNaH, tataH punargandho laghuH, tataH karNo dviguru gaNaH, tataH zara: laghuH, tatastakArastagaNaH, tato gururbhavati / udRvanikAyAH prkaaraantrmaah| catvAro johalagaNAH atra bhavaMti / nAgarAjaH piMgalo bhaNati / Page #213 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 188 ] prAkRtapaiMgalam 126. yathA bhaMjiA ityAdi sukaraM / 127. atha toTakaM, sagaNa mua iti / iha chaMdazAstre piMgalena racitaM yogyaM toTakanAma chaMdo bhaNitaM yatra dhruvaM nizcitaM cattvAraH sagaNAH pataMti / gaNe pade SoDazamAtrAsu viyamakaraM / 128. yathA cala gujjara kuMjara ityAdi sukaraM / 129. atha sAraMga, jA cAri iti / tatsAraMganAmakaM rUpakaM piMgalena dRSTaM / yat catustakArasaMbhedena utkRSTaM vibhaktimityarthaH / yat pade vizrAmatrayeNa yuktaM na jJAyeta kAMtirasya chaMdaso'nyonyabhAgena / 130. yathA re goDa ityAdi sukaraM / 1 131. atha mautikadAma, paohara iti mauktikadAma chaMdo bhavati / yatra catvAraH payodharA jagaNAH prasiddhAH prayAdhikAstrayodazamAtrA yatra bhavati / SoDaza mAtrA bhavatItyarthaH / na atra pUrvaM prathamaM hAro gururna vA aMte / atra SaTpaMcAzadadhikAH zatadvayaM mAtrA bhavaMti / 132. yathA kaA bhau ityAdi sukaraM / 133. atha modaka, toDaa iti modakacchandaso nAmAni jAnIta / yatra toTakacchandaso viparItA gaNAH sthApyate / tatra sagaNacatuSTayaM prasiddhaM bhavati sagaNo yadi viparItaH kriyate tadA bhagaNa eva bhavati / kIrtilubdhaH piMgalo jalpati / 134. yathA gajja ityAdi sukaraM / 135. atha taralanayanI, jagaNa iti sukavayaH kamalAni tatra raviH sUryaH phaNi piMgala: taralanayanIM bhaNati yatra catvAro nagaNA bhavaMti / sarve laghava evAtra bhavaMti / gururyatnAdapi nAtra nirUpyate / 136. yathA kamalaNaaNa ityAdi sukaraM / 137. atha sundarI, NagaNa iti / he sumukhi piMgalena sundarI kathitA / yatra nagaNastrilaghurmaNaH tatazcAmaraM guruH, tataH zalyayugalaM laghudvayaM bhavati / atra eko ragaNaH padAMte dRSTaH || 138. yathA vaha ityAdi sukaraM / 139. atha mAyA, kaNNA duNNA iti / mAyA bhaNitA / yatra dvau dvigurugaNau tatacAmaraM gurustataH zalyayugaM laghuiyaM tato dvau dIrghau gurU tato gandhadvayaM laghudvayaM prpdyte| aMte zeSe cAmaraM gurunaMtaraM hAye guravaH zobhanakAyA sundara zarIrAH / yatra guNayuktAH chandoyuktA dvAviMzatirmAtrA bhavati / 140. yathA e atthIrA ityAdi sukaraM / 141. atha tArakA, dui iti / he sakhi tArakanAmnaH chandaso nAma bhaNyate pade Adau laghudvayaM sthApaya tato gurustadanaMtaraM zalyayutaM laghudvayaM ca / tatopi gururlaghudvayameva dIyate / padAMtaM prApya gurudvayaM kiyate / 142. yathA NavamaMjari ityAdi sugamaM / 143. atha kaMda, dhaA iti kavIzena piMgalena nAgena kalAmayena chando jalpitaM / dhvaja Adilaghukilo gaNaH / tatastUryamAdigurustrikalaH / tato hAro gurustato gururanaMtaraM kAhalo laghustataH karNo dvigururgaNaH / tato lakAro laghureko yatrAsti sakale ca padacatuSTaye caturadhikA azItirmAtrA bhavaMti / 144. yathA Na re kaMsa ityAdi sukaraM / 145. atha paMkAvalI, cAmara iti piMgalo nAga: paMkAvalI prabhaNati / yatra prathamaM cAmarameko guruH / tata yo yagaNa: paJcakalo gaNaH / tataH zalyagaNa eka laghurgaNaH tatazcaraNadvayaM AdigurucatuSkalagaNadvayaM sthApaya / pratipadaM SoDaza mAtrA jJAyaMte / 146. yathA so jaNa ityAdi sukaraM / 147. atha vasaMtatilakA, kaNNo iti / phaNinA piMgalena vasaMtatilakaM nAma chanda uktaM kiM bhUtaM utkRSTaM vidagdhA sarasA rasasahitAH chanda idaM paThaMti / zubhavarNaM zubhAkSaraM / yatra prathame gaNe gaNo dvigururgaNaH prakaTaH, dvitIya gaNe jagaNa:, tRtIye tu ragaNazcatuSkalaH, tataH sagaNaH tato yagaNaH pAde caraNe bhavati / 148. yathA kazcit kAmapi nAyikAM dRSTvA mugdhaH sakhAyaM bodhayati je tIa iti / ye tasyAstIkSNacalaccakSustribhAgadRSTAH, te kAmacaMdramadhupaJcamamAraNIyAH yeSu punaH patitA sakalApi dRSTiH, vartanti te tilajalAMjalidAnayogyAH / te mRtA eva bhavatItyAzayaH / 149. atha cakapadaM saMbhaNia iti / cakapadanAmadheyaM chando bhavati / phaNipatinA piMgalena etadbhaNitaM / tatra cakrapade prathamaM * Page #214 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pariziSTa (1) [189 caraNagaNa AdigurucatuSkalagaNaH prakAzitaH / tato dvijavaragaNayugalaM caturlaghugaNadvayaM saMsthAya, tataH karatalagaNontagurucatuSkalagaNa: pratipAdazeSe jJAtaH / 150. yathA khaMjaNa ityAdi sukaraM / / 151. atha bhramarAvalI, kara paMca iti / bhramarAvalInAma chandaH prasiddhaM / kIdRzaM paJcakairaMtagurucatuSkalagaNapaJcakaiH prasiddha khyAtaM prasiddha prabhaNati piGgalaH / kiM bhUtaM manoharaM sundaraM / chandovaraM chandaH zreSThaM / ratnaM ratnavat / yatra paJca guravo daza laghavo bhavanti / etAdRzameva yojitaM / 152. yathA tua deu iti / tava devaduritagaNaharaNau caraNau yadi prApnoti / candrakalAbharaNau zaraNau / candrakalAbharaNau ityetena caraNasya nakhA: candrakalAvat varNitAH / etAdRzau caraNau paripUjayAmi lobhena / tena puNyena parityajAmi zokavinAzamanaskaM zamanaM / 153. atha sAraMgikA, kaNNA iti / sAraMgikAchando jJAyate, bhogIrAjaH piGgalo jalpati / yatra sapta karNA dviguravo gaNA dattAstadaMte zeSe eko hAro gurudattaH / paMcadaza hArA guravo yatra pade triMzanmAtrA bhavanti / etacchandazcatuSTayena kRtena kRttvA kiirtirgRhyte| yaH zRNoti sa zira:kaMpaM karoti / 154. yathA ummattA johA ityAdi sukaraM / 155. atha cAmaraH, cAmarassa iti / cAmarasya chandasastrayAdhikaviMzati mAtrA bhavaMti tAsu aSTa hArA guravo'ntarAMtarA bhavaMti / sapta sArA laghavo nirmalAH / atra cAdau aMte ca guruH sAra: jJAtaH / he kAmini paMcadazAdhikairakSaretacchaMdo bhavatIti piMgalena bhaNyate / 156. yathA jhatti joha ityAdi sukaraM / 157. atha nizipAlaH, hAra karu iti / sarpapiMgalo nizipAlaM bhaNati kAvyamanAH, atra hAro guruH kriyate / tatastrayaH zarA laghavaH evaM prakAreNa gaNatrayaM kuru, aMte zoNaM na kuru / evaM paMcaguravaH dviguNAsteSAM laghavo daza saMkhyA bhavaMti / he caMdramukhi sakhi atra viMzati saMkhyA laghUnAM jAnIhi / 158. yathA jujjha bhaDa ityAdi sukaraM / / 159. atha manahaMsaH, jahi iti / manohaMsanAmakaM chaMdaH prasiddha piMgalena vyAkhyAtaM yatrAdau hasto gaNontagurucatuSkalagaNo bhavati / tato dvau nareMdrau jagaNau dIyete / tataH eko guruH dIyate / tataH kAhaladvayaM laghudvayaM kriyate tato guruM sthApayitvA gaMdho laghurdIyate, tatonte guruH sthApyate / -160. atha jahi phullu iti sukaraM / 161. atha mAlinI, paDhama iti / mAliNInAma chaMdo bhaNa; kiM bhUtaM rasasahitaM SaDbhiH kalAbhiH ityarthaH / dvitIyasthAne nibaddhaH tataH zaro laghuH / tato gurudvayaM tato gandho laghuH / tatonte kaNNo dvigururgaNo yatra nibaddhaH / sarase sahite iti nAyikAsaMbodhanaM / kIdRzAM cittapade nibaddhAM likhitAmityarthaH / / 162. yathA vaha iti / vahati malayavAtaH haMta kaMpate kAyaH haMti zravaNaraMdhra kokilAlApabaMdhaH, zrUyate dazasu dikSu zRMgajhaMkArabhAraH / haMti haMti haMje ceTi caMDa: pracaNDacADAMlarUpo mAraH / 163. atha zarabhaH, bhaNia iti / phaNipatinA piMgalena zarabhanAmakaM chando bhaNitaM / yatra supriyagaNo dvilaghurgaNaH prathama bhaNitaH / tato rasagaNena SaTkalasarvalaghugaNena sahitaM tato dvau karatalau dvau catuSkalagaNau pade laghoH prakArAntaramapyAha catvAraH catuSkalagaNAH pratipadaM jJAtAH / he supriye gaNaya jAnIhi / 164. yathA tarala ityAdi sukaraM / 165. atha nArAcaH, NareMda iti / nArAcanAmakaM prasiddha chaMdaH piMgalena jalpitaM / yatra nareMdro jagaNaH sabalo milita: tataH suparNacakraM madhyalaghupaMcakalo gaNo dRzyate punarevamevaM jagaNa: madhyalaghupaMcakalo dRzyate, paMcame sthAne padAtigaNo madhyagurucatuSkalagaNo bhavati / aMte hAro gururbhavati / pade caturadhikaviMzati mAtrA bhavaMti / atra hArazcAru yathA syAdevaM sAra utkRSTaH patati jJAyate, atra gaMdhA laghavo'STau baMdhavo guravo'STau / 166. yathA calaMta joha ityAdi sukaraM / 167. atha nIlaH, NIla iti / he ramaNi nIlasvarUpakaM jAnIhi / dvAviMzatibhirmAtrAbhiH paMca bhagaNA: pade prakAzitA yatra etAdRzena lakSaNena ante hAro guruH sthitaH mAtrANAM dvipaMcAzadadhikazatatrayamatra bhavati / etenaitaduktaM chaMdazcatuSTayenaitacchaMdaH kartavyaM naikmiti| Page #215 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 190] prAkRtagalam 168. yathA sajjia joha ityAdi sukaraM / 169. atha caJcalA, dijjia iti / caMcalA phaNIMdreNa piMgalena durlabhA nimmitA kRtA yatra suparNacakraM madhyalaghupaJcakalo gaNo dIyate / tataH ekaH payodharo jagaNaH / evaM prakAreNa ragaNajagaNakRtapaJcagaNA bhavaMti sakalamanoharAH / aMto gaMdho laghu: diiyte| SoDazabhirakSarairbhavati / - 170. yathA kaNNa pattha ityAdi sukaraM / 171. atha brahmarUpakaM, jo loANaM iti / yacchandojJAnAM vartate / he biMboSThe, haMsAkAraM sarvagurutvAt / gururapi haMsAkAro vakro bhavati / suSTha kRtvA jJAtaM nAthamarthAcchandasAM yaducyate / kaMdarUpeNotthApitaM / kaMdanAmakaM etAdRzameva bhavati / aSTabhiH karNagaNairlakSitaM / aSTabhirdvigurugaNairlakSitamityarthaH / sArataraM zreSThataraM chandasi, gIyate kAMtaM suMdaraM vRttaM chandaH sakalalokaiH sammAnitaM / brahmarUpakaM nAma / atha ca yo lokAnAM vartate'vidviSTo'viruddhaH / he biMbAdhare, haMse sthitaH sujJo nAtha: kaMdaM sRSTikAraNakalApamutpAdayan aSTabhiH karNairlakSita: sAratara: zreSThaH / chandovedaM gAyan kAMtavRttaH sundavyApAraH sarvaiH saMmAnitaH sa brahmarUpaM prakAzayitvA vyAkhyAti / 172. yathA unmattA johA uDhe kohA ityAdi sugamaM / 173. atha pRthvI, paohara iti / pRthvInAma chando jJAyate yatra payodharaH jagaNaH prathamaM sthitaH tato hastazcatuSkalagaNo dIyate / punarapi jagaNAMtagurucatuSkalaH sthApitaH tata eko gaMdho laghurdIyate / tato valayadvayaM gurudvayaM patati / tato vimalaviziSTaH zabda eko laghuH / tato hAro guruH patati / caturadhikaviMzati kalAzcAtra bhavati / 174. yathA jhaNajjhaNia iti / jhaNajhaNAyamAnabhUSaNaM raNaraNatkAMciguNaM sahAsamukhamukhapaMkajaM agurudhUpadhUmojvalaM jvalanmaNidIpakaM madanakelikrIDAsara: nizAmukhamanoharaM yuvatyA gRhaM rAjate zobhate / 175. atha mAlAdharaH, paDhama iti / phaNisAraH phaNizreSTho bhaNati mAlAdharachando jAnIhi / yatra prathamaM viprazcaturlaghurgaNo dIyate tato bhUpatirjagaNaH sthApyate / tato yazcaraNa AdiguruzcatuSkalagaNaH tatopi bhUpatirjagaNa: pradattaH cAmaraddhayAdhikaM gurudvayAdhikaM yathA syAdevaM vimalo gaMdho laghustato hAro guruH sthApyate / ujjvalaM chanda ityarthaH / 176. yathA vahai ityAdi sukaraM / 177. atha zikhariNI, dhaA kaNNA iti / he kamalamukhi eSA zikhariNI nAma chaMdaH, yatra Adau dhvajaH, tato dvau karNI, tataH supriyayugalaM laghudvayAtmakaM gaNadvayaM, tato gaMdho laghurekaH, tato guruH punarapi hAraH, tatazcatuzcaraNe nArI iti trilaghornAma aMte ca cAmaraM guruH / saptadaza varNAH navaiva laghavaH aSTau phaNinA guravaH, phaNirAjaH piMgalo jalpati / 178. yathA paraM joNhA uNhA ityAdi sukaraM / 179. atha muktAhAraH, diapia iti prathamaM vipraH / tataH supriyaM laghudvayaM tato guruH, tato gaMdho laghuH, tataH karNo dvigururgaNaH, tataH lakAro laghuH sthApitaH tataH punazca guruyugaM tato laghuH tato guruyugalaM zaMkhaM laghuH tato hAra ekaH / he kamalamukhi mauktikahAraM phaNipatirbhaNati he priye / 180. atha amia ityAdi sugamaM / 181. atha maMjIrA, kuMtIputtA iti / sarparAjaH piMgala: zubhakAya: zuddhazarIro dhruvAmavyabhicAriNI maMjIrAM jalpati / yatra trayaH kuMtIputrA dvigurugaNA. ekasmin pAde caraNe mastake prathama sthApyante dIyaMte, tato hAro guruH, tato hastotaguruzcatuSkala gaNaH, tataH kaMkaNadvayaM gurudvayaM, tato gaMdhadvayaM laghudvayaM, catvAro hArA catvAro guruvaH pAdA yatra sajjante / kIdRzaH piMgalaH bhavyAkAraH / 182. yathA gajje mehA ityAdi sugamaM / 183. atha krIDAcaMdraH, je iMdAsaNa iti / phaNIMdraH piMgalaH krIDAcaMdranAmakaM chaMdo bhaNati / nibaddhaM nibaddhRbhiH chaMdo graMtho yatra / iMdrAsaNaM paMcakalagaNaH paraM pAde bhavati nAnyo gaNaH / sukhayati sukhaM dadAti / tatrASTAdazasaMkhyAstaraMDA akSarANi sthAne zobhaMte / yatra kalAzca dazatriguNAstriMzatsaMkhyA bhavaMti / etenaitaduktaM bhavati / aSTAdazabhirakSarairyatra triMzanmAtrAH kAryA iti / 184. yathA jahA bhUta vetAla ityAdi sugamaM / 185. atha carcarI, Ai ragaNa iti / he suMdari nAgarAjaH carcarI bhaNati / kiM bhUtAM manomohanAM yAM zrutvA mano mohamAyAti / yatra Adau ragaNaH / tato hastontagurucatuSkalagaNaH / tato kAhalo laghuH / tato madhye tAlaM AdigurutrikalagaNaM dehi / tato SaSTho laghuH hAro guruzca sthAnadvaye patati sarvalokavibuddhA sakalalokajJAtA carcarItyarthaH / tataH kAhaladvayaM laghudvayaM tato guruH / tataH zaMkhaM laghu tatopi kaMkaNaM guruM pUraya / Page #216 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pariziSTa (1) [191 186. yathA paa Neura ityAdi sugamaM / 187. atha zArdUlazATakaM, mo so jo iti / piMgalakaviH zArdUlazATakaM jJAtavAn / yatra mo magaNaH, sa: sagaNaH, jo jagaNaH, tataH sagaNaH, tatastagaNa eva tatoMte gururbhavati / atraikonaviMzatyakSarANi bhavaMti / tatra piMDa: zarIraM sakalazlokastatra kalA viMzatyadhikazatasaMkhyA bhavaMti / tatrApi bhAgamAha / yoniraSTAzItiH, yanirjanmasthAnaM kalAyAH sa ca gurureva / ayamarthaH / gurusamavetA kalA aSTAzItiH 88, yatra SaTsaptatirvarNAH / catvAraH pAdAH dvAtriMzat rekhA evaM gaNavarNamAtrAlaghUni kathayitvA parizeSAt gurusaMkhyA kathayati / ekacatvAriMzat nAma saMkhyakAzca guravo bhavaMti / etena zArdUla iti saMkhyayA trayo guravaH / 188. yathA je laMkA iti / ye laMkAgirimekhalAtaH skhalitAH sambhogakhinnoragIphullaphaNAvalIkavalanena daridratvaM prAptAH idAnIM malayAnilA virahiNIni:zvAsasaMpakiNaH jAtAH zizutvepi jhaTiti bahalAstAruNyapUrNA iva / / 189. tasyaiva lakSaNAMtaramAha patthAre iti / zArdUlazATakaM jAnIhi / yatra prastAre uTTavanikAyAM trINi cAmarANi zreSThAni trayo guravo bhavanti / varNenojvalAni dRzyante / tathA dvau laghU, tatazcAmaraM guruH, tathA punargandho laghuH, tatastrayo gandhA laghavaH, tathA trINi cAmarANi trayo guravopi, tato gaMdho laghuH, tato dve cAmare dvau gurU zobhete / dhvajapaTa Adilaghustrikalo gaNa ityarthaH / 190. yathA jaM dhoaMjaNa iti / yaddhautAMjanazoNaM locanayugalaM laMbAlakAgraM mukhaM hastAkRSTe kezapallavacaye ghUrNanti yadvindavaH, yadekaM sicayAMcalaM vivasitaM tanmanye snAnakelisthitA AnItA yogezvareNaiSA adbhutaikajananI / 191. atha caMdramAlA, Thaivi iti / uragakaviH piMgalo vimalamatirujjvalamatiH caMdramAlAM kathayati / yatra dvijavarayugalaM sthApayitvA madhye karatalaM aMtagurucatuSkalagaNaM kuru / tatopi dvijavaragaNadvayaM kuru / madhye karatalagaNAt madhye yo karataloMtagurucatuSkalarUpo bhUtaH tasmAccaturlaghugaNadvayaM kurvityarthaH / yatra vimalaM sagaNaM zrutvA manazceto garti sthApayati nAnyatra mano yAtItyarthaH / 192. yathA amia ityAdi sugamaM / / 193. atha dhavalAMgaH, kara iti / he yuvati vimalamate etacchaMdaH zrutvA mahItale rasaM karoti kaviriti zeSaH / kiM kRtvA padapadatale sagaNaM saMsthApya ramaNegire he ramaNaM saMbhogastasya gire| yatra catvAro dvijagaNAzcaturlaghugaNAH pAdacatuSTayepi iti dhavalAMganAma chaMdaH phaNipatirbhaNati / kIdRzaH sarasamanAH zazivadane he iti saMbodhanaM / punaH kIdRzaM dhavalairyatibhirlakSitaM / athavA sarisa hati pATha: tathA dhavalairyatibhiH sadRzaM samAnamiti / 194. yathA taruNataraNi, ityAdi sugamaM / 195. atha zaMbhuH, avaloAsuM iti / idaM chaMdaH zaMbhunAmakaM avalokaya / yat zrutvA manasi sukhaM bhavati / aMte catuSkalagaNaM catuSTayAnaMtaraM supriyaM dvilaghugaNaM sthApaya prathamaM hastamaMtalaghucatuSkalagaNaM dehi / tataH kuntIputro dvigururgaNo yojitaH / evamevAgre punargaNadvayaM dehi / aMte gurucatuSkalagaNAdanaMtaraM dvigurugaNa eva punardIyatAmityarthaH / supriyagaNa iti prathamamuktaM / tataH sapta hArA sapta guravo pradIyantAM / evaM pade dvAtriMzanmAtrA bhavaMti / 196. yathA siaviTThI ityAdi sukaraM / 197. atha gItA, jahi iti / he mugdhe etacchaMdo gItAnAmakaM gItaM / sakalalokaiH parigRhItaM / kavisRSTisRSTaM yadA kavInAM sRSTiH kRtA tadaiva tadapi, kavijanAnAmidamatigrAhyamityarthaH / diSTyA bhAgyena dRSTaM piMgale vyAkhyAtaM / yatra chaMdasi Adau hastotagurucatuSkalagaNaH / paMcagaNo yatra johalo ragaNaH / tasyAMte hasto gaNaH aMtagurucatuSkalagaNaH / tataH zabdo laghuH tatoMte zeSe nUpuraM guruH / 198. yathA jahi phullu keai ityAdi sukaraM / 199. atha gaMDakaH, ragaNa iti / evaM gaMDakanAma chaMdo gaNaya / atisaMkaTametacchaMda: phaNIMdro gAyati / yatra chaMdasi prathama ragaNaH patati / puna: nareMdro jagaNaH kAMta: suMdaraH / evameva ragaNajagaNAbhyAM gaNaSaTkaM kuruta / tata ekaM hAraM maMtrayasva / tataH zobhana: zabdo aMte deyaH / evaM sati triMzanmAtrAH pAde prAptA bhavaMti / etAsAM mAtrANAM tRtIyabhAgo hAro guruH / daza guravo daza laghavaH bhvNtiityrthH| 200. yathA tAva buddhi ityAdi / / 201. atha sragdharA, kaNNa iti / sragdharA phaNinA piMgalena zuddhA bhaNitA / yasyAM dvau kau~ gurugaNau, tato gaMdho laghuH, tato hAro guruH, tato dvijagaNaH, tato hasta: aMtaguru: catuSkalagaNaH, tato hAro guruH, tata eka: zalyagaNo laghuH, tataH karNo dvigururgaNaH, tato dhvajagaNa Adi laghustrikalagaNaH, tataH kaMkaNagaNo guruH, yatraikAdhikaviMzati laghugurU bhavataH / tatra dvAdaza guravaH / piMDa: sakalazlokasthakalArUpo dvAtriMzadadhikazatasaMkhyo bhavati / Page #217 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 192] prAkRtapaiMgalam 202. yathA IsA iti / IrSyAroSaprasAdapraNatiSu bahuzo svargagaMgAjalairAmUlaM pUritayA tuhinakarakalArUpazuktyA rudraH jyotsnAmuktAphalATTai natamaulinihitAgrahastAbhyAM arghyaM zIghraM dadadiva jayati girisutApAdapaMkeruhayoH / 202. atha nareMdraH Aihi iti / etannareMdranAmakaM chaMdaH / yatra Adau pAdagaNa AdigurucatuSkalagaNaH prakAzaH / anaMtaraM johalo ragaNaH sthApyate / kAhala zabdagaMdhaprabhRtikaM lagho ma / te ca sapta dAtavyAH / tataH kaMkaNo guruH / tataH zabda eko laghuH, tato narapati gaNaH, tataH zaMkho laghuH, tato gurudvayaM / atha ca yadi nareMdrazcalati tadA prathamaM padAtayo yAMti / tataH kAhalazabdo bhavati / tataH sugaMdhAdivastusaurabho bhavati / tato munigaNA brAhmaNA yAMti / tataH kaMkaNAdyalaMkaraNaM vilokyate / ekA bherI zabdAyate / pUryate zaMkhaH / tatazcAmaddhayaM prakAzyate / 204. yathA phullia kesu ityAdi sukaraM / 205. atha haMsI, vijjUmAlA iti vidyunmAlA AdIyate / tatastrayo dvijagaNAzcaturlaghugaNAH kIdRzAH bahuguNayuktAH / aMte karNo dvigururgaNaH / kIdRzaH zuddhavarNaH / bhaNati phaNiH piMgalaH, kIdRzaH phaNipatiH, kavivaraH, punaH kIdRzaH, guNayuktaH / yatra dvAtriMzanmAtrA bhavaMti, kIdRzAH, padapadaprakaTitagurulaghuzobhAH / etat haMsInAma chaMdaH sakalabudhajanamanoharazobhaM / 206. yathA NettANaMdA ityAdi sugamaM / 207. atha suMdarI, jahi iti / ebhirmAtrAbhiH padmAvatI piMgalo bhaNati / ebhi varNaiH suMdarIchaMdo bhavati / yatra AdI hastontaguru: catuSkalagaNaH, tataH karatalo'nta gurucatuSkalagaNa eva, tataH pAdagaNaH AdigurucatuSkalagaNaH, tato laghudvayaM / karNagaNo dvigururgaNaH / tatazcAmaraM guruM sthApaya / tataH kAhaladvayaM laghudvayaM / tato vakro guruH, tataH zalyadvayaM laghudvayaM / padAMte zakagaNo bhaNyate / trayoviMzativaNairasya pramANasiddhiH / 208. yathA jaNhi vea dharijje ityAdi sugamaM / 209. atha durmilA, durmilA iti / durmilA prakAzAya / varNAn vizeSaya / phaNIMdreNa piMgalena cAru yathA syAdevaM gaNA dRSTAH / dvAtriMzanmAtrAbhirbhaNitA yAvat azeSa sampUrNa jJAtvA / aSTasu sthAneSu sagaNaM sthApaya / anyo gaNo na kiyate / kiirtirjaayte| anyonyagaNo yadA kriyate tadA anekaprakAreNa dUSaNaM lagati / trayo yatayo bhavaMti pade dazasu aSTasu tatazcaturdazasu / 210. yathA bahu dijjia ityAdi sugamaM / 211. atha kirITaH, ThAvahu iti / kirITanAmakaM chaMdo vizeSaya / yatra Adau zakagaNaH SaTkalagaNa: prathama sthApyate / tataH zalyadvayaM visarjaya laghudvayaM dehi / tato nUpura: guruH / tataH zabdadvayaM laghudvayaM kuru / tathA nUpuraM guruH / evameva dvAdazagaNAn kuru, guruNA laghudvayeneti aMte kAhalayugalaM laghudvayaM sthApaya / evaMprakAreNa caturvizati varNAn prakAzaya / pade pade dvAtriMzanmAtrA lekhy| aSTau bhagaNA bhavaMti / 212. yathA vappaa bhatti ityAdi sugamaM / 213. atha dvitIya tribhaMgI, sava paahi iti / tribhaMgI bhaNa, ki bhUtAM zubhAMgI sajjanAH sAmAjikAH / yatra sakalapadeSu prathamaM dazasu priyagaNA bhaNyate / tataH kAMto hasta AdiguruH catuSkalagaNaH, tato gurudvayaM, tato valayarUpo gaNo guruH, tato dvilaghurgaNaH tato dviguruH, he gajagAmini zazimukhi karasaMyuktA mAtrAdvayasaMyuktAzcatvAriMzanmAtrA yatra pade bhavaMti / gaNayitvA bhaNyate / sakale chaMdasi aSTaSaSThyadhikazataM mAtrA bhavaMti / 214. yathA jaai ityAdi sukaraM / 215. atha sAlUraH, kaNNeka iti / sAlUranAmakaM chaMdo bhavati / prathama karNe dvigururgaNaH eko dIyate / sarasapadaM dhruvametacchaMdaH paripatati / tatra yadane vakSyamANaM tatsaMsthApya suvaraM zobhanAnAM madhye varaM zreSTha, he subhaNite he manohare he rajanIprabhumukhi he kamalanayane dvAtriMzanmAtrAH sthApaya / tasyAMte vilaye karatalagaNaM pade dehi / mAtrAvarNasulalitaM madhye SaTcatuSkalagaNAnsarvalaghugaNAn kuru iti kavidinakaraH bhujaMgapAdaH kathayati / 216. yathA jaM phullU ityAdi sukaraM / prakSepazaMkAnirAkaraNAya uktAnAM chaMdasAM nAmAni saMgRhya kathayati sirikAma iti / zrIH 1 kAmaH 2 madhuH 3 mahI 4 sAraH 5 tAlI 6 priyA 7 zazI 8 ramaNaH 9 iti jAnIta; paMcAla: 10 mRgeMdraH 11 maMdaraH 12 kamalaM 13 tIrNA 14 dhArI 15 nagANI 16 saMmohA 17 hArItabaMdhaH 18 haMsa: 19 yamakaM 20 zeSa: 21 tillA 22 dviyodhA 23 tata: cauraMsA 24 maMthAnA 25 zaMkhanArI 26 etatparyaMta chaMdomilitetyarthaH; mAlatI 27 damanaka: 28 samAnikA 29 suvAsaH 30 karahaMca: 31, tataH zIrSarUpakaM 32 vidyunmAlA Page #218 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pariziSTa ( 1 ) [193 33 pramANikA 34 mallikA 35 tuMgA 36 kamalA dRSTA 37 mahAlakSmIH 38 sAraMgikA 39 pAittA 40 kamalA 41 biMbA 42 tomara 43 rUpamAlA 44 saMyuktA 45 caMpakamAlA iti jAnIhi 46 sarasvatI 47 suSamA 48 amRtagatiH 49 bandhuH 50 sumukhI 51 dodhakaH 52 zAlinI 53 damanakaH 54 senikA 55 mAlatI 56 tathA ekA iMdravajrA 57 upeMdravajrA 58 etajjAnIhi / vidhAdharaH 59 tathA bhujaMgaprayAtaM 60 lakSmIdharaH 61 toTaka: 62 sAraMgaH 63 mauktikadAma 64 modakaH 65 taralanayanI 66 suMdarI 67 tato mAyA 68 tArakaH 69 kaMdaH 70 paMkAvalI 71 vasaMtatilakaH 72 cakraM 73 bhramarAvalI chaMdaH 74 sAraMgikA 75 cAmaraH 76 nizipAla : 77 manohaMsaH 78 mAlinI 79 zarabhaH 80 nArAcaH 81 nIlaH 82 tataH caMcalA 83 jAnIta brahmarUpakaM 84 pRthvI 85 mAlAdharaH 86 zikhariNI 87 muktAhAraH 88 maMjIrA 89 krIDAcaMdra: 90 carcarI 91 zArdUlaM 92 jAnIhi, caMdramAlA 93 dhavalAMgA 94 zaMbhuH 95 gItA 96 gaMDakA 97 sragdharA 98 nareMdra: 99 haMsI 100 sundarI 101 durmilA 102 iti jAnIhi ; kirITachaMdaH 103 akSara tribhaMgI 104 sAlUraH 105 ityevaM SaDadhikazataM chaMdAMsi piMgala iti nAmnA prasiddhaH pharNIdraH kavirAjo jalpati / sanmizra zrIravikaraviracitAyAM piMgalasAravikAzinyAM varNavRttaM nAma dvitIyaH paricchedaH samAptaH / piMgalasAravikAzinyeSA keSAM manaH sudhiyAM / na harati ravikararacitAtirucirArthasaMbhAraiH // 1 // AsIcchIzUlapANibhuvividhaguNagrAmavizrAmabhUmistatputro bhUmidevAMbuMjavanataraNimmizraratnAkaro'bhUt / tasmAdAsImabhUmIvalayasuviditAnaMtakIrtipratAnaH putraH sAkSAtpurArirguNagaNasahito dohaviH paMDito'bhUt // 2 // caNDezastasya putro bhavadatimahito mizramImezvaro'bhUttatsUnuH sUrisaMsadgaNitaguNagaNaH supratiSTho'tiniSThaH / (jAtastasmAt ) pavitro harihara sukavi ( : ) sAdhu sAdhAraNaM yadvittaM nityopakArAhitamatirucitaH zrIravistatsuto'sti ||3|| tenopakArAya satAM vidhAya TIkAmimAmalpaguNena saMtaH / saiSA madIyA sadanugraheNa pramANanIyeti kRtiH prasAdyA // 4 // sAgarasutAvilokanasAdaranayanAMcalastaralaH / madhurasudhAkarasodarasuMdaravadano harirjayati // For Private Personal Use Only Page #219 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pariziSTa (2) zrIlakSmInAthabhaTTaviracita "piGgalapradIpa" samAkhyA vyAkhyA prathamaH paricchedaH gopIpInapayodharaddhayamilaccelAJcalAkarSaNazvelivyAptacArucaJcalakarAmbhojaM vrajatkAnane / drAkSAmaJjulamAdhurIpariNamadvAgvibhramaM tanmanAgadvaitaM samupAsmahe yadukulAlambaM vicitraM mahaH // lambodaramavalambe stamberamavadanamekadantavaram / ambekSitamukhakamalaM yaM vedo nApi tattvato veda // gaGgAzItapayobhayAdiva milamAlAkSikIlAdiva vyAlakSvelajaphUtkRtAdiva sadA lakSmyApavAdAdiva / strIzApAdiva kaNThakAlimakuhUsAMnidhyayogAdiva zrIkaNThasya kRzaH karotu kuzalaM zItadyutiH zrImatAm / / vihitadayAM mandeSvapi dattvAnandena vADmayaM deham / zabde'rthe saMdehavyayAya vande ciraM giraM devIm // bhaTTazrIrAmacandraH kavivibudhakule labdhadehaH zruto yaH zrImAnnArAyaNAkhyaH kavimukuTamaNistattanUjo'janiSTa / tatputro rAmabhaTTaH sakalakavikulakhyAtakIrtistadIyo lakSmInAthastanUjo racayati ruciraM piGgalArthapradIpam / / zrIrAmabhaTTatanayo lakSmInAthaH samullasatpratibhaH / prAya: piGgalasUtre tanute bhASyaM vizAlamatiH // jalaukasAM tulyatamaiH khalaiH kiM ramye'pi doSagrahaNasvabhAvaiH / satAM parAnandanamandirANAM camatkRti matkRtirAtanotu // yanna sUryeNa saMbhinnaM nApi ratnena bhAsvatA / tatpiGgalapradIpena nAzyatAmAntaraM tamaH // yadyasti kautukaM vazchandaHsandarbhavijJAne / santaH piGgaladIpaM lakSmInAthena dIpitaM paThata // kiMca matkRtiriyaM camatkRti cenna cetasi satAM vidhAsyati / bhAratI vrajatu bhAratIvrayA lajjayA paramasau rasAtalam // 1 granthArambhe granthakRdabhimatasiddhaye chandaHzAstrAdhiSThAtRpiGgalanAgAnusmaraNalakSaNaM maGgalamAcarati garuDavaJcanArUpagurubuddhimAhAtmyena vivimalamatihelaM vi: pakSI garuDastasya vimalA yA matirbuddhistasyA helA anAdaro yasminkarmaNi evaM yathA syAttathA sa piGgalaH zeSanAgo jayati / sa kaH / yo jJAtaH / arthAdgaruDena / piGgalanAgo'yaM Page #220 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pariziSTa (2) [195 brAhmaNarUpastiSThatIti / kIdRzaH / vividhamAtrArUpasAgarapAraM prAptaH / yadvA vividhamAtrAbhiH prastAraM kurvan samudrapAraM prAptaH / punaH kiidRshH| prathama bhASAyA avahaTTa(apabhraMza) bhASAyAstaraNDastaraNirityarthaH / 'pAdAlindI taraNDo nauH' iti hArAvalI / saMskRte tvAdyakavirvAlmIkiH / prAkRte zAlivAhanaH / bhASAkAvye piGgalaH / ataeva prathamapadopAdAnam / prasiddhaM caitalloke kathAnakam-ekadA zeSanAgo mamopari kiyatI bhUmirastIti pRthivyA vistAraM jijJAsuH piGgalanAmA brAhmaNo bhUtvA bhuvamavAtarat / anantaraM ca garuDaH prasiddhavairatvAttaM jighatsurdUrAdadhAvat / tadA piGgalastamavAdIt-'ahaM kavirmama kauzalaM pazya yadekatra likhAmi na tadanyatreti / yadyekAkAramaLU pazyasi tadA mAM khAdiSyasIti tenAnumata ekAkSarAdiSaDviMzatyakSara (paryantaM) prastAraM kRtvA samudratIraparyantaM gatavAn taM vaJcayitvA jalaM praviveza / atha 'sAMyAtrika: piGgala:syAccheSanAgo'pi piGgalaH' iti koSamahimnA sa piGgalaH potavaNigjayati / sa kaH / yo viziSTamatihelaM yathA syAttathA vividhayA anekarUpamA mAtrA dhanena vANijyaM kartuM sAgarapAraM prAptaH / kIdRzaH / prathamameva bhAsamAnastaraNDo noryasya, bhAbhiH kAntibhirasyate kSipyate iti bhAsastAdRzastaraNDastariya'syeti vA / punaH jJAtaH / arthAdanyaiH potavaNigbhirityarthaH / gAthA chandaH / tallakSaNaM tu tatprakaraNe jJAtavyamiti na likhyate // 2 evamAcaritamaGgalaH saMprati gurulaghuvivarta chandaHzAstraM manvAnastadvayavyavasthAM kurvannAha dIrghA:-A, I, U, R, e, o, aN| svarAntasya prAkRte okArAdezastena tadgrahaNam / tathA saMyuktaH paro yasya evaMvidhaH pUrvo varNaH / prAkRte etAvanta eva / ata evoktamabhiyuktaiH-'eoaMmalapurao saArapuDhehi~ vevi vnnnnaao| kaccatavagge antA daha vaNNA pAuve Na hvaanti // ' asyArtha:-e o aMmala iti paJca varNAnAM purataH ai au a: ya va iti paJcaiva / sakArasya pazcAdvAvapi vau~ zaSau / kacatavargANAmantyAstrayaH DabanAH / saMbhUya daza varNAH prAkRte na bhavanti / caraNAnte pAtito vA gururiti / evaMvidho yo varNaH sa gururbhavati / atra vikalpArthe cakAraH / kiMrUpo gururityapekSAyAmucyate vakraH anRjuH / so'pi katimAtra ityucyate -dvimAtro dvikalaH / uktaM ca-'gurustu dvikalo jJeyo nAgadantasamAkRtiH' iti / anyo dvitIyo laghurbhavati / kIdRzaH / zuddho'vakaH / ekakala ekamAtraH / uktaM ca-'laghustadanyaH zuddho'sAvekamAtraH prakIrtitaH' iti / tAbhyAmeva gaNApannAbhyAM prayojanamiti / gAthA chandaH / / 3 tAnudAharaNena dRDhIkartumAha pArvatyA zaMbhau vRte vijayAdInAmanyonyaM saMlApaH / mAtarayaM varo rUpeNa heyastrinetratvAt / hIno jAtyAdinA alakSyajanmatvAt / jIrNazca rogAdinA kaNThasthitaviSatvAt / vRddho vayasA / yadvA avRddho'samRddha ityarthaH / digambaratvAt / deva: dIvyati krIDatIti devaH pAkSi(zi)kaH / zmazAnavAsakrIDAsakta etAdRzaH / tamapi zaMbhuM kAmayamAnAbhilaSamANA gaurI aho grahilatvamapi(ti) nirbandhaM karotItyupahAsaH / atra mAItyAdi dIrghodAharaNam / hiNNo jiNNo iti saMyuktaparodAharaNam / saM| (iti) sAnusvArodAharaNam / kuNai ityatra pAdAntalaghorgurutvodAharaNamiti / gAthA chandaH // 4 evaM lakSaNena gurulaghUnupalakSya kutracittayorapavAdamAha - kutracitsthale saMyuktaH paro yasya evaMvidhaH pUrvo varNo laghureva bhavati darzanena lakSyAnurodhena yathA / udAhiyata iti zeSaH / yuvatInetraprAnte saMpannaM cittadhairya pariskhalati / atra hU ityasya saMyuktaparasyApekSayA pUrvasya rikArasya gurorlaghutvam / tathAtve chandobhaMgaprasaMgaH / gAthA chandaH / / 5 apavAdAntaramAha - ikArahikArau binduyutau tathA ekAraukArau ca zuddhau ekalau varNamilitau ca tathaiva rephahakArAvapi vyaJjanena saha saMyuktA api sarve guravo'pi vikalpena kvacillaghavo bhavantItyarthaH / siMhiNI chandaH // 6 etadevodAharaNena dRDhIkaroti jahA-yathA mAnini, mAnena kiM phalaM prayojanaM athaM yadi kAntazcaraNayoH patitaH / tadA tyajainaM niSphalaM mAnamityarthaH / yadi svabhAvAdeva bhujaMgamaH kAmuko namati strIbhiH priyavazIkaraNAya maNimantrI kiM kriyate / na kimapItyarthaH / arthAntare ca bhujaMgamaH sarpo yadi svabhAvenaiva namati zAnto bhavati tadA gAruDodgArimaNimantrau ki kriyate / api tu na kimapi / prAkRte tu hiM kAI ityatra ikArahikArau binduyutAvapi laghUbhavataH / kevalau ekAraukArau laghU / je ityatra javarNamilita ekAro'pi laghuH / eo yadItyarthe / 7 rahavaJjaNassa jahA-'rephahakAravyaJjanayuktasya yathA' he cetaH, tvaM svabhAvAdeva caJcalamasi idAnIM tu sundarIrUpe hade patat (valat) padamapi nAnyatra dadAsi / atastava sahajamapi cAJcalyaM gatimiti bhAvaH / kiM ca re adhama ullasatpunastatraiva krIDasi / nApayAsi tata iti bhAvaH / kasyAMcidaprApyAyAmAsaktasya kasyacidvacanam / atra hasaMyogapUrvasya ri ityasya laghutvam / tathA hRsaMyogapUrvasya ukArasya laghutvam / gurutve chandobhaGgaH / dohA Page #221 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 196] prAkRtapaiMgalam chandaH / 8 punarapi vikalpAntaramAha - yadi dIrghamapi gurumapi varNaM laghu kRtvA jihya paThati tadA taM varNa laghu jAnIta / kiM ca varNI tvaritapaThitau varNA vA tvaritapaThitA dvau vA trayo vA eka eva varNa iti jAnIta / gAthA chandaH // 9 udAharaNamAha / jahA - atra are re iti saMbodhanadvayaM tvarayA prayujyate / vAhaya kRSNa nAvaM sUkSmAm / DagamagetyanukaraNam / caJcalAyAmetasyAM nAvi jalabharaNena kugati mA dehi / tvamevaitasyAM nadyAM yamunAyAM saMtAraM pAragamanaM dattvA Ataratvena yadapekSase tadeva gRhANa / mano'bhilaSitamAliGganacumbanAdisukhasaMkocaM gRhItvA pAraM darzayeti bhItaballavIvacanam / atra tvaritapaThane varNanAmekatvam / tathAtve chandobhaGgaH / dohA chandaH // 10 chandogranthasyopAdeyatAM darzayati - ___ ayamarthaH-yathobhayapArzvasamAyAH kanakatulAyAstilArdhadAnenApi vaiSamyaM bhavati tAdRzamapi bhAraM na sahate tathaiva zravaNatulApi chandobhaGgenApacchaMdaskaM kavitva na sahate / tAdRzaM kAvyaM tasyA bhArAyata ityarthaH / atra je te iti jihvayA laghUkRtya gurutve chndobhnggH| gAhU chandaH // 11 na kevalaM chandobhaGgena zravaNaduHkhamaparamapyaniSTaM bhavatItyAha - budhAnAmadhItacchandaHzAstrANAM madhye lakSaNavihInaM kAvyaM ya: paThati so'budhaH / mUrkha ityarthaH / kiM ca bhujAgralagnakhaDgena khaNDitamapi svazIrSa na jAnAti / bhujAgramaMgulIyameva gamayettenodastahastAMgulyedamazuddhaM kavitvamiti yadravAkaraNaM tadeva khaDgAyata ityarthaH / tena zIrSa kavisva (tva) rUpaM khaNDitamiti na jAnAti / yadvA bhujAgralagnA ye khaDgA iva nakhAH / etena 'chandobhane nakho deyaH' iti prAJcAH / gAthA chandaH // sAvasarAstatra cchandaHzAstre mAtrAprastAro varNaprastArazceti prastAraddhayaM tatra mAtrAprastAre kalAgaNanApuraHsaraM gaNavyavasthAM kurvannAha - ayamartha:-TaThaDaDhaNAH paJcAkSarANi SaTpaJcacatustridvikalAnAM yathAsaMkhyaM saMjJA bhavantItyarthaH / gAthA chandaH // 13 atha teSAM sasaMkhyaM bhedamAha - TagaNa: SaTkalastrayodazabhedaH / ThagaNaH paJcakalo'STabhedaH / DagaNazcatuSkala: paJcabhedaH / DhagaNastrikalastribhedaH / NagaNo vikalo dvibhedaH / gAthA chandaH // 14 mAtrAprastAraprakAramAha AtmabuddhyA / alpabuddhayaH ziSyA vA / sadRzI sadRzI paMktiH / kartavyeti zeSaH / urvarita guruM laghu ca dattha / Adau sarve guravo lekhyAH / gurvadhaHsthitakalAtaH prAga laghunA kalApUraNaM ced bhavati tadA laghureva deyaH / no cedguruM dattvA apekSitazcettadA laghurdeyo yAvatkalApUraNam / vANIbhUSaNe'pyuktam-'prathamaguroradhare laghu dattvA zeSaM samAnamitareNa / uvRtte guru laghu vA prastAraH sarvalaghu yAvat // ' abhiyuktairapyuktam-'guroradhastAdAdyasya ladhuM nyasyordhvavatpunaH / pazcAdUne guruM nyasyelladhuM vApekSitaM kramAt // yAvatsarvalaghustAvanmAtrAprastArake budhaH / ' varNavRtte tUvRttasthale gurureva deya iti niyamaH / taduktaM vRttaratnAkare-pAde sarvagurAvAdyAladhuM nyasya guroradhaH / yathopari tathA zeSaM bhUyaH kuryAdamuM vidhim // Une dadyAdgurUnena yAvatsarvalaghurbhavet / prastAro'yaM samAkhyAtazchandovicitivedibhiH // ' iti / gAthA chandaH / / 15 atha SaTkalaprastAre trayodazagaNAnAM nAmAnyAhahara: 555, zazI ||'', sUraH |'|', zakaH |', zeSaH / / 15, ahi: 1551, kamalam / / , brahmA || I, kali: III, dharmaH / / , zAliMkaraH // // , iti trayodazabhedAH SaNmAtrANAM TagaNasyeti / eSAM paryAyeNApi gaNo boddhavyaH / lakSye tathaiva darzanAt / gAthA chandaH // . 16 atha paJcakalaprastAre'STagaNAnAM nAmAnyAha indrAsanam pazcAtsUraH cApaH, hIra: cakAra: pAdapUraNe / zekharaH kusumam, ahigaNaH pApagaNa: lakSye tathaiva darzanAt / 'ahigaNa pApagaNo dhuva' iti vA pAThaH / tatra dhruvaM nizcitam / evaM paJcakalo'STavidhaSThagaNasya bheda: kathitaH / prastAro Adau ladhuM dattvA prastAro Page #222 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pariziSTa (2) vidheyaH / evamanyaviSayeSvapi boddhavyam / ataeva 'laghukAlambena' iti pazcAdvakSyati / gAthA chandaH // 17 atha catuSkalaprastAre paJcagaNAnAM nAmAnyAha mmIti pAdapUraNe / iti DagaNabhedAH paJca catuSkalaprastAro yathA-55, 115, 151 SI, III 1, gAthA chandaH // 18 atha trikalaprastAre gaNatritayAnAM (yasya) nAmAnyAha - laghukAlambena laghvAditrikasya nAmAni jAnIta | gAthA chandaH // 19 AnandazchandasA saha / chanda ityapi nAmetyarthaH / sasamudraM samudrasahitaM tUryaparyAyeNApi / gurvAditrikalasyaitAni nAmAni jAnIta | gAhU chandaH // 20 bhAvasya yannAma rasasya tANDavasya nArINAM bhAminInAM ca yAni nAmAni tAni sarvANi trilaghugaNasya kuruteti kavivara: piGgalaH kathayatIti DhagaNasya prastAro yathA-15, 51, 111 gAhU chandaH // 21 atha dvikalaprastAre gaNadvayanAmAnyAha - eteSAM paryAyazabdenApi gurornAma jAnIhi gAthA chandaH // 22 samAsataH saMkSepataH kavinA piGgalena dRSTaM nAmeti zeSaH / NagaNasya prastAro yathA-5, II, 23 atha lakSyAnusArINi kamatacatuSkalAnAM nAmAntarANyAha karNasamAnena nAmnA saha rasiko rasalagnazceti / karNasamAnena kuntIputrAdiparyAyagrahaNam / lahalahitAnAmutpannaprAyANAM nAmnAm / gurubuganAmAni suvarNena saha jJeyAnItyarthaH // 24 athAntagurozcatuSkalasya nAmAnyAha nAnAbhujAbharaNaM keyUrAdi / bhavanti suprasiddhAni nAmAni gurvantasyeti / gAthA chandaH // 25 atha madhyagurornAmAnyAha bhUpatiH / azvapatiH / narapatiH / gajapatiH / vasudhAdhipaH / rajjuH / gopAlaH / udgatanAyakaH / cakravartI / payodharaH / stanaH / narendraH / iti nAmAni madhyagurozcatuSkalasya / gAhU chandaH // 26 athAdigurornAmAnyAha padam / pAdaH / caraNayugalam / avaru anyadityarthaH / gaNDaH / balabhadraH / tAtaH / pitAmahaH / dahanaH / nUpuram / ratiH / jaMghAyugalena saha iti nAmAni piGgalaH prakAzayatIti yojyam gAthA chandaH // 27 atha caturlaghornAmAnyAha prathamaM nAmeti sa RSiH / vipraH / dvitIyaM prAkRte pUrvanipAtAniyamAtpaJcazara iti / ekadezagrahaNAcchara ityApi / lakSyeSu tathA darzanAt / jAtiH zikhareNa saha / dvijavaraH / paramaH / upAyaH / catuSkalena laghukena etAni nAmAnItyarthaH / gAdhA chandaH / 28 atha paJcakalAnAM kAnicidubhayavRttasAdhAraNAni nAmAnyAha sunarendraH | ahikaH / kuJjaraH / gajavaraH / dantaH / dantI / athetyAnantarye / meghaH / airAvataH / tArApatiH / gaganam / jhampaH / tathA lampaH / iti paJcamAtrasyAdilaghornAmAni / gAthA chandaH // [197 29 atha madhyalaghoH paJcamAtrasya nAmAnyAha pakSI | virAT / mRgendraH / vINA / ahiH / yakSaH / amRtakam / johalam / suparNAH / pannagAzanaH / garuDaH / madhyalaghuke paJcakale ragaNAparanAmni iti nAmAni vijAnIta / Na iti nanvarthe / uggAhA chandaH / / 30 atha paJcakalasyaiva sAmAnyanAmAnyAha bahuvividhapraharaNairapi tannAmabhistatparyAyairapi paJcakalako gaNo bhavati / punazcatuSkalasyaivasAdhAraNAM saMjJAmAha gajaH / rathaH / turagaH / padAtiH / etannAmnA paryAyeNApi jAnIhi caturmAtram / viggAhA chandaH // 31 atha sAmAnyato gurunAmAnyAha - Page #223 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 198] prAkRtapaiMgalam tATaGkaH / hAraH / nUpuram / keyUram / iti gurubhedAH / nAmabhedAH ityarthaH / tathaiva laghunAmAnyAhazaraH / merudaNDa: / kAhalA / laghubhedAH bhavanti / gAhU chandaH // 32 api ca zaMkhaH / puSpam / kAhalam / ravaH / azeSairetaiH saha kanakalatApi / kanakaM latA ceti nAmadvayaM vA / rUpam / naanaakusumm| rasaH / gandhaH / zabdazceti laghoH pramANaM nizcayena nAmAni bhavanti / gAhA chandaH // 33 atha varNavRttAnAM gaNAnAha mo magaNastrigurustrayo'pi varNA guravo yatra / no nagaNastrilaghu / laghurAdau yasya sa yagaNaH / gururAdau yasyAsau bhagaNaH / madhye gururyasyAsau jagaNaH / madhye laghuryasyAsau ro ragaNaH / sagaNaH punarante guruya'sya / tagaNo'pyante laghuryasya / avahaTTabhASAyAM liGgavibhaktivacanaracanamatantram / Na iti nanvarthe / yadvA aMtyalaghukena tagaNo bhavatItyarthaH / evamaSTau gaNAH / kamo'trAvivakSitaH / kramastu vRttaratnAkare-'sarvagurmo mukhAntau yazavantagalau satau / gmadhyAdhau jbhau trilo nA'STau bhavantyatra gaNAstrikAH' // etaireva gaNaiH samastavaikharIsRSTiAptA / taduktaM chandoratnAkare-'myarastajabhnagairlAntairebhirdazabhirakSaraiH / samastaM vAGmayaM vyAptaM trailokyamiva viSNunA // ' uggAhA chandaH / 34 atha kavitvakaraNAntaraM kavinAyakayoH kvacitpIDA kvacicca samRddhidRzyate tathA tuSTyatuSTI tatra devatAtuSTyatuSTI hetU iti gaNadevatA Aha magaNasya pRthivI / yagaNasya jalam / ragaNasya zikhI / sagaNasya pavanaH / tagaNasya gaganam / jagaNasya sUraH / magaNasya candraH / nagaNasya nAgaH / evaM gaNASTakasyeSTadevatA yathAsaMkhyaM piGgalena kathitAH / atra yasya kavitvasyAdau yo gaNastiSThati tasyaiva gaNadoSau grAhyAviti / bhUSaNe'pyuktam |-'mhii jalAnalAnilAH svaryamendupannagAH / phaNIzvareNa kIrtitA gaNASTakeSTadevatAH // ' 35 atha gaNAnAM mitrAmitrAdikamAha magaNo nagaNazca dvau mitre bhavataH / bhagaNayagaNau bhRtye bhavataH / jagaNatagaNau dvAvapyudAsInau bhavataH / avaziSTau sagaNaragaNau nityamarIbhavataH / bhUSaNe'pi-'maitryaM magaNanagaNayoryagaNabhagaNayozca bhRtyatA bhavati / audAsyaM jatagaNayoraribhAvaH sagaNaragaNayoruditaH // ' iti / iyaM ca gaNamitrAmitravyavasthA kavinAyakayoriti boddhavyam / dohA chaMdaH / 36 atha teSAM phalAnyAha kavitvasya granthasyAdau vA magaNe patite RddhiH sthiraM ca kAryaM bhavati / yagaNazcetpatati sukhaM sampadaM ca dadAti / ragaNe patite maraNaM bhavati / sagaNaH sahavAsAnnijadezAdvivAsayati / tagaNaH zUnyaM phalaM kathayati / jagaNaH kharakiraNAnvizeSayati saMtApakaro bhavati / bhagaNaH kathayati maGgalAnyeva / tatra prAmANyaM sUcayati-sukaviH piGgalaH paribhASate / taduktam-'mo bhUmiH zriyamAtanoti yajalaM vRddhi ravahnirmRti so vAyuH paradezadUragamanaM tavyoma zUnyaM phalam / jaH sUryo rujamAdadhAti vipulAM bhenduryazo nirmalaM no nAgazca sukhapradaH phalamidaM prAhurgaNAnAM budhAH // ' yAvatkAvyaM gAthA dohA vA tatra prathamAkSare Adau nagaNazcedbhavati tadA tasya kavernAyakasya vA RddhirbuddhiH sarvamapi sphurati / dustaraM raNaM rAjakulaM ca tArayatIti / suNahu nizcitaM jAnIta / bhUSaNe'pi-'maH sampadaM vitanute nagaNo yazAMsi zreyaH karoti bhagaNo yagaNo jayaM ca / dezAdvivAsayati so ragaNo nihanti rASTraM vinAzayati jastagaNo'rthahantA // ' phalavizeSabhedastvabhiyuktaraiktaH- varNyate nAyako yatra phalaM tadgatamAdizet / anyathA tu kRte kAvye kaverdoSAvahaM phalam // devatA varNyate yatra kAvye kvApi kavIzvaraiH / mitrAmitracAro vA na tatra phalakalpanA // ' iti / kiMca 'devatAvAcakAH zabdA ye ca bhadrAdivAcakAH te sarve naiva nindyAH syulipito gaNato'pi ca // ' ityuktatvAcca / SaTpadacchandaH // 37-38 gaNadvayasaMyoga'pi phalavizeSa iti sUcayituM gaNadvayavicAramAha__ granthAdau kavitvasya vAdau mitramitre magaNanagaNau / viparItau veti sarvatra bodhyam / RddhibuddhI atha ca maGgalamapi dattaH / mitrabhRtyau magaNabhagaNau nagaNayagaNau vA sthirakAryaM yuddhe nirbhayaM yathA syAttathA jayaM ca kurutaH / mitrodAsInayormagaNajagaNayornagaNatagaNayorvA kAryabandhaH sthairyaM nAsti punaH punaH kSIyate / mitraM zatruzca yadi bhavataH magaNaragaNau nagaNasagaNau vA tadA gotrajA bAndhavAzca piiddyNte| aru ityAnantarye / bhRtyamitrayoryagaNamagaNayorbhagaNanagaNayorvA sarvaM kAryaM bhavati / bhRtyabhRtyayoryagaNabhagaNayorAyatiruttarakAlo vardhate / Page #224 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pariziSTa (2) [199 bhRtyodAsInayoryagaNajagaNayorbhagaNatagaNayorvA sarvaM dhanaM nazyati / bhRtyavairiNoryagaNaragaNayorbhagaNasagaNayorvA Akando hAhAkAro bhavati / patatItyarthaH / udAsIno mitraM ca jagaNo bhagaNastagaNo nagaNo vA tadA kAryaM kiMcinmadaM darzayati sAdhAraNaM phalaM bhavati / udAsIno yadi bhRtyo jagaNo bhagaNastagaNo yagaNo tadA sarvA AyatIzcAlayati / udAsInodAsInayorjagaNatagaNayormandamazubhaM vA zubhaM vA kimapi phalaM na dRzyate / udAsIno yadi zatrurjagaNo ragaNastagaNaH sagaNo vA tadA gotramapi vairI lakSyate / yadi zatruranantaraM mitraM ragaNo magaNaH sagaNo nagaNo vA bhavati tadA zUnyaM phalaM bhavati / yadi zatrubhRtyau ragaNo yagaNaH sagaNo bhagaNo vA tadA gRhiNI nazyati / punaH zatrUdAsInayo ragaNajagaNayoH sagaNatagaNayorvA dhanaM nazyati / zatrustathA punaH zatruryadi sagaNastadA nAyakaH patati / SaTpadayugmena gaNadvayavicAraH kathitaH / bhUSaNe'pi - 'mitrayoruditA siddhirjayaH syAdbhRtyamitrayoH / mitrodAsInayorna zrIH syAtpIDA mitravairiNoH // kAryaM syAnmitrabhRtyAbhyAM bhRtyAbhyAM sarvazAsanam / bhRtyodAsInayorhAnirhAkAro bhRtyavairiNoH // udAsInavayasyAbhyAM kSemasAdhAraNaM phalam / syAdudAsInabhRtyAbhyAmasvAyattazca sarvataH // udAstAbhyAM phalAbhAvaH parArAtyorvirodhitA / zatrumitraM phalaM zUnyaM strInAzaH zatrubhRtyayoH // zatrUdAsInayorhAniH zatrubhyAM nAyakakSayaH // ' iti / 39 athAnantaraM chAndasaparIkSArthaM kautukArthaM ca mAtrANAmuddiSTamAha etaduktaM bhavati - SaTkalaprastAre eko gurudvau gurU (laghu) eko gururityevamAkAro gaNaH kutrAstIti prazne kRte tadAkAraM gaNaM likhitvA pUrvayugalena sadRzaH samAnAGko deyaH / AdikalAyAM prathamAGko deyaH / pUrvayugalAbhAvAdutsargasiddho dvitIyo'GkastadadhastadanantaraM pUrvAGkadvayamekIkRtya tatsaMkhyako'Gko'gre pUrvayugalasamAnAGkastripaJcAdirdeyaH / iti pUrvayugalakramArthaH / atra guroruparyadhazcAGko deyaH / dvikalatvAt / etacca guruziraH padAllabhyate / evaM teSvaGkeSu zeSe carame'Gke trayodazarUpe yAvanto guruziraH sthA aGkAstAvanto lopyAH / te ca nava te avadhirUpe trayodazAGke lopyAH / urvaritamaGkaM prakRte caturaGkaM militvA catuHsthAnako'yaM gaNa ityAnaya / te tatparipATyA dhruvamuddiSTaM kathitAGkasthAnaM jAnIhIti / evaM ca paJcakalaprastAre dvau laghU eko gurureko laghuzcetyevaMrUpo gaNaH kutra sthAne'stIti prazne pUrvayugalasamAnAGkAndattvA zeSa'STame'Gke guruziro'GkastRtIyo'Gko lopyo'vaziSTaH paJcamAGko bhavati tasmAtpaJcamo gaNastAdRzo bhavatIti veditavyam / uddiSTasya kathitasya gaNasya sthAnamAtrAnayanamuddiSTam / evaM ca sarvaprastAre prathame zeSe ca gaNe zaGkhaiva nAstIti dvitIyasthAnAdArabhyAntyAtpUrvasthAneSu prazna iti boddhavyam / bhUSaNe'pi - 'dattvA pUrvayugAGkaM guruzIrSAGkaM vilupya zeSAGke / aGkurito'vaziSTaiH ziSTairuddiSTamuddiSTam // pAdAkulakaM chandaH // 40-41 atha mAtrAdRSTaM pRSTaM rUpaM naSTaM tacca SaTkalaprastAre prastArAntare vA amukasthAnAni kIdRza (?) iti prazne uttaramAha evamuktaM bhavati-yatkalaprastAre praznastAH sarvAH kalArUpA laghavaH kriyantAm / yathA pUrvasadRzA aGkA ekadvitripaJcASTatrayodazarUpA aGkA dIyantAm / zeSe pRSTho'Gko lopanIyaH / tatazcAvaziSTe zeSAGke'parAnvilupya likhitvA kathaya / tatra prakAramAha-yo yo'GkaH zeSAGke lopayituM zakyate sa punaH svAdhaH sthitakalAM paramAtrAM cAdAya gururjAyate / SaTkalaprastAre dvitIyasthAne kIdRzo gaNa iti prazne yathAGkAH sthApanIyaH pUrvayugalasadRzA aGkA deyAH / zeSAGke trayodaza / pRSThAGkalope dvitIyAGkalope sati ekAdazAvaziSTa bhavanti / tatrAvyavahitASTalope'STAdhaH sthitatrayodazAdhaH sthitakalAbhyAmeko gururbhavati / avaziSTaM trayam / tatra paJcalopAzakyatvAttrilope tRtIyacaturthAbhyAmaparo gururbhavati / zeSAGkaM nAvaziSyata iti prathamaM laghudvayameva / tathA cAdau laghudvayaM pazcAdgurudvayameva tAdRzo dvitIyo bhavatItyarthaH / vANIbhUSaNe'pi - 'naSTe kRtvA kalAH sarvAH pUrvayugmAGkayojitAH / pRSThAGkahInazeSAGkaM yena yenaiva pUryate // parAM kalAmupAdAya tatra tatra gururbhavet / mAtrAyA naSTametattu phaNirAjena bhASitam ' // iti // 42 atha kramaprAptaM varNoddiSTamAha ayamarthaH - caturakSaraprastAre dvau gurU eko laghuH eko gururiti gaNaH kutrAstIti prazne kRte pRSTaM gaNaM likhitvA prathamaM prathamagurorupari prathamAGko deyaH / tato dviguNAndviguNAnaGkAndehi / dvitIyagurorapyupari dvitIyo'GkaH tRtIye laghau caturaGkaH caturthe gurAvaSTamAGko deya iti dviguNatvam / evaM prakAreNoddiSTaM gaNaM kuru / tato laghorupari yo'GkastatrAdhikamekamaGkaM dattvA tena sahaikye kRte yo'Gko bhavati tadaGkasamAne sthAne sa gaNo'stIti / prakRte tu caturthAGkopari ekamadhikaM dattvA paJcamoGkaH kartavyaH tasmAtpaJcamasthAne tAdRzo gaNo'stIti jJAtavyam / bhUSaNe'pi - 'uddiSTe varNopari dattvA dviguNakrameNAGkam / ekaM laghuvarNAGke dattvoddiSTaM vijAnIta // ' gAthA chandaH // 43 atha varNAnAM naSTamAha atra bhAgo nAma naSTAGkasyArdhIkaraNam / yathA caturakSaraprastAre SaSTho gaNaH kimAkAra iti prazne SaDaGkabhAgaM kRtvA tadardhaM trayaM sthApyam / ayaM ca samAno bhAgaH / tata eko laghurlekhyaH / anantaraM dvayasya bhAgaM kRtvA ekaM sthApyam / tadaiko laghurlekhyaH / anantaraM tato'pyavaziSTe viSame ekaM dattvA ekasya ca bhAgaM kRtvA ekameva sthApanIyam / tadaiko gururlekhyaH / evaM ca prathame laghuranantaraM gurustato Page #225 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 200] prAkRtapaiMgalam laghurante gururevamAkAracaturakSaraprastAre SaSTho gaNa iti veditavyam / tathA ca vANIbhUSaNe - 'naSTe tu kalpayedbhAgaM samabhAge laghurbhavet / dattvaikaM viSame bhAgaH kAryastatra gururbhavet // ' evaM same bhAge laghurjJAtavyaH / viSame ekaM dattvA punaH punargururjJAtavyaH / arillA chandaH // 44 atha varNamerumAha 'sUcaya meruM niHzaGkam' iti vA / ayamartha:- ekAkSarAdi SaDviMzatyakSaraparyantaM svasvaprastAre kati sarvaguruvaH katyekAdiguravaH kati sarvalaghavaH kati vA prastArasaMkhyeti prazne kRte meruNA pratyuttaraM deyam / tatraikAkSarAdikrameNa SaDviMzatyakSarAvadhi koSThakAnviracayya AdAvante ca koSThake prathamAGko deyaH madhyasthakoSThake ca tadIyaziraH koSThadvayAGkaM zRGkhalAbandhanyAyenaikIkRtyAparaM zUnyakoSThakamekIkRtAMkena pUrayet / evamanyatrApi pUraNIye koSThake koSThAnAmuparisthitakoSThadvayAGkamuktabandhanyAyena pUraNaM vidheyam / ekAkSare koSThadvayaM dvayakSare koSThatrayamityAdi pratyakSaramekaikavRddhyA SaDviMzatyakSaraparyantaM meruH karttavyaH / tatraikAkSaraprastAre AdAvekagurvAtmakastadante caikalaghvAtmakaH / yakSare tu sarvagururAdau madhye gurudvayamante ca sarvalaghuriti / akSare cAdau sarvaguruH sthAnatraye dviguruH sthAnatraye ekaguruH ante ca sarvalaghuriti / evaM ca sudhIbhizcintanIyam / sarvAMgeNa prastArasaMkhyApi jJAyate / tathA ca bhUSaNe - 'koSThamakSarasaMkhyAtamantyAdyorekacihnitam / zIrSakoSThadvayAMkena zUnyaM koSThaM prapUrayet // ' dohA chandaH // I 45 athAsya patAkAmAha prAkRte pUrvanipAtAniyamAtprathamaM prAptAMkaH parityajyatAm / evamuktaM bhavati - pUrvIkaiH parabharaNaM kuru pUrayitavyapaMktaM : pradhAnAGkasya pazcAtsthitAH pUrvAGkAH / bharaNaM pUraNaM lekhanakoSThadAnam / ekatrAdhikasya prAptau sA paMktireva tadaGkabharaNe tyajyatAm / prastArasaMkhyAyA patAkA vA vardhayitavyA / caturvarNaprastAre ekadvicaturaSTAGkA deyAH / atraikAGkasya pUrvAGkAsaMbhavAdidvatIyAGkamArabhya paMktiH pUryate / tatra pUrvAGka ekAGka eva tasya pare dvitIyAdayaH / te cAvyavahitAnatikrameNa pUryante / tathA caikena dvAbhyAM militvA aGko dvitIyAGkAdhaH sthApyaH / tata ekena caturbhizca paJcAGkastryaGkAdhaH / tata ekenASTabhizca navAGkaH / tataH paMktiparityAgaH / prastArAdhikyasaMbhavAt / etena caturvarNaprastAre prathamaM guruH / dvitripaJcanavasthAnasthAni trigurUNi brUyAt / asya caturaGkasyAdhaH parAGkamilitA aGkA deyAH / tatra prathamaH pUrita eveti tyajyate / dvAbhyAM caturbhirmilitvA SaT caturaGkasyAdhaH / tribhizcaturbhiH sapta SaDadhaH / paJcabhizcaturbhirmilitvA (Agacchan) navAGka Agata iti na sthApyate / tata agrimAGkaparityAgaH / anantaraM ca dvAbhyAmaSTabhirmilitvA daza saptAdhaH / tatastribhiraSTAbhirmilitvA ekAdaza dazAdhaH / tataH paJcabhiraSTabhirmilitvA trayodaza ekAdazAdhaH / tataH paMktiparityAgaH / merusaMkhyAparimANokteH / tato'STAGkAdhastAccatubhiraSTabhirmilitvA dvAdaza / tadadhaH SaDbhiraSTabhizcaturdaza / tatastadadhaH saptabhiraSTabhizca paJcadaza / tataH prastArAdhikAGkasaMbhavAnnAGkasaMcAraH / SoDazAGkastvaSTAMkAgre dIyate sarvalaghujJAnArthamiti saMpradAyaH / patAkAprayojanaM tu merau / caturvarNaprastArasyaikaM rUpaM sarvaguru / catvAri trigurUNi / SadvigurUNi / catvAryekagurUNi / ekaM sarvalaghvAtmakamasti / tatra SoDazabhedabhinne caturvarNaprastAre katamasthale sarvagurvAtmakaM katamasthAne ca trigurvAtmakaM katamasthAne ca dvigurvAtmakaM katamasthAne caikagurvAtmakaM kati vA prastArasaMkhyetiprazne patAkayottaraM dAtavyam / vANIbhUSaNe tu - ' aGkamuddiSTavaddattvA zeSe pUrvanapAsayet / ekenaikaguru jJeyaM dvayaM dvAbhyAM tribhistrayam // eSA varNapatAkA prakIrtitA kAhi rAjasya (?) ekaikamatra bhuktvA jJeyA mAtrApatAkApi // ' arillA chandaH // 46-47 ata mAtrAmeru: anyeSAmatra praveza eva na / durgamatvAditi bhAvaH / evamuktaM bhavati / prathame koSThadvayam / tathA dvitIye'pi / tRtIye koSThatrayam / tathA caturthe'pi / paJcame catvAri / tathA SaSThe'pItyAdi / ekakalAyA: prastAro nAstIti koSThadvayAtmikaivAdau paMktiriti / evaM koSThapaMktiSvadhodhaH krameNAGkAn likhet / sarvatra ca zeSakoSThe prathamAGko deyaH / tatra koSThadvayamadhye AdAvupari koSThe caikasvarUpo'Gko deyaH / tasyoparisthAGkAbhAvAdutsargasiddha eva prathamo'GkaH / ante tveka evAdhaH / dvayamadho milatItIyaM prakriyA prathamakoSThadvayasya pUritatvAdvitIyAdArabhya deyam / yatra dvitIye dvayam / tRtIye punarekam / caturthe trayam / paJcame punarekam / SaSThe catvAri / saptame punarekam / iti prakriyA Adye'GkA deyAH / madhye zUnyakoSTheSveSA prkriyaa| pUraNIyakoSThaziraH koSThAGkaparakoSThasthAGkau dvAvapyekIkRtya madhya koSThe ' ko deyaH / evaM sarvatra yAvadicchaM koSThakAnviracayya mAtrAmeruH kartavyaH | atredamanusandheyam - katisamakale laghavaH kati ca guravaH / kati viSamakale laghavaH kati ca guravaH / kati vA prastArasaMkhyeti prazne meruNA pratyuttaraM deyam / tatra dvikale samaprastAre ekaH sarvaguruH / dvitIya dvikalAtmakaH sarvalaghuriti saMketa: / trikale viSame dvAvekakalau ekagurukau cAnte sarvalaghustrikala iti samakale / catuSkale cAdau dviguruH sthAnatraye caikagururdvikalaJcAnte sarvalaghuriti / evamanena prakAreNa yAvadicchaM mAtrA merAvabhISTamAtrAprastAreSu laghuguruprakriyA jJAtavyA / athavA samakalaprastAre vAmataH krameNa dvau catvAraH SaDaSTAvanena krameNa gurujJAnam, viSame tvekatripaJcasaptetyanena krameNa laghujJAnamante ca sarvatra (laghu) sarvalaghuriti / ubhayatrApyeko dvau traya ityanayA saraNyA dakSiNato vyutkrameNa bhedajJAnam / atra ca vAmabhAge For Private Personal Use Only Page #226 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pariziSTa (2) [201 sarvatraikaikAGkasthale sarvagururiti zivam / vANIbhUSaNe'pyuktam-'dvayaM dvayaM samaM koSThaM kRtvA teSvekamarpayet evaM vyekatryekacatuHkrameNa prathameSvapi / zIrSAGkAptaparAGkAbhyAM zeSakoSThAnprapUrayet / mAtrAmerurayaM durgaH sarveSAmatidurgamaH // ' dohApAdAkulakacchandasI // 48 atha mAtrApatAkAmAha uddiSTasadRzA aGkAH sthApyAH / te yathA-ekadvitripaJcASTatrayodazAdyAH / tato vAmAvartena sarvAntimamakaM tatpUrveNAGkena lopayedityarthaH / ekenAGkenAgrimAGkalope kRte ekagururUpamAnaya antimalope dvigururUpamAnaya tribhirantimAMkalope dvigururUpamAnayetyAdi jJeyam / etAdRzImenAM mAtrApatAkAM piGgalaH zeSanAgo gAyati / atha ca ya enAM prApnoti sa paraM janaM patAkAM bodhayatItyarthaH / tatra SaTkalaprastAre yathA uddiSTasadRzA aGkA ekadvitripaJcASTatrayodaza sthApyA: tataH sarvApekSayA parastrayodazAGkastatpUrvA'STamAGkastenASTamAGkena trayodazAGkAvayave lupte'vaziSTAH paJca / tasya paJcamAGkasya tatpUrvatra vidyamAnatvAdaSTamAGkalopAtparakalayA gurubhAvAcca paJcamAGkApaMktikramo vidheya iti tathA ca paJcamasthAne // evamAkAraM rUpamekagurvastIti jJAnaM patAkAphalam / evamanyatrApi gurubhAvo jJAtavyaH / tathA paJcabhistrayodazAGke lupte'STAvavaziSyante te tu paJcAdho lekhyAH / tathA tribhistrayodazalope dazAvaziSyante te'STAdho lekhyAH / tathA dvAbhyAM trayodazalope dvAvavaziSyante / dvayorvidyamAnatvAt / parakalayA gururityuktazca dvitIyAMkamArabhya gurupaMktisaMcAraH / tato dvAbhyAmaSTabhizca tallope trayo vyadhaH / tata ekASTabhistallope catvAri tryadhaH / tataH paJca / tribhistallopAdavaziSTaH paJcamAMko vRtta eveti paJcabhibhyiAM ca tallope SaT caturNAmadhaH / paJcaikena tallope sapta / SaDadho dvitrilopo vRtta eveti ekastribhistallopena ca saptAdha iti dvigurusthAnAni SaT merAvuktatvAt / tathA trilope trigururUpamAna yeti tripaJcASTalope bhAgo.nAsti / dvitripaJcalopo'pyaSTAtmako vRtta eveti paJcadvyekalopo'pyaSTalopAtmako vRtta eveti ekadvitrilopo'pi vRtta eveti ekatryaSTabhirmilitvA jAtaidazamistallope kRte eko'vaziSTaH sa AdyasthAne / sarvagurvAtmakaM vaktavyam / SaNmAtrA patAkA / evamanyatrApi saptASTakalAnAM yathAkramaM patAkA jJAtavyeti dik / vANIbhUSaNe'pi varNapatAkAmuktvA 'ekaikamatra muktvA jJeyA mAtrApatAkApi' pAdAkulakaM chandaH // 49 atha samAdhasamaviSamajAtipadyavRttasyagurulaghujJAnaprakAramAha tathA ca sarvachandaHsu kati guravaH kati laghavaH iti prazne kRte pRSTaM chanda udbhAvitacatuSpadameva kalAH kRtvA tAsu kalAsu. chando'kSarasaMkhyAM labhet / tato'vaziSTAbhiH kalAbhirguruM jAnIta / gurujJAne sati parizeSAllaghu jAnIyAdityarthaH / dohA chandaH // atha varNamarkaTIM pAdAkulakacchandazcatuSTayenAha tatraikAkSarAdiSaDviMzatyakSarAvadhivarNaprastAreSu kati vRttAdayo bhavanti iti prazne kRte varNamarkaTikayA pratyuttaraM deyam / tadviracanaprakAro likhyate / chappantI SaTpaMktyA manoharAkArayA prastAraM kuru / tatraikAkSarAdiSaDviMzatyakSarasaMkhyayA koSThakaM dhAraya vidhehItyarthaH / tatra prathamapaMktau vRttapaMktau ekAdikAn SaDviMzatiparyantavarNAMstatsaMketarUpAnaGkAndhAraya / lijjasu gRhANa / vRttAnIti zeSaH / evaMkRte prathamA vRttapaMktiH siddhyati / atha dvitIyAM prabhedapaMkti sAdhayati-dosarIti / tato dvitIyAyAM prabhedapaMktau tadviguNAnpUrvasthApitavarNAdviguNAnprabhedasaMketarUpAnvyAdikAnaMkAtkRtvA dehItyarthaH / evaM kRte dvitIyA prabhedapaMktiH siddhyati / atha kramaprAptAmapi tRtIyAM mAtrApaMktimullaGghya tanmUlabhUtAM caturthI varNapaMkti sAdhayati-uppareti / atra sthitairityadhyAhAryam / tathA copari sthitaiH prathamapaMktisthitairekadvitryAdibhiraMkaidvitIyapaMktisthitAn dvicaturaSTAdikrameNa sthitAnaMkAn gaNayitvA gRhANa / punastAnevAMkAn dviguNitAndvyaSTacaturvizetyAdikrameNa caturthapaMktau likhitvA dehi sthApayetyarthaH / evaM kRte caturthI varNapaMktiH siddhyati / atha paJcamaSaSThapaMktyorgurulaghupaMktyoH pUraNopAyamudizati-cauThItyuttarArdhena / tatazcaturthapaMktisthitArdhAGkAnekacaturdvAdazAdikAnaGkAnpaGkAnpaJcamaSaSThapaMktyornibhramaM yathA syAttathA likha / caturthAGkAnpaJcamyAM likhitAnevA(kAnSaSThyAM likheti / evaM paJcamaSaSThapaMktI gurulaghurUpe siddhyataH / evaM paMktidvayaM sAdhayitvA athorvaritAM tRtIyAM mAtrApaMkti sAdhayati-tata: paJcamapaMktisthitAnekacaturdAdazAnAMzcaturthapaMktisthitAndvayaSTacaturviMzetyAdikAnAMzcaikIkRtya tridvAdazaTtriMzadAdirUpatAmApAdya tRtIyapaMktau melaya / ekIkRtya likhetyarthaH / evaM piGgalo jalpati / evaM kRte tRtIyA mAtrApaMktiH siddhyati / varNamarkaTIphalamAha-vitteti / ekAkSarAdIni vRttAnItyarthaH / prabhedAMstatprabhedAnmAtrAstattanmAtrAH varNAnguruMllaghUn / iti trayodazavarNamarkaTI / evamanyApi markaTI samunneyA sudhIbhirityalaM pallavitena / tena saMpannAn siddhAJjAnIhi / he lokAH, evamakSaramarkaTI jAnIta / yasyAM jJAtAyAM manasa Anando bhavati / atha ca ya enAM buddhyate sa eva vRttAdIni buddhyate nAnyaH / tato markaTIjAle hastI gajo ruddhyate / durgamatvAditi bhAvaH / zrIlakSmInAthabhaTTena nArAyaNatanubhUvA / varNamarkaTikA proktA paJcame pratyaye sthitA // atha mAtrAmarkaTIsapratijJamAhaatha tatraikamAtrAdiniravadhikamAtrAprastAreSu katikatijAtisambandhivRttAdayo bhavantIti prazne kRte mAtrAmarkaTikayA pratyuttaraM Page #227 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 202] prAkRtapaiMgalam deyamiti mAtrAmarkaTIviracanaprakAze likhyate-'yA piGgalena kavinA na nibaddhA Atmano granthe / tAM mAtrAmarkaTikAM lakSmInAthena viracitAM bhaNata // tatra tadviracanaprakAre sArdhena dvipatha chandasA prathamapaMktisAdhanopAyamAha-'mAtrAsaMkhyayA koSThaM kuru paMktiSaTkaM prastArayitvA / tatra tatra dvAdikAnAndhAraya prathamapaMktau vicArayitvA / / AdyAkSaM parityajya sarvapaMktimadhye / bho ziSya, svAbhimatamAtrAsaMkhyayA paMktiSaTkaM yathA syAttathA koSThakaM kuru prathamapaMktau vRttapaMktau yAvaditthaM krameNa vyAdikAnaGkAnsthApaya / sarvAsAM paMktInAM madhye prathamAeM prityjy| atraivaM ca pratibhAti sarvakoSTheSu prathamAGkatyAgo na sarvakoSThatyAgapara: kiM tu SaSThagurupaMktiprathamakoSThatyAgapara iti tatra gurorabhAvAt atazca saMpradAyAtpaJcasu koSThesu prathamAGkavinyAso'vazyaM kartavya eva / anyathA vakSyamANAGkavinyAsabhaGgApatteH / evaM kRte prathamA vRttapaMktiH siddhyatIti / atha dvitIyAM prabhedapaMkti: sAdhayati caramArdhena-'pUrvayugalasadRzAnAndhAraya dvitIyapaMktau vicaaryitvaa|' evamuktaM bhavati-ekadvitripaJcASTAdIzrRGkhalAbandhanyAyena kramato dhAraya / evaM kRte dvitIyaprabhedapaMktiH siddhyatIti / atha tRtIyAM mAtrApaMkti: sAdhayati-paDhameti / prathamapaMktisthitArkedvitIyAM paMktiH guNaya yo yo'Gko yatra patati taM tameva tRtIyapaMktau bhaNa / evaMkRte tRtIyA mAtrApaMkti siddhyatIti / dvipathAchandAMsi / atha kramaprAptAM caturthI varNapaMktimullaGghaya yugapadeva caturthaSaSThapaMktyoH sAdhanArthaM tanmUlabhUtAM prathamaM tAvatpaMktiH sAdhayati-paDhameti / tatra prathame dvitIyamaGkaM SaTSvapi paMktiSu prathamakoSThatyAgAdvitIyakoSThamevAtra prathama koSThakam / ato'sminneva dvitIyamaddhaM tadapekSayA dvitIyakoSThake ca paJcamAkaM dattvA tato bANadviguNaM daza tadviguNaM viMzatizcetyetau dvAvaGkI tRtIyacaturthayoH koSThayordattha / vinyasatetyarthaH / atha tatra paJcamakoSThapUraNaprakAramAha-kAUNeti / paJcamakoSThe sthitAndvyAdInaGkAneka-bhAvaM kRtvA ekIkRtya tasminnekIkRtAGke ekamadhikaM dattvA tatazca niSpanneSTatriMzatA pUrvApekSayA paJcamaM koSThakaM pUrNa kuru / atratyaSaSThakoSThapUraNaprakAramAha-tajjia iti / pUrvAsminvyAdike paJcakoSThakasthitAGke ekIkRte satyetasminpaJcamamakaM tyaktvA punastatraikamadhikaM dattvA pUrvajjAtenaikasaptatyA SaSThaM koSThaM paripUrNaM kuru / atha saptamakoSThakapUraNopAyamAha-kAUNeti / paJcapaMktisthitAnAM vyAdInAmekabhAvamaikyaM kRtvA teSu paJcamapaMktiM tyaktvA tatasteSvapi caikaM hitvA saptamakoSThaM triMzaduttareNa zatAGkena pUrNa kuruSveti zeSaH / aSTamakoSThapUraNaprakAramAhavyAditvAtsaptamapaMktisthitAnaGkAnekIkRtya teSvekacatvAriMzadadhikaM (zataM) parityajya jAtena paJcatriMzadadhikena zatadvayenASTamaM koSThaM paripUrNa kuru / navamakoSThapUraNaprakAramAha-vyAdikAnaSTapaMktisthitAnaGkAnekIkRtya teSu navatyata dUrIkuru / tato niSpanne viMzatyadhikacatuHzatAMkena navamakoSThapUraNaM kuru / dazamakoSThapUraNaprakAramAha / vyAdikAnnavapaDktisthitAnaGkAnekIkRtya teSu saptAzItyuttarazatAMkaM dUrIkuru / tato niSpannena catuzcatvAriMzadadhikasaptazatAGkena dazamaM koSThaM pUraya / evaM kRte caturthapaktigarbhA paJcamI laghupakti siddhyatIti saMkSepaH / "evaM niravadhimAtrAprastAre'GkaparamparA / bhavatIti tena kavinA na kRto'GkAnAM vistAraH // ' atha SaSThagurupaGktipUraNaprakAramAha-tatra gurusthAnIyaM prathamaM koSThakaM vihAya agrimakoSThe prathamamekAeM datvA paJcamapaGktisthitaidvitIyAdibhirakaiH SaSThI paGktiH pUraya / evaM kRte SaSThI gurupaktiH siddhyatIti / athorvaritacaturthapaMktipUraNaprakAramAha-kAUNeti / paJcamaSaSThipaMktisthitAndvaye kAdInaGkA-pratikoSThamekIkRtya caturthI paGkti pUraya / atra SaSThapaMktAvAdikoSThe'GkAbhAvAccaturthapaMktiprathamakoSThe prathamAGka eva dAtavyaH / evaM kRte caturthI varNapaMktiH siddhyatIti / atra laghugurupaMktipUraNaprakAraM sabIjaM suguptaM ca harizaMkaraH pAdAkulakadvayenAha "pahilepA~tI lahudui ANahu, soI le guru dusare jANahu / guru duNNA so mattA sekha, so lahu dusareM piGgala lekha / / ima paripATI lahuguru ANahu, gurulahu jori vaNNa puNa jANahu / mattAbhItara guru hi miTAvahu, tehu soM puNi vaNNaha jANahu // " laghupaMkteH prathamakoSThe dvitIyAGkamAnaya / atra prathamapadaM dvitIyakoSThameva lakSayati / SaTsvapi paGktiSu prathamakoSThatyAgAdekAGke gaNanAbhAvAttu gurukoSThAnupayogAcca / tameva dvitIyAGkamAdAya gurupaktedvitIyakoSThe Anayata / tatrApi dvitIyapadaM tRtIyakoSThaparaM jJAtavyam / atra guroH prathamakoSThe prathamAGka eva deyaH / dvitIyAGkasyAgre saMcAritatvAt / prathamakoSThe ekagurutvAcca / atha laghupaGktedvitIyakoSThe pUraNaprakAramAha-guruduNNeti / gurukoSThasthitAnaGkAndviguNIkRtya tatsamAnamAtrAkoSThasthiteSvaGkeSu .lopaya / taccheSAMkaM laghudvitIyakoSTheSu likheti piGgalo bhaNitavAn / tadyathA gurupaGktedvitIyakoSThe dvitIyAGkastadviguNazcaturthAGkastaM tatsamAnamAtrAkoSThasthe navamAGke lopaya / taccheSAMkA daza tAn laghudvitIyakoSThe likha / evamekagurudvitIyakoSThe paJcamAMkastadviguNaM daza tAMstatsamAnamAtrAkoSThasthe viMzatirUpe lopaya / taccheSAGkA daza tAn laghutRtIyakoSThe likha / anayA paripATyA yathecchaM lghupNktikossttaangkaangurupngktikossttaangkaaNshcaany| evaM laghupaMkti ca saMpAdyorvaritAM varNapaMktiH sAdhayati-gurulaghupaMktisthitAnaGkAnekIkRtya tatsamAnavarNapaMktikoSThakeSu yAvadicchaM likh| atha varNapaMktisAdhane prakArAntaramAha-matta iti / mAtrApaMktisthitAGkeSu tatsamAnagurupaMktisthitAnakAllopaya / taccheSAGkarapi varNapaMkti: siddhyatIti jAnIhi / iti guruNA gopito'pi mayA ziSyabodhAya vivicya prakAzitaH / evaM paMktiSaTkaM saMsAdhya mAtrAmarkaTIphalamAha-vittamiti / 'vRttaM bhedo mAtrA varNA laghukAstathA gurukAH / ete SaTpaMktikRtAH prastArA bhavanti vistArAH // ' mAtrAmarkaTImAhAtmyamAha-jattha iti / For Private & Personal use only Page #228 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pariziSTa (2) [203 yatra ca hastI avarudhyate badhyate cittaM ca sUtrasadRzam / tAM mAtrAM markaTikAM dRSTvA ca ko na badhyate sukaviH // ' ko nAsakto bhavatItyarthaH / etatkaraNaM kautukArthamityAha-naTTeti / 'naSToddiSTaM yathA vA meruyugalaM yathA patAkA vA / markaTikApi tathaiva kutUhalakAriNI bhaNitA / / uktamupasaMharati-iaiti / iti lakSmInAthakavinA racite rucire prabandhe'smin / pratyayapaJcakabandhaM pazyata chaMdasaH sarvasvam // ' 50 athaikAkSarAdiSaDviMzatyakSaraparyantaM samastavarNaprastArapiNDIbhUtasaMkhyAmAha 'aGkAnAM vAmato gatiH' iti nyAyena trayodaza koTayaH dvicatvAriMzallakSANisaptadazasahasrANi saptazatAni SaDviMzatizca / saMbhUyaikAkSarAdiSaDviMzatyakSarAvadhiprastArasya piNDasaMkhyetyarthaH / aGkato'pi 134217726 / 'ekadazazatasahasrAyutalakSaprayutakoTayaH kramazaH | arbudamabje kharvanikharvamahApadmazaGkavatasmAt // jaladhizcAntyaM madhyaM parArdhamitI dazaguNottarAH saMkhyAH / / ' ' 51 atha 'padyaM catuSpadI tacca vRttaM jAtiriti dvidhA / vRttamakSarasaMkhyAtaM jAtirmAtrAkRtA bhavet // iti prathamaM mAtrAkRtAM jAtimabhidhAsyan gAhUprabhRtInAM jAtInAM kalAgaNanAmuddezakameNAha catuSpaJcAzanmAtrA gAhU bhavati / gAthAyAH saptapaJcAzanmAtrA bhavanti / tathA vigAthA parAvRttya kriyate / mAtrAH paraM saptapaJcAzadeva / udgAthApi SaSTikalAH / gAthinyAzca dvASaSTikalAH / tathaiva parAvartate siMhiNI / mAtrA dvASaSTireva / tAni saptarUpANi anyonyaM caturmAtragaNAni bhavanti / skandhake catuHSaSTirmAtrA bhavanti / atra sarvatra sArdhasaptagaNAH skandhake tvaSTau gaNAH / raDDA chaMdaH / / 52 atha gAhU chandaH paramadhye daladvayamadhye meruyugalaM bhavati / daladvaye'pi SaSTho gaNa ekalaghvAtmako bhavatItyarthaH / meruriti laghornAma / etAdRzaM gAhUchaMdo bhavati / idamapyetasyodAharaNam / tathA ca vANIbhUSaNe-'gAthottaradalatulyaM pUrvadalaM bhavati yadi bAle / tAmiha phaNipatibhaNitAmupagIti varNayaMti budhAH // ' uTTavaNikA yathA-5s, su, 55, SI, 55, I, 55, 5, II, '', || I, ss, II, 55, I, 55, 5, 53 gAhUmudAharati-jahA-(yathA) candrazcandanahAra ete tAvadeva rUpaM svAtmanaH zvaityAbhimAnena prakAzayanti caNDezvarasya rAjJaH kIrtiryAvadAtmAnaM na darzayati / tato'pyetasya kItiratyantadhavaletyarthaH / gAhU nivRttA / 54 atha gAthA chandaH yasyAH prathama caraNe dvAdazamAtrAstathA dvitIye'STAdazabhiH saMyuktA bhavanti / yathA prathamaM tathA tRtIyaM dvAdazamAtram / yA caturthe caraNe paJcadazabhirmAtrAbhirbhUSitA bhavati sA gAthetyarthaH / bhUSaNe'pi-'AditRtIye dvAdaza dazASTamAtrA tRtIyacaraNe ca / turye paJcadaza syurgAtheyaM piGgalenoktA // ' prAkRte gAthA saMskRte Aryeti nAmabhedaH / idamapyudAharaNam / 55 gAthAmudAharati-jahA kasyAzcitkalahAntaritAyAH sakhIM prati vacanam / yena vinA na jIvyate sa kRtAparAdho'pyanunIyate / uktamarthamarthAntareNa dRDhIkartumAha-prApte'pi nagaradAhe bhaNa kasya na vallabho'gniH / api tu sarvasya / uTTavaNikA yathA-51, 51, sh, Is, I51, 55, 5I, ss, / , 55, 5, 1, 55, 5. 56 atha gAthAyAM gaNaniyamamAha atra catuSkalAH sapta gaNA dIrghAntA gurvantA ityarthaH / atra gaNo jagaNo bhavati nagaNalaghU vA bhavata iti niyamaH / iha viSame sthAne prathamatRtIyapaJcamasaptamasthAne jagaNo na bhavati / tathA gAthAyA dvitIye'rdhe'pi SaSThaM gaNamekalaghvAtmakaM vijAnIta / bhUSaNe'pi-'saptaturagA: sadIrghA: sadI? jagaNo dvijo()'thavA bhavati / SaSThaM laghUttaradale viSame jagaNo na gAthAyAH // ' gAthA chandaH // 57 sarvagAthAsu sAmAnyalakSaNamAhasarvasyA gAthAyAH saptapaJcAzanmAtrA bhavanti / tatra viveka:-pUrvArdhe triMzat saptaviMzatimAtrAH parArdhe ca / gAthA chandaH / 58 atha gAthAyAH saptaviMzatibhedeSu lakSmInAmnImAdyAM gAthAmupalakSayati yasyAM gAthAyAM saptaviMzati guravaH zlAghyAstisrazca rekhAstrayo laghavaH / pUrvArdhe SaSThajagaNarekhAdvayamuttarArdhe ca SaSThalaghvAtmakarekhAmAnaM militvA rekhAtrayaM yasyAM sA granthAnAM madhye AdhA triMzadakSarA saptaviMzatigurukalaghutrayavatI lakSmInAmadheyA bhavati / gAthA chandaH / / Page #229 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 22 garu 16 guru 204] prAkRtapaiMgalam 59 atha tatprazaMsApuraHsaraM bhedAnayanaprakAramAha triMzadakSarAM lakSmI gAthAM sarve kavipaNDitA vandante / abhivAdanapUrvaM stuvantItyarthaH / atra yadA ekaiko varNo hasati nyUnatvaM prApnoti dvau laghU vRddhi gacchatastadA saptaviMzatinAmAni kuruta / gAthA chandaH / / 60-61 athAdyAM lakSmImupalakSayanniva gAthAbhyAM nAmAnyuddizati atra prathamA gAthA saptaviMzatigurukarekhAtrayavatI triMzadakSarA lakSmI ekagurusena laghudvayavRddhayA gAthAyAH saptaviMzatibhedAH sphuTIkRtya pradarzyante-yathA27 guru 3 laghu 30 akSara lakSmIH / 26 guru 5 laghu 31 akSara RddhiH / 25 guru 7 laghu 32 akSara buddhiH / 9 laghu 33 akSara lajjA / 11 laghu 34 akSara vidyA / 13 laghu 35 akSara kSamA / 21 15 laghu 36 akSara dehI / 20 guru 17 laghu 37 akSara gaurI / 19 guru 19 laghu 38 akSara dhAtrI / 18 guru 21 laghu 39 akSara cUrNA / 17 guru 23 laghu 40 akSara chAyA / 25 laghu 41 akSara kAnti / 15 guru 27 laghu 42 akSara mhaamaayaa| 14 guru 29 laghu 43 akSara kIrtiH / 13 guru 31 laghu 44 akSara siddhiH / 12 guru 33 laghu 45 akSara maaninii| 11 guru 35 laghu 46 akSara rAmA / 37 laghu 47 akSara gAhinI / 39 laghu 48 akSara vizvA / 41 laghu 49 akSara vAsitA / 43 laghu 50 akSara zobhA / 45 laghu 51 akSara hariNI / 47 laghu 52 akSara cakrI / 49 laghu 53 akSara sArasI / 51 laghu 54 akSara kurarI / 53 laghu 55 akSara siNhii| 1 guru 55 laghu 56 akSara haMsI / ete saptaviMzatibhedAH / etAsAmudAharaNAni matkRtodAharaNamaJjaryAM krameNa draSTavyAni / 62 atha gAthApAThaprakAramupadizati prathamaM dvAdazamAtraM caraNaM haMsapadavanmantharaM yathA syAttathA paThyate / athavA 'paDhamaGghI' iti kvacitpAThaH / tatra prathamAMdhiM haMsagamanavatpaThedityarthaH dvitIyacaraNe siMhavikramo yAdRk tAdRk paThyate / tRtIyacaraNe gajavarasya lulitaM yathA gativizeSo bhavati tathA paThyate / caturthe'caraNe'hivarasya lulitaM gativizeSo yathA bhavati tathA paThyate / gAthA chandaH / 63 atha gaNabhedena gAthAyAH sAvasthAbhedaM doSamAhaekena jena jagaNena gAthA kulInA bhavati / jagaNasya nAyakaparyAyatvAditi bhAvaH / dvAbhyAM nAyakAbhyAM jagaNAbhyAM svayaMgrAhikA 4. 0930 mr. Page #230 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pariziSTa (2) [205 sukhagrAhyA bhavati / nAyakahInA raNDA bhavati / bahunAyakA gAthA vezyA bhavati / dvitIyArthaH spaSTaH / gAthA chandaH // 64 atha laghusaMkhyAbhedena gAthAyA varNabhedamAha trayodazavarNA laghukA yasyAM sA tadavadhikA viprA / brAhmaNI bhavatItyarthaH / ekaviMzatibhirlaghukaiH kSatriyA bhaNitA / saptaviMzatibhilaghukairgAthA vaizyA bhavati / zeSA tu UnatriMzadArabhya zeSairlaghukaiH zUdrA bhavati / gAthA chandaH / 65 viSamasthAnadattajagaNAyA gAthAyA doSamAha yA gAthA prathamatRtIyapaJcamasaptamasthAne nanu gurumadhyA jagaNayuktA bhavati gurviNIva guNarahitA sakalakAryakSamA sA gAthA doSaM prakAzayati / ato viSamasthAnasthanAyakA sA na karttavyetyarthaH / gAthA chandaH / gAthA nivRttA / 66 viggAhA chandaH vigAthAyAH pUrvArdhe saptaviMzatirmAtrA bhavanti / caramadale uttarArdhe nanu triMzanmAtrA bhavantIti jalpitaM piGgalena nAgena / gAthAdalavaiparItyena vigAthA bhavatItyarthaH / idamapyudAharaNam / bhUSaNe tu-'gAthA dvitIyaturyoM pAdau bhavatastu viparItau / seyaM bhavati vigAthA phaNinAyakapiGgalena saMproktA // ' iti / 67 vigAthAmudAharati jahA mAnavatI nAyikA prati dhRSTasya nAyakasya vacanam / yathA he mAnini, mAnaM parihara tyaja / prekSasva nIpasya kadambasya kusumaani| . yuSmatkRte kharahRdayo'tyantaM kaThorAzayaH kAmo'sminvarSAsamaye zeSapuSpANAmabhAvAt kila guTikAdhanurgRhNAti / atastyajanaM mAnamiti bhAvaH / atha vA tAdRzIM kAntakRtAnunayamagRhNatI nAyikA prati dUtyuktiH // uTTavaNikA yathA- 1, 5, 55, SI, IIS, I, 55, 5I, SI, SI, SI, us, I, , II, IIs, 5, vigAhA nivRttA // 68 athodgAthA chandaH pUrvArdhe uttarArdhe ca yatra mAtrAstriMzatsamyagbhaNitA / subhageti mAtrAvizeSaNam / sA piMgalakavidRSTA SaSTimAtrAGgA kalASaSTizarIrA udgAthA vRttA / atra sarvatrAvahaTTabhASAyAM liGgavyatyayaH prAtipadikanirdezo vA na doSAdhAyaka iti guravaH / idamapyudAharaNam / iyameva granthAntare AryAgItirityucyate / bhUSaNe tu-'gAthA dvitIyaturyAvaSTAdazamAtrako bhavataH / mAtrASaSTizarIrA proktA sA gItiriha hi phaNipatinA / / 69 udgAthAmudAharati-jahA cedipatAvanuraktA kAciddarzanotkalikAkulA kulavadhUkA nijasakhImAha-yannAmazravaNenApi sAtvikabhAvAvirbhAvAdazrupAtastadvadanadarzanamatidUrApAstamityutkalikAkulAhaM vIrasya cedipateH kathaM mukhaM prekSiSyAmIti sAmuktvAvAcaH (?) / uTTavaNikA yathA-'', ISI, 55, 55, Is, , 55, SI, , II, s, ss, us, I51, 55, 5, udgAthA nivRttA // 70 atha gAhinIsiMhinyau yatra pUrvArdhe prathamadale triMzanmAtrA bhavanti uttarArdhe caramadale dvAtriMzanmAtrAH saMbhUya dvASaSTiryatra bhavanti, piGgalaH prabhaNati mugdhe zRNu sA gAhinI chandaH / tadviparItAM sihinI satyaM bhaNa / kathayetyarthaH / atra pUrvArdhe dvAtriMzanmAtrA uttarArdhe ca triMzanmAtrA iti viparyayArthaH / vANIbhUSaNe'pi-'yadi gAthAturyapadaM viMzatimAtraM ca gAthinI bhavati / phaNipatipiGgalabhaNitaM tadviparItaM tu siMhinIvRttaM syAt // ' idamapyudAharaNam / 71 gAthinImudAharati-jahA saMgrAmayAtrAyAM caraNapatitAM patnI prati hammIravacanam-muJca sundari pAdam / vighnaM mA kurvityarthaH / he sumukhi, arpaya hasitvA mama khaDgam / khaDgagrahaNAnantaraM pratijAnIte-kalpayitvA chedayitvA mlecchazarIraM prekSate vadanAni yuSmAkaM dhruvaM hammIraH / anikRttamlecchazarIro bhavanmukhaM nAvalokayituM sahiSya iti bhAvaH // 72 siMhinImudAharati-jahA kazcitkavivikramAdityaM stauti / ayamartha :-ayaM kanakasya vRSTiM varSati, indrastAvajjalavRSTiH varSati / asau bhavanAni tapati sUryabimbaM bhuvanaM tapati / indraH sUryo vA divase jAgati, ayaM tu divAnizaM jAgradevAvatiSThata ityarthaH / uTTavaNikA.ubhayoryathA-1, SI, 55, 5 // // , || 1, 55, SI, SI, 50, 5s, II, s, ISII, ss, S, I I, I 1, 55, I, IIS, II, 55, Page #231 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 206] prAkRtapaiMgalam '''', 5055, I, I51, 55, 5, 1, gAhinIsiMhinyau nivRtte // 73 atha skandhakaM chandaH caturmAtrikA gaNA aSTau bhavanti pUrvArdhe uttarArdhe ca samarUpAH / daladvaye'pi militvA catuHSaSTimAtrakazarIraM skandhakaM vijAnIta / piGgalaH prabhaNati mugdhe / bahusaMbhedamaSTAviMzatiprabhedamityarthaH / bhUSaNe'pi-'skandhakamapi tatkathitaM yatra catuSkalagaNASTakenArdhaM syAt / tattulyamagrimadalaM bhavati catuHSaSTimAtrakazarIramidam // ' idamapyudAharaNam // 74 skandhakamudAharati-jahAuTTavaNikA yathA-55, 55, ||s, III, I, II, Is, us, ||ss, 55, ||s, SI, 55, 15, III, 5 // .. 75 atha skandhakasya vyApyavyApakabhAvena sarvagurukRtasyaikaguruhAse [laghudvayavRddhyA vASTAviMzatibhedAH / tAnuddizatihe vijJAH, zarabha-zeSa-zazadharA prAkRtakavayaH / muNahu jAnIta / aSTAviMzatiskandhakA iti / yathA30 guru 4 laghu 34 akSara nandaH / 6 laghu 35 akSara 8 laghu 36 akSara zeSaH / 10 laghu 37 akSara sAraGgaH / 12 laghu 38 akSara zivaH / 14 laghu 39 akSara brahmA / 16 laghu 40 akSara vAraNaH / 41 akSara varuNaH / 42 akSara nIlaH / 21 guru 22 laghu 43 akSara madanaH / 24 laghu 44 akSara tAlAGkaH / 26 laghu 45 akSara zekharaH / 28 laghu 46 akSara zaraH / 30 laghu 47 akSara gaganam / 32 laghu 48 akSara zarabhaH / 34 laghu 49 akSara vimatiH / 36 laghu 50 akSara kSIram / 51 akSara nagaram / 40 laghu 52 akSara naraH / 42 laghu 53 akSara snigdhaH / 44 laghu 54 akSara snehaH / 46 laghu 55 akSara madakalaH / 48 laghu 56 akSara bhUpAlaH / 50 laghu 57 akSara 52 laghu 58 akSara sarit / 54 laghu 59 akSara kumbhaH / 4 guru 56 laghu 60 akSara kalazaH / 3 guru 58 laghu 61 akSara zazI / ete'STAviMzatibhedAH / eSAmudAharaNAnyudAharaNamaJjaryAM draSTavyAni / tAlaGkinI chandaH // 20 laghu 38 laghu Page #232 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 76 aSTAviMzatibhedAnayanaprakAramAha ayamarthaH- catuHSaSTikalAtmake skandhake triMzadguravazcatvAro laghavastadA nandaH / evamanye'pi jJeyAH / SaSThe jagaNasyAvazyakatvAccatvAro laghavaH ityuktam / dohA chandaH // 77 athAdyaM nandamudAharati kacitkavI rAjAnaM divodAsaM stauti - yathA - candraH kundaM kAzaH hAraH kSIram trilocanaH zivaH kailAzaH yAvadyAvacchvetAni tAvaddhe kAzIza, te kIrtyA jitAni tadapekSayA te kIrtirdhavaletyarthaH / uTTavaNikA yathA - 55, 55, 55, 55, 55, 151, 35, 3511, SS, 55, 55, 55, 55, 151, 55, '' iti gAthAprakaraNam // | 78 atha dohA chandaH trayodazamAtrAH prathamacaraNe punardvitIyacaraNe ekAdaza punastRtIyacaraNe trayodaza punazcaturthacaraNe ekAdazaiva / dvipathAlakSaNametat / 79 dvipathAmudAharati kazcitkavivarezvaraM stauti-sustaruH kalpavRkSaH, surabhi kAmadhenuH sparzamaNizca ete prayo'pi nahi vIrezvarasamAnAH / eteSu kalpatarurvalkalamayaH, o atha ca kaThinatanuH kASThamayatvAt, kAmadhenuH pazuH vivekarahitA, sparzamaNiH pASANo jaDa eveti / ayaM ca mRduhRdayo vivecakaH sujJo vilakSaNasvabhAvaH / uTTavaNikAnakapuTe draSTavyA / 80 tathA dvipathAyAstrayoviMzatibhedAnekaikaguruAsena laghudrayavRddhayAha 81 trayoviMzatibhedAnayanaprakAramAha te yathA - 22 guru 21 guru 20 guru 19 guru 18 guru 17 guru 16 guru 15 guru 14 guru 13 guru guru 12 11 guru 10 guru 9 guru 8 guru 7 guru 6 guru 5 guru 4 guru 3 guru 2 guru pariziSTa (2) 26 akSara 27 akSara 28 akSara 29 akSara 30 akSara 31 akSara 32 akSara 33 akSara 34 akSara 35 akSara 36 akSara 37 akSara 38 akSara 39 akSara 40 akSara 34 laghu 41 akSara 36 laghu 42 akSara 38 laghu 43 akSara 40 laghu 44 akSara 42 laghu 45 akSara 44 laghu 46 akSara 1 guru 46 laghu 47 akSara 48 akSara 0 guru 48 laghu ete trayoviMzatibhedAH / etoSamudAharaNAnyudAharaNamaJjayaM draSTavyAni / dohA chandaH // 4 laghu 6 laghu 8 laghu 10 laghu 12 laghu 14 laghu 16 laghu 18 laghu 20 laghu 22 laghu 24 laghu 26 laghu 28 laghu 30 laghu 32 laghu iti trayoviMzatibhedAH / raGgA chandaH / bhramaraH / bhrAmaraH / zarabhaH / penaH / maNDUkaH / markaTaH / karabhaH / naraH / marAlaH / madakalaH / payodharaH / calaH / [207 vAnaraH / trikalaH / kacchapaH / matsyaH / zArdUlaH / ahivaH / vyAghraH / bir3Ala: / zunakaH / unduraH / sarvalaghuH sarpaH / Page #233 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 208] prAkRtapaiMgalam 82 atha bhramaraM prathamamudAharati-jahA (yathA)83 atha laghusaMkhyAbhedena dvipathAyA varNabhedamAha caturlaghumArabhya dvAdazalaghuparyantA dvipathA viprA brAhmaNI bhavati / tathA trayodazalaghukamArabhya dvAtriMzatyA laghukaiH kSatriyA bhnnitaa| trayoviMzatilaghukamArabhya dvAtriMzatyA laghukairvaizyA bhavati / yA itarA sA sarvA zUdrA bhavati / gAthA chandaH // 84 viSamacaraNasthajagaNAya doSamAha yasyA dohAyAH prathame tRtIye ca pAde Na nanu jagaNA dRzyante sA dohA cANDAlagRhasthiteva doSaM prakAzayati / yadvA prAkRte pUrvanipAtAniyamAdgRhasthitacANDAleva doSAvahA bhavati / gAthA chandaH // 85 dohAyAM gaNaniyamamAha SaTkalazcatuSkalastrikalazcAnayA rItyA trayo'mI gaNA viSame tRtIye ca caraNe patanti / same pAde tRtIye caturthe ca caraNe SaTkalacatuSkalasthApanAnantaramekAmeva kalAM nivRttAM kurvityarthaH / vANIbhUSaNe'pi 'SaTkalAturagau trikalamapi viSamapade vinidhehi / samapAdAnte caikakalamiti dohAmavadhehi // ' dohA NivvuttA (dohA nivRttA) / 86 aha rasiA (atha rasikA chandaH) prathamaM dvijavaragaNayozcaturthalaghukagaNayoryugalaM dhAraya / punarapi ca trilaghuko gaNaH patati / anena vidhinA bimbitAni SaTpadAni yatra tatra chandaH zobhate / yathA suzazI rajanyAM tathA rasiau rasikAnAM madhya etadekAdazakalaM chandaH / he mRganayane he gajagamane zobhate iti / bhUSaNe tu-lalitamiti nAmAntaram / yathA-dvijavarayugalamiha racaya, trilaghukagaNamiha kalaya, sulalita kalitarasapadi, sarasijamukhi bhavati yadi, jagati viditalalitamiti, varaphaNipatiriti vadati // ' idamapyudAharaNam // 87 rasikAmudAharati-jahA (yathA) kazcitkasyAcidagre'calanarapateH samarAGgaNAdapamAnamanuvarNayaMstatkaTakakSobhamupavarNayati-vimukhaM parAGmukhaM calito raNAdacalAkhyo'pi parihatya hayagajabalaM tadAnImeva malayanarapatirapi halahalita AkasmikasaMjAtasAdhvaso'bhUt / yasya yazastribhuvanaM pibati / vyApnotItyarthaH / atha ca vArANasInarapatirapi lulitaH parAGmukho babhUva / sakalasya lokasyopari yasya yazaH puSpitam / vikasitamityarthaH uTTavaNikA spaSTA / 88 arthatasya chandasa ukvaccheti nAmAntaramAha sarvalaghukaM rasikAchandaH AdikAvyamarthAtprathamaM bhedaM kRtvA 'ukkacchA' iti NAma kiu kRtam / chandovidbhiriti zeSaH / kIdRzam / lohaMgiNyAmetasyaivAparabhede chandasi sArabhUtam / utkRSTamityarthaH / atra ca yadA gururvardhate dvau laghU hasatastadA tattannAma vicAraya / dohA chandaH / 89 laghudvayahrAsenaikaguruvRddhyokkacchAyA aSTau bhedAstAnuddizati lohaMgiNI, haMsI, rekhA, tAlaGkiNI, kampiNI, gambhIrA, kAlI, kAlarudrANI, ityaSTAvukkacchAyA nAmAni / bhedA ityarthaH / gAhA chandaH // - 90 athASTabhedAnayanaprakAramAha lohaMgiNI sarvalaghukA / yatraiko gururbhavati sA hNsii| evaM laghudvayahrAsenaikaikaguruvRddhyA yannAma yatra tannAma tatra / atra sarvatra SaTSaSTimAtrAH / te yathA-66 mAtrA sarvalaghukA lohaMgiNI / 64 laghu 1 guru 66 mAtrA hNsii| 62 laghu 2 guru 66 mAtrA rekhA / 60 laghu 3 guru 66 mAtrA tAlaGkiNI / 58 laghu 4 guru 66 mAtrA kampiNI / 56 laghu 66 mAtrA gambhIrA / 54 laghu 6 guru 66 mAtrA kaalii| 52 laghu 7 guru 66 mAtrA klrudraannii| ete'STAvukkacchAyA bhedAH / gAhA chandaH // Focus Page #234 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pariziSTa (2) [209 78 laghu EEEEEEEEEE 12 laghu 91 atha rolAchandaH piGgalo brAhmaNo'bhavadyaH zeSanAgastena rolAkhyaM chando vivRtam / atra rolAcchandasi ekAdaza hArA guravo yojyante / ekaikaguruhAsenAnyo'nyo laghurvardhate / atra ca yathAkathaMcitpraticaraNaM caturviMzatiH kalAH kartavyA iti / vANIbhUSaNe'pi-'rolAvRttamavehi nAgapatipiGgalabhaNitaM, pratipadamiha caturadhikakalAviMzatiparigaNitam / ekAdazamadhiviratirakhilajanacittAharaNaM sulalitapadamadakAri vimalakavikaNThAbharaNam // ' iti / idamapyudAharaNam / / 92 rolAmudAhati-jahA (yathA) kazcitkavirvIrahammIraprayANamanuvarNayati-padabhareNa marditA dharaNistaraNiH sUryaH sthitastadA dhUlyA samAcchAditaH / 'taraNirathaH' iti vA / kamaThapRSThamadha: patitam / atibhArAdAdikUrmo'pyadhastAd gata iti bhAvaH / merumandarayorapi zira: kampitam yadA kopena calito hammIravIro gajayUthasuyuktastadA kRto hAkaSTAkandaH, mUcchitaM ca mlecchAnAmapi putrairiti / 93 yathAsyaikaikaguruhrAsena laghudvayavRddhyA trayodazabhedAstAnuddizatiyathA13 guru 70 laghu 96 mAtrA kundaH / 72 laghu 96 mAtrA karatalaH / 74 laghu 96 mAtrA meghaH / 76 laghu 96 mAtrA tAlAGkaH / 96 mAtrA kAlarudraH / 96 mAtrA kokilaH / 96 mAtrA kamalam / 96 mAtrA 86 laghu 96 mAtrA zaMbhuH / 88 laghu 96 mAtrA cAmaraH / 90 laghu 96 mAtrA gajezvaraH / 2 guru 92 laghu 96 mAtrA sahasrAkSaH / 1 guru 94 laghu 96 mAtrA zeSaH / iti trayodaza bhedAn bhaNati nAgarAjaH / phaNIzvaro jalpati / trayodazagurusaMkhyAmAnaya / ekAdaza gurUndattha / dvau dvau laghU praticaraNAbhiprAyeNApIti bhAvaH / athavA trayodazAkSareSu guruSu akSaramakSaramekaiko gururyadi patati laghudvayaM ca vardhate tadA tattannAma jAnIta / eteSAmudAharaNAni draSTavyAni / raDDA chandaH // 94 atha gandhA chandaH bhoH sujanAH, saptadazavarNAn prathamacaraNe bhaNata / tathA dvitIyacaraNe'STAdazabhirvaNairupalakSitA yamakayugacaraNA / yamakadvayayuktacaraNetyarthaH / etAdRzameva dvitIyadalaM kuruteti bhaNati piGgalaH / gandhAnA nAma rUpakaM paNDitajanacittaharaM bhavati / atra yamakatvAdralayoraikyamiti / vANIbhUSaNe'pyuktam, 'dazasaptavarNamiha racaya prathama caraNaM' dvitIyamaSTAdazakalitamiti hRdayaharaNam / Idazamuttara dalamapi hRdayasaMdhAnakaM, nAgapatipiGgalabhaNitamiti zRNu gandhAnakam // ' idamapyudAharaNam / / 95 punarapi ziSyabodhanAya gandhAnakameva spaSTIkRtyAha gandhAnAkhye chandasi saptadazAkSarANi sthApayata prathamacaraNe dvitIyacaraNe punaryamakaM datvASTAdazAkSarANyeva vijAnIta / dohA chandaH / / 96 gandhANAmudAharati kazcitkaviH karNanarapatiM stauti-karNe rAjani saGgrAmArthaM calati sati kUrmaH punarazaraNaH saMzcalati sthAnabhraSTo bhavati / tasmizcalati bhuvanabhayaMkarA mahI calati / mahyAM calantyAM mahIdharA mervAdayazcalanti / tathA ca sati tadAzritAH surajanA: devasaMghAzcalanti / 84 laghu . Page #235 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 210] prAkRtapaiMgalam evaM karNe calati dikcakaM calati / tathA tribhuvanaM calati / itatasto bhramatItyarthaH / uTTavaNikA yathA-51, 55, 5 // ml, s, SI, 55, / / / / , , 5, 11, 5s, I, II, Is, 51, 05; SIII, , Is, gandhANA nivRttA / 97 atha caupaiA chaMdA-atha catuSpadIchanda: catuSpadIchando bhaNati phaNIndraH / caturmAtrakAnsapta gaNAnpAde sagurUnkRtvA triMzanmAtrA dhRtvA catuHzatamazItizca niruktA / caturdA chandaHsu yojanIyamekaM na karaNIyam / ko jAnAtyenaM bhedam / kaviH piGgalo bhASate / mRganayane'mRtametat / ayamartha:-catuSpadIchandaH etatpadacatuSTayayuktamekaM caraNam, etAdRzapadacatuSTayaM tAdRzaM chanda ityabhiprAyaH / tatra caturmAtrikA: saptagaNA bhavanti, pAdAnte' ca sarvatra guru: kartavyaH / evaM ca triMzanmAtrAH pAde bhavantIti phalito'rthaH / evaM ca sati viMzatyadhika mAtrAzatakaM caraNacatuSTaye'pi bhavati / tatsarvamevaikameva caraNaM tadabhiprAyeNAtra mAtrANAM catuHzatI sAzItiniruktA, tadekalaM na kartavyaM catuzchandoyuktameva karttavyamiti / vANIbhUSaNe tu viMzatyuttaraM zatamAtrAtmakamevoktam-'caupaiyAvRttaM trizanmAnaM phaNipati piGgalagItaM, kuru saptaturaMgamamatihRdayaGgamamante gurumupanItam / yadi dazavasuravimizchandovidbhiH kriyate yatirabhirAmaM, sapadi zravasamaye nRpatiH kavaye vitarati saMsadi kAmam // ' idamapyudAharaNam / 98 granthagauravabhayAccatuSpadikAyAH pAdamekamudAharati-jahA (yathA) sa iti prasiddho bhavAnIkAnto yuSmabhyaM saMpadaM dadAtu / bahusukhaM ca karotu / sa kaH / yasya zIrSe gaGgA sphurati / yasyArdhAGge gaurI vasati / yena grIvAyAM paridhRtaH phaNihAraH / yazca kaNThasthitaviSaH / yasya pidhAnaM vAso dik / digambara ityarthaH / saMtAritastArakopadezAt saMsAro yena tathAbhUtaH / yazca kiraNAvalInAM dIptikadambAnAM kanda utpattisthAnam / 'yadbhAsA sarvamidaM bhAsate' iti zruteH / nandita Anandito harSayuktazcandro yasmin / yasya nayane bhAlasthatArtIyalocane analo jvalanaH sphuran / asti iti zeSaH / uTTavaNikA yathA-15, , 55, // s, , / , // 5, 5, 55, Is, 55, 05, 55, 51, 55, 5, 15, 15, 55, 05, 5 // , // I, s, s, ss, IIS, , // s, s, Is, 55, 5, caupaiyA nivRttA / 99 piGgalakavinA dvASaSTimAtrAkayA kRtvA atyutkaTaM ghattAnAmakaM chando dRSTam / atra caturmAtrikAn saptagaNAn dvayorapi pAdayostrIstrIllaghUnante dhRtvA bhaNa / ayamarthaH-ghattA dvipadI tatra catuSkalAH saptagaNAstrilaghvantAH / dvayorapi caraNayoH samuditA mAtrAzcatuHSaSTiH kartavyA iti / bhUSaNe'pi 'iha catuSkalagaNanirmitapadaM trilaghuvirAmaM bhavati yadi / nAgAdhipapiGgalabhaNitasumaGgalaghattAvRttamidaM dvipadi // ' idamapyudAharaNam // 100 etasyaiva savizrAmaM lakSaNAntaramAha prathame caraNe prathamaM dazasu mAtrAsu vizrAmaH / dvitIyasthale aSTasu / tRtIyasthale trayodazasu mAtrAsu viratiH / ityekatriMzatkalAtmakaH prathamazcaraNaH / evaM dvitIyo'pi / saMbhUya dvASaSTiH kalA ityarthaH / gAhU chandaH / / 101 ghattAmudAharati-jahA. (yathA) raNadakSaH saMgrAmakuzalaH, dakSasya hantA, jitakusumadhanvA jitakaMdarpaH / andhakasyAsurasya gandhasyApi vinAzakaraH / gaurInArImarghAne dhArayati yaH / tAdRzo'surabhayaMkaraH sa zaMbhuryuSmAnakSatu / uTTavaNikA yathA-15, ISI, ||s, MI, IIs, us, us, m, 55, IIS, I, II, IIS, I51, 55, III, ghattA nivRttA // 102 atha tribhedena ghattAnandamAha tatazchando ghattAnAma / sacchandaHsu kulena sAraM jAtizreSTham / mAtrAtmakamityarthaH / 'jAtirmAtrAkRtA bhavet' ityuktatvAt / tatkim / yatra prathamamekAdazasu mAtrAsu vizrAmaH / punarapi saptasu / tatastrayodazasu mAtrAsu vizrAmo bhavati / tatkIrtyA apAra:, apArakIrtirvA, nAgarAjaH piGgalo ghattAnandanAma kathayatIti yojanA / vANIbhUSaNe'pi-'ekAdazavizrAmi turagavizrAmi yadi ghattAvRttaM bhavati / chando ghattAnandamidamAnandakAri nAgapatiriti vadati // ' idamapyudAharaNam // 103 atraiva gaNaniyamamAha Adau SaTkalaM gaNaM sthApayatu / tatastrIMzcatuSkalAndattha / tadanantaraM paJcakalaM catuSkalayugalaM ca gaNaM datvA ghattAnandaM chando jAnIta / dohA chandaH / / Page #236 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pariziSTa (2) [211 104 ghattAnandamudAharati-jahA (yathA) yo vanditaH zIrSo gaGgayA / yena hato'naGgaH / yazcArdhA) parikaraM kalatraM dhRtavAn / ata eva yuvatijanacittaharaH / sa zivo jayatIti bhAvaH / kIdRzaH / duritazaGkAharaH / smaraNamAtra iti bhAvaH / punazca yaH zIrSasthitayApi gaGgayA vandita ityutkarSaH sUcitaH / punaryena anaGgaH kaMdarpo hataH / yastvadhikSipya hanyate sa pUrvaM lakSayA tADyata iti bhAvaH / punaH pazcAdarghAGge parikaradharaH pArvatI dhRtavAn uTTavaNikA yathA-551, 5, , , 551, I, II, 5ss, us, // I, II, 551, II, II, ghattA NivvuttA // 105 atha chappaa-(atha SaTpadacchandaH) itazca SaTpadaprakaraNamArabhyate-SaTpadaM chando vidagdhAH zRNuta / akSarasaMyuktam / ekAdazakalAsu tasya viratiH / tadanantaraM trayodazasu kalAsu vizrAmo nirdhamam / dve mAtre dhRtvA prathamaM tataH punazcatuzcatuSkalAH kriyante / madhyasthita eko gaNaH / evaM catuSkalAH paJca / heTTha caraNAnte sarvatra laghudvayaM dIyate / pazcAdullAlacaraNayorvAbhyAM paJcadazabhyAM viratiH / aSTAviMzatimAtrikau ca caraNau bhvtstau| atra sarvatrAnuktasthale urvaritakalAsu vizrAmasaMkhyA jJeyeti / evaM jAnIta / guNayantu SaTpadapade maduktalakSaNAdanyathAtra na kimapi bhavati / ayamarthaH-pUrva mAtrAdvayam / tatazcatuSkalAH paJca / adhastu mAtrAdvayam / evaM padacatuSTayaM vidheyam / anantaramullAlachandasi paJcadazasu mAtrAsu trayodazasu vizrAmaH tAdRzaM padadvayamaSTAviMzatikalAtmakam / evaM kAvyaM padacatuSTayena ullAlapadadvayena dvAbhyAM chandobhyAM SaTpadaM bhavati / idamapyudAharaNam / / 106 SaTpadamudAharati-jahA (yathA) kazcitkavirvIrahammIrasubhaTasya jajjalAkhyasya sotsAhaM pratijJAmupavarNayati-yathA mayA paridhRto dRDhaH saMnAhaH / turagopari saMnAhaM dattvA, bandhUn saMbhAvayitvA, eSo'haM raNe'vatIrNaH, sAhihammIravacanaM gRhItvA, uDupe'ntarikSe nabha:pathe bhramAmi / khaDgenAnena ripuzIrSANi prati kSayAmi / saMnAhenaiva saMnAhamapahastayitvA parvatAnapyAsphAlayAmi / hammIrakRte jajjalo rAjaputra evaM vadati / kopAnalamadhye'haM jvalAmi / sulatAnaH suratrANo'llAvadInaH (jallAladIndraH) tacchIrSe karavAlaM dattvA tyaktvA ca kalevaraM divaM calAmIti pratijJA karomIti jajjalasya vacanam / uTTavaNikA yathA-II 1, 55, ISI, SI, II, II, II, II, II, 55, III I, II, II I, III, 151, 15, 15, // , Is, // s, ISI, 50, 55, 0, 55, ISI, 55, III, 55, | I, II, I, II, ISI, IIS, II, 51, 551, 107 etasyaiva prakArAntareNa lakSaNamAha pade pade praticaraNAdhastAnnibaddhamAtrAzcaturviMzatiH kriyante / akSarADambaraH sadRza eva bhavati / ityamunA prakAreNa kRtaM chandaH zuddhaM bhaNyate / tatra gaNaniyamamAha-Adau SaTkalo gaNo bhavati / tatazcatvArazcatuSkalA niruktAH / dvikalaM cAnte sthApayantu / zeSakavinA tadvastviti nAmAntaraM niruktam / mAtrAsaMkhyAmAha-saMbhUya dvipaJcAzadadhikaM mAtrAzatakaM 152 jAnIta / ullAlena sahaiva gaNayantu / etena kAvyasya SaNNavatyA 96 ullAlasya SaTpaJcAzatA 56 saMbhUya dvipaJcAzadadhikaM zatamityarthaH / bhoH ziSyAH, kimiti granthagranthanaM kRtvA mriyadhvamiti / bhUSaNe'pi-'SaTkalayAdau tadanu catusturagaM parisaMtanu, zeSe dvikalaM kalaya catuSpadamevaM saMcinu, chandaH SaTpadanAma bhavati phaNinAyakagItam, rudre viratimupaiti tu patisukhakaramupanItam / ullAlayugalamatra ca bhavedaSTAviMzatikalamidam, zRNu paJcadaze viratisthitaM paThanAdapi guNagaNahitam / ' idamapyudAharaNam // 108 vastunAmakaM SaTpadamudAharati-jahA (yathA) yathA zAradaH zazibimbaH, yathA harahArahaMsasthitiH, yathA phullaM sitakamalam, yathA khaNDIkRtaH zrIkhaNDaH, yathA [gaGgA] kallolaH, yathojjvalIkRtaM raupyam, yathA dugdhavare mugdhaphenaH / 'phaphAi' ityanukaraNam / UrdhvaM gatvA sphurati / priyAtprApya prasAdadRSTiM puna: smitvA hasati yathA taruNIjanaH / tathA he caNDezvara, rAjJo varamantrin, tava kItiH sphurati / iti tathyaM pazya / haribrahmanAmako kavirbhaNati / kvacit 'puNu vihasi' iti sthale 'pilu Nihui' iti pAThaH, tatra dRSTi pAtayitvA arthAtpriye nibhRtaM yathA syAttathA hasatIti / uTTavaNikA yathA-15III, IIS, Is, ||S, II, II, ISSI, III I, IIs, us, ISI, II, IS51, 5s, ||s, 55, 5, II, I551, IS, I51, 55, // s, ||s, II, IIs, ss, III, III I, II, III, Is, Is, ||s, IS, I51, |S, II, SaTpadacchandaH khalu chandodvayena bhavati / kAvyapadacatuSTayenollAlapadadvayeneti / / 109 kAvyamAtrAlakSaNamAha- . AdAvante ca yatra SaTkalagaNo gaNadvayasthAne / madhye yatra turaMgamAzcatuSkalAstrayo gaNAH, tatra tRtIyo jagaNo bhavati / kiM / Page #237 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 212] prAkRtapaiMgalam vA vipragaNazcaturladhvAtmako gaNaH / tatkAvyaM chandaH / etallakSaNaM budhyasva / yadA kAvyAbhidheyameva chandaH kriyate tadaiva jagaNastutIyo bhavati / laghUllAlena samaM kriyate tadA na niyamaH / tatra ekAdazasu vizrAma ityAzayaH / dohA chandaH // 110 athAnantaraM laghudvayAsenaikaikaguruvRddhyA kAvyasya paJcacatvAriMzadbhedAn darzayiSyan sarvalaghukaM zakranAmakaM vRttamAha caturadhikAzcatvAriMzadgurava ekaikaguruvRddhikrameNa dAtavyAH / yadguruhInaM sarvalaghukaM tacchakanAmakaM chandaH / tato laghudvayAsena ekaikaguruvRddhyA nAmagrahaNaM kuruta / dohA chandaH / 111 zakamudAharati-jahA (yathA) kazcidbhaktaH zivaM prArthayate-yasya tava kare phaNipateH zeSasya valaya: kaMkaNaM vilasati / tanumadhye varataruNI pArvatI vilasati / nayane alikasthatArtIyalocane'nalo jvalati / gale ca garalaM vilasati / vimala: zasI niSkalaGkazcandro yasya tava zIrSe nivasati surasarinmandAkinI zirasi vasati / evaMvidha, he sakalajanaduritadalanakara, zazidhara, he hara, mama duritaM hara / atha ca atulamabhayavaraM hasitvA vitara / yenAhaM kRtakRtyo bhaveyamiti bhAvaH / atra praticaraNaM caturviMzatiH kalAH saMbhUya SaNNavatyo mAtrAH 96 jJAtavyAH / viratirekAdaze trayodaze ca / laghukaM zakranAmakaM chandaH / / 112 punaH saukaryArthaM sAvadhikaM bhedamAha yathA yathA valayo gururvardhate tathA tathA nAmAni bhedAn kuru / zaMbhumArabhya gaNabhRGgamavadhIkRtya gaNaya / catuzcatvAriMzannAmAni jAnIhi / dohA chandaH // 113, 114 nAmAnyevAha-jahA (yathA)yAni guruvRddhyA nAmAni tAni / kathyante iti zeSaH / yathA0 guru 96 laghu zakaH / 94 laghu zaMbhu / 92 laghu sUryaH / 90 laghu gaNDaH / 88 laghu skandhaH / 86 laghu vijayaH / 84 laghu darpaH / 82 laghu tAlAGkaH / 80 laghu samaraH / 78 laghu siMhaH / 10 guru 76 laghu zeSaH / 11 guru 74 laghu uttejAH / 72 laghu pratipakSaH / 70 laghu paridharmaH / 68 laghu marAlaH / 66 laghu mRgendraH / 64 laghu daNDaH / 62 laghu markaTaH / 60 laghu madanaH / mahArASTra: / vasantaH / 21 guru 54 laghu kaNThaH / 22 guru 52 laghu mayUraH / arm3w, vo 58 laghu 56 laghu Page #238 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 23 guru 24 guru 25 guru 26 guru 27 guru 28 guru 29 guru 30 guru 31 guru 32 guru 33 guru 50 laghu 48 laghu 46 laghu 44 laghu 42 laghu 40 laghu pariziSTa (2) bandhaH / bhramaraH / dvitIyo mahArASTraH / balabhadraH / rAjA / valitaH / rAmaH / manthAnaH / balI / mohaH / sahasrAkSaH / bAlaH / dRptaH / 38 laghu 36 laghu 34 laghu 32 laghu 30 laghu 34 guru 28 laghu 35 guru 26 laghu 36 guru 24 laghu 37 guru 22 laghu 38 guru 20 laghu 39 guru 18 laghu 40 guru 16 laghu 41 guru 14 laghu 42 guru 12 laghu 43 guru 10 laghu 44 guru 8 laghu eteSu catuzcatvAriMzadbhedAH zakreNa saha paJcacatvAriMzadvAstUkAparanAmnaH kAvyasya / he mugdhe, chandaH prabandhaH chandasAM prakarSeNa bandho yasmAt evaMvidhaH piGgalanAgo jalpati / idaM prAkRtasUtram / zarabhaH / dambhaH / ahaH / UddambhaH / valitAGkaH / turaMga: 1 hariNaH / andhaH / bhRGgaH / [ 213 115 punastAmeva saMkhyAmAha vAstukAparanAmni kAvyAkhye chandasi zakrAdayaH paJcacatvAriMzacchandobhedA vijRmbhante iti piGgalaH kaviruddhA sAkSAtkathayati / hariharabrahmabhirapi na calati / tairapyanyathAkartuM na zakyata ityarthaH / dohA chandaH / eteSAmudAharaNAnyudAharaNamaJjaryAmavagantavyAni // 116 atha SaTpadasya kAvyasya doSAnAha pade caraNe azuddhaH prAkRtavyAkaraNaduSTaH paMgurityabhidhIyate / hInamAtrayA khaJjo bhaNyate / mAtrAdhiko vAtulaH / tena zUnyaM phalaM karNena zrUyate / tathA jhakAralakArAbhyAM varjito badhira ityabhidhIyate / upamAdyalaMkArarahito'ndho'bhidhIyate / uTTavaNikAyAM yadA paJcakalastrikalo vA bhavati tadA vUlaH / mUka ityarthaH / arthena vinA durbalaH kathyate / haThAkRSTakaThorAkSaraiH DeraH / kekara ityarthaH / zleSAdiguNa rahitaH kANaH / sarvairaMgaiH zuddhaH samarUpaguNaH SaTpadacchandaH / / 117 atha laghusaMkhyAbhedena varNamupadizan pratipadamAtrAsaMkhyAM piNDasaMkhyAM ca kathayan SaTpadasyApyekasaptatirbhavantItyAhadvAtrizallaghubhirvipro bhavati / tato dvicatvAriMzadbhirlaghukaiH SaTpadaM kSatriyo bhavati / tato'STacatvAriMzadavadhikairvaizyo bhavati / urvaritaiH zeSaiH zUdro bhavati / iti taM salahijjasu suzlAghyaM kuru / ullAlarahitAyAzcatuSpadyAH pade caturadhikaH viMzatimAtrAH sthApaya / evaM ca piNDasaMkhyAM mAtrASaNNavatirUpAM pAdacatuSTaye sthApaya / tatazca paJcacatvAriMzannAmabhiH kAvyalakSaNaM kuru / athollAsacchandasaH SaDviMzati gurUnekIkRtya pAdadvayAbhyAM SaTpadaM jAnIta / tathA ca SaTpadasyApi ekasaptatati nAmnAni parizRNu / paJcacatvAriMzannAmAni kAvyasya, SaDviMzatirullAlAyA saMbhUya ekasaptatiriti / SaTpadI chandaH // Page #239 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 214] prAkRtapaiMgalam 118 athollAlAlakSaNam prathamaM turaMgamAstrayazcatuSkalagaNAstrayaH, tatastrikalaH, tadanantaraM SaTkalaH, tataH catuSkalaH, tatastrikalaH, saMbhUyASTAviMzatiH kalAH prathamacaraNe / evamullAlAmuTTavaNikayA saMkSiptAM kurvantu / tathA ca dvAbhyAM dalAbhyAM SaTpaJcAzanmAtrA bhavanti / dohAcchandaH // 119 atha zAlmalIprastAraM darzayiSyaMstatra pUrva sarvagurubhedamudAharati-jahA (yathA) yasya zivasya jAyA pArvatI ardhAGge / tiSThatIti zeSaH / yasya zIrSe gaGgA luThati / kIdRzI / sarvAzA: pUrayantI / duHkhAni troTayantI / yasya nAgarAjo hAraH / yasya digvAso'ntaH / digeva vAsaso vastrasyA'nto'JcalaM yasya / yasya saGge vetAlAH / tiSThantIti zeSaH / pizAcasahacara ityarthaH / duSTAnnAzayan utsAhena nRtyan tANDavaM kurvan, tAlairbhUmiH kampitA yena / atha ca yasmin dRSTe mokSa: sa zivo yuSmAkaM sukhado'stu // 120 athaikasaptatibhedAnayanaprakAramAha catuzcatvAriMzadguravaH kAvyasya, SaDviMzatirullAlAyAH saMbhUya saptatiH / teSu yadaikaikakrameNa gururhasati, laghudvayaM vardhate tadA saptatisaMkhyAkA bhedA bhavanti / sarvazeSe ca sarvalaghvAtmakamekam / evamekasaptatiprastAraH / dohA chandaH // 121 tadevAha ajayanAmniSaTpade TyazItyakSarANi / tatra vivekaH-saptatirguravaH, ravisaMkhyAkA rekhA laghavaH, tato yAvadvipaJcAzadadhikazatAkSaraM tAvadekaikamakSaraM sarvalaghuprabhedAntaM vardhate / ekogururhasati / laghudvayaM vardhate / anyathA paripATyA yAvatsarvalaghurbhavettAvallaghukAn dehi / iti prathamo bhedaH / 121, 123 atha tAnudAharati yathA 3 70 guru 69 guru 68 guru 12 laghu 14 laghu 16 laghu 18 laghu 20 laghu ajayaH / vijayaH / baliH / karNaH / vIraH / vetAlaH / bRhannalaH / markaTaH / 22 laghu 24 laghu 26 laghu 28 laghu 30 laghu 32 laghu haraH / brahmA / 34 laghu 82 akSara 83 akSara 84 akSara 85 akSara 86 akSara 87 akSara 88 akSara 89 akSara 90 akSara 91 akSara 92 akSara 63 akSara 94 akSara 95 akSara 96 akSara 97 akSara 98 akSara 99 akSara 100 akSara 101 akSara 102 akSara 103 akSara 36 laghu 38 laghu 40 laghu 42 laghu 44 laghu 46 laghu 48 laghu 50 laghu 52 laghu 54 laghu candanam / zubhaMkaraH / zvA / siMhaH / zArdUlaH / kUrmaH / kokilaH / kharaH / kuJjaraH / madanaH / Page #240 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pariziSTa (2) [215 56 laghu 58 laghu 60 laghu 62 laghu matsyaH / tAlAGkaH / zeSaH / sAraGgaH / payodharaH / 64 laghu 66 laghu yeongyeong yeoggyeongyeoggyeossyeong yeong yeong yeogg yeogg yeogg yeong yeong laghu 72 laghu 74 laghu 76 laghu 78 laghu 80 laghu 82 laghu 84 laghu 86 laghu 88 laghu 90 laghu 34 guru 32 guru 31 guru . 30 guru 28 guru 104 akSara 105 akSara 106 akSara 107 akSara 108 akSara 109 akSara 110 akSara 111 akSara 112 akSara 113 akSara 114 akSara 115 akSara 116 akSara 117 akSara 118 akSara 119 akSara .120 akSara 121 akSara 122 akSara 123 akSara 124 akSara 125 akSara 126 akSara 127 akSara - 128 akSara 129 akSara 130 akSara 131 akSara 132 akSara 133 akSara 134 akSara 135 akSara * 136 akSara 137 akSara 138 akSara 139 akSara 140 akSara 141 akSara 142 akSara 143 akSara 144 akSara 145 akSara 94 laghu 96 laghu . 98 laghu 100 laghu 102 laghu 104 laghu 106 laghu 108 laghu 110 laghu 112 laghu 114 laghu 116 laghu 118 laghu 120 laghu 122 laghu 124 laghu 126 laghu 128 laghu 130 laghu 132 laghu 134 laghu 136 laghu 138 laghu kamalam / vAraNaH / zarabhaH / jaGgamaH / dyutISTam / dAtA / shrH| suzaraH / samaraH / sArasaH / zAradaH / meruH / madakaraH / madaH / siddhiH / buddhiH / karatalam / kamalAkaraH / dhavalaH / manaH / dhruvaH / kanakam / kRSNaH / raJjanam / meghakaraH / grISmaH / garuDaH / zazIH / sUryaH / zalyaH / navaraGgaH / manoharaH / gaganam / ratnam / naraH / hIraH / 18 guru 17 guru 16 guru 15 guru 14 guru 13 guru 12 guru 11 guru 10 guru 9 guru guru 7 guru Page #241 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 216] 140 laghu 142 laghu 144 laghu 146 laghu 148 laghu prAkRtapaiMgalam 146 akSara 147 akSara 148 akSara 149 akSara 150 akSara 6 guru 5 guru 4 guru 3 guru 2 guru 1 guru 0 guru iti jJAtvA manasi vicArayitvA nAgarAjaH piGgalaH kathayati / ityekasaptatiH SaTpadAnAM nAmAni / chandaskAraH prastArya labhate / nAmabhedAniti zeSaH // 150 laghu 152 laghu 151 akSara 152 akSara (152 mAtrA) bhramaraH / zekharaH / kusumAkaraH / dIpaH / zaMkhaH / vasuH / zabdaH / 124 SaTpadachandasi nAmasaMkhyAnayanaprakArAntaramAha yAvantaH sarve laghavo bhavanti / dvipaJcAzadadhikazatakalA ityarthaH / tAsu kalAsvardhaM visarjaya / avaziSTA SaTsaptatiH / tAsvapi zarasaMkhyAM visarjaya / evaM sati yAvatyo'vaziSyante / prakRte ekasaptatiH / etatpramANANi nAmAnIti dohAchaMdaH / eteSAmudAharaNAnyudAharaNamaJjarIto'vagantavyAni krameNa / SaTpadaM nivRttam // 125 atha pajjhaDiA (atha pajjaTikA chandaH) - caturmAtrikAMzcaturo gaNAMzcatuH sthAne catuzcaraNe sthApayitvA niyamena payodharaM catuSkalaM caturthaM sthApayitvA / evaM padacatuSTayena catuHSaSTibhiH (STyA) mAtrAbhiH pajjaTikA bhavati / yathA induzcandramAH SoDazakalAbhiramRtaM kSarati tathA SoDazamAtrAbhirekacaraNo'syAH pIyUSavarSI bhavatIti bhAvaH / tathA sati SoDazakalaiva pajjaTikAnAmakaM chando niSpAdyate iti / bhUSaNe'pyuktam- 'catvAri catuSkalAni dehi, tatrApi jagaNamaMte vidhehi / bhaNitA phaNinAyakapiGgalena, pajjaTikeyaM SoDazakalena / ' idamapyudAharaNam // * 126 pajjaTikAmudAharati- jahA (yathA) - kazcitkaviH karNaM stauti - karNasya parAkramaM ko'pi budhyate / api tu na ko'pi / yena gaJjito gauDAdhipatiH / yasya bhana uddaNDa udgatadaNDo'pi uTTaiso utkalezaH palAyitaH / guruvikramo yasyaivaM vikrama jitaH / tasmAtkastava parAkramaM jAnIyAditi bhAvaH / uTTavaNikA yathA - 55, 15, 511, 151, 55, 151, III 1, 151, 15, 15, III 1, 151, 55, 15, 15, 15 127 athADillAchandaH atra SoDazamAtrAH pAde labhyante / dvayorapi dalayoryamakau bhavata iti kalayA bhavati / na payodharaH jagaNaH kathamapi / anteSu caturSvapi caraNeSu supriyo laghudvayAtmako gaNo bhavati yatra tacchando'DillAnAmakamityarthaH / bhUSaNe'pyuktam- 'chandasi SoDazakale vilAsini, pratipadamante yamakavilAsini / aDillanAmapayodharadhAriNi, zeSe niyata laghudvayadhAriNi // idamapyudAharaNam / 128 tAmudAharati- jahA (yathA) - yena karNena [A]sAvarI dezaH mArgaNebhyo dattaH / yena ca susthiraM DAhararAjyaM pArvatIyAnvijitya gRhItam / yena ca kAlaMjare durge kIrtiH sthApitA / yena ca dhanamAvarjya dharmArthamevArpitamarthibhyaH / sa karNo jayatIti vAkyazeSaH // uTTavaNikA yathA - IIS, SI, 55, SII, SII, SII, 55, 511, 55, III, 55, 5II, IIS, SI, SII, SI 129 atha pAdAkulakaM chandaH yatra laghUnAM gurUNAM vA eko'pi niyamo nAsti / pade pade uttamarekhA bhavanti / antarAntarA laghurguruzca bhavatItyarthaH / atha ca sukaveH phaNIndrasya piMgalasya kaNThavalayaM kaNThAbharaNaM SoDazamAtraM pAdAkulakaM chando bhavatIti / bhUSaNe'pi - akSaragurulaghuniyamavirahitaM, bhujagarAjapiMgalaparibhaNitam / bhavati sugumphitaSoDazakalakaM, vANIbhUSaNa pAdAkulakam / / ' idamapyudAharaNam / For Private Personal Use Only 130 tadudAharati- jahA (yathA) - kasyacidvidUSakasya vacanam - seramAtraM yadi prApyate ghRtaM tathA maNDakAn viMzatiM pacAmi nityam / tatra TaGkamAtraM yadi saindhavaM lavaNaM prAptaM tadA ya evAhaM raGkaH sa evAhaM rAjA / uTTavaNikA yathA - SIS II | SSS SSS || 5 || || || || || |555 yathA vA - malayapavanahRtakusumaparAgaH, parabhRtanibhRtaraNitavanabhAgaH / ciratarasaMcitamAnadurantaH, kasya na mudamupanayati vasantaH // ' Page #242 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pariziSTa (2) [217 131 atha caubolAchanda:SoDazamAtrAbhiTThauM caraNau prathamatRtIyako pramANayata / dvitIye caturthe caraNe ca caturdazamAtrAH / evaM SaSTimAtrAbhizcatuSpadaM jAnIta / / 132 caubolAmudAharati kasyAMcittaruNyAmAsaktasya [kasyacit] vacanam-he dhaNi he vanite, mattamataGgajagAmini, he khaJjanalocane, he candramukhi, yatazcaJcalamidaM yauvanaM hastasthitajalamiva gacchanna jAnAsi / ataH chailebhya asmadAdiviTebhyaH kuto na samarpayasi / aho te bhrama iti bhAvaH // uTTavaNikA yathA-||||||||||s, ISISI, || 133 atha raDDAchandaH prathame pade paJcadaza mAtrA viracaya / pade dvitIye dvAdaza / tRtIyasthAne paJcadazamAtrA jAnIta / caturthe ekAdazamAtrAH / paJcame paJcadazamAtrA Anayantu / evaM paJcapadeSu aSTaSaSTiM mAtrA pUrayantu / agre dohAM dattha / rAjaseno nAma rAjA suprasiddhAmimAM raDDAM bhaNati / idmpyudaahrnnm| 134 etasyA eva gaNaniyamamAha viSame pade prathamatRtIyapaJcame prathamaM trikalaM sthApayantu / tatastrayaH padAtayaH catuSkalagaNAH kriyantAm / atra prathamapAdasyAnte narendro bhagaNaH / kiMvA vipragaNaM caturladhvAtmako bhavati / tato'paratra same dvitIye caturthe ca dve mAtre prathamato datvA trayaH padAtayaH catuSkalAstrayogaNAH, pUrvasthApitamAtrAdvayena saha kartavyA ityarthaH / sarveSu padeSu laghumante visarjayantu / caturthe caraNe vicArayitvA kAryaH / uTTavaNikAM vidhAya turIyacaraNe ekaM laghumAkRSya gRhNantu / tena caturthe caraNe ekAdazaiva kalAH / atastRtIyo gaNastrikalastriladhvAtmako bhavati, ityevaM paJcasu pAdeSu uTTavaNikAM kRtvA aSTaSaSTimAtrAzca pUrayitvA vastubhUtaM tacchandaso nAma piMgalaH karoti / 'vastu' ipyetasyaiva nAmAntaram / vApAM (?) sthApayitvA doSahInaM dohAcaraNaM rAjaseno nAma rAjA raDDAmiti bhaNati / SaTpadIcchandaH / / 135 tAmudAharati-jahA (yathA) kAcitproSitabhartakA samAgataM vasantamavalokyAtmAnaM zocati-yathA he sakhi, madhukaro bhramaro bhramati / sphuTitamaravindam / vikasitamityarthaH / navakiMzukakAnanaM ca puSpitam / atha ca sarvadeze pikaH paJcamaM kUjati / zItalapavano malayAnila: malayakuharasthanavavallImabhinavalatAM prerayitvA laghu mandaM vahati / evaM vasante jAte sati cittaM ca manobhavazaro hanti / dUre digantare kAntaH / kathamidAnImAtmAnaM sthApayiSyAmi / evaM patitaM durantaM duHkhamiti / etasyA evAnyatra navapadamiti nAmAntaram / uTTavaNikA yathAIII, III I, II, ISI, IIs, ISI, III I, SI, II, ISI, SI, I, II I, III, III, I // , 151, 5I, SIS, II, III, SIS, // 7, I, Is, s, , , is, 136 arthatasya chandasaH saptabhedA bhavantIti nAmatastAnuddizati karabhI, nandA, mohinI, cArusenA, bhadrA, rAjasenA, tAlakinI iti priye sapta bhedA vastvaparanAmakaraDDAcchandaso niSpannAH / dohAcchandaH // 137 teSAM lakSaNamAha prathamatRtIyapaJcamapadeSu yasyAstrayodaza mAtrAH / atha ca dvitIyacaturthayorekAdaza mAtrAH / evaM paJca padAni, etadagre dohA yasyAstAM karabhI bhaNati / dohAcchandaH // 138 yasyAH prathamatRtIyapaJcamapAdeSu caturdaza mAtrA / dvitIyacaturthayorekAdaza, tAM vicArya dohAM ca datvA nandA bhaNati / dohAcchandaH // 139 prathamatRtIyapaJcamapadeSu nava daza UnaviMzatirmAtrAH yasyA dvicaturthe ekAdaza / agre dohA yatra tAM mohinI jAnIhi / dohAcchandaH // 140 prathamatRtIyapaJcamapadeSu mAtrAH paJcadaza / dvitIyacaturthayorekAdaza / sadohAM tAM cArusenAM jAnIhi / dohAcchandaH / / 141 prathamatRtIyapaJcamapadeSu paJcadaza / dvitIyacaturthayodaza mAtrA datvA dohAM bhadrAnAmnI kathaya / dohAcchandaH / 142 prathamatRtIyapaJcamapadeSu paJcadaza mAtrAH, dvitIye dvAdaza, caturthe ekAdaza, tasyAnte dohA, tAM rAjasenAM bhaNa // 143 prathamatRtIyapaJcamapadeSu SoDaza mAtrA:, dvitIye dvAdaza, caturthe ekAdaza, ante dohA yasyAstAM tAlaGkinI bhaNeti / Page #243 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 218] prAkRtapaiMgalam eteSAmudAharaNAni subuddhibhiH svayamUhyAni / iti raDDAprakaraNam / 144 atha padmAvatI chandaH yasyAH sthAne sthAne caturdhvapi caraNeSu caturmAtrikAzcatuSkalA gaNA aSTau bhavanti / tAM padmAvatI bhaNa / ke ke gaNA ityAhakarNaH gurudvayAtmako gaNaH / karatala: gurvantazcatuSkalaH / vipraH caturladhvAtmako gaNaH / caraNaH AdigururbhagaNAkhyaH / dhruvaM nizcitam / eta eva gaNAH paurvAparyeNa vasusaMkhyAkAH pAde pAde utkRSTAH kAryAH / atra 'dhruvadhammo' iti kvacitpAThaH / tatra dharmo yudhiSThiraH, tena kuntiputratvAdgurudvayaM vivakSitam / atra yadi payodharo jagaNaH patati tadA kimiyaM manoharA, (manoharA) na bhavatItyarthaH / atha ca yasya kavitvaM kriyate tasya nAyakasya tathA guNaM pIDayati, pitaraM trAsayati, kavitvasya pitA kavireva vivRNoti-kavimudrAsayati, tasmAdatra chandasi ayaM jagaNazcaNDAlacaritraH sarvathA tyAjyaH / uktaM ca bhUSaNe-'yadyaSTacatuSkalagaNanirmitapadakarapadakarNadvijavihitA, sA padmAvatikA vibudhasumahitA jagaNavirahitA sukavihitA / iha dazavasubhuvanairbhavati virAmaH / sakalAbhimataphalAya tadA, phaNinAyakapiGgalabhaNitasumaGgalarasikamana:saMvihitamadA // ' 145 padmAvatImudAharati-jahA (yathA) kazcitkavi: kAzIzvarasya rAjJo vijayaprayANamanuvarNayati-vaMgA vaMzadezIyA bhayena palAyitAH / atha ca kaliMgAH kaliMgadezasthAH te'pi bhagnAH / tailaMgA api raNaM tyaktvA calitAH / dhRSTA mahArASTrAH / ekatrIbhUya lagnAH kASThAH / lagnAH diza ityarthaH / saurASTrA: bhayenAgatya pAde patitAH / atha ca campAraNyadezIyAnAM kampo jAtaH / pArvatIyA utthI utthI uparyupari jIvAnAM manuSyANAM hare gRhe eva jhampA nilInAH / jIvagRhe gopyasthale jhampA nilInA iti vA / etatpratApatapanabhayAdulUkA iva sthitA ityarthaH / uTTavaNikA yathA-us, us, 55, us, ss, ss, IIs, Is, Is, ss, ss, ||s, ss, ss, us, us, 55, ||s, 55, 05, 55, 55, ss, Is, 146 atha kuNDalikAchandaH prathamaM dvipathAlakSaNaM paThitvA kAvyenArdhaM niruktvA kuMDalikAM jAnIta / kIdRzIm / ullAlena saMyuktAm / ullAlanameva ullAla: parAvartanaM, tena yuktameva padaM punaH paThedityarthaH / nanu SaTvadavadullAlena chandasA yuktAmiti, tasmAt siMhAvalokananyAyena nikaTavartinA padena zuddhaM yamakaM zlAghyate / tatrASTasu padeSu kiyatyo mAtrA ityAkAkSAyAmAha-catuzcatvAriMzadadhikaM zataM mAtrA yatra bhavanti / sukavinA dRDho bandhaH kathyate / dohAyA aSTacatvAriMzat, kAvyasya SaNNavatimilitvA catuzcatvAriMzadadhikazataM kalA: tanubhUSaNazobhA yasyAstAM kuNDalikAM muNahu jAnIta / etenASTapadI kuNDaliketi tAtparyArthaH / tathA coktaM bhUSaNe kuNDalikA sA kathyate prathama dohA yatra / bhelAcaraNacatuSTayaM prabhavati niyataM tatra // prabhavati niyataM tatra padaM prati sulalitayamakam / aSTapadI sA bhavati vividhakavikauzalagamakam // aSTapadI sA bhavati sukhitapaNDitamaNDalikA / kuNDalinAyakabhaNitavibudhakarNe kuNDalikA // ' idamapyudAharaNam / / 147 tAmudAharati-(jahA) yathA kazcidvandI vIrahammIraprayANamanuvarNayati-yadaiva dillImadhye prayANaDiNDimaH samAhatastadAnImeva mUcchitaM mlecchazarIraiH / anantaraM ca puraskRtajajjalamantrivara: calito vIrahammIraH / tatazca hastyazvapadAticaraNabhareNa medinI kampate / diGmArge nabhasi cAndhakAraH sphurati / dhUliH sUryarathamAcchAdayati / evaM diGmArge nabha:pathe cAndhakAro vistRtimAnItaH / khurAsAnasya olo daNDaH, he rAjan tvaM caraNamad (da) nena damasi (dAmyasi) vipakSAn / kimuta saMgrAmeNa / evaM yasya tavAhato DiNDimo dillImadhye iti / uTTavaNikA yathA-555, // s, , Is, ||s, I, Iss, 55, I, 51, 55, I, Is1, 55, 11, // s, s, // // , 55, ISI, SI, Is, // , // 1, 55, 151, 5, ||s, 5, , |s, I51, 55, ||s, 5) 148 uTTavaNikAmeva spaSTIkarotiprathamameva dvipathAcatuSpadaM tatazcatuSpadaM kAvyasya dattha / evaM kuNDalikAmaSTapadI pade pade yamakaM ca kuruta / dohAcchandaH // pazupatistu Adau dohA / tataH soddhA, arthAdviparItadohA / tataH kAvyamiti kuNDalikAlakSaNamAha / tasminpakSe ekazataM dvinavatirmAtrA bhavanti // . Page #244 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pariziSTa (2) [ 219 149 atha gaganAGganaM chandaH mAtrAvibhUSitamidaM bhavatsu / kathyate iti zeSaH / asya ca jJAtvA padaM padaM sthApayata / atra pratipadaM viMzatiH kalAH zarAdhikAH paJcaviMzatiH kalAH karaNIyAH / laghugurubhyAM zeSitAH / sarvatra pAdAnte laghugurU dAtavyAvityarthaH / atraiva gaNaniyamamAha - caturSvapi caraNeSu prathamaM mAtrAzcatastro yasminnetAdRzazcatuSkalo gaNaH kAryaH / agre ca yathAsukhaM gaNaiH prakAzitamakSaraniyamamAha - vizatyakSarANi sakaleSu pAdeSu tathA caraNatuSTaye ca guruH, evaM yasya tadgaganAMgaM chanda iti / idamapyudAharaNam // 150 uktAmevoTTavaNikAM spaSTIkRtyAha caturSvapi caraNeSu prathamaM catuSkalo gaNaH / caraNAnte hAro gururdeyaH / atha (tra) cAkSarANi viMzatiH / bhaNa paTha / mAtrA: paJcaviMzatiH / evaM gaganAMganaM chando vicAraya || dohA chandaH // uTTavaNikA yathA - | || | || || || || || | | | | | | | || || 515, / / / 1, 515 1 / / 5 / / / / / 151 5, 55, || || || |5 IIS ISI vANIbhUSaNe tu mAtrAgaNaniyamonyathAkSaraniyamo nAstItyuktam / yathA'SaTkalamAdau viracaya zeSe ragaNavibhUSitaM, madhye niyamavihInaM dvAdazake yatisaMgatam / phaNipatipiMgalabhaNitaM kavikulahRdayaraJjanaM, paJcAdhikaviMzatikalaM vRttamidaM gaganAMganam // ' 151 gaganAMganamudAharati- jahA (yathA ) - bhagno malayapatiH / colapatirnivRttaH / gaJjito gurjarapatiH / mAlavarAjo malayagirau lInaH / parityajya kuJjarAn / khurAsAnAdhipatI raNamadhye khuhia vikSobhaM prApya ahitasAgaraM laMghate sma / yadvA adhikaM yathA syAttathA / hammIre calite sati hArAvo ripuSu kAtareSu patitaH / uTTavaNikA yathA - 51, II1, 51, III, 151, 151, 5, 511, 5 II, III, S // , // , // 5, II, III, 15, 151, 5, 55, 111, 151, 11, 111, 111, 51, 5 1. 152 atha dvipadIchandaH Adistha induH SaTkalo gaNaH prathamaM yatra bhavati / tato dIyante trayo dhanurdharAzcatuSkalagaNA yatra / tathA padAtiyugalaM parisaMsthApayantu / evaM vidhito vicitrasundaramiticchandovizeSaNam sarasvatyAH sakAzAtprasAdaM gRhItvA tathA pRthivyAM kuruta kavitvaM kavijanAH / madhuro gurustaM caraNAnte dattha / etAdRzaM dvipadIchando jAnIta budhAH / atredaM lakSaNadvayaM [ dvipa] dIdvayena jJAtavyaM na tu padacatuSTayam / dvipadIti nAmavirodhAttathodAharaNAcca / atrenduryadyapi laghudvayagurudvayAtmakaH (IISS) SaTkalastathApi SaTkalamAtropalakSakaH lakSye tathaiva darzanAt // 153 uktAmevoTTavaNikAM dohAcchandasA spaSTIkRtyAha SaTkalaM mukhe sthApayitvA tatazcatuSkalAnpaJcagaNAnkuruta / ante ca ekahAro gurustaM dattvA dvipadIchandaH kathayatu / bhUSaNe'pi - 'Adau SaTkalasaMgatametattadanu paJcacatuSkalam / gurvantaM dvipadI bhavatIha hi viMzatyaSTakaladalam // ' idamapyudAharaNam // 154 tAmudAharati- jahA (yathA ) - dAnavadevau dvAvapi saMgrAmArthamekadA parasparaM militau / ata eva girivarasya sumeroH zikharaM kampitam / atha ca hayagajapAdaghAtodbhUtadhUlibhirgaganaM ca vizeSeNa pihitam / uTTavaNikA yathA - 5115, 151, 55, IIII, III I, ISI, ( 28 ) III IS 151, 151, 151, 111 1, 151, 5 ( 28 ) / 155 atha jhullaNA chanda: prathamaM daza mAtrA dIyante / arthAttatra viratiH kriyate / punarapi tathA kartavyA / punarapi saptadazamAtrAsu viratirjAtA ca / anayaiva rItyA daladvaye'pi mAtrAH / saptatriMzatpatanti yatra tAmimAM nAgarAjaH piMgalo jhullaNAmiti kathayati / idamapyudAharaNam // 156 tAmudAharati-- jahA (yathA ) - sahasraM mattAn nAgAn / sahasrazabdo'saMkhyAtavAcI / lakSaM lakSaM saMnaddhAnazvavArAn sajjIkRtya sAhidupAti (?) sAhidvayaM kandukamiva khelati / atisundarasaMgaraM racayatItyarthaH / ato he priya, Akuzya gala (?) tatra sthApayitvA vimalayazo mahyAM ko'pi turuSko hindU vA tvAM na jeSyati / kAcinmahAbhaTaM svabhartAramutsAhayati / uTTavaNikA yathA - ||||5|||| 5 ||| 5 ||| 5 ||1515, 5155 ( 37 ) 5 |||5||| 5 ||| || || |||||5||1, 1|155 ( 37 ) / 157 atha khaJjA chanda: yatra nizcitaM dhRtvA pUrvaM dvijavarasya caturlaghukacatuSkalasya nava gaNAn he kamalanayane, vibudhajanamanaH sukhayati / juya (?) Page #245 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 220] prAkRtapaiMgalam cchandaH / tatra yathAzazI rajanyAM zobhate ragaNo navadvijagaNopari zobhate / he gajavaragamane, punarapi viratiH padadvayepi nava vipragaNaH pazcAd ragaNa iti khaJjAchandaH / varaH zreSTha phaNipatirbhaNati / [he] budhajanamanomohakaM tatsmareti / idamapyudAharaNam // 158 etadeva dohAchandasA spaSTIkRtyAha yadatra daladvaye nava gaNA viprAzcaturladhvAtmakA patanti / ante johalaM ragaNaM sthApayatu / saMbhUyaikacatvAriMzanmAtrAH khaJjAchandasaH patanti gAstatra daza patantIti jAnIti / bhUSaNe'pi-'dvijavaranavagaNamupanaya tadanu ca vimalakamaladalamRdulasutanu ragaNamiha khnyjke| dvidalamamalamiti phaNivaranarapatinigadita [mida]matizayaguNasahRda [yahRdayasuraJjake // ' idamapyudAharaNam // 159 tAmudAharati-jahA (yathA) kasyacitsamaramanuvarNayati-parakaTakabhAreNAhiH zeSo lalati calati / sthAnabhraSTo bhavatItyarthaH / ata evAvaSTambhakAbhAvAnmahI calati / tasmAdekagiriH kailAzaH patati / tadAzrayo haraH skhalati / ata eva zazI ghUrNate / ghUrNanenAmRtaM vamati / ato'mRtasaMparkAdeva mRtA api subhaTA jIvitvottiSThanti / tatazca bhUmistAdRzabhAravatI bhavati / ataH zeSAhiH punarapi tarati / punaH skhalati, punarlalati / punarpUrNate, punarvamati / punazca jIvitA vividhAH paritaH samare dRSTA bhaTAH / atra mahIcalane zeSacalanaM hetuH / kailAsapatane mahIcalanamityuttarottaraM prati pUrvasya hetutvamiti alaMkAraH / uTTavaNikA yathA- I, III, III, II, , , IIII, II I, III I, 515 (41) | I, III I, III I, II I, III I, III, II I, III, I, SIS (41) = (82) / 160. atha sikkhA (zikhA) chandaH he zazivadane, he gajagamane, yatra pade pade dvijagaNaSaTkaM bhavati / tadupari payodhareNa jagaNena sazikham / uparisthitajagaNamityarthaH / evaMvidhaM prathamadalaM ptth| pazcAdvAbhyAM dvAbhyAM laghubhyAM prakaTito'dhika eko dvijagaNoH labhyate / tena dvitIye dale saptavipragaNAnantaraM yatra jagaNo bhavati sa iti prasiddhaH / zeSastacchikhAnAmaka chando bhaNati / idamapyudAharaNam // 161 uktalakSaNameva gAhUchandamAha yatrASTAviMzatirmAtrAH prathame dale bhavanti / dvitIyadale dvAtriMzanmAtrAH / padayorante laghuryatra tacchuddhaM zikhAchando vijAnIta / / bhUSaNe'pi-'dvijavaramiha hi rasaguNitamupanaya tadanu jagaNamapi vidhehi / svaragaNitamiha paradalamadhikuru phaNinarapati subhaNitarucirazikhA hi // ' idamapyudAharaNam / / 162 tAnudAharati-jahA (yathA) kAcitproSitabhartRkA sakhImAha-he sakhi, puSpitA madhukA bhramarAH / sthitAH puSpeSu iti zeSaH / kiMca rajanIprabhozcandrasya kiraNA bahavo vizeSata: ava idAnIM punarvasanta ityarthaH / paramasaMtApakA iti bhAvaH / atha ca malayAcalakaTakakoTaramabhivyApya pavano vahati / ata evaitatsarvaM soDhavyaM kathamiti tvameva bhaNa / nikaTe nAsti kAntaH / ato yaducitaM bhaNa // uTTavaNikA yathA- I, II I, III I, III, II, II, III, III I, III, II, III I, III, II, IsI. 163. atha mAlAchandaH he zazivadane, he mRganayane karNo gurudvayAtmako gaNo bhavati / zeSaM dvitIyacaraNaM gAthAyA ardhaM yasmistanmAlAchandaH piGgalanAgo bhaNati // idamapyudAharaNam // 164 uktalakSaNameva dohAcchandamAha yatra prathamaM nava vipragaNAH tato johalaM ragaNaH punargurudvayam / evaM paJcacatvAriMzanmAtrAH pazcAdgAthAyAH ardhaM saptaviMzatirmAtrA: uttarArdhe yatra tanmAlAchandaH // tathA coktaM vANIbhUSaNe-'dvijavaranavagaNamatizayasuruciramiha kuru tadanu ragaNamapi kalaya kamalamukhi karNavaccheSe // aparadalaM gAthAyA mAlAvRttaM vicitraM tat // ' idamapyudAharaNam // 165 tAmudAharati-jahA (yathA) kAcitproSitabhartRkA varSAsamayamAlokya sakhImAha-he sakhi, varSati jalam / bhramati ghanaH / zItalaH pavano manoharaNaH / vahati iti zeSaH / kiM ca [ka] nakapItA nRtyati vidyut / nIpA: [phullitA:] evaMvidhe'pi samaye jAte prastaravistArahRdayo mahApASANahRdayaH priya idAnImapi nAyAti / ataH kiM vidheyamupadizeti vyajyate // uTTavaNikA yathA- I, III I, IIII, MI, / / |I, II, II, I, Is, 55, (45) I, I, 15, 15, 15, 5 (27) / Page #246 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pariziSTa (2) [221 166. atha culiAlAchandaH tacculiAlAnAmakaM chandaH / yadi dohAyA upari paJca mAtrA adhikA dIyante / tadevAha-pade pade upari zuddhaH kusumagaNa eko laghuH, tato guruH, tato laghudvayam / evaMrUpaM paJcakalaM sthApayantu / 'pade pade' ityukte dohApadacatuSThaye'pi paJcakaladAnaM AhasapaJcakalo gaNo'nte dvipadAprathamadalAnte caramadalAnte ca dIyate / etenArdhe UnatriMzanmAtrA bhavanti / evaM dalAmyAmaSTapaJcAzanmAtrAzcaliAlAchandaso bhavanti // idamapyudAharaNam // 167. uktalakSaNamevAha dohAsaMkhyAM saMsthApayantu / upari paJcaiva mAtrAH / evamaSTAdazopari catvAriMzanmAtrAH saMbhUyaSTapaJcAzanmAtrAbhicaliAlA AkhyAtA // bhUSaNai'pi-'dohAdalazeSe yadA paJcakalo vimalohi virAjati / phaNivaranRpatiH kila tadA culiAlAmiha tAmanugAyati // ' idamapyudAharaNam 168. tAmudAharati-jahA (yathA) he mitra, rAjA [labdhaH, samAjaH khalaH, vadhUH kalahakAriNI, sevako dhUrtaH evaM sati yadi jIvanaM sukharUpaM prArthayase tahi gRhaM parihara / virajya saMnyAsaM kuru / iti kaMcid gRhasthaM prati mitramAha / uTTavaNikA yathA-555, |s, II, IIIS, , I, III, SIS, IS, II, II, II, I, II, iti culiAlAchandaH // 169. atha soraTThA chanda: tAM soTuAM jAnIhi / yA viparItaiva dohA sthitA / tatra ca pade pade yamakaM vyAkhyehi / iti nAgarAjapiGgalaH kathayati / prathamacaraNe ekAdaza, dvitIye trayodaza, tRtIye ekAdaza, caturthe trayodazeti / bhUSaNe'pyuktam-'tatsoddhA vRttamamalamuragapatiriti vdti| yaddohAviparItamiha janahadi mudamupanayati // ' idamapyudAharaNam / 170. tAmudAharati-jahA (yathA) kazcitkasmaicicchlAdhyate sa eva mAnyate puNyavAn yasya tanayo bhaktaH, arthApituH, paNDitazca / yasya ca gRhiNI guNavatI sa tu pRthivyAmapi vartamAnaH svarganilayo'maro bhavati / uTTavaNikA ythaa-'''|, (11) 5I515 (13) IS (11) SIIIS (13) 171. hAkalichandaH yatra sagaNo gurvantazcatuSkalaH bhagaNo gurvAdiH, dvijagaNazcaturladhvAtmakazca ata eva vyastasamastA gaNA bhavanti / ante vakra gururekaM saMsthApya mAtrAzcaturdaza militvA varNAzcaikAdaza pade pade uttarArdhe daza patanti, tadidaM hAkalicchandorUpaM kathitam / idamapyudAharaNam / / 172. uktalakSaNameva sAkSaraniyamamAha yatra mAtrAzcaturdaza pade patanti, ekAdazavarNaizca pUrvadalaM dazAkSarairuttaradalam yatra taddhAkalicchandaH kathaya // vANIbhUSaNe tvakSaraniyamo noktaH / 'dvijagaNasagaNabhagaNakalitA, bhavati caturdazakalakalitA / ante gurumupadhAya sadA, hAkalireSA bhavati tadA / ' idamapyudAharaNam // 173. tAmudAharati-jahA (yathA) uccA chadi: vimalaM gRhaM vinayaparA taruNI ced gRhiNI yasya vittaiH pUritaM mUlagRhaM tasya varSAsamayAH sukhakarA bhavanti / iti daridravacanaM vayasyaM prati / uTTavaNikA yathA-ISS, IIIIIIs, ISISIS, |||Sus 174. atha madhubhAracchandaH yasya patati zeSe daladvayAnte payodhara ekaH / jagaNa ekaH / patatItyarthaH / tatpazcAccaturmAtrikA gaNAstrayo yatra tanmadhubhAracchandaH / vANIbhUSaNe tu gaNaniyamo yadyapi darzitastathApi catuSkalamAtre paryavasanno jJeyaH / 'sagaNaM nidhAya jagaNaM vidhaay| zrutisaukhyadhAma madhubhAranAma // ' idamapyudAharaNam // 175. tAmudAharati-jahA (yathA) yasya candraH zIrSe / yasya paridhAnaM dizaH / sa zaMbhureva tumyaM zubhaM dadAtviti / uTTavaNikA [yathA]-15, ISI, SI, ISI, 55, ISI, IIS, II Page #247 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 222] prAkRtapaiMgalam 176. athAbhIracchanda: yatraikAdaza mAtrAH pratipadaM kriyante / yatra cAnte jagaNo dIyate / etacchanda AbhIranAmakamiti jalpati piGgalaH / bhUSaNe'piekAdazakaladhAri kavikulamAnasahAri / idamAbhIramavehi jagaNamantamabhidhehi // ' idamapyudAharaNam / / 177. tAmudAharati-jahA (yathA)geafurcht 499-511511SI, S1151151, 51151151, 51151151 178. atha daNDakalA chandaH kuntakaraH, dhanurdharaH, hayavaraH, gajavaraH, catuSkalAzcatvAro gaNAH tataH SaTkalo gaNaH, tataH padAtidvayaM catuSkalagaNadvayam, ante gururiti dvAtriMzanmAtrAH padeSu prasiddhA jAnIta budhajanA hRdytle| samuditamAtrAsaMkhyAmAha-aSTAviMzatyadhikazatakalA: saMpUrNA yasmistadrUpaM phaNipatibhASitaM bhuvane loke daNDakaleti niruktaM gurusaMyuktamidaM chandaH piGgagalo jalpati / idamapyudAharaNam // 179. tAmudAharati-jahA (yathA) kazcidbandI kAzIzvarAhitAnAM palAyanamanuvarNayati-he kAzIpate, tavAhitA rAjAno bhagnAH palAyitA ata eva dikSu lagnAH / kiM kRtvA / hayagajagRhagRhiNI: parityajya / atha ca tAsAM puraMdhrINAM lorahi-azrubhiH sarovarAH kAsArA bhRtAH pUrNAH / tanmadhye paTTamahiSI kAcid dhariNyAM luThati, roditi, tanumAhanti, punarapyuttiSThati, saMbhalia avadhArya / kathaMbhUtA / kare dattAMgulebalasya tanayasya karayamale kaddhaye karo yasyAH / svakareNa vidhRtabAlakaddhayetyarthaH / evaM jAte sati kAzIzvaro rAjA snehala: snehayuktaH kAyo yasya / kareNa daNDena punarmAAM dayAM sthApayitvA dhRtavAn zatrurAjyabhityupariSThAdetena daNDaM gRhItvA tAMzca rAjye pratiSThApayAmAsa / uTTavaNikA yathA51 555 III 555 III III III IN S, SII III III III III I SII SIII III 5, 115115111155115 III III III I 5, 551155SII 55ISSI151151 180. atha dIpakachandaH Adau caturmAtraM gaNaM dehi / tasyAnte ekaM laghu dehi / tatastayozcatuSkalamadhye traya budhyasva / taduktaM bhUSaNe-'turagaikamupadhAya sunarendramavadhAya / iha dIpakamavehi laghumantamabhidhehi // ' idamapyudAharaNam / 181. jahA (yathA) yasya rAjJo haste karavAlaH khaDgaH zobhate / kIdRzaH / zatrukulakAlakalpaH / yasya ca zirasi varamuttamaM chatraM zobhate saMpUrNazazivat // uTTavaNikA yathA-III SIS5I51, ISISI55115 / 182. atha siMhAvalokacchandaH bho guNigaNAH, viprasagaNAbhyAmeva pratipadaM SoDaza mAtrA dhRtvA bhaNantu siMhAvalokanaM chandaH / dhruvaM nizcitaM budhyasva / nAgo bhaNati / atra jagaNo na bhagaNo na ca karNagaNo bhavati / vyastasamastAbhyAM vipragaNameva SoDazakalaM siMhAvalokana chando bhavati / etazca zRGkhalAbandhanakrameNa caraNAntavarNadvayAvalambanena bhavatIti jJeyam / tathA coktaM vANIbhUSaNe'pi-'zRNu siMhAvalokitavRttavaraM varayamakamanoharacaraNadharam / dharaNIpatimAnasamadhikalitaM kila vedacatuSkalagaNalalitam / idamapyudAharaNam / 183. uktAmevoTTavaNikAM spaSTIkaroti atra chandasi vipragaNasagaNAveva dvau gaNau pade patataH / tatonte hAraM guruM visarjaya / sagaNAsyAnte gurutvAt sagaNa eva padAnte deya ityarthaH / chandaso'nvarthakatAmAha-padAnte yadakSaraddhayaM tadevAgrimapadAdau deyamityarthaH / ata eva siMhAvalokanamiti // 184. tAmudAharati-jahA (yathA) kazcitkarNamupavarNayati-hatamujjvalamatisphItaM gurjararAjyasya dalaM sainyam / yena dalena svasenAsamudAyena dalitaM cUrNIkRtam, ataeva calitaM mahArASTrANAM balaM kaTakam / yena balena balAtkAreNa moTitamutkhAtaM mAlavarAjasya kulam / evaMvidhaH kulojjvala: kalaculivaMzodbhavaH karNaH phulA sphurati / athavA sphuTaM satyam / karNa eva kalAvatIrNa iti bhAvaH / uTTavaNikA yathA-||||||S, // III II || 5, 15, 15, ||s, s, s, // // 55. 185 atha plavaMgamacchandaH etasyaiva caturthacaraNAdau parahA iti bandinaH paThanti (?) / he mugdhe, yatra prathamaM SaNmAtro gaNaH pade pade dRzyate / tatazca paJcamAtrazcaturmAtro gaNo nAnyatra kriyate / atha saMsmRtyAnte padAnte laghurguruzca ekaikasya caraNasyAnte cAhae apekSate / evamuktalakSaNaM Page #248 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pariziSTa (2) [223 tatplavaMgamAkhyaM chando vicakSaNAnmohayatIti / bhUSaNe'pi-'SaTkalamAdiguruM prathamaM kuru saMtataM, paJcakalaM ca tato'pi ctussklsNgtm| nAyakamatra caturthamitogurumantake, ekAdhikaviMzatiH plavaMgamavRttake // ' idamapyudAharaNam // 186 uktameva lakSaNaM vizadIkRtyAhasakaleSu saMskAreSu nirdhamaH piGgalo bhaNati / tanmAtrANAmekaviMzatyA dRSTaM plavaMgamAkhyaM chando bhavati / gAthA chandaH / 187 tamudAharati-jahA (yathA) kAcitproSitapatikA sakhImAha-he sakhi, nRtyati caJcalA vidyut / utAnyatkicidetaditi jAnIhi / ahaM tvevaM manye / manmathakhaDgakaNikA sajjaladharazANake iti / api ca puSpitAH kadambAH / ambaraDambaro meghADambaro dRzyate / ataH prAvRT praaptaa| he sumukhi, ghanAghano varSakaghano varSatIti vAkovAkyam // uTTavaNikA yathA-||5||5|515, 5 // // 5 ISIS, ISISISISIS, SIIS IS THESIS 188 atha lIlAvatI chandaH yatra chandasi laghau gurau vA niyamo nAsti / akSare'pi na niyamaH / atra viSame caraNe jagaNaH same'pi payodharo jagaNa: patati / atra ko'pi niyamo nAstItyarthaH / taralasturago yathA prasarati dikSu vidikSu agamye gamye ca / sthale iti zeSaH / tathA sutarAM parito lIlayA samantataH khelayA iyaM lIlAvatI paricalati / karaH karNo dvijagaNo bhagaNo jagaNa iti catuSkalAH paJcApi gaNA nirantaramekopakrameNa patanti / tatrAnte dhruvaM nizcitaM sa divyagaNo bhavati / kiMca sA lIlAvatI dvAtriMzatkalAsu vizrAmaM karoti / laghugurvapekSayA gaNe'pi niyamo nAsti / yathAkathaMcidvAtriMzatkalA: pUrayitavyAH / tathA ca bhUSaNe-'gurulaghuvarNaniyama virahitamiha hi sukalaya catuSkalamaSTagaNaM, dvAtriMzatkalaviracitamidamatizayasahRdayahRdayaduHkhaharaNam / lIlAvatikA bhavati ca karakarNAdvijagaNabhagaNajagaNakalitA phaNinAyakapiGgalaviracitamadbhutavRttamagalagumphanalalitA // ' idamapyudAharaNam / / 189 tAmudAharati-jahA (yathA) kazcidbandI hammIraprayANaM varNayati-yasminkSaNe vIro hammIracalitastasminnekSaNe zatrugRheSu lagnogniH dhahadhaheti kRtvA jvalati / nAsti panthA kutrApi / diGmArgo'nalena bhRtaH / tasminneva ca kSaNe sarvadeze prasRtaH padAtizcalati / yaH padAtivargaH dhanInAM zatruvadhUnAM stanau gRhAn jaghanAdi dvidhA karoti / 'dhaNa' iti dhaNNaM stanau iti sapadAtizcalatIti / yasya hammIrasya bhairavabherIzabde patite sati palAyamAnavairitaruNIgaNAH zrAntAH santo bhayena kvacinnilInAH / ripurapi mahyAM luThati / ziraH piTTai / AhantItyarthaH / troTayati / kezAniti zeSaH / uTTavaNikA yathA-15, IIS, II, I, II, III, III I, Is, (32) // s, IN I, ss, II, III, / / ||s, Is, (32) // 5, 05, IIs, | I, II, IIS, Is, us, (32) // 5, ||s, III I, IIs, ||s, // s, ||s, ||s, (32) / 190 atha harigItAchandaH bho ziSyAH, gaNAMzcaturaH paJcakalAn sthApayata / dvitIyasthAne SaTkalaM kuruta / pratipadamante caikaM guruM kuruta / chandaH varNanena sutarAM sarvaM lAtIti tAdRzam / tatra caraNeSu mAtrAniyamamAha-daza, catvAraH, dvau, daza, punauM, etatsarvaM militvA pAde aSTAviMzanmAtrA iti Anayantu / tadetacchando harigItAnAmakaM prasiddha piGgalena prakAzitaM jAnIta || bhUSaNe'pi-'indrAsanaM prathamaM visarjaya tAnu saMcinu SaTkalaM nanu tadanu paJcakalatrayaM kila kuru virAma kuNDalam / aSTAdhikAmiha viMzatiM ca kalA: kalAvati sundaraM harigItamiti harigItakaM varavRttamatirasamandiram // ' idamapyudAharaNam // 191 uktalakSaNamevAha dvitIyasthAne ekaM SaTkalaM kathayantu / avaziSTAzcatvAraH paJcakalA gaNA deyAH / piNDasaMkhyAmAha-dvAdazottaraM zataM mAtrAH / pAdacatuSTaye'pi mAnasamekaM gurumante sthApayata / tena pratipadamaSTAviMzatirmAtrAH // 192 tAmudAharati-jahA (yathA) kazcidbandI saMkulaM yuddhamanuvarNayati-gajA gajairyuktAH, taraNidhUlibhareNa nilInaH turagAsturagaiH saha yuyudhire, rathA sthairyojitAH / ata eva dharaNI pIDitA / tasminsamaye AtmIyAH parakIyAzca na jJAtAH / atha balAni mIlia parasparamekIbhUtAni / padAtayastato dhAvitAH, ataeva pattibhareNa kampitAni ca girivarazikharANi ucchalati ca sAgaraH / kAtaryeNa dInA dIrNAH / kAtarA iti vA / vairamatidIrgha vardhitam / uTTavaNikA yathA- 1, 5 I, s, III , II, 5, (28) // // // // , ISI, sil, Ims, s, (28) | I, IS, ISII, II III, 5, (28) II, I, ISI, SIS, ||1, 5, (28) // yathA vA granthAntarasthamudAharaNam Page #249 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 224] prAkRtapaiMgalam sakhi bambhramIti mano bhRzaM jagadeva zUnyamavekSyate paribhidyate mama hRdayamarma na zarmaM saMprati vIkSyate / parihIyate vapuSA bhRzaM nalinIva himatatisaMgatA rudatI paraM vadatIti sA sudatI ratIzavazaM gatA / / ' 193 atha tibbhaMgI (tribhaMgI) chanda: atra prathamaM dazasu mAtrAsu rahaNaM vizrAmaH, tato'STasu viratiH punarapi vasuSu viratiH, tato raseSu SaTsu viratiH, ante padacatuSTayasyAnte yatre guruH zobhate tacchandastribhuvanaM mohayati / siddho'pi varataruNo'pi zlAghyate iti tasya cchandasaH prazaMsA / doSamapyAha - yadyetasmiJchandasi payodharo jagaNaH patati tadA kimidaM manoharam / api tu netyarthaH / kiMca yasya kavitvaM kiyate tasya kalevaraM harati kaverapi / tasmAdatra jagaNo na kartavyaH / etattribhaMgIchaMdaH sukhAnandajanakaM vimalamatiH phaNIndro bhaNati / atra caraNe dvAtriMzanmAtrA bhavanti, aSTau catuSkalA gaNA bhavanti / bhUSaNe'pi - 'prathamaM yadi dazamaM vadati virAmaM tadanu nikAmaM vasuvasukaM, vasuvimalaturaMgamamatihRdayaMgamahRSitabhujaMgamanRpatilakam / triMzadvikalAsaMvihitavilAsaM satatanivAsaM hRdayamudaH, madamuditabhujaGgImohanaraGgI vadati tribhaGgIvRttamadaH // idamapyudAharaNam // 194 udAharati- jahA (yathA ) - kazcidbhaktaH zivaM stauti - bho lokAH, etAdRzaM haraM namata / kIdRzam zIrSe kRtA gaMgA yena / kRtA gaurI ardhAMge / hato'naMgo yena / purasya tripurasya dahano yastam / kRtaH phaNipateH zeSanAgasya hAro yena / tribhuvane sAraM zreSTham / viracitaM bhasma yena viracita bhasmAlepaparipUrNam / ripUNAmandhakagajAdInAM mathanam / surezairindrAdibhiH sevitacaraNam / munigaNAnAM zaraNaM rakSitAram / bhavabhayaharaNaM saMsArabhItinAzanamante tArakopadezAt / zUladharam / Anandena sahitaM vadanaM yasya / sundaraM ramaNIyaM locanaM yasya / girivaraH kailAzastatra zayanaM yasya // uTTavaNikA yathA // 15 // 5, 55, 15, 51, 51, 5 // , // 5, (32) // 1 // 5, 5 // , // 5, 55, 115, SII, 115, (33) 115, III I, SII, III, SII, III I, SS, III 1, (33) 55, III I, SS, III I, SII, III, SII, IIS, (33) II vANIbhUSaNe yathA- vividhAyudhamaNDita saMgarapaNDitaraNapaNDitapAkhaNDabhaTe caNDAsurakhaNDini puraharamaNDini zazadharakhaNDini baddhajaTe / bhavasAgaratAriNi durgatihAriNi maMgalakAriNi mayi suciraM girirAjasuvAsini zailanivAsini zaMbhuvilAsini dehi varam // ' 195 atha dummila (durmilA) chanda: he narA budhajanAH, piMgalaH durmilakA nAmakaM chando bhaNati / tatkim / tatriMzanmAtrAbhiH parisaMyuktam / pAda iti zeSaH / yacca vizrAmyati triSu sthAneSu etAdRgbhAgeSu viratirbhAgatritayeSu / pade pade pratipadaM dRzyate karNagaNo gurudvayAtmakaH tatprathamaM vizrAmasthAnaM dazasu dvitIyaM viratisthAnaM aTThAaM aSTamaM sthAnam / tatazcaturdazasu mAtrAsu tRtIyaviratyA kRtanilayam / yadetAdRzaM tribhuvanavanditaM chandaH, tubudhyadhvamaho janA iti piGgalo bhaNati iti // idamapyudAharaNam // 196 uktalakSaNamevAha daza - aSTa- caturdazamAtrAsu viratiM kurvaMtu / tatra vizrAme karNagaNAndattha / antarAle viprAzcaturlaghukAH padAtayaH sAdhAraNAzcaturmAtrA gaNAstAnbhaNantu / evaM durmilA chandaH kathayantu // bhUSaNe'pi - ' dvAtriMzanmAtraM bhavati pavitraM phaNipatijalpitavRttaM, dazavasubhuvanairyatiratra prabhavati kavikulahRdayAnandakaram / yadyaSTacatuSkalakalita sakalapadamiti durmilanAmadharaM, narapativaratoSaNabandivibhUSaNabhuvanaviditasaMtApaharam // ' idamapyudAharaNam // 197 tAmudAharati- jahA (yathA ) - kazcitkaviH kAzIzvaraprayANamanuvarNayati-yena dhArAvyUhaH kRtaH / asminnevAntare nRpAlAH zatravo jitA eva / 'NevAlA' iti kvacitpAThaH / tatra nepAlA jitA: / bhoTAntadezastho lokaH pIDayannuraH zirazca tADayannirgataH / bhagnAzcInAzcInadezasthAH / kIdRzAH / darpeNa hInAH / lohAbale deze hAkrando hAhAkAra: patitaH / utkala uDDAyitaH / tatazca kIrttirapi prAptA / moTitaM ca mAlavarAjasya balam / tailaGgAstu bahutaraRNagrastA bhagnAH palAyitAH / ekakAzIzvaro rAjA yasminkSaNe calitaH, tasminneva kSaNe iyamavasthA jAtetyarthaH / uTTavaNikA yathA - 55, 15, 15, 55, 151, 151, 151, IS, (32) 55, 15, 55, 151, 55, 51, 55, 15, (32) 55, 55, 115, 55, 15, 15, 15, 15, (32) 55, 55, 111 1, 115, 115, 511, 111 1, 15, (32) 198 atha hIracchandaH bhoH ziSya, hIranAmakamidaM chando nAgaH piGgalaH prabhaNati tattvaM zRNu / tatra trIn SaTkalagaNAn kuru / tasyAnte johalaM ragaNaM kuru / SaTkale vizeSamAha - hAraM guruM pUrvaM sthApayitvA / he supriya sutarAM priya ziSya, hArAnantaraM vipragaNaizcatuSkalaiH sarvalaghukaiH zabalamiti cchandovizeSaNam / pade kalAsaMkhyAmAha - tiNNIti trIndhAraya dvau kuru 'aGkasya vAmA gatiH' iti gaNite trayoviMzatiH kalAH pAde For Private Personal Use Only Page #250 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pariziSTa (2) [ 225 bhavantItyarthaH / ante ragaNaM lekhaya / kazchandaskAra etacchando jAnAti / api tu na ko'pi / darpeNa garveNa hIrastu kavirbhaNati anyaH kaH prekSate / adyAvadhi kasyApi nayanagocaro nAbhaviditi bhAvaH / atra cchandaH kavinAmnoraikyamavagantavyam / idamapyudAharaNam / 199 uktamevAha he supriya ziSya, pUrvaM hAraM guruM bhaNa / tato vipragaNazcaturlaghukaH / sa ca tridhA bhinnazarIraH / evaM trivAraM kartavyaH / tadante johalaM ragaNaM sthApaya / evaM sati trayoviMzatirmAtrA hIracchandasaH pade patanti samuditA dvinavatirmAtrAsaMkhyA | bhUSaNe'pyuktam 'vahniragaNamantyaragaNamekacaraNazobhitaM, pazya sudati nAganRpatiratra vadati no hitam / rAmabhajanakAlapaThana eva raTanaraJjanaM, hIrakamiti nAma bhavati kAmamavati sajjanam // ' 200 hIramudAharati- jahA (yathA) - dhikkadalanetyAdi ghoTakagatizabdAnukaraNam / evaM raGge yuddhasthAne raGgeNa kautukena vA calanti turaMgA dhUlidhavalAH / hakkeNa vIrakRtazabdavizeSeNopalakSitA: sabalAH samarthAH pakSiNa iva prabalAH prakRSTabalAH padAtayo'pi / calantIti zeSaH / evaM karNe calati sati kUrmo lalati sthAnabhraSTo bhavatItyarthaH / bhUmibhriyate kIrtyA / atra caturSvapi caraNeSu 'e e' iti sasaMbhramAzcarye // uTTavaNikA yathA -- 51111, SIII 1, 5111 1, 515, ( 23 ) 5 / / / / 5 / / 1, 51 / / 1, 515, ( 23 ) 5 ||| 1, 5 / / / / , / / / 1, 515 ( 23 ) 5 / / / / , SIII, SIII 1, 515, (23) // vANIbhUSaNe'pi - 'dhyAnamaTata sAma paThata nAma raTata kaizavaM dharmamayata zarma bhajata karma sRjata zaizavam / dvArabhavanadAraramaNasAracayanavAsanA, tAvadayati nAvatarita kAlanRpatizAsanA // ' 201 atha janaharaNacchandaH he vikacakamalamukhi, pade pade sthApayitvA kalAH, tatra prathamaM dazasu kalAsu viratiM kuru / tato vasukalAsu punaraSTasu punaH SaTsu viratiM kuru / sarvapadeSu munidvijagaNAndehi / virAme saptagaNAnte sagaNaM niyamena dehi / evamaSTau gaNAn kuru iti zrIphaNapatiH sukavivaro bhaNati / daza triguNitAH kalAH kuru / evaM triMzat punarapi dhAraya gurukalAm / evaM dvAtriMzatkalAH pade bhavanti / evaM paripATyA paristhApaya catuzcaraNeSu (pAThAntare) kalAH paristhApaya / kiMca yadi patati kadAcidguruH, tadA kadApi mA parihara mA tyaja / idaM budhajanamanoharaM janaharaNanAmakaM chanda iti / idamapyudAharaNam / 202 uktalakSaNameva spaSTIkRtyAha- atra dvAtriMzanmAtrA bhavanti ante sagaNAnsthApaya tanmadhye eva / atra gurureko dvau vA pAde bhavataH tadA na doSaH / adhike tu bhavatyeva / gAhU chandaH / bhUSaNe tu 'laghugurukaniyamagatamiha phaNimaNimatamatisukhanigadapadaM dazavasubhuvanairyatiriha yadi bhavati rasikajanahRdayavihitamadam / vasuvimalacatuSkalagaNahRtaguNigaNacaraNavirAmAhitasagaNaM, kvacidapi gurusahitaM bhavati kavihitaM chandaH sundari janaharaNam // ' 203 tamudAharati- jahA (yathA ) - kazcidbandI hammIraprayANamanuvarNayati - khuretyAdyanukaraNam / mahyAmetAdRzAnukaraNaM kRtvA ghagharetyAdiravaM ca kRtvA NaNaNetyAdyanukaraNaM kRtvA turaGgAzcalitAH / TaTaTetyAdyanukRtya patati TApaH khurAdhAto yeSAm / ata eva dhvastA bhavati dharaNiH / dhanuSazcakamalaM karoti / dazadikSu camarAzca vAjikaNTheSu baddhAzcakamakanti / evaMvidhaM dalaM damaki damaki ahamahamikayA calitam / tatazca pattibalamapi calati / tataH ghulaki ghulaki gambhIraghorasvaraM kRtvA karivarA api calitAH / evaM senAMge calite varamAnuSAH siMhaparAkramAH zatravasteSAmalA: samUhAH / alazabdaH samUhArthe dezIyaH / ta eva kamalaM tasya vipakSazcandrastatsaMkocakatvAt / yadvA yadA saMgrAmasAMnidhyAdalakeSu malo mAlinyaM yeSAm / evaMvidhA ye varamAnuSA vipakSAsteSAM hRdayazalyo hammIravIro yadA raNAya calitastadA pUrvoktA eva calitA iti // uTTavaNikA yathA -- || I, III, III, IIII, IIII, IIII, III |, // (32) ||| I, II, III, III // , // || I, 1|| 1 ||| 1, // 15 (32) ||| I, III I, IIII, IIII, IIII, IIII, III I, // (32) || I, IIII, IIII, III, IIII, IIII, III 1, // 5 (32) 204 atha maaNaharA (madanagRha) chanda: he priye, manoharaM madanagRhaM nAma chando bhaNAmi / kiM kRtvA payodharaM prerayitvA (?) jagaNaM dUrIkRtyetyarthaH / tvaM subhagasvabhAva, susnigdhaM manaH kSaNaM sthiraM kuru / dattacittaH zRNvityarthaH / yadi rAjyaM vimantryate tadanusara kSatriyajAtim / chandaH zAstrasAgarAdbahirAkRSyedaM chando bhaNa / tatprazaMsAmAha-yathA parakIyamRNaM khalai sadA smRtipathamupaiti tathaitadapi // uTTavaNikAmAha - dvau dvau zalyau laghu laghu prathamaM vahillia sthApayitvA tatasturagahayagajapadAtayo nava catuSkalA jagaNarahitAH prasaranti / zeSe guruH sajjIkRtya sthApitaH / kIdRzaH asmiJchandasi padAnte jaggi jAgrat zreSThatvena sagaNatvena yadi niruktaH tadA catuSkalagaNadazakena yuktamiti chandovizeSam // causaMdhau Page #251 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 226] prAkRtapaiMgalam padacatuSTaye catvAriMzanmAtrAH / samuditakhaNDa catuSTayapiNDakalAsaMkhyA SaSTyuttarazatAtmikA bhavatIti dharAsthAnakani / etAdRza lakSaNalakSitaM dazavasubhuvanASTakaviratikaM madanagRhaM nAma chandaH / idamapyudAharaNam // 205 uktalakSaNamevAha dve mAtre zirasi Adau sthApayitvA ante padAnte valayaM guruM sthApayantu / tato / mAtrAdvayagurvormadhye nava catuSkalagaNAndhRtvA madanagRhaM nAma chandaH kuruta / 206 kiM ca padacatuSTaye catvAriMzatkalA: padacatuSTaye'pi daza gaNAJjAnIta / he supriyAH, payodharaM jagaNaM varjayitvA madanagRhamiti chandaH kuruta // bhUSaNe tva [nyathoktam-'prathamaM kuru SaTkalamante kuNDalamiha madhye vasuturagadharaM saMtApaharaM, daza vasubhuvanASTabhiratra caraNamapi bhavati virAmo yadi lalitaM kavivalayahitam / phaNinAyakabhaNitaM jagaNavirahitaM catvAriMzatkalakalitaM bhuvane mahitaM, vRttaM rasanikara tanmadanaharaM narapatisaMsadi labdhapadaM guruzokanudam // " 207 madanagRhamudAharati-jahA (yathA) yena kaMso vinAzitaH, ata eva kIrtiH prakAzitA / yena muSTikAriSTayovinAzaH kRtaH yena ca govardhano girirhastena dhRtaH / yena ca yamalArjunau bhagnau / yena ca padabhareNa gaJjitaM [kAliya] kulam / yena ca yazasA bhuvanaM bhRtam / yena cANUro'pi vikhaNDitaH yena ca nijakulaM yAdavavRndaM maNDitam / yena ca rAdhAmukha [madhu]pAnaM kRtaM yathA bhramaravareNa sarasijamakarandaH pIyate / sa nArAyaNo vipraparAyaNo yuSmAkaM cittacintitaM dadAtu / kIdRzaH / bhavabhItiharaH saMsArabhayanAzanaH // uTTavaNikA yathA-1150, 50, 50, 5 // s, I, II, II, SI, 5, (40) // // I, II, II, 51, 55, III, III, SI, III / , (36) 5, 5I, SII, III I, II, ss, , m, II, , (40) 5, II, II, II, 51, 55, III I, II, III 1, 5, (36); 5, II, II, II, 51, 51, SI, SI, SI, SI, 5, (40) // granthAntare'pi-virahAnalataptA sIdati guptA racitanalinadalatalpatale marakatavimale, karakalitakapolaM galitanicolaM nayati satataruditena nizAmanimeSazA / na sakhImabhinandati rujamanuvindati nindati himakaranikaraM paritApakaraM manute hRdi bhAraM muktAhAraM divasanizAkaradInamukhI jIvitavimukhI // ' 208 atha marahaTTA chandaH sulakSaNametacchando bhaNyate yadvicakSaNa: piGgalanAgo jalpati yadvizrAmyati pUrvaM dazAkSareSu punaraSTasu punarekAdazasthAne / atrAkSarazabdo mAtrAvAcakaH, tadvattatvAt [uTTavaNikAprakAramAha-] Adau SaTkala ekaH, tata paJca catuSkalAH, tata eko guruH, tato laghureka iti prakAreNa pAde ekonatriMzatkalA dattha / khaNDacatuSTayapiNDakalAsaMkhyA SoDazAdhikazatakaM (116) mAtrA yatra tadetanmarahaTTAnAmakaM chando bhaNa / bhUSaNe'pi-Adau kuru SaTkalamatra catuSkalapaJcAnandamito'pi, dazavasvekAdaza bhavati virativazamadhikazucAmapalopi / vizatinavasaMkhyaM kavikulasaMkhyaM vanditaguNigaNakoTi, marahaTThAvRttaM kila jayakRye (te) kRtaripuvinatakaroTi // ' 209 marahaTThAmudAharati-jahA (yathA) yasya mitraM dhanezaH, zvasuro girIzaH, tathApi khalu pidhAnaM vastraM digeva / yadyapyamRtakando nikaTasthazcandraH, tathApi yasya bhojanaM viSameva / yadyapi kanakasavarNA gaurI ardhAGge, tathApi khalu DAkinIsaMga: yoginIsahacaraH / yo yazo dadAti / bhaktebhya iti zeSaH / yazca daivasvabhAvaH kadApi na bhavati tasya bhaMgaH / uTTavaNikA yathA-1150, 55, / , 55, II, I, / (29) / 1, 55, III I, 55, III 1, 51, 51, (29) || II, 55, 51, 55, || I, 51, 51 (29) ms, 55, 51, 55, II, SI, 51, (29) / vANIbhUSaNe'pi-'abhimatadhanadAtA siddhividhAtA jagadantaragatizIla, duritadrumadAhI vizvavigAhI kalpakSayakRtalIla / bhuvanatrayavandita-girijAnanditaharazirasi sthiravAsa, daha hutavaha pApaM dehi durApaM vasuhatatimiravilAsa // " // iti lIlAvatI prakaraNam // etAni paJcacatvAriMzatsthAnakAni / anyAnyapi prastAragatyA sudhIbhirUdhA(hyA)ni // zivam / / piGgalA[cAryaviracitamAtrAvRttaprakAzanam / chanda:pradIpamamalaM jagadbhavanadIpakam // munISurasabhUmIbhirmitebde zrAvaNe site / nAgarAjatithau bhaTTalakSmInAtho'pyarIracat // ityAlaMkArikacakracUDAmaNizrImadrAmabhaTTAtmajazrIlakSmInAthabhaTTaviracitepiMgalapradIpe mAtrAvRttAkhyaH prathamaH paricchedaH // *** Page #252 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dvitIyaH paricchedaH madajalaparimalaparimiladalikalakalakapaTakalitakamalavana / jaya jaya nijapadasarasijanamadabhimataghaTanajavana gajavadana / / kRtvA kautUhalato mAtrAvRttasya piGgale bhASyam / lakSmInAthastanute sadbhASyaM varNavRttasya // athaikAkSarapAdAdArabhyaikaikAkSaravadhitaiH pAdaiH SaDaviMzatyakSaraparyantaM varNavRttAnyucyante / 1. itazca lakSyalakSaNayoraikyamavagantavyam / / sA zrIH / zrInAmakaM chanda ityarthaH / yatra go gururbhavatItyarthaH / atra sarvatra-'gurureko gakAro laghureko lakAraH' iti saMketaH // bhUSaNe'pyuktam-'yadgaH sA zrIH // 2. zriyamudAharati-jahA (yathA)gaurI yuSmAnrakSatu // 3. yathA vAatraikAkSaraprastAre dvau bhedau gururlaghuzca / tatrAdyo gururuktaH / dvitIyaH sudhIbhirUhyaH / / 4. atha vyakSaraprastAre kAmachandaHyatra dvau dIpoM tatkAmAkhyaM chandaH rAmo'bhirAma ityarthaH // akSaraddhayAtmakaM padam // bhUSaNe'pi-'yasminhArau kAmaH sa syAt / / ' 5. kAmamudAharati-jahA (yathA) yuddhe saMgrAme tubhyaM zubhaM dadAtu zaMbhurityarthaH // yathA vA (bhUSaNe'pyuktam) 'kalyANaM vaH / zaMbhurdeyAt' / granthAntare 'gau strI zrI' iti nAmAntaram // uTTavaNikA athA-55, (8). 6. atha madhuchandaHyatra laghu laghudvayaM tanmadhunAmakaM chando nizcitam // bhUSaNe'pi-"dvikalaghu madhuriti' / / 7. udAharati-jahA (tathA)he hara mama pApam hara / uTTavaNikA yathA-II, (8). 8. atha mahIchandaH-yatra pUrvaM laghuH, tato guruH, tanmahI kathitA // bhUSaNe'pi-'laghurgurumahI smRtA' / 9. tAmudAharati-jahA (yathA)umA gaurI tvAM rakSatu kIdRzI / satI pativratetyarthaH // uTTavaNikA yathA-15, (8). 10. atha sAruchanda:yatra pUrvo guruH, dvitIyo rekhA laghuH, tatsAhanAmakaM chanda / 11. sArumudAharati jahA (yathA)ayaM zaMbhuryuSmabhyaM dadAtu // uTTavaNikA yathA-51, (8). atra catvAro bhedA udAhRtAH // 12. atha akSaraprastAre tAlIchandaH yatra pUrvaM go guruH, anantaraM karNo gurudvayAtmakaH / sarvaguruH (trivarNa:) sA tAlInAmakachandaH // bhUSaNe'pi-'tAlI sA nirdiSTA |....mo yatra' / / granthAntare nArIti / / 13. tAmudAharati-jahA (yathA)sa prasiddhacaNDezaH zivo yuSmAnasmAnrakSatu || uTTavaNikA yathA-''', 12 // 14. atha priyAchandaHhe priye, yatra re ragaNe trINi akSarANi, sA priyA lakSyate // bhUSaNe'pi-'johalaM dRzyate / sA priyA kathyate // " 15. tAmudAharati-jahA (yathA) Page #253 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 228] prAkRtapaiMgalam zaM sukhaM karotIti tathA zaMkaraH zivaH naH pAtu, naH pAtu // Adare vIpsA // uTTavaNikA yathA-515, 12 // 16. atha zazIchandaH yatra pade yo (yagaNa) AdilaghuryagaNo janita utpAditastacchandaH phaNIndreNa bhaNitam // bhUSaNe'pi-'yakAro yadA syAt / zazI kathyate tat // ' 17. tAmudAharati-jahA (yathA)duritaM harantI hasantI bhavAnI yuSmAnavyAditi zeSaH / uTTavaNikA yathA-155, 12 // 18. atha ramaNachandaHsakhya: yatra pade sagaNo gurvanto gaNaH, tadramaNAkhyaM chandaH kathitam // bhUSaNe'pi-'sagaNo ramaNaH / kavinA kathitaH // " 19. ramaNamudAharati-jahA (yathA)yathA zazinA rajanI zobhate tathaiva patyA saMyuktA taruNI rAjate / uTTavaNikA yathA-15, 12 // 20. atha paJcAlachandaHyatra takArastagaNo'ntyalaghudRSTaH sa paJcAla utkRSTa iti // bhUSaNe tu 'karNena gandhena / paJcAlamAkhyAhi // ' 21. tamudAharati-jahA (yathA)sa zivo duHkhAni saMvRtya sukhAni dadAtu // bhUSaNe'pi-'zarmANi sarvANi / deyAni zarvANi // ' uTTavaNikA yathA-551, 12 // 22. atha mRgendracchanda:narendraM jagaNaM gurumadhyamaM gaNaM sthApayantu mRgendranAmakaM chandaH kurvantu // bhUSaNe'pi-'narendramudehi / mRgendramavehi // ' 23. tamudAharatiduranto vasantaH, sa kAnto digante / / uTTavaNikA yathA-151, 12 // 24. atha mandarachandaHhe sakhi, bho bhagaNo gurvAdigaNo yatra tanmandaranAmakamatisundaraM chandaH / bhUSaNe'pi-'bho yadi vaJcati / mandaramaJcati' // 25. mandaramudAharati-jahA (yathA)sa prasiddho hara: zivo yuSmAkaM saMkaTaM saMharatu || uTTavaNikA ythaa-5|| 12 // mandaro nivRttaH // 26. atha kamalacchandaH he sumukhi, yatra nagaNastrilaghvAtmako gaNaH kriyate tatkamalanAmakaM varNatrayAtmakaM chandaH / tathA ca vANIbhUSaNe 'kamalamayatu / nagaNamiha tu // ' 27. kamalamudAharati-jahA (yathA) he ramaNa, kutra gamanaM kriyata iti zeSaH / uTTavaNikA yathA-1; 12 / kamalaM nivRttam // atrApi tryakSaraprastAragatyASTau bhedA bhavantIti tAvanto'pyudAhRtya pradarzitAH / / 28. atha caturakSaraprastAre prathama tIrNA chandaH bhoH ziSya, yatra catvAro hArA guravo bhavanti iSTAH (?) karAH / tatra caraNe gaNaniyamamAha-ekasminpAde dvau kareM gurudvayAtmakagaNau bhavataH tattIrNAkhyaM chandaH / varNacatuSTayAtmakaM padam // vANIbhUSaNe'pyuktam-'yasminvRtte karNaH karNaH / vedairvaNaH sA syAttIrNA // ' 29. tIrNAmudAharati-jahA (yathA) kazcinmitraM prati vadati-jAyA vadhUrmAyA mahAvaJciketyarthaH / putrA api dhUrtAH / evaM jJAtvA kriyatAM yuktam iti // uTTavaNikA ythaa-5555| tIrNottIrNA // 30. atha ghArIcchandaH he mugdhe, yatra varNAzcatvAraH pade bhavanti sA ghArI / tasyAmuttarottaro hAro gurudvayam dvau zarau laghudvayaM ca // ayamarthaH caturvarNAtmakapAde ghArInAmni cchandasi prathamaM guruH, tato laghuH, anantaraM gurulaghU / ityuktaM bhavati-ragaNaH, tatazcaiko laghu-iti // taduktaM vANIbhUSaNe-'yattu pakSi daNDa lakSi / veda varNa ghAri ghAri' iti / Page #254 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pariziSTa (2) [229 31. ghArImudAharati-jahA (yathA) devAnAmapi devaH zaMbhuryuSmabhyaM zubhaM dadAtu / yasya zIrSe candro dRzyate / candrazekhara ityarthaH / uTTavaNikA yathA-5151; 444=16 // ghArI nivRttA // 32. atha nagANI chandaH yatra payodharo jagaNo gurumadhyamo gaNo gurUttaro gurvanto bhavatItyarthaH / varNacatuSTayAtmakaM padam / tannagANI chando bhavati / arthAt-dvitIyazcaturthazca varNo gururbhavatIti // taduktaM vANIbhUSaNe 'dvituryake guruyaMdA / nagANikA bhavettadA // ' 33. nagANImudAharati-jahA (yathA) sarasvatI prasannA bhavatu kavitvaM sphuratu // uTTavaNikA yathA-1515; 16 / nagANI nivRttA / atrApi caturakSarasya prastAragatyA SoDaza bhedA bhavanti / teSu granthavistarazaGkayA trayo bhedAH pradarzitAH // anyaiH(nye) sudhIbhirUhanIyAH iti // 34. atha paJcAkSaraprastAre sarvaguruH saMmohAchanda: yatra be dvau kau~ gurudvayAtmakagaNau pUrvaM bhavataH / tata eko hAro guruH / evamekasmizcaraNe paJcApi guravo bhavanti tat bhUtalasAraM saMmohAnAmakaM chandaH ityarthaH / tathA ca vANIbhUSaNe 'dvau kau~ hAraH saMmohA sAraH / varNAH paJcaivaM nAgAdhIzoktam / / 35. saMmohAmudAharati-jahA (yathA) uddaNDA mahiSAsurAdivadhenodbhaTA caNDI kAtyAyanI duritaM khaNDayatu (trailokyasya sukham) me mokSaM ca dadAtu, iti kazcidbhakto devI prArthayate iti // uTTavaNikA yathA-55555; 5 x 4 = 20 // saMmohA nivRttA // 36. atha hArIchandaH Adau hArAbhyAM gurubhyAM tathA cAnte hArAbhyAM saMyuktam tayormadhye gandho laghureko yatra tat hArI chandaH / paJcAkSarapadam / AdAvante karNo madhyelaghuH evaM paJcavarNAtmakaM padamityarthaH // vANIbhUSaNe'pi 'AdyantakarNAH paJcaiva varNAH / laghvekaghArI vAcyaH sa hArI // ' 37. hArImudAharati-jahA (yathA) yA bhartabhaktA dharmaikacittA bhavati saiva nArI dhanyA priyA ca bharturbhavatIti bhAvaH / uTTavaNikA yathA, 55155; 544=20 // hArI nivRttA // 38. atha haMsacchandaH bhoH ziSyAH, piGgalena dRSTaM bhagaNaM datvA pUrvaM sRSTam pazcAtkarNaM gurudvayAtmakagaNaM datvA haMsAkhyaM paJcAkSarapadaM chando bhavatIti jJAtavyam // ata eva vANIbhUSaNe 'piMgaladiSTo bhAdiviziSTaH / karNayuto'sau bhAmini haMsaH // ' 39. haMsamudAharati-jahA (yathA) kAcitproSitapatikA sakhImAha-he sakhi, sa mama kAnto'dhunA dUre digante vartate / iyaM ca prAvRT AgatA cetazcAlayati / kimidAnImAcaraNIyamiti zikSayeti bhAvaH // uTTavaNikA yathA-||55; 544=20 // haMso nivRttaH // 40. atha yamakacchanda: he mugdhe, yanna supriyagaNo dvilaghuka eva gaNo bhavati / atha ca zareNaikena laghunA suguNaM saMyuktaM etAdRzaM [na]gaNaM sarahazlAghyametasya gaNasya kurvityarthaH / etAdRzaM sarvaladhvAtmakapaJcAkSaraprastArAntyabhedaM paJcAkSarapadaM yamakAkhyaM chando bhaNa paThetyarthaH / vANIbhUSaNe'pyuktam-'nagaNamanu dvilaghu kuru / phalitamiti yamakamiti // ' 41. yamakamudAharati-jahA (yathA) pavano malayanilo vahati / kIdRzaH / zarIraM sAhayatyasau sahaH / 'Sahas gatau' ityasya divAdyasya (?) rUpam / yadvA tAdRzaM pavanaM zarIraM kartuM sahate / 'sAhayatyAhavakSobhaM sahati draviNavyayam / anyAyaM sahate nAsau sidhyati kSitirakSaNaH // ' iti kavirahasye halAyudhavacanaprAmANyAditi / api ca madano hanti tApayati ca manaH / iti proSitapatikAvacanaM sakhI: pratIti vyAkhyeyamiti / uTTavaNikA yathA-1, 5x4=20 // yamakaM nivRttam / atra prastAragatyA paJcAkSarasya dvAtriMzadbhedA bhavanti / teSu bhedeSu catuSTayamuktam / zeSabhedA nodAhRtA granthavistArabhItyA, sudhIbhistUhyA iti // 42. atha SaDakSaraprastAre sarvagururUpamAdyaM bhedaM zeSAkhyaM chando lakSayati yatra dvAdazamAtrAH / ziSyabodhanArthaM mAtrAsaMkhyA / gaNaniyamamAha-yatra ca trayaH karNA gurudvayAtmakAstrayo gaNA bhavanti / SaDakSaraM padam / etadeva draDhayati-SaDbhihArairgurubhirbandho yatra taccheSAkhyaM chandaHsu rAjA / zreSThaM chanda ityarthaH // taduktaM vANIbhUSaNe'pi-'eSA varNaiH SaDbhiH proktA chandovidbhiH / sarve varNA yasyAM dIrghA zeSA sA syAt // Page #255 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 230] prAkRtapaiMgalam 43. zeSAmudAharati-jahA (yathA) uddAme saMgrAme [yudhyamAnA] nRtyantI kAlikA hammAro asmAkaM duritaM tApaM saMharatu // uTTavaNikA yathA-555555; 6x4=24, zeSA nivRttA // 44. atha tilakAchandaH he priye tattilakAkhyaM chandaH / yatra dhruvaM nizcitaM sagaNadvayamantyaguNadvayaM bhavati / SaDvarNAtmakaM padam / pade cASTau kalA dhRtA yatreti kalA saMkhyA ziSyabodhanArthaM padapUraNArthaM vA / anyathAkSaravRtte varNasaMkhyAyA evAvazyakatvAditi // vANIbhUSaNe'pi-'sakhi sadvitayaM sudatIha yadA / rasavarNapadA tilaketi tadA // ' 45. tilakAmudAharati-jahA (yathA) kazcitsvamitraM pratyAha priyabhaktA priyA, guNavAn sutaH, dhanavadgRhaM bahusukhakaramityetatsarvaM yasya bhavati sa dhanya iti bhAvaH / / uTTavaNikA yathA-|||5; 6x424 // tilakA nivRttA // 46. atha vijjohAchandaH yatra pAde pAde SaDakSarANi sthitAni / yatra ca paJcadviguNA daza mAtrAH / tatraiva gaNaniyamamAha-viNNi dvau johAgaNau ragaNau yatra tat vijjohAchandaH nAmagaNayoraikyam // vANIbhUSaNe tu 'vimohA' iti nAmAntaram-'yatra pAdadvaye dRzyate ddhayam / nAgarAjoditA sA vimohA matA // 47. vijjohAmudAharati kaMsasaMhArI pakSisaMcArI devakInaMdano me mahyaM nirbhayaM dadAtu / mamAbhayaprado bhavatvityarthaH // uTTavaNikA yathA-515515; 6x4%24 / vijjohA nivRttA // 48. atha caturaMsAcchanda: yatra dvijavaracaturladhvAtmako gaNaH prathamam, tataH karNo dvigururgaNaH, ata eva sphuTaM rasavarNaM SaDakSaraM padaM yatra tAM phaNipatibhASitAM caturaMsAM sthApaya // vANIbhUSaNe'pi--'dvijavarakarNAviha rasavarNA / bhavati yadA sA kila caturaMsA // ' 49. caturaMsAmudAharati-jahA (yathA)gaurIkAnto yadi yadA abhinaye saMstANDave vartamAno yasya prasannaH, sa tadA dyAvApRthivyordhanyaH / / 50. jahA vA (yathA vA)bhuvanAnandastribhuvanakando bhramarasavarNo jayati kRSNaH // uTTavaNikA yathA-mss; 6x4%3D24 // caturaMsA nivRttA // 51. atha manthAnacchandaH he mugdhe, yatra kAmAvatArArdhena pAdena mAtrA daza zuddhAH pratipAdamatra bhavanti / tanmanthAnanAmakaM chandaH / ayamarthaH-agre vakSyamANasya viMzatikalAtmanaH kAmAvatArasya chandaso'rdhena dazamAtrAtmakena SaDakSareNa pAdena manthAnanAma chando bhavati / tatra gaNaniyama ucyate 'pUrvatagaNo'nantaramapi sa eva' iti // vANIbhUSaNe tu-'karNadhvajAnandamAdhAya sAnanda / varNe rasairvettu manthAnametattu // ' 52. manthAnamudAharati-jahA (yathA) he sajjana, rAjA yatra lubdhaH paNDito'pi mugdhaH / tatra rAjakule tvaM svakIrti kare rakSa / svavidyAprakAzaM mA kurvityarthaH / sa vAdo'pyupekSyatAm / yatra na jJAtA kazciditi bhAvaH / uTTavaNikA yathA-551551, 6x4=24 // maMthAnaM nivRttam // 53. atha zaGkhanArIchanda: yatra SaDvarNAH pade bhavanti bhujaGgaprayAtasyAgre vakSyamANasya yagaNacatuSTayAtmakasya cchandaso'rdhena yadvayenaitasya caraNo bhavati pAde pAde yagaNadvayaM bhavati tacchaGkhanArIchandaH // vANIbhUSaNe tu-'dhvajAnandakarNAH SaDevAtra varNAH / budhAnandakArI bhavecchalanArI // " 54. zaGkhanArImudAharati-jahA (yathA) yasya guNAH zuddhAH, yasya vadhU rUpeNa mugdhA sundarI, yasya gRhe vittaM jAgradasti tasya mahI pRthvI svargaH // uTTavaNikA yathA-55 155; 6x4=24, zaGkhanArI nivRttA // 55. atha mAlatIchandaH he kAnte, yatra prathamaM dhvajo laghvAdistrikalaH tataH zaraddhayaM laghudvayam, tatazca maNiguNo hAro gururityarthaH / tato'nte eko laghurdeyaH / sA mAlatInAmakaM chando bhavatIti jAnIhiti jagaNadvayena mAlatI chanda iti phalito'rthaH / tathA ca vANIbhUSaNe'pi Page #256 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pariziSTa (2) [231 'yadA jagaNadvi bhavedamalaghu(?) | phaNI vitanoti sa mAlatiketi // ' 56. mAlatImudAharati-jahA (yathA). he sakhi bahuguNavantaH prasAdAdyanekaguNayuktAH kiraNAH prasUtAH praphullitAH kundAH, uditazcandra iti kasyAzcinnAyikAyAH sakhIM prati vacaH // uTTavaNikA yathA-151 151, 6x4=24, mAlatI nivRttA / 57. atha damanakacchandaH yatra prathamaM dvijavarazcaturlaghuko gaNaH kriyate pazcAtsupriyo laghudvayAtmako gaNo bhaNyate / nagaNadvayena [damanakaM chandaH] iti phalito'rthaH taddamanakaM chanda iti guNo phaNipatirbhaNati // vANIbhUSaNe tu-'dviguNanagaNamiha vitanuhi / damanakamiti [prati] gadati hi||' 58. damanakamudAharati-jahA (yathA) kamalanayanA amRtavacanA taruNI gRhiNI yadi punarmilati tadA tAM vihAya na kutrApi gamiSyAmIti kasyacidvidezasthasya kAmino mitraM prati vacanam // uTTavaNikA yathA-01, 6x424, damanakaM nivRttam / / atra prastAragatyA SaDakSarasya catuHSaSTidhaMdA bhavanti / teSvAdyantabhedasahitA aSTau bhedA proktAH / zeSabhedAH sudhIbhirUhanIyAH / granthavistArazaGkayA nAtroktA iti // . 59. atha saptAkSaraprastAre samAnikAchandaH he priye, sA samAnikAchanda ityarthaH / yatra pade catvAro hArA guravaH kriyante / antarAntarA ca trayo gandhA laghavaH kriynte| evaM saptAkSarANi yasyAM guruladhurUpeNa sthitAni sA samAniketyanuSajyate // tathA ca vANIbhUSaNe-'hAramerugA yadA rajjugA bhvetsdaa| saptavarNasaMgatA sA samAnikA matA // ' 60. samAnikAmudAharati-jahA (yathA) kuMjarA dantAvalAzcalanti sma ata eva parvatAH patanti / yadvA parvatAnprerayanto gajAzcalanti smeti yojanIyam / atazcAdikUrmasyApi pRSThaM kampitaM dhUlyA sUrastaraNiH samAcchAditaH iti kasyAcidbandinazcalati karNe rAjani vacanam // uTTavaNikA yathA-51515153 7x4=28, samAnikA nivRttA // 61. atha suvAsacchandaH he priye, yatra laghavaH sutarAM viziSyante / tadevAha-Adau caturmAtrakaM viracya ante bhagaNamAdigurugaNaM dattvA suvAsanAmakaM chando bhaNa // taduktaM vANIbhUSaNe-'dvijagaNamAhara bhagaNamupAhara / bhaNati suvAsakamiti phaNinAyaka // ' 62. suvAsakamudAharati-jahA (yathA) gurujanabhaktA bahuguNayuktA yasya trayaH putrA sa eva puNyavAn puruSaH // uTTavaNikA yathA-IIsh; 744=28 // yathA ca vANIbhUSaNe-'girivaranandini duritanikandini / vihitanatau mayi kuru karuNAmayi // ' suvAsako nivRttaH / / 63. atha karahaMcI bhoH ziSyAH, yatra caraNe prathamaM viprazcaturlaghuko gaNaH sthApyate, tasyAnte jagaNo madhyaguruko gaNastAM karahaMcI jAnIta / ata eva vANIbhUSaNe-'dvijagaNamavehi jagaNamanudehi / vividharasasaJci bhavati karahaJci // ' 64. karahaJcImudAharati-jahA (yathA) kAcidanugamanaparA subhaTI vidhAtAramAha-he dhAtarityupariSTAt / eha eSAhaM tyajAmi gatvA deham / yadi kadAcidataH paramapi jivau jIvAmi punarjanmAntaraM labheyami (?) tyarthaH / tadA mama nirguNaH saguNo vA sa eva ramaNo bhavatu virahastu kadApi mA bhavatviti prArthaye tvAmiti bhAvaH // uTTavaNikA ythaa-|| // 51; 7x4=28 // karahaMcI nivRttA // 65. atha zIrSarUpakaM chandaH he mugdhe, yatra caraNasthA: saptApi varNA dIrghA guravo bhavantItyarthaH / tatra gaNaniyamamAha-karNA gurudvayAtmakA gaNAstrayasteSAmagra ekaM gaM gurumaany| evaM pade sapta / mAtrAniyamamAha-caturdaza mAtrA dviguNArthamavagantavyA / varNavRttavarNAnAmeva saMkhyAniyamAditi / ata eva bhUSaNe-'uktA varNAH saptAsyAM sarve dIrghAH syuryasyAm / eSA zIrSA nirdiSTA keSAM harSa nAdeSTA / ' 66. zIrSAmudAharati--jahA (yathA) kazcidbandI karNamupetya tatkIrti varNayati-he rAjan, candro dhavalakaraH, kundo mAdhyaM puSpam, kAzaH zaradi jAyamAnaM tANaM kusumam / e iti bhASayA ete / kiMca hAro muktaikAvalI hIraM vajaM haMso marAla ete / anuktAzca jagati ye ye pAradakailAsahara Page #257 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prAkRtapaiMgalam hAsazAradanIradaprabhRtayaH zvetA varNitAstAnazeSAneSA yuSmatkIrtirjitavatI // uTTavaNikA yathA - '''''''; 7x4 = 28 // yathA vANIbhUSaNe'dRSTaH kRSNaH kAlindItIre gogopAnandI / veNukvANairutkAnAM cetohartA gopInAm // ' iti // zIrSA nivRttA // atra prastAragatyA saptAkSarasyASTAviMzatyadhikazata (128) bhedeSucatvAro bhedAH pradarzitAH / granthavistArabhItyA zeSabhedA nodAhRtA: sudhIbhirUhyAsta iti // 232] 67. aSTAkSaraprastAre sarvagurvAtmakamAdyaM vidyunmAlAchando lakSayati bhoH ziSyAH yatra pAde caraNe lolAJzcaJcalAJcatvAraH karNA dviguravo gaNA bhavanti gurudviguNAH SoDazamAtrAzca tadvidyunmAlAchando vedavizrAmamevaMrUpaM catuSpAdaM vasugurucaraNaM bhavatIti khatrI kSatriyajAtinAgarAjo bhattI bhaktyA jalpatIti vittha / ata evoktaM kAlidAsena-'sarve varNA dIrghA yasyAM vizrAmaH syAdvedairvedaiH / vidvadvRndairvINAvANi vyAkhyAtA sA vidyunmAlA // ' vANIbhUSaNepyuktam'uktA / yasyAmaSTau varNAH pAde pAde sarve dIrghAH / vizrAmaH syAttarye turye vidyunmAlA nirdiSTA sA // ' iti // 68. vidyunmAlAmudAharati-jahA (yathA) kazcidbandI saMgaraM varNayati - unmattA vIrarasAviSTA yodhAH subhaya DhukkantAH parasparaM militA ityarthaH / kIdRzAH / vipakSANAmahitAnAM madhye lukkhantA nilIyamAnAH / evaM niSkrAntAH parabalaM vyApAdya nirgatA yAnto nijabalAdarAticakraM pratItyarthaH / dhAvanta itastatazcArisaMvaraNArthamityarthaH / ata eva nitarAM bhrAntAM trailokyabhramaNazIlAM kIrti prAptAH kIrtizeSA jAtA ityarthaH // uTTavaNikA yathA''''''''; 8x4=32 // yathA vANIbhUSaNe - AgAminyo no yAminyo yA yA yAtA bhUyo bhUyaH / abhracchAyAvattAruNyaM mAnenAnena syAtki te // ' granthAntare tu - ' mo mo go go vidyunmAlA' / magaNadvayaM gurudvayaM ca yasmistadvidyunmAlAcchanda iti gaNabhedena lakSaNamabhihitam / yathA- 'vAsovallI vidyunmAlA barhazreNI zAka zcApaH / yasminsa syAttApocchittyai gomadhyasthaH kRSNAmbhodaH // ' uTTavaNikA yathA''' ''' ''; 8x4 = 32 // vidyunmAlA nivRttA // 69. atha pramANikA chanda: yatra laghurguruzca nirantaraM bhavati sA pramANikAchanda ityarthaH / sA kativarNetyapekSAyAmAha - aTThaakkharA / aSTAkSaretyarthaH / seyaM pramANikA cedviguNA kriyate / SoDazAkSarapadetyarthaH / tadA sa na (nA)rAco bhaNyata ityuttaratra SoDazAkSarapadacchandaso lakSaNamapi lakSyate'neneti // vANIbhUSaNe'pi 'prasUnakuNDalakamairihASTavarNavibhramaiH / bhujaMgarAjavarNitA pramANiketi sA matA // ' 70. pramANikAmudAharati- jahA (yathA ) - nizumbhazumbhayordaityayoH khaNDinI khaNDayitrI girIzasya rudrasya gehaM maNDayatyalaMkaroti yA sA gehamaNDinI kalatrarUpeNetyarthaH / evaMvidhA pracaNDAnAM daityabhaTAnAM muNDakhaNDikA caNDikA kAtyAyanI vaH prasannAstu | granthAntare tu 'nagasvarUpiNI' iti nAmAntaram // ata eva kAlidAsagranthe - 'dvituryaSaSThamaSTamaM guru prayojitaM yadA / tadA nivedayanti tAM budhA nagasvarUpiNIm // ' ityAha // uTTavaNikA yathA - IS SISIS; 8x4= 32 // chandomaJjaryAM tu - 'pramANikA jarau lagau' // jagaNaragaNo lagau laghugurU ca yasmiMstatpramANikAchanda iti gaNabhedena lakSaNamabhihitam / yathA - 'punAtu bhaktiracyutA sadAcyutAGghripadmayoH / zrutismRtipramANikA bhavAmburAzitArikA / " uNikA yathA - ISIS ISIS; 8x4 = 32 pramANikA nivRttA // 71. atha mallikAchandaH hAro guruH, gandho laghuH bandhureNa prathamaM gururanantaraM laghurevaM krameNa dRSTAnyakSarANi yatreti tAdRzena caraNena dvAdazamAtreNa mallikAkhyaM chando jAnIhi // taduktaM vANIbhUSaNe - 'hArazaGkhakakrameNamaNDitASTavarNakena / varNitA kutUhalena malliketi piMgalena / ' iyameva granthAntare 'samAnikA' ityucyate // 72. mallikAmudAharati- jahA (yathA ) - yena bhagavatA dhRtaparazurAmAvatAreNa kSatriyavaMzo jitaH / atha ca yena kRtakRSNAvatAreNa ariSTo muSTikaH kezIkaMsazca jita ityanenaivAnvayaH / yena ca bANAsurasya sahasrabAho : pANayaH kartitAzchinnAH // sa yuSmabhyaM sukhaM dadAtu // uTTavaNikA yathA - 5151 SI SI; 8x4= 32, mallikA nivRttA // 73. atha tuMgAchanda: he taralanayane, yatra prathamagaNena gaNaH suraMgo bhavati / kati gaNAstatetyapekSAyAmAha -nagaNayugalena baddho guruyugalena ca prasiddhastuMgAkhyaM chandaH / pUrvaM nagaNadvayam, anantaraM gurudvayamiti phalito'rthaH / taduktaM bhUSaNe - 'dviguNanagaNakarNaiH sulalitavasuvarNaiH / rasikavihitaraMgA prabhavati kila tuMgA // ' For Private Personal Use Only Page #258 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kA pariziSTa (2) [233 74. tuMgAmudAharati kamale baddhAnAM bhramarANAM jIvo jIvanadAtA bandhanamocanAditi bhAvaH / sakalabhuvanadIpastribhuvanaprakAzakatvAditi bhAvaH / dalitastimirasya Dimba upaplavo yena / 'prAdurDimba upaplave' [iti] dezIkoSAt / etAdRzastaraNibimba udeti // uTTavaNikA ythaa|| // 55; 8x4=72 // tuMgA nivRttA // 75. atha kamalacchandaH he sakhi, yatra prathamo vipragaNazcaturlaghvAtmako gaNaH, dvitIyastathA narendro jagaNaH tasyAnte guruH / anayA rItyA pade'STa varNA bhavanti tatkamalanAmakaM chandaH / uktaM ca bhUSaNe-'dvijavaragaNAnvitaM jagaNagurusaMgatam / phaNinRpatijalpitaM kamalamiti kalpitam / / ' 76. kamalamudAharati-jahA (yathA) asurakulamardano garuDavaravAhano valeH sakAzAdbhuvanApekSaka: sa janArdano jayati sarvotkarSeNa vartata iti // uTTavaNikA yathAII IIS 15; 8x4=32, kamalaM nivRttam // atha mANavakakrIDitakaM chando granthAntarasthamucyate bhAdigaNaM karNadharaM sAntamidaM vRttavaram / pannagarAjena kRtaM mANavakakrIDitakam / / yatra prathamaM bhagaNaH tataH karNaH, tato'pi sagaNaH tadvRttaM mANavakakrIDitakamiti // yathA kokavadhUzokaharaM padmavanIbodhakaram / gADhatamonAzakaraM nautitarAmuSNakaram / / uTTavaNikA yathA-505505 8x4=32 chandomaJjaryAM tu-'bhAttalagA mANavakam / ' bhAdbhagaNAttalagAstagaNalaghuguravo yatra bhavanti tanmANavakaM chanda iti gaNabhedenoktam // yathA-caJcalacUDaM capalairvatsakulaiH keliparam / dhyAya sakhe smeramukhaM nandasutaM mANavakam // ' uddavaNikA yathA-51 551 15, 8x4=32 // mANavakakrIDitakaM nivRttam // athAnuSTupchandaH laghu syAtpaJcamaM yatra guru SaSThaM ca saptamam / dvituryapAdayorhasvamaSTAkSaramanuSTubham // yatra cchandasi paJcamamakSaraM caraNacatuSTaye'pi laghu tathaiva SaSThaM guru dvitIyacaturthayoH pAdayoH saptamaM hrasvaM lamvityarthaH / zeSavarNA aniyatA yatra / evamaSTAkSaraM vRttamanuSTubhaM jAnIyAditi zeSaH / anyatrApi-'paJcamaM laghu sarvatra saptamaM dvicaturthayoH / SaSThaM guru vijAnIyAccheSAstvaniyatA matAH // ' iti // yathA hRdayaM madayantyete madonmattAH zilImukhAH / viSAktAH puSpadhanuSo mUrtA iva zilImukhAH / / atha krameNa 'alibANau zilImukhau' ityamaranirdezAdartho'vagantavya iti / uTTavaNikA yathA-||5|555, ISISI551, // idameva halAyudhavRttyAdiSu cchandograntheSu nAnAgaNabhedena viSamavRtteSu vaktrasaMjJAM labhate / sakalapurANeSu ca sAdhAraNyenASTAkSarapAdasyAnuSTubiti prasiddhiH / vizeSatastu vidyunmAlAdIni vRttAnyaSTAkSaraprastAre darzitAni / ata eva cchandomaJjaryAmekAkSarAdiSaDviMzatyakSarapAdAnAM vRttAnAM pRthakpRthaksAdhAraNasaMjJAH proktAH / yathA 'ArabhyaikAkSarAtpAdAdekaikAkSaravadhitaiH / pAdairukthAdisaMjJA syAcchandaH SaDviMzatiM gatA // ukthAtyukthA tathA madhyA pratiSThAnyA supUrvikA / gAyatryuSNiganuSTup ca bRhatI paktireva ca // triSTup ca jagatI caiva tathAtijagatI matA / zarkarI cAtipUrvAsyAdaSTyatyaSTI tataH smRte // dhRtizcAtidhRtizcaiva kRtiH prakRtirAkRtiH / vikRtiH saMkRtizcaiva tathAvikRtirutkRtiH // ityuktA chandasAM saMjJA' iti / vizeSatastu tatra tatra prastAre tatraiva saMjJA jJAtavyA / ityAstAM vistareNa / / atra prastAragatyASTAkSarasya SaTpaJcAzadadhikaM dvizataM bhedAH / yeSu kiyanto bhedA udAhRtAH zeSabhedA UhanIyAH subuddhibhiriti / 77. atha navAkSaraprastAre mahAlakSmIchandaH he mugdhe, yatra nAgarAjena piGgalena ye varNitAste trayo'tra johAgaNA ragaNAH / madhyalaghukA gaNA iti yAvat / dRSTAH / ato navAkSaraM padam, pade ca mAsArdhasaMkhyAbhiH paJcadazabhirmAtrAbhiH sthitAM mahAlakSmikAM jAnIhi / taduktaM vANIbhUSaNe-'dRzyate pakSirAjatrayaM yatra vRtte manohArake / saMtataM piGgalenoditA sA mahAlakSmikA kIrtitA // ' Page #259 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 234] prAkRtapaiMgalam 78. mahAlakSmImudAharati-jahA (yathA) sA siMhAsanA siMhAdhirUDhA caNDikA va: pAtu / sA kA / yasyA gale muNDAnAM mAlA kaNThikA kaNThabhUSetyarthaH / yasyA nAgarAjo bhujAyAM saMsthitaH / kathaMbhUtA caNDikA / vyAghrakRttyA puNDarIkacarmaNA kRtaM vasanaM vastraM yathAbhUtA va: pAtviti // uTTavaNikA yathA-515, 55, 515, 9x436 // mahAlakSmI nivRttA / / 79. atha sAraGgikA chandaH he sakhi, yatra prathamaM dvijavaracaturlaghuko gaNaH, tataH karNo dvigurvAtmako gaNaH tataH sagaNo'ntagururgaNaH evaMprakAreNa yatra pade pade mAtrAgaNanaM kriyata iti zeSaH / tadevAha-zarAH paJca munayaH sapta militvA dvAdaza mAtrA: pAde labhyante yasyAH sA sAraGgikA kathyate dvijavarakarNasagaNairnavAkSarapadA sAraGgikA chanda iti phalito'rthaH // tathA ca vANIbhUSaNe-'dvijavarakau~ sagaNaM viracaya yasyAzcaraNam / jagadabhirAmaM hi tayA bhavati hi sAraGgikayA // ' 81. sAraGgikAmudAharati-jahA (yathA) he priyasakhi, tvayA sA dRSTA / kIdRzI? hariNasadRzaM nayanaM caJcalatvAttadupamA yasyAH sA eNAkSItyarthaH / kamalasadRzaM vikacaM sugandhi ca vadanaM yasyAH sA punaryuvajanAnAM cittaM harati tacchIlA iti kasyAzcitsakhyAH sakhIM prati vacanam / / uTTavaNikA yathAIIII, 55, 15, 9x4=36 // yathA vANIbhUSaNe-'praNamata rAdhAramaNaM nR(na)ganRpabAdhAzamanam / asuramadApAharaNaM yadukulacUDAbharaNam // ' sAraGgikA nivRttA // 81. atha pAittAchandaH bho ziSyAH, yatra kuntIputraH karNastayoryugaM tena gurucatuSTayaM pUrvaM yatra labhyate tIe tatastRtIye vA sthAne dhruvaM nizcitaM viprazcaturlaghuko gaNaH kathyate / yatra cAnte caraNAnte hAro gururjanyate tadetat 'pAittA' chandaso rUpaM phaNinA piGgalena bhaNitam / / tathA coktaM bhUSaNe-'Adau karNadvayalalitaM kRtvA vipraM gurusahitam / tadvRttaM piGgalabhaNitaM pAitteti zravaNahitam // ' 82. pAittAmudAharati-jahA (yathA) kAcitproSitapatikAM nijasakhImAha-he priyasakhi, 'varSAsamaye'hamAgamiSyAmi' iti pratijJAya prasthito vallabhaH / tadidAnI nIpAH kadambAH puSpitAH, bhramarA dvirephA bhramanti, meghA api jalasabharA nIramizritA dRSTAH vidyutsaudAminyapi nRtyati / ataH paramapi kathaya kAntaH kadA''yAsyatIti / etAdRze'pi samaye nAgatazcennizcitaM sa kAnta eva sukhanAzakatvAt tu vallabha iti bhAvaH // uTTavaNikA-55, 55, 0, , 5, 9x4=36 // pAittA nivRttA // 83. atha kamalacchandaH bhoH ziSyAH, yatra sarasau ramaNIyau dvijagaNau caturlaghukagaNau patitau / padAnte ca gurudhriyate / evaM pade nava varNAH daza kalAzca pratipadaM yatra patitAH tatkamalanAmakaM chanda iti // yathA ca vANIbhUSaNe-'dvijavarakagaNayugaM kalaya guruviratigam / bhaNati phaNipatiridaM kamalapatiratipadam // ' 84. kamalamudAharati-jahA (yathA) calati kamalanayanA, skhalati stanavasanam, hasati paranikaTe, ata eva dhruvaM nizcitamiyaM vahuliA vadhUTI asatItyevaM manye iti zeSaH / uTTavaNikA yathA-III, IIII, 5, 9x4=36 kamalaM nivRttaM / 85. bimbacchanda: bho guNinaH, svabhAvAdevaM guNayata nAtra kAThinyaM kiMciditi bhAvaH / yatra guruyugalaM sarvazeSe pAdAnte zirasi Adau dvijazcaturlaghurgaNaH madhye viprakarNayoramadhye rAjA jagaNo gurumadhyo gaNo yasmistatphaNinA piGgalena racitaM bimbanAmakaM chanda iti // bhUSaNe tu gaNabhedenoktaM yathA-'nagaNakaragandhakarNaM bhavati navavarNapUrNam / phaNivadanabhUSaNaM yadbhavati kila bimbametat / / ' 86. bimbamudAharati-jahA (yathA) he vayasya rAjan vA, etaccalaM vittaM calati / kiM ca taruNatvavezastAruNyarUpaM nazyati / ataH kAraNAtsupuruSasya zauyaudAryagAmbhIryamaryAdAprabhRtiguNena baddhA naddhA zuddhA zaraccandrAvadAtA sthirA kalpAntasthAyinI kIrtiravatiSThate vittayauvanAdikamaticaJcalatvAnnazvaramitya[ta:] kIrtimekAmupArjayeti rAjAnaM prati mitraM prati vA kasyacinnipuNamatervacanamidam // uTTavaNikA yathA-1, 151, 55, 9x436, bimbo nivRttaH // Page #260 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pariziSTa (2) 87. atha tomaracchandaH he kAnte yasyAdau hastaM sagaNaM gurvantaM gaNaM viANa vijAnIhi / tathA dvau payodharau jagaNau gurumadhyamau gaNau jAnIhi / nAganarendro darvIkarAdhAraH prakarSeNa bhaNatIti tatprAmANyAdevaM tomarAkhyaM chando mAnaya / vANIbhUSaNe'pyuktam- prathamaM karaM vinidhAya jagaNadvayaM ca nidhAya / iti tomaraM sukhakAri kavirAjavatravihArI // ' [ 235 88. tomaramudAharati- jahA (yathA ) - kAcitproSitapatikA vasantasamaye'pi kAntamanAgataM mattvA'tinirviNNamAnasA sAkUtaM sakhImAha - he sakhi, kokilazAvakAH pikapotakAzcataM rasAlaM prati calitAH / atha ca madhumAse'sminpaJcamaM svaraM ca gAyanti / ataH prApte vasante manomadhye manmathastapati / mano manmathastApayati / na khalu kAnto'dyApyAyAtIti // yathA vANIbhUSaNe ] - 'sakhi mAdake madhumAsi vraja satvaraM kimihAsi / saha tena kiM viharAmi kimu pAvakaM pravizAmi // uTTavaNikA yathA - 115, 151, 151, 9x4 = 36, tomaraM nivRttam // 89. atha rUpamAlIcchandaH bhoH ziSyAH, nAgarAjaH piMgalaH sAramatyutkRSTamidaM chando jalpati / yatra ca catvAraH karNAH dviguravo gaNAH ante padAnte hA guruH / e eka ityarthaH / evaM navApyakSarANi gurUNi mAtrAzcASTAdaza dviguNAbhiprAyeNa gurUNAM yatra pAde tad rUpamAlInAmakachandaH kathyate iti // ayaM ca navAkSaraprastAre prathamo bhedaH / ata eva vANIbhUSaNe - ' catvAro'sminkarNA jAyante chandasyekaM hAraM kurvante / randhrA varNAH pAde rAjante rUpAmAlIvRttaM tatkAnte // ' 90. rUpAmAlImudAharati-jahA (yathA) - kAcitproSitapatikA sakhImAha - yadyasmAdvidyuttaDinnRtyati / meghAndhakArAzca harito yasmAt / yatazca nIpAH kadambAH praphullitAH / kiM ca mayUrAH kUjanti / kekAravaM kurvantItyarthaH / vAnti mandAH zItA vAtA: / kampante gAtrANi / ataH prAptA prAvRT / kAntaH paraM nAgata iti // yathA vA [NIbhUSaNe ] - ' hatvA zatruM nRtyantI caNDaM sA caNDI va kalyANaM kuryAt / devendrAdyAH prItyA saMprAptAH saMsevante yatpAdAmbhojam // ' uTTavaNikA yathA - '' '' '' '', 5, 9x4 = 36 // rUpAmAlI nivRttA | atrApi prastAragatyA navAkSarasya dvAdazAdhikapaJcazatabhedeSu sapta bhedA darzitAH / zeSabhedA UhanIyAH sumatibhiriti // 91. atha dazAkSaraprastAre saMyutAchandaH he sundari, yasyAdau hastaH sagaNo gurvanto gaNo vijJAtaH / tathA ve dvau payodharau jagaNau madhyagurukagaNau jJAtau ante padAnte guruH / tatpiGgalena jalpitaM saMyuteti phalito'rthaH // tathA ca bhUSaNe - 'sagaNaM puraH kuru zobhitaM jagaNadvayaM gurusaMgatam / phaNinAyakena niveditA bhavatIha saMyutakA hitA // ' 92. saMyutAmudAharati- jahA (yathA ) - kAcitsakhI proSitapatikAM nAyikAmabhisArArthaM prerayantyAha - he sundari, sarvAvayavaramaNIye, durjanasthApanAM kulInatArUpavyavasthAM parityajya appaNA Atmanaiva yAhi / saMketanikuJjagatamabhimatamiti bhAvaH / yataH - vikasatketakIsaMpuTe prAviTkAle na khalvadyApyAgataH sa varAka iti // uTTavaNikA yathA - 115, 151, 151, 5, 10x4 = 40 [ saMyuktA nivRttA // ] 93. atha campakamAlAchandaH bhoH ziSyAH atra prathamaM hAro guruH sthApyate / tataH kAhaladvayam / laghudvayamityarthaH / tataH kuntIputraH karNo dviguruko gaNaH / kIdRzaH karNaH / ekagurujutA ekaguruyuktaH / tato hastaH sagaNo gurvantagaNA: kriyate / padAnte hAro guruH sthApyate / evaM daza varNAH pAde yatra kriyante tacchandazcampakamAleti kathyate / vANIbhUSaNe prakArAntareNoktam, 'pAdavirAjannUpurayugmA kuNDalazobhAsaGgisuvarNA / zaGkhavatI hAradvayapUrNA campakamAlA bhAti suvarNA // ' kvacidiyameva rukmavatI, kvacicca rUpavatIti // 94. campakamAlAmudAharati - jahA (yathA ) - zAlyodanaM goghRtadugdhasaMyuktam, kiMca mAiNimacchA matsyavizeSaH, nAlica: zAka, etatsarvaM kAntayA svahastena rambhApatre kadalIdale dIyate puNyavatA bhujyate iti kasyacidAdyUnasya vidUSakasya vA sopahAsaM vacanamiti // uTTavaNikA yathA - 511, 55, 5, // 5, 5, 10x4=40 // campakamAlA nivRttA // 95. atha sAravatIchanda: bhoH ziSyAH, yatra prathamaM dIrgho guruH, tadanantaraM lahUjua laghudvayamityarthaH / tato'pi dIrgho 'guruH, tadanantarameko laghuH tatazcAnte dIrghalaghvorante payodharo jagaNo gurumadhyamo gaNo yatra / tato'pi dhvajo laghvAdistrikalaH / evaM daza varNAH pAde mAtrAzcaturdaza ca yatra For Private Personal Use Only Page #261 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 236] prAkRtapaiMgalam bhavanti tadhruvaM nizcitaM sAravatIti chandaH kathitamiti gururlaghudvayaM gurulaghU jagaNalaghvAdistrikalaiH ca yatra tatsAravatIchanda iti phalito'rthaH // vANIbhUSaNe tu prakArAntareNa lakSaNamabhihitaM yathA-'dIrghalaghudvayamadviguNA hAravirAjicatuzcaraNAH / piGgalanAgamate bhaNitA sAravatI kavisArthahitA // 96. sAravatImudAharati-jahA (yathA) kazcicchAlInagRhasthaH svagArhasthyena saMtuSTo garvAyate-bho anujIvino lokA he mitreti vA / yasya mama pavitrAH zuddhAH / pitRbhaktA iti yAvat / evaMvidhAH putrAH punnAmno narakAttrAtArastanayAH santi / atha ca yasya mamAtmajAH pavitrAH paviH kulizaM tasmAdapi trAyante vajrAdapi rakSakA mahAvIraparAkramAH santi / atha ca yasya mama bahulaM dhanaM dhanAdhIzapratispadhi / vidyata iti zeSaH / api ca kuTumbinI vadhU zuddhamanA akuTilAnta:karaNA satI bhaktA bhartRjanatatparA vAsti / yasya ca mama hakkeNa amuketi vADmAtreNa bhRtyagaNaH sevakavargaH trasyati / evaM sakalasukhAnubhave sati ko vA varvaro'tivAcATaH svarge manaH karoti / mahItala eva svargasukhAdapi bahulatarazarmalAbhAditi bhAvaH / uTTavaNikA yathA-5, II, 5, I, ISI, 15, 10x4=40 // yathA vA[NIbhUSaNe]-'mAdhavamAnaya matsavidha kiM sakhi cintaya mitravadham / yatra kariSyasi matpraNayaM no mama yAti tadAsamayam // ' etadanusAreNoTTavaNikApi pradarzyate-5, I, II, 51, 5, 10x4=40 // sAravatI nivRttA / 97. atha suSamAchanda: he mugdhe, yatra prathamaH karNo dvigurugaNaH jualo dvitIyo hastaH sagaNo gurvantagaNo bhavati / tatastialo tRtIyaH karNa eva sarvazeSe hastaH sagaNa eva prakaTo yatra dazAkSaracaraNe SoDaza kalA bhavanti / atha chakkA valayAH SaDguravazcatastra zeSAH rekhA cetyevaM SoDaza mAtrA yatra sA susamA praannsmaa| atipriyetyarthaH / / bhUSaNe tvanyathoktam-'karNo dvilaghuH karNo bhagaNa: zeSe guruNA pUrNazcaraNaH / yasyAM bhavati mugdhe paramA saiSA suSamA dIvyatsuSamA // ' 98. suSamAmudAharati-jahA (yathA) yasyA bhrUH kapilA, uccaM lalATam, yasyAzca netrayugalaM madhye pItam / biDAlasadRzamityarthaH / atha ca rUkSaM vadanaM dantAzca viralA dRzyante kathaM jIvati yasya tvamapIhazI priyA bhavasIti paramakutsitarUpAM karAlA prati kasyAzcitkAntasakalAvayavAyA vacanam // uTTavaNikA yathA-55, Is, 55, 05, 10x4-yathA vA[NIbhUSaNe]-'eNInayane kelIkalahe preyAnvada kiM kiM no kurute / dhanyA ramaNI sarvaM sahate duHkhaM sukhavatsvAMte manute // ' tadanusAreNoTTavaNikA yathA-55, 4, 55, 51, 5, 10x4=40 // suSamA nivRttA // 99. athAmRtagatichandaH bhoH ziSyAH, sA amRtagatiriti dhruvaM nizcitaM kathitA / sA kA / yatra dvijavaragaNazcaturlaghvAtmako gaNaH, tato hAro guruH prakaTitaH, punarapi tathA sthitaM kuru dvijagaNAnantaraM guruM kurvityarthaH / evaM satyaSTau laghavo dvigurusahitAzcaraNe yasyAH sAmRtagatiriti / vANIbhUSaNe tu-'nagaNapayodhararucirA kusumavirAjitasukarA / vasulaghudIrghayugalakA bhavati sakhe'mRtagatikA // ' kvacidiyameva tvaritagatiriti / / 100. amRtagatimudAharati-jahA (yathA) he priyasakhi, tvayA sA taruNI dRSTA / kIdRzI / zAradasudhAkaravadanA / punaH kIdRzI / vikacasaroruhanayanA / madakalakuJjaragamanA // iti // uTTavaNikA yathA-Ill, S, III, 5, 10x4=40 / / amRtagatinivRttA / atra prastAragatyA dazAkSarasya caturviMzatyadhikaM sahasraM 1024 bhedA bhavanti // teSu paJca bhedAH proktAH / zeSabhedAH sudhIbhirUhanIyA iti // 101. athaikAdazAkSaraprastAre bandhucchandaH SoDazavarNAtmakairbhagaNapaJcakayuktaiH SoDazabhizcaraNaizcatuzchandobhiprAyeNa nIlasvarUpaM chando bhavati / atazca nIlasvarUpAdekazcaraNa: kartavyaH / tatra caraNe SoDazavarNapaJcabhagaNagurvAtmake trayo bhagaNA gurvAdikA gaNA bhaNyate / ante bhagaNatrayAnte dviguruH karNo dIyate pAde ca SoDaza mAtrA: sthApyante yatra tad bandhunAmakaM chandaH kathyate / bhUSaNe'pyuktam-'bhatrayazobhitasaMgatakarNaH ekasusaMgatapaGktikavarNaH / pannagarAjaniveditabandhU rAjati bhUpatisaMsadi bandhuH // ' . 102. bandhumudAharati-jahA (yathA) pANDavavaMze janma kRtam / saMpadamarjayitvA dharmArthaM dattam / tenApi yudhiSThireNa saMkaTo vanavAsAjJAtavAsalakSaNaH prAptaH / ataH kAraNAvena vidhAtrA likhitaM kaH pramASTi / na ko'pItyarthaH // uTTavaNikA yathA-51, 5, 51, 55, 114444 // yathA vA[NIbhUSaNe] bhakSitavAsaranAyakacandraH kAmisahastasamAhitatandraH / darzitalolataDitkaravAla: so'yamupaiti ghanAgamakAlaH // ' [bandhunivRttaH // ] 103. atha sumukhIchanda: Page #262 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pariziSTa (2) [237 bhoH kavivarAH, tatra prathamaM dvijavarazcaturlaghuko gaNaH, tato hAro guruH, tato laghuyugalam anantaraM valayo guruH, tataH pratiSThitaM hastatalaM sagaNo gurvantagaNo yatra evaM vade caturdazamAtrA rudravarNAzca yatra tAM sumukhI jAnIteti jalpatyahi: zeSanAga iti / vANIbhUSaNe tu prakArAntareNa lakSaNamabhihitam yathA-'nagaNacirAlayasadvitayaM kavijanabhASitavRttacayam / prabhavati zeSasahasramukhI vinigaditeha tadA sumukhI // ' 104. sumukhImudAharati-jahA (yathA) kazcidatidurAcAriNaM mitramupadizati-etAni yauvanadehadhanAnyaticapalAni svapnasahodarA: svapnatulyA bandhujanAH / atha ca avazyaM kAlapurIgamanam / ataH kAraNAddhe varvara vitathabhASin, pApe manaH parihara // uTTavaNikA yathA-II, 5, II, 5, us, 114444, sumukhI nivRttA / 105. atha dodhakachanda: bhoH ziSyAH, yatra prathamaM cAmaraM guruH, tadanantaraM kAhalayugaM laghudvayaM sthApyate tato hAro guruH, tadanantaraM laghudvayam, tataH tattha tathA dhAraNIyam / hArAnantaraM punaH sthApanIyamityarthaH / padAnte ca karNagaNa: kartavyaH, tad dodhakamiti chandaso nAma kathyate / bhagaNatrayaM gurudvayAbhyAM dodhakamiti phalito'rthaH / ata eva bhUSaNe-'bhatritayaM yadi karNasametaM piMgalanAgasubhASitametat / paNDitamaNDalasaMhRtacittaM bhAminI bhAvaya dodhakavRttam // 'dodhakamicchati bhatritayAdgau' iti chandomaJjaryAmapyuktam / 106. dodhakamudAharati-jahA (yathA) sa zaMkarastubhyaM sukhaM dadAtu / sa kaH / piMgajaTAvalISu sthApitA gaGgA yena saH / tathA yenArdhAMgena nArI pArvatI dhRtA / yasya zIrSe [ati]NokkhA paramaramaNIyA candrakalA / rAjata iti zeSaH // uTTavaNikA yathA-50, 50, 50, 55, 114444 // dodhakaM nivRttam // 107. atha zAlinIchanda: bhoH ziSyAH, sarparAjena piMgalena sA zAlinI AjJaptA / sA kaa| yatra karNo dviguNo bhavati prathamaM dvau ko dvigurukagaNau, tata eko hAro gururvisRjyate / tatazca zalyo laghuH, tato'pi karNaH tadanantaraM laghuH, anantaraM karNa eva zrUyate / evaM pade rudrasaMkhyA varNA viMzatI rekhAH kalAH pAde pAde yatra gaNyante / sA zAlinIti // vANIbhUSaNe'pi 'kRtvA kau~ maNDitau kuNDalena zaGkha hAraM nUpuraM rAvayuktam / dhRtvA yugmaM cAmaraM cAvibhAti zAlinyeSA preyasI piGgalasya // ' dvitIyo'rthaH spaSTaH // chandomaJjaryAM tu sayatiniyama gaNAntareNa lakSaNamuktaM yathA-'mAttau gau cecchAlinI vedalokaiH' iti // . 108. zAlinImudAharati karpUramaJjarIsATa (saTTa) kasthaM kApAlikabhairavAnandasya vacanaM rAjAnaM prati-raNDA vidhavA caNDA paramakopanA dIkSitA dIkSitapatnI anyAzca dharmadArAH / gacchAma iti zeSaH / madyaM mAMsaM pIyate khAdyate ca / bhikSayA bhojana carmakhaNDa: zayyA / kaulo dharmaH kApAlikadharmaH kasya ramyo ramaNIyo na bhAtIti // uTTavaNikA yathA-55, 55, 5, I, 55, I, 55, 1144=44 // yathA vANIbhUSaNe-'Arabhyante zarmakarmANi nUnaM prAjJairloka vAcyatAmAtrabhItaiH / tanniSpattau vAsudevaH pramANaM ko vA vaktA kRtyakartAhamasmi' // zAlinI nivRttA // atraiva 'vAtormIyaM gaditA bhbhau tagau gaH' iti granthAntare // tatra yadi pUrvaM mbhau magaNabhagaNau, atha ca tagau tagaNagurU bhavataH tatazca go gururbhavati / tadA iyaM vAtormI gaditA tannAma vRttamuktamityuktam // yathA 'dhyAtA mUrtiH kSaNamapyacyutasya zreNI nAmnAM gaditA helayApi / saMsAre'sminduritaM hanti puMsAM vAtormI potamivAmbudhimadhye' // uTTavaNikA yathA-555, I, 551, 55, 114444 // atrAnayovRttayorekatra paJcamo varNo gururanyatra ca laghuriti svalpo bheda iti kRtvA caturdazopajAtibhedA uttaratra darzayiSyamANaparipATyA vijJAtavyA iti sUcyata ityalamativistareNeti // 109. atha damanakacchandaH bhoH ziSyAH, yatra prathama dvijavarayugaM caturlaghukagaNadvayam tato laghudvayaM pade pade ante prakaTito valayo guruyaMtra / evaM padacatuSTaye'STacatvAriMzat 48 kalA yatra, taddamanakamatilalitaM chando bhavatIti phaNipatiH piGgalo bhaNati / dvijavaraddhayasagaNAbhyAM damanaka chanda iti phalito'rthaH / tathA ca bhUSaNe-'dvijavaragaNayugamamalaM tadanu cakalaya karatalam / phaNipativaraparigaNitaM damanakamidamatilalitam // iti // 110. damanakamudAharati-jahA (yathA) bho lokAH, zrImadhumathanaM kRSNaM praNamata / kIdRzam / pariNatasya paripUrNaSoDazakalasya zazadharasyeva vadanaM yasya tam / punaH vimala-kamaladalavannayanaM locanaM yasya tam / vihitamasurakulAnAM danujakulAnAM dalanaM kRtaM yena tam // yathA yathA vA[NIbhUSaNe] Page #263 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 238] prAkRtapaiMgalam 'praNamata madhuripucaraNaM bhavajalanidhiparitaraNam / abhinavakisalayaruciraM surapatisakalabhayaharam / / ' iti / uTTavaNikA yathA-III, Im, 115, 114444 // damanakaM nivRttam // 111. atha senikAchandaH bhoH ziSyAH, yatra prathamaM tAla AdigurustrikalaH / tata evaM NandasamuddatUraA AnandasamudratUryAkhyA AdiguravastrikalA evaM tatazca johalena ragaNena madhyalaghukagaNenaitacchandaH pUraNIyam / atra ca-ekAdazAkSarANi pAde jJAtavyAnIti nAgarAjena piGgalenajalpitAM senikAM jAnIta iti // zreNyudIritA rajau ralau guruH' iti chandomaJjaryA gaNabhedena nAmAntaramuktam / / vANIbhUSaNe tu-'hArazakumaNDanena maNDitA yA payodhareNa vAntya aGkitA / rUpanUpureNa cAtidurlabhA senikA bhujaGgarAjavallabhA / ' gurulaghurUpeNaikAdazApi varNA yatra sA senikA / saiva ca yadA hArazaGkhaviparItAbhyAM rUpanUpurAbhyAM kramazo maNDitA satI vasuvarNAnantaraM ca yadi ragaNaviparItena payodhareNa jagaNenAGkitA bhavati tadA sA bhujaGgarAjavallabhAtidurlabhA senikA cchandodvayamuktamiti // 112. senikAmudAharati-jahA (yathA) kazcidbandI karNanarapati stauti-sa karNo jayatIti yugmakenAnvayaH / sa kaH / jhaTiti pattInAM patatpAdAghAtena bhUmiH kmpitaa| yasya / tathA yaH svaturagANAM TApotkhAtadhUlIjAlaiH sUryo'pi samAcchannaH / yena ca gauDarAja jitvA tasya mano'haMkAro moTitaH / yena kAmarUparAjasya bandIkRtA vanitA mocitA // yathA vA[NIbhUSaNe]-'sAdhudhASTabAhurAjimaNDitA raktabIjaraktapAnapaNDitA / caNDamuNDazumbhadambhakhaNDikA maGgalAni no dadAtu caNDikA // ' uTTavaNikA yathA-51, 51, 51, 51, 5, 5 114444 // hArazaGkhaviparItarUpanUpurarUpaH yathA-'mudA padaM sadA vahe maheza tavApi kAmamadbhutaM gaNeza / karAlabhAlapaTTikA vizAla bhaje madIyahRtsaromarAla // ' uTTavaNikA yathA-15ISISISIS1, 114444 // senikA nivRttA // 113. atha mAlatIchandaH bhoH ziSyAH, yatra kuntIputrAH paJca karNAH zarasaMkhyayA dattA jJAyante, ante ca karNAnAmavasAne kAntaH sundara eko hAro gururmAnyate abhyarhitaH kriyate / evamekAdazApi varNA yatra guravaH kriyante / ata eva pAde pAde gakAradvaiguNyena dvAviMzatirmAtrA dRSTAH / tanmAlatInAmakaM chando nAgeza: zeSaH piGgalo jalpatIti / bhUSaNe tu-'Adau catvAro'syA karNA dRzyante zeSe yasyAM rAmA hArA jAyante / rudrairvaNaH pAde pAde saMkhyAtA mAlatyeSA vANIbhUSA vikhyAtA // ' 114. mAlatImudAharati-jahA (yathA) sthAne sthAne hastiyUthA dRzyante yathA meruzRGge nIlA meghAH prekSyante / api ca vIrANAM hastAgre khaDgo rAjate nIlameghamadhye nRtyantI vidyudiveti // yathA vA[NIbhUSaNe]-'pAyAnmAyAmIno lInaH kalpAnte prAdikkSoNIbhartu': pANikroDe yaH / vyAptAmbhodhistasminkAle lIlAbhiH samyaksauSadhyA yatpRSThe tiSThan // ' uTTavaNikA yathA-55, 55, 55, 55; 55, 5, 114444 // mAlatI nivRttA / / 115. athendravajrAchandaH bhoH ziSyAH, yatrAdau dIyate takArayugalaM tagaNayugalaM padeSu caturdhvapItyarthaH / ante takArayugalAvasAne narendro jagaNo gurumadhyako gastasyApi zeSe guruyugaM taddhavaM nizcitamindravajrAkhyaM chandaH iti phaNIndro jalpati / mAtrAzcASTAdazAtra pAde bhavanti / samA nAdhikA ityarthaH / susajjA zobhanIkRtya likhitA ityarthaH / ata eva chandomaJjaryAm-'syAdindravajrA yadi tau jagau gaH' ityuktam // vANIbhUSaNe tu-'karNadhvajau gaNDamRgendrahArA bhavanti tasyAzcaraNe samAste / tAmindravajrAmatimAtrakAntAM bhogIndravaktrAbjamarandadhArAm // ' 116. indravajrAmudAharati-jahA (yathA) karpUramaJjarIsATakasthaM bhairavAnandakApAlikasya rAjAnaM prati vacanam-ahaM mantraM tantraM vA khalu nizcayena ubhayormadhye kimapi na jAne, dhyAnaM ca na jAne, ko'pi guruprasAdau no nAstItyarthaH / tarhi kiM jAnAsItyata Aha-madyaM pibAmaH, mahilA ramAmaH, kaulamArgalagnA mokSaM vrajAma iti / yathA vANIbhUSaNe-'raktAmbudenoditalambamAlA zItAMzucaNDAtapakuNDalAbhyAm / tArAMzutArAvalihRdyahAraiH svIyAM zriyaM bhUSayatIva saMdhyA // ' uTTavaNikA yathA-551, 551, ISI, 55, 114444 // indravajrA nivRttA // 117. athopendravajrAchandaH bhoH ziSyAH, yatrAdAveko narendro jagaNo gurumadhyamo gaNaH, tataH sutarAM sajjastagaNo'ntalaghurgaNaH, tadanantaraM payodharo jagaNa eva / tataH karNagaNo jJAtavyaH / tadupendravajrAnAmakaM phaNirAjena piGgalena dRSTaM zubhaM varNasATakaM varNaracitapadyaM chekA vidagdhAH paThanti / ataeva chandomaJjaryAm-'upendravajrA prathame laghau sA' ityuktam // vANIbhUSaNe 'tu-payodharaM hArayugaM dadhAnA kara sazaGkha valayadvayaM c| upendravajrA bhujagaikasArA virAjate pannAgarAjakAntA // ' dvitIyo'rthaH spaSTaH // Page #264 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pariziSTa (2) [239 118. upendravajrAmudAharati-jahA (yathA) yasya sudharme cittaM yeSAmevaMvidhA guNavantaH putrA sukarmaraktaM vinItaM kalatraM cedbhavati, svayaM ca vizuddhadehA nirogazarIrAzca bhavanti cet / dhanayuktAgRhAzcet, tadA kurvanti ke vA varvarAH svargAkAkSAM svarge snehaM kurvanti / etAdRzasAmagrIyuktAnAM puruSANAM bhUlokaH svargAdapyatiricyate iti // yathA vA[NIbhUSaNe]-'na SaTpadazreNibhireNadRSTerna vA navAmbhodharakandalIbhiH / atulyatA syAtkabarIlateti divA samunmIlati nAndhakAraH // ' uTTavaNikA yathA-151, 551, 151, 55, 1144-44 // upendravajrA nivRttA // 119. athopajAtayaH indravajropendravaje chandasI ekaM kuru caturadhikaM daza nAma 14 jAnIhi / samajAtau samAnyevAkSarANi dehi piGgalo bhnnti| evamupajAti kurviti / pAdAkulakaM chandaH // 120. tatra caturdazopajAtibhedAnayanaprakAramAha caturakSarasya prastAraM kuru indropendravajrayoH laghugurUMzca jAnIhi / madhye sarvaladhvorantarAle caturdazopajAtayo bhavantIti piMgalo jalpati kimiti vyAkulIbhavatha ziSyA iti / ayamartha:-caturakSaraprastArastAvatSoDazavidhaH / tatra gurucatuSTayenendravajrAyAzcatuSpAdajJAnam / caturdhvapi pAdeSvindravajrAyA Adau gururiti zeSena laghucatuSTayenopendravajrAyAzcaturdhvapi pAdeSvAdau laghuriti pAdacatuSTayajJAnaM bhavati / madhye copendravajrApAdamAdi kRtvA caturdazopajAtayo bhavantIti // pAdAkulakaM chandaH // vANIbhUSaNe'pi-'upendravajrApadasaMgatAni yadIndravajrAcaraNAni ca syuH / tadopajAti: kathitA kavIndrairbhedA bhavantIha caturdazAsyAH' // iti // 121. upajAtimudAharati jahA (yathA) gaurI zivaM pratyAha-bAlaH kumAraH skandaH sa SaNmuNDadhArI / SaNmukha ityarthaH / upAyahInA arjanAsamarthAhamekalA nArI / he bhikSuka ziva, tvamaharnizaM viSaM khAda bhakSaya / gatirbhavitrI kila kA / asmAkaM SaNmukhadhAriNo bAlakasya bhojanamatyAvazyakamityekalAyA mama kA vA gatirbhaviSyati tanna vedmi / tava tu bhikSukasya garalabhojanenApi kSutpratikAradarzanAditi bhAvaH / 'bAlo' ityatra 'uppAa' ityatra ca pAdadvaye indravajAyA lakSaNam, pAdadvaye copendravajrAyA lakSaNamiti dvAdazI rAmAkhyeyamupajAtiriti / anyAzcopajAtayaH subuddhibhirAkareSu matkRtodAharaNamaJjayAM ca draSTavyA iti // atra ca 'bAla: kumAraH' iti 'gatirbhavitrI' iti savisarga kecitpaThanti / sa ca visargo na doSAya laukikabhASAyA aniyamAt / saMskRtamizraNAdveti siddhAntaH // 122. caturdazAnAmapyupajAtInAM nAmAnyAha kIrtiH 1, vANI 2, mAlA 3, zAlA 4, haMsI 5, mAyA 6, jAyA 7, bAlA 8, AdrA 9, bhadrA 10, premA, 11, rAmA 12, RddhiH 13, buddhiH 14 [iti] tAsAmAkhyAH // vidyunmAlAchandaH // evamupajAtayaH pradarzitarUpAnusAreNAkarato matkRtodAharaNamaMjarIto'pyudAhartavyA ityalamativistareNa // ete ca bhedA rudravarNaprastArapiNDasaMkhyAtaH samadhikA iti dhyeyam // upajAtayo nivRttAH // athaikAdazAkSaraprastAre eva kAnicivRttAni granthAntarAdAkRSya likhyante / tatra rathoddhatAchandaHhArasaMgapayodharA karaM zaGkhayuktavalayena saMgatam / bibhratI kanakakuNDalaM mudaM kAminIva kurute rathoddhatA // kAminIpakSe'rthaH spaSTaH // 'rAtparairnaralagai rathoddhatA' iti cchandomaJjayA~ rAd ragaNAtparairnagaNaragaNalaghugurubhI rathoddhatAchandaH / yathAdIrghaghoSakuladevadIrghikApaGkajaM ravikaro vyarAjata / Iya'yaiva duhituH payonidheryatra vAsamakarotsarasvatI // uTTavaNikA yathA-5, ISI, IIS, I, 51, 5, 114444 // yathA vA[NIbhUSaNe] rAdhikA dadhiviloDanasthitA kRSNaveNuninadai rathoddhatA / yAmunaM taTanikuJjamaJjasA sA jagAma salilAhraticchalAt // uddavaNikA yathA-515, II, sis, I, 5, 114444 // iti rathoddhatA nivRttA // atha svAgatAchandaHhAriNI kanakakuNDalayuktA puSpapuSkarayugA valayazrIH / vaNitAhipativaktrasahasraiH svAgatA harati kasya na cetaH // aya ca svamevAgatA svAgatA sundaramAgatamAgamanaM yasyA veti tAdRzI nAyikA kasya na mAnasaM haratIti dhvaniH // 'svAgatA ranabhagairguruNA ca' iti chandomAyA~ ragaNanagaNabhagaNagurubhirguruNA ca svAgatA bhavatItyuktam / yathA paGkajaM tadapi pAthasi magnaM candramAH sa ca ghanAntarito'bhUt / tvanmukhenduhatayApi vinodaM naiva hanta sahate hatarekhA // uTTavaNikA yathA-5, 1, 5, I, IIs, |s, 5, 1144=44 // yathA vA[NIbhUSaNe] Page #265 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 240] prAkRtapaiMgalam yasya cetasi sadA muravairI vallavIjanavilAsavilolaH / tasya nUnamamarAlayabhAjaH svAgatAdarakara: suravargaH // uddavaNikA yathA-515, II, II, 55, 114444 // svAgatA nivRttA // athAnukUlAchanda:-'syAdanukUlA bhatanagagAzcet' bhagaNatagaNanagaNaguruguravazcedbhavanti tadAnukUlAbhidhaM chando bhavasi / / yathAballavaveSA muraripumUrtirgopamRgAkSIkRtaratipUrtiH / vAJchitasiddhau praNatiparasya syAdanukUlA jagati na kasya / uddavaNikA yathA-51, 551, II, 55, 114444 // anukUlA nivRttA // atha bhramaravilasitacchandaH-'mo go nau go bhramaravilasitam' magaNagurunagaNadvayagurubhirdhamaravilAsitAnAmakaM chando bhavati / yathAmugdhe mAnaM parihara na cirAttAruNyaM te saphalayatu hariH / phullA mallI bhramaravilasitAbhAve zobhAM kalayati kimu tAm / / uddavaNikA yathA-555, 5, III, , 5, 114444 // bhramaravilasitA nivRttA // atha moTanakacchanda:-'syAnmoTanakaM tajajAzca lagau' tagaNajagaNadvayalaghugurubhirmoTanakanAmA cchandaH // yathA raGge khalu mallakalAkuzalazcANUrakabhaTamoTanakam / yaH kelilavena cakAra same saMsAraripuM pratimoTayatu / / atra turIyacaraNe pAdAntalaghovaikalpikaM gurutvaM jJeyam // uTTavaNikA yathA-551, 151, ISI, 1, 5, 114444 // atrApi prastAragatyA rudra(11)saMkhyAkSarasyASTacatvAriMzadadhikaM sahasradvayaM 2048 bhedA bhavanti / tatra kiyanto'pi bhedAH proktAH, zeSA bhedAH sudhIbhiH prastArya samUhanIyA iti // 123. atha dvAdazAkSara prastAre prastArAdibhUtaM vidyAdharanAmakaM chando'bhidhIyate bhoH ziSyAH, yatra sarvasArabhUtAzcatvAraH karNA dviguravo gaNAH pAde dIyante, pAdAnte kAntAzcatvAro hArA guravazca dIyante / evaM dvAdazApi varNAH pAde guravaH kartavyA ityarthaH / tatra padacatuSTaye'pi dvAdazacatuSkeNa samuditA varNA aSTacatvAriMzat / tadviguNAbhiprAyeNa mAtrAH SaNNavati(96)gaNitA yatra tacchandaHsu sAraM zreSThaM vidyAdharanAmakaM chando bhavatIti nAgarAjaH piGgalo jalpatIti / 124. vidyAdharamudAharati-jahA (yathA) sa iti prasiddhau dIvyatIti devaH apratihatakrIDa: paramazivo'nAdyanto nityaviharaNazIlaH / taduktaM yogavAsiSThe / 'na devaH puNDarIkAkSo na ca devastrilocanaH AkArAdiparicchinne mite vastuni tatkutaH / akRtrimamanAdyantaM devanaM deva ucyate // ' iti pratipAditalakSaNaH tumhA yuSmabhyaM bhaktyA toSitaH san sukhaM niratizayAnandacinmayAsvAdalakSaNaM dadAtu / sa kaH / yasya viSaM kaNThe kAlakUTapAnAt / yasya vAso dik / digambara ityarthaH / yasya zIrSe gaGgA / gaGgAdhara ityarthaH / yena nAgarAjaH zeSo hAraH kRtaH / yena ca gaurI pArvatI ardhAGge dhRtA / atha ca gAtre carma gajAjinaM ca dhRtam / yena ca kAmaH kaMdo mArU mArito dagdhaH / ata eva tena tena karmaNA prAptA kItiryena tAdRzo vaH sukhado'stviti / uTTavaNikA yathA-55, 55, 55, 55, 55, 55, 1244 / / vidyAdharo nivRttaH // 125. atha bhujaGgaprayAtaM chandaH he mugdhe, yatra dhao dhvaja AdilaghustrikalaH prathamaM bhavati, tatazcAmaro guruH, evaM rUpakrameNa zeSaH saMpUrNazcaraNaH sthaapyte| tadvistAramAha-yathA hAro muktAhArazcatubhi saraiH kriyate, tathA idamapi zuddhadeham / uTTavaNikAsamIkRtaM gaNaM pade viMzatirekhAH kalA yasya tAdRzaM bhujaGgaprayAtaM caturbhizchandobhiH kijje kartavyamityarthaH // 126. uktameva prakArAntareNa gAthAchandasA vyaktIkRtyAha yatra prathama ahigaNa AdilaghuH paJcakalo'rthAt yagaNazcatvAraH pade prasiddhAH / atha ca-yagaNasya paJcakalatvAtpade viMzatiH kalAH / evaMrUpaM SoDazacaraNena catuzchandobhiprAyeNa viMzatyadhikA trizatI mAtrANAM samagrA saMkhyA bhavatIti piGgalo bhaNati // vANIbhUSaNe'pyuktam-'yadAvRttayo gandhakarNakameNa bhaveyuzcatasro varaM vRttametat / bhujaGgaprayAtaM hariprItihetorbhujaGgAdhirAjastadA saMjagAda / / 127. bhujaGgaprayAtamudAharati-jahA (yathA)aho ityAzcarye / iyaM kAmarAjasya madananarapateH senA, nAgarI atikuzalA / rAjata iti zeSaH / yadvA-iyaM nAgarI kaMdarpabhUmipateH Page #266 -------------------------------------------------------------------------- ________________ . pariziSTa (2) [241 seneva bhAti / senAsAmagrImAha-etasyAH pAe caraNe mahAmattamAtaGgaH sthApitaH / gajagamaneti bhAvaH / atha-etasyAH kaTAkSe'pAGge tIkSNabANAH sthApitAH / tathaiva ca bhruvoH samAnaM zuddhaM dhanuH sthApitamiti // uTTavaNikA yathA-155, 155, 155, 155, 1244=48 / / yathA vA[NIbhUSaNe]-'nizAyAM tamaHpUrasaMpUritAyAM prayAntI rahastvatsamIpaM samuktA / akasmAtsamAlokya mAmantike te tadA hIyutA toyarAzeH sutA syAt // ' uTTavaNikApi prakArAntareNa yathA-1, 55, 1, 55, I, 55, 1, 55, 1244848 / / bhujaGgaprayAtaM nivRttam // 128. atha lakSmIdharacchandaH bhoH ziSyAH, yatra prathamaM hAro guruH, tato gandho laghuH, tataH karNo dvigururgaNaH, tataH punargandho laghureva tadanantaraM karNaH, tataH zabdo laghuH, tathA to takArastagaNo'ntyalaghurgaNa ityarthaH // tato'pi gurugaNyate / evaM dvAdazavarNAtmakaM padam / uktalakSaNamevottarArdhena spaSTIkaroti-cArIti / catvAro johA gaNA ragaNA madhyalaghukA gaNA yatraitadrUpaM lakSmIdhara iti jJAtavyamiti nAgarAjaH piGgalo bhaNati / / vANIbhUSaNe'pyuktam-'dvAdazairvarNakairnirmitaM satataM taddhi lakSmIdharaM vRttamAkIrtitam / dRzyate yaccaturkohalairaGkitaM pannagAdhIzavANIvinodAyitam // ' caturkohalaizcaturbhI ragaNairityarthaH / / granthAntare tu 'sragviNo' iti nAmAntaram / ata eva chandomaJjaryAm-'kIrtitaiSA catUrephikA sragviNI' ityuktam // 129. lakSmIdharamudAharati-jahA (yathA) kazcidbandI karNaM stauti-yena karNena mAlavA dezavizeSA bhaJjitA AmarditAH, kAnalAzca dezavizeSA gaJjitAH, kukkuTA api nijitAH, gurjarA luNThitAH, vaGgA vaGgadezA bhagnAH, utkalA moTitAH, mlecchAzca kartitAH lavazaH khaNDitAH ityarthaH / ataH sarvatra kIrtiH sthApitA yena sa karNo jayatIti prabandhasthena kA saha saMbadhyate // uTTavaNikA yathA-5, 1, 55, 1, 55, I, 55, 1, 5, 1244%48 // yathA vA[NIbhUSaNe]-'rAsakelIkalollAsasaMbhAvitaM gopasImantinIvRndasaMlAlitam / rAdhayA gItasaMmugdhayAliGgitaM naumi gopAlakaM devakIbAlakam // ' sragviNI nivRttA / 130. atha toTakacchandaH bhoH ziSyAH yatra dhruvaM nizcitaM catvAraH sagaNA gurvantagaNAH patanti gaNeSu SoDazamAtrAsu virAmaH kathitaH / tathA piGgalena bhaNitamucitaM yattadiha loke chAndasikaistoTakamiti chandovaraM racitamiti / / bhUSaNe'pyuktam-'vinidhehi catuHsagaNaM ruciraM ravisaMkhyakavarNakRtaM suciram / phaNinAyakapiGgalasaMbhaNitaM kuru toTakavRttamidaM lalitam // ' vada toTakamabdhisakArayutam' ityanyatrApi // 131. toTakamudAharati-jahA (yathA)- he gurjara gurjarAdhipate, kuJjarAnmahIM ca tyaktvA cala 1 apasarerthaH / he barbara vRthApralApin, tava jIvanamadya nAsti / yadi kupyati karNanarendraH tadA raNe ko hariH ko vA haraH, ko vajradharaH / kupitasya tasya purata ete devA api sthAtumazaktAH, kimuta tvam / ataH sarvamapi vastujAtaM visRjya mahImapi tyaktvA palAyanamevocitamiti gurjaradezAdhipati pratyamAtyavacanam // uTTavaNikA yathA-115, 15, 15, 15, 1244=48 // toTakaM nivRttam // 132. atha sAraGgaH bhoH ziSyAH, yaccatustakArasya tagaNacatuSTayasya samyagbhedenotkRSTaM sAraGgarUpakaM tatpiGgalenaiva dRSTam, yacca pAdeSu caraNeSu tRtIye varNe vizrAmasaMyuktaM na jJAyate kAntirasya cchandaso'nyonyabhAgena prastArarItyetyarthaH // bhUSaNe tu-karNaM dhvajaM johalaM cAmaraM hi cihnaM satAlaM sadA saMvidhehi / khyAtaM tathA piGgalAdhIzvareNa sAraGgametaccatuhIrakeNa // ' catuhIrakeNa caturbhistagaNairityarthaH / paJcakalaprastAre 'ntalaghauH paJcakalasya hIrakamiti saMjJA, varNavRtte tu tasyaiva tagaNasaMjJetyukta evArthaH iti // 133. sAraGgamudAharati-jahA (yathA) re iti sAkSepaM saMbodhanam / goDa gauDadezAdhIza, tava hastiyUthAni gajarAjavRndAni thakkantu kSaM tiSThantvityarthaH / yataH pAikkavUhAI pattivrAtAni pallaTTi parAvRtya yudhynte| yadvA hastiyUthavizeSaNaM padAtibahulAnIti / vastutastu kAzIzarAjasya zarAsArA: bANaparamparAsteSAmagre ki hastibhiH, kiM vA pattibhiH, kiM vA vIravargeNa mahAsubhaTasamudAyeneti // uddavaNikA yathA-551, 551, 551, 551, 124448 // sAraGgo nivRttaH // 134. atha mauktikadAmacchandaH bhoH ziSyAH, yatra pade catvAraH payodharA jagaNA gurumadhyamA gaNAH prasiddhAstatra tribhiradhikAstrayodaza / arthAt SoDazamAtrAbhiH padaM yatra tanmauktikadAma chando bhavati / atra ca na pUrvaM hAro guruH, na cAnte dIyata iti / samuditamAtrAsaMkhyAmAha-SaTpaJcAzadadhikaM zatadvayaM mAtrANAmiti // ayamartha:-SoDazacatuSkeNa catuHSaSTiH, tatra caturbhiH saraimauktikadAmno'tizobhAkaratvAdidamapi vRttaM catuzchandobhiprAyeNa Page #267 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 242] prAkRtapaiMgalam catuHSaSTyA kalayA catuSkIkRtaM SaTpaJcAzadadhikazatadvayamAtrAdhikaM bhavatIti // bhUSaNe'pyuktam- payodharamatra catuSkamavehi kalAzcaraNe kila SoDaza dehi / bhujaMgapaterhRdi mauktikadAmasuvRttamidaM zRNu mauktikadAma // 135. mauktikadAmodAharati-- jahA (yathA ) - kAcitproSitabhartRkA sakhImAha - he sakhi, kAyo durbalo bhUtaH grAsastyakta eva / kSaNe kSaNe jJAyate'ccho nizvAsaH / evaM satyapi prAkRte pUrvanipAtAniyamAt tAreNAdIrgheNa kuhUravANAM kokilAnAM raveNa duranto vasantaH / athavA - kuhUravANAM kokilAnAM tAreNAtidIrgheNa svareNa duSTo'nto yasya tAdRzo'yaM vasantaH prAptaH tasmAt-atha kiM vA kAmo nirdayaH matprANApahArakatvAt / kiM vA kAnto vallabha eva nirdayaH, ya etAdRze'pi madhusamaye nAgata iti // uTTavaNikA yathA - 151, 151, 151, 151, 12x4 = 48 // yathA vA [NIbhUSaNe ] 'mayA tava kiMcidakAri kadApi vilAsini vAmyamanusmaratApi / tathApi manastava nAzvasanAya vrajAmi kuto bhavatImapahAya // ' mauktikadAma nivRttam // 136. atha modakacchandaH he mugdhe, toTakacchando viparItaM kRtvA sthApaya modakamiti chandaso nAma kuru / ayamarthaH - 'caturbhiH sagaNairantagurukairgaNaitoTakavRttaM bhavati / viparItamAdigurukaizcaturbhirbhagaNairmodakaM kuru' iti / tadeva spaSTIkRtyAha - catvAro bhagaNA AdigurukA gaNAH suprasiddhA yatra tanmodakamiti kIrtilubdhaH piGgalo jalpati / bhUSaNe tu--' pAdayugaM kuru nUpurasundaramAzu kare kusumdvymaahr| sundari sarvajanaikamanoharamodakavRttamidaM paribhAvaya // ' 137. modakamudAharati- jahA (yathA) - kAcitproSitapatikA varSAsamaye'pi vallabhamanAgataM matvA'tikhinnamAnasApriyasakhImAha - he sakhi, garjatu meghaH, zyAmalo'mbare, nIpaH kadambo'pi puSpito bhavatu / kiMca bhramaro'pi kUjatu / asmAkaM tu parAdhInaH parAyatta eka eva jIvaH tasmAdenaM kiM prAvRT gRhNAtu kiM vA manmatho gRhNAtu, athavA - ubhayormadhye ko'pi kIlau kIlayatu / jaDIkarotvityarthaH // uTTavaNikA yathA - 511, 511, 5 // , 5 // , 12x4=48 // modakaM nivRttam // 138. atha taralanayanIchandaH he kamalamukhi, nagaNAH sarvalaghukA gaNAH, tAMzcaturgaNAnkuru / evaM ca dvAdazApi varNAMllaghUnkuru / pratilomagatyA prastArasya yAvatsarvagururbhavati tAvannirvAhya taralanayanInAmakamidaM vRttam / IdRzaM sarvalaghvAtmakaM dvAdazavarNaprastArAntyaM bhavatIti sukaviH piGgalo bhaNati // vANIbhUSaNe tu - 'dvijavaragaNayugamupanaya sakusumanagaNamiha racaya / sudati vimalataraphaNipatinigaditataralanayanamiti // ' 139. taralanayanImudAharati--jahA (yathA ) - kazcidbhaktaH zivaM prArthayate - he kamalavadana, he trinayana, he hara, he girivarazayana, he trizUladhara, he zazadharatilaka, he candrazekhara, galagarala, mahyamabhimatavaraM vitara / dehItyarthaH // uTTavaNikA yathA - III, III, III, III, 12x4=48 // yathA vA[NIbhUSaNe ] - 'apahara purahara mama daramabhinavakaliyugabhayahara / himagirivihitazayanavara sukRtasulabhazazadhara / ' taralanayanI nivRttA // 140. atha sundarIcchandaH sumukhi yatra pUrvaM nagaNastrilaghvAtmako gaNaH, tatazcAmaro guruH, tadanantaraM gandhayugaM laghudvayaM sthApyate, tatazcAmaro guruH, tatazca zalyayugaM laghudvayaM yadi saMbhavati, tatazcaiko ragaNo madhyalaghuko gaNaH pAdAnte dRzyate tatsundarInAmakachandaH piGgalena lakSitamiti // bhUSaNe tu - 'kusumagandharasairatibhUSitA caraNasaMgatanUpuramaNDitA / karasuvarNalasadvalayAnvitA sphurati kasya na cetasi sundarI // ' atha ca - tAdRzI sundarI nAyikA kasya cetasi na sphuratItyarthaH // 141. sundarImudAharati-jahA (yathA) - kazcitsvamitraM pratyAha-zItalo dakSiNo mAruto vahati, kokilaH piko'pi komalaM paJcamaM rauti / madhukarA bhramarA madhupAnena bahusvarAH santo bhramanti / ata etAdRze vasante mahotsave jAte satIyaM sundarI kAntA zleSanimittaM saMbhramamAvegamAdarAddadhAtIti // uNikA yathA - III, 5, 1, 5, 1, 51, 12x4 =48 // yathA vA [NIbhUSaNe ] - 'asulabhA zaradindumukhI priyA manasi kAmaviceSTitamIdRze / malayamArutacAlitamAlatIparimalaprasaro hatavAsaraH / ' sundarI nivRttA // atha dvAdazAkSaraprastAra eva kAnicidvRttAni granthAntarAdAkRSya likhyante / tatra prathamaM pramitAkSaracchanda: [ vANIbhUSaNe ] - karasaGgizaGkhavalayA sarasA kanakadvayaikavalayA subhagA / varavarNinI rasikasevyapadA pramitAkSarA vijayate vanitA // For Private Personal Use Only Page #268 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pariziSTa (2) [243 vanitApakSe-sugamo'rthaH / vRttapakSe sagaNajagaNAbhyAM (sagaNAbhyAM ca) pramitAkSareti phalito'rthaH / ata eva chandomAyA~ 'pramitAkSarA sajasasaiH kathitA' ityuktamiti // yathA [vANIbhUSaNe]abhajadbhayAdiva nabho vasudhAM dadhurekatAmiva sametya dizaH / abhavanmahI padayugapratimA timirAvalIkavalite jagati // atra turIyacaraNe pAdAntalaghovikalpena gurutvamiti / / yathA vA amRtasya zIkaramivogiratI radamauktikAMzulaharIchuritA / pramitAkSarA murariporbhaNitivrajasudhruvAmabhijahAra manaH // 'pratikUlatAmupagate hi vidhau viphalatvameti bahusAdhanatA / avalambanAya dinabharturabhUnna patiSyataH karasahasramapi // ' iti mAghakAvye'pi // uTTavaNikA yathA // 5, 3, 5, , 1244=48 / / pramitAkSarA nivRttA // atha drutavilambitaM chandaH-'drutavilambitamAha nabhau bharau / nabhau nagaNabhagaNau, atha ca bharau bhagaNaragaNau yatra tadrutavilambitavRttam iti zeSanAga: piGgala Aheti // yathAtaraNijApuline navaballavIpariSadA saha kelikutUhalAt / drutavilambitacAruvihAriNaM harimahaM hRdayena sadA vahe / / yathA vA mAghakAvye SaSThasarge'navapalAzapalAzavanaM puraH sphuTaparAgaparAgatapaGkajam / mRdulatAntalatAntamazobhayatsa surabhi surabhi sumanobharaiH // ' iti // uTTavaNikA yathA-1, 50, 50, 55, 12x448 // drutavilambitaM nivRttam // atha candravartmacchandaH-'candravarma nigadanti ranabhasaiH' ragaNanagaNabhagaNasagaNaizcandravarmAkhyaM vRttamAcAryA nigadantIti / candravartma pihitaM ghanatimirai rAjavartma rahitaM janagamanaiH / iSTavartma tadalaMkuru sarase kuJjavartmani haristava kutukI // uTTavaNikA yathA-515, II, sh, // 5, 124448 // candravartma nivRttam / atha vaMzasthavilachandaH-'vadanti vaMzasthavilaM jatau jarau' / yatra jatau jagaNatagaNau atha ca jarau jagaNaragaNau bhavataH, tadvaMzasthavilaM vRttamityAcAryA vadanti / yathAvilAsavaMzasthavilaM mukhAnilaiH prapUrya yaH paJcamarAgamugiran / vrajAGganAnAmapi gAnazAlinAM jahAra mAnaM sa hariH punAtu vH|| uTTavaNikA yathA-151, 551, ISI, 55, 1244=48 // vaMzasthavilaM nivRttam // athendravaMzAchandaH-'taccendravaMzA prathamAkSare gurau'| tadvaMzasthavilameva prathamAkSare gurau satIndravaMzAkhyaM tagaNadvayajagaNaragaNAbhyAM(NaiH) vRttaM bhavatIti veditavyam // atha caitayo vaMzasthavilendravaMzayorupajAtayazcaturdaza bhavantIti tadbhedAH sudhIbhiH pUrvapradarzitaprakriyayA stavanIyA ityupadizyate / ete copajAtikRtacaturdazabhedAH prakRtaprastArapiNDasaMkhyAto'dhikA veditavyA iti // indravaMzA yathA 'daityendravaMzAgnirudIrNadIdhitiH pItAmbaro'sau jagatItamoharaH / yasminnadhAkSuH zalabhA iva svayaM te kaMsacANUramukhA makhadviSaH // uTTavaNikA yathA-551, 551, 151, SIS, 1244=48 // indravaMzA nivRttA // atha vaizvadevIchandaH-'bANAzvaizchinnA vaizvadevI mamau yau' / yatra mamau magaNadvayam, atha ca yau yagaNadvayam ca, yatra bANA: paJca azvAH sapta, taizchinnA jAtavizrAmA sA vaizvadaivI tannAmakaM vRttaM bhavatIti / / yathAarcAmanyeSAM tvaM vihAyAmarANAmadvaitaM naikaM kRSNamabhyarcya bhaktyA / tatrAzeSAtmanyacite bhAvinI te bhrAtaH saMpannArAdhanA vaishvdevii|| uTTavaNikA yathA-555, 55s, Iss, 155, 1244-48 // vaizvadevI nivRttA / Page #269 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 244] prAkRtapaiMgalam atha mandAkinI chandaH-'nanaraghaTitA tu mandAkinI' / yA nagaNadvayaragaNadvayaghaTitA sA mandAkinI tannAmakaM vRttamityarthaH // yathAbalidamanavidhau babhau saMgatA padajalaruhi yasya mandAkinI / suranihitasitAmbujasragnibhA haratu jagadadhaM sa pItAmbaraH // 'sahazaranidhijaM tathA kArmukam' ityAdi bhAravau / 'atisurabhirabhAji puSpazriyA' iti mAghe // uTTavaNikA yathA-II, III, 515, 515, 1244-48 // mandAkinI nivRttA // atha kusumavicitrAchandaH-'nayasahitau nyau kusumavicitrA' yatra nagaNayagaNasahitau nyau nagaNayagaNAveva bhavataH, tatkusumavicitrAnAmakaM vRttaM bhavatIti / / yathA vipinavihAre kusumavicitrA kutukitagopI pihitcritraa| muraripumUtirmukharitavaMzA ciramavatAdvastalavataMsA // uTTavaNikA yathA-II, ISS, III, I55, 1244=48 // kusumavicitrA nivRttA / atha tAmarasacchanda:-'iha vada tAmarasaM najajA yaH' / he kAnte, yatra nagaNajagaNajagaNAH, atha ca yo yagaNo yadi bhavati, tadA tAmarasAkhyaM vRttaM vada // yathAsphuTasuSamA makarandamanojJaM vrajalalanAnayanAlinipItam / tava mukhatAmarasaM murazatro hRdayataDAgavikAsi mamAstu // uTTavaNikA yathA-11, ISI, I51, 155, 1244=48 // tAmarasaM nivRttam // atha mAlatIchandaH-'bhavati najAvatha mAlatI jarau' / yatra najau nagaNajagaNau, atha ca jarau jagaNaragaNau bhavataH sA mAlatIchando bhavatIti / / yathAiha kalayAcyuta kelikAnane madhurasasaurabhasAralolupaH / kusumakRtasmitacAruvibhramAmalirapi cumbati mAlatI muhuH / / kutracidiyameva 'yamunA' iti // 'api vijahIhi dRDhopagRhanam' iti bhAravau // uTTavaNikA yathA 1, ISI, ISI, 55, 124448 // mAlatI nivRttA // atha maNimAlAchandaH-'tyau tyau maNimAlA chinnA guhavaktraiH' yatra prathamaM tyau tagaNayagaNau, atha ca tyau tagaNayagaNAveva bhavataH sA guhavaktraiH SaDAnanAnanaizchinnA jAtavizrAmA maNimAlA tannAmakaM vRttamityarthaH / / yathA prahmamaramaulau ratnopalayukta jAtapratibimbA zoNA mnnimaalaa| govindapadAbje rAjI nakharANAmAste mama citte dhvAntaM zamayantI / / uddavaNikA yathA-551, 155, 551, ISS, 124448 // maNimAlA nivRttA // atha jaladharamAlAchanda:-'mbhau sagau gauce jjaladharamAlAbdhyaGgaiH' yatra prathamaM mbhau magaNabhagaNau, atha ca sagau sagaNagurU bhavataH, tatazca gau gurudvayaM cedbhavati / kiM ca-abdhayazcatvAraH, aGgAnyaSTau, aSTAGgayogAbhiprAyeNa, taiH kRtaviratiH, tadA jaladharamAlA tannAmakaM vRttamityarthaH // yathAyA bhaktAnAM kaliduritottaptAnAM tApocchittyai jaladharamAlA nvyaa| bhavyAkArA dinakaraputrIkUle kelIlolA haritanuravyAtsA vaH / / uTTavaNikA yathA-555, SI, Is, 5, 55, 1244-48 // atrApi prastAragatyA dvAdazAkSaraprastArasya SaNNavatyadhikaM sahasracatuSTayaM bhedA bhavanti teSu kiyantaH pradarzitAH // 142. atha trayodazAkSaraprastAre mAyAnAmakaM chando lakSyatehe mugdhe, jaM yatra prathamaM kaNNA duNNA dvau kau~ gurudvayAtmako gaNau bhavataH, tatazcAmaro gurureva, tadanantaraM zalyayugaM Page #270 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pariziSTa (2) [245 laghudvayamityarthaH / tato'pi vIhA dIhA gurudvayam, tato'pi gandhayugaM laghudvayaM prakaTitam / ante etadante cAmaro guruH, hAro'pi gurureva bhavati / ziSyabodhanArthaM padapUraNArthaM vA caraNe mAtrAniyamamAha-zubhakAyA zuddhazarIrA dvAviMzatirmAtrA guNayuktA yatra taM tAM mAyAM mAyAnAmakaM vRttaM bhaNa paThetyarthaH // vANIbhUSaNe tu-'kRtvA karNau kuNDalayuktau kuru ratnaM dhRtvA pAdaM nUpurayuktaM kuru hAram / mAyAvRttaM piGgalanAgoditametajjAnItAdaH paNDitavaktrAmbujasAram // kvacidasyAH 'padamattamayUraH' iti nAmAntaram / 143. mAyAmudAharati-jahA (yathA) kazcitsvayamatinirviNNaH svamitramupadizati-he vayasya, etadasthiraM zarIraM pazya gRhaM sadanaM, jAyA kalatraM, vittaM dhanaM, putrAstanayAH, sodarA bhrAtaraH, mitramityetAni sarvANi mAyA / he barbara, kinimittAmAkArayasi mAm / ataH kAraNAdekAM yuktAM kIrti kuru yadi sujjhe jAnAsi // uTTavaNikA yathA-55, 55, 5, 4, 55, 0, 55, 1344=52 // yathA vA[NIbhUSaNe]-'udyadbAdhA saMprati rAdhA madhumAse zaGke saMketaM prati yAtA kimudAsse / kelikuJja zUnyamavekSyAstarahasyA prANatrANaM bhAvi kathaM vA vadatAsyAH / / ' 'hA tAteti kanditamAkarNya viSaNNaH' ityAdi raghau // mAyA nivRttA / 144. atha tArakachanda: he sakhi, sthApayitvA Adau laghudvayaM, tataH pAde yatra guruzalyau, guruH atha ca laghudvayamityarthaH / punarapi guruzalyau, tato'pi je yat pUrvaM guruzalyadvayamuktam, tadevAgre deyamiti // padAnte ca guruyugaM kriyate tacchandonAma tArakamiti bhaNyate / sagaNacatuSTayenAntaguruNA tArakamiti phalito'rthaH / tathA ca bhUSaNe-'yadi toTakavRttapade gurureko bhavatIha tadA kila tArakavRttam / phaNinAyakapiGgalavarNitametadvarapaNDitamaNDalikAhatacittam // ' 145. tArakamudAharati-jahA (yathA) he sakhi; cUtavRkSeNa navamaJjarI gRhItA / kiM ca (prAkRte pUrvanipAtAniyamAt) navakiMzukavanamatisundaraM yathA bhavati tathA paripuSpitam / yadi tasminsamaye kAnto digantaraM yAsyati tadA kiM manmatho nAsti kiM vA vasanta eva nAsti, iti sakhI prati nAyikAvacanam // uTTavaNikA yathA-1, 5, 1, 5, 1, 5, II, 5, 5, 13x4-52 / / yathA vA[NIbhUSaNe]-'atibhArataraM hRdi candanapaGka manute sarasIpavanam viSazaGkam / tava dustaratAraviyogapayodhehi pAramasau bhavitA paramAdheH // 'tArako nivRttaH // 146. atha kandacchandaH bhoH ziSyAH, yatra prathamaM dhvaja AdilaghustrikalaH kriyate, tatastUramAdi gurustrikalaH tato hAro guruH, punarapi tUryamAdi gurustrikala eva tato hAro guruH, punarapi gurureva, tataH zabdo laghuH, tato'pyekastakArastagaNa ityarthaH / evaM pade ekaviMzatiH kalA yatra tat nAgena piGgalena kanda iti chandonAma jalpitam / samuditamAtrAsaMkhyAmAha-sarvapAde[na] pAdacatuSTaye na] caturadhikA azItiH kalAH bhavantIti | bhUSaNe tu-"dhvajaM cAmaraM maNDitaM gandhahAreNa mRgendradvayaM cApi yuktaM samudreNa / tadA bhAviyogIndravaktrAbjagItena janAnandakandena vRttena kandena / ' 147. kandamudAharati-jahA (yathA) re kaMsa, ahaM eka: caJcala: bAla iti mA jAnIhi / ahaM tu devakIputrastava vaMzakAla iti budhyasva / janAnandakandena devakInandena tathA gRhItaH kaMso yathA hata eva dRSTo nijanArIvRndeneti // uTTavaNikA yathA 15, 51, 5, 51, 5, 5, I, 551, 1344=52 // yathA vA[NIbhUSaNe]-'hRtaM te mano nandagopAlabAlena navInAmbuvAhAvalIcArudehena / sudhAvIcisaMbAdhabimbAdharAgreNa sphuraddharhazobhAlasatkAntipUreNa // ' kando nivRttaH // 148. atha paGkAvalIchandaH he mugdhe, yatra prathamaM cAmaro guruH, tataH pApagaNaH paJcakalaH sarvalaghuko gaNaH dhruvaM nizcitam, tataH zalyo laghuH tataH pazcAccaraNagaNajua bhagaNadvayaM sthApaya / evaM ca SoDazakalAH pade pade jJAyante yatra tat paGkAvalI chanda iti piGgala: prabhaNati // vANIbhUSaNe tu-'pAde kusumarasagandhamataH zaragaNDakayugalakarUpamupAhara / nAganRpativarabhASitamuyuti vRttamamalamiha paGkAvaliriti / 149. paGkAvalimudAharati-jahA (yathA) sa eva jagati jAtaH, sa eva guNavAn, ya: karoti paropakAraM hasannanAyAsena / yaH punaH paropakAra virudhyate tasya jananI kimiti vandhyaiva na tiSThati / yathA vA[NIbhUSaNe]-'zAradavizadanizAmapi nindati saMprati hRdayabhidAmanuvindati / manmathavizikhabhayena nimIlati mAdhava tava viraheNa viSIdati // ' uTTavaNikA yathA-5, || II, I, SI, SI, 134452 // paGkAvalI nivRttA / Page #271 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 246] prAkRtapaiMgalam atha trayodazAkSare prastAra eva kAnicivRttAni granthAntarAdAkRSya likhyante / tatra prathamaM mRgendramukhaM chandaH-'bhavati mRgeMdramukhaM najau jarau gaH' / yatra najau nagaNajagaNau, atha ca jarau jagaNaragaNau bhavataH, tato go gururbhavati tanmRgendramukhaM chandaH // yathA gurubhujavIryabharaM hariM madAndhA yudhi samupetya na dAnavA jijIvuH / kSudhitamRgendramukhaM mRgA upetya kva mu(nu?) khalu vibhrati jIvanasya yogam // uTTavaNikA yathA-III, ISI, III, 55, 5, 1344=52 / / mRgendramukhaM nivRttam // atha praharSiNIchandaH-'tryAzAbhirmanajaragAH praharSiNIyam / ' magaNanagaNajagaNaragaNagurubhiH, tryAzAbhirviratiryatra bhavati tatpraharSiNIchanda ityarthaH / / yathA gopInAmadharasudhArasasya pAnairuttuGgastanakalazopagUhanaizca / AzcaryaiH sukharasavibhramairmurAreH saMsAre matirabhavatpraharSiNIha // uTTavaNikA yathA-555, II, ISI, 55, 5, 13x4-52 // praharSiNI nivRttA / atha rucirAchandaH-'jabhau sajau giti rucirA caturgrahai:' yatra jamau jagaNabhagaNau, atha ca sajau sagaNajagaNau bhavataH tato guruH caturbhiH, grahaivabhizca vizrAmo yatra tadrucirAnAmakaM chanda iti // yathA punAtu vo hariratirAsavibhramI paribhramantrajarucirAGganAntare / samIraNollasitalatAntarAlago yathA maruttaralatamAlabhUruhaH // uTTavaNikA yathA-151, 51, 5, 151, 5, 13 x 4 =52 // rucirA nivRttA / atha caNDI-nayugalasayugalagairiti caNDI' yannagaNadvayasagaNayugalagurubhiryuktaM bhavati taccaNDInAmakaM vRttamiti // yathA jayati ditijariputANDavalIlAkupitakavalakarakAliyamaulau / caraNakamalayugacApalacaNDI padanakharucijanibhogamaNizrIH // uTTavaNikA yathA-11, 1, // s, us, 5, 1344=52 // caNDI nivRttA / atha maJjubhASiNI-'sajasA jagau ca yadi maJjubhASiNI' / yatra sagaNajagaNasagaNAH, atha ca jagau jagaNagurU bhavataH, tanmaJjubhASiNIchandaH iti / iyameva sunandinIti zaMbhau // yathA amRtormizItalakareNa lAlayaM-stanukAnticoritavilocano hareH / niyataM kalAnidhirasIti vallavI mudamacyute vyadhita maJjubhASiNI // uTTavaNikA yathA-115, ISI, IIS, I51, 5, 1344=52, maJjubhASiNI nivRttA // atha candrikA chanda:-'nanatatagurubhizcandrikA cartubhiH' nagaNadvayatagaNayugalagurubhizcandrikA saptaSaT viracitaviratirbhavatIti / / yathAzaradamRtarucazcandrikAkSAlite dinakaratanayAtIradeze hariH / viharati rabhasAdvallavIbhiH samaM tridivayuvatibhiH ko'pi devo yathA / / yathA vA 'iha duradhigamaiH kiMcidevAgamaiH satatamasutaraM varNayantyantaram / asumativipinaM veda digvyApinaM puruSamiva paraM padmayoniH param // ' Page #272 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pariziSTa (2) [247 iti bhAravau // kvacidiyameva 'utpalinI' / uTTavaNikA yathA-II, II, 551, 551, 5, 13x4=52 // candrikA nivRttA / / atha kalahaMsachanda:-'sajasA: sagau ca kathitaH kalahaMsaH' sagaNajagaNasagaNA yatra sagaNagurU ca, sa kathitaH kalahaMsaH // kutracidayameva 'siMhanAdaH' iti // yathAyamunAvihArakutuke kalahaMso vrajakAminIkamalinIkRtakeliH / janacittahArikalakaNThaninAdaH pramadaM tanotu tava nandatanUjaH // uTTavaNikA yathA-15, II, Is, 05, 5, 1344= 52 // kalahaMso nivRttaH // atha prabodhitA chandaH-'sajasAjagau ca bhavati prabodhitA' sagaNajagaNasagaNAH, atha ca jagau jagaNagurU yatra bhavataH, tatprabodhitAchandaH // yathAzayitA mRSA caTulamAnanidrayA ratikelikuJjanilaye vilAsinI / muravairiNA vadanacumbanAdinA smitamAtatAna sapadi prabodhitA // uTTavaNikA yathA-15, ISI, Is, I51, 5, 1344-52 // prabodhitA nivRttA // atrApi prastAragatyA trayodazAkSarasya dvinavatyuttarazatamaSTau sahasrANi ca bhedAH / teSu kiyanto bhedA uktAH / zeSabhedA: sudhIbhiH prastAryAkArAtsvabuddhito vA sUcanIyA iti // 150. atha caturdazAkSaraprastAre vasantatilakA chandaH bhoH ziSyAH, yatra prathamo gaNaH karNaH patati, jagaNo madhyaguruko gaNo dvitIyaH, tatasturaGgaH sagaNaH, punazca sagaNa eva, tathA pAde yazca AdilaghuryagaNazcetyarthaH / evaM yatra caturdazAkSaraM padaM bhavati sA phaNinotkRSTA vasantatilakoktA tAM chekA vidagdhAH surasAM sukavIndradRSTAM paThantIti // kutracidiyameva siMhoddhatA // vANIbhUSaNe tu prakArAntareNoktam-'karNasphuratkanakakuNDalamaNDitA yA bhAvAnvitA caraNasaMgatanUpurazrIH / gandhAnvitA surasanA valayAvanaddhA kAntA vasantatilakA mudamAtanoti // ' kAntApakSe spaSTo'rthaH // 151. vasantatilakAmudAharati-jahA (yathA) karpUramaMjarIsATakasthaM karpUramaJjarIvarNanaparaM vidUSakaM prati rAjJo vacanamidam // ye lokAstasyAstIkSNena cakSuSastribhAgena kaTAkSeNa dRSTA vIkSitAH, te kAmacandramadhupaJcamairiNIyA jAtAH, yeSu punarnipatitA sakalApi dRSTiH, te tu tilAJjalidAnayogyAstiSThanti pUrvameva mRtA ityartha / uTTavaNikA yathA-55, ISI, 15, 15, 155, 1444=56 // yathA vA[NIbhUSaNe]-'zaMbhoH kareNa pulakAGkaradantureNa sasmeramAmRzati kumbhamibhAnanasya / romAJcitakucAntacalAJcalAyAH pAyAtrapAtaralamIkSitamambikAyAH // ' vasantatilakA nivRttA // 152. atha cakrapadacchandaH he mugdhe, yatra mukhe Adau caraNagaNo bhagaNo gurvAdigaNo yatra patati, tatazca saMsthApaya, punarapi dvijavarayugalaM caturlaghukagaNadvayam, tatazca yatra karatalaM sagaNo gurvantagaNo yatraivaM pade pade praticaraNaM jJAtaH, taccakrapadaM vRttamiti phaNipatirbhaNatIti tvaM saMbhaNeti // bhUSaNe tu prakArAntareNa lakSaNaM lakSitam-'kuNDalakalitanagaNamiha tR(tri?)tayaM gandhakusumarasaviracitavalayam / cakramuragapativaraparigaNitaM SoDazakalamatisulalitabhaNitam // ' AdAvante ca gurudvayam, madhye dvAdazalaghubhiH piNDitA varNacaturdazAtmakaH SoDazakalazcaraNo yatreti phalito'rthaH // 153. cakrapadamudAharati-jahA (yathA) prAkRte pUrvanipAtAniyamAtkhaJjanopamanayanayugalena varAtyutkRSTA caaruknkltaasussmaabhujyugaa| atha vA bhujayuge cArukanakalatAyAH suSamA yasyAH / atha ca-phullakamalamukhI gajavaragamanA mattagajarAjagAminI ramaNI vidhinA kasya sukRtaphalaM sRSTA / uTTavaNikA yathADA, I, III, IIS, 144456 // yathA vA[NIbhUSaNe]-'sundari nabhasi jaladacayarucire dehi nayanayugamatighanacikure / mAnamiha na kuru jaladharasamaye kiM tava bhavati hRdayamidamadaye // ' cakrapadaM nivRttam // atha caturdazAkSaraprastAra eva kAnicivRttAni likhyante / tatra prathamaM vAsantI chandaH- 'masto mo mo gau yadi gaditA vAsantIyam' / magaNatagaNanagaNamagaNairgurudvayena ca vAsantIchandaH // yathA bhrAmyaddhRGgInirbharamadhurAlApodgItaiH zrIkhaNDAreradbhutapavanairmandAndolA / lIlAlolA pallavavilasaddhastollAsaiH kaMsArAtau nRtyati sadRzI vAsantIyam // Page #273 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 248] prAkRtapaiMgalam uTTavaNikA yathA-555, 551, III, ''', '', 144456 // athAsaMbAdhAchandaH-'mo go go nau maH zaranavabhirasaMbAdhA' / yatra pUrvaM magaNastato gurudvayam tatazca nau nagaNadvayam, anantaraM magaNo bhavati, zarAH paJca, tena paJcabhirnavabhizca yatra viratirbhavati tadasaMbAdhAchandaH // yathA 'vIryAgnau yena jvalati ratirasAkSipte daityendra jAtA dharaNiriyamasaMbAdhA / dharmasthityarthaM prakaTitatanurabhyarthyaH sAdhUnAM bAdhAM prazamayatu kaMsAriH // ' uTTavaNikA yathA-555, 55, III, III, 555, 1444=56 // asaMbAdhA nivRttA // athAparAjitA chandaH-'nanarasalaghugaiH svarairaparAjitA' / nagaNayugalaragaNasagaNalaghugurubhiH svaraiH saptabhiH kRtavizrAmAparAjitA // yathA 'yadanavadhibhujapratApakRtAspadA yadunicayacamU: parairaparAjitA / vyajayata samare samastaripuvrajaM sa jayati jagatAM gatirgaruDadhvajaH // ' uTTavaNikA yathA-III, II, I, II, I, 5, 1444=56 // aparAjitA nivRttA // atha praharaNakalikA chandaH- 'nanabhananalagiti praharaNakalikA' / nagaNadvayabhagaNanagaNalaghugurubhiH praharaNakalikAchandaH / / yathA vyathayati kusumapraharaNa kalikA pramadavanabhavA tava dhanuSi tayA / virahavipadi me zaraNamiha tato madhumathanaguNasmaraNamaviratam // uTTavaNikA yathA-II, III, II, II, I, 5, 144456 // praharaNakalikA nivRttA // atha lolAchandaH-'dviH saptacchidi lolA msau mbhau gau caraNe cet' / yadi caraNe dviH saptacchidi saptabhizchedayukte msau magaNasagaNau, atha ca mbho magaNabhagaNau, tatazca gau guru bhavataH, tallolAnAmakaM yathA mugdhe yauvanalakSmIvidyudvibhramalolA trailokyAdbhutarUpo govindo'tidurApaH / tavRndAvanakuLe guJjaddhRGgasanAthe zrInAthena sametA svacchandaM kurukelim // uddavaNikA yathA-555, 5, 555, 51, 55, 144456 // lolA nivRttA / / atha nAndImukhI chandaH-'svarabhidi yadi nau tau ca nAndImukhI gau' / yadi svaraiH saptabhirbhedo'vacchedo yatra tAdRze caraNe nau nagaNau, atha ca tau tagaNau, tatazca gau gurU bhavati yatra, tannAndImukhI chandaH // yathA sarasakhagakulAlApanAndImukhIyaM laharibhujalayAcAruphenasmitazrIH / muraharakalayAsattimAsAdya kiM te pramuditahRdayA bhAnujA nRtyatIha // uTTavaNikA yathA-II, III, 551, 551, 5, 5, 1444-56 // nAndImukhI nivRttA // atrApi prastAragatyA caturdazAkSarasya caturazItyadhikAni trizatAni SoDazasahasrANi ca bhedAnAm / teSu kiyanto bhedAH pradarzitAH / zeSabhedAH sudhIbhirAkArataH svamatyA vA prastArya svayamUhanIyA iti dik // 154. atha paJcAdazAkSaraprastAre bhramarAvalI chando lakSyate bhoH ziSyAH, yatra karaiH paJcabhiH sagaNairgurvantagaNairvizeSeNa labdhaM varaM racanaM yatra tat manoharaM chandassu [uttamaM] ratnamAcAryAH prbhnnnti| atha ca-yatra guravaH paJca, laghavo daza, tadetAdRzaM chando bhramarAvalIti racitaM piGgalena prasiddhaM kRtvA sthApitam / Page #274 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pariziSTa (2) [249 idAnIMtanairAcAryairiti / / vANIbhUSaNe tu-bhujasaMgatazaGkayugA valayAkalitA karapuSpasugandhavatI rasanA rucirA / kanakadvayanUpuracArutarA jayati bhramarAvalikA bhujagAdhipadurlalitA // ' dvitIyorthaH spaSTaH // 155. bhramarAvalImudAharati-jahA (yathA)___ kazcidbhaktaH zivaM prArthayate-he candrakalAbharaNa candrazekhara deva, yadi tava duritagaNaharaNaH pApasamUhavinAzakazcaraNaH (?) zaraNaM prApnomi, tadA lobhe manastyaktvA bhavanaM gRhaM nirantaraM paripUjayAmi / ato mahyaM tAdRzaM sukhaM dehi he ramaNa nityavihArazIla yenAhaM trividhazokavinAzamanAH / syAmiti zeSaH / yathA vA[NIbhUSaNe]-'sakhi saMprati ke prati maunamidaM vihitaM madanena dhanuH sazaraM svakare nihitam / natizAlini kA vanamAlini mAnakathA ratinAyakasAyakaduHkhamupaimi vRthA // ' uTTavaNikA yathA-115, , 15, 15, 15, 1544=60 // bhramarAvalI nivRttA // 156. atha sarvagurusAraGgikAchandaH- bhoH ziSyAH, yatra karNA dviguravo gaNAH sapta dIyante, ante eko hAro gururmAnyate pUjyate / abhyarhitaH kriyata ityarthaH / evaM pade paJcadazApi hArA guravo yatra tatsAraGgikAchanda iti jJAtavyam / tatra ziSyavyutpattisiddhaye pAdapUraNArthaM vA mAtrAniyamamAhayatra pade gurUNAM dviguNAbhiprAyeNa triMzanmAtrAH prAptAH, tadbhogirAjo jalpati evaM chandaH kriyate kIrtirapi tena gRhyate / kiM bahunAyacchrutvA mastakaM kampate // etasyA eva granthAntare lIlAkhela iti nAmAntaram // tathA ca chandomaJjaryAm-'ekanyUnau vidyunmAlApAdau cellIlAkhelaH' iti // . 157. sAraGgikAmudAharati-jahA (yathA) kazcidbandI kasyacinnarapateH saMgrAmamupavarNayati-yatra yodhA bhaTA vardhitakopAH santo'ta eva vIrarasAvezena mattAH, appAappI ahamahamikayA garvitA: sAhaMkArA jAtAH / kIdRzAH / roSeNAraktasarvagAtrAM, tadanantaraM tAdRzasaMgrAme zalyaM bhallAzcAyudhavizeSA utthApitAH / atha ca-hastiyUthAni gajasamUhAH saJjIbhUtAni / ata eva saMcaraccaturaGgabalapAdena bhUmiH kampitA / kiM ca tAdRzasaMkulIbhUtasamarasImani sarve zUrAH zUrAntaraM prati 'gRhANa, dehi tyaja, pratIkSasva' ityAdi saMgrAmasaMpAdakaM vacanaM jalpanti-iti // yathA vA-pAyAdvo govindaH kAlindIkUlakSoNIcake rAsollAsakrIDadgopIbhiH sArdhaM lIlAkhelaH / mandAkinyAstIropAnte svairakrIDAbhirlolo yadvaddevAnAmIza: svarvezyAbhiH khelantIbhiH // ' uTTavaNikA yathA-55, 55, 55, 55, 55, 55, 55, 5, 1544=60 // yathA vA-'mA kAnte pakSasyAnte paryAkAze deze svApsI: [kAntaM vakra vRttaM pUrNaM candraM gatvA rAtrau cet / kSutkSAmaH prATazcetazceto rAhuH krUraH prAdyAttasmAdbhrAnte harmyasyAnte zayyaikAnte kartavyA // ]' iti jyautiSikANAM kAlaparimANasUcakamudAharaNamiti // sAraGgikA nivRttA / 158. atha cAmaracchanda: he kAmini, cAmarasya chandasastryadhikA viMzatistrayoviMzatirmAtrAH pade bhavanti / tatrASTau hArA guravaH, zarA laghavaste ca sapta, sthAne sthAne nirmalA dRzyante yatreti niyamaH / niyamAntaramAha-AiantahArasAra AdyAntayorhAro guruH sAro yatraivaMrUpANi paJcadazAkSarANi pade jJAyante, tatpiGgalena nAgarAjena cAmaramiti chando bhaNyata iti yojanA // bhUSaNe tu prakArAntareNoktam-'hAravatpayodharatrayaM nidhAya sundaraM cAmaradhvajena maNDitaM vidhAya cAmaram / vRttarAjametadeva nAgarAjabhASitaM paNDitAvalIvinodakAri cArubhASitam // ' etasyaiva granthAntare (chandomaJjaryAM) tUNakamiti nAmAntaram // 159. cAmaramudAharati-jahA (yathA) kazcitkavirdevAsurasaMgrAmamupavarNayati-bho yodhAH subhaTAH, jhaTiti sajjIbhavata / yato vAdyAni DiNDimatUryAdIni garjanti tatkSaNe roSAraktasarvagAtrAH pUtkurvanti / bhISaNA atibhayAnakA dAnavAH kiMca dhAvitvA Agatya khaDgaM pAtayitvA calanti / samarAGgaNa iti zeSaH / ata eva vIrANAM pAdena bhUtalAntarbhUmItalamadhye nAgarAjaH zeSo'pi kampito'bhUditi // yathA vA[NIbhUSaNe]-'rAsalAsyagopakAminIjanena khelatA puSpapuJjama kuJjamadhyagena dolatA / tAlanRtyazAligopabAlikAvilAsinA mAdhavena jAyate sukhAya mandahAsinA // ' uTTavaNikA ythaa-5| / / / / / / 5, 1544=60 cAmaraM nivRttam // 160. atha nizipAlachandaH he sakhi, pUrvaM hAraM guruM dhAraya tatastrayaH zarAH / laghutrayamityarthaH / hiNNi pari anayA paripATyA trayo gaNA gurvAdi trikalAH / paJcakalA ityarthaH / ante paJca [gaNa]kalagaNatrayAvasAne ragaNaM madhyalaghukaM paJcakalameva gaNaM kuru // tatrAkSaraniyamamAha-atra chandasi paJca guravaH, paJcadviguNa [daza] laghavaH / pade / patantIti zeSaH / mAtrAniyamamAha-he candramukhi, ettha nizipAlanAmni vRtte viMzatirlaghumAlAH (kalA:) tadetannizipAlAkhyaM chanda: kaviSu varo mahAkavIndrasarpaH piGgalo bhaNatIti // vANIbhUSaNe tu prakArAntareNoktam'tAlazararajjudhararatnavarasundaraM bhAvayutatAlagatamantyakRtacAmaram / zuddhamatinAgapatihRdayakRtasaMgama vRttanizipAlamasitAkSi hRdayaMgamam // ' Page #275 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 250] prAkRtapaiMgalam 161. nizipAlamudAharati-jahA (yathA) kazcidbandI samaramupavarNayati-yuddhe samare bhaTA yodhA bhUmau patanti, utthAya punarlaganti ca / abhyamitramiti [zeSaH / tatazca tAdRzamahAvIrAhave sakalo'pi vIravargaH svargamanAH sannabhimukhaM khaDgenaiva dhArAtIrthAzayA hanti / atazca na ko'pi hi palAyitaH / atha ca vIraistIkSNaphalAH zarA bANA: karNe guNaM kRtvA karNAntAkRSTaziJjinIkaM kArmukaM vidhAyArpitAH / pareSvityarthAt / itthaM bANapAtanenaiva tathA daza yodhA dazasaMkhyAkAH subhaTAH pAdena caraNena saha kappiA katitAH / khaNDaza: kRtA ityarthaH / uTTavaNikA yathA-II, III, SI, SIS, 1544-60 // yathA vANIbhUSaNe]-'candramukhi jIvamuSi vAti malayAnile yAti mama cittamiva pAti madanAnale / tApakarakAmazarazalyavarakIlitaM mAnamiha pazya nahi kopamatizIlitam // ' nizipAlo nivRttaH // 162. atha manohaMsaM chandaH bhoH ziSyAH, yatrAdau hastaH sagaNo gurvantagaNaH tato narendradvayaM jagaNadvayaM dIyate, anantarameko guruH / takkai tadanantaram / kAhalavevi kAhaladvayaM laghudvayaM kriyate, tato guruM sthApayitvA gandhaM ca laghumapi sthApayitvetyarthaH / tathA ante yatra hAro guruH sthApyate tanmanohaMsamiti prasiddha chandaH piGgalena jalpitamiti jAnIta // vANIbhUSaNe tu-'sagaNaM vidhAya payodharaddhayasundaraM bhagaNaM tato vinidhAya cAmaratomaraM / manahaMsavRttamidaM ca paJcadazAkSaraM bhaNitaM bhujaMgamanAyakena manoharam // ' 163. manohaMsamudAharati-jahA (yathA) kAcidvasantamupavarNayantI proSitapatikA nijasakhImAha-he sakhi, yatra puSpitA: kiMzukA azokAzcampakA vaJjulAzca / vasante puSpitA iti / kiMca-sahakArakesaragandhalubdhA bhramarAH / vartante iti zeSaH / atha ca-vahati dakSo dakSiNo vAtaH mAnAnAM bhaJjanaH, atazca madhumAso vasantaH samAgato lokalocanaraJjanaH // yathA vA[NIbhUSaNe]-'navama vaJjalakuJjakUjitakokile madhumattacaJjalacaJcarIkakulAkule / samaye'tidhIrasamIrakampitamAnase kimu caNDi mAnamanorathena vikhidyase / ' uTTavaNikA yathA-15, ISI, I51, 5, II, 5, 1, 5, 15x4=60 // manohaMso nivRttaH // 164. atha mAlinI chandaH bhoH ziSyAH yatra prathamaM paramatiprasiddha paramo dvilaghvAtmako gaNastAdRzaistribhiH paramaiH prasiddham, rasasahitaM zRGgArAdirasasahitaM mAlinIti nAma tadvRttaM sarasam / ata eva cittamadhye nihitaM chandaH phaNIndro bhaNatIti / kIdRzam / vIa ThAmoNibaddhaM paramatrikAnantaraM yadvitIyasthAnaM tatra monibaddhaM magaNena gurutrayAtmakena gaNena nibaddham / punaH zaro laghuH, tato guruyutaM tato'pi gandho laghuH tasyApyante karNena dvigurvAtmakena gaNena nitarAM baddhaM saMyuktamityarthaH // bhUSaNe tu-prakArAntareNa lakSitam-dvijakusumasurUpA karNatATaGkayuktA kanakavalayahArairmaNDitA yuktazaGkhA / sulalitarasanAsau nUpurazrIsametA harati rasikacittaM mAlinI kAminIva // ' kAminIpakSe'rthaH spaSTaH / / nagaNadvayamagaNayagaNayugmayuktaM vasusvarakRtavirAmaM mAlinI vRttamiti phalito'rthaH // ata eva chandomaJjaryAm-'nanamayayayuteyaM mAlinI bhogilokaiH' ityuktamiti // 165. mAlinImudAharati-jahA (yathA) kAcitproSitapatikA sakhImAha-he haLe nIcasakhi saMbodhane / 'hale haNDe halAhyAne nIcAM ceTIM sakhI prati' ityamaranirdezAt / malayavAto dakSiNAnilo vahati / ata eva hanta iti khede / kampante gAtrANi / atha ca kokilAlApabandhaH zravaNarandhaM hanti pikapaJcamasvaraprabandhaH karNarandhra bhinattItyarthaH / kiMca dazasu dikSu bhramarajhaMkArabhArAH zrUyante / ata eva jAtabalazcaNDo'tikaThorAzayazcANDAla iva mAro mArAtmakaH kAmo hanti hanti mA mitizeSaH / hantIti vIpsayA nirdayatvametasya madanasya sUcitamiti bhAvaH // yathA vA[NIbhUSaNe]-'nayanavigaladasrusrotasA kRSyamANe navakisalayatalpe hanta suptA mRgaakssii| prabalamadanabAdhAloladorvallireSA virahajaladhipAraM gantumabhyasyatIva // ' uTTavaNikA yathA-II, I, II, 55s, 1, 55, 1, 55, 1544=60 // mAlinI nivRttA // 166. atha zarabhachandaH bhoH supriyAH sutarAM priyAH ziSyAH, prAkRte pUrvanipAtAniyamAt phaNigaNAnAM patinA (tyA) piGgalena kathitaM taccharabhAkhyaM chandaH / kIdRzam / yatra supriyagaNo laghudvayAtmako gaNo rasayugena laghudvayena sahitaH pUrvaM bhaNitaH paThitaH, tathA-vihu dvau supriyagaNau rasayugenaiva sahitau kAryoM tataH karatalaM sagaNa: pade pade pratipadaM labdhaH / yatra caivaM prakAreNa pade pade catuzcatuSkalA gaNAH sutarAM hitAH, tAdRzaM vRttaM zarabhanAmakamiti / bhUSaNe'pi 'dvijavaratri(?)tayakalitamiha sagaNaM kalaya zarabhamatiratiratikaraNam / kavivarasakalahRdayakRtaharaNaM phaNivaranarapativadanaviharaNam // ' Page #276 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pariziSTa (2) [251 167. zarabhamudAharati-jahA (yathA) kazcitkAmukaH kAmapi kAminImupavarNayati-taralakamaladalasadRzanayanA zaratsamayazazisusadRzavadanA madakalakarivarasAlasagamanA iyaM ramaNI yena sukRtaphalena puNyapuJjena sRSTA kiM tatsukRtaphalamiti na jAnImahe / iti vitarkAlaMkAraH // yathA vA[NIbhUSaNe]'amalakamaladalaruciradharanayano jalanidhimadhiphaNipatiphaNazayanaH | danujavijayasurapatinatimudito harirapaharatu duritetatimuditaH // ' uTTavaNikA yathA-II, // // // // // // , 5, 1544=60 // idameva granthAntare zazikaleti nAmAntareNoktam / zazikalApi rasa 6 nava 9 racitaviratizcet, tadA sragiti nAmAntaraM labhate / tathA ca chandomaJjaryAm-'sragiyamapi ca rasanavaracitayatiH' iti / yathA'api sahacari rucirataraguNamayI mradimavasatiranapagataparimalA / sragiva nivasati lasadanupamarasA sumukhi muditadanujadalanahRdaye // ' uTTavaNikA yathA-1, 0, , 6, // , II, II, II, 5, 9, 15x4=60 // iyameva ca yadA vasu 8 muni 7 yatiH tadA maNiguNanikara iti saMjJAntaraM labhate / taduktaM tatraiva-'vasu 8 muni 7 yatiriti maNiguNanikaraH // yathA-'narakaripuravatu nikhilasuragatiramitamahimabharasahajanivasatiH / anavadhimaNiguNanikaraparicita: saridadhipatiriva dhRtatanuvibhavaH // ' uTTavaNikA yathA-II, II, II, II, 8 // // , , 5 7, 154460 // etau ca yatikRtau zarabhabhedau prakRtiprastArasaMkhyAyAmevAvagantavyAviti // zarabho nivRttaH // atrAsminneva prastAre kAnicidvRttAni granthAntarAdAkRSya likhyante / tatra prathamaM vipinatilakaM chanda:-'vipinatilakaM nsnrephyugmairbhvet| nagaNasagaNanagaNaragaNayugalairvipinatilakaM vRttaM bhavediti // yathA 'vipinatilakaM vikasitaM vasantAgame madhukRtamadairmadhukaraiH kvaNadbhirvRtam / malayamarutA racitalAsyamAlokayantrajayutibhirviharati sma mugdho hariH // " uTTavaNikA yathA-II, IIS, Im, sis, 515, 15x4=60 // vipinatilakaM nivRttam // atha candralekhA chandaH-'mro mo yau cedbhavatAM saptASTakaizcandralekhA' / yadi prathamaM nau magaNaragaNau bhavataH, tato mo magaNaH, tatazca yau yagaNau bhavetAM saptASTakaivarNaviratizca bhavet, tadA candralekhA tannAmakaM vRttamityarthaH / / yathA 'vicchede te murAre pANDuprakAzA kRzAGgI mlAnacchAyaM dukUlaM na bhrAjate bibhratI sA / rAdhAmbhodasya garbhe lInA yathA candralekhA kiMcArtA tvAM smarantI dhatte dhruvaM jIvayogam // ' uTTavaNikA yathA-555, 55, 55s, Iss, Iss, 1544-60 // candralekhA nivRttA / atha citraM chandaH-'citrAnAma chandazcitraM cetrayo mA yakArau' / taccitrAnAmakaM citraM nAma yasya yatra trayo mA magaNatrayaM yakArau yagaNadvayaM ca yatra bhavettatkathitanAmadvayaM chando bhavatIti / / yathA gopAlIlIlAlolA yadvatkalindAtmajAnte khelanmuktAhArAraNyasraglasanmUrdhacitrA / kaMsArAtermUrtistadvanme hRdi krIDantIyaM ko'nyaH svargo mokSo vA syAdvidyate tanna jAne // uddavaNikA yathA-555, 555, 555, ISS, ISS, 154460 // atrApi prastAragatyA paJcadazAkSarasya dvAtriMzatsahasrANi saptazatAnyaSTyuttarANi 32768 bhedAH / teSu kiyanto bhedAH proktAH / zeSabhedAstIkSNazemuSIkairAkarAnnijabuddhyA vA prastArya sUcanIyA ityuparamyate / / 168. atha SoDazAkSaraprastAre nArAcachando'bhidhIyate bhoH ziSyAH, yatra narendro jagaNo gurumadhyamo gaNaH zabalazcitrito vartate / tathA ca suparNo ragaNo laghumadhyamo gaNaH vevi suparNAveva dvau gaNau dRzyete nAnya iti niyamaH / paikazcatuSkalo'rthAdgurumadhyo jagaNa eva / ThAmapaJcame prAkRte pUrvanipAtAniyamAt paJcamasthAne nAyako deya ityarthaH / taddAnaM gaNAntaranirAsArtham / ragaNasya paJcakalatvAditi bhAvaH / evaM gaNapaJcakena paJcadazAkSarANi, tatazca hAro guruH yathA syAttayA sArabhUto'nte yasya patito vartate / etat prasiddha nArAcanAmakam / kalAzcatasraH saviMzatayaH pade yasya caraNasthitacaturviMzatikalAtmakamidaM chanda: phaNIndro jalpati / / tatra laghuguruniyamamAha--gandhavaGkaaTThae gandhavakrayolaghugurvoH krameNASTakaM Page #277 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 252] prAkRtapaiMgalam yatreti / tathA ca-atraivASTAkSaraprastAraprastAve'bhidhIyamAne pramANikAchandolakSaNe-'lahUgurU NirantarA pamANi aTTha akkharA / pamANidUNa kijjae NarAu so bhnnijje|' ityuktam / tadava siMhAvalokananyAyena saMcAraNIyamiti // vANIbhUSaNe tu prakArAntareNoktam'dhvajena nAyakena kuNDalena yadvibhUSitaM payodhareNa vINayA zareNa pakSiNAGkitam / narAcavRttamatra SoDazAkSaraM samIritaM manISimaNDalIhitaM phaNIndrapannagoditam // ' idameva granthAntare paJcacAmaramiti nAmAntaram / ata eva chandomaJjaryAm-'pramANikApadadvayaM vadanti paJcacAmaram' ityuktam / / 169. narAcamudAharati-jahA (yathA) kazcidbandI saGgrAmAGgaNamanuvarNayati-yodhAH subhaTAzcalanti samarabhUmAvitastataH saMcaranti / kIdRzAH / zatrUNAmahitAnAM kSobhakAH / punaH raNakarmAgresarAH, raNakarmaNyadhikA vA / tatazca kRpANabANazalyabhallacApacakramudgarAzcAyudhavizeSAzcalantItyanenaivAnvayaH / punaH kIdRzAH bhaTAH / parvatAkAraturagairmAraNArthaM yodhAraH samantAdvartulIbhUya dhAvanaM tatrAsanavalgAsu paNDitA atidakSAH sAdina ityarthaH / punaH prAkRte pUrvanipAtAniyamAt dantadaSTaprakRSToSThayA tathA senayA dhvajinyA maNDitAH // yathA vA[NIbhUSaNe]-'nizumbhazumbhacaNDamuNDaraktabIjaghAtinI lulAyarUpadaityabhUtaghAtapakSapAtinI / navInapInabaddhajAlakAlameghasaMnibhA ciraM carIkarotu naH priyaM pinAkivallabhA / ' uTTavaNikA yathA-151, ISI, ISI, SIS, II, 5 16x4=64 // narAco nivRttaH // 170. atha nIlacchanda: he ramaNi, tannIlasvarUpaM nIlanAmakaM chando lakSaM (?) jAnIhItyarthaH (?) / yatra pade dvAviMzatirmAtrAH paJca bhagaNA gurvAdigaNA: pade patanti, etAdRzeraiva padairAzritamiti chandovizeSaNam / ante paJcabhagaNAnte sthito hAro guruyaMtra jJAyate tadetadvipaJcAzadadhikaM kalAzatatrayAtmakaM dhruvaM nizcitamIdRzaM rUpaM muNI jJAtavyamityarthaH / etaduktaM bhavati-caraNasthitadvAviMzatimAtrAtmakamidaM nIlAkhyaM vRttaM catuzchandobhiprAyeNa SoDazacaraNAtmakam / tatraikasya chandasazcaraNo dvAviMzatizcaturguNito'STAzItikalAtmakaH / yathA-22+22+22+2288 // evamaSTAzItikalAtmakacaraNacatuSTayena dvisamadhikapaJcAzaduttarakalAzatatrayAtmakamidaM nIlasvarUpaM bhavatIti yathA-88+88+88+88=352 // vANIbhUSaNe tu prakArAntareNa lakSaNaM lakSitam 'tAlapayodharanAyakatomararatnadharaM pANiyutaM ca vibhAvaya bhAmini vRttavaram / nIlamidaM phaNinAyakagAyakasaMlapitaM paNDitamaNDalikAsukhadaM sakhi karNagatam / / ' 171. nIlamudAharati-jahA (yathA) kazcitkaviH karNanarapatiprayANamupavarNayati-vivardhitakrodhA yodhAH subhaTAH sajjitAH saMnaddhA santaH kSipanti dhanuH / atha cavAho'pi pakkharu saMnaddha ityarthaH / tatazca sphurattanurvIrarasAvezAt / evaM camUnaranAtho'pi calitaH / anantaraM ca sukhagakarAH kare kuntAndhRtvA pattayo'pi calanti / evaM sutarAM sajjIbhUya karNanarendre calati sati dharAH parvatA api calanti / parvatAnAM kSobho'bhUditi bhAvaH / yathA vA[NIbhUSaNe]-'sundari sundaripau natizAlini kiM kuruSe mAnini mAnini kAmamidaM hRdayaM puruSe / hAriNi hAriNi te hRdaye nihito dayito bhAvini bhAvinivAsimano'sya cirAya yataH // ' uTTavaNikA yathA-51, SI, SI, SI, SII, 5 16x4=64 // nIlo nivRttaH // 172. atha caJcalAchandaH bhoH ziSyAH yatrAdau suparNo ragaNo laghumadhyamo gaNo dIyate / to tataH-ekaH payodharo jagaNo gurumadhyamo gaNaH hiNNirUa paJca evaMrUpANi paJca suparNapayodharAnantaraM ragaNajagaNaragaNAsrayopi gaNA deyAH evaM (paJca) vakrA guravaH sarve, lo laghavazca tairmanohareti caJcalAvizeSaNam / ante gaNapaJcakAnte gandho laghurvarNo yatra (dIyate) / yadi cAkSarANi SoDaza yasyAH sA phaNIndreNa caJcalA vinirmitA / tadetadatidurlabhaM caJcalAbhidhAnaM chando vijAnIteti // vANIbhUSaNe tu prakArAntareNoktam-'tUryatAlapakSirAjameruhAranAyakena cAmaradhvajena cApi varNitA suparNakena / varNitAtisundareNa pannagendrapiGgalena caJcalA cakoracArulocane sumaGgalena // ' samAnikA padadvayena caJcaleti phalito'rthaH // granthAntare citrasaGgamiti nAmAntaram / ataeva chandomaJjaryAm-'citrasaGgamIritaM samAnikApadadvayaM nu' ityuktam / / 173. caJcalAmudAharati-jahA (yathA) kazcitkaviH karNArjunayoryuddhamupavarNayati-ubhAvapi karNapArthoM saMgrAmabhUmAvekadA Dhukku rathena yuktau jAtAvityarthaH / asminnavasare sUryo dinakaro'pi bANasaMghAtena luku lInaH zarajAlAcchAdito bhUdityarthaH / ata evAndhakArasaMcayena zabdavedhitvAttayoryasya kasyApi ghAva: prahAro lagnaH / ettha atra vyatikare'nayormadhye pArtho'rjunastena kaNNapUri AkarNaM pUrayitvA SaSTirbANastyaktAH / antarA patatastAnbANAnprekSya / prAkRte pUrvanipAtAniyamAt / dhanyA kIrtiryasyaivaMvidhena kIrtyA dhanyastena vA, karNena rAdheyena te sarve bANAH kartitAH khaNDazaH kRtA ityarthaH // yathA vA[NIbhUSaNe]-Ali yAhi maJjakuJjaguJjitAlilAlitena bhAskarAtmajAvirAjirAjitIrakAnanena / zobhitasthalasthitena saMgatA yadUttamena mAdhavena bhAvinI tADillateva nIradena // ' uTTavaNikA yathA-sis, ISI, SIS, ISI, 15, 1 16x4=64 // caJcalA nivRttA // evaM camUnaramajatAH saMnatA, bhUya karNana Page #278 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [253 pariziSTa (2) . 174. atha sarvagurvAtmakaM kalAsaMkhyavarNakaM prastArAdibhUtaM brahmarUpakaM chanda: bhoH ziSyA, jo yad brahmarUpakaM chandaH aparaM brahmaNo rUpamiva / vartate iti zeSaH / brahmacchandasoH sAdharmyamAha-yacchandaH, brahma vA lokAnAM vakSasi bimboSThe vidyutsthAne danteSu haMsasthAne zirasi sUdyAne brahmarandhre mahApadmavane vA NAU jJAtam / tathA ca chanda ityuccAryamANaH zabdastattatsthAnaM gamayatIti sahRdayaikagamyo'rthaH // atha ca zabdasya brahmarUpatvAttatproktasthAne jJAtaM mananazIlairmunibhiriti / kiMca-kaNThaTThANe kaNThasthAne karNasthAne ca sArasthAne jihvAyAM mUlAdhAre vA chando vRttamudgAyatA 'aSTau sthAnAni varNAnAmuraH kaNThazirastathA / jihvAmUlaM ca dantAzca nAsikauSThau ca tAlu ca // iti pANinikRtazikSoktarItyA kathayatA pannagapatinA piGgalena saMmAnitamidaM chando brahmarUpakanAmakaM karNairgurudvayAtmakagaNairyatsarvavRttaM niSpannazarIraM tallokAnAM vyAkhyAtamiti // 175. brahmarUpakamudAharati-jahA (yathA) kazcidbandI kasyacinnRpateyuddhamupavarNayati-unmattA vIrarasAviSTA utthitakodhA uparyuparyahamahamikayA yudhyamAnAH santo menakArambhAdibhirnAthavaraNe sadambhAbhirapsarobhiH appAappI anyonyaM mayAyaM varaNIyaH, tvayA cAyamiti bodhyamAnAH zaktichinnakaNThAH kabandhA mastakaM pRSThameva zeSo yeSAmevaMvidhA api vIrA dhAvanta itastataH samarAjire vrajanta: samagrA ekatrIbhUya jAyAgre menakArambhAdInAmagre lubdhAstaddarzanepsavo vismitA Urdhvameva pazyanto'vatasthira iti vAkyazeSaH // uTTavaNikA yathA-55, 55, 55, 55, 55, 55, 55, 55, 16x464 // brahmarUpakaM nivRttam // atha SoDazAkSara eva kAnicivRttAni granthAntarAdAkRSya likhyante / tatra prathamamRSabhagajavilasitaM chanda:-'bhatrinagaiH svarAGgamRSabhagajavilasitam' / bhratrinagairbhagaNaragaNanagaNatrayagurubhiH saptanavavizrAmamRSabhagajavilasitaM vRttamiti / / yathA 'yo hariruccakhAna kharataranakhazikharairdurjayadaityasiMhasuvikaTahRdayataTam / kiMtviha citrametadakhilamapahRtavata: kaMsanidezahapyadRSabhagajavilasitam // 'gajaturagavilasitam' iti zaMbhAvetasyaiva nAmAntaramuktam // uTTavaNikA yathA-I, SIS, II, II, II, 5, 16x4=64 // RSabhagajavilasitaM nivRttam / / atha cakitAchandaH-'bhAtsamatanagairaSTacchede syAdiha cakitA' iha SoDazAkSaraprastAre bhAdbhagaNAtsamatanagaiH sagaNamagaNatagaNanagaNagurubhiH aSTacchede'STamAkSarajAtavizrAmaizcakitAkhyaM chando bhavatIti / yathA 'durjayadanujazreNIduzceSTAzatacakitA yaddhajaparighatrAtA yAtA sAdhvasavigamam / dIvyati diviSanmAlA svairaM nandanavipine gacchata zaraNaM kRSNaM taM bhItA bhavariputaH / / ' uTTavaNikA yathA-II, Is, sss, 551, III, 5, 16x464 // cakitA nivRttA // atha madanalalitAchandaH-'mbhau no mnau go madanalalitA vedaiH SaDtubhiH' yatra mbho magaNabhagaNau / atha ca no nagaNaH, tato mnau magaNanagaNau bhavataH prathamaM caturbhiH tataH SaDbhiH punarapi Sabhireva viratiryatra tanmadanalalitA chandaH // yathA "vibhraSTasraggalitacikurA dhautAdharapuTa mlAyatpatrAvalikucataTocchvAsormitaralA / rAdhAtyarthaM madanalalitAndolAlasavapuH kaMsArAte ratirasamaho cakre'ticaTulam // ' uTTavaNikA yathA-''', I, II, Iss, III, 5, 16x4=64 // madanalalitA nivRttA // atha vANinI chandaH-'najabhajaraiH sadA bhavati vANinI gayuktaiH' nagaNajagaNabhagaNajagaNaragaNaiH gayuktairgurusahitaiH paJcabhiretairgaNairvANinIchandaH / / yathA 'sphuratu mamAnane'dya nanu vANi nItiramyaM tava caraNaprasAdaparipAkataH kavitvam / bhavajalarAzipArakaraNakSama mukundaM satatamahaM stavaiH svaracitaiH stavAni nityam / / ' Page #279 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 254 ] prAkRtapaiMgalam uvaNikA yathA - III, 151, 51, 151, 515, 5 16x4 = 64 // vANinI nivRttA // atha pravaralalitaM chanda:--' yamau naH strau gazca pravaralalitaM nAma vRttam' yatra yamau yagaNamagaNau / atha ca nagaNaH, tataH srau sagaNaragaNau bhavataH, tatazcedgururbhavati tadA pravaralalitaM nAma vRttaM bhavati // yathA 'bhujotkSepaH zUnye calavalayajhaMkArayukto mudhApAdanyAsaprakaTitatulAkoTinAdaH / smitaM vaktre'kasmAd dRzi paTukaTAkSormilIlA harau jIyAdIdRkpravaralalitaM ballavInAm // ' uvaNikA yathA - ISS, ''', III, 15, 515, 5 16x4 = 64 // pravaralalitaM nivRttam // atha garuDarutaM chanda:- 'garuDarutaM najau bhajatagAH yadA syustadA' yadA najau nagaNajjagaNau bhavataH, tato bhajatagAH bhagaNajagaNatagaNaguravaH syuH, tadA garuDarutaM nAma vRttaM bhavatIti // yathA uNikA yathA - III, 151, 511, 151, 551, 5, 16x4 = | | garuDarutaM nivRttam // atha prastArAntyabhedamacaladhRtivRttamabhidhIyate - 'dviguNitavasulaghubhiracaladhRtiriti' / yatra dviguNitA vasulaghavaH SoDazApi varNA laghavo'rthAdbhavanti, tadacaladhRtiriti vRttaM bhavatIti laghvantena nagaNapaJcaketi phalito'rthaH // yathA-- 'amaramayUramAnasamude payodadhvanirgaruDarutaM surAribhujagendrasaMtrAsane / dharaNibharAvatAravidhiDiNDimADambaraH sa jayati kaMsaraGgabhuvi siMhanAdo hareH // ' 'taraNiduhitRtarucirataravasatiramaramunijanasukhavihitadhRtiriha / . muraripurabhinavajaladhararucitanuracaladhRtirudayati sukRtihRdi khalu // ' uTTavaNikA yathA--III, III, III, III, III, I, 16x4 = 64 acaladhRtirnivRttA / atrApi prastAragatyA SoDazAkSara paJcaSaSTisahasrANi paJca zatAni SaTtriMzaduttarANi 65536 bhedA:, teSu kiyanto bhedA lakSitAH / zeSabhedAstIkSNamatibhirAkarAnnijabuddhayA vA prastArya lakSaNIyA iti dik // 176. atha saptadazAkSaraprastAre pRthvIchandaH bhoH ziSyAH, yatra payodharo jagaNo mukhe sthitaH, tata ekaH sagaNaH punarapi tathaiva jagaNasagaNAveva tayoragre sthitAvityarthaH / tathA ca gandho laghuH sajjIkRtaH, tato gurudvayam, tato hAro guruH / pade ca catasraH kalAH / atha ca viMzatiH kalAH saMbhUya caturviMzatiH / yatra vasubhirgrahaizca jAtavizrAmaM pRthvInAmakaM chando bhavatIti muNau jJeyamityarthaH / tathA ca - jasadvayayagaNalaghugurubhiraSTarandhrakRtayatiH pRthivIti phalito'rthaH / taduktaM chandomaJjaryAm -' jasau jasayalA vasugrahayatizca pRthvI guruH' iti // vANIbhUSaNe tu prakArAntareNoktam'payodharayutA sphuratkanakayugmatATaGkinI suvarNarucikaGkaNA lalitabhAvasannUpurA / sugandharucirA lasacchravaNarUpavatkuNDalA bhujaMgapativarNitA harati hanta pRthvI manaH // ' karNaparyAyatvAcchravaNasya gurudvayAtmako gaNo gRhyate // 177. pRthvImudAharati--jahA (yathA) - kazcitkaviH kasyApyagaNya [ puNya] puJjasya vilAsino madanavinodasadanamupavarNayati - yuvatisahitametAdRzaM mandiraM rehaI zobha ityarthaH / kIdRzam / jhaNajjhaNitamityanukaraNam / tAdRzaM bhUSaNaM yatra / punaH raNaraNAvityanukRtyA tAdRzaH kAJcIguNo mekhalAkalApo yatra tattathA / punaH madanakelilIlAsaraH zramApahArakatvAt / kaMdarpakelisarasItvenopanyastamityajahalliGgatvena sara iti vyAkhyeyam / punaH nizAsukhamanoharaM rajanIjanitAliGgananidhuvanAntasukhajAtAlambanatvena paramamanoharamiti sahRdayavedyaH panthA iti // yathA vA [NIbhUSaNe ] - 'kSatAdharataTI ghanazvasitamaGgarAgavyayo dRzorapi ca zoNimA bhavati kAraNAdanyataH / idaM tava parapriyAnibhRtasaMgamavyaJjakaM mukhe yadidamaJjanaM rahasi cArdhacandraM gale // ' uTTavaNikA yathA - 151, 15, 151, 15, Iss, 1, 5, 17x4 = 68 // pRthvI nivRttA // 178. atha mAlAdharacchandaH bhoH ziSyAH, yatra prathamaM dIyate viprazcaturlaghvAtmako gaNaH, tathApi bhUpatirjagaNaH sthApyate, tatazcaraNo bhagaNastRtIyaH, tathA bhUpatirjagaNo dIyate, yugenAdhiko vimalo'tisundaro gandho laghuH, tato hAro gururyatra tatphaNiNAharA phaNivyAghraH phaNizreSThaH piGgalo For Private Personal Use Only Page #280 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pariziSTa (2) [255 mAlAdhara iti chando bhaNati jAnIta taditi // vANIbhUSaNe tu prakArAntareNoktam-'dvijavaragaNAnvito gajapatiH zritatUryavAnkaratalaparisphuratkanakakaGkaNenAnvitaH / surapatiguruzriyA parigataH samantAtsakhe jayati bhuvi vRttabhUpatirayaM tu mAlAdharaH / ' 179. mAlAdharamudAharati-jahA (yathA) kAcidrUtI kAntAnunayamanugRhNatI nAyikAmAha-malayAnilo dakSiNAnilo vahati / kIdRzaH / virahiNAM cetaH saMtApayati tAdRzaH saMtApanaH / kiMca piko'pi paJcamaM kUjati / prAkRte pUrvanipAtAniyamAt / phullakiMzukaM vanaM vikasitaM navapalAzaM vanamapi vikasitam / tarUNAM pallavA api taruNA navInA jAtAH / mAdhavI vAsantI mallikA madhurAtimanoharAbhUt / ato he sakhi, netraM vitara, asminprANanAthe yato mAdhavasamayo'yaM prApta iti // yathA vA[NIbhUSaNe]-'kvacidapi vayasyayA saha vinodamAtanvatI katipayakathArasainayati vAsarIyAM rujam / subhaga tava kAminI samadhigamya sA yAminImanubhavati yAminI madanavedanAmantataH // ' uTTavaNikA yathA-III, ISI, SII, 151, 55, 15, 174468 // mAlAdharo nivRttaH / atha saptadazAkSaraprastAkSara eva kAnicidvRttAni granthAntarAdAkRSya likhyante / tatra prathamaM zikhariNI chandaH-[vANIbhUSaNe] 'dhvajaH karNo hArau dvijavaragaNastho rasayutaH samudro ratnaM ca prabhavati yadA saptadazabhiH / bhujaMgendroddiSTA vibudhahRdayAhlAdajananI rasai rudrairyasyA viratiriha saiSA zikhariNI // ' yagaNamagaNanagaNasagaNabhagaNalaghugurubhI rasai rudaizca kRtayatiH zikhariNIti phalito'rthaH / taduktaM chandomaJjaryAm-'rasai rudvaizchinnA yamanasabhalA ga: zikhariNI' iti // yathA niviSTAyAH kopAdgurusadasi paGkeruhadRzaH padopAnte chAyAmupanayati mUrdhnaH praNayinA / tayA cakSurlIlAkamalarajasA dUSitamiti drutaM muktA muktAphalapariNatA bASpakaNikAH // ' yathA 'kasadasya bhraSTe nanu zikhariNI dRzyati zizovilInAH smaH satyaM niyatamavadheyaM tadakhilaiH / iti trasyodgopAnucitanibhRtAlApajanitaM smitaM bibhraddevo jagadavatu govardhanadharaH // ' uddavaNikA yathA-155, 555, II, ||s, s, I, 5, 1744=68 // zikhariNI nivRttA // atha mandAkrAntA chandaH 'mandAkrAntA harati hRdayaM karNatATaGkayugmA prodyadbhAvA karatalalasatkaGkaNA zaGkayuktA / hArotkRSTA lalitavalayA rAvavannUpurAbhyAM vibhrAjantI sakalahRdayAhlAdinI kAminIva // ' kAminIpakSe spaSTo'rthaH // chandomAyA~ tu gaNabhedenoktam-'mandAkrAntAmbudhirasanagairmo bhanau gau yayugmam / ' yatra mo bhagaNaH, tato bhanau bhagaNanagaNau bhavataH, tatogau gurudvayaM yayugmaM yagaNadvayaM ca yatra bhavati, ambudhayazcatvAraH, rasAH SaT, nagAH sapta, eteSu ca vizrAmo yasyAM sA mandAkrAntA tannAmakaM vRttamiti / / yathA 'karNAbhyaNe hitamavahitA varNayantazcireNa drAgasyanto hRdi kaluSitAmAnane zoNimAnam / yAnto bhUmiM nayanapayasAM bindavo mAnavatyAH pAdAmbhojapraNatamadhunA kAntamutthApayanti // ' uTTavaNikA yathA-55, 55, III, Is, 5, 1, 5, 5, I, 5, 5, 17x4=68 // mandAkrAntA nivRttA / / atha hariNI chandaH dvijavaramukhI bhAsvadrUpA sakuNDalakarNakA, lalitavalayA hArotkRSTA payodharabhUSitA / kanakarasanArAvairyuktA lasadvaranUpurA, harati hariNI keSAM cittaM na yoSidivAdhunA / ' yoSApakSe'rthaH spaSTaH / chandomaJjaryAM gaNabhedenoktam-'nasamarasalairgaH SaDvedairhayairhariNI matA' / nagaNasagaNamagaNaragaNasagaNalaghugurubhiH SabhirvedaizcatubhirhayaiH saptabhirjAtavizrAmA hariNI tannAmakaM vRttamityarthaH // yathA surabhirajanI yAtA bhUyaH kRzo bhavitA zazI parabhRtayuvA mUko bhAvI viraMsyati paJcamaH / kusumavizikhaH saMhartA svaM dhanuH patireSyati priyasakhi parAvRttaM na syAdgataM mama jIvitam // Page #281 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 256] prAkRtapaiMgalam uTTavaNikA yathA-III, Is, 5, 55, 5, ISI, I, II yathA vA 'vyadhita sa vidhirne nItvA dhruvaM hariNIgaNAvrajamRgadRzAM saMdohasyollasannayanazriyam / yadayamanizaM dUrvAzyAme murArikalevare vyakiradadhikaM baddhAkAGkSo vilolavilocanam / / ' yathA vA-'atha sa viSayavyAvRttAtmA yathAvidhi sUnave' ityAdi raghau // hariNI nivRttA // atha vaMzapatrapatitaM chandaH-"diGmuni vaMzapatrapatitaM bharanabhanalagaiH / yatra dikSu dazasu muniSu saptasu ca vizrAmaH, tathA bharanabhanalagaiH bhagaNaragaNanagaNabhagaNanagaNalaghugurubhirvaMzapatrapatitAkhyaM chando bhavati // yathA 'nUtanavaMzapatrapatitaM rajanijalalavaM pazya mukunda mauktikamivottamamarakatagam / eSa ca taM cakoranikaraH prapibati mudito vAntamavetya candrakiraNairamRtakaNamiva // ' 'saMprati labdhajanmazatakaiH kathamapi laghuni' iti bhAravau // vaMzapatrapatiteti kecit / vaMzavadanamiti zaMbhau nAmAntaramuktamiti / / uTTavaNikA yathA-50, 515, III, , III, I, 5, 174468, vaMzapatrapatitaM nivRttam / / atha nardaTakaM chandaH-'yadi bhavato najau bhajajalAguru nardaTakam' yadi prathamaM najau nagaNajagaNau bhavataH, tato bhagaNajagaNajagaNalaghavaH, atha ca gururbhavati yatra tannardaTakaM chandaH / / yathA 'vrajavanitAvasantalatikAvilasanmadhupaM madhumathanaM praNamrajanavAJchitakalpatarum / vibhumabhinauti ko'pi sukRtI muditena hRdA rucirapadAvalIghaTitanardaTakena kaviH // ' uTTavaNikA yathA-11, ISI, SI, II, 15, 1, 5, 174468 // yathA vA bhAgavate dazamaskandhe-'jaya jaya jahyajAmajitadoSagRbhItaguNAm' ityAdi // nardaTakaM nivRttam // atha kokilakaM chanda:-'hayaRtusAgarairyatiyutaM vada kokilakam' hayAH sapta, RtavaH SaT sAgarAzcatvAraH, tairviratiyuktamidameva kokilakamiti vRttaM vadeti / atra ca vizrAmakRto bhedaH, gaNAsta eveti vivekaH // yathA 'lasadaruNekSaNaM madhurabhASaNamodakaraM madhusamayAgame sarasi kelibhirullasitam / atilalitadyuti ravisutAvanakokilakaM nanu kalayAmi taM sakhi sadA hRdi nandasutam // ' uddavaNikA saiva, yatikRta eva bhedaH // kokilakaM nivRttam // atha hAriNI chandaH-'vedavazvairmabhanamayalAgazcettadA hAriNI' yadi prathamaM vedaiH, tata RtubhiH, tadanantaramazvaiviratiH, atha ca mabhanamayalA magaNabhagaNanagaNamagaNayagaNalaghavaH, tatazcedgo gururbhavati, tadA hAriNI chando bhavatIti / yathA yasyA nityaM zrutikuvalaye zrIzAlinI locane rAgaH svIyo'dharakisalaye lAkSArasAraJjanam / gaurI kAntiH prakRtirucirA ramyAGgarAgacchadA sA kaMsArerajani na kathaM rAdhA manohAriNI // ' uTTavaNikA yathA-555, SI, II, 555, Iss, I, 5, 1744=68 // hAriNI nivRttA // atha bhArAkAntA chandaH-'bhArAkAntA mabhanarasalA guruH zrutiSaDhayaiH' yatra magaNabhagaNanagaNaragaNasagaNalaghavaH, atha ca guruyaMtra, zrutiSaDhayaiviratizca yatra tadbhArAkAntAchandaH / yathA 'bhArAkAntA mama tanuriyaM girIndravidhAraNAtkampaM dhatte zramajalakaNaM tathA parimuJcati / itthaM zRNvannayati jaladasvanAkulaballavI saMzleSotthaM smaravilasitaM guruM vilokya hariH // ' Page #282 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pariziSTa (2) . [257 uTTavaNikA yathA-555, 50, II, sis, Is, 1, 5, 174468 || bhArAkAntA nivRttA // atrApi prastAragatyA saptadazAkSarasyaikaM lakSamekatriMzatsahasrANi dvisaptatizca 131072 bhedAH / teSu kiyanto bhedA uktAH zeSabhedAH sudhIbhiH prastAryAkarAdudAhartavyAH / ityalamativistareNa // 180. athASTAdazAkSaraprastAre maJjIrAchandaH bhoH ziSyAH, yatra manthA mastake / AdAvityarthaH / tatra trayaH kuntIputrAH karNA gurudvayAtmakAgaNA dIyanta ityarthaH / tataH pAde ekaM hAraM guruM tato hastaH sagaNaH, tadante duNNA kaGkaNu dviguNaH kaGkaNo gurudvayam, tato gandhayugmaM laghudvayaM saMsthApyate, yatra pAdAnte bhavyAkArAzcatvAro hArA guravaH sajjIkRtAH prAptA yatra, etanmaJjIrAnAmakaM chandaH zuddhakAya: sarparAjaH piGgalo jalpatIti // vANIbhUSaNe tu prakArAntareNoktam-'Adau kRtvA karNaM kuNDalayuktaM hArayugaM dattvAtho kuryAttATaGkaM pAde kuru sanmaJjIrayugAbhyAM yuktam / kRtvA tAtaM kuntIputrasametaM vai guruyugmaM dattvA maJjIrA sA nAgAdhIzanidiSTA rAjati saiSA vaktre // 181. maJjIrAmudAharati-jahA (yathA) kAcitproSitapatikAM sakhImAha-he sakhi, nIlAkArA meghA garjanti / uccArAvA mayUrAH zabdaM kurvanti atidIrghA kekAmuccArayantItyarthaH / sthAne sthAne piGgadehA vidyudrAjate / hArAH srajaH kiyante / yataH nIpAH kadambA: phullAH / bhramarA madhukarAsteSveva guJjanti / kiM ca dakSo mAruto vAti / ato haMhe ha) nIce kathaM kriyate AgatA prAvRT kAnto nAgataH, ataH krIDa tAvat / manobhilaSitAliGgananidhuvanAdikaM yathA bhavati tathAbhisArayAsminnavasare kaMcana yuvAnamiti bhAvaH // yathA vANIbhUSaNe]'prauDhadhvAnte garjadvAridadhArAdhAriNi kAle gatvA tyaktvA prANAnagre kaulasamAcArAnapi hitvA yantI / kRtvA sAraGgAkSI sAhasamuccaiH kelinikuJja zUnyaM dRSTvA prANatrANaM bhAvi kathaM vA nAtha vada preyasyAH // ' uTTavaNikA yathA-55, 55, 55, 5, 15, 5, 5, I, / , 5, 5, 5, 5, 184472 // maJjIrA nivRttA // 182. atha krIDAcandrachandaH bhoH ziSyAH, yatrendrAsanamAdilaghuH paJcakalo gaNo'rthAdyagaNaH sa evaika: pAde pAde bhavati SaDbhiryagaNaiH pAda ityarthaH / pAde cASTAdaza varNAH sukhayanti / daNDA laghavaH sthAne sthAne bhavanti / yatra mAtrAzca daza triguNitAstriMzat pade bhavanti tanmAtrAbhinibaddhaM krIDAcandra iti chandaH phaNIndraH piGgalo bhaNatIti vitta || bhUSaNe tu prakArAntareNoktam-'dhvajaM cAmaraM gandhako rasaH kuNDalaM tomaraM ca tathA tAlatATaGkatUryANi zeSe gurudvandvamatra / tatrA krIDayA cihnitaM candrametadbhujaMgAdhirAjaH kavizreNivismApakaM sarvalokapriyaM sa jagAda / / ' 183. krIDAcandramudAharati-jahA (yathA) kazcitkavirvIrahammIrasya bhISaNasamarAGgaNaprayANamanuvarNayati-yatra samarasImani bhUtA vetAlAzca nRtyanti gAyanti khAdanti ca kabandhAnapamUrdhakalevarAn mahAvIrAn / yatra ca zivAnAM pheravANAM sphArA atidIrghAH phekkArahakkAH phetkArazabdAzcalanti prasaranti / ata eva karNarandhrANi sphuTanti / kiMca kAyasruTyati, manthA mastakaM sphuTati, kabandhAH zirorahitA vIrA nRtyanti hasanti ca / atra tu kabandhA nRtyantIti bahuvacanamahimnA sphuTamevAtibhISaNatvaM samarAGgaNasyeti bhAvaH / tahA~ tAdRzAtibhayajanakaraNabhUmau vIrahammIra: saMgrAmamadhye tvaritaM yuktaH praviSTa ityarthaH // uTTavaNikA yathA-|'', 155, 155, 155, 155, 155, 1844=72 // krIDAcandro nivRttaH // 184. atha carcarI chandaH he sundari, yatrAdau ragaNo madhyalaghuko gaNo bhavati, tato hastaH sagaNaH, tataH kAhalo laghuH, tatastAla Adigururitrakalo madhye dAtavyaH, tadanantaraM zabdo laghuH, tato hArA guruH tato viNNavi dvAveva zabdahArau patataH, tato ve vi dvAveva kAhalau laghU, tato hAraM guruM pUraya / tadanantaraM zaGkho laghuH, tataH zobhanaH kaGkaNo gurureva yatra tatsarvalokavibuddhAM samastacchAndasikaprasiddhAM manomohanAM zrutisukhatvAccarcarInAmakaM chando nAgarAjaH piGgalo bhaNatIti viddhi / / bhUSaNe tu prakArAntareNoktam-'hArayuktasuvarNakuNDalapANizaGkavirAjitA pAdanUpurasaMgatA supayodharaddhayabhUSitA / zobhitA valayena pannagarAjapiGgalavarNitA carcarI taruNIva cetasi cAkasIti susaMgatA // ' taruNIpakSe'rthaH spaSTaH // 185. carcarImudAharati-jahA (yathA) kazcitkaviH paramaramaNIyAM kAmapi kAminImanuvarNayatiH-yasyAH pAde nUpuraM jhaNajhaNAyate / kIdRzam / haMsazabdavatsuzobhanam / yasyAzcaitasyAH stokastokayorabhinavotthitayoH stanayoragre manoharaM muktAdAma nRtyati / api ca vAmadakSiNayoH pArzvayorbANa iva dhAvati Page #283 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 258] prAkRtapaiMgalam tIkSNazcakSuHkaTAkSo yasyAH sevamevaMvidhA sundarI kasya sukRtinaH puruSasya gehaM maNDayatIti tAdRzIti prekSasva tAvaditi tadrUpamupavarNayantaM vayasyaM prati kasyacidvacanamiti // yathA vA[NIbhUSaNe]-'kokilA kalakUjitaM na zRNoSi saMprati sAdaraM manyase timirApahArisudhAkara na sudhAkaram / dUramujjhasi bhUSaNaM vikalAsi candanamArute kasya puNyaphalena sundari mandiraM na sukhAyate // ' uTTavaNikA yathA-515, // 5, 1, 5, 1, 5, , 5, 1, 5, / , 5, 1844=72 // carcarI nivRttA // athASTAdazAkSaraprastAra eva kAnicidvRttAni granthAntarAdAkRSya likhyante / tatra prathamaM kusumitalatAvellitAchanda:-'syAdbhUtAvazvaiH kusumitalatAvellitA mnau nayau yau' / yatra bhUtaiH paJcabhiH RtubhiH SaDbhiH, azvaiH saptabhizca vizrAmo bhavati / atha ca mtau magaNatagaNau, atha ca nayau nagaNayagaNau, anantaraM yau kevalau yagaNAveva bhavataH / SaDbhirgaNairaSTAdaza varNAH pade patanti yatra tatkusumitalatAvellitAnAmakaM chando bhavati // yathA kIDatkAlindIlalitalaharIvAhibhirdAkSiNAtyaitiH kheladbhiH kusumitalatA vellitA mandamandam / bhRGgAlIgItaiH kisalayakarollAsitaiAsyalakSmI tanvAnA ceto rabhasataralaM cakrapANezcakAra / / uTTavaNikA yathA-555, 551, III, 155, 155, 155, 18x4=72 // yathA vA-'gauDaM piSTAnnaM dadhi sakRzaraM nirjalaM madyamamlam' ityAdi vAgbhaTacikitsAgranthe // kusumitalatAvellitA nivRttA // atha nandanachandaH-'najabhajaraistu rephasahitaiH zivairhayairnandanam' yatra nagaNajagaNabhagaNajagaNaragaNai repheNa ragaNena sahitairetaiH SaDbhirgaNaiH atha ca zivairekAdazabhiH, tato hayaiH saptamiH, vizrAmo yatra tannandanamiti chando bhavatIti // yathA taraNisutAtaraGgapavanaiH salIlamAndolitaM madhuripupAdapaGkajaraja:supUtapRthvItalam / muraharacitraceSTitakalApasaMsmArakaM kSititalanandanaM vraja sakhe sukhAya vRndAvanam // uddavaNikA yathA-11, ISI, SI, ISI, SIS, SIS, 18x4-72 // yathA vA-'akRta dhanezvarasya yudhi yaH sametamAyodhanam' iti bhaTTikAvye // nandanaM nivRttam // / atha nArAcachandaH-'iha nanaracatuSkasRSTaM tu nArAcamAcakSate' bhoH ziSyAH, ihASTAdazAkSaraprastAre nAntagaNadvayaragaNacatuSTayAbhyAM sRSTam, atha ca dinakararasavizrAma chAndasIyA nArAcamityAcakSate // SoDazAkSaraprastAre narAcaH, atra tu nArAcaH, ityanayorbhedaH // yathA dinakaratanayAtaTIkAnane cArusaMcAriNI zravaNanikaTakRSTameNekSaNA kRSNa rAdhA tvayi / nanu vikirati netranArAcameSAtihacchedanaM tadiha madanavibhramodghAntacittAM vidhatsva drutam // uddavaNikA yathA-II, III, 515, 15, 15, 15, 18x4-72 // yathA vA-'raghupatirapi jAtavedovizuddhAM pragRhya priyAm' ityAdi raghau // nArAco nivRttaH // atha citralekhAchandaH-'mandAkAMtA yayugalajaTharA kIrtitA citralekhA' bhoH ziSyAH, saptadazAkSaraprastAre sama(na)ntargatamandAkAntAchandasi yatra yagaNayugale arthAd gurudvayasthAne / (yasyA) evaMvidhaM jaTharaM yasyAH / tathA ca gurudvayasyAdAveko laghuradhiko dAtavyaH / tena yayugalajaTharA anta:sthitayagaNA cetsyAt tadA saiva citralekhA kIrtitA / evaM ca-magaNabhagaNanagaNayagaNatrayairambudhi(4)haya(7) muni(7)bhirviracitaviratizcitralekheti phalito'rthaH // yathA zaGke'muSmiJjagati mRgadRzAM sArarUpaM yadAsIdAkRSyedaM vrajayuvatisamA vedhasA sA vyadhAyi / naitAkcetkathamudadhisutAmantareNAcyutasya prItaM tasyA nayanayugamabhUccitralekhAdbhutAyAm // uTTavaNikA yathA-555, 5, II, 155, 155, 155, 184472 // citralekhA nivRttA / / atha zArdUlalalitaM chandaH-'ma: sojaH satasA dinezaRtibhiH zArdUlalalitam' bhoH ziSyAH, yatra prathamaM magaNaH, tataH sagaNaH, tato jagaNaH, tataH satasAH sagaNatagaNasagaNA bhavanti / dinezaidazabhiH, Page #284 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pariziSTa (2) [259 RtubhiH SaDbhiJca viratiryatra tacchArdUlalalitaM chando bhavatIti / yathA kRtvA kaMsamRge parAkramavidhi zArdUlalalitaM yazcakre kSitibhArakAriSu surArAtiSvatidaram / saMtoSaM paramaM ca devanivahe trailokyazaraNaM zreyo naH sa tanotvapAramahimA lakSmIpriyatamaH // udravaNikA yathA-555, 15, 151, ||5, 551, 15, 18x4-72 // zArdalalalitaM nivRttam / atrApi prastAragatyASTAdazAkSarasya lakSadvayaM dviSaSTisahasrANi catuzcatvAriMzaduttaraM ca zataM 262141 bhedAH / teSu kiyanto bhedAH proktAH / zeSabhedA vizAlabuddhibhirAkarAtsvamatyA vA prastArya svayamUhanIyA ityalaM pallavena / 186. athaikonaviMzatyakSaraprastAre zArdUlavikrIDitaM chanda: bhoH ziSyAH, yatra prathamaM mo magaNaH, tataH so sagaNaH, tato jo jagaNaH, tataH so sagaNaH, tato jo jagaNaH, tato'pi sagaNa eva, anantaraM tagaNaH, tataH to tagaNaH, samantaguravo samyagante gururyeSAmevaM SaDgaNA yatra / ata evaikonaviMzativarNAzcatuHpade SaTsaptatiH patanti / kiM ca pada ekAdaza guravaH, aSTau laghavaH, padacatuSTaye catuzcatvAriMzadguravo dvAtriMzallaghavaH, etasya chandasa: padacatuSTayasya mAtrApiNDasaMkhyA viMzatyuttarazatamAtrAtmikA bhnnitaa| etaduktaM bhavati-catuzcatvAriMzadgurUNAM dviguNAbhiprAyeNASTAzItirmAtrANAM yatra niSpannA dvAtriMzacca-laghavo vidyanta eva, saMbhUyaika(va) viMzatyuttarazatamAtrAtmakam arka(12)muni(7)vizrAmamidaM zArdUlavikrIDitamiti sATakaM piGgalakavirjalpati tat muNo jAnIta ityarthaH // atha caikasmizcaraNe ekAdazagurUNAM dviguNAbhiprAyeNa dvAviMzatiH kalAH, laghavazcASTau, iti saMbhUya triMzataklAH, taccatuSkeNApi proktaiva kalApiNDasaMkhyA bhavatIti yathA-30+30+30+30=120 / / tathA ca chandomaJjaryAm'azvaiiryadi maH sajau satatagA: zArdUlavikrIDitam' ityuktam // vANIbhUSaNe tu prakArAntareNoktam-'karNaH kuNDalasaMgataH karatalaM cAmIkaraNAnvitaM pAdAnto rakhanUpureNa kalito hArau prasUnojjvalau / gurvAnandayuto guruya'ti bhavettannUnaviMzAkSaraM nAgAdhIzvarapiGgalena bhaNitaM zArdUlavikrIDitam // ' 187. zArdUlasATakamudAharati-jahA (yathA) karpUramaJjarIsATake devIniyuktA vicakSaNA rAjAnaM zrAvayantI vasantavarNanAnantaraM dakSiNAnilamupavarNayati-ye dakSiNAnilA: prathama laGkAgirimekhalAtastrikUTAcalakaTakAt skhalitAH tadanantaraM saMbhogena nidhuvanena khinnAnAmuragINAM sphArotphullaphaNAvalIkavalanena pAnena daridratvaM mandatvaM prAptAH, ta evedAnIM madhusamaye malayAnilAH virahiNInAM ni:zvAsaiH saha saMpakiNaH santaH zizutve sati tAruNyapUrNA iva jhaTiti bahalA jAtAH // uTTavaNikA yathA-555, 5, 151, ||s, 551, 551, 5, 19x476 // yathA vANIbhUSaNe]-'saumitre kimu mRgyate pratilatAkujaM kuruGgekSaNA hantaitadvipine manAgapi na vA netrAtithimaithilI / eNI nistrapamIkSate madhukarazreNI samujjRmbhate niHzaGkha camarI caratyapi nirAtaGkaM pikI gAyati // ' / 188. atha prakArAntareNa zArdUlalakSaNameva lakSayati he mugdhe, yatra prastAre kriyamANe prathanaM pUrvoktarItyaiva trayazcAmaravarNA varNojjvalA: zvetavarNAzcAmarapakSe, gurupakSe-'varakSarairujjvalA manoharA guravastrayo dRzyante / taccea tadanantaraM magaNAnantaramityarthaH / lahuviNNi laghudvayam, tathA cAmara eko guruH, tena sagaNo bhavatItyarthaH / tata uttiSThato gandhuggure laghuguru tadanantaraM tiNNe diNNasu gandhu trIn gandhAMllaghUndehItyarthaH / tato ve cAmaraM cAmaraddhayaM gurudvayaM rehantA rekhAntaM laghvantaM dehItyarthaH / evamaSTAdaza varNAH tasyAnte phaNivaNNa karaNe gururvarNa: karaNIyaH / evaM tatra prastAraH, tacchArdUlasATakaM muNe jAnIhItyarthaH // 189. jahA (yathA) karpUramaJjarIsATakasthaM bhairavAnandasamAkRSTakarpUramaJjarIvarNanaparaM vidUSakaM prati rAjJo vacanamidam-yasyA dhautAJjanatvAcchoNamAraktaM kokanadAnukAri locanayugam, atha ca yasyA mukhaM lagnAnyalakAgrANi yatra tAdRzam kiM ca hastAlambitakezapallavacaye yasyA bindavo ghuurnnnte| api ca-yadaivaikaM sicayAJcalaM nivasitaM paridhRtamAsIt taM tathai(dai)vArdrabhAvAllagnacelAGgayaSTiH snAnakelisthitA jalakrIDAparAyaNA adbhutAnAmAzcaryarasAnAmekA jananI sakalalokavismayabhUmiriyaM kuntalAdhipakanyakA karpUramaJjarI amunA pratyakSasthitena yogIzvareNa kaulikavareNa bhairavAnandenAnItA dakSiNApathasthavaidarbhanagarAddhyAnavartmanA samAkRSTetyarthaH // yathA vA-'govindaM praNamottamAGgarasane te (taM) ghoSayAharnizaM pANI pUjaya taM manaH smara pade tasyAlayaM gacchatam / evaM cetkuruthAkhilaM mama hitaM zIrSAdayastadhruvaM na prekSe bhavatAM kRte bhavamahAzArdUlavikrIDitam / ' uTTavaNikA yathA-555, // , 5, 1, 5, , 555, 1, 5, 5, I, 5, 19x476 // zArdUlavikrIDitaM nivRttam // 190. atha candramAlAcchandaH Page #285 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 260] prAkRtapaiMgalam he sundari, prathama sthApayitvA dvijavarayugalam caturlaghukagaNayugaM madhye karatalaM kuru punarapi dvijavarayugalam / evaM kRte madhyataH karatalaM kuru sarasAn gaNAnvimalAnativizadAn suNNi zrutvA manogatiH sthApyate nizcalIkriyate tatra tAM vimalamatiruragapatiH piGgalazcandramAlAmiti kathayati // bhUSaNe'pyuktam-'dvijavaragaNayugamupadhAya parikalaya karamatha nagaNayugalamiha gandhayugamanuvihara / phaNinRpatibhaNitamiti candramidamiti zRNuta sakalakavikulahRdayamodakaramavata nuta // ' 191. candramAlAmudAharati-jahA (yathA) kAcidatinisRSTArthA dUtI kAmapi proSitapatikAmAha-he sakhi, amRtakarasya pIyUSabhAno: kiraNAndhArayati / ossdhiinaathtvaattsy| tAdRzaM phullabahukusumaM nAnAvidhasurabhiprasUnaM vanamidaM jAtamityuddIpanam / kiMca kAmo'pyavasaraM prApya kupito bhUtvA prAkRte pUrvanipAtAniyamAdvahaTu (?) bhASAkRtayamakAnurodhAdvA vinyAsaH / vastutastu madano'tiroSaNo bhUtvA zarAnsulabhakusumatvAtkausumatvAtkausumAneva bANAnnije dhanuSi sthApayitvA dharai dhArayati / arthAddhanustAdRzamAyojitakANDamaNDalIbhUtakodaNDaM nijabAhudaNDena dhRtavAniti bhAvaH / api ca piko'pi khai rauti paJcamaM kUjatItyarthaH / ato'yaM samayo Nika paramaramaNIya ityarthaH / atazca he sakhi, tavApi hRdayaM kiM sthiram / api tu sthiramiti kAkvA / gamitAni dinAni na punarmilanti / kiM ca sakhi, priyo bhartA nikaTe nAstyataH paramaM sukhamiti bhAvaH / ata evoktamabhiyuktena-'meghacchanne divase duHsaMcArAsu nagaravIthIsu / bhartuvidezagamane paramasukhaM jghncplaayaaH||' iti // yathA vA[NIbhUSaNe]-'anupahatakusumarasa tulyamidamadharadalamamRtamayavacanamidamAli viphalayasi cala / yadapi yaduramaNapadamIza munihRdi luThati tadapi tava rativalitametya vanataTamaTati // ' uTTavaNikA yathA-II, II, III, IIS, II, III, 19x476 // iti candramAlA nivRttA // 192. atha dhavalAcchandaH he yuvati, vimalamatirvAsuki: piGgalo mahItale karoti dhavalA dhavalAkhyaM vRttamiti / tattvaM zRNu yatrAdau he ramaNi, sthApayitvA sarasagaNAn pade pade patitAMstAnAha-diai [ti] dvijagaNAMzcaturlaghukAMzcaturazcatuSpade (dhAM) phaNipatiH sahI satyaM bhaNati paThatItyarthaH / dvijagaNacatuSTayapAThAnantaraM kamalagaNo gurvantaH sagaNaH karaH pANiH 'kamala hattham' ityatraivoktatvAtsa deyaH / he sarasamAnase sumukhi, evamuktaprakAreNa gaNasaMnivezo yatra taddhavalanAmakaM chandaH vahI kathyate ityarthaH // bhUSaNe tu prakArAntareNoktam-'dvijavaragaNatri (?) tayamiha hi nagaNayugalakaM vimalavalayamapi ca kalaya sakalajanasukham / phaNipativarabhaNitamamaladhavalamiha hitaM vimalakavikulahadi valitamiti bhuvi valitam // ' 193. dhavalAmudAharati-jahA (yathA) kAcitsvayaMdUtI pathikAsaktA tamAha-taruNastaraNiH sUryaH tapati / dharaNI pracaNDamArtaNDakaraprakarasaMparkAtkSititalamatitaptamityarthaH / kiMca-pavanaH kharo vahati / nikaTe jalaM ca nAsti / mahAmarusthalaM janajIvanaharamidaM vidyate mAravaM varmeti zeSaH / dizo harito'pi tigmamarIcinicayasaMyogAccalantIva / ato hRdayaM kampate / ahamekalA vadhUH, gRhe ca priyaH svAmI nAsti / he pathika, zRNu tava manaH kutrApIcchati / sthAtumiti zeSaH / nivAsaM kartuM cenmanastava vidyate tadAtraivAssveti vAkyena vyajyate iti / / yathA vA[NIbhUSaNe]'upagata iha surabhisamaya iti sumukhi vade nidhuvanamadhi saha piba madhu jahi ruSamapade / kamalanayanamanusara sakhi tava rabhasaparaM priyatamagRhagamanamucitamanucitamaparam // ' uTTavaNikA yathA-II, IIm, mIm, IIS, 19x476 // dhavalA nivRttA // 194. atha zaMbhucchanda: he supiaM sutarAM priya ziSya, ava idAnI lokAnAM e etacchando bhaNa yena zaMbhucchandasA manomadhye sukhaM saMvRttam / tatra agre prathamaM hastaM sagaNaM dehi / kIdRzaM hastam / kuntIputrasaMyuktaM gurudvayasahitamityarthaH / tato'gre evaM gaNaM dehi sagaNaM gurudvayayuktaM punardehItyarthaH / tatazca dvau zarau laghudvayaM dehi / ante sattA sapta hArA guravo deyA ityarthaH / evaM ca pade ekonaviMzatyakSarANi dvAtriMzanmAtrAzca / trayodazagurUNAM dviguNAbhiprAyeNa SaDviMzatiH, rasasaMkhyA laghavazca / saMbhUyeti prakAreNa dvAtriMzanmAtrA patitA yatra tadidaM zaMbhunAmakaM chando bhavatIti viddhi // vANIbhUSaNe tu prakArAntareNoktam-'kuru pANi kaMkaNayugmAlaMkRtamagre ratnaM hAraM ca caraNaM sannUpurasaMyuktaM kuru karNaM bhrAjattATaGkam / rasanAmAyojaya maJjIddhayamevaM zaMsavRttAntaM bhuvi kAntaM gauri ciraM saMbhAvaya tannAgAdhIzenoktam // 195. zaMbhumudAharati-jahA (yathA) kazcitkaviH zItabharaM varNayatiH-anena zItakAlena zItavRSTistathA kRtA yathA jIvo gRhItaH / bAlA vRddhAzca kampante / kiMca vAti pAzcAtyo vAtaH / sarvA diza AcchAdayantI kAyeSu lagati / yadvA-kAa mihIkArthe dezI / tatra sarvA dizaH AcchAdAyantI mihikA lagati / yadA-jADyaM (jhaJjhAvAtaH savRSTikaH) ruSyati prabalaM bhavati tadA cintA bhavati sadA agniH pRSThe cettiSThati / atha Page #286 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pariziSTa (2) [261 ca karapAdaM saMbhRtya gRhyate antaranyonyaM nilIyate // yathA vANIbhUSaNe-'jaya mAyAmAnavamUrte dAnavavaMzadhvaMzavyApArI balamAdyadrAvaNahatyAkAraNa laGkAlakSmIsaMhArI / kRtakaMsadhvaMsanakarmA gogopIgopAnandI valilakSmInAzanalIlAvAmanadaityazreNIniSkandI // ' uTTavaNikA yathA-15, 5s, us, 55, 05, 5, 555, 55, 19x4-76 // zaMbhunivRttaH // athaikonaviMzatyakSaraprastAra eva kAnicivRttAni granthAntarAdAkRSya likhyantetatra prathamaM meghavisphUrjitAchandaH-'rasarvazvaiymau nsau raraguruyutau meghavisphUrjitA syAt' / yatra rasaiH SaDbhiH, RtubhiH, SaDbhireva, azvaiH saptabhiH kRtaviratiH, atha ca Tamau yagaNamagaNau, atha ca nsau nagaNasagaNau, ragaNadvayaguruyutau cedbhavatastadA meghavisphUrjitAchandaH syAditi // yathA kadambA modADhyA vipinapavanAH kekinaH kAntakekA vinidrA kandalyo dizi dizi mudA dardurA dRptanAdAH / nizAnRtyadvidyutprasaravilasanmeghavisphUrjitAzcetpriyaH svAdhIno'sau danujadalano rAjyamasmAnna kiMcit // ' yathA vA 'udaJcatkAverIlahariSu pariSvaGgaraGge luThantaH kuhUkaNThI kaNThIravaralavatrAsitaproSitebhAH / amI caitre maitrAvaruNitaruNIkelikaGkellimallIcaladvallIhallIsakasurabhayazcaNDi caJcanti vAtAH // ' iti rAkSasakavikRtaM dakSiNAnilavarNanam // uTTavaNikA yathA-155, 55s, III, IIS, 55, 55, 5, 19x476 // meghavisphUrjitA nivRttA // atha chAyA chanda:-'bhavetsaivacchAyA tayugalayutA syAd dvAdazAnte yadi' bhoH ziSyAH, saiva meghavisphUrjitaiva yadi dvAdazAnte yadi dvayAnte sagaNAnta iti yAvat / tatra rephayugasthAne tayugalayutA tagaNadvayasahitA / AdezanyAyeneti bhAvaH / viratizca saiva / zeSaM samAnam / yatra bhavettacchAyAnAmakaM chando bhavatIti // yathA 'abhISTaM juSTo yo vitarati lasaddozcAruzAkhojjvalaH sphurannAnAratnaH stabakitatanuzcitrAMzukAlambitaH / na yasyAGgrezchAyAmupagatavatAM saMsAratIvrAtapastanoti prottApaM jayati jagatAM kaMsArikalpadrumaH / / uTTavaNikA yathA-155, 555, III, Is, 51, 551, 5 19x476 // chAyA nivRttA || . atha surasAchandaH-'mro bhanau yo no guruzcet svaramunikaraNairAha surasAm' bhoH ziSyAH, yatra nau magaNaragaNau, atha ca bhrau bhagaNanagaNau bhavataH, tato yo yagaNaH, tato no nagaNaH, anantaraM guruzcet / atha ca-svaraiH saptabhiH, munibhiH saptabhi, karaNaiH paJcabhiH kRtavizrAmAM surasAmAha nAgarAja iti zeSaH // yathA 'kAmakrIDAsatRSNo madhusamayasamArambharabhasAtkAlindIkUlakuJja viharaNakutukAkRSTahRdayaH / govindo ballavInAmadhararasasudhAM prApya surasAM zaGke pIyUSapAnaprabhavakRtasukhaM vyasmaradasau // ' uTTavaNikA yathA-555, 55, 51, III, 155, 1, 5, 1944%D76 surasA nivRttA / / atha phulladAmacchandaH bhoH ziSyAH, yatrAdau mo magaNaH, tato gau gurudvayam, tatazca nau nagaNadvayam, tato'pi tau tagaNau bhavataH, tato gau gurudvayaM bhavati / kiMca-zarahayaturagaiH paJcasaptasaptabhiH pUrvaviparItaiviracitaviratikaM phulladAmanAmakaM prasiddhaM vikhyAtaM vRttaM bhavatIti vitta // yathA zazvallokAnAM prakaTitakadanaM dhvastamAlokya kaMsaM hRSyaccetobhistridivavasatibhirkomasaMsthaivimuktam / mugdhAmodena sthagitadazadigAbhogamAhUtabhRGgaM maulau daityArenyapatadanupamaM svastaroH phulladAma // ' uTTavaNikA yathA-55s, ss, III, II, 551, 551, 55, 19x4=76 // phulladAma nivRttam // Page #287 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 262] prAkRtapaiMgalam atrApi prastAragatyaikonaviMzatyakSarasya bANalakSaM caturviMzatisahasrANyaSTAzItyuttaraM ca zatadvayaM (524288) bhedAH / teSu kiyanto bhedA uktAH zeSabhedA vizeSazemuSIkairAkarAdvicAreNa vA prastArya prastAvanIyA iti diGmAtramupalakSitamasmAbhirityuparamyata iti / / 196. atha viMzatyakSaraprastAre gItAcchandaH he mugdhe, yatrAdau hastaM sagaNaM, Narendavi narendradvayaM ca Thavi sthApayitvA tataH pAdagaNo bhagaNaH, tataH paJcamo johalo ragaNaH, yatra ca ThAichaTThahi prAkRte pUrvanipAtAniyamAt SaSThe sthAne hasta: sagaNo dRzyate, tataH zabdo laghuH, tadante nUpuro guruH, tat gIau gIteti nAmakaM chandaH sarvalokai... jJAtaM kavisRSTyA sRSTaM sRSTyA ca dRSTaM piGgalena vyAkhyAtaM ca tvayi prakAzitamityAcAryaH tvapriyatamAM pratyAheti yojanIyam / ataeva cchandomaJjaryAmuktam-'sajajA bharau salagA yadA kathitA tadA khalu gItikA' / vANIbhUSaNe tu prakArAntareNoktam-'varapANizobhisuvarNakaGkaNaratnarajjuvibhUSitA supayodharA padasaGginUpurarUpakuNDalamaNDitA / phaNirAjapiGgalavarNitA kavisArthamAnasahArikA varakAminIva manomude nahi kasya sA khalu gItikA / ' kAminIpakSe'rthaH spaSTaH / / 197. gItikAmudAharati-jahA (yathA) kazcitkAmuka: kAminIgatabhAvoddIpanAya vasantamupavarNayannAha-he sundari, yatra vasante prAkRte pUrvanipAtAniyamAt cAruketakIcampakacUtamaJjarIvaJjulAni puSpitAni / kiMca-sarvadikSu kiMzukakAnane phullanavapalAzavane pAnena tattanmakarandAsvAdanena vyAkulA bhramarA yatra dRzyante / atha ca yatra gandhabandhuH sugandhaprAyakatvAtsurabhisodarastAdRzazcAsau viziSTo bandhaH skandhakavinyAso yasya / ata eva bandhura uccanIco bhUtvA mandamandaM samIraNo malayAnilo vahati / atazcaivaMvidhamadanamahotsavasadanarUpe samaye taruNIjanAH priyeNa saha kelikautukaM nidhuvanakautukaM tasya yo lAso vilAsastallaggimani tatkAntau lagnA yatra tAdRzo'yaM vasantasamayaH prAptaH / tasmAttvamapi yathAsukhaM vihareti // yathA vANIbhUSaNe]-'alamIzapAvakapAkazAsanavArijAsanasevayA gamitaM janurjanakAtmajApatirapyasevyata no mayA / karuNApayonidhireka eva sarojadAmavilocana: sa paraM kariSyati duHkhazeSamazeSadurgatimocanaH // yathA vA granthAntarasthamudAharaNam'karatAlacaJcalakaGkaNasvanamizraNena manoramA ramaNAya veNuninAdalaGgimasaMgamena sukhAvahA / bahalAnurAganivAsarAsasamudbhavA bhavarAgiNaM vidadhau hariM khalu ballavIjanacArucAmaragItikA // ' 'atha sAlatAlatamAlavaJjulakovidAramanoharA-' ityAdi ziko (?) kAvye / / uTTavaNikA yathA-IIS, II, ISI, II, II, ISIS, 20x4=80 // gItikA nivRttA / 198. atha gaNDakAcchandaH he mugdhe, yatrAdau ragaNo madhyalaghurgaNaH patati, punarindro jagaNaH kAnto'tisundaraH, tataH suSTu evaMbhUto (tena) ragaNAdijagaNAntena SaTkena saha hAramekaM guruM dehi / tadanantaraM sutakkaeNa svazaktyA nijakavitAsAmarthyena suzabdaM laghu pAde kuru / tadetadvakrazaGkhazRMkhalayA gurulaghuzRGkhalAbandhakrameNa phaNIndraH piGgalo gaNDakAbhidhAnamiti chando gAyati (Naya) yatra pAde gurudazakadvaiguNyena laghudazakena triMzamAtrAH patitAH / atra ca hArazabdAbhyAM e eka: tIabhAa trikalabhAgaH Au Agata ityarthaH / yadi ca trikalAnAM sAmastyena saMkhyA kriyate tadA dazatrikalairAdigurukaireva gaNDakA niSpAdyata iti bhAvaH / vANIbhUSaNe tu prakArAntareNoktam-'tAlacAmaradhvajaM payodharaM ca kuNDalaM zaraM vidhAya nUpuraM ca nAyakaM sapakSirAjagandhacAmaraM nidhAya / rUpamantyagaM videhi varNitena pannagendrapiGgalena gaNDakA kavIndramaNDalIvinodakAriNI sumaGgalena / ' granthAntare tvidameva citravRttamiti nAmAntareNoktam / ata eva cchandomaJjaryAm-citravRttamIritaM tadA rajau rajau rajau gururlaghuzca' || ..... || 199. gaNDakAmudAharati-jahA (yathA) kazcitsvamitraM pratyAha-tAvabuddhiH, tAvacchuddhiH, tAvaddAnam, tAvanmAnaH, tAvadgarvaH, yAvadyAvaddhastatale nRtyati sarveSAM vidyurekhAvAticaJcalamekaM dravyam / atrAnte dravyAbhAve AtmadoSo daivaroSo vA kAraNaM bhavati naSTAsta eva sarve vastutastu kA buddhiH, kA zuddhiH, kiMvA dAnam, ko vA mAnaH, ko vA garvaH // yathA vA[NIbhUSaNe]-'dRSTamasti vAsudeva deva vizvametadeva zeSakaM tu vAjiratnabhRtyadArasUnugeha vittamAdivannavaM tu / tvatpadAbjabhaktirastu cittasImni vastutastu sarvadaiva zeSakAlaluptakAladUtabhItinAzinIha hanta saiva // ' uTTavaNikA yathA-515, II, 55, ISI, 55, ISI, S, I, 2044%380 // yathA vA granthAntarasthamudAharaNamcittavRttalIlayA nisargaramyadezarUpavibhrameNa rAjamAnasadvayovilAsasaMpadA kalAkutUhalena / yaH samaM vrajAbalAjanaiH suraGgAnAnibhaiH sukhaM sametya viSNurullalAsa cittapadmakoSaSaTpadaH sa me sadAstu // " gaNDakA nivRttA // athAsminneva prastAre zobhAnAmakaM vRttaM granthAntarAdAkRSya likhyate-'rasAzvAzcaiH zobhA nayugagajaTharA meghavisphUrjitA cet' / yatra rasaiH SaDbhiH, azvaiH saptabhiH punaszvaiviracitaviratiH, atha ca meghavisphUrjitA cet yagaNamagaNAnantaraM nagaNadvayagurujaTharA bhavati / zeSa samAnaM yatra tacchobhAnAmakaM vRttaM bhavatIti / Page #288 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pariziSTa (2) [263 yathA sadA pUSonmIlatsarasijayugalA madhyanamrA phalAbhyAM tayorUvaM rAjattaralakisalayA zliSTasusnigdhazAkhA / lasanmuktAraktotpalakuvalayavaccandrabimbAJcitAgrA maho zobhA maulau miladalipaTalaiH kRSNa sA kApi vallI // uTTavaNikA yathA-155, 555, , , s, sis, 55, 5, 20x4=80 // zobhA nivRttA / / atha suvadanA chandaH-'jJeyA saptAzvaSaDbhirmarabhanayayutA mlau gaH suvadanA' / yatra saptabhirazvaiH saptabhireva, tatazca SaDbhiviratiH, atha ca magaNaragaNabhagaNanagaNayagaNAH, tato bhlau bhagaNalaghU tatazcAnte guruyaMtra sA suvadanA jJeyA // yathA pratyAhatyendriyANi tvaditaraviSayAnnAsAsranayanA tvAM dhAyantI nikuJje paratarapuruSaM harSotphullapulakA / AnandAzruplutAkSI vasati suvadanA yogaikarasikA kAmAta tyaktukAmA nanu narakaripo rAdhA mama sakhI // uddavaNikA yathA-555, 55, SI, m, Iss, I, I, 5, 20x480 // suvadanA nivRttA // atrApi prastAragatyA viMzatyakSarasya dazalakSamaSTacatvAriMzatsahasrANi SaTsaptatyuttarANi paJca zatAni 1048576 bhedA bhavanti / teSu vistarabhItyA kiyanto bhedA bhavanti / zeSabhedAstu subuddhibhirAkarAtsvamatyA vA prastArya sUcanIyA iti dik // 200. athaikaviMzatyakSaraprastAre sragdharAchando'bhidhIyate bhoH ziSyAH, yatra prathamaM dvau kau~ gurudvayAtmako gaNau, tato gandho laghuH, tato hAro guruH, tato valayo guruH, tato dvijagaNazcaturladhvAtmako gaNaH, tato hastaH sagaNaH, tato hAro guruH patati, tata ekala eko laghuH, zalyo laghuH, anantaraM karNaH, tato dhvaja AdilaghustrikalastatsahitaH, tataH kaGkaNo guratikrAnto'nte yasya evamekAdhikA vizatirvarNAH pade yatra tatra viveka:-laghavo nava, dvAdaza dIrghA guravo bhavanti / etena gurudvaiguNyena caturviMzatiH, atha ca-nava laghavaH saMbhUya trayastriMzanmAtrA: pade tatpiNDo dvAtriMzadadhikazatamAtrako yatra (yathA) sA zuddhA sragdharAnAmakaM vRttaM bhavatIti phaNipatiH piGgalo bhaNatIti // vANIbhUSaNe tu prakArAntareNoktam 'karNaM tATaGkayuktaM valayamapi suvarNaM ca maJjIrayugmaM puSpaM gandhaM vahantI dvijagaNarucirA nUpuradvandvayuktA / zaGkha hAraM dadhAnA sulalitarasanArUpavatkuNDalAbhyAM mugdhA keSAM na cittaM taralayati balAtsragdharA kAminIva / / ' kAminIpakSe'rthaH spaSTaH / chandomAyA~ tu 'mranairyAnAM trayeNa trimuniyatiyutA sragdharA kItiteyam' ityuktamiti // 201. sragdharAmudAharati-jahA (yathA) karpUramaJjarIsATakasthaM nAndIpAThakasya vacanam-IrSyAroSaprasAdapraNatiSu svargagaGgAjalairAmUlaM bahuzo muhuH pUritayA tuhinakarakalArUpyazuktyA zirasi nihitaM jyotsnAmuktAphalayuktaM dvAbhyAmagrahastAbhyAM zIghramayaM dadadrudraH zivo jayati sarvotkarSeNa vartata ityanvayaH // yathA vA[NIbhUSaNe]-'antraprotAsthimAlAvalayavilasadbAhudaNDapracaNDA vegavyAlolamuNDAvalikalitaraNatkArakaNThopakaNThAH / kurvanto garvamatyudgalagahanavaladghargharadhvAnamuccairutkRttairuttamAGgairvidadhati ca zira: kandukakrIDitAni // ' uTTavaNikA yathA-55, 55, I, 5, 5, IIII, |s, s, I, 55, IS, 5, 214484 // yathA vA granthAntarasthamudAharaNam-'vyAkoSendIvarAbhA kanakakaSalasatpItavAsA suhAsA baharuccandrakAntairvalayitacikurA cArukarNAvataMsA / aMsavyAsaktavaMzadhvanisukhitajagaballavIbhirlasantI mUrtigopasya viSNoravatu jagati vaH sragdharAhArihArA // ' sragdharA nivRttA // 202. atha narendracchandaH bhoH ziSyAH, yatrAdau pAdagaNo bhagaNaH prakaTito bhavati, tato johalo ragaNa: sthApyate, tata: kAhalo laghuH, tataH zabdo laghuH, tato gandho laghureva, evaM munigaNazcaturlaghuko gaNaH, tataH kaGkaNo guruyaMtra kriyate, tataH zabdo laghureko yatra tathyaM satyam, tato narapatirjagaNazcalati, tata: subhavyaH zaGkho laghuH pUryatAm, tatazcAmarayugmaM gurudvandvamante yatra prakaTitam etannarendrAkhyaM kAvyaM chanda ityarthaH / / atha ca yadA narapatizcalati tadaitatsarvaM bhavati / yathA pUrvaM gaNAH pracaranti, tata: kAhalazabdo bhavati, tadanantaraM gandhasya karpUrAgurusAradenim, tadanantaraM gandhasya karpUrAgurusArAdenim, tadanantaraM kaGkaNAdibhUSaNaM prasannena narendreNa mahAvIrebhyo dIyata ityAdi tAdRzadhvanivizeSarUpe'rthe yathAyuktaM yojanIyaM sumatibhirityuparamyate // vANIbhUSaNe tu prakArAntareNoktam-'cAmararatnarajjuvaraparigatavipragaNAhitazobhaH pANivirAjipuSpayugaviracitakaGkaNasaMgatagandhaH / cArusuvarNakuNDalayugalalitarociralaMkRtavarNaH piGgalapannageza iti nigadati rAjati vRttanarendraH / / ' 203. narendramudAharati-jahA (yathA)kAcitproSitapatikA nijasakhImAha-he sakhi, puSpitaM kiMzukam / campakamapi tathA prakaTitaM vikasitamityarthaH / cUtA Page #289 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 264] prAkRtapaiMgalam AmravRkSA maJjaryA tejitA jAtamaJjarIkA jAtA ityarthaH / kiMca dakSiNo vAto malayAnilaH zIto bhUtvA pravahati / ataH kampate viyoginIhRdayam / atha ca ketakIdhUliH sarvadikSu prasRtA / ataH pItaM sarvato bhAsate ityAdilakSaNavazato vasanta AgataH / ata: kAraNAtsakhi, kiM kariSyAmi kathaM vA neSyAmi divasAnetAn / kAntaH pArzve na tiSThati // yathA vA[NIbhUSaNe]-'paGkajakoSapAnaparamadhukaragItamanojJataDAgaH paJcamanAdavAdaparabhRtakAnanasatparabhAgaH / vallabhaviprayuktakulavaratanujIvanadAnadurantaH kiM karavANi vakSi mama sahacari saMnidhimeti vasantaH // ' uTTavaNikA yathA-51, 55, I, I, I, III, S, I, II, I, I, 55, 214484 // narendro nivRttaH // athAsminneva prastAre granthAntarAtsarasIchando lakSyate-'najabhajajAjarau yadi tadA gaditA sarasI kavIzvaraiH' / yatra nagaNajagaNabhagaNajagaNajagaNA bhavanti / atha ca jarau jagaNaragaNau bhavato yadi tadA kavIzvaraiH sA sarasI gaditA / tannAmakaM chanda ityarthaH // yathA cikurakalApazaivalakRtapramadAsu lasadasormiSu sphuTavadanAmbujAsu vikasadbhujavAlamRNAlavalliSu / kucayugacakravAkamithunAnugatAsu kalAkutUhalI vyaracayadacyuto vrajamRgInayanAsu vibhramam // yathA vA-'turagazatAkulasya paritaH paramekaturaMgajanmanaH pramathitabhUbhRtaH pratipathaM mathitasya bhRzaM mahIbhRtA / paricalato balAnujabalasya puraH satataM dhRtazriyazciragalitadhiyo jalanidhezca tadAbhavadantaraM mahat // ' iti mAghe // uTTavaNikA yathA-II, I51, 5 // , 151, 11, 151, 55, 214484 // idameva granthAntare 'siddhakam' iti nAmAntareNoktam // sarasI nivRttA / atrApi prastAragatyaikaviMzatyakSarasya nakhalakSaM saptanavatisahasrANi dvisamadhikapaJcAzaduttaraM ca zataM 2097152 bhedA bhavanti / teSu bhedatrayaM pradarzitam / zeSabhedAH sudhIbhiH svabuddhyA prastArya sUcanIyA iti dik // 204. atha dvAviMzatyakSaraprastAre haMsIchandaH bhoH ziSyAH, yatra vidyunmAlAyA vasu (8) gurucaraNAyAH pAdapAte sati trayo dvijagaNAzcaturladhvAtmakagaNAH, tathA bahuguNayuktAH patantItyarthaH / tasyAnte vasugurudvijagaNatrayAnte karNena dvigurvAtmakena gaNena zuddhau varNau yatra yatra ca pade pade pratipadaM gurudazakadvaiguNyena viMzatiH (20) dvijatrayANAM (?) dinakara (12) laghavaH saMbhUya dvAtriMzanmAtrAH prakaTitAH / evaM yatra gurUNAM laghUnAM prakaTitaNemA (zobhA) sa(ta)detaddhaMsInAmakaM chandaH sakalabudhajanmamanoharaNe mohA moharUpaM paNDitajanamanovismAyakamidaM guNayuktaH kavivaraH phaNipatirbhaNatIti jAnIta / vANIbhUSaNe'pyuktam-'yasyAmaSTau pUrve dIrghAstadanu kamalamukhi dinakarasaMkhyA hrasvA varNAH pInottuGgastanabharavinamitasubhagazarIre / dIrghAvRttyA lIlAlole yatiriha viramati kulagiriSaSThThAviMzatyA varNaiH pUrNA prabhavati kusumamRdulatarahaMsI / ' chandomaJjaryAmapi-'mau gau nAzcatvAro go go bhavati vasubhuvanayatiriha hNsii|' yatra mau magaNadvayam, atha ca gau gurudvayam, tadanantaraM catvAro nA nagaNacatuSTayamityarthaH / tatazca go go gurudvayameva yatra bhavati / yatistu prathamaM vasuSvaSTasu tato bhuvanaizcaturdazabhirbhavatIti vizrAmabhedenoktam // 205. haMsImudAharati-jahA (yathA) kAcitprauDhA nAyikA zaratsamayamuvarNayantI nijasakhImAha-he sakhi, netrAnando locanAnandakArI candra udeti, kiM ca dhavalacamarasamazItakarabindava iva tArA teA yasyA rajanyA hArA iva udyanti / atha ca-vikasitaM kamalavanam, ata eva parimalA: sugandhAH kandA yatra tAdRzam / api ca sarvAzAsu kAzAH bhAsante madhurazca pavanaH lahalahaM karoti / mandamandasaMcaraNe 'laham' itynukrnnm| kiM ca haMsaH sadU kUjatItyarthaH / ataH puSpabandhuH zaratsamayaH sakhi, hRdayaM harati rasoddIpakatvena hRdayahArako bhavatItyarthaH // yathA vA[NIbhUSaNe]-'zrIkRSNena krIDantInAM kvacidapi vanabhuvi manasijabhAjAM gopAlInAM candrajyotsnAvizadarajanijanitarataratInAm / dharmabhrazyatpatrAlInAmupacitarabhasavimalatanubhAsAM rAsakrIDAyAsadhvaMsI mudamupanayati malayagirivAtaH // ' uTTavaNikA yathA-55555555, II, III, 55, 224488 // yathA vA granthAntare-[--]sArdhaM kAnte'sau vikacakamalamadhu surabhi pibantI kAmakIDAkUtasphItapramadasarasataramalaghu vasantI / kAlindIye padmAraNye pavanapatanatarataralaparAge kaMsArAte pazya svecchaM sarabhasagatiriha vilasati haMsI // ' haMsI nivRttA // athAsminneva prastAre granthAntarAnmadirAnAmakaM chando'bhidhIyate-'saptabhakArayutaikagururgaditeyamudAratarA madirA' / yatraiko gurunte vartamAnaH saptabhakArayuk bhagaNasaptakayukto bhavati tanmadirAbhidhAnaM chando bhavatIti / / yathA mAdhavamAsi vikasvarakesarapuSpalasanmadirAmuditai GgakulairupagItavane vanamAlinamAli kalAnilayam / kuJjagRhodarapallavakalpitatalpamanalpamanojarasaM tvaM bhaja mAdhavikAmRdunartakayAmunavAtakRtopagamA // Page #290 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pariziSTa (2) [ 265 uNikA yathA - 511, 511, 511, 511, 511, 51, 51, 55 22x4 = 88 // madirA nivRttA / atrApi prastAragatyA dvAviMzatyakSarasyaikacatvAriMzallakSANi caturnavatisahasrANi caturuttaraM zatatrayaM ca 4194304 bhedAH / teSu bhedadvayamuktam / zeSabhedAH zAstrarItyA prastArya pratibhAvadbhirudAhartavyA iti diGmAtramupadizyate // 206. atra trayoviMzatyakSaraprastAre sundarIchanda: tadanantaraM bhoH ziSyAH, yatrAdau hastaH sagaNo bhavati, tathA karatalaM sagaNa eva tataH pAdagaNo bhagaNaH, tato lahUjua laghudvayamityarthaH / vaGka tiA vakrAstrayaH gurutrayamityarthaH / tataH pahillI prathamaM zalyameva laghumeva sthApaya sa ca zalyo laghuH camarahihillau camaraguru militvaitadagre gururbhavatItyarthaH / tataH sallajuaM zalyayugaM laghudvayamityarthaH / punaryatra vaGka ThiA vakro guruH sthitaH / tataH pade pade pratipadamante hastagaNaH sagaNaH prabhaNyate / evaM trayoviMzatirvarNAH pAde yatra pramANIkRtAH / tadetanmAtrAbhirvarNaizca prAptaM sundarInAmakaM chando bhaNitamazeSaiH kavibhiH prabhaNyate bhavatsu kathyate ityarthaH // vANIbhUSaNe tu prakArAntareNoktam- 'karasaGgi suvarNadvayavalayA tATaGkamanoharazaGkhadharA kusumatrayarAjacchravaNavilolakuNDalamaNDitaratnadharA / bhujasaMmatakeyUrajasuvilAsA piGgalanAgasamAlapitAkila sundarikA sA bhavati tadA padmAvatikA kavirAjahitA // ' 207. sundarImudAharati- jahA (yathA ) - kazcitkavirdazAvatArarUpeNa viSNuM stuvanmaGgalamabhinandati - yena viracitamInazarIreNa pralayajaladhimadhyataH paJcajanAsurAdvedAH samuddhRtAH, yena ca kRtakUrmarUpeNa piTTihi pRSTena mahImaNDalaM bhUmaNDalaM vidhRtam / kiMca yena vidhRtasUkararUpeNa dantAbhyAM medinImaNDalamuddhRtam / yena ca viracitanaraharirUpeNa riporhiraNyakaziporvakSo vidAritam atha ca yena chalatanudhAriNA kRtavAmanazarIreNa zatrurbalirbaddhvA pAtAle dhRtaH / api ca prAkRte pUrvanipAtAniyamAtkSatriyakulaM yena dhRtajAmadagnyavigraheNa tApi (kampitam / yena ca viracitarAmAvatAreNa daza mukhAni dazamukhasya kartitAni / khaNDitAnItyarthaH / yena ca kRtarAmakRSNAvatAreNa kaMsakezinorvinAzaH kRtaH / yena ca dhRtabuddhazarIreNa karuNA dayA prakaTitA / yena ca kRtakalkirUpeNa mlecchA vilApitA vilInAH kRtAH / sa nArAyaNo yuSmabhyaM varamamilaSitaphalaM dadAtviti / yathA vA [NIbhUSaNe ] - ' zaradindusamAnaM vyapagatamAnaM gAyati dikSu tavaiva yazaH svarasAmunidevI vigalitanIvIkAmakalAvikalA bahuzaH / pRthuvepathuyuktA svagRhaviyuktA svadekalAvalimugdhamukhI dharaNIramaNendo vikasadamandodArasabhAsaMvartimukhI // ' uTTavaNikA yathAII5, 115, 51, 11, ''', I, 15, 51, 5, 15, 23x4 = 92 // sundarI nivRttA // athAsminneva prastAre granthAntarAdadritanayAnAmakaM vRttamucyate - 'najabhajasAjabhau laghugurU budhaistu gaditeyamadritanayA' / yatra nagaNajagaNabhagaNajagaNabhagaNA bhavanti / atha ca jabhau jagaNabhagaNau, atha ca laghugurU bhavataH sAdritanayA nigaditA / tannAmakaM chanda ityarthaH // yathA kharatarazauryapAvakazikhApataGganibhabhagnadRptadanujo jaladhisutAvilAsavasatiH satAM gatirazeSamAnyamahimA / ' bhuvanahitAvatAracaturazcarAcaradharo'vatIrNa iha yaH kSitivalaye'sti kaMsazamanastaveti tamavocadadritanayA || yathA vA- 'vilulitapuSpareNukapizaprazAntakalikApalAzakusumam' ityAdi bhaTTikAvye / uTTavaNikA yathA - III, 151, 511, 151, 5l, I'|, 'II, I, ', 23x4 = 92 // kvacididamevazvalalitamiti nAmAntareNoktam // adritanayA nivRttA || atha mattAkrIDaM chandaH - 'mattAkrIDaM vasvakSAzAyati mayugagayugamanulaghugurubhiH' / yatra vasubhiraSTabhiH, tato'kSaiH paJcabhiH, tata AzAbhirdazabhiryatiryatra tat / kiMca bhagaNadvayaM gurudvayaM yatra tadanu caturdazalaghUnAmante guruH / evaM trayoviMzatibhirvarNaiH padaM yatra tanmattAkrIDaM nAma chandaH // yathA mugdhonmIlanmattAkrIDaM madhusamayasulabhamadhuramadhurasaM gAne pAne kiMcitspandatpadamaruNanayanayugalasarasijam / rAsollAsakrIDatkamravrajayuvativalayaracitabhujarasaM sAndrAnandaM vRndAraNye smarata harimanaghapadaparicayadam // vaNikA yathA - SS5, 555, 5, 5, III ||| || | ||| ||, 8, 23x4 = 92 // mattAkrIDaM nivRttam // atrApi prastAragatyA trayoviMzAkSarasya vRttasya tryazItilakSANyaSTAzItisahasrANyaSTottarANi SaTzatAni (8388608) bhedA: / teSu kiyanto bhedAH proktAH / zeSabhedAH zAstroktarItyA prastArya sUcanIyAH sudhIbhirAkarato vA samudAhartavyA iti digupAdizyate // For Private Personal Use Only Page #291 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 266] prAkRtapaiMgalam 208. atha caturviMzatyakSaraprastAre durmilAchando'bhidhIyate bho: ziSyAH durmilAchandasi prakAzayati(ta), varNAn visesaha viziSTAn vizeSato vA vizeSayata / tAnvizeSaNaviziSTAnkurutetyarthaH // tAnvizinaSTi-ye varNAH phaNIndreNa darvIkarAdhIzvareNa piGgalena cArugaNatvena dIsa dRSTAH / te ca gaNAH zeSeNa dvAtriMzadbhirmAtrAbhirjAyata iti bhaNitAH / tAnAha-aSTasvapi sthAneSu sthApayitvA sagaNAn / atra catuSkalAtmakagaNASTakasthApanena dvAtriMzanmAtrAtmakaM padamiti bhAvaH // atha ca trivarNAtmakagaNASTakavinyAsenaiva vedalocana(24) varNAtmakazcaraNo bhavatIti bhAvaH // itaragaNaniSedhamAha-gaNeti / anyo gaNaH sagaNAtirikto'sminvRtte na kriyate / ata evetaragaNavyAvRttyA sagaNakaraNena kaveH kIrtiH muNijjai jJAyata ityarthaH // anyagaNakaraNe doSA aneke laganti yatra // yadyapyanyagaNakaraNe prakRtaprastAravarNasaMkhyA vidyata eva / tathApi sagaNasya catuSkalatvAdaSTasagaNaviracanena proktaviratisahitanayanAnala (32) kalAkalitametatpadam, anyathAdhikakalagaNatvAtproktaniyamahInatazchandobhaGgamAvahedityAzayaH // athAtra yatiniyama mAha-kahi iti kRtvA virAmavayaM viratitrayaM pAde tatra tAH viratayaH prathamaM dazamAtrAsu, punaraSTamAtrAsu, tatazcaturdazamAtrAsu sahI satyaM bhavantItyarthaH / tatproktalakSaNaM durmilAnAmakaM vRttamiti / / bhUSaNe'pyuktam-'vinidhAya kara gururatnamanoharabAhu yugaM kuru ratnadharaM sagaNaM ca tataH kuru pANitalaM varapuSpayugaM vinidhAya gurum / iti durmilakA phaNinAyakasaMracitA kila varNavilAsaparA caturAzritaviMzativarNakRtA kavitA sukRtAzrayazilpadharA // ' 209. durmilAmudAharati-jahA (yathA) prabhuNA narapatinA dApitaM vAdyaM prayANArthaM dundubhinAdaH samAjapta ityarthaH / tatazca sajjIkRtaM Topparu zirasrANam / 'Topara matthaa' iti kvacitpAThaH / tatra ziralaM mastake dattam / kaGkaNo bAhau dattaH / zIrSe kirITo mukuTaM dattam / api ca pAtayitvA karNayoH kuNDalaM yathA ravimaNDalaM mArtaNDamaNDalamiva bhAsamAnaM sthApito hAro luThannurasi, pratyaGgali mudrikA hIrakaiH sundarI dattA / evaM ca kAJcanavidyudvat susajjA tanuryayoH, tathA dvAvapi sundrau| kau tAvityAha-stAvakaH kaviH, nAyakazca / tatkSaNe sundaraseSa (ze0) dhanuSau virejaturirthAt // yathA vA[NIbhUSaNe]-'kati santi na gopakule lalitAH smaratApahatAzca vihAya ca tA ratikelikalArasalAlasamAnasamuNDitamAna[samAna] rasam / vanamAlinamAlinamasya namasya cirasya [cirasya] vRthA bhavitA paritApavatI bhavatI [bhavatI] yuvatIjanasaMsadi hAsakathA // ' uTTavaNikA yathA-||s, Is, us, us, IIs, us, |s, // , 2444=96 // durmilA nivRttA // 210. atha kirITachandaH bhoH ziSyAH, sthApayatAdau zakragaNamAdyantasthitagurukaM SaTkalamityarthaH / tathA tasyAgre salla visajjahu ve vi dvau zalyau laghudvayaM visarjayata ityanvayaH / tataH zabdayugaM laghudvayam / tathA nUpUraM gurum / epari anayA paripATyA SaDgaNA punaH kartavyAH / evaM dvAdaza gaNAH / Adau zakagaNaM kRtvAnte kAhalayugalaM laghudvayaM kuru / anayaiva ca rItyA caturviMzativarNAn prakAzayata / dvAtriMzanmAtrAzca pade pade kuruteti zeSaH // prakArAntareNa gaNaniyamamAha-aSTau bhagaNAngurvAdikAngaNAnvisarjayata nAnyAn / etadatiriktagaNadAne mAtrAniyamabhaGgAcchandobhaGgatvamiti bhAvaH // ........ // vANIbhUSaNe tu-'pAdayugaM kuru nUpurasundaramatra karaM vararatnamanoharavajrayugaM kusumadvayasaMgatakuNDalagandhayugaM samupAhara / paNDitamaNDalikAhRtamAnasakalpitasajjanamaulirasAlaya piGgalapannagarAjaniveditavRttakirITamidaM paribhAvaya / / ' 211. kirITamudAharati-jahA (yathA) yena rAmeNa pitRbhaktiH zirasi gRhItA / yazca rAjyaM visRjya calito vinA sodaram / yena sahaikalaiva sundarI sItA lgnaa| tato yena virodhaH kAkaH kabandho yojanAbAhurdhatvA mAritaH / tato mArutirhanumAnmilito yasya / vAlI ca yena vyApAditaH / tadrAjyaM sugrIvAya dattamakaSTenAnAyAsenetyarthaH / baddhvA ca samudraM vighAtito rAvaNo dazakaNTho yena / sa rAghavo dAzarathistubhyaM nirbhayaM dadAtviti // yathA vA[NIbhUSaNe]-'malli late malinAsi kimityalinA rahitA bhavatI bata yadyapi sA punareti zaradrajanI tava yA tanute dhavalAni jagantyapi / SaTpadakoTivighaTTitakuDmalakoTivinirgatasaurabhasaMpadi na tvayi ko'pi vidhAsyati sAdaramantaramuttaranAgarasaMsadi // ' uTTavaNikA yathA-50, 50, 50, 50, 50, 50, 51, 5, 2444=96 // kirITo nivRttaH // athAsminneva prastAre granthAntarAttanvInAmakaM chando'bhidhIyate-'bhUtamunInairyatiriha bhatanAH sbhau bhAnayAzca yadi bhavati tanvI' bhoH ziSyAH, yatra bhUtaiH paJcabhiH, munibhiH saptabhiH, inaidazabhiryatirvizrAmo bhavati / atha ca-bhatanA bhagaNatagaNanagaNA: atha ca sbhau sagaNabhagaNau, atha ca bhagaNanagaNayagaNA yadi bhavanti tadA tanvInAmakaM chando bhavatIti // yathAmAdhava mugdhairmadhukaravirutaiH kokilakUjitamalayasamIraiH kampamupetA malayajasalilaiH plaavnto'pydhigttnudaahaa| padmapalAzaiviracitazayane dehajasaMjvarabharaparidUnainizvasatI sA muhuratiparuSaM dhyAnalaye tava nivasati tanvI // Page #292 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pariziSTa (2) [ 267 uvaNikA yathA - 511, 551, III, // 5, 51, 51, 11, 155, 2444 = 96 / / tanvI nivRttA / atrApi prastAre 'caturviMzatyakSarasyaikA koTiH saptaSaSTilakSANi saptasaptatisahasrANi SoDazottaraM zatadvayaM (16777216) bhedAH / teSu diDmAtramudAhRtam / zeSabhedAH zAstroktarItyA prastArya sudhIbhirudAhartavyA ityalamiti // atha kramaprAptaM paJcaviMzatyakSaraprastAre granthAntarAtkrauJcapadAchando lakSyate -'krauJcapadAsyA ddho masabhAzcediSuzaravasumuniyatiranu laghugaiH' / bhoH ziSyAH, yatra pUrvaM bho bhagaNaH, tato masabhA magaNasagaNabhagaNA bhavanti / atha ca - iSubhiH paJcabhiH zaraiH paJcabhiH, vasubhiraSTabhiH, munibhiH saptabhizcedyatirvizrAmaH kiMca bhamasabhAnantaramanu laghugairgurvantairdvAdazalaghubhiH saMbhUya paJcaviMzatibhirvarNairyatra padaM tadA sA krauJcapadA tannAmakaM vRttaM bhavatIti // yathA krauJcapadAlIcitritatIrA madakalakhagakulakalakalarucirA phullasaroja zreNivilAsA madhumuditamadhuparavaramasakarI / phenavilAsaprojjvalahAsA lalitalaharibharapulakitasutanuH pazya hare'sau kasya na ceto harati taralagatirahimakiraNajA // uTTavaNikA yathA-SII, 555, // 5, III II III II 5 25x4 = 100 // kvacidatra navamAkSaralaghutvam / tatroTTavaNikAyAM tRtIyo nagaNa iti veditavyamiti / atrApi prastAragatyA paJcaviMzatyakSarasya koTitrayaM paJcatriMzallakSANi catuHpaJcAzatsahasrANi, dvAtriMzaduttarANi catuHzatAni ca ( 33554432) bhedAH / teSu digupadarzanArthamekaM vRttamuktam / vRttAntarANi ca prastArya sUdhIbhirUhyAnIti zivam // atha SaDviMzatyakSaraprastAre granthAntarAdeva bhujaGgavijRmbhitaM chando'bhidhIyate - 'vasvIzAzvacchedopetaM mamatananayugarazalagairbhujaGgavijRmbhitam' / bhoH ziSyAH, yadvasubhiraSTabhiH IzairekAdazabhiH, azvaiH saptabhizca chedopetaM vizrAmayuktam, atha magaNadvayatagaNanagaNanayugalaragaNasagaNalaghugurubhiH SaDviMzatyakSaraiH padaM tatra tadbhujaGgavijRmbhitaM nAma vRttaM bhavatIti // yathA helodaJcannyaJcatpAdaprakaTavikaTanaTanabharo raNatkaratAlakazcArupreGkhaccUDAbarhaH zrutitaralanavakisalayastaraGgitahAradhRk / trasyannAgastrIbhirbhaktyA mukulitakarakamalayugaM kRtastutiracyutaH pAyAnnazchindankAlindIhadakRtanijavasatibRhadbhujaGgavijRmbhitam // vaNikA yathA - SSS SSS, 551, III, III, III, SIS, II, I, 5, 26x4 = 104 // bhujaGgavijRmbhitaM nivRttam // tathApi prastAragatyA rasalocana (26) karNasya koTiSaTkamekasaptatilakSANi vasusahasrANi catuHSaSTyuttarANyaSTau zatAni ca (67108864) bhedAH / teSveko bhedo'bhihitaH zeSabhedA vizeSabuddhibhirAkarAtprastArarItyA vA prastArya svecchayA nAmAnyAracayya sUcanIyA iti diDmAtramupadizyata iti sarvamavadAtamiti // evaM caikAkSarAdiSaDviMzatyakSaraparyantaM pratyekaM prastArapiNDasaMkhyA 'rasalocanasaptAzvacandradRgvedavahnibhiH / AtmanA yojitairvAmagatyA jJeyA manISibhiH / / ' iti nirdiSTadizA trayodaza koTi (?) dvicatvAriMzallakSANi saptadaza sahasrANi SaDviMzazatyuttarANi sapta zatAni ca (134217726) samastaprastArasya 'chavvIsA satta saA taha sattAraha sahassAiM / bAAlIsaM lakkhaM teraha koDI samaggAI / ' iti gAhUcchandasA pUrvoktapiNDasaMkhyA siMhAvalokanazAlibhiranusaMghAtavyeti sarvamanavadyam // 212. atha prastArottIrNAni muktakAni kAnicidvRttAni varNaniyamasahitAnyAhatatra prathamaM tribhaGgIchanda: he gajagamane he zazivadane / sakalapadeSu prathamaM bhaNa daza supriyagaNAn laghudvayAtmakagaNAn bhaNa / tathAnte bhagaNaH, tato guruyugmaM tato hastaH sagaNaH patati / punarapi guruyugalam / atha ca laghuyugalam / tato valayayugalaM guruyugaM kuru / evaM yatra catustriMzadvarNAH pade patanti / sukhAnyaGgAni yasya / sajjaneSu saGgo yasya tAdRzaH, sundarakAyo ramaNIyazarIraH kavirAjo nAgaH piGgalastattribhaGgIchanda iti jalpati / he mugdhe, pade pade etAvadeva kathaya / atha ca dvicatvAriMzanmAtrA yuktAH kuru / etanniruktaM gaNayitvA sarvapadeSu dvicatvAriMzaccaturguNitAH vasavo'STau rasAH SaT ekaM ceti vAmagatyASTaSaSTyuttarazataM (168) mAtrA: paapaa catuH pade. paalA patantItyarthaH / padaizcatustriMzadvarNacatuSkeNa SaTtriMzadadhikaM zataM (136) varNA yatra tatproktalakSaNaM tribhaGgI nAmakaM chando bhavatIti samudito'rthaH // 213. tribhaGgImudAharati-jahA (yathA) - prathamArdhena haraM stauti--jagati haraH zivo jayati / kIdRzaH / valayitA viSadharAH sarpA yena / bhujagakaGkaNa ityarthaH / punaHtilakitaH sundarazcandro yena / candrazekhara ityarthaH / punaH - munInAmAnandaH ata eva sukhakandaH / punaH - vRSabhagamanaH / punaH - kare trizUlaM For Private Personal Use Only Page #293 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 268] prAkRtapaiMgalam yasya sa tathA / punaH-DamarukadharaH / punaH-nayanena bhAlasthatArtIyalocanena dagdho'naGgo yena sa tathA / punaH-riporbhaGgo yasmAttAdRzaH / punaH-gaurI pArvatI ardhAGge yasya sa tAdRzaH // atha caramArthena hariM stauti-jagati hariviSNurjayati ca / kIdRzaH / bhujayugena dhRto govardhano giriryena sa tathA / punaH dazamukhakaMsavinAzanaH / pItavAsAH pItAmbaradhara ityarthaH / punaH-sAgaravAsaH kRtakSIranIradhizayana ityarthaH / yena valicchalito mahItale tAdRzaH / yena cAsurANAM vilayaH kRtaH / yazca munijanAnAM mAnase haMsa ivopAsyamAnaH / ataeva zubhrabhAsaH zvetakAntiH sAttvikasvabhAvatvAdvA tAdRza iti // uTTavaNikA yathA-II, II, II, II, II, II, II, II, II, II, 551, 55, ||s, s, s, I, I, 5, 5, 3444=136 // 4244=168 // mAtrAprastAre ekasya kathanAd dvitIyaM tribhaGgIvRttaM nivRttam // 214. atha zAlUrachanda: he mugdhe, yatraika: karNo gurudvayAtmako gaNaH prathamaM (patita:) dvijAzcaturlaghukA gaNA, sarasapadAH dhruvaM nizcitaM padeSu patitAH / tataH sthApayitvA karaM gurvantaM sagaNaM he manoharaNi he rajanIprabhuvadane candrAnane, he kamaladalanayane, tat varamatisundaraM zAlUranAmakaM chandaH sutarAM bhaNitam / chAndasikarityarthaH / tava pade mAtrAniyamamAha-pau pade dvAtriMzat (32) mau mAtrAH hu khalu Thava sthApaya / varNAH pratyakSA eva / prakArAntareNoTTavaNikAmAha-paalia iti / taha a tathA ca karatalaM sagaNaM prakaTita iti prAkaTyamavasAnaM lakSayati / tathA ca sagaNo'nte / tanmadhye dvijagaNAzcaturlaghukAH / tAnvizaniSTi-mAtrAbhivarNaizca sutarAM lalitA manoramAH / caukala catuSkalA: chau SaT kia kRtAH kavivareNa piGgaleneti / yatra ca diNaarabhu dinakarabhUH karNo dvigurvAtmako gaNaH aa Adau paraM patitaH / evamuktaM bhavati-catuSkalA: SaDgaNA madhye, Adau karNaH, ante sagaNo yatra tacchAlUranAmakaM chanda iti // vANIbhUSaNe tu-'karNadvijavaragaNatR(tri ?)tayanagaNamiha racaya lalitamatikusumagaNaM nArIgaNakalitakalitazarakusumasukanakakusumavarakRtarasanam / nAgAdhipatigaditamiti ca parimuSitasakalakavinRkulamatiruciraM zAlUramamalamiha kalaya kamalamukhi muSitavibudhajanahRdayavaram // ' 215. zAlUramudAharati-jahA (yathA) kazcidvasantalakSaNena prAptaM surabhisamayamupavarNayati-yatra phullaM kamalavanam, pavanaH samIraNo laghu mandaM vahati, bhramarakulaM dikSu vidikSu bhramati / kiMca vane jhaMkAraH patati / yataH kokilagaNa: pikaprakaro virahigaNAnAM mukhe saMmukhe'tivirasaM yathA syAttathA rauti / kUjatItyarthaH / yatra ca AnanditA yuvajanAH / ullasitaM rabhasAnmano yasminnevaMvidhaH / sarasanalinIdalakRtazayanaH kusumasamaya Agato vane zizirartuH phallahu pratyAvRttaH / ata eva vasantasamayArambhAddivasA dIrghA jAtA iti // yathA vA[NIbhUSaNe]-'govardhanagiridharamupacitaditisutaparamahRdayamadazamanakaraM vyarthIkRtajaladharaguruvaraSa(rSa ?)Nabharagatabhayanijakuladuritaharam / nandAlayanivasanakRtavanavilasanavihitavividharasarabhasaparaM saMvItavasanadharamaruNakaracaraNamanusara sarasijanayanadharam // ' uTTavaNikA yathA-55, III, IIII, III, IIII, 1, IIII, , 29x4=116 // zAlUro nivRttaH // atha savaiyA chandaHchaddaha mattaha paDhamahi dijjai matta eattisa pAe pAa, solahapaJcadahahi jai kijjaha antara antara ThAe ThAi / cobIsA sa matta bhaNijjai piGgala jampai chandasu sAra anta a lahUa lahUa dijjahu NAma savaiA chanda apAra / / bhoH ziSyAH, SaDadhikA daza SoDaza mAtrA: prathamaM dijjaha dIyantAm / etena prathamA viratiH SoDazamAtrAsu kartavyetyAzayaH / pAde pAde pratimAdamekatriMzanmAtrAH / tena dvitIyA viratiH paJcadazamAtrAsu vidhAtavyeti bhAvaH / ata eva SoDazapaJcadazabhyAM yadi virati: kriyate antarAntarA sthApayitvA viratimityupariSTAt / samuditamAtrAsaMkhyAmAha-caturviMzatyuttaraM zataM mAtrA bhaNyante yatra tatpiGgalazchandaHsu sAraM sArabhUtamapAraM nAnAkavisaMpradAyasiddham, ante ca laghukaM laghukaM niyamena dattvA savaiAnAmakaM chando jalpatIti / / idamevodAharaNam / nAnAkavibandikRtaM vA proktalakSaNaM saMvArya (?) samudAhartavyamiti uTTavaNikA yathA-50 50 || 15 / / 16 + 5151555 / 15=3144=124 // savaiA nivRttA // atha prAkRtasUtreNa [varNavRtta] proktAnAM vRttAnAM nAmAnyanukAmati etAni paJcAdhikazatarUpANi sarvANi sthAnakaM kRtvA jJAtavyAnIti / anyAnyapi prastAragatyA svabuddhyA sudhIbhirUhyAni chandAMsItyuparamyate / atha granthAntarAddaNDakalakSaNAni sodAharaNAnyucyante-'yadihanayugalaM tataH saptarephAstadA caNDavRSTiprapAto bhaveddaNDakaH' / yadi nagaNayugalAnantaraM sapta rephAH sapta sagaNA yadi bhavanti / tadA caNDavRSTiprapAto nAma daNDako bhavatIti / ataeva 'daNDako naurA-' iti piGgalavRttau bhaTTahalAyudhenAbhyadhAyi (?) / Page #294 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pariziSTa (2) [269 yathApralayaghanaghaTAmahArambhameghAvalIcaNDavRSTiprapAtAkulaM gokulaM sapadi samavalokya savyena hastena govardhanaM nAma zailaM ddhlliilyaa| kamalanayana rakSa rakSeti garjatrasanmugdhagopAGganAnandito galadabhinadhAtudhArAvicitrAGgarAgo murArAtirastu pramodAya vaH // uTTavaNikA yathA, I, III, SIS, SIS, 5I5, 55, 5, , 55, 2744=108 // caNDavRSTiprapAto nivRttaH // athArNAdayaH-'praticaraNavivRddharephAH syurArNavavyAlajImUtalIlAkaroddAmazaGkhAdayaH / yadi nagaNadvayAntarameva praticaraNaM vivRddharephA: kramAt samadhikaragaNAstadA arNa-arNava-vyAla-jImUta-lIlAkara-uddAmazaGkhAdayo daNDakAH syuriti / etena nagaNayugalavasurepheNANaH / tataH pare kramAdragaNavRddhyA jJeyAH / AdizabdAdanye'pi ragaNavRddhyA svabuddhyA nAmasametA daNDakA vidheyA ityupadizyate / / tatrAoM yathA jaya jaya jagadIza viSNo hare rAma dAmodara zrInivAsAcyutAnanta nArAyaNa tridazagaNaguro murAre mukundAsurAre hRSIkeza pItAmbara zrIpate mAdhava / garuDagamana kRSNa vaikuNTha govinda vizvaMbharopendra cakrAyudhAdhokSaja zrInidhe balidamana nRsiMha zaure bhavAmbhodhighorArNasi tvaM nimajjantamabhyuddharopetya mAm // uddavaNikA yathA, III, II, SIS, SIS, SIS, SIS, SIS, SIS, 515, 515, 30x4=120 // arNo nivRttaH / evamanye'pi kramAdrephavivRddhacaraNaM daNDakAH samunneyA iti // atha pracitako daNDaka:-'pracitakasamabhidho dhIradhIbhiH smRto daNDako nadvayAduttaraiH saptabhiryaiH' / nagaNadvayAduttaraiH saptabhiryagaNairdhAradhIbhiH saptaviMzativarNAtmakacaraNaH pracitakAkhyo daNDakaH smRtaH // yathAmurahara yadukulAmmodhicandra prabho devakIgarbharatnatrilokaikanAtha pracitakapaTa surArivrajoddAmadantAvalastomavidrAvaNe kesarIndra / caraNanakharasudhAMzucchaTonmeSaniHzeSitadhyAyicetoniviSTAndhakAra praNatajanaparitApogadAvAnalacchedamegha prasIda prasIda prasIda // uTTavaNikA yathA-II, II, 155, 155, 155, 155, 155, 155, 155, 2744=108 // pracitako nivRttaH / / athAzokapuSpamaJjarIdaNDakaH-'yatra dRzyate guroH paro laghuH kramAtsa ucyate budhairazokapuSpamaJjarIti' / yatra guroH paraH kramAllaghudRzyate ragaNajagaNakrameNa ragaNAntaM navagaNA laghvantA vasulocanazcaraNe dRzyante yatrAsAvazokapuSpamaJjarIti nAma daNDako budharucyate iti / / yathAmUni cArucampakasrajAsalIlaveSTanaM lasallavaGgacArucandrikA kaceSu karNayorazokapuSpamaJjarIvasaMtako gale'tikAntakesaropakluptadAma / phullanAgakesarAdipuSpareNubhUSaNaM tanau vicitramityupAttaveSa eSa kezavaH sadA punAtu naH supuSpabhUSitaH sa mUrtimAnivAgato madhuvihartumatra / uTTavaNikA yathA-515, 151, 515, 151, 515, 1515, 515, ISI, II, 2844=112 // azokapuSpamaJjarI nivRttA / atha kusumastabako daNDaka:-'sagaNaH sakalaH khalu yatra bhavettamiha pravadanti budhAH kusumastabakam' / yatra khalu nizcayena sakalopi sagaNa eva bhavet / sagaNanavakaM bhavedatazca saptaviMzativarNAtmakapadaM taM daNDakaM budhAH kusumastabakaM pravadanti / / yathAvirarAja yadIyakara: kanakadyutibandhuravAmadRzAM kucakuDmalago bhramaraprakaraNe yathAvRtamUrtirazokalatAvilasatkusumastabakaH / sa navInatamAladalapratimacchavibibhradatIva vilocanahArivapuzcapalArucirAMzukavallidharo harirastu madIyahadambujamadhyagataH // uTTavaNikA yathA, II, II, , |s, IIS, II, Is, // s, ||s, 2744=108 // kusumastabako nivRttaH / mattamAtaGgalIlAkara:-'yatra rephaH paraM svecchayA gumphitaH saH smRto daNDako mattamAtaGgalIlAkAraH' / Page #295 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 270 ] prAkRtapaiMgalam yatra repho ragaNaH svecchayA nava dazaikAdaza vA paraM gumphitaH sa daNDako mattamAtaGgalIlAkara iti nAmnA smRtaH // yathA hemagaure vasAnAM'zuke zakranIlAsite varSmaNi spaSTadivyAnulepAGkite tArahArAMzuvakSona bhazcitramAlyAJcito bhavyabhUSojjvalAGgaH samaM sIriNA / aJjanAbhAmbareNendukundAbhadehena lIlAparIhAsormikautUhalaiH kaMsaraGgAdrigaH pAtu vazcakrapANirgatikrIDayA mattamAtaGgalIlAkaraH // uTTavaNikA yathA - SIS, 515, 515, 515, 515, 515, 515, 515, 515, mattamAtaGgalIlAkaro nivRttAH // athAnaGgazekharaH-'laghurgururnijecchayA yadA nivezyate tadaiSa daNDako bhavatyanaGgazekharaH' / yatra prathamaM laghuranantaraM gururevaM krameNAzokapuSpamaJjarIviparyayeNa svecchayA jagaNaragaNakrameNa ca jagaNAntaM nava gaNA laghvantA vasunayanavarNAzcaraNe yadA nivezyante, svecchayoktakrameNa dazaikAdaza vA praticaraNaM niyamena jagaNAdijagaNAntaM laghvavasAnaM gaNAH sthApyante yadaiva daNDako'naGgazekharAkhyo bhavati // yathA-- udetyasau sudhAkaraH puro vilokayAdya rAdhike vijRmbhamANagauradIdhitI ratisvahastanirmitaH kalAkutUhalena cArucampakairanaGgazekharaH kimu / iti pramodakAriNIM priyAvinodalakSaNAM giraM samudgiranmurAridbhutAM pradoSakAlasaMgamollasanmanA manojakelikautukI karotu vaH kRtArthatAm // uTTavaNikA yathA--ISI, SIS, ISI, SIS, ISI, SIS, ISI, SIS, ISI ' 28x4 = 112 // atra caraNatraye pAdAntagurorvikalpena laghutvaM jJeyamityanaGgazekharo nivRttaH / iti daNDakAH // athArdhasamavRttAnyudAhriyante tatra catuSpadI padyam / tadddvividham / vRttajAtibhedena / tadapyakSarasaMkhyAtaM vRttam / mAtrAsaMkhyAtA jAtiriti dvividham / tadvRttaM punastrividham / samArdhasamaviSamabhedeneti / tatra samaM samacatuzcaraNam / ardhasamaM ca yasya prathamaM tRtIyaM ca padaM samAnamatha caturthaM dvitIyaM ca tulyaM bhavati / bhinnacihnacatuzJcaraNaM viSamamiti / taduktaM chandomaJjaryAm 'padyaM catuSpadI tacca vRttaM jAtiriti dvidhA / vRttamakSarasaMkhyAtaM jAtirmAtrAkRtA bhavet // samamardhasamaM vRttaM viSamaM ceti tattridhA / samaM samacatuSpAdaM bhavatyardhasamaM punaH // AdistRtIyavadyasya pAdasturyo dvitIyavat / bhinnacihnacatuSpAdaM viSamaM parikIrtitam // ' iti / tatra mAtrAvRttakrameNa samamuktvArdhasamamucyate / tatra prathamaM puSpitAgrAcchandaHdvijavarakararajjukarNapUrNau prathamatRtIyapadau yadA bhavetAt / dvijapadagururajjukarNayuktau yadi caraNAvaparau ca puSpitAgrA // idamapyudAharaNam / chandomaJjaryAM tu prakArAntareNa lakSaNamuktam // 'ayuji nayugarephato yakAro yuji tu najau jaragAzca puSpitAgrA' / ayuji viSame prathame tRtIye caraNe nayugalarephato nagaNayugalaragaNataH paro yakAro yagaNo bhavati / yuji same tu dvitIye caturthe ca caraNe najau nagaNajagaNAvatha ca jaragAH jagaNaragaNaguravazca yatra bhavanti tatpuSpitAgrAnAmakaM chandaH || yathA karakisalayazobhayA vibhAntI kucaphalabhAravinamradehayaSTiH / smitaruciravilAsapuSpitAgrA vrajayuvativratatiharermude'bhUt // uTTavaNikA yathA - vi0 IIII, 15, 151, 55, sa0 IIII, 511, 5, 151, ''. prasarati purataH sarojamAlA tadanu madAndhamadhuvratasya paGktiH / tadanu dhRtazarAsano manobhUstava hariNAkSi vilokanaM tu pazcAt || prakArAntareNoTTavaNikA yathA - vi0 III, III, SIS, ISS, sa0 III, 151, 151, 151, 5, iti puSpitAgrA nivRttA // athopacitraM chandaH - 'viSame yadi sau salagA dale bhau yuji bhAdgurukAvupacitram' / yatra viSame prathame tRtIye ca caraNe evaMvidhe dale'rdhe yadi sau sagaNAvatha ca salagAH sagaNalaghuguravo bhavanti, kiM ca yuji same dvitIye caturthe ca caraNe yadi bhau bhagaNAvatha ca bhAt bhagaNAt gurukau bhavatastadopacitrAkhyamardhasamaM vRttamiti / dvirAvRttyA zlokaH pUrayitavyaH // For Private Personal Use Only Page #296 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pariziSTa (2) [271 yathAmuravairikhapustanutAM mudaM hemanibhAMzukacandanaliptam / gaganaM capalAmilitaM yathA zAradanIradharairupacitram // uddavaNikA yathA-vi0 // 7, ||s, 5, , 5, sa. I, II, I, 5, 5, upacitraM nivRttam // atha vegavatIchandaH-'viSame prathamAkSarahInaM dodhakavRttameva vegavatI syAt' / viSame prathame tRtIye ca caraNe prathamAkSarahInaM dodhakavRttameva vegavatI syAt / same tu dodhakameveti / ataH prathame tRtIye sagaNatrayAnantaraM guruH, caturthe dvitIye ca bhagaNatrayAnantaraM gurudvayamiti / / yathAsmaravegavatI vrajarAmA kezavavaMzaravairatimugdhA / rabhasAnna guruM gaNayantI kelinikuJjagRhAya jagAma / / uTTavaNikA yathA-vi0 // 3, 3, 5, 5, sa0 , SI, I, 5, 5, vegavatI nivRttA // atha hariNaplutA chandaH-'ayuji prathamena vivajito drutavilambito hrinnplutaa'| ayuji prathame tRtIye ca caraNe drutavilambitaH prathamena varNena vivarjite sati yuji tu drutavilambitachandaseva tadA hariNaplutA chandaH / etaduktaM bhavati-prathame tRtIye ca caraNe sagaNatrayAnantaraM lagau, dvitIye caturthe ca caraNe nagaNAnantaraM bhagaNadvayamatha ca ragaNamiti / / yathAsphuTaphenacayA hariNaplutA balimanojJataTa taraNe: sutA / kalahaMsakulAravazAlinI viharato harati sma harermanaH // uTTavaNikA yathA-vi0 // 5, 15, 15, 1, 5, sa0 I, II, SI, SI', hariNaplutA nivRttA // athAparavaktraM chanda:-'ayuji nanaralAH guruH same yadaparavakramidaM najau jarau' / ayuji viSame prathame tRtIye ca caraNe nanaralA nagaNadvayaragaNalaghavaH atha ca guruH same dvitIye caturthe ca caraNe najau nagaNajagaNAvatha ca jarau jagaNaragaNau yatra bhavatastadidamaparavaktraM nAma vRttam // yathAsphuTasumadhuraveNugItibhistamaparavakamivaitya mAdhavam / mRgayuvatigaNaiH samaM sthitA vrajavanitA dhRtacittavibhramA / uTTavaNikA yathA-vi0, I, III, SIS, I, 5, sa0 I, II, 151, 55, yathA vA harSacaritetaralayasi dRzAM kimutsukAmavirativAmavilAsalAlase / avatara kalahaMsi vApikAH punarapi yAsyasi paGkajAlayam / aparavaktraM nivRttam // atha sundarI chandaH-'ayujoryadi sau lagau punaH samayoH sbhau ralagAzca sundarI' / yatra ayujoviSamayoH prathamatRtIyayozcaraNayoryadi sau sagaNadvayamatha ca lagau laghugurU bhavataH punarapi tAveva, samayodvitIyacaturthayozcaraNayoH sbhau sagaNabhagaNAvatha ca ralagA ragaNalaghuguravo bhavanti, tatsundarIchandaH / / dvirAvRttyAzlokaH pUraNIyaH // yathAyadavocadavekSya sundarI paritaH snehamayena cakSuSA / api kaMsaharasya durvacaM vacanaM tadvidadhIta vismayam // uTTavaNikA yathA-vi0 // 5, 15, 1, 5, I, 5, sa0 // 5, SI, su, 1, 5, yathA vA-'atha tasya vivAhakautukaM lalitaM bibhrata eva pArthivaH' ityAdi raghuvaMze / sundarI nivRttA // evamuktaparipATyAIsamavRttAnyekAkSarAdiSaDviMzatyakSaraparyantaprastAreSu dvAbhyAM vRttAbhyAM svabuddhyA nAmAni dhRtvA sudhIbhirUhyAni / granthavistarabhItyA prasiddhAnyeva kAnicivRttAnyatrodAhRtAnIti zivam / ityardhasamavRttAni / / atha viSamavRttAnitatra viSamam'yasya pAdacatuSke'pilakSma bhinnaM parasparam / tadAhuviSamaM vRttaM chandaHzAstravizAradAH // ' iti lakSaNalakSitam / Page #297 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 272] prAkRtapaiMgalam tatra prathamamudgatAchandaHprathame sajau yadi sarau ca nasajagurukANyanantare / yadyatha ca bhanabhagAH syuratho sajasA jagau bhavatIyamudgatA / / bhoH ziSyAH, yatra prathame caraNe sajau sagaNajagaNAvatha ca salau sagaNalaghU bhavataH, anantare dvitIye nagaNasagaNajagaNagurukANi bhavanti / atha tRtIye caraNe yadi bhagaNanagaNabhagaNaguravaH syuH / atho caturthe sajasA sagaNajagaNasagaNAH / atha ca jagau jagaNagurU bhavatastadodgatAnAmakaM chandaH / yathAvilalAsa goparamaNISu taraNitanayA prabhodgatA / kRSNanayanacakorayuge dadhatI sudhAMzukiraNormivibhramam // uTTavaNikA yathA-1 // 5, I51, ||51, 2 II, Is, I51, 5, 3 I, III, 51, 5, 4 // S, II, IIs, 151, 5 atha caprathame sajau yadi salau ca nasajagurukANyanantare / yadyatha bhajanalagAH syuratho sajasA jagau prabhavatIyamudgatA || yathA prathame caraNe sagaNajagaNasagaNalaghavaH dvitIye nasajagurukANi / atha tRtIye caraNe yadi bhanajalagA bhagaNanagaNajagaNalaghuguravaH syuH / caturthe sajasA sagaNajagaNasagaNAH / atha ca jagau jagaNagurU yatra bhavatastadA tRtIyacaraNamAtrAjAta bhedA bhAravimAghayorupalabhyamAnatvAdiyaM prakArAntareNodgatA prabhavatIti // - tatazca kirAte yathA atha vAsavasya vacanena ruciravadanastrilocanam / klAtirahitamabhirAdhayituM vidhivattapAMsi vidadhe dhanaMjayaH / / uTTavaNikA yathA-1 // 5, II, IS, I, 2, 1, 5, ISI, 5, 3 II, I, II, I, 5, 4 / / 5, 15, 15, 15, 1, 5, yathA vA mAghetava dharmarAja iti nAma sadasi yadapaSTa paThyate / bhaumadinamabhidadhatyatha vA bhRzamaprazastamapi maGgalaM janAH // uddavaNikA samAnaiva / udgatA nivRttA / / atha saurabhakacchanda:'trayamudgatA sadRzameva padamiha tRtIyamanyathA / jAyate ranabhagairgrathitaM kathayanti saurabhakametadIdRzam // bhoH ziSyAH, yatra trayaM prathamadvitIyacaturthamiti padatrayamudgatAsadRzameva / iha saurabhake tRtIyapAdamanyathA / udgatApAdAdbhinnamityarthaH / anyathAtvamevAha-jAyata iti / tRtIyapadaM ranabhagaiH ragaNanagaNabhagaNagurubhirgrathitaM yatraitadIdRzaM saurabhakanAmaka vRttaM bhavatIti cchAndasIyAH kathayantIti // yathAparibhUtaphullazatapatravanavisRtagandhavibhramA / kasya hunna haratIha hare padmasaurabhakalA tavAdbhutA / / uTTavaNikA yathA-1 // 5, ISI, IIS, I, 2 , us, I51, 5, 4 sis, III, II, 51, 4 515, III, sis, I, 5, saurabhakaM nivRttam // atha lalitaM chandaH'nayugaM sakArayugalaM ca bhavati caraNe tRtIyake / tadudIritamarumatibhirlalitaM yadi zeSamasya sakalaM yathodgatA' / bhoH ziSyAH, yatra tRtIyake caraNe nayugaM nagaNadvayaM sakArayugalaM sagaNayugmaM ca bhavati tadurumatibhirlalitamiti nAmakamudIritamiti / asya lalitasya yadi zeSaM sakalaM prathamadvitIyaturyapadaM yathodgatAtulyamityarthaH // yathAvrajasundarIsamudayena kalitamanasA sma pIyate / himakaragalitamivAmRtakaM lalitaM murArimukhacandravicyutam / / uTTavaNikA yathA-1 // 5, 151, 5, / , 2 // // 5, 151, 5, 3 // , II, Is, // s, 4 // 5, ISI, IIS, I51, 5, lalitaM nivRttam // bhavatyardhasamaM vaktraM viSamaM ca kadAcana / tayordvayorupAnteSu chandastadadhunocyate / / atha vaktraM chandaH-'vaktraM yugbhyAM magau syAtAmabdheryo'nuSTubhi khyAtam' / bhoH ziSyAH, yugbhyAM dalAbhyAM padAbhyAM magau magaNagurU syAtAm / atha ca-abdhezcaturthAd varNAt parato yo yagaNo'nuSTubhyaSTAkSaraprastAre yatra yatra 'zeSeSvaniyamo mataH' iti vacanAccASTamo gurureva yatra tadvaktramiti vRttaM khyAtamiti // Page #298 -------------------------------------------------------------------------- ________________ yathA pariziSTa (2) yathA vaktrAmbhojaM sadA smeraM cakSurnIlotpalaM phullam / ballavInAM murArAtezcetobhRGgaM jahAroccaiH // uvaNikA yathA - 1 ''', 5, 155, 5, 2 55, 5, 515, 5, 5, 3 515, 5, 155, 5, 4 555, 5, 155, 5. atha ca - 'yujozcaturthato jena pathyAvaktraM prakIrtitam' / yujordvitIyacaturthayozcaraNayordalAbhiprAyeNa caturthato varNAt jena jagaNena rathyAvaktraM (vaktrameva) rUpaM prakIrtitam / zeSaM samAnam / rAsakelisatRSNasya kRSNasya madhuvAsare / AsIdgopamRgAkSINAM pathyAvaktramadhustutiH // uTTavaNikA yathA - 1 515, II, ''', 2 ''I, I, 151, 5, 3 ''', // , ''', 4 ''', 1, 151, 5, api ca paJcamaM laghu sarvatra saptamaM dvicaturthayoH / guru SaSThaM tu pAdAnAM zeSeSvaniyamo mataH // iti / sarvatra vaktraprakaraNe nigiditaiva / lakSaNamupalakSitaM vicakSaNaizchAndasikairiti // yathA vAgarthAviva saMpRktau vAgarthapratipattaye / jagataH pitarau vande pArvatIparamezvarau // kiM ca prayoge prAyikaM prAhuH ke'pyetadvaktralakSaNam / loke'nuSTuviti khyAtistasyASTAkSaratA kRtA // tathA nAnAgaNabhedena viSamavRttameva sakalapurANAdiSvaSTAkSaracaraNaM vaktrasaMjJAmeva labhata iti viSamavRttAni diDmAtrataH samudAhRtAni / zeSANi bhaTTahalAyudhanirmitapiGgalavRttau ravikarazaMbhupazupativiracitavRttakadambakagranthe cAvadAtamatibhirUhyAnItyalamativistareNa // atha gadyAni tatra gadyaM padyamiti prAhurvADmayaM dvividhaM budhAH / prAguktalakSaNaM padyaM gadyaM saMprati gadyate // apAdaH padasaMtAno gadyaM tacca tridhA matam / cUrNikotkalikAprAyavRttagandhiprabhedataH || tataH akaThorAkSaraM svalpasamAsaM cUrNakaM viduH / taddhi vaidarbharItisthaM gadyaM hRdyataraM bhavet // yathA sa hi trayANAmeva jagatAM patiH paramapuruSa: puruSottamo dRptadAnavabhareNa bhaGgurAGgImavanimavalokya karuNArdrahRdayastasyA bhAramavatArayituM rAmakRSNasvarUpeNa yaduvaMze'vatAra / yaH prasaGgenApi smRto'bhyarcito vA gRhItanAmA puMsaH saMsArapAramavalokayati // cUrNakaM nivRttam // athotkalikAprAyam utkalikAprAyaM kallolaprAyamutprabhAsamAnamityarthaH // yathA [ 273 praNipAtapravaNapradhAnAzeSasurAsuravRndasaundaryaprakaTakirITakoTiniviSTaspaSTamaNimayUkhacchTAchuritacaraNanakhacakravikramoddAmavAmapAdAGguSThanakharazikharakhaNDitabrahmANDavivaraniH saratkSaradamRtakaraprakarabhAsurasuravAhinIpravAhapavitrIkRtaviSTapatraya kaiTabhAre krUratarasaMsArApArasAgara nAnAprakArAvartavivartamAnavigrahaM mAmanugrahaNam // yathA vA vyapagataghanapaTalamamalajalanidhisadRzamambaratalaM vilokyate / aJjanacUrNapuJjazyAmaM zArvaraM tamastyAyate // utkalikAprAyaM nivRttam // 'vRttaikadezasaMbaddhaM vRttagandhi punaH smRtam' yathA-'pAtAlatAlutalavAsiSu dAnaveSu' ityAdi / 'hara iva jitamanyatho guha ivApratihatazaktiH' ityAdi vA / yathA vA jaya jaya jaya janArdana sukRtijanamanastaDAgavikasvaracaraNapadma padmanayana padmApadminIvinodarAjahaMsa bhAsvarayaza:paTalapUritabhavanakuhara kamalAsanAdivRndArakavandanIyapAdAravindadvanda nirmuktayogIndrahRdayamandirAviSkRtaniraJjanajyoti:svarUpa nIrUpa vizvarUpa anAthanAtha jagannAtha mAmanavadhibhavaduH khavyAkulaM rakSa rakSa // For Private Personal Use Only Page #299 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 274] prAkRtapaiMgalam vRttagandhi gadyaM nivRttam / / iti gadyAni // ityAdi gadyakAvyeSu mayA kiMcitpradarzitam / vizeSastatra tatrApi nokto vistarazaGkayA / mandaH kathaM jJAsyasi satpadArthamityAkalayyAzubhayA pradIptam / chandaHpradIpaM kavayo vilokya chandaH samastaM svayameva vitta / / abde bhAskaravAjipANDavarasakSmA (1657) maNDalodbhAsite bhAdre mAsi site dale haridine vAre tamisrApateH / zrImatpiGgalanAganirmitavaragranthapradIpaM mude lokAnAM nikhilArthasAdhakamimaM lakSmIpatinimame // viziSTasnehabharitaM satpAtraparikalpitam / sphuravRttadazaM chandaHpradIpaM pazyata sphuTam // chandaHpradIpakaH so'yamakhilArthaprakAzakaH / lakSmInAthena racitastiSThatvAcandratArakam // ityAlaMkArikacakracUDAmaNizrImadrAmabhaTTAtmajazrIlakSmInAthabhaTTaviracite piGgalapradIpe varNavRttAkhyo dvitIyaH paricchedaH samAptaH / Page #300 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pariziSTa (3) vaMzIdharakRta 'piGgalaprakAza' TIkA prathamaH paricchedaH mAtrAvRttam 1. granthakRdgranthArambhe svAbhISTasiddhaye chandaHzAstrapravartakapiMgalanAgAnusmaraNarUpamaMgalamAcarati / jo viviha matteti... yo vivi .... tramAtrApadasya mAtrAprastAraparatvAdvividhamAtrAprastArityarthaH / bibimalamaihelaM-vivimalamatihelaM, veH pakSiNo garuDasya vimala.... paramati: buddhistayA helA'vadhAraNA vaMcanA yasyAM kriyAyAM tadyathA syAt tathA svabuddhyA garuDasya vaMcanAM kRtvetyarthaH / sAarapAra pattosAgara...taraMDo-prathamo bhASAtaraMDa: prathama AdyaH bhASA avahaTTabhASA yayA bhASayA ayaM grantho racitaH sA avahaTTabhASA tasyA ityarthaH ta pa...ppa pAraM prApnoti tathA piMgalapraNItaM chandaHzAstraM prApyAvahaTTabhASAracitaiH tadgranthapAraM prApnotIti bhAvaH, so piMgalo NAo jaaiutkarSeNa vartate / atreyamAkhyAyikAnusandheyA-yathA kila brAhmaNaveSadhAriNA piMgalaM nAgo'yamiti jJAtvA garuDastaM vyApAdayituM varNamAtrAprastArarUpA pUrvA ekA vidyA mayA jJAyate tAM gRhNAtviti garuDaM prati uktvA tena ca kathaya vidyAmityuktaH prastAraM bhUmau viracayan garuDaM vaMcitavAniti :1: 2. prastArasya garulaghujJAnAdhInatvAtallakSaNamAha, dIhaviti / dIho dIrghaH A, I, U, e, ai, o, au ete dIrghAH / saMjuttaparo--- saMyuktapara: saMyuktaM parasparamilitaM.... bindujuo-binduH anusvAravisargoM, aM aH ityeto, tAbhyAM yutaH, yattu prAkRte visargAbhAvAt atra bindupadena anusvAra eveti taca na hIdaM prAkRtamAtraviSaya.....pADio ca caraNaMte-pAtitazca caraNAMte, pAdAntasthito laghurapi vivakSayA gururjeya ityarthaH / ataevoktaM pAdAntasya vikalpeneti / evaMbhUto varNo guru:.... jJeya iti zeSaH / sa ca guru: baMka-vakra: prastArAdiSu pUrvaprazliSTAkAraprazleSavat anRjusvarUpo lekhanIya ityarthaH / dumatto-dvimAtraH.... aNNo-anyaH AkArAdisaMyuktaparAnusvAravisargasahitAkSarabhinna ityarthaH, lahu hoI-laghurbhavati, laghusaMjJako jJeyaH suddha-zuddha: prasa....ma ityarthaH / ekkaalo-ekkalaH ekA kalAmAtrA yasmin saH tAdRzaH, laghorekA mAtrA // 3. athaidudAharati mAI iti / mAI-he mAtaH yaH ....vRddhaH ataeva jIrNaH zIrNendriyAMgaH, heo-heyaH tyAgayogya evamapi devaH krIDAprasaktaH, taM zambhuM kAmaMtI-kAmayamAnA gaurI gahilatta.... zambhau pArvatyA kriyamANe vijayAdInAM sakhInAM parasparasaMlApavAkyametat / ata dIrghAdIni spaSTAnyeva / kuNai itIkArazca caraNAnte pAtite... 4. atha saMyuktaparasya varNasya kvacidgurutvApavAdamAha, katthavIti / katthavi-kutrApi / rakArahakArasaMyogAdanyatrApItyarthaH saMyuktaparo varNo laghurbhavati darzanena lakSyAnurodhena, jahA-yathA udAhriyate, parihrasati cittadhairya taruNIkaTAkSanirvRttam-atralha iti saMyuktAkSare pare'pi ri iti ikArasya laghutvameva, anyathA mAtrAdhikyaprasaMgaH / gAthA chandaH / 5. atha vinduyuktasya varNasya ekArokArayoH saMyuktarakArahakArapUrvavartinazca gurutvApavAdamAha, ihiArA iti / kvacit vikalpaH, azeSamapi laghu bhavati / 6. yathA udAhiyata ityarthaH, mANiNIti / he mAnini mAnena kiM phalaM je-yataH kAraNAt, kaMta-kAntaH, eo-evameva, mAnaM vinaivetyarthaH, caraNa paDu-caraNayoH patitaH / enamevArthaM drar3hayati sahaja iti / bhujaMgamaH sarpaH, sahaje-sahajataH svabhAvataH, maNimantrAbhyAM vinaivetyarthaH, yadi namati tadA maNimantrAbhyAM kiM kAryaM na kimapItyarthaH / atra mANahiM kAI iti ihikArau vinduyutAvapi laghU bhavataH, eo atra zuddhau ekAraukArau, je atra milita ekAro laghurbhavati / dohA chandaH / Page #301 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prAkRtapaiMgalam 276 | 7. rahavyajanasaMyogasya yathA, ceu sahaja iti / he khullaNA - adhamacetaH, tuhuM- sahajacaMcalA - svabhAvacaMcalaM, suMdarihRdahi ca..... paa uNa ghallasiM - padamapi na bahirdadAsi, kintu punastatraiva ulhasaMta-ullAsaM vinodaM kurvat kIlasi-krIDasi / atra sundari iti ikAraH hrada iti rakArahakAravyajanasaMyoge pare laghurbodhyaH, anyathA dohAsamacaraNe ekAdazamAtrANAmuktatvAt dvAdazamAtrApattyA chandobhaMga: syaat| ulha ityukAro pi lha iti lakArahakArasaMyoge pare pi laghurbodhyaH, anyathAtrApi pUrvavadeva chandobhaMgApattiH / 8. atha dIrgho gururbhavatIti pUrvoktApavAdaM nipAtAntaraM cAha, jaha dIho vIti / yadi dIrgho'pi varNaH laghujihvayA paThyate, bhavati tadA sopi laghuH / varNAnapi tvaritapaThitAn dvitrAnapi ekaM jAnIhi / 9. jahA--yathA, etadudAharatItyarthaH / arere iti / arere he he kaNha-kRSNa, Dagamaga-itazcetaH pArzvadvaye calatItyarthaH, chosvalpAM, NAva - nAvaM, bAhahi--cAlaya, kugatiM - jalama (ga) tiM jalamaraNajanyaM narakaM, Na dehi-mA prayaccha / tai ehi Naha saMtAra deitvamasyA nadyAH pAragamanaM datvA yad AliMganacumbanAdi vAMchasi tad gRhANa / atra prathamacaraNe rere ityakSaradvayaM tvarApaThitam evaM dIrghaM bodhyam, anyathA dohAprathamacaraNe trayodazamAtroktyA dvitIyarekArAya mAtrAdvayAdhikyAt chandobhaMgApattiH evaM dvitIyacaraNe DagametyakSaratrayaM ekaM hrasvarUpaM, dehItyakSaradvayamekaM dIrgharUpaM bodhyam, anyathA dohAdvitIyacaraNe ekAdazamAtrANAmuktatvAt (Daga ) meti mAtrAdvayAdhikyAt dehItyekamAtrAdhikyAcca chandobhaMga: syAt / tRtIyacaraNe ca ehIti kevalaekAraH, dei iti dakArayuktazca, dvAvapi jihvAlaghupaThitau laghU bodhyau, anyathA dohAtRtIyacaraNe trayodazamAtroktyA mAtrAdvayAdhikyAt chandobhaMga: prasajyeta / jihvayA laghupaThanaM gurUpadezAdbodhyamityasmattAtacaraNopadezaH sudhIbhirvibhAvanIyaH / 10. atha chandogranthasyopAdeyatAM darzayati, jema Neti / jema-yathAkaNaatulA-kanakasya tulA parimANanirNAyakaM yantraM kANTA iti loke; tuliaM - tulitaM nirNeyaparimANaM svasminprakSiptaM suvarNaM tilasya addha addheNa-arddhAddhana caturthAMzenApIti yAvat, rattikAmASakAdimApakAnyUnAdhikamiti zeSaH, Na sahai-na sahate na nirNItaparimANaM karoti / tema tathA savaNatulA- zravaNarUpA tulaiva tulA - kAvya zuddhyazuddhijJApakaM yantraM, chaMdabhaMgeNa - chandasAM yathoktaM chandaH tasya gurulaghUnAM bhaMgena nyUnAdhikabhAvenetyarthaH / avachaMdaapacchandaskaM lakSaNahInaM kAvyaM na sahate na pramANayati / ayamarthaH tulAyAM sUtrabaddhaM pAtradvayaM bhavati, tatraikapAtre parimANasAdhanaM rattikAmASakAdidravyaM prakSipya dvitIyapAtre prakSiptaM nirNeyaparimANaM suvarNAdidravyaM yadi tilacaturthAMzenApi parimANasAdhanarattikAmASakAdidravyAnnyUnAdhikaM bhavati tadA tatra parimANazuddhiryathA na bhavati, tathA lakSaNoktagurulaghuhInAdhikaM kAvyaM zravaNaviSayIbhUtaM zuddhaM na pratibhAtIti kAvyazuddhayazuddhijJAnArthaM chandaH zAstramupAdeyamiti bhAvaH / 11. atha chandaH zAstravidAM puro lakSaNahInakAvyapaThanaM vArayan punarapi chandaH zAstropAdeyatAM darzayati abuha iti / abudhaHkAvyalakSaNAnabhijJaH, buhANaM majjhe-budhAnAM kAvyalakSaNAbhijJAnAM madhye, laccha (kkha) NavihUNaM - lakSaNavihInaM, kavvaM - kAvyaM, paDhai-paThati, saH bhua agga lagga khaggahiM- bhujAgralagnakhaDgena, khuliaM - skhalitaM, grIvAtaH pAtitaM, sIsaM-zIrSaM mastakaM, Na jANei-na jAnAti, sa svahastadhRtakhaDgena svazirazchedaka iva vikSiptacitta iti loke vyavahriyate / ato'dhItacchandaH zAstro lakSaNalakSitaM kAvyaM paThan paMDitAkhyAM labhate iti chandaH zAstropAdeyatA darziteti bhAvaH / 12. atha vakSyamANamAtrAcchandaH sUpayuktAn gaNAn vyavahArAya saMjJAbhiruddizati TaTTheti / TaTTha Da Dha NaM-Ta Tha Da Dha NaiH, cha paca tadA-chapa ca tadai: etaiH paMca akkharao-paMcAkSaraiH, jahasaMkhaM - yathAsaMkhyaM, cha ppaMca cau tti du kalAsu SaTpaMcacatustridvikaleSu gaNabheA-gaNeSu madhye bhedA nAmAni hoMti-bhavanti / ayamarthaH / SaTkalagaNasya TagaNachagaNeti nAmadvayaM, paMcakalagaNasya ThagaNapati nAmadvayaM catuH kalagaNasya DagaNa-cagaNeti nAmadvayaM trikalagaNasya DhagaNa-tagaNeti nAmadvayaM dvikalagaNasya NagaNadagaNeti nAmadvayaM bhavatIti bodhyamiti / 13. atha Ta- gaNAdInAM bhedasaMkhyAmAha, TagaNo teraha iti / Ta-gaNaH SaTkalaH trayodazabheda:, ThagaNassa -Tha- gaNasya paMcakalasta yAvat aTThAi... ssa-DagaNasya catuH kalasyeti yAvat paMca bheA-paMca bhedA bhavaMti, Dha-gaNe trikale tia-trayo bhedA bhavatItyanukarSaH, Na - gaNasya dvikalasya...... / 14. TAdigaNatrayodazAdibhedA uktAsteSAM racanA prastArastatprakAramAha / paDhama guru heTTha ThANe - prathamagurvadha: sthAne, Ta-gaNabhede yaH prathamaguruH sa.... Thuvahu laghu paristhApayata tadagre ceti zeSaH, tasya laghoragre cetyarthaH / sarisA sarisA paMtti sadRzI sadRzI paMktiH, karttavyeti zeSaH / yasya... gre yena krameNa yAvadguru laghu bhavettenaiva krameNa tAvad guru laghu gurvadhaHsthalaghoragre sthApyamityarthaH / uvvariA-urvaritAM mAtrAmiti.... rUpAmitiyAvat / deha - datta gurvvadhaH sthalaghoragre tathA gurulaghusthAne kRte sati tadbhedamadhye urvarimA (tA) yA mAtrA sA yathAsannivezaM gurulaghurUpeNa gurvadhaHsthaladhoH pazcAt sthApanIyetyarthaH / tatra yadi mAtrApaMcakamavaziSTaM tadA prathamaM gurudvayaM, tata eko laghuH sthApyaH, atha mAtrAcatuSTayaM, tadA gurudvayaM sthApyaM, yadi mAtrAtrayaM tadA prathamameko gurustato laghuH, yadi mAtrAdvayaM, tadaiko For Private Personal Use Only Page #302 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 277 pariziSTa (3) gururyatraikA mAtrA tadekastAvatkArya iti gurUpadezo, laghuH sthApya ityarthaH / evaM appabuddhIe-AtmabuddhayA AtmA gurustasya buddhirupadezastenetyarthaH / mAtrAprastAraM jAnIteti zeSaH / prastAro bhedaracanA / atrAyaM vidhiryAvatsarvalaghurbhedo bhavati / .... bodhyam / atredamuktaM bhavati, SaTkalagaNasya prastAre cikIrSite SaNmAtrANAM gurutrayaM sthApyaM, so'yaM SaTkalasya prathamo bhedaH / atra prathamaguroradha eko laghurdeyaH laghoragre coparitanasAdRzyAd gurudvayaM deyaM, pazcAdurvaritaikamAtrArUpa-ekalaghurdeya iti prathama laghudvayaM yatra patati sa SaTkalasya dvitIyo bhedaH evaM dvitIyabhede tRtIyo varNaH prathamagurustadadho laghuH sthApyo laghoraNe coparitanasAdRzyAdeko guruH sthApyaH, urvaritaM ca mAtrAtrayaM gurulaghurUpaM krameNa pazcAt sthApyaM, evaM yatra laghugurulaghuguravaH krameNa pataMti sa tRtIyo bhedaH / evamasya dvitIyo varNaH prathamagurustadadho laghuH syApyastadane coparitanasAdRzyAt laghugurukrameNa sthApyaH pazcAccorvaritaM mAtrAdvayaM gururdeyastadadho laghurdeyastasyAgre uparitanasAdRzyAllaghudvayottaramekoguruH sthApyaH, pazcAdurvaritaikamAtrA laghurUpA deyA, evaM yatra laghucatuSTayAnaMtarameko guruH patati, so'sya paMcamabhedaH / evamasyAMtyo varNaH prathamagurustadadho laghurdeyaH, uparitanasAdRzyAbhAvAt urvaritamAtrApaMcakaM dvigurvekalaghurUpamaMtyalaghoH pUrvakrameNa sthApyamevaM ca yatra prathamameko laghustato gurudvayottarameko laghuH patati so'sya SaSTho bhedaH / evamasya dvitIyo varNaH prathamagurustadadho laghuH sthApyastasyAgre uparitanasAdRzyAd gurulaghU sthApyau pazcAdurvaritaM mAtrAdvayamekagurUrUpaM sthApyam, evaM yatra prathama gurulaghU tato'pi gurulaghU evaMbhUto'sya saptamo bhedaH / evamasyAdyo guruH.... laghoragre uparitanasAdRzyAllaghugurulaghavaH krameNa sthApyAH, urvaritA caikA mAtrA laghurUpA pazcAt sthApyA, evaM yatra prathamaM laghutrayaM.... / ..... asya caturtho varNaH prathamagurustadadho laghu: sthApyastasyAgre uparitanasAdRzyAdeko laghuH..... gurudvayarUpaM pazcAt sthApyam, evaM yatra pratham gurudvayaM tato laghudvayaM patati, evaMbhUto'sya navamo bhedaH / evamasya prathamo varNaH prathamaguru... (upari)tanasAdRzyAdekogurustato laghudvayaM deyam, urvaritA caikA mAtrA caikalaghurUpA pazcAddeyA, evaM ca yatra laghudvayottarameko gurustato laghudvayaM / yasya guroradhaH, yathopari tathA zeSaM bhUyaH kuryAdamuM vidhim / / tAvaddadyAd gurUneva yAvatsarvalaghurbhavet / prastAro'yaM samAkhyAtaH chaMdovirativedibhiriti // 15. atha vakSyamANamAtrAcchaMdaHsu vyavahArArthaM SaTkalatrayodazabhedAnAM krameNa nAmAnyAha hara iti / hara: zazI zUraH zakraH zeSaH ahi: kamalaM brahma kali: candraH dhruvaH dharmaH zAlicaraH, chamattANaM-SaNmAtrakANAM trayodazabhedAnAm etAni teraha NAmaM-trayodaza nAmAni yathAsaMkhyaM bodhyAnItyarthaH / / 16. atha paMcakalASTabhedAnAM pratyekaM nAmAnyAha iMdAsaNeti / indrAsanaM aru-aparaH sUraH cApa: hIrazca zekharaH kusumaM / ahigaNaH padAtigaNaH paMcakalagaNe etAni nAmAni krameNeti zeSaH piMgalena kathitAni, paMcakalagaNasya ye aSTau bhedAsteSAM pratyekametAnyaSTau nAmAni piMgalena kathitAnItyarthaH / 17. atha catuSkalagaNapaMcabhedanAmAnyAha gurviti / gurujua-guruyugaM, guroH yugaM dvayaM yasminnetAdRzo yo bhedaH sa ityarthaH, kaNNo-karNaH catuHkalasya prathamo bhedaH karNo nAmetyarthaH / gurvaMtaH gururaMte yasya tAdRzo dvitIyo bhedaH payodharanAmaka ityarthaH / mmi pAdapUraNe / AdiguruH Adau guruH yasya tAdRzazcaturtho bhedo vasuH caraNaH iti tasya nAmadvayaM / sarvaiH laghubhiH sarvalaghu: paMcamo bhedaH vipraH vipranAmetyarthaH / 18. atha trikalaprathamabhedasya laghvAdernAmAnyAha dhaa iti / dhvajaH cihna ciraM cirAlayaH tomaraM tuMburu: patraM cUtamAlA rasa: vAsa: pavanaH valayaH etAni nAmAnIti zeSaH, laghukAlaMbeNa laghvAdestrikalaprathamabheda ityarthaH, jANehu-jAnItetyarthaH / 19. atha trikaladvitIyabhedasya gurvA(dernA)mAnyAha surabai iti / surapatiH paTaha: tAlaH karatAla: naMdaH chaMdaH Na-nanu nizcayena nirvANaH (sa) samudra tUryam eha-etAni nAmAni ppamANeNa-pramANena gurvAdestrikalasya jAnIteti zeSaH, iti saMpradAyavidaH, evamagre / 20. laghostrikalasya nAmAnyAha bhAveti / bhAvaH rasaH tAMDavaM nArI aha atha kulabhAminI iti nAmAni trilaghugaNasya kavivaraH piMgalaH kathayati / 30. ... atha catuSkalasya sAmAnyAni nAmAnyAha, gaa raheti / gajaH rathaH turagaH pada (dA) tiH, etairnAmabhiH jAnIhi caturmAtrikAn / 31. athaikagurornAmAnyAha tAlaMketi / tATaMkA hArA nUpuraM keyUram etAni gurubhedAH gurornAmAnIti yAvat, hoMti-bhavaMti / athaikalagho mAnyAha, sareti / saraH meruH daMDa: kAhalaH, ettAi-etAni, lahubheA-laghubhedA lagho mAni, hoMti-bhavaMti / 32. zaMkha: puSpaM kAhala ravaH kanakaM latA rUpaM nAnA kusumaM puSpajAtInAM yAvaMti nAmAni tAni sarvANItyarthaH / rasa: gaMdhaH Page #303 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prAkRtapaiMgalam zabdaH ete azeSA laghubhedA bhavatItyanukarSaH iti pramANaM nizcayaH / 33. atha varNavRttopayogino magaNAdInaSTau gaNAnnAmalakSaNAbhyAmuddizati moti iti / tiguru - triguruH gurUtrayasvarupo yo magaNaH Sss, tilahu - trilaghuH laghutraya svarUpa iti yAvan No-nagaNaH III, AdilaghugurU yabhau, tena Adau yasya laghuH sa yagaNa: Adau yasya guruH sa bhagaNaH ityarthaH / madhyaguruH- yasya madhye guruH sa jagaNaH / madhyalaghuH - yasya madhye laghuH SIS, sa ro- ragaNaH / aMtaguruHyasya aMte guruH sa punaH so-sagaNaH / aMtalaghunA upalakSitaH to- tagaNaH, yasyAMte laghuH sa tagaNa ityarthaH / 278 34. manuSyakavitve kavinAyakayordevatAkavitve devatAnAM duSpradharSatvAtkavereva kavitvasyAdau duSTagaNapAte anISTaphalaprAptistacchAMtyarthaM zubhagaNapAte zubhaphalavRddhaye ca tatta (d) gaNadevatAH pUjyA iti magaNAdyaSTagaNAnAM krameNa tA Aha, puhabIti / puhabI - pRthivI magaNasya triguro: 1, jala-jalaM nagaNasya trilaghoH 2, sihi - zikhI agniH yagaNasyAdilaghoH 3, kAlo bhagaNasyAdiguroH 4, gaganaM madhyagurorjagaNasya 5, sUryazca aMta (madhya) laghoH ragaNasya 6, caMdramA madhyalaghoH (aMtaguroH) sagaNasya 7, nAgo aMtaguroH (laghoH) tagaNasya 8, ete gaNASTake'STadevAH yathAsaMkhyaM pUrvoddeza krameNa piMgalena kathitAH / 35. vakSyamANazubhAzubhaphalopodghAtena gaNAnAM parasparasya mitrAdibhAvaM kathayati / bhagaNa-yagaNau dvau gaNau, mitre mitrasaMjJAviti yAvat bhavataH, bhagaNayagaNau dvau gaNau bhRtyau bhRtyasaMjJau bhavataH, ja-tau jagaNa-tagaNau dvau udAsInau udAsInasaMjJau, avaziSTau ragaNa - sagaNau arI zatrusaMjJau nityaM bhavata iti kriyApadaM dvivacanAMte sarvatra yojyam / 36. atha magaNAdyaSTagaNAnAM kAvyAdau patane pratyekaM phalamAha magaNeti / kavitvasyAdau yadi magaNaH patati, tadA RddhiH kAryaM sthiraM dadAtItyAkarSaH / yadi yagaNaH patati.... tadA maraNaM prayacchati / yadi sagaNaH patati, tadA sahavAsAnnijadezAdudvAsayati / yadi tagaNaH patati, tadA zUnyaM phalaM kathayati / yadi jagaNaH patati, tadA kharakiraNaM saMtApaM visarjayati / bhagaNaH anekAni maMgalAni kathayati / yAvatkAvyagAthAdohAstatra prathamAkSare prathamagaNo yadi nagaNo bhavati, tadA tatra RddhibuddhayaH sarvAH sphuraMti raNe rAjakule dustaraM tarati iti muNaha jAnIta iti kavipiMgalo bhASate / 37. atra manuSyakavitve taduktaM phalaM, parvvatAdivarNane kavigataM, devatAvarNane na kvApi / taduktamabhiyuktaiH - varNyate manujo yatra phalaM tadgatamAdizet / anyathA tu kRte kAvye kaverdoSAvahaM phalaM / devatA varNyate yatra kAvye kvApi kavIzvaraiH / mitrAmitravicAro vA na tatra phalakalpaneti // uparyuktagaNaguNAnapavadan dvigaNavicAramAha, mitta mitteti / mitrAt mitraM yadi patati tadeti zeSaH sarvatra yathAyathaM yojanIyaH, Rddhi buddhim aparaM maMgalaM dadAti, mitrAdbhRtyo yadi patati tadA yuddhe skandhasthairyaM nirbhayaM jayaM karoti, mitrAdudAsInA yadi patati tadA kAryabaMdhaM kAryapratibaMdhaM khalu punaH punaH karoti, mitrAt yadi zatruH bhavati tadA gotrabAndhavAn pIDayati, aparaM bhRtyAt mitraM yadi patati tadA sarvANi kAryANi bhavaMti, bhRtyAt bhRtyo yadi patati tadA AyatiruttarakAlo vaddhate bhRtyAt udAsIno yadi patati tadA dhanaM nazyati, bhRtyAt vairI yadi patati tadA hAkaMdaH hAhahAkAraH patati / 38. udAsInAt yadi mitraM patati tadA kAryaM kimapi aniSTaM darzayati, udAsInAt yadi bhRtyaH patati tadA sarvvAmAyati cAlayati, udAsInAt yadi udAsInaH patati tadA asatphalaM kimapi na dRzyate, udAsInAt yadi zatruH patati tadA gotramapi vairikRtaM jJeyam, yadi zatrormitraM bhavati tadA zUnyaM phalaM bhavati kimapi phalaM na bhavatItyarthaH / yadi zatrorbhRtyo bhavati tadA gRhiNI nazyati, punaH zatrorudAsIno yadi patati tadA dhanaM nazyati, yadi zatroH zatruH patati tadA nAyakaH skhalati nazyatItyarthaH // 39. nirddiSTaprastArakramasthitinirddhAritasaMkhyAkagurulaghuyuktatvaM rUpanirNItasvarUpe bhede prathamatvadvitIyatvAdidharmanirddhAraNamuddiSTaM / tadvividhaM mAtrAvarNabhedAt / tatra kenacitkautukAdvarNoddiSTe (?) pRSTe tatprakAramAha / puvvajualeti / puvvajualasariaMkA - pUrvayugalasadRzAMkAn, atra pUrvapadasya pUrvAMkaparatvAt pUrvayugaletyarthaH / evaM ca pUrvaM yadaMkayugalaM tatsadRzaM tattulyaM tadaikyakriyayA yatsaMpadyate iti yAvat tamaMkamityarthaH / dijjasu-dadasva, anirddhAritaprathamatvadvitIyatvAdidharmakabhedasvarUpaM likhitvA tadakSaropari pUrvAMkayugalasadRzAMkaM yathAprastArasaMkhyaM krameNottarottaraM sthApayetyarthaH / atra yataH pUrvAMka eva nAsti ta (taH) prathamAtikrame kAraNAbhAvAt prathamo'kaH sthApyaH yatazca pUrvam aMkayugalaM nAsti yatra ya eva pUrvAMko bhavati tadviguNitAMkaH sthApya iti gurUpadezo 'nusaMdheyaH / tataH guru sira aMkanhaguruzikAn guroH zirasi ye aMkAstAn, sesa-zeSe sarvAtime aMke, miTijjasu-lopaya, guruziroM'kabodhitasaMkhyAM sarvvAtikAMkabodhitasaMkhyAyAmUnIkuru iti bhAvaH / evaM sati ubarala aMka- urvaritamaMkaM guruziroM'kabodhitasaMlope sati sarvAMtimAMkamadhye urvarito yoM'kastamityarthaH, sarvAMtimAMkabodhitasaMkhyAmadhyorvaritasaMkhyAbodhakamaMkamiti yAvat | lekkhikai-vaprasaMkhyAH paridhAryyeti yAvat, ANahu - Anayasva jAnIhi iti yAvat, tahi para- tadupari teneti yAvat mAtrANAmiti zeSaH, uddiTTA - uddiSTam, anirddhAritaprathamatvadvitIyatvAdidharme bhede prathamatvadvitIyatvAdidharmanirddhAraNaM, dhruvaM nizcitaM, jANaha - jAnIhi / atra guruzira iti ziraH padopAdAnAt guroraparyadhazcAMko deya iti sUcyate, anyathA varNoddiSTe laghUparItivadatrApi gurorupari ityeva brUyAt / laghostu uparyeveti niyamo For Private Personal Use Only Page #304 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 279 pariziSTa (3) gurUpadiSTo'nusaMdheyaH / ayamartha:-anirdhAritaprathamatvadvitIyatvAdidharmabhedasvarUpaM vinyasya prathamAkSaropari ekatvasaMkhyAbodhakoM'ka: sthApyaH, dvitIyo'ka: sthApyaH, tRtIyasthAne ca tatpUrvAdvitIyaiketyaMkavyaikyakriyAniHpannaH tRtIyoM'ka: sthApyazcaturthasthAne ca tatpUrvatRtIyadvitIyetyaMkadvayaikyakriyAniHpannaH paMcamAM'ka: sthApyaH, paMcamasthAne ca tatpUrvapaMcamatRtIyetyaMkadvayaikyakriyAni:panno'STamo'ka: sthApyaH, SaSThasthAne ca tatpUrvASTamapaMcamatRtIyetyaMkadvayaikyakriyAni:pannastrayodazAM'kaH sthApyAH / evaM SaTsu sthAneSu SaDaMkAH yathAprastArasaMkhyaM SaTkalagaNodiSTe sthApyAH / evaM paMcakalAdAvapi yathAprastArasaMkhyamaMkAH sthApyAH / evaM ca triguruH SaTkalasya katamo bheda iti pRSTe, gurutrayaM likhitvA tatra ekadvitripaMcASTatrayodazeti SaDaMkAn krameNa gurUNAmuparyuparyadhazca saMsthApya guru zirasthaikatRtIyoSTametyaMkatrayabodhitadvAdazasaMkhyAyAH zeSAMkatrayodazabodhitasaMkhyAmadhyalope urvaritA ekatvasaMkhyA, evaM ca triguruH SaTkalasya prathamo bheda iti vAcyam / evaM yatra laghudvayottaraM gurudvayaM patati etAdRzaH SaTkalasya katamo bheda iti pRSTe, pUrvoktarItyA yathAsthAnaM SaDaMkAn saMsthApya guruziraHsthatRtIyASTametyaMkadvayaikyakriyAni:pannaikAdazAMkabodhitasaMkhyAyAstrayodazasaMkhyAmadhye lope urvaritA dvitvasaMkhyA, tathA cAyaM dvitIyo bheda iti vAcyam / evaM yatrAdau laghugurU tato'pi laghugurU evaMbhUtaH SaTkalasya katamo bheda iti pRSTe uktarItyA uktasthAneSu tat SaDaMkasthApane guruziraHsthadvitIyASTametyaMkadvayaikyakriyAni:pannadazAMkabodhitasaMkhyAyAstrayodazasaMkhyAmadhye lope avaziSTA tritvasaMkhyA, tathA cAyaM tRtIyo bheda iti vAcyam / evamagre'pi guruziroM'kasaMkhyAyAM trayodazasaMkhyAmadhye luptorvaritasaMkhyA tattadbhede vAcyA / SaDlaghurUpe guruziroMkA'bhAvAdAryasamAjasiddhastAdRzastrayodazo bhedo bodhyaH / _ evaM paMcakalaprastAre'pi anirdhAritaprathamatvAd dvitIyatvAdidharmabhedaM likhitvA tadvarNopari ekadvitripaMcASTetyaMkapaMcakaM yathAprastArasaMkhya yathAkramamuttarottaraM sthApyam / evaM ca yatrAdau laghustato gurudvayamIdRzaH paMcakalasya katamo bheda iti pRSTe, ekadvitripaMcASTetyaMkapaMcake tathoktasthAne yathAkramamuttarottaraM saMsthApite guruziraHsthadvitIyapaMcametyaMkadvayaikyakriyAni:pannasaptamAMkabodhitasaMkhyAyAH sarvAMtimASTamAMkabodhitasaMkhyAmadhyalope urvaritA ekatvasaMkhyA, evaM cAyaM prathamo bheda iti vAcyam / evaM yatra prathamaM gurulaghU tato gururIdRzo bheda: paMcakalasya katama iti pRSTe, ekadvitripaMcASTetyaMkapaMcake yathAsthAnaM yathAkramamuttarottaraM sthApite guruziraHsthaikapaMcametyaMkadvayameva labdhaM, labdhaSaSThasaMkhyAyAaSTamasaMkhyAmadhyalope urvaritA dvitvasaMkhyA, tathAcAyaM dvitIyo bheda iti vAcyam / evaM yatra laghutrayAMte gururIdRzo bhedaH katama iti pRSTe, pUrvoktaM'kapaMcake tathaiva sthApite guruziraHsthapaMcamAMkabodhitasaMkhyAyAH sarvAtimASTamAMkabodhitASTamasaMkhyAmadhyalope urvaritA tritvasaMkhyA, tathAcAyaM tRtIyo bheda iti vAcyam / evamagre pi guruziroM'kasaMkhyAmaSTamasaMkhyAyA luptorvaritasaMkhyA tattadbhede vaacyaa| evaM catu:kale dviguru: katamo bheda iti pRSTe ekadvitripaMcetyaMkacatuSTaye yathoktasthAne yathAkamamuttarottaraM sthApite guruzira:sthaikatRtIyetyaMkadvayabodhitacaturthasaMkhyAyAH sarvAMtimapaMcAMkabodhitasaMkhyAmadhyalope urvaritA ekatvasaMkhyA, tathA cAyaM prathamo bheda iti vAcyam / evaM catuSkale Adau laghudvayaM tato guruziraHsthatRtIyAMkabodhitatritvasaMkhyAyAH sarvAMtimapaMcamAMkabodhitasaMkhyAmadhyalope urvaritA dvitvasaMkhyA, tathA cAyaM dvitIyo bheda iti vAcyam / evaM trikale ekadvitrIti aMkatrayaM, dvikale ekadvItyaMkadvayaM saMsthApya vAcyam / 42. atha varNavRttabhedeSu naSTaprakAramAha NaTTeti / aMke same viSame vetyarthaH, bhAa-bhAga, azimiti yAvat yathAprastArasaMkhyAmiti zeSaH, karijjasu-kuruSva kalpayeti yAvat, tatra yaH sama bhAahaM-sama bhAgaH samasya bhAgaH ardhAMza ityarthaH, taha-tataH, lahu-laghu muNijjasu-jAnIhi ka(tha)yeti yAvat, bisama-viSamasyAMkasya ekka-ekam ekatvasaMkhyAbodhakamaMkamityarthaH, deha-datvA saMyojyeti yAvat, vaMTaNa-vaMTanaM bhAgamaA~zamiti yAvat, kijjasu-kurudhva kalpayeti yAvat, vaMTanamiti bhAgakalpane dezI, tataH guru ANijjasugurumAnaya kalpayeti yAvat / evaMprakAreNa varNavRttabhedAnAmiti zeSaH, NaTTe-naSTaM naSTaprakAramiti yAvat, piMgala japai-piMgalo jalpati kathayati // samAMkabhAge kRte yo'ka: sa laghukalpakaH, viSamAMkabhAge yo'ka: sa gurukalpakaH / viSamAMkasya bhAgastu viSamAtmakena saMyojya kalpanIya iti nirgalitArthaH / atra yadyapi ekAMkena yojito viSamaH samabhAvaM prApnoti tathApi tasya bhAga: viSamAMkabhAga eveti, tato laghukalpanabhrAntirna karttavyeti dhyeyam / ayamarthaH ekAkSaravRttasya prathamo bhedaH kIdRza iti pRSTe, ekAMke viSame ekAMkayojanena kRtabhAge eko guruH kalpyaH / anaMtaraM cAkSarAbhAvAnna kalpanA / evaM ca ekAkSaravRttasya prathamo bheda ekagururiti vAcyam / evamekAkSaravRttasya dvitIyo bhedaH kIdRza iti pRSTa kalpanIyaH, anaMtaraM cAkSarAbhAvAnna kalpanA, ekalaghuddhitIyo bheda iti vAcyam / evaM vyakSaravRttasya prathamo bhedaH kIdRza iti pRSTe, pRSTasya ekAMkasya viSamasya ekAMkayojanena bhAge eko guruH kalpanIyaH, punarapi bhAgalabdhasyaikAMkasya viSamasya bhAge dvitIyo guruH kalpyaH / anaMtaraM cAkSarAbhAvAnna kalpanA, evaM dviguruddhayakSarastasya prathamo bheda iti vAcyaH / evaM dvitIyo bhedaH kIdRza iti pRSTe pRSTasya dvitIyAMkasya samasya bhAge eko laghuH kalpanIyastato bhAgalabdhasyaikAMkasya viSamatvAdekena yojitasya bhAge eko guruH kalpyaH, anaMtaraM cAkSarAbhAvAnna kalpanA, evaM ca prathamameko laghustata eko gururIdRzo dvitIyo bhedaH / evaM vyakSaravRttasya tRtIyo bhedaH kIdRza iti pRSTe, pRSTAMkasya tRtIyasya viSamatvAdekAMkayojanena bhAge prathamameko guruH katRtIyatvakale AdAda iti Page #305 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 280 prAkRtapaiMgalam kalpanIyastato bhAgalabdhasya dvitIyAMkasya samatvAdbhAge eko laghuH kalpyaH, anaMtaraM cAkSarAbhAvAnna kalpanA, evaM ca yatra krameNa gurulaghU bhavata IdRzo dvayakSaravRttasya tRtIyo bheda iti vAcyam / evaM caturtho bhedaH kIdRza iti pRSTe, pRSTAMkasya caturthasya samatvAttadbhAge prathama eko laghuH kalpyaH, tato bhAgalabdhasya dvitIyAMkasyApi samatvAttadbhAge'pi punarapyeko laghuH kalpyaH anaMtaraM cAkSarAbhAvAnna kalpanA, evaM ca yatra laghudvayaM sa dvyakSaravRttasya caturtho bheda iti vAcyam // evaM tryakSarasya prathamo bhedaH kIdRza iti pRSThe pRSTAMkasya ekasya viSamatvAdekAMkena yojitasya bhAge eko guruH prathamaH kalpyaH, tato bhAgalabdhasyaikAMkasya viSamatvAdekAMkayojanAdvAradvayaM bhAge gurudvayakalpanam, anaMtaraM cAkSarAbhAvAnna kalpanA, evaM ca yatra gurutrayamIdRzastryakSaravRttasya prathamo bheda iti vAcyam / evaM tryakSarasya dvitIyo bhedaH kIdRza iti pRSTe, pRSThAMkasya dvitIyasya samatvAdbhAge prathamameko laghuH kalpyastato bhAgalabdhasyaikAMkasya viSamatvAdekAMkayojanAdvAradvayaM bhAge gurudvayaM kalpanIyamanaMtaraM cAkSarAbhAvAnna kalpanA, evaM yatra prathamameko laghustato gurudvayamIdRzastryakSarasya dvitIyo bheda iti vAcyam / evaM tryakSarasya tRtIyo bhedaH kIdRza iti (pRSTe), pRSTAMkasya tRtIyasya viSamatvAdekAMkayogena bhAgakalpane ekaguruH kalpyastato bhAgalabdhasya dvitIyAMkasya samatvAttadbhAge laghuH kalpyastato bhAgalabdhasya ekAMkasya viSamatvAdekAMkayogena tadbhAge guruH kalpyaH, anaMtaraM cAkSarAbhAvAnna kalpanA, evaM ca yatra prathamameko gurustato laghugurU IdRzastryakSarasya tRtIyo bheda iti vAcyam / evaM tryakSaravRttasya caturtho bhedaH kIdRza iti pRSTe, pRSTasya caturthIkasya samatvAttadbhAge'pi laghuH kalpanIya; tato bhAgalabdhasyaikAMkasyApi samatvAttadbhAgepi laghuH kalpanIyaH, tato bhAgalabdhasyaikAMkasya viSamatvAdekAMkayogena tadbhAge guruH kalpanIyastazcAkSarAbhAvAnna kalpanA, evaM ca yatra prathamaM laghudvayaM tata eko gururIdRzastryakSaravRttasya caturtho bhedaH iti vAcyam / evamagre'pyUhyam / evaM caturakSarasya prathamo bhedaH kIdRza iti pRSTe, pRSTAMkasyaikasya viSamatvAdekaM datvA tadbhAge eko guruH kalpanIyaH, tato bhAgalabdhasyaikAMkasya vAratrayamekAMkayojanena bhAge gurutrayaM kalpayitvA caturguruzcaturakSara (sya) prathamo bheda iti vAcyam / evaM caturakSarasya dvitIya bhedaH kIdRza iti pRSTe, pRSTasya dvitIyAMkasya samatvAttadbhAge eko laghuH kalpanIyastato bhAgalabdhasyaikasya viSamatvAdekAMkaM datvA vAstrayaM bhAgakalpane gurukalpane gurutrayaM kalpanIyam, evaM ca yatrAdau eko laghustatato gurutrayamIdRzazcaturakSarasya dvitIyo bheda iti vAcyam / evamagre'pyUhyam // 43. amukavarNavRttamAtrAgaNaprastArayoretAvadgurulaghuko bhedaH katisaMkhyAka iti anirdiSTakramasthitinirddhAritasaMkhyAkagurulaghuyuktatvarUpaprastAre nirNItasvarUpAnirddhAritasaMkhyAbhedaniSThAyAH eko dvAviMzatyAdipiMDIbhUtaikatvadvitvAdikAyAH nikhilavarNavRttamAtrAgaNabhedaniSThAyAzca piMDIbhUtadvicaturaSTaSoDazetyAdikAyAH saMkhyAyAnirddhAraka koSThasthAMkasamUho vA meruH / atra nikhilabhedaniSThapiMDI- bhUtadvitvacatuSTvAdisaMkhyAnirddhAraNaM tattanmerupaMktinikhilakoSThavartyaMkayojananiSpannAMkena bodhyamiti gurUpadezo 'nusaMdheyaH / pUrvavadvividhe, tatra varNameruprakAramAha / akkharasaMkheti / akkharasaMkhe- 'saMkhyAtAkSarANAm / atrAkSarapadasya caraNAkSarapAdatvAtsaMkhyAtacaraNAkSarANAmityarthaH / saMkhyAtAni ekAdiSaDviMzatiparyaMtasaMkhyAyuktAni caraNAkSarANi yeSAM teSAM vRttAnAmiti nirgalitArtha: / koTTha-koSThAni gurUpadezAditi zeSaH, karu-kuru / ekAkSaracaraNavRttasya koSThadvayaM dvayakSaracaraNavRttasya koSTatrayaM, tryakSaracaraNavRttasya koSTha (catuSTayaM), caturakSaracaraNavRttasya koSThapaMcakamityevaM gurupadezAduttarottarekaikavRddhyA ekAkSaramArabhya SaDviMzatyakSaraparyaMtaM koSThAni kalpayeti nirgalitArthaH / teSu Ai aMtaAdyaMtayoH koSThayoH, paDhamaMka - prathamamaMkamekatvasaMkhyAbodhakamaMkamiti yAvat, dehIti zeSaH / avara - aparaM AdyaMtAMtarAlasthitamiti yAvat koSThakaM, sira dui aMke - ziroM'kadvayena, avahaTTabhASAyAM pUrvvanipAtAniyamAt bharu- pUraya pUraNIyakoSThaziraH sthAMkadvayayojananiSpannAMkenAdyaMtAMtarAlasthitaM koSThaM pUraNIyamityarthaH / evamprakAreNeti zeSaH, meru-meruH, NisaMka-nizzaMkaM nizcayeneti yAvat, sUI - sUcyate nirmIyate iti yojanA / athaitannirmANakA likhyate / prathamaM vAmadakSiNayorekAMgulamAyatamUrdhvAdhorekhAdvayaM vinirmAya tatpArzvayoH RjurekhayA melanIyamevamekaM dIrghaM koSThaM vidhAya tatra urdhvarekhAmadhyadezamArabhyAdhorekhAmadhyadezaparyaMtamekAmRjurekhAM datvA koSThadvayaM kalpanIyaM tatra tatra pratyekamekaikoM ko deyaH, tatra prathamamidaM merusvarUpaM prathamakoSThasyaikAMkena ekavarNavRtta ekagurureko bhedaH, dvitIyakoSThasyaikAMkena ca ekalaghureko bhedaH iti nirddhAritaikatvasaMkhyAMka gurulaghuyuktatvasvarUpanirNItasvarUpaikavarNabhedaniSThaikatvasaMkhyA pratIyate / koSThadvayasthaikAMkadvayaparasparayojananiHpannadvitIyAMkena caikavarNavRttabhedasya dvitvarUpA samastA saMkhyA pratIyate, itIyaM koSThadvayAtmikA prathamA ekavarNamerupaMktiH / evametatpaMktyadhorekhAM pArzvayormanAgvarddhayitvA aMguSThamAtraM madhyadezaM tyaktvA adhastAdekA rekhA uparitanarekhAsamAnA kAryA, pArzvayozca RjurekhayA melanaM kAryamevamekamAyataM koSThaM vidhAya tatra uparitanaprathamakoSThasthAdhorekhAmadhyadezamArabhyAdhastanarekhAparyaMtamekA RjurekhA deyA, tataH dvitIyakoSThAdhorekhAmadhyamArabhyAdhastanarekhAparyaMtamekA RjurekhA deyA, evaM koSThatrayaM saMpAdya prathamAntyakoSThayo pratyekamekaikoM ko deyaH, aMtarAlavartI ca dvitIyaH koSTha ziraH sthaikakAMkadvayayojananiH pannadvitIyAMkena pUraNIyaH, tatra dvayakSaravRttabhedeSu dvigurureko bheda iti nirddhAritadvitvasaMkhyAkaguruyuktadvyakSaravRttabhedaniSThaikatvarUpasaMkhyA prathamakoSThasthaikAMkena pratIyate / tato dvitIya-koSThasyadvitIyAMkena Page #306 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 281 pariziSTa (3) vyakSarasyaikagurvaMkalaghuyuktau dvau bhedAviti nirdhAritaikatvasaMkhyAkagurulaghuyuktadvyakSarabhedaniSThadvitvarUpasaMkhyA prtiiyte| tatastRtIyakoSThasthaikAMkena vyakSarasya dvilaghureko bheda iti nirdhAritadvitvarUpasaMkhyA pratIyate / tatastRtIyakoSThasthaikAMkena vyakSarasya dvilaghureko bheda iti nirdhAritadvitvasaMkhyAkalaghuyuktadvyakSarabhedaniSThaikatvarUpasaMkhyA pratIyate / koSThatrayasthalasamastAMkayojananiHpannacaturthAMkena ca catuSTvarUpA samastabhedasaMkhyA nizcIyate, seyaM koSThatryayayuktA vyakSaramerupaGktidvitIyA // evametatpaMktyadhorekhAM pArzvayormanAgvarddhayitvaikAMgulamAtramadhyadezaM tyaktvoparitanarekhAsamAnAdhastarekhA kAryA, pArzvayozca RjurekhayA melanaM kAryamevamekaM dIrgha koSThaM nirmAya tatra uparitanaprathamakoSThAdhorekhAmadhyamArabhyAdhorekhAparyaMtamekA RjurekhA deyA, evaM koSThacatuSTayaM saMpAdya tatrAdyaMtakoSThayoH pratyekamekaikoM ko deyastadaMtarAlasya dvitIyakoSThasya ca tacchira:sthaikadvitIyetyaMkadvayayojanani:pannatRtIyAMkena pUraNaM kArya, tRtIyakoSThasya ca tacchira:sthaikadvitIyaikatyaMkadvayayojananiHpannatRtIyAMkena pUraNaM kArya, tatra prathamakoSThasthaikAMkena tryakSarasya trigurureko bheda iti nirdhAritatritvasaMkhyAkaguruyuktatryakSaravRttabhedaniSThaikatvarUpasaMkhyA pratIyate / dvitIyakoSThasthatRtIyAMkena ca tryakSarasya dvigurvekalaghuyuktaM bhedatrayamiti nirdhAritadvitvaikatvasaMkhyAka gurulaghuyukta tryakSarabhedaniSThatritvagururUpasaMkhyA nizcIyate / evaM tRtIyakoSThasthatRtIyAMkena(trya)kSarasthaikagurudvilaghuyuktaM bhedatrayamiti nirdhAritaikatvadvitvasaMkhyAkagurulaghuyuktatryakSarabhedaniSThaka(tritva)rUpasaMkhyA nishciiyte| evaM caturthakoSThasthaikAMkena tryakSarasyatri laghuyukta eko bheda iti nirdhAritatritvasaMsthAkalaghuyuktatryakSarabhedaniSThaikatvarUpasaMkhyA pratIyate / koSThacatuSTayasthasarvAMkayojananiSpannASTamAMkena ca tryakSarasyASTau bhedA iti samastA vyakSaravRttabhedasaMkhyA nizcIyate, seyaM tRtIyA koSThacatuSTayayuktA tRtIyAkSaramerupaMktiH / evaM pUrvoktarItyaikaM dIrgha koSThaM nirmAya tatra koSThapaMcakaM vidhAya prathamAMtyayoH koSThayorekaiko deyaH, aMtarAlasthasya dvitIyakoSThasya ziraHsthaikatRtIyetyaMkadvayayojananiHpannacaturthAMkena pUraNaM vidheyaM, tRtIye koSThasya ca ziraHsthatRtIyAMkadvayayojana(na)ni:pannaSaSThAMkena pUraNaM vidheyaM, caturthakoSThasya ca zirasthatRtIyaiketyaMkadvayayojananipannaSaSThAMkena pUraNaM vidheyaM, tatra prathamakoSThasthaikAMkena caturakSa(ra)vRttasya caturgurureko bheda iti nirdhAritacatuSTvasaMkhyAkaguruyuktacaturakSaravRttabhedaniSThaikatvasaMkhyA pratIyate / dvitIyakoSThasthacaturthAMkena ca caturakSarasya trigurvekasa(la)ghuyuktaM bhedacatuSTayamiti nirdhAritatritvaikatvasaMkhyAkagurulaghuyuktacaturakSarabhedaniSThacatuSTvarUpasaMkhyA pratIyate / tataH caturthakoSTasthacaturthAMkenaikagurutrilaghuyuktaM caturakSarasya bhedacatuSTayamiti nirdhAritaikatvatritvasaMkhyAkagurulaghuyuktacaturakSarabhedaniSThacatuSTvatra(rU)pasaMkhyA nizcIyate / tataH paMcamakoSThasthaikAMkena caturlaghuyuktazcaturakSarasyaikobheda iti nirdhAritacatuSTvasaMkhyAkalaghuyuktacaturakSarabhedaniSThaikatvarUpasaMkhyA nizcIyate / koSThapaMcakaniSThasarvAMkayojanani:pannaSoDazAMkena ca SoDazarUpA samastA caturakSarabhedasaMkhyA pratIyate, seyaM paMcakoSThayuktA caturthA caturakSaramerupaMktiH / evaM pUrvoktarItyA ekaM dIrgha koSThaM vidhAya tatra koSThaSaTkaM nirmAya prathamAtyakoSThayorekaikoM ko deyaH, aMtarAlasthadvitIyakoSThasya zira:sthaikacaturthetyaMkadvayayojanani:pannapaMcamAMkana pUraNaM vidheyaM / tatastRtIyakoSThasya ziraHsthacaturthaSaSThetyaMkadvayayojananiHpannapaMcamAMkana pUraNaM vidheyaM / tataH paMcamakoSThasya ziraHsthacaturtheketyaMkadvayayojanani:pannapaMcamAMkana pUraNaM vidheyaM / tatra prathamakoSThasyaikAMkena paMcAkSaravRttasya paMcagurureko bheda iti nirdhAritapaMcatvasaMkhyAkaguruyuktapaMcAkSarabhedaniSThakatvasaMkhyA tataH dvitIyakoSThasthapaMcamAMkena ca paMcAkSaravRttasya caturgurvekalaghuyuktaM bhedapaMcakamiti nirdhAritacatuSTavaikatvasaMkhyAkagurulaghuyuktapaMcAkSarabhedaniSThapaMcatvasaMkhyA nizcIyate / tatastRtIyakoSThasthadazamakenapaMcAkSaravRttasya trigurudvilaghuyuktaM bhedadazakamiti nirdhArita-tritvasaMkhyAkagurulaghuyuktapaMcAkSarabhedaniSThadazatvasaMkhyA nizcIyate / tatazcaturthakoSThasthadazamAMkena paMcAkSaravRttasya ekagurucaturlaghuyuktaM bhedadazakamiti nirdhAritadvitvatritvasaMkhyAkagurulaghupaMcAkSarabhedaniSThadazatvasaMkhyA nizcIyate / tataH paMcamakoSThasthapaMcamAMkana paMcAkSaravRttasya ekagurucaturlaghuyuktaM bhedapaMcakamiti nirdhAritaikatvacatuSTvasaMkhyAkagurulaghuyuktapaMcAkSarabhedaniSThapaMcatvasaMkhyA nizcIyate / tataH SaSThakoSThasthaikAMkena paMcAkSaravRttasya paMcalaghuyukta eko bheda iti nirdhAritapaMcatvasaMkhyAkalaghuyuktabhedaniSThaikatvasaMkhyA nizcIyate / koSThaSaTkaniSThasarvAMkayojananiHpannadvAtriMzattamAMkena ca dvAtriMzadrUpA samastA paMcAkSaravRttabhedasaMkhyA pratIyate / evamagre'pi sudhIbhiH svayamA, granthavistarabhayAnna likhyate // 44. amukavarNamAtrAprastArayoretAvadgurulaghuyukto bheda etAvatsaMkhyaka iti merupaMktivartitattatkoSThasyAMkanirdhAritasvarUpasaMkhyAkAnAM bhedAnAM prathamadvitIyAdiprAtisvakarUpasya nirdhAraNaM tannirdhArakAMkasamUho vA patAkA, sA dvividhA varNapatAkA ceti / varNapatAkAnirmANaprakAramAha uddichA sari aMketi / uddiTThA sari-uddiSTasadRzAn uddiSTapadasyoddiSTAMkaparatvAduddiSTAMkasadRzAnityarthaH, aMka-aMkAn, dijjasu-dehi, pUrvamekamaMkaM datvA uttarottaraM dviguNitAn dvicaturaSTAdikAnaMkAn yathAprastArasaMkhyaM sthApayedityarthaH, tataH puvva aMka-pUrvAMkasya, para-parasminnanuttaravartinIti yAvat aMke iti zeSaH, pattharasaMkha-prastArasaMkhyaM prastArasya saMkhyA yasyAM kriyAyAM tadyathA syAttathetyarthaH, bharaNayojanaM karijjasu-kuru / yasya pUrvAMkasya yatparAMka yojane prastArasaMkhyAko'ko niSpadyate, tasya pUrvAMkasya tatra parAMke yojanaM na kAryamityeko niyama ityarthaH / evaM kRte pAula aMka paDhama-avahaTThabhASAyAM pUrvanipAtAniyamAt prathamaprAptamaMkamityarthaH, Page #307 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 282 prAkRtapaiMgalam paritejjasu-parityaja / yasya pUrvAMkasya yatparAMkayojane pUrvaprApto'ko niSpadyate tasya tatra yojanaM na kAryamiti dvitIyo niyama ityarthaH / evaM prakAreNa varNAnAmiti zeSaH, patAkA kijjasu-patAkAM kuru iti yojanA / ___ atra yaH pUrvAMka: yatra parAMke prathamaM yojyate tadyojananiHpannA aMkAH tatparAMkAdadho'dhaH sthApyA iti niyamo gurUpadezAdavadhAraNIyaH / pUrvAMkasya sarvaparAMkayojane ye'kA ni:padyaMte taiH koSThapaMktirbodhyA / athaitadanusAreNa caturvarNapatAkAlikhanaprakAra ucyate / caturvarNapatAkAyAmAdau ekaM koSThaM kartavyaM, tata UrvAdhaH koSThacatuSTayaM kalpanIyaM, tata UrvAdhaH koSThaSaTkaM, tataH Udhi : koSThacatuSTayaM, tataeka: koSThaH / evaM parasparasaMzliSTarekhaM koSThasthAnapaMcakaM vidhAya, yatroparitanaprathamadvitIyatRtIyacaturthapaMcamakoSTheSu ekadvicaturaSTaSoDazeti paMcAMkA yathAkramaM sthApyAH, tatra prathamakoSThasthAnamekAMkayuktamiti sarvApekSayA pUrva eko'kaH, sa ca uttaravartiSu dvitIyacaturthASTamAMkeSu yojyamAnaH prathamaM dvitIyAMke yojyate iti tadyojananiHpannA aMkA dvitIyAMkAdadhodhaH sthApyA iti ekAMkadvitIyAMkayojanani:pannastRtIyAMko dvitIyAMkAdadhaH sthApyA, tata ekAMkacaturthAMkayojananiHpanna: paMcamAMkastRtIyAMkAdadhaH sthApyaH, tataH ekASTamAMkayojanani:panno navamo'ka: paMcamAMkAdadhaH sthApyastata ekAMkasya SoDazAMkayojane saptadazo'kaH prastArasaMkhyAto'dhikasaMkhyAko ni:padyate iti tasya tatra yojanaM na kAryamevaM prathamAMkasya dvitIyacaturthASTamAMkeSu yojanaM kRtvA ni:pannadvitIyatRtIyapaMcamanavamaizcaturbhiraMkai dvitIyasthAnakoSThapaMkti: kalpanIyA / etatkoSThapaMktisthA dvitIyAdayazcatvAro'pyaMkAzcaturthASTamAMkapUrvavartita iti krameNa tayoryojyamAnAH prathamaM caturthAMke yojyaMte tattatadyojananiHpannA aMkAzcaturthAMkAdadho'dhaH sthApyA iti, dvitIyacaturthAMkayojananiHpanna saptamo'ka: SaSThAMkAdadhaH sthApyaH, tataH paMcamacaturthayojane navamAMkaH prathamaprApto ni:padyate iti tasya tatra yojanaM na kAryamiti, paMcamASTamAMkayojananiHpannastrayodazAMka: saptamAMkAdadhaH sthApyaH, evaM dvitIyAdicaturNAmakAnAM caturthAMke yojanaM kRtvA dvitIyASTamAMkayojanani:panno dazamAMkastrayodazAMkAdadhaH sthApyastataH tRtIyASTamayojanani:panna ekAdazAMko dazamAMkAdadhaH sthApyaH, tataH paMcamASTamayojanani:pannatrayodazAMka: prathamaprApto ni:padyate iti tayoryojanaM na kArya, navamASTamayojananiHpannaH saptadazo navamaSoDazayojananiHpanna: paMcaviMzatitamazcAMkaH prastArasaMkhyAto'dhikasaMkhyAko ni:padyate iti tadyojanaM na kAryam / evaM dvitIyAdyaMkAnAM caturthASTamAMkayoryojanaM kRtvA caturthaSaSThasaptamatrayodazadazamaikAdazeti SaDaMkaiH tRtIyasthAnakoSThapaMktiH kalpanIyA, tatazcaturthAdayaH SaDaMkAaSTamAMkapUrva (va) tina iti teSAM tatra yojane caturthASTamayojananiHpanno dvAdazAMkoSTamAMkAdadhaH sthApyastataH SaSThoSTamAMkayojanani: pannazcaturdazo'ko dvAdazAMkAdadhaH sthApyastataH saptamASTamayojanani:pannapaMcadazo'kazcaturdazAMkAdadhaH sthApyastatastrayodazadazaikAdazAMkAnAmaSTamAMkayojane, aSTamAdInAM ca SoDazaMkayojane prastArasaMkhyAto'dhikasaMkhyAkA aMkA ni:pAte atasteSAM tatra yojanaM na kAryamevaM caturthASTamAMkayoryojanaM kRtvASTamadvAdazacaturdazapaMcadazeti catubhirakaizcaturthasthAnakoSThapaMkti: klpniiyaa| paMcamasthAnakoSThakaM SoDazAMkayuktaM kalpanIyam / evaM caturvarNavRttapatAkAyAM koSThasthAnapaMcakaM kalpanIyaM, tatsvarUpaM likhitvA pradarzyate / evaM ca caturvarNamerupaMktivarti-prathamakoSThasthaikAMkanirdhAritacaturguruyuktatvarUpaikatvasaMkhyAkasya bhedaH prathama iti prAtisvikaM rUpaM patAkAprathama koSThasthaikAMkena nirdhAryate caturguruyukta eko bhedaH prathama iti / evaM caturvarNamerupaMktivatidvitIyakoSThasyacaturthAMkanirdhAritaikalaghutriguruyuktatvasvarUpacatuSTvasaMkhyAkAnAM bhedAnAM dvitIyatRtIyapaMcamanavameti prAtisvikaM rUpaM caturvarNapatAkAdvitIyasthAnakoSThapaMktivartibhizcaturbhiraMkairnirdhAryate ekalaghutriguruyuktAzcatvAro bhedA dvitIyatRtIyapaMcamanavamarUpA iti / evaM caturvarNa merupaMkti vartitRtIyakoSThasyaSaSThAMka nirdhAritadvigurudvilaghuyukta tvasvarUpaSaTsaMkhyAkAnAM bhedAnAM caturthaSaSThAMkanirdhAritadvigurudvilaghuyuktatvasvarUpaSaTsaMkhyAkAnAM bhedAnAM caturthaSaSThasaptamatrayodazadazamaikAdazeti prAtisvikaM rUpaM patAkAtRtIyasthAnakoSThapaMktivartibhiH SaDbhiraMkairnirdhAryate dvigurudvilaghuyuktAH SaDbhedAH caturthaSaSThasaptamatrayodazadazamaikAdazarUpA iti / evaM caturvarNamerupaMktivatti-caturthakoSThasyacaturthAMkanirdhAritaikagurutrilaghuyuktatvasvarUpacatuSTvasaMkhyAkAnAM bhedAnAmaSTamadvAdazacaturdazapaMcadazeti prAtisvikaM rUpaM patAkAcaturthasthAnakoSThapaMktivartibhizcatubhiraMkairavadhAryate ekalaghutriguruyuktAzcatvAro bhedA aSTamadvAdazacaturdazapaMcadazarUpA iti / evaM caturvarNamerupaMktivartipaMcamakoSThasthaikAMkanirdhAritacaturlaghuyuktatvasvarUpaikatvasaMkhyAkasya bhedasya SoDaza iti prAtisvikaM rUpaM patAkApaMcamakoSThasthaSoDazAMkena nirdhAryate caturlaghureko bhedaH SoDazeti / evamanyatrApi patAkA bodhyAH / graMthavistarabhayAnna likhyate / 45-46. atha mAtrAmeruprakAramAha dui dui koTeti / dui dui-dvayordvayoH kalayoriti zeSaH, koTThA-koSThakAni, sari-sadRzAni samasaMkhyAkAnIti yAvat, lihahu-likhata / ekakalaprastArAbhAvAt dvikalamArabhya merUtpattiH, evaM ca dvitIyatRtIyeti dvayoH kalayoH pratyaikaM koSThadvayam UrvAdhaH sthityA parasparasaMzliSTaM, caturthapaMcameti dvayoH kalayoH pratyeka koSThatrayamUddharvAdhaH sthityA parasparasaMzliSTaM, SaSTasaptameti dvayoH kalayorUddharvAdha:sthityA parasparasaMsaktaM pratyekaM koSThacatuSTayamityAdirItyA dvayordvayo kalayoH samasaMkhyAkAnyUddharvAdha:sthityA parasparasaMsaktAni koSThakAni uttarottaraM vaddhitAni gurUpadezAt kalpanIyAnIti nirgalitArthaH / atra koSThasAdRzyaM samasaMkhyAkatvameva / tasu-teSu koSTheSu, aMta-aMtime koSThe ityarthaH, paDhama aMka-prathamo'ka: sthApya iti zeSaH, tasu Aihi-teSvAdyeSu koSTheSu madhye (punaH) viSame prathamatRtIyapaMcamasaptamAdikoSTheSu, ekka-eka: aMkaH sthApya ityanuSaMga: / kvacidviSame ityasya sthAne paDhama iti pAThaH, tatra Page #308 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 283 pariziSTa (3) samAdityadhyAhRtya yojyam, evaM ca samAtprathame pUrvavartini viSama iti, sa evArthaH, yataH samAtpUrvavartI viSama eveti, saU-sameSu dvitIyacaturthaSaSThASTamAdiSu koSTheSu, bebi milaMta-dvau militau pUrvAMkAviti zeSaH, sthApayetyanuSaMgaH / AdyA ye viSamAH koSThAsteSvekAMko deyaH, ye samAsteSu pUrvavaryaMkadvayayojanani:pannoM ko deya ityarthaH / tataH ubarala koTTha-urvaritAni AyaMtAMtarAlasthitAni koSThakAnItyarthaH / sira aMke tasu sira para aMke-ziroMkA: tacchirauparyaMkAbhyAM, NIsaMka (ke)-ni:zaMkaM yathA syAt pUraha-pUraya, evaM aMka saMcAriaMkAn saMcArya saMsthApya, jaNa dui cAs-ijanA dvicatvAraH, mattA meru-mAtrAmeraM jANaha-(bujhjhahu) budhyadhvam iti yojanA / athaitannirmANaprakAro likhyate / ekakalaprastArAbhAvAt dvikalamArabhya merupravRttiH / evaM ca prathamaM vAmadakSiNayo rekhAMgulamAtradIrgha madhye rekhAbhUtamUrvamadhazca vyaMgulamAtramaMtaraM visRjyodhio rekhAtrayaM kArya, tatastatpArzvadvayamelanam RjurekhayA kAryam, evaM dIrghakoSThadvayaM vidhAya tatra prathamarekhAmadhyadezamArabhyAdhastanatRtIyarekhAmadhyadezaparyaMtam ekAm RjurekhAM datvA prathamasthAne UrvAdha:sthityA parasparasaMsaktaM koSThakavacaH catuSTayaM kArya, tatrAMtimakoSThayoH pratyekamako deyaH, Adye uparitane prathame ca viSamatvAdeko deyaH, tadadhastane ca dvitIyatvAt same uparitanakoSThadvayasthaikAMkadvayarUpapUrvAMkadvayayojananiHpannadvitIyAMkana pUraNaM vidheyam / evaM coparitanakoSThadvayaM dvikalamerupaMktiH, tatra prathamakoSThasthaikAMkena dvikalasyaika gururUpa eko bheda iti, dvitIyakoSThasthaikAMkena ca dvilaghureko bheda iti pratIyate / koSThadvaya sthaikAMkadvayayojananiHpanna dvitIyAMkena ca dvikalasya bhedadvayamiti dvikalagaNabhedapiMDIbhUtA samastA dvitvasaMkhyA pratIyate / evamadhastanakoSThadvayaM trimAtramerupaMktiH, tatra prathamakoSThasthadvitIyAMkena trikalaprastAre ekaguruyuktaM bhedadvayaM, dvitIyakoSThasthaikAMkena ca trilaghuyukta eko bheda iti pratIyate / koSThadvayasthadvitIyaiketyaMkadvayayojananiHpannatRtIyAMkena ca trikalasya samastAstrayo bhedA iti piMDIbhUtA samastA tritvarUpA trikalagaNabhedasaMkhyA pratIyate / tato'dhastanI tRtIyAM rekhAmAdyaMtapArzvayormanAgvarddhayitvA'dho'dha ekaikamaMgulamaMtaraM visRjya tatparimANaM rekhAdvayaM kAryam, RjurekhayA tatpArzvadvayamelanaM ca kAryam / evaM trikalamerupaMktisaMsRSTaM tadadhaHsthaM dIrgha koSThadvayaM kArya, tatroparitanatrikalamerupaMkti prathamakoSThAdhorekhAmadhyadezamArabhyAdhastanAMtimarekhAparyaMtam ekA RjurekhA kAryA, evaM tatpaMktidvitIyakoSThAdhorekhAmadhyadezamArabhyAdhastanAMtimarekhAparyaMtamekA RjurekhA kAryA, evaM dvitIyasthamerUddharvApekSayA adha:sthityA parasparasaMsaktaM koSTaSaTkaM kArya, tatroparitanakoSThamayAtmikA sarvApekSayA tRtIyA catu:kalamerupaMktiH, tatra sarvApekSayA tRtIyasvAdviSame prathamakoSThe sarvAtime ca tRtIye eko'ko deyaH, dvitIye ca ziroM'katacchiroMkadvitIyaiketyaMkadvayayojananiHpanna tRtIyAMkena pUraNaM vidheyam, etadadhastanI ca koSThatrayAtmikA caturthI paMcakalamerupaMktiH, tatra prathamakoSThe sarvApekSayA caturthatvAtsame ekadvayetipUrvAMkadvayayojananiHpannatRtIyaiketyaMkadvayayojanani:pannacaturthAMkana pUraNaM kAryam / tadagrime ca tRtIyakoSThe sA~time eko'ko deyaH, tatroparitanakoSTharUpAtmakacatu:kalamerupaMktiprathamakoSThasthaikAMkena catuHkalaprastAre dvigurureko bheda iti pratIyate / tadagrimadvitIyakoSThasthatRtIyAMkena tatra prastAre ekaguruyuktaM bhedatrayamiti pratIyate / aMtimatRtIyakoSThasthaikAMkena ca tatra prastAre tricatuH laghuyukta eko bheda iti pratIyate / ekatRtIyaiketikoSThatrayasthasamastAMkayojanani:pannapaMcamAkena tricatu:kalasya paMca bhedA iti samastA piMDIbhUtA prastArasaMkhyA pratIyate / evametadadhastanakoSThatrayAtmakapaMcakalaprastAre dviguruyuktaM bhedatrayamiti pratIyate / tadagrimadvitIyakoSThasthacaturthAMkana ca tatra prastAre ekaguruyuktaM bhedacatuSTayamiti pratIyate / tadagrimatRtIyakoSThatrayasthatricatureketyaMkatrayayojananiHpannASTamAMkena ca paMcakalasyASTau bhedA iti samastA piMDIbhUtASTatvarUpA paMcakalaprastArasaMkhyA pratIyate / evaM pUrvametatkoSThadvayAdadhastAddIrgha koSThadvayaM nirmAya uparitanapaMcakalamerupaMktiprathamakoSThAdhorekhAmadhyadezamArabhyAdhastanadvitIyakoSThAdhorekhAparyaMtamRjurekhA deyA, tata uparitanadvitIyakoSThAdhorekhAmadhyadezamArabhyAdhastanakoSThAdhorekhAparyaMtamRjurekhA deyA, tata uparitanatRtIyakoSThAdhorekhAmadhya(deza)mArabhyAdhastanakoSThAdhorekhAparyaMtamajurekhA deyA, evaM tRtIyasthAne udadhi:sthityA parasparasaMsaktaM koSThASTakaM kArya, tatroparitanaM koSThacatuSTayaM SaTkalamerupaMktiH / tatra prathamakoSThe sarvApekSayA paMcamatvAdviSamasA~time caturthe ca eko'ko deyaH / dvitIyakoSThe na ziroMkatacchiroM'katRtIyAMkadvayayojanani:pannaSaSThAMkena pUraNaM kAryam / tadagrime ca tRtIyakoSThe ziroMkatacchiroMkacaturthakatyaMkadvayayojanani:pannapaMcamAMkana pUraNaM vidheyam / sarvAMtime ca caturthe koSThe ekAMkena pUraNaM vidheyam / evaM cAtra prathamakoSThasthaikAMkena SaTkalaprastAre triguruyukta eko bheda iti pratIyate / tadagrimadvitIyakoSThasthaSaSThAMkena ca tatra prastAre dviguruyuktAH SaDbhedA iti pratIyate / tadagrimatRtIyakoSThasthapaMcamAMkena ca tatra prastAre ekaguruyuktAH paMca bhedA iti pratIyate / tadagrimacaturthakoSThasthaikAMkena ca SaDlaghuyukta eko bheda iti pratIyate / koSThacatuSTayasthAMkacatuSTayayojananiHpannatrayodazAMkena ca samastA piMDIbhUtA SaTkalaprastAre saMkhyA trayodazarUpA pratIyate / tatra prathamakoSThe ca sarvApekSayA SaSThatvAtsame ekatRtIyetipUrvAMkadvayayojanani:pannacaturthAMkena pUraNaM kAryam / tadagrime dvitIyakoSThe ziroMkatacchiroMkaSaSThacaturthetyaMkadvayayojananiHpannadazamAMkana pUraNaM kAryam / tadagrimatRtIyakoSThe ca ziroM'katacchiroM'kapaMcamaiketyaMkadvayayojanani:pannaSaSThAMkena pUraNaM kAryam / adhastanaM koSThacatuSTayaM ca saptakalacaturthAMkena saptakalaprastAre triguruyuktaM bhedacatuSTayamiti pratIyate / tadagrimadvitIyakoSThasthadazamAMkena ca tatra prastAre dviguruyuktA daza bhedA iti pratIyate / tadagrimatRtIyakoSThasthaSaSThAMkena ca tatra prastAre ekaguruyuktAH SaDbhedA iti pratIyate / tadagrimacaturthakoSThasthaikAMkena ca tatra prastAre saptalaghuyukta eko bheda iti pratIyate / Page #309 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 284 prAkRtapaiMgalam koSThacatuSTayasthAMkacatuSTayayojanani:pannaikaviMzatitamAMkena ca samastA piMDIbhUtA ekaviMzatirUpA saptakalamerupaMktiH / evamagre'pi merukalpanA yathecchaM vidheyA / asmAbhistu granthavistarabhayAtprayojanAbhAvAcca na likhitA / 47-48. atha mAtrApatAkAnirmANaprakAramAha, uddiTThA sari aMkA iti / uddiThThA sari aMkA-atra uddiSTapadasyoddiSTAMkaparatvAduddiSTAMkasadRzAnaMkAnekadvitripaMcASTatrayodazAdirUpAnityarthaH thappaha-krameNottarottaraM sthApayata tAn iti zeSaH / vAmAbattevAmAvartena pratilomavidhinA sarvAMtimAMkAvyavahitapUrvAMkamArabhyeti yAvat / lei-gRhItvA, para-parasmin, sarvAMtimAMke, luppaha-lopayata nyUnatAM nayata sarvAMtimeM'ke tadavyavahitapUrvAMkamArabhya pUrvapUrvAMkAH krameNa lopyAH, tatra ekkalope-ekalope, atra ekapadasyaikAMkaparatvAdekAMkalope ityarthaH, ekka guru jANahu-ekaguruM jAnIta / duttiNilope-dvivANAmaMkAnAM lope, duttiNi-dvivAn gurUn jANahu-jAnIta / ekaikapUrvAMkalope ye'kA avaziSyaMte te ekaguruyuktabhedajJApakAH, pUrvAMkadvayalope ye'kA avaziSyate te gurutrayayuktabhedajJApakAH, pUrvAMkatrayalope yevaziSyate gurutrayayuktabhedajJApakA iti nirgalitArthaH / evaM prakAreNa piMgala NAga-piMgalo nAgaH matta patAkA-mAtrApatAkAM gAbai-gAyati kathayatItyarthaH / jo pAvai-yaH prApnoti gurupadezAjjAnAti, so parahi bujhAvaha-sa paraM bodhayati iti yojanA / atra (?) ekatvasaMkhyAviziSTo dvitvasaMkhyAviziSTo ca pUrvAGkaH prathamaM sarvAntimAMke lupyate tadavyavahitapUrvAGkamArabhyate'vaziSTAMkAH krameNAdhodhaH sthApyA iti, yadaMkadvayalope anyo'vaziSyate pUrvaprApto vAM'ka: prApyate tadaMkadvayalopo na kArya iti niyamatrayaM gurupadezAdadhyavaseyam / atha SaTkalapatAkAsvarU(pa)likhanaprakArato vAmadakSiNayoraMgulapaMcakaparimANamUrvAdha RjurekhAdvayamaDhgulamadhikaM vA madhyadeze'taraM visRjya kartavyaM, tato RjurekhayA tatpArzvamelanaM vidheyamevamekaM dIrgha koSThaM vidhAya tatraikAMgulaparimitamaMtaraM tyaktvoddharakhAmArabhyAdhorekhAparyantaM paMca RjurekhAH krameNa datvA koSThaSaTkamuttarottaraM parasparasaMzliSTaM vidheyaM, tatroddiSTAMkasadRzA ekadvitripaMcASTatrayodazeti SaDaMkAH krameNa sthApyAH / tato dvitIyAMkakoSThAdadhoAMgulamitAni parasparasaMzliSTAni paMca koSThakAni kAryANi, tataH paMcamAMkakoSThAdadho'dhastAdRzameva koSThacatuSTayaM kArya, tataH sarvAntimatrayodazAMkamadhye tadabya(va)hitASTAMkalope urvaritaM paMcamAMkaM tatra caturthakoSThe vinyastamevAstIti tadanyatra lekhyamiti saMpradAyaH / tataH sarvAntimatrayodazAMkamadhye kramaprAptapaJcamAMkalope urvaritamaSTamAMkaM paJcamAMkavo(ko)SThAdadhastanakoSThe sthApyaM, tatastatra kramaprAptatRtIyAMkalope urvaritaM dazamAMkamaSTamAMkakoSThAdadhastanakoSThe sthApyaM, tatastatra kramaprAptadvitIyAMkalope urvaritamekAdazAMka dazamAMkakoSThadadhastanakoSThe sthApyaM, tatastatra kramaprAptaikAMkalope urvaritaM dvAdazAMkamekAdazAMkakoSThAdadhastanakoSThe sthApyaM, seyamekAMkalopani:pannapaJcakoSThAtmikA SaTkalamerupaMktitRtIyakoSThasthapaJcamAMkanirdhAritaikaguruyuktatvasvarUpapaJcasvasaMkhyAkAnAM SaTkalagaNabhedAnAM paJcamASTamadazamaikAdazadvAdazetiprAtisvikarUpajJApikA ssttklptaakaapNktiH| tato dvayaMkalope'STamapaJcamAMkayostrayodazAMkamadhye lopa: zUnyazeSatvAnna kArya iti, sarvAntimatrayodazAMkamadhye aSTamatRtIyetyaMkadvayalope urvaritaM dvitIyamaMkaM tadvitIyakoSThe'styeva tatastrayodazamadhye aSTamadvitIyetyaMkadvayalope urvaritaM tRtIyAMkaM dvitIyAMkakoSThAdadhastanakoSThe sthApyaM tatastrayodazamadhye aSTamaiketyaMkadvayalope urvaritaM caturthamakaM tRtIyAMkakoSThAdadhastanakoSThe sthApyaM, tatastrayodazamadhye paJcamatRtIyetyaMkadvayalope prathamaprAptaH paJcamAMko'vaziSyate iti paJcamatRtIyAMkayorlope tyaktvA paJcamadvitIyayorlope avaziSTaH SaSThAMkazcaturthAMkakoSThAdadhastanakoSThe sthApyaH, tatastatra paJcamaiketyaMkadvayalope avaziSTaH saptamo'ka: SaSThAMkakoSThAdadhastanakoSThe sthApyaH, tatastatra paJcamaiketyaMkalope avaziSTaH saptamo'kaH SaSThAMkakoSThAdadhastanakoSThe sthApyaH, tatastatra tRtIyadvitIyetyaMkadvayalope avaziSTo'STamo'ka: prathamaprAptovaziSyate iti tayostatra lopaM tyaktvA tRtIyaikatyaMkadvayalope avaziSTo navamoM'ka: saptamAMkakoSThAdadhastanakoSThe sthApyaH, seyamaMkadvayalopani:pannA SaTkalamerupaMktidvitIyakoSThasthaSaSThAMkanirdhA(ri)tAdviguruyuktatvasvarUpaSaTsaMkhyAkAnAM SaTkalabhedAnAM dvitIyatRtIya ca(turthaSaSThasaptamanavametiprAtisvikarUpajJApikA SaTkoSThAtmikA SaTkalapatAkApaMktiH / evaM tatra prathamatRtIyASTetyaMkatrayalope urvarita eko'kaH, sa ca SaTkalameruprathamakoSThasthaikAMkanirdhAritatrigurayuktatvasvarUpaikatvasaMkhyAkasya SaTkalabhedasya triguruyukto bhedaH prathama iti prAtisvikarUpajJApaka: prakoSThe'styeveti sarvvamanavadyam / 49. athaitAvatsaMkhyAkakalAviziSTaitAvatsaMkhyAkAkSaracaraNe vRtte kati guravaH kati laghava iti kautukAtkenacitpRSTe uttaraprakAramAha, puchaleti / puchala chaMda kalA pRSTacchaMda:kalAyAm, atra kalApadasya kalAsaMkhyAparatvAtpR(STa)cchandaHkalAsaMkhyAyAmityarthaH / yasya gurulaghujijJAsA tatpRSTaM chaMdastasya yA mAtrAsaMkhyA tanmadhye ityarthaH / puchala (aMka) chaMda-pRSTaM chaMdaH, atrApi chaMda:padasya chaMdo'kSarasaMkhyAparatvAtpRSTachaMdo'kSarasaMkhyAmityarthaH / meTAva-hInAM kuru / evaM kari-(evaM) kRtvA evaM kRte satItyarthaH / avasiTThauavaziSTA saMkhyeti zeSaH, kalAsaMkhyA madhyorvaritA saMkhyetyarthaH, guru jANiahu-gurorjJAtavyA, utAva-urvaritA gurusaMkhyAtiriktA vRttAkSarasaMkhyeti yAvat / laghu jANia-laghorjJAtavyA / yathA aSTAdazakalAviziSTaikAdazAkSaracaraNe vRtte guravo laghavazceti pRSTe, aSTAdazarUpakalAsaMkhyAmadhya ekAdazarUpAkSarasaMkhyAlope urvaritA saptasaMkhyA, sA gurusaMkhyA jJeyA / ekAdazAkSaramadhye yadi sapta guruvastadorvaritA catuSTayasaMkhyA, laghorjJAtavyA, evaM caitAdRzacaraNe vRtte sapta guruzcatvAro laghava ityuttaraM deyamidaM ca vRttmiNdrvjraakhymevmnytraapyuuhym| Page #310 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pariziSTa (3) 50. ayaikAkSaramArabhya SaDviMzatyakSaraparyaMtasamastavarNavRttapiMDIbhUtasaMkhyAmAha chabbIseti / SaDviMzatiH saptazatAni tathA saptadazasahasrANi dvicatvAriMzallakSANi trayodazakoTyaH, evaM samagrANi ekAkSarAdiSaDviMzatyakSaraparyantAnItyarthaH varNavRttAni bhavantIti zeSaH / mAtrAvRttAnAmasaMkhyAtatvAttatsaMkhyA noktA, varNavRttAnAM pratyekasaMkhyA graMthavistarabhayAdanatiprayojanatvAccAsmAbhiratra noktA / 51. atha purastAdvakSyamANAnAM gAhUprabhRtisaptamAtrAcchandasAM sAmAnyatazcaraNacatuSTayasamucitAM saMkhyAM raDDAvRttenoddizati, hoi gAhU iti / gAhUnAmake chaMdasItyarthaH matta cauaNa- mAtrAzcatuH paMcAzat, hoi-bhavaMti, taha gAhAi sattAvaNai - tathA gAthAyAM saptapaMcAzat mAtrA: bhavatIti pUrvAnuSaMgaH, tehi - tAM gAthAM pallaTTi - parAvartya, gAthAyAH pUrvArddham uttarArddhaM kRtvA uttarArddhaM (ca pUrvArddha) kRtvetyarthaH, viggAhavigAthA, kaMjjiai-kriyate / atra tehi ityekAro hrasvo bodhyaH eo suddhA a baNNa miliA bi lahU ityuktatvAt / uggAhau-- udgAthA chaTTikalA SaSTikalA SaSTiH kalA mAtrA yasyAH setyarthaH, gAhiNia - gAhinyAM, bAsaTThi - dviSaSTi, mattaha- mAtrA: karu-kuru, taha vi palaTTi - tadviparItAyAM tasyAM gAhinyAH viparItAyAmityarthaH siMhiNI- siMhinyAM, be aggala-dvayadhikA, saTThi - SaSTiH mAtrA ityanuSaMgaH, hoi - bhavanti, atra ho ityokAraH pUrvoktadizA hrasvo bodhyaH / atra kvacit taha gAhAi satrA (ttA) baNI iti, taha viggAha palaTTi kijjai iti ca pAThaH, sa raDDAlakSaNaviruddhatvAdupekSyaH / khaMdha - skaMdhake, matta cau (cau) saTThi - mAtrAH catuH paSTirbhavaMtItyanuSaMga: / etAni sattarUa - saptarUpakANi chandAMsi, aNNoSNaguNa- anyonyaguNAni, anyonyaM guNAH SaSThajagaNanalaghvekalaghupAdAMtagurvAdayo yeSAM tAdRzAnItyarthaH, bhavantItyanuSaMgaH, iti yojanA | 285 52. atha gAhUprabhRtisaptacchaMdaH su sAmAnyato mAtrA uddizya vizeSastAni lilakSayiSuH prathamaM gAhUM lakSayati puvvaddhe iti / yatra puvvaddhe uttaddhe pUrvAddhe uttarArddhe, paamajjhe-pAdayormadhye pUrvAddhe prathamadvitIyapAdayormadhye, uttarArddhe tRtIyacaturthayoH pAdayormadhye ityarthaH / sattaggala - saptAdhikAH, matta bIsAIM - mAtrA: viMzatiH, saptaviMzatirmAtrA ityarthaH patatIti zeSa: chaThThamagaNaH - SaSTho gaNaH, meruvba jualAImero yugalaM, merurlaghusthayugalamityarthaH / pUrvArddha uttarArddhe ca pratyekaM gurvantAH saptagaNAH sthApyAstatra SaSThasthAne eko laghvAtmako gaNaH . sthApyaH, anyatra caturmAtrika ityarthaH evaM ca SaNNAM caturmAtrikagaNAnAM caturviMzatirmAtrA ekA ca mAtrA SaSThasthAnasthalaghormAtrAdvayaM cAMtasthagurorevamatra saptaviMzatimAtrAH pUrvArddha uttarArddhe ca pratyekaM pataMti tadgAhUnAmakaM chaMda iti nirgalitArthaH / 53. gAhUmudAhati, caMdo iti / caMdra: caMdanaM hAro muktAdAma, ete tAvat rUpaM svakAMti prakAzayaMti / caMDezvaravarakIrttiH jAvayAvat, appaM- AtmAnaM svaM na (Na) NiaMsei-na nidarzati prakaTayati / 54. atha gAthAM lakSayati paDhamamiti / atra paDhamaM - prathamamAdyacaraNaM ityarthaH bAraha mattA- dvAdazamAtrA: pataMtIti zeSaH, yA cabIe dvitIye caraNe ityarthaH, aTThArahahiM - aSTAdazabhiH mAtrAbhiriti zeSaH, saMjuttA-saMyuktA / yasyAzca jaha paDhamaM taha tIaM-yathA prathamastathA tRtIyaH caraNa iti zeSaH, dvAdazamAtrAyukta ityarthaH yA ca caturthe caraNe iti zeSaH dahapaMcabihUsiA - paMcadazabhirmAtrAbhiriti zeSa: vibhUSitA sA gAhA gAthAnAmakaM chaMda ityarthaH / 55. gAthAmudAharati jeNeti / yena (jeNa) viNA Na jivijjai-yena vinA na jIvyate saH kaAvarAhovi - kRtAparAdhopi, aNuNijjai-anunIyate / enamevArthamarthAMtaranyAsena draDhayati patte vIti / patte vi-prApte'pi NaaraDAhe-nagaradAhe, aggI - agniH, kassa Na ballaho - kasya na vallabha iti bhaNa-vada, api tu sarvasyApi vallabha ityarthaH / mAnavartI kAMcinnAyikAM prati sakhIvAkyametat / ayaM ca vakSyamANabhedeSu cUrNAnAmako dazamo bheda iti bodhyam / 56. atha gAthAyAM mAtrAniyamamuktvA gaNaniyamamAha satteti / gAhe-gAthAyAM, sattagaNA dIhaMtA-saptagaNA: dIrghAtAH dIrgho gurustadaMtAH bhavaMti / atra vizeSaparopi dIrghazabdaH sAmAnyaguruparo jJeyaH evaM ca pUrvArddha uttarArdhe ca gurvvatAzcaturmAtrikAH saptagaNAH karttavyA ityarthaH, iha ityagretanasyAnukarSaH, iha gAthAyAM chaThTha-SaSThaH gaNaH, jo Na lahu-jo jagaNaH gurumadhyaH, nalaghu laghuyukto nagaNo vA bhavati, kartavyeSu gurvvatasaptagaNeSu SaSTho jagaNazcatuSkalaH (1) nagaNo vA deya ityarthaH / Neha jo visame-iha gAthAyAM viSame (prathame ) tRtIye paMcame saptame ca sthAna ityarthaH yo (jo ) jagaNo gurumadhyo na patatItyarthaH taha - tathA, bia arddha-dvitIyArddhe chaTuM lahuaM biANehu-SaSThaM gaNaM laghukam ekalaghurayaM vijAnIta, evaM ca pUrvaM nalaghujagaNayoranyataradAnaM pUrvArddhAbhiprAyeNeti pratIyate, tathA ca madhyalaghu (guruH) gaNa: laghusaMyukto nagaNastrilaghvAtmako vA lagaNaH pUrvAddhe SaSThe vidheyaH, uttarArddhe ca ekalaghvAtmaka eva SaSTho gaNo vidheya iti bhAvaH / 57. atha gAthAyAM varttamAnaSaDviMzatividhAyAM samuditamAtrAniyamamAha, savbAe iti / puvvaddhammi a tIsA - pUrvAddhe triMzat parArddhe uttarArddhe ityarthaH sattAIsA - saptaviMzatiH / evaM prakareNa savvAe gAhAe - sarvasyAM gAthAyAM sattAvaNNAi- saptapaMcAzat mattAImAtrA: hoMti bhavaMtItyarthaH / pUrvArddhe SaSThe caturmAtrikasya jagaNasya laghuyuktanagaNasya vA dAnAtriMzanmAtrA: pataMti, uttarArddhe ca SaSThasthAne ekalaghvAtmakasyaiva gaNasya dAnAttadapekSAyA mAtrAtrayaM nyUnaM bhavaMtIti saptaviMzatimAtrA: pataMtItyarthaH / For Private Personal Use Only Page #311 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prAkRtapaiMgalam 286 58. athAnupadameva vakSyamANeSu prathamaM bhedaM lakSmInAmakaM lakSayati sattAiseti / jassammi-yasyAM, sallA-zlAghyAH sattAisA hArA:-saptaviMzatirdIrghA: gurava ityarthaH, tiNNi rehAI-tisro rekhA laghavazcetyarthaH, pataMtIti zeSaH, sA gAhANaM-gAthAnAM madhye, AA, AdyA prathameti yAvat, tIsakkharAtriMzadakSarA, lacchI-lakSmI, gAhA-gAthA, sA lakSmInAmnI gAthetyarthaH / ayamarthaH-pUrvaM gAthAyAH prathamacaraNe dvAdazamAtrAdAnamuktaM, tAsAM ca SaDguravo bhavaMti, dvitIyacaraNe aSTAdazamAtrAdAnamuktaM, tatra SaSThasthAnapatitajagaNAdyaMtasthalaghudvayavarjanAttAsAmaSTau guravo bhavaMtIti pUrvArddha caturdaza guravaH, evaM tRtIye'pi caraNe dvAdazamAtrAdAnasyoktatvAttAsAM SaDguravaH caturthe ca paMcadazamAtrA dAnasyoktatvAttatra SaSThasthAnapatitaikalaghvAtmakagaNavarjanAttAsAM sapta guravaH, iti uttarArddha trayodaza guravaH, evaM pUrvArdottarArddhayossaMkalane saptaviMzatirguravaH pUrvArddhajagaNAdyaMtasthau dvau laghU, uttarArddhaM ca SaSThasthaikalaghurevaM trayo laghavazceti triMzadakSarANi yatra pataMti sA lakSmInAmno gAthetyarthaH / 59. atha lakSmInAmnI gAthAM stauti tIseti / vikhkhAA-vikhyAtA, hAsai-hasati, vaMka-vakra, gururityarthaH / ekaikasya gurorhAsena laghudvayavRddhirboddhavyA, anyathA (sapta)paMcAzanmAtrANAM naiyatyaM na syAt / tAsAM karoti nAmAni ekaikagurohrAse laghudvaya(yu)ktasya ca vRddhau ye bhedAsteSAM nAmAni karotItyarthaH / 60, 61. lacchIti / kramAnurodhAtpunarupAttaM / khamaA-kSamA, dehI-devI, rAI-rAtriH, cuNNA-cUrNA, mahAmArI / manoramA vizvAsitA / zobhA / tena SaDviMzatinAmAni, bhedAnAmapi tAvanmAtratvAt / tathAhi, saptaviMzatireva gAhAyAM guravo na tvadhikAH, tatrAMtimau niyatau evaM cAvaziSTapaJcaviMzatiguruNAM bhidyamAnAnAM paJcaviMzati bhedAH, ekazcasarvaguruka iti SaDviMzatireva bhedAH / etena pAdAMtyasya mAtrApUraNanirvAhAya gurutvApAdane'pi vastugatyA laghutvAdaSTAviMzatirbhedAH ityanusaMdhAya mAninI ramA vizvA vasiteti aSTAviMzatinAmAni vadantaH parAstAH / atha prathamo bhedo jagaNamevAvalaMbya tato dvitIyAdayazcaturvizatirbhedAH SaSThe jagaNanaladhvAtmakagaNAnyataradAnamavalaMbya bodhyAH, aMtastu SaSThe nalaghubhedAvalaMbyeti hRdayam / yattu mANI rAmetI nAmadvayaM vidhAya ekagurupaJcapaMcAzallaghvAtmaka: saptaviMzatitamo bhedaH kaizcitsvIkRtastadanavadhAnAt / tathAhi yadi SaSThe jagaNo dIyate tadA jagaNamadhyastha eko guruddaladvayAMtasya ca gurudvayamAvazyakamiti eko gururna saMbhavatyeva. yadi ca SaSThe nalaghvAtmakagaNo dIyate tadApi daladvayAMtasthagurudvayasyAvazyakatvAdeko gururna saMbhavatyeveti / SaDviMzatireva bhedA na saptaviMzatiriti sudhIbhivibhAvanIyam / yadapi mANI rAmetI ekaM nAma vidhAya gAhinIti nAma lekhakapramAdAtpatitamiti, lakSmyAdyAstrigurva(ka)paMcAzallaghvAtmakAMtyAH paJcaviMzatireva bhedA nAma na ca tu SaDviMzatimiti, tadapyanavadhAnanibandhanaM yataH SaSTha nalaghugurUpagaNadAnenAtye cAvazyakagurudvayadAnena nirAbAdhaM sambhavato dvigurutripaJcAzallaghvAtmakasya SaDviMzatitamasya bhedasya tyAgo naucityamAvahatItyalamitivistareNetyasmattAtacaraNopadiSTaH paMthA: sudhIbhivibhAvanIyaH / / 62. atha gAthApaThanaprakAramAha paDhamamiti / atra cIza(bda)stvarthaH, tathAca paDhamaM cI-prathamaM tu, gAhA-gAthA, (haMsapa)haMsapadaM, jAA-yathA maMtharamityarthaH, tathA maMthara iti zeSaH sarvatra yojyaH, bIe-dvitIye caraNe, siMhasya bikkama-siMhasya vikramo yathA, tIe-tRtIye caraNe, gaabaraluliaM-gajavaraluliaM-gajendragamanamityarthaH yathA, cautthae-caturthe caraNe, ahiluliaM-ahilulitaM sarpagativizeSa iti yAvat yathA / 63. atha samasthAne'pi jagaNadAne gAthAyAM guNadoSAvAha-ekke je iti / ekke je kulabaMtI-ekasmin jagaNe sati kulavatI hoi-bhavati gAtheti zeSaH / yathoktaSaSThasthAnasthajagaNamAtreNa samIcInA gAthA bhavatIti, tadatirikto jagaNaH samasthAne'pi na karttavya iti bhAvaH / ve NAakkeNa-dvinAyakAbhyAM dvAbhyAM jagaNAbhyAmiti yAvat, saMgahaNI-saMgRhiNI bhavatIti pUrveNAnvayaH, dvAbhyAM nAyakAbhyAM parasparaM gRhItA kAminI na satAM saMmatA tatheyamapIti, jagaNadvayamatra na deyamI(mi)ti bhAvaH / NAakahInA(NA) raMDA-nAyakena jagaNena hInA rahitA, SaSThe sthAne nalaghuyuktetyarthaH raMDeva raMDetyarthaH, tathA ca yathA nAyakena hInA kAminI na zobhate tatheyamapIti, bahudhA SaSTho jagaNa eva deya iti bhAvaH / vahuNAakkA(kA)-bahunAyakA bahavo nAyakA jagaNA yasyAH sA tAdRzItyarthaH, vezyA hoi-bhavati / tathA ca yathA vezyA satAmanAdaraNIyA tatheyaM, bahavo jagaNA na deyA iti bhAvaH / 64. atha varNabhedena gAthAyA jAtibhedamAha teraheti / teraha lahuAtrayodazalaghukAkSarAkhyA gAthetyarthaH sarvatra yojyaM, bippIviprA bhavatIti zeSaH, eAisehi-ekacatvAriMzadbhirekaviMzadbhirvetyarthaH laghubhiriti zeSaH khattiNI-kSatriyA bhaNitA / sattAIsesaptaviMzatibhilaghubhirbesI-vaizyA bhaNiteti pUrveNAnvayaH, sesA-zeSA, anuktalaghusaMkhyAkA suddiNI hoi-zUdrA bhavatItyarthaH / 65. atha viSamasthAnasthajagaNadoSamAha, jA iti / jA paDhama tIa paMcama sattama ThANe-yA prathame tRtIye paMcame saptame ca sthAne, Na-nanu nizcayeneti yAvat, gurumajjhA-gurumadhyo jagaNastadyukteti yAvat, hoi-bhavati, sA gAhA-gAthA guNarahitA, gubbiNieguviNIva doSaM prakAzayati / tathAca viSame gAthAyAM jagaNo na deya iti bhAvaH / Page #312 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 287 pariziSTa (3) 66. atha vigAthAM lakSayati viggAheti / biggAhA paDhama dale-bigAthAprathamadale pUrvArddha iti yAvat, sattAIsAI mattAIsaptaviMzatirmAtrAH bhavaMtIti zeSaH, pacchimadale-pazcimadale uttarArddha ityarthaH, Na-nanu nizcayenetyarthaH, tIsA-trizanmAtrA bhavaMtIti pUrveNAnvayaH, ia-evaM piMgalena nAgena jaMpia-jalpitam / ayaM bhAvaH / pUrve viparItagAthA vigAthA bhavatItyukte, tathA ca gAthA(yA) uttarArddham eva pUrvArddham agre deyamityuktaM bhavati, ataeva pUrvArddha saptaviMzatirmAtrA uttarArddha triMzanmAtrA uktAH evaM cAtrApi pUrvArddha SaSTho gaNa ekalaghvAtmako deya uttarArddha ca SaSTho gaNo jagaNo nalaghvAtmako vA deyaH, viSame ca jagaNo na deya eveti sudhIbhirbodhyam / 67. vigAthAmudAharati parihareti / NIbasya-nIpasya kadambasya kusumAni pekkhahi-prekSasva / kiM tAvatetyata Aha tujjha kae iti / kharahiao-kaThinahRdayo nirdaya iti yAvat kAmo-kAmaH, dhaNuhi-dhanuSi guDiA guTikAM, yadvAguDiAdhaNUhi ityekaM padaM, tasya vaTikAdhanuH guTikAyuktAM (ktaM) dhanurityarthaH / gulela iti loke; geNhai-gRhNAti, ato mAnaM pariharetyarthaH / 68. udgAthAM lakSayati puvbaddha iti / yatra pu (vba) ddhe uttarddha-pUrvArddha mattA tisatti-mAtrAH triMzat saMbhaNiA-saMbhaNitAH, he tu (su) bhaga ziSya / so-tat piMgala kai dica(Ta)-piMgalakavinA dRSTaM, saTTi mattaMgo-SaSTimAtrAMgaM SaSTimAtrAtmakazarIramityarthaH, uggAho vutto-gugdA (udgA) thAvRttam / gAthApUrvArddhadaladvaye'pi deyamiti bhAvaH / 69. udgAthAmudAharati soUNeti / he sumuhi-sumukhi / jassa NAmaM yasya nAma soUNa-zrutvA aMsU-kartRbhUtAni NaaNAInayane karmaNI ruMdhei-ruMdhati, atastasya ceipaiNo-cedipate: muhaM-mukhaM jahicchaM-yathecchaM kahaM-kathaM, pekhkhAmi-pazyAmi iti tvaM bhaNakathaya / 70 atha gAhinI siMhinI lakSayati puvva iti / muddhiNi-he mugdhe yatra puvbaddhe tIsa mattA-pUrvArddha triMzanmAtrA bhavatIti zeSaH, uttaddhe battIsA-uttarArddha dvAtriMzanmAtrA bhavaMtIti pUrveNA(nva)yaH sa gAhiNi-gAhiNI (nI)ti piMgala pabhaNei-piMgalaH prabhaNati tvaM muNehi-jAnIhi, atra tAmiti zeSaH / tathA ca tAM gAhinI bibarIa-parAvartya viparItAM kRtveti yAvad siMhiNI-siMhinI satyaM nissaMzayaM bhaNa-kathaya / ayaM bhAvaH, pUrva sAmAnyato gAhinyAM dviSaSTimAtrA UktAstatra pUrvArddha kiyatya uttarArddha kiyatya iti ziSyajijJAsAyAM pUrvaM pUrvArddha triMzanmAtrA uttarArddha dvAtriMzanmAtrA ityuktamevaM ca pUrvArddha gAthAyA ivAsyA api kartavyA uttarArddha dvAtriMzanmAtrayA uktatvAtatra SaSThaM jagaNaM kRtvA caturmAtrikA aSTau gaNA vakSyamANaskaMdhakavatkarttavyA iti gaahiniivyvsthaa| siMhinyAM ca SaSThaM jagaNaM datvASTau caturmAtrikA gaNAH pUrvArddha deyA uttarArddha ca gAthAprathamadalavadvidheyamiti nirNaya iti sudhIbhidhyeyam / 71. tatra gAhinImudAharati muMcahIti / he suMdari pAaM-pAdaM muMcahi-suMca he sumukhi hasiUNa-hasitvA me-mahyaM mama vA khaggaM-khaDgaM appahi-apheya, mecchasarIraM-mlecchazarIraM, kappia-karttayitvA hammIro-hammIraH tuha-tava vaaNAi-vadanaM pekkhai-prekSate / yuddhArthaM saMnaddhasya hammIrasya khaDgAnayanArthamAgatavataH pratirodhaM kurvANAM kAMtAM pratyetadvAkyam, evaM ca mlecchAnnirjitya mayA akSatenaiva jhaTityAgatya bhavatyA darzanaM vidheyam, mlecchato vaMdIbhItirmama vA saMgrAme maraNazaMkA na vidheyeti bhAvaH / / 72. atha siMhinImudAharati barisaIti / NIsaMka-nizzaMka: jaggaMto-jAgrat mahAjAgarUka ityarthaH, sAhasaMko-sAhasAMko vikramAdityaH, kaNa (a) ha biTThi-kanakasya vRSTiM barisai-varSati, athaca diANiaM-ahorAtraM, bhuvane jagati tappai-tapati, ata: idaM-iMdraM ca sUrabiMbaM-sUyabiMbaM ca, Nidai-niMdati / iMdro jalaM varSati mahAtApasebhyaH sAzaMkazca, sUryazca divaiva tapatyajAgarUkazca, ayaM tu kanakaM varSati nizzaMkazca, sarvadA ca tapati jAgarUkazceti tau niMdatIti bhAvaH / 73. atha skaMdhakaM lakSayati caumatteti / puvbaddhe uttaddhe bi-pUrvAddhe uttarAddhe'pi, samaruA-samarUpAH samaM SaSThajagaNaM tadrUpaM yeSAM tAdRzA ityarthaH / yattu samaM SaSThajagaNanalaghvanyataratkamiti tanna, atra nalaghudAnAsaMbhavAt / idaM cAnupadameva vyaktIbhaviSyati / caumattA aTTha gaNA-caturmAtrikA aSTau gaNAH hoMti-bhavaMti, tat bahusaMbheA-bahusaMbhedakaM bahavo vakSyamANAH saptaviMzatividhabhedA yasya tattAdRzaM khaMdhahA (A)-skaMdhakaM biANahu-bijAnIta iti piMgala pabhaNei-piMgalaH prabhaNati, muddhi-he mugdhe / atra uttaddha iti takAra: saMyuktaparo'pi laghurbodhyaH, katthabi saMjuttaparo ityukteH anyathAtra SaSThe paMcamAtrApatyA jagaNAsaMbhavAllakSaNaM na saMgacchate, etattatvaM punarbhedaprakArAvasare'nupadameva vivecayiSyAmaH / 74. skaMdhakamudAharati jaM jamiti / haNuA-hanumAn, rabirahacakkaparidhasANasahaM-ravirathacakraparigharSaNasahaM jaM jaM-yaM yaM giriparvataM, ANei-Anayati, taM taM Nalo-nalaH vAmakarasthaMbhiaM-vAmakarottaMbhitaM, lIlAi-lIlayA anAyAsena, samudde-samudre, raeiracayati / / 75. atha puraH saptaviMzatibhedAnayanaprakAraM vivakSuH raDDAvRttena prathamaM tAvannAmAni saMkhyAM cAha / naMda iti / naMda: 1-bhadraH 2-zeSaH 3-saraMga-sAraMgaH 4-zivaH 5-brahmA 6-vAraNaH 7-varuNaH 8-NIlai-nIlaH 9-maNaNatalaMka-madanatADaMka: 10-zekharaH Page #313 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prAkRtapaiMgalam 288 11-zara: 12-gaganaM 13-zarabhaH 14-vimati: 15-kSIraM 16-nagaraM 17-nara: 18-snigdhaH 19-snehalaH 20-madakalaH 21lolaH 22-zuddhaH 23-sariH 24-kumbhaH 25-kalaza: 26-zazI 27-iti hi zarabhazeSazazadharAH prAkRtavayaH khaMdhANa-skandhake, sattAisa-saptaviMzatiH NAma-nAmAni, muNaha-jAnIta // kvacittu NAma ityatra jANa iti pAThastatra vijJeya ityarthastadA nAmadvaividhyaM parihAryam / atra kvacidaTThAisa khaMdhANa itti pAThaH, sa tu lekhakapramAdAjjAtaH, etadanurodhena ca manaMda(madana)stATaMka iti nAmadvayaM vidhAya trigurvaSTapaMcAzallaghvAtmakamaSTAviMzatibhedaM vadaMti, tadapi bhramavilasitaM, ka(ta)sya gAthAbhedatvAdatrApi SaSTho jagaNo daladvaye deyaH, ante ca gurureva sthApya iti ekaiko guruH (ja)gaNasya ekaikazcAtya iti militvA pratibhedaM daladvaye gurucatuSTayamAvazyakam, evaM ca triMzadguravazcatvAro laghavazca yatra pataMti sa Adyo bhedaH, catvAro guravaH SaTpaMcAzallaghavazca yatra pataMti sa caramo bheda iti trigurUNAmasaMbhavAt saptaviMzatireva bhedA na tvaSTAviMzatiriti, tAMzca bhedAnanupadameva spaSTIkariSyAmaH / caitasya gAthAbhedatve uttarArdhe SaSTho gaNa ekaladhvAtmaka eva syAditi vAcyam, udgAthAvadatrApi SaSThe jagaNasthApane bAdhakAmAvAt / nanu tathApi tadvadatrApi SaSTho gaNo nalaghvAtmaka eva syAditi pAdAMtasthaguruyugasyaivA(va)zyakatvaM na tu jagaNAMtargatasyeti pratibhedaM kathaM gurucatuSTayasyAvazyakatvamiti cettanna, dviguruSaSTilaghvAtmakaikonatriMzattamabhedApatte-nalaghudAnasya sarvathA niSedhAt / ataeva gAthAmadhyoditasaptagaNadAnaniyamAdatra tadbhage'pi yathA nApI (pi)vizeSatvahAnistathAMtimagurudvayasyaivAvazyakatvaM na pAdAMtasyasya, tathA ca trigurusatve'pi tathAvidhagurudvayavattvasyAbAdhAnna trigurvaSTapaJcAzalladhvAtmake bhede kiMcidbAdha(ka)mastItyapAstaM dviguruSaSTi(la)ghvAtmakabhedApatteH urvari(ta)tvAt / kiM ca gAhinIsiMhinyoruttarArddhapUrvArdhayorivAtrApi gurvantasaptagaNaniyamabhaMgenA(ne)yaM vizeSatvahAnirbhavati bhavati ca daladvayAMtasya gurudvayaniyamabhaMge sarvatra udgAthAdau daladvayAMtasyagurudvayaniyamadarzanAt, evaM caitasyAvazyakatve trigurvaSTapaJcAzallaghvAtmako bheda: khapuSpakalpa eveti, na ca tathApi, daladvayepi SaSTho jagaNa eva na deyaH kintu ekatra jagaNaH paratra nalaghuH evaM jagaNastha eko guruH pAdAntasthaM gurudvayamiti pratibhedaM gurutrayamAvazyakamityaM ca yatra SaDlaghavaH ekonatriMzadguravazca pataMti sa Adyo bhedaH, yatra ca trayo guravoSTapaMcAzallaghavazca pataMti so'timazcediti tathAvidhe bhede na kiM(ci)bAdhakamastyasti ca tathAvidham iti vAcyam, caulahu katthabIti virodhAt, udAharaNe ca daladvayepi jagaNasyaiva darzanAt, pUrvaM samarUpAzcaturmAtrikA aSTau gaNA deyA iti lakSaNoktavirodhazca, yataH samarUpatvaM teSAM tadaiva nirvahati yadi pUrvArddha yo gaNaH SaSThaH uttarArddhapi sa eva syAditi, pUrvoktabhedApatyA caikatra tadAvazyakatve paratrApi tasyaivocitatvAt dIyatAM vA SaSThe jagaNaH aparatra caturlaghuH (laghava) kriyatAM cAnenaiva prakAreNa bhedAstathApi bhavaduktarItyA prastArakriyayA trigurvaSTapaMcAzallaghvAtmako bheda: saptaviMzatitama evAyAti na tvaSTAviMzatitama ityasmattAtacaraNairupadiSTaH paMthAssudhIbhirvibhAvanIyaH / 76. atha saptaviMzatibhedAnadA(ya)naprakAraM dohAvRttenAha / cau lahu katthabIti / sahi-sakhi, jahi-yatra, cau lahu-catvAraH laghavaH, katthabi-kutrApi, pasara-prasaraMti so NaMdau jANa-taM naMdaM jAnIhi, yadi guru TuTTai gurustuTati hRsatItyarthaH, bibi lahu baDhaidvau laghU vRddhi prApnuta ityarthaH, tadA taM taM NAma biANa-tattat bhadrAdikaM nAma jAnIhi / ayamarthaH-pUrvoktaprakAreNa daladvaye SaSThaM jagaNameva datvA caturmAtrikA aSTau gaNAH pratidalaM vidheyAH, evaM ca gAthAvadatrApi prathamacaraNe dvAdazamAtrA: sthApyAstAsAM SaDguravaH, dvitIyacaraNe paMcacaturmAtrikANAM satvAtteSAM viMzatirmAtrAstAsAM ca SaSThajagaNAdyaMtargatalaghudvayaM vihAya navaguravo bhavanti, tadevaM prathamadale paMcadazaguravo dvau laghU, evaM dvitIyadale'pi, tathAca dvayordalayomilitvA yatra triMzadguruH SaSThajaga(Na) dvayAMtargatAzcatvAro laghavaH pataMti, sa naMdaH prathamabhedaH, yadi ca triMzadguruSu ekaikaguruhrAsena tatsamAnamAtrAkaM laghudvayaM varddhate tadA bhadrAdayo bhedA bhavanti, te ca pradarzyate likhitvA / 77. atha naMdAkhyaM skandhakabhedamudAharati caMdeti / caMdA-caMdraH, kuMdA-kundaH, kAsA-kAsaH, hArA-hAro muktAdAma, hIrAhIrakaM, tiloaNA-trilocanaH karpUragaura iti yAvat, kelAsA-kailAsaH parvataH ityAdInIti zeSaH jettA jettA settA-yAvaMti (yAvaMti) zvetAni, tettA-tAvaMti, he kAsIsa-kAzIpate divodAsa, te tava kittI-kIrtyA jiNNiA jijA(tA) ni, etebhyopi tvadIyA kItiratidhavaleti bhAvaH / 78. atha dvipathAM lakSayati teraheti / paDhamapAde, teraha mattA-trayodaza mAtrAH, deha-dehi, idaM ca kriyApadaM sarvatrAnveti, punaH dvitIyacaraNe ityarthaH, teraha-trayodaza mAtrA dehIti pUrveNAnvayaH, caturthacaraNe iti zeSaH eAraha-ekAdaza mAtrA dehIti tainaivAnvayaH, ehaetad dohA lakkhaNa-dvipathAlakSaNam // 79. dvipathAmudAharati suraaru iti / surataruH kalpavRkSa ityarthaH, surahI-surabhiH kAmadhenurityarttaH, parasamaNi-sparzamaNiH, ete iti zeSaH vIresa samANa-vIrezasadRzA nahi / tatra hetumAha o vakkala iti / o-saH suratarurityarthaH vakkala o kaThiNataNuvalkalaH valkalamaya iti yAvat atha ca kaThinatanuH o pasu-sA surabhiH pazuH vivekarahitA / o pAsANa-sa sparzamaNiH pASANa: jaDa iti bhAvaH, vIrezvarastu mRducitaH vivekI mahAbuddhiriti tebhyo vilakSaNa iti bhAvaH / / 80. athaitadbhedAn raDDAvRttenAha bhamaru itiH-bhramaraH 1-bhrAmaraH 2-zarabhaH 3-sarabANa-zyenaH 4-maMDUkaH 5-markaTa: 6 Page #314 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 289 pariziSTa (3) karabhaH 7-nara: 8-marAlaH 9-madakalaH 10-payodharaH 11-bala: 12-vAnaraH 13-trikala: 14-kacchapaH 15-matsyaH 16sadUla-zArdUla: 17-ahIbas-ahivaraH 18-vyAghraH 19-virAlaH 20-zunaka: 21-taha-tathA uMduraH 22-sarpaH 23-iti, yadA guru TuTTai-gurutruTati hasatItyarthaH, be lahu-dvau baDhai-varddhate, tadA taM taM-tattat bhramarAdikaM NAma-nAma, bijANa-vijAnIhi pamANa-pramANaM nizcitamityartha / 81. athainameva prastAraprakAraM dohAvRttena vizadIkaroti chabbIsa iti / bAita (sa)-dvAviMzatiH, guru-guravaH, cAri-catvAraH, lahu-laghavaH, evaM chavvIsakkhara-SaDviMzatyakSarANi, bhamara ho-bhramare bhavaMti, be lahu baDhai-dvau laghU varddhate, tadA tadbhrAmarAdikaM nAma biAri-vicAraya jAnIhItyarthaH ayamarthaH-pUrvaM dvipathAyAH prathamacaraNe trayodazamAtrANAmuktatvAd tAsAM ca prathamaM SaTkala punazcatuSkala: punastrikalaH sthApya iti uTTavanikAprakArasya vaktavyatvAdekalaghuH prathamacaraNe trikalAMtargata AvazyakaH, anyathA trayodazamAtrANAmasaMbhavApatteH, evaM dvitIyacaraNe ekAdazamAtrANAmuktatvAttAsAM ca prathamaM SaTkalastatazcatuSkalastata ekakalaH sthApya iti uTTavanikAprakArasya vakSyamANatvAttatrApyeko laghurAvazyakaH, evaM tRtI(ya)caturthayorapyekaiko laghurAvazyaka iti laghucatuSTayaM pratibhedamAvazyakamevaM ca prathamacaraNe dvAdazamAtrANAM SaDguravastrayodazamAtrAtmakazcaiko laghurevaM dvitIyacaraNe dazamAtrANAM paJca gurava ekAdazatamamAtrAkazcaiko laghurevaM pUrvadale ekAdaza guravo dvau laghU, evaM trayodazAkSarANi pataMti, evaM paradale'pi iti dvAviMzatiguravazcatvArazca laghavo yatra pataMti(tatra)bhramaraH / atra SaDviMzatyakSarAtmake bhramare ca yadyeko guruyUno bhavati pUrvabhedasya laghucatuSTayenaikIkRtya tatsamAnamAtrAsaMkhyAkaM ca laghudvayaM varddhate, evamekaviMzatirguravaH SaDlaghavaH yatra pataMti, sa bhrAmaraH / evaM pUrvabhedApekSayA uttaratra bhede ekaM guruM nyUnaM kRtvA laghudvayamadhikaM kRtvA te te bhedA vAcyAH, te likhitvA pradarzyate / 82. arthateSu bhedeSu AdyaM bhramaranAmakaM bhedamudAharati jA addhaGga iti / jA addhaGge pavvaI-yasyArddhAGga pArvatI, sIse gaMgA jAsu-zIrSe gaMgA (yasya) jo-yo, devAnAM vallabhaH, tAsu pAaM-tasya pAdau, baMde-namaskaromi / 83. atha varNabhedena dvipathAyA jAtibhedamAha, (bAraha) lahuA-dvAdazalaghukA dvipatheti zeSaH, vippI-viprA bhavatIti zeSaH, taha bAIsehi-tathA dvAviMzatibhirlaghubhiriti zeSogre'pi yojanIyaH khattiNI bhaNiA-kSatriyA bhaNitA, battIsa-dvAtriMzadbhirlaghubhi: vesIvaizyA hoi-bhavati / jA iarA-yA itarA anuktalaghusaMkhyAkA sA suddiNI hoi-zUdrA bhavati / 84. atha dvipathAyA gaNavizeSapuraskAreNa doSamAha jasseti / jassA-yasyAH dvipathAyAH, paDhamahi-prathame, pAa-pAde, tathA tIe-tRtIye, pAe-pAde, Na-nanu, nizcitaM, jagaNA-madhyagurukA gaNAH dIsaMti-dRzyaMte, sA caMDAlaha ghara rahiA-caNDAlagRhasthitA, dohA-dvipathA doSaM paAsei-prakAzayati / tathA ca dohAprathamatRtIyacaraNayojagaNo na deya iti bhAvaH / 85. atha dvipathAyA uTTavanikAmAha cakkalu iti / Adau chakkalu-SaTkalaH, tataH cakkalu-catuSkalaH, tatazca trikalaH, emapas-ianayA paripATyA bisama-viSame caraNe gaNa iti zeSaH, palaMti-pataMti, sama pAahi-same pAde dvitIye caturthe cetyarthaH / ante SaTkalacatuSkalayorate ityarthaH ekkakalu-ekakalaH patatIti zeSaH, imabhaMti evaM prakAreNa, dohA-dohAM, Thebi-sthApaya / ekkakalu atra eko hrasvaH / ayamarthaH-viSamacaraNayostrayodazamAtrANAM satvAtprathamaM SaTkalamAtrAstata: catuSkalastatatrikala evaM trayodaza mAtrA: sthApyAH, samacaraNayozca prathamaM SaTkalastatazcatuSkalastata ekakala evamekAdaza mAtrA: sthApyA iti / / 86. ata rasikAnAmakaM vRttaM lakSayati / diabaragaNeti / he miaNaaNi-mRganayane, gaagamaNi-gajagamane, diabaragaNa dhari juala-dvijavaragaNasya caturladhuyuktagaNasya yugale sthApaya, puNavia-punarapi ca dvijavarayugalAnaMtaraM cetyarthaH, tialahu paala-trIn laghU prakaTaya, ima bihi-evaM vidhinA chau paaNi-SaTpadeSu pratyekamiti bhAvaH, ea(ha)daha kala-ekAdaza kalAH, bihu-vidhehi viracayetyarthaH, eha(a) rasikA, jima-yathA, raaNi-rajanyAM, susasi-pUrNazcaMdraH, tathA suhai-zobhate / yatra ekAdazamAtrA evaM SaTcaraNAni yasyAH sA rasiketi phalitArthaH / 87. rasikAmudAharati bimuheti / acalaH kazcidrAjA haagaa bala-hayagajabalAni, pariharia-parihatya, raNa-raNe vimukhaH san, calia-calitaH palAyita ityarthaH, kiMca jasa jasu tihuaNa piai-yasya yazaH tribhuvanaM pibati so'pIti zeSaH, malaaNibaimalayanRpatiH, halahalia-halahalitaH, kiMca baraNasi Narabai-vArANasInarapati: divodAsa ityarthaH, lulia-lulitaH parAGmukhIbhUta iti yAvat / ataH tasya rAjJaH sakalopari yazaH sphuritam // 88. arthatasyA nAmAntarakathanapUrvakaM bhedAnayanaprakAramAha AIti / ukkachacha maha-ukkachachAmadhye ukkachachAparaparyAyarasikAmadhye iti yAvat, sAru-sArabhUtA, lohaMgiNi-lohAMginI, Aikavva-AdikAvyaM prathamabheda: kiu-kRtaM / gururvarddhate dvau laghU hasataH, tadA taM taM-tattad vakSyamANaM nAma biAru-vicAraya / atra ukkachacheti rasikAyAH paryAyaH, rasikAtvaM ca sarvabhedAvRtti / tathA ca lakSmItyAdivat lohAMginItvAdi vyApyaM, rasikAtvaM gAthAtvamiva vyApakaM bodhyam / Page #315 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 290 prAkRtapaiMgalam 89. atha nAmAnyAha lohaMgiNIti / lohaMgiNi-lohAMginI, haMsIA-haMsikA, rekhA, tADaMkinI, kaMpinI, gaMbhIrA, kAlI, kAlarudrANI iti ukkacchAyA aSTau bhedA ityarthaH // 90. atha prastArakramamAha lohaMgiNIti / savvalahu-sarvalaghuH sarve SaTpAdasthA SaTSaSTayapi varNA laghavo yasyAM sA ityarthaH, lohAMginI bhavatIti zeSa-jattha-yatra, ekka-ekaH, guru-guruH, hoi-bhavati sA haMsI / evaM yathA yathA varddhate hAra: guruH, tathA tathA yatra yat nAma, tatra tat nAma jJeyamityarthaH / ayaM bhAvaH-yatra SaTSaSTirlaghavaH sA lohAMginI, yatraiko guruzcatuHSaSTilaghavaH sA haMsI, yatra dvau guru dviSaSTilaghavaH sA rekhA, evaM pUrvabhedApekSayA yathA uttaratra bhede eko gururvarddhate, laghudvayaM ca ya(a)vahIyate, tathA bhedA bodhyA:, te ca likhitvA pradarzyate / / atra yadyapi navamAdayo'pyanye trayoviMzatirbhedA: saMbhavati bAdhakAbhAvAttathApi te graMthakRtA noktAH, vastutastu te'pi sudhIbhirUhanIyAH tatra ca triMzadguravaH SaT laghavo yatra bhavaMti so'timo bhedaH, pratica(raNa)mekAdazamAtrANAmuktatvAdekAdazatama eko laghuravazyaM praticaraNamaMte'pekSita iti bodhyam / atra kvacit jattha guru cAri hoi sA haMsIti pAThazca-yatra gurucatuSTayaM bhavati sA haMsI, ekagurumArabhya yAvat gurucatuSTayaM varddhate tAvatparyaMta bhedacatuSTayaM haMsIsaMjJakamityarthaH / atrAyamAzayaH / yatra caraNaSaTke SaTSaSTirlaghavaH pataMti sA lohAMginI, yatraiko guruzcatuHSaSTirlaghava: **** | yatra ca SaD guravazcatuHpaMcAzallaghavaH yatra sapta guravaH dvipaMcAzallaghavaH * * * ete catvAro bhedA rekhAsaMjJakAH 2 / yatra ca nava guravaH aSTacatvAriMzallaghavaH, yatra daza guravaH SaTcatvAriMzallaghavaH, yatra caikAdaza guravaH catuzcatvAriMzallaghavaH, yatra ca dvAdaza guravaH dvicatvAriMzallaghavaH eSAM ca caturNAM tADaMkinI saMjJA 3 / yatra trayodaza guravaH catvAriMzallaghavaH, yatra ca caturdaza guravaH aSTatriMzallaghavaH, yatra ca paMcadaza guravaH SaTtriMzallaghavaH, yatra ca SoDaza guravaH catustriMzallaghavaH, eSAM caturNA kaMpinI saMjJA 4 / yatra saptadaza guravaH dvAtriMzallaghavaH, yatra cASTAdazaguravastrizallaghavaH, yatraikonaviMzatirguravaH aSTAviMzatirlaghavaH, yatra viMzatirguravaH SaDviMzatirguravaH (laghavaH), eSAM caturNAM gaMbhIrA saMjJA 5 / yatraikaviMzatirguravaH catuviMzatirlaghavaH, yatra dvAviMzatirguravo laghavazca, yatra trayoviMzatirguravaH viMzatillaghavaH, yatra ca caturviMzatirguravaH aSTAdaza laghavaH, eSAM caturNAM kAlI saMjJA 6 / yatra paMcaviMzatirguravaH SoDaza laghavaH, yatra SaDviMzatirguravaH caturdaza laghavaH, yatra saptaviMzatirguravaH dvAdaza laghavaH, yatra SaDviM (aSTAviMzatirguravaH daza laghavaH, eSAM caturNA kAlarudrANI saMjJA / atraikaguruvRddhimArabhyAgurucatuSTayavRddhi prathamabhedakaraNAduttarottarabhedAnAmapi tathaiva vidhAnamucitamityaSTau bhedA bodhyAH / atraikonatriMzadgurvaSTalaghuyukta:triMzadguruSaDlaghuyuktazcaitadbhedadvayam anyadapi saMbhavati bAdhakAbhAvAt, granthakRtA tannoktaM, vastutastu tadapi bodhyam / athavA etadapi bhedadvayaM kAlarudrANI madhye pAtanIyam, evaM ca kAlarudrANyAM, SaDbhedA bodhyAH / athavA yatra catvAro guravaH aSTapaMcAzallaghavaH sA haMsI, yatrASTau guravaH paMcAzallaghavaH sA rekhA, yatra dvAdaza guravaH sA kAlarudrANI, atra prathamaM gurucatuSTayavarddhanAduttaratrApi tasyaiva (va)rddhanamucitamiti lohAMginIsahitA aSTau bhedA bodhyA ityasmattAtacaraNopadiSTaH paMthA nirmatsaraiH sudhIbhirvibhAvanIyaH // 91. atha rolAvRttaM lakSayati paDhama iti / yatra paDhama-prathame caraNe, idaM ca dvitIyAdInAmapyupalakSakaM, guru aMtara jutteaMtarA guruyuktA madhye gurusaMyuktA ityarthaH caubIsa matta-caturvizatirmAtrAH, hohiM-bhavaMti, sesa nAga-zeSanAgaH, piMgalo'bhUta, tenha rolA utte-tena rolA uktA, eggArAhA hArA-ekAdaza hArA dvilaghuyuktA iti zeSaH, trayodazAkSaragaNama(syA)gre vakSyamANatvAt, rolA chaMdorolAcchaMdasi praticaraNamityarthaH, jujjai-yuktA bhavatItyarthaH, ekke ekke-ekaika: gururiti zeSaH, TuTTai-truTati hasatItyarthaH, aNNo aNNo-anyaH anyaH laghurityarthaH, baDhi-varddhate, tathA cAtra praticaraNamekAdaza guravo laghudvayayuktAH pataMti, tatra caikaikaguruhAsena laghudvayavRddhyA dvAdazabhedA bhavantItyarthaH / etallakSaNaniSkarSaH / yathaitasyodAharaNe saMgatistathAnupadameva vivecayiSyAmaH / / 92. rolAmudAharati paabhareti / yadA gaajUha saMjutte-gajayUthasaMyuktaH hamIravIraH, kohe calia-krodhena calitaH, tadA dharaNi-dharaNiH, paabhara daramari-pAdabhareNa dalitA vegadhAvaddhastihayapattiprabhRtisenAsamUhacaraNaghAtena dalitetyarthaH, taraNi raha dhullihi jhaMpia-taraNirathaH dhUlibhiH prayANotthareNubhizchAditaH, kamaThapiTTha Taraparia-ka(ma)ThapRSThamadhastAt gataM, meru maMdara sira kaMpiamerumaMdaraziraH kaMpitaM, mechahake putte-mlecchAnAmapi putraiH, kaTTha-kaSTaM yathA syAttathA, hAkaMda-hAkraMdaH, kieu-kRtaH muchi-muchitaM ca / atra kieu ityekAra: eo suddhA bi ityuktatvAllaghurbodhyaH, anyathA paMcaviMzatimAtrApattiH // 92. athaitadbhedAnayanaprakAraM teSAM ca nAmAni raDDAvRttenAha, kunda karaaleti / jehi-yeSu, eggAraha guru-ekAdaza guravaH, evaMbhUtAni teraha akkha(ra)-trayodazAkSarANi / jaM-yatra, palai-pataMti, trayodazAkSaramadhye ekAdaza cet guravastadorvaritamakSaraddhayaM tallaghurUpamityarthAkSiptaM, tathAca dvilaghuyuktA ekAdazaguravaH evaM praticaraNaM yatra trayodazAkSarANi pataMtItyarthaH, teSu yadi akkhara akkhara akSaramakSaramekaiko gururityarthaH, jaM calai-yatra calati hrasatItyarthaH, tadA kuMdaM, 1, karatalaM 2, meghaH 3, tADaMkaH 4, kAlarudraH, 5, kokilaH 6, kamalaM 7, iMduH 8, zaMbhuH 9, cAmaraM 10, gaNezvaraH 11, sahasrAkSaH 12, iti, taM taM-tattat nAma, kuNehi-kuru iti Page #316 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 291 pariziSTa (3) nAgarAjaH phaNIzvaraH zeSaH piMgalaH, jaMpai-jalpati iti, bhaNia-bhaNitaM pUrvAcAryairiti zeSaH / idamatra tatvam-rolAyAM caturviMzatirmAtrAH praticaraNaM deyA ityAvazyakaM, tatra prakAraddhayena saMbhavati, laghudvayayuktaikAdazagurudAnena, yathecchaM gurulaghudAnena vA / evaM ca pUrva lakSaNadvayaM kRtamiti bodhyaM, tathAhi paDhameti pUrvArddhanaikaM, eggArAhA hArA ityuttarArddhana ca dvitIyaM / tatra yadi yathAkathaMciccaturviMzatirmAtrA aMtarA aMtarA guruyuktAH kiyaMte, tadA rolAvRttaM bhavatIti prathamalakSaNArthaH / yadi ca laghudvayayuktaikAdazagurubhizcaturvizatirmAtrAH kriyante, tadApi rolAvRttaM, bhavatIti dvitIyalakSaNArthaH / tatra paabhara ityudAharaNaM prathamalakSaNAbhiprAyeNa, bhedAnayanaprakArazca dvitIyalakSaNAbhiprAyeNa pradarzitamityavadheyam / evaM ca yatraikAdaza guravaH aMte ca dvau laghU, evaM trayodazAkSarANi caturviMzatirmAtrAzca praticaraNaM pataMti saH kuMdaH, yatra daza guravaH evaM caturdazAkSarANi caturviMzatirmAtrAzca praticaraNaM pataMti saH karatalam, evaM pUrvabhedApekSayA uttaratra bhede ekagurunyUnakriyA laghudvayamekAkSaraM ca varddhate tadA te te bhedA jJeyAH, te likhitvA pradarzyate / yadvA pUrvoktamekameva lakSaNaM, tatra ca kathamaMtarAMtarAguruyogaH karttavya ityapekSAyAmAha eggArAhA hAreti, tathA ca dvilaghuyuktekAdazaguruSu ekaikaguruhrAsena laghudvayavRddhyA aMtarAMtarA guruyogazca karttavya iti bhAvaH / na caivaM satyudAharaNAsaMgatiriti vAcyamavyavahitapUrvokte rasikAnAmake vRtte ivAtrApi bhedakaraNAt / tathAhi yatra caraNacatuSTayapiMDIbhUtAzcatvAriMzadguravaH aSTau laghavaH, yatra ca trayazcatvAriMzadguravo (daza laghavaH), yatra ca dvicatvAriMzadguravo dvAdaza laghavaH, yatra ca ekacatvAriMzadguravazcaturdaza laghavaH, eSAM caturNA kuMdasaMjJA / evaM catvAriMzadguruSoDazalaghukamArabhya saptatriMzadgurudvAviMzatilaghukaparyaMtaM caturNAM karatalasaMjJA 2 / evaM SaTviMzadgurucaturviMzatilaghukamArabhya trayastriMzadgurutriMzallaghuparyaMtaM caturNA meghasaMjJA 3 / evaM dvAtriMzadgurudvAtriMzallaghukamArabhya ekonatriMzadguru-aSTatriMzallaghukaparyaMtaM caturNAM tADaMkasaMjJA 4 / evamaSTAviMzatigurucatvAriMzallaghukamArabhya paMcaviMzatiguruSaTcatvAriMzallaghuparyaMtaM caturNAM kAlarudrasaMjJA 5 / evaM caturviMzatiguruaSTacatvAriMzalaghukamArabhya ekaviMzatigurucatuHpaMcAzallaghukaparyaMtaM caturNA kokilasaMjJA 6 / evaM viMzatiguruSaTpaMcAzallaghukamArabhya saptadazagurudviSaSTilaghukaparyaMta caturNAM kamalasaMjJA 7 / evaM SoDazagurucatuHSaSTilaghukamArabhya trayodazagurusaptatilaghukaparyaMtaM caturNAM iMdusaMjJA 8 / evaM dvAdazagurudvisaptatilaghukamArabhya navaguruaSTasaptatilaghukaparyaMta caturNAM zambhusaMjJA 9 / evamaSTaguruazItilaghukamArabhya paMcaguruSaDazItilaghukaparyaMtaM caturNA cAmarasaMjJA 10 / evaM caturguruaSTAzItilaghukamArabhya ekagurucaturNavatilaghukaparyaMtaM caturNA gaNezvarasaMjJA 11 / evaM sarvalaghuH sahasrAkSaH 12 / itthaM ca bhedAnayanaprakAraH / jehi-yeSu eggArahaguru-ekAdazagurukaH dvau laghU, evaM-bhUtAni jaM-yatra teraha akkhara-trayodazAkSarANi palai-pataMti, itthaM yatra caraNacatuSTaye dvipaMcAzadakSarANi sthApayitveti zeSaH, akSaramakSaraM ekaiko guruH yAvadgurucatuSTayaM hasati tadA kuMdAdi tattannAma kuru iti vyAkhyeyam / evaM dvA(eka)viMzatiguruyuktaM paabharetyudAharaNaM kokilAkhyaSaSThabhedAbhiprAyamiti sarvaM susthamityasmattAtacaraNopadiSTaH paMthAH sudhIbhirvibhAvanIyaH / kazcittu* * *trayodazaguru 1 la(?) kAlarudraH, yathASTau guravo'zItirlaghavaH sa kokilaH, yatra sapta guravo vyazItirlaghavastatkamalaM, yatra SaDguravazcaturazItirlaghavaH sa iMduH, yatra paMca guravaH SaDazItirlaghavastaccAmaraM yatra trayo guravo navatirlaghavaH sa gaNezvaraH, yatra gurudvayaM (dvi) navatirlaghavaH sa sahasrAkSaH, yatraiko guruzcaturNavatirlaghavaH sa zeSanAmA trayodazatamo bhedaH, itthaM bhedAnayanasya granthAdanupalabdheH, yataH praticaraNaM laghudvayayuktaikAdazaguruSu caraNacatuSTayasamuditacatuzcatvAriMzadguruSu vA ekaikaguruhAsena laghudvayavRddhyA bhedAnayanaM granthasvArasyena pratipatteH, na tu trayodazaguruSu svecchayA / itthaM yathAkathaMcit SaNNavatimAtrAmavalaMbya bhedakaraNe viMzatirguravaH SaTpaMcAzallaghavasteSu ekaikaguruhrAsena viMzatirbhedA AyAMti / evaM trizadguravaH (ruSu) SaTtriMzadguruSu vA ekaikaguruhvAsena laghudvayavRddhA bhedAnayanaM granthasvArasyena pratipatteH na tu trayodazagurutriMzadbhedA (1) bhavaMti / evaM yathAkathaMcittAvanmAtrAmAtrapUrakatAvattAvadgurulaghvApAdanena yathAruci tAvattAvadbhedApatterduritvAt, tvaduktarItyAcaturdazamabhedApattirapi durvArA, tatraiko gururAvazyako yena gururAhityena gAthAyA mivAtrApyaniSTamApadyeta udAharaNAsaMgatizca spaSTaiveti vibhAvanIyaM vakSyamANakAvyacchandasazcAsyAyameva bhedaH yatkAvye laghudvayaM jagaNAdyaMtargataM madhye patati, atra tu yathecchamiti // 94. atha gaMdhAnanAmakaM vRttaM lakSayati dahasatta vaNNeti / he suaNA-sujanAH paDhamapaa-prathamapAde dahasatta-saptadaza vaNNavarNAn bhaNaha-bhaNata, taha-tathA bIaMmi-dvitIye'pi, jamaajuacaraNA-yamakayute caraNe, aThArahai-aSTAdazaiva varNAn, bhaNateti pUrveNAnvayaH / erisia bIa dala kuNahu-etAdRzameva bIa dala-dvitIyaM dalam uttarArddhamiti. yAvat kuNahu-kuruta, tRtIyacaraNaM saptadazavarNayuktaM caturthaM cASTAdazavarNayuktamiti yAvat / ia-idaM, paNDiajaNa cittaharo-paMDitajanacittaharaM, gaMdhANa NAma-gaMdhAnanAmakaM vRttaM hoi-bhavati iti piMgalo-piMgalaH bhaNai-bhaNati / / Page #317 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prAkRtapaiMgalam 292 95. atha gaMdhAnakameva dohAvRttena spaSTayati dahasattakkhareti / paDhamacaraNa-prathamacaraNe, gaMdhANa-gaMdhAnasya, dahasattakkharasaptadazAkSarANi saMThavahu-saMsthApayata, bia-dvitIye caraNe, akkhara-akSarANi punaH, aThThArahai-aSTAdazaiva, jamaa dei-yamakaM datvA, biANa-vijAnIhi / atra ca varNaniyama eva na tu mAtrAniyama iti bodhyam / 96. atha gaMdhAnamudAharati kaNNa calante iti / cakkavai-cakravartini kaNNa-karNe calante-calati sati, kumma calaikUrmazcalati, kumma calante-kUrme calati sati, asaraNA-azaraNA kUrmacalanAdadhiSThAnarahiteti bhAvaH, bhuaNa bhaa kAraNA-bhuvanabhayakI puNabi-punarapi mahi calai-mahI calati, mahia calante-mahyAM calantyAM, (mahiharu)-mahIdharaH meruH calatIti pUrveNAnvayaH / sAmAnyavacanamapi mahIdharapadaM vizeSaparaM bodhyam / tehi-yasmin mahIdhare calati sati, suraaNA-suragaNazcalati, mervadhiSThAnatvAt suragaNasyeti bhAvaH eva jeha cakka-yathA cakaM tathA tihuaNA-tribhuvanaM calati / atra jehi iti ekAro laghurvAcyaH (?) / 97. atha catuHpAdikAM lakSayati caupaiA iti / pAehi-pAde ekaikacaraNe ityarthaH, caumattA-caturmAtrikAn, (gaNasattA)gaNAn sapta, saguru karisagurUn kRtvA, guruyuktAn saptacaturmAtrikAn gaNAn vidhAyetyarthaH, evaM tIsa mattA dhari-triMzanmAtrA dhRtvA, caupaiA chandA-catuHpAdikAchandaH, phaNiMdA-phaNIMdraH piMgalaH bhaNai-bhaNati / tatra vizeSamAha cauchandeti idaM vRttaM catuzchandAMsi le kijjai-gRhItvA kriyate, ekka-ekaM chandaH gRhItvA Na kijjai-na kriyate, vRttacatuSTayenaikaM padyaM vidheyaM, na tvekenaiva vRttena / tathAca SoDazacaraNairidaM kartavyaM, na tu caturbhizcaNairiti bhAvaH / evaM cAtreti zeSaH, causaa asia-catuzzatamazItizca mAtrA iti zeSaH, NiruttAniruktAH kathitA ityarthaH, miaNaaNi he mRganayane, ehu bhea-etaM bhedaM, ko jANai-ka: piMgalAtiriktaH jAnAti, ea (u)etacchaMdaH (amia)-amRtatulyamityarthaH, paAsai-prakAzate iti kai-(kaviH) piMgalo bhASate / atra caturmAtrika-sArddhasaptagaNAtmakacaraNaM caturguNIkR(tve)tyarthaH ekazcaraNo vidheyaH, evaM catvArazcaraNA vidheyA iti phalitArthaH / / 98. catuHpAdikAmudAharati jasu sIsahi iti / jasu sIsahi gaMgA-yasya zIrSe gaMgA zobhiteti zeSaH, yazca gori adhaMgAgauryaMAMga: gaurI ardhAMge yasya tAdRza ityarthaH, giva pahiria phaNihArA-grIvAparidhRtaphaNihAraH grIvAyAM paridhRtAH phaNihArA yena tAdRza ityarthaH, kaMThaTThia bIsA-kaMThasthitaviSaH, piMdhaNadIsA-dipiMghana: dik piMdhanamAcchAdanaM yasya sa ityarthaH, saMtAria saMsArA-saMtAritaH saMsAra: yena ca, kiraNAvalikaMdA-kiraNAvalikaMdaH, baMdia-vaMditaH caMdA-caMdraH bhAle dhRta ityarthaH, yasya ca NaaNahi-nayane tRtIye netre aNala phuraMtA-anala: sphurannastIti zeSaH, so-saH bhabANIkaMtA-bhavAnIkAMtaH zivaH, tuhma-yuSmabhyaM saMpaa dijjau-saMpadaM dadyAt, bahu suha kijja-bahu sukhaM kurutAt / atra eka eva caraNa udAhRtaH, etAdRzA anye trayazcaraNAH sudhIbhiH svayamudAharaNIyAH / / 99. atha ghattAnAmakaM vRttaM lakSayati piMgala kai iti / be vi pAa-dvayorapi pAdayoH, tiNNi tiNNi lahu-trI(n trIn) laghUna, aMta dhari-aMte padAMta iti yAvat dhari-dhRtvA, caumatta satta gaNa-caturmAtrikAn sapta gaNAn bhaNa-kathaya, evaM bAsaTTi mattadviSaSTirmAtrAH kari-kRtvA, chaMda ukiTTau-chaMdassUtkRSTAM, piMgala kai TThiu-(piMgalakavi) dRSTAM, ghatta-ghattAM jAnIhIti zeSaH / ayamarthaH-ghattA dvipadI, tatra caturmAtrikasaptagaNAnaMtaraM laghutrayaM pratyeka vidheyamiti / 100. atha ghattAyAM yatiniyamamAha paDhamamiti / (paDhama)-prathama, daha bIsAmo-dazasu mAtrAsu vizrAmaH, bIe-dvitIye sthAne aThThAi mattAi-aSTasu mAtrAsu vizrAma iti pUrveNAnvayaH, tIe-tRtIye teraha-trayodazasu mAtrAsu, viraI-viratiH, evaM ghattA-ghattAyAM mattAi bAsaThThi-mAtrAH dviSaSTiH bhavaMtIti zeSaH / yatikatha(na)krameNaikatriMzanmAtrA labhyaMte, tAzca dvayordalayoH pratyekaM deyA iti saMbhUya dviSaSTimAtrikA ghattA bhavatIti bhAvaH // 101. atha ghattAmudAharati raNadakkheti / yena raNadakkha-raNadakSaH saMgrAmakuzala iti yAvat, dakkha-dakSaH, hanu(Nu)-hataH, yena ca kusumadhaNu-kusumadhanvA kaMdarpaH jiNNu-jitaH, yazca aMdhaa gaMdha viNAsakaru-adhagaMdhavinAzakaraH, giriNAari addhaMga dharugirinAgaryamA'gadhara: girinAgarI pArvatI arddhAge dharati yastAdRza ityarthaH, asurabhaaMkaru-asurabhayaMkaraH, sa zaMkaraH rakkhau-rakSatu mAmiti zepaH / 102. atha ghattAnaMdaM lakSayati so ghattaha kuleti / yatra prathamaM eAraha-bIsAma-ekAdazasu mAtrASviti zeSaH, agre'pi yojanIyaH, bIsAma-vizrAmaH, puNavi-punarapi dvitIye tRtIye ca sthAne ityarthaH, satta teraha-saptasu mAtrAsu trayodazasu mAtrAsu ca, viraiviratirbhavatIti zeSaH, (so-) tat ghattahakulasAra(ru)-ghattAnAmakaM yavRttaM tajjAti zreSThamityarthaH, NaMdau NAma-naMdanAmakaM vRttaM viddhi iti zeSaH / iti kitti apAra-apAra kIrtirnAgarAjaH piMgalaH kahai-kathayati / 103. atha ghattAnaMdagaNaniyamamAha chakkalu iti / Aihi-Adau chakkalu-SaTkalaM gaNaM, saMThabahu-saMsthApayata, tatazca tiNNi Page #318 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 293 pariziSTa (3) caukkala-trIn catuSkalAn dehu-dadata, tatazca paMcakkala-paMcakala, caukala juala-catuSkalayugalaM ca dadateti pUrveNAnvayaH, evaM ghattAnaMda muNaha-jAnIdhvaM / ghattAghattAnaMdayozca vizrAmamAtrakRta eva bheda iti atrApi laghutrayamaMte deyamiti bodhyam // 104. atha ghattAnaMdamudAharati, yo baMdia iti / jo-yaH, siragaMga-zirogaMgayA zira:sthitayA gaMgayA ityarthaH, baMdia-baMditaH namaskRta ityarthaH / athavA yena zirasi gaMgA vaMditeti / yena aNaMga-kAmaH haNia-hataH, yazca addhaMgahi-ardhAMge parikara dharaNuparikara kalatraM dhRtavAn, so-saH, joIjaNa mitta-yogijanamitraM, saMkAharu-zaMkAharaH, saMkara caraNu zaMkaracaraNaH, vo (duritta-) duritaM hara-haratu // 105. atha SaTpadanAmakavRttaM lakSayati / chappaa chaMda iti / he chailla-chaillAH vidagdhAH, akkharasaMjuttau-akSarasaMyuktaM vakSyamANaprakAreNa vyazItyAdivarNayuktamiti yAvat, chappaa chaMda-SaTpadaM chaMdaH suNaa-zRNuta / tatra yatiniyamapUrvakaM gaNaniyamamAha, eArahetyAdinA / tatra birai-viratiH, eAraha-ekAdazasu mAtrAsu bhavatIti zeSaH, ta puNu-tataH punaH NimbhaMtau-nirdhAMtaM yathA syAttathA teraha-trayodazasu mAtrAsu viratirbhavatIti pUrveNAnvayaH, tathA ca caraNe caturvizatirmAtrA: bhavantIti bhAvaH, paDhama-prathame ca caraNe idaM copalakSaNaM, dvitIye tRtIye caturthe'pi bodhyaM, be mattA dhari-dve mAtre dhRtvA saMsthApyetyarthaH, majhjhaThia-madhyesthitA madhye prathamasthamAtrAdvayAMtasthadvilaghvoraMtarAle sthitA ityarthaH, paMca cau caukala-catuzcatu:kalAzcatasraH catastraH kalA mAtrA yeSu tAdRzAzcaturmAtrikA iti yAvat gaNa-gaNAH kijjai-kriyaMte, ta puNu-tataH punaH heTTha-adhastAtpAdAMte iti yAvat, biNNavi lahu-laghudvayaM dijjai-dIyate, tataH pAdacatuSTayAnaMtaram, ullAla-ullAlaH vakSyamANalakSaNaM ullAlanAmakaM vRttaM dIyate iti pUrveNAnvayaH / tatra ca ullAla be birai-dve viratI yatisthAnadvayamityarthaH, prathamaM paNa****laghudvayaM sthApyamevamekaikacaraNe caturvizatirmAtrA vidhAya caraNacatuSTayaM vidheyamanaMtaraM ca ullAlapAdadvayaM deyamiti SaTpadaM chaMdo bhavatIti / aMto laghudvayameva deyamiti na niyamaH kAvyapAdeSu tathA'darzanAditi bodhyam / 106. atha SaTpadamudAharati piMdhia diDha saNNAha-dRDhasaMnAhaM piMdhia-pidhAya, bAha uppara-bAhopari pakkhara dei-vANavAraNaM datvA, baMdhu samadi-bandhUn saMbhAvya, sAhi hammIra baaNa lei zAhahamI (ra) vacanaM gRhItvA, raNa dhasia-raNe pravizya, pakkha (ra) pakkhara-vANavAraNena vANavAraNaM, svakavacena pratipakSANAM kavacamityarthaH, Thelli-troTayitvA, pelli-nodayitvA, uDDau-uDDIyamAnaH san, Nahapaha-nabha:pathe bhamau-bhramAmi, ari sIsahi-arizirasi, khagga-khaDgaM DArau-pAtayAmi, pabaha apphAlau-parvatAnahaM sphAlayAmi krodhAnalamadhye jalau-jvalAmi, hammIrakajja yAmi (?) ullaMghayAmIti yAvat / kiM ca suratANasIsa karavAla dei-khaDgena tasya zirazchitveti yAvat, maha-ahaM, kohANala maha-krodhAnalamadhye jalau-jvalAmi, hammIrakajja-(ha)mIrakA(yA)ya, kalebara tejjikalevaraM zarIraM tyaktA, dia cala-divaM gacchAmi iti jajjalaH / ***hamIra* * * 107. atha SaTpadameva prakArAMteraNa lakSayati / paa paa talaha iti / yatra Aihi chakkalu hoi-Adau SaTkalo bhavati, tataH cAri caukala(u)-catvArazcatuHkalA Nivuttau-niruktAH, aMta-pAdAMte, dukkalu-dvikalaH nibaddhaH, evaM yatra paa paa talaha Nibaddha-padapadatale praticaraNatalamityarthaH nibaddhAH matta caubIsahi-mAtrAzcaturviMzatiH kijjai-kriyaMte, tata ullAlahi sahia-ullAlena sahitam aMte ullAlapAdadvayayuktamityarthaH, sesa kai batthu Nirutta-zeSakavinA vastu niruktam / etadeva vastu iti nAmAMtareNoktamityarthaH / iti guNahu-guNayata jAnItetyarthaH / ia chaMda-idaM chaMdaH, akkhara DaMbara-sarisa-akSarADaMbarasadRzaM suzrAvyavarNasamullasitagauDIrItimadityarthaH, cedbhavatIti zeSaH, tadA cha(su)ddha bhaNijjai-zuddhaM bhaNyate / atra ca bAvaNa sau bi mattaha-dvipaMcAzatzatamapi mAtrAH kAvyapAdacatuSTayasya SaNNavatirullAlapAdadvayasya ca SaTpaMcAzadevamubhayomilitvA dvipaMcAzadadhikaM zataM mAtrA ityarthaH, muNahu-jAnIta, chappaa chaMda-SaTpadacchaMdaH, erisi bi hoi-etAdRzamapi bhavati, kAi gaMtha gaMthi-kimarthaM graMthagraMthi bimaraha-vimRzata / idaM ca pUrvoktalakSaNenaiva gatArthatvAd kSepakamivAbhAtIti bodhyam // 108. athaitadudAharati jahA saraa sasi biMbeti / yathA zarat-zazibiMba, yathA harahArahaMsasthitiH, hara:-karpUragauraH, hAromauktikadAma, haMsA:-pakSivizeSAsteSAM sthi(ti) rityarthaH, jahA phulla sia kamala-yathA phullasitakamalaM puNDarIkamiti yAvat, jahA khaMDa kia-khaMDIkRtaH, siri khaMDa-zrIkhaMDazcaMdanamityarthaH, jahA gaMga kallola-yathA gaMgAkallolA mahormaya ityarthaH, jahA rosANia ruppai-yathojjvalitaM rUpyaM, jahA duddha vara suddha pheNa phaMphAi talappai-yathA dugdhasAmyaM kIrteH kavisaMpradAyaviruddhaM zItatvenaiva kIrtivarNanasyocitatvAt tathApi zvaityamAtre tAtparyya na tadaMze'pIti bhAvaH, taptIbhUya bhAMDAdudgataH, dugdhaphenazcAtizveto bhavatIti tathoktiH / puNa:(na)yathA pia pAa pasAe diTThi-priyaprAptaprasAdadRSTiH priyasya prAptA prasAdadRSTiryena sa tAdRza ityarthaH, taruNijaNa-taruNijana: Nihua hasai-nibhRtaM hasati, tattha-tathA tava kitti-kIrti dekkhi-prekSya, varamatti-varamate caMDezvara mahArAja, haribrahmA bhaNati / brahmeti vaMdinAmupanAma jAtivizeSo vA, tathA ca brahmajAtIyastadupanAmako vA harinAma bhavatItyarthaH / Page #319 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prAkRtapaiMgalam 294 108ka. atha pUrvoktameva dohAvRttenopasaMharati cAri pAa iti / cAri pAa-catvAraH pAdAH, kavvake bhaNa-kAvyasya bhaNa, bebi pAa ullAla-dvAvapi pAdAH, ullAlasya bhaNeti pUrveNAnvayaH, ima-evaM, bihu lakkhaNa-dve lakSaNe ekka kai-ekaM kRtvA paDha, eSa chappaa patthara-SaTpadaprastAraH / / 109. atha SaTpadopayogikAvyalakSaNamAha Ai aMta iti / yatra Adau aMte, duha chakkalau-dvau SaTkalau bhavataH iti zeSaH, eka Adau eka: aMte ityarthaH, majhjha-madhye AdyaMtasthayoH SaTkalayoraMtarAle ityarthaH, tiNNi turaMgama-trayasturaMgamAstra(ya)zcatu:kalA: bhavaMtIti zeSaH, tatra tIe-tRtIye sthAne dvitIya-catuHkala ityarthaH jagaNo madhyagururgaNaH kiMvA vipragaNazcaturladhukogaNaH kartavyaH, tat kavvaha lakkhaNa-kAvyasya lakSaNaM, bujhjha-budhyatAM // ayamarthaH, prathamaM SaTkalastatastrayazcatuSkalAstatazca SaTkalaH evaM pratipAdaM paMca gaNAH kartavyAsteSveva ca prathamaSaTkalA.... traye tRtIyo gaNo jagaNo vipro vA vidheyaH, evaM ca tRtIye viprazceddIyate tadA sarvalaghvAtmako'pi kAvyabhedo bhavati, yadi ca jagaNo dIyate tadA tu na tRtIyasthajagaNAMtargatasya ekaikaguroH praticaraNamAvazyakatvAtsarvagurvAtmakastu na bhavati ca, jagaNapakSe tRtIyasya gaNAdyaMtasthasya laghudvayasya praticaraNamAvazyakatvAditi, viprapakSe ca caturlaghUnAM praticaraNamAvazyakatvAditi sudhIbhirvibhAvanIyam / 110. atha vakSyamANeSu kAvyabhedeSu zakranAmakaM bhedaM lakSayan bhedAna(yana)prakAramAha cau aggaleti / cau aggala cAlIsa guru-caturadhikacatvAriMzadguru kAvyapAdacatuSTayaM catuzcatvAriMzadguru iti yAvat, ekkakke guru lei-ekaikaM guruM gRhANa nyUnaM kuru, evaM kRte ca jo guruhINau-yo guruhInaH ekaikaguruhrAsena dvilaghuvRddhyA kriyamANeSu bhedeSu yaH sarvalaghurityarthaH bhavatIti zeSaH, so sa(kasa) zakaH / tatra ca ekaikaguruvRddhyA laghudvayAseneti zeSaH, NAma ggahaNa kuNehu-nAmagrahaNaM zaMbhvAdigAMtamiti bhAvaH kuruSva / ayaM bhAvaH-tRtIye jagaNadAnapakSe prathamaSaTkalasya gurutrayaM dvitIyacatuSkalasya gurudvayaM, tRtIyacatuSkalasya jagaNasvarUpAtvattasyaiko guruH, caturthacatuSkalasya gurudvayaM paMcamasya SaTkalasya gurutrayamekAdaza guravaH, jagaNAdyaMta:sthalaghudvayaM ca praticaraNaM kAvye AvazyakaM, caraNacatuSTaye ca militvA catuzcatvAriMzadguravo'STau laghava AvazyakAH, ataeva kAvye sarve'pi caraNA gururUpA eveti na saMbhavati jagaNapakSe aSTalaghUnAM viprapakSe SoDazalaghUnAmAvazyakatvAt, teSu ca (catuH)catvAriMzadguruSuH krameNa ekaikaguruhrAsena laghudvayavRddhyA bhedeSu kriyamANeSu yaH sarvalaghurbhavati saH zakraH, SaNNavatilaghvAtmake zakre ca krameNa ekaikaguruvRddhyA laghudvayahrAsena yAvaccatuzcatvAriMzadguravo'STau ca laghavo bhavaMti, tAvaMti nAmAni bhavaMti / tAMzca bhedAnanupadameva vivecayiSyAmaH / atra ca prathamaM gurUnAdAyaikaguruhyasalaghudvayavRddhikrameNa zakraniruktistatazca laghUnAdAya laghudvayahrAsaikaguruvarddhanakameNAnyeSAM niruktirubhayathApi bhedAnayanaM saMbhavatIti pradarzanAyeti dhyeyam // 111. atha zakramudAharati jasu kareti / jasu kara-yasya kare, phaNibai balaa-phaNipativalayaM, taNumaha-tanumadhye taruNibarataruNivarA yuvatI zreSThA pArvatI bilasai-vilasati, yasya NaaNa-nayane bhAlasthatRtIyanetre aNala-analaH, gala garala-gale kaMThe garalaM viSaM, bimala sasi jasu sis-vimalaH ekakalAtmakatayA kalaMkazUnyaH zazI (yasya zirasi) Nivasai-nivasati / idaM ca kriyApadaM nayane-ityAdipratyekAnvayi / yasya siramahaziromadhye, surasari (surasarit) rahai-tiSThati, yazca saala jaNa durita damaNa karasakalajanaduritadamanakaraH, so-saH, sasihara-zazidharo mahAdevaH, hasi-hasitvA, tua duria-tava duritaM harau-haratu, bitarau abhaabasvitaratu abhayavaram / atra caraNasthAH caturviMzatirapi mAtrA laghurUpAH spaSTAH / atra so ityokAro laghurbodhyaH / 112. atha spaSTatayA saMkhyAniyatakAvyabhedAnayanaprakAramAha jaheti / yathA yathA balaA baDhihai-valayaM gururvaddhate, taha tahatathA tathA NAma kuNehu-(nA)ma kuruSva, saMbhuhi sau-zaMbhunA sArddha bhiMgagaNaH-zRMgagaNaM bhaNi-bhaNitvA, zaMbhumArabhya ,gagaNaparyaMtamityarthaH, cau(cau)AlIsa-catuzcatvAriMzat, bhedAniti zeSaH, muNehu-jAnIhi / ayaM bhAva:-SaNNavatilaghvAtmaka eko gururvarddhate, evaM yaH zakraH uktaH tatra ca yadi laghudvayamUnIkRtya tanmAtrAka eko gururvarddhate evamekoguruzcaturNavatirlaghavazca yatra pataMti, saMzu (zaMbhu) nAmA dvitIyo bhedaH / evamagre'pi bodhyam / te likhitvA pradarzyate, tathA / 113. gu 1 la 94 zambhuH, gu 2 la 92 sUryya:, gu 3 la 90 gaMDa:, gu 4 la 88 skaMdhaH, gu 5 la 86 vijayaH, gu 6 la 84 darpaH, gu 7 la 82 tAlAMkaH, gu 8 la 80 samaraH, gu 9 la 78 sihaH, gu 10 la 76 zIrSa, gu 11 la 74 uttejAH, gu 12 la 72 pratipakSaH, gu 13 la 70 paridharmaH, gu 14 la 68 marAlaH, gu 15 la 66 mRgendraH, gu 16 la 64 daMDaH, gu 17 la 62 markaTaH, gu 18 la 60 kAlaH, (?) gu 19 la 58 mahArASTraH, gu 20 la 56 vasaMtaH, gu 21 la 54 kaMThaM, gu 22 la 52 mayUraH, gu 23 la 50 baMdhaH, gu 24 la 48 bhramaraH, gu 25 la 46 bhiNa (nna) mahArASTra: // 114. gu 26 la 44 balabhadraH, gu 27 la 42 rAjA, gu 28 la 40 balitaH, gu 29 la 38 mokSaH, gu 30 la 36 maMthAnaH, gu 31 la 34 baliH, gu 32 la 32 meghaH, gu 33 la 30 sahasrAkSaH, gu 34 la 28 bAlaH, gu 35 la 26 daridraH, Page #320 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 295 pariziSTa (3) gu 36 la 24 sarabhaH, gu 37 la 22 daMbhaH, gu 38 la 20 uddebhaH, gu 39 la 18 ahaH, gu 40 la 16 palitAMkaH, gu 41 la 14 turaMgaH, gu 42 la 12 hariNaH, gu 43 la 10 aMdhaH, gu 44 la 8 bhuMgaH / evaM pUrvabhedApekSayA laghudvayanyUnakriyayA tatsamAnamAtrAkaikaguruvarddhanena ca zakramArabhya bhRgaparyantaM paMcacatvAriMzadbhedA bodhyAH // . atha zakAt kramamArabhya catvAro bhedAstRtIye vipradAnapakSa eva saMbhavanti / paMcamamArabhya ekacatvAriMzatparyantaM ca tRtIye. jagaNadAnapakSe'pi viprapakSe'pi saMbhavanti / dvicatvAriMzattamamArabhya paMcacatvAriMzatparyantaM ca catvAro bhedAstRtIye jagaNamavalambyaiva saMbhavanti / viprapakSe padacatuSTaye militvA SoDazalaghUnAM jagaNapakSe cASTagurUNA(laghUnA)mAvazyakatvAditi bodhyam // atha prAkRtasUtreNa zaMbhvAdi,gAMtAnAM pUrvoktacatuzcatvAriMzadbhedAnAM nAmAnyAha, tA saMbho iti / zambhuH 1, sUryaH 2, gaMDa: 3, skaMdha: 4, vijayaH 5, darpaH 6, tAlAMkaH 7, samaraH 8, siMha: 9, zIrSaH 10, uttejAH 11, pratipakSaH 12, paridharmaH 13, marAla: 14, mRgendraH 15, daMDa: 16, markaTa: 17, kAla: 18, mahArASTra: 19, vasaMtaH 20, kaMThaM 21, mayUraH 22, baMdhaH 23, bhramara: 24, bhinnamahArASTra: 25, balabhadraH 26, rAjA 27, balita: 28, mokSa: 29, maMthAna: 30, baliH 31, meghaH 32, sahasrAkSa: 33, bAla: 34, daridraH 35, sarabhaH 36, daMbhaH 37, uddebhaH 38, aha: 39, valitAMkaH 40, turaMgaH 41, hariNaH 42, aMdhaH 43, taha-tathA, bhRgaH 44 / he muddhi-mugdhe, tA etAni catuzcatvAriMzaditi zeSaH, batthuA NAma-vastukanAmAnyetAni vAstu-tA saMbho sUro gaMDo khaMdho bijao dappo tAlAMko samaro sIho seso uttekho paDiva....vokAparanAmakAvyacchaMdasa: nAmAnIti yAvat, chaMdapabaMdho-chaMdaHprabandhaH chaMdasA prakRSTo baMdho yasmAt sa tAdRza ityarthaH piMgalaNAo-piMgalanAgaH jaMpai-jalpati / / 115. atha zakramAdAya saMkhyAntaraM dohAvRttenAha paMcatAlIsaha iti / batthuA chaMde-vAstukacchaMdasi vAstukAparanAmni kAvyacchaMdasIti yAvat, paMcatAlIsaha-paMcacatvAriMzat chaMda-chaMdAMsi bhedA iti yAvat, biaMbha-viz2ubhate iti addhAkai-sAkSAtkRtya, piMgala kahai-piMgalaH kathayati, atra hariharabrahmaNo'pi na calaMti, te'pyenamanyathA na kurvaMtIti bhAvaH // 116. atha kAvye varjanIyadoSAnAha paaha iti / paaha asuddhaU-pAdaiH azuddhaH nyUna ityarthaH paMguH ityucyate, pAdacatuSTayamadhye ekenApi caraNena hInazcettadA paMgurityarthaH / yattu pade azuddhaH prAkRtavyAkaraNaduSTa ityartha iti tanna, tathA sati saMskRtaracitakAvyasya duSTatvAt / hInaH pUrvoktena kenApi gaNena hInazcedityarthaH tadA sa khoDa-khaMjaH pabhaNijjai prabhaNyate / yattu mAtrayA hInaityartha iti tanna, zUnyakaletyanena paunaruktyApateH / mattaggalaH mAtrayAdhika: lakSaNoktamAtrApekSayA ekayA ekayApi mAtrayA adhika ityarthaH, bAulavyAkulaH / suNNakala-zUnyakala: ekayApi mAtrayA nyUna ityarthaH kaNNa suNijjai-kANaH shruuyte| tathA jhalabajjia jhakAralakArAbhyAM varjita ityarthaH bahira-badhiraH / alaMkAraiH rahitaH aMdhaH / chaMdauTTabaNa biNu-chaMdasaH yat uTTavanikA tAM vinetyarthaH, uTTavanikAyAM kriyamANAyAM yadi AdyaMtaSaTkalasthAne saptakalaH paMcakalo vA patati, evaM madhyasthacatuSkaleSu yadi kazcitpaMcakalastrikalo vA bhavati, tRtIye ca jagaNaviprAbhyAmanya eva gaNaH patatItyarthaH bUlaU-mUka: kathitaH / attha biNu-arthena vinA, duvbala kahiau-durbala: kathitaH / haTThakkharahi-haThAkSarairhaThAkRSTairakSaraiH parasparamaitrIrahitairityarthaH (Derau)-Dera: kekaraH hoi-bhavati / guNa sabahi-sarvaguNaiH prasAdaprabhRtibhiH rahita: kANA-kANaH bhavati / ete kavbaha dosa-kAvyasya doSAH, savvaMgasuddha samarUaguNa-sarvAMgazuddhasamarUpaguNaH sarvAMge zuddhaH, samau rUpaguNau yasya saH samarUpaguNaH, sarvAMgazuddhazcAsau samarUpaguNazca tAdRzena piMgalena kathitAH / atra hia ityakSaraddhayamekaM bodhyaM 'baNNo bi turiapaDhio' ityukteH anyathA mAtrAdhikyApattiH // 117. atha varNalaghubhedena kAvyasya jAtimekaikacaraNasthAM caraNacatuSTayasamuditAM ca mAtrAM kathayan bhUyo'pi bhedasaMkhyAmanuvadan ullAlagurusaMkhyAmupadizan kAvyollAlAbhyAM SaTpadaM vRttaM bhavati tasya caikasaptatirbhedA bhavantIti SaTpadenaivAha bippeti / vippa-vipre viprajAtIye kAvye battIsa-dvAtriMzat lahu-laghavaH hoi-bhavaMti, khatti-kSatriye kSatriyajAtIye kAvya beAla-dvicatvAriMzat laghavaH karijjasu-kiyaMtAM, besa-vaizyaH aThatAlisa-aSTacatvAriMzat laghavaH kriyatAmiti pUrveNaivAnvayaH, sesa-zeSA urvaritA iti yAvat laghavaH suddahi(u)-zUdrajAtIye kAvye salahijjasu-zlAghyaMtAM, paa-pAda ekaikacaraNa ityarthaH kAvyasyeti bhAvaH cauaggalacaturadhikA: vIsa-viMzatiH caraNacatuSTaye ca iti zeSaH, chANabai-SaNNavati: matta-mAtrA: Thabijjasu-sthApyaMtAM, kavvalakkhaNahi(ha)kAvyalakSaNe paMcatAlIsaha NAma-paMcacatvAriMzannAmAni pUrvoktAni zakrAdIni ,gAMtAnIti bhAvaH karijjasu-kriyaMtAM, ullAlahi-ullAle chahabisa-SaDviMzati gurUn jAnIhIti zeSaH, viNNi pAa-dvayoH pAdAn kAvyollAlayozcaraNAn ekkai-ekIkRtya, samabaNNa-samA varNAH kAvyollAlasamAnAH varNA gurulaghurUpA yasmintattAdRzamityarthaH sarisasamadosaguNa-sadRzasarvadoSaguNaM sadRzAH kAvyasamAnAH sarve doSA guNAzca yasya tattAdRzamityarthaH chappaa-SaTpadaM vRttaM muNahu-jAnIta, tasya ceti zeSaH ehattari NAma-ekasaptatinAmAni parimuNahuparijAnIteti yojanA / ehattarItyekAro laghurbodhyaH / ayamartha:-kAvyacaraNacatuSTayasthAzcatuzcatvAriMzat guravastRtIyajagaNadAnapakSe cASTau laghavaH, ullAlacaraNadvayasthAzca SaDviMzatirguravaH, pAdadvayasthatrikalacatuSTayAMtargatAzca catvAro lagha(va) evaM militvA saptatirguravo dvAdaza Page #321 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prAkRtapaiMgalam 296 laghavazca SaTpade pataMti, tatra caikaikaguruhAsena krameNa tatsamAnasaMkhyAkalaghudvayavRddhyA ekasaptatirbhedA bhavaMti / tAMzca bhedAnanupadameva prapaMcayiSyAma iti sudhIbhiryeyam // 118. atha SaTpadopodghAtenollAlaM lakSayati tiNNi turaMgameti / prathamaM tiNNi (-traya:) turaMgamAzcatuSkalA gaNAH, taha-tataH, tiala-trikala: gaNaH, tehi aMta-tasya trikalasyAMte chaha cau tiaSaT catasra: tisraH mAtrA iti zeSaH pratyekaM yojanIyaH, emaevaM, bihu dala chappaNa matta-dvidalaSaTpaMcAzanmAtrAkaM dvayordalayomilitvA SaTpaMcAzanmAtrA yasya tattAdRzamityarthaH-ullAla-ullAlaM ullAlanAmakaM vRttaM, uTTabahu-uTTavayata uTTavanikAviSayaM kuruteti yAvat / athavA SaTpaMcAzanmAtrAkamullAlaM bihu dala-dvayordalayoruTTavayata, ema-(e)vaM daladvaye'pi gaNAn vibhajata / idamatrAvadheyam / tricatuSkalAnAM SaTguravastadanaMtarapatitasya trikalasya ca eko gurustadanaMtarapatitasya SaTkalasya ca trayoguravastadanaMtarapatitasya catuSkalasya ca gurudvayaM tadanaMtarapatitasya trikalasya caiko gururevaM praticaraNaM trayodazaguravo laghudvayaM caivamaSTAviMzatirmAtrAH eke dale pataMti, daladvaye ca militvA SaDviMzatirmAtrA: eke dale pataMti, daladvaye ca militvA SaDviMzatirguravazcatvArazca laghavaH evaM SaTpaMcAzanmAtrAH pataMti / evaM ca kAvyavadullAle'pi sarve varNA gururUpA na saMbhavaMti / tathA hi yadi trikalo gurvAdistadaMto vA dIyate, tadA ekaikapAde trikaladvayAMtargataM laghudvayamAvazyakaM, dvayordalayozca laghucatuSTayaM, yadi ca trikalasya mAtrAtrayamapi laghurUpameva kriyate, tadA tu trikaladvayasya SaTlagha(va) ekaikacaraNe, dvayordalayozca dvAdaza laghavaH AvazyakA iti kathamapi ullAle sarve varNA gurUrUpA na saMbhavatyeva, trikalAnAmapi sarvalaghurUpANAM saMbhavAdata eva kvacitsarvagurvAtmakavarNasamaya(?)mudAharaNamapi dRzyate tallekhakapramAdAtpatitamiti bodhyam / atrApyekaikaguruhrAsena krameNa laghudvayavRddhyA sarvaladhvantAH saptaviMzatirbhedAH saMbhavaMti, te ca graMthakRtA na pradarzitAH, apradarzitA api svayamUhanIyAH, mayA tu graMthavistarabhayAnna pradarzitA iti sudhImirvibhAvanIyam // 119. atha kAvyollAlayoH sarvagurvAtmakakAvyabhedamudAharati jAA jA addhaMgeti / jA addhaMga-yadarddhage jAA-jAyA pArvatIti yAvat zobhate iti zeSaH agre'pi yojanIyaH, sIsa-zIrSe savvAsA pUraMti-sarvAzA: pUrayaMtI sambadukkhA tolaMtI-sarvaduHkhAni troTayaMtI etAdRzI gaMgA lolaMtA-lolAyamAnA / atra gaMgAvizeSaNadvayaM pArvatyA api yojanIyam / yazca NAA rAA hAra-nAgarAjahAra: nAgarAjasya vAsukehar2yAro yasya tAdRza ityarthaH yazca dIsabAsA bAsaMtA-digvAso vasAnaH / jA saMga-yatsaMge NaTTA NAsaMtA-naSTaduSTAn nAzayaMtaH, atra naSTazabdo dhUrttavAcI, tathAca dhUrttA ye duSTA vairiNastAn nAzayaMta ityarthaH, uchchabe-utsave kAMtA-yathA syAttathA NAcaMtA-nRtyaMtaH, tAle bhUmI kaMpale-tAlakaMpitabhUmayaH, athavA yeSAM tAlena bhUmiH kaMpitA, tAdRzA beAlA-vetAlAstiSThaMtIti zeSaH / jA diDhe-yasmindRSTe mokkhA pAbijje-mokSaH prApyate, so tumhANaM-sa yuSmabhyaM sukkha do-sukhaM dadAtu / atra jAA jA addhaMgetyArabhya NaTTa uTTA NAsaMtA etAvatparyaMta pAdacatuSTayaM kAvyasyodAharaNametadagre ca caraNadvayamullAsyeti bodhyam / / 120. atha SaTa(pada) bhedAnayanaprakAramAha cauAliseti / cauAlisa guru kavbake-(catuH) catvAriMzadguravaH kAvyasya, chahabIsaha-SaDviMzatirguravaH ityanuSaMgaH, ullAla-ullAlasya / jaM guru TuTTai-ya: gurutruTati, lahu baDhai-laghurvarddhate, ataH ehattariekasaptatiH patthAra-(prastAra)bhedeSaNA bhavatIti zeSaH / bhAvastu pUrvamevoktaH / 121. athainamevArthaM prakArAMtareNAha, ajaa iti / gurusattari-guravaH saptatiH, rabi reha-ravirekhA: ravisaMkhyAkA rekhAH dvAdaza laghava iti yAvat, evaM bayAso (beAsI) akkharahi-dvayazItyakSaraiH ajaa-ajayanAmA SaTpadasya prathamo bheda ityarthaH / tatra guru ghaTai-ekaikagururhasati, dudui lahuA lei (ha)-dvau dvau laghukau grAhyau varddhanIyAviti yAvat / evaM sati ekkakkhara vaDha-ekaikamakSaraM varddhate / .... ayamarthaH / tRtIyajagaNapakSe kAvyasya (catuH) catvAriMzadguravaH aSTau laghava ullAlasya SaDviMzatirguravazcatvAro laghava evamubhayomilitvA saptatirmuravo dvAdaza laghavo yatra pataMti sa ajayaH, tatra ca yadi ekaiko gururhasati tatsamAnasaMkhyAkamAtrAkaM ca laghudvayaM varddhate, evaM ca pUrvapUrvabhedApekSayottara(rottara)bheda ekaikamakSaraM barddhate tadA te te bhedA bhavaMti / etasyaiva prastArasya zAlmalIprastArasaMjJA / 122. athaikasaptatibhedAnAM nAmAnyAha ajaa ityAdinA / ajayaH 1, vijayaH 2, baliH 3, karNaH 4, vIraH 5, vetAla: 6, bRhannaTa: 7, markaTa: 8, hari: 9, hara: 10, brahmA 11, iMduH 12, caMdanaM 13, suzubhaMkara: 14, zvA 15, siMha: 16, zArdUlaH 17, kUrmaH 18, kokilaH 19, kharaH 20, kuMjara: 21, madanaH 22, matsyaH 23, tADaMka: 24, zeSaH 25, sAraMga: 26, payodharaH 27, kuMdaH 28, kamalaM 29, vAraNaH 30, zarabhaH 31, bhasalo-bhramaraH bhAsvarazca 32, jAMgala: 33, zaraH 34, susara: 35, samaraM 36, sArasaH 37, sarasaH 38, ia-iti chappaa NAma-SaTpadanAmAni Thavi-sthApayitvA lehai-labhyaMta iti piMgala kahai-piMgala: kathayati // 123. meruH 39, makaraH 40, madaH 41, siddhiH 42, buddhiH 43, karatalaM 44, kamalAkaraH 45, dhavala: 46, madana: 47, dhruvaH 48, kanakaM 49, kRSNa: 50, raMjanaH 51, medhAkaraH 52, grISmaH 53, garuGa: 54, zazI 55, zUraH 56, zalyaM 57, navaraMgaH 58, manohara: 59, gaganaM 60, ratnaM 61, naraH 62, hIraH 63, bhramaraH 64, sekharaH 65, kusumAkaraH 66, dvipaH 67, zaMkhaH Page #322 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 297 pariziSTa (3) 68, vasuH 69, zabda: 70, muniH 71, iti ehattarihi-ekasaptatiH SaTpadanAmAni chaMdaAra-chaMdakAraka: patthari-prastAryya lehailabhate, iti piMgalaH kahai-kathayati // 124. athaiteSAM prakArAMtareNa saMkhyAmAha jatte iti / yAvaMtaH savve laghavo bhavaMti arddha visRjyatAM tanmadhye / tatrApi visRja ekaM zaraM paMcakaM, zara iti paMca saMjJA, etatpramANena nAmAni viddhIti zeSaH / ayamarthaH, dvipaMcAzaduttaraM zataM laghavaH aMtimabhede ye, tanmadhye, arddhatyAge SaTsaptatiravaziSyate, tatra paMcatyAge ekasaptatiravaziSyate, tatpramANena ekasaptatipramANAni nAmAni bhavaMtItyartaH / / athaite bhedAH svarUpato likhitvA pradarzyate / guru 70, laghu 12 ajayaH, guru 69 laghu 14 vijayaH, gu 68 la 16 baliH, gu 67 la 18 karNaH, gu 66 la 20 vIraH, gu 65 la 22 vetAlaH, gu 64 la 24 bRhannaTaH, gu 63 la 26 markaTaH, gu 62 la 28 hariH, gu 61 la 30 haraH, gu 60 la 32 brahmA, gu 59 la 34 iMduH, gu 58 la 42 siMhaH, gu 54 la 44 zArdUlaH, gu 53 la 46 kUrmaH, gu 52 la 48 kokilaH, gu 51 la 50 kharaH, gu 50 la 52 kuMjaraH, gu 49 la 54 madanaH, gu 48 la 56 matsyaH , gu 47 la 58 tADaMkaH, gu 46 la 60 zeSaH, gu 45 la 62 sAraMgaH, gu 44 la 64 payodhara: gu 43 la 66 kuMdaH, gu 42 la 68 kamalaM, gu 41 la 70 vAraNaH, gu 40 la 72 zarabhaH, gu 39 la 74 bhasalaH, gu 38 la 76 jAMgalaH, gu 37 la 78 zaraH, gu 36 la 80 susaraH, gu 35 la 82 samaraM, gu 34 la 84 sArasaH, gu 33 la 86 sarasaH, gu 32 la 88 meruH, gu 31 la 90 makaraH, gu 30 la 92 madaH, gu 29 la 94 siddhiH, gu 28 la 96 buddhiH, gu 27 la 98 karatalaM, gu 26 la 100 kakalAkaraH, gu (25 la) 102 dhavalaH, gu 24 la 104 madanaH, gu 23 la 106 dhruvaH, gu 22 la 108 kava (na) kaM, gu 21 la 110 kRSNaH, gu 20 la 112 raMjanaH, gu 19 la 114 medhAkaraH, gu 18 la 116 grISmaH, gu 17 la 118 garuDaH, gu 16 la 120 zazI, gu 15 la 122 zUraH, gu 14 kha 124 zalyaM, gu 13 la 126 navaraMga: (gu 12 la) 128 manoharaH, gu 11 la 130 gaganaM, gu 10 la 132 ratnaM, gu 9 la 134 naraH, gu 8 la 136 hIraH, gu 7 la 138 bhramaraH, gu 6 la 140 zekharaH, gu 5 la 142 kusumAkaraH, gu 4 la 144 dvipaH, gu 3 la 145 zaMkhaH, gu 2 la 148 vasuH, gu 1 la 150 zabdaH, la 152 muniH / / 125. atha pajjhaTikAvRttaM lakSayati caumatteti / aMta-aMte, paohara-payodharaM madhyaguruM jagaNamiti yAvat Thai-sthApayitvA, aMtasthaM caturmAtrikaM jagaNasvarupameva vidhAyetyarthaH, pAi pAi-pAde pAde praticaraNamiti yAvat cAri ThAi-catuHsaMkhyAn caumattacaturmAtrikan gaNAn karahi-kuruSva / ema-evaM, cAri pAa-catuHpAde causaThThi matta-catuHSaSTimAtrAkaM pajjhaTiA chaMda-pajjhaTikAcchaMdaH bhavati, etat zrutveti zeSa: iMduH pajjharai-prasravati / / prathamaM trayazcatuSkalAstadanaMtaramekojagaNa evaM SoDaza mAtrA: praticaraNaM yatra pataMti, tatpajjhaTikAvRttamiti phalitArthaH / 126. atha(pa)jjhaTikAmudAharati je iti / yena parAkrameNa golAhibai-gauDAdhipatiH rAu-rAjA gaMjia-gaMjitaH, hata iti yAvat, jasu bhaa-yasya parAkramasya bhayena udaMDa-samaradurddharSaH oGa-utkaladezAdhipatiH palAu-palAyitaH / yena ca jujjha-yuddhe, idaM sarvatra ceti, gurubikkama-guruvikramaH gururanyairanatikramaNIyaH vikramaH parAkramo yasya sa tAdRza ityarthaH, bikkama-vikramaH vikramanAmA kazcit prasiddhaH rAjA, jiNia-jitaH, tAkaNa parakkama-tatkarNaparAkrama ko'pi bujjha-jAnAti, api tu na ko pItyarthaH 127. atha alillahavRttaM lakSayati solaha matteti / jahA, solaha mattA-SoDazamAtrikA: SoDaza mAtrA yasyAM sA tAdRzItyarthaH, pAuali-pAdAvalI, leha-labhyate, vevi-dvayoriti zeSaH, jamakkA-ja(ya) makau bhau-bhavata iti, alillaha kathayatyarthaH / kiMpi kutrApi caraNe ityarthaH, alIhalaha (1) aprayojaka-ityarthaH / ayaM ca dezIzabdaH / paohara-payodharaH madhyagururjagaNa iti yAvat, Na ho-na bhavati, atra jagaNo na deya iti bhAvaH, aMte pAdAMte supia-supriyaH dvilaghurgaNa ityarthaH patatIti zeSaH / kriyamANAsu SoDazamAtrAsu aMtima (mA) trAdvayaM yatra laghurUpameva patati, na tu SoDazamAtrAtiriktaH supriyo deya iti bhAvaH, tat alillaha chaMdualillahanAmakaM chaMdaH bhaNa-kathaya ityarthaH / / 128. athaM alillahamudAharati jihi iti / jihi-yena AsAbarinAmako dezaH, diNhau-dattaH, sutthira-susthiraM, vairikRtAskaMdanAbhAvAdavyAkulajanamiti bhAvaH, DAhara rajjA-DahArarAjya DahAraH parvatavizeSastasya rAjyamityarthaH, lihau-gRhItaM / kAliMjare yena kIrtiH sthApitA, dhaNu Avajji-dhanam AvarNya dazadigbhya ekIkRtyetyarthaH, dhammake-dharmAya appia-arpitam / atra dihau lilau, thappia appia iti daladvaye yamakavatvaM sphuTameva / atra jihnIti saMyuktaparo'pi jakAra: laghurbodhyaH, 'katthavi saMjuttaparo baNNo lahu hoi', iti pUrvamuktatvAt / dhammake iti ekAro'pi laghurbodhyaH, eo zu (su) ddhAa baNa miliA ceti pUrvamuktatvAt / anyathA tattaccaraNe mAtrAdhikyaM syAditi bodhyam / / Page #323 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prAkRtapaiMgalam 298 129. atha pAdAkulakaM vRttaM lakSayati lahu guru, ekka Ni(a)-bheti / jehAyatra, laha guru ekka Ni (Ne) mma-laghu gururvaikaniyamaH Nahi-nAsti, yatra SoDazApi mAtrA aSTagururUpeNaiva pataMti, athavA SoDazalaghurUpeNaiva pataMtIti niyamo nAstItyarthaH, kiMtu paa paa-pAde praticaraNamiti yAvat uttama rehA-uttamA rekhA mAtrA laghugurvataritA iti bhAva: lekkhie-likhyate sthApyate ityarthaH / sukaviphaNIMdrakaThavalaya(mi)ti piMgalakaMThAbharaNatulyamityarthaH, kaMThAbharaNaM yathA sasnehaM kaMThe sthApyate, tathaidamapi sasnehaM piMgalena kaMThe dhRtamityarthaH, solahamattaM-SoDazamAtrAkaM, praticaraNaM SoDaza mAtrA yasmistattAdRzamityarthaH, pAdAkulakanAmakaM vRttaM bhavatIti zeSaH / pAde mAtrAH likhyate ityuktaM, tatra kiyaMtyo mAtrA ityapekSAyAM SoDazamAtrAkamiti hetugarbha vizeSaNam // 130. atha pAdAkulamudAharati sera ekketi / sera ekka jau (jau) pAbau dhittA-serakaikaM yadi prApnuyA(da) ghRtaM, maMDA bIsa pakAbau NittA-tadA viMzati maMDakAn pacAmi nityaM / tatra ca jai-yadi TaMku ekka sedhau pAA-TaMka eka: saiMdhavaH prAptaH, tadA jo hau raMka soi hau rAA-yo'haM raMkaH sa eva ahaM rAjA // 131. cau(cau)bolAM lakSayati solaha matteti / solaha mattaha-SoDazamAtrAbhiH bebi-dvAvapi dvitIyacaturthayoragre upAdAnAtprathamatRtIyAvityarthaH caraNAviti zeSaH (pamANaha) pramANayata, bIa cautthaha-dvitIyacaturthayozcaraNayoH cAridahA-caturdaza mAtrA iti zeSaH pramANayateti pUrveNAnvayaH, mattaha saThThi SaSTirmAtrA: samaggala jANaha-samagrA: jAnIta, cAri paA-catuSpAdaM cau(cau)bola kahA-caubolaM kathaya / tatra prathamacaraNe SoDaza, dvitIye caturdaza, tRtIye'pi SoDaza, caturthe ca caturdaza mAtrA: pataMti, tataH caubolAnAmakaM vRttamiti phalitArthaH // 132. atha caubolAmudAharati re dhaNIti / re dhaNi-dhanye, matta maaMgaja gAmiNi-mattamataMgajagamane khaMjanalocane caMdramukhi caMcalaM gacchadyauvanaM Na jANahi-na jA(nA)si, ataH tat chailbhyaH vidagdhebhyaH kAi NahI-kuto na samappahi-samarpayasi / athavA yataH cacalaM ataeva gacchadyauvanaM chaillebhyo na samarpayasi, ataH tvaM kAi NahI-kimapi na jAnAsi, yadi tu samarpayasi tadA abhijJA bhavasIti bhAvaH // 133. atha raDDAM lakSayati paDhameti / bho ziSyAH paDhama-prathamacaraNa ityarthaH dahapaMca matta-paMcadazasu mAtrAsu biramai-viramati virAmaM samApti prApnotItyarthaH, prathamacaraNe paMcadaza mAtrA: karttavyA iti bhAvaH / bIadvitIye paa-pade bAraha-dvAdaza mAtrA iti zeSaH, sarvatra yathA yathA yojanIyaH, Thabahu-sthApayata / tIa ThAi-tRtIye sthAne tRtIyacaraNe ityarthaH dahapaMca mAtrAH jANahu-jAnIta / cArimacaturthe caraNe iti zeSaH, idaM ca yathApekSamanyatrApi yojyaM, eggArahahi-ekAdaza mAtrA: jAnIteti pUrveNAnvayaH / paMcame u-paMcame'pi caraNe dahapaMca-paMcadaza mAtrA: ANahu-Anayata / evaMprakAreNa aThThAsaThThI-aSTaSaSTirmAtrAH pUrabahu-pUrayata, agre aSTaSaSTimAtrAMte dohAdvipadikAM teraha mattetyAdinA pUrvamuktAM dehu-dadata / eha-eSA raDDA, (ia) iyaM supasiddha-suprasiddhaM yathA syAttathA rAaseNa-rAjasenA ityapi bhaNijjai-bhaNyate // etasyA rAjasenA iti nAmAMtaramapi kathyata ityarthaH // 134. atha raMDAyAM tAvattAvanmAtrA tattaccaraNe deyA ityuktaM, tatra viprA(nyA)saprakAramAha visameti / bisama-viSame pAde prathame tRtIye paMcame cetyarthaH, Adau tikala saMThabahu-vikalaM sthApaya, tatazca trikalAnaMtaramityarthaH tiNNi pAikka-trIn padAtIn catuSkalAnityarthaH karahu-kuruta, paDhama-prathame pAda aMta-ata prathamAdAMta ityarthaH NariMda ki bippa-narendraM madhyaguruM jagaNaM kiMvA vipraM caturladhvAtmakaM gaNaM kuruteti pUrveNAnvayaH, tathA ca prathama caraNe trikalAnaMtaraM karttavyeSu triSu catuSkaleSu tRtIyazcatuSkalo jagaNasvarUpo viprarUpo vAMte kartavyaH na tu pRthagiti hRdayaM / abara paa-aparapAde viSamacaraNagaNavicArasyaiva prakrAMtatvAtprathamAdaparasmin viSame tRtIye paMcame ca pAde ityarthaH be matta-dve mAtre dvau laghU ityarthaH, udAharaNAnurodhAdatra mAtrAzabdo laghuvAcI, aMte deye ityarthaH, tathAca tRtIyapaMcamakAnaMtaradeyeSu catuSkaleSu tRtIyo gaNaH bhagaNo deya iti bhAvaH tasyaiva dviladhvaMtatvAt / atha viSamacaraNavyavasthA vidhAya samacaraNavyavasthAmAha sama paa iti / sama paa-same pAde dvitIye caturthe: Adau bia pAikka dvau padAtI catuSkalAvityarthaH, aMta-aMte catuSkaladvayAMte pAdAMte cetyarthaH savbalahu-sarvalaghu bisajjahu-visRjata, cau(cau)tthA caraNa-caturthacaraNe aMte iti pUrvatanamanuSaMjanIyaM, vicArya sAvadhAnatayA ekkalahu-ekaM laghu kaTTia lijja-niSkAsya gRhyatAM dvitIyacaraNAMtimagaNApekSayA caturtha-caraNAMtimagaNe eko laghuyU~naH karttavyaH tatra ekA mAtrA na deyeti hRdayaM / / tathA ca same pade catuSkaladvayAMte sarva ladhvAtmakagaNadAnamuktaM, tatra caturthacaraNe catuSkaladvayAnaMtaraM sarvalaghuH, trikalo deyaH, dvitIye ca sarvalaghuzcatuSkalo deya iti vyavasthA / ima paMca pAa uTTabaNa kai-evaM paMcapAdoTTavanaM kRtvA, uTTavanaM vinyAsaH, tathAca evaM paMcapAdavinyAsaM kRtvetyarthaH, dosahINa dohAcaraNa-doSahInadohAcaraNAn jassatyAdinA pUrvoktaprathamatRtIyajagaNavattvarUpadoSarahitAn dohAcatuzcaraNAnityarthaH, Thabi-sthApayitvA Page #324 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 299 pariziSTa (3) pUrvoktacaraNapaMcakAnaMtaraM dohAM datvetyarthaH, piMgalaH batthuNAma-vastunAmakaM vRttaM kahei-kathayati, etadeva rAaseNa raDDaU-rAjasenaraDDA etasyaiva rAjasenA raMDeti ca nAmAMtaraM bhaNai-bhaNati // 135. raDDAmudAharati bhamaIti / mahuara-madhukarAH bhamai-bhramaMti, phullu arabiMda-puSpitAnyaraviMdAni, kANaNa-kAnanAni (Nasakesu-) navakiMzukaiH julia-jvalitAnIva bhAMtI (ti) zeSaH savvadesa-sarvadeza: pikarAva cullia-pikarAvaizculukita: nipIta iti yAvat, kokilAlApAnAkarNya saMjAtakaMdarpabAdhayA sarvo'pi deNi (zo) ni:pIta iva bhAtIti bhAvaH, malaa kuhara eva Nalli pellia-malayakuharanavavallI: preSayitvA tAH kaMpayitvetyarthaH, siala pavaNa-zItalaH pavana: lahu-laghu maMdaM yathA sthAttathA vahaivahati / citta maNobhava sara haNai-cittaM manobhavaH zarairhati, kaMta-kAMta: dUre digantare eva, duraMta: duSTaH aMto yasya (sa) tAdRzaH samaya iti zeSaH paripalia-paripatitaH, appau-AtmAnaM kima pari-kayA paripATyA vArihaMu-rakSiSyAmi / / 136. arthatasyaiva bhedAnAM sasaMkhyaM nAmAnyAha karahIti / api-he priye karabhI naMdA mohinI cArusenA tathA bhadraH rAjasenaH tAlaMkinI iti satta-sapta vatthu NiphaMda-vastunispaMdA:-vastunAmakasya pUrvoktavRttasya nispaMdA bhedA ityarthaH // raDDAyA eva vastu rAjasena iti ca nAmAMtaram // 137. teSu prathamaM karabhI lakSayati / paDhameti / jAsu-yasyAH prathamatRtIyapaMcamapAdeSu teraha mattA-trayodaza mAtrAH / bIa cauttha-dvitIyacaturthayozcaraNayoriti zeSaH, eArahahi-ekAdazaiva mAtrA bhavaMtItyarthaH, tAsu-tasyAH karahi-karabhIti nAmeti zeSaH bhaNijjai-bhaNyate // ayamabhiprAyaH, pUrvavastucchaMdasi prathame caraNe paMcadazamAtrAH dvitIye dvAdaza tRtIye paMcadaza caturthe ekAdaza paMcame paMcadaza deyA iti phalitaM, tatraiva prathamatRtIyapaMcamacaraNeSu prathamopAttatrikala mAtrAdvayaM dUrIkRtya dvitIyacaraNe cAMtopAttasarvalaghucaturmAtrike ekAM mAtrAM dUrIkRtya caturthaM ca pUrva(va)deva saMsthApyAne dohAM datvA karabhI vAcyA, na tu (?) viSamapAdeSu prathamopAttatrikale mAtrAdvayaM nyUnaM kartabyam / aMtopAttajagaNabhagaNeSu cetyatra kiM vinigamakamiti cet, satyaM, sAmAnyAnAli(gi)tavizeSAbhAvAt pUrvoktaraDDAniyamAnAmuttaratrApyAvazyakatayA karabhyAmapi prathamacaraNAMte jagaNaviprAnyatarasya, tRtIyapaMcamayozca bhagaNasyAvazyaM sthApanIyatvAtprathamaparityAge mAnAbhAvazca prathamopAttatrikalamadhyata eva mAtrAdvayaM nyUnaM vidheyaM, dvitIye ca samacaraNe aMte sarvalaghurdeya iti niyamasya pUrvamuktatvAt aMte sarvalaghusthApanamAvazyakamiti caturthacaraNasAmyatayA dvitIyacaraNasthApane bAdhakAbhAvAdaMtimasarvalaghvAtmakagaNamadhyata eva ha(e)kA mAtrA nyUnA vidheyeti na kazciddoSa ityasmattAtacaraNopadiSTaH paMthAH sudhibhivibhAvanIyaH / yattu viSama AdhupAttatrikalamadhye mAtrAdvayaM na tyAjyamekakalagaNAbhAvAditi, tatra AryAyAmuttarArddha SaSThasyaivAtrApi prathamasyaikakalasya sthApane bAdhakAbhAvAt / / .. 138. atha naMdAM lakSayati paDhameti / yatra prathamatRtIyapaMcamapAdeSu dahacAri-caturdaza matta hoi-mAtrA bhavaMti / bIa cauttha eArahahi-dvitIyacaturthayorekAdazaiva mAtrA bhavaMtIti pUrvatanAnuSaMgaH, taM viAri-vicArya NaMdaM bhaNijja-naMdAM bhaNa / atrApi pUrvoktarItyA viSamapAdeSu prathamopAttatrikalamadhyata eva ekAM mAtrAM dUrIkRtya dvitIyapAde cAMtasthacaturlaghvAtmakagaNamadhyata ekAM mAtrAM tyaktvA caturthaM pUrvavadeva sthApayitvAgre dohAM dattvA naMdA vAcyA iti niSkarSaH // . 139. atha mohinI lakSayati paDhameti / yasyAM prathamatRtIyapaMcamapAdeSu Navadaha mattA-ekonaviMzatirmAtrAH / bIa cauttha eArahahi-dvitIyacaturthayorekAdazaiva mAtrA bhavaMti, taM-tAM Asu-enAM mohiNI-mohinI muNi-jAnIhi // atra viSameSu trikalAnaMtaraM catvArazcaturmAtrikA vidheyAsteSveva prathamapAdAMte jagaNo vipro vA vidheyastRtIyapaMcamayozcAMti(ma)bhagaNa eva vidheyo dvitIye cAMtimamadhyata eva ekAM mAtrAM niSkAsya caturthe ca pUrvavadeva saMsthApyAgre dohAM datvA mohinI vAcyeti vyavasthA // 140. atha cArusenAM lakSayati / jAsu-yasyAH prathamatRtIyapaMcamapAdeSu paNNaraha-paMcadaza matta-mAtrAH / bIa cautthadvitIyacaturthayoH pAdayoH ekAdazaiva mAtrA bhavaMtIti zeSAH, Asu-enAM cArusenAM bhaNa-kathaya / / atra viSamacaraNAn vastuna iva saMsthApya dvitIyacaturtho caraNau karabhyA iva vidhAyAne dohA datvA cArusenA vAcyeti niSkarSaH / 141. atha bhadraM lakSayati paDhameti / prathamatRtIyapaMcamapAdeSu mAtrAH paMcadaza, dvitIyacaturthayordvAdaza mAtrAH bhavaMti, Ai-etasya bhadreti nAma kathitam / atra caturthe trayazcaturmAtrikA anye vastuna iveti niSkarSaH // / 142. atha pUrvaM visama tikaletyanena lakSitamapi rAjasenAparanAmakaM vastu vRttaM karahI naMdetyatra tadanya eva rAjasenaH kathita iti bhramanirAsArthaM punastameva lakSayati paDhametata / prathamatRtIyapaMcamapAdeSu mAtrAH paMcadaza yatra / same caraNe dvAdaza aru-athaca ekkadahaekAdaza rAjasenaM bhaNata ca // etanniSkarSazca pUrvameva kRtaH // 143. atha tADaM(laM)kinI lakSayati paDhameti / yasyAH prathamatRtIyapaMcamapAdeSu solaha-SoDaza mAtrA bhavaMtIti zeSaH, same dvitIye caturthe ca dvAdaza athaca ekkadaha-ekAdaza mAtrA bhavaMtIti zeSaH, yathAyathaM yojanIyaH / dvitIye dvAdaza mAtrA bhavaMtItyarthaH / Page #325 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 300 prAkRtapaiMgalam tAsu tADa (i) kina bhaNa || atra viSamapAdeSu (ja) gaNAMtA viprAMtA vA catvArazcatuSkalAH kAryyAH samau ca pUrvavat, agre dohA datvA tADaM (la) kini (nI) vAcyeti niSkarSaH / iti zrIpiMgalaprakAze raMDAprakaraNam // 144. atha padmAvatIM lakSayati bhaNu pomAvattIti / yatra karNaH gurudvayAtmako gaNa ityarthaH, karaala - karatalaM gurvataH sagaNa ityarthaH, vippo--viprazcaturlaghuko gaNa ityarthaH, caraNaH gurvAdirbhagaNa eta eveti zeSaH caumattA - caturmAtrikA aThThAA-aSTau gaNAH pAe pAa- (pAde pAde) deyAH praticaraNamityarthaH ThANaM ThANaM-sthale sthale, ukiTThAA - utkRSTAH adhikA bahuza iti yAvat pataMti / yatra praticaraNaM sthApanIyA aSTau gaNAH karNasagaNaviprabhagaNasvarUpA eva pataMti nAnyA ata eva paurvAparyeNa punaH punaH vArASTakaM pataMtIti yAvadityarthaH, tAM pomAvattI - padmAvatIM bhaNa padmAvatInAmakaM tadvRtaM kathayetyarthaH / atra jai yadi paohara - payodharaH madhyagururjagaNa ityarthaH palai-patati, taha- tadA kimapi manoharaM samyak na bhavatIti zeSaH, kiMtu caMDAlacaritraH ia-ayaM jagaNAkhyo gaNaH NAakkaguNo-nAyakaguNaM pIDayati, piarahi- pitaraM saMtrAsayati, ataeva kai uvvAsai - kavimudvAsayati // atra jagaNe patite yasya kavitvametacchaMdasA bhavetsa rAjA nazyet, naSTe ca tasminnetAdRzakavitvanirmANakartrA kavinApi baMdhanatADanAdivyathA prAptavyeti, atra jagaNaH sarvathA na deya iti bhAvaH // 145. atha padmAvatImudAharati bhaa bhajjia iti / yadA kAsIsara rANA - kAzIzvareNa divodAsena rAjJA, paANA - prayANaM kieu - kRtaM, tadA vaMgA - vaMgadezIyA rAjAnaH bhaa bhajjia - bhayena bhagnAH kRtAH, bhagga kaliMgA - palAyitAH kaliMgAH, telaMgA raNa mukki cale - tailaMgA: raNaM muktvA calitAH, dhiTThA - dhRSTA raNanirbhIkA ityarthaH marahaThTha - mahArASTrAH kaThThA - kASThAsu dikSu lagia-lagnAH palAyya digaMtaM gatA ityarthaH, saurASTrA bhayena pAdapatitAH, pavbaa jhaMpA - parvatajhaMpA: kaMpA-kaMpA: kaMpanazIlA ityarthaH caMpAraNA otthA otthI utthAyotthAyetyarthaH jIva hare - jIvaM svaprANAn haraMti tyajaMti iti, vidyAdharaH maMtri zreSTho bhaNati / atra prathamacaraNe tRtIyaH paMcamaH SaSTho gaNaH karNasvarUpaH, prathamo dvitIyazcaturthaH saptamo'STamazca sagaNasvarUpaH, dvitIyacaraNe ca dvitIyatRtIyapaMcamaSaSTasaptamagaNAH karNasvarUpA anye ca sagaNarUpAH, caturthe ca prathamapaMcamau gaNau karNarUpau SaSThatRtIyau bhagaNarUpau anye ca sagaNarUpAH, itthaM gaNAH patitAH, viprastu na kvacidapi patitastathApi so'pi yadi patati tadApi bAdhakaM nAstIti // 146. atha kuMDalikAM lakSayati dohA lakkhaNeti / buhaaNa -- budhajanA: yasyAH paDhama - prathamam addha-arddha, tathA ca pUrvArddhamityarthaH, dohA lakkhaNadvipadikAlakSaNaM paDhi- paThitvA, Nirutta-niruktaM, dvipadikAsvarUpameva yasyAH pUrvArddhamityarthaH, dvitIyaM ceti zeSa: arddhamiti pUrvAnuSaMga:, tathAca dvitIyam arddham uttarArddhamityarthaH kavvaha - kAvyena niruktaM - kAvyasvarUpaM yasyA uttarArddhamityarthaH ullAle saMjutta-ullAlena saMyuktAm / ullalanam ullAlaH katipayavarNAnAM parAvRtya paThanamityarthaH kavva - ( kAvyena) tena sahitAmityarthaH, tAM kuMDaliA - kuNDalikAM muNahu-jAnIta, iyaM ca ullAlena saMyuktAni yamakAni sausAdRzyavaMtyakSarANi yasyAM tAdRzItyarthaH, suddhauzuddhA, salahijja - zlAghyate, tathA ca na kevalamullAlayuktaiveyaM vidheyA kiMtu yamakAnyapi deyAnIti bhAva: / cau (cau ) Alaha sau matta sukia diDha baMdhu-catuzcatvAriMzadadhikazatamAtrAsukRtadRDhabaMdhA catuzcatvAriMzadadhikazatamAtrAbhiH sutarAM kRtaH dRDhaH baMdho yojanaM yasyAM sA tAdRzItyartha: kahijjai - kathyate / kvacittu sukai diDha baMdhu iti pAThastatra sukavidRDhabaMdhu nAma-kaviparamamitreNa piMgaleneti yAvat / catuzcatvAriMzadadhikaM zataM mAtrAH atra kathyaMta iti bhinnaM bhinnameva yojanIyaM, cauAlaha sau matta - catuzcatvAriMzadadhikaM zataM mAtrA: jAsu-yasyAM, taNu bhUsaNa sohA - tanubhUSaNAnAM zobhA ityarthaH, janayaMtIti zeSaH / ema kuMDaliA muNahu - evaM kuMDalikAM jAnIta, paDhama paDhi jaha dohA-prathamaM paThyate yatra dohA iti yojanA || bhAvArthastu - pUrvArddhaM pUrvoktadohAvRttena vidheyamuttarArddhaM ca pUrvoktakAvyavRttena vidheyamityuktaM / tatra yadyapi dohAyAM kAvye ca ullAlakayorniyamo noktastathApyatra ullAlo yamakaM ceti dvayamavazyaM vidheyamiti vizeSaH / evaM ca dohAcaraNacatuSTayasthA aSTacatvAriMzanmAtrA : kAvyacaraNacatuSTayasthAzca SaNNavatimAtrA ekIkRtya catuzcatvArizadadhikazataM mAtrAzcaraNASTakasthA ihAvaseyA iti vibhAvanIyam // 147. atha kuMDalikAmudAharati Dholleti / pura jajjalA maMtivara-puro jajjallamaMtrivaraH puro'gre jajjallanAmA maMtrivaro yasya sa tAdRza ityarthaH vIrahaMmIra: calita iti yadA DhillI maha - DillImadhye DhollA-AnakaH DiMDIravArthamiti bhAvaH mAria - mAritastADita ityarthaH, tadA meccha sarIra- mlecchazarIrANi mucchia- mUcchitAni / agresarajajjallAkhyamaMtrivaro haMmIranAmA svanagarAccalita iti phutkRtya sarvajanAnAM sAvadhAnatAsaMpAdanAya DillImadhye yadA DiMDIravArthaM paTahastADitaH tadA tacchrutvA haMmIrAgamanatrastA mlecchA mUcchitA iti bhAvaH // calia vIra haMmIra pAabhara - ***pAdabhareNa medinI pRthvI kaMpai- kaMpate, dhUli - dhUlibhiH sainyapAdAghAtottharajobhirityarthaH sUrajasUryasya (raha-) ratha: jhaMpara - AcchAdyate, tatazca diga maga Naha - diDnabhomArge aMdhAra - aMdhakAraH jAta iti zeSaH / diga maga ha-- diDnabho mArge aMdhAra - aMdhakAre sati khurasANaka - khurAsAnasya dezasya ollA - daMDapratinidhibhUtAH puruSA ANa - AnItA iti yadyapi, tathApi he vIra suratrANeti saMbodhanamadhyAharttavyaM, tvaM daramari-caraNatalairvimardya vipakkha - vipakSAn (damasi - ) damayasi, ataH DhillI maha Page #326 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 301 pariziSTa (3) dilyA madhye DhollA-paTahaM mAru-tADaya / yadyapi hamIracalita iti zrutvA anye mlecchA mUcchitAH khurAsAnadezIyaizca daMDapratinidhibhUtA manuSyAH samarpitAH, tathApi tvayA na bhetavyaM kintu yoddhaNAM raNasajjIbhAvAya punardvitIyo DiMDIravaH tvayA kAraNIya iti kiMcidAyastadhairya suratrANaM prati kasyacinmaMtriNa uktiH // 148. atha dohAvRttena punaH spaSTIkRtya kuMDalikAlakSaNamAha paDhamahi iti / paDhamahi-prathame arddha iti bhAvaH dohA cAri paa-dohAyAzcatvAri padAni tato dvitIyArddha kavvaha-kAvyasya caupaa-catvAri padAni dehi, evaM kuMDalikA aSTapadI, tatra pAde pAde yamakAni kriyantAM / / yamakAniti ullAlAnAmapyupalakSakam / idaM codAharaNAnaMtaraM lakSaNakathanamanaucityamAvahatIti kSepakamivAbhAti iti bodhyam // 149. atha gaganAMganAmakavRttaM lakSayati paa paa iti / he pia-priyAH ziSyAH yatra paDhamahi-prathamapAdAdAviti yAvat cAri matta gaNa-caturmAtrAka: gaNaH kijjai-kriyate, tato yathecchaM catuSkalairvetyadhyAhAraH, gaNaha-gaNaiH, yat paAsio-prakAzitaM, yatra ca guru aMta paAsio-aMtaprakAzitagurUNi aMte samAptau prakAzito gururyeSu tAdRzAnityarthaH, tathAca karttavyeSu viMzatitamamakSaraM gururUpameva kAryamiti bhAvaH, bIsakkhara-viMzatyakSarANi, sama paaha-sarveSu pAdeSu pratyekaM patantIti zeSaH, tat paa paa-pAde pAde praticaraNamityarthaH, matta vihUsiNA-mAtrAvibhUSitaM gaaNaMgau-gaganAMgaM gaganAMganAmakaM vRttaM jANi-jJAtvA Thavahu-sthApayata / kiyatIbhirmAtrAbhivibhUSitamityapekSA (yA)mAha bhAvau iti / aba lahu guru sesiNA-laghuguruzeSitA laghugurubhyAM samApti nIto ityarthaH, sara agga-zarAdhikA: zarAH paMca tathAca paMcAdhikA ityarthaH, bIsai kala viMzatireva kalAH bhAvau-bhAvayata, tathA ca paMcaviMzatirmAtrA atra praticaraNaM pataMti, tAsveva cAMtima mAtrAtrayaM laghugururUpaM kAryamityarthaH / atra ca caturdhvapi caraNeSu pAdAdau catuSkala eva gaNaH kAryaH, anaMtaraM ca catuSkalaiH paMcakalairvA, yathA caraNe viMzatyakSarANi paMcaviMzatirmAtrAzca pataMti, pAdAnte cAvazyaM krameNa laghuguruzcAyAti tathaiva gaNA deyA iti tAtparyArthaH / / 150. athainamevArthaM dvipadikayA spaSTIkRtyAha paDhama iti / yatra paDhamahi / prathamaM pAdAdau cakkalu gaNa-catuSkalo gaNa: hoibhavati, aMtahi-aMte pAdAtaM dijjai hAra-dIyate hAra: guru, tat gaaNaMga-gaganAMgaM bhaNa-kathaya, atra ca bIsakkhara-viMzatyakSarANi, pacAsa matta-paMcaviMzatirmAtrAH, viAru-vicAraya / / 151. atha gaganAMgamudAharati bhaMjia iti / ahia laMghia sAarA-laMghita-sAgarAhite laMghitaH sAgaro yaistAdRzA ahitA yasya tAdRze ityarthaH hamIra calia-hamIre calite sati, malaa colavai-malayAdhipazcoladezAdhipazceti dvAvityarthaH bhaMjia-bhagnau, gujjarA-gurjarA: gurjaradezIyAH rAjAnaH Nivalia-nirbalIkRtya gaMjia-gaMjitAH, mAlavarAa-mAlavarAjaH parihari kuMjarA-parihRtya kuMjarAn malaagiri-malayagirau lukkia-nilInaH khurasANa-khurasAna:-khurasAnadezIyaH rAjA raNa muhi-raNe mugdhIbhUya khuhia-kSubhitaH, kAarA-kAtare palAyitumapyasamarthe tasminnityarthaH, riugaNa-ripugaNe hArava patitaH // . 152-153. atha (dviva)padInAmakaM vRttaM lakSayati Aigeti / he buhaaNA-budhajanAH, jattha-yatra paDhama(hi)-(prathame) caraNe, idaM copalakSaNaM dvitIye'pi bodhyam, Aiga-Adiga: Adistha: pAdAdya iti yAvat iMdu:-SaTkalo bhavati, tatazca vevi dhaNuharaMdvau dhanurddharau catuSkalAviti yAvat dijjai-dIyete, tathA pAikka juala-padAtiyugalaM purapi catuSkalayugalamevetyarthaH parisaMThavahuparisthApayata, aMta-aMte pAdAMte mahuaracaraNa-madhukaracaraNaH SaTkala ityarthaH dijjai-dIyate, evaM dovai-dvipadI bhaNata, tahi-tathA he kaiaNA-kavijanAH, sarasai le(lu)i pAsAa(u)-sarasvatyAH sakAzAd gRhItvA prasAdaM puhavihi-pRthivyAM viviha citta suMdaraMvividhacittasuMdaraM vividhAni anekaprakArANi yAni cittAni teSAM ramaNIyaM sarvalokamanoharamityarthaH kaitta-kathi(vi)tvaM anena ca vRtteneti zeSaH karahu-kuruta, anena chaMdasA nirmitaM kavitvaM sarvajanamanoharaM bhavatIti bhAva iti yojnaa| atra yadyapi iMduzabdaH laghudvayottaragurudvayAtmaka SaTkalavAcI, tathApyatra SaTkalasAmAnyaparo'vaseyaH, udAharaNe tathaiva darzanAt / madhukaracaraNazabdazca yadyapi SaTkalanAmasu pUrvaM nopAttastathApi madhukaracaraNAnAM SaTtvasaMkhyAsattvAdatrApi tatpuraskAreNaiva SaTkalaparo bodhyaH / kvacittu dijjai tiNNi dhaNuharamiti pAThaH, sa: prAmAdikaH, evaM sati pAdAMte SaTkalagaNAlAbhena mahuara caraNa aMta lei dijjasu ityagretanena virodhAt / etatpAThAnusAreNaiva kaizcidagre mahura caraNeti pAThaM prakalpya tasya ca mugdhazabdasya gurunAmasUpAttatvAttatparyAyatvAnmadhurogurustathAca madhuro guruH aMta:-caraNAMte dIyatAmityarthaH kRtastadapi bhramavilasitaM, lakSaNasyApi lakSyatAyAM mahura caraNeti pAThe kalpyamAne ekamAtrAnyUnatayA lakSaNAsaMgateH / / 154. atha uddavanikAMtaraM manasi vidhAya dohAvRttena punardvipadI lakSayati chakkalu iti / chakkalu-SaTkalaM muha saMThAvikaimukhe Adau saMsthApya, paMca cakkalu-catuSkalAn kareha-kuruta, aMtahi-pAdAMte ekkahi-ekameva hAraM guruM deha-datvA, dovai chaMda kahehudvipadIcchaMdaH kathayata / pUrvaM SaTkalAnaMtaraM catvArazcatuSkalAstadanaMtaraM ca punaH SaTkala ityuktam, idAnIM tu pAdAMtasthaSaTkalAMtargataM catuSkalaM Page #327 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prAkRtapaiMgalam 302 citte kRtvA SaTkalAnaMtaraM paMca catuSkalA uktAstadanaMtaraM ca SaTkalAMtargatasya mAtrAyugasyorvaritvAttasyaiveko gururdeya ityuktamityuTTanikAkRtaH evaM pUrvAparayorbhedaH / idaM ca vRttaM dvipAdameva, na (ca)tuSpAdaM, udAharaNAnurodhAditi kecit / anye tu yadIdaM dvipAdameva, tahi lakSaNaM pAdacatuSTayena kathaM kRtamiti idaM catuSpAdameva, na codAharaNavirodhastasya caruNadvayenApi saMbhavAt, na caitAdRzamanyatra na dRSTamiti vAcyaM, SoDazacaraNAyAzcatuHpAdikAyA ekasyaiva caraNasyodAhRtatvAdityAha: / pare tu lakSaNaM vRttadvayena kRtamitIdamudA-haraNAnurodhAdvipAdamityAhuH // 155. atha dvipadImudAharati dA***** / 156. atha jhullaNAnAmakaM vRttaM lakSayati paDhama daheti / jaha-yatra, virai-viratiH paDhama-prathamam Adau daha-dazasu mAtrAsviti zeSo'trApi yojanIyaH, dijjiA-datvA puNavi-punarapi taha-tathA tenaiva prakAreNa dazasveva mAtrAsvityarthaH kijjiA-kRtA, puNavipunarapi dahasatta-saptadazasu mAtrAsu jAA-jAtA, ema pari-evaM paripATyA viviha dala-dvayordalayoH pratyekamiti zeSaH, satatIsasaptatriMzat matta-mAtrA: pala-pataMti, eha-enAM (NAarAA)-nAgarAjaH jhullaNAM kaha-kathayati / 157. atha jhullaNAmudAharati sahaseti / sahasa maamatta gaa-sahasraM madonmattagajAn lakkha lakkha-lakSaM lakSam azvAMzceti zeSaH pakkharia-vAravANenAvaguMThya sAji-sajjIbhUya sAhi dui-sArvabhaumadvayaM gidU-kaMdukaM khelaMta-krIDataH, he priya, tahi-tatra koppi-prakuSya jAhi-gaccha, vimalaM jasu-yazaH mahi-magnAM (hyAM) thappu-sthApaya / tua-tvAM koi-ko pi tuluka-turuSkaH hiMdU(hindu) ko vA Nahi jiNai-nahi jeSyati / / 158. atha khaMjAnAmakaM vRttaM lakSayati dhua dharia iti / he kamalaNaaNi he kamalanayane, yatra bihu paa-pAdadvaye pratyekamiti zeSa: diavara NavagaNa-dvijavaranavagaNAn SaTtriMzallaghUnityarthaH dharia-dhRtvA avalaMbyeti yAvat birai-viratirbhavatIti zeSaH, puNavia-punarapi ca tadanantaraM cetyarthaH raaNa-ragaNaH madhyalaghurgaNa ityarthaH buhaaNa mohae-budhajanaM mohayatIti bhAvaH, ju- yataH buhaaNa maNa suhai-budhajanamanaH sukhayati, yathA rajanyAM zazI sohae-zobhate, tat khaMjAvRttamiti zeSaH, he gajavaragamane tvaM sumarusmara pauna:punyena bhAvayetyarthaH, iti vara phaNivai-vara: phaNipatiH piMgalaH bhaNai:-bhaNati iti yojanA / / yatra SaTtriMzalladhvanantaraM ragaNaH praticaraNaM patati / tat khaMjAnAmakaM vRttamiti phalitorthaH / ivaM ca dvipadameveti dhyeyam // 159. atha dohAvRttena spaSTIkRtya khaMjAM lakSayati vihu daleti / vihu-dvayordalayoH pratyekamiti zeSaH Nava vippagaNa-(nava) vipragaNAn palaprakaTayata, aMta-pAdAMte johalu-yoddhAraM madhyalaghu ragaNamityarthaH Thavehu-sthApayata, evaM khaMja paa-khaMjApAde khaMjAnAmakasya vRttasya caraNe ityarthaH eAlisa matta-ekacatvAriMzanmAtrAH, dahagaNa-daza gaNAn tattha-tatra muNehi-jAnIta / / 160. atha khaMjAmudAharati ahIti / ahi lalai-ahiH zeSaH lala (ya)ti sthAnacyuto bhavatItyarthaH, yoddhRNAM pAdaghAteneti bhAvaH / ataeva mahi-mahI pRthvI calai-calati, ataeva mahyAzritaH giriH kailAsaH khasai-patati, tatazca tadAzrito hara: khalaiskhalati, tatazca tadbhAlasthaH zazI ghumai-chU(ghU)rNate, ataeva amia vamai-amRtaM vamati, tatazcAmRtasaMparkAt muala-mRtAH jiviajIvitvA uTThae-uttiSThaMtiH tatazca jIvitAtAnteSAM caraNAghAtena puNu dhasai-punaradho gacchati mahA, puNu khasai-punaH skhalati kailAsaH, puNu lalai-punarlala(ya)ti sthAnacyuto bhavati zivaH, tatazca puNa ghumai-punaghUrNate zazI, puNa vamai-punarvamatyamRtaM, punazca jiviajIvitvA utthitA mRtAH iti samare vividhakautukaM paridiTThae-paridRzyate / / 161. atha zikhAM lakSayati sasivaaNIti / he zazivadane gajagamane paa paa-pade pade praticaraNamityarthaH paaharaha sasikkha-sapayodharazikhAn payodharo madhyagururjagaNastathA ca sapayodharA sajagaNA zikhA agrabhAgo yeSAM tAdRzAn aMtasthitajagaNAnityarthaH diagaNa cha-dvijagaNAn caturladhvAtmakagaNAn SaT paDha-paDha dvayorapi dalayoH SaDvijagaNAnaMtaraM jagaNaM sthApayetyarthaH / parantu juaha dala-dvitIyadalaM paDhama-prathamam Adau vi vi lahu-dvau dvilaghU dvau dvilaghtvAtmakagaNAvityarthaH paali-prakaTIkRtya aparamekaM dvijagaNaM prakaTIkRtyetyarthaH, diagaNa sahia-jagaNasahitaM dvijagaNaiH pUrvoktaprakAreNAgrasthitajagaNaiH SaDbhiryuktamiti bhAvaH, paTha ityanuSaMgaH / prathamaM laghudvayAtmakagaNadvayaM saMsthApya anaMtaramaMtasthitajagaNaiH SadvijagaNaiH sahitaM dvitIyaM paThetyarthaH, tathA ca prathamadale aMtasthajagaNA: SaDeva dvijagaNAH pataMti, dvitIyadale tu aMtyajagaNAH sapta dvijagaNAH pataMtIti bhAva, sikkha-zikhAM viddhi iti zeSaH, iti sa prasiddhaH piMgala: bhaNai-bhaNati / / 162. atha gAhUcchaMdasA prakaTIkRtya punaH zikhAM lakSayati matta aThAiseti / yatra paDhama (hi)-prathame paa-pade matta aThAisamAtrA aSTAviMzatiH pataMtIti zeSaH, bIe-dvitIye paa-pade battIsa-dvAtriMzat mattAi-mAtrA: pataMti, aMte-pAdAMte lahuA-laghuH jagaNasyeti bhAva: niyamana patati, tAM zuddhAM zikhAM vijAnIta / atra aMte lahuA iti daladvaye'pyaMte jagaNo'vazyaM deya iti sUcanIyaM, Page #328 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pariziSTa (3) 303 SadvijagaNAnAM caturviMzatirmAtrA aMtyajagaNasya ca mAtrAcatuSTayamevamaSTAviMzatirmAtrA : prathamacaraNe, saptadvijagaNAnAmaSTAviMzatirmAtrA aMtyajagaNasya ca mAtrA catuSTamevaM dvAtriMzanmAtrA dvitIyacaraNe pataMti yatra, tat zikhAnAmakaM vRttamiti phalitArthaH / 163. atha zikhAmudAharati phulia iti / bhamaru bahu- bahubhramarAH mahamadhUkA madhUkavRkSAH phulia - puSpitAH, raaNipahurajanIprabhuzcaMdraH kiraNa lahu-laghukiraNaH, vasaMtaH avaaru-avatIrNaH / malayagirigahvaraM dhRtvA spRSTveti yAvat pavaNa vaha - (pavana:) vahati, sahaba kaha - sahiSye kathaM zRNu sakhi nikaTe nAsti kAMtaH // 164. atha mAlAvRttaM lakSayati paDhameti / he zazivadane mRganayane yatra paDhama caraNaprathamacaraNe Nava diagaNa - navadvijagaNAH nava caturlachA (dhvA) tmakA gaNAH paala-pataMti, purNAvi - punarapi navadvijagaNAnaMtaramityarthaH taha tathA raaNa Thava-ragaNaM madhyalaghugaNaM sthApaya, aMtara - aMte ragaNAMte pAdAMte vA kaNNo- karNo gurudvayAtmako gaNaH patati iti zeSaH, tataH gAhassa - gAthAyAH sesamma - zeSa: uttarArddhamiti yAvat patatItyanuSaMgaH, sA mAlA hi tanmAlAnAmakaM vRttamiti piMgala NAa-piMgalanAgaH bhaNaMtA bhaNati // 165. atha dohAvRttena spaSTIkRtya punarmAlAM lakSayati paDhameti / paDhama-prathame caraNe Nava vippagaNa-nava vipragaNAzcaturlaghvAtmakakagaNA: hoi-bhavaMti, tatazca johalu kaNNa - yoddhRkarNI ragaNagurudvayAtmakagaNau Thavehu-sthApayata / / tataH gAhA--gAthAyAH aMta- aMtyam addhA - arddham uttarArddhamityarthaH dei- datvA, mAlAcchaMda: kahehu-kathayata / atra dei ityekAro hrasvo jJeyaH / yatra prathamacaraNe 'navacaturlaghvAtmakagaNa - ragaNa- gurudvayAtmakagaNAH pataMti dvitIyadalaM ca gAthottarArddhasvarUpaM bhavati, tanmAlAnAmakaM vRttamiti phalitArthaH // 166. mAlAmudAharati variseti / ghaNa-ghanaH meghaH gaaNaH - gagane bhamai - bhramati, jala-jalaM varisa - varSati, maNaharaNa - manohara: siala-zItalaH pavaNa-pavana: vAtaH vAtIti zeSaH kaNaa piari-kanakapItA vijuri-vidyut Nacai-nRtyati, NIvA - nIpAH kadambA: phulliA - puSpitAH / patthara vitthara hiaNA - prastaravistIrNahRdayaH piaNA - priyaH NialaM- nikaTe Na Avai-nAyAti // 167. atha culiAlAnAmakaM vRttaM lakSayati, culiAleti / dohA upparadohopari dohAyAmiti yAvat mattahi paMcai - mAtrA: paMca yadi deha - dIyate, tadA culiAlA kaha (?) culiAlAM kathaya / naca (nu) dohAyAM kiM praticaraNe utta pratidale vA deyAH paMcamAtrA ityata Aha paa pa uppareti, padapadopari, atra padazabdo dalavAcI udAharaNAnurodhAt tathA ca ekaikadale ityarthaH, saMThavahu-saMsthApayata paMcamAtrA ityunuSaMgaH // nanu sarvalaghurUpA uta gurulaghurUpA ceti kIdRzya ekaikadaleM te Adau vA sthApyA ityata Aha, suddheti, - zuddhaH kusumagaNa Adau eko laghustata eko gurustato laghudvayametAdRzo gaNa ityarthaH / aMtaha - aMte dijjaha- dIyate / evaM ca dohAyA ekadalAMte yadi paMcamAtrAH kusumagaNasvarUpA dIyaMte, tadA culiAlAnAmakaM vRttaM bhavatIti phalitArthaH // 168. athainamevArthaM dohAvRttena punarAha dohAlakkhaNeti / Adau dohAlakkhaNa - dohAlakSaNam uppari- upari tadanaMtaramityarthaH paMcai matta - paMcaiva mAtrA : saMThavahu - (saM) sthApayata evaM aTThadahuppari vIsadui- aSTAdazopari viMzatidvayena mAtrANAmiti zeSa:, aSTapaMcAzanmAtrAbhirityarthaH, culiAlA ukkhita uktA / kvaciddohAsaMkhA saMThavahu iti pAThastatra Adau dohAsaMkhA- dohAsaMkhyA dohAmAtrAsaMkhyAkamAtrAmiti yAvat iti vyAkhyeyam // 169. culiAlAmudAharati rAA luddheti / rAjA lubdhaH, samAjaH khalaH, vadhUH kalahakAriNI, sevako dhUrttaH / ataH jaiyadi bahuguNajuttara - bahuguNayuktamapi bahubhiH kIrttipratiSThApramukhairguNaH sahitamapItyarthaH jIvaMta : (vanaM) atha ca sukhaM cAhasi - vAMchasi, tai - tadA ghara-gRhaM pariharu - tyajetyarthaH // 170. atha saurASTranAmakaM vRttaM lakSayati so soraThThau iti / jaM- yat dohA vivarIa Thia-dohAviparItasthitiH dohAto viparItA sthitizcaraNAnAM sthApanaM yasya tAdRzamityarthaH, so- tat soraThThau- saurASTraM saurASTranAmakaM vRttaM jANu - jAnIhi tatra ca paa paa-pAde pAde praticaraNamityarthaH jamaka vakhANa - yamakaM zlAghaya iti NAarAa piMgala - nAgarAjapiMgala H bhaNai - bhaNati / ayaM bhAvaH - dohAyAH prathamatRtIyacaraNayostrayodazamAtrAH dvitIyacaturthacaraNayostrayodazamAtrAH prathamatRtIyayozcaikAdazamAtrA deyA iti / 171. atha saurASTramudAharati so mANia iti / sa mAnyaH puNyaH guNavaMta - guNavAn yasya bhaktaH paMDita (sta) nayaH, yasya gRhiNI guNavatI se vi-asyApi puhavi - pRthvI saggaha Nilaa - svarganilayaH svargavAsa ityarthaH // 172. atha hAkalInAmakaM vRttaM lakSayati sagaNeti / jahA - yatra sagaNA - sagaNo gurvaMtazcatuSkala ityarthaH, bhagaNA - bhagaNo gurvAdizcatuSkala ityarthaH, dviagaNa-dvijagaNazcaturlaghvAtmako gaNa ityarthaH, I- ete gaNA ityarthaH, atha ca matta cauddaha-mAtrAzcaturdaza paa palaI-pAde pataMti pAdAMte ceti zeSaH, baMko-vakramekaM guruM saMThai-saMsthApya, virai - viratirbhavati, aMtimaguroH prAgeva viratirityarthaH / ehu - etat hAkalirU aha - hAkalIrUpaM hAkalinAmakavRttasya svarUpamityarthaH kahA- kathitam / atra sagaNa - bhagaNa - dvijagaNAtirikto For Private Personal Use Only Page #329 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prAkRtapaiMgalam 304 gaNo (na) bhavatIti, ete eva ca sa(ma)stA vyastA vA pataMtIti niyamastathA ca yadi sagaNatrayAnaMtaraM bhagaNatrayAnaMtaraM dvijagaNatrayAnaMtara vA eko guruH sthApyate praticaraNaM, tathApi hAkalIvRttaM bhavati / atha ekasmizcaraNe sagaNatrayAnaMtaramekaM guruM (saM)sthApya taditaracaraNeSu bhagaNatrayAnaMtaraM dvijagaNatrayAnaMtaraM parasparasaMsRSTaitadvayAnaMtaraM dvijagaNatrayAnaMtaraM vA ekaM guruM saMsthApya taditareSu parasparasaMsRSTaitattrayAnaMtaraM guruH sthApyate tatrApyetadvRtaM bhavatIti na vibhAvanIyam // 173. atha niyamAMtaramaMgIkRtya punarhAkalIvRttaM lakSayati, matta cauddaheti / paDhama dala-prathamadale pUrvArddha iti yAvat praticaraNamiti zeSaH, kvacittu paaha paa iti pAThastatra pAde pAde arthAtpUrvArddhasya, uttaradale ityagre uktatvAditi bodhyam, eggAraha vaNNehi-ekAdazavarNaiH kRtvA matta cauddaha-mAtrAzcaturdaza, uttara dalahi-uttaradale uttarArddha ityarthaH praticaraNam ityanuSaMgaH, daha akkharadazAkSaraizcaturdazamAtrAH ityanuSaMgaH yatra pataMtIti zeSaH, tat hAkali chaMda kahehi-hAkalInAmakaM chaMdaH kathaya // atra ca prathamadvitIyacaraNayordvijagaNairdeya eva, anyathA ekAdazAkSaroktyasaMbhavApatiH / tRtIyacaturthayozca dvijagaNenaiva deyaH anyathA dazAkSaroktyasaMbhavApattiH, iti niyame tAtparyamunnIyate / tathAhi krameNa viparyeNa vA sagaNabhagaNau athavA sagaNadvayameva bhagaNadvayameva vA (saM)sthApya yadi dvijagaNo dIyate aMte ca gururdIyate tadaivAkSaraSaTkaM sagaNabhagaNayorakSaracatuSTayaM ca dvijaga(Na)sya ekamakSaraM ca gurorevamekAdazAkSarANi pUrvAddhe praticaraNaM pataMti, uttarArddha'pi cedevaM dvijagaNaH sthApyate tatrApyekAdazAkSarANi syuH, tasmAduttarArddha sagaNatrayottaraM bhagaNatrayAnaMtaraM vA parasparasaMsRSTaitattrayAnaMtaraM vA guruH praticaraNaM sthApyate tadaivottarArddha dazAkSarANi pataMti, evaM ca prathamadvitIyacaraNayordvijagaNadAnamaMgIkRtapUrvaM lakSaNakRtA,**** tadanaMgIkAreNa caitallakSaNamityasmattAtacaraNopadiSTaH paMthA: sudhIbhirvibhAvyaH // 174. athottaralakSaNAbhiprAyeNa hAkalImudAharati ucceti / yasya uttamAcchAditaM vimalaM gRhaM, taruNI vinayaparA gRhiNI kAMtA, vittapUrNa mudrAgRhaM ke(ko)zabhAMDamityarthaH, tasya varSAsamayaH sukhakaraH / / 175. atha madhubhAranAmakaM vRttaM lakSayati jasu palaIti / jasu-yasya caraNe iti zeSaH caumatta bevi-caturmAtriko dvau patataH, sekha-zeSe pAdAMte ityarthaH ekka-eka: caturmAtrika ityarthaH (pala)i-patati, karttavyayordvayozcaturmAtrikayozcAMtimazcaturmAtriko jagaNasvarUpa eva patatItyarthaH, evi-etat, madhubhAranAmakametavRttamityarthaH // 176. madhubhAramudAharati / jasviti / yasya zIrSe caMdraH piMdhanaM dik / sa devaH zambhuH mahyaM sukhaM dadAtu / / 177. athAbhIranAmakaM vRttaM lakSayati gAraheti / yatra gAraha matta-ekAdazamAtrAH kiyaMte, payodhara: dIyate karttavyAsvekAdazamAtrAsu aMtimamAtrAcatuSTayaM jagaNasvarUpameva sthApyate ityarthaH, (eha)-etat AbhIra suchaMdu-AbhIraH succhaMdaH iti piMgaladhIraH jalpati / / 178. AbhIramudAharati / yasyAH pInapayodharabhAre mauktika: hAraH loTai-luMThati, dIrghavizAlalocanA sA suMdarI gurja(rI) nArI // 179. atha daMDakalaM lakSayati kuMtaddharu iti / kuMtadharaH dhanurdharaH hayavaraH gajavaraH etaccatuSkalacatuSTayaM, tataH chakkaluSaTkalaH, tatazca gurusajuttau-gurusaMyuktam aMtasthitaikagurukamityarthaH, bibi pAikka-pAdAtidvayaM catuSkaladvayamityarthaH, evaM dale-pUrvArddha uttarArddha cetyarthaH, battIsa mattaha-dvAtriMzanmAtrA: paa-pAde pataMti pratyekamiti zeSaH, saMpuNNa(u) caraNacatuSTayasya ityarthaH, bIsaaThaggalu(la)aSTAviMzatyAdhikAH sau kala-zataM kalA bhavati, tat supasiddhau-suprasiddhaM phaNi bhAsia rUau-phaNibhASitarUpaM, bhuaNe-bhuvane daMDakala Niruttara-daMDakala: niruktaH iti paiMgalikA manasi jalpaMti he budhajanAH yUyaM hiaatale-hRdayatale jANahu-jAnIta / yatra prathamaM catuSkalacatuSTayaM tata eka: SaTkalaH tatazca punazcatuSkaladvayaM tata eko guruH praticaraNaM patati, tadaMDakalanAmakaM vRttamiti phlitaarthH|| 180. daMDakalamudAharati rAaha iti / haa gaa ghara ghariNI-hayagaja(gRha) gRhiNI: parihari-parityajya bhaggaMtA-palAyamAnAH kecana rAaha-rAjAnaH dia laggaMtA-dikSu lagnAH digantaM gatA ityarthaH, teSAM ceti zeSaH lorahi-azrubhiH bharu saravaru-bhRtAH sarovarAH, kazcicca paa paru parikaru-pAdapatitanigaDaH dharaNI:-dharaNyAM loTTai-viceSTate, tanu zarIraM ca piTTai-tADayati, kara daMtaMgulikRtadaMtAMguliH san puNa uThi saMbhali-punaruttiSThate sAvadhAnIbhUya, bAla taNaa kara jamalakare-bAlatanayakareNa namaskAraM kArayati / idaM ca jAtivarNanaM / tathAvasthaM ca dRSTvA taM gehalu kAA-snehakAya: kAsIsara rAA-kAzIzvararAjaH mAA-mAyAM dayAM kari-kRtvA punaH thappi dhare-saMsthApya dhRtavAn svarAjye rakSitavAnityarthaH / / 181. atha dIpakanAmakaM vRttaM lakSayati sira deheti / sira-zirasi AdAvityarthaH cau matta-caturmAtrikaM gaNaM deha-sthApaya, aMta-aMta pAdAMte lahu ekka-laghumekaM karu-kuru, tasu-tayoH caturmAtrikaikalaghukagaNayorityarthaH majjha-madhye kutekka-kuMtamekaM paMcakalamekamityarthaH kuru iti pazcAttanenAnvayaH, dIpaka sou bujjha-dIpakanAmakaM (tat) vRttaM jAnIhItyarthaH / yatra prathamaM catuSkalastataH Page #330 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 305 na bhagaNaH / / aba vipratya rthaH, iti pariziSTa (3) paMcakalastata eko laghuH praticaraNaM patati, taddIpakanAmakaM vRttimiti phalitArthaH / kvacit kuMtatti tasu majjheti pAThastatra aMte dalAte ekaM laghu kuru, kuMtati-kuMtatrayaM tasu-tayozcaturmAtrikaikalaghukagaNayoH majjha-madhye kuru ityarthaH / idaM ca ekaikadalAbhiprAyeNa, anyathaikaikapAde catuSkalatrayasyAbhAvAdasaMbhavApattiriti dRSTavyaM / prathamaM yatra caturmAtrikastataH paMcakalatrayaM tato laghuH pratidalaM pataMti, tadA (dI)pakaM vAMcha iti dvitIyapAThe nirgalitArthaH / / 182. atha dIpakamudAharati jasu hattha iti / vipakkha kulakAla-vipakSakulakAlaH karavAlaH khaDga: jasu hattha-yasya haste, soha-zobhate, yasya sira-(zira) si vara chatta-varacchatraM, saMpUrNazazivat, athavA saMpUrNazazimAtra pauNimacaMdramaMDalapramANamityarthaH zobhate iti pUrveNaivAnvayaH / / 183. atha siMhAvalokanAmakaM vRttaM lakSayati gaNa vippeti / paaha paaM-pAde pAde gaNa vippa sagaNa-vipragaNasagaNau dharidhRtvA, chaMdavaraM-chaMdaH zreSThaM siMhaa loaha-siMhAvalokaM bhaNa, tasu-tasmin, na jagaNaH na bhagaNaH na karNagaNaH / jagaNo madhyagururgaNaH, bhagaNo gurvAdirgaNaH, karNo gurudvayAtmako gaNaH, ete tatra na pataMtItyarthaH, iti NAa bhaNA-nAgaH bhaNati / he guNiaNa-guNijanAH yUyamiti (zeSaH) bhaNa bujhjhaha-manasi budhyadhvam / atra viprasagaNayoH kramikayoH samuditayorvA sthApane na niyamaH, kiMtu etAbhyAmeva vyastasamastAbhyAM pAde SoDazakalAH pUraNIyAH, etAbhyAmatiriktazca gaNo na deyaH / ataevodAharaNe prathamapAde na (sa)gaNacatuSTayenaiva SoDazamAtrAH pUritAH, dvitIyacaraNe ca prathamavipradvayamanaMtaraM sagaNadvayamityubhAbhyAmeva SoDazakalA: pUritAH, tRtIye ca punaH sagaNadvayacatuSTayenaiva pUritAH, *** na tvanyo gaNo dattaH, na tvetAveva kramikasamuditAviti draSTavyam // 184. athainamevArthaM vizadIkRtya dvipadikayAha vippa sagaNeti / vippa sagaNa paa bebi gaNa-viprasagaNau pAde dvAveva gaNau aMta-aMta pAdAMte hAra-hAraM guruM visajjahi-visarjaya, pAdAMta sagaNAntaH patitaM guruM visarjaya na tvanyamityarthaH, tathA ca pAdAMte sagaNa eva deya iti niyamo labhyate iti / heri-nirIkSya vibhAvya, pacchA-pazcAt solaha kala patthAra SoDazakalaprastAraM SoDazakalAH prastAya'te asminnetAdRzamityarthaH kaitta-kavitvaM kuru, etallakSaNaM vibhAvya pazcAdetacchaMdasA kavitvaM kuru ityarthaH // 185. atha siMhAvalokamudAharati haNu iti / hatojjvalagurjararAjadalaH, daradalitacAlitamahArASTrabalaH, balamoTitamAlavarAjakulaH, etAdRzaH kula ujjala-ujjvalakulaH, karaculi (kaNa)-karaculivaMzodbhavaH karNaH phurA-sphurati // 186. atha plavaMgamanA(ma)kaM vRttaM lakSayati jattheti / jattha-yatra paDhama-prathamaM pAdAdAvityarthaH chaa matta-SaNmAtrAkaH paappaa-pAde pA(de) dijjae-dIyate, tatazca caumatta gaNA-caturmAtrAkA gaNA dijjae-dIyaMte iti pUrveNaivAnvayaH, paMcamattapaMcamAtrAkagaNaH Nahi kijjae-na kriyate / SaTkalAnaMtaraM caturmAtrAkagaNenaiva pAdapUraNaM karttavyaM na tu paMcamAtrAkagaNenetyarthaH / aMtepAdAMta ityarthaH saMbhali-saMsmRtya ekkaka-ekaika: lahu guru-laghurguru: cAhae-apekSyate pAdAMte laghugurU avazyakameNa sthApanIyAvityarthaH, he muddhi-mugdhe, tat plavaMgamacchaMdo vilakSaNaM zobhate // atra SaTkalottaraM yathAsaMbhavaM patitaizcaturmAtrAkaiH na tu paMcamAtrAkaiH pAdAMte avazyApekSaNIyAbhyAM ca laghugurubhyAM praticaraNamekaviMzatiH kalAH pUraNIyA iti saMpradAyaH / tathA ca prathamamekaH SaTkalastatazcatuSkalatrayaM tato laghvAdistrikalaH yatra praticaraNaM patati, tat plavaMga(ma)nAmakaM vRttamiti phalitArthaH // 187. ******** 188. atha plavaMgamamudAharati, he sahi-sakhi, yat caMcala vijjuliA caMcalA vidyut Naccai-nRtyati, eta(ato) mammahamanmatha: jalahara sANae-jaladharazANake meghasvarUpazastrollekhane yaMtre ityarthaH khagga kiNIsai-Sa(kha)DgaM tIkSNayati iti jANae-jJAyate / phulla kadaMbaa-puSpitAH kadambakAH, aMbarADaMbara: dRzyate, ghanAghana: varIsae-varSati, ataH he sumukhi pAusa pAu-prAvRT prAptA na tu kAMta iti bhAvaH // 189. atha lIlAvatInAmakaM vRttaM lakSayati guru lahu iti / jahi-yatra guru lahu Nahi Nimma-gurorlaghornAsti niyamaH etAvaMto gurava etAvaMto laghavazca yatra pataMtIti niyamo nAstItyarthaH, akkhara-akSare'pi Nimma Nahi-niyamo nAsti, etAvatyakSarANi pataMtItyapi yatra na niyama ityarthaH, visama sama-viSame (same) payodharaH jagaNaH palai-patati ityapi kahu Nahi Nimma-kutrApi caraNe nAsti niyamaH, kintu gaNa paMca caukkala-gaNAH paMca catuSkalAH catuSkalabhedAtmakAH paMcagaNA ityarthaH, prastArakiyayA catuSkalasya paMca bhedAH ye bhavaMtI te sarve'pi vyastAH samastA viparyastA iti hRdayaM / te kiyaMta: pataMti ityatra hetuH kala battIseti, tathA ca dvAtriMzanmAtrAH pUrakA aSTau catuSkalabhedA iti bhAvaH, niraMtaramitaragaNAMtarAvyavahitamityarthaH palai pataMti, aMta-aMte pAdAMte ityarthaH, kaMta gaNa kAMtagaNa sagaNa ityarthaH, dhruvaM nizcitaM pata(tI)ti pUrveNAnvayaH, yacca chaMda: jema yathA tarala turaa-taralaturagaH, tathA vidizi dizi agama gamaMagamye gamye pasarai-prasarati supari-pAde(?) parilIla-paritaH lIlayA, paricalai-paricalati, sA lIlAvatI tat lIlAvatInAmakaM Page #331 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prAkRtapaiMgalam 306 vRttaM, kala battIsa-kalAsu dvAtriMzatsu visAma kare-vizrAma karoti iti yojanA // yatra saptacatuSkalAnaMtaraM sagaNaH praticaraNaM patati, sA lIlAvatIti phalitArthaH // 190. atha lIlAvatImudAharati, sava ari ghareti / jakhaNa vIra hamIra cale-yasmin kSaNe vIrahammIracalitaH, tasmin kSaNe iti zeSaH sarva(va) ari ghara-sarvArigRheSu aggi-agniH dhaha dhahetyaja(nukaraNaM (kai-) kRtvA jalai-jvalati, diga maga Naha paha-diGmArgaH nabha:patha: aNalabhare-analabhRtaH agninA paripUrNa ityarthaH jAta iti zeSaH, dhaNa thaNa hara jaghaNa deAva karedhanistanabharajaghanadattakaraH dhaninInAm arivibaddhAnAM stanabhare jaghaNe ca dattaH karo yena sa tAdRza ityarthaH pAikka-padAtiH sava dIsa pasari-sarvadikSu prasRtya lurai-calati, bherava bheria sadda pale-bhairavabherIzabdaH patati, bhaa lukkia-bhayanilInasthagita: veri taruNi aNa-vairitaruNIjana: mahi luTTai-mahyAM viceSTate, piTTai-tADayati khedayatIti bhAvaH, riu sira TuTTia-ripuzirAMsi truTati / / 191. atha harigItanAmakaM vRttaM lakSayati, gaNa cAri (rI) ti / paa paahi (ha)-pAde pAde praticaraNamityarthaH prathama gaNa cAri-gaNAMzcaturaH paMcakalAn Thavijjasu-sthApayata, bIa ThAmahi-dvitIye sthAne prathamapaMcakalagaNAnaMtaramiti yAvat chakkaloSaTkalAn sthApayateti pUrveNAnvayaH, tathAca karttavyeSu catuHpaMcakaleSu paMcamapaMcakalAnaMtaramekaM SaTkalaM saMsthApyaM anaMtaramurvaritAstrayaH paMcakalA gaNAH kAryA iti paryavasitorthaH / aMtahi aMte padAMte ityarthaH guru karijjasu-gurumekaM kuruta, daha cAri dui daha duidaza catasraH dve daza dve evaM matta aThThAIsao-mAtrA aSTAviMzati: pamANaha-pramANayata piMgalena paAsio-piMgalena prakAzitaM, vaNNaNeNa susabbalo-varNanena susabalaM sutarAM sabalaM samIcInamityarthaH pasiddha-prasiddha harigIa chaMda-harigItaM chaMdaH jANahu-jAnIta / prathamameka: paMcakalastata ekaH SaTkalastatastrayaH paMcakalAstata eko guruH yatra pataMti, tadaSTAviMzatimAtrAkacaraNaM harigItanAmakaM vRttamiti phalitArthaH 192. athainamevArthaM dohAvRttenAha, bIe chakkalu iti / atra harigItacchaMdasItyadhyAharaNIyaM, cAri paMcakala-catura: paMcakalAn dehu-datta / bIe-dvitIya sthAne prathamapaMcakalAnaMtaramityarthaH chakkalu ekka kahu-SaTkalamekaM kathayata, aMte-pAdAMte mANasa-mAnasamekaM gurumityarthaH Thavehu-sthApayata, bAraha uttara-dvAdazottarAH matta sau-mAtrAH zataM catuzcaraNasamuditA jAnIteti zeSaH // 193. atha harigItamudAharati gaa gaahIti / gajA gajaiH saha dukkia-daukitA yuddhArthaM militA ityarthaH, turaa turaahituragAsturagaiH saha jujhjhiA-ayudhyan(nta), raha rahahi-rathA rathaiH saha mIlia-saMyuktAH yuddhAya militA ityarthaH dharaNi pIliadharaNiH pIDitA, taraNi-taraNiH sUryaH lukkia-Acchanna: hayagajapAdoddhatadhUlibhiriti bhAvaH, ataeva appa para-AtmIyAH parakIyA iti na vi(ve)ka AsIdityarthaH, bala-balAni sainyAni milia-ekIbhUya Aeu-AgatAni, patti-pattava(ya) dhAeu-dhAvitAH, girivara sIharo girivarazikharANi kaMpa-kaMpitAni, sAas-sAgarAH ucchalia-ucchalitAH, kAara-kAtarAH raNabhIravo vA ityarthaH dINa-dInA jAtA iti zeSaH, dainyamAzritA ityarthaH, dIharA-dIrgha vaira vaDDia-vairaM vaddhitaM, karNe yudhyamAne satI(ti) zeSaH / / 194. atha tribhaMgInAmakaM vRttaM lakSayati paDhamamiti / paDhama-prathamamAdau daha-dazasu mAtrAsvitizeSaH, agre'pi yathAyogyaM yojanIyaM, rahaNaM-vizrAmaH, tataH aTThaha-aSTasu mAtrAsvityarthaH vizrAmaH, tataH rasarahaNaM-raseSu SaTsu tathA ca rasasaMkhyopalakSitAsu SaTsu mAtrAsu ityarthaH rahaNaM-vizrAmaH, evaM dvAtriMzanmAtrAH praticaraNaM pataMtI(ti) zeSaH, aMte-padAMte guruH sohai-zobhate, karttavyAsu dvAtriMzanmAtrAsu aMtimamAtrAdvayamekagurusvarUpaM kAryamityarthaH, tat ti bhaMgIchaMdaM-tribhaMgIcchaMdaH tihuvaNa mohai-tribhuvanaM mohayati, mahiala iti pAThe mahItalamityarthaH, asmai siddhaH varataruNa-taruNavara: lokazcetyarthaH sarAhai-zlAghate / atra yadi paoharu-payodharaH madhyagururjagaNaityarthaH palai-patati, tadA kimai maNoharu-kimapi manoharaM na bhavatIti zeSaH, kiMtu yena tacchaMdasA kavitvaM kriyate tAsu kaI-tasya kaveH kalevaraM zarIraM haNai-haMti, iti vimalamaI-vimalamatiH, jaNiANaMda-janitAnaMdaH, kvacitsukkhANaMdaM iti pAThaH sukhI AnaMdItyarthaH, phaNido-phaNIMdra: piMgalaH bhaNai-bhaNati / atra caturmAtrakA aSTau gaNAH praticaraNaM deyAH, teSvevAMtimo gaNo gurvataH karttavyaH, pUrvoktamAtrAsu vizrAmaH karttavya iti phalitArthaH / 195. atha tribhaMgImudAharati sira kijjia iti / ziraskRtagaMgaM gaurybhogN hatAnaMgaM tri(?)pura(da)hanaM kRtaphaNipatihAraM tribhuvanasAraM vaditabhasmAnaM ripupra(?)mathanaM / surasevitacaraNaM munigaNazaraNaM bhavabhayaharaM tribhu(zUladharaM, sAnaMditavadanaM suMdaranayanaM girivarazayanaM namata haram // 196. atha durmilAM lakSayati, tIsa dui matta iti / he narAH etat tIsa hui matte-dvAtriMzanmAtrAbhiH parisaMjute-parisaMyukte yatra ca erisa bhAahi-etAdRzabhAgaiH etAdRzaiH anupadame(va) vakSyamANaiH bhAgaiH kalAMzairityarthaH, tia ThAmahi-triSu sthAneSu visamaMvizrAmaH dIsai-dRzyate, yatra ca paa paa-pAde pAde kaNNa dharA-karNagRhaM karNo dviguruko gaNastasya gRhaM sthApanamityarthaH, dRzyate iti pUrveNAnvayaH / kutra sthAnatraye vizrAmo dRzyate ityata Aha paDhamamiti / yatra ca paDhama-prathamaM daha-dazasu mAtrAsvityarthaH Nilao Page #332 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 307 pariziSTa (3) nilayaH vizrAmaH iti yAvat kia-kuruta idaM cAgre'pi yojyaM, be-dvitIyaH aTTha TThAaM-aSTamasthAne aSTasu mAtrAsvityarthaH nilayaH kRta iti pUrvAnuSaMgaH, tIaM-tRtIyaH caudaha-caturdazasu mAtrAsvityarthaH nilayaH kRtaH, jo erisaM chaMde-yat etAdRzaM chaMdastribhuvanavaMdyaM tat na janAH jA(nI)ta dummilakam iti budhajanarAjaH piMgalaH bhaNaMti-bhaNati // 197. athainamevArthaM dohAvRttena spaSTayati daheti / dazasu vasu-aSTasu caturdazasu mAtrAsviti zeSa: virai karu-virati karu visama-viSame sthAne kaNNa gaNa dehu-karNagaNaM dehi / padamadhye viSame sthAnaM yathAzakyaM dvigurukaM gaNaM dehItyarthaH / aMtara-madhye vippa paikka-vipraM caturlaghukaM gaNaM padAti sAmAnyacatuSkalaM bhaNa durmilAcchaMdaH kathaya / atra praticaraNaM viSamasthAne yathAzakyaM prAcuryeNa karNo deyaH same cettatpatati tadA na bAdhakamiti draSTavyam // 198. atha durmilAmudAharati je kijjia iti / yena kRtA dhATI pAvia kittI-prAptA kIrtiH sa kAzIzvararAjaH ja khaNa-yasmin kSaNe, jita: nepAlaH bhoTAMtAH svadeha tADayantazcalitAH darpahInAH cInA: bhagnIkRtAH lohAvalehAzcakranduH patitAH / oDDAvitaH aMtarikSaM prApitaH oDDaH, moTitaM mAlavarAjakulaM tailaMgAH palAyitAH parAvRtya nAgatAH // 199. atha hIranAmakavRttaM lakSayati, NAu pabhaNeti / he supriya ziSya Adau tiNNi chagaNa-trIn chagaNAn SaTkalagaNAnityarthaH jaMpu-jalpa kathayetyarthaH, aMte-SaTkalatrayAMte johalaM-yoddhAraM gaNamiti yAvat karahi-kuruSva, tiNNi dharahi be bi karahi-trIn sthApaya dvau kuruSva, evaM paahi-pAdeSu matta-mAtrA: lekkhae-lekhiya, aMkAnAM vAmato gatyA trIn dvau militvA trayoviMzatirmAtrAH prati caraNaM sthApayetyarthaH, / etaH (?) hAra Thavia vippa ga(Na)hi sabbalaM-hAraM guruM saMsthApya vipragaNaizcaturlaghukagaNaiH sabalaM pracura hIra-hIra pekkhae-prekSasva, evaM tat sukaviH darpaNa (bhaNa)ti, etat kamaNa jaNai-ka: jAnAti na ko'pItyarthaH, iti nAgaH prabhaNati / atra trIn SaTkalAn dehItyuktyA SaTkalasya trayodazApi bhedAH prAptAH, tatra dvAdazatama eva bhedo vAratrayaM dezo(yo) nAnya iti jJApayituM hAraM saMsthApya, vipragaNaiH sabalamiti chaMdovizeSaNamiti draSTavyam / uktavidhaSaTkalAnaMtaraM ca yatra ragaNaH praticaraNaM patati tat hIranAmakaM vRttamiti phalitArthaH / 200. athainamevArthaM dohAvRttena prakaTayati hAreti / he supriya ziSya pUrvaM hAraM guruM tataH vippagaNa-vipragaNaM caturlaghukaM gaNaM bhaNa kathaya, evaM tia vidha-vAratrayavidhAnenetyarthaH bhiNNa sarIra-bhinnazarIraM bhinnam anyacchandobhyo vilakSaNaM zarIraM yasya tadityarthaH aMte pAdAMte johalaM-ragaNaM saMThavahu-sthApaya evaM teisa matta-trayoviMzatimAtrAkaM hIraM hIranAmakaM vRttaM bhavatIti zeSaH / 201. atha hIramudAharati dhikka dalaNeti / idaM caturaMgagativizeSAnukaraNaM, tathA ca dhikka dalaNa thoMga dalaNetyanukRtya raMgaraMge saMgrAme calaMti, riMgao-khuralI kurvaMtaH, turaMgAH / dhUlidhavalA: sabalazabdAH prabalAH pattayaH prekSyate, yadA karNazcalita tadA kUrmaH lala(ya)ti bhUmirbharati kIrtyA // 202. atha jalaharaNanAmakaM vRttaM lakSayati kia paDhameti / jahi-yatra savva paa-sarvapAdeSu paDhama-prathamAdau kia-kRtAH muNi diagaNa-munidvijagaNAH munayaH sapta tatsaMkhyAtAH caturlaghukagaNA ityarthaH palai-pataMti, parahi-anaMtaraM saptadvijagaNottaramiti yAvat dia sagaNa-dehi sagaNaM, evaM daha vasu puNu rasa-dazasu mAtrAsu vasuSu aSTasu mAtrAsu punaH raseSu SaTsu mAtrAsu ityarthaH punarvasuSu iti zeSaH, anyathA dvAtriMzanmAtrAnupalabdhiH, virai kare-viratiM kuru / daha tiguNa-daza triguNitAH triMzadityarthaH kala-kalA: karahikuruSva, puNavi-punarapi Thava juala-sthApaya yugalaM kalAyA iti zeSaH tathAca dvAtriMzanmAtrAH sthApayetyarthaH / ema pari-evaM pari evaM paripATyA Thavahu cau caraNA-sthApaya catuzcaraNAn, atra ca jai-yadi, palai kabahu guru-patati kadApi guruH yadi sagaNAMtargatagurvatirikto'pi guruH patati, sagaNAti(ri)kto'pi gurvAdimadhyagururvA gaNaH patatIti yAvat, ta(dA)kabahu Na pariharukadAcidapi mA parihara, tadA tamapi datvA dvAtriMzanmAtrA: praticaraNaM deyA ityarthaH / evaM ca dvijagaNaSaTkA(TkasyA)dau madhye aMte vA gurvAdi madhyaguruM vA ekaM gaNaM datvA aMte ca sagaNaM datvA dvAtriMzanmAtrAH praticaraNaM deyA ityarthaH / itIdAnImuktaM bhavati pUrvaM ca saptadvijagaNAnaMtaraM sagaNamiti lakSaNadvayaM bodhyaM / he kamalamukhi (vi)budhajanamanoharaNaM muNahi-jAnIhi iti zrIphaNipatiH sukavivara: bhaNati iti yojanA / saptadvijagaNAnaMtaraM sagaNaH yatra praticaraNaM patati, athavA SaT dvijagaNAH ekaH kazcit madhyagurugurvAdirvA gaNaH patati aMte ca sagaNa eva yatra patati(ta)t mano(jala)haraNamiti phalitArthaH // 203. athainamevArthaM gAhUcchaMdasA spaSTayati battIseti / mano(jala)haraNacchaMdasAtyadhyAhAraH / battIsa hoi mattA-dvAtriMzadbhavaMti mAtrAH, aMte sagaNAi ThAvei (hi)-aMte sagaNaM sthApaya, kartavyAsu dvAtriMzanmAtrAsu aMtima mAtrAcatuSTayaM sagaNasvarUpaM kAryamityarthaH, pAehi-pAdeSu Adau savva lahu-sarve laghavo bhavaMti yadi cedeka: guru vevi-dvau vA gurU bhavatastadA na doSa ityarthaH, tathAca saptadvijagaNAnaMtaraM yagaNaH kAryaH, athavA SaTvijagaNAH, teSAmAdau aMte madhye vA eka: gurvAdimadhyagururvA gaNaH kAryaH, sarveSAmaMte ca sagaNo deya iti phalitArthaH ! ataeva udAharaNe caturthacaraNe ravIreti SaSTho jagaNo datta iti draSTavyam / Page #333 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prAkRtapaiMgalam 308 204. atha mano(jala)haraNamudAharati khura iti / khus-khuraiH mahi-mahIM khudi-kSobhayitvA, khuluki Na Na Na gRdi ityanukRtya, ghagharu rava kalahi-ghagharati vaM kRtvA heSAM vidhAyetyarthaH raNahi-raNe saMgrAme turaa cale-turaMgAzcalitAH, ThaThagRdItyanukRtya Tapu-TApaH azvapAdAghAtAdityarthaH palai-patati, tena ca dharaNivapu dharaNIdhasu(vapu)-pRthvIzarIraM dhasai-pracalati, bahu disi-caturdikSu camalecAmarANi cakamaka karu-kurvaMti cAkacikyazobhAmutpAdayaMtItyarthaH / dala-dalaM sainyaM damaki damaki-ahamahamikayA calu-calitaM, calati padAtibalaM, ghulu(kI)tyanukRtya karivarAzcalitAH, vara manusavara-satpuruSavaraH karai vipakha hiaa sala-karoti vipakSahRdayeSu zalyaM, hamiravIra-hammIravIraH yadA ca raNe calitaH // 205. atha madanagRhanAmakaM vRttaM lakSayati pia bhaNaIti / he suhaa suhAva-subhagasvabhAva pia-priya ziSya, jaha-yadi rAa-rAgaH paThituM vA icchA vivatti-vivarttate vizeSeNa varttata ityarthaH, tathA khattia-kSatriyaM prastAram aNusas-ianusRtya, kSatriya iti prastArazaMsI pUrvAcAryANAM, paoharu-payodharaM madhyaguruM jagaNaM pelli-prerayitvA prastArAnusAreNa jagaNametacchaMdaso dUrIkRtyetyarthaH, atra jagaNo na deya iti bhAvaH / chaMda-idaM chaMdaH kaTTikae bahi-niSkAzayitvA bahiH arthAt prastArAdidaM chaMdaH pRthakkRtvetyarthaH, khaNaddha khaNo-kSaNamarddhakSaNaM vA maNo manaH sthiraM kuru, jai-yadA bi bi salla-dvau zalyau dve mAtre te ca laghudvayarUpe ekagururUpe vAtra nAgraha:, yadyapi zalyazabda: laghuvAcI tathApyatra sAmAnyamAtrAparo bodhyaH udAharaNe prathamadvitIyacaraNayorlaghostRtIyacaturthayozca gurordarzanAt, anupadaM dohAkRte lakSaNe be bi matteti vakSyamANatvAcceti dhyeyaM, pahillia-prathamaM gRhItvA pAdAdau dvau laghU sthApayitvetyarthaH sajjikarAsajjIkRtaM guru-guruM bahillia-bahirgRhItvA bahi: pAdAMte, tathA caraNAMte guruM sthApayitvetyarthaH turaga: gajaH rathaH ete daha gaNa-daza gaNA: paa-pAde dharA-dhRtAH pasaraMta-prera(ya)ti / turagAdayazcatuSkaladazagaNadAnabodhanArthamupanibaddhAH / evaM ca dIyamAneSu dazacatuSkaleSu Adau mAtrAdvayaM laghudvayarUpamekagururUpaM vA, aMte caikagururUpaM deyaM, na tu dazagaNAtiriktamiti bhAvaH / evaM ca cAlisa-catvAriMzanmAtrA iti zeSaH dharA-ghaTitAH vutteu-ucyate, dazacatuSkalAnAM praticaraNaM catvAriMzanmAtrAH pataMtItyarthaH, tai-tadA jaggi Niruttau-jAgaraNaM kRtvA niruktaM, jAgaraNamatra sAvadhAnatopalakSaNArtha, tathA ca sAvadhAnatayA piMgalena niruktamityarthaH, maaNaharA-madanagRhanAmakaM vRttaM bhaNupaTha evametacca jema-yathA khalia riNo-skhalaNaM tathA maNoharu-manoharaM muNo-jAnIhi, yathopacita-mRNa(mu)ddharIbhavaccittAhlAdakaM bhavati tathA zrUyamANametacchaMda ityarthaH, iti bhaNai-bhaNati, arthAt piMgala iti bhAvayojanA // 206. athainamevArthaM niHkRSya dohAvRttenAha bebi matteti / dve api mAtre zirasi Adau ThAvi kai-sthApayitvA, aMte valaAvalayaM guruM kuruta / majhjha-madhye dvimAtrA gurvoraMtarAle ityarthaH nava catuSkalagaNAn dhari sthApayitvA madanagRhaM kathayata // 207. atha madanagRhamudAharati, jiNIta / yena kaMso vinAzitaH kIrtiH prakAzitA riSTakamuSTikayoH daityayoH vinAzaH kRtaH girirgovarddhano haste dhRtaH yamalArjunau vRttau(kSau) bhagno pAdabharagaMjitakAliyakulasya saMhAraH kRtaH, yasya yazasA bhuvanaM bhRtaM / cANUro nAma daityaH vipAditaH, nijakulaM maMDitaM, rAdhAmukhamadhupAnaM kRtaM yathA bhramaravaraH / bhramaro yathA kamalamakaraMdapAnaM karotItyarthaH // sa nArAyaNaH vipraparAyaNaH bhavabhItiharaH cittaciMtitaM varaM dadAtu || 208. atha mahArASTranAmakaM vRttaM lakSayati, ehu chaMdesi / yatra adau daha akkharadazAkSareSu, atrAkSarazabdena mAtrA ucyate, tathAca dazasu mAtrAsvityarthaH visamai-vizrAmyati yati prApnotItyarthaH, puNu aTThakkhara-punaH aSTAkSareSu aSTasu mAtrAsvityartha, puNuvi eAraha ThAu-punarapi ekAdazasthAne ekAdazasu mAtrAsvityarthaH vizrAmyatIti pUrveNAnvayaH / yatra ca solaha aggala-SoDazAdhikAH sau-zataM matta-mAtrAH, samAtrAH (?) samaggala-sa(ma)grAzcaraNacatuSTayasthA ityarthaH, yatra ca Aihi-Adau chakkalu-SaTkalaM gaNaM, tataH paMca catuSkalAn, aMte-pAdAMte gurulahu-gurulaghukrameNetyarthaH dehu-dadata ehu chaMda-etat chaMda: sulakkhaNa-sulakSaNaM sarveSu vRtteSu samIcInamityarthaH marahaTThA-mahArASTra bhaNahi-kathaya, ehu-etat vicakSaNaH piMgalanAga: jalpati / / 209. atha mahArASTramudAharati jaIti / yadyapi mitraM dhanezvaraH zvazuro girIzaH, tathApi yasya khalu piMdhanaM dizaH, yadyapi amRtakaMda: nikaTe caMdraH, tathApi yasya bhAjanaM viSaM / yadyapi kanakasuraMgA gaurI ardhAMge, tathApi yasya DAkinyaH saMge, ya: yaza: dApayati yazca devasvabhAvastasya bhaMgaH kadApi na bhavati / iti li(lI)lAvati(tI) prakaraNam // asti zrIkhekhasIti tribhuvanavalayakhyAtanAmnI purI yA tasyAzcaMdrAkarAkhyaH samabhavadadhipaH kSoNidevAgragaNyaH / tadvaMze kRSNadevaH samajani tanayastasya vaMzIdharAkhyo jAtastannirmiteyaM jagati suvimalA TippanI piMgalasya // iti zrIpiMgalaprakAze mAtrAvRttaprakaraNam // * ** Page #334 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dvitIyaH paricchedaH abhyantarvatinIladyutimaNinikaraprasphudrazmijAlAbhivyAptakSIrasiMdhudyutisadRzamahAkAntakAyaprabhommi / nityecchAjJAnayatnatribhuvanajanakaM nirvikArasvarUpaM nityAnaMdaM bhaje'haM nijahRdayagataM brahma rAmAbhidhAnam // 1 // vaMzIdhareNa kavinA raghuvIramaMtardhyAtvAdarAt pavanajAMghriyugaM ca natvA / vyAkhyAyate gaNapatiM bahuzaH praNamya zrIzeSapiMgalavinimmitavarNavRttam // 2 // 1-2. athaikAkSaracaraNavRttamArabhya SaDviMzatyakSaraparyaMta yathAzakyaM lakSaNIyeSu vRtteSu prastArakriyAprAptabhedadvayasyaikAkSaracaraNavRttasya prathamabhedaM zrInAmakaM vRttaM la(kSa)yati sI saviti / jaM-yatra ekAkSarapAde vRtte go-guruH praticaraNaM bhavatIti zeSaH, evamagre'pi adhyAhAro bodhyaH, sA zrI:-tat zrInAmakaM vRttamityarthaH // zriyamudAharati / jahA-yathA udAhriyate ityarthaH, evamagre'pi bodhyam / gorIti / gaurI pArvatI, rakkho-rakSasu mAmiti zeSaH / Adyo'yaM bhedaH uktaH / dvitIyastu ziva jayeti draSTavyaH / zrInivRttA / 3-4. atha vyakSaracaraNasya vRttasya catvAro bhedAH prastArakriyayA bhavaMti, tatrAdyaM bhedaM kAmAkhyaM vRttaM lakSayati, dIheti / bIhA-dvau dIhA-dIghau yatra vyakSaracaraNe vRtte bhavataH sa rAmaH sundaraH (kAmaH) kAmAkhyaM vRttamityarthaH / atra rAmapadaM pAdapUraNArthameveti mantavyam kAmamudAharati jujhjhe iti / jujhjhe-yuddhe tubhyaM zubhaM deU-dadatu // zrIrAmacandra iti zeSaH / / 5-6. vyakSaracaraNasya vRttasyAntimaM bhedaM madhunAmakaM vRttaM lakSayati, lahviti / lahu jua-laghuyugaM yatra vyakSaracaraNe vRtte patati / tat mahu-madhu hua-bhavati / madhunAmakaM tavRttamityarthaH / madhUdAharati, hareti / he hara mama malu-malaM pApaM hara kSapaya // madhu nivRttam 7-8. vyakSarapAdasya vRttasya dvitIyaM bhedaM mahInAmakaM vRttaM lakSayati, lagAviti / jahI-yatra vyakSaracaraNe vRtte lagau (go)laghugurU krameNa bhavataH / sA mahI kahI-kathitA // tanmahInAmakaM vRttamityarthaH / jahA (yathA) saIti / saI-satI pativrateti yAvat umA pArvatI / tumA-tvAM rakkho-rakSatu // mahI nivRttA // 9-10. vyakSarapAdavRttasya tRtIyaM bhedaM sArunAmakaM vRttaM lakSayati, sAviti / yatra vyakSaracaraNe vRtte pUrvaM go-gurustadanantaraM reha-rekhA laghurityarthaH patati, eha-etatsAru sArunAmakaM vRttamityarthaH / vizabdo'pyarthako'tra pAdapUraNArthameva / athavA go-guruH reharekhA evaM prakAreNa yatra bi-akSaraddhayAtmakaM padaM bhavati iha-etatsArunAmakaM vRttamiti vyAkhyeyam / sArUdAharati, saMbhviti / eudevaH saMbhu-zaMbhuH zivaH / sumbha-zubhaM deu-dadAtu iti zeSaH // sAru nivRttam / vyakSaravRttaM gatam // 11-12. atha tryakSaracaraNasya vRttasya prastArakriyayA aSTau bhedA bhavaMti, tatrAdyaM bhedaM tAlInAmakaM vRttaM lakSayati, tAlIti / yatra tryakSarapAde vRtte pUrvaM go-gurustadanantaraM kaNNo-karNaH gurudvayAtmako gaNo bhavati, sA e-iyaM tAlI jANIe-jJAyate, tattAlInAmakaM vRttamityarthaH / kIdRzo tI vaNNo-trivarNetyarthaH / yadvA go-guru: kaNNo-guddhayAtmako gaNa evaM prakAreNa yatra praticaraNaM tI vaNNotrayo varNA bhavanti, e-iyaM tAlI jANIe-jJAyate // athavA tI vaNNo-trivarga: go kaNNo-gurukarNarUpaiH tAlIe-tAlIyaM jANIejJAyata iti vyAkhyeyam / tAlImudAharati, tviti / so-saH caMDeso-caMDIza: tumhANaM-yusmAn amhANaM-asmAn rakkhe-rakSatvityarthaH // tAlI nivRttA // 13-14. atha tryakSarapAdasya vRttasya tRtIyaM bhedaM priyAnAmakaM vRttaM lakSayati, he pie iti / tiNNi-trINi re-rANi madhyalaghuragaNAtmakAni akkhare-akSarANi yatra tryakSaracaraNe vRtte lekkhie-likhyate, he-iyaM pie-priyA priyAnAmaitavRttamityarthaH / / kecittu he pie iti priyAsaMbodhanaparatayA vyAkuLate / priyAmudAharati, saMkaraviti / pAuNo-pAvanaH saMkaro-zivakara: saMkaro-mahAdevaH No-naH asmAniti yAvat pAu-pAtu rakSatvityarthaH // priyA nivRttA // 15-16. atha tryakSaracaraNavRttasya dvitIyaM bhedaM zazinAmakaM vRttaM lakSayati, sasIti / yatra tryakSarapAde vRtte ca yaAdilaghuryagaNaH jaNIo-janitaH kRta iti yAvat saH pharNide-phaNIndreNa zeSeNa zazI bhaNI)o-bhaNitastat zazinAmakaM vRttamityarthaH / / athavA bhavatItyadhyAhRtya zazI jaNIo-jJAtavyami (i)tyarthaH iti yojanIyaM / zazinamudAharati, bhavANIti / durittaM-duritaM harantI hasaMtI hasamAnA (?) bhavAnI mAM pAtviti zeSaH // zazI nivRttaH // Page #335 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prAkRtapaiMgalam 310 17-18. atha tryakSaraprastArasya caturthabhedaM ramaNanAmakaM vRttaM lakSayati, sagaNeti / sagaNaH gurvaMtagaNo yatra tryakSaracaraNe vRtte sahio-sAdhitaH nirdiSTa iti yAvat, sa ramaNaH kahio-kathitastadramaNanAmakaM vRttaM kathitamityarthaH / kecittu sagaNa ityanantaraM bhavatItyadhyAhRtya sahio idaM sakhIsaMbodhanaparatayA vyAkurvate / pare tu sagaNena sahio-sahitaH ramaNaH kathita ityAhuH / ramaNamudAharati, seti / zazinA candreNa raaNI-rajanI / paiNA-patyA bhartRbhUteneti yAvat taruNI zobhAdayetyarthaH / kecittu zobhata ityadhyAhRtya zazinA patyA taruNIti pRthagvyAkurvate / ra(ma)No nivRttaH / / 19-20. atha tryakSaracaraNasya vRttasya paMcamaM bhedaM paMcAlanAmakaM vRttaM lakSa(ya)ti, takketi / jaMyatra tryakSaracaraNe vRtte praticaraNaM takAro talaghustagaNa ityarthaH / diTTha-dRSTaH, sa ukkiThTha-utkRSTaH paMcAla: kathi(ta) iti zeSaH / tat paMcAlanAmakaM vRttamityarthaH / atra utkRSTa iti vizeSaNaM chaMdaHpUraNArthameva / paMcAlamudAharati, saviti / so-saH zrIrAmacandra iti zeSa: dukkhAi-duHkhAni saMghAri-saMhRtya, sukhAni deu-dadAtu / / paMcAlo nivRttaH // 21-22. atha tryakSaracaraNasya vRttasya SaSThaM bhedaM mRgendranAmakaM vRttaM lakSayati, Nadeti / bho budhA tryakSaracaraNe vRtte praticaraNamiti zeSaH narendra gurumadhyaM jagaNaM Thavehu-sthApayata / maiMda-mRgendraM kahehu-kathayata / mRgendramudAharati, duraMteti / duraMto vasaMtaH / digaMtare kAMta: // ato he sakhi kazcidyuvAnamatrAnayeti gUDhAbhiprAyAyAH proSitabhartRkAyA idaM vacanam / mRgendro nivRttaH // 23-24. atha tryakSaracaraNasya chandasaH saptamaM bhedaM maMdaranAmakaM vRttaM lakSayati; bhaviti / he sahi-sakhi (ja)hi-yatra tryakSascaraNe vRtte bho-AdigururbhagaNo bhavati, so-sa sundara: maMdaraH tanmaMdaranAmakaM vRttamityarthaH // atra sundareti pAdapUraNArthameva / maMdaramudAharati, saviti / so-sa: haraH zivaH tohara-yuSmAkaM saMkaTaM duHkhaM saMhara kSapayatu / mandaro nivRttaH // 25-26. atha tryakSaravRttasyAMtyabhUtamaSTamaM bhedaM kamalanAmakaM vRttaM lakSayati, kamaleti he sumukhi NagaNa-yatra tryakSaracaraNe vRtte nagaNaH sarvalaghuH patati, tatkamalaM kamalanAmakaM vRttaM pabhaNa-prabhaNetyarthaH // kamalamudAharati, ramaNeti / ramaNa gamaNa-ramaNasya gamanaM ramaNagamanaM tasmin / kamaNa-kutra gamaNa-gamanaM kriyate iti zeSaH ityAha kamalaM nivRttam // 27-28. atha caturakSarasya prastArakriyayA SoDaza bhedA bhavaMti, teSu prathamaM bhedaM tIrNAnAmakaM vRttaM lakSayati, cArIti / yatra caturakSaracaraNe vRtte biNNe-dvau kaNNA-kau~ gurudvayAtmako gaNAviti yAvat, evaM prakAreNa cArI hArA-catvAro hArA guravaH patanti, tAM tiNNA-tIrNA jANe-jAnIhi tIrNAnAmakaM tadvRttaM viddhItyarthaH kIdRzAH hArAH aTThA kAlA-aSTau kalA yeSAM te aSTakalA ityarthaH / atra cArI hArA aTThA kAleti vRttapUraNArthameva / yatra praticaraNaM kau~ gurudvayAtmako gaNau bhavataH sA tIrNeti niSkarSaH / kvacittu iTThAkArA iti pAThastatra iSTaH pAdapUraNArthamapekSita iti yAvat AkAraH sthApanaM yeSAM te tAdRzA ityarthaH / tIrNAmudAharati, jAA iti / jAyA vadhUH / (mAA)-mAyA mAyAvatItyarthaH, putto dhuto-putro dhUrtaH / iNe-etat jANI-jJAtvA jutto-yuktaM kijje-kriyatAm / / kasyacidupadeSTuH saMsArAsaktaM prativacanamidam // 29-30. atha caturakSaracaraNavRttasyaikAdazaM bhedaM ghArInAmakaM vRttaM lakSayati, vaNNa cArIti / avahaTTabhA(SA)yAM pUrvanipAtAniyamAdanyathAnupapatyA sazabdasya hAra-zabdasya ca pUrvani(pA)taM vidhAya yojanIyaM, tathAca yatra caturakSaracaraNe vRtte sa do sAs-i sadvisa(za)raM hAri biNNi-hAraddhayam / hAro guruH tadvayamityarthaH / evaM prakAreNa vaNNa cAri-varNacatuSTayaM bhavati, he muddhi-he mugdhe sA ghAs-itadghArInAmakaM vRttamityarthaH / ayamarthaH zarazabdo laghuvAcI hArazabdazca guruvAcI, tathA ca zaradvayasahitaM hAddhayaM yatra bhavatyetasyAyaM bhAvaH-prathamaM gurustadanaMtaraM laghuH punaH guruH punastadanaMtaraM laghuH karttavya evaMprakAreNa catvAryakSarANi ghArIcchandasi praticaraNaM kartavyAni, ragaNAntaraM laghuH karttavya iti tu paramArtha ityasmattAtacaraNopadiSTaH panthAH / ghArImudAharati, deviti / jAsu-yasya sIsazIrSe caMda-caMdraH dIsa-dRzyate deu (deu)-devadevaH zaMbhuriti zeSaH sumbha-zubhaM deU-dadAtu mahyamiti zeSaH / ghArI nivRttA // 31-32. atha caturakSaraprastAra(ra)sya SaSThabhedaM nagANikAnAmakaM vRttaM lakSayati, paohareti / guruttaro-gurUttara: guru: uttara: agre sthito yasyaitAdRzaH payodharo madhyagururjagaNaH yatra caturakSaracaraNe vRtte patati / sa-sA NagANiA-nagANikA jANiA-jJAtavyA // tat nagANikAnAmakaM vRttaM jJAtavyamityarthaH / nagANikAmudAharati, sarassaIti / sarassaI-sa(ra)svatI pasaNNa ho-prasannA yadi bhavati / kaittaA-kavitvAni phuraM-sphuraMti taA-tadA // nagANikA nivRttA / / 33-34. atha paMcAkSarasya prastArakriyayA dvAtriMzadbhedA bhavaMti, tatrAdyaM bhedaM saMmohAnAmakaM vRttaM lakSayati, saMmoheti / be kaNNa hArA-dvikarNahArau yatra paMcAkSaracaraNe vRtte patataH, karNo gurudvayAtmako gaNaH, hAro gurustathA paMcaguravo yatra bhavaMtIti bhAvaH, bhUaMtA sArA-bhuvanasAraM, to-tat bhU-bhUmau saMmo(hA)-ruaM-sammohAsvarUpaM diTTho-dRSTaM / satsaMmohAnAmakaM vRttamityarthaH / sammohAmudAharati, udaMDeti / dUrittA khaMDI-duritakhaMDinI udaMDA-udbhaTA mahiSAsurAdivadheneti bhAva: caMDI-caNDikA / tedho(lo) kkA sokhaM-trailokyasukhaM mokkhaM-mokSaM trailokyasukharUpamokSamityarthaH me-mahyaM deU dadAtu // kecittu telokketi SaSThyantaM padaM kRtvA trailokyasya sukhaM ca punaH me mahyaM dadAtviti vyAkurvate / saMmohA nivRttA / / Page #336 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 311 pariziSTa (3) 35-36. atha paMcAkSarasya paMcamaM bhedaM hArItanAmakaM vRttaM lakSayati, AIti / AIhi-Adau aMte-caraNasamAptau ca kaNNa sajutte-karNasaMyukte gurudvayayuktamityarthaH / majhjhekka gaMdho-madhyaikagaMdhaM madhye karNadvayamadhye ekaH gandho laghuryatra tAdRzamityarthaH, tat hArIa chaMdo-hArItacchandaH piMgalena kathitamiti zeSaH / yatra praticaraNaM prathamato gurudvayaM tata eko laghustatazca gurudvayaM bhavati, tat hArI(ta) nAmakaM vRttamiti niSkRSTArthaH / kutracit hAre sajutte iti pAThastatra hArAbhyAM saMyuktamiti vyAkhyeyam / hArItamudAharati, jA bhattIti / jA bhatti bhattAyAM bhartRbhaktA dhammakka cittA-dharmekacittA-sA nArI strI dhaNNa piArI-dhanyapriyA dhanyapuruSasya priyA gRhiNItyarthaH hoi bhavati // kecittu dhaNNati bhinnaM padaM kRtvA tA nArI dhanyA priyA ca bharturiti zeSaH bhavatIti yojayaMti / hArItaM nivRttam / 37-38. atha paMcAkSarasya prastArasya saptamaM bhedaM haMsanAmakaM vRttaM lakSayati, piMgaleti / bha-AdigururbhagaNa iti yAvat kaNNa bi-karNo'pi gurudvayAtmako gaNo'pi yatra paJcAkSaracaraNe vRtte dijje-dIyate, piMgala diTTho-piMgaladRSTaH siTTho-sRSTaH piMgaleneti bhAvaH, saH haMsa-haMsaH muNijje-jJAyate // yadIyacaraNe bhagaNottaraM gurudvayaM bhavati tat haMsanAmakaM vRttamiti niSkRSTorthaH / atra dei iti dekArasya ai o zuddhA a vaNNa miliA vi lahU pUrvamuktatvAd hrasvatvam piMgala diTTho siTTho iti padadvayaM pAdapUraNArdhamiti draSTavyam // haMsamudAharati, so maheti / so-sa: maha-mama kaMtA-kAMtaH dhava ityarthaH dUra (digaMtA) dUre (digante) gato'stIti zeSaH / ataH pAusaprAvRT Ave-AyAti, ceu-cetaH calAve-cAlayati vyAkulayatItyarthaH // ata: kimAcaraNIyaM tvaM me zikSayeti gUDhAbhiprAyAyAH proSitabhartRkayAyAH priyasahacarI prati vAkyamidam / haMso nivRttaH // 39-40. atha paMcAkSaraprastArasyAMtima bhedaM yamakanAmakaM vRttaM lakSayati, supIti / he suguNa zobhanaguNaviziSTa ziSya yatra paMcAkSaracaraNe vRtte saraha gaNa-zlAghyagaNau anyagaNebhyaH zlAghyAvityarthaH supia gaNa-supriyagaNau dvilaghukau gaNAvityarthaH, tatazca sarazara: laghvAtmako gaNaH patati, tat yamakaM bhaNa paThetyarthaH / / paMca laghavo yatra praticaraNaM bhavaMti tat yamakamiti piMDArthaH, saraha gaNeti tu padaM padyapUraNArthameva / yamakamudAharati, pavaNeti / pavaNa-pavanaH vaha-vAti ata iti zeSaH sarira-zarIraM Daha-dahyate / maaNamadanaH haNa-haMti, ata iti zeSaH maNa-manaH tavai-tapati / sarve bhedA vaktumazakyA ata: kiyaMto bhedAH pradarzitAH zeSabhedAstu sudhIti:(bhiH) evamUhanIyAH // 41-42. atha SaDakSaracaraNasya padyasya prastArakriyayA catuHSaSTiH bhedA bhavaMti, tatrAdyaM bhedaM zeSarAjanAmakaM vRttaM lakSayati, bArAheti / bArAhAmattA-dvAdazamAtrakA: dvAdaza mAtrA yeSAmetAdRzA ityarthaH, tiNNa-trayaH kaNNA-karNA gurudvayAtmakAgaNAH jaM-yatra SaDakSa(ra)caraNe vRtte hottaM-bhavaMti / hArA chakkA baMdho-hAraSaTkabaddhaM guruSaTkayuktamityarthaH, tat sesA rAA chaMdo-zeSa rAjacchandaH / / tat zeSarAjanAmakaM vRttamityarthaH / anye tu dvAdaza mAtrA: trayaH karNA yatra bhavaMtIti pRthageva padaM, hArA chakkA baMdho iti ca padaM, padyapUraNArthameva / yatra karNatrayaM praticaraNaM patati tat zeSarAjanAmakaM vRttamiti tvalam / zeSarAjamudAharati, jujhjhaMtIti / uddAme-udbhaTe saMgrAme saMgrAme, jujhjhaMtI-yuddhaM kurvaMtI NaccaMtI-nRtyantI kAlikkA-kAlikA hammAro-asmAkaM dUrittA-duritAni saMhAro-saMharatu / / zeSarAjo nivRttaH // 43-44. atha SaDakSaracaraNasya vRttasyASTAviMzatitamaM bhedaM tillanAmakaM vRttaM lakSayati, pia iti / yasya pao-pade chaa vaNNa-SaDvarNAH kala aTTha-kalA: aSTau dhao-dhRtAH, sagaNeNa-gurvantagaNena juaM-yutaM, tat he priya dhruvaM vinizcitaM tilla-tillaM tillanAmakaM vRttamityarthaH // chaa vaNNetyanena sagaNadvayaM yuktaM bhavatItyuktaM bhavati, mAtrAkathanaM tu pAdapUraNArthameva / tillamudAharati, pia iti / pia bhatti-priyabhaktA pativrateti yAvat piA-priyA gRhiNItyarthaH guNavaMta-guNavAn suA-sutaH / dhaNamaMta-dhanavat gharAgRham etatsarvamiti zeSaH bahusukkhakarA-bahusukhakaram / / tillacchando nivRttam / / 45-46. atha SaDakSaracaraNavRttasyaikonaviMzati(ta)maM bhedaM vijjohAnAmakaM vRtta lakSayati, akkhareti / jaM yatra pAa pAaMpAde pAde chaA-SaT akkharAakkharA-akSarANi ThiA sthitAni / paMcA duNNa-paMca dviguNitA dazetyarthaH mattamAtrAH yatra pAde pAde sthitA iti pUrveNAnvayaH, avahaTThabhASAyAM liMgAdivyatyAse doSAbhAvAt / atha gaNaniyamamAha, bivyaNIti / biNNi-dvau johA gaNAyoddhagaNau madhyalaghuragaNAvityartha / pAde pAde sthitAviti pUrveNAnvayaH, tat vijjohAkhyaM vRttami(ti) gaNanAmnaiva chandonAmakathanaM bodhyamiti saMpradAyaH / vijjohAmudAharati, kaMseti / kaMsasaMharaNaH pakSisaMcaraNaH garuDagAmItyarthaH / devaI bhiA-devakIDiMbhaka: memahyaM NibhbhaA-nirbhayaM deu-dadAtu || vijjohA nivRttA // 47-48. atha SaDakSaracaraNasya vRttasya SoDazatamaM bhedaM caturaMsAnAmakaM vRttaM lakSayati, Thaviti / diavara kaNNo-dvijavarakareM dvijavarazcaturladhvAtmako gaNaH, karNaH gurudvayAtmako gaNastAvityarthaH yatra praticaraNaM patata iti zeSaH, phula rasa vaNNo sphuTarasavarNA prakaTaSaDakSarAmiti yAvat phaNivai bhAsA-phaNipatibhASitAM tAM cauraMsAcaturaMsAM Thau-sthApaya // caturaMsAnAmakametadvRttaM viddhItyarthaH / Page #337 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prAkRtapaiMgalam 312 caturaMsAmudAharati, gavaria iti / abhiNau saMtA-abhinayazrAMtaH, abhinayastAMDavaceSTAvizeSaH, gavaria kaMtA-gaurIkAMtaH / jai-(yadA) parasaNNA-prasannaH, tadeti zeSaH mahi-mahyaM dhaNNA-dhanaM dia-dadAtu // athavA abhiNau-abhinaye saMtA-san vartamAna ityarthaH jae parasaNNa yasya prasannaH, sa iti zeSaH dia mahi dhaNNA dyAvApRthivyo:dhanyaH yatastAMDavAnaMditaH zivo'deyamapi dadAtIti lokaprasi(ddhi)ritibhAva iti vA vyAkhyeyam / dvitIyam udAharaNaM / zlokastu nigadenaiva vyAkhyAtaH / caturaMsA nivRttA / 50-51. atha SaDakSaracaraNasya vRttasya saptatriMzattamaM bhedaM maMthAnanAmakaM vRttaM lakSayati, kAmeti / kAmAvaArassa-kAmAvatArasya tagaNacatuSTayanirmitadvAdazAkSaracaraNasya sAraMgarUpakAparanAmna ityarthaH addheNa pAeNa-arddhana pAdena aMtalaghutamaNadvayenetyarthaH / suddha dahA mattA-zuddhA daza mAtrA: yatra SaDakSaracaraNe vRtte praticaraNaM pataMti, so-sa: maMthANa-maMthAnaH bujhjha-jJAtavyaH / athavA avahaTTabhASAyAM liMgavibhaktivacanavyatyAse doSAbhAvAt / so-taM maMthANa-maMthAnaM bujhjha-viddhIti vA vyAkhyeyaM, tagaNadvayacaraNe maMthAna iti tu niSkRSTArthaH / varNavRtte cAtra mAtrAkathanaM padyapUraNArthameva / maMthAnamudAharati, rAA iti / jahA yatra rAA-rAjA luddhalubdhaH paMDIa-he paMDita muddhamugdhaH ho-bhava / ho iti dezIyaM bhavetyarthaprasiddhaM / kittI-kIrti kare rakkha-rakSasva, so vAda (taM vAdaM) uppekha-upekSasva // yatra rAjA kRpaNastatra vivadaMtaM(damAnaM) janamupekSya paMDitenApi tvayA nijakIrtimicchatA mUrkheNa bhavitavyamiti kasyacit paMDitaM pratyupadezaH / maMthAno nivRttaH // 52-53. atha SaDakSaracaraNasya vRttasya dazamaM bhedaM zaMkhanArInAmakaM vRttaM lakSayati, khaDeti / khaDA vaNNa baddho-SaDvarNabaddhA bhuaMgA paaddho-bhujaMgaprayAtArddha / paA-prAptA, AdilaghuyadvayanirmitekaikacaraNetyarthaH, pAa cArIpAdacatuSTayA zaMkhanArI kahI-kathitA // atra pAa cArIti padaM padyapUraNArthamathavAgre SoDazacaraNasyApi bhujaMgaprayAtasya vakSyamANatvAttadardhASTacaraNaniSedhArthamiti draSTavyam / Adi laghuyagaNadvayacaraNA zaMkhanArIti tu samudAyArthaH / zaMkhanArImudAharati, guNeti / jasya-yasya guNAH (zuddhAH) doSAsaMvalitAH vahU-vadhUH rUamuddhA-rUpamugdhA atisuMdarIti yAvat / ghare-gRhe vitta-vittaM dhanamiti yAvat jaggA-jAgrat sadA paripUrNamiti yAvat, tAsu-tasya mahI pRthvI saggA-svargaH // yasyaitatsarvaM sa bhUmAvapi svargasukhamanubhavatItyarthaH / dharA vitta jaggeti kvacitpAThaH, tatra gRhA jAgradvittA iti prAkRte pUrvAnipAtAniyamAdvyAkhyeyam / zaMkhanArI nivRttaa| 54-55. atha SaDakSaracaraNavRttasya SaTcatvAriMzattamaM bhedaM mAlatInAmakaM vRttaM lakSayati, dhaamiti / yatra SaDakSaracaraNe vRtte prathamaM dhaaM-dhvajaH laghvAdistrikalo gaNa ityarthaH dvitIyasthAne ca sara bIa-zaradvayaM laghudvayamityarthaH tIa-tRtIye sthAne iti zeSaH lahu aMta-ladhvaMtaH laghurate yasya tAdRza ityarthaH maNIguNa-maNIguNaH hAro gururityarthaH, daI-dIyate, idaM ca yathAyathaM yojanIya, sA kaMta-kAMtA suMdarIti yAvat mAlai-mAlatI // tanmAlatInAmakaM vRttamityarthaH / kaizcitu kaMta iti kAMtAsaMbodhanaparatayA vyAkhyAyate / mAlatImudAharati, kareti / sahi-he sakhi bahu guNavaMta-prAsAdAhlAdakatvAdyanekaguNayuktA ityarthaH karA-kiraNAH pasaraMta-prasaraMti, kuMdakuMdAH paphullia-praphullitAH yataH, ataH caMda-candraH ugo-udita iti jJAyata iti zeSaH // mAlatI nivRttA // 56-57. atha SaDakSaracaraNavRttasya catuHSaSTitamamaMtimaM bhedaM damanakanAmakaM vRttaM lakSayati / diavas-dvijavaraM caturladhvAtmakaM gaNamiti yAvat kia-kRtvA, sU(su)pia-supriyaM laghudvayAtmakaM gaNamiti yAvat bhaNahi-kathaya / damaNaa guNi-damanakaM guNaya jAnIhIti yAvat iti phaNivai-phaNipatiH bhaNi-bhaNati // na(gaNa)dvayayuktaM damanakanAmakaM vRttamiti phalitArthaH / damanakamudAharati, kamaleti / kamala NaaNi-kamalanayanA amia vaaNi-amRtavacanA / taruNi-taruNI dharaNi-gRhiNI bhAryeti yAvat sU(su) puNisupuNyena milai-militi // milai ja puNIti kvacitpAThastatra milati yadi punarityanaMtaraM tadA tAM vihAya kutrApi na gamiSyAmItyadhyAhRtya vyAkhyeyam / damanako nivRttaH / iti SaDakSaraM vRttam // 58-59. atha saptAkSaracaraNavRttasyASTAviMzatyadhikazataM bhedAH bhavaMti, tatra tricatvAriMzattamaM bhedaM samAnikAnAmakaM vRttaM lakSayati, cArIti / yatra saptAkSaravRtte hAra cAri-hAracatuSTayaM gurucatuSTayamati yAvat kijji(hI)-kriyate tiNNi-trayaH gaMdha-gaMdhA laghava iti yAvat dijjihi(hI)-dIyaMte / aMtarA antare Neti zeSaH / evaM vidhinA satta akkharA-saptAkSarANi ThiA-sthitAni, sA samANiAsamAnikA piA-priyA piMgalasyeti zeSaH // prathamaM gurustato laghuH punarguruH punarlaghurevaM krameNa yatra praticaraNaM saptAkSarANi sthApyante sA samAniketi samudAyArthaH / kecittu piA iti padaM priyAsaMbodhanaparatayA vadaMti samAnikAmudAharati, kuJjarA iti / pavvaA-paLatAn palaMtaA-prerayaMtaH kuJjarA-hasti(na:) calaMtaA-calaMti / kumma piThThi-kurmapRSThaM kaMpae-kaMpate dhUli-dhUtyA sUra-sUryaH jhaMpaeAcchAdyate // zrIrAmacandre pracalati satIti zeSaH / samAnikA nivRttA / 60-61. atha saptAkSaracaraNavRttasyaikAzItyuttara(vRttasya dvAdazottara)zatatamaM (112) bhedaM suvAsakanAmakaM vRttaM lakSayati, bhaNeti / yatra cau mattaha-catasraH mAtrAH caturo laghUn ityarthaH / atra mAtrAzabdo laghuparaH / rai-racayitvA aMtaha-ante caturladhvante ityarthaH, Page #338 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 313 pariziSTa (3) bha-bhagaNaH AdigururgaNa iti yAvat lahai-labhyate, lahasU(su) visesau-laghuviziSTaM taM (suvAsavaNau-bhaNata // sU(su)vAsakanAmakaM tavRttamityartha / atra lahasU(su) visesau idaM vizeSeNaM prathamasthApitacaturmAtrANAM laghuparatvalAbhAyeti bodhyam / dvijavarabhagaNaracitacaraNaM suvAsakamiti phalitArthaH / sU(su)vAsakamudAharati, gaviti / gurujaNa bhattau-gurujanabhaktA guNajuttauguNayuktA jasU-yasya vahu-vadhU: bhAryeti yAvat jia puttau-jIvatputrA sai-sa eva puNavaMta(u)-puNyavAn // iti zeSaH / suvAsakaM nivRttam / 62-63. atha saptAkSaracaraNavRttasya SaNNavatitamaM bhedaM karahaMcanAmakaM vRttaM lakSayati, caraNeti / paDhama-prathame caraNe vippavipraM caturlaghvAtmakamiti yAvat gaNa-gaNaM lai-gRhItvA thappa-sthApayata / tasu-tasya vipragaNasyeti yAvat aMta-ante jagaNa-madhyaguruM thappa iti pUrveNAnvayaH, karahaMca kara (haMcam) evaM muNaha-jAnIta / karahaMcanAmakametadvRttamityarthaH / atra prathame iti dvitIyAdInAmupalakSakam / karahaMcamudAharati, bibeti / eha-etaM deha-dehaM gai-gatvA jai-yadi tajau-tyajAmi jivauM-jIvAmi tadeti zeSaH, jai-yadi ramaNa-bhartA sa eva hoi bhavati, viraha-viyogaH jaNu-mA bhavatviti zeSaH / virahAnaladagdhazarIratyAga eva mama zreSTha iti gUDhAbhiprAyAyAH kasyAzcinmRtabhartRkAyAH sahagamanaM kartumudyatAyAH zrIraghunAthaM prati prArthanAvAcanamidam, sA cottarArddhana prakaTitA / karahaMco nivRttaH / 64-65. atha saptAkSaracaraNavRttasya aMtimaM (AdyaM) bhedaM zIrSarUpakanAmakaM vRttaM lakSayati, satteti / Adau kalA tI-karNAn gurudvayAtmakAn gaNAn trIn tadanaMtaraM go-guruM mANehI-mAnaya, evaMprakAreNa cAuddAhA mattANA-caturdaza mAtrA: satta dIhA-sapta dIrghAn sIsAruA chaMdANA-zIrSarUpakacchandasi jANehI-jAnIhi // dIrghasaptakaracitacaraNaM zIrSarUpakamiti phalitArthaH zIrSarUpakamudAharati, caMdeti / caMdraH kuMda: kAzAH e-ete hAra: mauktikadAma iti yAvat hArA-hIrakaM maNibhedaH haMsA-haMsaH e-ete / je je settA vaNNIAye ye zvetA varNitAH te te iti zeSaH tumha kittI jiNNIA-yuSmatkIrtyA jitAH // kaMcidrAjAnaM prati kasyacitkaveriyamuktiH / zIrSarUpakaM nivRttam / 66-67. athASTAkSaracaraNavRttasya prastArakriyayA SaTpaMcAzadadhikazatadvayaM bhedA bhavanti, tatrAdyaM bhedaM vidyunmAlAnAmakaM vRttaM lakSayati, vijjviti / yatra Sa(kha)ttI-kSatriye prastAre ityarthaH, pUrvAcAryANAM kSatriya iti prastArasaMjJA, solA mattA-SoDazamAtrAkA: cArIcatvAraH karNAH gurudvayAtmakA gaNAH pAe-pAde lolA-luThaMti, eaM ruaM-evaMrUpeNa cArI pAA-catuHpAdikA vijjUmAlANAArAA-nAgarAjenetyartha bhattI-bhaNyate // SattI-kSatriyA jAtiriti kazcit / atra mAtrAkathanamanatiprayojakaM pAdapUraNArthameveti bodhyam / vidyunmAlA-mudAharati, unmatteti / unmatta-unmattA: dukkaMtA-DhaukamAnAH parasparaM milatA iti yAvat vippakkhA majhjhe lukkaMtAvipakSamadhye lInAH, NikaMtA-niSkrAMtA vipakSAn hatvetyarthaH, yaM(ja)tA-yAMtaH pratipakSasainyaM pratIti bhAvaH dhAvaMtA itastato dhAbanaM kurvaMtaH johAyoddhAraH NimbhaMtI-nirdhAntAM nitarAM trailokyabhramaNazIlAmiti yAvat kittI-kIti pAvaMtA-prApnuvanti / kenacidvandinA zrIrAmacandrasaMgrAmavarNanaparatayedaM kRtam / 68-69. athASTAkSaracaraNavRttasya SaDazItitamaM bhedaM pramANikAnAmakaM vRttaM lakSayati, lahu iti / lahu guru NiraMtarAlaghugurUniraMtarANi aThakkharA-aSTAvakSarANi yatra praticaraNaM pataMtIti zeSaH sA pamANiA-pramANikA tatpramANikAnAmakaM vRttamityarthaH / lahU gurU NiraMtaretyanena prathamameko laghustadanantaraM guruH punarlaghuH punargururevaMprakAreNASTAvakSarANi karttavyAnIti sUcyate / prasaMgAnnArAcanAmakaM SoDazAkSaracaraNaM vRttaM lakSayati, pamANIti, pamANIti / pamANi-pramANI pramANiketyarthaH nAmaikadezAdapi satyetyAdau nAmapratIteH, dUNadviguNA laghugurUniraMtaraSoDazAkSareti yAvat kijjie-kriyate yadeti zeSaH, so-sa: NarAu-nArAcaH bhaNijjae-bhaNyate pramANikAmudAharati, NisuMbheti / Ni(ni)zubhazuMbhakhaMDinI girIsa(za) gehamaMDinI mahAdevagRhaM bhUSayitrItyarthaH / paaMDa muMDa khaMDiA-pracaMDamuMDakhaMDihI(nI) pasaNNa hou caMDiA-prasannA bhavatu caMDikA // pramANikA nivRttA / ___70-71. athASTAkSaracaraNavRttasya dvi(eka)saptatyadhikazatatamaM bhedaM mallikA nAmakaM vRttaM lakSayati, hAreti / hAra gaMdha baMdhureNahAro guru: gaMdho laghustAbhyAM baMdhureNa-manohareNa diTTha aTTha akkhareNa-dRSTASTAkSareNa dRSTAnyaSTAvakSarANi yatra tAdRzenetyarthaH caraNeneti zeSaH / bArahAi-dvAdazaiva mAtrA yatra jANa-jJAyaMte, tat mallikAsucchandaH mallikAkhyaM sundaraM vRttamityarthaH mANa (jANa)-mANaya // pramANikAmallikayozcaitAvAneva bhedaH yatpramANikAyAM laghugurukrameNAkSarANi caraNe dIyaMte, mallikAyAM gurulaghukrameNeti bodhyam / mallikAmudAharati / jeNa-yena jiNa-jitaH khatti vaMsa-kSatriyavaMzaH parazurAmarUpeNetyarthaH, riTThimuThThi kesi kaMsa-riSTika: muSTika: kezI kaMsa: yena jita iti pUrveNAnvayaH / bANa pANi-bANAsurapANayaH sahasrabAhava ityarthaH (jeNa)-yena kaTTieu-kartitAH, sou-so'yaM tumhayuSmabhyaM sUkkha-sukhaM deu-dadAtu mallikA nivRttA / Page #339 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prAkRtapaiMgalam 314 72-73. athASTAkSaracaraNavRttasya catuHSaSTitamabhedaM tuMganAmakaM vRttaM lakSayati, taraleti / paDhama-prathamamAdAviti yAvat rasa sU(su)raMgo-rasailaghubhiH sU (su) raMgo-sundara ityarthaH, kiyadbhirlaghubhirityapekSAyAM hetugarbhavizeSaNamAha, NagaNeti / NagaNa yu(ju)bala baddho-naga(Na)yugalabaddha: nagaNastrilaghvAtmako gaNa: aMte iti zeSaH guruH yu(ju)a(va)la pasiddho-guruyugalaprasiddha: gurudvayaprasiddha nagaNadvayAMte yatre tAdRzamityarthaH taralaNaaNi-he taralanayane sa tuMgo-tuMgaH tattuMgAkhyaM vRttamityarthaH / / nagaNadvayAnaMtaraM gurudvayaM yatra praticaraNaM patati tattuMganAmakaM vRttamiti phalitArthaH / atra paDhama rasa sU(su)raMgo iti padaM padyapUraNArthameveti bodhyam / tuMgamudAharati, kamaleti / kamala bhamala jIvo-kamalabhramarajIvaH kamalAMta:pAtino ye bhramarAsteSAM baMdhanamocanAjjIvanadAtetyarthaH saala bhua(va)Na dIvosakalabhuvanadIpaH prakAzakatvAditi bhAvaH / dalia timiraDiMbho-dalitatimiropaplavaH, DiMbhastUpaplavaH proktaH iti dezIkoSaH, etAdRzastaraNibimba: sUryabimba: uai-udeti // tuMgo nivRttaH / 74-75. athASTAkSaracaraNavRttasya SaNNavatitamaM bhedaM kamalanAmakaM vRttaM lakSayati, paDhameti / jaha yatra vippaA-vipraka: caturladhvAtmako gaNa iti yAvat paDhama-prathamaH gaNaH, guru aMtiNA-gurusahitAMtaH yasyAMte gururetAdRza ityarthaH NariMda-narendraH madhyagururjagaNa iti yAvat biha-dvitIyaH gaNaH pUrveNAnvayaH ema bhaMtiNA-evaMprakAreNa kamalanAmakaM vRttaM bhavatyarthaH // yadvA avahaTTabhASAyAM liMgavibhaktivacanavyatyAse doSAbhAvAt / guru sahia aMtiNA-gurusahitAMtam iti vRttavizeSaNaM vAcyam / kamalamudAharati, seti / (asu) rakula maddaNA-daityavaMzamanaH garuDa: bara bAhaNA-garuDa: varaM zreSThaM vAhanaM yasya tAdRza ityarthaH bali bhuvaNa cAhaNA-balibhuvanaM balirAjyaM jighRkSurityarthaH saH jaNaddaNA-janArdanaH jaai jayati // kamalaM nivRttam / / 76. atha prastArakriyayA navAkSarasya dvAdazAdhikaM paMcazataM bhedA bhavanti, tatrASTa (sapta) catvAriMzAdhikazatatamaM bhedaM mahAlakSmInAmakaM vRttaM lakSayati, didveti / jA-ye ragaNA NAarAeNa-nAgarAjena piMgaleneti yAvat viNNiA-vijJAtA varNitA vA, mAsa addhaNa-mAsArddhana mAsArddhaparimitAbhiH paMcadazabhirmAtrAbhirityarthaH diTTha-dRSTA upalakSitA iti yAvat te etAdRzAH tiNNiA-traya: johA gaNA-yoddhagaNA madhyalaghuragaNA iti yAvat yatra pAa-pAde TThiaM-sthitAH / tAM mahAlacchiaM-mahAlakSmI jANa-jAnIhIti / atra mAtrAkathanaM zlokapUraNArthameva / ragaNatrayaracitacaraNA mahAlakSmIriti tu niSkRSTArthaH / 77. mahAlakSmImudAharati, muMDeti / muMDamAlA galA kaMThiA-muMDamAlaiva galakaMThitA kaMThabhUSeti yAvat yasyAstAdRzItyarthaH saMThiA NAarAA bhu(A)-saMsthitanAgarAjabhujA / prAkRte pUrvanipAtAniyamAdagre vartamAnasyApi saMThiAzabdasya pUrvanipAtaH / badhyachAlA kiA bAsaNA-vyAghracarmakRtavasanA siMhAsaNA-siMhArUDhA caMDiA-caMDikA pAu-pAtu // mahAlakSmInivRttA // 78. atha navAkSaracaraNasya vRttasya catuzcatvAriMzA (aSTA)dhikadvizatatamaM (208) bhedaM sAraMgikAnAmakaM vRttaM lakSayati, diabareti / sahi-he sakhi paa paa-pade pade diavara kaNNo saaNaM-dvijavarakarNasagaNaiH, dvijavarazcaturlaghvAtmako gaNaH, karNo gurudvayAtmako gaNaH, sagaNoM'tagurugaNastairityarthaH, mattA gaNaNaM-mAtrAga(Na)naM yatra kriyata iti zeSaH, sara muNi mattA lahiaMzaramunimAtrAzlAghitA, zarAH paMca, munayaH sapta, tathAca praticaraNaM dvAdazamAtrAyuktetyarthaH, sA saragikkA-sAraMgikA kahiaM-kathitA // vacanaliMgavyatyAsastu prAkRte na doSAyeti pUrvamevoktam / kiyatInAM mAtrANAM gaNanaM vidheyamityatra hetugarbha za(sa)ra muNIti vRttavizeSaNam / kecittu diabara kaNNo-dvijavarakI saaNaM-sagaNaH evaM prakAreNa yatreti zeSaH mattA gaNaNaM-mAtrAgaNanaM kriyata iti zeSaH, kiyaMtyo mAtrA gaNanIyA ityapekSAyAmAha, sareti, sara muNi mattA-zaramunimAtrAH, zarA: paMca munayaH sapta militvA dvAdazetyarthaH lahiaM-labhyante yatra, sA sahi-he sakhi sAraMgikA kahiaM-kathyatAmiti yojanikAmAhuH / atra varNavRtte mAtrAkathanaM pAdapUraNArthameva / dvijavarakarNasagaNaracitacaraNA sAraMgiketi niSkRSTArthaH // 79. sAraMgikAmudAharati / hariNasadRzanayanA kamalasadRzavadanA / yuvajanacittaharaNI taruNI he priyasakhi dRSTA / / kasyAzcitsakhyAH kAMcinnijavayasyAM prati vacanamidam / sAraMgikA nivRttA / 80. atha navAkSaracaraNasya vRttasyaikacatvAriMzottaradvizatatamaM bhedaM pavitrAnAmakaM vRttaM lakSayati, kuntIputteti / jaha-yatra prathama kuntIputtA jua lahiaM-kuntIputrayugalabdhaM prAptamiti yAvat kuntIputrasya karNasya gurudvayAtmakagaNasyeti yAvat yugaM gurucatuSTayamityarthaH, tIe-tRtIye sthAne karNadvayAnantaramityarthaH vippo-viprazcaturlaghvAtmako gaNaH dhruvaM nizcitaM kahiaM-kathitaH / ante viprAnte hAra: ekagurvAtmako gaNa: jaNiaM-janitaH sthApita iti yAvat, taM-tAM phaNi bhaNiaM-phaNibhaNitAM paittA-pavitrAM viddhIti zeSaH / gurucatuSTayottaracatullaghukAntasthApitaikagururacitacaraNA pavitreti tu niSkRSTArthaH / 81. pAittA (pavitrA) mudAharati, phulleti / bhama bhamarA-bhramabhramarAH bhramaMtaH bhramarA yeSu tAdRzA ityarthaH NIbA-nIpAH kadaMbA iti yAvat phullAH puSpitAH, jala samalA-jalazyAmalA: mehA-meghAH diTThA-(dRSTAH) vijjU-vidyut Nacce-nRtyati, ataH he pia sahiA-he priyasakhike kaMtA-kAMtaH kahiA-kadA Abe-AyAsyati tattvameveti zeSa: kahu-kathaya // idaM ca proSitabhartRkAyAH kAMcinnijavayasyAM prati vacanam / pavitrA nivRttA / Page #340 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 315 *pariziSTa (3) 82. atha navAkSaracaraNasya vRttasya SaTpaMcAzAdadhikadvizatatamaM bhedaM kamalAnAmakaM vRttaM lakSayati, saraseti / gaNa sarasa-gaNa zreSThaM ramaNiA-ramaNIyaM diabara jua-dvijavarayugaM dvijabarazcaturlaghvAtmako gaNastasya yugalaM tathA cASTau laghUniti paramArthaH paliA-datvA / gururekaH pa(i)pao-pratipAdaM yatra dharia-dhRtaH dhriyate vA daha kalaa-dazakalAkaM tat kamalao-kamalakaM tatkamalanAmakaM vRttamityarthaH // atra cAnvayAnyathAnupapatyA kRtasya gaNa sarasa pUritasya nipAtasya doSApahAnaM nAzaMkanIyamava(ha)TTabhASAyAM tasya niyamAbhAvAt / sarasagaNa ramaNiA iti ca padadvayaM padyapUraNArthameveti draSTavyam / 83. kamalAmudAharati, caleti / spaSTArthampadyam / 84. atha navAkSaracaraNasya (vRttasya) SaNNavatitamaM bhedaM biMbanAmakaM vRttaM lakSayati, raaIti / sirahi-si(zi)rasi pAdAdAviti yAvat dia-dvijazcaturladhvAtmako gaNa ityarthaH, majhjha-madhye rAo-rAjA madhyagururjagaNa ityarthaH yatra patatIti zeSaH, guru jubala sabba seso-guruyugalasarvazeSaM gurudvayaM sarveSAM pAdAnAM zeSe aMte yasya tAdRzamityarthaH, etat biMba-biMbaM biMbanAmakaM vRttamiti yAvat guNieguNinaH guNavaMtaH puruSasya sahAo-sahAyaH guNopadeSTutvAdguNavatpuruSasya sahAyabhUta iti yAvat phaNi-phaNi piMgalaH raai-racayati, guNaha-guNayata he budhajanA iti zeSaH / / dvau gurU yatra praticaraNaM kameNa patatastabiMbanAmakaM vRttamiti phalitArthaH / athavA sarvazeSe pAdAnte guruyugalaM si(zi')rasi dvijaH, vipragurudvayamadhye rAjA jagaNa ityarthaH yatra bhavatIti zeSaH, phaNi raia-phaNiracitam esoetat biMbaM he guNi-he guNinaH ziSyAH sahAo-svabhAvAdeva guNaha-guNayata iti bhinna bhinna yojanIyaM / pare tu guNie sahAohe guNinaH sakhAya ityarthaM kRtvA sakhisaMbodhanaparametatpadamiti vadaMti / / 85. bibamudAharati, calaIti / etat cala-calamAzugatvaramiti yAvat bitta-vitta calai-calati nazyatItyarthaH, taruNattavesotaruNatvaveSastAruNyAvastheti yAvat Nasa(i)-nazyati / supurisa guNeNa baddhA-supuruSaguNena baddhA zuddhA svacchA kitti-kIrti: thirasthirA rahai-tiSThati // tasmAtsarvamanityaM matvA guNAnAM laMbe puruSairAsamudrAMtavyApinI kItirbhavati iti kasya(cit) paramAptasya kiMcinmitraM pratyupadezaH / biMbaM nivRttam / 86. atha navAkSaracaraNasya vRttasya catuHSaSTyuttaratrizatatamaM bhedaM tomaranAmakaM vRttaM lakSayati, jasviti / jas(su)-yatra (Ai)Adau hattha-hasta: gurvaMtaH sagaNa iti yAvat biANa-vijJAta: vijJAyate vA, taha-tatastathA vA be paohara-dvau payodharau madhyaguruko jagaNAvityarthaH jANa-jJAyete jJAtau vA tat tomara chaMda-tomaranAma mANu-mAnaya, ema-evaM NAu NareMda-(nAga) narendraH pabhaNei-prabhaNati / yatra prathama sagaNastadanaMtaraM ca jagaNadvayaM praticaraNaM pa(ta)ti tattomaranAmakaM vRttamityarthaH / 87. tomaramudAharati, calIti / koila sAba-kokilazAvakAH cUa-cUte sahakAravRkSe cali-gatvA mahumAsa-madhumAse vasaMtasamaye paMcama-paMcamaM svarabhedaM gAba-gAyati / ata iti zeSaH majhjha-mama maNa-manaH bammaha-manmathaH tAba-tApayati, ajjabiadyApi kaMta-kAMtaH Na hu-na khalu Aba-AgataH / etAdRze'pi kAMto nAyAto'taH kimAcaraNIyaM mayA tattvamevAdizeti gUDhAbhiprAyAyAH kasyAzcit proSitabhartRkAyA priyasakhIM prati vAkyamidam / tomaraM nivRttam / 88. atha navAkSaracaraNasya vRttasya prathamaM bhedaM rUpamAlAnAmakaM vRttaM lakSayati, NAArAA iti / cArI kaNNA catvAraH karNA gurudvayAtmakA gaNA iti yAvat aMte-karNacatuSTayAMte hArAe-hAra: gururityarthaH / evaM-prakAreNa pAAe-pAde aTThArAhA-aSTAdaza mattAmAtrA yatra bhavaMtIti zeSaH, e-etat sArA-sAramatyutkRSTamiti yAvat rUAmAlA chaMdA-rUpamAlAcchaMda: jaMpAe-jalpyate kathyata iti yAvat, iti NAArAA-nAgarAjaH piMgalaH jaMpe-jalpati // atra sArapadaM mAtrAjJApakazca caraNaH padyapUraNArthameva varNavRtteSu mAtrAkathanAnupayogAditi vAcyam / 89. rUpamAlAmudAharati, jamiti / jaM-yasmAt kAraNAt bijjU-vidyut Nacce-nRtyati mehaMdhArA-meghAMdhakArA diza: jA(tA)iti zeSaH, NIbA-nIpAH kadaMbA: paMphullA-praphullitAH, morA-mayUrAH sadde-zabdAyante / maMdA-maMdagAminaH sIA-zItAH bAA-vAtAH bAaMtA-vAMti, kaMtA-kAMtaH NAA-nAgataH, ata: gAA-gAtraM kaMpaMtA-kaMpate / / varSAkAlamavadhi kRtvA gataH kAMto nAdyApyAgato'ta: kimAcaraNIyamiti svayameva vicAraM kurvatyAH proSitabhartRkAyA vAkyametat / rUpamAlA nivRttA / 90. atha dazAkSaracaraNasya vRttasya caturviMzatyadhikadazazataM bhedA bhavaMti, tatra catuHSaSThyuttaratrizatatamaM bhedaM saMyuktanAmakaM vRttaM lakSayati, jasviti / jasU(su)yatra Ai-Adau hattha-hastaH gurvataH sagaNa iti yAvat biANio-vijJAtA, taha-tatastathAvA be paohara-dvau payodharau madhyaguruko jagaNAviti yAvat jANio-jJAtau / aMta-jagaNadvayAMte pAdAMte vA guru-guru: vijJAta iti pUrveNAnvayaH piMgala jaMpio-piMgalajalpitaM sai-tadeva saMjuta-saMyuktaM chaMda-vRttaM, thappio-sthApyatAM / tatsaMyuktanAmakaM vRttaM jJAyatAmityarthaH / Page #341 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prAkRtapaiMgalam 316 91. saMyuktamudAharati, tuha iti / he sundari sarvAvayavaramaNIye viasaMta keai saMpuDA-vikasatketakIsaMpuTe eha-atra kuMje iti zeSaH bappuDA-tvadanukaMpyo nAyakaH Nihu-nibhRtaM tUSNIM parAjJAtamiti yAvat yathA syAttathA Abiha-AgamiSyati, ata iti zeSaH dujjaNa thappaNA-durjanasthApanAM durjanaH zvazrUnanAMdrAdayasteSAM sthApanAM parapuruSanirIkSaNaM na vidheyamityAdyanekakaulAcAropadezamityarthaH paritejji-parityajya appaNA-AtmanA svayameveti tAvat tuha-tvaM jAhi-gaccha saMketasthalaM / nAyakaM prati uktvA samAgatAyAH kasyAzcitsakhyA: purA nAyakAbhisAraNAya kRtasaMkalpAM pazcAnnijakulakramAgatAcArazravaNenAbhisaraNamanabhilaSamAnAM kAMcinnAyikAmabhisArArthaM prerayaMtyA idaM vAkyam / Atmanetyanena paramanaizciMtyaM, bappuDetyanena ca nAyakakRpaNIyatvaM, vikasatketakIsaMpuTe ityanena cAbhisArasthAnasyAnyajanAjJeyatvaM vyajyata iti mantavyam / kvacit Ni hu ebi Abia bappuDeti pAThastatra nibhRtamayamAgata iti vyaakhyeym| saMyutA (?) nivRttA (?) / 92. atha dazAkSaracaraNasya vRttasyaikonadvizatatamaM bhedaM caMpakamAlAnAmakaM vRttaM lakSayati / hAra-guruH kAhala dujje-kAhaladvayaM kAhala ekalaghvAtmako gaNastadvayamityarthaH, (e) guru juttA-ekaguruyuktaH, kuntia puttAe(?)-kuMtIputraH karNaH gurudvayAtmako gaNa iti yAvat ThavIje-sthApyate / tataH hattha-hasta: gurvaMtaH sagaNa iti yAvat karIje-kriyate, tatazca hAra-ekaguruH ThabIje-sthApyate, tat campaamAlA chaMda-caMpakamAlAcchaMdaH kahIje-kathyate piMgaleneti zeSaH / 93. caMpakamAlAmudAharati, ogareti / duddha sajuttA-dugdha saMyuktam ogara bhattA ogarabhaktam, ogaro dhAnyavizeSastadodanamityarthaH, gAika pittA-goghRtaM moiNi macchA-madguramatsyaH, nA(NA)lica gacchA-nAlIcavRkSaH, nAlIco gauDadeze anenaiva nAmnA prasiddhaH zAkavRkSavizeSa ityarthaH, raMbhaa pattA-raMbhApAtre kaMtA-kAMtayA dijje(jjai)-dIyate, puNabaMtA-puNyavAn khA-khAdati / kasyacidvidUSakasya nijapriyavayasyaM prati vAkyamidam / caMpakamAlA nivRttA / 94. atha dazAkSaracaraNasya vRttasyaikonacatvAriMzAdhikacatuHzatatamaM 439 bhedaM sAravatInAmakaM vRttaM lakSayati, dIheti / yatra prathamaM dIha-dIrgha gurumiti yAvat tadanaMtaraM lahu (hU) jua-laghuyugaM tato'pyanaMtaraM dIha lahU-dIrghalaghU iti yAvat, aMte-aMte dIrghalaghvoranaMtaramiti yAvat paohara-payodharaM madhyaguruM jagaNamiti yAvat ThAi-sthApayitvA (dha)A-dhvajaH laghvAdistrikalo gaNa iti yAvat sthApyata iti zeSaH, kahA caudaha matta birAma-kathitaH caturdazamAtrAvirAmaH, sArabaI-sAravatInAmakaM chaMda-chandaH dhuaH dhruvaM kahu (hU)-kathyatAm / prAkRtabhASAyAM pUrvanipAtAniyamAt kahA-zabdasya pUrvanipAtakaraNe na doSa iti maMtavyam / 95. sArA(ra)vatImudAharati, putteti / (pabitta)-pavitrAH pitRbhaktA iti yAvat athavA paveH vajrAt trAyaMta iti pavitrAH vajrAdapi rakSakA ityarthaH putrAH bahutta dhaNA-bahutaraM dhanaM bhatti-bhaktA priyabhajanapareti yAvat (suddha maNA:)-zuddhamanAH akuTilAMta:karaNA kuTumbiNI-vadhUH yadi etatsarvaM bhavatIti zeSaH / bhicca gaNA-bhRtyagaNaH hakka-hakkena zabdavyApAramAtreNeti yAvat tarAsai-trasyati, tadA ko-ka: babbara-varbaraH sagga-svarge maNA-manaH kara-karoti na ko'pItyarthaH / 96. atha dazA (kSa)racaraNasya vRttasya saptanavatyadhikatrizatatamaM bhedaM sU(su) sa(Sa)mAnAmakaM vRttaM lakSayati, kaNNo iti / paDhamo-prathamaH kaNo-karNaH gurudvayAtmako gaNa iti yAvat jualo-dvitIyaH hattho-hasta: gurvantaH sagaNa ityarthaH, tialo-tRtIyaH kaNNo-karNaH puna: gurudvayAtmaka eva gaNa iti yAvat, cautho-caturthaH hasto-hastaH punaH sagaNa ityarthaH yatra bhavatIti pratigaNAnaMtaramadhyAhRtya yojanIyaM / solA kalaA-SoDazakalAkA SoDaza kalA: mAtrA yasyAM sA tAdRzItyarthaH, chakkA balaA-SaDbalayA SaT balayA guravo yasyAM sA tAdRzItyarthaH SaDguruyukteti yAvat esA-eSA asusamA prANasamA susamA-suSamA diTThA-dRSTA piMgaleneti zeSaH / suSamAnAmakametadvRttaM piMgale(na) prakAzitamityarthaH / atra kalAjJApakaM ca padaM padyapUraNArthameva, varNavRtteSu mAtrAkathanasyAnatiprayojanakatayA (laghu)gurujJApakatvAcceti maMtavyaM / kvacittu hattho paalo iti pAThastatra hastaH prakaTa iti vyAkhyeyam / 97. suSamAmudAharati, bho iti / yasyAH bhrUH kabilA-kapilA lalATa: (Ta) uccA-ucca: (ccaM) NettA yu(ju)alA-netrayugalaM majhjhA pialA-madhyapItaM mArjAranayanasadRzamityarthaH / baaNA-vadanaM rukkhA-rUkSaM daMtA viralAH, tAkA-tasyAH pialA-priyaH kai(ke)se-kathaM jibiA-jIvati / paramakutsitarUpA yasya kAMtA sa kathaM prANAndhArayati iti sakalAvayavaramaNIyakAMtAkasya kasyacitkukAMtAkaM prati vacanamidam / 98. atha dazAkSaracaraNasya vRttasya SaNNavatyadhikacatu:zatatama bhedam amRtagatinAmakaM vRttaM lakSayati, diabareti / diabara hAra paaliA-dvijavarahAraprakaTitA dvijavarazcaturlaghvAtmako gaNa: hAro gurustAbhyAM prakaTitetyarthaH, athavA prAkRtabhASAyAM pUrvanipAtaM kRtvA yojanIyaM, puNabi-punarapi tahaTThia-tathaiva saMsthApya dvijavarahArau datveti yAvat kariA-kRtA / athavA pUrvoktaprakAreNa kariAzabdasya pUrvanipAtaM kRtvA puNabi kariA tahaTThia-punarapi kRtatathAsthitiH kRtvA tathA tena prakAreNa dvijavarahArasthApanaprakAreNeti yAvat Page #342 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 317 pariziSTa (3) sthitiryasyAH sA tAdRzIti yojanIyam / basu laghu be 2 guru sahiA-vasulaghudvigurusahitA vasavo'STau, tathA cASTasaMkhyAkairlaghubhirgurudvayena ca yuktetyarthaH, amiagaI-amRtagati: dhua-dhruvaM kahiA-kathitA / / tadamRtagatinAmakaM vRttaM kathitamityarthaH / atra laghugurujJApakazcaraNo'natiprayojanakatvAt padyapUraNArthamiti maMtavyaM, prathamaM laghucatuSTayaM tadanaMtarameko guruH punarlaghucatuSTayaM punareko hAra ete gaNAH krameNa yasya caraNe pataMti tadamRtagatinAmakaM vRttamiti niSkRSTorthaH / 99. amRtagatimudAharati, sareti / saraa sudhAara baaNA-zAradasudhAkara vadanA vikaca saroruha nnannaa-vikcroruhnynaa| maa gala kuMjara gamaNI-madakalakuMjaragamanA taruNI he pri(ya)sakhi diTThA-dRSTA // kvacit jibiha sudhA rasa baaNeti pAThastatra jIvitasya prANasya sudhArasa iva vacanaM yasyAH sA jIvitasudhArasavacanA iti vyAkhyeyam / amRtagatirnivRttA / 100. athaikAdazAkSaracaraNasya vRttasyASTacatvAriMzottaraM sahasradvayaM bhedA bhavaMti, tatraikonacatvAriMzottaracatuHzatatamaM 439 bhedaM baMdhunAmakaM vRttaM lakSayati, NIleti / jattha-yatra pAa-pAde tiNNi-trayaH bhaA gaNa-bhagaNAH bhaNIje-bhaNyante--aMtahi-aMte bhagaNatrayAMte pAdAMte vetyarthaH dugguru-dviguruH karIje-kriyate, solaha mattaha-SoDaza mAtrAzca ThabIje-sthApyante, eha-etat NIla siroruha-nIlaziroruheNa piMgaleneti yAvat baMdhu-baMdhunAmakaM vRttaM kahIje-kathyate // yadvA NIla sarUaha-nIlasvarUpAparanAmakamiti yAvat baMdhu-baMdhunAmakaM vRttaM kathyata iti vyAkhyeyam / atra mAtrAjJApakacaraNamanatiprayojanakatvAt padyapUraNArthameveti maMtavyaM, bhagaNatrayAnaMtara gurudvayaM yatra praticaraNaM patati tadbadhunAmakaM vRttamiti phalitArthaH / 101. baMdhumudAharati, paNDabeti / paNDaba baMsahi-pAMDavavaMze pAMDorayaM-pANDa(va:)pAMDavazcAsau vaMsa(za)zceti pAMDavavaMsa(za)stasminnityarthaH yasyeti (zeSaH) janma-janma kriyate vidhAtreti bhAvaH, ajjia-arjayitvA saMpaa-saMpat dhammake-dharmAya dijje-dIyate teneti zeSaH / soU-so'pi juhuchira-yudhiSThira: saMkaTa-saMkaTaM pAA-prAptaH, ata: dai(de)baka-daivasya vidheriti yAvat lekkhia likhitaM keNa-kena meTAvA-vilupyate // na kenApIti bhAvaH baMdhunivRttaH / etasyaivAnyatra dodhakasaMjJA / 102. athaikAdazAkSaracaraNasya vRttasyAzItyadhikamaSTazatatamaM bhedaM 880 sumukhInAmakaM vRttaM lakSayati, diabareti / diabasdvijavarazcatullaghvAtmako gaNaH tato hAra-hAro gururiti yAvat, tato lahU jualA-laghuyugalaM, tatazca balaa-valayo guruH, tatazca hattha alA-hastatalaM gurvataH sagaNa iti yAvat, evaM prakAreNa yatra caudaha (1) kala-caturdaza kalA: paa-pAde pariThThia-paristhitAH, so-sA (su)muhI-sumukhI jANaha-jJAyatAM tatsumukhInAmakaM vRttaM jJeyamityarthaH, iti kaibara-kavibaraH ahI-ahi: piMgala iti yAvat jaMpai (1)-jalpati / / 103. sumukhImudAharati, aIti / jobbaNa deha dhaNA-yauvanadehadhanAni aicala-aticalAni, soara-sodarA bhrAtara-iti yAvat baMdhu jaNA-anye kuTumbA ityarthaH sibaNaa-svapnavat svapnena tulyam iti yAvat / yadvA baMdhujanAH sibiNaa soas-svapnasodarA: svapnatulyA ityarthaH / kAla purI gamaNA-yamapurIgamanam abasa(u)-avazyam ato hetoH he barbara maNA-manaH pApa-pApAt parihara / / kaMcinmahApApakarmasiktaM prati kasyacinmitrasyopadezavAkyametat / sumukhI nivRttA / 104. athaikAdazAkSaracaraNasya vRttasyaikonacatvAriMzottaracatuHzatatamaM bhedaM punarapi dodhakameveti nAmAMtareNAha, cAmareti / yatra prathamaM cAmara-cAmaraM gururiti yAvat kAhala jugga-kAhalayugaM kAhalo laghustajju(yu)gamityarthaH, ThabIje-sthApyate, tatazca hAra-hAro guruH lahU-laghU hArAnantaraM dvau laghU ityarthaH, jua-ju(yu)gaM vAraddhayamityarthaH eko gurustadanantaraM laghudvayamidaM vAradvayamiti paramArthaH, tattha-tathyaM tathA vA dharIje-dhriyate / evaM sati bhagaNatrayaM sidhyati, anyathA cAmarakAhalayugAnantaraM hAralaghudvayamAtroktyA tRtIyabhagaNAlAbhAdbhAMtapralapitatvApattirityasmattAtacaraNopadiSTavyAkhyopadezo nirmatsaraiH sudhIbhirvibhAvanIyaH / paa aMta-pAdAMte kaNNa gaNAkarNagaNaH gurudvayAtmako gaNa iti yAvat karIje-kriyate phaNI piMgala: tat dodhakacchandaH dodhakanAmakaM vRttaM pabhaNIje-prabhaNati / / yatra bhagaNatrayottaraM gurudvayaM taddodhakanAmakaM vRttamiti phalitArthaH / baMdhudodhakayozcoTTavanikAmAtrabhedAr3hedaH svarUpatastu na kazcidvizeSaH iti vibhAvanIyam / 105. dodhakamudAharati, piMgeti / yena piMga jaTAvali-tA(mra)jaTAvalyAM gaMgA ThAbia-sthApitA, athavA yaH piMgajaTAvalIsthApitagaMga ityekameva padaM zivavizeSaNaM, yena addhaM(dha)gA-ardhAge nAgarI strIti yAvat dhAria-dhRtA / jasu-yasya sIsahi-zIrSe NokkhA-ramaNIyA caMdakalA-candrakalA dRzyate iti zeSaH, so-saH saMkara-zivaH tua-tubhyaM mokkhA(?)-mokSaM duHkhaprAgabhAvAsamAnAdhikaraNaM duHkhadhvaMsamiti yAvat dijjau-dadAtviti yAvat / / dodhakaM nivRttam // 106. athaikAdazAkSaracaraNasya vRttasyaikonavatyuttaradvizatatamaM bhedaM 289 zAlinInAmakaM vRttaM lakSayati, kaNNaviti / yatra prathama kaNNo duNNo-karNadvayaM karNo gurudvayAtmako gaNastadvayamityarthaH, hAra ekko-hAra eka: hAro gururityartha bisajje-visRjyate, tataH sallA Page #343 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prAkRtapaiMgalam 318 kaNNA gaMdha kaNNA-zalyakarNagaMdhakarNAH zalyo laghuH karNo gurudvayAtmako gaNaH, gaMdho laghuH, karNo gurudvayAtmako gaNa ete ityarthaH pAe pAe-pAde pAde praticaraNamiti yAvat suNijje-zrUyate, tathA bIsA-viMzatiH rehA-rekhA mAtrA iti yAvat gaNijje gaNyante, sA sappA rAe-sarparAjena sAliNI-zAlinInAmakaM vRttamiti yAvat muNijje-manyate // atra mAtrAkathanaM pAdapUraNArthameva, liMgavibhaktivacanavyatyAsastu prAkRtabhASAyAM na doSAyeti mantavyaM / magaNa-tagaNatra(dva)yottaragurudvayaracitacaraNA zAlinIti phalitArthaH / / 107. zAlinImudAharati, raMDeti / caMDA paramakopavatI dikkhidA-dIkSitA zAktazAstroktavidhigRhItamantreti yAvat raMDA-vidhavA dhammadArA-dharmapatnI, majja-madyaM pijjie-pIyate, maMsaM a(A)-mAMsaM ca khajjae-khAdyate / bhikkhA-bhikSA bhojjaM-bhojyaM carmakhaMDaM ca sejjA-zayyA / etAdRzaH kolo-kaulaH vaMzaparaMparApariprAptaH zAktataMtravizeSokta iti yAvat dhammo-dharmaH kassa-kasya rammoramyo no bhAti / api tu sarvasyApItyarthaH / karpUramaMjarIsATakasthaM kapAlikabhairavAnandasya rAjAnaM prati vAkyamidam / zAlinI nivRttaa| 108. athaikAdazAkSaracaraNasya vRttasya caturviMzatyuttarasahasratamaM bhedaM damanakavRttaM lakSayati, diabareti / diabara juadvijavarayugalaM caturladhvAtmakagaNadvayamiti yAvat lahu jualaM-laghuyugalaM bala-balayaM gururiti yAvat yatra paa paa-pAde pAde praticaraNamiti yAvat paali-prakaTitaM / cau paa-catuH pAdeSu cau basu kalaaM caturvasukalAkaM dakSiNagatyaivAMkasthApanena 48 caturvasuzabdenASTacatvAriMzanmAtrA labhyate, tathA caturdhvapi pAdeSu militvASTacatvAriMzanmAtrAkamiti tattvaM, damaNaa-damanakaM phaNI laliaMlalitaM yathA syAttathA bhaNa-bhaNati // laghudazakottaragururacitacaraNo damanaka iti phalitArthaH / 109. damanakamudAharati, pariNaa iti / pariNaa (sasahara baaNaM)-pariNatazazadharavadanaM vimalakamaladalanayanaM / vihitAsura(kula) damanaM mahumahaNaM-madhumathanaM zrIkRSNaM (sira-zirasA) paNamaha-praNamata / / damanako nivRttaH / 110. athaikAdazAkSaracaraNasya vRttasya tryazItyuttaraSaTzatatamaM 683 bhedaM senikAnAmakaM vRttaM lakSayati, tAleti / Adau tAla NaMdae-tAlanandAbhyAM tataH samudda tUraA-samudratU-(bhyAM) gurvAditrikalagaNAbhyAmityarthaH tatazca johalena madhyalaghukena ragaNeneti yAvat eha-etat seNiA-senikAnAmakaM chaMda-vRttaM pUraA-pUryyatAM / atra ca pratipadaM gArahA(ha) akkharAi-ekAdazAkSarANi jANiAjJAtavyAni, ea-etat NAa rAa-nAga rAja jaMpi(pa)-jalpati / / yadvA ekAdazAkSarajJAtetyekaM padaM kRtvA vRttavizeSaNaparatayA gArahAI iti caraNo jo(yo)janIyaH / atrAkSarakathanamanatiprayojanakatayA padyapUraNAyeti bodhyam / guruttaraiH paMcabhirgurvAditrikalagaNai racitacaraNA seniketi niSkRSTArthaH // 111. senikAmudAharati, jhattIti / jhatti-jhaTiti patti pAa padAtipAdaiH bhUmi-bhUmi: kaMpiA-kaMpitA, Tappu khuMdi kheiTApotkhAtakhehaizcaladazvakhuroddhatareNubhiriti paramArthaH sUra-sUryaH jhaMpiA-AcchAditaH / gauDa rAa jiNNi-gauDarAjaM jitvA mANa moDi(li)A-mAnamoDitA kAmarUa rAa baMdi choliA-kA (ma) rUparAjavaMdI mocitA / senikA nivRttA / / 112. athaikAdazAkSaracaraNasya vRttasya prathamaM bhedaM mAlatInAmakaM vRttaM lakSayati, kuMtIti / yatra pAA (pAA)-pAde pAde pratipAdamiti yAvat diNNA-dattA: paMca kuMtIputrAH karNA gurudvayAtmakA gaNA iti yAvat jANIA-jJAyaMte, aMte-karNapaMcakAMte pAdAMte vA kaMtA-kAMta: ekkA-eka: hArA-hAra: gururiti yAvat mANIA-mAnyate / bAIsA-dvAviMzatiH mattA-mAtrAH diThThA-dRSTA yatra pAde pAde iti pUrveNAnvayaH, tat mAlatI chaMdA-mAlatIcchandaH NAesA-nAgeza: jaMpaMtA-jalpati / atra kAMtapadaM mAtrAjJApakaM ca padyapUraNArthamiti maMtavyam, ekAdazagururacitA mAlatIti nikRSTorthaH / 113. mAlatImudAharati, ThAmeti / meru siMgA-meruzRMge yatheti zeSaH NIlA mehA-nIlA meghAH pekkhIA-prekSyaMte, ThAmA ThAmAsthAne sthAne hatthI jUhA-hastiyUthAni (tathe)ti zeSaH dekkhIA-dRzyate / NIlA mehA majhjhe-nIlameghamadhye yatheti zeSaH vidyut NaccaMtI-nRtyati, bIrA(A) hatthA agge-vIrahastAgre tatheti zeSaH khaggA khaDgAH rAjaMtA-rAjaMti // kenacidvandinA kRtaM saMgrAmavarNanametat / mAlatI nivRttaa| 114. athaikAdazAkSaracaraNasya vRttasya saptapaMcAzaduttaratrizatatamaM bhedaM 357 indravajrAnAmakaM vRttaM lakSayati, dijje iti / yatrAdau taArA jualA-takArayugalaM labdhaM tagaNadvayamityarthaH aMte-tagaNadvayAMte guru jugga sesaM-guruyugazeSaH gurudvayaM zeSe'te yasya tAdRza iti yAvat NareMdo-narendro madhyagururjagaNa iti yAvat paesuM (sUM)-padeSu dijje-dIyate / sA mattA dahA aTTha samA susajjA-susajjasamASTAdazamAtrAkA susajjA: susthApitAH samAH padacatuSTaye nyUnAtiriktA aSTAdaza mAtrA yasyAM seti yAvat idaMbajjA-iMdravajrA iti dhua-dhruvaM pharNidApharNIdraH jaMpe-jalpati / / susajjA-zobhanIkRtya sthApitAH samA-padacatuSTaye samAnAH dahA aTTha-aSTAdaza mattA-mAtrAH yatra paesuM (sU)-padeSu pataMtIti zeSa iti bhinnameva yojanIyaM / atra mAtrAkathanaM padyapUraNArthameva, avahaTTabhASAyAM pUrvanipAtAniyamAt pUrvAparavyatyAsastu na doSAyeti dhyeyaM, tagaNadvayAnaMtara jagaNAnaMtaragurudvayaracitacaraNA iMdravajreti phalitArthaH / Page #344 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 319 pariziSTa (3) 115. indravajrAmudAhati, maMtamiti / maMta-maMtraM taMtaM-taMtraM Naha-khalu nizcayeneti yAvat kiMpi-kimapi Na-na jANe-jAnAmi, jhANaM ca-dhyAnaM ca kiMpi-kimapi No-na jAne iti pUrveNAnvayaH, kiMtu majjaM pibAmo-madyaM pibAmaH mahilaM ramAmo-mahilA ramAmahe guruppasAo-guruprasAdAt kula magga laggA-kulamArgalagnAH mokkhaM-mokSaM bajAmo-brajAmaH // anavaratamaithunamadyapAnAdyanekakulaparaMparAgamanakukarmAtyAsaktA api ayaM guruprasAdAnmokSaM prApnuma iti kApAlikabhairavAnandasya rAjAnaM prati vAkyamidaM karpUramaMjarIsATakastham / iMdravajrA nivRttaa| 116. athaikAdazAkSaracaraNasya vRttasyASTapaMcAzaduttaratrizatatamaM 358 bhedam upeMdravajrAnAmakaM vRttaM lakSayati, Narideti / yatra prathama ekkA-eka: NariMda-narendraH madhyagurujagaNa iti yAvat tataH taaNA-tagaNoM'talaghurgaNa ityarthaH susajjA-sU(su)sajjaH zobhanIkRtya sthApita iti yAvat, tatazca paoharA-payodharo madhya gurujaMgaNa ityarthaH karaNa gaNA-karNagaNo gurudvayamiti yAvat muNijjA-jJAtaH tAM phaNirAa diTThA-phaNirAjadRSTAM piMgalopadiSTAM upedravajrAM cheA-chaillA vidagdhA iti yAvat paDhaMti-paThati // athavA narendraikatagaNasusajjApayodharakarNagaNAH muNijjA-jJAyate yatra praticaraNamiti zeSaH ityekameva padaM kRtvA yojanIyam / atra (susajjamiti) zubhavarNasRSTAmiti ca padaM padyapUraNArthameveti maMtavyam // 117. upendravajrAmudAharati, sudhammeti / sudhamma cittA-sudharmacittaM guNamaMta puttA-guNavatputraM sukamma rattA-sukarmarataM patyAdizuzrUSAkarmaNyAsaktamiti yAvat biNaA-vinItaM kalattA-kalatraM / bisuddha dehA-rogAdirahitaH deha: dhaNamaMta-dhanavat gehA-gehaM, etatsarvaM yadi bhavatIti zeSaH tadA ke babbara-varvarAH sagga NehA-svargasnehaM kuNati-kurvaMti, api tu na ko'pItyarthaH // sarvapadArthavikalaka(sya) kasyacididaM vAkyam / upeMdravajrA nivRttA / / 118. atheMdravajropeMdravajrAbhyAM pAdena pAdAbhyAM pAdaizca militAbhyAmupajAticchando bhavati tacca (ca)turdazavidhamityAha, iMdeti / iMdA ubiMdA-iMdropendrayoH nAmaikadezenApi nAmagrahaNAdiMdravajropeMdravajrayorityarthaH eka-aikyaM karijjasu kuruSva, cau aggala daha NAmacaturadhikadazanAmAni muNijjasu-jAnAhi / sama akkhara-sAmAnyakSarANi dijjasu-dadasva, sama jAihi-samajAtibhiH tulyAkSaracaraNajAtIyairvRttairiti yAvat upajAihi-upajAti kijjasu-kuruSva iti piMgala-piMgalo nAgaH bhaNati / idaM tu bodhyaM samAkSarANi datvA samajAtIyairvRttairupajAtiM kuruSvetyanena viSamAkSaracaraNajAtIyairvRttairnopajAtirityuktaM bhavati, tathAcaMdravajropendravajrAbhyAM na tvidra(vajeMdra) vaMzAbhyAmiMdravaMzAvaMzasthAbhyAM vAtormIzAlinIbhyAM na mAlinIzAlinAbhyAmupajAtirbhavati iti paramArtha iti / 119. athAsAM caturdazabhedAnayanaprakAramAha, cau akkhareti / cau akkharake-caturakSarAMNAM patthara-prastAraM kijjasu-kuruSva, iMda ubiMdA-indropeMdrayoH guru lahu-gurulaghU indravajrAyAM gurumupeMdravajrAyAM laghumityarthaH bujhjhasu-budhyasva / majhjhaha-madhye sarvagurusarvalaghuprastArayoriti yAvat cauddaha-caturdaza ubajAi-upajAtayaH ho-bhavaMti iti kitti velAI-vellitakItiH piMgalaH jaMpaijalpati / / atredaM tattvaM-caturakSarasya prastArakriyayA SoDaza bhedA bhavaMti, tatra caturguruH prathamaH sa caMdravajrApAdacatuSTayajJApakastatra praticaraNaM prathamagurorupAdAnAt tatraikaiko gururiMdravajrAyA ekaikacaraNajJApaka iti hRdayaM / caturlaghuzcAntimaH sa copeMdravajrApAdacatuSTayajJApakastatrai(kai) ko laghurupeMdravajrAyA ekaikacaraNajJApaka iti sahRdayaikagamyorthastatra praticaraNaM prathamalaghorupAdAnAt / evaM cAvaziSTA madhye caturdazabhedAstadanusArAcca caturdazopajAtayo bhavaMti / tathAhi caturakSarasya dvitIyaprastAre prathamameko laghustadanantaraM ca trayo guravo bhavanti, tathA copeMdravajrAyAH prathamazcaraNaH trayazcaMdravajrAyA evaM militvA prathamo bhedaH / caturakSarasya tRtIyaprastAre prathamameko (gurustata eko) laghustadanaMtaraM gurudvayaM, tathA caMdravajrAyAH prathamazcaraNo dvitIyazcopeMdravajrAyAH tRtIyacaturthau ca punariMdravajrAyA militvA dvitIyo bhedaH / caturakSarasya caturthaprastAre prathamaM laghudvayaM tadanantaraM gurudvayaM bhavati, tathAca prathamadvitIyau caraNau upeMdravajrAyAH tRtIyacaturthI caMdravajrAyA evaM militvA tRtIyo bhedaH / evamagrepi sudhIbhiravadheyamityasmattAtacaraNopadiSTaH paMthAH / 120. upajAtimudAharati, bAla iti / kumAraH kArtikeyaH bAlaH sa chamuMDadhArI sa ca SaNmuNDadhArI, uppAu hINAajanApAyavikalA eka-ekA aparA asahAyA NArI strI hau-ahaM, bhiSA(khA)rI-bhikSukastvam ahannizaM visaM khAhi-viSaM bhakSayasi, ataH hamArI-asmadIyA kA gatiravasthA kila nizcayena bhavitrI / SaDmukhadhAriNo bAlasya bahutaramatyAvazyakaM ca bhakSyamapekSitamahaM ca nissahAyA ajanAsamarthA strI tvaM cAhannizaM viSabhojanenaiva svasya tRptimutpAdayasyato'smadIyA kA gatirbhaviSyati tanna jAne iti mahAdevaM prati pArvatIvAkyaM / pUrvArddha iMdravajrAyA uttarArddha copeMdravajrAyA lakSaNasatvAdrAmAkhyA dvAdazIyamupajAtiH / 121. athAsAM nAmAnyAha, kittIti / nigadenaiva khyAtaM / athAsAmasmattAtacaraNanirmitAni krameNedAharaNAni yathAdRDhaM dhanurvAmakare dadhAno vAme zaraM svarNavicitrapuMkhaM / pRSThapradeze'kSayi tUNayugmaM bibhratsa rAmaH zaraNaM mamAstu / 1 / / yasyAnukampAyutadRSTipadma-kaTAkSasaMprekSita eva lokaH / sarvApadabdhi tarati pratUrNaM zrIrAmacaMdraH zaraNaM mamAstu // 2 // Page #345 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prAkRtapaiMgalam 320 yadIyapAdAbjaparAgapAtAt zilAmayI gautamayoSidAzu / kAmastriyo'pi spRhaNI(ya)rUpaM lebhe sa rAmaH zaraNaM mamAstu / / 3 / / sugrIvavAtAtmajamukhyakIza-baMddhAMjalIkairupasevyamAnaH / suvarNasiMhAsanasaMsthitaH sa zrIrAmacaMdraH zaraNaM mamAstu // 4 // trilokasaMpAlanabaddhasaMdha: kAruNyapIyUSamahAMburAziH / svabhaktaduHkhoddharaNaikavIraH zrIsamacaMdraH zaraNaM mamAstu // 5 // AjAnubAhudvitayaH prabaddhayamAsanastho dhRtapItavAsAH / praphullarAjIvapalAzanetraH zrIrAmacaMdraH zaraNaM mamAstu // 6 // samastapRthvIpatimauliratna-prabhAbhinIrAjitapAdapadmaM / azeSagIrvANagaNapragItAkIrti tamIzaM praNato'smi rAmaM // 7 // nAnAvibhUSAmaNirazmijAla-pracchannanIlAzmasamAnagAtraH / sauMdaryasaMnAzitakAmagarvaH sa rAmacaMdraH zaraNaM mamAstu // 8 // arAtinArIhRdayaM praviSTastatra sthitAndagdhumivArivargAn / yasya pratApaprabalAnalastu sa rAmacaMdraH zaraNaM mamAstu // 9 // svAMkaprasuptAM dhRtakAMcanAbjAM samIkSya sItAM kanakaprabhAMgIM / AnaMditAMta:karaNaH sa pAyAdapAyato mAM raghuvaMzaketuH // 10 // ananyasAdhAraNakIrticaMdrakarAvadhUtASTadigaMdhakAraH / paulastyavaMzadrumakAlavahniH sa jAnakIzaH zaraNaM mamAstu // 11 // matvA bhavaMtaM trijagadvipattisaMnAzakaM devagaNAn vihAya / bhavatpadAbjaM zaraNaM gato'smi prasIda rAma tvamato'tizIghram // 12 // bhavatsamAno'pi yadA nareMdraH zrIrAma kApaNyamurIkaroti / tadAzrayetkaH khalu dAtRbhAvamatastvamIza tyaja niSThuratvaM // 13 / / vIrAsanAdhyAsita ugravIryo navAmbudazyAmarucijitAri: / samastavidyAmbudhipAragazca sa rAmacaMdraH zaraNaM mamAstu // 14 // 122. atha dvAdazAkSaracaraNasya vRttasya SaNNavatyuttaraM sahasracatuSTayaM bhedAH 4096 bhavaMti, tatrAdyaM bhedaM vidyAdharanAmakaM vRttaM lakSayati, cArIti / yatra pAe-pAde sabbA sArA-sarvasArAn sarvasAraM vA cArI kaNNA-caturaH karNAn karNacatuSTayaM vA gurudvayAtmakagaNacatuSTayamiti yAvat diNNA-datvA, pAA aMte-pAdAMte kaMtA-kAMtA: cArI hArA-catvAro hArA guravaH dijje-dIyaMte / taM chaNNAbeA mattA pattA cArI pAA-SaNNavatimAtrAprAptacatuSpAdaM pratipAdaM caturvizatimAtrANAM vidyamAnatvAt SaNNavatimAtrAM prAptAzcatvAraH pAdA yasya tattAdRzamiti yAvat sArA-dvAdazAkSaracaraNavRttamadhye AdibhUtatvAt sA(ra) bhUtaM zreSThamiti yAvat taM bijjAhArA-vidyAdharaM vidyAdharanAmakaM vRttaM NAA rAA-nAgarAjaH jaMpe jalpati / / atra varNavRtte mAtrAkathanasyAnatiprayojanakatvAnmAtrAjJApakazcaraNaH sabbAsAreti karNa(vi)zeSaNaM (ca) padyapUraNArthameveti maMtavyaM, dvAdazagururacitacaraNo vidyAdhara iti phalitArthaH / 123. vidyAdharamudAharati, jAsU iti / jAsU-ja(ya)sya kaMThA-kaMThe bIsA-viSaM dIsA-dRzyate, sIsA-zIrSe gaMgA dRzyate, aMgA-aMge ardhAMge iti yAvat gorI-gaurI pArvatItyarthaH dRzyate, yena NaArAA-nAgarAjaH hAra: kaMThabhUSA kijje-kriyate kRto vaa| gaMte-gAtre cAmA-carma karikRttiriti yAvat dhRtamiti zeSaH, yena ca kAmA-kAmaM mAra-mArayitvA dagdhveti yAvat kittI-kIrtiH lijje-gRhItA, soI-sa eva deo-devaH zazikalAbharaNa ityarthaH bhattI-bhaktyA tumhA-yuSmabhyaM sukkhaM-sukhaM niratizayAnandamiti yAvat deo-dadAtu / vidyAdharo nivRttaH / 124. athaikA(tha dvAdazAkSaracaraNasya vRttasya SaDazItyuttarapaMcazatatamaM 586 bhedaM bhujaMgaprayAtanAmakaM vRttaM lakSayati, dhao iti / he muddha-he mugdhe yatra dhao-dhvajo laghvAdistrikalaH cAmaro-cAmaraM guruH evaM cau-catvAraH rUao-rUpakAH gaNA iti yAvat pae-pade praticaraNamityarthaH kijje-kriyate tatpade ityanuSaMjanIyaM bIsa rehaM-viMzatirekhaM viMzatiH rekhAH mAtrA yatra tAdRzamityarthaH zuddhadehaM bhuaMgApaAaM-bhujaMgaprayAtaM chaMda-chandaH sesa-zeSeNa piMgalena jattha-yathA hAro-hAra: muktAdAma tahA-tathA kaMThae-kaMThe Thae-sthApyate / kecittu dhao-dhvajaH laghvAdistrikala iti yAvat tataH cAmaro-cAmaraM gururiti yAvat rUao-evaM rUpeNa cau-catubhirgaNairyatra caraNa iti zeSaH sAro-sAraH zreSTha iti yAvat sesa-zeSaH saMpUrNa ityarthaH tahA-tathA kijje-kiyate pUryate iti yAvat, pae bIsa reha-pade viMzatirekhaM zuddhadehaM tUTTavanikayA samIkRtagaNaM tat bhuaMgApaAaM-bhujaMgaprayAtaM chandaH, tathA kathamityAha, Thae iti, jatthayathA muddhae-mugdha(yA)kaMThae-kaMThe hAra: muktAdAma Thae-sthApyate ityAhuH / atra Thae iti dvitIyazcaraNa: mAtrAkathanaM ca padyapUraNArthameveti maMtavyaM, yaga(Na) catuSTayaracitacaraNaM bhujaMgaprayAtamiti phalito'rthaH // 125. athAsyaiva prakArAMtaraM gAthayA vadati, ahigaNeti pasiddhA-sarvatra chaMdogranthe prasiddhAH cAri-catvAraH ahigaNaHahigaNAH paJcakalA: yagaNA iti yAvat yatra praticaraNe pataMtIti zeSaH, vIsaggala-viMzatyadhikAni tINi saa-trINi zatAni samaggAIsamagrA matta saMkhA-mAtrAsaMkhyA yatra bhavatIti zeSaH piMgalo-piMgala iti bhaNai-bhaNati / / zlokacatuSTayasyaika: zloka: karttavya iti phalitArthaH / 126. bhujaMgaprayAtamudAharati, mahAmatteti / yasyAH pAe-pAde mahAmattamAtaMga: ThabIA-sthApitaH, tahA-tathA yasyAH kaDakkhekaTAkSe tikkha bANA-tIkSNabANAH dharIA-dhRtAH / yasyAH bhuA-bhujayoH phAsa-pAzo dhRta iti pUrveNAnvayaH, yathA ca bhohA-dhruvoH dhaNUA-dhanuH dhRtamiti pUrveNAnvayaH seyaM nAgarI aho ityAzcarye kAmarAassa-kAmanRpateH (samANA)-samAnA tribhuvanavijayenAtigavitA Page #346 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 321 pariziSTa (3) seNA-seneva seneti bhAvaH // yadvA pAdasthApitamahAmAtaMgA kaTAkSA eva dhRtAstIkSNabANA yathA vetyarthaH bhujapAzA bhujaiva pAzo yasyAH setyarthaH, dhanuHsamAnabhrUkA nAgarI kAmanRpateH seneva yAtIti zeSaH iti yojanIyaM / pUrvAparazabdavyatyAsastu prAkRtabhASAyAM na doSAyeti maMtavyam / bhujaMgaprayAtaM nivRttam / 127. atha dvAdazAkSara(cara)NavRttasyaikasaptatyuttaraikAdazazatatamaM 1171 bhedaM lakSmIdharanAmakaM vRttaM lakSayati, hAra gaMdheti / hAra gaMdhA-hAragaMdhau gurulaghU iti yAvat tahA kaNNa gaMdhA-tathA karNagandhau karNo gurudvayAtmako gaNa: gaMdho laghustAvityarthaH uNo-punaH kaNNa saddA-karNazabdau gurudvayAtmakagaNalaghU iti yAvat tahA to-tathA to talaghustagaNa ityarthaH guruA gaNo-gurukagaNaH / hae rUeNa-evaM rUpeNa etAvadupAdAnavidhineti yAvat cAri johA gaNA-catvAro yoddhagaNA ragaNA iti yAvat yatra praticaraNaM pataMtIti zeSaH, so-saH lacchIharo-lakSmIdharaH muNo-jJAtavyaH, iti NAarAA-nAgarAjA piMgala iti yAvat bhaNo-bhaNati // ragaNacatuSTayaracitacaraNaM lakSmIdharanAmakaM vRttaM jJAtavyamiti phalitArthaH / atra ragaNacatuSTayoTTavanikAprakAra: pUrvArddhaNoktamiti dhyeyam / / 128. lakSmIdharamudAharati, bhaMjiA iti / mAlavA-mAlavadezAdhipatayo rAjAnaH bhaMjiA-bhaMjitA bhagnA iti yAvat kaNNalA-karNATAH karNATadezIyA rAjAna iti yAvat gaMjiA-gaMjitA mAritA iti yAvat, luMThiA kuMjarA-luMThitakuJjarAH luNThitAH balAdgRhItAH kuJjarA hastino yeSAM tAdRzA ityarthaH gujjarA-gujaradezIya rAjAno jiNNiA-jitAH / baMgalA-vaMgAH bhaMgalApalAyitAH, oDDiA-oDradezIyA rAjAnaH moDDiA-moTitAH meccaA-mlecchAH kaMpiA-kaMpitAH, kittiA-kIrtayaH thappiAsthApitAH // sa rAmo jayatIti prabaMdhena yujyate / lakSmIdharo nivRttaH // 129. atha dvAdazAkSaracaraNasya vRttasya paMca(SaT) paMcAzadadhikasaptadazazatatamaM (1756) bhedaM toTakanAmakaM vRttaM lakSayati sagaNeti / jahI-yatra cAri catvAri sagaNA gurvaMtagaNAH dhuva-dhruvaM palaMti-pataMti, solaha matta virAma kahI-SoDazamAtrAkathitavirAma SoDazamAtrAsu kathito virAmo vicchedo yasmistadityarthaH / taha-tathA raiaM-racitaM piMgaleneti yAvat chaMda baraM-chaMdaH zreSThaM ia-etat toTaa-toTakaM bhaNa-kathaya iti piMgaliaM-piMgalIyaiH piMgalaprayuktacchaMdaHzAstrAbhijJairiti yAvat, uciaM-ucitaM bhaNi-bhaNitaM // __ 130. toTakamudAharati, caleti / he babbara-barbara gujjara-gujarAdhIza tua-tava jIa(ba)Na-jIvanaM ajju-adya NahInAsti, ata: kujjara-kuMjarAn mahI-mahIM tejji-tyaktvA cala-gaccha tvamiti zeSaH / kathaM jIvanaM nAstItyata Aha jaIti / kaNNa NareMda barA-karNanareMdravaraH jai-yadi kuppia-kupitastadeti zeSaH raNa-raNe ko has-ko haraH hari ko-hari: ka: bajjaharA-vajradharaH // gujarajayArthaM prayAtakarNanarapatipratiyuddhAya samupasthitaM gujaradezAdhipati prati kasyacidvaMdijanasyaitadvacanam / toTakaM nivRttm| . 131. atha dvAdazAkSaracaraNasya vRttasya ekacatvAriMzatottaratrayoviMzatizatatamaM 2341 bhedaM sAraMgarUpakanAmakaM vRttaM lakSayati, jA cArIti / yat cAri takkAra saMbhea ukkiTTha-catustakArasaMbhedotkRSTaM catustakArANAM caturNAmaMtalaghutagaNAnAM yaH saMbheda: saMbAdhastenotkRSTa suzrAvyatvAdyutkarSayuktamityarthaH, yat pAehi-pAdeSu tIa bIsAma saMjutta-tRtIyavizrAmasaMyuktaM tatra tRtIyAkSare yatistAdRzamityarthaH aNNoNNa bhAehi-anyonyabhAgaiH parasparavicchedairiti yAvat yasyeti zeSaH kaMti-kAMtirna jJAyate, so-tat piMgale diThTha-piMgale dRSTaM sAraMgaruakka-sAraMgarUpakaM tatsAraMgarUpakanAmakaM vRttamityarthaH / atra caturthazcaraNaH padyapUraNArthameveti mantavyam / 132. sAraMgarUpakamudAharati, re goDeti / re goDa-re goDadezAdhIza te hatthi bUhAi-hastivyUhAni(?) thakkaMti-zrAmyaMti, ata iti zeSaH pAikka bUhAi-padAtivyUhAni pallaTTi-parAvRtya jujhjhaMtu-yudhyaMtu(tAm) nAma, tathApIti zeSaH kAsIsa rAA sarAsAra aggekAzIzvararAjazarA''sArAgre divodAsabANadhArAgre iti pAThazca, Na-nanu nizcayena kI hatthi-kiM hastibhiH kI patti-(kiM) pattibhiH kI bIra baggeNa-ki vIravargeNa // / 133. atha dvAdazAkSaracaraNasya vRttasya SaDviMzatyuttaraikonatriMzazatatatamaM 2926 bhedaM mauktika(dAma) nAmakaM vRttaM lakSayati, paohareti / yanmadhye ti teraha mattaha-tritrayodazamAtrAbhiH SoDazabhirmAtrAbhiriti yAvat upalakSitAH cAri-catvAraH paohara-payodharA madhyagurukA: jagaNA iti yAvat prasiddhA bhavaMtIti zeSaH, yatra ca aMta-aMte pAdAnte ityarthaH puvvahi-pUrvaM pAdAdAvityarthaH hAs-hAro guruH Na dijje-na dIyate, bihU saa aggala chappaNa maMta-dvizatAdhikaSaTpaMcAzanmAtrAkaM tat mottiadAma-mauktikadAmanAmakaM vRtamityarthaH // nanu yatra payodharacatuSTayaM patatItyuktyaiva pAdAdyaMtayorgurudAnAprasakteH kathaM Na pubbahItyanena tatra tatpratiSedhaH sAdhu saMgacchata iti cet, yatra evaM catvAro jagaNAH pataMtItyata evaM pUrvam aMte vA hAro na dIyata iti pUrvoktasyaiva vivaraNametadityAhuH / SaTpaMcAzaduttazatadvayamAtrAkathanaM SoDazacaraNAbhiprAyeNa, jagaNamAtrAjJApakaM tadvizeSaNapadaM pAdapUraNArthameveti maMtavyam // 134. mauktikadAmodAharati / garAsa-grAsaM bhojanamiti yAvat tejji-tyaktvA kaA-kAyaH duvbari-durbala: bhau-jAtaH, khaNe khaNe(Na)-kSaNe kSaNe accha-svaccha: NisAsa-ni:zvAsaH rodanakAlInazvAsa ityarthaH jANia-jJAyate / tAra-tAreNa kuhU raba Page #347 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prAkRtapaiMgalam 322 kokilArAveNa duraMta: duSTaH maraNAdijanakaH aMto yasya tAdRzo vasaMtanAmA RtuH, tasmAt ki Niddaa kAma-ki nirdayaH kAmaH ki Niddaa kaMta-kiM nirdayaH kAMtaH // etAdRze'pi samayena AgataH saH priyo nirdayaH, prANezvaraprANAM mAM jJAtvA yo'tiduHkhaM prayacchati sa kAmo vA nirdaya iti kasyAzcitproSitapatikAyAH sakhI prati vacanametat / mauktikadAma nivRttam / . 135. atha dvAdazAkSaracaraNasya vRttasyaikAdazottarapaJcatriMzatzatatamaM 3511 bhedaM modakanAmakaM vRttaM lakSayati, toleti / tolaa chaMda-toTakacchaMda: birIa-viparItaM Thabijjasu-sthApayasva, ataeva cAri gaNA-catvAro gaNAH bhaaNA-bhagaNA AdigurukAH gaNA iti yAvat supasiddhaU-suprasiddhA yatra praticaraNaM pataMtIti zeSaH, tasya chaMdaha-chaMdasaH modaa-modakaM nAma abhidhAnaM karijjasu-kuruSva iti kitihi luddha-kIrtilubdhaH piMgala: jaMpai-jalpati // idamatra tattvaM, caturbhirguktagaNaistoTakacchaMdo bhavati tadviparItasthApanenAdigurukaizcaturbhirgaNairmodakaM bhavati / vakroktistu padyapUraNAyeti maMtavyam / 136. modakamudAharati / gajjeti / meha-meghaH gajjau-gajaMtu, ki-kiMvA aMbara-aMbaram AkAzamiti yAvat sAbarazyAmalaM bhavatviti zeSaH NIba-nIpaH kadambaH phullau-vikasatu, ki-kiMvA bhammara-bhramarA: bullau-guMjaMtu ammaha-asmAkaM parAhiNaparAdhInamanyAyattamiti yAvat ekkaU-ekameva jIvaM kiMvA pAusa-prAvRT leu-gRhNAtu || atra leu iti ekAro hrasvo bodhyaH / varSAgame'pyanAgataM videzinaM pati jJAtvA atikAmArtAyAH kasyAzcitproSitabhartRkAyAH kAMcitpriyasakhIM prati vacanametat / modakavRttaM nivRttam / 137. atha dvAdazAkSaracaraNasya vRttasyAMtimaM bhedaM taralanayanAnAmakaM vRttaM lakSayati, NagaNeti / he kamalamukhi NagaNa-prathama nagaNaH sarvalaghvAtmako gaNaH punaH nagaNaH sa eva, evaMprakAreNa cau gaNa-caturaH gaNAn nagaNacatuSTayamityarthaH kai-kRtvA saba-sarvAn dvAdazApi pAdasthAn varNAn lahu-laghUn kuru, jabaU-yAvaMtaH saba guru-sarvaguravo guruyuktA yAvaMto dvAdazAkSarabhedA ityarthaH tAvaMta iti zeSaH Nibari-nirAkRtya bhinnIkRtyeti yAvat taralaNaaNi-taralanayanA etannAmakaM vRttamityarthaH kaha-kathaya iti sUkai-sukaviH phaNi-phaNI piMgala: bhaNa-bhaNati // atra guruyuktayAvadbhe(da)kathanaM padyapUraNArthameveti maMtavyaM nagaNacatuSTayaracitacaraNA taralanayaneti nikRSTorthaH // 138. taralanayanAmudAharati, kamaleti / kamala baaNa-kamalavadanaH tiNaa(Na)-trinayanaH giri bara saaNa-girivarazayana: tisuladhara-trizUladharaH / sasahara tilaa-zazadharatilakaH gala garala-kaMThasthitaviSaH hara-hara: mahAdevaH maha-mahyaM abhimata barasamIhitavaraM bitarau-vitaratu // taralanayanA nivRttA // 139. atha dvAdazAkSaracaraNasya vRttasya catuHSaSTyuttarazatacatuSTayAdhikasahasradvayA(sahasrA)tmakaM bhedaM (1464) suMdarInAmakaM vRttaM lakSayati, NagaNeti / he sumukhi yatra pUrve NagaNa cAmara gaMdhajuA-nagaNacAmaragaMdhayugAni nagaNastrilaghvAtmako gaNaH cAmaram ekoguruH gaMdhajuA-gaMdhayugaM laghudvayamiti yAvat tAnItyarthaH Thabe-sthApyaMte, tataH jai-yadi cAmaram eko guruH sallajuA-zalyayugaM zalyo laghustadvayamityarthaH saMbhave-saMbhavati / paaMbha(ta)hi-pAdAnte ekka-eka-ragaNa:-madhyalaghurgaNa: lekkhiA-likhitaH sA piMgaladarzitA piMgalena upadarziteti yAvat suMdarI suMdarInAmakaM tavRttaM piMgalenopadiSTamityarthaH / tasyaiva graMthAMtare duttavilambite(tami)ti nAma, ataeva drutavilambitamAha nabhau bharAviti lakSaNamapi tatraiva kRtamiti / / 140. suMdarImudAharati / kAcitsakhI kalahAMtaritAM mahAmAnavI kAMcinnAyikAmAha, bahaIti / he sundari sarvAvayavaramaNIye mAhaba saMbhavA-mAdhavo vasaMtastatrotpanna ityarthaH sIalA-zItaH dakkhiNa mArua-dakSiNamArutaH bahai-vAti, koilA-kokilaH paMcama komala-paMcamaM komalaM yathA sthAttathA gavai-gAyati / mahu pANa bahU sarA-madhupAnabahusvarA madhu makaraMdastasya pAnenAtigaMbhIrasvarA ityarthaH mahuarA-madhukarA bhramarAH bhamai-bhramaMti // atastvamapi mAnaM vihAya kAMtamabhisaretyAzayaH / sumukhI (suMdarI) nivRttA / 141. atha trayodazAkSaracaraNasya vRttasya dvinavatyuttaraikazatottarASTasahasraM 8192 bhedA bhavaMti, tatra dvA(trayaH) triMzottaraSoDaza(zata)tamaM bhedaM (1633) mAyAnAmakaM vRttaM lakSayati, kaNNeti / jaM-yatra pUrvaM kaNNA duNNA-karNadvayaM gurudvayAtmakagaNayugamiti yAvat, tataH cAmaracAmaraM gurustatazca sallA jualA-zalyayugalaM zalyo laghustadvayamityarthaH, tato'pi bIhA dIhA-dvau dIghau gurudvayamiti yAvat, tatazca gaMdhaa juggA-gaMdhayugaM gaMdho laghustadvayamityarthaH, ante laghudvayAnte pAdAMte vA kaMtA-kAMtau cAmara hArA-gurudvayamityarthaH, ete gaNA iti zeSaH paalA-prakaTitAH, taM-tAM sU(su)hakAA-zubhakAyAM bAIsA mattA-dvAviMzatimAtrAkAM guNajutA-guNayuktAH mAA-mAyAM bhaNU-kathaya / kecittu zubhakAyAH zuddhazarIrA: guNajutA-guNayuktAH dvAviMzatirmAtrAzca pataMtIti mAtrAvizeSaNatayA padadvayaM yojayaMti / mAtrAkathanaM suhakAA guNajutteti ca padadvayamatra pAdapUraNArthameveti dhyeyam // Page #348 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pariziSTa (3) 142. mAyAmudAharati / e- etat zarIrA zarIraM atthIrA- asthiraM dekkhu-pazya, gharu jAA bittA puttA soara mittAgRhajAyAvittaputrasodaramitrANi etatsarvaM mAyA mithyAbhUtamityarthaH / ataH he babbara - barbara kAhe lAgI - kimarthaM mujhe - vimuhya belAbasivilambayasi jai sujhjhe-yadi jAnAsi, tadA juttI - yuktAM kittI - kIrti kijjahi kuru / atisaMsArAsaktaM kukarmiNaM kaMcitprati kasyacinmitrasyopadezavAkyametat / mAyA nivRttA // 323 143. atha trayodazAkSaracaraNasya vRttasya SaTpaMcAzaduttarasaptadazazatatamaM bhedaM (1756) tArakanAmakaM vRttaM lakSayati, ThaIti / yatra pAa - pAde Aha- Adau - lahU jua-laghudvayaM Thai - sthApayitvA guru salla juA - guruzalyayuge karIje - kriyete eko guruH laghudvayaM ca kriyata ityarthaH, tato bhaaNA jua- bhagaNo gurvAdirgaNastadyugaM dIje - dIyate / paa aMtaha pAi guru jua-pAdAMtaH pAtiguruyugaM kijjekriyate, sahi- he sakhi tasya chaMdaha-chaMdasaH tAraa - tArakam - iti NAma- abhidhAnaM bhaNijje-bhaNyate // sagaNacatuSTayottaragururacitacaraNaM tArakamiti phalitArthaH // 144. tArakamudAharati, Nabeti / cUagAche-cUtavRkSeNa Naba-navA maMjari-maMjari lijjia - gRhItA, kesU (su) NaA vaNakiMzukanUtanavanaM Ache samyakyathA syAttathA pariphullia - paripuSpitaM / jai - yadi etthi - atra vasaMtasamaye ityarthaH kaMtA-kAMta: digaMtaradigaMtaraM jAihi-yAsyati, tadA kia-kiM bammaha - manmathaH Natthi - nAsti, ki- kiMvA nAsti vasaMtaH // kAMtaM dezAMtarajigamiSuM jJAtvA vimanAyamAnAM kAMcinnAyikAM (pra) ti - yadyasminnapi kAnto gamiSyati tadA tasya nivArakaH kAmaH vasaMto nAsti kiMtu vidyata eveti tvaM mA viSIdeti gUDhAbhiprAyAyAH kasyAzcit sakhyA vAkyametat / tArakaM nivRttam / 145. atha trayodazAkSaracaraNavRttasya dvayazItyuttaraSaTzatAdhikacatuH sahasratamaM 4682 bhedaM kaMdanAmakaM vRttaM lakSayati, dhaA iti / yatra pUrvaM dhaA-dhvajo laghvAditrikala iti yAvat tata: tUra - tUryaM gurvAdistrikala iti yAvat hAro - guruH uNo- punaH hAreNa - guruNA saha tUra - tUryaM gurvAdistrikalaH puraH sthitagururgurvAdistrikala iti yAvat a-punaH ekkA taAreNa - ekatakAreNa labdhaM tagaNeneti yAvat guru- guru: sadda - zabdo laghuH puraH sthitatagaNo gurulaghuzceti yAvat kijje-kriyate, idaM ca kriyApadaM yathAyathaM yojyaM / yatra ca sabba pAeNa-pAdena pAdacatuSTayeneti yAvat cau aggalA-caturadhikA asI-azItiH kalA - mAtrA hoI - bhavaMti, tat kaIsA - kavIzena NAeNa - nAgena piMgalena jaMpijja - jalpitaM kaMdu - kaMdaH // tat kaMdanAmakaM vRttamityarthaH / atra mAtrAkathanaM padyapUraNArthamiti dhyeyaM / guru (laghu) tarayagaNacatuSTayena kaMda iti phalitArthaH / 147. kaMdamudAharati, Na re iti / re kaMsa to vaMsa kAlAi - tvadvaMzakAlaH debaI putta - devakIputraH ekka - eka: advitIya iti yAvat bAlA-bAlakaH ho - bhavAmi iti muhe - mAM Na jANehi-na jAnAsi / ityuktveti zeSaH jaNANaMda kaMdeNa-sakalajIvAnaMdahetunA zrIkRSNenetyarthaH tathA kaMso - kaMsaH gaNahu - gRhItaH yathA NiA NAri bideNa- nijanArIvRndena haMti - hataH diTTha- dRSTaH / kaMdo nivRttaH / 148. atha trayodazAkSaracaraNasya vRttasyaikonacatvAriMzottara (sapta) sahasratamaM 7039 bhedaM paMkAvalInAmakaM vRttaM lakSayati, cAmareti / paDhamehi-prathamaM cAmara-cAmaraM guruM tataH dhuva - (dhruvaM) nizcitamiti yAvat pApagaNaM-paMcakalasyASTamaM bhedaM sarvalaghvAtmakamiti yAvat juba - yugaM ThAbahi - sthApaya / idaM ca kriyApadaM yathAyathaM yojyaM / paappaa-pAde pAde praticaraNamityarthaH yatreti zeSa: solahaSoDaza kalaa - kalAzca jANia-jJAyaMte, taM tAM paMkaabAlia-paMkAvalIM tatpaMkAvalInAmakaM vRttamityarthaH piMgala-piMgala: pabhaNaiprabhaNati / atra mAtrAkathanaM padyapUraNArthamiti maMtavyaM / bhagaNa-nagaNa- laghUttarajagaNadvaya-racitacaraNA paMkAvalIti niSkRSTorthaH // 149. paMkAvalImudAharati, so jaNeti / so-saH jaNa - janaH jaNameu-jAtaH sajanmeti yAvat, saH guNamaMtara - guNavAn, jeyaH hasaMtau-hasan san para ubaAra - paropakAraM birujhjhai - viruNaddhi tAsU-tasya jaNaNi- jananI vaMjhjha-vaMdhyaiva kiM na kathakka-tiSThati / vyarthameva prasUyate ityarthaH // kiMcit svamitraM prati kasyacidupadezavAkyametat / paMkAvalI nivRttA // 150. atha caturddazAkSaracaraNasya vRttasya caturazItyadhikazatatryottaraSoDazasahasraM bhedA bhavaMti, tatraika (tra trayaH ) triMzottarana (va) - zatAdhikAdvisahasramaM bhedaM (2932) vasaMtatilakAnAmakaM vRttaM lakSayati, kaNNaviti / paDhame -prathame sthAne kaNNo-karNaH gurudvayAtmako gaNa iti yAvat a-ca punaH bIe dvitIye sthAne jaaNo- jagaNo madhyagurugaNaH, aMte-jagaNAMte turaMga - turaMgazcaturmAtrAkaH sagaNa iti yAvat tatazca sagaNo- punaH sagaNa evaM gurvaMta iti yAvat / kvacicca duammi sataNo iti pAThastatra du (a)mmi sagaNo- sagaNadvayamapi tagaNadvayamiti yAvadityarthaH karttavyaH, avahaTTabhASAyAM pUrvAparavyatyAse doSAbhAvAt a-ca punaH pAa gaNo-laghvAdirgaNa ityarthaH jattha-yatra pAe - pAde Thabijja-sthApyata iti yathAyathaM yojyatAm / phaNiNA- piMgalena uttA-uktAM ukiThThA - utkRSTAM su kaiMda diThThAsutarAM kavIMdradRSTAM sarasA- premAviSTAH cheA - vidagdhAH basaMtatilaA - vasaMtatilakAM paThaMti // tagaNabhagaNagurudvayottaraya (ja) gaNadvayaracitacaraNA vasaMtatilaketi phalitArthaH / For Private Personal Use Only Page #349 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 324 prAkRtapaiMgalam 151. vasaMtatilakAmudAharati / (je-) ye lokAH tIa-tasyAH tikkha cala cakkhutihAba dilA tIkSNacalacakSustribhAgadRSTAH, te kAma caMda mahu paMcama mAraNijjA-kAmacaMdramadhupaMcamamAraNIyA jAtA iti zeSaH / jesuM-yeSu uNo-punaH tasyAH (sa) alA bi diThThI-sakalApi dRSTiH NibiDiA-nipatitA, te tila jalAMjali dANa joggA-tilajalAMjalidAnayogyAH cikRti-tiSThati / karpUramaMjarIvarNanaparaM vidUSakaM prati rAjJo vAkyametat / vasaMtatilakA nivRttA // 152. atha caturdazAkSaracaraNasya vRttasyaika(navatyuttaraika)zatAdhikASTasahasratamaM 8191 bhedaM cakrapadanAmakaM vRttaM lakSayati, saMbhaNia iti / muho-mukhe prathamamiti yAvat palia-patitaM caraNagaNaM gurvAdibhagaNamityarthaH saMbhaNia-saMbhaNya, puNabi-punarapi diabara jualo-dvijavarajugalaM caturladhvAtmakagaNadvayamiti yAvat saMThavia-saMsthApya / jaM-yatra paa paa-pAde pAde praticaraNamiti yAvat karaala gaNa-karatalagaNa: gurvaMtaH sagaNa iti yAvat muNio-jJAtaH, tat phaNibai bhaNio-phaNipatibhaNitaM cakkapaa-cakrapadaM prabhaNa // 153. cakrapadamudAharati, khaMjaNeti / atrAvahaTTabhASAyAM pUrvanipAtAniyamAt upamA zabdasya pUrvanipAtaM kRtvA yojanIyaM, tathAca khaMjanaju(yu) galopamanayanavarA khaMlanayugalasya upamA yayoH tAdRze api nayane tAbhyAM varA ramaNItyetyarthaH cAru kaNaa lai bhuajua sU(su)samA-cArukanakalatAbhujayugasuSamA cArvI kanakalatAyA iva bhujayugasya suSamA yasyAstAdRzItyarthaH, phulla kamala muhiphullakamalamukhI gaabara gamaNI-gajavaragamanA ramaNI lalanA kassa sU(su)kia phala-kasya sukRtaphalena vidhinA gaTu-sRSTA // etAdRzI kAMtA kAntibhAvitA kasya puNyena brahmaNeyaM nirmitetyarthaH / cakrapadaM nivRttaM / / 154. atha paMcadazAkSaracaraNasyASTaSaTyuttarasaptazatAdhikadvAtriMzatsahasraM 32768 bhedA bhavaMti, tatra traya(catu)zcatvAriMzottaracaturdazasahasratamaM (14044) bhedaM bhramarAvalInAmakaM vRttaM lakSayati / yatra pasiddha-prasiddhaiH paMca-paMcabhiH kara-karaiH gurvaMtasagaNairiti yAvat biladdha baraM-viladdha(bdha)varamatiramaNIyamiti yAvat raaNaM-racanaM kiaM-kRtaM, guru paMca-paMca guravaH dahA laha-daza laghavaH prasiddha-prasiddhAstat maNohara-manoharaM chaMdavaraM-chandaH zreSThaM raaNaM-ratnaM ratnaprAyamiti yAvat raiaM-racitaM Thaia-sthApitaM piMgaleneti bhAvaH, erisiaM-etAdRzaM bhamarAvali chaMda-bhramarAvalIcchandaH pabhaNaMti-prabhaNaMti paMDitA iti zeSaH / atra chandovizeSaNaM bhinnatayA laghugurukathanaM ca padyapUraNArthamiti maMtavyaM, sagaNapaMcakaracitacaraNA bhramarAvalIti phalitArthaH / 155. bhramarAvalImudAharati, tua deveti / he candrakalAbharaNa deva duritta gaNA haraNA-duritagaNaharaNau tua-tava caraNau jaiyadi saraNA-zaraNe pAbaU-prApnomi, tado(dA) (lo) bhamaNa-lobhe manaH bhabaNaM-bhavanaM ca tejjia-tyaktvA paripUjau-paripUjayAmi, he soka biNAsa maNA-tribhuvanatalatiyAvajjIvazokanivAraNamanA ityarthaH, he samaNA-he zamana maha-mAM sUkha-sukhaM tvaccaraNArAdhanodbhUtanityAnaMdamiti yAvat de-dehi / kasyacidbhaktasya mahAdevaprArthanAvAkyametat / bhramarAvalI nivRttaa| 156. atha paMcadazAkSaracaraNasya vRttasya prathamaM bhedaM sAraMgikAnAmakaM vRttaM lakSayati, kaNNeti / sattA kaNNA-sapta karNAH gurudvayAtmakA gaNA iti yAvat diNNA-dIyaMte dattA datvA vetyarthaH, aMte-saptakarNAMte ekkA hArA-eko hArAH gururityarthaH mANiAmAnyate, evaMprakAreNa yatra pAe-pAde paNNArAhA-paMcadaza hAra-guravaH mattA mAtrAzca tIsA-triMzat pattA-prAptAH jANIA-jJAyate, yatra sUNI-zrutvA maMthA-mastakaM kaMpaMtA-kaMpate zlAghate iti bhAvaH, tat sAraMgikkA chaMdA sAriMgakAcchandaH iti bhoI rAA-bhogirAjaH piMgala: jaMpaMta-jalpati, kiM ca etat chaMdA-chaMdaH kijje-kriyate kittI-kItiH lijje-gRhyate / atra mAtrAkathanaM caturthazcaraNazca padyapUraNArthamiti dhyeyaM, paMcadazagururacitacaraNA sAraMgiketi niSkRSTorthaH // 157. sAraMgikAmudAharati / mattA-unmattA: appA appI gabbIA-ahamahamikayA garvitAH baDhe kohA-vaddhitakrodhAH rosArattA savvA gattA-roSA raktasarvagAtrA: johA-yoddhAraH jJAtAH, sallA-zalyAni bhallAzcaAyudhavizeSAH uThThIA-utthitAH / hatthI jUhAhastiyUthAni sajjA-sajjitAni huA-jAtAni, teSAM pAe-pAdaiH bhUmI-bhUmiH kaMpaMtA-kaMpitA, lehI-gRhANa dehi-de (hi) chaDDotyaja oDDo-pratIkSadhvamiti savbA sUrA-sarve zUrAH jaMpaMtA-jalpaMti yatra saMgrAme iti zeSaH yathAyathaM yojanIyaH / sAraMgikA nivRttaa| 158. atha paMcadazAkSaracaraNasya vRttasyaika(sya trayo)viMzatyuttaranavazatAdhikadazasahasratamaM (10923) bhedaM cAmaranAmakaM vRttaM lakSayati, cAmarasseti / he kAmini ThAi ThAi-sthAne sthAne aMtareti yAvat NimmalA-nirmalA: aThTha hAra-aSTau hArA guravaH satta sA(ra)sapta sArA laghavaH, evaMprakAreNa dAhAi paMca-dazapaMca paMcadazetyarthaH akkharA-akSarANi tINi matta aggalA-trimAtrAdhikA: bIsa mattaviMzatirmAtrAzca cAmarassa-cAmarassa cAmarAkhyavRttasyeti yAvat pAde pataMtIti zeSaH, Ai aMta-AdyaMtayoH pAdAdyaMtayorityarthaH hAro guruH sAra: zreSThaH muNijjae-manyate, pAdAdau aMte ca gururdeya iti bhAvaH, iti piMgale bhaNijjae-piMgalena bhaNyate / ayamAzayaH-prathama gurustadanaMtaraM laghuH punaH guruH punastadanaMtaraM laghurevaMprakAreNa paMcadazA(kSarA)Ni karttavyAni, tathA ca ragaNa-jagaNa ragaNa-jagaNa-ragaNaracitacaraNaM cAmaramiti phalitArthaH / Page #350 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 325 pariziSTa (3) 159. cAmaramudAharati, jhattIti / taM khaNA-ta(t) kSaNe bajja-vAdyAni DiDimaprabhRtIni gajja-garjati, hakka-hakkA siMhanAdamiti yAvat dijja-dadati, calaMtao-calaMti ca, bIra pAa-vIrapAdaiH bhUtalaMtagA-bhUtalAMtargataH NAarAa-nAgarAjaH zeSaH kaMpa-kaMpate je joha-he yodhAH jhatti-jhaTiti sajja-sajjitAH kRtasannAhA ityarthaH hoha-bhavata // daityasenAjayAya prasthitasya zakasya devAn prati vAkyametat / cAmaraM nivRttam // 160. atha paMcadazAkSaracaraNasya (vRttasya) paMcadazottaranavazatAdhikaikAdaza (paMcadazottaraddhAdaza) (12015) sahasratamaM bhedaM nizipAlanAmakaM vRttaM lakSayati, hAviti / hAru-hAraH gururityarthaH tiNNi saru-trayaH zarA laghava ityarthaH hitthi pari-anayA paripATyA tiggaNA-trigaNAn dharu-sthApaya trIn gurvAdIn paMcakalAn gaNAn sthApayetyarthaH, (aM)te gaNatrayAMte ragaNA-ragaNaM madhyalaghu gaNamityarthaH karu-kuru, evaM prakAreNa yatra pade iti zeSaH paMca guru-paMca guravaH duNNa lahu-dviguNitA laghavaH paMca dviguNitA daza laghava iti bhAvaH bIsa lahu-viMzatirlaghavaH mAtrA iti yAvat ANaA-AnItA: AnIyaMte vA, he caMdramuhi sahi-he candramukhi sakhi ettha-etat NisipAlaA-nizipAlakaM chaMdaH iti kabbabas-kAvyavara: kAvye lokottaravarNanAnipuNe kavikarmaNi varaH zreSTha ityarthaH sappa-sarpaH piMgala: bhaNa-bhaNati / atra pRthaktayA gurulaghukathanaM mAtrAkathanaM ca padyapUraNAya / bhagaNa-jagaNa-sagaNa-nagaNa-ragaNa-racitacaraNaM nizipAlanAmakaM vRttamiti phalitArtha iti dhyeyaM / 161. nizipAlamudAharati, jujhjheti / jujhjha-yuddhe bhUmi-bhUmau paGa-patitAH puNu-punaH uThThi-utthAya laggiA-lagnAH yuddhAyeti bhAvaH, sagga maNa-svargamanasaH bhaTa-bhaTAH khagga haNa-khaDgena haM(ghna)ti, tathApi koi Nai-ko'pi nahi bhaggiA-bhagnaH / tikkha-tIkSNaH bIsa-viMzatiH sara-zarAH kaNNa-karNena guNa appiA-guNArpitA: pratyaMcA(pataMjikA) yuktA iti yAvat kara-kRtAH taha-tathA pattha-pArthena daha-daza bANAn iti zeSaH joli-yojayitvA cAu saha-cApena saha kappiA-kattitAH, karNabANA iti bhAvaH // nizipAlo nivRttaH // 162. atha paMcadazAkSaracaraNasya (aSTA)viMzatyuttaraSaTzatAdhikaikAdazasahasratamaM (11628) bhedaM manohaMsanAmakaM vRttaM lakSayati, jahIti / jahi Ai hattha-yatra Adau hastaH gurvataH sagaNa ityarthaH NariMda biNNabi-narendradvayamapi madhyagurujagaNadvayamapItyarthaH dijjiekriyate / aMtahi-aMte laghudvayAMte ityarthaH guru gAi-gurumuccArya gaMdha a hAra-gaMdha: laghuzca punaH hAro guru thappiA-sthApitaH, tat piMgala jaMpiA-piMgalajalpitaM pasiddha-prasiddha maNahaMsa chaMda-manohaMsa (cchandaH) // 163. manohaMsamudAharati, jahIti / jahi-yatra maMjulA-(maMjulA)nija kesu asoa-caMpaa kiMzukAzokacaMpakAni phulla puSpitAni, bhammarA-bhramarA: sahakArakezaragaMdhalubdhA jAtA iti zeSaH / mANaha bhaMjaNA-mAnasya bhaMjana: ataeva dakkha-dakSaH mAninImAnabhaMjane iti zeSa: dakkhiNa vAu-dakSiNavAtaH vaha-vahati, sa: loa loaNa raMjaNA-lokalocanaraMjano mahumA(sa)-madhumAsa: vasaMtasaMbaMdhI mAsa ityartha Abia-AgataH // manohaMso nivRttaH // 164. atha paMcadazAkSaracaraNasya vRttasya dvisaptatyuttaraSaTzatAdhikacatuHsahasratamaM (4672) bhedaM mAlinInAma vRttaM lakSayati, paDhameti / yat paDhama-prathamaM rasa sahittaM-rasasahitaM rasAbhyAM sahitamityarthaH, "bhAbA rasa tAMDabaaMNArIai kula bhaaminni| tilahu gaNassa kaiaro ia NAmaM piMgalo bhaNai / " iti pUrvaM rasapadasya trilaghunAmasUpAttatvAdrasazabdastrilaghukagaNavAcI, bIa ThANedvitIyasthAne carame (camara) tia NibaddhaM-camaratrayanibaddhaM, camaro gurutrayeNa magaNeneti yAvat nibaddhaM yatra ceti zeSaH, aMta-aMte magaNAMte ityarthaH sara-zaraH laghuH gurujua-guruyugaM gaMdha-gaMdhA laghuH kaNNA-karNaH dviguruko gaNa: NibaddhaM-nibaddhaH tat citta majhjhe NihittaMcittamadhye nihitaM pasiddha-prasiddha mAliNI NAma vuttaM-mAlinInAma vRttaM jJAtavyamiti zeSaH, iti sarasa kabbo-sarasakAvyaH sarasaM kAvyaM yasya sa tAdRzaH piMgala ityarthaH bhaNai-bhaNati // 165. mAlinImudAharati, bahaIti / he haMje-ceTike malaa bAA-malayavAtaH bahai-(baha)ti, haMta iti khede, kAA-kAyaH kaMpaMta-kaMpate, koilAlAba baMdhA-kokilAlApabaMdhaH sabaNa raMdhA-zravaNaraMdhra haNai(-ha)ti / bhiMga jhaMkAra bhArA-bhRgajhaMkArasamUhAH daha dihAsuM-dazadikSu suNia-zrUyaMte, caMDa caMDAla mArA-caMDa: caMDAlamAra: caMDo mahAkrodhI caMDAlaiva caMDAlastadvanniSThuraH mAraH kAma: haNia-hataM mallakSaNaM janaM haNai-haMti // malayavAtAdibhirhatAM mAM yadayaM kAmo haMti ko'yasya puruSArthaH, matpriyaM hatvA madvazaM yadi nayati tadainaM paramapuruSArthinaM manye iti gUDhAbhiprAyAyAH kasyAzcidvAkyametat / mAlinI nivRttA / / 166. atha paMcadazAkSaracaraNasya vRttasya caturazItyuttaradvi(tri)zatAdhikaSoDazasahasratamaM (16384) bhedaM sarabhanAmakaM vRttaM lakSayati, bhaNia iti / yatrAdau sara laha sahio-saralaghusahitaM sara-sara: ekaladhvAtmako gaNaH athaca laghustAbhyAM yuktamityartha sU(su) pia gaNa supriyagaNaM supriyo dvilaghvAtmako gaNastamityarthaH bhaNia-bhaNitvA, diabara jua (kara)la-dvijavarayugakaratalau dvijavarazcaturlaghvAtmako gaNastadhugaM karatalo gurvantasagaNastamityarthaH lahio-labdhau, evaMprakAreNeti zeSaH jaha-yatra cau caukala gaNacatvArazcatu:kalA gaNAH paa paa-pAde pAde pratipAdamiti yAvat muNio-jJAtA: he supia-supriya ziSya tat phaNibai bhaNio Page #351 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prAkRtapaiMgalam 326 phaNipatibhaNitaM sarabha-sarabhaM kaha-kathaya sarabhanAmakaM tavRttamityarthaH // atra punazcatuSkala-catuSTakathanaM padyapUraNArthameva, nagaNacatuSTayottarasagaNaracitacaraNaM sarabhanAmakaM vRttamiti phalitArtha iti dhyeyam // 167. sarabhamudAharati, taraleti / tarala kamaladala sari juaNaaNA-taralakamala dalasadRzanayanayugA, saraa samaa sasi sU(su)sarisabaaNA-zaratsamayazazisusadRzavadanA maa gaa gala karibara saalasagamaNI-madakalakarivarasAlasagamanA etAdRzI ramaNI kamaNa sU(su) kia phala-kena sukRtaphalena bihi-vidhinA sraSTreti yAvat gahu-nirmitA / sarabho nivRttaH / 168. atha SoDazAkSaraNasya vRttasya SaTtriMzaduttarapaMcazatAdhikapaJcaSaSTisahasraM (65536) bhedA bhavaMti, tatra SaTcatvAriMzottarA(STazatA)dhikaikaviMzatisahasratamaM (21836) bhedaM nArAcanAmakaM vRttaM lakSayati, NariMdeti / jattha-yatra savvalo-sabala-NariMdanarendraH madhyagururjagaNa iti yAvat supaNNa cakka-suparNacakram anta-ante pAdAnte cAruH suMdaraH sAraH pAdapUrakatvAt zreSTha iti hArahAraH guru: baTTae-varttata, yatra ca paA-pAde caubIsae-caturvizati: mAtrA iti zeSaH, madhyalaghuragaNazceti yAvat dIsae-dRzyate paMcame ThAma-paMcame sthAne paikka-padAtiH madhyagururjagaNa iti yAvat dRzyate iti pUrveNAnvayaH, jassa-yasya aThThae-aSTau gaMdha-gaMdhA laghava iti yAvat baMka-vakA guruvazcetyarthaH palaMta-pataMti, pasiddha-prasiddhaH e-eSaH NarAu-nArAca: jaMpa-jalpata, ihApyatra tattvaM paMcamasthAne padAtidRzyata ityuktyA tRtIyacaturthasthAne punarapi jagaNaragaNAveva deyAviti labhyate, anyathA prathamadvitIyasthAne jagaNaragaNayoH paMcamasthAne padAterevaMvacanAsyoktatvAt tRtIyacaturthasthAne ko gaNo deya ityAkAMkSAyA anivRtyApattiH, tathAca jagaNa-gaNa-jagaNa-ragaNa-jagaNagururacitacaraNaH nArAca iti phalitArthaH / yadyapi aSTottara-(STAkSara) prastAre pamANi ityanena prAgevaitallakSitaM, tathApi prakaraNAnurodhAttasyaiva punaranuvAdaH kRta ityasmattAtacaraNopadezasaraNiH / atra mAtrAkathanaM pRthakta(yA) gurulaghukathanaM ca padyapUraNArthamiti dhyeyam // 169. nArAcamudAharati, calaMteti / kibANa bANa salla bhalla cAba cakka muggarA-kRpANabANazalyabhallacApacakramudgaraiH raNa kamma aggarA-raNakarmaNyagrAH dakSA iti yAvat matta koha-krodhamattAH pahAre bAra dhIra-prahAravAraNadhIrAH zatrukRtazastraprahArarakSaNe kRtadhairyA iti yAvat bIra bagga majhjha-vIravargamadhye paMDiA-paMDitAH kRtazastravidyAdhyayanA ityarthaH paaThTha oTha kaMta daMta-pradaSTauSThakAMtadaMtAH pradaSTa oSTho yaistAdRzAH kAMtAH daMtA yeSAM te tAdRzA ityarthaH joha yoddhAra: caraMti, tena yodhacalanena seNa-senA maMDiA-maMDitA / nArAco nivRttaH // 170. atha SoDazAkSaracaraNavRttasya saptAzItyuttarasaptazatAdhikasaptaviMzati 27787 (aSTAviMzati 28087) sahasratamaM bhedaM nIlanAmakaM vRttaM lakSayati, NIleti / he ramaNi priye jahi-yatra yeSAM vA aMta-aMte hAra-hAro gururiti yAvat ThiA-sthitaH muNijjaijJAyate erisahI-etAdRzaiH paMcau bhaggaNa-paMcabhagaNairAdigurukairgaNairiti yAvat pAu(a) paAsia-pAde prakAzitaM prakAzi(ta)pAdaM vA, avahaTTabhASAyAM pUrvanipAtAniyamAt bAisahI-dvAviMzatyA matta-mAtrAbhiH upalakSitaM NIlasarUa-nIlasvarUpaM nIlanAmakasya chaMdasaH svarUpamiti yAvat biANaha-vijJAyatAm, atra ca bAbaNa aggala-dvipaMcAzadadhikAni tiNNi saA-trINi zatAni matta-mAtrAH dhuadhruvaM nizcitamityarthaH muNI-jJAyaMtAM / idaM ca catuH(chaMda)karaNAbhiprAyeNeti bodhyaM // 171. nIlamudAharati, sajjia iti / bibaThThia koha-vivaddhitakrodhAH dhaNU-dhanUMSi calAu-cAlayaMtaH dhanubhyo bANAn kSipaMta iti bhAvaH joha-yodhAH sajjitAH kRtasannAhAH jAtAH, phuraMta taNU-phurattanuH raNaNAha-raNanAtha: senApatirityarthaH pakkhara bAhakavacitAzvena calitaH, kare pANau kuMtAn pAzAn dhari-dhRtvA susaggakara-satsarukarAH patti-pattayaH calaMta-calitAH, evaMkrameNa kaNNa NareMda-karNanarendre sajjitavRnde sati dharA pRthvI calaMta-calitA / nIlo nivRttaH / / 172. athaSoDazAkSaracaraNasya vRttasyaikanavatyuttaraSaTzatAdhikatricatvAriMzatsahasratamaM 43691 bhedaM caMcalAnAmakaM vRttaM lakSayati, dijjie-dIyate to-tata: ekka-eka: paoharAi-payodharaH madhyagururjagaNa iti yAvat dIyate ityanena pUrveNAnvayaH, hiNNi rUa-anena rUpeNa maNoharAi-manoharANi savvalo-sabalAni paMca cakka-cakrANi gaNA ityarthaH kiyaMta iti zeSaH / atra cakrazabdo gaNavAcI, tathA ca ragaNa-jagaNa-ragaNAH anena rUpeNa paMcagaNAH karttavyAH ityarthaH / aMta-aMte padAMte gaNapaMcakAMte vA vaMdhu-baMdhuH nirvAhakatvAt gaMdha: laghuriti yAvat dijja-dIyate, yatra ca solahAi akkharAi-SoDaza akSarANi pAde pataMtIti zeSaH, phaNiMda-phaNIMdreNa piMgaleneti yAvat biNimmiA-vinirmitA ballahAi-vallabhA piMgalasyeti bhAvaH, eu-uSA caMcalA-taccaMcalAnAmakaM vRttamityarthaH / / 173. caMcalAmudAharati / kaNNa pattha-karNapArthoM rAdheyaphAlgunAviti yAvat Dhukku-yuddhArthaM militau, bANa saMhaeNa-bANasaMdhena sUra-sUryaH lukku-nilInaH, jAsu-yasya ghAu-ghAta: prahAranipAtajAta iti zeSaH tAsu tasya aMdhakArajAlapraviSTa iva jAta iti bhAvaH, ettha-etasminnavasare ityarthaH kaNNa pUri-karNaM pUrayitvA AkarNaparyantamAkRSyeti yAvat pattha-pArthena chaDDaeNa-muktAn saThThibANaSaSTibANAn pekkhi-prekSya kitti dhaNNa-kIrtidhanena kaNNa-karNena saba bANa-sarve bANA: kaTThieNaH kattitAH / caMcalA nivRttA / Page #352 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 327 pariziSTa (3) 174. atha SoDazAkSaracaraNavRttasya prathamaM bhedaM brahmarUpakanAma vRttaM lakSayati, jo loANamiti / jo-yat loANaM-lokAnAM biMbur3he-biMboSThe bijjuThTha-vidyutsthAne vidyutsAmyatayA vidyutpadena daMtA lakSyaMte, tathAca daMtasthA(na) ityarthaH, NAsa ThANe-nAsikAsthAne baTTe-vartate, yacca butto-vRttaM chaMdu ggAaMto-chandogAyadbhiH savve-sarvaiH saMmANIo-saMmAnitaM, so-tat kaMto-kAMtaM haMsaThThANo-haMsasthAnaM haMsasyeva sthAnaM sthitirgatiryasya tattAdRzamityarthaH brahmANaM rUpakaM chaMdo-(brahmarUpakaM) chaMdaH kaNNaDhe karNASTakena gurudvayAtmakagaNASTakena sujjANo pAo-sujJAno nAga: piMgala: uchAbe-utthApayati, eso-tat chaMdo-chaMdaH lIANaM-lokAnAM nikaTe mayeti zeSaH bakkhANIovyAkhyAtam / / atra SoDazagururacitacaraNaM brahmarUpakanAmakaM vRttamiti phalitArthaH / / 175. brahmarUpakamudAharati, ummatteti / uThe kohA-utthitakrodhAH ummattA-unmattAH appA appI-AtmAnamAtmAnaM parasparamityarthaH meNakkA raMbhA NAhaM-menakAraMbhAnAthaM daMbhA-daMbhAt bujhjhaMtA-budhyamAnAH dhAbaMtA sallA chinne(NNe) kaMThA-dhAvantaH zalyacchinnakaMThAH matthA piThThI peraMtA-mastakAni pRSThe pAtayantaH otthA otthI-utthAyotthAya jujhjhaMta-yudhyamAnAH NaM saggA maggA jAe-nanu nizcayenetyarthaH svargamArgaM gacchaMtaH luddhA-lubdhAH menakAdiprAptyarthamiti bhAvaH johA-yoddhAraH aggA-agre addhA UrdhvaM heraMtA-anviSyati menakAdisukhamityarthaH // 176. atha saptadazAkSaracaraNasya vRttasya dvisaptatyuttaraikatriMzatsahasrottaraikalakSaM 131072 bhedA bhavaMti, tatra paMcAzadadhikasaptazatAdhikaSaT aSTa)triMzatsahasratamaM (38750) bhedaM pRthvInAmakaM vRttaM lakSayati, paohareti / yatra muha-mukhe AdAviti yAvat paohara-payodharaH madhyagururjagaNa iti yAvat ThiA-sthitaH, tahaa-tathAca ekka-eka: hattha-hasto gurvaMtaH sagaNaityarthaH diA-dattaH, puNobi-punarapi taha saMThia-tathA saMsthitau punarapi ja(ga)Na-sagaNau karttavyAvityarthaH, tahaa-tathAca gaMdha-gaMdha: laghuH sajjA kiAsajjIkRtaH / uNo-punaH balaA juA bimala sadda hArA-valayayugavimalazabdahArAH valayo gurustadvayaM zabdolaghuH hAro gururete ityarthaH palaMti-pataMti, cauggalaa-caturagrAzca bIsaA-viMzatirmAtrA iti zeSaH pataMtIti pUrveNAnvayaH, tat puhavi NAma chaMdo-pRthvInAmachaMdaH muNo-jJAyatAm / atra mAtrAkathanaM pAdapUraNArthameva, jagaNa-sagaNa-sagaNa-yagaNa laghugururacitaM pRthvIcchaMda iti niSkRSTorthaH / 177. pRthvImudAharati, jhaNajhjhaNia iti / jhaNajhuNiaNeuraM-(jhaNa) jhaNitanUpuraM jhaNajhaNeti ravaM kurvannUpurAkhyaM bhUSaNaM yasya tattAdRzamityarthaH, raNaraNaMta kAMcI guNaM-atigaMbhIrazabdAyamAna: kAMcIguNo yasya tadityarthaH, sahAsa muha paMkaaM-sahAsaM mukhameva paMkajaM yasya tattAdRgvidhamityarthaH, aguru dhUma dhUpujjalaM-agurudhUpadhUpojjvalaM / jalaMta maNi dIbaaM-jvalanmaNidIpakaM jvaladdedIpyamAnaM bhUSaNamaNireva dIpakaM yatra tAdRzamityarthaH, maaNa keli lIlAsara-madanakelilIlAsaraH NisAmuha maNoharaM-saMdhyAprAdurbhAvAtiramaNIyamityarthaH, juai maMdira-taruNIlakSaNaM maMdiraM rAjate zobhate / pRthvI nivRttA // 180. athASTadazAkSaracaraNasya vRttasya catuzcatvAriMzottaraikazatAdhikadviSaSTisahasrottaralakSadvayaM 262144 bhedA bhavanti, tatra dvi(tri) saptatyuttaraSaTzatAdhikadvAdazasahasratamaM (12673) bhedaM maMjIranAmakaM vRttaM lakSayati, kuMtIputteti / yatra maMthA-mastake prathamamiti yAvat tiNNA-trIn kuMtIputrAn gurudvayAtmakAn gaNAniti yAvat diNNau-datvA ekkA-ekaH pAe-pAda: gurvAdirbhagaNami(i)tyarthaH saMThabi-saMsthApyate, tatazca ekkA hArA-ekohAra: guruH kaMkaNa dujje-kaMkaNadvayaM gurudvayamiti yAvat, avahaTTabhASAyAM pUrvavyatyAsadoSAbhAvAt dujje ityasya vyatyAse api na doSaH, gaMdhA-gaMdhasya laghorityarthaH juggalAe-jugalaM saMThabi-saMsthApyate / pAA ante(-pAdAMte) bhabbA kAraU-bhavyAkArAH cArI hArA-catvAro hArA guravaH sajjIAe-sajjitAH, e-etat maMjIrA-maMjIranAmakaM vRttamiti yAvat, iti suddhakAau-suddhakAyaH zuddho niSkalaMka: kAyo yasya sa tAdRza ityarthaH sappA rAA-sarparAjaH piMgalaH jaMpa-jalpati / 181. maMjIramudAharati, (NIlA kArau)-nIlAkArA mehA-meghAH gajje-garjati uccA rAbA-uccasvarAH moraGa-mayUrAH saddezabdAyante, ThAmA ThAmA-sthAne sthAne piMgA dehau-piMgadehA pItavarNeti yAvat bijjU-vidyut rehai-rAjate hArAzca kijje-kriyate medhairiti bhAvaH / phullA NIbA-puSpitAn nIpAn kadaMbapuSpANi bhammaru-bhramarA: pIbe-pibaMti, dakkhA-dakSaH mAninImAnabhaMjane iti bhAvaH mAruamArutaH bIaMtAe-vIjayati, haMho haMje-ceTike kAhA kijjau-kiM kiyaMtAM ki vidhIyatAmiti yAvat, kIlaMtAe-krIDaMtI pAumaprAvRT Ao-AgatA || mAnaM tyaktvA kAMtamupagaccheti ceTImukhAnniSkAsayituM kasyAzcinmAninyAH prAvRDAgamanAt kiM vidhIyatAmiti ceTIM prati vAkyaM / maMjIro nivRttaH // 182. athASTAdazAkSaraNasya vRttasyaika(sya)paMcAzaduttarazatatrayamA(catu)zatAdhikasaptatriMzatsahasratamaM bhedaM (37450) krIDAcakranAmakaM vRttaM lakSayati, ja iMdAsaNeti / ja iMdAsaNA-yatra iMdrAsanaM laghvAdiryagaNa iti yAvat tadane evakAraH pUraNIyastathA caMdrAsanamevetyarthaH, ekka-eka: nAnyagaNamilita iti yAvat gaNA-gaNaH pAehi pAe-pAde pAde sU(su) hAbei-zobhate yatra pAde yagaNAtirikto gaNaH na patatItyarthaH, sudaMDA-su zobhanA daMDA laghavo ja(ya)gaNAdibhUtA iti bhAvaH yeSu tAdRzA ityarthaH dahA aThTha-aSTAdaza baNNA-varNA yatra sUThAe-susthAne NibaddhAi-nibaddhAH sohe-zobhaMte, jahA-yatra dahA tiNNi guNA-daza triguNitAH triMzaditi yAvat mattA-mAtrAH supAesupAde saMThaA-saMsthitAH hoMti-bhavati, tat kilAcakka chaMdA-krIDAcakraM chaMdaH jAe-jAyate iti phaNiMdA-phaNIMdra: piMgalaH bhaNaMtA Page #353 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prAkRtapaiMgalam 328 bhaNati // yagaNaSacitacaraNaM krIDAcakramiti phalitArthaH / 183. krIDAcakramudAharati, jahA iti / jahA-yatra kabaMdhA-kabandhAn khAe-bhakSayitvA bhUta betAla-bhUtA betAlAH NaccaMta gAbaMta-nRtyaMti gAyaMti, siA phAra phekkAra hakkA rabaMtA-zivAH sphAraphetkArahakkA ruvatyaH kaNa raMdhA phule-karNaraMdhra sphuTaMti / kaA TuTTa-kAyastuTati, maMthA-mastakaM phuTTei-sphuTati, kabaMdhA NacaMtA hasaMtA-(kabaMdha) nRtyati hasaMti, tahA-tatra saMgAma majje-saMgrAmamadhye vIra-hammIra: tulaMtA tvaritaH san jujhaMtA-yudhyate // krIDAcakaM nivRttaM / / 184. athASTAdazAkSaracaraNasya vRttasyaikonaviMzatyuttaratrinavatisahasra(93019)tamaM bhedaM carcarInAmakaM vRttaM lakSayati, AIti / Ai-gaNa-(raMga)No madhyalaghurgaNa ityarthaH tAla-tAlo gurvAdistrikala iti yAvat dijjaha-dIyatAM majhjhaA-madhye etadanaMtaramityarthaH sadda hAra-zabdahArayoH laghuguz2ariti yAvat biNNavi-dvayamapi palaMta-patati zabdahArau vAraddhayaM (pa)tataH, bebi kAhala-dvAvapi kAhalo laghU hAra-hAraM gurumityarthaH pUraha-pUraya tatazca sohaNA-zobhane saMkha kaMkaNa-zaMkhakaMkaNe laghugaNa (guru) iti yAvat pUrayeti pUrveNAnvayaH, he suMdara saba loahi bujhjhaA-sarvalokairbuddhAM mohaNA-mohinI cittasyeti bhAvaH carcarI bhaNa-kathaya iti NAa rAa-nAgarAjaH piMgalaH bhaNaMta-bhaNati / ragaNa-sagaNa-jagaNadvaya-bhagaNa(ragaNa) racitacaraNA carcarIti phalitArthaH / 185. carcarImudAharati, pAa Neureti / haMsa sadda susohaNA-haMsazabdavat suzobhanaM Neura-nUpuraM yasyA iti zeSaH yathAyathaM yojanIyaH pAa-pAdayoH jhaMjhaNakkai-jhaMjhaNAyate, thora thaNagga-vistIrNastanAgre thUlasthUlaM maNohara-manoharaM mottidAma-mauktikadAma Naccai-nRtyati, tikkhacakkhu ka(Dhakkha) AtIkSNacakSuHkaTAkSaH bAma dAhiNa-vAmadakSiNayorbhAgayoriti bhAvaH // 186. athaikonaviMzatyakSaracaraNasya vRttasya paMcalakSaM caturviMzatisahasramaSTAzItyuttaraM zatadvayaM 524288 bhedA bhavaMti, satra saptatriMzottarazatadva(tra)yAdhikaikonapaMcAzatsahasrottaraikalakSatamaM(149337) bhedaM zArdUlavikrIDita(?) nAmakaM vRttaM lakSayati, bhaviti / jaM-yatraikonaviMzatyakSaracaraNe vRtte prathamaM mo-magaNastrigururgaNaH tataH so-sagaNo taguruH, tatazca jo-jagaNaH madhyaguru: tatazca samaMtagurabosamyagaMte gururyeSAM tAdRzAH sa ta to-satatAH sagaNa-tagaNa-tagaNA ityartha sagaNoM'tagurustagaNoM'talaghuH punazca tagaNa ityarthaH, evaMprakAreNa pAde eUNa bisA baNo-ekonaviMzatirvarNAH pataMti, yatra ca cau pao-catuHpAde piMDIaM-piNDIbhUtAH punAH battIsa rehe-dvAtriMzadrekhA: laghava ityarthaH, aThThAsi joNI-aSTAzItiyonayaH aSTAzItimAtrANAM kAraNAnIti yAvat cau(co) AlI (saha) hAra-catuzcatvAriMzat hArA' guravaH yeSAmaSTAzItimAtrA bhavaMti tAdRzAzcatuzcatvAriMzadgurava ityarthaH, evaMprakAreNa chehattari baNNao-SaT(saptativarNA)praticaraNaM sau bIsa matta-viMzatyadhikazatamAtrAzca bhaNiaM-bhaNitAH, tat sadlasaTTA-zArdUlasATakaM muNo-jAnIta iti piMgala bhaNe-piMgalo bhaNati / 187. zArdUlasATakamudAharati, je laMketi / je-ye laMkA giri mehalAhi-laMkAgirimekhalAyAH trikUTAcalakaTakAdityarthaH khaliA-skhalitAH tatazca saMbhogakhinnoragIsphArotphullaphaNAvalIkavalanena dariddattaNaM-daridratvaM pattA-prAptAH / te iNhi-idAnIM malayAnilAH virahiNIniHzvAsasaMpakkiNa: saMtaH zizutve'pi tAruNyapUrNA iva bahalA jAtA / karpUramaMjarIsATake devIniyuktavicakSaNAyAH vAkyametat / / 188. punarapi zArdUlavikrIDitaM prakArAMtareNa lakSayati, patthAre iti / jaha-yatra patthAre-prastAre baNNujjalaM-varNojjvalAni tiNNi cAmara bare-trINi cAmaravarANi gurUNi dIsaMti-dRzyaMte, tatazca ukkiThTha-utkRSTaM laha biNi-laghudvayaM cAmara-camaraM gururityarthaH tahA-tathA gaMdhagguro-gaMdho laghuH guruzca uThThIa-utthApitaH datta ityarthaH / tahA-tathA tiNo trayastrINi vA sU(su)gaMdha-sugaMdhAH zobhanA laghava ityarthaH cAmara-cAmarANi guravaH diu-dIyaMte, tatazca gaMdhA-gaMdho laghuH juA cAmaraM-dve cAmare guru aMta-aMte pAdAMte cAmaradvayAMte vetyarthaH rehaMto-rAjamAnaH dhaapaTTa-dhvajapaTo laghvAdistrikala iti yAvat kahiaM-kathitaM tatsardUlabikkIDiaM-zArdUlavikrIDitaM // 189. zArdUlavikrIDitamudAharati, jamiti / jaM dhoaMjaNa lola loaNa juaM-yasmAt dhautAMjanalolalocanayugaM dhautamaMjanaM yasya tAdRzaM locanayugaM yasmista tAdRdamityarthaH laMbANaaggaM-laMbAlakAgraM laMbAnyalakAnyagre yasya tattAdRzaM muhaM-mukhamityarthaH tathA jaMyataH hatthAlaMbia kesa pallava cae-hastAlaMbitakezapallavacaye biMduNo-biMdavo ghoNaMti-ghUrNati parito bhramaMtIti / yAvat / tathA jaMyasmAt ekaM siaaMcalaM NibasiaM-ekaM sicayAMcalaM nivasitaM NhANakeliThThiA taM-tasmAt hetoH snAnakelisthitA ajhjhadekka jaNaNI-adbhutaikajananI AzcaryamukhyotpattibhUmiriti yAvat ia-iyaM karpUramaMjarI amunA joIsareNa-yogIzvareNa kapAlikabhairavAnaMdena ANIdA-AnItA / yato netrayoraMjanaM dhautaM viMdavazca kezapA(zA) ccyotaMti ekameva ca vastraM dhRtaM, tataH snAnakelistheyamAnitetyarthaH / bhairavAnaMdakRSTAM karpUramaMjarI prekSya vidUSakaM prati rAjJo vAkyametat / zArdUlavikrIDitaM nivRttaM / 190. athaikonaviMzatyakSara(cara)Nasya vRttasya catuHsaptatyu (SaTyu)ttarazatadvayAdhikatrayoviMzatisahasrAdhikapaMcalakSa (523264) tamaM bhedaM caMdramAlAnAmakaM vRttaM lakSayati, ThaibIti / diabara juala-dvijavarayugalaM catullaghvAtmakagaNadvayamiti yAvat karaala-karatalaM gurvaMtaM saga(Na)mityarthaH karahi-kurudhvapuNavi-punarapi he buhaaNa-budhajana diaba (rayu) ala-dvijavarayugalaM sajja-sajja karahikuruSva / evaM ca vimalAH sarasagaNAH paMceti zeSaH jaha-yatra nitarAM sthApyaMte bimala mai-vimalamati: turia kai-tvarita kaviH Page #354 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 329 pariziSTa (3) uraga bai-uragapatiH sai-tAM caMdamalu-caMdramAlA (kahai) kathayati // atra puNabi diabara juala majhjha karaala karahIti kvacitpAThaH, majjha karaala-madhyakaratalaM madhye karatalaM yasya tAdRzaM dvijavarayugalaM punarapi kuruSvetyarthaH, paraMtu atra pUrvoktAt madhye karatalaM kuruSvetyatra madhyapadasamabhivyAhArAndevAgrimadvijavarasya madhyakaratalatvaprAptyA punarmadhyakaratalamiti dvijavaravizeSaNaM padyapUraNAyaiveti saMpradAyavidaH, dvijavara(dvaya)sagaNottaradvijavara(dvayaH)racitacaraNA caMdramAleti niSkarSaH / 191. caMdramAlAmudAharati, amia kareti / amia kara-amRtakara: kiraNa-kiraNAn dharu-dharati, baNa-vanaM phullu Naba kusuma-phullanUtanapuSpaM jJAtamiti zeSaH, kAma-kAmaH kubia bha(i)-kupito bhUtvA sara ThabaI-zarAn sthApayati Nia dhaNU-nijadhanuH dharai-dharati / pika-pika: kokila: samaa-samaye vasaMtakAle Nika-samIcInaM yathA sthAttathA rabai-rauti, tua-tava kaMta-kAMta: priya ityarthaH thira hialu-sthirahRdayaH gamia diNa-gamitAni dinAni punaH Na milu-na milaMti, sahi-he sakhi tasmAt tvaM pia Nialu-priyanikaTe jAhi-gaccha // kalahAMtaritAM kAMcinnAyikAM prati sakhIvAkyametat / / 192. athaikonaviMzatyakSaracaraNavRttasya catuzcatvAriMzaduttaraikazatAdhikadviSaSTisahasrottaradvilakSatamaM bhedaM dhavalanAmakaM vRttaM lakSayati, karia iti / he sarasamAnase sumukhi ramaNi jasu-yasya paa paa ale-(pAde) pAde patitAn sarasa gaNa-zlAghyagaNAn diabara cau-dvijavarAn caturlaghukagaNAn caturaH Thaia Thai-sthApayitvA sthApayitvA kamalagaNaH sagaNoM'tagururityarthaH, kara pANi kamala hatthamiti sagaNanAmasu kamala zabdasyopAttatvAt, cau paahi-caturSu padeSu praticaraNamityarthaH karia-kriyate tat dhavalakaM vRttamityarthaH, mahiale-mahItale kahi-kathyate iti suguNajua-suguNayuktaH vimalamai-vimalamatiH phaNipati: piMgalaH sahi satyaM bhaNati / / yatrASTAdazalaghuranaMtarameko guruH patati tat dhavalanAmakaM vRttamiti phalitArthaH / / 193. dhavalamudAhati, taruNeti / taruNa taraNi-taruNaH mAdhyAhnikaH taraNiH sUryaH tavai dharaNi-tApayati dharaNI, pavaNa vaha kharA-pavanI vAti kharaH, lagaNahi jala-nikaTe nAsti jalaM, jaNa jiaNa harA-janajIvanaharaM baDa maru thala-mahat marusthalaM vidyate iti zeSaH / disai calai-tviSo'pi calaMti taruNataraNikiraNA arkatviSo'pi calaMtIvetyarthaH, hiaa Dulai-hRdayaM kaMpate, hama ikali baha-ahame (ka)lA vadhUH ghara Nahi pia-gRhe nAsti patiH, suNahi pahia-zRNu he pathika kahu-kutrApi tava manaH sthAtumiti zeSaH ichai-icchati // kasyAzcidvAgvidagdhAyA idaM vAkyam, atra pathikapadaM nivAsasthalakathanAhatvaM mArgaprAptagrAmavAsayogyatvaM ca vyaMjayati, taruNataraNipadAbhyAM caMDAzukiraNabhItyA nikhilapathikasaMcAraa(zU)nyatayAgrimamArgasyAtidurgamatvaM vyajyate, ekaleti padamanyajanAvalokanIyatayA yathecchakrIDAkAritvaM vyaMjayati, sarvathAtraiva tvayA stheyamiti vyaMjayati / dhavalo nivRttaH / / 194. athaikonaviMzati(tyakSara)caraNasya vRttasya dvisaptatyadhikaikazatAdhikatrisahasratamaM bhedaM zaMbhunAmakaM vRttaM lakSayati, avaloAamiti / succhaMdaM-succhaMdaH etaditi zeSaH (bhaNi-) bhaNitvA (maNa) majhjhe-manomadhye sukkhaM-sukhaM saMvuttaM-saMvRttaM tvam avaloAaM-avalokaya kuMtIputte saMjuttaM-kuMtIputreNa saMyuktam agrasthitagurudvayAtmakagaNayuktamiti yAvat hatthA-hastaM gurvaMtasagaNamiti tAvat dijjasu-dadasva agge-agre karNAgre iti yAvat evaM(aM) gaNa dijjasu-evaM prakAreNa gaNaM dadasva, punarapi sagaNakau~ dehItyarthaH, aMte-sagaNakarNAnte supiaM-supriyaM laghudvayAtmakaM gaNaM Thavi-sthApayitvA aMte-pAdAMte sattA hArA-sapta hArAn gurUn kijjasu-kuruSva ia-iti prakAreNeti bhAvaH battIsA Nia mattA-dvAtriMzannijamAtrAH jaM-yatra pAaha-pAdeSu pataMtIti zeSaH saMbhU NAmAaM-zaMbhunAmnA chaMdo-chaMda: jAnIhIti zeSaH / 195. zaMbhumudAharati, sia viThThIti / sia viThThI-zItavRSTiH kijjai-kriyate jIA lijjai-jIvo gRhyate deveneti zeSaH, bAlA vuDhA-bAlA vRddhAH kaMpaMtA-kaMpate pacchA vAhaa-pazcimavAtA: vaha-vAMti, kAaha-kAye lagge-lagaMti, savvA dIsA-sarvA dizaH jhaMpaMtA-AcchannA bhavaMtItyarthaH / jai jaDDA rosai-yadi zItaM ruSyati, tadA cittA hAsai-cittaM hasati, peTe-udare aggI, agniH thappIA-sthApyate, kara pAA saM(bhari) karapAdau saMkocya bhittas-imadhye kijje-kriyate appA appI-AtmA Atmani lukkIAgApyate / kasyaciddaridrasyaitadvAkyaM / zaMbhunirvRttaH // 196. atha viMzatyakSaracaraNasya vRttasya SaTsaptatyuttarapaMcazatAdhikASTacatvAriMzatsahasrottaraM daza lakSaM bhedA bhavaMti, tatrASTottarazatAdhikaM (SaTsaptatyadhikaM) dvisaptatisahasrottaratrilakSatamaM (372076) bhedaM gItAnAmakaM vRttaM lakSayati, jahIti / he muddhi-mugdhe jahi-yatra Ai-Adau hattha-hastaH gurvataH sagaNa iti yAvat NareMda biNNavi-nareMdradvayamapi madhyagurujagaNadvayamapIti yAvat, tataH pAa-pAda: AdigururbhagaNa ityarthaH, paMcama-paMcamaH johalo-madhyaladhuraga(Na) hati yAvat, jahi yatra chaTThahi-SaSThe ThAi-ttha(sthA)ne hattha-hastaH gurvaMtaH sagaNaH aMtahi-aMte sagaNAnte pAdAMte vA salla-zalyaM laghuH Neuro-nUpuraM guruH dIsai-dRzyate / idaM ca kriyApadaM sarvaiH prathamAMtairgaNavAcakaiH padaiH saha yojanIyaM / soi-tattat NIau-samIcInaM savva loahi jANio-sarvvalokaitiM trailokyaprasiddhamiti yAvat, kavi siThThi siThTha-kavisRSTyA sRSTaM diTTha diThTha-dRSTyA dRSTaM piMgaleNa vakhANio-piMgalena vikhyApitaM gIa chaMdatadgItAnAmakaM vRttamityarthaH / vRttavizeSaNAni padyapUraNAyeti maMtavyaM // Page #355 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prAkRtapaiMgalam 197. gItAmudAharati, jaheti / jaha-yatra keai cAru caMpaa cUa majjari vaMjulA - ketakicArucaMpakacUtamaMjarIvaMjulAni (ketakI) cArUNi caMpakAni caMpakapuSpAni cUtasya maMjaryyaH navapallavAni vaMjulAni caitAnItyarthaH phullupuSpitAni vikasitAnIti yAvat, kesukANaNa-kiMzukakAnanaM sava dIsa dIsai-sarvasyAM dizi dRzyate, bhammarA - bhramarA: pANa vAupra (la) - pAnavyAkulA makaraMdAnupAnapramattA ityarthaH jAtA iti zeSaH / pamma gaMdha vibaMdhu - padmagaMdhavibaMdhuH ka (ma) lasaurabhasya viziSTo baMdhurityarthaH, baMdhuraH vicakSaNo mAninImAnabhaMjane iti bhAvaH / maMda maMda - mandamandaH samIraNA - samIraNaH vAtaH vaha-vAti, taruNIjanAH Nia-keli kau (ko) tuka lAsa laMgima laggiAnijakelikautukalAsyalaMgamalagnAH // 198. atha viMzatyakSaracaraNasya vRttasyaikapaMcAzadadhika (nava) navatisahasrottarapaMca (SaT) lakSatamaM (699051) bhedaM gaMDa(ka) nAmakaM vRttaM lakSayati, raggaNeti / raggaNA-ragaNaH madhyalaghurgaNa iti yAvat palaMtaA-patati punaH kaMtaA-kAMtaH NaraMda-nareMdro madhyagururjagaNa iti yAvat patatIti pUrveNAnvayaH evaM susakkaeNa- svazaktyA nijakavitvasAmarthyena suchakkaeNa-suSaTkena bhaNa gaNaSaTkenetyarthaH saha ekka - eka hAru-hAraM guruM maMtahI AmaMtrayasva sthApayasvetyarthaH, pAa aMtahI - pAdAMte susadda - suzabdaH zobhano laghurdeya iti zeSaH / yatra saMkha--saMkhyAyA bIsae - viMzatiH suvaNNa-suvarNA: tIsa matta - triMzanmAtrA : pAa patta-pAde prAptAH tIa bhAaeNa - tRtIyabhAgena triMzattRtIyabhAgo daza (ta) tsaMkhyeti yAvat hAra (guruH) sa daza laghuH Au - AyAti patatIti yAvat, e-enaM gaMDaA-gaMDakaM gaNehagaNayasva budhyasvetyarthaH, iti phaNiMda - pharNIdraH gAu - gAyati // prathamaM gurustadanaMtaraM laghurevaMkrameNa yatra viMzatyakSarANi caraNe pataMti tadgaMDakanAmakaM vRttamiti phalitArthaH / 199. gaMDakamudAharati, tAveti / jAva - yAvat hattha-haste vijju reha raMga gAi-vidyudrekhAraMgavat aticaMcalamiti bhAvaH ekkaekaM davva- dravyaM Nacca-nRtyati, tAva buddhi-tAvabuddhiH tAvat zuddhiH tAvat mAnaH tAvat dAnaM tAvat garvaH / ettha aMtaH etadante soi-tat dravyaM appa dosa-AtmadoSeNa deba rosa-daivaroSeNa yadIti zeSaH NaThTha-naSTaM hoi-bhavati tadeti zeSaH, koi buddhi - (kutra buddhi:) kutra zuddhiH kutra mAnaH kutra dAnaM kutra garvaH // 330 200. athaikaviMzatyakSaracaraNasya vRttatya tri (dvi) paMcAzadakSaraikazatAdhikasaptanavatisahasrottaraM viMzatirlakSaM bhedA (bha) vaMti, tatra paMcottarazatatrayAdhikanavAdhikanavatisahasrottaraikalakSatamaM (trinavatyuttaranavazatAdhikadvisahasrottaratrilakSatamaM 302993) bhedaM sragdharAnAmakaM vRttaM lakSayati, be kaNNeti / yatra prathamaM be kaNNA - dvau kaNa gurudvayAtmakagaNAvityarthaH, tato gaMdha hArA - gaMdhahArau laghugurU iti yAvat, tatazca balaa diagaNA-valayadvijagaNau gurulaghucatuSTayAtmakagaNAviti yAvat, tataH hattha hArA: hastahArau sagaNagurukAvityarthaH yatra palaMtA - patataH, tatazca ekkallA - ekalaM zalyaM laghuH kaNNA - karNo gurudvayAtmako gaNa ityarthaH aMta- aMte karNagaNAgre ityarthaH dhaapaa sahiA - dhvajapaTasahitaH laghvAditrikalagaNasahita ityartha kaMtA - kAta: kaMkaNA - kaMkaNaM gururityarthaH yatra patatIti zeSaH / jaM-yatra ekkaggalA - ekAdhika bIsA - viMzatiH ekaviMzatiriti yAvat lahu guru - laghuguravaH palai - pataMti bArahA - dvAdaza dIhA - dIrghA: hohibhavaMti, piMDA-piMDitA: battIsa aggA sau - dvAtriMzadadhikazataM mAtrA iti zeSaH yatra bhavaMtIti pUrveNAnvayaH, sA phaNi bhaNiAphaNibhaNitA muddhA - mugdhA manojJeti yAvat saddharA-sragdharA hoi-bhavati // sragdharAnAmakaM tadvRttaM bhavatItyarthaH // 201. sragdharAmudAharati, Iseti / IsA rosa ppasAda ppaNadisu-IrSyAroSa (pra) sAdapraNatiSu IrSayA yo roSastannivRttaye yaH prasAdastannimittaM yAH praNatayastAsvityarthaH bahuo sagga gaMgA jalehi-bahuza: svargagaMgAjalaiH AmUlaM pUridAe - AmUlaM pUritayA tuhiNa kara kalA ruppa sippIa - tuhinakarakalAraupyazuktyA gI (giri) suA pAa paMkeruhANaM - girisutA (pAda) paMkeruhayo: dohiM - dvAbhyAM Nada mau (3) liNihitAga hatthehiM dohiM natamaulinihitAgrahastAbhyAM dvAbhyAM joo (NhA) mottAhalillaM - jyotsnAyuktaM (muktA) phalayuktam agdhaM sigghaM detto va (arghyaM zIghraM dadadiva ruddo- rudraH jaai-jayati // sragdharA nivRttA || 202. athaikaviMzatyakSaracaraNasya vRttasya viMzatyuttarazatadvayAdhikacatvAriMza ( ekonaviMzatyuttarapaMcazatAdhikapaMcA(za)tsahastrottaracaturlakSatamaM (450519) bhedaM narendranAmakaM vRttaM lakSayati, AihIti / jattha-yatra Aihi-Adau pAagaNa-pAdagaNo gurvAdigaNa iti yAvat paalia-prakaTitaH, aMta- aMte bhagaNAvasAne iti yAvat johala - johalo madhyalaghuragaNa ityarthaH dharIjedhriyate sthApyata iti yAvat, tataH kAhala sadda gaMdha- kAhalazabdagaMdhA : ekalaghava ityarthaH ia - ete muNi gaNa-munigaNAH sapta gaNA iti yAvat deyA iti zeSa:, tathAca ragaNAnaMtaraM sapta laghavaH sthApyA iti bhAvaH, tAha-tataH saptalaghvanaMtaramiti yAvat kaMkaNa-kaMkaNaM gururityartha: karIje - kriyate / tatazca eka bherI (ri) - ekA bherI laghurityarthaH saddai- zabdAyate sthApyata ityarthaH Naravai- narapatirmadhyagururjagaNaH cala-calati tiSThatItyarthaH, subhavvA-subhavyaH saMkha - laghvAtmakogaNa: phukkai - phutkriyate ucyate ityarthaH, jaha-yatra aMta-aMte pAdAnte cAmara jugga - cAmarayugaM gurudvayamityarthaH, paalia-prakaTitam eha-etat NariMdau chaMdA-narendracchaMdaH // 203. narendramudAharati, phulia iti / kesu-kiMzukaM phulia-puSpitaM taha tathA caMda- candraH paalia - prakaTitaH || * For Private Personal Use Only Zhuang Page #356 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 331 pariziSTa (3) 212. atha sAlU (ra) nAmakaM vRttaM la(kSayati), kaNNekketi / yatra paDhama-pratha(maM) dia-dattaH sthApita iti yAvat paahipAdeSu kaNNe(ka)-karNa eka: palai-patati, vilaaM-vilaye pAdAMte iti yAvat karaala-karatalaM gurvaMtaH sagaNa iti yAvat diadattaH, taha maha-tanmadhye gurudvayAtmakagaNa sagaNayormadhye iti yAvat mattA vaNNa sula(li) a-mAtrAvarNasulalitAH chaha caukkalaSaTcatu(kalA) kia-kRtAH, evaM ca paa-pade paalia(u)-prakaTitAH battI(sa)ha kala-dvAtriMzanmAtrAH Thavaha-sthApaya, he maNaharaNi-manoharaNi raaNipahuvaaNi-(ra)janIprabhuvadane kamaladalanayane sarasa sUpaa-sarasasupadaM rasaiH laghubhiH sahitAni zobhanAni padAnI yasya tattathA taha tathA varaM samyak yathA syAttathA Thaia-sthApitaM tat dhua-dhruvaM nizcitaM varaM-vRtta zreSThaM sAlUra-sAlUranAmakaM vRttaM bhaNa-kathaya iti kai diNaara-kavidinakaraH bhuaa pae-bhujagapatiH bhaNi-bhaNati // karNAnanta(raSa)TcatuHkalottarasagaNaracitacaraNaH sAlara iti phalitArthaH // 213. zAlUramudAharati jamiti / jaM-yat yasmAt phullu-(puSpitaM) kamalavanaM vahai lahu pavaNa-vAti mandapavanaH sava disi vidisa-sarvatra dikSu vidikSu bhamarakula-bhramarakulasya jhaMkAraH patati vaNa ravai koilagaNa-vane rauti kokilagaNaH virahi hiaavirahihRdayaM daravirasaM-bhavigatarasaM haa-jAtaM / ulasi uThia maNa-ullAsotthitamanAH sarasa NaliNidala kia saaNAsarasanalinIdalakRtazayanaH ANaMdia-AnanditaH, pallaTTa-pratyAvRttaH nivRtta iti yAvat sisira riu-ziziraRtuH, diasa dihara bhaudivasA dIrdhAH jAtAH, ato heto; kusuma samaa avatari(a) vaNA-kusumasamayaH vasaMtakAla iti yAvat avatIrNo vane // zAlUro nivRttaH // 215. tribhaMgImudAharati / valaia visahara-vala(yi)tavi(Sa)dhara: tilaia suMdara caMdaM-tilakitasundaracandraH muNi ANaMdaMmunyAnaMda: munyAnaMdasvarUpa: lajjakevetyarthaH jaNa kaMda-janakaMda: trailokyamUlamiti yAvat baradagamaNaka (ra)-vRSabhagamanakaraH tisula Damaru dhara-trizUlaDamarudharaH NaaNahi DAha aNaMganayanAbhyAM dagdhAnaMgaH siragaMga-zirogaMgaH goriadhaMga-gauryyardhAMga: hara-hara: jaai jaaijayati jayati / bhujayugadhRtagiriH dahamuha kaMsa viNAsA-dazamukhakaMzavinAza: pia vAsA-pItavAsAH suMdara hAsA-subhagahAsyaH, bali chali-bali chalayitvA (mahi haru-) mahIhara:-pRthvIhAraka iti yAvat, asuravilayakaraH muNijaNa mANasahaMsA-munijanamAnasahaMsaH, avahaTTabhASAyAM vyatyAse doSAbhAvAt sUha bhASA-subhASaH madhuravacana iti yAvat uttamavaMzaH hariH zrIkRSNaH jaai-jagati jaaijayati // tribhaMgI nivRttA // kSauNIpAlakamauliratnakiraNasphUrjatprabhArAjitAm, ammojadvitayaH praastgnnnaantevaasisNsevitH| sadvidyAkavitAlatAzrayatarustejasvinAmagraNIrjAtaH zrIjagadIza ityabhihito nAmnA tadIyaH sutaH // 11 // sphU brAhmaNyatejaHkaranikarasamudbhUtadigjAlapUjya: zrIkRSNa(?) japaniyamavidhidhvaMsitAzeSapApaH / AyurvedArthadIkSAgururatisumatiH zabdavidyAnurakto, jAtaH putrastadIyo vimalatarayazAH kRSNadevAbhidhAnaH // 12 // sAhityAmbhodhipAregatavimalamatirjAnakIzAMdhriyugma, dhyAnAsaktAntarAtmA yamaniyamayutastarkavidyAnuraktaH / jAto vaMzIdharAkhyastribhuvanavilasatkIrticandrasya yasya, svIyaprauDhapratApAnalakiraNasamuttApitArestanUjaH // 13 / / varSe nandanavartucandra(1699) milite ASADhamAse site, pakSe candradine tithau pratipadi zrIcandramauleH pure / tAtAtsamyagadhItya tena racitA seyaM prakAzAbhidhA, bhASA piMgalaTippanI raghupateAnAt samApti gatA // 14 // yAvadrAmeti nAma prabhavati jagatAM tAraNe zrIhanUmaccitte bhaktizca yAvadraghupaticaraNAmbhojayugme dRDhAsti / yAvat kUrmasya pRSThe nivasati pRthivI saptagotrAdiyuktA, tAvajjIyAnmama *** kRtiriyaM TippanI piMgalasya // 15 // (iti vaMzIdharakRtapiMgalaTippanI samAptA // ) Page #357 -------------------------------------------------------------------------- ________________ padyAnukramaNikA 2.25 2.169 1.9 2.125 aicala jovvaNadehadhaNA 2.103 | kaNekka paDhama dia sarasa 2.212 | caMdA kuMdA e kAsA 2.56 akkhara uppari duNNA 1.42 | kaNNA duNNA hAra ekko 2.106 caMdA kuMdA kAsA hArA 1.77 akkhara saMkhe koTTha karu 1.44 kaNNo paijja paDhame jagaNo 2.150 caMdo caMdaNa hAro tAva a 1.53 akkharA je chaA pAapAa TThiA 2.45 kaNNo paDhamo hattho jualo cau attharake patthara kijjasu 2.119 ajaa veAsI akkharau 1.121 katthavi saMjuttaparo caraNa gaNa vippa paDhama lai thappa 2.62 ajaa vijau balikaNNa 1.122 kamalaNaaNi amiavaaNi 2.57 calai cala vitta eso 2.85 abuha buhANaM majjhe kamala pabhaNa cala gujjara kuMjara tejji 2.130 amiakara kiraNa dharu phullu 2.191 kamalabhamarajIvo | calaMta joha matta koha arere vAhahi kAnha kamalavaaNa tiNaaNa 2.138 cau lahu katthavi pasara jahi~ 1.76 avaloANaM bhaNi succhaMdaM maNa 2.194 kara paMca pasiddha viladdhavaraM 2.154 caumattA aTThagaNA 1.73 ahi lalai mahi calai giri 1.160 karapANikamalahatthaM 1.24 caumatta karaha gaNA 1.125 ahigaNa cAri pasiddhA karahI gaMdA mohiNI cAruseNi caupaiA chaMdA bhaNai pharNidA Ai aMta duhu chakkala 1.109 taha bhadda 1.136 cauAlisa guru kavvake 1.120 Aikavva ukkaccha kiu 1.88 karA pasaraMta bahU guNavaMta 2.55 cau aggala cAlIsa guru 1.110 Aihi sagaNA bevi gaNa 2.206 ka karia jasu su guNa jua 2.192 cala kamalaNaaNiA 2.83 Aihi jattha pAagaNa paalia 2.202 kAmAvaAreNa pAeNa 2.50 cali cUa koilasAva 2.87 Ai ragaNa hattha kAhala tAla 2.184 | kittI vANI mAlA sAlA 2.121 cAmara kAhala jugga ThavIje 2.104 Aiga iMdu jattha ho paDhamahi 1.152 kittI siddhI mANI rAmA cAri hAra kijjahI tiNNi gaMdha 2.58 Aihi aMte hAre sajutte 2.35 | kuMjarA calaMtaA 2.59 cArI hArA aTThA kAlA 2.27 iMda uviMdA ekka karijjasu 2.118 | kuMtaaru dhaNuddharu haavaru cArI kaNNA pAe diNNA iMdAsaNa aru sUro kuMtI puttA jua lahiaM 2.80 cAmara paDhamahi pApa gaNo 2.148 ihikArA biMdujuA kuMtIputtA tiNNA diNNau maMthA 2.180 cAmarassa bIsa matta tINi 2.158 IsArosappasAdappaNadisu bahuso 2.201 | kuMtIputtA paMcA diNNA 2.112 cAri pAa bhaNa kavvake 1.108 ka uAsINa jai mitta kajja 1.38 kuMda karaala mehatAlaMka culiAlA jaha deha kimu 1.167 uccau chAaNa vimala gharA 1.174 | khaDAvaNNa baddho bhuaMgApaaddho 2.52 ceu sahaja tuhu~ caMcalA udaMDA caMDI dUrittAkhaMDI 2.34 khaMjaNajuala NaaNavara 2.153 chakkalu Aihi~ saMThavahu 1.103 uddiTThA sari aMkA thappahu 1.48 khura khudi khudi 1.204 chakkalu cakkalu tiNNi kalu1.85 uddiTTA sari aMkA dijjasu 1.45 | gaagaahi Dhukkia taraNi 1.193 chakkalu muha saMThAvi 1.154 ummattA johA DhukkaMtA 2.67 gAraha matta karIja aMta 1.177 chappaa chaMda chailla suNahu 1.105 ummattA johA uThe 2.175 gauriakaMtA amiNau saMtA 2.48 chabbIsakkhara bhamara ho e atthIrA dekkhu sarIrA 2.142 / gajje mehA NIlAkArau sadde 2.181 | chabbIsA sattasaA taha ekke je kulamaMtI 1.63 | gajjau meha ki aMbara sAvara 2.136 jaM jaM ANei giri 1.74 ehu chaMda sulakkhaNa ANai 1.208 | gaNa cAri paMcakkala 1.91 | jaMNacce vijjU mehaMdhArA 2.89 oggarabhattA raMbhaapattA gaNa vippa sagaNa jaM phullu kamalavaNa vahai lahu 2.213 kaMsa saMhAraNA pakkhisaMcAraNA 2.46 gurujua kaNNo guru 1.17 jaM dhoaMjaNalolaloaNajuaM 2.189 kaA bhau dubbari tejji 2.134 gurujaNabhattau bahu guNajuttau 2.61 jaai jaai hara valaia 2.215 kaNNa calate kumma calai 1.96 guru lahu Nahi Nimma Nimma 1.189 ja iMdAsaNA ekka gaNNA 2.182 kaNNa pattha Dhukku luku sUra 2.173 guNA jassa suddhA vaha rUa muddhA 2.53 jai dIho vi a vaNNo 1.8 kaNNA diNNA aMte ekkA 2.156 - gorI 2.2 jatte savvahi hoi lahu 1.124 kaNNA duNNA cAmara sallA 2.141 | ghara laggai aggi jalai 1.190 / jattha jattha pAvijjai bhAga 1.41 1.179 2.122 1.81 1.50 2.93 1.183 Page #358 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1.84 2.76 padyAnukramaNikA 333 jattha paDhama chaamatta 1.186 jhaNajjhaNiaNeuraM raNaraNata 2.177 | tuha jAhi suMdari appaNA 2.91 jassA paDhamahiM tIe jhatti joha sajja hoi 2.159 tumhANaM amhANaM 2.12 jasu Ai hattha viANa taha 2.86 | jhatti pattipAa 2.111 tua deva durittagaNAharaNA 2.155 jasu Ai hattha viANio 2.90 TuDaDhANaha majjhe 1.12 teraha lahuA vippI 1.64 jasu kara phaNivai vala 1.111 TagaNo terahabheo 1.13 teraha mattA paDhama paa 1.78 jasu caMda sIsa piMdhaNaha dIsa 1.176 Thai Ai lahU jua pAa 2.143 toTaa chaMda virIa Thavijjasu 2.135 jasu palai sekkha 1.175 Thaivi diavarajuala majjha 2.190 daha vasu caudaha virai 1.197 jasu mita dhaNesA sasura girIsA 1.209 Thau cauraMsA phaNivai bhAsA 2.47 dahasatta vaNNa paDhama paa 1.94 jasu sIsahi gaMgA gori adhaMgA 1.98 ThAvahu Aihi sakkagaNA taha 2.210 daha sattakkhara saMThavahu 1.95 jasu hattha karavAla 1.182 ThAmA ThAmA hatthI jUhA 2.113 dANava deva be vi dukkaMtau 1.55 jaha jaha valaA vaDDihai 1.112 DholA mAria Dhilli maha~ 1.147 | diavara kia bhaNahi supia 2.56 jaha phulla keai cAru caMpaa 2.197 NaMdau bhaddaTha sesa saraMga 1.75 diTTha johA gaNA tiNNiA jahA bhUta vetAla NaccaMta 2.183 Naccai caMcala vijjuliA 1.188 diavara kaNNo saaNaM 2.78 jahA saraa sasi biMba jahA 1.108 NareMda Thavehu 2.21 / diavara hAra paaliA 2.98 jahi Ai hattha NareMda biNNa vi 2.162 NareMda ekkA taaNA susajjA 2.116 / diavara hAra lahU jualA 2.102 jahi Ai hattha NareMda biNNa vi 2.196 NagaNa NagaNa kai caugaNa 2.137 diavara jua lahu jualaM 2.108 jahi Aihi hatthA karaala tatthA 2.206 NagaNa cAmara gaMdhajuA 2.139 / dijje taArA jualA paesuM 2.114 jahi phulla kesu asoa caMpaa 2.163 Nava maMjari lijjia cUaha 2.144 dijjie supaNNa Ai ekka 2.172 jA addhaMge pavvaI 1.82 Na re kaMsa jANehi 2.147 diavaragaNa dhari juala 1.86 jAA jA addhaMga sIsa 1.119 | NareMda jattha sabbalo supaNNa 2.168 dIhA bIhA 2.3 jAA mAA putto dhutto 2.28 NaDhe aMke bhAga karijjasu dIha lahU jua dIha lahU 2.93 jA cAri takkAra saMbhea 1.131 | NaTe savvakalA kArijjasu 1.40 dIho saMjuttaparo 1.2 jA paDhama tIa paMcama 1.65 | NAa pabhaNa tiNNi chagaNa 1.199 duraMta vasaMta 2.22 mA bhAttabhattA dhammakkacittA 2.36 NAArAA jaMpe sArA e dumilAi paAsau vaNNa visesahu 2.208 jAsU kaMThA vIsA dIsA 2.123 NisuMbhasuMbhakhaMDiNI dui dui koTThA sari lihahu 1.46 jiNa vea dharijje mahiala lijje 2.207 Niapia paramau supie 1.22 | deu deu subbha deu 2.30 jiNi AsAvari desA diNhau 1.128 NIla sarUaha eha karIje 2.100 dei bhuaMgama aMta lahu 2.146 jiNi kaMsa viNAsiakitti 1.207 NIla sarUa viANahu mattaha dohA lakkhaNa paDhama paDhi 1.146 jivau jai eha tajau gai deha 2.63 NettANaMdA ugge caMdA dhavala dohA saMkhA saMThavahu 1.168 jujhaMtI uddAme kAlikA 2.42 NeurarasaNAbharaNaM 1.21 dhaaMsara bIa maNIguNa tIa 2.54 jujjha bhaDa bhUmi pala uTThi 2.161 taralaNaaNi tuMgo 2.72 dhaa ciNha cira cirAlaya 1.18 jujjhe tujjhe 2.4 takkAra jaM diTTha 2.19 dhaA tUra hAro puNo tUra 2.145 jeha kijjia dhAlA jiNNu 1.198 tarala kamaladala sarisau 2.167 dhao cAmaro rUao je gaMjia goDAhivai rAu 2.124 1.126 taruNa taraNi tavai dharaNi pavaNa 2.193 dhikkadalaNa thoMgadalaNa 1.201 jeNa jiNNu khatti vaMsa 2.71 tAla NaMdae samuddatUraA 2.110 jeNa viNA na jivijjai dhua dharia diavara tAlI e jANIe 1.55 2.11 1.158 je tIatikkhacalacakkhu paMDavavaMsahi jamma dharIje 2.151 tAva buddhi tAva suddhi tAva dANa 2.199 2.101 jema Na sahai kaNaatulA paDhama daha dijjiA puNa tA sakko saMbho sUro gaMDo 1.10 1.113 1.156 je laMkAgirimehalAhi khaliA 2.187 tADaMkahAraNeurakeurao 1.31 paDhamahi cakkalu hoi gaNa 1.150 jo jaNa jaNamau so 2.149 tikkalu caukala paMcakala 1.187ka paa paa Thavahu jANi 1.149 jo loANaM vaTTe biMbuTTe 2.174 tiNNi turaMgama tiala taha 1.118 paDhamahi dohA cAri paa 1.148 jo vaMdia sira gaMga haNia aNaMga 1.104 tIsa dui mattaha eri sa~juttaha 1.196 paDhama tIa paMcama paaha mattA jo vivihamattasAara 1.1 tIsakkharAhi~ lacchI sabve 1.59 solaha jAsu 1.143 2.88 2.69 2.170 2.205 Page #359 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1.33 1.52 1.68 1.39 334 prAkRtapaiMgalam paDhama tIa paMcama paaha matta paNNaraha pia bhaNami maNoharu 1.205 | mana cauddaha paDhama 1.173 piMga jaTAvali ThAvia gaMgA 2.105 mattA johA vaDDe kohA 2.157 paDhama tIa paMcama paaha mattA piMgala kai diTThau chaMda ukiTThau 1.99 mahAmatta mAaMga pAe 2.126 daha paMcAi 1.141 piMgala diTTho bha 6i siTTho 2.37 mAI rUe heo 1.3 paDhama tIa paMcama paaha matta paNNaraha piMdhau diDha saNNAha vAha uppara 1.106 mANiNi mANahi~ kAi~ jAsu 1.140 pia tilla dhuaM sagaNeNa juaM 2.43 mitta mitta de riddhi buddhi 1.37 paDhama tIa paMcama paaha Nava daha piyabhatti piA guNavaMta suA 2.44 muMcahi suMdari pAaM 1.71 mattA jAsu 1.139 putta pavitta bahuttadhaNA 2.95 muMDamAlA galA kaMThiA 2.77 paDhama tIa paMcama pahaa teraha puhavIjalasihikAlo meru maaru maa siddhi 1.123 mattA jAsu 1.137 | puvvaddhe uttaddhe sattaggala mo tigurU No tilahU paDhama tIa paMcama paaha matta hoi puvvaddhe uttaddhe mattA mo so jo satato samaMta 2.186 daha cAri 1.138 puvvaddha tIsa mattA 1.70 raMDA caMDA dikkhidA dhammadArA 2.107 paDhama viramai matta daha paMca 1.133 | puvva juala sari aMkA raai phaNi biMba eso 2.84 paDhama caraNa sasivaaNi 1.164 pucchala chaMda kalA kaI 1.49 raggaNA palaMtaA puNo NareMda 2.198 paDhama hoi Nava vippa gaNa 1.165 phullA NIvA bhama bhamarA 2.81 raNadakkha dakkhahaNu jiNNa kusumadhaNu 1.101 paa paa Aihi guruA 1.187 phullia mahu bhamara vahu 1.163 ramaNa gamaNa 2.26 paDhama daha rahaNaM aTTha vi rahaNaM 1.194 phullia kesu caMpa taha paalia 2.203 rAA jahA luddha paMDIa so muddha 2.51 paa paDhama palai jahiM suNahi 1.202 | battIsa hoi mattA 1.203 rAaha~ bhaggaMtA dialaggaMtA 1.180 paoharo guruttaro 2.31 bahuvivihapaharaNehiM 1.30 rAA luddha samAja khala 1.169 pavaNa vaha sarira daha 2.40 bAraha lahuA vippI 1.83 | re goDa thakkaMtu te hasthi 2.132 paDhama gaNa vippao 2.74 bArAhA mattA jaM kaNNA 2.41 re dhaNi mattamaaMgaagAmiNi 1.132 pariNaasasaharavaaNaM 2.109 bAlo kumAro sa chamuMDadhArI 2.120 lago jahI 2.7 paohara cAri pasiddhaha 2.133 bihu dala Nava pala vippagaNA 1.159 lacchI riddhI buddhI lajjA 1.60 paDhama rasasahittaM mAliNI NAma 2.164 bIe chakkalu ThAvi kahu 1.192 lahU guru niraMtarA pamANiA 2.68 paDhama dia vippaA tahaa bhUvaI 2.178 be kaNNA gaMdhahArA valaa 2.200 lahu guru ekka Niama Nahi jehA 1.129 paohara muha TThiA tahaa 2.176 | bhaMjia malaa colavai 1.151 lahu jua 2.5 patthAre jaha tiNNi cAmaravaraM 2.188 bhaMjiA mAlavA gaMjiA 2.128 lohaMgiNi savva lahU 1.90 pahu dijjia vajjaa sijjaa bhaa bhajjia vaMgA bhaMgu kaliMgA 1.145 lohaMgiNi haMsIA 1.89 yepparu 2.209 bhaNau suvAsau lahu suvisesau 2.60 vahai dakkhiNa mArua 2.140 parihara mANiNi mANaM 1.67 bhaNia supiagaNa sara 2.166 vahai malaavAA haMta kaMpaMta 2.165 paDhama hoi cauvIsa matta bhaNu paumAvattI ThANaM ThANaM 1.144 | vahai malaANilA virahiceu 2.179 paDhama guru heTThaThANe 1.14 bhamai mahuara phulla araviMda 1.135 viggAhA paDhama dale 1.66 paDhamaM vI haMsapaaM bIe 1.62 bhamaru bhAmaru sarahu sevANa 1.80 vaNNa cAri muddhi dhAri 2.29 paDhamaM bAraha mattA bIe bhavANI hasaMtI 2.16 / vappaha ukki sire jiNi lijjia 2.211 paDhamaM daha bIsAmo 1.100 bhAvA rasatAMDava 1.20 varisai kaNaaha viTThi 1.72 paDhama erisi vippo 1.27 bhuaNaaNaMdo tihuaNakaMdo varisa jala bhamai ghaNa 1.166 pacatAlIsaha vatthuA 1.115 bhuavaiasaNaragaavai 1.25 / vijjUmAlA AI pAe tia 2.204 paaha asuddhau paMgu hINa 1.116 bho jahi so sahi 2.23 vijjUmAlA mattA solA 2.66 paabharu daramaru dharaNi 1.92 | bhohA kavilA uccA NialA 2.97 vippa sagaNa paa be vi 1.184 paapAacaraNajualaM 1.26 maMtaM Na taMtaM Nahu kipi jANe 2.115 vippa hoi battIsa khatti 1.117 paa paa talau Nibaddha matta 1.107 magaNa NagaNa dui bhicca ho vimukha calia raNa acalu 1.87 pAa Neura jhaMjhaNakkai 2.185 magaNa riddha thirakajja 1.36 | visama tikala saMThavahu tiNNi pakkhivirADamaiMdaha 1.29 matta aThAisa paDhame 1.162 pAikka karahu lai 1.134 1.55 2.49 1.35 / Page #360 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saMkaro saMkaro saMbhaNia caraNa gaNa palia saMbhu eu saMmohArU diTTo so bhUaM saI umA sagaNA dhua cAri palaMti sagaNA bhagaNA diagaNaI sagaNo ramaNo sa jaai jaNaddaNA sajjia joha vivaDia koha sattagaNA dIhaMtA sattAIsA hArA sallA sattA dIhA jANehI kaNNA sarasagaNaramaNiA diavara saraasudhAaravaaNA sarassaI pasaNNa ho sava paahi paDhama bhaNa dahaa savvAe gAhAe sattAvaNNAi sarasai laia pasAu 2.14 2.152 2.10 2.33 2.8 2.129 1. 172 2.17 2.75 2. 171 1.56 1.58 2.64 2.82 2.99 2.32 2.214 1.57 1.153 padyAnukramaNikA sasiNA raaNI 2.18 viNi gaagamaNi 1.161 sasI yo jaNIyo 2.15 sahasa maamatta gaa 1.157 1. 9 sAru eha siviTTI kijjaha jIo lijjai 2.195 sira aMke tasu sira para aMke 1.47 1. 195 sira kijjia gaMgaM gori adhaMgaM 1. 191 2.1 2.117 2.39 1. 178 1.28 1.79 1.23 1. 19 1. 130 1.69 sira deha ca matta sI(zrI) so suramma cittA guNamaMta puttA supiagaNa sarasa guNa suMdari gujjari NAri surida ahi a kuMjaru suraaru surahI parasamaNi suraalaaM gurujualaM suravai paTavva tAlA sera eka jai pAvau~ dhittA soUNa jassa NAmaM 335 so dhattaha kulasAru kitti apAru 1.102 so deu sukkhAI 2.20 solaha mataha ve vi pamANahu 1. 131 solaha mattA pAu alillaha so maha kaMtA dUra digaMtA somANi puNavaMta so soraTThau jANa sohara lohara haNu ujjara gujjara rAabalaM hara sasi sUro sakko hara hara hariNasarissA NaaNA hAra gaMdhabaMdhureNa di hAra gaMdhA tahA kaNNa hAra vIje kAhala dujje hAra supia bhaNa vipyagaNa hAru dharu tiNi saru iNNi he pie lekhie 1.127 2.38 1. 171 1. 170 2.24 1. 185 1.15 2.6 2.79 2.70 2.127 2.92 1.200 2.160 1.13 Page #361 -------------------------------------------------------------------------- ________________ abhidhAna (zabdakoSa) (a) aThatAlisa (aSTacatvAriMzat) 1.117 //apphAla (A + VsphAla) hilA denA, aMka (aMkA) 1.39, 1.45, 1.46, 1.49 aThatAlIsa (rA0 aDatAlIsa) apphAlau (AsphAlayAmi) varta0 (anekazaH) aMka | aTTha (aSTa-aSTau) 1.13, 1.34, 2.210 uttama e0 1.106 aMga 1.123 aMga, zarIra tathA anekazaH; hi0 rA0 gu0 ATha | abuha (abudha) 1.11. mUrkha aMgulI 2.210 a~gulI aTThAraha (aSTAdaza) 1.54, 1.94, 2.88 abhaya 1.111 nirbhaya aMta 1.17, 1.85, 1.99, aMtae 1.164, aThAraha abhiNau 2.48 abhinaya aMtiNA 2.74, aMtahi 2.100 *aDillA 1.117 aDillA chaMda / abhimata 2.138 Ipsita (anekazaH) AkhIra yA AkhIra meM | aNaMga (anaMga) 1.104, 2.195, 2.215, *amaru 1.123 chappaya chaMda kA bheda aMtara 1.97, 1.197 madhya meM kAmadeva amia 1.97, 1.209, 2.98, 2.191, aMdha 1.115 andhA ANaMda 1.49 AnaMda amRta aMdhaa (aMdhaka) 1.101 daitya kA nAma aNala (anala) 1.98, 1.190 agni / araviMda 1.135 kamala aMdhAra (aMdhakAra) 1.147 a~dherA aNahA (anyathA) 1.105 aMdhakAra 2.173 a~dherA ari 1.35 zatru aNu+vNI (anu + VnI) kRpA karanA, *aMdho (andhaH) 1.114 vastu chaMda kA bheda aNuNijjai (karma0 varta0 pra0 e0) ariTThi 1.207 ariSTa nAmaka daitya aMbara 1.188, 2.136 AkAza 1.55 aru (aparaM) 1.16, 1.37, 1.79, 1.142, aMsU (azru) 1.69 hi0 rAja0 A~sU aNu- sara (anu + Vsara) anusaraNa karanA, hi0 aura, aru (kAvyaprayoga), ru, a. (ca.) 1.2, 1.3, 1.7 (anekazaH) aura rA0 ara. tu0 aru (saMdeza0 25) pIchA karanA, aNusara 1.105 aicala (aticalAni) 2.103 atyaMta caMcala aNea (aneka) 1.36, 2.208 | arere (saMbodhane) 1.9 akaMTaa (akaMTaka) 2.211 niSkaMTaka, | aNNa (anyaH) 1.2, 1.91, 2.208 tathA / ava+ara (ava + VtR (tar-) utaranA. nirvighna anekazaH __ avaaru (avatIrNaH) 1.163 akkhara (akSara) braja, ava0, rA0 Akhara| aNNoNNa 1.51, 2.131 anyonya abachaMda (apacchaMda) 1.10. chanda kI gaDabar3I 1.12, 1.42, 1.173, 1.189 | atula 1.111 anupama avataria (avatIrNaH) 2.213) (anekazaH) attha (artha) 1.116 artha avara (apara) 1.33, 1.43. 1.134 dUsarA agama 1.189 agamya atthIra (asthira) 2.142 caMcala avarAha (aparAdha) 1.55 aguru 2.177. sugaMdhita dravya *addA 2.121 ArdrA, upajAti chaMda kA bheda | avaru (apara) 1.44 aura agga (agra) 1.133, 2.113, 2.132, adhaMga (adhAMga) 1.98, 2.215, ardhAMga / avali 1.98 paMkti, samUha 2.194 agalA addhaMga 1.82 ardhAMga avasau 2.103 avazya aggala (agrala) 1.51, 1.110, 2.133 | addha (ardha) addhaaddheNa (ardhArdhana) 1.10, avasiTTha (ava-VziSa) bacA huA avasiTThau agalA, adhika hi0 AdhA, Adha, rA0 Adho (u0 (ava-ziSTa) 1.35, avasiTTe aggarA 2.169 agale A'do) aggI (agni) 1.55,2.195, Aga, Agi addhA (addha) avyaya 1.115 satya | asai (asatI) 1.83 kulaTA agdha (arghya) 2.201 appa (Atman) 1.14, 1.53, 2.199 asaraNA (azaraNa) 1.96 assI acalu (acala:) 1.87 pahAr3I rAjA (aneka za:) appaNA 2.91, asi (azIti) 1.97 assI accha 2.134 svaccha appAappI 2.157, 2.195, *ajaa (ajaya) 1.121 chappaya kA bheda asI (azIti) 2.145 assI apane Apa Vajja (Va) arjita karanA ajjia /appa (/arpa) denA, appahi (arpaya) asa (azva) 1.25 ghor3A 2.101 (AjJA0 ma0 e0) 1.71 appiA | asura 1.101, 2.75, 2.215 daitya ajja (adya) 2.87 ajju 2.130 Aja 2.161, appia 1.128 asuddhau (azuddhaH) 1.116 azuddha, duSTa aTha (aSTa) (aThaggala 1.179 ATha adhika) apAru (apAra) 1.102, atyadhika asesa (azeSa) 1.5, 1.32, azeSa ATha asoa (azoka) 2.163 vRkSanAma Page #362 -------------------------------------------------------------------------- ________________ abhidhAna (zabdakoSa) 337 bAda nAma asmat maiM, hama | A+VNI (A + VnI) lAnA, ANei | (I) mai 1.106 hau 2.129 ammaha 1.74, ANahu 1.48, 1.39, | IsA (IrSyA) 2.201 2.136, hama 2.193, me 2.46. ANijjasu 1.47, ANaA mama 2.7, hamArI 2.120 hammAro (u) 2.160, ANu, 1.147, ANIdA 2.42 amhANaM 2.12 2.189 *uMdura (uMdura) 1.80 dohA chaMda kA bheda aha (atha) 1.22, 1.57 (anekazaH) isake | *AbharaNa 1.21, prathama dvikala gaNa (5) uaAra 2.149 upakAra kA nAma ua (ut + gam) uganA, uai 2.37 ahaNNisaM (ahanizaM) 2.120 rAta dina |AmUla 2.201 uAsINa (udAsIna) 1.35 *ahi (ahi) 1.15, SaTkala gaNa kA nAma | AlAva (AlApa) 2.165 zabda uAse (udAsa) 1.37 *ahigaNa 1.16, paMcakala gaNa ke eka /Ava AnA *ukkaccha (ukkacchA, utkacchA) 1.88, rasikA bheda kA nAma (5) Ava 2.87, Avei 1.166, Ave chaMda kA dUsarA nAma ahia (ahita) 1.28 Adilaghu paMcakala 2.38, 2.81, Aviha 2.91. u+kaTTa (kaTTha) (ut +VkRS) nikAlanA, (155) Avia 2.163 DAlanA; ukkiTTha 2.19, 2.130, ahivara-luliaM (ahivaralulita) 1.62 | AsA (AzA) savvAsA (sarvAzA) 1.119, 2.188; ukkiTThA 2.150; sA~pa kI lIlA yA gati | 2.205, dizA, saba dizAyeM ukiTThAA 1.144 *ahivaru (ahivaraH) 1.80 dohA chaMda kA | AsAvari 1.128 deza kA nAma ukki (ukti) 2.211 vacana ukkhitta (utkSipta) 1.168 pheMkA huA, ahI (ahiH) 2.102 sA~pa, piMgala kI upAdhi DAlA huA *ahIra (AbhIra) 1.177 AbhIra, chaMda kA *iMda 2.118 iMdravajrA nAmaka chaMda Vuga (ut + gam) uganA, ugge 2.205 *iMdavajjA 2.114 iMdravajrA chaMda ugo 2.55 *aho (ahaH, ahan) 1.114 kAvya chaMda iMda 1.72 indra " uggAha (udgAthA) uggAhau 1.57 uggAho kA bheda (udgAthA) 1.68, mAtrikachanda | "iMdAsaNa (iMdrAsana), 1.16 paMcakala gaNa aho 2.126. AzcaryavyaMjaka avyaya ucca uccA 2.97 uccau 1.174 U~cA, ___kA nAma (155) bar3A ( A) * iMdu 1.93 rolA chaMda kA bheda ucia (ucita) 2.129 yogya VA AnA | iMdu 1.125, 1.153 candramA, SaTkala gaNa ucchala (ut + Vchal) ucchalai 1.193, Ai 1.41, A 2.89, Ava 2.87, kA nAma uchalanA Ave 2.38, 2.81, Au 2.198, |i 2.61 yaha ucchavva (utsava) 1.119 utsava 2.203, Avia 2.91, ia (idaM) 1.20, 1.66, 1.144 yaha ujjara 1.185 ujjvala 2.163 iarA (itarA) 1.83 anya ujjala 1.185 ujjvala AA (AdyA) 1.58 prathama, Adya (strI0) | iAlisa 1.159 ikatAlIsa uTTavaNa 1.116 chaMdoM kI udvarttanI Aatti (Ayati) 1.37 ikali (ekalA) 2.193 akelI | uTTha (ut + VsthA ) uThanA, uTThae 1.160, Ai (Adi) 1.17, 1.88 (Aihi 1.46, iggAraha (ekAdaza) 1.93 uThtau 1.155, uThia 2.213, 1.107, 1.187, 2.35). (Aiga | Vicha (Vicchu) cAhanA ichai 2.193 uTThIA 2.157, uTThIa 2.188, 1.152) Adi iTThadevo (iSTadeva:) 1.34 uTThi 2.161 A+Vvajja (A +VvRj) ikaTThA karanA, iNNi 2.160 yaha | VuDDa uDanA, uDDau (varta0 uttama0 e0) Avajjia 1.128 iNNe 2.28 ye 1.106 uDDAvia (NijaMta rUpa) A+Vacha (A +VRccha) honA, Ache itthi (atra) 1.9, 1.105 yahA~ 1.198 2.144 uNa (punaH) 1.7 tu0 puNa, puNu, puNi (prA0 *ANaMda (AnaMdaH) 1.19 aMtalaghu trikala ima 2.74 yaha, aisA, aise apa0) rAja0 gu0, ma0 paNa kA nAma (51) iha (etat) 1.86 yaha uNo (punaH) 2.55, 1.127 (anekazaH) ANaMda (AnaMda) 2.147 ihadaha (ekAdaza, <* iadaha) 1.86 gyAraha phira ANaMdia (AnaMdita) 2.213 ihikArA (ihikArAH) 1.5 | utta (uktaH) (Vvac-bhUta0 karma0 kRdaMta) Page #363 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 338 prAkRtapaiMgalam kahA gayA, utte 191, uttA 2.150 | eAIsa (ekaviMzati) eAIsehi~ (ka) uttaddha (uttarArdha) 1.52 (ekaviMzatibhiH) karaNa ba0 va0 | kaMkaNa 2.180, 2.200, 2.202, 2.209 uttama 1.159, 2.215 uttama, acchA hi0 ikkIsa rAja0 ikkIsa, akkIsa hAtha kA AbhUSaNa, guru varNa (5) uttaraddha 1.73 uttarArdha eAraha (ekAdaza) 1.78, 1.173 | kaMcaNa (kAMcana) 2.209. suvarNa "utteo (uttejAH) 1.113, kAvya chaMda kA | (anekazaH) gyAraha kaMTha 1.98, 2.123, 2.124, 2.129, bheda eu 2.10 yaha galA udaMDa 1.126 udaMDA (strI0) 2.34 prabala | eUNaviMsA (ekonaviMzat) 2.186 unnIsa | kaMta (kAMta:) 1.6. hi0 rA0 gu0 kaMta, kaMta "uddabho (uddebhaH) 1.114 kAvya chanda kA | ekka (eka) 1.2, 1.8, ekka (kalu) 1.85, (saMdeza0 76). kaMtA 1.98 pati bheda ekku 1.97, ekkau 2.136, ekke *kaMti (kAMti) 1.60 gAthA kA bheda uddAma 2.42 1.91, ekkeNa 1.42 (anekazaH), kaMda 1.98, 2.147, mUla uddidra (uddiSTa) 1.39, 1.41, 1.44, 1.47 eka kaMdu (kaMda chaMda) 2.145 upamA 2.153 eka 2.147 VkaMpa (/kamp) kaMpa 2.159, 2.203, uppara (upari) 1.106 Upara ekavIsaMtI 1.187 ikkIsa kaMpai 1.147, kaMpae 2.59, kaMpA uppari 1.42 Upara egAraha 1.208 1.45, kaMpaMta 2.165, kaMpaMtA uppAa (upAya) 2.120 sAdhana aiggArAhA (ekAdaza) 1.91 hi0 gyAraha, 2.89, kaMpio 1.155, kaMpiA upekkha (ut + pra + VIkSa) upekSA karanA, rA0 gyArA, gu0 agyAra 2.111, kaMpale 1.119 uppekkha 2.57 ettha (atra) 2.160, 2.199 etthi 2.144, | * kaMpi (kaMpinI, kaMpI) 1.89 rasikA chaMda umA 2.8 pArvatI yahA~ kA bheda umatta (unmatta) 2.67 masta ema 1.85, 1.105, isa, aisA kaMsa 2.71, 2.147 (anekazaH) rAjA kA uraa 2.190 sA~pa, muni piMgala kI upAdhi | erAvai (airApatiH) 1.28 Adilaghu paMcakala nAma uklas (ut+Vlas) prasanna honA, ulasu (155) kaA (kAyaH) 2.94, 2.134 zarIra (ullasita) 2.213 | erisa (etAdRza) 1.196, erisi 1.94, | kai (kavi:) 1.20 kai (-praro) 1.20, *ullAla 1.105, 1.136 ullAlA chanda erisiaM2.154, erisahI 2.170 (kavivara:) kai (-diTTa) 1.122, *uvajAi 2.118, 2.119 upajAti chaMda kaivara 2.102. kaiaNa 2.153, uvari (upari) 1.87 Upara | evi 1.175 isa taraha kaIsA (kavIza) 2.145 uvarala (upari la, uDha+la) 1.39 Upara | para eso (epaH) 2.84 esA (strI0) 2.96 yaha (anekaza:) ke, udvRtta | eha (etat) 1.19, 1.78 hi0 yaha, apa0 kaitta (kavitta) 1.152, 1.184, 2.32, *uviMdavajjA 1.116 upeMdravajrA chaMda ehu tu0 eha (saMdeza0 91), ehu kavitA, padya (saMdeza0 204) urvidA 2.118 upeMdravajrA chaMda kaI (kati) 1.49 kitanA kitanI ehattari (ekasaptati), 1.117, 1.120, uvvaria (udvRtta) uvvariA 1.14 kae (kRte) parasarga 1.67 liye 1.123, ikahattara (rA0 igattara) u+vvAsa (ud+Vvas+NijaMta) uvvAsai *kaccha (kacchapaH) 1.80 dohA chaMda kA bheda | ehi 1.124 isase 1.144 deza nikAlA denA, udvAsita kajja (kArya) 1.36, 1.37, hi. rA0 kAja | ehu 1.30, 1.41, 1.207 (anekazaH) yaha karanA kajjabaMdha (kArya-baMdha) 1.37 Vulhasa (ut + Vlas) ulhasaMta (varta0 (o) kaTa diMga dukaTa 1.201 dhvanyanukaraNa kartR0 kRdaMta) 1.7 hi0 hulasanA, | o (etat) 1.79 yaha VkaTTa (Vkat) kATanA, kaTTia 1.134 rA0 hulasavo-bo oggara 2.93 eka prakAra kA cAvala VkaTTha (/karSa) kADhanA, nikAlanA, kaTThieu oTTa (oSTha) 2.169 oTha 2.71 kaTThi 1.205 AtthA AtthI 1.145 uTha uThakara | kaTTha (kaSTa) 1.92, 1.145 kaSTa, du:kha e 2.11, 2.65, 2.88 yaha ADDu 1.126, oDDA 1.198, oDDiA kaThiNa (kaThina) 1.79 kaThora eaM 2.66 yaha 2.128, oDra deza kA rAjA kaDakkha (kaTAkSa) 1.4, 2.126 kaTAkSa eadaha (ekAdaza) 1.86 gyAraha AllA 1.147 musalamAna mullA, maulavI, | kaNaa (kanaka) 1.10, 1.72, 1.166, yA musalamAna elacI 2.153 hi0 kanaka, sonA aisA Page #364 -------------------------------------------------------------------------- ________________ abhidhAna (zabdakoSa) daitya bheda kaNaa (kanaka) 1.21. prathama dvikala gaNa ki jjahI 2.58, kijjia | kAara (kAtara) 1.157, dIna 1.193 kAyara (5) kA nAma 1.195, kijjiA 2.162, | kAA 1.181 kaNau (kanaka) 1.133 chappaya chaMda kA kArijjasu 1.40, kia 2.144, | kAi~ (kiMkAni) 1.6, 1.132, kAi~ bheda kiu 1.88, kiau 1.92, karia (saMdeza0 124), rA0 kAi~) gu0 "kaNNa (karNaH) 1.17, dviguru catuSkala 2.192, kari 1.204 kA~-kA~i gaNa kA nAma (55) 2.88 *karahaMca (karahaMca chaMda) 2.62 *kAMtI 1.60 gAthA chaMda kA bheda (anekazaH) "karahI 1.136 raDDA chaMda kA bheda | kANaNa (kAnana) 1.135 vana, upavana kaNNa (karNa) 1.96 rAjA kA nAma *karahu (karabhaH) 1.80 dohA chanda kA bheda | kANA (kANa:) 1.116 kAnA (rA0 kANU) kaNNalA 2.128 karNATa deza ke loga kadaMbaa (kadaMbaka) 1.188 kadaMba ke phUla | kAnha (kRSNa) 1.9, hi0 kAnha, rA0 kAnhU kaNho (kRSNaH) 2.49 kala (saM0 kalA) 1.16 kalaA 2.96 (u0 kaa'| kattha (kutra) 1.4. kahIM-kahA~ mAtrA VkAma (saM0 kAmay) kAmaMtI (varta0 kartR0 katthavi (kutrApi) 1.76 kahIM bhI kalaculi 1.185 kalacuri vaMza kA rAjA kR0 strI0) (kAmayaMtI) 1.3 Vkappa (Vkalpa) kalpita karanA, kATanA | kalatta (kalatra) 2.117 patnI *kAma 2.3 chanda kA nAma kappe 2.207, kappe 2.207, kalaruddANI (kAlarudrANI) 1.89 rasikA | kAma (kAma:) 1.67, 2.122 kAmadeva kappiA 2.161, kappi 1.71 | chaMda kA bheda kAmarAa (kAmarAja) 2.126 kabaMdha 2.183, 2.211 dhar3a, kabaMdha nAmaka | *kalasa (kalaza) 1.75 skaMdhaka chaMda kA | kAmarUa (kAmarUpa) 2.111 kAmAvaAra kAmAvatAra nAmaka chanda 2.50 kamaTha 1.92 kachuA kalahAriNi (kalahakAriNI) 1.169 VkAma (VkAm) icchA karanA, kAmaMta 1.3 kamaNa 2.26, 2.167 kauna kalA 1.12 mAtrA kAmiNI (kAminI) 2.158 strI kamala 1.82 kamala kalAbharaNa 2.155 candramA kAlaMjara 1.128 kAliMjara, deza kA nAma "kamala 1.15 SaTkala gaNa kA nAma kaliMgA 1.145 kaliMga deza kAlapurI 2.103 kamalAaru 1.123 chappaya chaMda kA bheda *kali 1.15 SaTkala gaNa kA nAma (551) kAlA 2.27 kalA, mAtrA *kamalu (kamala) 1.93 rolA chaMda kA bheda | kalevara 1.106 zarIra kAlia 1.207 kAliya nAga kamma (karma) 2.169 kAma kavahu 1.202 kaba kAlikA 2.42 kAlikA "karaala (karatala) 1.17 aMtaguru catuSkala kavva (kAvya) 1.11, 1.108, (anekazaH), *kAlI 1.19 rasikA chaMda kA bheda (115) kavitA kAlo (kAlaH) 1.34 kara 1.74 2.55, 2.95 hAtha, kiraNa kavvavara (kAvyavara) 2.160 zreSTha kAvya kAsa (kAzaH) 1.77, 2.64, 2.204, karaala (karatala) 2.152 kavitta (kavitva) 2.32 kavitA, padya kAzapuSpa *karaala 1.93 'rolA chaMda kA bheda' kavila (kapila) 2.97 bhUrA kAsIsa (kAzIza) 1.77, 2.131 karaala 1.144 gurvata catuSkala, sagaNa | kahaM (kathaM) avyaya 1.69 kaise kAsIsara (kAzIzvara) 1.145 (515) Vkaha(Vka)hi0 kahanA, rA0 kahabo-vo; kAhala 1.31, 1.32, 2.92, 2.206 *karaalu 1.123 chappaya chaMda kA bheda gu0 kahernu; kaha 1.159, 2.166 | laghu (1) karatAla (karatAla:) 1.19 aMtalaghu trikala kahai (varta0 pra0 e0) 1.20, | kAhe 2.142 kyoM, kisa liye kA nAma (5) 1.41, kahehi 1.173, kahA ki (kiM) 1.6 kI, 2.132, ke 2.117, karavAla 1.106, 1.182 talavAra (AjJA) 1.131, kahu 2.137, keNa 2.101, kassa 2.107 Vkara (kR) hi0 karanA, rA0 karakho-bo, kahU 2.94, kahehu 1.197, kahIje | kiMpi (kimapi) 1.105, 2.115 kucha bhI gu0 karavU karahi 1.205, karu 2.91, kahijjai 1.146, kahia | kichu (kazcit) 1.38 hi0 kucha 1.43, kare 1.207, karijjasu 2.81, kahio (bhUta0 karma0 | VkiNIsa tIkSNa karanA, kiNIsai 1.188. 1.43, kariha 1.125, karahu kRdaMta) 1.16, 2.17, kahiau | kitti (kIrti) 1.201, 1.207, 2.119, 1.134, karehu 1.206, karie 1.116, kahiA 2.81, kahI 2.135, 2.173 (anekazaH) yaza (kriyate) 1.6, kariai 2.203, 2.7, 2.42, 2.129 kima 1.135 kaise kijje 2.28, karIja 1.177, | kahu~ 1.189 kahA~ kira (kila) 1.67 nizcayArthaka avyaya karIje 2.202, kijjaDa 1.37, kA 2.120 saMbaMdhabodhaka parasarga kiraNa 1.36 Page #365 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nAma 340 prAkRtapaiMgalam kila 2.120 nizcayArthaka avyaya | kulasAru (kulasAra:) 1.101 zreSTha | khatti (kSatriya) 1.117, 2.71 kSatriya kivANa (kRpANa) 2.169 khaDga | *kusumo (kusuma) 1.16 paMcakala gaNa ke | khattIa 2.207 khattiu 1.205 kSatriya *kisaNu 1.123 chappaya chaMda kA bheda bheda kA nAma (151) khatti (kSatriyA) 2.66 kittI (kItiH) 1.53, 1.77, 2.67, | kusuma 1.67 (anekazaH), phUla khattiNI (kSatriyA) 1.64, 1.83 2.142 (anekazaH) kIti, yaza | *kusumAaru (kusumAkaraH) 1.123 chappaya |*khamA (kSamA) 1.60 gAthA kA bheda *kilAcakka (krIDAcakra) 2.182 chaMda kA | chaMda kA bheda khara 1.36, 1.67, 2.193 kaThora, tIkSNa kuhara 1.935 guphA khara 1.122 chappaya chaMda kA bheda VkIla (/krID) khelanA kIlasi (varta0 kuhU (-rava) 2.134 koyala kI AvAja Vkhala ( skhala) khisakanA, skhalita honA; ma0 e0) 1.7, kIlau 2.136, keai (ketakI) 2.97, 2.197, 2.203 khalai 1.160. khalia 2.83, kIlaMtA 2.181 puSpavizeSa khaliA 2.187 kuMjara 1.151, 2.59, 2.128, 2.130, | keura (keyUra) 1.31 dIrgha akSara (5) khala 1.169 duSTa hAthI kelAsa (kailAza:) 1.73 Vkhasa khisakanA, giranA, khasa 1.38,khasai * kuMjarU 1.122 chappaya chaMda kA bheda kesara 2.163 parAga 1.160 *kuMDala 1.21 prathama dvikala gaNa (5) kA | | kesi 2.71 kezI nAmaka daitya VkhA (VkhAd) khAnA, khA 2.93, khAe nAma kesu (kiMzuka) 1.135, 2.144, 2.197, 2.183, khAhi 2.120, khajjae kuMDaliA 1.146 chanda kA nAma 2.203 TesU ke phUla 2.107 kuMta 2.171 bhAlA kese 1.97 kriyAvizeSaNa, kaise *khIra (kSIra) 1.75 skaMdhaka chaMda kA bheda *kuMtaaru 1.179 catuSkala gaNa kA nAma VkhuDa (saM0 VkSuT) khaNDita honA, coTa *kuMtIputta 2.80, 2.112, 2.180 dviguru | koyala pahu~canA, khuDia (bhUta0 karma0 catuSkala gaNa, karNa *koila (kokila) 1.93 rolA chaMda kA kR0) 1.11 kuMda (kuMdaH) 1.77, 2.65 kuMda puSpa bheda | Vkhuda khaMdanA, khuMdi 2.111 "kuMda 1.92 rolA chaMda kA bheda, 1.122 / | koTTha (koSTha) 1.44, 1.45, 1.46, hi0 VkhuMda (khud) khodanA, khudi 1.204 chappaya chaMda kA bheda koThA, rA0 koTho **kuMbha 1.75 skaMdhaka kA bheda koDI (koTi-kA) 1.50 (karoDa) | khura 1.204 ghor3e ke khura kugati 1.9 burI cAla komala 2.140 khurasANa 1.151, deza kA nAma kuTumbiNi (kuTumbinI) 2.95 patnI kola (kaula) 2.107 varAhAvatAra, sUara khurAsANa 1.151 khurAsAna, deza kA nAma VkuNa (saM0/kR-paMcama gaNa) karanA, kuNai | koha (krodha) 1.92, 1.106 gussA | khulaNA (dezI, kSudraH) 1.7 rA0 khoLLo ; (varta0 pra0 e0) (kRNoti) 1.3, 1.134, kuNaMti 2.117, kuNehi (kha) Vkhuha (VkSubh) kSubdha honA, khuhia 1.151 (AjJA ma0 e0) (kaNa, *kuNahi), | khajaNa (khajana) 1.132, 2.153 pakSI- Vkhela khelanAH khelaMta 1.157 1.93, kuNaha (AjJA ma0 ba0) vizeSa kheha 2.111 dhUla (kRNuta) 1.20, 1.59, kuNahu | "khajA 1.158, 1.159 chanda kA nAma khoDau (dezI) 1.116 la~gaDA rA0 khoDyo (AjJA ma0 ba0) 1.94, kuNehu | khaMDa 1.108, 2.107 Tukar3A 1.148 VkhaMDa TukaDe karanA, khaMDiA 2.79 (ga) Vkuppa (kupa) nArAja honA, kuppia 2.130 khaMDI (khaMDinI) 2.34 khaMDana karanevAlI gaMgA 1.82 gaMgA nadI kumAra 2.110 svAmikArtikeya khaMDinI (khaMDinI) 2.69 khaMDana karane vAlA gaMja harA denA, gaMjia 1.126, gaMjiA kumua (kumuda) 2.205 kumudinI *khaMdha (skaMdhaka) 1.51, khaMdhaA (strIliMga) 2.128 kumma (kUrma) 2.59 kacchapa 1.73, khaMdhANa 1.75, chanda kA gaMDa 1.27 Adi guru catuSkala (51) "kurarI 1.61 gAthA kA bheda nAma *gaMDaA (gaMDakA) 2.198 chaMda kA nAma kula 1.182, 1.207 vaMza khagga (khaDga) 1.11, 1.71, 1.106, / *gaMDo (gaNDa:) 1.113 kAvya chaMda kA bheda kula (kaula) 2.115 1.188, 2.161 khA~DA, khaDga 2.151 khADA, khA gaMdha 1.32, 2.141, 2.200 (anekazaH), , kulamaMtI (kulavaMtI) 1.63 tu0 rAja0 | khaDA (SaT) 2.51 chaha laghuvarNa (1) kalavaMtI: kalIna. pativratA rAkhaNA (kSaNa) 1.204, 2.144, 2.159 |gaMdha (gaMdha) 1101 daitya kA nAma Page #366 -------------------------------------------------------------------------- ________________ abhidhAna (zabdakoSa) 341 "gaMdhANA (gaMdhANA) 1.94, 1.95 mAtrika | gAa (gAta) 2.89 zarIra | goDa 2.132 gauDa deza kA rAjA chaMda kA nAma gAi (gauH) 2.93 gAya goDarAa (gauDarAja) 2.111 gauDa deza kA gaMThiA (granthika) 2.77 gA~Tha gAcha 2.144 per3a rAjA gaMthi (graMthi) 1.107 gA~Tha, grantha (pustaka) | gAraha (ekAdaza) 1.177, 2.110, 2.220, | goDAhivai 1.126 gauDAdhipati *gaMbhIrA 1.89 rasikA chaMda kA bheda gyAraha | go (gaH) 2.1 guru varNa (5) gaa (gaja) 1.132, 1.193, 2.214 | VgA gAnA, gAva (varta0 pra0 e0) 1.48, | gotta (gotra) 1.37 gotta-baMdhava (gotra-bAMdhava) (anekazaH), hAthI | 2.87, gAu 2.198, gAi 2.162 1.37 gaajUha (gajayUtha) 1.92 gAhA (gAthA) 1.57, 1.58, 1.65, gori (gaurI) 2.215 pArvatI gaaNa (gagana) 1.34, 1.28 AkAza, | 1.164 (anekazaH), chaMda kA nAma | gorI (gaurI) 1.3. hi0 rA0 gu0 gorI ____ Adilaghu paMcakala (155) *gAhiNI (gAhinI) 1.51, 1.61, 1.70, (pArvatI) *gaaNu (gagana) 1.75 skandhaka kA bheda | gAthA kA bheda |gorI (gaurI) 1.60 gAthA kA bheda *gaaNaMga (gaganAMga) 1.150 eka mAtrika *gAhU 1.51, 1.52 mAtrika chaMda kA nAma chaMda kA nAma giMdU 1.157 geMda gauria (gaurI) 2.48 pArvatI giri 1.74, 1.155, 1.193, 2.201, | ghadhara 1.204 zabdAnukRti, gharghara gaccha 2.93 per3a 2.214 pahAr3a VghaTa ghaTanA, kama honA, ghaTai (varta0 pra0 e0) gaI (gati) 2.120 dazA, gati girIsa (girIza) 1.209, 2.69 himAlaya, 1.88, 1.121 Vgajja (/gaja-) garjana karanA, gajja, gajje ziva ghaNa (ghana) 1.166 bAdala 2.181, gajjau 2.106 giva (grIvA) 1.98 galA ghaNAghaNa (ghanAghanaH) 1.188 bAdala gaNa 1.12, 1.36 (anekazaH), varNika yA | *gIau (gItA) 2.196 chaMda kA nAma *ghatta (ghattA) 1.91 ghattaha (ghattAyAH), saMbaMdha mAtrika gaNa gujjara (gurjara) 1.151 gurjara deza kA rAjA, e0 1.102, ghattA nAmaka mAtrika VgaNa (gaNa) ginanA 2.198, gaNijjai / gujarAta ke nivAsI, gurjara jAti 1.107, gaNijje 2.106 guDiA (guTikA) 1.67, golI, gulela | *ghattA 1.100 chaMdanAma gaNesaru (gaNezvara) 1.93 rolA chaMda kA | guNa 1.65 (anekazaH), guNa, acchAI *ghattANaMda 1.103 chaMda kA nAma bheda guNamaMta 2.149 (anekazaH), guNavAn ghara (gRha) 1.84, 1.190, 2.193, gharA gatta (gAtra) 2.123 zarIra guNavaMta 2.44, guNavAn 1.174, 2.44 gharu 2.142, ghare guNavaMti 1.171, guNavatI VgaDha (VghaT) gar3hanA, banAnA, gaDha 2.167, | 2.53, ghara, makAna ' |VguNa (VgaNa) ginanA, guNaha (gaNayata) | gharaNi (gRhiNI) 1.38, 1.171 gharaNI gaDhu 2.153 (AjJA ma0 pu0 ba0 va0) 1.107, Vgama ( gam-) jAnA, gamia 2.191 1.174 patnI 2.84 guNi (pUrva kri0) 2.214 | Vghalla' ghallasi (varta0 ma0 e0) 1.7 rAja0 gamaNa (gamana) 2.26, 2.103, 2.215 garu (guruH) 1.2, 1.14, 1.76, 1.80, ghAlavo-bo gu0 ghAlavU tu0 ghalliya gamaNi 1.86, 2.214 1.81, 1.91, 2.215, tathA (saMdeza0 92), ghAli (uktivyakti 'gAmiNi 1.132, gati, cAla anekazaH guru (5) 50, 20) garala 2.138 viSa, jahara gurujuala (guruyugala) dviguru catuSkala ghAa (ghAta) 1.155, ghAu 2.173, coTa, garAsa 2.134 nivAlA, kaura (55) kA nAma ghAva, AghAta garuDa 2.75 viSNu kA vAhana, garuDa pakSI | gurua (guruka) 1.21 *ghArI 2.29 chaMdanAma *garuDa 1.123, chappaya chaMda kA bheda | gurutA 1.41 | ghittA (ghRta) 1.130, 2.93 ghRta gala 1.111, 2.77, 2.138, galA guvviNi (gurviNI) 1.65 garbhavatI strI Vghuma ghUmanA, ghumai 1.160 gavva (garva) 2.199, gavvIA (garvitA:) | geNha (Vgraha ) geNhai (gRhNAti) (varta0 pra0 | ghulaki 1.204 hAthI ke calane kA zabda 2.157 darpa, ghamaMDa e0) 1.67 geNhu (bhUta0 karma0 VghoNa (VghUrNa) 2.189 cakkara denA gahilattaNaM (grahilatvaM=*grahilatva) 1.3 / kR0) 2.147 tu0 gahilliya (saMdezarAsaka 196) | geha 2.69 ghara rAja0 gailI (u0 ga'lI), gu0 ghelI, | goAla (gopAla) 1.25 madhyaguru catuSkala | caMcala 1.7, 1.132, 1.188 pAgalapana, vyartha haTha (15) *caMcalA 2.172 varNika chaMda kA nAma Page #367 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 342 prAkRtapaiMgalam caMDa 2.165 krUra svabhAva kA |camara (cAmara) 2.139, 2.164, 2.178 | ciTTha (VtiSTha) ThaharanA, ciTThanti 2.151 caMDAla (cAMDAla) 1.74, 1.143, 2.165 cava~ra, guru akSara (5) citta (citta) 1.47, 1.207 hi0 citta, caMDA 2.107 krodhI strI, mAnavatI camala (cAmara) 1.204 cavara rA0 cita-cata, gu0 citta (saMdeza caMDiA (caMDikA) 2.69, 2.77 pArvatI camma (carma) 2.107, 2.123 camar3A 185) caMDeso (caMDIza:) 2.12 mahAdeva caraNa 1.2, 1.6, 1.17, 1.95, 1.134, cittaharo (cittahara:) 1.94 citta ko harane caMDesaravara (caMDezvaravara) 1.53, 1.108 1.164, (anekazaH) paira, chanda kA vAlA caMDezvara, nAma caraNa, Adiguru catuSkala, bhagaNa cira 1.18 Adilaghu trikala gaNa kA nAma caMda (caMdraH) 1.53, 1.77, 1.176, 2.56, (SI) (15) 2.205 (anekazaH) candramA caritta (caritra) 1.144 svabhAva caMdramA (caMdramas) 1.34 Vcala (Vcal) calanA, cala 2.83, calai | *cirAlaa (cirAlaya) 1.18 Adi laghu trikala gaNa kA nAma (15) caMdaNa (caMdana) 1.53 2.86, 2.193, calaMti 2.171, *caMdaNa 1.122 chappaya chaMda kA bheda / calau 1.106, calaMta 2.171, ciNha (cihna) 1.18 Adilaghu trikala gaNa caMdamuhi (caMdramukhI) 1.132, 2.160 calaMtaA 2.59, calaMte 1.96, kA nAma (15) *caMdamala (candramAlA) 2.190 varNika chaMda | calAu 2.171, calAvai 1.38, cINa (cIna) 1.198 deza nAma kA nAma calAve 2.38, cali 2.87, "cuamAlA (cUtamAla) 1.18 Adi laghu *caMdo (caMda:) 1.15 SaTkala gaNa kA nAma calia 1.147, caliA 2.204, trikala kA nAma (15) caMpaa (campaka) 2.163 puSpavizeSa cala 2.202 cuNNA (cUrNA) 1.60 gAthA kA bheda caMpAraNa (campAraNya) 1.145 deza calU 2.171, cale 1.145, 1.204 "culiAlA 1.167 mAtrika chanda kA nAma cau (catuH) 1.12, 1.20 cAra tu0 hi0 |cAu (cApa) 2.161 dhanuSa cUa (cUta) 2.144, 2.202 Ama kA per3a rA0 cau (-bIsa), cau (-mAsA) | *cAo (cApaH) 1.16 paMcakala gaNa kA caubIsa (caturviMzati) 1.91 / / ceivai 1.69 cedipati nAma (15) cauaNNa (catuHpaMcAzat) 1.57 caupana, | cANUra 1.307 daitya kA nAma ceu (cetas) 1.7, 2.38 citta tu0 rA0 cauvana *cAmara 1.21 prathama dvikala gaNa (5) kA ceto cauAlaha (catuzcatvAriMzat) 1.146 | nAma co (catur) 2.145 cAra cauAlIsa, cavAlIsa cAri (catura) 1.47, 1.107, 1.108ka, coAlIsa (catuzcatvAriMzat) 2.186 cauklu 1.208 catuSkala gaNa 1.125, 1.191, (anekazaH) cAra cavAlIsa caucchaMda 2.124 cAridahA 1.31 caudaha codaha (caturdaza) 2.102 codaha cauttha (caturtha) 1.137 cauthA cArima 1.133 cauthA colavai (colapati) 1.151 cautho (caturthaH) 2.96 hi0 cauthA rA0 cauthA |cArI (catvAri) 2.27, 2.52, 2.66, 2.88 | cobiha (caturviMzati) 2.210 cauvIsa caupaiyA 1.97 caupaiyA, mAtrika chaMda (anekazaH) cakkhu (cakSuS) 2.151 A~kha cAru 2.153, 2.168 sundara (cha) *caubola 1.131 caubolA chaMda *cAruseNi 1.136, raDDA chanda kA bheda | chaMda (saM0 chaMdas) 1.10, 1.97, 1.105, caU (catura) 2.158 cAra cAva (cApa) 2.169 dhanuSa (anekazaH) cakamaka 1.204 camaka, cAkacakya | cAlisa (catvAriMzat) 2.214 cAlIsa "chaMda (chaMdas) 1.19 aMtalaghu trikala kA cakka (cakra) 1.96, 2.172 pahiyA cAlIsa (catvAriMzat) 1.110, 1.205 nAma (51), tathA chanda, chando 1.91 *cakkapaa (cakrapada) 2.152 vaNika chanda cAlIsa chaMdaa 2.135 chaMda kA nAma VcAha hi0 cAhanA, sa0 cAhabo-vo tu0 cha (SaT) hi0 chaha, rA0 gu0 cha, cha (-mattANaM) cakkalu 1.85, 1.150 catuSkala gaNa cAha (ukti0 12-26) cAhahi 1.15 cakkavai (cakrapati) 1.25, 1.96 cakravartI (AjJA0 ma0 e0) 1.9, cAhasi chaa 2.43, 2.45 chaha rAjA, madhyaguru catuSkala jagaNa (151) 1.169, cAhae 1.186 chailla (dezI zabda) 1.105 chailA, rasika *cakkI (cakrI) 161 gAthA chanda kA bheda cAhaNA 2.75 icchA karane vAlA chau (SaT) 1.76 chaha *caccarI (carcarI) 2.184 carcarI varNika |VciMta (ciMt) ciMtA karanA, socanA, cintia chakkalu 185 SaTkala gaNa chanda nAma 1.207 | chakkA (paTa) 2.47, 2.96 chaha Page #368 -------------------------------------------------------------------------- ________________ abhidhAna (zabdakoSa) 343 chagaNa 1.15, 1.161 SaTkala gaNa jaa (jaya) 1.37 jahI 2.129 jahA~ chaTTha (SaSTha) 1.56 chaThA, chaThavA~ chaTThama 1.52 //jaa (saM0 Vji), jItanA, jaya honA, | VjA (VyA) jAnA chaNNAveA (SaNNavati) 2.122 chAnaveM | jaai (jayati) 1.1, 2.49, jAe 2.175, jAhi 2.91, jAihi chatta (chatra) 1.182 2.75 2.144, jAta 1.132, jaMtA *chappaa (chappaya) 1.125 chaMda nAma jai (yadi) 1.6, 1.7, 1.37, jo 2.67, jAiu 1.193 chappaNa (SaTpaMcAzat) 2.133 chappana jakkhaNa 1.190 jisa kSaNa VjA paidA honA chabbIsa (SaTviMzati) 1.50, 1.81 chabbIsa *jagaNa 1.36 (anekazaH) madhyaguru varNika | jAA (jAtA) bhRta0 karma0 kRdaMta 1.62 chamuMDadhArI (SaNmuNDadhArI) 2.120 svAmI gaNa (15) huI, paidA huI kArtikeya Vjagga (jAga) jaganA, jaggaMtI varta0 kRdaMta0 jAA (jAyA) 2.121 upajAti chaMda kA chaha (SaT) 1.118 chaha (rA0 cha) 1.72, jaggA 2.53, jaggi 1.205 chala 2.207 kapaTa jajjalla 1.106, 1.147 hammIra ke mantrI jAA (jAyA) 1.119, 2.28 patnI chala chalanA, chali 2.215 kA nAma VjANa (VjJA) hi0 jAnanA rA0 jANavochAaNa (chAdana) 1.174 chAjana jaTAvali 2.105 bo, gu0 jANavU "chAA (chAyA) 1.160 gAthA kA bheda jaDDA (jADyaM) 2.195 jAr3A jANai 1.97, jANei (varta0 pra0 chANavai (SaNNavati) 1.117 chAnaveM, | jaNa (jana) 1.47, 1.94 rA0 jaNU hi0 e0) 1.11, jaNai 1.199, rA0 chanamaiM jane (sadA bahu0 va0) 1.75, 2.70, jANehI 2.64, chAra (kSAra) 1.195 bhasma |/jaNa (Vjan) janma lenA, jaNIyo 2.15, jANehi 1.146, jANahu (AjJA ma0 chAla 2.77 chAla, carma jaNi 2.80 ba0) 1.39, jANehu (AjJA ma0 Vchijja (kSIyate) chIjanA, chijjai 1.37 jaNaNi (jananI) 2.149 mA~ va0) 1.8, 1.18, jANIe 2.11, chea (cheka) 1.116 vidagdha, rasika jaNadaNA (janArdana) 2.75 viSNu jANie 2.131, jANi 1.149, VchoDa 'chor3anA' chaDDae 2.173, choDo | jaNama janma lenA, jaNamau 2.149 jANI 2.28, jANivvau 1.49, 2.157, choDiA 2.211 jata (yAvat) 1.41 jitanA jANia 2.134, jANIA choDi (kSudrA) 1.9 hi0 rA0 'choTI' jatte 1.124 jitane 2.156, jANiahu 1.49 jattha (yatra) 1.41, 1.142, 2.124 jahA~ | jAva (yAvat) 2.199 jitanA, jaba *jamaa (yamaka nAmaka chaMda) 2.39 , jia (jIva) 2.61 "jaMgama 1.122, chappaya chanda kA bheda jamaa (yamaka) 1.94, 1.95, yamaka, tuka | VjiNa (Vji-) jItanA jaMgha (jaMghA) 1.26 jA~gha jamakka (yamaka) 1.127 yamaka, tuka jiNai 1.157, jiNia 1.126, jiMpa (*jalpa) bolanA jamala (yamala) 1.180 do jiNNiA 2.128, jiNNIA jaMpai (vartamAna0 pra0 e0) 1.43, | jamalajjuNa (yamalArjuna) 1.207 arjuna ke 2.65, jiNNu 1.198, 2.71 jaMpe 2.180, jaMpa 2.168, jaMpIe | do per3a, nalakUbara jiNNi 2.111 2.88, japaMta 1.179, jaMpaMtA | jamma (janma) 2.101 jiNi 1.207 jisane 2.156, jaMpia 1.66, jaMpijja | Vjala (/jvala) jalanA, jalai 1.190, | jiNNo (jIrNa:) 1.3 tu0 jiNNa 2.145 jaMpu 1.199 jalau 1.106, jalaMta 2.177 (saMdezarAsaka 165), junna (vahI ja (yat) jo 1.1, 1.9, 1.11, je 1.126, | jala 1.34, 2.81 214) rA0 jUnU~, gu0 jUnU~ jaM 1.74, 1.120, 1.74, jeNa jalahara (jaladhara) 1.188 bAdala jima (yathA) 1.86 jaise 1.55, jassa 2.53, jasu (yasya) *jalaharaNa 1.202 mAtrika chaMda kA nAma jimi 1.207 jaise 1.87, jassA (yasyAH ) 1.84, java 1.204 javau 2.137 jaba | Vjiva jInA, jivau 2.62, jivia jassammi (yasyAM, yasmin) 1.58, jasa (yazas) 1.87, 1.209 kIrti 1.160, jiviA 2.97. jivi jesaM 2.151, jasuM 2.151, jahi~ jahaNa (jaghana) 1.190 nitamba kA agalA 1.160, jivijjai 1.55 1.76, jahi 2.23, jahI 2.7, bhAga jIa (jIva) 2.136, 2.195 jehA 1.129, jettA 1.77 |jaha (yathA) jaha (saMkhaM) 1.34 jIva 1.145 jakkha (yakSa) 1.29 madhyalaghu paMcakala gaNa, jahA (yathA) 1.4, 1.108, 2.147 jaise | jIvaNa 1.169, 2.130 ragaNa (SIS) jahicchaM (yathecchaM) avyayIbhAva samAsa 1.69 | jIhA (jihvA) 1.8 hi0 jIha, jIbha Page #369 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 344 prAkRtapaiMgalam ju (yataH) 1.158 nizcayArthaka avyaya, jo | jhalavajjia 1.116 jhal pratyAhAra rahita | DAhararajjA 1.128 DAhararAjya jua (yuga) 1.17, 2.5 do IVjhalla jar3a denA, jhAlanA, jhallau (varta0] DAkiNi (DAkinI) 1.209 DAyana jua (yuta) 1.2, 1.94, 2.79 yukta uttama0 e0) 1.106 VDAra DAlanA, girAnA, DArau 1.106 juai (yuvatI) 2.177 jhANa (dhyAna) 3.115 DiMba 2.73 samUha, golA juajaNa (yuva-jana) 2.79, 2.213 javAna | *jhulaNA 1.156 jhUlanA, chaMda kA nAma DiMbhaa 2.46 lar3akA loga VDula (dolAya-) hilanA. Dullai 2.193 juala (yugala) 1.39, 1.52, 2.96 (Ta) (anekazaH) do, jor3A Derau (dezI) 1.116 TeDhI A~kha kA (rAja0 TaMku (TaMka) 1.130 heryo) Vjujja (yuj) yukta honA, jujjai (yujyate) | TagaNa 1.13 SaTkala gaNa varta0 pra0 e0 1.91 TaTaTagidi 1.204 zabdAnukRti (Dha) jujjha (yuddha) 1.37, 1.126, 2.7 Tapu 1.204 ghor3e kI TApa DhagaNa 1.13 trikalagaNa Vjujjha (Vyudh) lar3anA Tappu 2.111 ghor3e kI TApa Dhilli (dillI) 1.147 nagara kA nAma jujhaMtu 2.132, jujhaMtA 2.175 | Tarapara tar3akanA, phaTanA, Taraparia (bhUta, karma0 | jujjhaMtI 2.42, jujjhiA 1.193 | kRdaMta) 1.92 | VDhukka milanA, pila par3anA, DhukaMtA 1.67, juttau (yukta) 1.169 | VTuTTa (VtruTa) TUTanA, TuTTai (truTati) varta. pra. dukkaMtau 1.155, Dhukku 2.173, julia (VjuDa-) 1.135 juDa gaye, yukta e. 1.76, 1.80, 1.81, 1.91, Dhukkia 1.193 ho gaye TuTTa 2.183 | DhollA 1.147 Dhola, damAmA juvvaNa (yauvana) 1.132 (Tha) (Na) juhiTThira (yudhiSThira) 2.101 ThagaNa 1.13 paJcakala gaNa jUha (yUtha) 2.113, 2.132 jhuNDa ThAu 1.208 sthAna NaM Na Nu 1.209 zabdAnukRti je (yadi) 1.6 agara hi0 jo, rA0 jyo| ThA~i (sthAna) 1.133 ThAva~ meM *NaMdau (naMda) 1.75 skaMdhaka kA bheda jema (yathA) 1.10, tu0 jima (saMdeza061), ThAma (sthAna) 1.191, 2.113 2.208 jagaha *NaMdA (naMdA) 1.136 raDDA chaMda kA bheda jema (saMdeza0 223) braja, ava0 | ThANa (sthAna) 1.65, 1.144, 2.164 / Na (na) hi0 rA0 'na' 1.9, 1.10, 1.97 jimi, gu0 jema anekazaH VThella ThelanA, Thelli (pUrvakAlika rUpa) joI (yogI) 1.104, 2.181 Naa (nava) 2.144 nayA 1.106 jogga (yogya) 2.151 NaaNa (nayana) 1.69, 1.98 (anekaza:) ThAisa (aSTAviMzat) 1.191 aTThAIsa joNhA (jotsnA) 2.201 cA~danI __ *NaaNi 1.158 A~kha VThA (/sthA-) ThaharanA jovvaNa (yauvana) 2.103 Naara (nagara) 1.55 VThAva (/sthApay-) ThaharAnA joha (yodha) 2.159, 2.169, 2.171 *Naaru (nagara) 1.75 skaMdhaka kA bheda Thavai 2.191, Thave 2.139, ThavehuNagaNa (nagaNa) 1.35 sarvalaghu vaNika yoddhA 2.21, Thae 2.124, Thau 2.47, (III) johala 1.159, 2.110 (anekazaH) ragaNa Thavia 2.154, ThAvia 2.105, gaNiA (nagANikA) 2.31 chaMda kA (55) Thavi 1.85, 1.125, 1.134, joha (yodha) 2.45, 2.157, 2.175 nAma ThAvi 1.192 Thai 2.143, Thaivi | VNacca (nRtya) Nacca (nRtyati) varta. pra. 2.190. Thia 1.108, 1.170, e. 1.119, Nacai 1.166, Naccai ThiA 2.58, 2.170, Thavahu jhaMkAra 2.165 zabda 1.188, Nacce 2.81, 2.89, 1.333, ThavIje 2.92, Thavijjasu jhaMjhaNakka jhaNajhaNa zabda karanA, jhaMjhaNakkai NaccaMta 2.182, NaccaMtI 2.42, 1.117, 2.135, ThAvahu 2.210 2.185 NacaMtA 1.119 VjhaMpa DhaMkanA, jhA~pa denA Na? (naSTa) 1.40, 1.43 (Da) jhaMpai 1.147, jhaMpae 2.59, jhaMjhapaMtA NaNagidi 1.204 zabdAnukRti 2.195, jhaMpio 1.155, jhaMpiA | DaMbara 1.107, 1.188 ADaMbara, samUha Nadi (nadI) 1.9 2.111, jhaMpA 1.145 DagaNa 1.13 catuSkala gaNa VNama (saM. nim) hi0 namanA, navanA, rA0 jhatti (jhaTiti) 2.111, 2.169 jhaTapaTa | Dagamaga 1.9 dhvanyanukaraNAtmaka kriyAvizeSaNa namvo-navavo, namabo-nambo, Namai Page #370 -------------------------------------------------------------------------- ________________ abhidhAna (zabdakoSa) ( varta. pra. e.) (namati) 1.6. Namaha / Niakula (nijakula) 1. 207 "Niapi (nijapriya) 1.196 1.22 dvilaghudvikala (II) kA nAma Niama (niyama) 1.129 Niala (nikaTa) 1.163, 2.97 samIpa Ni + Vkkama (nis + kam) NikkaMtA 2.67 nikAlanA NiccA (nitya) 1.35 NittA (nitya) 1.130 + fr+V/daMsa (ni dRz) dikhAnA, NidaMseI 1.53 ai (nirdaya) 2.134 *Niddha (snigdha) 1.75 skaMdhaka kA bheda Netta (netra) 2.97 2205 A~kha NiSkaMda (niSpanna) 1.136 poha (na+iTa) 156 yahA~ nahIM NibaMdha (nibandha) nibaddha (bhUta poha (sneha) 2.117 prema karmavAcya kR0 1.107, 2.164 (bA~dhanA) (niti) 1.105 NibbhaMti (nirbhrAta) 1.85, 2.67 NibbhaA (nirbhaya) 1.37, 2.46 Nimma (niyama) 1.189 Nimmala (nirmala) 2.158 niraMtara (niraMtara) 1.189 ziruna (nirukta) 1.97 1.146 Nilaa (nilaya) 1. 196 ghara Ni basa (ni/vasa) rahanA, Nivasar3a 1. 111 Nivasida 2.189 Nivai (nRpati) 1.87 malaaNivai (malayanRpatiH ) + Ni+vaDa (ni+pat) giranA, nivaDiA Naravai ( narapati) 1.87, 2202 jagaNa (15), rAjA pAra (nara) 1.196 manuSya *NarAa (nArAca) 2.68 varNika chaMda kA nAma *rAu (nArAca) 2.168 varNika chaMda kA nAma aNa (nArAyaNa) 1. 207 viSNu riMda 1.134, 2.74 rAjA * Naru (nara) 1.75 skaMdhaka kA bheda * ru 1.123 chappaya chaMda kA bheda nareMda (narendra) 1.25, 2.27, madhya guru 2.130, 2.162, 2.196. cala, catuSkala, jagaNa (anekaza:) (ISI), rAjA * pAlo ( nalaH) 1.74 skaMdhaka kA bheda Nava (nava) 1. 135 nayA, navIna *NavaraMga 1.123 chappaya chaMda kA bheda VNas- ( nazyate) 1.37, 2.85 NAsaMtA (NijaMta) 1. 119 naSTa honA Aha (nabhas ) 1.106 1.1901.147 'AkAza' hi (nahi) 1.37 'nahIM' NA (na) 2.89 nahIM NAa (nAga) 1.91 (anekazaH) NAo 1.1 NAA 1.119 NAu 1.208, NAarAa 1.93, 1.102, gAesA 2.112, piMgala kI upAdhi NAakka-(nAyaka) 1.38, 1.63 (anekaza:) NAaka 1.63 NAari (nAgarI) 2.105, 2.126 strI. jAara (nAgara) 2.185 sabhya vyakti, catura NAma (nAma) 1.20 1.69, 1.76, 1.80, 1.81, 1.88, 1.89, (anekaza:) NAri (nArI) 1. 101 strI NArI (nArI) 2.36 strI *NArI 1.20. sarvalaghu trikala gaNa (III) kA nAma NArIaM (nArINAM ) 1.20 saMbaMdha ba.va. NAlica (nAlica) 2.93 eka prakAra kI harI sAga NAva (nau) 1.9 hi0 rA0 gu0 nAva Nia (nija) 2.147, 2.197 kA nAma (51) NisaMka ( ni: zaMka) 1.44 NisA (nizA) 2.177 rAtri NisAsa (niHzvAsa) 2.134 *NisipAlaA (nizapAla chaMda) 2.160 NisuMbha (nizuMbha) 2.69 daitya kA nAma NissaMka (niHzaMka) 1.46 Nihita (nihita) 2.164 Nihua (nibhRta) 1.108, cupacApa NIpa (nIpa) 2.89 kadaMba kA phUla NIva 1.67, 2.136 kadaMba kA phUla NIla (nIla) 2.100, 2.113 kAle raMga ke *NIla 2.170 chaMda kA nAma NIsaMka (niHzaMka) 1.47 * NIlu (nIla) 1.75 skaMdhaka kA bheda Dara (nUpura) 1.21 prathama dvikala gaNa (5) kA nAma, tu0 rA0 'nevarI' (paira kA bhUSaNa) 345 pohalu (snehala) 1.75 skaMdhaka kA bheda halu 1.180 prema, sneha gorakhA 2.105 acchI NhANa (snAna) 2.189 (ta) 2.151 zivAla (nRpAla) 1.198 rAjA Nitta (nivRtta) Nivyutta (saM. nivRtta) 1.4, Nivuttau 1.107 tu0 hi0 nipaTanA (ni+vRtta, *NivaTTai), rA0 nimaTavo-namaTabo. + NivANaM (nirvANaM) 1.19 aMtalaghu trikala taNu (dhanu) 1.111 1.146 zarIra tata (tAvat) 1.41 utanA taMtaM (taMtra) 2.115 ta (tat) 1.105 taba ta (tat) anya puruSavAcaka sarvanAma, teNa sasA taM 1.74, te 1.39, tahi 1.191, tA tAkA 2.97, se (tasya) 1.69 tAsu 1.82, tAsU 2.121, tahi 1. 43, tAma 2.133 taAra (takAra) 2.114, 2.145 gaNa taka 1.209 zabdAnukRti takkAra (takAra) 2.19, 2.131 tagaNa Vaja (Vtyaj) chor3anA, tajau 2.63, tejjai 2. 203, taji 1.106. teji 2.130, tejjia 2.155, 2.211 taNaa ( tanaya) 1. 171 tattha (tatra) 1.108, 2.150 Vappa (tap) tapanA, tappai 1.72, tappe 2. 207 taraMDo (dezI rUpa) 1. 1 nAva V tara (V) taranA, pAra karanA, tarai 1.36 taraNi 1.92 sUrya www.jamumaayong Page #371 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ke . prAkRtagalam taruNatta (taruNatva) -veso 2.85 tiNNi (trINi) 1.8, 1.58 tIna teraha (trayodaza) 1.13, 1.15, hi0 teraha, tarala 1.189 tiNNiA (trINi) 2.76 tIna rA0 terA, gu0 tera, tu0 teraha (varNara0 *taralaNaaNi 2.137, eka varNika chaMda *tibbhaMgI (tribhaMgI) 1.194 chaMda kA nAma 28 kha) terahao (16ka) VtarAsai (Vvasa-Nic) DarAnA, tarAsai 2.95 timira 2.73 aMdhakAra telaMga (tailaMga) 1.145 tailaMga taruNi (taruNI) 1.4 tila 1.10, tillI kA dAnA tellokkA (trilokAH) trailokya 2.34 Vtalappha kA~panA, taDaphanA talapphai varta0 tilajalaMjali (tilajalAMjali) 2.151 | *toTaa (troTaka chanda) 2.129 eka varNika pra0 e0 1.108 tilaa (tilaka) 2.138 Vtava (Vtap) tapanA, tavai 2.40, 2.193 tiloaNa (trilocanaH) 1.77 ziva tomara 1.18 Adilaghu trikala gaNa kA taha (tathA) 1.50, 1.83, 1.94, 2.124 | *tilla (tilla nAmaka chaMda) 2.43 eka varNika | nAma (15) vaise chaMda kA nAma *tomara 2.86 eka varNika chaMda taha~ (< tasmin, tatra) 1.118 vahA~ tivvaNNo (trivarNaH) 2.11 Vtola tolanA, tolaMtI 1.119 tvat (yuSmat-) madhyama puruSavAcaka sarvanAma | tisuladhara (trizUladhara) 2.138 ziva tai~ 1.9, tuhu~ 1.7, tuhu tumA 2.8, tihAa (tribhAga) 2.151 tIsarA hissA (tha) tujjhe 2.4, tumha 1.67.1.98. | tihuaNa (tribhuvana) 1.87, 1.96, 1.195] VthaMha (staMbha) thaMhiaM (staMbhita) 1.74 tumhA 2.123, tumhANaM 1.119, tI (tri) 2.64 tIna Vthakka hi0 thakanA, thakkai 2.149, 2.203, tuha 1.166, 2.91, tua 2.155 tIa (tRtIya) 1.54, 1.60, 1.65, 1.84, thakkaMti 2.132 thakke 2.204, tohara 2.24 1.100 tIsarA thakkau 2 thakkia 1.190 ThaharanA "tAMDava 1.20 sarvalaghu trikala gaNa (III) tINi (trINi) 2.125 tIna thaNa (stana) 2.190, 2.83 kA nAma tIsa (triMzat) 1.57, 1.68 tIsa Vthapya (sthAp-, sthA + Nic) thappa 1.62, tAa (tAta) 1.26 Adi guru catuSkala gaNa tIsakkharA 1.58 thappahu 1.48, thappi 1.157, (II) tIsakkharAhi~ (triMzadakSaraiH) 1.59 tIsa 1.180, thappia 1.128 thappiA *tAraa (tAraka chaMda) 2.143 eka varNika akSaroM se 2.162, 2.178 thappio 2.90, chaMda *tuMga 2.72 eka varNika chaMda thappIA 2.195 sthApita karanA *tAlaMka (tATaMka) 1.75 skaMdhaka kA bheda | tuMbUru (tumburU) 1.18 Adi laghu trikala | thappaNA 2.97 sthApita karane vAlA *tAlaMki (tATaMkI) 1.89 rasikA chaMda kA gaNa kA nAma (5) thira (sthira) 1.36, 1.205, 2.85 turao (turaga) 1.89, 1.93, ghor3A thUra (sthUla) 2.185 *tAla (tAla:) 1.19 aMtalaghu trikala kA *turao (turagaH) 1.114 kAvya chaMda kA bheda thoMgadalaNa 1.201 zabdAnukRti nAma (51) | turia (tvarita) 1.8 hi0 rA0 turata / thora (sthUla) 2.185 tAla 1.119, 2.110 tAla Vtula (saM.Vtula) hi0 taulanA rA0 tolabo*tAlI 2.17 eka varNika chaMda vo, tulia (tuliaM1.10) (bhUta0 (da) tAva (tAvat) 1.49, 2.87 utanA karma0 kR0) 1.10 *daMDaala 1.179 mAtrika chaMda kA nAma tAruNNa (tAruNya) 2.187 yauvana tulA 1.10. tarAjU daMta 1.180, 2.97 2.169 dA~ta ti (tri) 1.12, 1.20, 2.133 Adi, | tuluka (turka) 1.157 *daMbho (daMbhaH) 1.114 kAvya chaMda kA bheda hi0 rA0 gu0 tIna tuhiNa (tuhina) barpha tuhiNakara (candramA) daMsaNa (darzana) 1.4 tu0 rAja0 darasaNa, darzana ti (iti) 1.22 avyaya 2.201 dakkha (dakSa) 2.162 catura tiala (trikala) 1.118, 2.96, trimAtrika | tUra (tUrya) 2.110, 2.145 dakkhahaNu (dakSahantA) 1.101 dakSa ko mArane tikala (trikala) 1.134 *tUra (tUrya) 1.19. aMtalaghu trikala kA vAle tiggaNA 2.160 nAma (51) dakkhiNa (dakSiNa) 2.163 dizAvizeSa tiA (tri) 1.13, 1.86 tIna tema (tathA) 1.10. braja, avadhI timi, gu0 dappa (darpa) 1.198 ghamaMDa tikkha (tIkSNa) 2.126 tema tu0 tima (saMdeza0 103), tema *dappo (darpaH) 1.113 kAvya chaMda kA bheda tiguNa (triguNa) 1.202 tigunA (saMdeza0 223) *damaNaa (damanaka) 2.56 eka varNika chaMda tiNaaNa (trinayana) 2.138 ziva teisa (trayoviMzat) 1.200 Vdama dabAnA, damasi 1.147 tiNi (trINi) 1.48 tIna | tettA (tAvat) 1.77 utanA damaNa (damana) 1.111 bheda Page #372 -------------------------------------------------------------------------- ________________ abhidhAna (zabdakoSa) 347 Vdalamala dabA denA, dala denA, daramaru | dukkala (dvi-kala) 1.107 dvimAtrika do (dvau) 1.8, 2.29 do (dalamalitA) (bhUta0 karma0 kRdaMta | dukkhA (duHkha) 1.119, 2.20 *doai 1.153 chaMda kA nAma strI0) 1.92 daramari 1.147 dujje 2.92 *dodhaa (dodhaka chaMda) 2.104 eka varNika *dario (dRptaH) 1.114 kAvya chaMda kA | dujjaNa (durjana) 2.97 chaMda kA nAma bheda duTTha (duSTA) 1.119 duSTa dosa (doSa) 1.65, 1.84 dala 1.166 ardhAlI, chaMda kA ardhabhAga | duNNA (dviguNA) 1.42 hi0 duganA, rA0| dosahINa (doSa-hIna) 1.134 Vdala dalanA, masalanA, dalia 2.71 | dUNA *dohA 1.78, 1.133 mAtrika chaMda kA nAma daha (daza) 1.54, 2.82, 2.154, 2.158 duNNo 2.106 dugguru 2.100 (dha) Adi, dasa dANa (dAna) 2.151 duhui (dvau dvau) 1.121 | *dhaa (dhvajaH) 1.18 Adilaghu trikala gaNa dANava (dAnava) 1.155, 2.159 daitya jAti duddha (dugdha) 2.93 dUdha kA nAma (15) tu0 rAja0 dhaja, dhajA, vizeSa *dummila 1.196, 1.197 chaMda kA nAma jhaMDA dArA 1.107 strI duraMta 1.35, 2.22, 2.134 kaThina, duHkhada | dhaNa (dhana) 1.38, dhaNu 1.37 Adi, dhaNamaMta dia (divaM) 1.106, (dehi, dattaH)1.202, duritta (durita) 1.104, 2.16, 2.155 2.117 2.48, 2.212, (dvijAH) | pApa, du:kha dhaNu (dhanuS) dhanuSa 1.161, (dvijaH) 2.84, (dIyatAM, dubbala (durbala) 1.116 dhaNuM 1.67, dhaNU 2.109, dhaNUhA deyaH) 2.178 dubbari (durbala) 2.134 1.126, dhaNuddharu 1.179, dhaNuharaM diAva 1.190 duhu (dvau) 1.109 do diAvA 1.209 dUNa (dviguNita) 2.68 duganA dhaNesA (dhaneza) 1.209 kubera dia 2.48 catuSkalagaNa | Vde (saM0/dA) hi0 denA, rA0 debo-vo, de | dhaNNa (dhanya) 2.36 diavaragaNa (dvijavaragaNa) 1.86 (varta0 pra0 e0) 1.37, dehi | dhamma (dharma) 1.128, 2.36, 2.101, diANisaM (divAnizaM) 1.72 dinarAta (AjJA0 ma0 e0) 1.9, dehI 2.107 dikkhihA (dIkSitA) 2.107 2.157, dehu (AjJA0 ma0 pu0 ba0] *dhammo (dharmaH) 1.15 SaTkala gaNa kA nAma diga (dik) 1.147 dizA va0) 1.14, deha 1.78, 1.181, | Vdhara (V-) rakhanA, dharanA, dharai 2.191, digaMtara 1.135 dizAoM kA madhya deU 2.4, deu 1.207, dijjasu dhari (AjJA ma0 e0) 1.99, dharu dijavara (dvijavara) 1.158 sarvalaghu catuSkala (vidhi ma0 e0) 1.39, dijje 2.160, dharahi 1.199, dharijje diTTha (VdRz + kta, dRSTa) 1.22, 2.70 2.101, dijjau 2.105, dijjahu 2.207, dharIje 2.101, dharia diTThia (dRSTa) 2.99 1.42, dijjahI 2.58, dijjai 2.81, dharIA 2.126, dhare diDha (dRDha) 1.106, 1.146 majabUta (karmavAcya varta0 pra0 e0) (dIyate) 1.180, dhAria 2.104, dhari dihA (dizA) 2.165 1.36 dijja 2.159, dei (pUrva0) 1.86. dhAre 2.207 *dIpakka 1.181 eka mAtrika chaMda kA nAma (pUrvakAlika rUpa) 1.9, 1.42, dharaNi (dharaNI) 1.92, 1.204 pRthvI dIva (dIpa) 2.73 dIpaka dai 1.94, diNhau 1.128, diNNA | dharaNI (dharaNI) 1.180 pRthvI VdIsa (VdRz + karmavAcya) dIsa 1.176, 2.156, 2.112, dijjiA | Vdhara (V) dharaNu 1.104 dhAraNa karanevAlA 1.209 dIsae 2.168 2.162 *dhavala 1.123 chappaya chanda kA bheda dIsA (dizA) 1.98 dea (deva) 1.82, 2.123 dhavala 2.205 sapheda dIhaMtA (dIrghAtAH) 1.56 deo (devaH) 1.3 *dhavalaka (dhavalaka) 2.192 eka varNika dIharA (dIrgha) 1.193 Vdekkha (V*dRkS) dekhanA, dekkha 1.109, chaMda dIhA (dIrgha) 2.3 dekkhu 2.142, dekhia 1.38, | Vdhasa dhaMsanA, praveza karanA dIho (dIrghaH) 1.2, 1.7 | dekkhIA 2.113 dikhAvai 1.38 dhasai 1.160, 1.204 dhasau 1.106 du-(dvi-) hi-rA0 du-do dui, du-(matto)| deva 1.155, 2.101 devatA dhahadhaha 1.190 agni ke jalane kI AvAja 1.2, 1.12, 2.37 devaI (devakI) 2.46, 2.147 *dhAI (dhAtrI) 1.60 gAthA kA bheda duau (dvau) 1.35 do desa 1.128 deza VdhAva (VdhAv) daur3anA, dhAvai 2.185, dui (dve-dvau) 1.35 do *dehI (devI) 1.60 gAthA kA bheda dhAvaMtA 2.67, dhAi 2.159 Page #373 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 348 . prAkRtapaiMgalam dhArA 2.89 nagarI kA nAma paalia (prakaTita) 2.98 karma0 kR0) 1.8, paDhi (pUrvakA0 dhAlA 1.18 dhArA nagarI paaTTha (pradaSTa) 2.179 ki0) 1.146 dhikkadalaNa 1.201 zabdAnukRti paA 2.52, 2.168 paDhama (prathama) 1.1, 1.14, 1.84, 1.91 dhijjaM (dhairya) 1.4 hi0 rA0 dhIraja paANA (prayANa) 1.145 senAprayANa anekaza: pahalA dhiTTha (dhRSTa) 1.145 VpaAsa ( prakAza) prakAzita karanA, | VpaNama (pra + Vnam) paNamaha (praNamata) dhIra 2.169 paAsai 1.97, paAsaMti 1.53, 2.109 praNAma karanA dhua (dhruva) 1.16, 1.39, 1.71 (avyaya) paAsau 2.208, paAsahu 2.210, | paNNaraha (paMcadaza) 1.105, 1.140, nizcaya hI paAsia 2.170, paAsio 2.156 pandraha *dhua (dhruva) 1.15 SaTkala gaNa kA nAma 1.191, 1.149, paAse i | patAkA 1.55 varNapatAkA, mAtrApatAkA (15III) (prakAzayati) 1.65, 1.84 patta (patra) 1.18 Adi laghu trikalagaNa *dhua (dhruva) 1.123 chappaa chanda kA bheda | par3a (prati) pai (-gaNaM) 1.22 kA nAma (15) (tu0 hi0 pattAdhutta (dhUrta) 1.169, 2.28 paipao (pratipada) 2.82 pAta, rAja0 patto) dhulli (dhUlI) 1.92 dhUla paika 1.204 padAti senA | patto (prAptaH) 1.1 pattA (prAptA) 1.93 dhUli 1.147, 1.155, 1.201, 2.59 | | paikka 1.197, 2.168, pAyaka, paidala senA | patti (paMkti) 2.132 dhUla paijja (patitaH, prAptaH) 2.150 pAyA huA | patti 1.207, 2.111 padAti senA dhoa(dhauta) dhulA huA, dhoaMjaNa (dhautAMjana) par3a 2.18 svAmI, pati patthara (prastara) 1.166 patthara 2.189 *'paumAvattI (padmAvatI) 1.144 chaMda kA | pattharasaMkha (prastArasaMkhyA) 1.45 chaMda ke nAma prastAra kI gaNanA *paohara (payodhara) 1.17, 2.31, 1.144 | patthari (prastAre) 1.123 *paMkaavAlia (paMkAvalI chaMda) 2.148 | | madhyaguru catuSkala gaNa (151) patthAra (prastAra) 1.108 paMgu 1.116 (rA0 pA~galo) | *paoharu (payodharaH) 1.80 dohA chaMda kA | paphullia (praphullita) 2.55 paMca (paJca) 1.12 hi0 rA0 gu0 pA~ca, tu0 pabaMdho (prabaMdhaH) 1.114 pAJca (varNara0 24 ka) paMca (-kale) | pAa (pAda) pAaM (pAda) karma e0 1.171 | pabala (prabala) 1.201 1.17 paMcA 2.45 paMcau 2.170 caraNa pabhaNa (pra+V bhaN) kahanA, pabhaNai 2.148, paMcama 2.87 pA~cavA~ VpakAva (VpAcaya) pakAvau~ 1.130 pabhaNei 1.70, 1.187, 2.86. paMcAla 2.19 pakAnA, pakavAnA pabhaNati 2.154, pabhaNa 2.15, paMDava (pAMDava) 2.107 pakkhara 1.106 pAkhara ghor3e kI jhUla 2.152, pabhaNijjai 1.116 paMDia (paMDita) 1.94 pakkharia 1.157 jhUlavAle, saje hue pabhaNijje 2.206, pabhaNIje paMphullA (praphulla) 2.89 pakkhi (pakSI) 1.201 2.104 paMti (paMktikA) 1.14 hi0 pA~ta-pA~ti rA0 pacchima (pazcima) 1.66 dUsarA *pamANi (pramANI) 2.68 varNika chaMda kA paMgata; pA~ta *pajjhaDia 1.115 pajjhaTikA chaMda nAma paaMgama (plavaMgama) 1.186 mAtrika chaMda | *paTavva (paTahaH) 1.19 aMtalaghu trikala | pamANa (pramANaM) pramANa rAja0 paramANa (eha) kA nAma kA nAma () ppamANeNa (pramANena) karaNa e0 va0 paaMta (padAMta) 2.139 | VpaDa (saM. Vpat =*paT) hi0 par3anA gu0 1.19 paaMDa (pracaMDa) 2.69 paDavU rA0 paDavo-par3avo paDu (bhU0 pamANa (pra+VmAn) pamANahu 1.131 pramANita Vpaa (pat) giranA, paaMti (pataMti) varta0 karma0 kR0 e0 va0) 1.6, pADio __ karanA pra0 ba0 1.85 (bhU0 karma0 kR0) 1.2 parahi (paraM) 1.48 dUsare ko paa 1.7, 1.52, 1.92, 1.116, 1.137 | *paDivakkho (pratipakSaH) 1.113 kAvya chaMda | paraddhaMmi (parArdhe) 1.57 uttarArdha meM Adi paaNi (padAni), 1.86 paesuM | kA bheda parasamaNi (sparzamaNi) 1.79 pArasa 2.114, caraNa VpaDha (/pa) hi0 paDhanA, rA0 paDhabo-vo, parabharaNa 1.45 paahara (payodharaH) 1.175 gu0 paDhavU, paDhai (varta0 pra0 e0) | parakkama (parAkrama) 1.126 paala (prakaTa) 1.86 paali 1.161, 1.8, 1.11, paDhaMti 2.116, paDha | | parasaNNA (prasannA) 2.48 paalA 2.141 1.161 (turia-) paDhio (bhUta0] paramattA (paramAtrA) 1.41 bheda mada Page #374 -------------------------------------------------------------------------- ________________ abhidhAna (zabdakoSa) parAaNa (parAyaNa) 1.207 | pavvaI (pArvatI) 1.81 | Vpia (pib) piai (pibati) (varta0 parAhiNa (parAdhIna) 2.136 pavitta (pavitra) 2.95 pra0 e0) 1.87, piAmo 2.115, parikara 1.104 gharabAra, strI (lakSyArtha) / Vpasara (pra+Vsa) phailanA, pasara (prasaranti) pijjae (pIyate) 2.107 parikaru 1.180 1.76, pasarai 2.203, pasaraMta | pia (priya) 1.108, 1.149, 2.79, parighaTTaNasaha (parighaTTanasaha) 1.74 1.215, pasari 1.190 2.99 anekazaH paripUja (pari-pUja) pUjanA paripUjau 2.155 | pasaNNa (prasanna) 2.32, 2.69 | pialA (priya+la:) 1.166, 2.97 pyArA "paridhamma (paridharmaH) 1.113 kAvya chaMda | pasAa (prasAda) 1.108, 2.115 prasannatA | piara 1.144 pitara, pUrvaja, mAtApitA kA bheda pasu (pazu) 1.79 piari (pIta+ra+I) 1.166 pIlI pariphullia (pariphullita) 2.144 paha (patha) 1.190 mArga, rAstA piArI (priyA) 2.36 pari-tajja, (pari +Vtyaj) chor3anA, paritajji | pahAra (prahAra) 2.169 piA (priyA) pie (priye, saMbo0) 2.13 2.91 pahir (pari-VghA) 1.98 pahanA, pahiria | pika 1.132 komala pari-de (pari+dA) denA, paridijjasu 1.55 (pari+hita) bhUta0 karma0 kRdaMta piTTa piTTai 1.180, 1.190 piTuMta pari pala (pari+Vpat) giranA, paripalia | pahillia 1.205 pahalA 1.198, pITanA 1.135 pahu (prabhu) 1.163 piTTha (pRSTha) 1.92 hi0 pITha, kathya rAja0 pari 1.135 paripATI, paddhati pAa (pAda) 1.147, 2.88, 2.122 Adi; pUTha pariNaa (pariNata) 2.109 pAi~ 1.125, pAeNa 1.84, 2.50, VpIDa pIDai 1.144, pIDijjai (pIDyate) pari-Vlhasa (saM0 pari hras) khisakanA, chaMda kA caraNa, paira 1.37. pIDita karanA, duHkha denA giranA, parilhasai (varta0 pra0 pINa (pIna) 1.178 puSTa e0) 1.4 pAA (prApta) 1.130 pAyA pucchala 1.49 pichalA pari-VThA rakhanA, pariThavu 1.202 pariThavahu / pAikka 1.134 pAyaka, paidala pucchala (pRSTa) 1.40 pUchA huA (paristhApayata) (NijaMta ma0 pu0 ba0 *pAittA 2.80 chaMda kA nAma putta (putra) ba0 1.92 putte (putraiH), karaNa va0) 1.14, pariTTia 2.102 VpA pAu (pAtu) 2.14 rakSA karanA ba0 putto 2.28, puttau 2.61, beTA, pari-hara (pari +ha) haTAnA, parihara (AjJA0 | pAusa (prAvRS) 1.188, 2.38, 2.136 tu0 pUta ma0 pu0 e0 va0) 1.67, 2.103, varSARtu puNa (punaH) 1.46, 2.149 phira pariharu 2.102, 1.269, pariharia pANi 2.77 hAtha puNavaMta (puNyavAn) puNavaMtau 2.61, puNavaMtA (parihatya) pUrvakA0 rUpa 1.87, | pApa 2.103 2.92, 1.171 parihari 1.151 pApagaNo (pApagaNa:) 1.16, paMcakala gaNa | puNu (punaH) 1.37, 1.79 phira pare (saM0 pare) 1.5 dUsare ke eka bheda kA nAma (III) puNavi (punarapi) 1.96 pila ( pat) giranA, pala 1.180, | VpAva (saM0/prApa) pAvai (vartta0 pra0 e0) | puNo (punaH) 2.145 phira 2.161, palai 1.189, palaMti 1.48, pAvau~ 1.130, pAvijjai | Vpura (saM0 pUra-) bharanA, pUrA karanA, purahu 2.129, palaMta 2.168, palaMtaA 1.141, pAvijje 1.119, pAvaMtA (A0 ma0 ba0) 1.47 2.59, palaMtA 2.200, palia 2.67, pAvA 2.101, pAvala | pura 1.195 tripurAsura / 2.152, paliA 2.82, (saM+pala) 1.45, pAnA pura (puraH) 1.147 Age saMpalai 1.36, pale 1.145 pAsa (pArzva) 2.126 puvva (pUrva) 1.39, 2.133 pala palaTanA, lauTanA, palaTTae (varta0 pra0 pAsANa (pASANa) 1.79 patthara puvvaddha (pUrvArdha) 1.52, 1.57 pUrvArdha e0) 1.51, pallaTTi 2.132, piMga 2.105 pIlA puhavI (pRthvI) 1.34 palaTTi 1.51 | piMgala 1.1 tathA anekazaH, chandaHzAstra ke | VpUra pUravahu (VpUra-) 1.133, pUraMti palAu (palAyitaH) 1.126 bhaga gayA pravartaka muni piMgala 1.119, pUrala 1.174, pUraA *pavaMgama (plavaMgama) 1.187 varNika chanda | VApadha (Apa + VdhA) pidhau (uttama pu0 2.110, bharanA, pUrA karanA kA nAma e0) 1.106, pahananA Vpekkha (pra+VIkSa) pekkhAmi (prekSAmi) pavaNa (pavana) 1.135 vAyu, havA | piMdhaNa (pidhAna) 1.98, 1.176, 1.109 | (varta0 u0 e0) 1.69 pekkhae pavvaa (parvata) 1.106, 1.145, 2.59, vastra 1.199. pekkhahi 1.67, pekkhiA pahAr3a | pi (api) 1.164 bhI 1.113, pekkhIA 2.113, pekkhi Page #375 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prAkRtapaiMgalam 2.173, dekhanA *baMdhu (baMdhu nAmaka chaMda) 2.100 bujjhau 1.196, bujjhasu 2.119, Vpeccha (VE+VIkSa) pecchai (prekSate) (varta0 baMdhura 2.70 bujjhahu 1.47, bujjhaha 1.46, pra0 e0) 1.71 dekhanA *baMdho 1.113 vastu chaMda kA bheda bujjhaMtA 2.175, bujjhiA peTa 2.195 udara, peTa battIsa (dvAtriMzat) 1.83, 1.117, 1.189 | 1.193, 2.184, sumajhanA, jAnanA *pemmA 2.121 varNika chaMda kA nAma Adi, battisa 2.210, battIsA | buddhi buddhI 1.14, 2.121 kathya rAja0 baddhI pella pelanA, pelli 1.205, pellia 1.135, 1.70, 2.194, battIsaha 1.179, (u0 baddI) pelliA 2.179 hi0 rAja0 battIsa buddhi 1.60,1.123, 2.121 gAthA, vastu *pomAvai (padmAvatI) 2.206 nAma baddha 2.85, 2.72, bA~dhA huA tathA upajAti chaMda kA eka bheda pomma (padma) 2.197 kamala bappaa 2.211 bApa, pitA Vbulla bullau 2.136, bAlanA babbara 2.95 nAma buha (saM0 budha) buhANaM (saMbaMdha ba0) 1.11, (pha) bala 1.185 senA, zakti paMDita VphaMpha 1.108 pha~phAnA bali 2.75 buhaaNa (budhagaNa) 1.146 vidvAn *balahaho (balabhadraH) 1.114 kAvya chaMda | be (va) 1.13, 1.46, gu0 be-do dvikalagaNa (5) kA nAma, piMgala kA bheda beAsI (vyazIti) 1.121 bayAsI (rA0 phaNiMda (phaNIndra) 1.97, 1.129, 1.194, balu 1.204 bala biyA~sI) 2.15, 2.172, 2.198, muni | balu (bala:) 1.80 dohA chaMda kA bheda beAla (dvAcatvAriMzat) 1.117 bayAlIsa, piMgala kI upAdhi bahira (badhira) 1.116 baharA (rA0 ba'ro) (rA0 biyALIsa) phaNivai (phaNipati) 1.158, 2.47, bahu 1.163 bahuta 2.56, 2.152, muni piMgala kI bahusaMbheA (bahusaMbhedA) 1.73 (bha) upAdhi bahutta (bahutva) 2.95, hi0 bahuta bhaMga (saM0 bhaGgaH) (chanda-) bhaMgeNa (karaNa phaNirAo (phaNirAjaH) 1.22 bAAlIsaM (dvAcatvAriMzat) 1.50 bayAlIsa e0) 1.10 phaNIsaru (phaNIzvara) 1.93 piMgala kA nAma | bAIsa (dvAviMzati) bAisahI 2.170, bAIsA | bhaMgalA 2.128 bhaga gaye aura upAdhi 2.112, 1.41, 1.83 bAIsa | phala 1.36, 1.38, 2.153 bANa 2.126 tIra bhaMja (VbhaJ) tor3anA, bhaMjiA 2.128, phAra (sphAra) 2.183 bAvaNNa (dvApaJcAzat) 1.107, 2.170 bhaMjaNA 2.163, bhaMjAvia 1.198 bAvana bha 2.37 bhagaNa Vphukka phukkai 2.202 phUMkanA bArahA (dvAdaza) bArahA 2.200, bArAhA bhaa (bhaya) 1.96 VphuTTa (sphuT) phuTTei 2.183 phUTanA 2.410, bArahAi 2.70, bAraha bhairava (bhairava) 1.190 bhISaNa, bhayaMkara phura 1.41 saca bAla 1.180, 2.147, 2.195, bAlaka bhau 2.134 huA Vphura (sphura) phurai 1.36, phuraMta 2.209, *bAlA 2.121 upajAti chaMda kA bheda *bhagaNa 1.35 Adiguru varNikagaNa (50) phuraMtA 1.98, phuraMtaA 2.32, bAli 2.211 vAnararAja bAli Vbhagga bhaganA, bhaggaMtA, 1.180 bhaggiA phuria 1.87, camakanA, phar3akanA | *bAlo 1.114 vastu chaMda kA bheda 2.161 Vphulla phullau 2.136 phulla 1.108, phullA | bAsaTThi (dvASaSThi) 1.51, 1.99 bAsaTha bhajjia 1.145 bhaga gaye 2.81, phullia 1.87, phulliA | biMdu (biMdu) hi0 rA0 gu0 bUMda, 1.2, 1.5 | bhaDa (bhaTa) 2.161 yoddhA 1.166, phullu 2.191, 2.163 | biMba sUrabiMbaM (sUrabiMbaM) karma e0 1.72 | / VbhaNa (saM0 bhaN) kahanA, bhaNai (varta0 / phUlanA biMbo 2.73 pra0 e0) 1.22, 1.94, bhaNami phularasa 2.47 bi- (dvi-) bia 1.86, bIa 1.94, 1.205, bhaNa 1.55, bhaNu 1.70, biNNa 1.205, biNNi 2.29, bhaNau 2.60, bhaNijjai 1.133, 1.117, bIhA 2.3, 2.141, bihu bhaNIje 2.100, bhaNijjai 2.68, *baMbha (saM0 brahman) 1.15 SaTkala gaNa kA 2.74, bIe 1.54, 2.150, do bhaNaMtA 1.164, bhaNia 2.166, nAma bAhu 2.209, bAhU 1.24, hAtha, aMtaguru bhaNiaM 2.80, bhaNio 2.15, *baMbha (brahmA) 1.75 skaMdhaka kA bheda catuSkala (115) bhaNiA 1.83 baMdhu (baMdha) 1.146 Vbujjha (budh) bujjha 1.109, 1.181, | bhatti (bhakti) 2.36, 2.95 Page #376 -------------------------------------------------------------------------- ________________ abhidhAna (zabdakoSa) 351 bhattA (bhartA) 2.36, 2.93 pati bhIsaNa (bhISaNa) 2.159 bhayAnaka maagala (madagala) 2.99 hAthI prAcI0 hi0 bhatta (bhakta) 1.171 bhuaMgama (bhujaMgama) 1.6 sA~pa. maigala bhattau (bhartA) 2.61 pati *bhuaMgApaAa (bhujaMgaprayAta chaMda) 2.124 | maagalu (madakala) 1.75 skandhaka kA bheda bhattI (bhakti) 2.123 bhUaMtAsArA (bhuvanAMta:sAraH) 2.33 *maaNa (madana) 1.122 kAmadeva, chappaya *bhadda (bhadrA) 1.136 raDDA chaMda kA bheda | bhuaNa (bhuvana) bhuaNe (bhuvane) adhikaraNa chaMda kA bheda * bhaddau (bhadra) 1.75 skandhaka kA bheda e0 1.72 *maaNu (madana:) 1.113 kAvya chaMda kA *bhamaru (bhramaraH) 1.80, 1.81 dohA chanda bhua (bhuja) 2.77, 2.126 bheda kA bheda bhummi (bhUmi) 1.201 *maiMdo (mRgendraH) 1.119 kAvya chaMda kA *bhaddA (bhadrA) 2.121 upajAti chaMda kA | bhuaM (bhUta) 2.33 huA bheda bhUagga (bhujAgra) 1.11 hAtha kA agalA | mai (mati) 1.1 buddhi bhammara (bhramara) 2.136, 2.163 bhauMrA hissA *makkalu (markaTaH) 1.113 kAvya chaMda kA bhamara (bhramara) 1.207 bhauMrA bhUtalaMtaA (bhUtalAMta) 2.159 bheda *bhamarAvalI (bhramarAvalI chanda) 2.154 bhUmi 2.112, 2.160 pRthvI * makkaDu (markaTa:) 1.80 dohA chanda kA bheda Vbhara bharanA bharu (AjJA ma0 e0) 1.44, | bhUmI 1.119, 2.157 pRthvI maga (mArga) 1.157 rAstA bhare (bhUta0 karma0 kR0 ba0) | bhea (bheda) bheo 1.13, (gaNa-) bheA | magaNa 1.35 sarvaguru varNika gaNa (555) 1.190, 1.207 1.12, 1.13 magga (mArga) 2.115 bhallA 2.157 bhAlA bheria (bherikA, bherI) 1.190 turahI *maccha (matsya) 1.80 dohA chaMda kA bheda bhavaNA 2.155 honevAlA, bhavana bho 2.23 saMbodhanavAcaka maccha (matsya) 2.93 machalI bhavANI (bhavAnI) 1.98, 2.16 bhoaNa (bhojana) 1.209 majja (madya) 2.107 zarAba *bhasala 1.122 chappaya chanda kA bheda *bhoalu (bhUpAla) 1.75 skandhaka kA bheda | majjha (madhya) hi0 mA~jha (guru-) majjho 1.17 bhAa (bhAga) bhAahi 1.196 bhoIrAa (bhogirAja) 2.156 muni piMgala | majjhe (madhye) 1.11, 1.12 braja, ava0 bhAau (bhAga) 1.149 kI upAdhi mA~jha, tu0 mA~jha (ukti 19-30), VbhA suzobhita honA, bhAti 2.107 bhojja (bhojya) 2.107 khAdya padArtha mAMjhaM (ukti0 19-27) bhAga-(sama) bhAgahi~ (samabhAgaH) karaNa bhoTuMtA (bhoTAMtAH) 1.198 'bhoTadeza' majjhaTThia (madhyasthita) 1.105 ba0va0 1.43 bhohA 2.97, 2.126, bhauMhe maNa (manas) 2.155 *bhAmaru (bhrAmaraH) 180 dohA chaMda kA bheda maNobhava (manobhava) 1.135 kAmadeva *bhAva 1.20 sarvalaghu trikala (I) gaNa kA maNohara (manohara) 1.144 sundara | maMDA 1.130 moTI roTI *maNahaMsa (manohaMsa chaMda) 2.162 *bhAviNi 1.20 sarvalaghu trikala gaNa (111) maMDia (maMDita) 1.207 suzobhita *maNaharaNa (manaharaNa chaMda) 1.166 kA nAma, bhAviNiaM (saMbaMdha0 ba0 maMDiNI 2.9 sajAnevAlI maNau (manas) 1.123 mana va0) 1.20 (bhAminInAm) *maMDUka 1.80 dohA chaMda kA bheda maNoharu (manohara) 1.113 bhAsa (bhASA) 1.1 maMta (maMtra) 2.115 mattaMgo (mAtrAMga:) 1.68 VbhAsa suzobhita honA, bhAsaMtA varta0 kRdaMta maMta (mAtrA) 1.118 matta (mAtrA) 1.1, 1.48, 1.91 (cha-) ba0 va0 1.119 maMti (maMtrI) varamaMti (varamantrI) 1.108, mattANaM 1.11 bhiMga (bhRGga) 2.165 'bhauMrA' maMtivara (maMtrIvara) 1.125, maMtriyoM | mattAi~ (mAtrAH) 1.57 mAtrA *bhiMga (bhaMga) 1.112 kAvya chanda kA bheda meM zreSTha matthA (mastaka) 2.156 mAthA, sira bhikhArI 2.120 *maMthANa 2.50 maMthANa chaMda maddaNA (mardanaH) 2.75 madita karane vAlA bhikkhA (bhikSA) 2.107 maMdara 1.92 maMdarAcala mammaha (manmatha) 1.188 kAmadeva bhicca (bhRtya) 1.35 naukara maMda 1.38, 2.89 "marahaTTho (mahArASTra) 1.113 kAvya chaMda kA bhiNNa 1.200 bhinna, TUTA huA *maMdara 2.23 chaMda kA nAma bheda *bhiNNamaraTTho (bhinnamahArASTra:) 1.113 maMsa (mAMsa) 2.107 maraNa 1.36 mRtyu kAvya chaMda kA bheda maaMgaa (mataMgaja) 1.132 hAthI marahaTThA 1.145 bhIaharA (bhItaharA) 1.207 maa (mada) 1.123 *marAlu (marAla:) 1.80 dohA chaMda kA bheda nAma Page #377 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 352 prAkRtapaiMgalam mala 2.6 pApa | VmiTa + NijaMta miTAva (varta0 pra0 e0) | *mehAaru (meghAkara) 1.123 chappaya chaMda malaa (malaya) 1.135, 2.195 malaya | 1.49, miTAvA 2.101, miTAvahi kA bheda parvata 1.40 miTAnA meha 2.81, 2.89, megha, varSA malliA (mallikA) 2.70 Vmitta (mitra) 1.35, hi0 rA0 mIta / moiNi 2.93 machalI vizeSa maha (madhye, madhya) adhikaraNa- parasarga mila-(NijaMta) milAva (varta0 pra0 e0)| mokkhA (mokSa) 1.119, 2.34 1.88, 1.106, 2.38. 2.155 1 .48 milAnA mottia (mauktika-) 1.178 motI Vmila milai 2.57 milaMta (zatranta varta0 mottiadAma (mauktikadAma) 2.133 chaMda maha~ 1.147 meM kRdaMta) 1.46, miliA 1.5, tu0 vizeSa mahaNa (mathana) 2.195, 2.109 hi0 milanA, rA0 milavo-malabo, "modaa (modaka) 2.135 chaMda nAma "mahAmAI (mahAmAyA) 1.60 gAthA kA bheda gu0 maLavU. mora (mayUra) 2.89 mora 'mahAlacchia (mahAlakSmI) 2.76 chaMda kA muMca (Vmuc) muMcahi (mucca) (AjJA ma0 *moro (mayUraH) 1.113 kAvya chaMda kA bheda e0 1.71) chor3anA molia (moTita) moliA 2.111, 1.185 mahI (mahI) 1.96 pRthvI *moho (moha:) 1.114 kAvya chaMda kA bheda mahilA mahilaM (mahilA) 2.115 strI muMDa 2.69 muala (mRta) 1.160 mare hue | Vmoha mohae 1.158 mohita honA mahiharu (mahIdharaH) 1.96 parvata mukkha (mUrkha) 1.169 *mohiNI (mohinI) 1.136 raDDA chaMda kA *mahu (madhu nAmaka chaMda) 2.5 muggara (mudgara) 2.169 AyudhavizeSa bheda mahu (madhUka) 1.163 Vmuccha (VmUrccha) mucchi, (mUcchitvA) mahuara (madhukara) 1.135 bhauMrA (ya) pUrvakA0 rUpa 1.92, mucchia mahuANa (madhupAna) 1.207 1.147 mUcchita honA yo 2.15 yagaNa *mahubhAra (madhubhAra) 1.175 chaMda kA nAma muTThi (muSTi) 2.71 *yagaNa 1.35. Adilaghu vaNika gaNa (155) mAaMga (mAtaMga) 2.116 hAthI muTThi (muSTika) 1.207 daitya kA nAma "mAA (mAyA) 2.28 chaMda nAma | VmuNa muNahu (AjJA ma0 ba0) muNo 1.75, mAA (mAyA) 1.180 dayA mAI (mAtA, mAta:) hi0 rA0 mAI 1.3 2.127, muNehu 1.42, muNijjo raMga 1.201 yuddhabhUmi 2.37, muNijjai 2.170, muNijje raMjaNa 2.163 khuza karanevAlA mANa (mAna) 1.67, 2.70, 2.163 / / "mANasa (mAnasa) 1.21 prathama dvikala gaNa raMjaNu 1.123 khuza karane vAlA 2.106, mUNijjasu 1.43, raMDa 1.63 vidhavA muNiAsu 1.139, muNi 2.170, (5) kA nAma raMdha (raMdhra) 2.165 chidra jAnanA mANiNi (mAninI) 1.6, 1.67 mAnayukta raMbhaa 2.93 kadalI, raMbhA nAyikA muddaharA (mudrAgRha) 1.174 ghara kA khajAnA muddha (mugdha) 1.21, prathama dvikala (5) gaNa mANia mANiA 2.156, 1.171 mAnA Vraa (/rac) raei (racayati) (varta. pra0 e0) kA nAma 1.74, raai 2.84, raiaM 2.19, 2.154 "mANI (mAninI) 1.61 gAthA kA bheda / muddhi 1.114, 1.186 preyasI, 2.124, mugdhA nAyikA raaNaM 2.154 racanA VmAra mAru 1.147, 2.123 mAraNijja muddhiNi (*mugdhinI) 1.70 nAyikA raaNi (rajani) 1.86, 1.158 rAta (mAraNIya) 2.151 mAranA raaNI (rajani kA) 2.18 rAta muha (mukha) 1.69, 2.152 Adi mAlava 1.151 mAlavA, deza vizeSa 'raaNu (ratna) 1.123, chappaya chaMda kA bheda * mAliNI (mAlinI chaMda) 2.164 muha Vmuhia 1.151 mohita honA rai (ravi) 1.74 rairahacakka (ravirathacaka) *mAlai (mAlatI) 2.54 chaMda kA bheda meiNi (medinI) 1.147 pRthvI, jamIna 1.74 'sUrya' mAra 2.165 kAmadeva meccha (mleccha) meccha-zarIraM (mlecchazarIraM) rakkha (rakSa) rakkhe 2.12, rakkho 1.2, *mAlattI (mAlatI chaMda) 2.112 1.147, 2.128, 1.71, mecchahake rakho 2.8, rakSA karanA mAhava (mAdhava) 2.140 vasaMta 1.92, yavana ragaNa 1.36, madhyaladhu vaNika gaNa (55) mia (mRga) 1.164 meTijjasu (vidhi ma0 e0) 1.39 miTAo raggaNa 2.160 'ragaNa' (515) miaNaaNi (mRganayani) 1.86, 1.97 meru 1.44, 2.113 sumeru parvata, varNameru | raca raci (pUrvakAlika rUpa) 2.60 racanA, *mieMda (mRgendra) 2.21 chaMda kA nAma *meha (megha) 1.93 rolA chaMda kA bheda banAnA huA Page #378 -------------------------------------------------------------------------- ________________ abhidhAna (zabdakoSa) 353 raDDa 1.133 raDDA chaMda ba0) 1.69 rokanA 1.38, lekkhi (pUrvakAlika) raNa 1.101 yuddha ruppai (rupyaM) 1.108 cA~dI 1.30 likhanA raNNa (raNa) 2.169 yuddha rua (rUpa) 1.3, 1.53, 2.33, 2.53, *lilAbai (lIlAvatI) 1.189, eka ratta (rakta) 2.159 lAlaraMga kA 2.66 Adi, rUeNa 2.127, mAtrika chaMda rammo (ramyaH) 2.107 suMdara rUao 2.124, sauMdarya Vliha (Vlikh) lihahu (AjJA ma0 ba0) ramaNiA (ramaNikA) 2.88 strI ruau (rUpa) 1.172, 1.179 1.46 likhanA Vrama ramAmo 2.115 ramanA ruAmAlA (rUpAmAlA) 2.88 chaMda nAma lIla (lIlA) 1.189 rava 1.204 zabda, AvAja rukkha (vRkSa) 2.97 lIlA lIlAi (lIlayA) (karaNa e0) 1.74 ravi 1.121 bAraha reha (rekhA) 2.9, 2.124 Vlukka lukaMtA 2.67, lukkia 1.190, rasa (rasa:) 1.18, Adilaghu trikala kA rehA (rekhA) rehAi~ 1.58, 2.106 1.151, chipanA nAma (5) rehA (rekhA) 1.89 rasikA chaMda kA bheda rasa 1.20 sarvalaghu vikala gaNa kA nAma | *rolA 1.91 eka mAtrika chaMda kA nAma | Vluppa (Vlup) luppahu 1.48, lopi (pUrva0 rosa (roSa) 2.157, 2.159 kodha kri0) 1.40 lopanA rasa 1.194, 2.164 Adi, chaha rosANia (roSANitaM) 1.108 tapAyA haA | luddha (lubdha) 1.169 lobhI rasa 2.72 luddhaa (lubdhakaH) 2.135 lobhI rasanA (razanA) 1.21, prathama dvikala gaNa (la) Vlula (Vlula) dhvanyanukaraNAtmaka kriyA, (5) kA nAma | laMkAraha (alaMkAreNa) 1.116 lulia (lulitaH) (bhRta0 karma0 rasiau (rasikA) 1.86 mAtrika chaMda kA | *laMgha laMghia 1.151 lA~dhanA kRdaMta) 1.87 hilanA, bhAganA lai (latA) 2.153 luliaM (gajavaralulita) 2.62 hAthI kI rahaNaM 1.194 yati, vizrAma lakkha (lakSa) 1.50 lAkha lIlA yA gati raha (ratha) (rairaha ) 1.74, 1.92 | lakkhaNa (lakSaNa) 1.11, 1.78 lakkhaNa | le lehi 1.9, lehI 2.157 lijjahu Vraha (ghara-) rahiA (bhRta0 karma0 kRdaMta | (-vihUrNa) 1.11, rA0 lakkhaNa 1.134, lavijjai (karmavA0) strI0) 1.84, rahahi 1.193, rahanA | Vlagga (Vlaga) laggaMtA 1.180, laggia 1.97, le (pUrvakAlika) 1.41, rahiau (rahita) 1.116 1.155, laggiA 2.161, lagga lei 1.41, liNhau (bhUta0 karma0 rAa (rAjan) 1.180 rAjA 1.11, laggA 2.115, laganA kRdaMta) 1.128, lenA *rAaseNa (rAjasenA) 1.133 raDA kA bheda | lacchI (lakSmI) 1.58 loa (loka) 1.163 rAo (rAjA) 1.114, kAvya chaMda kA bheda | *lacchIharo (lakSmIdhara chaMda) 2.127 loaNa (locana) 2.163 netra rAA (rAjA) 1.130 'lajjA 1.60 gAthA kA bheda 'loaNi ('locanA) 1.132 strI kA VrAja rAjaMtA 2.113 suzobhita honA | Vlala lalai 1.160 laliA 1.204 vizeSaNa *rAmA 1.61 gAthA kA bheda hilanA lobha 2.155 *rAmA 2.121 upajAti chaMda kA bhedaM Vlaha (Vlabha) lahiaM 2.78, lahio |VloTTa loTTai 1.180 loTanA rAmo (rAmaH) 2.3 2.166 pAnA, prApta karanA lora 1.180 A~sU rAva 1.135 zabda lahu (laghu) 1.2, 1.4, 1.8, lahU (e0 Vlola lolai 1.178 lolaMtI 1.199, rAhA (rAdhA) 1.207 va0) 1.8, lahU (ba0 va0) 1.5, | VriMga 1.201 reMganA, calanA laghu ( / ), choTA hilanA, loTanA va lohaMgiNI (lohAMginI) 1.88, 1.89, riu (ripu) 1.106, 1.151, 1.190 zatru | lahua (laghuka) 1.56 lahuA (ba0 va0), riTThi 2.71 ariSTa nAmaka daitya 1.14, lahuehi~ (laghukaiH) 1.17, 1.90 rasikA chaMda kA bheda riNa (RNa) 1.205 laghu, choTA (va) riddhi (Rddhi) 1.36 tu0 rA0 'radhasadha' | lAkha (lakSa) 1.157 (Rddhi siddhi) lAgI 2.132 sampradAna kA parasarga, liye | *vaMka (vakra) 1.21 prathama dvikala gaNa (5) *riddhI (Rddhi) 2.121, upajAti chaMda kA |Vlikha lekkhae 1.199, lekkhie 2.23, | kA nAma bheda | vaMka (vakra:) 1.2 hi0 bA~kA, rA0 bA~ko lekhahu (vidhi ma0 ba0) 1.41, /rudha (Vrudh) rudhaMti (rudhaMti) (varta0 pra0 / vA~ko, gu0 vA~ko lekkhia (bhUta0 karma0 kRdaMta) | Page #379 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 354 prAkRtapaiMgalam vaMjaNa (vyaJjana) 1.5 vara 2.75 zreSTha *vAsaMto (vasaMtaH) 2.113 kAvya chaMda kA vaMjula 2.163 beMta kI latA varaNasi (vArANasI) 1.87 bheda vaMgA 1.145 baMgAla *varuNa 1.75 skandhaka kA bheda | *vAsa (vAsa:) 1.18 Adilaghu trikala kA vaMjhau (vandhyA) 2.149 bA~jha, nipUtI Vvarisa (VvarSa) barasanA, varisai (varSati) nAma (15) vaMTaNa 1.43 hi0 bA~TanA varta0 pra0 e0 1.72 varIsae | vAsaNa (vasana) 2.77 vastra VvaMda (*vaMd) vaMdia (vaMditaH) 1.98, 1.188 vAsA (vAsa) 1.11 vastra vaMdaMti 1.59, vaMde 1.82, vaMdi | varisA (varSA) 1.174 / / VvAha (VvAha) rA0 bAbo calanA, khenA 2.111, vaMdanA karanA Vvala (saM0 val) rAja0 vaLa, gu0 vaLavU vAhahi (AjJA0 ma0 e0) 1.9. vaMsa (vaMza) 2.101, 2.147 kula valaMta (varta0 kartR0 kRdanta) 1.7 vAha 1.106 ghoDA vaaNa (vadana) 1.195, 2.167, vaaNAi~| *valaa (valaya) 1.21, 1.207, 2.96, vAhaNa (vAhana) 2.75 savArI (vadanAni) 2.71, vaaNi (vadane) Adi prathama dvikalagaNa (5) kA nAma viMda (vRnda) 2.147 samUha 1.164, mu~ha valaa (valaya) 1.111, 2.101 kaMkaNa, vi (api) hi0 bhI, rA0 bhI (u0 bI0) vairi (vairI) 1.37 kar3A 1.1, 1.4, 1.8, 1.213, 1.46, vairiu (vairI) 1.38 *valaaM (valayaM) 1.18 Adi laghu trikala 2.9 Adi vva (iva) 1.52 upamAvAcaka zabda kA nAma (15) viaa (vijaya) 2.99 viakkhaNa (vicakSaNa) 1.186 vallaho (vallabhaH) 1.55, 1.82 priya vakkala (valkala) 1.79 per3a kI chAla yA valli (vallI) 1.135 latA Vviasa (vi+/kasa) viasaMta 2.97, lakar3I *vasaMtatilaA (vasaMtatilakA) 2.150 vikasita honA vagga (varga) 2.132 samUha chanda kA nAma vi+VaMbha (vi+VMbha) viaMbha (vijRbhaMti) vaggha (vyAghra) 2.77 "vasaNiA (vasanikA) 2.83 vastravAlI (varta0 pra0ba0va0) 1.115 prasAra *vagdha (vyAghra) 1.80 dohA chaMda kA bheda vasu 1.194 ATha pAnA Vvaja (vraj) jAnA, vajAmo 2.115 *vasucaraNo (vasucaraNaH) 1.17 sarvalaghu | vi+ANa (vi+/jJA) viANa vajja (vajra) 2.159 hIrA, vajra catuSkala kA nAma (III) (vijAnIhi) (AjJA ma0 e0) vajjahara (vajradhara) 2.130 indra | Vvaha vaha 2.40, 2.163 bahanA, havA kA 1.76, 1.80, 2.86, viANehu VvaTTa (Vvat) honA, vaTTae (vartate) 2.168 | calanA, vahai 1.135, 2.165 1.166, viANahu 1.73, VvaDha (Vvadh) bar3hanA, vaDhai (vardhate) (varta0Vvahilla vahillia 1.205 bAhara nikAlanA | 2.170, viANio 2.90 pra0 e0) vaDha 1.121, 1.76, | vahuliA (vadhUTikA) 2.83 bahU, patnI |vi+VAra (vi+VcAra) viAri (vicAraya) 1.80, 1.81, 1.93, vaDDe | vahU (vadhU) 2.53 (AjJA ma0 e0) 1.81 viAru 2.157, vaDDai (vardhate) (varta0 pra0 VvAa calanA, bahanA, vAaMtA 2.89 (vicAraya) (AjJA ma0 e0)1.88, e0) 1.88, 1.91, vaDDihai | vAa (vAta) 2.89, 2.165 pavana 1.150, vicaranA, samajhanA 1.112, vaDDia 1.193 vAulau (vAtulaka:) 1.116 pAgala, | vikkama (vikama) 1.62, 1.126 parAkrama vaNa (vana) 2.144 bAvalA, rA0 bAvaLo vikkhAa (vikhyAta) 1.59 vaNNa (varNaH) 1.4, 1.8, 1.49 Adi vAu (vAyu) 2.163 pavana *viggAha (vigAthA) 1.51, viggAhA (akSara-varNa) vaNNa (saMdeza0 45) | *vANaru (vAnaraH) 1.80 dohA chaMda kA bheda | (vigAthA) 1.66 mAtrika chaMda vaNNaNa (varNana) 1.191 vANI 2.121 viggAhA (vigAthA) 1.66 mAtrika chaMda VvaNNa (VvarNa) varNana karanA, vaNNIA vAda 2.51 vAda-vivAda *vijau (vijaya) 1.122 chappaya chaMda kA (varNitA) 2.65 vAma 1.74 bAyA~ bheda vAmAvatte (vAmAvarte) 1.48 *vatthu (vastu) 1.107 vastu chaMda *vijao (vijayaH) 1.113 kAvya chaMda vAra 2.169 vatthuA (vastu, vastuka) 1.114, rolA, | kA bheda *vAraNa 1.75 skaMdhaka kA bheda vastu yA kAvya chaMda | *vijjAhArA (vidyAdhara) 2.122 chaMda kA VvAra (VvAraya-) vArihau (VvAra-) vappuDA 2.91 becArA 1.135 rokanA vammaha (manmatha) 2.87, 2.126, kAmadeva | | *vijjA (vidyA) 1.60 gAthA kA bheda nAma Page #380 -------------------------------------------------------------------------- ________________ honA abhidhAna (zabdakoSa) 355 vijjAhara (vidyAdhara) 1.145 kavi kA nAma saMkaTa 2.24, 2.101 vipatti vijjuliA 1.188 bijalI vivarIa (viparIta) 1.70 ulaTA saMkaru (zaMkaraH) 1.101 mahAdeva saMkaro (zaMkara) 2.14 mahAdeva visa (viSa) 2.120 jahara vijuri 1.66 bijalI saMkAharu (zaMkAharaH) 1.104 zaMkA harane visama (viSama) 1.43 vijjU (vidyuta) 2.81 bijalI vAlA *vijjUmAlA (vidyunmAlA) 2.66 chaMda kA | visajja (vi-/sarja-sRja) visajjai 1.36, visajje 2.106 chor3anA nAma saMkha (saMkhyA) jahasaMkhaM (yathAsaMkhyaM) 1.12 saMkhA (saMkhyA) 1.168 viTTi (vRSTi) viDhei (vRSTi) karma0 e0 1.72 | visAmakaraM (vizrAmakara) 1.189 *saMkhaNArI 2.51 varNika chaMda kA nAma bArisa | vi+ haMDa (vi+VkhaMD) vihaMDia 1.207 | saMgahiNI (saMgrahiNI) 1.63, punarbhU, jo eka viNa (vinA) 1.55 Tukar3e karanA pati ko chor3akara anya pati grahaNa viNAsa (vinAza) 1.101 aMdhaa-gaMdhavihAsa (vibhASA) (sa-) vihAsaM (savibhASaM) kara letI hai viNAsa karu-(aMdhakagaMdhavinAzakaraH) 1.5 vikalpa saM. ghAra (saM+Vha) saMghAri 2.20 saMhAra viNu (vinA) 1.116 vihi (vidhi) 1.86, 2.153 karanA, bharanA vi+VNAsa viNAsia1.207 vinAza karanA vihia (vihita) 2.109 saMcAraNa 2.46 viNaa (vinaya) 1.174 namratA vihUsiNA (vibhUSita) 1.149 viNaA (vinayA) 2.117 namra (strI) saM+/cAra saMcAri (saMcArya) (pUrvakAlika) vihu (dvi) 1.209 do vi + Vtara vitarau 2.138 denA 1.47, ghUmanA, phiranA vi+hA (vi+VdhA) vihu (vidhehi) AjJA | saMjana (saMya vitthara (vistAra) 1.166 saMjutta (saMyukta) 1.2 (saMjuttaparo 1.2, 1.4) ma0 e0 1.86 karanA saMjoe (saMyoge) (adhikaraNa e0 va0) 1.5 vitta 1.174 dhana vihUNa (vihIna) 1.11, (lakkhaNa-) vihUNaM / saMyoga meM, hi0 rA0 saMjoga vidisa (vidizA) 1.189 1.11 saM+VThava (saM + VsthApay) saMThavahu (AjJA vipakha (vipakSa) 1.204 zatru vihUsiA (vibhUSitA) 1.54 vipakkha (vipakSa) 1.147 zatru ma0 ba0) (saMsthApayata) 1.95, vIra 1.122, 2.132, parAkramI vippa (vipra) *vippagaNu (vipragaNa) 1.109 1.134, saMThavia 2.151, saMThiA vIreza 1.79 kisI rAjA kA nAma 2.77 sthApita karanA cAra laghu vippakkha (vipakSa) 1.182, 2.67 zatru vIsa (viMzati-) 1.130 bIsa sa~tAra (saMtAra) 1.9 vippI (viprA) 1.64, 1.83 brAhmaNI vIsA (viSa) 1.98 jahara saM+VtAra (NijaMta) (saM+VtR) saMtAria vimala (vimala) 1.1, 1.174 vIsAmo (vizrAma:) 1.100 virAma, yati (saMtAritaH) 1.98 pAra lagAyA *vimai (vimati) 1.75 skaMdhaka kA bheda | vIsAi~ (viMzati) 1.52 bIsa | saM+VtAsa (saM+VtrAs) saMtAsai 1.144 vimuha (vimukha) 1.87 vutto (vRttaM) 1.68 chaMda trAsa denA, duHkha denA, DarAnAviraha 2.63 vuDDao (vRddha-ka:) 1.3 hi0 buDDA-bUDhA, dhamakAnA virama viramai 1.133 zAMta honA rA0 gu0 bUDhA saMpaa (sampat) 1.36, 1.98, 2.101 viraI (viratiH) 1.100 yati, virAma Vvulla vullia (Vvulla-) 1.135 hi0 saMpuDo (saMpuTaH) 2.91 *virADau (viDAlaH) 1.80 dohA chaMda kA | | bolanA saMpuNNau (saMpUrNa:) 1.179 pUrA vulau (dezI) 1.116 (rA0 bUlo) gUMgA saMbhava 2.140 utpanna honA vi+VNNA (vi+VjJA) viNNiA (vijJAtA) | vaha (vyUha) 2.132 saM+VbhaNa saMbhaNiA (saMbhaNitA) (bhUta0 2.76 jAnanA veAla (vetAla) 1.119 bhUta, vetAla karma0 kRdaMta strI0) 1.68, virIa (viparIta) 2.135 ulaTA VvelAva (VvelApay) velAvasi 2.142 saMbhaNia 2.152 kahanA virujjau (viruddha) 2.149 vilaMba karanA saM bhala saMbhali 1.180 sa~bhalanA vi+Vlas (vi+Vlas) vilasai (vila- | vesI (vaizyA) 1.64, 1.83 vaizya kI strI *saMbhu (zaMbhu) 1.93 rolA chaMda kA bheda sati) varta0 pra0 e0 1.111 | vesA (vezyA) 1.63 saMbhea (saMbheda) 2.121 prakAra, bheda suzobhita honA |Vvola volAi 2.11 bolanA *saMmohA 2.33 varNika chaMda nAma viviha (vividha) 1.1 saM+ hAra saMhara 2.14 saMhAra karanA vi+Vvatta (vi+VvRt) vivattiu 1.205 | (sa) saMhAra 1.207 nAza Page #381 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 356 prAkRtapaiMgalam saMhAraNA 2.46 nAza karanevAlA saM+Vmada (ma) samadi (saMmadya) pUrvakAlika (sarvAyAH) 1.17 hi0 rA0 saba saa (zata) 1.97 sau 1.106 madita karake savvakalA (sarva-kalA) 1.40 saaNa (zayana) 2.138, 2.150 sama samAna samA 2.114 savvaMga (sarvAMga) 1.116 saala (sakala) 1.87 sArA samarUa (samarUpa) 1.73, 1.116 samAna savvala (sarvaliH ) 1.199, 2.168 saba saalasa (sAlasa) 2.167 alasAyA / samalA (zyAmalA) 2.81 sasahara (zazadhara) 1.75, 2.109 candramA sai (sa eva) 2.90 vahI samAja 2.169 *sasi 1.75 skaMdhaka kA bheda saI (satI) 2.8 pArvatI samANa (samAna) 1.79 samANA 2.16 / *sasi (zazin) 1.15 SaTkalagaNa kA nAma sau~ (samaM) karaNa-apAdAna kA parasarga 'se' | *samANiA (samAnikA chanda) 2.8 sasi (zazin) candramA sasiNA 2.18 1.112, saMbhuhi sau~ (zaMbhunA athavA ] *samudda (samudra) 1.19 antalaghu trikala kA | sasura (zvasura) 1.209 zaMbhoH samaM) nAma (5) | Vsaha (saM0 /saha) hi0 sahanA rA0 sahabo sau (zata) 1.46 sau *sAraMga (sAraMga) 1.75 skandhaka kA bheda -vo (u0 sa'bo) gu0 saherdU, sahai saubIsa 1.179 eka sau bIsa sara (zara) 2.166 pA~ca (varta0 pra0 e0) 1.10; saha "sakko (zaka:) 1.15 SaTkalagaNa kA nAma | *saraggikkA (sAraMgikA) 2.78 varNika chanda 1.161, sahia 1.161, 2.74 sagga (svarga) 2.53, 2.94, 2.261 kA nAma sahiau 1.107, sahio 2.17, sagaNA 1.203 aMtaguru vaNika gaNa (15) | saraNA (zaraNa) 2.155 2.166, sahaba 1.163 saccaM (satya) 1.70 sarassaI (sarasvatI) 2.32 sahaja 1.6 sahaje (sahajena) 1.6 sahaja se sajutta (saMyukta) 2.93 saraha (zarabha) 2.39 chanda nAma / sajja sajji 1.225 sajAnA saraha (zarabha) 1.75 skandhaka kA bheda sahaAra (sahakAra) 2.163 Ama kA per3a sajjA 2.157 susajjita sarAsAra (zarAsAra) 2.132 bANavRSTi sahasakkho (sahasrAkSa:) 1.113 kAvya chanda saTTi (SaSThi) 1.51 sATha sari (sahak) 1.39 samAna ___kA bheda saNNAha (sannAha) 1.106 kavaca *sari (sarit) 1.75 skaMdhaka kA bheda sahasakkho (sahasrAkSaH) 1.93 rolA chanda satatIsa (saptatriMzat) 1.156 saiMtIsa sarisa (sadRzaH) samAna, sarisA (strI0) kA bheda sattasaA (saptazata) 1.50 sAta sau 1.14 rA0 sarIso, sarIsI (strI0) sahassa (sahasra) 1.50 hajAra sattaggala (saptAgralA) 1.52 sAta adhika | sarira (zarIra) 2.40 sahAo (sahAyaH) 2.84 sattA (sapta) 2.156 sAta sarIra (zarIra) 1.147 sahAvA (svabhAva) 1.209 sattAIsA (saptaviMzati) 1.57, 1.64 | sarissA (sadRza) 1.79 samAna sahi (sakhi) 1,163, 2.23, 2.55 sattAIsa | *saru (zara) 1.75 skaMdhaka kA bheda / sAara (sAgara) madhyakAlIna hindI, sAyara sattAraha (saptadaza) 1.50 hi0 sataraha rA0 | sarUa (svarUpa) 2.170, sarUaha 2.100 / 1.1, 1.151 samudra satarA, gu0 sattara samAna VsAja ( sajja) sajakara, sajA kara, sAji sattAvaNI (saptapaMcAzat) 1.51 sattAvana | saroruha 2.99 kamala 1.157 sattAvaNNAi (saptapaMcAzat) 1.57 sattAvana | Vsalahijja (VzlAghaya) salahijjai | sANaMdia (sAnaMdita) 1.195 sattu (zatru) 1.37 1.146, salahijjasu 1.117 | *sANa (zvan) 1.122 chappaya chaMda kA bheda sadda (zabda) 1.123, 2.127 prazaMsA karanA sANa (zANa) 1.188 zANa, bANa teja karane Vsadda (Vzabda) zabda karanA, sadde 2.89 sala (zalya) 1.204 kA~TA, duHkha, bhAlA kA yantra *sahUla (zArdUla) 1.80 dohA chaMda kA bheda | salla (zalya) 1.58, 1.123, 1.205, | sAmi (svAmI-svAmin) 1.106 tu0 hi0 *sarla 1.102 chappaya chanda kA bheda saI rA0 sAmI (pati) 2.106, 2.157, bhAlA, duHkha sappa (sarpa) 2.160 piMgala nAga kI upAdhi *sAraMga 1.122 chappaa chaMda kA bheda sava (sarva) 1.37 saba sappArAe 2.106 "sAraMgarUakka (sAraMgarUpaka) 2.131 chanda sappa (sarpa) 1.80 dohA chanda kA bheda | savaNa (zravaNa) 1.10, 2.165 kAna / / kA nAma samaA (samaya) 1.147 savva (sarva) 1.18, tu0 savva (saMdeza0sAraMgikkA (sAraMgikA) 2.156 chanda kA samaggala (samagralAH) 1.131 sAre 185) sava (varNara063 kha), sava | nAma samaggAi~ (samagrANi) 1.50 saba kula (ukti 5.25), savvehiM (savaiH) sAravaI 2.94 chanda kA nAma samaNA (zamanaH) 3.155 zAnta karanevAlA (karaNa0 ba0va0) 1.17, savvAe sArasi (sArasI) 1.61 gAthA kA bheda Page #382 -------------------------------------------------------------------------- ________________ abhidhAna (zabdakoSa) 357 . kA sAra 2.88, 2.122 (sukavIMdra) 2.150 | suha (sukha) 1.35, 2.155 *sAru (sAru nAmaka chanda) 2.9 sukamma (sukarma) 2.117 puNya, acchA karma | Vsuha (Vzubha) suzobhita honA, suhai (zobhate) sAliaro (zAlikara:) 1.15 SaTkalagaNa | sukia (sukRta) 2.153 (varta0 pra0 e0) 1.86 kA nAma sukkha (sukha) 1.119, 1.174, 2.20 / suhaa (subhaga) 1.68 sundara "sAliNI 2.106 chanda kA nAma | suchaMda 2.70 suhava 1.205, 1.116 sAva (zAva) 2.87 baccA, chaunA Vsujjha (Vzudhy-) sUjhanA, sujjhe 2.142 suhAva 1.205 sAvara (zyAmala) 2.136 sA~varA VsuNa (VzrU) sunanA, suNeha 1.70, suNijje sUI (sUcI) 1.44 hi0 rA0 suI sAhasaMko (sAhasAMka:) 1.72 2.106, soUNa 1.69, sUNI sUra (sUrya) 1.147 sAhi 1.157 zAha, bAdazAha 2.156 siMga (zRGga) 2.113 sIMga, pahAr3a kI coTI *suNaha (zunaka) 1.80 dohA chada kA bhada *sUro (sUryaH) 1.15 paTkala gaNa kA nAma saro (saryaH) 1.16, 1.34 paMcakala gaNa kA siMhaa (siMhaka) 1.183 zera suNNaphala (zUnyaphala) 1.38 nAma (515) siMhAsaNa (siMhAsana) 2.77 sutthira (susthira) 1.128 *siMhiNI (siMhinI) 1.51, 1.70 mAtrika sUladhara 1.195 trizUladhArI ziva | suddau (zUdraka:) 1.117 zUdra sekha (zeSa) 1.40 chanda kA nAma | suddiNI (zUdrA) 1.64, 1.83 sekkha (zeSa) 1.175 sia (sita) 1.108 sapheda sudhAara (sudhAkara) 2.69 candramA sajjA (zaiyA) 2.107 siala (zItala) 1.135 ThaMDA *suddha (zuddha) 1.75 skandhaka kA bheda seNa (senA) 2.169 *sikkha (zikhA) 1.161 mAtrika chanda kA | suddha (zuddhaH) 1.2 suddhA (ba0 va0) 1.5, seNA (senA) 2.126 nAma suddhamaNa 2.95 seNiA (senikA) 2.110 chanda kA nAma siTTha (ziSTa) 2.37, 2.116 bacA huA supia (supriya) 1.22 dvilaghu dvikala (1) settA (zveta) 1.77, 2.65 sapheda sira (ziras) 1.39, 2.84 kA nAma seMdhava (seMdhava) 1.130 seMdhA namaka sirikhaMDa (zrIkhaMDa) 1.108 caMdana | supia (supriya) 1.127, 2.39, 2.166 | sera 1.130 sera bhara *siva (ziva) 1.75 skaMdhaka kA bheda priya sevaka 1.169 naukara siviaNa (svapna) 2.103 subbha (zubha) 1.176, 2.4 *sevANa (zyena) 1.80 dohA chanda kA bheda sihara (zikhara) 1.155 sumuhi (sumukhI) 1.69, 1.188 nAyikA Vseva sevA karanA, sevia (sevita:) 1.195 sihi (zikhin) 1.34 agni sumuhI (sumukhI) 2.102 nAyikA 'sihI (siMhI) 1.61 gAthA kA bheda *sesa (zeSa) 1.75 skandhaka kA eka bheda | sura 1.195, devatA, suraaNA (surajanAH) *sI (zrI) 2.1 varNika chaMda kA bheda sesa (zeSa) 1.39, 1.91 piMgala kA nAma aura vizeSaNa sIa (zIta) 2.89 suraaru (surataru) 1.79 kalpavRkSa *seso (zeSaH) 1.15 SaTkala gaNa kA nAma sIsa (zIrSa) 1.11, 1.81, 2.123 hi0 | "suraalaA (suratalatA) catuSkala gaNa kA *seharu (zekhara) 1.75 skandhaka kA bheda rA0 sIsa, sira nAma, suraalaaM (suratalatAM) 1.23 *sIsArUo (zIrSarUpaka) 2.64 varNika chaMda | suraMga 2.72 suMdara raMga seharo (zekhara:) 1.16 paMcakalagaNa kA nAma sIha (siMha) sIhassa (siMhasya) (saMbaMdha e0 | *suravai (surapatiH) 1.19 antalaghu trikala (III) (sAtha hI tu0 hi0 rAja0 seharA-sira kA maura) va0) 1.62 kA nAma (51) suMdari (sundarI, suMdari) suMdari (-hradahi~) 1.7 | surasari (surasarit) 1.111 gaMgA soara (sodara) 2.103, 2.142, sagA bhAI sundarI (saMdeza0) hi0 rA0 suMdara- soka (zoka) 2.55 surahI (surabhikA) 1.79 kAmadhenu suMdari, suMdara (rAja0 lokagIta kA~ sAkkha (sukha) 2.34 sulakkhaNa (sulakSaNa) 1.208 *soraTTA 1.145 soraThA, chaMda kA nAma cAlI e suMdara kA~ cali e) sulatANa (sulatAna) 1.106 bAdazAha solA (SoDaza) 2.66, 2.96 solaha suMbha (zubha) 2.69 daitya kA nAma suvAsau 2.60 sugaMdha solaha (SoDaza) 1.131 sua (suta) 2.44 putra suvisesau (suvizeSaH) 2.60 Vsoha soha 1.182 suzobhita honA suaNa (sujana) suaNA (sujanAH) (saM0 ba0 susajjA 2.114 susajjita va0) 1.94 *susamA 2.96 chaMda kA nAma sohA (zobhA) 1.146 sukaI (su-kavi) 2.129, 1.146, susasi (suzazin) 1.86 candramA 1.202, 2.137, suka ida | sasahakaru 1.122 chappaya chanda kA bheda | haMje 2.165 sakhI kA saMbodhana Page #383 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 358 prAkRtapaiMgalam haMta 2.165 duHkhavyaMjaka vismayAdibodhaka | hara 1.195 mahAdeva hAsai 1.59 avyaya haraNA 2.155 haraNa karane vAlA hiMdU 1.157 haMsapaaM (haMsapadaM) 1.62 haMsa kI gati *hara (saM0 hara:) 1.15 SaTkalagaNa kA nAma hiaa (hRdaya-) 1.179, 1.204 *haMsIA (haMsikA, haMsI) 1.99 rasikA chaMda *harigIa (harigItA) 1.191 chaMda kA nAma | | hialA ( hRdaya-lakaM) 1.166 hRdaya kA bheda *hariNo (hariNaH) 1.11 kAvya chanda kA | hINa (hIna) 1.198 rahita, hIna *haMsIA (haMsikA) 1.62 gAthA kA bheda bheda hiNNo (hInaH) nikRSTa 1.3 haya 1.87 ghoDA *hariNI (hariNI) 1.61 gAthA kA bheda | hIra (hIra nAmaka chaMda) 1.198 hau (ahaM) 1.130 maiM haribaMbha (haribrahmA) 1.108 kavi kA nAma | hIrA (hIrakaH) 1.77 hIrA hakka 1.201, 2.95, 2.159 hA~ka, DATa Vhalahala (dhvanyanukaraNAtmaka kriyA) hilanA, | *hIru 1.123 chappaya chaMda kA bheda haTTa (haTha) 1.116 kA~panA, halahalia (bhUta0 karma0 | *hIro (hIraH) 1.16 paMcakala gaNa kA nAma haNuA (hanumAn) 1.74 kRdanta0) 1.87 (55) VhaNa haNa 2.161, haNai 1.135, 2.165, | Vhasa (Vhas) ha~sanA, hasai 2.83, hasiUNa | he 2.13 saMbodhanavAcaka zabda haNia 1.104, 1.195, haNu (hasitvA) pUrvakAlika rUpa 1.71, heo (heyaH) 1.3 tyAjya 1.185, mAranA ___ hasaMtau 2.149, hasaMtI 2.16 | heTTha (adha:) 1.14 nIce hatti (hata iti) 2.147 hAkaMda (hAkrandaH) 1.37, 1.92 hAhAkAra |Vho (saM0 VbhU) hi0 honA, rA0 hobo, ho hattha (hasta) 1.182 hAtha *hAkali 1.172 chaMda kA nAma (varta0 pra0 e0) (bhavati) 1.94, hatthaala (hastatala) 2.102 hAra (hAraH) 1.53, 1.77 hAra hoi (varta0 pra0 e0) (bhavati) 1.2, hatthi (hastin) 2.132 hAthI hAra (hAra:) 1.58, 1.150, 2.133 1.4, 1.5, 1.8, 1.91, hoMti hatthI (hastin) 2.113 hAthI guru (5) (varta0 pra0 ba0) (bhavati) 1.12, hamira 1.204 hammIra, nAma hArava 1.151 hAhAkAra 1.13 hou 2.69 hA~te (varta0 hammIra (hammIraH) 1.71 hammIra, nAma *hArAvali 1.21 prathama dvikala gaNa (5) kRdaMta0 karaNa e0) 1.91, hotaM hayavaru (hayavara) 1.179 ghor3A kA nAma 2.41, huA 2.157 Vhara (Vha-) hara 2.6, haranA, apaharaNa karanA, I *hArI (hArI nAmaka chaMda) 2.35 hRda (saM0 hRda) hi0 rA0 daha (rA0 uccA0 da hare 1.145, haraMtI 2.16 VhAsa (hasa+NijaMta) hyasa karanA, kama karanA, (da:)) hRdahi~ (hRde) 1.7 Page #384 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prAkRtapaiMgalam (bhASA zAstrIya aura chandaHzAstrIya anuzIlana) bhAga - 2 Page #385 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Page #386 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhUmikA 61. pichale chaha dazakoM se 'prAkRtapaiMgalam' pAzcAtya evaM bhAratIya vidvAnoM ke AkarSaNa kA kendra banA huA hai| kAvyamAlA saM0 41 meM san 1864 meM 'prAkRta-piMgala-sUtrANi' ke nAma se prakAzita kiye jAne ke bAda se lekara Aja taka isake saMgrAhaka, saMgraha-kAla tathA bhASA para itastata: kucha chuTapuTa vicAra prakaTa kiye gaye haiM / ricarDa pizela, zrI candramohana ghoSa, pro. harmana yAkobI, zUbiMga', DA. TesiTorI', zrI vijayacandra majUmadAra, DA. sunItikumAra cATuA , DA. guNe, zrI DI.sI. gAMguli', ma0 ma0 haraprasAda zAstrI0, AcArya rAmacandra zukla, rAhula sAMkRtyAyana,92 DA0 esa0 ena0 ghoSAla13, DA0 hajArIprasAda dvivedI14, DA0 kochaDa'5, DA0 tivArI16 Adi vidvAnoM ne apane granthoM tathA lekhoM meM 'prAkRtapaiMgalam' kA jikra kiyA hai tathA idhara bhI kucha naye gaveSaka chAtra 'prAkRtapaiMgalam' kA itastataH saMketa karate dekhe jA rahe haiM / isake atirikta pro0 jyUla blaoNkha ne bhI apanI prasiddha pustaka 'lAdo-Ayau~' (bhAratIya Arya-bhASA) meM 'prAkRtapaiMgalam' kA nAmanirdeza kiyA hai / 17 bhASAzAstrIya dRSTi se 'prAkRtapaiMgalam' kI ora sarvaprathama dhyAna dene vAle vidvAn ricarDa pizela haiM, jinhoMne apane mahattvapUrNa grantha 'prAkRta sprAkhena' kI racanA meM hemacandrottara apabhraMza yA avahaTTa ke rUpa meM isa graMtha kA samucita upayoga kiyA thA, jo unake grantha ke AdyopAnta anuzIlana se dRggocara hotA hai / 'prAkRtapaiMgalam' kI ora pizela se bhI pUrva do anya jarmana vidvAnoM kA bhI dhyAna AkRSTa huA thA / bolenasena ne apane 'vikramorvazIya' ke saMpAdita saMskaraNa ke pariziSTa meM 'prAkRtapaiMgalam' kA katipaya aMza prakAzita karAyA thA tathA goldasmidta ne bhI isakA saMskaraNa nikAlane kA kArya AraMbha kiyA thaa| bAda meM DA0 harmana yAkobI kI dekharekha meM zrIToDaramalla ne bhI 'prAkRtapaiMgalam' 1. Pischel : Prakrit Sprachen $$ 28-29, pp. 29-30. (1900) 2. prAkRtapaiMgalam (Biblio. Indica ed.) (Introduction) p. VII (1902) 3. Jacobi : Bhavisattakaha (Introduction) p. 45, (German ed.) : Sanatkumarcharitam (Introduction) (Eng. trans. published in the Journal of the Oriental Research Institute of M.S. Univ. of Baroda, vol. VI. pt. 2-3. p. 95) 8. Zeitschrift der Deutschen Morgenlandischen Gesellschaft. Band. 75 (1921) S. 97 4. Dr. L. P. Tessitori : Notes on Old Western Rajasthani. (Indian Antiquary, 1914-16) 6. B. C. Majumdar : History of the Bengali Language. Lecture XI pp. 248-256. sAtha hI Dr. D. C. Sen : Bengali Language and Literature. p. 57 7. Dr. S. K. Chatterjea : Origin and Development of Bengali Language. Vol. I. p. 114. sAtha hI DA0 cATuA : bhAratIya AryabhASA aura hiMdI pR. 106. (rAjakamala, 1954) 6. Dr. Gune : Bhavisattakaha. (Introduction). p. 69. (G.O.S. Baroda, 1923) 9. D. C. Ganguli : Indian Historical Quarterly. vol. XI. p. 565 10. Mm. H. P. Sastri : Priliminary Reports on the Operation in Search of Mss. of Bardic Chronicles (Asiatic Society of Bengal) p. 18 11. AcArya zukla : hiMdI sAhitya kA itihAsa, pR. 25 (AThavA~ saMskaraNa) 12. rAhula sAMkRtyAyana : hiMdI kAvyadhArA pR. 314-326, pR. 396-398, 451-455, 457-466 83. Dr. S. N. Ghosal : The Date of Prakrit-paingalam. (1. H. Q. XXV. I. p. 52-57) 14. DA0 dvivedI : hiMdI sAhitya kA AdikAla pR0 5 tathA pR0 43-47. (1952 saM0), hindI sAhitya pR0 6 tathA pR0 73 (1952 saMskaraNa) 15. DA0 kochaDa : apabhraMza sAhitya 16. DA0 udayanArAyaNa tivArI : hindI bhASA kA udbhava aura vikAsa pR0 148-150 17. Jules Bloch : L' Indo-Aryen. (du Veda aux temps modernes) p. 12. (Paris, 1934) 18. Pischel. $ 21. p. 30. (German ed.) Page #387 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 362 prAkRtapaiMgalam ke udAharaNoM para kucha kAma kiyA thA, aisA saMketa DA0 yAkobI kI 'bhavisattakahA' tathA 'sanatkumAracarita' kI bhUmikAoM meM milatA hai| 2. itanA hone para bhI na to samucita rUpa se abhI taka prAkRtapaiMgalam ke saMgraha-kAla tathA saMgrAhaka ke viSaya meM hI pUrI taraha eka mata bana pAyA hai, na isakI bhASA tathA chandaHparaMparA ke viSaya meM hii| zrImajUmadAra jaise vidvAnoM ne isakI bhASA meM prAcIna ba~galA ke bIja DhU~Dhe haiM, to anya vidvAna, jinameM DA0 cATuA pramukha haiM, ise zaurasenI avahaTTa kI racanA mAnate haiN| DA0 yAkobI ne isakI chandaHparaMparA ko mAgadha chandaHparaMparA ghoSita kiyA hai, tathA ise ve pUrvI apabhraMza kI chandaHparaMparA se jor3ane kA saMketa dete jAna par3ate haiM; jo hemacandra ke 'chandonuzAsana' meM prApta apabhraMza chandaHparaMparA se sarvathA bhinna hai / jaisA ki hama Age calakara vistAra se prakAza DAleMge; yadyapi 'prAkRtapaiMgalam' kI apabhraMza vRttaparaMparA svayambhUchandas yA hemacaMdra kI paraMparA se bhinna hai, tathA dUsare zabdoM meM yaha 'bhaTTa chandaH paramparA' (Bardic tradition of Apabhramsa metres) hai, tathApi isa paramparA kA vizeSa saMbaMdha pUrvI pradeza se nahIM jAna par3atA / vastutaH usa kAla meM pUrvI tathA pazcimI jaisI vibhinna spaSTa to chandaHparaMparAyeM nahIM rahI hoMgI, ThIka vaise hI, jaise usa kAla kI kRtrima sAhityika bhASA bhI gujarAta se lekara mithilA taka, 14 vIM zatI taka-katipaya vaibhASika tattvoM ko chor3akara prAyaH-eka-sI hI thii| gujarAta se lekara mithilA taka ke baMdIjana 11 vIM zatI se lekara 14 vIM taka prAyaH eka sI hI bhASA-zailI kA prayoga tathA eka-sI hI chandaHparaMparA kA pAlana karate dekhe jAte haiM / yaha paraMparA pRthvIrAjarAso, prAkRtapaiMgalam ke purAnI hiMdI ke udAharaNoM tathA vidyApati kI kIrtilatA meM-katipaya vaibhASika bhedoM, vaiyaktika abhiruciyoM, lipikAroM kI kRpAoM ko chor3akara-lagabhaga eka-sI hI milatI jAna par3atI hai / prAkRtapaiMgalam kA saMgraha-kAla 3. jaisA ki spaSTa hai, 'prAkRtapaiMgalam' eka saMgrahagrantha hai| isake lakSaNabhAga tathA udAharaNabhAga donoM hI anyatra se saMgRhIta haiM, jinameM kucha aMza saMbhavataH saMgrAhaka kA bhI ho sakatA hai| isake lakSaNa-bhAga kI tulanA ratnazekhara ke chaMda:koza se karane para DA0 velaNakara isa niSkarSa para pahu~ce the ki 'piMgala'ne bhI ratnazekhara kI bhA~ti inheM kinhIM pUrvavartI chandogranthoM se liyA hai, yadyapi prAcIna granthakAroM ke nAma ke sthAna para 'piMgala' ne apanA svayaM kA nAma rakha kara lakSaNabhAga meM parivartana kara diyA hai| ye pUrvavartI chandogranthakAra saMbhavataH arjuna tathA gosAla the, jinakA saMketa ratnazekhara ne kiyA hai| isa viSaya para hama anuzIlana ke 'chandaHzAstrIya' bhAga meM vicAra kareMge / jahA~ taka grantha ke udAharaNa bhAga kA prazna hai, ve bhI vividha srotoM se udAhRta haiM / gAthAsaptazatI, setubaMdha tathA karpUramaMjarI nAmaka prAkRta kAvyoM ke atirikta kucha phuTakara padya bhI mahArASTrI prAkRta ke milate haiM, tathA purAnI hiMdI yA avahaTTha vAle udAharaNoM meM babbara, vidyAdhara, jajjala(?) haribrahma jaise jJAtanAmA kaviyoM kI tathA anya aneka ajJAtanAmA kaviyoM kI racanAyeM bhI saMgRhIta jAna par3atI haiM / ina udAharaNoM meM eka ora pariniSThita prAkRta ke padya bhI milate haiM, to dUsarI ora pariniSThita apabhraMza ke bhI, to tIsarI ora purAnI hiMdI yA zaurasenI avahaTTa ke bhI padya haiM-jinameM yatratatra kucha vaibhASika pUrvI tattva bhI mila jAte haiMtathA yaha aMtima aMza hI 'prAkRtapaiMgalam' ke udAharaNoM meM pradhAna hai| 4. 'prAkRtapaiMgalam' ke saMgraha-kAla ke viSaya meM vidvAnoM ke do mata upalabdha haiN| prathama dala ke vidvAn ise IsA kI caudahavIM zatI kI racanA mAnate haiM, anya vidvAn ise pandrahavIM zatI kI racanA mAnate haiM / 'prAkRtapaiMgalam' ke anta:sAkSya tathA bahiHsAkSya ke AdhAra kisI nizcita tithi kA saMketa karane ke pUrva yahA~ vibhinna vidvAnoM ke etatsaMbaMdhI matoM ko uddhRta kara denA ucita hogA / 1. Jacobi : Bhavisattakaha. p. 45. footnote I. (German cd.) Sanatkumarcharitam (Introduction) (Eng. tr.) J. O. I.. M. S. Univ. of Baroda, VI. vi pt. 2-3, p. 100) 2. Pingala too, borrows like Ratnasekhara, but passes off the older stanzas as his own by substi tuting his own name for the older ones. Dr. H. D. Velanker : Apabhramsa Metres. II (Journal Univ. of Bombay. Nov. 1936, p. 68) Page #388 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhUmikA 363 (1) AdhunikAstu tatra tatra 'jampe piMgala' ityAdidarzanAtsUtrApyudAharaNasaMgRhItRpiMgaletarataTasthakartRkANyeva bhaveyuriti hammIravarNanAtmakodAharaNAnAM sattvAdanumIyate - 'hammIrarAjyakAlacaturdazazatakato na prAcInAni sUtrANi' iti' iti vadanti / 1 (ma.ma. zivadatta ) (3) "There is a great interval of time between the appearance of the aphorisms of Pingala (chhandahsutram) and of the present work. The latter could not have appeared before the fourtheenth century of Christian era, at least in the form we see it, whereas the former is generally believed to have its birth at the same time. 2 ( zrIcandramohana ghoSa) (3) "apa0 bhASA kI aMtima vikAsa sthiti 'prAkRtapaiMgalam' meM pAI jAtI hai, jo adhika se adhika 14 vIM zatI kI racanA hai / " (yAkobI : bhavisattakahA pR0 5 ). "yaha bAta yahA~ dhyAna dene kI hai ki piMgala, chandaH zAstra kI mAgadha paramparA se saMbaddha thA / yaha paraMparA usameM bahuta pUrva hI vidyamAna thI kyoMki hemacandra, piMgala se kama se kama tIna zatI pUrva ke haiN|" (yAkobI: sanatkumAracarita kI bhUmikA) I (4) 'piMgala ke nAma se prasiddha prAkRta chandoM kA grantha bahuta paravartI hai / ' ( DaoN0 kItha ) * (5) "chanda: koza' kA samaya 15vIM zatI kA pUrvArdha hai| ataH yaha pAiyapiMgala' se sau sAla paravartI hai, jisameM isI bhASA meM yahI viSaya pAyA jAtA hai|" (zUniMga) (6) "isase yaha spaSTa hai ki vaha bhASA, jisameM piMgalasUtra ke udAharaNoM kI racanA huI hai, hemacandra kI apabhraMza se atyadhika vikasita bhASA kI sthiti hai / apabhraMza kI isa paravartI sthiti kI kevala eka, kiMtu atyadhika mahattvapUrNa vizeSatA ke saMketa taka sImita rahate hue, maiM vartamAnakAlika karmavAcyarUpa kA uddharaNa de sakatA hU~, jo anta meM prAyaHIje (ijja) se yukta hotA hai; aura yaha isa bAta kA saMketa hai ki caudahavIM zatAbdI ke pahale se hI vyaMjanoM kI dvitvapravRtti ke saralIkaraNa tathA pUrvavartI svara ke daurghIkaraNa kI prakriyA cala par3I thI, jo apabhraMza ke sAtha tulanA karane para navya bhASAoM kI pramukha dhvanyAtmaka vizeSatA (pratIta hotI hai, tathA isI kAla meM yA isake kucha bAda meM prAkRtapaiMgalam kA aMtima rUpa pallavita huA hogA / " (TesiTorI) * (7) " (prAkRtapaiMgalam ke) vidvAn saMpAdaka ne ThIka hI nirNaya kiyA hai ki yaha grantha 14vIM zatI IsA ke uttarArdha ke pUrva isa vartamAna rUpa meM nahIM A pAyA hogA, tathA yaha 16vIM zatI ke Arambhika dazakoM se bAda kA nahIM ho sktaa|" (zrIvijayacandra majUmadAra) 7 (8) "prAkRtapaiMgalam meM cauhAna rAjA hammIra se saMbaddha padya udAhRta haiM, jo 13vIM zatI ke Arambha meM huA thA / ataH prAkRtapaiMgalam 15vIM zatI meM rakhA jA sakatA hai tathA mArkaNDeya isase bhI bahuta bAda meM, kyoMki usake lie piMgala piMgalapAda hai" (DA0 guNe)* : (9) "yaha grantha apane vartamAnarUpa meM 14vIM zatI uttarArddha kI racanA hai (DA0 cATurjyA ba~galA bhASA kA udbhava aura vikAsa) 1. nirNayasAgara saMskaraNa (bhUmikA) / 2. Mr. C. M. Ghosa, prAkRtapaiMgalam ( Intro.) P. VII. 3. Jacobi. Bhavisattakaha (German ed.) p. 5; (Eng. ed.) March 53, p. 241. Sanatkumarcharitam (German ed.) p. XXVI. 4. Dr. Keith : The History of Sans. Literature. p. 416. (Reprint. 1953) yahIM kIthane pAdaTi0 2 meM DA0 yAkobI kI 'bhavitasattakahA' se unakA mata uddhRta kiyA hai / 5. ZDMG. 75 (1921) S. 97 6. L. P. Tessitori: Notes on Old Western Rajasthani. (Indian Antiquary 1914-16) 7. B. C. Majumdar : History of the Bengali Language. p. 249. (Second ed. 1927) 8. Gune: Bhavisattakaha. P. 69 (G.O.S. Baroda, 1923) 9. Chatterjea : ODBL. vol. I. p. 113 Page #389 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prAkRtapaiMgalam "nabhAo kA pUrNarUpa se udaya ho jAne para bhI apabhraMza ( evaM kucha aMzoM meM prAkRta) kI paramparA barAbara calatI rahI, I0 15vIM zatAbdI ke anta meM saMkalita 'prAkRtapaiMgala' isa bAta kA jvalanta udAharaNa hai|" (DA0 cATurjyA : bhAratIya AryabhASA aura hiMdI) 1 364 (10) "prAkRtapaiMgalam ' prAkRta chandaH zAstra kA eka grantha hai| yaha vividha granthoM se saMkalita saMgraha hai, tathA yaha saMgraha caudahavIM zatI ke pUrvabhAga meM hI pUrNa ho gayA jAna par3atA hai|" (DI0 sI0 gAMguliH) (11) "chandaH zAstra meM eka prAkRta grantha upalabdha hai, jo piMgala ke bahuta bAda meM likhA gayA hai, tathA 'prAkRtapaiMgala' ke nAma se prasiddha hai| isa niSkarSa ke kAraNa hai ki yaha grantha rAjapUtAnA meM tathA 14vIM zatI meM likhA gayA thaa|" (DA0 haraprasAda zAstrI) * 3 (12) "maiMne ukta grantha (prAkRtapaiMgalam ) kA samaya 1350 - 1369 ke madhya meM mAnA hai, jo yAkobI ke anumAna tathA saMketa se mela khAtA hai|" (DA0 ghopAla) * 4 kintu isake ThIka cAra varSa pUrva DA0 ghoSAla pahale isa niSkarSa para pahu~ce the ki 'prAkRtapaiMgalam' kA racanAkAla 15vIM zatI hai tathA unhoMne pro0 guNe evaM DA0 sunItikumAra cATurjyA ke mata kI puSTi kI thI, jo 15vIM zatI hI isakA racanAkAla mAnate haiM / isa prakAra 'prAkRtapaiMgalam' ke viSaya meM tIna mata jAna par3ate haiN| (1) isakI racanA caudahavIM zatI ke pUrvArdha meM rAjasthAna meM huI thii| zrI gAMguli tathA ma0 ma0 haraprasAda zAstrI kA mata / (2) isakA saMgrahakAla caudahavIM zatI kA uttarArdha hai| - yAkobI, ghoSAla Adi kA mata / (3) isakA saMgrahakAla pandrahavIM zatI hai / - pro0 guNe tathA DA0 cATurjyA kA mata / hameM prathama mata hI vizeSa prAmANika tathA vaijJAnika jAna par3atA hai| 'prAkRtapaiMgalam' kA saMgraha mUla rUpa meM 'rAjapUtAnA' meM saMbhavata: 'raNathambhaura' hI meM 'hammIra ke zAsanakAla ke AsapAsa kiyA gayA thaa| hammIra ke alAuddIna ke dvArA harAye jAne para vahA~ ke bhaTTa nirAzrita hokara pUrva kI ora A gaye the| 'prAkRtapaigalam' kA mUla rUpa bhI unhIM dinoM idhara lAyA gayA, tathA isakA antima parivardhita rUpa mithilA-nepAla ke rAjA harisiMhadeva ke samaya raNathambhaura se Aye 'brahmabhaTTa ke dvArA kiyA gayA, jisameM haribrahma ke caMDezvara se saMbaddha padya jor3a diye gaye isa prakAra 'prAkRtapaiMgalam' kA saMgrAhaka rAjapUtAnA kA hI thA, isakA saMgraha bhI sarvaprathama 'raNathambhaura' meM hI IsA kI caudahavIM zatI ke prathama caraNa (1300-1325 I0) meM hI ho cukA thA, bAda meM kucha aMza mithilA meM bhI jor3A gyaa| hama 'prAkRtapaiMgalam' ke antaH sAkSya tathA bahi:sAkSya kI dRSTi se aba isI para vicAra kreNge| $ 5. antaH sAkSyaH (a) prAkRtapaiMgalam eka saMgraha grantha hai, jisameM gAthAsaptazatI aura setubandha ke eka eka tathA rAjazekhara ke 1. DA0 cATurjyA : bhAratIya AryabhASA aura hindI, pR. 106 R. D. C. Ganguli I. H. Q. Vol. XI. p. 565. 3. Mm. H. P. Sastri Priliminary Report on mss. of Bardic Chronicles. p. 18 4. Dr. S. N. Ghosal Translator's note (c) to the Eng. translation of Jacobi's introduction to 'Bhavisattakaha' (JOI. M. S. Univ. Baroda, vol. II-3. p. 242) 5. Dr. S. N. Ghosal: The date of the Prakrit - paingala. I. H. Q. March 1949, p. 57 6. jeNa viNA Na jivijjai apuNijjai so kaAvarAho vi patte vi NaaraDAhe bhaNa kassa Na vallaho aggI // (mAtrAvRtta 55 para uddhRta) 7. jaM jaM ANei giriM rairahacakkaparighaTTaNasahaM haNuA / taM taM lIlAi Nalo vAmakaratthaMhia raei samudde // (setubaMdha padya 10 - 43. prA0 paiM0 meM skandhaka ke udAharaNa meM 1.74 para uddhRta) / Page #390 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 365 bhUmikA karpUramaJjarI saTTakA se uddhRta chaha padya pAye jAte haiN| isase yaha spaSTa hai ki prAkRtapaiMgalam kA saMgraha rAjazekhara ke bahuta bAda kA hai| rAjazekhara kA samaya IsA kI navIM zatI kA uttarArdhaM tathA dasavIM zatI kA prathama caraNa hai| rAjazekhara kAnyakubja ke pratihAra rAjA mahendrapAla tathA usake putra mahIpAla ke yahA~ the, jinakA kAla 893 I0 se 914 I0 taka hai / (A) prAkRtapaiMgalam ke varNavRtta prakaraNa ke eka udAharaNa (padma saMkhyA 215 ) para jayadeva kI prasiddha 'dazAvatArastuti' - 'jaya jaya deva hare' - kA prabhAva pAyA jAtA hai, jo saMbhavata: pahale sahajayAnI the tathA bAda meM vaiSNava ho gaye the aura lakSmaNasena ke darabAra se saMbaddha the / inakI racanA 'gItagoviMda' IsA kI 12vIM zatI meM likhI gaI hai tathA eka anya padya (mAtrAvRtta 208) para bhI isakA prabhAva dekhA jA sakatA hai, jahA~ kRSNa evaM rAdhA kA ullekha milatA hai "cANUra vihaMDia Niakula maMDia rAhAmuhamahupANa kare jimi bhamaravare // " vastutaH 'dazAvatArastuti' isa kAla ke vaiSNava tathA paurANika kaviyoM ke kAvya kA khAsa aMga bana gaI thii| saMskRta meM isakA saMketa sarvaprathama kSemendra kavi ke 'dazAvatAravarNana' meM kiyA jAtA hai| kiMtu yaha paraMparA aura bhI purAnI jAna par3atI hai tathA isake bIja hameM sabase pahale 'mAgha' ke 'zizupAlavadha' kI bhISmastuti meM milate haiN| 'dazAvatArastuti' kI paraMparA saMskRta tathA bhASAkAvyoM kI samAna pravRtti thI jisakA eka vizAla rUpa hameM zrIharSa ke 'naiSadhIyacarita' meM milatA hai, to dUsarA rUpa canda ke 'pRthvIrAjarAso' meM mile 'dasam' meM hai 'prAkRtapaiMgalam' kI 'dazAvatArastuti' vAlI paraMparA isa prakAra eka laMbI paraMparA hai, kiMtu isa padya kI pada-racanA taka para jayadeva kI padaracanA kA prabhAva saMketita kiyA gayA hai / nimna paMktiyoM ko tulanA ke lie upasthita kiyA jAtA hai : 4 'bali chali mahi varu asura vilayakaru, muNiaNamANasahaMsA suhavAsA uttamavaMsA' (prA0 0 2.215) * 'dinamaNimaNDalamaNDana bhavakhaNDana e munijanamAnasahaMsa, jaya jaya deva hare / ' ( gI0 go0 1.3 - 2) spaSTa hai ki prAkRtapaiMgalam kA saMgrahakAla jayadeva se pUrva kA nahIM ho sakatA tathA yaha 12 vIM zatI ke bAda saMgRhIta huA thA / (i) prAkRtapaiMgalam meM kalacurivaMza ke rAjA DAhala karNa kA, jisakA racanAkAla 1040 - 80 I0 mAnA gayA hai, " saMketa milatA hai / katipaya padya karNa kI prazaMsA meM nibaddha pAye jAte haiM, jinheM mahApaMDita rAhula sAMkRtyAyana ne babbara nAmaka kavi' kI racanA mAnA hai| ataH spaSTa hai ki prAkRtapaiMgalam kI racanA gyArahavIM zatI ke bAda kI hai / 1. karpUramaJjarI se varNavRtta ke 107, 115, 151, 187, 189 tathA 201 saMkhyaka padya / * * 2. Keith: Sanskrit Drama p. 232. ( reprint. 1954). 3. mAghaH zizupAlavadha 14.71-86 / 4. zrIharSa naiSadhIyacarita 21 56 - 118 / : 5. DA0 dvivedI hiMdI sA0 kA AdikAla pR0 110 / . "The poem I next quote reminds us of Jayadeva. There are many lines in some other poems occurring in the which are almost word for word equivalent to some lines of Jayadeva's gItagovinda for example munijanamAnasahaMsa is met with in a verse in the prAkRtapaiMgala" - B. C. Majumdar History of Bengali Language p. 255. ( sAtha hI) DA0 cATurjyA ne bhI 'History of Bengal vol. I. (Dacca Univ, pub.) meM isa bAta ko svIkAra kiyA hai ki 'gItagovinda' kA prabhAva prAkRtapaiMgala ke varNavRtta 207, 211 tathA 215 para spaSTa dikhAI par3atA hai| 7. pro0 vinseMTa smitha ke anusAra kalacuri karNa kA rAjyakAla 1040-70 I0 thA / (Early History of India p. 406), jaba ki pro0 rAya ne isakA samaya 1042-70 I0 mAnA hai / (Dynastic History of Northern India. vol. II. P. 897) pro0 cintAmaNi vinAyaka vaidya ne isakA kAla 1040-80 I0 mAnA hai / ( History of Medieval Hindu India. p. 188) 8. rAhula sAMkRtyAyana : hiMdI kAvyadhArA pR0 314 Page #391 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prAkRtapaiMgalam (I) prAkRtapaiMgalam meM kAzI ke gahar3avAla rAjA jayacandra ke mahAmaMtrI vidyAdhara' kI racanAyeM bhI milatI haiN| kAzIrAja se saMbaddha samasta padyoM ko rAhulajI ne vidyAdhara kI hI racanA mAnI hai jayacaMdra kA rAjyakAla 2070 - 94 I0 thA, ataH vidyAdhara kI ye racanAyeM bArahavIM zatI ke aMtima caraNa kI hai| isa prakAra bhI prAkRtapaiMgalam 12 vIM zatI ke bAda hI racanA siddha hotI hai / 366 (3) prAkRtapaiMgalam ke udAharaNa bhAga meM 8 padyoM meM hammIra kA ullekha hai| yaha hammIra, zrI candramohana ghoSa ke matAnusAra mevAr3a kA rAjA thA, jisakA zAsana kAla 1302 I0 meM AraMbha huA thA, tathA usane 64 varSa taka rAjya kiyA thA / vastutaH rAjasthAna meM ThIka isI samaya do hammIra ho cuke haiN| vaise 'hammIra' zabda mUlataH phArasI ke 'AmIra' zabda kA saMskRta rUpa hai, tathA itihAsa meM inase atirikta anya 'hammIroM' kA bhI patA calatA hai| kiMtu aisA jAna par3atA hai ki prAkRtapaiMgalam vAlA hammIra raNathambhaura kA rAjA thA, jisa para alAuddIna khilajI ne AkramaNa kiyA thA, aura jo khilajI se yuddha karate hue mArA gAyA thA / hammIra se yaha yuddha khilajI bAdazAha ke rAjyArohaNa ke 18 varSa pazcAt huA thA / isa tathya kI puSTi nayacandra ke kAvya tathA amIra khusaro ke 'tArIkhe AlaI' se hotI hai| hammIra 1301 I0 meM vIragati ko prApta huA thA / isa prakAra 'prAkRtapaiMgalam' kA saMgrahakAla 1301 I0 ke bAda jAna par3atA hai| DA0 ghoSAla isa tithi se lagabhaga pacAsa varSa bAda arthAt 1351 I0 ko prAkRtapaiMgalam kI uparitama samaya sImA mAnate hai / kiMtu aisA bhI ho sakatA hai ki prAkRtapaiMgalam kA saMgraha hammIra ke hI kisI samasAmayika kavi (baMdIjana ) ne kiyA ho, tathA hammIra se saMbaddha padya isI saMgrAhaka kI svayaM kI racanA hoN| prastuta graMtha meM hammIra se saMbaddha padyoM kI saMkhyA paryApta hai, tathA yaha saMkhyA saMgrAhaka ke hammIragata abhiniveza kA saMketa karatI hai| yaha anumAna satya ke adhika najadIka jAna par3atA hai ki hammIra saMbaMdhI padyoM kI racanA ke kucha hI samaya bAda -15 yA 20 varSa ke bIca meM hIprAkRtapaiMgalam kA prathama saMkalana ho cukA thaa| yaha saMgrAhaka hammIra kA svayaM kA bhATa (baMdIjana ) thA, tathA 'jajjala' ke nAma se prasiddha 'prAkRtapaiMgalam' vAlA padya tathA anya sabhI hammIrasaMbaMdhI padya usI kI racanA haiM / isa prakAra maiM 'prAkRtapaiMgalam' kI upastima samaya-sImA kama se kama 1301 I0 se bAda kI mAnane ko taiyAra nahIM huuN| - (U) 'prAkRtapaigalam' meM eka padya haribrahma nAmaka kavi kI racanA hai, jo caMDezvara ko vIratA se saMbaddha hai| ye caMDezvara kauna the ? itihAsa se jJAta hotA hai ki ye caMDezvara Thakura mithilA ke rAjA harisiMha (athavA harasiMha) ke maMtrI the, jinhoMne "kRtyaratnAkara", "kRtyacintAmaNi", "dAnaratnAkara" Adi grantha likhe the| rAjA harisiMha kI dillI ke bAdazAha gayAsuddIna tugalaka ke sAtha lar3AI huI thii| prasiddha itihAsakAra fariztA ke anusAra gayAsuddIna tug2alaka tathA tirahuta ke rAjA meM yuddha huA thA, jisameM rAjA parAjita hokara jaMgala meM bhaga gyaa| isakI puSTi caMDezvara Thakkura tathA jyotirIzvara Thakkura ke vivaraNoM se bhI hotI hai| gayAsuddIna tug2alaka kA zAsana kAla 1310-1324 I0 hai ataH spaSTa hai ki rAjA harisiMha nepAla kI tarAI meM inhIM dinoM cale gaye the / DA0 cATurjyA tathA zrI babuA mizra ne isa saMbaMdha meM mithilA meM pracalita paraMparAgata padya ko bhI uddhRta kiyA hai : 1 bANAbdhi- bAhu-zazi- sammita- zAkavarSe, pauSasya zukladazamI kSitisUnu bAre / tyaktA ( ktvA) sva-paTTana purI harisiMhadevo (harasiMhadevo ?), durdaiva-dezitapathe girimAviveza // uparyuddhRta padma kI ghaTanA 1243 zake yA 1323 I0 kI hai| harisiMhadeva kA zAsana kAla isa prakAra 14 1. rAhula sAMkRtyAyana hiMdI kAvyadhArA pR0 396 : 2. Dr. Altekar the History of Rastrakutas p. 128 : 3. In some cases the court-poets described the incidents forthwith and could hardly brook any loss of time in magnifying and distorting historical facts. But disregarding such particular instances we must take into consideration the fact that since the Prakrit-paingala is a compilation and it presupposes the existance of some works from which the heroic descriptions of Hammira have been quoted, a considerable period must have been between the heroic deeds of Hammira and the appearance of this metrical treatise. Dr. S. N. Ghosal: The Date of the Prakrit-paingala. I. H. Q. March 1949, p. 55 8. Dr. Chatterjea: Varna Ratnakara. (Introduction) p. XVII. Page #392 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhUmikA 367 vIM zatI kA prathama caraNa siddha hotA hai / haribrahma kA padya isI kAla kI racanA hai, tathA prAkRtapaiMgalam meM isI kAla meM jor3A gayA thaa| yadi yaha racanA isake bAda kI hotI, to haribrahma ke adhika padya jor3e jAte, sAtha hI bAda ke kisI anya kavi ke bhI padya upalabdha hote / caMDezvara tathA haribrahma se saMbaddha yaha padya bAda kA prakSepa hai, isakA eka pramANa upalabdha hai| prAkRtapaiMgalam kI upalabdha sabhI pratiyoM meM tathA donoM saMskaraNoM meM chappaya chaMda ke prakaraNa meM cAra padya upalabdha haiM / padya saMkhyA 105 tathA 107 meM lakSaNa nibaddha haiM, padya saMkhyA 106 tathA 108 meM udAharaNa / isa prakAra chappaya ke saMbaMdha meM do do bAra lakSaNodAharaNa dene kI tuka samajha meM nahIM AtI / yaha asaMgati isa bAta kA saMketa karatI hai ki lakSaNapadya 107 tathA udAharaNapadya 108 bAda ke prakSipta padya haiN| padyasaMkhyA 106 hammIra se saMbaddha "hammIra kajju jajjala bhaNai" vAlA prasiddha chappaya hai, jo nizcita rUpa se prAkRtapaiMgalam ke mUla saMkalana kA hI aMza hai; jaba ki lakSaNa vAlA padya saM0 107 jisameM chappaya ke lakSaNa kI punarAvRtti sI pAI jAtI hai, tathA punaH uddhRta udAharaNa-padya saMkhyA 108jo prAkRtapaiMgalam meM upalabdha haribrahma tathA caMDezvara se saMbaddha ekamAtra padya hai-bAda kA jor3A gayA spaSTa jAna par3atA hai|' prAkRtapaMgalam kA yaha rUpaparivartana saMbhavataH haribrahma ke hAthoM huA hogA, kiMtu 'prAkRtapaiMgalam' kA mUla saMkalanakAra na to haribrahma hI hai, na yaha saMkalana harisiMhadeva ke zAsanakAla yA isake bAda kI hI jAna par3atA hai| saMbhavataH yaha harisiMhadeva ke kama-se-kama dasa-bIsa barasa purAnA hai, tathA 'prAkRtapaiMgalam' kA mUlagrantha raNathambhaura ke rAjA hammIra ke mAre jAne para rAjasthAna se Azraya kI khoja meM tirahuta ke rAjA ke yahA~ Aye baMdIjanoM ke dvArA lAyA gayA thA / haribrahma bhI usI parivAra ke rahe hoMge tathA 'prAkRtapaiMgalam' kA saMgraha inake kisI pUrvaja yA saMbaMdhI kA kiyA jAna par3atA hai| isa prakAra 'prAkRtapaiMgalam' kA mUla saMkalana 1290 I0-1315 I0 ke madhya kA jAna par3atA hai / aura adhika tAttvika saMketa itanA kiyA jA sakatA hai ki saMbhavataH yaha racanA 14 vI zatI ke prathama caraNa ke pUrvArdha meM sarvaprathama rAjasthAna meM saMkalita kI gaI thii| itanA taka ho sakatA hai ki isakA saMkalana 13 vIM zatI ke aMtima dinoM meM huA ho, jaba ki hammIra svayaM vidyamAna thaa| 6. bahi: sAkSya : (a) prAkRtapaiMgalam kA sarvaprathama ullekha hameM dAmodara ke 'vANIbhUSaNa' meM milatA hai / dAmodaramizra kA 'vANIbhUSaNa' chandaHzAstra kA grantha hai, tathA kAvyamAlA saM0 53 meM 1895 I0 meM sarvaprathama prakAzita huA thA / 'vANIbhUSaNa' ko 'prAkRtagalam' se milAne para jAna par3atA hai ki prA0 paiM0 kI hI bhAMti isameM bhI kevala do pariccheda haiM, prathama meM mAtrAvRtta haiM, dvitIya meM varNavRtta / chaMdoM kI saMkhyA tathA kama 'prAkRtapaiMgalam' ke hI anusAra hai tathA kaI lakSaNa to jaise 'prAkRtagalam' ke lakSaNoM ke saMskRta anuvAda mAtra hai| 'vANIbhUSaNa' kI racanA kA uddezya dAmodaramizra ne yaha batAyA hai ki kucha saMskRta vidvAn prAkRta ke chandaHgranthoM kA paryAlocana nahIM karate, ataH yaha racanA unake lie kI gaI hai| alasadhiyaH prAkRtamadhi sudhiyaH kecidbhavantIha / kRtireSA mama teSAmAtanutAdISadapi toSam // (padya 3)2 / ye dAmodaramizra mithilA ke brAhmaNa the tathA dIrghaghoSakula meM utpanna hue the| vidvAnoM kA mata hai ki dAmodaramizra mithilA ke rAjA kIrtisiMha (1390-1400 I0) ke darabAra meM the| unake 'vANIbhUSaNa' meM kIrtisiMha kI prazasti meM nibaddha nimna padya kuMDalikA ke udAharaNa rUpa meM upalabdha hai : taraNIbhavasi nimajjato duritapayonidhivAri, dizi dizi vilasati tava yazo navahimarucirucidhAri / navahimarucirucidhAri maho'pi na yasya samAnaM, paravAraNa balasiMha viduSi vitarasi bahu dAnam // paravAraNa balasiMha jayasi bhuvi jagadekaraNI, kIrtisiMha nRpa jIva yAvadamRtadyutitaraNI // (mAtrAvRtta paTala 82) 1. isakA pramANa yaha bhI hai ki 'prAkRtapaiMgalam' ke eka TIkAkAra vaMzIdhara ne bhI ise kSepaka ghoSita kiyA hai, jo saMbhavataH kisI na kisI paramparA para AdhRta jAna par3atA hai :-'idaM ca pUrvoktalakSaNaineva gatArthatvAt kSepakamivAbhAtIti bodhyam' / (kalakattA saM0 pR0 185 para 1.107 kI vaMzIdharI TIkA) 2. vANIbhUSaNa. pR. 1. (kAvyamAlA 53) 3. dIrghaghoSakulodbhUtaH dAmodara iti zrutaH / chandasAM lakSaNaM tena sodAharaNamucyate // (padya 4) 4. vANIbhUSaNa pR0 13 (kAvyamAlA) / ta paTala pakamita kiyA Page #393 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prAkRtapaiMgalam kahanA na hogA, ye ve hI kIrtisiMha haiM, jinakI prazasti meM vidyApati Thakkarane 'kIrtilatA' aura 'kIrtipatAkA' nAmaka kAvyadvaya kI racanA kI thI / spaSTa hai, dAmodaramizra vidyApati ke samasAmayika the tathA vidyApati ke samaya 'prAkRtapaiMgalam' eka Akara grantha ke rUpa meM brahmabhaTToM se bAhara ke paMDitoM meM bhI mAnya ho cukA thaa| isa mAnyatA ko prApta karane ke lie eka zatAbdI avazya apekSita hai| prAkRtapaiMgalam kI TIkA meM lakSmInAtha ne 'vANIbhUSaNa' ko sthAna sthAna para uddhRta kiyA hai| itanA hI nahIM, 'prAkRtapaiMgalam' ke prAcInatama TIkAkAra ravikara haiN| ye ravikara harihara ke putra the, tathA inakI vaMzaparaMparA oNphrekTa ne yoM dI haiM / 1 368 zUlapANi T ratnAkara I dohavi caNDeza bhImezvara 1 harihara I ravikara ravikara ke do grantha oNphrekTa ne saMketita kiye haiM, (1) piMgalasAravikAzinI, tathA (2) vRttaratnAvalI oNphrekTa kI dI huI vaMzaparaMparA pariziSTa 1 meM prakAzita ravikara kI TIkA ke aMtima do padyo se milatI hai / eka 'ravikara' kA saMketa eka padya meM 'vANIbhUSaNa' meM bhI milatA hai -- "dIrghaghoSakuladevadIrghikApaGkajaM ravikaro vyarAjata / IrSyayeva duhituH payonidheryatra vAsamakarotsarasvatI // 2" to, kyA ye ravikara - saMbhavata: dAmodara ke pitA yA pitRtva- 'prAkRtapaiMgalam' ke TIkAkAra se abhinna hai ? 'vANIbhUSaNa' ke saMpAdaka paM0 zivadatta ne inheM oNphrekTa vAle ravikara hI mAnA hai| ye ravikara jaisA ki spaSTa hai, harihara ke putra the / to, kyA ravikara ke pitA harihara tathA hamAre 'prAkRtapaiMgalam' vAle kavi haribrahma bhI eka hai ? ye donoM abhinna jAna par3ate haiM / isa prakAra bhI ravikara kA kAla dAmodara (1375 - 1450) se lagabhaga 25 varSa purAnA 13501400 I0, jAna par3atA hai, tathA isa taraha bhI 'prAkRtapaiMgalam' kA saMkalana- kAla kama se kama caudahavIM zatI kA prathama caraNa mAnanA hI par3atA 1 (A) isa saMpAdana ke pUrva prakAzita TIkAoM meM prAkRtapaiMgalam kI prAcInatama TIkA lakSmInAtha bhaTTa kA 'pigalArthapradIpa' hai, jisakA racanAkAla 1600 I0 (1657 vi0) hai| isa prakAra 'prAkRtapaiMgalam' yoM bhI isa TIkA se bahuta purAnA honA cAhie / (i) 'prAkRtapaiMgalam' kA ullekha 17vIM zatI ke eka anya grantha meM milatA hai, yaha grantha hai, mArkaNDeya kA 'prAkRtasarvasva' / 'prAkRtasarvasva' ke sUtroM ke spaSTIkaraNa meM 'prAkRtapaiMgalam' ke aneka padya uddhRta haiM / 1. Aufrecht : Catalogus Catalogorum p. 493 2. rathoddhatA ke udAharaNa ke rUpa meM uddhRta padya / vANIbhUSaNa, dvitIya pari0 padya 126 (pR. 36) / 3. de0 vahI pR0 36, pAdaTi0 2 / For Private Personal Use Only Page #394 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 369 bhUmikA iha cchando'nurodhena varNAnAM gurulAghavam / (prA0 sa0 sUtra 17-8) yathA, arare vAhai kANha nAva choDI Dagamaga kugati Na dehi / / tuhaM ehaM Nai saMtAra dei jaM cAhasi taM lehi // (prA0 pi0 1-5) (2) prakRtipratyayasaMdhirlopavikArAgamAzca varNAnAm / subluk supAM tiDAM vA viparyayazcAtra bahulaM syuH // (prA0 sa0 17-56) yathA piMgalagajjau meha ki aMbara sAmara, phullau NIva ki bhammau bhammara / ekali jIa parAhiNa amhaha, kI lau pAusa kIlau vammaha // (prA0 pi0 2 / 142) subviparyayo yathA piMgale-'mANiNi mANihiM kAI phala' (prA0 pi01-4) (3) parasmaipadamevAtra / (prA0 sa0 17-57) nAgarApabhraMze AtmanepadaM nAstItyarthaH / paThai / vaDhui / dijjai / tattu piMgalelahU guru NirantarA pamANi aTTha akkharA / pamANi doNNi dijjae NarAa so bhaNijjae // (pA0 pi0 2-69) ityatra dijjae, bhaNijjae ityAtmanepadam tanmahArASTrayapabhraMzamUlasaMkIrNabhASayA; atroktavarNavikAreNa vA samAdheyam / mArkaMDeya ke samaya ke viSaya meM vidvAnoM ke vibhinna mata haiN| pizela ne mArkaMDeya kA samaya 15 zatI mAnA hai'; jaba ki itAlavI vidvAn nittI dolci (Nitti Dolci) ne mArkaMDeya ko sAhityadarpaNakAra vizvanAtha (14vIM zatI) se bhI purAnA mAnA hai / pro0 guNe ne mArkaMDeya ko ur3IsA ke rAjA mukuMdadeva (1664 I0 la0) kA samasAmayika mAnA hai', tathA griyarsana bhI unheM 17vIM zatI kA hI mAnate haiN| isa prakAra bhI 'prAkRtapaiMgalam' isa samaya taka atyadhika khyAti prApta grantha ho cukA thaa| uparyukta vivaraNoM se spaSTa hai ki 'prAkRtapaiMgalam' kI uparitama sImA hammIra (1301 I0) tathA nimnatama sImA dAmodara (1400 I0) hai| isa samayasImA ko aura kama karane para hama kaha sakate haiM ki 'prAkRtapaiMgalam' kA saMgrahakAla harasiMhadeva tathA haribrahma ke samaya se kucha hI purAnA hai, tathA yaha caudahavIM zatI kA prathama caraNa maje se mAnA jA sakatA prAkRtapaiMgalam kA saMgrAhaka kauna ? 7 prAkRtapaiMgalam ke saMgrAhaka kA pUrI taraha patA nahIM cala pAtA / andhavizvAsa ke anusAra yaha bhI zeSAvatAra piMgala kI hI racanA hai, kintu yaha mata kiMvadaMtiyoM tathA gapor3oM para AdhRta hai, aura vaijJAnika dRSTi se truTipUrNa hai / lakSmInAtha kI TIkA meM 'piMgala' ko bhASAkAvya kA pahalA kavi mAnA gayA hai| "saMskRte tvAdyakavirvAlmIkiH / prAkRte zAlivAhanaH / bhASAkAvye piMgalaH / "5 to, kyA 'piMgala' kisI bhASAkavi kA upanAma hai, tathA usane yaha saMgraha kiyA hai ? vizvanAtha paMcAnana kRta piMgalaTIkA meM eka sthAna para isakA racayitA hariharabandI mAnA gayA hai| mAtrAvRtta ke 115veM padya kI TIkA meM yaha saMketa milatA hai : 1. Pischel : Prakrit Sprachen $ 40 R. Nitti Dolci : Prakrit Sarvasva. (Introduction) 3. Gune : Bhavisattakaha. pp. 67-68 8. Grierson : Eastern School of Prakrit Grammarians and Paisachi (Sir Ashutosh Mukherjee Silver Jubilee Vol. 1925, p. 122) 5. prAkRtapiMgalasUtrANi (kAvyamAlA) pR0 2 / Page #395 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 370 prAkRtapaiMgalam "atha ca granthakartA hariharabandI na calati na bhrAnto bhavatItyarthaH / "1 yaha saMketa isa bAta kI avazya puSTi karatA hai ki prAkRtapaiMgalam ke upalabdha rUpa meM harihara (saMbhavata: harihara brahma) kA hAtha avazya hai| pro0 yAkobI ne bhavisattakahA kI bhUmikA ke chandaHprakaraNa meM prAkRtapaiMgalam ko 'sumati' nAmaka vyakti kI racanA mAnA hai| unhoMne yaha bhI saMketa kiyA hai ki zrIToDaramalla ko yaha sUcanA zrIpati kI TIkA se milI thii| zrIpati kI TIkA ThIka vahI hai jo ravikara kI 'piMgalasAravikAzinI' hai| zrIpati ravikara kA hI upanAma thaa| oNfekTa ke 'keTelogasa keTalogorama meM zrIpati ke nAma do grantha milate haiM :-(1) prAkRtapiMgalaTIkA, tathA (2) vRttaratnAvalI / ThIka yahI donoM grantha ravikara ke nAma se bhI milate haiN| ravikara tathA zrIpati eka hI haiM, tathA ravikara kI TIkA zrIpati ke nAma se bhI cala par3I hai| zrIToDaramalla ne vastutaH ravikara kI TIkA hI dekhI thI, jo zrIpati ke nAma se bhI prasiddha hai / ravikara kI TIkA meM eka aisA sthala hai jisase 'sumati' vAlI bhrAMti kA sambandha jor3A jA sakatA hai| yaha sthala nimna hai - "imAM chandovidyAM sahRdayahRdayaH prAha girizaH / phaNIMdrAyAkhyAtaH sa garuDabhiyA piMgala iti // dvijasyAsya snehAdapaThadatha ziSyotisumatiH / svakAntAM sambodhya sphuTamakathayatsokhilamidam // ityAha sumatistAM vidyAmadhItya chandogranthaM sAdhAraNajanopayogArthamapabhraMzena cikIrSustasya vighnavighAtadvArA samAptikAmaH svaguroH piMgalAcAryasyotkIrtanarUpaM ziSTAcArapariprAptaM maGgalamAdau kurvannAha // 15 isa AdhAra para pro0 yAkobI ne isakA racayitA 'apaTaratha' ke putra 'sumati' ko mAna liyA hai| DA0 ghoSAla ne batAyA hai ki zrIToDaramalla ne 'snehAdapaTadatha' ko galatI se 'snehAdapaTaratha' par3ha liyA hai| hamAre dvArA prApta ravikara TIkA ke hastalekha se bhI yahI puSTi hotI hai / athavA aisA bhI ho sakatA hai ki hastalekha ke lipikAra ne hI galata likha diyA ho| vastutaH 'sumatiH' kevala 'ziSyaH' kA vizeSaNa hai, tathA use saMgrAhaka yA racayitA kA nAma mAna lenA aTakalapacca bhara hai| DA0 hajArIprasAda dvivedI eka sthAna para 'prAkRtapaigalam' ko 'lakSmIdhara' kI racanA mAna baiThe haiN| ve kahate haiM : "lakSmIdhara nAma ke eka aura paMDita ne lagabhaga caudahavIM zatAbdI ke aMta meM 'prAkRtapaiMgalam' nAmaka eka graMtha saMgraha kiyA jisameM prAkRta aura apabhraMza ke chaMdoM kI vivecanA hai, aura udAharaNa rUpa meM kaI aise kaviyoM kI racanA uddhata haiM, jinakA patA aura kisI mUla se saMbaddha nahIM lagatA / "6 dvivedI jI kA yaha abhimata kina pramANoM para AdhRta hai, isakA koI havAlA isa saMbaMdha meM nahIM milatA / vastutaH 'prAkRtapaiMgalam' ke saMgrAhaka ke viSaya meM abhI taka pUrI pUrI jAnakArI nahIM ho pAI hai| yaha anumAna bhara hai ki vaha brAhmaNa dharmAnuyAyI brAhmaNa yA brahmabhaTTa thA tathA mUlata: zaurasenI avahaTTa yA purAnI brajabhASA ke kSetra se saMbaddha thaa| saMbhavataH "piMgala' usakA kAvyagata upanAma ho, athavA apabhraMza ke chandoM para grantharacanA ke kAraNa logoM ne use 'piMgala' kahanA zurU kara diyA ho / prazna ho sakatA hai ki usa vyakti ne apane vAstavika nAma ko na dekara maharSi piMgala yA piMgala nAga ke nAma se isa grantha ko kyoM pracArita kiyA ? jaisA ki hama bhUmikA ke chandaHprakaraNa meM saMketa kareMge 'prAkRtapaiMgalam' ke lakSaNabhAga prAyaH kisI pUrvavartI grantha se liye gaye haiM, jinameM ukta saMgrAhaka ne 'piMgala', 'nAgarAja', 'nAga' Adi kI chApa dekara unheM badala diyA hai, yaha ceSTA apane grantha ko prAcIna evaM paraMparAgata Akara grantha banAne kI jAna par3atI hai / isIliye saMgrAhaka ne apanA nAma nahIM diyA hai| jarmana vidvAn pro0 harmana yAkobI ne haribhadra ke apabhraMza caritakAvya 'nemiNAhacariu' ke eka aMza 'sanatkumAracarita' 1. prAkRtagalam (biblothikA iMDikA saM0) pR0 198 / / 2. Jacobi : Bhavisattakaha : (German cd.) p. 45 Footnote | 3. do Catalogus Catalogorum p. 413, and pt. II p. 160 4. de0 pariziSTa (1) meM prakAzita 'piGgalasAravikAzinI' / 5. Dr. S. N. Ghosal dvArA J. O. I. (Univ. of Baroda). vol. IV, No. 2-3, pp. 188-89 para uddhRta / 6. DA0 dvivedI : 'hindI sAhitya, pR0 6. (1952 I. saMskaraNa) Page #396 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 371 bhUmikA kA sampAdana karate samaya usakI bhUmikA meM 'prAkRtapaiMgalam' ke racayitA (yA saMgrAhaka) ke viSaya meM kucha anumAna upasthita kiye haiN| 'prAkRtapaiMgalam' ke saMgrAhaka 'piMgala' ko ve pUrvI apabhraMza bhASA tathA pUrvI chanda: paraMparA kA pratinidhi kavi ghoSita karate haiN| isa prakAra unake mata se 'prAkRtapaiMgalam' meM pUrvI pravRtti parilakSita hotI hai| isa viSaya para hama vistAra se 'prAkRtapaigalam' kI bhASA tathA chanda: paraMparA ke saMbaMdha meM vicAra kreNge| yahA~ isa grantha ke saMgrAhaka ke viSaya meM yAkobI ke saMketoM ko saMkSepa meM uddhRta kara rahe haiM / (1) prAkRta vyAkaraNa meM do sampradAya pracalita hai, pUrvI sampradAya ke pravartaka vararuci ke sUtra hai; pazcimI sampradAya ke pravartaka vAlmIki ke prAkRtasUtra / prathama sampradAya ke mata laMkezvara (rAvaNa), kramadIzvara, rAmazarman tathA mArkaMDeya meM pAye jAte haiN| pazcimI vaiyAkaraNa sampradAya kI mAnyatAyeM hemacandra ke prAkRtavyAkaraNa' meM upalabdha haiN| pUrvI vaiyAkaraNoM meM zeSanAga bhI prasiddha haiM, jinake 'prAkRta-vyAkaraNasUtra' para laMkezvara ne 'prAkRtalaMkezvara' nAmaka vRtti likhI thii| isa saMbaMdha meM yAkobI ne isa tathya kI ora bhI saMketa kiyA hai ki apabhraMza chaMdoM kA prastuta graMtha bhI zeSakavi yA zeSanAga kI hI racanA mAnA gayA hai, jo unake mata se spaSTataH pUrvI apabhraMza kAvyaparaMparA kA vAhaka hai|" (2) pUrvI apabhraMza kAvyaparamparA ke nidarzana bhASAzAstrIya dRSTi se saraha tathA kaNha ke padyoM meM upalabdha haiM, tathA yahI bhASAparamparA prAkRtapaiMgalam ke 'avahaTTa' meM milatI hai, tathA piMgala pUrvI paraMparA kA hI kavi thaa| pazcimI apabhraMza meM kartA karma e0 va0 meM niyamata: u ( yA o) sup pratyaya pAyA jAtA hai; kiMtu pUrvI apabhraMza meM zuddha pratipadika rUpa yA 'jIro - phArma' adhika cala par3e haiN| prAkRtapaiMgalam kI 'avahaTTa' meM yaha bAta pAI jAtI hai| (3) hemacandra ke 'chandonuzAsana' meM saMketita chandaH paramparA 'prAkRtapaigalam' kI chandaH paramparA se bhinna hai| hemacandra ne batAyA hai ki 'mAgadha kavi karpUra tathA kuMkuma nAmaka dvipadiyoM ko 'ullAla' kahate haiN| piMgala ne isI saMjJA kA saMketa kiyA hai| isI taraha 6 + 344+6 vAle mAtrika chaMda ko hemacandra ne 'vastuvadanaka' kahA hai, jaba ki hemacandra ke anusAra dUsare loga ise 'vastuka' kahate haiN| piMgala ne ise 'kAvya' (kavva) tathA 'vastuka' (vatthua) kahA hai aura isakI uTTavanikA 6+4+ * | * * * +4+6 mAnI hai| isI taraha kAvya (rolA) tathA ullAla ke mizra chaMda ko piMgala ne 'chappaya' (SaTpada) kahA hai| hemacandra ne ise 'dvibhaMgikA' kahA hai tathA yaha saMjJA ve una samasta saMkIrNa chaMdoM ke liye dete haiM, jinameM do chaMda mizrita hoM / hemacandra ne batAyA hai ki 'mAgadha' kavi ise SaTpada athavA 'sArdhacchandas' kahate hai / 'jai vatthuANa heTTe ullAlA chaMdayammi kijjaMti / divaDhacchaMdayachappaya kabbAI tAI bucvaMti // piMgala kI ye pAribhASika saMjJAye 'mAgadha' paraMparA kI hai. ataH vaha magadha deza kI kAvyaparaMparA kA vAhaka hai tathA svayaM bhI magadha yA usake AsapAsa kA nivAsI hai|" (4) kevala mArkaMDeya ne hI 'prAkRtapaiMgalam' se uddharaNa diye haiN| mArkaMDeya ne piMgala ko apabhraMza kA mahAn lekhaka mAnA hai| mArkaMDeya svayaM pUrvI vaiyAkaraNa sampradAya se saMbaddha the, ataH piMgala bhI pUrvI apabhraMza ke hI kavi yA lekhaka the / pro0 yAkobI ke ye sabhI anumAna Thosa nahIM jAna pdd'te| jaisA ki hama saMketa kareMge 'prAkRtapaigalam' kI avahaTTa, pUrvI apabhraMza kI uttarAdhikAriNI na hokara vastutaH madhyadezIya ( yA pAzcAtya) apabhraMza zaurasenI apabhraMza kA vikasita rUpa hai| prAtipadika rUpoM kA kartA karma e0 ba0 meM prayoga to hemacandra taka ne nAgara apabhraMza meM saMketita kiyA hai, tathA jaina caritakAvyoM aura rAsa-phAgu kAvyoM kI pazcimI apabhraMza se aneka udAharaNa diye jA sakate haiN| ataH isako zeSanAga kI racanA mAne jAne se hI zeSanAga ke pUrvI prAkRta- sUtroM se saMbaddha kara pUrvI sAhityika paraMparA se jor3anA ThIka nahIM hai| 2. Jacobi: Introduction to Sanatkumarcaritam. SS 4; footnote, 35 (Eng. trans.) J.O.I. (Baroda Univ.) vol. VI no. 2-3. p. 92-93 1 2. It also points to the fact that Ap. Literature of the East has developed quite independent of that of the West. Magadha was the centre of the Gauda kingdom, which was the stronghold of East India. It may be asserted from the above that Pingala remained as an Ap. writer of the East. Of course, he did not write in pure Ap. but in a degraded idiom of the same, which is called Avahatta or Avahattha Bhasha. ibid. p. 95 3. ibid, p. 97 8. ibid. p. 95-94. 4. ibid. p. 94 Page #397 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 372 prAkRtapaiMgalam sAtha hI mArkaMDeya pUrvI prAkRta vaiyAkaraNa the aura unake dvArA piMgala ke uddhRta karane se piMgala bhI pUrvI kavi ho gaye; yaha to bar3A halakA tarka hai| piMgala meM upalabdha pAribhASika saMjJAo kA saMketa 'mAgadha' chaMda: paraMparA ke nAma se kiyA gayA hai; ThIka hai, kiMtu 'mAgadha' zabda kA vAstavika artha mujhe 'magadha deza ke chaMdaH zAstrI' (Prosodists of Magadha) - jo pro0 yAkobI lete haiM-ThIka nahIM ja~catA / maiM isa zabda kA sAdhAraNa artha "bhATa, baMdI, cAraNa, rAjakavi" karanA cAhatA hU~, aura isa taraha hemacandra kA tAtparya 'bhAToM kI chaMda: paraMparA' (bardic tradition of Metrics) se hai, jo magadha deza se saMbaddha na hokara gujarAta, rAjasthAna tathA madhyadeza meM pracalita thii| kahanA na hogA, 'mAgadha' zabda kA isa rUDha artha meM prayoga sAhitya meM sarvatra pAyA jAtA hai / " prAkRtapaiMgalam kI upalabdha TIkAyeM $ 8. prAkRtapaiMgalam kI vizeSa prasiddhi kA sabase bar3A pramANa to yahI hai ki isa grantha para Adhe darjana se adhika TIkAyeM upalabdha haiM / hameM isakI chaha TIkAoM kA spaSTa patA calatA hai, tathA inameM se pAMca prakAzita bhI ho cukI haiN| ye TIkAyeM kramazaH ravikara, lakSmInAtha bhaTTa, vizvanAtha paJcAnana, vaMzIdhara, dazAvadhAna bhaTTAcArya kI racanAyeM tathA kRSNIyavivaraNa haiM / (1) ravikarakRta piMgalasAravikAzinI - ravikara kA ullekha hama pichale praghaTTaka meM kara cuke haiN| ye ravikara nizcita rUpa se dIrghaghoSa kula ke brAhmaNa the / 'piMgalasAravikAzinI' ke aMta meM inakA paricaya yoM diyA gayA hai / AsIcchrIzUlapANirbhuvi vividhaguNagrAmavizrAmabhUmistatputro bhUmidevAmbujavanataraNirmizraratnAkaro'bhUt / tasmAdAsImabhUmIvalayasuviditAnantakIrtipratAnaH putraH, sAkSAtpurArirguNagaNasahito dohaviH paNDito'bhUt // caNDezastasya putro'bhavadatimahito mizrabhImezvaro'bhUttatsUnuH sUrisaMsadgaNitaguNagaNaH supratiSTho'tiniSThaH / jAtastasmAtpavitro hariharasukaviH sAdhu sAdhAraNaM yadvittaM nityopakArAhitamatirucitaH zrIravistatsuto'sti // ye ravikara spaSTataH vahI hai, jinakA ullekha dAmodara ne kiyA hai| upalabdha TIkAoM meM inakI TIkA prAcInatama jAna par3atI hai| vaise ravikara upanAma zrIpati ne isa bAta kA jikra kiyA hai ki inakI TIkA ke pUrva bhI 'prAkRtapiMgala' para eka anya TIkA bhI maujUda thii| saMbhavata: vaha ravikara ke pitA harihara hI kI racanA ho, jo hamAre matAnusAra 'prAkRtapaiMgalam' ke saMvardhita rUpa ke lie bhI jimmedAra haiN| ravikara kI TIkA vastutaH TippaNa hai; isake pUrva racita anupalabdha TIkA bhI saMbhavataH TippaNa hI rahI ho / isa TippaNa se yaha siddha hotA hai ki yaha racanA usa kAla kI hai, jaba avahaTTha racanAyeM maje se samajhI jAtI thI, kyoMki avahaTTha udAharaNa bhAgoM meM TIkAkAra na to saMskRta chAyA hI detA hai, na vyAkhyA, hI karatA hai / vaha kevala padya kA pratIka dekara " iti sukaraM" kaha kara Age bar3ha jAtA hai / vastutaH caudahavIM zatI meM avahaTTha maje se samajhI jAtI thI; vaha utanI kaThina na ho pAI thI, jitanI satarahavIM zatI ke kaviyoM ke liye| taba taka vaha jIvita kAvyazailI thI / yaha pramANa ravikara kI TIkA kI prAcInatA ko puSTa karane meM alam hai / prAcInatama upalabdha TIkA hone ke kAraNa hama isa saMskaraNa meM isa TIkA ko prakAzita kara rahe haiN| jo sarvaprathama yahIM prakAzita ho rahI hai| (2) lakSmInAthabhaTTakRta piMgalArthapradIpaH - lakSmInAthabhaTTa 'prAkRtapaiMgalam' ke dUsare prasiddha TIkAkAra hai| yaha TIkA saMvat 1657 (1600 I0) kI bhAdrazukla ekAdazI candravAra ko samApta thI / abde bhAskaravAjipANDavarasakSmA (1657) maNDalodbhAsite, bhAdre mAsi site dale haridine vAre tamistrApateH / zrImatpiMgalanAganirmitavaragranthapradIpaM mudA lokAnAM nikhilArthasAdhakamimaM lakSmIpatirnirmame // TIkA ke prastAvanA bhAga meM lakSmInAtha ne apanA vaMzaparicaya diyA hai, kiMtu ye kahA~ ke the, yaha saMketa nahIM milatA / 1. de0 - zrutisamadhikamuccaiH paJcamaM pIDayantaH, satatamRSabhahInaM bhinnakIkRtya SaDjam / praNijagadurakAku zrAvaka snigdhakaNThAH pariNatimiti rAtrermAgadhA mAdhavAya // - mAgha, 11-1 2. TIkA'sti piMgalagraMthe yadyapyanyA purAtanI / vizeSaM tadapi jJAtvA dhIrAH pazyata matkRtim / For Private Personal Use Only Page #398 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhUmikA 373 ye rAmacandrabhaTTa ke prapautra, nArAyaNabhaTTa ke pautra tathA rAmabhaTTa ke putra the / ye lakSmInAtha bhaTTa jAti ke brahmabhaTTa jAna par3ate haiM, tathA anumAna hai ki rAjasthAna meM kisI rAjA ke Azrita the / (3) yAdavendrakRta piMgalatattvaprakAzikA :-biblothikA iMDikA se prakAzita saMskaraNa meM yaha TIkA hastalekha H ke AdhAra para prakAzita huI hai| prastuta hastalekha 1696 zAke (1831 vi0) kA hai| ataH yaha TIkA isase purAnI hai, kiMtu TIkA saMbhavataH aThArahavIM zatI se adhika purAnI nahIM jAna pdd'tii| TIkA kI puSpikA meM TIkAkAra kA paricaya yoM diyA hai : "adhyApakanirapekSA piMgalatattvaprakAzikA TIkA / zrIyAdavendraracitA tiSThatu viduSAM sadA kaNThe // zrIyAdavendrabudharAjendradazAvadhAnabhaTTAcAryaviracitAyAM piMgalatattvaprakAzikAyAM TIkAyAM varNavRttAkhyo dvitIyaH paricchedaH samAptaH // " ye yAdavendra, dazAvadhAna bhaTTAcArya ke nAma se bhI prasiddha the, tathA baMgAlI brAhmaNa the| ye kahA~ ke nivAsI the, yaha jAnakArI aprApta hai| (4) kRSNIyavivaraNa :-biblothikA iMDikA vAle saMskaraNa meM eka TIkA kRSNIyavivaraNa ke nAma se bhI prakAzita kI gaI hai, jisakA mUla AdhAra hastalekha G saMketita kiyA gayA hai / isa TIkA ke racanAkAra tathA racanAkAla ke viSaya meM koI jAnakArI nahIM hai| kevala itanA jAna par3atA hai ki racanAkAra koI kRSNa hai| sambhavataH ye kRSNa 'vaMzIdharI' TIkA ke racayitA vaMzIdhara ke pitA hI hoM, jinakA havAlA vaMzIdhara kI TIkA meM milatA hai| yadi aisA hai, to yaha TIkA bhI kAzI meM hI 17vIM zatAbdI ke uttarArdha meM likhI gaI thii| (5) vaMzIdharakRta piMgalaprakAzaTIkA :-ye vaMzIdhara kAzI ke nivAsI tathA jagadIza ke pautra, aura kRSNadeva ke putra the / inake pitA tathA pitAmaha bhI bahuta bar3e paMDita the / 2 'prAkRtapaiMgalam' kA adhyayana vaMzIdhara ne apane pitA se hI kiyA thA, tathA usI AdhAra para 1699 varSa meM (vikrama athavA zaka saMvat spaSTa nahIM hai, saMbhavataH yaha vikrama saMvat hI hai) ASADha zukla pratipat candravAra ko yaha TIkA samApta huI thii| varSe nandanavartucandramilite (1699) ASADhamAse site, pakSe candradine tithau pratipadi zrIcandramauleH pure / tAtAtsamyagadhItya tena racitA seyaM prakAzAbhidhA bhASA piMgalaTippanI raghupateAnAt samAptiM gatA // yaha TIkA E hastalekha ke AdhAra para vahIM prakAzita huI hai| (6) vizvanAthapaJcAnanakRta piMgalaTIkA :- isa TIkA kA prakAzana C hastalekha ke AdhAra para huA hai, jo vaMgIya akSaroM meM hai| TIkAkAra baMgAlI brAhmaNa the, kiMtu anya vivaraNa aprApta haiM / TIkA kI puSpikA se kevala itanA jJAta hotA hai ki ye ma0 ma0 vidyAnivAsa ke putra the "iti mahAmahopAdhyAyavidyAnivAsAtmaja-vizvanAthapaJcAnanakRtA piMgalaTIkA samAptA // " 1. bhaTTazrIrAmacandraH kavivibudhakule labdhadehaH zruto yaH, zrImannArAyaNAkhyaH kavimukuTamaNistattanUjo'janiSTa / tatputro rAmabhaTTaH sakalakavikulakhyAtakIrtistadIyo lakSmInAthastanUjo racayati ruciraM piGgalArthapradIpam / / (kAvyamAlA saM0 pR0 1) 2. kSINIMpAlakamauliratnakiraNasphUrz2atprabhArAjitAm, ambhojadvitayaH parAstagaNanAMtevAsisaMsevitaH / / sadvidyAkavitAlatAzrayatarustejasvinAmagraNIrjAtaH zrIjagadIza ityabhihito nAmnA tadIyaH sutaH // sphUrjabrAhmaNyatejaHkaranikarasamudbhUtadigjAlapUjyaH zrIkRSNa [?] japaniyamavidhidhvaMsitAzeSapApaH / AyurvedArthadIkSAgururatisumatiH zabdavidyApravINo jAtaH putrastadIyo vimalatarayazAH kRSNadevAbhidhAnaH / sAhityAmbhodhipAregatavimalamatirjAnakIzAMghriyugmadhyAnAsaktAntarAtmA yamaniyamayutastarkavidyAnuraktaH / jAto vaMzIdharAkhyastribhuvanavilasatkIrticandrasya tasya svIyaprauDhapratApAnalakiraNasamuttApitArestanUjaH / / Page #399 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 374 prAkRtapaiMgalam ukta TIkAoM meM lakSmInAtha tathA vaMzIdhara kI TIkAyeM vizeSa mahattvapUrNa haiN| oNphekTa ne anya TIkAoM kA bhI ullekha kiyA hai; jaise vANInAtha kI 'prAkRtapiMgalaTIkA' / kalakattA saMskRta kaoNleja kI hastalekha-sUcI meM eka anya TIkA kA bhI ullekha hai, jisakA eka hastalekha (18143", pRSTha saMkhyA 147) vahA~ hai / yaha hastalekha vaMgIya akSaroM meM hai| isa hastalekha meM mUlagrantha ke sAtha paMDita makaradhvaja ke putra zrIharSa kI 'tattvadIpikA' nAmaka TIkA hai| TIkA kA racanAkAla ajJAta hai| isa saMskaraNa ke pariziSTa bhAga meM hama tIna TIkAyeM prakAzita kara rahe haiM / pariziSTa (1) meM prakAzita ravikarakRta 'piMgalasAravikAzinI' prAcInatama TIkA hone ke kAraNa sarvaprathama prakAzita kI jA rahI hai| pariziSTa (2) meM nirNayasAgara saMskaraNavAlI lakSmInAtha bhaTTa kRta TIkA 'piMgalArthapradIpa' prakAzita kI jA rahI hai, jo isa graMtha kI do mahattvapUrNa TIkAoM meM eka hai| pariziSTa (3) kI vaMzIdhara kRta 'piMgalaprakAzaTIkA' kalakattA saMskaraNa meM prakAzita cAroM TIkAoM meM zreSThatama hai; ata: usako denA bhI Avazyaka samajhA gayA hai| prastuta saMskaraNa kI AdhArabhUta sAmagrI 9. 'prAkRtapaiMgalam' ke hameM do prakAzita saMskaraNa upalabdha haiN| inameM prAcInatama saMskaraNa ma0 ma0 paM0 zivadattajI dAdhimatha ke dvArA nirNayasAgara presa, baMbaI se kAvyamAlA ke aMtargata san 1894 meM prakAzita kiyA gayA thaa| isa saMskaraNa kA AdhAra do hastalekha the| prathama hastalekha alavara ke rAjapaMDita zrI rAmacandrazarmA kA thA, jisake sAtha ravikara kI 'piMgalasAravikAzinI' TIkA bhI thii| kAvyamAlA saMskaraNa meM pAdaTippaNI meM ravikarasammata pAThAntara tathA TIkA ke kucha saMketa diye gaye haiN| dUsarA hastalekha, jisa para mukhyata: yaha saMskaraNa AdhRta thA, jayapura ke vaidya lacchIrAma jI kA thA, jisake sAtha lakSmInAtha bhaTTa kI TIkA 'pradIpa' bhI thii| kAvyamAlA saMskaraNa meM grantha ke sAtha lakSmInAthabhaTTa kI TIkA avikala prakAzita kI gaI hai| ye donoM hastalekha kisa samaya ke haiM, koI saMketa nahIM milatA, kiMtu itanA spaSTa hai ki ye donoM 17 vIM zatI ke bAda ke hoNge| ye donoM hastalekha nizcitarUpeNa pazcimI pradeza kI hastalekhAtmaka pravRttiyoM se yukta haiM tathA ina para saMskRta vartanI kA paryApta prabhAva pAyA jAtA hai, yathA anusvAra ke sthAna para savarga paMcamAkSara kA pryog| maiMne ina donoM hastalekhoM ko prApta karane kI ceSTA kI, kintu maiM asaphala rahA / vaise ina donoM hastalekhoM ke AdhAra para saMpAdita saMskaraNa kA maiMne paryApta upayoga kiyA hai, tathA 'nirNayasAgara' prati (N.) ke pAThAntara ko jayapura vAle hastalekha kA hI pAThAntara samajhanA cAhie / isa saMbadha meM itanA kaha diyA jAya ki pizela ne bhI apane 'grAmAtIka' meM isI saMskaraNa kA upayoga kiyA hai / itanA hone para bhI isa saMskaraNa meM bhASAvaijJAnika dRSTi se katipaya truTiyA~ pAI jAtI haiM / dUsarA saMskaraNa zrIcandramohana ghoSa dvArA 'biblothikA iMDikA' meM san 1900 se 1902 taka kramazaH prakAzita kiyA gayA thA; jisake sAtha 4 TIkAyeM bhI haiM, jinakA saMketa hama kara cuke haiM / yaha saMskaraNa 8 hastalekhoM ke AdhAra para saMpAdita kiyA gayA thA / isa saMskaraNa meM sarvaprathama 'prAkRtapaiMgalam' ke pUrvI evaM pazcimI donoM prakAra ke hastalekhoM kA upayoga kiyA gayA thA / isa saMskaraNa meM prayukta hastalekhoM kA vivaraNa nimna hai : A. saMskRta kAleja, kalakattA ke pustakAlaya kA hastalekha saM0 810 / yaha atyadhika prAcIna hastalekha thA, jo sthUla evaM spaSTa devanAgarI akSaroM meM thA / isake sAtha koI TIkA nahIM thii| B. paMDita bhagavatIcaraNa smRtitIrtha ke kisI pUrvaja ke dvArA 1690 zaka saMvat meM vaMgAkSaroM meM likhA hastalekha, jo unake nijI pustakAlaya midanApura jilA ke garbeTA ke pAsa bogarI kRSNanagara meM thA / yaha hastalekha sampUrNa thA, kiMtu sAtha meM koI TIkA nahIM thii| C. eziyATika sosAyaTI Av baMgAla ke pustakAlaya kA hastalekha saM0522 / yaha hastalekha sampUrNa tathA vaMgAkSaroM meM likhA thA / isake sAtha vidyAnivAsa ke putra vizvanAtha paMcAnana kI TIkA thI / D. ukta sthAna para hI surakSita rAjakIya hastalekha saM0 1370 / yaha bahuta bAda kA Adhunika hastalekha thA, jo kevala 'mAtrAvRtta' taka thA / isameM 'varNavRtta' vAlA pariccheda nahIM thA / yaha hastalekha spaSTa devanAgarI akSaroM meM thA / 1. Aufrecht; Catalogus Catalogorum. pt. II p. 132 (First ed.) 2. Catalogue of Calcutta Sanskrit College Manuscripts. (chandaHprakaraNa p. 5) Page #400 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhUmikA 375 E. kvInsa kAleja, banArasa ke saMskRta pustakAlaya kA hastalekha saM0 160 / yaha hastalekha katipaya sthAnoM para yatra tatra khaMDita thA, kiMtu vaise atyadhika mahattvapUrNa mAnA gayA thaa| yaha sthUla evaM spaSTa devanAgarI akSaroM meM thA / isake sAtha kRSNadeva ke putra vaMzIdhara ke dvArA 1699 (zaka athavA vikrama saMvata yaha saMketa nahIM milatA) meM ASADha mAsa meM samApta 'piMgalaprakAza' TIkA bhI thii| ____E ukta sthAna para surakSita hastalekha saM0 65 / kucha aspaSTa devanAgarI akSaroM meM kisI vizvanAtha ke dvArA saM0 1742 ke jyeSTha mAsa meM likhita / G. ukta sthAna para surakSita hastalekha saM0 66 / yaha kisI kRSNa ke dvArA likhita TIkA thI, jisake AraMbhika pRSTha para "vaMzIdharI" likhA thA / yaha devanAgarI hastalekha saMpUrNa thA tathA saMbhavataH usI lekhaka kA likhA thA, jisane F hastalekha likhA thA / ___H. ukta sthAna para hI surakSita hastalekha, jisameM devanAgarI akSaroM meM yAdaveMdra likhita 'piMgalatattvaprakAzikA' TIkA thii| isa vivaraNa se spaSTa hai ki aMtima do hastalekhoM meM kevala TIkAyeM thIM, mUla grantha nahIM / ina hastalekhoM meM kevala tIna para hI tithi thI / hastalekha B zakasaMvat 1690 (1825 vi0) kA likhA huA thA, hastalekha F kI lekhanatithi saMvat 1742 thI / hastalekha E kA lekhanakAla nahIM thA, kiMtu usameM prApta TIkA kA racanAkAla 1699 saM0 hai, ataH yaha hastalekha isase pUrva kA nahIM hai| anya hastalekha sabhI bAda ke the / kevala A hastalekha, kucha purAnA jAna par3atA hai, kiMtu bahuta purAnA nahIM hai| kucha logoM ne likha mArA hai ki 'biblothikA iMDikA' kA saMskaraNa jina pratiyoM ke AdhAra para saMpAdita kiyA gayA hai, unakA samaya 16 vIM zatAbdI se pahale kA batAyA gayA hai| yaha mata sunI-sunAI bAtoM para banAyA huA jAna par3atA hai| spaSTa hai, ki 'biblothikA iMDikA' vAle saMskaraNa kA AdhAra 17 vIM zatI se bhI bAda ke hastalekha haiN| ___ DaoN0 esa0 ena0 ghoSAla ko, jo ina dinoM 'prAkRtagalam' ke saMpAdana meM vyasta haiM, kucha naye hastalekha aura mile haiM / unhoMne 'iMDiyana hisTorikala kvArTarlI' ke mArca 1957 ke aMka meM ina hastalekhoM kI sUcI dI hai| unheM pUrvI pradeza yA baMgAla se 7 hastalekha upalabdha hue haiM, jinheM ve "pUrvI hastalekha" (Eastern Mss.) kahate haiN| inheM ve kramaza: B1, B2, B3, Ba, Bs, Bh, B, kahate haiM / B, ThIka vahI hastalekha hai, jise zrIcandramohana ghoSa ne apanI sUcI meM B saMjJA dI thI, jo zakasaMvat 1690 kA likhA huA hai| DA0 ghoSAla kA BF-ThIka vahI jAna par3atA hai, jo zrIcandramohana ghoSa kA A hastalekha thA, tathA unake B, tathA B4 kramazaH zrIghoSa ke C aura D hastalekha haiN| DA0 ghoSAla ko BI. Bh. aura B. naye hastalekha mile haiM, jo zrIghoSa ko nahIM prApta ho sake the| ye tInoM lekha tithiyukta haiN| B, kI tithi 1429 hai| yaha tithi zakasaMvat hai yA vikramasaMvat, yaha spaSTa nahIM hai / jAna par3atA hai, yaha zakasaMvat hI hai| isa taraha isakA lipikAla 1564 vi0 ke lagabhaga AtA hai| yadi yaha tithi prAmANika hai, to yaha hastalekha niHsandeha prA0 paiM0 ke satithika hastalekhoM meM prAcInatama siddha hotA hai / B3 tathA B kramaza: zakasaMvat 1772 tathA zakasaMvat 1754 ke haiM tathA isa taraha bahuta bAda ke haiN| DA0 ghoSAla ko zeSa 8 hastalekha bhaMDArakara oriyanTala risarca insTITyUTa, pUnA ke pustakAlaya se prApta hue haiM, jinheM ve "pazcimI hastalekha" (Western Mss.) kahate haiN| ye hastalekha kramaza: DI, D2, D3, DA, D5, D6. D7, Ds kI saMjJA ke abhihita kiye gaye haiN| inameM kevala do hastalekha hI satithika haiM | D3 kI lekha-tithi saMvat 1822 hai, D kI saM0 1729 / D hastalekha ke sAtha TIkA bhI hai, jisakA racanAkAla 1657 saMvat hai / isa hastalekha kI TIkA lakSmInAtha bhaTTa vAlI TIkA hI jAna par3atI hai| ataH spaSTa hai ki yaha hastalekha isa tithi ke bAda kA hai tathA itanA purAnA nahIM jAna par3atA / ye sabhI hastalekha pazcimI pravRtti se yukta batAye gaye haiM; jisakA vivecana DA0 ghopAla ne ukta patrikA meM prakAzita lekha "e noTa oNna da isTarna eMDa vesTarna mainyuskripTsa Av da prAkRtapaiMgala" meM kiyA hai| hama isa anuzIlana meM yathAvasara pUrvI aura pazcimI hastalekhoM kI ina pravRttiyoM kA saMketa kareMge / 1. hiMdI sAhitya pR0 6 (prathama saMskaraNa) / Page #401 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 376 prAkRtapaiMgalam prastuta saMpAdaka ko 'prAkRtapaiMgalam' ke tIna aura hastalekha mile haiN| inameM se eka hastalekha atyadhika mahattvapUrNa hai| yaha hastalekha upalabdha pazcimI hastalekhoM meM prAcInatama hai| isakI tithi "kArtika sudI buddhavAra saMvat 1608" hai| isa prakAra yaha hastalekha DA0 ghoSAla ke hastalekha B ke hI bAda kA hai| yaha hastalekha pazcimI pravRttiyoM se yukta hai, tathA kalakattA saMskRta kAleja ke hastalekha saM0 810 (zrI ghoSa kA A hastalekha) se prayukta pAThAntara kI dRSTi se akSaraza: milatA hai| saMbhavataH donoM yA to eka hI hastalekha se nakala kiye gaye haiM, athavA inameM se eka, dUsare se nakala kiyA gayA ho / ina donoM hastalekhoM ke paraspara saMbandha kA vivecana hama AgAmI pRSTho meM kreNge| hameM prApta dvitIya hastalekha adhUrA hai| isameM koI tithi nahIM hai tathA yaha kevala mAtrAvRtta ke 92 pUre chaMda tathA 93 adhUre chaMda taka prApta hai| hastalekha paravartI hai tathA kisI jaina lipikAra ke dvArA likhA gayA hai| tRtIya hastalekha paravartI hai, kiMtu isake sAtha ravikarakRta TIkA bhI hai| yaha hastalekha hameM 'bar3audA vizvavidyAlaya' se prApta huA hai| prastuta saMskaraNa meM hamane donoM prakAzita saMskaraNoM tathA ukta hastalekhoM kA upayoga kiyA hai / isa prakAra isa saMpAdana kA mUla AdhAra pazcimI prakRti ke hI hastalekha haiM; pUrvI prakRti ke pAThAntara ke liye maiMne yatra-tatra kalakattA saMskaraNa tathA usameM nirdiSTa pUrvI hastalekhoM ke pAThAntaroM kA vahIM saMketa kiyA hai jahA~ Avazyaka hai / isa prakAra isa saMskaraNa meM nimna sAmagrI kA upayoga kiyA gayA hai / 1. K. zrI candramohana ghoSa dvArA 'biblothikA iMDikA' meM saMpAdita saMskaraNa / 2. N. kAvyamAlA meM saMpAdita saMskaraNa / 3. A. saMskRta kAleja, banArasa kA hastalekha, zrI ghoSa vAlA E hastalekha (truTita) / B. saMskRta kAleja, banArasa kA hastalekha, zrI ghoSa vAlA F hastalekha (truTita) / C. jaina upAzraya, rAmaghATa, banArasa kA pUrNa hastalekha / 6. D. jaina upAzraya, rAmaghATa, banArasa kA apUrNa hastalekha / 7. 0. bar3audA vizvavidyAlaya ke "oriyaMTala risarca iMsTITyUTa' kA pUrNa hastalekha / ukta hastalekhoM kA paraspara saMbaMdha saMketita karane ke pUrva ina hastalekhoM kA vivaraNa de denA Avazyaka hogA / inakA yaha vivaraNa nimna hai : saMskRta kAleja, vArANasI ke sarasvatI bhavana pustakAlaya meM 'prAkRtapaiMgalam' nAma se 4 hastalekha mujhe mile haiN| inameM tIna hastalekha prA0 paiM0 ke haiM, cauthA hastalekha vastutaH prAkRtapaiMgalam ke AdhAra para eka saMkSipta chandograntha hai / isa hastalekha kA nApa 10x4hai| patra saMkhyA 20 tathA pratyeka pRSTha para 9 paMktiyAM, tathA pratipaMkti meM 32-33 akSara haiN| isameM kevala 85 cune hue caMda haiM tathA prA0 paiM0 ke kevala lakSaNa mAtra hI haiM / graMtha kI puSpikA hai :-"iti zrI nAgarAjakRtaM piMgalazAstra caurAsI chaMda: samAptaM" puSpikA meM 'caurAsIchaMdaH' likhA hai, para anta meM 85 vA 'manohara' (manahara) chaMda dekara 85 saMkhyA dI gaI hai| pustaka ke aMta meM lipikAra kA nAma yoM hai :-"saMvat 1639 varSe caitra vadi 11 uttarASADha nakSatra subhanAmajogadine saharAgaDhajagammanirAjyapravartamAne idaM pustakaM zrImallakSmIsAgaraziSyapaMjinadAsena liSitamidaM putra zrISaragaseni paThanArthaM // zubhaM bhavatu // leSakapAThakayoH // zeSa tInoM pratiyA~ khaMDita hai / vivaraNa yoM hai : 1. mApa 10 x 32, patra saM0 3, paMkti 8, akSara 45-46 kevala mUla (mAtrAnaSTa prakaraNa taka), khaMDita / 2. mApa 125 x 56, patra saM0 14, paMkti mUla 3, TIkA 7 / saTIka, (gAthAprakaraNa taka), khaMDita / 3. mApa 132 x 56, patra saM0 57, paMkti 10, pratyeka paMkti akSara 48, saTIka (vaMzIdharI TIkA se yukta) khaMDita / inameM prathama hastalekha ThIka vahI hai, jo kalakattA ke saMskaraNa meM F hastalekha hai, hamane B ke lie isI kA pATha liyA hai| truTita aMzoM ke pATha kalakattA saMskaraNa ke F vAle pAThoM se diye haiN| aMtima hastalekha bhI kalakattA Page #402 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhUmikA 377 vAlA E hastalekha hai / yaha hamArA A hastalekha hai / isakA pATha jahA~ taka upalabdha hai, hamane hastalekha se diyA hai, truTita aMzoM kA pAThAMtara kalakattA saMskaraNa ke E hastalekha vAle pAThoM se liyA hai| C. hastalekha :-prastuta hastalekha kA mApa 103.4 43" hai, tathA patra saMkhyA 43 hai / isa hastalekha ke patra kinAroM para truTita hai| prastuta hastalekha kAlI syAhI meM spaSTa devanAgarI akSaroM meM likhA gayA hai| pustaka kisI jayakRSNa caturvedI kI hai / pustaka ke prAraMbhika aivaM aMtima pRSTha para 'jayakRSNa caturvedi piMgalapustakamidaM' likhA huA hai| prAraMbhika tathA aMtima pRSTha para kramazaH varNameru tathA mAtrAmeru ke rekhAcitra hai| isa hastalekha meM pratyeka pRSTha para lagabhaga 9 paMktiyAM tathA pratyeka paMkti meM lagabhaga 30 akSara haiM / prastuta hastalekha, jaina upAzraya rAmaghATa ke jJAnabhaMDAra nAmaka pustakAlaya meM hai, tathA vahA~ kA naMbara 16 / 44 hai| Arambha : // zrI gaNezAyanamaH // jo vivihamattasAarapAraM patto vi vimalamaihelaM // paDhamaM mAsa taraNDo NAo so piMgalo jaai0 // 1 // anta : tA0 // iti varNavRttaM saMpUrNa // samAptoyaM graMthaH / / saMvat 1658 samaye kArtika zudi 12 buddhavAsare / / zubhamastu / shriirstu|| isa hastalekha para kisI anya vyakti ke hAtha kI TippaNiyAM bhI likhI haiM, jo donoM ora ke hAziye meM tathA mUla pATha ke Upara evaM nIce haiM / D. hastalekha :-mApa 92 x 42, patra saMkhyA 11. prathama tathA aMtima patra kevala eka aura likhe haiM / hastalekha ke donoM ora tIna tIna lAla syAhI kI rekhAoM se hAziyA chor3A gayA hai| hastalekha apUrNa hai tathA mAtrAvRtta ke adhUre 93 veM chaMda taka upalabdha hai| isake pratyeka pRSTha meM lagabhaga 6 paMktiyA~ tathA pratyeka paMkti meM lagabhaga 35 akSara hai / mUla pATha kI pratyeka paMkti ke bIca meM tathA Upara evaM nIce choTe akSaroM meM saMskRta TippaNI hai| yaha hastalekha atyadhika suMdara, spaSTa evaM sthUla akSaroM meM hai| lipikAra koI jaina jAna par3ate haiN| yaha hastalekha bhI ukta pustakAlaya kA hI hai| Arambha :zrIgurubhyo namaH zrIanaMtAyanamaH // jo viviha mattasAyarapAraM patto vi vimalamaihelaM // anta : kuMdakaraalamehatAlaMka kalarudrakoilakamala iMda saMbhu cAmara gaNesura sahasakkha sesaha bhaNa NAarAa jaMpaI phaNisura teraha akkhara jaMpa lai guru sattira lahu dehu a .... // 0 hastalekha :-mApa 13" x 6;", patra saMkhyA 45 / inameM prathama tathA aMtima patra kevala eka ora likhe haiM / grantha tathA TIkA patra 43 ke eka ora hI samApta ho jAte haiN| patra 43 kI dUsarI ora aSTamAtrika, navamAtrika, tathA dazamAtrika patAkA ke rekhAcitra haiN| patra 44 para eka ora 'prAkRtapaiMgalam' ke chandoM kI anukramaNikA hai, dUsarI ora varNamarkaTI tathA mAtrAmarkaTI kI gaNanaprakriyA tathA rekhAcitra haiN| patra 45 ke eka ora mAtrAmeru tathA varNameru ke rekhAcitra haiN| isa prakAra mUla grantha tathA TIkA bhAga 43 patroM taka hI sImita haiN| pratyeka patra meM mUla bIca meM hai tathA TIkA bhAga usake Upara nIce choTe akSaroM meM likhA gayA hai / mUla evaM TIkA bhAga donoM ko milAkara 14 se 16 paMkti taka prati pRSTha meM pAI jAtI haiM tathA mUla bhAga meM 45 se 46 taka evaM TIkA bhAga meM 50 se 56 taka akSara haiN| yaha hastalekha sampUrNa hai, kevala 43 vA~ patra kucha sthAnoM para truTita hai| yaha hastalekha bar3audA vizvavidyAlaya ke gAyakavADa oNriyanTala risarca insTITyUTa ke pustakAlaya se hameM prApta huA hai tathA vahA~ isakA naMbara 12587 hai| Page #403 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 378 prAkRtapaiMgalam Arambha : zrI gaNezAya namaH / OM namo mahezvarAya / gaurIkalpalatAvibhaktavapuSaM zrIkaMThakalpadrumaM bhaktAnAmacirAdabhISTaphaladaM natvA satAM prItaye // vede vRttamadIpayad graMthitavAn yo vRttaratnAvalI zrImatvigalanAgarAjaracanAM vyAkhyAti sa zrIpatiH // // anta : tenopakArAya satAM vidhAya TIkAmimAmalpaguNena saMtaH / saiSA madIyA sadanugraheNa pramANanIyeti kRtiH prasAdyA // sAgarasuta(? tA)vilokanasAdaranaa(? ya)nAMcalastarala(:) madhurasudhAkarasodarasuMdaravadano harirjayati // 5 // saMvat 1857 samaya pusa sudI trIvadaza / prAkRtapaiMgalam ke hastalekhoM kA paraspara sambandha 10. prA0 paiM0 ke jina hastalekhoM kI upalabdhi hameM huI hai, tathA jinakI jAnakArI kalakattA saMskaraNa ke AdhAra para prApta hotI hai, unheM pAThAntaroM, kSepakoM tathA padyakrama kI dRSTi se hama nimna vargoM meM bAMTa sakate haiN| prathama varga-isa varga kA pramukha pratinidhitva hameM jaina upAzraya, rAmaghATa se prApta hastalekha C karatA hai / kalakattA saMskaraNa ke pAThAntara meM diye hastalekha A. B. C. jinheM maiM K (A), K (B), K (C) saMketita kara rahA hU~, pAThAntara, prakSepa Adi kI dRSTi se isase ghaniSThatayA sambaddha haiM / inameM bhI hamArA C kalakattA ke K (A) se prAyaH zata pratizata rUpa meM milatA hai| K (B) tathA K (C) sambhavataH K (A) yA usake kisI anya rUpa se pratilipIkRta hone ke kAraNa lipikAroM kI truTiyoM ke phalasvarUpa katipaya sthaloM para kucha bhinnatA prakaTa karate haiM, phira bhI ve nizcita rUpa se isI varga ke haiN| nimna pAThAntaroM ke katipaya nidarzana se yaha sambandha-sthApana puSTa kiyA jA sakatA hai : hoi (1.117)-C, K (A), K (B), K (C) loa / kahijjasu (1.117)-C, bhaNijjai, K (A) bhaNijjasu / uTTavahu (1.118)-C, K (A) saMThavahu / sIsa (1.119)-C, K (A) aMga, K (B), K (C) aGga / Nacca (1.119)-C. Na, K (A) NaTTA / NAcaMtA (1.119)-C, K (A) NaccaMtA / pAvijje (1.119)-C, K (A) pAvijje; kintu hamArA B. pAie, K. pAvijja / vaDhai (1.120)-C, K (A), K (B), K (C) calai / akkharau (1.121)-C, K (A), K (B), K (C) akkharaha / cala (1.121)-C, K (A) calai / ghaTai (1.121)-C, K (A), K (B), K (C) ghalai / dudui (1.121)-C. K. (A) dui / vihaNNaru (1.122)-C, K (A), K (C) vihaNNala / saraha (1.122)-C, K (A) surahu / jaMgama sara vi lahai (1.123)-C, K (A) a a gaha luTha lahai, K (B) ajaMga NUTha vi lahai / kisaNu (1.123)-C, K (A) kisauNu / garuDa (1.123)-C, K (A) garala, K (B), K (C) garuNa / maNoharu (1.123)-C, K (B) paoharu / hIru (1.123)-C, K (A) hAru / pajjhaDia (1.125)-C, K (A), K (B), K (C) pajjhalia / goDAhivai (1.125)-C, K (A), K (B), K (C) gaulAhivai / oDDa (1.126)-C, K (A) daMDa / . Page #404 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhUmikA 379 palAu (1.126)-C, K (A) psaau| desA (1.128)-C, K (A), K (B), K (C) dehA / kAlaMjara (1.128)-C, K (A) kAliMjara / bhaa (1.145)-C, K (A) gaa / kIau (1.145)-C kINa, K (A) kiNa / hameM baDaudA vizvavidyAlaya se prApta hastalekha 0 bhI isa varga se prabhAvita avazya jAna par3atA hai / isake nidarzana ye haiM : itikArA-O. C. D. ihiArA (1.5) / sahaja-0. C. sahaje (1.7) / ithi-0. C. itthi (1.9) / cAhahi-0. A. C. cAhasi (1.9) / gurumajjho-0. D. majjhe, C. majjo (1.17) / tuMbUra-C.O. tuMburu (1.18) / paaharathaNaaM-K. O. pavanaM (1.25) / kaNaalaaM-K. O. kalaalaaM (1.32) / kajja kichu maMda dikhAvai-C. 0. kajjabaMdha kichu dekhAvai (1.38) sattAisa -B. C. D. O. aThThAisa (1.75) / iha-C. O. ehu (1.86) / dhullia-C. O. dhUlihi (1.92) / piTTha-C. O. pITha (1.92) / giva-C. O. gima (1.98) / jhallau-C. O. jhAlau (1.106) / dvitIya varga :-isa varga meM nirNayasAgara saMskaraNa kI AdhArabhUta, jayapura vAlI prati N. tathA kalakattA vAlI prati K (D) AtI hai| inake kaI pATha bhinna paraMparA kA saMketa karate haiM / kucha nidarzana ye haiM : tiNNi kalu (1.80)-N, K (D) tiNNialu / deANaM (1.82)-N, K (D) loANaM / haMsIA (1.89)-N, K (D) haMsiNiA / vi lahu (1.88) -N, K (D) vicala / bhoTuMtA (1.198)-N, K (D) bhoDatA / bhAahi-(1.196)-N. bhAgahi~, K (D) bhAgahi / jaNa bujjhau (1.196) -N, K (D) jaNau uha / tRtIya varga-hasa varga kA eka mAtra pratinidhi saMskRta kAleja banArasa vAlA A hastalekha hai| isIse saMbaddha B hastalekha hai| caturtha varga-jaina upAzraya vAlA apUrNa hastalekha D kahIM C hasta lekha se milatA hai, to kahIM A se / isakI nijI vizeSatA ya zruti kA prayoga hai / ata: isa para ina donoM kA mizrita prabhAva jAna par3atA hai| ina vividha hastalekhoM kI vaMzaparamparA nimna prakAra se vyakta kI jA sakatI hai : Page #405 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 380 prAkRtapaiMgalam mUlarUpa X2 sTIla K(A) K(D) K(C) X1 K(B) X3 ukta vaMzavRkSa meM X, X2, 3, 4, Xs kalpita pratiyAM haiM, jo kisI samaya rahI hoMgI / Page #406 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 381 hindI sAhitya meM prAkRtapaiMgalam kA sthAna 11. vidyApati se pUrva kI hindI racanAoM meM se adhikAMza kI prAmANikatA-aprAmANikatA kA jhagar3A abhI taka taya nahIM ho pAyA hai| hiMdI ke Arambhika kAla kI kaI racanAeM-cAhe use kucha bhI nAma diyA jAya, siddha-sAmaMtayaga. vIragAthA kAla. cAraNa kAla yA Adi kAla-abhI taka zaMkA kA viSaya banI huI haiN| vaise mujhe vyaktigata rUpa se rAhula jI tathA DA0 rAmakumAra varmA kA nAmakaraNa ThIka nahIM jacatA, kyoMki eka isa yuga meM apabhraMza kI kRtiyoM kA bhI samAveza karanA cAhate haiM, dUsare use kisI jAti-vizeSa (cAraNa jAti ke kaviyoM) se sambaddha karane kI ceSTA karate haiN| vivAda kI guMjAyaza kevala AcArya zukla tathA DA0 dvivedI ke nAmakaraNoM ke viSaya meM hI ho sakatI hai| jahA~ taka zuklajI ke nAmakaraNa (vIragAthAkAla) kA prazna hai, unheM prApta sAmagrI ke AdhAra para yahI eka nAma upayukta dikhAI par3atA thA / zuklajI kI jAnakArI ko dekhate hue unakI yaha rAya bilakula durusta hai : __ "rAjAzrita kavi apane rAjAoM ke zaurya, parAkrama aura pratApa kA varNana anUThI uktiyoM ke sAtha kiyA karate the aura apanI vIrollAsa bharI kavitAoM se vIroM ko utsAhita kiyA karate the| aise rAjAzrita kaviyoM kI racanAoM ke rakSita rahane kI adhika suvidhA thI / ve rAjakIya pustakAlayoM meM bhI rakSita rahatI thIM aura bhaTTa cAraNa jIvikA ke vicAra se unheM apane uttarAdhikAriyoM ke pAsa bhI chor3a jAte the| uttarottara bhaTTa cAraNoM kI paramparA meM calate rahane se unameM pheraphAra bhI bahuta kucha hotA rahA hai| isI rakSita paramparA kI sAmagrI hamAre hindI sAhitya ke prArambhika kAla meM milatI hai| isI se yaha kAla 'vIragAthA-kAla' kahA gayA / "1 nAtha siddhoM kI tathAkathita racanAoM ke viSaya meM zuklajI kI rAya eka aMza meM to abhI bhI satya mAnI jA sakatI hai ki gorakhanAtha ke nAma se prasiddha racanAeM jisa rUpa meM milatI haiM, isa kAla meM ve hiMdI ke Adi kAla kI racanAyeM kataI nahIM mAnI jA sakatIM / ve kabIra ke bAda kI bhale hI hoM, unase pahale kI to hargija nahIM jAna pdd'tiiN| sAtha hI nAthasiddhoM kI tathAkathita racanAoM kA sAhityika mahattva Akhira kyA hai, yaha prazna uThAnA anucita na hogaa| idhara nAthasiddhoM kI aprAmANika racanAoM para jarUrata se jyAdA jora diyA jAne lagA hai, aura jinheM purAnI paramparA tathA rUDhiyoM ke hara khaMDana meM krAMtikAritA ke bIja dekhane kA roga ho gayA hai, ve kabIra Adi nirguNa bhaktoM ko sarvathA nAthasiddhoM kI dena siddha karane para kaTibaddha haiN| AcArya zukla ne nAthasiddhoM kI ina racanAoM para nyAyapUrNa nirNaya dete hue ghoSaNA kI thI - "siddhoM aura yogiyoM kA itanA varNana karake isa bAta kI ora dhyAna dilAnA hama Avazyaka samajhate haiM ki unakI racanAe~ tAMtrika vidhAna, yoga-sAdhanA, Atma-nigraha, zvAsa-nirodha, bhItarI cakroM aura nAr3iyoM kI sthiti, antarmukha sAdhanA ke mahattva ityAdi kI sAmpradAyika zikSA mAtra haiM, jIvana kI svAbhAvika anubhUtiyoM aura dazAoM se unakA koI saMbaMdha nahIM / ataH ve zuddha sAhitya ke aMtargata nahIM aatiiN| unako usI rUpa meM grahaNa karanA cAhie jisa rUpa meM jyotiSa, Ayurveda Adi ke grantha / "2 / idhara kaI vidvAnoM ne siddha kiyA hai ki nAthapaMthiyoM kI tathAkathita racanAe~ niHsaMdeha jIvana vimukha haiM tathA kabIra jaise santa kavi vastuta: unase prabhAvita nahIM haiM, apitu unhoMne nAthasiddhoM ke prabhAva se janatA ko mukta karane kA kArya kiyA hai| DA0 rAmavilAsa zarmA ke zabdoM meM, "sArAMza yaha ki nAthapaMthI yogiyoM aura vajrayAnI siddhoM kI jIvanavimukha vicAra-dhArA ke bAre meM zuklajI kI sthApanAe~ satya haiM / "3 / vIragAthAkAla ke saMbaMdha meM jina kRtiyoM kA vivaraNa zukla jI ne diyA hai, unameM (1) kIrtilatA, (2) kIrtipatAkA tathA (3) vidyApati-padAvalI ko chor3a kara zeSa sabhI kRtiyA~ kisI na kisI rUpa meM aprAmANika tathA prakSipta haiM, tathA unakA upalabdha svarUpa / bhASAvaijJAnika dRSTi se pUrNa prAmANika nahIM mAnA jA sakatA / zeSa ATha kRtiyAM-(1) khumAnarAso -- 1. AcArya zukla : hindI sA0 kA itihAsa pR0 29 (8vAM saMskaraNa) 2. vahI pR0 19 / 3. de0 DA0 zarmA : AcArya rAmacandra zukla ora hindI AlocanA (dUsarA adhyAya) pR0 27-48 / Page #407 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 382 prAkRtapaiMgalam (2) bIsaladevarAsa (bIsaladevarAso) (3) pRthvIrAjarAso (4) jayacandraprakAza, (5) jayamayaMkajasacandrikA, (6) paramAlarAso, (7) hammIrarAso tathA (8) vijayapAlarAso haiN| zukla jI ne svayaM hI inameM se adhikAMza kRtiyoM kI prAmANikatA para saMdeha kiyA hai| inameM se saMkhyA 4 tathA 5 ke graMthoM kI jAnakArI noTisa-mAtra kahI jA sakatI hai tathA saMkhyA 1 tathA 8 spaSTa rUpa se bAda kI racanAe~ siddha kI jA cukI haiN| 'hammIrarAso' ke viSaya meM zukla jI kA anumAna ki "zAGgaghara ne 'hammIrarAso' nAmaka eka vIragAthA kAvya kI bhI bhASA meM racanA kI thI" rAhulajIne yaha kaha kara galata siddha kara diyA thA ki 'prAkRta-paiMgalam' meM uddhRta hammIra-saMbaMdhI samasta padya kisI jajjala nAmaka kavi kI racanA hai| yaha nAma hammIra se saMbaddha eka chappaya meM milatA hai :-"hammIra kajju jajjala bhaNai kohANala maha mai jlu|" kiMtu idhara kucha aise pramANa milate dikhAI par3e haiM, jo 'jajjala' ko hammIra kA senApati ghoSita karate haiM, tathA ukta padyoM kA racayitA kauna hai, yaha prazna abhI bhI anirNIta banA huA hai| jaba taka hamAre pAsa koI pramANa na hoM, hama yaha nahIM kaha sakate ki ye padya 'zAGgaghara' ke 'hammIrarAso' ke hI haiM tathA zukla jI kA yaha mata ni:saMdeha saMdehAspada hai| narapati nAlha ke bIsaladevarAsa ke viSaya meM yaha kahA jA sakatA hai ki prAyaH sabhI vidvAn eka mata se isakI prAcInatA para saMdeha karate haiN| DA0 motIlAla menAriyA ne to spaSTa rUpa se racayitA ko 16vIM zatI ke narapati se abhinna mAnA hai tathA usakI racanA 'paMcadaMDa' se kucha sthala dekara usakI bhASA kI tulanA bIsaladevarAsa(-rAso) kI bhASA se kara yaha siddha kiyA hai ki donoM eka hI kavi kI racanAe~ haiM / 2 DA0 mAtAprasAda guptane 'bIsaladevarAsa' kA sampAdana kiyA hai tathA ve isa nirNaya para pahuMce haiM ki 'bIsaladevarAsa' kI racanA caudahavIM zatAbdI taka avazya ho gaI hogii|"3 isa saMbaMdha meM itanA saMketa kara diyA jAya ki DA0 gupta ko upalabdha hastalekhoM meM prAcInatama prati saM0.1633 kI hai| isa prati se lagabhaga 250-300 varSa pUrva taka bIsaladevarAsa kI racanA-tithi khIMca le jAne kA koI avAMtara puSTa pramANa DA0 gupta na de sake haiM / yadi DA0 gupta koI bhASAzAstrIya pramANa de pAte to unake anumAna ko sahArA milatA / idhara mere priya ziSya zrIindradeva upAdhyAya 'bIsaladevarAsa' ke bhASAzAstrIya anuzIlana para ema0 e0 ke prabaMdha ke liye kAma kara rahe haiM / gaveSaNAkArya meM unakA nirdezana karate hue maiM isI niSkarSa para pahuMca pAyA hU~ ki ukta kRti meM solahavIM zatI kI rAjasthAnI kA rUpa upalabdha hai| zrI upAdhyAya ke prabaMdha ke prakAzita hone para, AzA hai, isa viSaya meM kucha naye tathya vidvAnoM ke samakSa AyeMge / 12. canda ke 'pRthvIrAjarAso' kI aprAmANikatA kA vivAda hiMdI sAhitya ke itihAsa meM vizeSa manoraMjaka hai, sAtha hI isakI prAmANikatA siddha karane meM kucha vidvAnoM meM atyadhika abhiniveza kA paricaya diyA hai| ataH isa para yahA~ kucha vistAra se vicAra karanA apekSita hogA / pRthvIrAjarAso ke viSaya meM tIna mata pracalita haiN| prathama mata una vidvAnoM kA hai, jo pRthvIrAjarAso ko prAmANika racanA mAnate haiM tathA ise pRthvIrAja kI samasAmayika (13vIM zatI vikrama pUrvArdha) racanA ghoSita karate haiM / isa mata ke poSakoM meM paMDita mohanalAla viSNulAla paMDyA, rAso ke lAhaura vAle saMskaraNa ke saMpAdaka paM0 mathurAprasAda dIkSita tathA DA0 zyAmasuMdaradAsa haiN| paMDyA jI to rAso ko itihAsa saMmata siddha karane ke liye, isakI tithiyoM kI saMgati biThAne ke liye, 'anaMda saMvat' kI kalpanA bhI kara baiThe the / dIkSita jo rAso kI padya saMkhyA kevala 'satta sahasa' yA sAta hajAra zloka mAnate haiM aura unhoMne oriyaMTala kAleja, lAhaura kI prati ko rAso kA prAmANika rUpa ghoSita kiyA hai| yaha prati rAso kA laghu rUpAMtara hai / rAso ke aise hI laghu rUpAMtara aura bhI milate haiM / isakI eka prati anUpa saMskRta pustakAlaya bIkAnera meM hai, anya zrI agaracaMda nAhaTA ke pAsa hai / ye sabhI pratiyA~ 17 vIM zatAbdI yA usake bAda kI haiM / nAhaTA jI vAlI prati ke AdhAra para hI bhAI nAmavarasiMha ne 'kanavajja-samaya' para kAma kiyA hai| dvitIya mata rAso ko sarvathA jAlI graMtha mAnane vAloM kA hai, jinameM DA0 byUlhara, DA0 gaurIzaMkara hIrAcaMda ojhA, muMzI devIprasAda tathA kavirAja zyAmaladAsa hai| ojhAjI ke pramANoM ko AdhAra banAkara DA0 motIlAla menAriyA ne bhI 1. de0 menAriyA : rAjasthAnI bhASA aura sAhitya pR0 112 (dvitIya saMskaraNa) / 2. vahI pR0 118-119 / 3. DA0 gupta : bIsaladevarAsa (bhUmikA) pR0 55 (hiMdI pariSada, prayAga vizvavidyAlaya) / Page #408 -------------------------------------------------------------------------- ________________ hindI sAhitya meM prAkRtapaiMgalam kA sthAna 383 rAso ko jAlI graMtha ghoSita kiyA hai| ojhA jI ke anusAra rAso meM varNita nAma, ghaTanAeM tathA saMvat bhAToM kI kalpanAe~ (gapor3eM) haiN| unhoMne kAzmIrI kavi jayAnaka racita 'pRthvIrAjavijaya' kAvya tathA tatkAlIna zilAlekhoM ke AdhAra para rAso kI aprAmANikatA siddha kI hai| unhoMne aitihAsika tathyoM kI chAnabIna karane para yaha ghoSaNA kI thI ki "kucha sunI sunAI bAtoM ke AdhAra para ukta bRhat kAvya kI racanA kI gaI hai| yadi pRthvIrAjarAso pRthvIrAja ke samaya likhA jAtA to itanI bar3I azuddhiyoM ko honA asaMbhava thA / bhASA kI dRSTi se bhI yaha graMtha prAcIna nahIM pratIta hotA / isakI DiMgala bhASA meM jo kahIM kahIM prAcInatA kA AbhAsa hotA hai, vaha to DiMgala kI vizeSatA hI hai| .... vastuta: pRthvIrAjarAso vi0 saM0 1600 ke AsapAsa likhA gayA hai|" tIsarA mata vaha hai, jo rAso ke katipaya aMza ko prAmANika mAnanA cAhatA hai| yadyapi isa mata ke mAnane vAle vidvAnoM meM bhI paraspara bhASA saMbaMdhI matabheda pAyA jAtA hai, tathApi isake mUlarUpa kI vAstavikatA para koI bhI vidvAn aMtima rUpa se kucha nahIM kaha sakA hai| muni jinavijayajI ne 'punarAtanaprabaMdhasaMgraha' meM caMda ke nAma se upalabdha 4 chappaya DhUMDha nikAle haiM, jinameM se 3 vartamAna rAso meM milate haiM / 'purAtana-prabaMdha-saMgraha' meM mile ina chaMdoM kI bhASA apabhraMza hai tathA pariniSThita apabhraMza ke kucha Age kI bhASA sthiti kA saMketa detI hai| isake AdhAra para munijIne rAso ko apabhraMza kI racanA mAnA hai| anya vidvAn bhI munijI ke hI AdhAra para rAso kI bhASA ko DiMgala athavA piMgala na mAnakara paravartI pazcimI apabhraMza kahate haiM / idhara DA0 hajArI prasAda dvivedI ne munijI ke hI sUtra kA bhASya karate hue rAso kI prAmANikatA para phira se jora diyA hai| unhoMne apane "hiMdI sAhitya kA AdikAla' ke tRtIya aura caturtha vyAkhyAna meM rAso para vistAra se vicAra kiyA hai tathA rAso kI itihAsa-viruddhatA ke masale ko sulajhAne ke liye bhAratIya carita kAvyaparaMparA kA paryAlocana karate hue batAyA hai ki "rAso caritakAvya hai, itihAsagraMtha nahIM, ataH sabhI aitihAsika kahe jAne vAle kAvyoM ke samAna isameM bhI itihAsa tathA kalpanA kA, tathya tathA galpa kA mizraNa hai| sabhI aitihAsika mAnI jAne vAlI racanAoM ke samAna, isameM bhI kAvyagata aura kathAnakaprathita rUDhiyoM kA sahArA liyA gayA hai / '2 itanA hI nahIM, DA0 dvivedI ne rAso-samudra kA maMthana kara usake mUla rUpa kI bhI khabara le lI hai aura usake vAstavika kalevara ke viSaya meM kucha anumAna bhI upasthita kiye haiN| apane anumAnoM ke AdhAra para unhoMne rAso kA eka saMkSipta saMskaraNa bhI saMpAdita kiyA hai, jise ve mUla rAso ke svarUpa kA AbhAsa detA mAnate haiM / DA0 dvivedI ke rAso-saMbaMdhI anumAnoM kA sArAMza nimna hai :(1) 'pRthvIrAjarAso' geya 'rAsaka' zailI meM nibaddha thA / (2) isameM itihAsa aura kalpanA kA mizraNa hai| (3) rAso bhI kIrtilatA kI bhA~ti saMvAda rUpa meM nibaddha rahA hogA, yaha saMvAda kavi aura kavipriyA tathA zukazukI meM kalpita kiyA gayA hai| sAtha hI ho sakatA hai ki kIrtilatA kI taraha rAso meM bhI bIca-bIca meM vArtAparaka gadya rahA ho| (4) rAso meM kaI kathAnaka rUDhiyoM kA vyavahAra huA hai / dvivedI jI ne 20-21 kathAnakarUDhiyoM kI tAlikA bhI dI hai| (5) mUla rAso ke prAmANika aMzoM meM nimnalikhita aMza mAne jA sakate haiM-(1) AraMbhika aMza, (2) iMchinI vivAha, (3) zazivratA kA gaMdharva vivAha, (4) tomara pAhAra dvArA zahAbuddIna kA pakar3A jAnA, (5) saMyogitA kA janma, vivAha tathA iMchinI aura saMyogitA kI pratidvaMdvitA aura samajhautA / dvivedI jI kA kahanA hai ki ina aMzoM kI bhASA tathA zailI batAyI hai ki yahA~ kavitva kA sahaja pravAha hai, tathA beDaula aura bemela ThUsaThA~sa nahIM hai|' 1. purAtanaprabaMdhasaMgraha padya saM0 275, 276, 277 2. hiMdI sAhitya kA AdikAla pR0 86 / / 3. DA0 dvivedI dvArA saMpAdita saMkSipta 'pRthvIrAjarAso' (kAzikA samiti, kAzI, 1953) 4. hi0 sA0 A0 pR0 49-81 Page #409 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 384 prAkRtagalam (6) rAso mUlataH duHkhAMta kAvya na hokara sukhAMta kAvya thA / dvivedI jI saMyogitAharaNa ke bAda kI premalIlA ke sAtha kAvya kI sukhamaya parisamApti mAnate haiN| sAtha hI ve isakA aMgI rasa vIra na mAnakara zRMgAra mAnate jAna paDate haiM tathA vIra rasa ko aMgabhUta mAnate haiN|' DA0 dvivedI kI kalpanAyeM ni:saMdeha manoraMjaka haiM, kiMtu ve kahA~ taka mAnya ho sakeMgI isameM saMdeha hai| hameM to / prAmANikatA para vicAra karanA thA / isa saMbaMdha meM dvivedI jI koI diG-nirdeza nahIM kara pAye haiM / rAso kI prakRti ke viSaya meM unakI prathama, dvitIya evaM caturtha sthApanA se kisI ko matabheda na hogA / kiMtu paMcama evaM SaSTha sthApanA se bahutoM kA matabheda hone kI guMjAyaza hai / paMcama sthApanA meM ve rAso kI prAmANikatA para bahuta calate DhaMga se vicAra prakaTa kara jAte haiM, kiMtu kevala yaha kaha denA ki isameM kavitva kA sahaja pravAha honA, beDaula aura bemela lUMsaThAMsa na honA ise prAmANika siddha kara sakatA hai; koI Thosa bhASAzAstrIya pramANa nahIM mAnA jA sakatA / spaSTa hai, dvivedI jI muni jinavijaya jI ke hI pramANa ko svIkAra karate haiN| idhara munijI ke pramANa ko bhI saMdeha kI dRSTi se dekhA jAne lagA hai| kucha aise tathyoM kA patA calA hai, jo 'purAtana-prabandha-saMgraha' kI pRthvIrAja vAlI kathA ko bhI saMdigdha banA dete haiM / 'purAtana-prabandha-saMgraha' kI isa kathA meM pRthvIrAja kI mRtyu saM0 1226 meM honA batAyA gayA hai| saMpAdita graMtha meM yahI tithi chapI hai| isake ThIka viparIta jisa hastalekha ke AdhAra para yaha graMtha prakAzita huA hai, usameM pRthvIrAja kA mRtyu saMvat spaSTa 1446 likhA hai / 'purAtanaprabaMdha-saMgraha' kI bhUmikA meM muni jI ne isa hastalekha kI phoTo kApI prakAzita kI hai, jisake patra saM0 12 / 2. para yaha aMza yoM hai : "tathaiva mAritaH saMvata 1446 varSe divaM yathau yoginIpuraM parAvRtya suratrANastatra sthitaH / iti pRthvIrAjaprabandhaH // " isa prakAra hastalekha tathA grantha kA pATha-bheda prUpha kI galatI hai, yA saMpAdaka ne ise svecchA se badala diyA hai| hameM to aisA jAna par3atA hai ki saMpAdaka ne saM0 1446 tithI ko pRthvIrAja kI aitihAsikatA se mela khAtI na pAkara ise jAnabUjhakara 1226 saM0 banA kara chApa diyA hai, yaha samajha kara ki phoTo kApI se mUla ko kauna milAne vAlA hai| isa tithi se kama se kama yaha to siddha ho hI jAyagA ki 'purAtana-prabaMdha-saMgraha' bhI gapor3oM para AdhRta hai tathA usakI ghaTanAoM aura tithiyoM ko bhI zaMkA kI dRSTi se dekhA jA sakatA hai| itanA hone para usameM upalabdha tIna yA cAra chappayoM ko lekara rAso ko prAmANika siddha karane kI ceSTA bhI khatare se khAlI nahIM / pRthvIrAjarAso kisI bhI hAlata meM hindI ke AdikAla yA vIragAthA kAla kI kRti taba taka nahIM mAnA jA sakatA jaba taka ki Thosa pramANoM aura tathyoM ko na peza kiyA jAya / vastutaH isakA mUlarUpa madhyayugIna hindU rASTrIya cetanA kI dena jAna par3atA hai| isIliye kucha loga ise mevAr3a meM racita akabara kI samasAmayika racanA mAnate haiM / pRthvIrAjarAso kI aprAmANikatA ke viSaya meM eka tarka aura peza kiyA jA sakatA hai, jo isakI aprAmANikatA ko siddha karane meM parokSa sAkSya kA kAma de sakatA hai| prA0 paiM0 meM pRthvIrAja ke hI samasAmayika kavi vidyAdhara kI racanAyeM uddhRta haiN| itanA hI nahIM, bAda meM bhI hammIra tathA caNDezvara se saMbaddha padya yahAM udAharaNa rUpa meM liye gaye haiN| yadi pRthvIrAjarAso ke darabAra meM caMda nAmaka koI mahAkavi thA aura usane 'pRthvIrAjarAso' jaise mahAkAvya kI racanA kI thI, to hammIra ke samaya taka usakI khyAti avazya ho gaI hogii| aisI dazA meM prA0 paiM0 kA saMgrAhaka isa mahAn kAvya se eka bhI padya na uddhRta kare, yaha samajha meM nahIM AtA / pRthvIrAjarAso kI aprAmANikatA ke bAvajUda isakA bhASAzAstrIya adhyayana ho cukA hai, jisase bhI kucha aisI hI dhvani nikalatI hai ki racanA ko itanA purAnA nahIM mAnA jA sakatA / rAso ke laghu rUpAntara ke 'kanavajja samaya' kA,-jise rAso kA mUla kendra mAnA jAtA hai-bhASAzAstrIya adhyayana prastuta karate samaya DA0 nAmavarasiMha ne isakI bhASA ke sambandha meM kahIM bhI kAla-nirdeza na karane kI satarkatA baratI hai| unhoMne spaSTataH kahIM bhI ise 13vIM yA 14vIM zatI kI bhASA nahIM kahA hai| ve ise narahari tathA gaMga kI bhASA-paramparA meM hI rakhate, ise akabarakAlIna mAnane kA mauna saMketa karate haiN| 1. vahI pR0 88-89 Page #410 -------------------------------------------------------------------------- ________________ hindI sAhitya meM prAkRtapaiMgalam kA sthAna 385 "narahari aura gaMga akabara ke samakAlIna the aura saMbhavataH unake darabArI kavi bhI the| isa prakAra ye kavi 16vIM sadI ke uttarArdha meM the| pRthvIrAjarAjo ke antima saMgraha aura saMkalana kA samaya bhI lagabhaga yahI batAyA jA sakatA hai aura usakI prAcInatama pratiyA~ bhI isI ke AsapAsa kI haiN| aisI hAlata meM tatkAlIna 'bhaTTa-bhaNaMta' ke rUpa meM bhI pRthvIrAjarAso kI bhASA narahari tathA gaMga kI bhASA-paraMparA meM AtI hai|" vivAda kA viSaya kevala itanA hai ki solahavIM sadI meM rAso kA antima saMgraha aura saMkalana huA thA yA mUla racanA; aura jaba taka prathama vikalpa ke Thosa pramANa na mileM, dvitIya vikalpa kI hI ora jhukAva honA lAjamI hai / rAso ko vIragAthA-kAla kI racanA mAnane meM abhI bhI saMdeha hai aura jaba taka yaha saMdeza nahIM dUra ho jAtA, usa para adhika mahattva denA hindI sAhitya ke vaijJAnika itihAsa ke liye avAMchanIya hai| 12. aba taka ke samasta vivecana kA tAtparya yaha hai ki vidyApati se pUrva kI prAyaH samasta AdikAlIna hiMdI racanAyeM saMdigdha haiN| aisI sthiti meM prA0 paiM0 meM uddhRta muktaka padyoM kA mahattva isaliye bhI bar3ha jAtA hai ki ye vidyApati kI kIrtilatA tathA kIrtipatAkA se pUrva kI purAnI pazcimI hiMdI yA zaurasenI avahaTTa kI ekamAtra prAmANika racanAyeM haiM, jinakA hiMdI sAhitya kI aitihAsika paramparA se ghaniSTha saMbaMdha hai| isa saMbaMdha meM maiM itanA kaha dUM ki zukla jI ke itihAsa meM anirdiSTa 'idhara' mile jaina rAsa, phAgu tathA carcarI kAvyoM kI prAmANikatA siddha avazya hai, kintu unakI paramparA hameM madhyakAlIna hiMdI sAhitya meM nahIM milatI aura ve sAkSAt rUpa se madhyakAlIna gujarAtI sAhitya kI paramparA se saMbaddha haiM / maiM 'AdikAla' meM unakA nAma-nirdeza karane kA virodha nahIM karatA, kyoMki taba taka rAjasthAnI, gujarAtI tathA hiMdI jaisI pRthak pRthak sAhityika paramparAyeM nahIM bana pAI thiiN| kiMtu bAda meM, madhyayugIna sAhitya meM jo paramparA banI, use dekhate hue inameM se prA0 paiM0 ke muktakoM kI paramparA hI hiMdI ke madhyayugIna sAhitya kI paraMparA ke vizeSa najadIka dikhAI par3atI hai, jaina rAsa, phAgu, carcarI kAvyoM kI paraMparA nhiiN| yahI kAraNa hai ki hama ina jaina kAvyoM para vizeSa vicAra karanA yahA~ anAvazyaka samajhate haiM / jahA~ taka 'hiMdI sAhitya ke itihAsa' meM prA0 pai0 ke mahattva kA prazna hai, DA0 hajArIprasAda dvivedI ke zabdoM meM hama yahI kaha sakate haiM - "yadi prAkRta-piMgalam ke eka kavi ke graMtha ko vIragAthA kAla kA graMtha samajhA jAya to usI graMtha meM se babbara, vidyAdhara aura anya ajJAta kavioM kI racanAoM ko bhI usa kAla kI racanA mAnakara vivecya kyoM na samajhA jAya / .... hamAre kahane kA matalaba yaha hai ki yA to hammIrarAso ko 'noTisa' mAtra samajhA jAya yA prAkRta-piMgalam meM uddhRta sabhI racanAoM ko isa anumAnAdhArita graMtha ke samAna hI isa kAla kI prakRti aura saMjJA ke nirNaya kA upayukta sAdhana samajhA jAya / "2 kahanA na hogA, narahari, gaMga, kezava, bhUSaNa, padmAkara, sUdana jaise kaviyoM ke rAjastutiparaka padyoM tathA kAvyoM, bihArI, matirAma, deva, padmAkara Adi kaviyoM kI zRMgArI muktaka racanAoM, rahIma, vRMda Adi kI nItiparaka sUktiyoM, tathA bhakta kaviyoM kI deva-stutiparaka racanAoM kI paraMparA kI purAnI kar3I hameM prA0 paiM0 meM spaSTa parilakSita hotI hai, jo usake aitihAsika tathA sAhityika mahattva ko pratiSThApita karane meM alam hai| aitihAsika tathA sAmAjika paripArzva : 13. hiMdI sAhitya kA AdikAla madhyadeza kI usa rAjanItika paristhiti kA paricaya detA hai, jo bhArata ke itihAsa meM 'rAjapUta kAla' ke nAma se prasiddha hai| harSavardhana kI mRtyu ke pazcAt uttarI bhArata meM aneka choTe choTe rAjya uThate aura girate najara Ate haiM / saMbhavataH inameM se aneka harSavardhana ke karada rAjya the, kiMtu usake pratApasUrya ko asta hotA dekha kara usake cihna pulakezI dvitIya se prApta parAjaya se spaSTa ho cuke the-ve harSa ke Adhipatya se mukta hone kA prayatna usake jIvana-kAla meM hI karane laga gaye hoM / bANa tathA harSa ke paravartI saMskRta sAhitya meM isa rAjanItika sthiti ke spaSTa lakSaNa milate haiN| IsA kI AThavIM navIM zatI ke AsapAsa gujarAta meM valabhI, rAjasthAna meM mauryo kI rAjavAnI citrakUTa (cittauDa), pratIhAroM kI rAjadhAnI kannauja, tathA dakSiNa meM rASTrakUToM kI rAjadhAnI mAnyakheTa vizeSa prasiddha 1. DA0 nAmavarasiMha: pRthvIrAjarAso kI bhASA pR0 54 / 2. hindI sAhitya kA AdikAla pR0 16 / Page #411 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 386 prAkRtapaiMgalam ho calI thiiN| valabhI meM bhaTTi tathA mAgha jaise saMskRta kaviyoM ko, kannauja meM bhavabhUti, vAkpatirAja tathA rAjazekhara jaise saMskRta-prAkRta kaviyoM ko, mAhiSmatI meM murAri evaM mAnyakheTa meM trivikrama, svayaMbhU, tribhuvana aura puSpadaMta jaise saMskRta evaM apabhraMza kaviyoM ko rAjAzraya milA thA / jaisA ki rAjazekhara ne batAyA hai, inake darabAroM meM saMskRta, prAkRta, paizAcI tathA apabhraMza sabhI bhASAoM ke kavi sammAnita the / isake bAda kI zatAbdiyoM meM bhI cauhAnoM ne jayAnaka jaise saMskRta kavi tathA aneka ajJAta purAnI hiMdI ke bhaTTa kaviyoM ko Azraya diyA thaa| kAzI ke gahaDavAla rAjAoM ke yahA~ 'naiSadha' ke racayitA zrIharSa, 'uktivyaktiprakaraNa' ke lekhaka dAmodara jaise saMskRta kavi va paMDita hI nahIM the, apitu mahAmaMtrI vidyAdhara jaise kavi bhI the, jo dezI bhASA meM racanA karanA phakhra samajhate the / rAhula jIne kalacuri karNa ke yahA~ bhI kucha hiMdI kaviyoM kA honA mAnA hai, jinameM se eka kavi babbara ke kucha padya 'prAkRtapaiMgalam' meM milate haiM / IsA kI gyArahavIMbArahavIM sadiyoM meM mAlavA ke paramAra tathA gujarAta ke solaMkiyoM ne bhI saMskRta, prAkRta tathA apabhraMza ke sAhityika vikAsa meM apUrva yoga diyA thA / gujarAta ke solaMkI rAjA jayasiMha tathA kumArapAla ne kaI jaina kaviyoM va paMDitoM ko prazraya diyA thA, jinameM hamecandrasUri pramukha haiN| mAlavA ke nareza muMja tathA unakA bhatIjA bhoja sAhitya tathA sAhityikoM ke premI the / ye donoM svayaM bhI saMskRta tathA apabhraMza (dezI bhASA) meM kavitA karate the| sAhityika prasAra kI dRSTi se yaha kAla cAhe mahattvapUrNa ho, kiMtu rAjanItika ekatA tathA susthiratA kA abhAva deza kI bhAvI svataMtratA ke liye ghAtaka siddha ho rahA thaa| jaisA ki maiMne anyatra nirdeza kiyA hai, uttarI bhArata kI rAjanItika sthiti AThavIM-navIM zatI meM itanI sudRDha na thI / "ina rAjAoM meM niraMtara virodha calA A rahA thA aura pratyeka rAjA kannauja para adhikAra jamAnA cAhatA thA, kyoMki kannauja uttarI bhArata meM sAmrAjyavAda kA pratIka samajhA jAtA thaa| yahA~ taka ki mAnyakheTa ke rASTrakUTa taka kannauja para kaI bAra car3ha Aye the aura 'aMtarveda unakI azvasenA ke khurapuToM se ninAdita ho gayA thA / ' pAla bhI nizciMta na the tathA unakI bhI kannauja para 'gadhradRSTi' thii|"1 navIM zatI uttarArdha tathA dasavIM zatI meM uttarI bhArata phira eka bAra videzI AkramaNoM ke viruddha majabUta gar3ha bana gayA thA, kiMtu gyArahavIM zatI se hI kannauja kI pratiSThA samApta ho calI thii| isa samaya se lekara zahAbuddIna gorI ke AkramaNa taka uttarI bhArata rAjAoM ke pArasparika kalaha, vaimanasya tathA ahaMbhAva se itanA jarjara ho cukA thA ki isa samaya uttarI bhArata meM lagabhaga 7 rAjyoM ke hone para bhI koI eka rAjya aisA na thA, jise uttarI bhArata kI ekatA kA pratIka kahA jA sake / phalasvarUpa jaba pRthvIrAja ko 1193 I0 meM zahAbuddIna gorI ne parAjita kiyA, to usakI sahAyatA anya kisI bhI rAjA ne na kI / musalamAnoM kI jigISA ke liye yaha rAjanItika paristhiti vizeSa lAbhadAyaka siddha huI, unhoMne eka zatAbdI ke bhItara hI uttarI bhArata ke samasta hiMdU rAjyoM ko eka eka kara vidhvasta kara DAlA / 14. purAnI hindI ke kaviyoM meM se adhikAMza inhIM rAjAoM ke Azrita the / inhIM ke Azraya meM rahakara ve unakI yuddhavIratA, dAnavIratA, udAratA Adi kI prazaMsA meM muktaka padya banAyA karate the| AzrayadAtA ke manoraMjana ke lie kabhI kabhI zRMgAra rasa vAlI SaTRtu varNana, nAyikA varNana Adi kI racanAyeM, tathA nItiparaka evaM devastutiparaka padya bhI samaya-samaya para darabAroM meM sunAyA karate hoNge| kucha eka kavi apane AzrayadAtA rAjA ke jIvana se saMbaddha kisI na kisI prabandhakAvya kI racanA bhI kara DAlate hoMge; jinameM samaya-samaya para banAye hue apane muktaka padyoM kI bhI chauMka DAla dete the| samaya para banAye hue apane muktaka padyoM kI bhI chauMka DAla dete the / maiMne zrIharSa ke 'naiSadha' ke sambandha meM likhate samaya isa bAta kA saMketa kiyA thA ki usameM 11-12 veM sarga ke padya rAjastutiparaka muktaka padya jAna par3ate haiM, jinheM kavi ne samaya samaya para AzrayadAtA rAjAoM kI prazaMsA meM likhA thA aura bAda meM thor3A hera-phera kara unheM yahA~ jor3a diyA hai / yaha pravRtti isa kAla ke saMskRta tathA dezI bhASA (purAnI hindI) ke kaviyoM meM samAna rUpa se pAI & There was a constant rivalry among these princes and each one of them wanted to win over Kanauj, which was considered as a symbol of Imperialism in northern India. Even Rastrakutas of Manyakheta had run up to Kanauj and "the 'antarveda' had been resounded by the steps of their steads." Pals were also not inactive and they had their eagle's eye' over Kanauj.' - mere aprakAzita graMtha "Hindi Literature in Changing Phases" ke dvitIya pariccheda se uddhRta / 2. bholAzaMkara vyAsa: saMskRta-kavi darzana pR0 200 / Page #412 -------------------------------------------------------------------------- ________________ hindI sAhitya meM prAkRtapaiMgalam kA sthAna 387 jAtI haiM / prA0 paiM0 meM upalabdha muktaka padyoM se yaha anumAna aura adhika puSTa hotA hai| kucha logoM kA anumAna ho sakatA hai ki karNa, kAzIrAja tathA hammIra se saMbaddha padya tattat rAjA se saMbaddha mahAkAvyoM se uddhRta hoM, kintu mujhe aisA mAnane kA koI pramANa nahIM dikhAI par3atA / ho sakatA hai, prAkRtapaiMgalam ke saMgrAhaka ke pAsa apane aneka pUrvajoM, nikaTatama yA sudUra saMbandhiyoM yA anya dezI bhASA ke bhaTTa kaviyoM ke padya saMkalita hoM aura unameM babbara, vidyAdhara Adi ke bhI padya hoM, jinameM se kucha yahA~ uddhRta kiye gaye haiN| hamArA anumAna hai ki Aja ke rAjasthAna ke cAraNoM tathA bhAToM kI bhA~ti prA0 paiM0 ke saMgrAhaka ke pAsa purAnI hindI ke muktaka padyoM kA vizAla saMkalana rahA hogA / ina rAjAzrita bhaTTa kaviyoM ne jo kucha bhI likhA vaha rAjAoM kI ruci kA dhyAna rakhakara likhA thA / yahI kAraNa hai ki inameM kevala sAmaMtI varga ke rahana-sahana, AzA-nirAzA, rUDhi-vizvAsa, evaM sAmAjika mAnyatAoM kA Alekhana honA lAjamI hai| vastuta: hindI ke AdikAla kA sAhityika itihAsa inhIM rAjAoM tathA sAmantoM ke vaiyaktika kAvyAzraya kA itihAsa hai / sAdhAraNa janatA kI, kRSakoM nimna varga ke logoM kI sthiti kA paricaya agara yahAM na mile to bidakane kI jarUrata nahIM / vaise kucha logoM ne 'AdikAla' kI sAmAnya sAmAjika paristhiti kA adhyayana karane ke liye nAthasiddhoM ke padoM ko mahArgha mAna liyA hai, kiMtu ve bhI usakA saccA citra kahA~ taka aMkita karate haiM, yaha nahIM kahA jA sktaa| baharahAla hameM itanA hI kahanA hai ki hiMdI AdikAla ke bhaTTa kavi yUropa ke AMgla evaM phreMca 'Tra bedUra' kaviyoM kI taraha kevala Azrita rAjAoM ke hI liye likha rahe the / isa saMbaMdha meM hama DA0 zUkiMga ke isa mata ko uddhRta karanA Avazyaka samajhate haiM, jo unhoMne madhyayugIna AMgla kaviyoM ke viSaya meM vyakta kiyA hai, kiMtu jo hamAre hiMdI bhaTTa kaviyoM para bhI pUrI taraha lAgU hotA hai : "gAyaka sadA rAjA ke sAtha sAtha rahatA thA, isaliye nahIM ki ve donoM 'mAnavatA ke zIrSa' the, balkI isaliye ki gAyaka ke liye rAjA hI eka mAtra Azraya thA / kiMtu isakA yaha artha thA ki Azrita vyakti ko sadA Azraya milatA rahe tathA vaha apanA kRtajJatA-prakAzana kA kartavya kabhI na bhUle / isa Azraya-dAna ke kAraNa TyUTana rAja-gAyaka, jo eMglo-seksana meM 'skopa' kahalAte the, AzrayadAtA rAjAoM tathA unake pUrvajoM ke mahAn kAryoM para racanA karate the tathA utsavAdi ke samaya kavitA sunAyA karate the / "1 hiMdI kA prAcIna pariniSThita sAhitya bhI pradhAnataH AzrayadAtA yA annadAtA ke sAmAnya dRSTikoNa ko dhyAna meM rakha kara likhA gayA hai| madhyayugIna sAhitya kI pragati evaM vikAsa meM rAjA yA dharma ke Azraya kA kAphI hAtha rahA haiM / AdikAlIna jaina kRtiyoM ke praNayana meM-rAsa, phAgu, carcarI kAvyoM kI racanA meM-dharma kA khAsa hAtha hai; tathA bhaktikAlIna hiMdI sAhitya ke vikAsa meM bhI dharma kA apUrva yoga hai| kRSNabhaktizAkhA tathA rAmabhaktizAkhA kA hI sAhitya nahIM, nirguNa jJAnAzrayI saMtoM kI kavitAoM tathA sUphIsaMtoM ke premagAthA kAvyoM ke praNayana meM bhI tattat dhArmika mAnyatA hI preraka tattva hai| kabIra, jAyasI, sUra yA tulasI ne kisI annadAtA ke liye nahIM likhA aura kuMbhanadAsa ne to akabara ke nimaMtraNa ko bar3e garva se ThukarA diyA thA / bhaktikAla ne ni:saMdeha kAvya ko annadAtA rAjAoM ke ahasAna se mukta kiyA tathA use janatA kI saccI AvAja banAyA / lekina AdikAla ke rAjAzrita kaviyoM kI paramparA bhI isake samAnAMtara calatI hI rahI, jisane bhaktikAla ke dinoM meM hI narahari, gaMga jaise kaviyoM ko janma diyA, tathA yahI paramparA rItikAla meM bhUSaNa, matirAma, bihArI, deva, padmAkara kI zRMgArI tathA rAjastutiparaka kavitA ke rUpa meM calatI rahI hai| rItikAla ke ina kaviyoM meM bhI bhaTTa kaviyoM se yaha samAnatA pAI jAtI hai ki inhoMne "jagat ko sAmaMtI varga ke cazme se hI dekhA, tathA inakI racanAoM meM kahIM bhI nimna varga ke kSudra mAnava kI bhAvanA tathA zArIrika zrama kI mahattA kA saMketa nahIM milatA / " prAkRtapaiMgalam meM uddhRta purAnI hindI ke kavi : 15. jaisA ki hama saMketa kara cuke haiM, gAthAsaptazatI, setubaMdha tathA karpUramaJjarI ke prAkRta padyoM ke alAvA prA0 paiM0 meM adhikAMza padya paravartI apabhraMza zailI yA purAnI hiMdI meM likhe milate haiN| prAkRtapaiMgalam ke ina padyoM meM se 1. L. L. Schucking : The Sociology of Literary Taste ch. II. p. 9 Page #413 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 388 prAkRtapaiMgalam hammIra saMbaMdhI padyoM ko zuklajI ne 'hammIra rAso' se uddhRta kahA thA, jise ve zArGgadhara kI racanA kahate haiM / kintu jaisA ki hama dekha cuke haiM, zAGgadhara ko purAnI hindI ke prA0 paiM0 vAle kaviyoM kI koTi meM ginanA ThIka nahIM jAna pdd'taa| rAhula jI ne inheM 'jajjala' kavi kI racanA mAnA hai| idhara nayacandra sUri ke 'hammIravijaya' mahAkAvya se yaha patA calatA hai ki jajjala koI kavi na hokara hammIra kA senApati thA / yadi aisA hai to "hammIra kajju jajjala bhaNai" vAlA padya kisI anya kI racanA hai tathA yaha padya 'kavi-nibaddha-vakta-ukti' siddha hotA hai / isa prakAra hindI ke purAne kaviyoM meM 'jajjala' kI gaNanA saMdigdha hI jAna par3atI hai| kalacuri karNa (1040-70 I0) ke darabAra meM rahane vAle babbara kavi dUsare vivAdAspada viSaya hai| prazna hotA hai, kyA babbara sacamuca kisI kavi kA nAma hai, yA yaha kevala sambodhana yA vizeSaNa bhara hai| prA0 paiM0 meM kevala do padya aise milate haiM, jinameM 'babbara' (yA vavvara) zabda milatA hai| 'ko kara babbara sagga maNA' (2.95) tathA 'kuNaMti ke babbara sagga NehA' (2.117) meM hI yaha zabda hai| anyatra kahIM isa kavi kI chApa nahIM milatI / isIliye rAhula jI ne khuda bhI likha diyA thA-"jina kavitAoM meM babbara kA nAma nahIM, vaha babbara kI haiM, isameM sandeha hai, magara karNakAlIna jarUra haiM / "3 jina kavitAoM meM karNa kI vIratA varNita hai, unake viSaya meM to hameM kucha nahIM kahanA lekina zeSa kavitAoM ko karNa-kAlIna kisa AdhAra para mAnA gayA, yaha aspaSTa hai| babbara vAlI samasyA phira bhI nahIM sulajha pAtI aura taba taka ke lie hindI paNDitoM dvArA mAnya isa anumAna ko hI mAna lenA zreyaskara hai ki babbara nAma kA koI kavi rahA hogaa| prA0 50 ke zeSa do jJAta kavi vidyAdhara tathA haribrahma haiN| vidyAdhara ko rAhula jI ne DA0 altekara ke AdhAra para gahaDavAla rAjA jayacandra kA mantrI mAnA hai| kAzIza kI kIrti tathA vIragAthA se saMbaddha sabhI padyoM ko rAhula jI ne vidyAdhara kI racanA mAnA hai; vaise kevala eka padya meM hI 'vidyAdhara' kI chApa upalabdha hai| 'kAsIsara rAA (rANA) kiau paANA vijjAhara bhaNa maMtivare' (1.149) vidyAdhara ke dvArA varNita kAzIrAja ke digvijaya ko itihAsa se milAkara kujha loga vidyAdhara ko jayacandra kA samasAmayika na mAnakara goviMdacandra yA vijayacandra kA maMtrI mAnanA cAheM to itanA hI kahA jA sakatA hai ki vidyAdhara ke ye varNana atizayoktipUrNa haiM, jinameM kAzIza ke dvArA cIna, tailaMga, saurASTra, mahArASTra taka ke vijaya kI carcA hai, jo itihAsa se saMbhavata: goviMdacandra ke viSaya meM bhI mela nahIM khAyagA / ataH DA0 altekara kI sAkSI para vidyAdhara kA samaya 1170-1194 I0 ke lagabhaga mAnanA hI ThIka hogaa| vidyAdhara bar3e kuzala rAjanItijJa, prabaMdhaka tathA aneka vidyAoM evaM kalAoM meM pAraMgata the / merutuMgAcArya ne unakA varNana karate hue likhA hai : 'sarvAdhikArabhAradhuraMdhara: caturdazavidyAdharo vidyAdharaH / / harihara yA haribrahma ke viSaya meM hama apanA abhimata anuzIlana ke bhUmikA-bhAga meM vyakta kara cuke haiM / eka harihara kA ullekha hameM vidyApati kI kIrtilatA ke tRtIya pallava meM milatA hai| 'harihara dhammAvI( dhi)kArI jisu paNa tiNa loi purasattha cArI // ' patA calatA hai ki ye kIrtisiMha ke dharmAdhikArI the / kyA ye harihara hamAre prA0 paiM. ke haribrahma se abhinna hai, jinake caMDezvara saMbaMdhI padya milate haiM ? vaise yaha asaMbhava nahIM hai ki harihara yA haribrahma isa samaya (1402 I0) taka jIvita rahe hoM, kiMtu yaha spaSTa hai ki isa samaya ve lagabhaga 70-80 varSa ke vRddha rahe hoNge| ye harihara, rAjA gaNezvara tathA kIrtisiMha ke rAjakavi tathA sAtha hI dharmAdhikArI bhI rahe hoNge| prA0 paiM0 meM aneka padya aise haiM, jinheM rAhula jI ne phuTakara khAte meM DAlA hai| ina padyoM ke racayitAoM kA koI 1. AcArya zuklaH hi0 sA0 i0 pR0 52 / 2. hindI kAvyadhArA pR0 452 / 3. vahI pR0 314-315 / 4. prabaMdhaciMtAmaNi pR0 113-14 / (siMghI jaina graMthamAlA 1) / Page #414 -------------------------------------------------------------------------- ________________ hindI sAhitya meM prAkRtapaiMgalam kA sthAna 389 anumAna nahIM ho sakA hai| rAhula jI ne ina ajJAta kaviyoM kA nivAsa sthAna 'yukta prAnta yA bihAra' mAnA hai tathA inheM 'darbArI bhakta' kavi ghoSita kiyA hai| ye phuTakara padya sAmantI samAja kA citraNa, yuddhoM kA varNana, devI, zaMkara, kRSNa, rAma tathA dazAvatAra kI stuti se saMbaddha haiM / yadyapi prA0 paiM0 ke adhikAMza udAharaNoM ke racayitA ajJAta hai, kiMtu hiMdI kAvyaparamparA kI ve eka mahattvapUrNa kar3I haiM, jisakI avahelanA nahIM kI jA sakatI / purAnI hindI muktaka kavitA-AdhAra aura paramparA : 16. hindI sAhitya saMskRta, prAkRta tathA apabhraMza kI samasta kAvya-paramparA ke dAya ko AtmasAt kara hamAre samakSa AtA hai / isakI prakRti tathA pragati kA samyak paryAlocana karane ke liye hameM ukta tInoM sAhityika paraMparAoM kA jJAna prApta karanA Avazyaka hai| vastutaH kisI deza kI sAmAjika cetanA kI bhAMti sAhityika cetanA bhI eka akhaNDa pravAha hai, tathA yaha pravAha bAhara se AnevAle srotoM ko bhI apane meM khapA kara ekarUpatA de detA hai, aura usakI anviti meM Arambha se anta taka kahIM vizRMkhalatA upasthita nahIM hotii| purAnI hiMdI ke muktaka kaviyoM ko saMskRta, prAkRta tathA apabhraMza muktaka kAvyoM (padyoM) se, sabase adhika saMskRta muktakoM se, preraNA milI hai| maiM yahA~ kevala pariniSThita sAhitya kI bAta kara rahA hU~, loka gItoM se prabhAvita 'DholA mArU rA dohA' jaise muktakoM kI carcA nahIM kara rahA huuN| vaise kahanA na hogA ki vahA~ para bhI yatratatra pariniSThita kAvyaparamparA kA chiTapuTa prabhAva dekhA jA sakatA hai / 'muktaka' kAvya se hamArA tAtparya una svatantra, apane Apa meM pUrNa padyoM se haiM, jo rasa carvaNA ke liye kisI anya padya kI apekSA na rakhate hoN|2 yadyapi muktakoM kA vargIkaraNa kaI prakAra se kiyA jA sakatA hai, kintu prastuta viSaya kI dRSTi se hama kevala cAra vargoM meM muktakoM ko bAMTanA ThIka samajhate haiM :-(1) nItiparaka muktaka, (2) stotra muktaka, (3) rAjaprazasti muktaka, (4) zRMgArI muktaka / saMskRta se hI ina cAroM prakAra ke muktakoM kI paramparA calI A rahI hai tathA prA0 paiM0 ke muktakoM meM bhI ina cAroM koTiyoM kI racanAyeM upalabdha haiN| hameM yahA~ inhIM paramparAoM kA saMketa karate hue prA0 paiM0 ke muktakoM kA yogadAna dekhanA hai| 17 (1) nItiparaka muktaka:-saMskRta meM nItiparaka muktakoM kA vizAla sAhitya hai| isa koTi ke muktakoM meM eka ora anyoktimaya muktaka, dUsarI ora nItimaya upadeza, tathA tIsarI ora vairAgyasambandhI zAMtaparaka muktakoM kA samAveza kiyA jAtA hai| ina sabhI koTi ke muktakoM meM kavi pradhAnataH upadezaka kA bAnA pahana kara AtA hai, ataH vaha kAvyasaundarya kI udAttabhUmi kA sparza nahIM kara pAtA / kevala anyoktimaya muktakoM meM kAvyasaundarya akSuNNa banA rahatA hai, kyoMki upadeza vyaMgya rahatA hai, vAcya nhiiN| anyatra kavi kA 'DAiDekTika' svara adhika mukhara ho uThatA hai| saMskRta meM bhallaTa kI anyoktiyA~ mazahUra haiM, jahA~ hAthI bhauMrA, cAtaka Adi ko pratIka banA kara mAnava jIvana ke kaI citra aGkita kara una para saTIka nirNaya diyA gayA hai| nItisambandhI tathA zAntarasaparaka muktakoM meM bhartRhari ke padyoM kA nAma Adara ke sAtha liyA jA sakatA hai| ina padyoM meM canda rekhAoM meM hI bhartRhari ne mAnava jIvana ke eka eka pahalU ko aMkita kara diyA hai, jinameM kahIM sajjanoM kI sajjanatA, paropakAriyoM kI udAratA, paNDitoM kI medhA ke bhavya citra haiM, to kahI duSToM kI bhujaMgatA, mAniyoM kA mAna, mUryoM kI jar3atA ke abhavya pahalU bhI haiN| nItiparaka upadezoM kI paramparA isase bhI kahIM purAnI hai, tathA isa sambandha meM mahAbhArata aura cANakyanIti kA saMketa kiyA jA sakatA hai| zAntarasaparaka muktakoM meM saMsAra kI kSaNabhaMguratA aura asAratA, mana kI caMcalatA, iMdriyoM kI bhogalipsA para mArmika TippaNI kara viSayaparAGmukhatA, haricaraNa sevana, mokSasAdhana Adi para jora diyA jAtA hai / prAkRta kAla meM bhagavAn buddha ke vacanoM meM hameM dhArmika tathA nItimaya upadezoM vAlI muktaka paramparA milatI hai jaina nijjuttiyoM evaM 'samayasAra' jaisI racanAoM meM bhI isa taraha ke padya milate haiN| itanA hI nahIM, gAthAsaptazatI tathA vajjAlagga jaise prAkRta muktaka-saMgrahoM meM bhI kaI nItiparaka muktaka milate haiN| gAthAsaptazatI meM saMkalita kucha nItiparaka 1. hiMdI kAvyadhArA pR0 456 / 2. muktamanyena nAliMgitaM muktakam / tasya saMjJAyAM kan / pUrvAparanirapekSeNApi hi yena rasacarvaNA kriyate tadeva muktakam // -abhinavagupta : locana pR0 323 (kAzI saMskRta sirIja, 135) 3. de0 hiMdI sAhitya kA bRhat itihAsa (prathama bhAga) (nA0 pra0 sabhA) meM mere aMza 'sAhityika AdhAra tathA paramparA, khaNDa kA 'dvitIya adhyAya' pR0 308 / Page #415 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 390 prAkRtapaiMgalam padyoM ke bAre meM maiMne anyatra saMketa kiyA thA ki "yadyapi gAthAsaptazatI ke TIkAkAroM ne nItiparaka padyoM ko bhI zrRMgAra ke paripArzva meM hI rakhakara vyAkhyA kI hai, tathApi aisA pratIta hotA hai ki ye padya pUrNataH nItisambandhI haiM / "3 paravartI apabhraMza sAhitya meM joiMdu aura rAmasiMha kI racanAoM tathA hemacandra dvArA uddhRta katipaya dohoM meM yaha paramparA milatI hai| hemacandra ke vyAkaraNa meM aise padya upalabdha haiM : guNahi~ na saMpai kitti para, phala lihiA bhaMjati (bhuNjNti)| kesari na lahai~ boDDiavi; gaya lakkhehi~ gheppaMti / (335) 'guNoM se kIrti bhara mila pAtI hai, sampatti nahIM, loga bhAgya meM likhA phala bhogate haiM / zera ko koI kaur3I meM bhI nahIM kharIdatA, para hAthI lAkhoM se kharIde jAte haiN|' chandonuzAsana meM uddhRta eka padya meM kulakSaNA nArI kA saMketa milatA hai : 'jAsu aMgahi~ ghaNu nasA-jAlu, jasu piMgala-nayaNa-juo jasu daMta parirala-viaDunnaya na dharijjai duha-kariNI matta-kariNi jivaM ghariNi dunnaya // (27) yahA~ ghane nAsikA-vivara, pIle netra tathA virala dAMtoM vAlI patnI ko kulakSaNA kahA gayA hai, jo prA0 paiM0 ke nimna padya kA pUrvarUpa jAna par3atA hai| bhohA kavilA saccA NialA, majjhe pialA NettA jualA / rukkhA vaaNA daMtA viralA, kese jiviA tAkA pialA // (2-97) jIvana ke anya anubhavoM se saMbaddha nItimaya upadeza bhI prA0 paiM0 meM milate haiN| Age calakara nItiparaka padyoM kI yahI paraMparA rahIma, tulasI, vRnda Adi ke dohoM tathA giradharadAsa aura dInadayAla ke nItiparaka evaM anyoktiparaka padyoM taka calI AI hai| zAMtarasaparaka muktakoM kI paraMparA bhI yahAM milatI hai| saMsAra kI asAratA kA saMketa kara mana ko pApa se haTAne kI ceSTA karatA kavi babbara kahatA hai : aicala jovvaNadehadhaNA, siviaNasoara baMdhujaNA / avasau kAlapurIgamaNA, parihara babbara pApa maNA // (2-103) bhaktikAlIna kavitA meM kabIra, sUra, tulasI Adi ne saMsAra kI asAratA tathA mana kI caMcalatA kA sthAna sthAna para saMketa kiyA hai kiMtu darbArI kavi babbara tathA ina bhakta kaviyoM kI isa taraha kI bhAvanAoM meM kRtrimatA tathA svAbhAvikatA kI pahacAna maje se kI jA sakatI hai| 18. (2) stotra muktaka-stotra muktakoM kI paraMparA vaise to vaidika sUktoM taka meM DhUMDhI jA sakatI hai, kiMtu sAkAropAsanA se saMbaddha stotra muktaka sAhityika saMskRta kI hI dena haiN| bANa kA 'caMDIzataka', mayUra kA 'sUryazataka', jaina kavi mAnatuMga kA 'bhaktamarastotra', zaMkarAcArya kI 'sauMdaryalaharI' prasiddha stotra kAvya haiM tathA saMskRta ke kaI phuTakara stotra muktaka prasiddha haiN| prAkRta-apabhraMza meM bhI aise aneka stotra muktaka likhe gaye hoMge / apabhraMza meM tIrthaMkara neminAtha tathA mahAvIra se saMbaddha aneka stotra kAvya upalabdha haiN| prA0 paiM0 ke stotra muktaka brAhmaNa dharma ke dezI bhASA nibaddha stotroM kI paramparA kA saMketa karate haiM / inameM devI tathA ziva kI stuti se saMbaddha padya saMkhyA meM sabase adhika haiN| kRSNastuti se saMbaMdha rakhanevAle 3 padya milate haiM, tathA eka atirikta padya meM kRSNa dvArA gopI kI cher3akhAnI kA saMketa bhI milatA hai / eka eka padya rAma (2.211) tathA dazAvatAroM (2.207) kI stuti se saMbaddha hai| dazAvatAra stutivAle padya para jayadeva ke gIta goviMda kA prabhAva saMketita kiyA jA cukA hai| ina padyoM ko bhaktikAlIna bhaktiparaka racanAoM kA prArUpa mAnane kI ceSTA karanA vyartha hI hogaa| vastutaH bhakti-bhAvanA ko janma dene meM jina sAmAjika tattvoM kA hAtha hai, unakA hAtha ina padyoM kI racanA meM sarvathA nahIM jAna par3atA / ye racanAyeM una darbArI kaviyoM kI hai, jinheM 'bhakta' nahIM kahA jA sakatA / ve kevala brAhmaNadharmAnuyAyI kavi haiM, jo kabhI kabhI AstikatA kI vyaMjanA karAne ke liye tattat 1. esa0 pI0 paMDita : hemacandra-prAkRtavyAkaraNa pR0 556 (dvitIya saMskaraNa) 2. H. D. Velankar : Chhandonusasana of Hemacandra J. B. R. A. S. vol. 19 (1943) p. 68 Page #416 -------------------------------------------------------------------------- ________________ hindI sAhitya meM prAkRtapaiMgalam kA sthAna 391 devIdevatA kI stuti meM eka Adha padya gA uThate haiM / rItikAlIna kaviyoM kI taraha ye bhI muMha kA jAyakA badalane ke liye kabhI kabhI bhakti-zraddhA kI bAteM karane vAle bhara haiN| 8 19 (3) rAjaprazasti muktaka :-bhAratIya sAhitya meM rAja prazasti muktakoM kI zurUAta vedoM taka DhU~r3hI jA sakatI hai| Rgveda ke 'nArAzaMsI' evaM 'dAnastutiyoM' ko rAjaprazasti kAvya mAnA jAtA hai / pAzcAtya vidvAnoM ke matAnusAra ye dAnastutiyA~ kinhIM aitihAsika rAjAoM ke dAna se saMtuSTa RSiyoM kI racanAyeM haiM, kiMtu paM0 baladeva upAdhyAya inheM kisI vyakti vizeSa kI stutiyAM nahIM mAnate / upAdhyAya jI ne yaha bhI saMketa kiyA hai ki ye dAnastutiyAM vastutaH dAnastutiyAM na hokara, unakA kevala AbhAsa-mAtra hai / sAhityika saMskRta meM rAjastutiparaka muktakoM kI paramparA kA AraMbha zilAlekhoM meM dekhA jAtA hai| rudradAmana aura samudragupta ke zilAlekhoM meM unakI vIratA tathA udAratA kA varNana pAyA jAtA hai| kAlidAsa ke bahuta pahale hI yaha sAhityika zailI paripakva ho cukI thii| hariSeNa aura vAtAsa bhaTTi ke rAjaprazastiparaka kAvya isake pramANa haiN| yahAM taka ki kAlidAsa ke indumatIsvayaMvara saMbaMdhI rAjastuti-padyoM para bhI isakA prabhAva hai| saMskRta ke subhASitoM meM anekoM rAjastutiparaka padya prasiddha haiM tathA subhASita graMthoM meM inakA saMgraha pAyA jAtA hai| saMskRta ke paravartI nATakoM, mahAkAvyoM taka meM aise padyoM kI chauMka milatI hai, jo mUlataH muktaka rUpa meM kisI na kisI AzrayadAtA rAjA kI stuti meM likhe gaye the| samAsAMta-padAvalI meM nibaddha ina padyoM meM prAyaH rAjA kI yuddhavIratA yA dAnavIratA kI gAthA pAI jAtI hai / murAri ke 'anargharAghava' nATaka ke isa padya para isa zailI kA paryApta prabhAva dekhA jA sakatA hai : namannRpatimaNDalImukuTacandrikAdurdinasphuraccaraNapallavapratipadoktadoHsaMpadA / anena sasRjetarAM turagamedhamuktabhramatturaMgakhuracandrakaprakaradanturA medinI // (1-34) jina dinoM prA0 paiM0 meM saMketita yazasvI kavi vidyAdhara kAzIzvara kI vIratA kA varNana kara rahe the, unhIM dinoM naiSadhIyacarita ke paMDita kavi zrIharSa bhI kAzIzvara kI azvasenA ke karizme kI dAda de rahe the : etadbalaiH kSaNikatAmapi bhUkhurAgrasparzAyuSAM rayarasAdasamApayadbhiH / / dRkpeyakevalanabhaHkramaNapravAhaivahiraluSyata sahastragarvagarvaH // (naiSadhIya 11.127) prAkRta ke phuTakara rAjaprazasti muktaka bahuta kama milate haiM / vAkpatirAja ne 'gauDavaho' meM apane AzrayadAtA kI kIrti kA gAna kiyA hai| apabhraMza meM AbhIroM ke zauryonmada jIvana ne zaurya-saMbaMdhI muktaka paraMparA ko janma diyA, jinameM kahIM kahIM zaurya aura praNaya donoM kI dhUpachAhIM eka sAtha dekhane ko mila jAtI hai| prA0 paiM0 meM anekoM : padya milate haiM / karNa, kAzIzvara, hammIra, sAhasAMka, tathA maMtrivara caMDezvara kI vIratA evaM udAratA ke padya saMskRta kI tat kAvya-paraMparA se paryApta prabhAvita hai| 'bhaMjia malaa colavai Nivalia gaMjia gujjarA, mAlavarAa malaagiri lukkia parihari kuMjarA / khurAsANa khuhia raNa maha laMghia muhia sAarA, hammIra calia hArava palia riugaNaha kAarA // (1.151) khura khura khudi khudi mahi ghaghara rakha kalai NaNagidi kari turaa cale, TaTaTagidi palai Tapu dhasai dharaNi dhara cakamaka kara bahu disi camale / calu damaki damaki dalu cala pAikka ghulaki ghulaki karivara laliA, vara maNupaala karai vipakha hiaa sala hamira vIra jaba raNa caliA // (1.204) prAkRtapaiMgalam ke inhIM rAjastutiparaka padyoM kI paraMparA rItikAla meM bhI calatI rahI hai| eka ora isa paraMparA kA vikAsa cAraNoM ke DiMgalagItoM meM, dUsarI ora bhUSaNa, matirAma, padmAkara ke rAjastutiparaka kavittoM meM, tIsarI ora 'pRthvIrAjarAso', sUdanakRta 'sujAnacaritra' jaise vIrarasAtmaka prabaMdhakAvyoM meM pAI jAtI hai| 20 (4) zRMgArI muktaka:-zRMgArI muktaka kAvya-paramparA kA udaya sarvaprathama prAkRta meM dikhAI par3atA hai| hAla 1. paM0 baladeva upAdhyAyaH vaidika sAhitya pR0 112 / Page #417 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 392 prAkRtapaiMgalam kI 'gAhAsattasaI' meM upalabdha gAthAyeM bhAratIya sAhitya ke pahale zRMgArI muktaka haiN| inhIM kI preraNA se saMskRta sAhitya meM bhI zRMgArI muktaka paramparA cala par3I aura bhartRhari, amaruka, tathA anyAnya paravartI kaviyoM kI muktaka kRtiyA~ aaiiN| jaisA ki kahA jAtA hai hAla kI gAthAyeM sarvaprathama hamAre samakSa "sekyUlara poyaTrI" kA rUpa upasthita karatI haiN| gAthAsaptazatI meM grAmINa jIvana ke sarasa citra dekhane ko milate haiN| kRSaka aura kRSakavanitA, gopa aura gopiyoM kA jIvana, khetoM kI rakhavAlI karatI zAlivadhueM, dhAna kUTatI grAmINa nArI ke citra lokajIvana kA vAtAvaraNa nirmita kara dete haiM / kiMtu isase bhI bar3hakara gAthAsaptazatI kI gAthAoM meM prema ke vividha pakSoM ke citra dekhane ko milate haiM / vivAhita dampatI ke saMyoga tathA viyoga ke dhUpachAhI citroM ke alAvA yahA~ unmukta praNaya ke citra bhI haiM, jinameM se kucha meM kahIM kahIM ucchRkhalatA bhI dikhalAI par3atI hai / saheTa kI ora jAtI parakIyA, gupta saMketa karatI svayaMdUtI, upanAyaka ke sAtha rativyApAra meM rata nAyikA ko saceta karatI sakhI yA dUtI ke citra rItikAlIna hiMdI kavitA ke Adisrota haiM / ina praNaya citroM ke paripArzva ke rUpa meM vividha prAkRtika dRzyoM tathA RtuoM kA varNana kara gAthAkAra ne nAyaka yA nAyikA ke manobhAvoM kI apUrva vyaMjanA karAI hai| AkAza meM ghire bAdaloM (unnata payodhara) ko dikhAtI svayaMdUtI kisI pathika ko binA bichaune vAle patharIle gAMva meM rukane ko kahatI apanI praNayAbhilASA vyaMjita kara rahI hai| paMthia Na ettha sattharamatthi maNaM pattharatthale gAme / UNaapaoharaM pekkhiUNa jar3a vasasi tA vasasu // anyatra zephAlikA kuMja meM rativyApAra meM saMlagna kvaNadvalayA parakIyA hAlikasnuSA ko saceta karatI sakhI izArA kara rahI hai ki cUr3iyoM kI jhanakAra na kare, kahIM sasura na suna leM / ucciNasu paDiakusumaM mA dhuNa sehAliaM haliasuNhe / aha te visamavirAvo sasureNa suo valaasaho / isI taraha ke anekoM citroM kI gUMja amaruka, zIlAbhaTTArikA, govardhana, jayadeva Adi ke muktaka kAvyoM meM bhI sunAI par3atI hai| amaruka ke muktaka saMskRta zrRMgArI muktakoM ke maNidIpa haiM, jinhoMne bhAvI muktaka kaviyoM kA mArgadarzana kiyA hai| zrRMgAra ke vividha pakSoM ko citrita karane meM amaruka kI tUlikA apanA sAnI nahIM rakhatI aura usake citroM kA binA tar3aka bhar3aka vAlA, kiMtu atyadhika prabhAvazAlI raMga-rasa, usakI rekhAoM kI bArIkI aura bhaMgimA amaruka ke kAruvara kI kalAvidagdhatA kA saphala pramANa hai| anubhava, sAttvika bhAva aura saMcArI bhAva ke citraNa meM amaruka siddhahasta hai, aura nakhazikhavarNana ke lie paryApta kSetra na hone para bhI nAyikA ke sauMdarya kI eka do rekhAyeM hI usake lAvaNya kI vyaMjanA karAne meM pUrNata: samartha dikhAI par3atI hai| amaruka ne Ane vAle kaI zRMgArI muktaka kaviyoM aura kavayitriyoM ko prabhAvita kiyA hai| zrRMgAra ke uddIpana vibhAva ke rUpa meM ratirasaglAni kA apaharaNa karate vasanta-vAyu kA nimna varNana amaruka kI kuzala citrakAritA kA pramANa hai : rAmANAM ramaNIyavaktrazazinaH svedodabindupluto, nyAlolAlakavallarI pracalayan dhunvannitambAmbaram / prAtarvAti madhau prakAmavikasadrAjIvarAjIrajojAlAmodamanoharo ratirasaglAni haranmArutaH // apabhraMza sAhitya meM zRGgArI muktakoM kI eka aura paramparA dekhane ko milatI hai| vaise to apabhraMza zRGgArI muktakoM ke cihna kAlidAsa ke 'vikramorvazIya' meM purUravA kI virahoktiyoM meM hI mila jAte haiM, kintu hemacandra ke vyAkaraNa meM uddhata zRGgArI muktakoM meM sarvathA bhinna vAtAvaraNa hai| purUravA ke muktakoM meM TIsa, vedanA aura pIr3A kI kasaka hai, hemacandra vAle dohoM meM zaurya kA jvalanta teja, haMsI khuzI milate yuvaka premiyoM kA ullAsa, eka dUsare se vichur3ate prANiyoM kI vedanA ko vividha citra haiM / hemacandra ke ina dohoM meM, jinheM vyAkaraNa kI zANa para tarAzakara unhoMne hamAre sAmane rakhA hai, hameM hemacandra ke samaya ke gujarAta aura rAjasthAna kA lokajIvana taralita milatA hai| ina dohoM meM eka ora yahA~ ke jIvana kA vIratApUrNa citra milatA hai, dUsarI ora lokajIvana kI sarasa zRMGgArI jhA~kI / isameM praNaya ke bholepana ora zaurya kI prauDhi kI dvAbhA dikhAI detI hai / hemacandra ke dvArA pAliza kiye hue ratnoM kA pAnipa anUThA hai, para kalpanA karanA asaMgata na hogA ki lokajIvana ke kalakaMTha kI khAna se nikalI ina maNiyoM kA asalI lAvaNya kaisA rahA Page #418 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patikA yA kisI upanAyaka ko lA hindI sAhitya meM prAkRtapaiMgalam kA sthAna 393 hogA / yahA~ ramaNI kA viraha meM kumhalAne vAlA yA saMyoga kI kasauTI para kanakarekhA kI taraha damaka uThanevAlA rUpa hI nahIM milatA, usakA vaha sagarva citra bhI dikhAI par3atA hai, jahA~ vaha priya kI vIratA se harSita hotI citrita kI gaI hai| anyatra varSARtu ke paripArzva meM pravatsyatpatikA nAyikA kI virahavedanA kA mArmika citra sirpha eka do rekhAoM ke dvArA hI vyaMjita kiyA gayA hai| "hiai khuDakkai goraDI gayaNi ghuDukkai mehu / vAsA-ratti-pavAsuahaM visamA saMkaDu ehu / / "2 / (nAyikA) ke hRdaya meM pIDA ho rahI hai: AkAza meM bAdala gaDagaDA rahe haiM: varSA kI rAta meM videza jAne ke lie prastuta pravAsiyoM ke liye niHsandeha yaha bahuta bar3A saMkaTa hai|" hemacandra ke 'chandonuzAsana' ke apabhraMza chanda:prakaraNa meM aneka zrRMGgArI RtuvarNanaparaka padya uddhRta haiN| inake viSaya meM yaha anumAna hotA hai ki ye racanAyeM tattat chandoM ke lakSaNAnusAra svayaM hemacandra ne hI nibaddha kiye haiN| prA0 paiM0 meM zrRMgArI muktakoM kI saMkhyA paryApta hai, jisake aMgabhUta RtuvarNanaparaka padya bhI haiN| nAyikA ke sauMdarya kA varNana karate tathA use manAte viTa, nAyaka ke samIpa nAyikA ko abhisaraNArtha phusalAtI sakhI yA dUtI, vasaMta ke uddIpana kA varNana kara kAmakrIDA ke liye nAyikA ko taiyAra karate nAyaka, bAdaloM kI garaja sunakara dukhI hotI proSita kA yA kisI upanAyaka ko lAne ke liye sakhI ko saMketa karatI kalaTA ke kaI citra yahA~ dekhane ko mila jaayeNge| vasaMta Rtu kI asahyatA kA varNana karatI eka virahiNI kahatI hai : phulia mahu bhamara bahu raaNipahu, kiraNa lahu avaaru vasaMta / malayAgari kuhara dhari pavaNa vaha, sahaba kaha suNa sahi Niala Nahi kaMta // (1.163) anyatra anya proSitapatikA varSARtu kI bhayAvahatA kA saMketa karatI hai : Naccai caMcala vijjuliA sahi jANae, mammaha khagga kiNIsai jalaharasANae / phulla kalaMbaa aMbara DaMbara dIsae, pAusa pAu ghaNAghaNa sumuhi varIsae // (1.188) eka sthAna para svayaMdUtI kI ramaNecchA kI vyaJjanA pAI jAtI hai, jo pathika ko grISmakAlIna madhyAhna meM vizrAma karane kA AmaMtraNa karatI kaha rahI hai : taruNa taraNi tavai dharaNi pavaNa vaha kharA, laga Nahi jala baDa maruthala jaNajiaNaharA / disai calai hiaa Dulai hama ikali vahU, ghara Nahi pia suNahi pahia maNa ichar3a kahU // (1.193) ___ kahane kA tAtparya yaha hai ki prA0 paiM0 meM uddhRta ina aneka zRMgArI muktakoM kI paramparA hameM vidyApati ke padoM meM bhI milatI hai, jina para vaise jayadeva ke gItagovinda kA bhI paryApta prabhAva hai| vidyApati ke kaI padoM kI bhAva-vyaMjanA prA0 paiM0 ke muktaka padyoM kI bhAva-vyaMjanA ke samAnAntara dekhI jA sakatI hai| prA0 0 ke 2.197, 2.203 jaise muktaka padyoM kI zabda-yojanA taka kI gUMja vidyApati ke kucha padoM meM mila jaaygii| zaMgArI muktakoM kI yahI paramparA Age calakara rItikAlIna kavitA meM upalabdha hotI hai| prA0 0 ke padyoM kI abhivyaMjanA zailI : 21. purAnI pazcimI hiMdI kAvya kI prAcIna kRtiyA~ hone para bhI prA0 0 ke muktakoM ke pIche sAhityika paraMparA kI eka mahatI pRSThabhUmi vidyamAna hai, isakA saMketa abhI hAla kiyA jA cukA hai| yahI kAraNa hai ki bhale hI isa kAla kI hiMdI kucha ubar3a-khAbar3a jarUra lage, bhAva-vyaMjanA sazakta hai tathA kalA-pakSa ko bhI bilakula kamajora nahIM kahA jA sakatA, yadyapi ina padyoM kI abhivyaMjanA zailI, pratIkoM, upamAoM, rUpakoM aura utprekSAoM meM koI maulikatA na mile| ina padyoM ke pIche khAsa taura para saMskRta sAhitya kI tattat muktaka paraMparA kA khAsa hAtha rahA hai, aura abhivyaMjanA evaM zailI-zilpa kI dRSTi se ye kamo-beza usI sA~ce meM Dhale hue haiN| vIrarasAtmaka padyoM kI abhivyaMjanAzailI ThIka vahI hai, jo bAda meM vidyApati kI kIrtilatA meM bhI dikhAI par3atI hai| udAharaNa ke lie hama do samAnAMtara padyoM ko uddhRta kara 1. DholA sAmalA dhaNa campAvaNNI / NAi suvaNNareha kasavaTTai diNNI / / (hema0 prA0 vyA0 8.4.330) 2. hema0 prA0 vyA0 8.4.395 Page #419 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 394 (1) prAkRtapaiMgalam ahi lalai mahi calai giri khasai hara khalai, sasi ghumai amia vamai muala jivi uTThae / puNu dhasai puNu khasai puNu lalai puNu ghumai, puNu vamai jivia viviha pari samara TThie // (prA0 .0 1.160) giri Tarai mahi paDai nAga mana kaMpiA, taraNi ratha gagana patha dhUli bhare jhaMpiA // (kIrtilatA, tRtIya pallava) (2) ummattA johA DhukkaMtA vippakkhA majjhe lukkaMtA / NikvaMtA jaMtA dhAvaMtA NibdhatA kittI pAvaMtA / / (prA0 paiM0 2.67) huMkAre vIrA gajjantA pAikkA cakkA bhajjantA / dhAvante dhArA TuTTantA sannAhA bANe phuTTantA // (kIrti0, caturtha pallava) vidyApati ne kIrtilatA kI racanA ThIka usI sAhityika zailI meM kI thI, jisakI paraMparA prA0 paiM. ke padyoM meM upalabdha hai| isa prakAra prA0 paiM0 ke udAharaNa bhAga ke muktaka padyoM kA hiMdI sAhitya meM atyadhika mahattva hai, kyoMki ye padya hiMdI ke AdikAlIna pariniSThita sAhitya kA rUpa upasthita karane meM nAthapaMthI aprAmANika racanAoM yA saMdigdha rAso-granthoM se adhika sazakta haiN| Page #420 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 395 prAkRtapaiMgalam kA bhASAzAstrIya anuzIlana prAkRtapaiMgalam kI purAnI pazcimI hindI 22. hemacandra ke dvArA 'zabdAnuzAsana' meM jisa apabhraMza ko pariniSThita rUpa diyA gayA thA, vaha bhale hI apabhraMza ke kaviyoM ke dvArA solahavIM sadI ke jaina caritapurANa kAvyoM taka apanAI jAtI rahI ho, usakI jIvantatA hemacandra se bhI lagabhaga sau varSa pUrva hI samApta ho gaI thii| yaza:kIrti tathA raidhU ke paravartI jaina purANa kAvya usa bhASA ko pakar3e the, jisakI parisamApti kI sUcanA hemacandra kA vyAkaraNa hI detA jAna par3atA hai| zaurasenI prAkRta ke pradeza meM bolI jAne vAlI anekAneka vibhASAyeM jo sAMskRtika tathA sAhityika dRSTi se nAgara apabhraMza ke dvArA abhibhUta thIM, samaya pAkara unmukta huIM aura apane apane pairoM para khar3I ho gaI / gujarAta meM bolI jAne vAlI vibhASA ne, jo mAravAr3a meM bolI jAnevAlI vibhASA se ghaniSThatayA saMbaddha thI, paravartI kAla meM gujarAtI rUpa dhAraNa kiyA / isI taraha madhyadeza ke tattat vaibhASika kSetra ne kramaza: mAravAr3I (pazcimI rAjasthAnI), pUrvI rAjasthAnI (hADautI-jaipurI), khar3I bolI, brajabhASA, kannaujI, bundelI, AvantI (mAlavI) ko janma diyaa| ina sabhI vaibhASika kSetroM kI nijI vizeSatAyeM saMbhavata: prAkRta-kAla aura apabhraMza-kAla meM bhI maujUda thIM, kintu Aja pratyeka vaibhASika pravRtti ke sAhitya ke abhAva meM hama kaha nahIM sakate ki tattat varga kI tatkAlIna bhedaka pravRttiyA~ kyA thIM / jaba hama yaha kahate haiM ki saurASTra se lekara antarveda taka, sthANvIzvara se lekara narmadA taka samagra pradeza zaurasenI prAkRta yA paravartI kAla meM nAgara apabhraMza kA kSetra thA, to hameM isa ukti ko akSaraza: isI artha meM na lenA hogaa| aisI mAnyatA bhASAvaijJAnika dRSTi se bhrAMta dhAraNA ko hI janma degii| tattat jAnapadIya boliyoM kA nijI astitva prAcIna kAla meM bhI thA aura jaba hama gAthAsaptazatI kI prAkRta, vikramorvazIya kI apabhraMza, hemacandra kI nAgara apabhraMza, saMdezarAsaka kI gurjara apabhraMza, prAkRtapaiMgalam yA kIrtilatA kI purAnI hiMdI (avahaTTha), aura kAnhaDadeprabaMdha kI jUnI rAjasthAnI (yA jUnI gujarAtI) kI bAta karate haiM, to hama bhASA ke usa rUpa kA saMketa karate haiM, jo tattat kAla kI sAhityika padya-zailI se adhika saMbaddha hai, bhASA ke kathya rUpa se kama / vaise uktivyakti jaise purAnI pUrabI hiMdI yA mugdhAvabodha auktika jaise purAnI rAjasthAnI-gujarAtI ke auktika granthoM se ni:saMdeha usa samaya kI kathya bhASA para pUrNa prakAza par3atA hai| prAkRtapaiMgalam kI purAnI hiMdI ke saMbaMdha meM bhI yaha saMketa kara denA Avazyaka hogA ki aisI bhASA 11 vIM zatI se lekara 14 vIM zatI taka, jisa kAla kI racanAyeM isa graMtha meM saMkalita haiM, kabhI bhI kathya rUpa meM pracalita nahIM rahI hogii| phira bhI prAkRtapaiMgalam kI isa sAhityika "khicar3I' bhASA-zailI meM kaI aise tattva mila jAyeMge, jo usa kAla kI kathya bhASA kI aneka vizeSatAoM kA saMketa kara sakate haiN| 23. prAkRtapaiMgalam ke muktaka kAvyoM kI bhASA-zailI usa yuga ke bhASA tattvoM kA saMketa de sakatI hai, jaba apabhraMzakAlIna madhyadezIya vibhASAoM meM katipaya dhvanyAtmaka tathA AkRtigata parivartana ho cuke the, para usakA pUrI taraha itanA guNAtmaka parivartana na ho pAyA thA ki vaha spaSTa rUpa meM sUra kI brajabhASA yA paravartI pUrabI rAjasthAnI ke samagra lakSaNoM se vibhUSita ho / vastutaH isameM saMkrAMtikAlIna bhASA kI gatividhi ke ve rUpa milate haiM, jaba madhyakAlIna bhAratIya AryabhASA Adhunika AryabhASA banane ke liye keMculI badala rahI hai, pUrI taraha usane purAnI keMculI ko haTAyA nahIM hai, para kucha sthAnoM para vaha haTAI bhI jA cukI hai| yaha bhASAzailI usa dazA kA saMketa karane meM samartha hai, jaba bhASA kI tat dazA meM mAtrAtmaka parivartana ho rahA thA, vaha meMDhaka kI kudAna ke pahale sA~pa kI taraha Age kI ora reMga rahI thii| vastutaH hemacandra se kucha pahale hI nAgara yA zaurasenI apabhraMza kSetra kI vibhASAyeM navIna bhUmikA meM avatarita hone kI taiyArI kara rahI thIM / ve aba bilakula naye rUpa meM AnA cAhatI thIM, naI AvazyakatAoM ke anurUpa, naye paridhAna aura naye pAtra kA rUpa dhAraNa karake / hemacandra ke samaya kI kathya bhASA ThIka vahI nahIM rahI thI jo hameM zabdAnuzAsana ke aSTama adhyAya ke 'dUhoM' meM milatI hai| usa samaya kI bolacAla kI bhASA kA vyavahRta rUpa na lekara hemacaMdra ne apabhraMza ke pariniSThita rUpa kA hI vyAkaraNa upasthita kiyA hai / para vaiyAkaraNoM ke bA~dha dene para bhI kathya bhASA kI svAbhAvika 1. Dr. Tessitori : Notes on o. W. R. (Indian Antiquary Feb. 1914, P. 22). tathA N. B. Divatia : Gujarati Language & Literature vol. II p. 2 2. hemacandra ne zabdAnuzAsana kI racanA 1112 I0 (1168 vi0 saM0) meM kI thii| Page #421 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prAkRtapaiMgalam niHsaraNazIlatA apane liye samucita parIvAha mArga DhU~Dha hI letI hai / vaha pariniSThita apabhraMza ke niyamoM kI cahAradIvArI meM ba~dhI nahIM raha pAtI aura Age bar3hakara usane apane ko zAkhA prazAkhA meM vibhakta kara janajIvana kI bhASAbhUmi ko urvara banA diyA aura vaha phira bhI bahatI rahI / usane saMskRta aura prAkRta kI jaTila pArvatya paddhati chor3I / apabhraMza meM use svataMtra samatala bhUmi ke kucha kucha darzana hone lage para usake bAda to use aise caurasa maidAna meM pahu~canA thA jahA~ vakragati kI apekSA sarala gati adhika ho / 396 "saMskRta kI sup tathA tiG vibhaktiyA~ prAkRta meM sarala ho gaIM, dvivacana itanA ghisA ki usakA cihna hI miTa gayA aura parasmaipada Atmanepada kA bheda jAtA rahA / uccAraNa- saukarya ke kAraNa vaidika saMskRta kI jaTila dhvaniyA~ prAkRta ke sA~ce meM Dhalakara bilakula naye rUpa kI ho giiN| sonA vahI thA, para use galAkara rUpa de diyA gayA / vaidika saMskRta ke aneka lakAra simaTakara kevala vartamAna, bhaviSyat, AjJA aura vidhi hI raha ge| bhUta ke liye niSThA pratyaya ke vikasita rUpoM kA prayoga cala pdd'aa| apabhraMza meM Akara dhvaniyoM meM vizeSa parivartana na huA para sup tathA tiG vibhaktiyA~ badalakara naye rUpa meM AI aura napuMsaka liMga apane bhAvI lopa ke saMketa dene lagA / apabhraMza meM napuMsaka liMga thA para usakA prayoga kama hone lagA thaa| itanA hI nahIM, apabhraMza ne hI vaidika saMskRta se calI AtI huI sup pratyayoM kI paraMparA ko bhI pahalI bAra jhakajhora DAlA / yadyapi usane svayaM usa paraMparA ko pUrI taraha samApta nahIM kiyA, phira bhI vaha parasargoM ke prayoga ke ve padacihna chor3a gaI jinapara calakara usakI agalI pIr3hI ne sup vibhaktiyoM ke jue ko apane kaMdhe se utAra pheMkA aura unmukta vAtAvaraNa kI sA~sa lI / TheTha prAtipadika rUpoM kA prayoga dhar3alle se cala par3A aura unake sAtha hI parasargoM kI saMpatti Rddha se Rddhatara hone lagI jo kinhIM sup cihnoM ke avazeSa, kriyAvizeSaNIbhUta avyaya, saMbaMdhabodhaka avyaya, yA saMskRta ke karmapravacanIya, athaca upasargoM yA anya nAmazabdoM kA AdhAra lekara Ane lge| parasargoM ke prayoga aura zuddha prAtipadika rUpoM ke pracalana ke kAraNa navya bhASAoM kI vAkyaracanA eka nizcita paddhati ko apanAne ke liye bAdhya kI gaI, usameM saMskRta kI sI vAkyaracanAtmaka svataMtratA nahIM raha sakI" / " saMkSepa meM, purAnI hiMdI kI gatividhi kI yahI kahAnI hai / madhyakAlIna bhAratIya Arya bhASA : 24. vaidika saMskRta yA chAndasa bhASA kA jo rUpa hameM Rgveda saMhitA tathA atharvaveda saMhitA meM aura bAda ke brAhmaNa granthoM meM milatA hai, usase spaSTa hai ki vaidika bhASA svayaM katipaya vibhASAoM meM vibhakta rahI hogI / kucha vidvAnoM kI mAnyatA to yahA~ taka hai ki Rgveda kI bhASA meM pracalita jana- bhASA kA naisargika rUpa na milakara purohita varga kI sAdhu bhASA kA rUpa hI milatA hai / atharvaveda kI bhASA para avazya jana - bhASA kI chApa mAlUma par3atI hai| paravartI vaidika kAla meM hI jana-bhASA anArya bhASAoM- muNDA tathA drAvir3a bhASAoM se prabhAvita huI tathA prAkRta bhASAoM kI vizeSatAe~ yAska se kucha pahale hI jana- bhASA meM zurU ho gaI hoMgI / prAkRtoM kA spaSTa nAmakaraNa yadyapi vararuci ke 'prAkRtaprakAza' se purAnA nahIM hai, kintu vararuci ke samaya taka madhyakAlIna bhAratIya Arya bhASAyeM pUrNataH prauDha ho cukI thIM, yahA~ taka ki unameM se kucha meM sAhityika racanAyeM bhI hone lagI thIM / 'prAkRtaprakAza' meM zaurasenI, mahArASTrI, mAgadhI tathA paizAcI ina cAra hI prAkRtoM kA jikra milatA haiN| bAda ke vaiyAkaraNoM ne SaDbhASA varga meM ardhamAgadhI tathA apabhraMza ko bhI zAmila kiyA aura zakArI, AvantI, cANDAlI, AbhIrI jaisI vibhASAoM kI bhI tAlikA dI, lekina usa samaya kI samasta vaibhASika pravRttiyoM kA Alekhana hameM upalabdha nahIM / niHsaMdeha vaiyAkaraNoM ke dvArA parigaNita prAkRtoM ke atirikta aneka madhyavartI prAkRteM bhI rahI hoMgI, jo sAhityika stara taka na uTha pAI hoM / kahanA na hogA, jaba ardhamAgadhI tathA pAli kramazaH jaina evaM bauddha dharma ke dvArA dhArmika sAhitya kI bhASA ke rUpa meM apanAI gaIM, to ve kisI khAsa pradeza kI janabhASA avazya rahI hoMgI, kiMtu dhIre dhIre unameM pariniSThitatA bar3hatI gii| 'pAli' jo vastutaH madhyadeza kI bhASA yA purAnI zaurasenI kI nIMva para banI thI, aneka vaibhASika tattvoM kI chauMka DAla kara 'khicar3I' bhASA bana baiThI aura Aja bhI kucha loga 'pAli' ko mAgadhI kA hI vikAsa mAnane kI bhrAMta dhAraNA se AkrAMta dikhAI par3ate haiN| zrI narUlA ne ThIka hI kahA 1. DA0 bholAzaMkara vyAsa : hiMdI sAhitya kA bRhat itihAsa / (dvitIya khaMDa ) - sAhityika AdhAra tathA paraMparA, pR0 364-65 / 2. DA0 prabodha becaradAsa paMDita: prAkRta bhASA, pR0 13 / For Private Personal Use Only Page #422 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 397 prAkRtapaiMgalam kI purAnI pazcimI hindI hai :- "isa prakAra prAkRta bhASAe~ jo apane AdikAla meM, jaba ve bauddha aura jaina dharmoM ke sAtha astitva meM AIM Ama bolacAla kI bhASAe~ na hone para bhI usake bahuta sannikaTa thii| kiMtu naikaTya kramazaH kama hotA gayA aura ve jana-bhASAoM se dUra haTatI-haTatIM dhIre-dhIre prAmANika saMskRta sI kRtrima bana gaI / "1 vastutaH saMskRta ne sAhityika prAkRtoM ko bhI pariniSThatA ke sA~ce meM jakar3a diyA thA, ve ziSTa bhASAyeM bana gaI thiiN| jaisA ki DA0 paMDita ne likhA hai :-"isase anumAna to yahI hotA hai ki bhArata ke sAhityika prAkRta pradhAnatayA rUDhicusta (Conventional) the, vaiyAkaraNoM ke vidhi-vidhAna se hI likhe jAte the, aura saMskRta ko Adarza rakhakara kevala ziSTasvarUpa meM likhe jAte the, kiMtu saMskRta ke prabhAva se dUra jo prAkRta likhe gaye ve adhika vikAsazIla the|"2 hAla kI gAthAoM, pravarasena ke setubaMdha, vAkpatirAja ke gaDauvaho, rAjazekhara kI karpUramaMjarI yA anyAnya paravartI nATakoM kI prAkRteM bolacAla kI bhASA kA saMketa nahIM karatIM, ve paMDitoM kI ziSTa prAkRteM hI haiM, isameM hagija saMdeha nahIM / 25. apabhraMza kI ukAra-bahulA pravRtti hI nahIM, usakI sAhityika chandaHparamparA kA bhI sarvaprathama darzana kAlidAsa ke 'vikramorvazIya' ke caturtha aMka ke katipaya padyoM meM hotA hai| bhASAzAstrIya itihAsa meM uttara madhyakAlIna bhAratIya Arya bhASA (Later Middle Indo-Aryen) kI zurUAta hameM kAlidAsa se hI mAnanI hogI, vaise moTe taura para yaha yuga IsA kI chaThI sadI se mAnA jAtA hai| kAlidAsa ke 'vikramorvazIya' ke apabhraMza padya daraasala bAda ke prakSepa na ho kara usI kAla ke jAna par3ate haiN| paravartI prAkRta kAla kI madhyadezIya vibhASAoM meM apabhraMzagata viziSTatAoM kA kAraNa AbhIroM aura gurjaroM kA saurASTra, mAlavA, rAjasthAna tathA pazcimI uttarapradeza meM A basanA mAnA jAtA hai / daNDI ne kAvyAdarza meM apabhraMza ko inhIM kI bhASA mAnate kahA thA :- "AbhIrAdigiraH kAvyeSvapabhraMza iti smRtAH" / IsavI dUsarI tathA tIsarI sadI meM AbhIroM ne sAmaMtI samAja meM bhI mahattvapUrNa sthAna banA liyA thaa| kAThiyAvAr3a se prApta 191 I0 kI rAjAjJA meM AbhIra senApati rudrabhUti kA ullekha hai| mRcchakaTika ke rAjA pAlaka tathA gopAladAraka ko kucha vidvAnoM ne AbhIra hI mAnA hai| vaise mRcchakaTika kA racanAkAla anizcita-sA hai; phira bhI aisA mAlUma hotA hai ki mRcchakaTika guptottara kiMtu prAkharSa kAla (chaThI zatI pUrvArddha) kI racanA hai| isa samaya taka samasta madhyadeza meM AbhIroM kA kAphI prabhutva ho cukA thaa| AbhIroM kI bhASA kA na kevala gujarAtI, rAjasthAnI vibhASAoM para hI prabhAva par3A, apitu pahAr3I ilAke kI vibhASAyeM aura adhika prabhAvita huii| kahA jAtA hai ki ye AbhIra jAtiyA~ hI, jinameM pichale dinoM zakoM, gurjaroM aura hUNoM kA bhI saMmizraNa ho gayA thA, madhyayuga ke zaktizAlI rAjapUtoM ke rUpa meM badala giiN| "sAtavIM zatAbdI ke bAda jaba ina sAmantazAhI rajavAr3oM kA mahattva bar3hA taba inakI rAjadarabAra kI bhASA, jo sthAnIya bolacAla kI bhASA se AbhIra aura gurjara boliyoM ke mizraNa se banI thI, sAhityika bhASA meM vikasita hone lagI / " Age calakara madhyadezIya vyApArI varga ne bhI isa sAhityika bhASA ko vikasita tathA samRddha banAne meM prabhUta yoga diyA aura apabhraMza eka taraha se jaina dharma kI dhArmika bhASA bana baiThI / 26. 'apabhraMza' bhASA ke viSaya meM prAyaH bhASAvaijJAnikoM meM do mata pracalita haiN| pahalA mata yAkobI, alsadorpha, kItha Adi vidvAnoM kA hai, jo yaha mAnate haiM ki apabhraMza kabhI bhI dezabhASA yA janabhASA nahIM rahI hai| yaha vastutaH vaha kRtrima sAhityika bhASA thI, jisameM prAkRta kI sAhityika zailI ke sAtha sAtha pracalita kathya bhASA ke sup pratyayoM, sarvanAma zabdoM, avyayoM Adi kI chauMka DAlI jAne lagI thii| kItha ke matAnusAra apabhraMza vastutaH prAkRta ke hI saralIkaraNa kA prayAsa hai, jisameM dezya bhASA ke vyAkaraNa ke sAtha-sAtha prAkRta kI hI zabdAvalI aura kabhI kabhI prAkRta vibhaktiyoM kA bhI prayoga milatA hai| yadyapi ve yaha bhI saMketa karate haiM ki ma0 bhA0 A0 tathA na0 bhA0 A0 ke bIca kI kar3I 1. zamazerasiMha narUlA : hiMdI aura prAdezika bhASAoM kA vaijJAnika itihAsa pR0 57 2. DA0 pra0 be0 paMDita : prAkRta bhASA pR0 24 3. DA0 bholAzaMkara vyAsa : hi0 sA0 bR. iti0 pR0 329 4. daNDI : kAvyAdarza 1.36 5. Grierson : Pahari Languages. (Indian Antiquary 1914). 6. zamazerasiMha narUlA : hiMdI aura prAdezika bhASAoM kA vaijJAnika itihAsa, pR0 60 / 7. Keith : History of Sanskrit Literature. pp. 32 ff. Page #423 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 398 prAkRtapaiMgalam ke rUpa meM isakA prayoga maje se kiyA jA sakatA hai aura isa taraha prAkRta se navya bhAratIya Arya bhASAoM (hiMdI, marAThI, gujarAtI, rAjasthAnI Adi) ke rUpa parivartana ko jAnane ke liye isakA anupekSaNIya mahattva hai| DA0 yAkobI bhI apabhraMza ko kevala kAvyabhASA hI ghoSita karate haiM / dUsarA mata pizela, griyarsana, bhaNDArakara, cATurjyA Adi bhASAzAstriyoM kA hai| ye apabhraMza ko vAstavika dezyabhASA mAnate haiN| ina logoM kA yaha mata hai ki tattat prAkRta tathA tattat navya bhASAoM ke bIca kI bhASAzAstrIya kar3I yahI apabhraMza hai| hara prAkRta ko Aja kI navya bhAratIya Arya bhASA banane ke pahale apabhraMza kI sthiti se gujaranA par3A hogA / pizela ne isIliye zaurasenI prAkRta ke paravartI rUpa zaurasenI apabhraMza (jisase gujarAtI, mAravAr3I, hiMdI kA vikAsa huA hai), mahArASTrI prAkRta ke paravartI rUpa mahArASTrI apabhraMza (jisase marAThI kA vikAsa huA hai) tathA mAgadhI prAkRta ke paravartI rUpa mAgadha- apabhraMza (jisase bihAra, asama, ur3IsA tathA baMgAla kI bhASAoM kA vikAsa huA hai) kI kalpanA kI hai|" pizelane 'apabhraMza' zabda kA prayoga do athoM meM mAnA hai :- mukhyataH yaha bhAratIya Arya dezI bhASAoM ke liye prayukta hotA hai, gauNa rUpa se prAkRta bhASAoM kI hI usa viziSTa kAvyazailI ke liye bhI jo dezya vibhASAoM ke mizraNa se nirmita huI thii| isa dRSTi se pizela kA mata vizeSa vaijJAnika jAna par3atA hai kyoMki 'apabhraMza' kA yaha duharA artha liye bagaira hama bhASAzAstrIya anveSaNa dizA meM bhrAMta mArga kA Azraya le leNge| jaba hama svayaMbhU, puSpadanta, dhanapAla yA hemacandra kI apabhraMza kRtiyoM kA saMketa karate hue unakI apabhraMza bhASA kA jikra karate haiM, to yaha kabhI na bhUlanA hogA ki aisI bhASA kathya rUpa meM kahIM bhI kabhI bhI pracalita nahIM rahI hai| unameM prayukta bhASAzailI kevala kAvya tathA sAhitya kI zailI rahI hai aura vaha svayaMbhU se lekara raidhU taka, gujarAta se lekara mAnyakheTa taka hI nahIM, balki nAlandA taka ekasI hI rahI hai| bhale hI apabhraMza kI racanAyeM pUraba se mile kaNha aura saraha ke caryApada hoM, vidarbha se mile purANa kAvya hoM, yA gujarAta aura rAjasthAna se mile joiMdu aura rAmasiMha ke dohe yA hemacandra ke dvArA uddhata dohe hoM, unakI bhASA meM katipaya vaibhASika chuTapuTa nagaNya tattvoM ke alAvA aisI khAsa vizeSatAyeM nahIM ki unheM vaijJAnika dRSTi se pUrabI, dakSiNI tathA pazcimI apabhraMza ke khAnoM meM rakhA jA ske| DA0 paMDita ne ThIka hI kahA hai : "cauthI bhUmikA ke prAkRta -- aMtima prAkRta - ko hama apabhraMza kahate haiN| yaha sAhityika svarUpa hamArI navya bhAratIya Arya bhASAoM kA purogAmI sAhitya hai| yaha kevala sAhityika svarUpa hai, bolI bheda atyaMta nyUna pramANa meM dRSTigocara hote haiN| adhikAMza, pUrva se pazcima taka eka hI zailI meM likhA gayA yaha kevala kAvya sAhitya hai / " DA0 gajAnana vAsudeva TagAre ne apabhraMza kI tIna vibhASAyeM mAna lI hai5 (1) pazcimI apabhraMzaH- kAlidAsa, joiMdu rAmasiMha, dhanapAla, haribhadra, hemacaMdra, somaprabhasUri Adi kI apabhraMza / (2) dakSiNI apabhraMzaHpuSpadaMta tathA kanakAmara kI apabhraMza / (3) pUrvI apabhraMzaH kaNha tathA saraha ke caryApadoM kI apabhraMza kiMtu jaisA ki maiM anyatra saMketa kara cukA hU~, ina sabhI kI kAvyazailI eka-sI hai| itanA hote hue bhI isameM koI saMdeha nahIM ki usa kAla kI kathya bhASA meM vaibhASika pravRttiyA~ adhika rahI hoNgii| "...... that Ap. is a poetic speech, which has been formed from the literary Pkt, through the borrowing of inflexions, pronouns, adverbs etc., so also a limited portion of the existing vocables from the popular speech. " - Jacobi : Introduction to Bhavisattakaha SS ( 12 (Eng. Trans.) 2. Pischel : Prakrit Sprachen $ 5 (Eng. Trans.) 3. Consequently it is the common name for all the Indian popular Dialects, and only remotely does it signify particular form of the Prakrit dialects that were remodelled from the popular dialects to the status of literary language according the usual practice that obtained in Prakrit. --Ibid SS 28. 4. DA0 pra0 be0 paMDita: prAkRta bhASA pR0 37 1. 5. Tagare: Historical Grammar of Apabhramsa, pp. 16, 18, 20. 6. de0 bholAzaMkara vyAsa : hi0 sA0 bR0 iti0 pR0 317- 19 Page #424 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 399 prAkRtapaiMgalam kI purAnI pazcimI hindI DA0 TI0 ena0 dave ne apane eka mahattvapUrNa nibaMdha meM zaurasenI prAkRta kI kathya apabhraMzoM kI parikalpanA karate hue cAra apabhraMzoM kA saMketa kiyA hai : (1) nAgara apabhraMza-pazcimI hiMdI vibhASAyeM, (2) upanAgara apabhraMza-paMjAbI, (3) Avantya athavA gurjara apabhraMza-(1) rAjasthAnI, (2) gujarAtI, (3) bhIlI tathA khAnadezI, (4) himAcala apabhraMza-(1) pazcimI pArvatya vibhASAyeM, (2) keMdrIya pArvatya vibhASAyeM, (3) nepAlI tathA bhuuttaanii| kahanA na hogA, jisa taraha hemacandra kI apabhraMza pazcimI apabhraMza ke pariniSThita tathA sAhityika zailI kA nidarzana upasthita karatI hai, vaise hI prAkRtapaiMgalam kI bhASA usa sAhityika zailI kA saMketa karatI hai, jisakA AdhAra DA0 dave kI paravartI nAgara apabhraMza yA purAnI pazcimI hiMdI hai| Apa cAheM to ise purAnI brajabhASA bhI kaha sakate haiN| kiMtu yaha kabhI na bhUlanA hogA ki yaha bhASA-zailI kevala kAvyoM kI hai, jo saMbhavataH 11 vIM sadI se lekara 14 vIM sadI taka (vidyApati ke samaya taka) hiMdI kI AdikAlIna kRtiyoM meM sarvatra samasta madhyadeza ke pariniSThita sAmaMtI kaviyoM ke dvArA prayukta hotI rahatI hai| isa bhASA meM bolacAla kI bhASA ke kaI tattva ghule-mile jarUra mileMge, lekina ise jyoM kI tyoM bola cAla kI bhASA mAna lenA khatare se khAlI nahIM / saMkrAMtikAlIna bhASA aura paravartI apabhraMza : 27 DA0 yAkobI ne 'sanatkumAracarita' kI bhUmikA meM do prakAra kI apabhraMzoM kA jikra kiyA hai :-uttarI apabhraMza (nArdarna apabhraMza) tathA gurjara yA zvetAMbara apabhraMza / haribhadrasUri ke 'sanatkumAracarita' kI apabhraMza ko unhoMne gurjara apabhraMza ghoSita kiyA hai tathA isakA eka rUpa hameM hemacandrottara kAlIna addahamANa ke khaNDakAvya 'saMdezarAsaka' meM bhI milatA hai| gurjara apabhraMza meM pariniSThita apabhraMza kI vizeSatAoM-(1) m > v (y), (2) AjJA prakAra ke i, hi, u tathA a vAle rUpa, (3) pUrvakAlika kriyA rUpoM meM ivi, avi, evi, eviNu, i, appi vAle rUpa, tathA (4) bhaviSyat meM s evaM ha vAle donoM rUpoM kA astitva ke atirikta nimna nijI vizeSatAyeM bhI pAI jAtI hai : (1) pulliMga akArAMta zabdoM ke kartA rUpoM meM prAtipadika yA nivibhaktika rUpoM kA prayoga, (2) pulliMga akArAMta zabdoM ke karaNa e0 va0 meM i tathA hi vibhakti cihna vAle rUpa, (3) saMbaMdha kAraka ke rUpoM meM puliMga meM aha, ahA, ihi, uhu jaise sAvarNyajanita vibhakticihnoM kA astitva, (4) jiNi, tiNi, iNi jaise sarvanAma rUpa, (5) vartamAna prathama puruSa ba0 va0 meM ai tiG vibhakti cihna / / itanA hI nahIM, saMdezarAsaka meM kucha aisI bhI vizeSatAyeM saMketita kI gaI haiM, jo purAnI pazcimI rAjasthAnI meM yA purAnI braja meM mila jAtI hai| ThIka isI taraha sanatkumAracarita meM bhI yAkobI ne 'kiri', 'pikkhi', 'joDi' jaise pUrvakAlika rUpoM kA saMketa kiyA hai, jo uttarI apabhraMza kA prabhAva mAnA gayA hai| kahane kA tAtparya yaha hai ki hemacandra ke bAda tathAkathita pariniSThita kAvyoM meM bhI aneka vaibhASika pravRttiyA~ mila jAtI haiN| yadi 11 vIM sadI se 14 vIM sadI taka kI jaina kAvya kRtiyoM ko dhyAna se dekhA jAya to patA calegA ki samasta kRtiyoM ko sAhityika zailI ke lihAja se do vargoM meM bA~TA jA sakatA hai| jaisA ki maiMne anyatra saMketa kiyA hai : "isa kAla meM do prakAra kI jaina kAvya kRtiyA~ pAI jAtI haiM kucha aisI haiM jo pariniSThita apabhraMza meM likhI gaI haiM, aura anya aisI jinameM yadyapi apabhraMzAbhAsa pAyA jAtA hai tathApi kavi ne dezabhASA kI kAvya zailI apanAI hai| isa kAla meM likhe gaye purANoM evaM caritakAvyoM kI zailI prAyaH zuddha pariniSThita apabhraMza hai; kiMtu carcarI, rAsa tathA phAgu kAvyoM kI bhASA meM isa pariniSThitatA kI pAbaMdI nahIM pAI jAtI / isakA kAraNa yaha jAna par3atA hai ki jaina maMdiroM yA 1. Dr. T. N. Dave : Principles to be followed in determining affinities of the Borderland dialects. (Gujarat Research Society Journal, July 1950) 2. Jacobi : Introduction to Sanatkumaracaritam $3 (Eng. trans.) 3. Bhayani : Sandesarasaka (Study) 877 p. 47 Page #425 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 400 prAkRtapaiMgalam upAsaroM meM zrAvakoM ke gAne ke liye jina kAvyoM kA nibaMdhana kiyA jAtA thA unakI bhASA yathAsaMbhava janatA kI bhASA ke samIpa rakhI jAtI thI / "1 lekina jaina kaviyoM se itara sAmaMtI kavi jisa bhASAzailI ko apanA rahe the, vaha jahA~ eka ora vyAkaraNika dRSTi se pariniSThita apabhraMza ko bahuta pIche chor3a cukI thI, vahA~ ojoguNa lAne ke liye yA mAtrika kamI pUrI karane ke liye apabhraMza kI vyaMjana dvitva vAlI zailI ko pakar3e hue thii| itanA hI nahIM, bhASA kI vyAkaraNika zuddhatA kI ora unakA khAsa dhyAna na thA, ve eka sAtha savibhaktika tathA nivibhaktika rUpoM, dvitva vyaJjana vAle rUpoM tathA dezya bhASA ke saralIkRta rUpoM kA prayoga karate dekhe jAte haiN| itanA hI nahIM, unakI racanAoM meM kabhI kabhI eka sAtha aise bhI vyAkaraNika rUpa mila jAte haiM, jo aba gujarAtI, rAjasthAnI, vraja, yahA~ taka ki maithilI jaisI vibhinna tattat bhASAoM kI bhedaka vizeSatAyeM bana baiThe haiM / ina kRtiyoM meM Apako 'jiNi' jaise gujarAtI rUpoM ke sAtha 'muala', 'sahaba' jaise bihArI rUpa bhI mila jAte haiN| sAtha hI zabda-samUha kI dRSTi se bhI 'khullaNA' jaise purAnI rAjasthAnI zabdoM ke sAtha 'lora' jaise pUrabI vibhASAoM ke zabda bhI milate haiN| yaha tathya isa bAta kA saMketa karatA hai ki sAmaMtI kaviyoM yA bhAToM cAraNoM ke dvArA isa jamAne meM eka aisI kAvya-zailI kA prayoga kiyA jA rahA thA, jo apabhraMza kI gUMja ko kisI taraha pakar3e hue thI, kiMtu jisameM vibhinna vaibhASika tattvoM kI chauMka bhI DAla dI gaI thii| isa kRtrima sAhityika zailI kA mUla AdhAra nizcita rUpa meM arAvalI parvata ke pazcima se lekara doAba taka kI kathya bhASA rahI hogI, jo svayaM pUrabI rAjasthAnI, braja, kannaujI jaisI vaibhASika vizeSatAoM se antargarbha thI / prAkRtapaiMgalam ke lakSaNodAharaNa bhAga kI bhASA isI milIjulI zailI kA paricaya detI hai| zrInarUlA ne isa tathya ko bakhUbI pahacAnate hue saMketa kiyA hai : "unakI bhASA sAdhAraNatayA milI-julI thI aura Ama bolacAla kI nahIM hotI thI tathA prAyaH eka rAjadarabAra se dUsare taka badalatI rahatI thI, kyoMki jaba ve cAraNa eka rAjadarabAra se dUsare meM jAte to unhIM vIragAthAoM aura cAraNakAvyoM meM zabda tathA bhASA kA heraphera karate jAte, vahI kAvya naye sAmaMta kI stuti ke kAma A jAtA aura usake darabAra ke jIvita yA mRta vIroM ke nAmoM kA usameM samAveza kara diyA jAtA / ye bhATa eka darabAra se dUsare darabAra meM AyA jAyA karate the aura nikaTavartI rAjadarabAroM meM samajhI jAne vAlI mizrita bhASA kA prayoga karate the|"2 madhyapradeza meM pracalita isa kRtrima sAhityika zailI kI taraha pichale dinoM rAjasthAna ke rAjadarabAroM meM eka anya kRtrima sAhityika zailI bhI cala par3I thI, jo vahA~ cAraNa jAti ke kaviyoM ke hAthoM pAlI posI gaI / DiMgala, jise kucha loga galatI se mAravAr3I kA paryAyavAcI samajha lete haiM, cAraNoM kI sAhityika zailI mAtra hai| 'beli kisana rukamaNI rI' jaisI DiMgala kRtiyoM kI bhASA kathya rAjasthAnI (mAravAr3I) ke tatkAlIna rUpa se ThIka utanI hI dUra hai jitanI prAkRtapaiMgalam ke padyoM kI bhASA bolacAla kI tatsAmayika braja se / 28. prAkRtapaiMgalam kI bhASA ke isI milejulepana ne isa viSaya meM vibhinna matoM ko janma de diyA hai ki 'prAkRtapaiMgalam' kI bhASA ko kaunasI saMjJA dI jAya / jahA~ isa grantha kA zIrSaka isakI bhASA ko 'prAkRta' saMketita karatA hai, vahA~ isake TIkAkAra ise kabhI 'apabhraMza' to kabhI 'avahaTTha' kahate haiM / DA0 yAkobI ne 'prAkRtapaigalam' kI bhASA ko pUrabI apabhraMza kA paravartI rUpa ghoSita kiyA hai, aura saMbhavataH isI sUtra ko pakar3akara zrI binayacandra majUmadAra ne isameM purAnI ba~galA ke bIja DhU~Dha nikAle haiM / DA0 TesiTorI 'prAkRtapaiMgalam' kI bhASA ko purAnI pUrabI rAjasthAnI mAnane kA saMketa karate haiM, to DA0 cATuA ise spaSTataH madhyadezIya zaurasenI avahaTTha mAnate haiM / jaisA ki hama dekheMge 'prAkRtapaiMgalam' kI bhASA usa bhASA-sthiti kA saMketa karatI hai, jisake mUla ko eka sAtha purAnI pUrabI rAjasthAnI aura purAnI braja kahA jA sakatA hai| isIliye maiMne isake liye 'purAnI pazcimI hindI' nAmakaraNa adhika upayukta samajhA hai jisakI sAhityika zailI ko purAtana-priyatA ke kAraNa 'avahaTTha' bhI kahA jA sakatA hai / ukta nAmakaraNa isa bAta kA saMketa kara sakatA hai ki 'prAkRtapaiMgalam' meM pUrabI rAjasthAnI ke tattvoM ke alAvA braja tathA khar3I bolI ke tattva bhI haiN| 1. DA0 bholAzaMkara vyAsa : hi0 sA0 bR0 pR0 398-99. 2. zamazerasiMha narUlA : hidI aura prAdezika bhASAoM kA vaijJAnika itihAsa pR0 78 / Page #426 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prAkRtapaiMgalam kI purAnI pazcimI hindI 401 prAkRtapaiMgalam, apabhraMza aura avahaTTha: 29. prAkRtapaiMgalam ke TIkAkAroM ne isa grantha kI bhASA ko kabhI 'apabhraMza' aura kabhI 'avahaTTa' kahA hai| grantha ke maMgalAcaraNa kI bhUmikA meM avahaTTa ko lakSmIdhara ne 'bhASA' bhI kahA hai| "prathamaM bhASAyA avahaTTa apabhraMza )bhASAyAstaraNDastaraNirityarthaH / .... saMskRte tvAdyakavirvAlmIkiH prAkRte zAlivAhanaH bhASA kAvye piMgalaH / "1 prAkRtapaiMgalam ke anya TIkAkAra vaMzIdhara ne bhI ise avahaTTa bhASA kahA hai| __ "prathamo bhASAtaraMDa: prathama AdyaH bhASA avahaTTabhASA yayA bhASayA ayaM grantho racitaH sA avahaTTabhASA tasyA ityrthH|"2 anyatra bhI kaI sthAnoM para isa bhASA kI AkRtigata vizeSatA kA saMketa karate hue vaMzIdhara ne isa bAta kA saMketa kiyA hai ki apabhraMza aura avahaTTa meM samAsa meM pUrvanipAta ke niyama kI pAbandI nahIM kI jAtI tathA liMga-vacana-vibhakti ke viparyaya meM doSa nahIM hai : "yadvA avahaTTabhASAyAM liMgavibhaktivacanavyatyAse doSAbhAvAt / " (pari0 3, pR0 600-601) pizela ne prAkRtapaiMgalam kI bhASA ko 'apabhraMza' mAnA hai, yadyapi vahIM yaha saMketa bhI milatA hai ki yaha bhASA, hemacandra kI apabhraMza se kucha Age kI sthiti kA paricaya detI hai|3 'apabhraMza' tathA 'avahaTTa' kA prayoga katipaya sthAnoM para paryAyavAcI rUpa meM bhI dekhA jAtA hai| purAne kavi prAkRtottara yA uttara madhyakAlIna bhASA ke liye 'apabhraMza', 'apabhraSTa', 'avahaMsa', avabbhaMsa' nAma kA prayoga karate haiM / kucha kaviyoM ne ise desI bhASA bhI kahA hai| (1) desI-bhASA ubhaya taDujjala / kavidukkara ghaNasaddasilAyala // (svayaMbhUH paumacariu) (2) Na samANami chaMdu Na baMdhabheu, Nau hINAhiu mattAsameu / Nau sakkau pAua desa-bhAsa, Nau sahu vaNNu jANasi samAsa // (lakSmaNadevaH NemiNAhacariu) (3) pAlittaeNa yA vittharao taha va desivayaNehiM / / NAmeNa taraMgavaI kahA vicittA ya viulA ya // (pAdalipta: taraMgavatIkathA) 'avahaTTa' zabda kA prayoga hameM sarvaprathama 'saMdezarAsaka' meM milatA hai / 'avahaTTaya-sakkaya-pAiyaMmi pesAiyaMmi bhAsAe / lakkhaNachaMdAharaNe sukaittaM bhUsiyaM jehiM / / (1.6) saMdezarAsaka ke TIkAkAroM ne yahA~ 'avahaTTa' kI saMskRta 'apabhraMza' hI dI hai, sAtha hI upayuddhRta padya meM saMskRta, prAkRta tathA paizAcI ke sAtha 'avahaTTa' kA prayoga isa bAta kA saMketa karatA hai ki 'avahaTTa' apabhraMza kA hI dUsarA nAma hai, jisakI vyutpatti 'apabhraSTa' se huI hai| addahamANa ke samaya kA pUrI taraha to patA nahIM calA kiMtu yaha nizcita hai ki vaha hemacandra se paravartI hai / isa samaya (12vIM-13vIM zatI) taka apabhraMza ke liye 'avahaTTa' zabda cala par3A thA aura Age calakara yaha saMbhavata: usa sAhityika bhASA ke liye prayukta hone lagA jo tatkAlIna bolacAla kI bhASA se bahuta pichar3I huI thI, kiMtu pUrI taura para pariniSThita apabhraMza bhI na thii| kIrtilatA kI bhASA ko vidyApati ne eka sAtha 'desila vaana' tathA 'avahaTTha' kahA hai / sakkI vANI bahua na bhAvai / pAau rasa ko mamma na pAvai // desila vaanA saba sana miTThA / taM taisana jaMpia avahaTThA // (prathama pallava) 1. de0 prAkRtapaiMgalam (pariziSTa 2) pR0 374 2. de0 pariziSTa 3, pR0 519 / 3. Pischel : Prakrit Sprachen $ 29 4. tA kiM avahaMsaM hohai taM sakkaya pAya ubhaya suddhAsuddha padya sama taraMga raMgata vAggiraM.... paNaya kuviya piya mANiNi samullAva sarisaM maNoharaM (kuvalayamAlA) 5. DA0 hIrAlAla jaina : pAhuDadohA (bhUmikA) pR0 41-42 / Page #427 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 402 prAkRtapaiMgalam kahanA na hogA, prA0 paiM0 kI racanAyeM kIrtilatA kI isI paraMparA kI pUrvaja haiM tathA inheM isa AdhAra para 'avahaTTha' bhI kahA jA sakatA hai| kyA prAkRtapaiMgalam kI bhASA pUrabI avahaTTa hai ? 30. jaisA ki hama saMketa para cuke haiM ki DA0 yAkobI ne prA0 paiM0 kI bhASA ko pUrabI avahaTTha ghoSita kiyA thA / ' DA0 yAkobI ke tarkoM kA saMketa tathA khaNDana hama anuzIlana ke pR0 11-12 para kara cuke haiM / saMbhavataH DA0 yAkobI ke saMketa para zrI binayacandra majUmadAra ne bhI prAkRtapaiMgalam kI bhASA ko pUrabI bhASA ghoSita kara usakA saMbaMdha ba~galA aura uDiyA kI pUrvavartI gauDIya bhASA se jor3a diyA hai| hama yahA~ zrI majUmadAra ke tathyoM kA parIkSaNa karanA Avazyaka samajheMge / pahale hama yaha samajha leM ki zrI majUmadAra ne prA0 paiM0 kI bhASA ko avahaTTa nahIM kahA hai| ve ise sAmAnya saMjJA-pUrvI mAgadhI (Eastern Magadhi)-se hI abhihita karate haiN| (1) prAkRtapaiMgalam kI bhASA meM ba~galA aura ur3iyA ke pUrva rUpa pAye jAte haiM / zrI binayacandra majUmadAra ne isa sthApanA ke liye jina pramANoM ko upanyasta kiyA hai, ve svata:virodhI pramANa haiM, unameM se adhikAMza pramANa aise haiM, jo prA0 paiM0 kI bhASA ko purAnI pazcimI hindI yA purAnI braja siddha karate haiN| ata: unakI isa sthApanA kI niHsAratA svata:siddha hai| (2) 'jai dIho via vaNNo' Adi niyama ke udAharaNa bhAga ke rUpa meM uddhRta nimna padya ko lekara zrI majUmadAra ne ghoSita kiyA hai ki yadyapi isameM hiMdI kAvya-paramparA kA chaMda (dohA) prayukta hai, kiMtu kaI aise vyAkaraNika rUpa pAye jAte haiM, jo pachA~ hI hiMdI ke liye aparicita haiM, jaba ki ye rUpa paravartI pUrabI mAgadhI meM pracalita the jo nissaMdeha ba~galA se ghaniSThatA saMbaddha thii| prastuta vivAdagrasta padya yaha hai : ___arere vAhahi kANha nAva choDi Dagamaga kugati na dehi / ___taha itthi Naihi sa~tAra dei jo cAhahi so lehi / / zrI majUmadAra ne 'tai' ko pUrNataH pUrabI mAgadhI rUpa mAna liyA hai, kyoMki yaha purAnI ba~galA meM tathA Adhunika asamiyA meM upalabdha hai| kiMtu pazcimI hiMdI meM 'taha-tai~ kA sarvathA abhAva nahIM hai| yadyapi gujarAtI rAjasthAnI meM isake tU-tUM-thU jaise rUpa milate haiM, kiMtu 'tai-tai~ jo mUlataH karaNa e0 va0 (tvayA) kA rUpa hai 'tai-tai' ke rUpa meM brajabhASA meM bhI upalabdha hai| isa rUpa kA saMketa karate hue DA0 dhIreMdra varmA likhate haiM : "te sAdhAraNatayA karaNa kAraka meM prayukta hotA hai aura 16vIM tathA 17vIM zatI ke lekhakoM meM adhika milatA hai-teM bahatai nidhi pAI (sUra0 ma0 11) / 'tai' kadAcit pratilipikAra athavA prapha saMzodhaka kI asA bahuta thor3e se sthaloM para 'te' ke sthAna para dekhA jAtA hai (mati0 11) / 'te' karaNa tathA kartA kAraka meM bahuta pracalita hai : 'kyoM rAkhI...' (nanda0 3-4), mere te hI sarabasu hai (senA0 17) / gokulanAtha meM 'taiMne' parasarga ke sAtha karaNa kAraka meM prayukta huA hai| milAiye Adhu0 braja (6) : tene zrI gusAIM jI ko aparAdha kiyo hai|"5 spaSTa hai, 'tai-tai~' ko gauDIya bhASAvarga taka sImita rakhanA vaijJAnika nahIM hai| ulaTe yaha nidarzana prA0 paiM0 kI bhASA ko purAnI pazcimI hiMdI yA purAnI braja siddha karane meM eka pramANa ke rUpa meM peza kiyA jA sakatA hai / isI padya meM 'dei' pUrvakAlika rUpa ko bhI ve purAnI ba~galA tathA Adhunika ur3iyA kA samAnAMtara rUpa mAnate haiM; kiMtu hama pazcimI bhASAvarga se isake samAnAMtara udAharaNa de sakate haiM / TesiTorI ne di dhAtu ke samAna hI Vle ke pUrvakAlika rUpa 'leI' (pa0 yoga 4 / 25, Adiya0) kA saMketa kiyA hai| anya udAharaNa ye haiM :-'pATIe paga deI 1. Jacobi : Introduction to Sanatkumarcaritam $5. (Eng. Trans.) 2. B. Majumdar : The History of Bengali Language. Lecture xii pp. 248-56. 3. The metre is no doubt Hindi; but there are many forms which are foriegn to Western Hindi, and which prevailed only in a comparatively recent time in Eastern Magadhi, which is undeniably very closely allied to Bengali. - ibid. p. 250 4. Kellogg : Hindi Grammar Table IX. 5. DA0 varmAH brajabhASA $ 163. pR0 66 / 6. Tessitori : O. W. R.8 131 (2) Page #428 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 403 prAkRtapaiMgalam kI purAnI pazcimI hindI UtaraI" (kAnhaDadeprabaMdha pR0 43) (pATe para paira dekara utarate haiN)| 'Naihi (Nadihi)' kA 'hi' vibhakticihna hI Age calakara rAjasthAnI-gujarAtI meM 'i' (I) ke rUpa meM vikasita ho gayA hai| purAnI pazcimI rAjasthAnI meM 'zibikAi~' bAhii~', jaise paravartI rUpoM ke atirikta TesiTorI ne eka prAcIna avazeSa 'manahi~' (RSa0 11, 29) kA bhI saMketa kiyA hai / ' _ 'saMtAra' ke 'sa~tAra' vAle rUpa ko paravartI ba~galA kavi kI ina paMktiyoM ke 'sA~tAre' se milA kara, zrI majUmadAra ne ba~galA rUpa mAna liyA hai : kata kAla pare, bala mAratare, dukha sAgara sA~tAre pAra hare / kiMtu 'sa~tAra' ko zuddha 'saMtAra' kA hI purAnI pazcimI hiMdI rUpa na mAnakara 'sA~tAre' kI kalpanA karanA dravir3a prANAyAma hai / chaMdaHsuvidhA ke liye anusvAra ko anunAsika par3hanA hiMdI kI madhyakAlIna kavitA meM pAyA jAtA hai / kavi bihArI ke nimna uddharaNa ise spaSTa karane meM paryApta hoMge, jahA~ aMga, kuTuMba ke a~ga, kuTuMba jaise rUpa milate haiM : (1) saba a~ga kari rAkhI sughara, nAyaka neha sikhAya // (2) gar3I kuTuMba kI bhIra meM, rahI baiThi dai pIThi // 'itthi' vAle rUpa kA nidarzana ThIka isI taura para pazcimI hiMdI yA rAjasthAnI meM bhale hI na mileM, kiMtu isase milatA julatA arthAt isakA mUrdhanyIkRta rUpa 'iThi-aThI' rAjasthAnI kI vibhASAoM meM bhI pAyA jAtA hai| ukta dohe kA 'jo cAhahi so lehi' to brajabhASA kA vAkya hai, isameM zAyada majUmadAra sAhaba ko bhI koI Apatti na hogii| (3) hammIra kI stuti meM nibaddha nimna padya ko zrI majUmadAra ne paravartI mAgadhI (prAkRta) kI racanA mAnA hai, jo ba~galA se ghaniSThatayA saMbaddha hai| yahA~ taka ki isakI bhASA ko ve purAnI ba~galA (Proto-Bengali) taka kaha baiThe haiN| ghara laggai aggi jalai dhaha dhaha digamaga Naha-paha aNala bhare / saba disa disa pasari pAikka lulai dhaNi dhaNa hara jaghaNa diAva kare / / bhaa lukkia thakkia vairi taruNi jaNa bhairava bheria sadda pale / mahi loTTai piTTai riusira TuTTai jakkhaNa vIra hamIra cale / pahale to isa udAharaNa ke chaMda ko hI unhoMne ba~galA chandaHparamparA kI apanI nijI vizeSatA mAna liyA hai / yaha 'lIlAvatI' chaMda hai, jo madhyakAlIna hiMdI tathA gujarAtI kAvyoM meM prayukta pAyA jAtA hai| ataH isakI chandaHprakRti kA gauDIya bhASA varga se koI khAsa tAlluka nahIM jAna pdd'taa| dUsare adhikaraNa kAraka meM 'ghara' 'digamaga', 'Nahapaha' jaise nirvibhaktika padoM ke bAre meM zrI majUmadAra kI kalpanA hai ki yahA~ 'e' vibhaktyaMza kA lopa chandaHsuvidhA ke kAraNa kara diyA gayA hai| cU~ki ba~galA meM 'e' vAle adhikaraNa rUpa pAye jAte haiM, ataH yaha kalpanA kI gaI hai| para dekhA jAya to ye zuddha nirvibhaktika adhikaraNa rUpa hI haiM, jo purAnI pazcimI hiMdI meM dhar3alle se pAye jAte haiN| . (1) khelata hari jamunA tIra (sUra) (2) kuca utaMga girivara gahyau mInA maina mavAsa // (bihArI) 'bhare, kare, pale, cale' jaise bhUtakAlika kriyA rUpoM kI samasyA zrI majUmadAra nahIM sulajhA pAye haiN| ve inheM 'bharI, karI, dharI' jaise rUpoM ke vikRta rUpa mAnate haiN| kiMtu dekhA jAya to ye khar3I bolI ke karmavAcya bhUtakAlika kRdaMta ba0 va0 ke rUpa haiM, jinake e0 va0 rUpa 'bharA, karA (pari0 hi0 kiyA), palA (pari0 hi0 par3A), calA' haiM / isI taraha 'dhaNi' zabda ke liye yaha kahanA ki yaha zabda kevala baMgAla meM pracalita hai, ThIka nahIM jAna par3atA / isa zabda kA 'strI' ke artha meM prayoga hemacandra taka meM pAyA jAtA hai-'DhollA sAmalA dhaNa campAvaNNI' aura Aja bhI rAjasthAnI meM yaha zabda isI artha meM pracalita hai| jAyasI ne madhyakAlIna avadhI 1. Ibid : $ 64 2. B. Majumdar : History of Bengali Language, p. 251 3. de0 bhikhArIdAsaH chaMdArNava 6.44-45, dalapatapiMgala pR0 17; tathA rA0 vi0 pAThaka: bRhat piMgala pR0 316-317 4. Majumdar : H. B. L. p. 252 Page #429 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 404 prAkRtapaiMgalam meM bhI isakA prayoga kiyA hai :-'so dhaNi vira hai jari muI tehi ka dhuA~ hama lAga' / ata: isa padya kI bhASA ke viSaya meM yaha kahanA ki 'yaha ni:saMdeha pUrabI mAgadhI hI nahIM, purAnI ba~galA hai', kahA~ taka ucita hai ? (3) nimna padya ke 'kAi~tathA 'chaila' zabdoM kA astitva ur3iyA bhASA meM pAkara ise bhI pUrabI mAgadhI ke pramANa ke liye juTA liyA gayA hai :-" re dhaNi matta mataMgaa gAmiNi, khaMjaNa loaNi caMdamuhi / caMcala jovvaNa jAta na jANahi, chaila samappahi kAI NAhi / __ kahanA na hogA, 'kAi~' (kAni) hemacandra ke bAda bhI gujarAtI-rAjasthAnI meM pAyA jAtA hai / dekhiye-"pAdri thikA UsarIyA rAuta, kAMI na lAdhau lAga" (kAnhaDadeprabaMdha 1.84) / 'the kAi~ karo cho' (tuma kyA karate ho) Aja bhI jAtA hai| 'chaila' kA 'chaila-chailA' rUpa pazcimI hiMdI kI prAyaH sabhI vibhASAoM meM pracalita hai| milAiye mohasoM taji moha dRga, cale lAgi vahi gaila / chinaka chvAya chabi guru DarI, chale chabIle chaila // (bihArI) (4) 'navamaMjarI sajjia cUaha gAche' kA 'gAcha' zabda vRkSa ke artha meM ba~galA meM tathA 'gacha' ke rUpa meM ur3iyA aura maithilI meM milatA hai| kiMtu yaha zabda ThIka isI artha meM rAjasthAnI kI bhI kucha boliyoM yathA zekhAvATI kI bolI meM pAyA jAtA hai| (5) 'jiNi kaMsa viNAsia kitti paAsia' ityAdi padya para na kevala gItagovinda kA prabhAva mAnA gayA hai, apitu isakI bhASA ko bhI purAnI ba~galA siddha karane kI ceSTA kI gaI hai| 'jiNi' ko majUmadAra sAhaba ne zuddha ba~galA rUpa mAnA hai, kintu yaha rUpa rAjasthAnI-gujarAtI meM bhI to milatA hai jiNi yamunAjala gAhIuM, jiNi nAthIu bhUyaMga / (kAnhaDadeprabaMdha 1.3) (6) isI taraha 'lijjia', 'dijjai' jaise karmavAcya rUpoM ko bhI purAnI ba~galA ke rUpa mAnanA ThIka nahIM hai| vastutaH ye rUpa purAnI pazcimI rAjasthAnI ke 'lIjai', 'dijai-dIjaI', 'kIjai' jaise rUpoM ke prAgbhAva haiM / spaSTa hai, prA0 paiM. kI bhASA meM aise koI Thosa cihna nahIM milate, jo ise pUrabI avahaTTa yA purAnI ba~galA to kyA purAnI pUrabI hindI taka ghoSita kara sakate hoM / yaha bhASA spaSTataH purAnI pazcimI hindI hai| 31. DA0 sunItikumAra cATuA ne paravartI zaurasenI apabhraMza kA jikra karate samaya prAkRtapaiMgalam kI 'avahaTTha' kA saMketa kiyA hai| pazcimI apabhraMza yA zaurasenI apabhraMza 9 vIM zatI se 12 vIM zatI taka gujarAta aura pazcimI paMjAba se lekara baMgAla taka kI 'sAdhu bhASA' bana baiThI thI aura isa kAla ke 'bhAToM' ko saMskRta tathA prAkRta ke sAtha sAtha isa bhASA ko bhI sIkhanA par3atA thA tathA ve isImeM kAvyaracanA karate the| "isI zaurasenI apabhraMza kA paravartI rUpa jo vastutaH 1000 I0 se pUrva kI vAstavika apabhraMza tathA 15vIM zatI ke madhya hiMdI yuga kI brajabhASA ke bIca kI kar3I hai, kabhI kabhI 'avahaTTha' kahalAtI hai| 'prAkRtapaiMgalam' isI avahaTTa bhASA ke padyoM kA saMgraha hai| rAjapUtAnA meM avahaTTha 'piMgala' ke nAma se bhI prasiddha thI aura vahA~ ke bhaTTa kavi 'piMgala' meM racanA karate the jo kRtrima sAhityika zailI thI, isake sAtha sAtha ve 'DiMgala' yA rAjasthAnI boliyoM meM bhI racanA karate the|"3 ukta uddharaNa se spaSTa hai ki DA0 cATuA yadyapi prA0 paiM. kI bhASA ko spaSTataH purAnI brajabhASA nahIM kahate, kiMtu ve ise braja ke purAne rUpa kI pratinidhi mAnane ke pakSa meM haiN| zrI binayacandra majUmadAra ke dvArA prAkRtapaiMgalam ke udAharaNoM ko purAnI ba~galA mAnane kI dhAraNA kA khaNDana DA0 cATuA ne bhI kiyA hai, kiMtu unakA mata hai ki ye padya khAsa taura para jahA~ taka unakI chandogati kA savAla hai, mUla rUpa meM purAnI ba~galA ke rahe hoMge; aura baMgAla se pazcimI bhArata meM jAne 8. Thus it is doubtless that the language of the text is not only Eastern Magadhi, but is proto Bengali.-ibid., p. 253 2. Tessitori : 0. W. R. $ 137 3. Dr. Catterjea : Origin & Development of Bengali Language vol. I (Intro.). $ 61, p. 113-14 Page #430 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prAkRtagalam kI purAnI pazcimI hindI 405 para unakI bhASA aura vyAkaraNa atyadhika pazcimIkRta ho gaI / vastutaH / prAkRtapaiMgalam kI bhASA ko pazcimI avahaTTha mAnA jA sakatA hai| prAkRtapaiMgalam aura purAnI pUrabI rAjasthAnI : 32. purAnA pazcimI rAjasthAnI kA vyAkaraNa upasthita karate samaya DA0 TesITorI ne 'prAkRtapaiMgalam' kI bhASA ko purAnI pUrabI rAjasthAnI kahA hai / hama yahA~ TesITerI ke ukta mata ko jyoM kA tyoM uddhRta kara rahe haiM / / "hemacandra IsA kI 12 vIM zatI (saM0 1149-1229) meM utpanna hue the, aura yaha spaSTa hai ki unake dvArA mImAMsita apabhraMza kA svarUpa unake kAla se pUrva kA hai| isa AdhAra para unake dvArA varNita zaurasena apabhraMza ke kAlanirNaya ke viSaya meM 10 vIM zatAbdI nizcita karane kA pramANa hamAre pAsa vidyamAna hai| apabhraMza ke pazcAdbhAvI yuga ke lie 'prAkRtapaiMgalam' ke AlocanAtmaka saMpAdana ke zIghrAtizIghra upalabdha hote hI hama isase pUrI jAnakArI prApta karane kI AzA rakha sakate haiN| ..... piMgalasUtra ke udAharaNoM kI bhASA, hemacandra kI apabhraMza se adhika vikasita sthiti kA saMketa karatI hai| apabhraMza kI isa paravartI sthiti kI kevala eka, kintu atyadhika mahattvapUrNa vizeSatA ke saMketa taka sImita rahate hue, maiM vartamAnakAlika karmavAcya rUpa kA udAharaNa de sakatA hU~, jo antaH meM prAyaH -Ije (Zijjae) se yukta pAyA jAtA hai, aura yaha isa bAta kA pramANa hai ki caudahavIM zatI ke pahale se hI vyaMjanoM kI dvitvapravRtti ke saralIkaraNa tathA pUrvavartI svara ke dIrdhIkaraNa kI prakriyA cala par3I thI, jo apabhraMza ke sAtha tulanA karane para navya bhASAoM kI pramukha dhvanyAtmaka vizeSatA pratIta hotI hai| tathA isI kAla meM yA isake kucha bAda meM prAkRta paiMgalam kA antima rUpa pallavita huA hogaa| isakA kAraNa yaha hai ki yadyapi ukta grantha meM vibhinna chandoM ke udAharaNa rUpa meM upanyasta padyoM meM se katipaya padya caudahavIM zatI se purAne nahIM hai, tathApi yaha bhI spaSTa hai ki yaha bAta sabhI padyoM ke sAtha lAgU nahIM hotI, aura isa taraha piMgalaapabhraMza ko hama usa kAla meM pracalita (jana-)bhASA ke pratinidhi ke rUpa meM kadApi nahIM mAna sakate, jaba ki 'prAkRtapaiMgalam' kI racanA huI thii| vastutaH yaha prAcIna bhASA hai, jo usa kAla meM sarvathA mRta ho cukI thI, aura kevala sAhityika kRtiyoM kI bhASA thI / vyAvahArika niSkarSa yaha hai ki prAkRtapaiMgalam kI bhASA hamAre liye hemacaMdra kI apabhraMza tathA navya bhASAoM ke itihAsa kI prAcInatama sthiti ke bIca kI sopAna-paMkti hai, tathA dasavIM zatI se gyArahavIM zatI, athavA saMbhavata: bArahavIM zatI ke kAla taka saMketita kI jA sakatI hai / "2 . Age calakara DA0 TesiTorI ne batAyA hai ki 'prAkRtapaiMgalam' kI bhASA usa zAkhA kA zuddha pratinidhitva nahIM karatI, jisakA vikAsa purAnI pazcimI rAjasthAnI ke rUpa meM huA hai / vastutaH isameM kaI aise tattva pAye jAte haiM, jo pUrabI rAjapUtAnA ko apanA sthAna siddha karate haiM / isameM mevAtI, jaipurI, mAlavI jaisI rAjasthAnI vibhASAoM aura pazcimI hiMdI kI vibhASAoM ke kaI tattva bIjarUpa meM upalabdha hote haiM / yathA saMbaMdha kAraka kA parasarga 'kau' (hi0 kA, pU0 rA0 ko) purAnI pazcimI rAjasthAnI ke liye sarvathA, navIna tathA vijAtIya hai; vaha gujarAta tathA pazcimI rAjapUtAnA kI boliyoM meM sarvathA upalabdha nahIM hotA, jaba ki yaha pUrabI rAjasthAnI aura pazcimI hiMdI kI khAsa vizeSatAoM meM eka hai| prAkRtapaiMgalam kI bhASA ke paravartI rUpa kA saMketa karate ve kahate haiM :-"isakI (prA0 0 kI bhASA kI) sAkSAt uttarAdhikAriNI purAnI pazcimI rAjasthAnI na hokara vaha bhASA hai, jo hameM canda kI kavitA meM prApta hai aura jo purAnI pazcimI hiMdI ke nAma se abhihita kI jA sakatI hai| isa bhASA tathA prAkRtapaiMgalam ko bhASA kI pramukha vizeSatAoM meM se eka nirdezAtmaka vartamAna ke arthadyotana ke liye vartamAnakAlika kRdaMta (zatR pratyaya se udbhUta rUpa) kA prayoga hai / "3 / prAkRtapaiMgalam kI bhASA ko purAnI pUrabI rAjasthAnI ke sAtha purAnI pazcimI hiMdI bhI mAnate hue TesiTorI ne isa bAta kA saMketa kiyA hai ki isa kAla meM ye donoM bhASAyeM paraspara itanI sannikaTa thIM ki inakI spaSTa vibhAjaka sImArekhA kA saMketa karanA kaThina hai| ve kahate haiM : 8. But it is quite possible that these poems were originally Bengali, especially from their verse cadence; and through their passage from Bengal to western India, their grammar & language has been to a greater extent westernised. - ibid SS 64. p. 124 2. Tessitori : Notes of Old Western Rajasthani (Indian Antiquary April. 1914) 3. ibid. Page #431 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 406 prAkRtapaiMgalam "aba taka jo pramANa upalabdha haiM, unake AdhAra para purAnI pazcimI hiMdI kI pazcimI sImA aura purAnI pazcimI rAjasthAnI kI pUrabI sImA nizcita karanA saMbhava nahIM hai / yaha bhI adhika saMbhava ho sakatA hai ki jisa kAla se hamArA tAtparya hai, usa samaya purAnI pazcimI hiMdI Aja kI apekSA pazcima meM aura adhika phailI huI thI, aura isane Adhunika pUrabI rAjasthAnI ke kucha kSetroM ko adhIna kara rakhA thA / yaha purAnI pazcimI rAjasthAnI kI sImA taka sparza karatI thI yA kisI bIca kI aisI bolI ke kAraNa usase asaMpRkta thI, jisameM ye donoM pravRttiyA~ mizrita thii| isa viSaya meM maiM nizcita rUpa se kucha kaha nahIM sakatA; vaise maiM dvitIya vikalpa ke pakSa meM adhika huuN| yadi isa prakAra kI bIca kI bhASA vidyamAna thI, to ise purAnI pUrabI rAjasthAnI kahanA aura DhUMDhAr3I yA jaipurI ke sAmAnya nAma se prasiddha Adhunika rAjasthAnI boliyoM kA prAcIna pratinidhi samajhanA saMgata hogA / saMbhavata: isa prAcIna bhASA ke lekha vidyamAna haiM; kiMtu jaba taka ve nahIM mila jAte, hameM isa prazna ko vaise hI chor3a denA pdd'egaa| isa bAta ko hameM mAna lenA par3egA ki pUrabI rAjapUtAnA kI prAcIna vibhASA-cAhe vaha purAnI pUrabI rAjasthAnI ho yA purAnI pazcimI hiMdI-pazcimI rAjapUtAnA tathA gujarAta kI bhASA kI apekSA gaMgA nadI ke doAba kI bhASA se vizeSa saMbaddha thI, aura bAda meM jAkara anya bhASA (purAnI pazcimI rAjasthAnI) ke prabhAva ke kAraNa usase alaga ho gaI / '1 spaSTa hai ki DA0 TesiTorI 'prAkRtapaiMgalam' kI bhASA ko purAnI pUrabI rAjasthAnI kahate hue bhI purAnI pazcimI hiMdI kahane kA spaSTa saMketa karate haiM / isI AdhAra para maiMne isakI bhASA ko parAnI pazcimI hindI kI saMjJA denA hI vizeSa ThIka samajhA hai| pUrabI rAjasthAna meM isa kAla meM hI nahIM bAda meM bhI likhI gaI rAjasthAnI kRtiyoM taka para pazcimI hindI kA paryApta prabhAva milatA hai / jaipurI vibhASA kI racanA rAmacandrakRta 'puNyazravakathAkoSa' kI bhASA se yaha spaSTa hai, jo jaipurI kI apekSA pazcimI hindI kI samatA ke adhika biMdu upakaratI hai / saMbhavataH zodha-khoja meM jaipurI tathA hAr3autI boliyoM meM racita madhyayugIna granthoM ke milane para yaha bhASAzAstrIya tathya aura adhika puSTa ho sakatA hai| piMgala banAma DiMgala : 33. mirjA khA~ ne apane 'vrajabhAkhA vyAkaraNa' meM tIna bhASAoM kA jikra kiyA hai :-saMskRta (saha~sakirta) prAkRta (parAkirta) aura bhASA (bhAkhA) / prAkRta ke viSaya meM likhA gayA hai ki isa bhASA kA prayoga prAyaH kaviyoM, rAjamaMtriyoM, aura sAmaMtoM kI stuti-prazaMsA ke liye kiyA jAtA hai| yaha bhASA nimna loka hI hai tathA ise 'pAtAla-bAnI' tathA 'nAgabAnI' bhI kahA jAtA hai| yaha bhASA 'saha~sakirta' aura 'bhAkhA' kI khicar3I se banI hai / aisA jAna par3atA hai, 'prAkRta' zabda ke dvArA mirjA khA~ bhASAvaijJAnikoM kI 'prAkRta' kA saMketa na kara bhAToM kI kRtrima sAhityika bhASA-zailI kA hI saMketa kara rahe haiM, jise prA0 paiM0 ke TIkAkAroM ne 'avahaTTha' kahA hai| saMbhavataH mirjA khA~ ke jamAne meM ise 'nAga-bAnI' bhI kahA jAtA ho aura bAda meM isakA hI nAma 'piMgala' cala par3A ho, kyoMki 'piMgala' svayaM bhI 'nAga' ke nAma se prasiddha haiM tathA zeSAvatAra mAne jAte haiM / 'prAkRta' zabda kA prayoga mirjA khA~ ne isI 'bhaTTa bhASA-zailI' ke liye kiyA jAna par3atA hai| bahuta bAda taka bhASA-kAvyoM meM 'prAkRta' zabda kA prayoga dezI bhASA ke liye pAyA jAtA hai / jUnI gujarAtI yA jUnI rAjasthAnI ke prasiddha kAvya 'kAnhaDadeprabaMdha' ke racayitA kavi padmanAbha ( 1450 I0) ne apane kAvya kI bhASA ko 'prAkRta' hI kahA hai : gaurInaMdana vInavU, brahmasutA sarasatti / sarasa baMdha prAkRta kavU, dyau mujha nirmala matti // (1.1) / pazcimI bhASA-kAvyoM meM hI nahIM, ba~galA ke purAne kAvyoM meM bhI bhASA ko prAkRta kahA gayA hai :(1) tAhA anusAre likhi prAkRta kathane / (kRSNakarNAmRta) (2) prAkRta prabandhe kahi zuna sarvaloka / (caitanyamaMgala) (3) saptadaza parvakathA saMskRta chanda / mUrkha bujhivAra kaila parAkRta chanda / / (gItagovinda kA eka anuvAda)---- 1. Tessitori : O.W.R. (Indian Antiquary April 1914) 2. M. Ziauddin : A Grammar of the Braj Bhakha by Mirza Khan p. 31 Page #432 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prAkRtapaiMgalam kI purAnI pazcimI hindI 407 uparyukta 'nAga bhAkhA' kA jikra bhikhArIdAsa ke kAvyanirNaya meM bhI milatA hai| brajabhASA bhASA rucira kahai sumati saba koI / milai saMskRta pArasihaM pai ati prakaTa ju hoi // braja mAgadhI milai amara nAga javana bhAkhAni / sahaja phArasIhU milai SaT vidhi kahata bakhAni // (kAvyanirNaya 1-14-15) spaSTa hai, 'piMgala' brajabhASA kI hI eka kRtrima sAhityika zailI thI, jisameM kaI avAMtara tattva bhI mizrita the, ThIka usI taraha jaise 'DiMgala' pazcimI rAjasthAnI kI kRtrima sAhityika zailI hai| sAhityika bhASAzailI ke liye 'piMgala' zabda kA prayoga bahuta purAnA nahIM hai / isI taraha 'DiMgala' zabda kA prayoga bhI unIsavIM sadI ke uttarArdha se purAnA nahIM jAna par3atA / rAjasthAna ke cAraNoM kI kRtrima sAhityika zailI ko cAraNa loga 'DIMgaLa' kahate haiN| kavirAja bA~kIdAsa kI 'kukavibattIsI' (1871 vi0 saM0) meM isakA sarvaprathama prayoga dekhA jAtA hai| DIMgaliyA~ miliyA~ karai, piMgala taNau prakAsa / saMskRtI kai kapaTa saja, piMgala paDhiyA~ pAsa // bA~kIdAsa ke bAda unake bhAI yA bhatIje ne apane 'duAveta' meM isakA saMketa kiyA hai| saba graMthU sameta gItA kU pichANai / DIMgala kA to kyA saMskRta bhI jANai / (155) aura bhI sAduoM meM caina aru pItha / DIMgala maiM khUba gajaba jasa kA gIta // (156) aura bhI AsIyU~ maiM kavi baMka / DIMgala pIMgala saMskRta phArasI maiM nisaMka // (157)2 'DiMgala zabda ke sAtha sAtha 'piMgala' kA bhI prayoga ina donoM sthaloM meM pAyA jAtA hai| 'DiMgala' zabda kI vyutpatti ke viSaya meM anekAneka mata pracalita haiN| ina matoM ke vivecana meM jAnA yahA~ anAvazyaka hogA / DA0 motIlAla menAriyA kA kahanA hai ki vAstavika zabda 'DiMgala' na hokara 'DIMgaLa' hai, jo DIMga' zabda ke sAtha 'La' pratyaya jor3ane se banA hai, jisakA artha hai vaha sAhityika zailI jo DIMga-se yukta arthAt atiraMjanA-pUrNa ho / 'DIMgaLa' zabda kA prayoga anagar3ha, avyavasthita ke artha meM bhI pAyA jAtA hai / "piMgala' zabda kA vAstavika artha 'chandaHzAstra' hai; kiMtu aupacArika rUpa meM yaha kRtrima sAhityika bhASA-zailI ke liye cala par3A, yaha hama dekha cuke haiM / 'piMgala' zabda kA prayoga 'brajabhASA' ke liye samajhA jAne lagA thA, kiMtu yaha ThIka vahI brajabhASA nahIM hai, jo sUra yA anya kRSNabhakta kaviyoM ke kAvyoM tathA bhaktikAlIna evaM rItikAlIna anya racanAoM meM pAI jAtI hai| ataH brajabhASA se ise bhinna batAne ke liye isakA artha 'rAjasthAnI mizrita brajabhASA' kiyA jAne lgaa| 'piMgala' tathA 'DiMgala' kA bheda batAte hue DA0 menAriyA likhate haiM : "piMgala meM rAjasthAnI kI kucha vizeSatAyeM dekhakara bahuta se loga piMgala ko bhI DiMgala kaha dete haiM / paraMtu ina donoM meM bahuta aMtara hai / piMgala eka mizrita bhASA hai| isameM brajabhASA aura rAjasthAnI donoM kI vizeSatAyeM pAI jAtI haiN| isake viparIta DiMgala meM kevala mAravAr3I vyAkaraNa kA anukaraNa kiyA jAtA hai / "4 prA0 paiM0 kI bhASA purAnI braja kI mizrita sAhityika zailI hai : 34. prA0 paiM0 kI bhASA purAnI vrajabhASA hone para bhI rAjasthAnI tathA khar3I bolI ke tattvoM se bhI mizrita hai| itanA hI nahIM, isameM kucha nagaNya tattva pUrabI bhASAvarga-avadhI tathA maithilI-ke bhI mila jAte haiN| phira bhI brajabhASA ke atirikta adhika aMza isa bhASA meM rAjasthAnI tattvoM kA hai| kucha logoM ne zaurasenI apabhraMza tathA sUra Adi bhaktikAlIna kaviyoM kI pariniSThita vrajabhASA ke bIca kI bhASAsthiti ko do sIr3hiyoM meM bA~Ta kara inheM kramazaH avahaTTha tathA piMgala kahA hai / avahaTTha kA kAla ve moTe taura para gyArahavIM aura bArahavIM sadI mAnate haiM, piMgala kA terahavIM sadI ke bAda se mAnA gayA hai / daraasala isa kAla kI kRtrima sAhityika zailI meM aisI koI bhedaka-rekhA nahIM khIMcI jA sakatI, jo avahaTTha tathA piMgala kA spaSTa bheda upasthita kara sake / yaha nizcita hai ki yaha bhASA bolacAla kI, Ama janatA kI kathya bhASA se dUra thI aura kathya bhASA-rUpa kA patA hameM auktika granthoM kI bhASA se lagatA hai| muni jinavijaya jI kucha 1. DA0 menAriyAH rAjasthAnI bhASA aura sAhitya pR0 20-21 2. de0 vahI pR0 28-29 3. de0 vahI pR0 28-29 4. DA0 menAriyA : rAjasthAnI bhASA aura sAhitya pR0 102 Page #433 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 408 prAkRtapaiMgalam auktika granthoM kA saMpAdana kara rahe haiM, inameM tatkAlika kathya bhASA para paryApta prakAza par3ane kI saMbhAvanA hai| isI kathya bhASA ne sUra Adi madhyayugIna kaviyoM kI brajabhASA ke liye nIMva taiyAra kI hai| prA0 paiM0 kI kAvyabhASA tathA usa kAla kI auktika granthoM kI kathya bhASA aura gadyabhASA meM ThIka vahI bheda rahA hogA, jo otto yesparsana ne purAnI aMgrejI kI kAvyabhASA tathA gadyabhASA meM saMketita kiyA : "AMgla bhASA meM, kAvya-bhASA tathA gadya-bhASA kA aMtara niHsandeha isa prArambhika kAla meM anya kAloM kI apekSA kahIM bahuta adhika hai| kAvya-bhASA kisI hada taka samasta iMgalaiMDa meM eka sI pratIta hotI hai; jo eka prakAra kI kama yA jyAdA kRtrima vibhASA thI, jisameM deza ke vibhinna bhAgoM ke vyAkaraNika rUpoM tathA zabdoM kA samAveza thA; aura yaha ThIka usI taraha kI mizrita bhASA ke rUpa meM paidA huI thI jaisI grIsa meM homara kI bhASA utpanna huI thii|" (a) prA0 paiM0 ke padyoM meM adhikAMza bhAga isI paravartI 'khicar3I' sAhityika bhASA-zailI meM nibaddha hai, kintu isameM pariniSThita prAkRta tathA apabhraMza ke bhI kucha padya pAye jAte haiM / gAhAsattasaI, setubaMdha, karpUramaMjarI ke pariniSThita prAkRta padyoM ke alAvA bhI kucha padya aise mila jAyeMge, jinakI bhASA pariniSThita prAkRta haiM / mAtrAvRtta prakaraNa ke gAthA-varga ke chandoM ke udAharaNa isI bhASA-zailI meM nibaddha haiN| piMgala nAga kI vaMdanA meM nibaddha padya (1.1) pariniSThita prAkRta meM haiN| anya udAharaNa ye haiM :(1) parihara mANiNi mANaM paM(pe)kkhahi kusumAi~ NIvassa / tumha kae kharahiao geNhai guDiAdhaNuM a kira kAmo // (1.67) (2) soUNa jassa NAmaM aMsU NaaNAi~ sumuhi ruMdhati / / bhaNa vIra ceivaiNo pekkhAmi muhaM kahaM jahicchaM se // (1.16) (3) muMcahi suMdari pAaM appahi hasiUNa sumuhi khaggaM me / kappia mecchasarIraM pecchai vaaNAi~ tumha dhua hammIro // (1.71) (4) varisai kaNaaha viDhei tappai bhuaNe diANisaM jaggaMto / NIsaMka sAhasaMko Nidai iMdaM(iMduM) a sUrabiMbaM a|| (1.72) ina padyoM kI bhASA zuddha prAkRta hai| sup tiG cihna hI nahIM, kRdaMta pratyaya bhI prAyaH vaise hI haiN| sAtha hI yahA~ cauthe padya ke 'kaNaaha' (kanakasya) meM sambandha kAraka (SaSThI vibhakti) ke '-ha' sup cihna ke alAvA aisA koI tattva nahIM, jise apabhraMza kI yA paravartI bhASA-zailI kI khAsa vizeSatA batAyA jA sake / aisA jAna par3atA hai, 'gAthA-baMdha' ke chandoM meM bhaTTa kavi prAyaH pariniSThita prAkRta kA hI prayoga karate the| kahanA na hogA, ye cAroM padya niHsandeha prAkRtakAla (100 I0-600 I0) kI racanA na hokara usI jamAne kI racanA haiM, jina dinoM prA0 paiM0 ke purAnI hindI ke padya bhI likhe jA rahe the / gAthA-varga ke chandoM meM prAkRta bhASA-zailI kA prayoga karane kI paripATI canda ke pRthvIrAjarAso hI nahIM, sUryamalla ke 'vaMzabhAskara' taka meM pAI jAtI hai| chandonusAra isa bhASA-bheda kA saMketa karate hue DA0 vipinabihArI trivedI ne likhA hai : "rAso ke zloka chanda saMskRta meM haiM tathA gAhA yA gAthA chanda prAkRta, apabhraMza yA apabhraMza mizrita hindI meM hai|"2 canda ke rAso ke 'kanavajja-samaya' se uddhRta nimna gAthA kI bhASA-zailI isakA saMketa kara sakatI hai : saya ripu dilliyanAtho sa eva AlA agya dhuMsanaM / paraNevA paMgu putrI e juddha maMgati bhUkhanaM / / (201)2 . In English, certainly, the distance between poetical and prose language was much greater in this first period than it has ever been since. The language of poetry seems to have been to a certain extent identical all over England, a kind of more or less artificial dialect, absorbing forms and words from the different parts of the country where poctry was composed at all, in much the same way as Homer's language had originated in greece. -Jespersen : Growth and structure of English Language. p. 51 2. caMda baradAyI aura unakA kAvya pR0 287 / 3. DA0 nAmavarasiMha : pRthvIrAjarAso kI bhASA (kanavajja samaya) pR0 190 se uddhRta / kA Page #434 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prAkRtapaiMgalam kI purAnI pazcimI hindI 409 maiM caMda ke 'rAso' ko jyAdA mahattva nahIM denA cAhatA, matalaba sirpha itanA hai ki 'rAso' ke racanAkAla (16 vIM zatI) taka bhaTTa kaviyoM meM 'gAthA varga' ke chaMdoM meM prAkRta bhASA zailI kA prayoga karane kI prathA pAI jAtI hai| yahA~ itanA saMketa kara diyA jAya ki 'rAso' ke ukta padya kI bhASA gar3abar3a jyAdA hai / saMbhavataH isakA mUlarUpa kucha bhinna rahA ho, hastalekha tathA saMpAdaka kI asAvadhAnI ne ise yaha rUpa de diyA ho / mUla gAthA kI prAkRta meM 'tha', 'tra' jaisI dhvaniyA~ na hoMgI, jo prAkRta meM 'ha' 'tta' ho jAtI haiM / athavA yaha bhI kAraNa ho sakatA hai ki isa samaya ke bhaTTa kavi gAthA - varga ke chaMdoM meM pariniSThita prAkRta bhASA zailI kA prayoga na kara aisI zailI kA prayoga karate the, jisameM prAkRta kI gU~ja sunAI detI ho, tathA bIca bIca meM kucha prAkRta padoM kA prayoga kara dete hoM / (A) prA0 paiM0 ke kucha padyoM meM apabhraMza kI bhASA-zailI bhI dekhane meM AtI hai / ina padyoM ko bhASA ke lihAja se hemacandra ke vyAkaraNa meM uddhRta dohoM ke samAnAMtara rakhA jA sakatA hai / (1) jA addhaMge pavvaI, sIse gaMgA jAsu / jo deANaM vallaho, vaMde pAaM tAsu // (1.82) (2) ceu sahaja tuhu~, caMcalA suMdarihRdahi~ valaMta / paa uNa ghalasi khullaNA, kIlasi uNa ulhasaMta // (1.7) (3) mANiNi mANahi~ kAi~ phala, aiarja caraNa paDu kaMta / aMgama jai mai, kiM karie maNimaMta // (1.6) ( 4 ) arere vAhahi kAnha NAva choDi Dagamaga kugati Na dehi / i~ ithi dihi~ sa~tAra dei, jo cAhahi so lehi // (1.9) ye cAroM padya apabhraMza-kAlIna bhASA-zailI ke nidarzana haiM, vaise ina sabhI kI bhASA-zailI sarvathA eka nahIM hai| prathama padya meM 'jAsu, tAsu' jaise rUpa apabhraMza ke bhI pichale jamAne ke haiM, jaba vyaMjana dvitva (jassu, tassu) kA saralIkaraNa kara pUrvavartI svara ko dIrgha banA diyA gayA hai, lekina 'deANaM', 'vallaho', 'pAaM' jaise rUpa pariniSThita prAkRta ke haiM / phira bhI yaha padya apabhraMza kI badalatI zailI kA nidarzana de sakatA hai| dvitIya padya ke 'ceu, tuhu~' jaise pada zuddha apabhraMza rUpa haiM, 'sahajena' ke artha meM nirvibhaktika 'sahaja' kA prayoga bhI usakI vizeSatA hai| 'ullasat' kA 'ulhasaMta' rUpa, 'lla' dhvaniyugma ke paravartI 'la' kA prANatA (Aspiration) - vinimaya bhI apabhraMza kI vizeSatA hai| Vghalla dhAtu tathA 'khullaNA' (kSudra ke artha meM) zabda apabhraMza ke hI nidarzana hai| tRtIya padya ke 'kAi~, paDu' bhI pariniSThita apabhraMza rUpa haiM, tathA bhuaMgama (bhujaMgamaH), caraNa (caraNe), maNimaMta ( maNimantrAbhyAM maNimantrau ) jaise nirvibhaktikarUpa bhASA kI aura adhika vikasita dazA ke dyotaka haiM / caturtha padya ke 'tai~, ithi, dei', adi ke viSaya meM bhI vahI bAta kahI jA sakatI hai, aura 'jo cAhahi so lehi' vAkya to aura do kadama Age bar3ha gayA hai, jahA~ zuddha navya Arya bhASA kI vAkyaracanAtmaka prakriyA ke lakSaNa spaSTa parilakSita hote haiM / prA0 paiM0 ke ina yA aise anya padyoM meM bhI eka sAtha kaI lakSaNa pAye jAte haiM, jo bhASA kI saMkrAMtikAlIna sthiti kA saMketa karane meM samartha haiN| yahI nahIM 'sahaja' 'NadihiM' jaise tatsama tathA ardhatatsama padoM kA prayoga tatsama zabdoM ke bar3hate prabhAva kA bhI saMketa kara sakatA hai / (i) purAnI pazcimI hindI ke aise anekoM padya prA0 paiM0 se uddhRta kiye jA sakate haiM, jinakI bhASA-zailI purAnI brajabhASA tathA purAnI pUrabI rAjasthAnI kA pratinidhitva karatI hai, tathA Age kI madhyakAlIna hindI ke bahuta najadIka jAna par3atI hai / sarvathA nirvibhaktika padoM kA prayoga, nizcita hiMdI vAkyaracanAtmaka prakriyA kA samAveza, isa bhASA - zailI kI khAsa pahacAna hai / katipaya udAharaNa ye haiM : ( 1 ) jahA bhUta vetAla NacvaMta gAvaMta khAe kabaMdhA, siA phAraphekkArahakA ravaMtA phule kaNNaraMdhA / kaA TuTTa phuTTei maMyA kabaMdhA NacaMtA hasaMtA, tA vIra hammIra saMgAma majjhe tulaMtA jujhaMtA // ( 2.183 ) For Private Personal Use Only Page #435 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 410 prAkRtapaiMgalam (2) phulia mahu bhamara bahu raaNipahu, kiraNa lahu avaaru vasaMta / malaagiri kuhara dhari pavaNa vaha, sahaba kaha suNa sahi Niala Nahi kaMta // (1.163) (3) sera eka jai pAvau~ ghittA, maMDA bIsa pakAvau~ NittA / TaMku ekka jau se ghava pAA, jo hau raMka soi hau rAA // (1.130) (4) suraaru surahI parasamaNi, Nahi vIresa samANa / o vakkala o kaThiNataNu, o pasu o pAsANa // (1.79) ina padyoM meM prathama padya kI bhASA purAnI hiMdI kI bhaTTa bhASA-zailI kA paricaya de sakatI hai, jahA~ 'NaccaMta', 'hakkA', 'TuTTa', 'phuTTe', 'majjhe' jaise vyaMjana-dvitva vAle rUpoM kI chauMka pAI jAtI hai| dvitIya padya kI zailI kI tulanA vidyApati ke padoM kI bhASA-zailI se maje se kI jA sakatI hai| tRtIya padya ke 'pAvau~, pakAvau~, hau' jaise rUpa 'pAU~, pakAU~, hauM' jaise khar3I bolI, braja rUpoM ke prAgbhAva haiM tathA 'pAA' to vastuH 'pAyA' (khar3I bolI) kA hI ya-zrutirahita rUpa hai| itanA hI nahIM, isakI vAkyaracanAtmaka prakriyA spaSTataH hiMdI kI hai| caturtha padya to sApha taura para brajabhASA kA hai hii| isakI tadbhava mUrdhanya dhvaniyoM kA haTA kara nimna rUpa meM paDhiye : suraaru surahI parasamaNi, nahi vIresa samAna / o vAkala o kaThina tanu, o pasu aura pAkhAna / / kahanA na hogA, 'vakkala' (saM0 valkala) kA 'bAkala' (rA0 bAkalo) rUpa 'bhUsA' ke artha meM pUrabI rAjasthAnI aura braja meM Aja bhI pracalita hai| kahane kA tAtparya yaha hai, yadyapi prA0 paiM0 ke padyoM meM eka-sI bhASA-zailI sarvatra nahIM pAI jAtI, tathApi isake padya purAnI hiMdI kI vibhinna bhASA-zailiyoM kA pratinidhitva karate haiM, jo hiMdI sAhitya ke Adi kAla meM bhaTTa kaviyoM ke dvArA prayukta hotI dekhI jAtI hai, tathA isameM bAda ke madhyayugIna kAvya kI bhASA-zailI ke chuTapuTa bIja bhI dekhe jA sakate haiN| isa prakAra prA0 paiM0 kI bhASA purAnI brajabhASA kI vividha sAhityika bhASA-zailiyoM kA paricaya dene meM pUrNata: samartha hai| prAkRtapaiMgalam meM navya bhA0 A0 ke lakSaNa 35. navya bhAratIya Arya bhASA varga kI saba se pramukha vizeSatA prAkRta-apabhraMza ( ma0 bhA0A0) ke vyaJjana dvitva kA saralIkaraNa hai| uccAraNa-saukarya ke kAraNa zrutikaTu evaM duruccArita dvitva vyaJjanoM ko saralIkRta kara usake pUrva ke svara ko, akSara-bhAra (Syllabic Weight) kI rakSA ke liye, prAyaH dIrgha kara denA, paMjAbI jaisI eka Adha bhASA ko chor3akara sabhI na0 bhA0 A0 kI pahacAna hai| paMjAbI ne avazya ina dvitva vyaJjanoM ko surakSita rakkhA hai / vahA~ 'kamma' (hi0 kAma), kalla (hi0 kala), sacca (hi0 saca, sA~ca), hattha (hi0 hAtha), nattha (hi0 natha), jaise zabda pAye jAte hai| yaha vizeSatA paMjAbI prabhAva ke kAraNa hI khar3I bolI ke kathya rUpa meM bhI pAI jAtI hai :-bApa > bappU, bAsana > bassanha, gADI > gaDDI, bhUkhA > bhukkhA, beTA > beTTA, dekhA dakkhA, bhejA > bhejjA, roTI > rottttii| khar3I bolI ke kathya rUpa meM kaI sthAnoM para yaha uccAraNa aitihAsika kAraNoM se na hokara kevala niSkAraNa (Spontaneous doubling of consonants) bhI pAyA jAtA hai| brajabhASA, rAjasthAnI, gujarAtI meM hI nahIM, pUrabI varga kI bhASAoM meM bhI dvitva vyaMjana kA saralIkaraNa niyata rUpa se pAyA jAtA hai| yadyapi prA0 paiM0 kI purAtanapriyatA ne dvitva vyaMjanoM ko na kevala surakSita hI rakkhA hai, balkI kaI sthAnoM para chandaHsuvidhA ke liye dvitvayojanA bhI kI hai; tathApi na0 bhA0 A0 kI saralIkaraNa vAlI pravRtti bhI aneka sthAnoM para parilakSita hotI hai :1. DA0 cATuA : bhAratIya AryabhASA aura hiMdI pR0 124 / 2. DA0 tivArI : hiMdI bhASA kA udgama aura vikAsa pR0 231 / 3. Tessitori : Notes on O. W. R. $ 40. mA~kuNa < makkuNa, lUkhau < lukkhau (rUkSaka:), bATa < vaTTA (varmA), dIThau < diTThau, kADhai < kaDDai (karSati), pUtalI < puttalI, sIdhau < siddhau (siddhaka:) Adi / 4. Dr. Chatterjea : Origin and Development of Bengali Language p. 318. Page #436 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 411 prAkRtapaiMgalam kI purAnI pazcimI hindI jAsu (1.82Page #437 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 412 prAkRtapaiMgalam sakate haiM :-(1) ca~rDasara; (2) caMDesara / maine DA0 ghoSa ke anusAra 'De' kA hrasvoccAraNa mAnA hai, anusvAra kA nahIM / $ 37. prAkRtakAla meM udvRtta svaroM kI vivRtti prAyaH surakSita rakhI jAtI thii| apabhraMza meM yU- zruti kA prayoga niyata rUpa se cala par3A hai / prA0 paiM0 meM prAkRta kI bhA~ti udvRtta svaroM kI vivRtti (Hiatus ) surakSita pAI jAtI hai| na0 bhA0 A0 meM ina svaroM ko yA to saMyukta kara diyA jAtA hai, yA inheM saMyukta svara - dhvani ( dipthong) ke rUpa meM 'ai' - 'au' jaisA dhvaniyugma banA diyA jAtA hai, yA phira bIca meM y yA va zruti kA prayoga kiyA AtA hai / yathA, nApita > nAvia, *nAvua> nAvU >NAu (uktivya 39/11), sugaMdha->suaMdha>soMdha--(sA~dha -) (uktivya 40 / 31), hastatAlikA > hatthaAliA >* hatthavAliA hatholi (40/28), mAtA >mAA > mAa> mA (uktivya 38 /17) catuSkaH > cakko > cauku ( uktivya 41 / 4 ) virUpa> burua (uktivya 31/15) > hi0 burA caTakikA > caDaI > caDayI (36/8 ) ( hi0 cir3iyA, rA0 caDI), prA0 paiM0 meM udvRtta svaroM kI saMdhi ke katipaya udAharaNa pAye jAte haiM, jo usake na0 bhA0 A0 vAle lakSaNoM kA saMketa karate haiM / rAula (1.36 Page #438 -------------------------------------------------------------------------- ________________ (1) saMtAti / 2) prAkRtapaiMgalam kI purAnI pazcimI hindI 413 jIu (154 sa jIvu-jIva:), saMtAu (76 ba-saMtAvu-saMtApa:), taMDau (=taMDavu-tAMDavaM), kaola (187 ba-kavola kapola), (3) padAMta yA padamadhyagata 'a' ke pUrva bhI-va-kA lopa kara diyA jAtA hai :tihuyaNa (18 a tribhuvana) / varNaratnAkara kI bhUmikA meM bhI DA0 cATuA ne batAyA hai ki zrutigata v-kA kaI sthAnoM para lipi meM koI saMketa nahIM milatA / ca~doA ca~dovA < candrAtapa (29 a), goAra < govAra < gopAla (29 ba), mUsa-roa~ < "rova~ <-loman (52 ba) / prA0 paiM0 kI bhASA meM madhyaga 'v' ke lopa ke katipaya nidarzana dekhe jA sakate haiM / yahA~ to adhikatara yA tov-kA u vAlA rUpa milatA hai yA phira tRtIya koTi ke 'a' vAle rUpa milate haiM / saMThAvi (1.153 =saMThAvivighoDau >*ghoDaa>ghor3A pAyA jAtA hai| brajabhASA ke Adarza kathya rUpa meM vastutaH khar3I bolI kI taraha A-rUpa (ghor3A) hI haiM, yaha vizeSatA doAba tathA ruhelakhaNDa kI brajabhASA meM dekhI jA sakatI hai; jaba ki mathurA ke pazcima tathA dakSiNa kI brajabhASA meM ye AkArAMta rUpa na milakara okArAMta yA aukArAMta (ghoDo-ghoDau) rUpa milate haiN| brajabhASA para yaha rAjasthAnI-gujarAtI bhASAgata pravRtti kA prabhAva hai| kiMtu Adarza brajameM bhI bhUtakAlika karmavAcya niSThA pratyaya ke rUpa okArAMta-aukArAMta hI pAye jAte haiM / ina zuddha rUpa tathA svArthe ka-vAle rUpoM se udbhUta rUpoM ke bIja hameM hemacandra taka meM mila jAte haiM aura kaI sthAnoM para inake duhare rUpa eka sAtha eka hI bhASA meM mila bhI jAte haiN| yadyapi ghoTaka jaise zabdoM se udbhUta rUpoM meM gujarAtI-rAjasthAnI tathA braja-khar3I bolI ne kevala sabala rUpoM ko hI surakSita rakkhA hai, pUrabI hiMdI meM inake nirbala rUpa bhI mila jAte haiM / saM0 ghoTakaH, guja0 rA0 ghor3o, braja0 ghor3A, rAjasthAnI se prabhAvita rUpa ghoDo-ghoDau, khar3I bolI ghor3A, avadhI ghodd'| 1. Bhayani : Sandesarasaka (Study) 8 33 C. p. 14 2. Chatterjea : Varmaratnakaras 18 p. xliii 3. DA0 tivArI : hiMdI bhASA kA udgama aura vikAsa pR0 242 Page #439 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 414 prAkRtapaiMgalam itanI hI nahIM, pUrabI hiMdI meM inake dIrgha tathA atidIrgha rUpa bhI pAye jAte haiM, jaise ghor3a-ghor3avA-ghauDaunA, choTachoTavA-choTaunA, kuttA-kutavA-kutaunA, nAU-nauA / kucha zabdoM meM kevala ka-svArthe pratyaya se udbhUta rUpa hI milate haiM aura kucha meM ye bilakula nahIM pAye jAte / isa bhASAzAstrIya tathya ne navya bhA0 A0 bhASA ke adhyetAoM ke samakSa samasyA utpanna kara dI hai| vastutaH apabhraMza kAla meM kaI aise zabda the jinake nizcita rUpa meM zuddha evaM svArthe ka-vAle donoM taraha ke rUpa pAye jAte the| aise zabdoM meM kabhI to ka jor3A jAtA thA, kabhI nahIM / isa prakAra ke zabdoM ke donoM taraha ke rUpa (nirbala tathA sabala) milate haiN| jabaki kucha aise zabda the jinameM niyata rUpa se svArthe ka kA prayoga hotA thA, jinakA vikAsa rAja0 gu0 meM kevala o-vAle rUpoM meM tathA khar3I bolI meM kevala A-vAle rUpoM meM pAyA jAtA hai| tRtIya koTi ke ve mUla akArAMta zabda haiM, jinameM ka-svArthe pratyaya kabhI nahIM jor3A jAtA thA, aise rUpoM kA vikAsa kevala zuddha rUpoM meM hI pAyA jAtA hai / hemacandra ke "syamorasyot" (8.4.331) sUtra ke anusAra apabhraMza meM akArAMta zabdoM ke kartA-karma e0 va0 meM u-vibhakti cihna pAyA jAtA hai / isake zuddha rUpoM meM saMkaru, bhayaMkaru, caumuhu, chaMmuhu jaise rUpa pAye jAte haiM, jabaki svArthe ka-vAle rUpoM meM caDiau (/caDa kA niSThA rUpa <*caDikataH (ArUDhaH), ghaDiau (<*ghaTitakaH) jaise rUpa hote haiN| gujarAtI, rAjasthAnI, khar3I bolI meM aise anekoM do taraha ke rUpa mileNge| prathama koTi ke-u vibhaktyaMta rUpoM se zuddha rUpoM tathA au vibhaktyaMta rUpoM se sabala (-o,-A) rUpoM kA vikAsa mAnA jAtA hai| yahA~ ina duhare rUpoM ke vikAsa kI tAlikA dI jA rahI hai| saM0 hastaH guja0 hAtha rAja0 hAtha braja-khar3I0 hAtha saM0 hastakaH guja0 hAtho rAja0 hatto braja-hattA (hattA) saM0 parNaH guja0 pAna rAja0 pAna braja-pAna saM0 parNakaH guja0 pArnu rAja0 pAnU~ khar3I bolI pannA saM0 danta gu0 dA~ta rAja0 dA~ta braja0 dA~ta, khar3I bolI dA~ta, saM0 dantakaH gu0 dA~to rAja0 dA~to kathya khar3I bolI dA~tA saM0 pAdakaH gu0 pAyo rA0 pAyo braja0 pAyA apa0 Naka gu0 nAka rA0 nAka braja nAka, khaDI bolI nAka Nakkau gu0 nAkuM rA0 nAko braja0 nAkA-nAko, khar3I bolI nAkA spaSTa hai ki u-vAle apabhraMza rUpoM kA vikAsa gujarAta tathA madhyadeza kI samasta vibhASAoM meM eka-sA (akArAMta rUpa) hai, kiMtu au-vAle apabhraMza rUpoM kA vikAsa gurjara-rAjasthAnI varga meM -o (napuM0 meM uM) huA hai, to madhyadezIya pazcimI hiMdI meM -A / itanA hI nahIM, ina duhare rUpoM kA kaI jagaha kevala padaracanAtmaka mahattva na hokara arthasaMbaMdhI (Semantic) mahattva bhI hai, jo inake arthabheda se spaSTa hai : "manuSya kA hAtha hotA hai, kiMtu kursI kA hAtha nahIM, hattA yA hatthA hotA hai| banArasa ke loga pAna bahuta khAte haiM, lekina kAgaja kA pannA (pArnu,pAna) nahIM cabAte / merA dA~ta TUTa gayA hai, jabaki karauta ke dA~te (dA~to, dA~tA) bar3e teja hai| baila kA pA~va TUTatA hai, lekina gAr3I kA 'pAyA' (rAja0 pAyo) / usane lar3AI meM duzmana kI nAkA-bandI tor3akara apane deza kI nAka bacA lii|" ye svArthe ka-vAle rUpa hemacaMdra ke samaya kI kathya bolI meM hI katipaya chuTapuTa rUpoM meM okArAMta ho gaye the| yaha prakriyA sarvaprathama sarvanAma zabdoM meM zurU huI jAna par3atI hai / hemacaMdra ne 'sau puMsyodvA' (8.4.332) sUtra meM batAyA hai ki akArAMta pulliMga zabdoM meM a ko vikalpa se o vibhaktyaMta rUpoM meM parivartita kara diyA jAtA hai| udAharaNa ke 1. Dr. Saksena : Evolution of Awadhi $ 167 pp. 110-111 2. N. B. Divatia : Gujarati Language. Vol. I. p. 89 3. de0 S. P. Pandit : hemacandra : kumArapAlacarita tathA prAkRtavyAkaraNa pR0 595 (pUnA, dvitIya saMskaraNa) Page #440 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 415 prAkRtapaiMgalam kI purAnI pazcimI hindI / liye, "varisa-saeNa vi jo milai sahi sokkhaha~ so ThAu" (he sakhi, jo sau barasa meM bhI mile vaha sukha kA sthAna hai) meM 'jo-so' vastutaH prAkRta rUpa na hokara, yaH > jo > jau > jo, saH > so > sau > so ke krama se vikasita hue haiN| kiMtu napuMsaka liMga meM inake rUpa kevala u vAle hI hI (ju, su jaise rUpa) hote the, isakA saMketa bhI hemacaMdra kA 'puMsi' pada kara rahA hai| kahanA na hogA, yahI rUpa rAjasthAnI ke 'jyo', khar3I bolI ke 'jo', brajabhASA ke 'joso' tathA rAjasthAnI-braja ke avyaya 'ju-su' ke rUpa meM vikasita pAye jAte haiM / isa vivecana se itanA to saMketa milatA hai ki svArtha ka-vAle rUpoM kA okArAMta vikAsa apabhraMzakAlIna bhASA meM sirpha pulliMga zabdoM meM hI huA hai, napuMsakoM meM nahIM / yahA~ isa liMga-vidhAna ko ThIka saMskRta vAta apabhraMzakAlIna liMga-vidhAna samajhanA cAhie, jisameM Akara saMskRta ke liMga kA viparyaya bhI dekhA jAtA hai| yadi aisA hai, to yaha bhI nizcita hai ki kathya apabhraMza ke ve akArAMta zabda jo nizcita rUpa meM napuMsaka the tathA uM, auM vibhakticihna kA prayoga karate the, gurjara vibhASA kI na0 bhA0 A0 meM okArAMta na ho pAye / gujarAtI meM ve spaSTataH-uM vibhaktyaMta rUpoM meM Aja bhI bace raha gaye, kiMtu rAjasthAnI braja-khar3I bolI kI purAnI kathya vibhASAoM meM jahA~ napuMsaka liMga sarvathA lupta ho gayA thA, ye rUpa yA to sabala rUpoM (o-A) meM vikasita ho gaye yA phira kevala nirbala rUpa bane rahe / . prA0 0 kI bhASA meM -u, -au vAle apabhraMza rUpoM yathA, ghaNu (1.37) < dhanaM, bhaddau (1.75) < bhadraka: gaaNu (1.75) < gaganaM, puttau (2.61) < putrakaH, ke atirikta adhika saMkhyA una nirbala (zUnyarUpa) tathA sabala rUpoM kI hai, jo na0 bhA0 A0 ke viziSTa rUpa haiM / prA0 paiM0 ke ina rUpoM ke kucha nidarzana ye hai : (1) nirbala rUpaH-phala (1.6) < phalaM, kaMta (1.6) < kAMtaH, bhuaMgama (1.6) < bhujaMgamaH, jala (1.166) < jalaM, ghaNa (1.166) < ghanaH, meha (2.136) < meghaH, pAusa (2.136) < prAvRSa, diNa (2.191) < dinaM, pia (2.193) < priyaH / ye rUpa na0 bhA0 A0 meM nirvibhaktika rUpoM ke prayoga kI viziSTa pravRtti ko bhI saMketita karate haiM / (2) sabala rUpaH-jaisA ki hama batA cuke haiM, prA0 pai0 meM do taraha ke sabala rUpa pAye jAte haiM, (1) A-vAle rUpa, jo khar3I bolI ke AkArAMta sabala rUpoM ke pUrvarUpa haiM, (2) o-vAle rUpa, jo gujarAtI-rAjasthAnI ke okArAMta sabala rUpoM ke pUrvarUpa haiM / prA0 paiM0 meM aise AkArAMta tathA okArAMta donoM taraha ke rUpa aneka milate haiM, kiMtu prA0 paiM0 ke ina sabhI rUpoM ko ekadama khar3I bolI yA rAjasthAnI rUpa mAna lenA khatare se khAlI nahIM hogaa| vaise ina rUpoM meM khar3I bolI ke AkArAMta rUpa tathA rAjasthAnI ke okArAMta rUpa haiM avazya, kiMtu unheM chA~Tane meM thor3I satarkatA baratanI par3egI / isa satarkatA-nirvAha ke nimna kAraNa hai :-prathama to prA0 paiM0 kI bhASA meM aneka prAcIna (archaic) rUpoM kA bhI astitva pAyA hai, tathA yahA~ pariniSThita prAkRta ke o-vAle prathamA e0 va0 ke rUpa bhI pAye jAte haiM, kahIM ina rUpoM ko galatI se rAjasthAnI pravRtti ke rUpa na mAna liyA jAya / dUsare, isI taraha kaI sthAnoM para kevala chandonirvAhArtha padAMta a kA dIrdhIkaraNa prA0 paiM. kI bhASA kI khAsa vizaSatAoM meM eka hai / ataH hara AkArAMta rUpa ko khar3I bolI kA rUpa bhI na mAna liyA jAya / tIsare, kaI sthAnoM para AkArAMta rUpa e0 va0 ke rUpa na hokara ba0 va0 ke artha meM prayukta hue haiM, prakaraNa ke dvArA yahI artha puSTa hotA hai, aise sthaloM meM bhI inheM khar3I bolI ke sabala e0 va0 rUpa mAna lenA khatare se khAlI nahIM / maiM kucha udAharaNa de rahA hU~ : (1) o-rUpa jo pariniSThita prAkRta ke haiM, rAjasthAnI-gujarAtI pravRtti ke dyotaka nahIM : NAo (1.1) < nAgaH, piMgalo (1.1) < piMgalaH, heo (1.3) < heyaH, hiNNo (1.3) < hInaH, jiNNo (1.3) < jIrNa :, vuDDao (1.3) < vRddhakaH, deo (1.3) < devaH, dIho (1.8) < dIrgha :, vaNNo (1.8) < varNaH, kAmo (1.67) < kAmaH, hammIro (1.71) < hammIraH, jaggaMto (1.72) < jAgrat / (2) ve A-rUpa jo kevala chandonirvAhArtha prayukta haiM, khar3I bolI ke AkArAMta sabala rUpa nahIM : hArA (1.77 < hAra), tiloaNA (1.77 < trilocanaH), kelAsA (1.77 < kailAzaH), desA (1.128 < deza:), 1. de0-puMsIti kim / aMgahi~ aMgu na miliu hali aha aharu na pattu / pia joantiheM muha-kamala emvai surau samattu // vahI0 pR0 596 Page #441 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 416 prAkRtapaiMgalam dhaNesA (1.210 < dhaneza:), saggA (2.25 < svargaH), kalattA (2.117 < kalatraM), bIsA (2.122 < viSaM), cammA (2.123 < carma), dakkhA (2.1818 dakSaH), doharA (1.1968 dIrghaH) / (3) ve A-rUpa jo va0 va0 rUpa hai, khar3I bolI ke e0 va0 rUpa nahIM sajaNA (1.94 < sajjanAH), mattA (1.139 < mAtrA :), NIvA (1.166 < nIpA:), karA (2.55 < karA:), (2.116 < chekAH), bAlA (2.195 < bAlAH), vuDDhA (2.195 < vRddhA:), kaMpaMtA (2.195 < kampanta) | DA0 nAmavarasiMha ne apanI pustaka 'pRthvIrAjarAso kI bhASA' meM prA0 paiM0 se kucha aise udAharaNa de diye haiM, jinheM vastutaH brajabhASA ke AkArAMta tathA okArAMta pulliMga saMjJA-vizeSaNa ke rUpa meM nahIM mAnA jA sktaa| unake dvArA okArAMta pravRtti ke rUpa meM udAhRta 'buDDo'' rUpa prA0 paiM0 meM kahIM nahIM milatA / vastuta: yaha prAkRta kA 'vuDDuo (1.3) hai, jise hamane Upara saMketita kiyA hai| yadi yaha rUpa milatA, to use rAjasthAnI - braja kI pravRtti niHsandeha mAnA jA sakatA thA / unake dvArA udAhRta 'kAA' (1.180), 'mAA' ( 1.180), ye donoM zabda pulliMga nahIM haiM, zuddha strIliMga haiM, tathA isa rUpa meM ye Aja bhI rAjasthAnI braja khar3I bolI (kAyA, mAyA) meM bole jAte haiN| saMskRta pu0 'kAya' zabda hiMdI meM 'kAyA' (strIliMga) ho gayA hai, saM0 deha kI taraha hI, tathA madhyakAlIna hindI kavitA meM prayukta 'mayA' (artha, dayA) zabda bhI strIliMga hI hai / ataH inheM akArAMta pulliMga ke udAharaNa rUpa meM dekara kathyabraja tathA khar3I bolI kI sAmAnya vizeSatA ke pramANa rUpa meM upanyasta karanA kahA~ taka ThIka hai / unake dvArA udAhRta 'buDDA' (2.195) pada ba0 va0 rUpa hai, ise rAja0 braja0 'buDDo' kA ba0 va0 rUpa avazya mAnA jA sakatA hai, kintu yaha bhI khar3I bolI ke AkArAMta sabala e0 va0 rUpoM kA saMketa to nahIM kara skegaa| vastutaH prA0 paiM0 meM idhara udhara bikhare okArAMta AkArAMta sabala rUpoM ko chA~Tane meM hameM nimna bAtoM kA dhyAna rakhanA hogaa| (1) kisI okArAMta rUpa ko hama rAjasthAnI tathA tatprabhAvita braja kA sabala rUpa tabhI mAneMge, jaba kathya rAjasthAnI yA braja se usa zabda ke okArAMta rUpa kA samAnAntara nidarzana upalabdha ho / (2) kisI AkArAMta rUpa ko hama Adarza kathya braja yA khar3I bolI kA sabala rUpa tabhI mAneMge, jaba kathya braja yA khar3I bolI se usakA sAmAnAntara rUpa sAmane rakha sakeM / isa prakAra yadi koI rAjasthAnI prabhAvita braja ke udAharaNa ke rUpa meM prA0 pai0 se NAo (11 nAga), kAmo (1-67 < kAmaH), moro (1.113 - mayUraH ), peza karanA cAhe, to yaha vaicArika aparipakvatA hI jAna par3egI / kahanA na hogA kathya rAjasthAnI - braja meM inake rUpa nAga, *kAma, mora hI pAye jAte haiM / vastutaH prA0 pai0 meM zuddha kathya bhASA ke sabala rUpa bahuta kama milate haiM, phira bhI chuTapuTa bIja jarUra dekhe jA sakate haiM / (ka) rAjasthAnI pravRtti ke sabala rUpa : bhamaro (1.113 - bhramaH: rAja0 bhavaro, khar3I bolI bhaurA), jo (1.9 - yaH rA0 jyo, khaDI bo0 jo), so saH, bra0 so), Ao (1.181, rA0 Ayo) ugo (2.55 < udgataH, rAja0 ugyo ) / (kha) khar3I bolI ke sabala rUpa e0 va0 : (1) dohA (1.167), jaDDA (1.195, rA0 jAr3o, kathya khar3I bolI jaDDA, kathya braja jAr3A) mathA (2.175 < mastakaM, rA0 mAtho, kathya kha0 bo0 paMjAbI matthA) pAA (1.130, khar3I bolI pAyA), pAvA (2.101, va zrutivAlA rUpa), meTAvA (2.109 hi0 miTAyA), tAkA pialA (2.97 8 tasya priyaH) meM 'kA' sambandha kAraka cihna | (2) khar3I bolI sabala tiryak rUpa ba0 va0 : kare (1.207, e0 0 karA (kiyA), bhare (1207 e0 va0 bharA), cale (1.198, e0 va0 calA), pale (1.198 -par3e, e0 0 *palA par3A) kavvake (1.108 ka kAvyasya) meM 'ke' (e0 va0 'kA') saMbandha kAraka cihna mecchahake putte (1.92 < mlecchAnAM putraiH) meM ke sambandha kAraka cihna | 1. DA0 nAmavarasiMha pRthvIrAjarAso kI bhASA pR0 49 : 2. isakA saMketa (512) diyA gayA hai, jo galata hai / billothikA saMskaraNa meM kahIM pR0 512 para vuDDhA zabda nahIM hai, vastutaH yaha (5/2) hai, jahA~ isa saMskaraNa meM bhI 'buA' pATha hI hai| de0 prA0 pai0 ukta saMskaraNa pRSTha 5 Page #442 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prAkRtapaiMgalam kI purAnI pazcimI hindI 417 640. prA0 paiM0 kI purAnI pazcimI hiMdI meM aise anekoM udAharaNa milate haiM, jahA~ kartA-karma e0 va0 ke atirikta anya kArakoM meM bhI nivibhaktika padoM ke prayoga milate haiM : (1) karaNa e0 va0 :-bhaa bhaMjiu vaMgA (1.145); pAabhara meiNi kaMpai (1.147), haa gaa pAa ghAa uTuMtau dhUlihi gaaNa jhaMpio (1.155) dala dalia calia marahaTTha balaM (1.185), calaMta joha matta koha (2.169), pakkhara vAha calU raNaNAha phuraMta taNU (2.171) (2) adhikaraNa e0 va0 :-kaNNa calaMte kumma calai (1.96), kumma calaMte mahi calai (1.96), baMdhu samadi raNa dhasau (1.106), uDDuu Nahapaha (1.106), sulatANa sIsa karavAla dai (1.106), NaaNa aNala gala garala (1.111), digamaga Naha aMdhAra (1.147), bhamai ghaNa gaaNa (1.166) ko kara babbara sagga maNA (2.95). (3) karaNa ba0 va0-khura khura khudi khudi mahi ghaghara rakha kalai (1.204) jhatti patti pAa bhUmi kaMpiA (2.111). (4) adhikaraNa ba0 va0-sava paa muNi diagaNa dia (1.202), sava dIsa dIsai kesu kANaNa pANa vAula bhammarA (2.197), keai dhUli savva disa pasarai (2.203). nivibhaktika padoM kA yaha prayoga madhyakAlIna hiMdI kavitA meM khAsa taura para pAyA jAtA hai| 6 41. prA0 paiM. kI purAnI pazcimI hiMdI meM parasargoM kA prayoga bhI cala par3A hai| Age cala kara ye parasarga adhikAdhika prayukta hone lage haiM / navya tathA purAnI pazcimI rAjasthAnI ke ro-rA-rI, nau-nA-nI, taNau-taNA-taNI jaise parasarga yahA~ nahIM milate, sAtha hI rAja0, braja0, khar3I bolI ke 'ne' kA prayoga bhI yahA~ nahIM milatA / prA0 paiM0 kI bhASA parasargoM kI dRSTi se samRddha nahIM kahI jA sakatI / isakA pramukha kAraNa prAcIna zailI kA nirvAha tathA kAvyabaddhatA hai / phira bhI kucha parasargoM ke prayoga ye haiM : (1) sau (hi0 se, saiM, rAja0-sa~)-eka sau (1.46 < ekena samaM), saMbhuhi sau (1.112 = zaMbhumArabhya), -karaNa tathA apAdAna kA parasarga; (2) saha-pAa saha (2.161)-karaNa kA parasarga; (3) kae-tumha kae (1.67)-saMpradAna kA parasarga; (4) lAgI-kAhe lAgI babbara velAvasi mujhe (1.142)-saMpradAna kA parasarga; (5) ka-dhammaka appia (1.128, 2.101 < dharmAya apitaM)-saMpradAna kA parasarga (6) ka, kA, ke,-saMbaMdha ke parasarga; yahA~ khar3I bolI vAlA 'kA' tathA isakA tiryak 'ke' to milate haiM, kiMtu 'ko' (pUrabI rAja0 kA rUpa) nahIM milatA / gAika ghittA (2.93) devaka lekkhia, (2.101), tAkA pialA (2.97), mecchahake putte (1.92), kavvake (1.108 ka) / (7) maha, uvari, uppara-uppari, majjha-majhe-adhikaraNa kAraka ke parasarga-kohANalamaha (1.106), siramaha (1.111), saala uvari (1.87), vAha uppara pakkhara dai (1.106), vIra vagga majjha (2.169), saMgAma majjhe (2.183) / 6 42. prA0 paiM0 ke aneka sArvanAmika rUpa na0 bhA0 A0 kI AkRtigata (morphological) pravRtti kA saMketa kara sakate haiM : (1) anya puruSa :-jettA jettA settA tettA kAsIsa jiNNiA te kittI (1.77). jA addhaMge pavvaI sIse gaMgA jAsu (1.82) kese jiviA tAkA pialA (2.97) tAka jaNaNi kiNa thakkau baMjhau (2.149) kAhu NAara geha maMDaNi (2.185) / jo cAhahi so lehi (1.9) / Page #443 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 418 prAkRtapaiMgalam (2) madhyama puruSa-sohara tohara saMkaTa saMhara (2.24) / tumha dhua hammIro (1.71) / tuhu jAhi suMdari appaNA (2.91) / tai ithi Naihi sa~tAra dei (1.9) / so tuha saMkara dijjau mokkhA (2.105) / saI umA, rakho tumA (2.8) / (3) uttama puruSaH-NaccaMtI hammAro, dUrittA saMhAro (2.42) / gaI bhavittI kila kA hamArI (2.120) / disai calai hiaa Dulai hama ikali vahU (2.193) / 43. prA0 paiM. kI purAnI hiMdI ke kriyArUpoM meM kucha khAsa vizeSatAyeM aisI bhI parilakSita hotI haiM, jinheM na0 bhA0 A0 kI pravRtti kahA jA sakatA hai / (1) vartamAnakAlika anya puruSa e0 va0 tathA ba0 va0 meM nivibhaktika dhAtu rUpoM kA prayoga dekhA jAtA hai, jo uktivyakti kI bhASA meM bhI pAyA jAtA hai tathA isakA saMketa DA0 cATuA ne kiyA hai| prA0 paiM0 ke udAharaNa nimna ___ tattha dekkha haribaMbha bhaNa (1.108), veAlA jA saMga Nacca duTThA NAsaMtA (1.119), bhamai mahuara phulla araviMda (1.135), varisa jala bhamai dhaNa (1.166), je kara para uvaAra hasaMtau (2.14) / (2) isake atirikta vartamAnakAlika kRdaMta kA samApikA kriyA ke rUpa meM prayoga bhI prA0 paiM0 kI bhASA kI navya pravRttiyoM kA dyotaka hai| braja-khar3I bolI meM yaha vizeSatA pAI jAtI hai, jahA~ vartamAnakAlika kRdaMta rUpoM ke sAtha sahAyaka kriyA kA prayoga kara 'jAtA hai', 'jAte haiM', 'jAtA hU~', 'jAtI hai' jaise rUpa niSpanna hote haiM / prA0 paiM0 meM isake sAtha sahAyaka kriyA (Vho) kA prayoga nahIM hotA, prAyaH isakA AkSepa kara liyA jAtA hai; jaise :- rAaha bhaggaMtA dia laggaMtA (1.180), dhAi Ai khagga pAi dANavA calaMtaA (2.159), vahai malaa vAA haMta kaMpaMta kAA (2.165), savvA dIsA jhaMpaMtA (2.195) / (3) isake sAtha hI prA0 paiM0 meM vartamAnakAlika anya pu0 e0 va0 tathA ba0 va0 meM una rUpoM kA astitva bhI hai, jo vivRtta svaroM kI saMdhi kara banAye gaye haiN| Ave (2.38 < Avai), calAve (2.38 < calAvai), Nacce (2.81 < Naccai), jaMpe (2.88 < jaMpai), kare (1.190 < karai), khAe (2.183 < khAdanti), kahIje (1.100 < kathyante), thakke (2.204 <*sthgnti)| inake atirikta na0 bhA0 A0 ke karU~ (khar3I bolI), karauM (braja0) jaise rUpoM ke pUrvarUpa 'karau~'; AjJA prakAra ke nirvibhaktika rUpa, ijja < Ije vAle saralIkRta vidhyartha (Optative) rUpa bhI prA0 0 kI bhASA meM dekhe jA sakate haiN|' 44. bhUtakAlika karmavAcya kRdaMta kA prayoga kara bhUtakAlika samApikA kriyA kA dyotana karAnA na0 bhA0 A0 kI khAsa vizeSatA hai| prA0 paiM0 meM isa pravRtti ke pracura nidarzana milate haiN| karmavAcya rUpoM ke sAtha tRtIyAMta kartA kA prayoga saMskRta-prAkRta kI khAsa vizeSatA hai; kiMtu prA0 paiM. meM aise rUpa bhI dekhe jAte haiM, jahA~ kartRvAcya meM bhI ukta kRdaMta rUpoM kA prayoga pAyA jAtA hai : (1) karmavAcya prayoga :-piMgale kahio (1.16), phaNiMde bhaNIo (2.15), piMgaleNa vakhANio (2.196), savva loahi jANio (2.196), raha dhullia jhaMpia (1.92), kiau kaTTha hAkaMda mucchi mecchahake putte (1.92), dhUlihi gaaNa jhaMpio (1.156) / (2) bhAvavAcya tathA kartRvAcya prayoga :-meru maMdara sira kaMpia (1.92), savva desa pikarAva vullia (1.135), 1. Chatterjea : Uktivyakti (Study) 871, p. 57 2. de0 bhASAzAstrIya anuzIlana kA 'kriyA-prakaraNa' / Page #444 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prAkRtapaiMgalam kI purAnI pazcimI hindI 419 ema pari palia duraMta (1.135), bhaMjia malaa colavai Nivalia gaMjia gujjarA ( 1 . 151), girivara sihara kaMpio (1.155), phulia mahu (1.163), avaaru vasaMta (1.63), kamaTha piTTha Taraparia (1.92), calia hammIra (2.91), phulliA jIvA (1.166) / prA0 pai0 kI bhASA meM pUrabI na0 bhA0 A0 ke chuTapuTa cihna 45 prA0 0 kI bhASA kI katipaya navya vAkyaracanAtmaka vizeSatAoM kA saMketa yathAvasara kiyA jAyagA, isase isakI tadviSayaka pravRttiyoM para prakAza par3egA / prA0 pai0 meM kucha chuTapuTa cihna pUrabI vibhASAoM ke bhI mila jAte haiM; kiMtu ye lakSaNa prA0 pai0 kI bhASA kI khAsa vizeSatA nahIM haiM / saMkSepa meM ye nimna haiM : - = (1) ra Da kA 'la' meM parivartana dhAlA (1.198 - dhArA), camale (1.104 = dhArA), camale (1.104 = camare), tulaka (1.157 = turaka, turka), palai (1.189 = par3A), bahuliA (2.83 bahuriA ) / prazna ho sakatA hai, kyA yaha parivartana avadhI- maithilI Adi kI hI vizeSatA hai, kyoMki aise parivartana purAnI rAjasthAnI meM bhI pAye jAte haiM ?" TesiTorI ne isa pravRtti kA udAharaNa 'Alai AraAI' diyA hai| = (2) prA0 pai0 kI bhASA meM kucha chuTapuTa rUpa aise bhI milate haiM, jinake rAjasthAnI khar3I bolI meM kevala sabala (okArAMta - AkArAMta rUpa hI milate haiM, kiMtu yahA~ nirbala rUpa bhI haiN| kyA ye nirbala rUpa pUrabI pravRtti ke dyotaka haiM ? 'laga Nahi jala vaDa maruthala jaNajiaNa harA' (2.193) meM 'vaDa' kA pazcimI hiMdI - rAjasthAnI varga meM kevala sabala rUpa milatA hai :- khar3I bo0 bar3A, rAja0 bar3o / jaba ki pUrabI vibhASAoM meM isakA 'bar3a' rUpa milatA hai :'ko bar3a choTa kahata aparAdhU suni guna bhedu samujhihahiM sAdhU // ' (tulasI mAnasa ) (3) pazcimI hiMdI meM prAyaH bhUtakAlika kRdaMtoM meM la-vAle rUpa nahIM milate / prA0 paiM0 meM kucha rUpa aise mile haiM :- muala jivi uTThae (1.160) / 1 ye rUpa maithilI tathA anya pUrabI bhASAoM meM milate haiN| prazna hotA hai, kyA ye rUpa pUrabI pravRtti ke hI dyotaka hai ? yadyapi la vAle rUpa purAnI rAjasthAnI meM bhI milate haiM:-suNillA, kIlu", phira bhI saMbhavataH prA0 pai0 ke rUpa pUrabI hI hoM / 1. de0 bhASAzAstrIya anuzIlana kA 'vAkya racanA' viSayaka prakaraNa 2. Tessitori : O. W. R. $29 3. ibid $ 126 (5) (4) bhaviSyatkAlika rUpoM meM 'ba' vAle bhaviSyatkAlika karmavAcya kRdaMta rUpoM kA prayoga pUravI bhASA varga kI khAsa vizeSatA hai| prA0 pai0 meM bhI eka sthala milatA hai : 'sahaba kaha suNu sahi Niala jahi kaMta' (1.163) / jaisA ki hama batA cuke hai, prA0 pai0 saMgraha-graMtha hai tathA isameM eka hI kavi, kAla yA sthAna kI racanAyeM na hokara anekatA pAI jAtI hai, ataH kucha pUrabI bhASAsaMbaMdhI tattvo kI chauMka yatra-tatra kucha padyoM meM mila jAnA asaMbhava nhiiN| saMbhavataH una padyoM ke racayitA, jinameM ye tattva milate haiM, avadhI yA maithilI kSetra ke ho phira bhI kula milAkara prA0 paiM0 ke padyoM ke racayitA, jinameM ye tattva milate haiM, avadhI yA maithilI kSetra ke hoN| phira bhI kula milAkara prA0 pai0 ke padyoM meM prayukta bhaTTa zailI kI mUlAdhAra bhASA purAnI pazcimI hiMdI kI hI sthiti kA saMketa karatI hai| 1 Page #445 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dhvani-vicAra lipi-zailI aura dhvaniyA~ 646. prAkRtapaiMgalam ke upalabdha hastalekhoM meM lipi-zailIgata vicitratA evaM vibhinnatA dRSTigocara hotI hai| yahA~ taka ki eka hI hastalekha meM kahIM kahIM anekarUpatA parilakSita hotI hai| isa prakAra hastalekhoM kI vartaniyA~ samasyA utpanna kara detI hai| yaha vicitratA prAkRtapaiMgalam ke hastalekhoM kI hI vizeSatA na hokara prAyaH apabhraMza hastalekhoM kI apanI khAsa vizeSatA rahI hai, jisakA saMketa alsadorpha tathA yAkobI ne bhI kiyA hai aura saMdezarAsaka kA saMpAdita saMskaraNa upasthita karate samaya zrI bhAyANI ne bhI isakA saMketa kiyA hai| yaha vicitratA lipikAra kI apanI kathya vibhASA ke sAkSAt prabhAva ke kAraNa dikhAI par3atI hai, jahA~ kabhI-kabhI eka hI pada ke vaikalpika uccarita pracalita hote haiN| sAtha hI isakA eka kAraNa, prAkRtapaiMgalam ke sambandha meM yaha bhI mAnA jA sakatA hai ki ye vividha rUpa katipaya udAharaNoM meM bhASA kI gatimattA kA saMketa dete jAna par3ate haiM, jahA~ pariniSThita prAkRta, pariniSThita apabhraMza evaM saMkrAMtikAlIna bhASA ke vividha rUpa upalabdha haiN| sAtha hI isa grantha kI vartaniyoM para jahA~ kucha sthAnoM para saMskRta kI vartaniyoM kA prabhAva par3A hai, vahA~ katipaya sthAnoM para prAkRta dhvanisaMsthAna kA bhI paryApta prabhAva hai| ye kAraNa bhI vartaniyoM ko prabhAvita karane meM samartha haiM / prAkRtapaiMgalam meM vividhakAlika padyoM kA saMgraha hone se tathA upalabdha hastalekhoM ke paravartI hone se bhI lipizailI meM parivartana ho gayA hai, jisase usa kAla ke vAstavika uccarita rUpa kI abhivyakti inase bilakula ThIka ho rahI hai, yaha AzA bhI nahIM kI jA sakatI / DA0 cATuA ne 'varNaratnAkara' kI bhUmikA meM usakI lipizailI kA saMketa karate samaya ThIka yahI bAta kahI hai :-"yataH prastuta hastalekha 16 vIM zatI ke Arambha kI tithi se aMkita hai, ata: isakI lipizailI se 14vIM zatI ke uccarita ko pUrNataH vyakta karane kI AzA nahIM kI jA sakatI / "2 hama yahA~ prAkRtapaiMgalam ke upalabdha vibhinna hastalekhoM kI lipi-zailI kI ina katipaya vizeSatAoM kA saMketa anupada meM karane jA rahe haiN| .. 6 47. prAkRtapaiMgalam meM nimna dhvaniyA~ pAI jAtI haiM :svara : a, A, i, I, u, U / ai, e, a o| vyaMjana : ka kha ga gha ca cha ja jha Ta Tha Da (Da) Dha Na (ha) / ta tha da dha (na) (nha) / pa pha ba bha ma (mha) / ya ra la va (lha) / prAkRtapaiMgalam kI bhASA meM hrasva, e, o ke astitva kA patA calatA hai, kiMtu hastalekhoM meM inake liye viziSTa lipisaMketa nahIM milate / saMskRta meM hrasva ai, o dhvaniyA~ nahIM pAI jAtI, kiMtu ma0 bhA0 A0 meM ye dhvaniyA~ pAI jAtI thIM / pizela ne saMketa kiyA hai ki prAkRta-kAla meM hrasva e, o dhvaniyA~ thIM / ina ai, o kA vikAsa ai, au, e-o, i-u kaI srotoM se huA dekhA jAtA hai, tathA saMyukta vyaJjana dhvani se pUrva e-o niyata rUpa se hrasva (vivRta) uccarita kiye jAte the| DA0 TagAre ne bhI apabhraMza-kAla meM hrasva ai, o kI sattA mAnI hai, tathA isa bAta kA bhI saMketa 1. Sandesarasaka : (Study)$ 1. 2. Varnaratnakara : (Introduction) $ 1. p. xxxviii. 3. Pischel : Prakrit Sprachen $ 84, SS 119. Page #446 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dhvani-vicAra 421 kiyA hai ki uttarI hastalekhoM meM prAyaH inheM i-u ke rUpa meM likhA jAtA hai| DA0 yAkobI ne bhI isa bAta kA ullekha 'bhavisattakahA' kI bhUmikA meM kiyA hai| prAkRtapaiMgalam meM hrasva e-o kA do taraha kA rUpa dikhAI detA hai, eka vyAkaraNagata rUpa, dUsarA chandaHsuvidhA ke lie hrasvIkRta rUpa / ai-o ke isa vaikalpika rUpa kA saMketa isa padya meM milatA hai : 'ihikArA biMdujuA eo suddhA a vaNNamiliA vi lahU / rahavaMjagasaMjoe pare aMsesaM vi hoi savihAsaM // ' (prA0 paiM0 1.5) / e-o kA lipIkRta rUpa do taraha kA dekhA jAtA hai / katipaya hastalekhoM meM isakA e-o rUpa milatA hai, katipaya meM i-u / i-u vAlA rUpa kisI eka hastalekha kI niyata vizeSatA nahIM hai| katipaya nidarzana ye haiM / dei (1.42)-C. D. dei K. dai / / aima (1.85)-A. B.C. K. ema D. iNi / aMtekkakala (1.85) D. antikkala / aiadaha (1.86)-A. C. eadaha D. ihadaha / ema (1.148)-C. N. ima / maiMne saMyukta vyaJjana ke pUrvavartI ai-o ke uccAraNa ko sarvatra vivRta mAnA hai, yathA-pakkhahi (1.67), gaNhai (1.67), Thalli (1.106), AtthA AtthI (1.145) / vaise ina sthAnoM meM ye ekamAtrika na hokara dvimAtrika hI haiN| isake atirikta jahA~ chandonirvAhArtha inakA hrasvatva apekSita thA, maiMne inheM vivRta cihnita kiyA hai isa saMbaMdha meM itanA kaha diyA jAya ki kevala nirNayasAgara saMskaraNa meM hI ina paravartI sthaloM para hrasva ai-A cihnita kiyA gayA hai / prAkRtapaiMgalam kI bhASA meM 'ai-au' dhvaniyA~ nahIM pAI jAtIM, kintu inake lipisaMketa katipaya hastalekhoM meM milate haiM / C hastalekha meM kahIM zuddha e kA 'ai' likhA milatA hai| isake atirikta A tathA B hastalekha meM 'ai' 'au' jaise vyakSara svaroM ko 'ai' 'au' likhA milatA hai| sAtha hI katipaya rUpoM meM nirNayasAgara meM bhI yaha prabhAva tatsama zabdoM kA hai| inake katipaya nidarzana ye haiM : gorI (1.3)-N. gaurI / yabhA (1.33)-A. D. N. yabhau, C. jabhau / le (1.48)-A. lai / gAva (1.48), pAvai (1.48)-C. gAvai, pAvai / causaTThi (1.51)-A. B. causaTThi / vaira (1.193)-A. vaira, B. vairi / telaMgA (1.198)-N. tailaMgA / isa prasaMga ko samApta karane ke pUrva hastalekhoM kI eka do anya vizeSatAoM kA bhI saMketa kara diyA jAya / hastalekhoM meM 'o' ke lie bhinna cihna milatA hai / D hastalekha meM 'u' para eka khar3I lakIra khIMcakara isakA cihna banAyA gayA hai jaba ki anya hastalekhoM meM yaha cihna 'la' se milatA julatA hai| isake atirikta 'ccha' evaM 'ttha' ke lie prAyaH ekase hI lipisaMketa kA prayoga kiyA gayA hai, jise prasaMgavaza kahIM 'ccha' tathA kahIM 'ttha' samajhanA pdd'egaa| kucha hastalekhoM meM 'R' lipisaMketa dekhA gayA hai, jo 'Rddhi' zabda meM milatA hai, anyatra 'riddhi' rUpa milatA hai| vastutaH prA0 paiM kI bhASA meM 'R' kA astitva nahIM hai, yaha saMskRta prabhAva hai ki yahA~ 'Rddhi' likhA milatA hai| prAkRtapaiMgalam meM hrasva svaroM kA sAnunAsika tathA sAnusvAra rUpa bhI milatA hai, tathA Nha, mha dhvaniyA~ bhI pAI jAtI haiN| prAkRtapaiMgalam ke samaya kI kathya bhASA ke uccarita rUpa meM na tathA nha dhvaniyA~ bhI avazya thIM, kiMtu hastalekhoM 8. Tagare : Historical Grammar of Apabhramsa $ 15. p. 39 Page #447 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 422 prAkRtapaiMgalam meM aise sthaloM para prAyaH Na-graha rUpa hI milate haiM, jo lipikAroM para prAkRta kA prabhAva hai| maiMne apane saMskaraNa meM to ina sthAnoM para 'Na-Nha' ko haTAkara 'na-nha' kara dene kI anadhikAra ceSTA nahIM kI hai, kiMtu merA vizvAsa hai tathA isa vizvAsa ke paryApta bhASAvaijJAnika pramANa upalabdha haiM ki isa kAla meM padAdi meM 'na' dhvani surakSita thI, tathA 'nha' evaM 'na' jaisI saMyukta dhvaniyA~ bhI thIM jaba ki hastalekhoM meM inake lie bhI paha-eNa saMketa milate haiN| padamadhya meM avazya 'Na' dhvani thii| yadyapi brajabhASA meM yaha padamadhya meM bhI 'na' hI hai / tathApi pUrvI rAjasthAnI meM yaha Aja bhI pAI jAtI hai, tathA 'prAkRtapaiMgalam' kAlIna uccarita bhASA meM padamadhyagata 'Na' kA astitva thA / isI prakAra padamadhyagata utkSipta prattiveSTita 'Da' kA bhI, jo vastutaH 'Da' dhvani (Phoneme) kA hI svaramadhyagata dhvanyaMga (allophone) hai, astitva rahA hogA / isa padamadhyagata 'r3a' kA katipaya hastalekhoM meM 'la' rUpa bhI milatA hai| 'la' ke utkSipta prativeSTitarUpa 'La' kA astitva prA0 paiM0 kI bhASA meM nahIM jAna par3atA, jo Aja kI rAjasthAnI vibhASAoM meM pAyA jAtA hai| uparyuddhata tAlikA meM hamane Nha, nha, mha, lha dhvaniyoM kA astitva mAnA hai, jo kramazaH Na, na, ma tathA la ke saprANa (aspirated) rUpa haiM / Adhunika bhASAzAstrI inheM saMyukta dhvaniyA~ na mAnakara zuddha dhvaniyA~ mAnane ke pakSa meM hai| brajabhASA meM nha, mha, lha ye tIna dhvaniyA~ pAI jAtI haiM aura 'tuhaphatu-la-hiMda' ke lekhaka mirjA khA~ ibna phakhaddIna muhammada ne inheM zuddha pvaniyA~ hI mAnA hai| apane graMtha meM 'brajabhAkhA' ke vyAkaraNa se saMbaddha aMza meM usane inheM prANatArahita na, ma, la se bhinna batAne ke liye unheM 'komala' kahA hai, to inheM 'kaThora' (zakIlaha) :- jaise nha (nUna-e zaqIlaha, udA0 kAnha), mha (mIm-e-zakIlaha, udA0 bramhA), lha (lAm-e-zakIlaha, udA0 kAlha) / anusvAra tathA anunAsika 48. anusvAra tathA anunAsika ke vibhinna lipi-saMketoM ( tathA *) kA spaSTa bheda prAkRtapaiMgalam ke adhikAMza hastalekhoM meM nahIM milatA / kevala jaina upAzraya, rAmaghATa banArasa se prApta saM0 1658 vAlI C prati meM hI anunAsika kA cihna milatA hai, kiMtu yaha bhI sarvatra nahIM / kaI sthAnoM para jahA~ vyAkaraNa athavA chandonirvAha kI dRSTi se anunAsika abhISTa hai, isI prati meM anusvAra bhI milatA hai| bAkI hastalekhoM meM prAyaH anusvAra hI upalabdha hai| anunAsika ko kaI sthAna para cihnita nahIM bhI kiyA jAtA, aura sAnunAsika svara ko ananunAsika hI likhA gayA hai| kahIM kahIM padAMta sAnunAsika svara ke pUrvavartI svara ko bhI anusvArayukta likhA gayA hai| jaina upAzraya se prApta apUrNa hastalekha D meM yaha vizeSatA parilakSita hotI hai, jahA~ 'kAi~ (1.6), NAmAiM (1.59)' ko kramaza: 'kAMiM, NAmAI' likhA gayA hai| pAdAMta i~ ko kaI sthAnoM para ananunAsika dIrgha 'I' ke rUpa meM bhI likhA gayA hai, aura hamAre C hastalekha kI yaha khAsa vizeSatA hai, jahA~ 'NAmAI' (1.58) jaise rUpa bhI milate haiM / isa prakAra spaSTa hai ki eka hI savibhaktika pada kahIM sAnunAsika likhA gayA hai, to kahIM ananunAsika aura kahIM sAnusvAra, aura kabhI kabhI to yaha vibheda eka hI hastalekha meM bhI mila jAtA hai / jaise C hastalekha meM jahA~ eka ora mANahi~ (1.6), kA~i (1.6) rUpa milate haiM, vahA~ dUsarI ora khaggehi (1.11) (khaggehi~), savvehi lahuehi (1.17) (savvehi~ lahuehi~), paharaNehi (1.30) (=paharaNehi~) jaise rUpa bhI milate haiN| yaha vicitratA saMdezarAsaka ke hastalekha meM bhI upalabdha hai tathA zrI bhAyANI ne vahA~ prApta sAnunAsika tathA ananunAsika rUpoM kI gaNanA yoM upasthita kI hai :-2 saptamI (adhikaraNa) bahuvacana -hi~ (13) -hi (13) tRtIyA ( karaNa) bahuvacana -hi~ (31) -hi (50) saptamI (adhikaraNa) ekavacana -hi~ (3) -hi (15) tRtIyA (karaNa) ekavacana -hi~ (11) -hi (11) 1. M. Ziauddin : A Grammar of the BrajBhakha by Mirza khan. p. 11 (sAtha hI) Dr. Chatterjea's forward p.x. 2. Sandesarasaka - (Study) $ 2. Page #448 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dhvani-vicAra 423 isa saMbaMdha meM yaha kaha denA Avazyaka hogA ki saMdezarAsaka ke tInoM hastalekhoM meM sAnunAsika tathA ananunAsika rUpoM meM ekarUpatA pAI jAtI hai / jahA~ -hiM milatA hai, vahA~ tInoM hastalekhoM me -hiM hI hai, aura jahA~ -hi hai, vahA~ tInoM meM -hi hI / kahanA na hogA, saMdezarAsaka ke hastalekhoM meM * ke lie sarvatra cihna kA prayoga milatA hai| yahI kAraNa hai ki zrI bhAyANI ke samakSa ThIka vaisI samasyA nahIM thI, jaisI harivaMzapurANa ko saMpAdita karate samaya alsadorpha ne lakSita kI thii| prAkRtapaiMgalam kI yaha samasyA ThIka vaisI hI hai, jaisI harivaMzapurANa ke vividha hastalekhoM kI / vahA~ vibhinna hastalekhoM meM eka hI sthAna para vibhinna rUpa milate haiM / udAharaNArtha, harivaMzapurANa ke A hastalekha meM akArAMta strIliMga evaM sabhI prakAra ke ikArAMta evaM ukArAMta zabdoM ke adhikaraNa e0 va0 ke rUpa -hiM likhe milate haiM, jabaki B tathA C hastalekha meM yahA~ -he rUpa milate haiM / yahI kAraNa hai ki alsadorpha ke samakSa saMbhAvya mUla vartanI ko nirdhArita karane kI samasyA khAsa thii| isa prakAra kI vartanI saMbaMdhI samasyA kA khAsa kAraNa yaha hai ki "ma0 bhA0 A0 meM anusvAra ke atirikta hameM do prakAra ke nAsikya svara upalabdha hote haiM, jinameM eka anusvAra ke cihna se vyakta kiyA jAtA hai, itara anunAsika ke cihna se" / 2 padAMta sthiti meM prAyaH ina donoM prakAra ke nAsikya svaroM kA vibheda spaSTa parilakSita nahIM hotA, tathA una sthAnoM para jahA~ inake mUla kA spaSTa evaM nizcita saMketa nahIM kiyA jA sakatA, yaha vibheda spaSTa nahIM hai| prAkRta meM kAraNa ba0 va0 meM hameM eka sAtha -hiM, -hi~, tathA -hi tInoM rUpa milate haiM / "yadi isakA mUla vai0 saM0 devebhiH ke samAnAntara mAnA jAya, to -hi~ vAlA rUpa adhika saMbhava hai tathA yahA~ nAsikya svara mAnanA hogA, dUsarI ora hama isako mUla grIka zabda 'deophina' (deophin) kA samAnAntara mAneM, to anusvAra hI adhika saMbhAvya hai / " zuddha anusvAra tathA nAsikya svara kA vibheda yaha hai ki jahA~ * kA saMbaMdha pUrvavartI n, m se jor3A jA sake vahA~ anusvAra hogA, anyatra nAsikya svr| yaha nAsikya svara kahIM to * ke dvArA aura kahIM ke dvArA cihnita kiyA jAtA hai| purAne hastalekhoM meM prAyaH kA prayoga nahIM ke barAbara dekhA jAtA hai aura isakA anumAna prAkRta vaiyAkaraNoM ke vivaraNoM se hI ho pAtA hai| pizela ne batAyA hai ki hAla kI gAthAsaptazatI ke hastalekha meM gAthA 651 meM 'jAi~ vaaNAi~ pATha milatA hai, jabaki bambaI vAle kAvyamAlA saMskaraNa meM 'jANi vaaNANi' pATha upalabdha hai; hemacandra ke sUtra 3.26 ke anusAra 'jAi~ vaaNAi~' pATha honA cAhie tathA vebara ke matAnusAra yaha pATha chanda kI gati ke viruddha nahIM jAtA / (6 179). prAkRta vaiyAkaraNoM ke matAnusAra -I, -hiM, -u, -huM, -haM ko padAnta meM vikalpa se hrasva mAnA jA sakatA hai, tathA saMgIta ratnAkara ne apabhraMza ke - haM, -iM ko padamadhya meM bhI vikalpa se hrasva mAnane kA vidhAna kiyA hai| * anunAsika cihna ke prayoga ke viSaya meM saMpAdita granthoM meM bhI do taraha ke rUpa dekhe jAte haiN| kucha videzI vidvAn * cihna ko sarvathA chor3a dete haiM tathA ananunAsika rUpa kA hI prayoga karate haiN| pro0 paMDita ne apane 'gauDabaho' ke saMskaraNa meM anusvAra ke sAtha ardhacandra kA prayoga kara anunAsika kI vyaMjanA karAI hai, jaise 'aMgAi~ viNhuNo', bhariAi~ va (1.16) / kAvyamAlA se saMpAdita gAhAsattasaI tathA setubaMdha meM bhI ma0 ma0 durgAprasAda evaM ma0 ma0 zivadatta ne ardhacandra kA prayoga kiyA hai| kAvyamAlA se 'prAkRtapiMgalasUtrANi' zIrSaka se prakAzita 'prAkRtapaiMgalam' ke saMpAdana meM to paM0 zivadatta ne ardhacandrayukta anusvAra kA prayoga pracuratA se kiyA hai| vastutaH ardhacandra kA prayoga vahA~ kiyA gayA hai, jahA~ chando'nurodha se hrasva akSara abhISTa hai| DA0 haramana yAkobI ne apane 'bhavisattakahA' ke saMpAdana meM aise sthAnoM para sarvatra * kA prayoga kiyA hai / jahA~ taka unheM prApta hastalekhoM kA prazna hai, ve svayaM isa bAta kA saMketa karate haiM ki hastalekhoM meM isake lie anusvAra kA hI prayoga milatA hai| "samasta prAkRta hastalekhoM kI bhA~ti, katipaya apavAdoM ko chor3akara, hamAre hastalekha meM vAstavika 1. Sandesarasaka (Study) $3. 8. Neben dem Anusvara besitzt das Pkt. zwei Nasalvocale, von denem der eine durch das zeichen des Anusvara, der andere durch das der Anunasika ausgedruckt wird. - Pischel $ 178. p. 131. 3. inameM pramukha vebara haiM, jinake mata kA ullekha pizela ne 8 180 meM kiyA hai| 8. Jacobi : Bhavisattakaha von Dhanavala. p. 23 (Abhandlung). Page #449 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 424 prAkRtapeMgalam anusvAra ke lie anusvAra kA biMdu prayukta huA hai, jo saMbaddha akSara ko chandodRSTi se dIrgha banA detA hai, sAtha hI isakA prayoga svara ke nAsikya rUpa ke lie bhI pAyA jAtA hai, jo isake chandorUpa ko aparivartita hI rakhatA hai| ataH maiMne hrasva mAtrA ke lie paravartI sthAna para anunAsika kA hI prayoga kiyA hai| ..... ataH, maiMne lipIkaraNa meM anusvAra tathA anunAsika meM spaSTataH bheda kiyA hai, yadyapi hastalekha meM donoM dazAoM meM akSara para biMdu kA prayoga kiyA gayA hai|" (bhavisattakahA bhUmikA : lipizailI 3) saMpAdita pATha meM ve sAnunAsika pATha hI dete haiM 'kari dharavi sa-puttu nikkhevau alliviu sai~ / dharaNindu kumAru pai~ dakkhivvau samau~ mai~ // (21.3) zrI bhAyANIne 'saMdezarAsaka' ke saMskaraNa meM sarvatra aise sthAnoM para anusvAra (') hI diyA hai, jahA~ chando'nurodha se anunAsika honA cAhie thA / (1) taha aNarai raNaraNau asuha asahatiyahaM dussahu malayasamIraNu mayaNAkaMtiyahaM / (3.131) (isa prakAra viyoga (-arati) tathA duHkha ko sahate hue madanAta mere lie malayavAyu duHsaha ho gayA / ) (1) NAya NivaDa paha ruddha phaNidihiM daha disihaM, huiya asaMcara magga mahaMta mahAvisihiM / (3.145) (mahAviSa phaNavAle sarpo ke dvArA dazoM dizAoM meM mArga nibiDatA se avaruddha kara liyA gayA hai, tathA isa prakAra vaha (mArga) saMcArayogya nahIM rahA hai) yahA~ chando'nurodha se uccAraNa 'asahatiyaha~', 'mayaNAkaMtiyaha~', 'phaNidihi~', "disiha~', 'mahAvisihi~' hogA / prathama do saMbaMdha kAraka ke rUpa haiM, disiha~ (-dikSu) adhikaraNa ba0va0 meM tathA zeSa do karaNa ba0 va0 meN| hamane prAkRtapaiMgalam meM una samasta sthAnoM para kA prayoga kiyA hai, jahA~ chando'nurodha se hrasva akSara abhISTa hai| isa prakAra hamane yahA~ DA0 yAkobI kI hI paddhati kA anusaraNa kiyA hai| vibhinna pratiyoM meM isa prakAra ke sthaloM ke pAThAntara ke kucha nidarzana ye haiM : 1. hRdahi (1.7) A. C. > hRdahi. K, hRdahi, N. hRdahi~ 2. khaggahi~ (1.11)-C. khaggehi, D. khaggahi, N. khaggahiM, K. khaggahi~ 3. kusumAi~ (1.67)-A. B. C. kusumAI, D. kusumAi, K. N. kusumAi~ / isI sambandha meM isa bAta kA bhI saMketa kara diyA jAya ki kabhI-kabhI katipaya hastalekhoM meM tavargIya vyaMjana ke pUrva anusvAra ko 'n' tathA pavargIya ke pUrva 'm' ke dvArA lipIkRta kiyA gayA hai-yathA maNimanta (=maNimaMta 1.6) C. prati; manda (=maMda 1.38) C. prati tisanti (=tIsaMti 1.68) C. prati / isI taraha nirNayasAgara saMskaraNa meM anusvAra kA vargIya paJcamAkSara rUpa sarvatra milatA hai, sAtha hI padAMta meM 'm' rUpa milatA hai jo saMskRta vartanI kA prabhAva hai| katipaya nidarzana nimna hai : piGgalo (-piMgalo 1.16); NarindAim (=NariMdAI 1.21), gaNDabalahaddam (=gaMDabalahadaM 1.22); degjaGghajualehi~ (= jaMgha0 1.22), 'paJcavihUsiA (= paMcavihUsiA 1.45) / prastuta saMskaraNa meM maiMne ina sthAnoM para sarvatra kevala anusvAra kA hI prayoga karanA vizeSa vaijJAnika samajhA hai| madhyakAlIna hindI ke hastalekhoM meM prAyaH anusvAra tathA anunA[sika]kA bheda cihnita nahIM pAyA jAtA / doneM ke lie prAyaH anusvAra kA hI cihna prayukta milatA hai| kintu uccAraNa meM usakA spaSTa bheda thA, isakA patA mirjAkhA~ (17 vIM zatI) ko bhI thA / mijA khA~ ne apane 'brajabhASA vyAkaraNa' meM anusvAra ko 'nUna-e-munavvanaha' kahA hai, to Page #450 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dhvani-vicAra 425 anunAsika ko 'nUna-e--maganUnaha' / anusvAra kA udAharaNa 'gaMga' diyA gayA hai, jaba ki anunAsika ke prasaMga meM 'cA~da, . bUMda, gA~da, bhaurA, nIMda, paiMdA, ka~vala, ye udAharaNa diye gaye haiN|' ya dhvani tathA ya-zruti kA prayoga 49. jaina hastalekhoM meM kaI sthAnoM para 'ya' ke sthAna para 'i' tathA 'i' ke sthAna para 'ya' cihna milatA hai| bhAyANIjI ne isa prakAra kI vizeSatAoM kA saMketa 'saMdezarAsaka' ke hastalekhoM ke viSaya meM bhI kiyA hai / vahA~ eka ora raya (=rai-rati) 22 a, gaya (=gai-gati) 26 ba, chAyau (=chAiU-chAdita) 48 a, kevaya (kevai ketakI) 205 da rUpa milate haiM, to dUsarI ora mairaddhau (=mayaraddha-makaradhvajaH) 22 sa, AinnihiM (-Ayannahi-AkarNayanti) 45 a, aitthi (=ayatthi-agasti) 159 ba, bhI / prAkRtapaiMgalam meM isa prakAra kI vizeSatA nahIM pAI jAtI / sirpha eka hastalekha B. meM 'Aatti' (=Ayati: 1.37) kA 'Aiti' rUpa milatA hai, jo sa-zrutika 'Ayati' athavA tatsama rUpa 'AyatiH' ke 'ya' kA 'i' ke rUpa meM lipIkaraNa hai| D hastalekha meM upalabdha 'mayaMdaha' meM 'i' (=maiMda) ke sthAna para 'ya' mAnA jA sakatA hai, kintu anya pratiyoM meM 'maaMdaha' pATha milatA hai| padAdi 'ya' kA prayoga katipaya sthAnoM meM pAyA jAtA hai; kintu aise sthAnoM para kucha hastalekha sarvatra 'ja' likhate haiN| 'yagaNa' ke lie prayukta 'ya' meM maiMne 'ya' hI rakhA hai, jisake sAkSI kucha hastalekha haiM, anyatra maiMne 'ja' ko hI cunA hai| yathA 'yabhA' (1.33)-B. yabho, C. jabhau, K. jabhA, A. D. N. yabhau / "yagaNa (1.35)-K. agaNa, C. yagaNa, D. yagaNa N. yagaNa / yagaNa (1.36)-K. agaNa, C. yagaNa, D. yagaNa, N. yagaNa / kintu 'juala' (13.9) saba hastalekhoM meM 'juala' hai, kevala D. meM 'yugala' hai, jo saMskRta kA prabhAva hai| prAkRtapaiMgalam ke kevala eka hastalekha (jaina upAzraya, rAmaghATa se prApta apUrNa hastalekha D) ke atirikta anyatra kahIM ya-zruti kA prayoga nahIM milatA / prAkRta meM uddhRta svaroM ko surakSita rakkhA jAtA hai, tathA hastalekhoM meM bhI yahI rUpa milatA hai| vaise prAkRtavaiyAkaraNoM ne saMketa kiyA hai ki prAkRta meM vikalpa se ya-zruti tathA va-zruti vAle uccarita pAye jAte the| hemacandra ne apane vyAkaraNa meM batAyA hai ki a tathA A ke sAtha apabhraMza meM 'ya'-zruti kA prayoga pAyA jAtA hai| jaina hastalekhoM meM prAkRta tathA apabhraMza meM uddhRta svaroM ke bIca sadA 'ya'-zruti kA niyatarUpeNa prayoga milatA hai| isa vizeSatA kA saMketa karate hue pizela likhate haiM :-"jahA~ pada ke bIca meM svara madhyagata vyaJjana lupta hotA hai, una do svaroM ke bIca 'ya'-zruti kA vikAsa ho jAtA hai, yaha 'ya'-zruti jaina hastalekhoM meM sabhI vibhASAoM meM lipIkRta hotI hai, aura ardhamAgadhI, jaina mahArASTrI tathA jaina zaurasenI kA khAsa lakSaNa hai|"4 pizela ne Age calakara yaha bhI batAyA hai ki jainetara hastalekhoM meM yaha ya-zruti nahIM miltii| isa ati kA pracura prayoga a-A ke sAtha hI hotA hai, kintu isaka astitva i tathA u ke sAtha a-A Ane para bhI dekhA jAtA hai / yathA 'piyaI' (=pibati), sariyA (pAli) (-saritA), iMdiya (=indriya), hiyaya ( hRdaya), gIya (gIta), rUya (-ruta), dUya (=dUta) (de0 pizela $ 187) / DA0 yAkobI ne 'bhavisattakahA' vAle saMskaraNa meM ya-zruti kA saMketa kiyA hai| "yaha saMketa karanA saMbhavataH vyartha na hogA ki jaina lekhaka sAmAnyataH prAkRta meM ya-zruti kA saMketa karate haiN| yaha hamAre hastalekha meM bhI upalabdha 1. A Grammar of Braj Bhakha by Mirza khan, p.X tathA p. 11 2. kvacidyatvaM vA / gaaNaM gayaNaM vA / kvacidvatvaM vA / suhao suhavo vA / - de0 merA lekha: "antastha dhvaniyA~" (zodhapatrikA, 2009 vi0 saM0) 3. avarNo yazrutiH / (8.1.180) kagacajetyAdinA luki sati zeSo avarNo'varNAtparo laghuprayatnatarayakArazrutirbhavati / - hemacandra 8. An Stelle der Consonanten, die imm Innern des Wortes zwischen Vccalen ausgefallen sind, wird ein Schwacher artikuliltes 'ya' gesprochen, das Jainahandschriften in allen Dialekten schreiben, und das fur AMg. JM. JS. charakteristisch ist. - Pischel 845p.48 Page #451 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 426 prAkRtapaiMgalam hai tathA kevala a aura A ke pazcAt hI nahIM milatI (jaisA ki katipaya prAkRta hastalekhoM meM sImita kara diyA jAtA hai), kiMtu anya svaroM ke bAda meM atyadhika niyata rUpa se pAI jAtI hai| (de0 yAkobI : bhavisattakahA bhUmikA : grAmAtIka 62) alsadorpha ko upalabdha 'kumArapAlapratibodha' ke hastalekhoM meM bhI yaha paddhati pAI jAtI hai| vahA~ a-A ke sAtha to ya-zruti kA niyata prayoga pAyA hI jAtA hai, kintu isakA astitva anya svaroM ke sAtha bhI dekhA jAtA hai| pro0 alsadorpha ne ise spaSTa karate hue nimna tAlikA dI hai : ea : eya =11 : 4; oa: oya =10 : 4 ua : uya =9 : 4, Ua : Uya =6 : 1 Ia : Iya =2 : 1 / saMdezarAsaka ke hastalekhoM meM bhI isakA prayoga jaina prAkRta kI taraha kevala a-A ke sAtha hI milatA hai| vahA~ i-I tathA u-U ke sAtha ya-zruti nahIM milatI / saMdezarAsaka ke B hastalekha meM avazya 'mayUha' (137 ba) rUpa milatA hai, kiMtu zrI bhAyANI ne ise prAmANika nahIM mAnA hai, kyoMki grantha vibhinna srotoM se gujaratA rahA hai / / prAkRtapaiMgalam ke prApta hastalekhoM meM kevala eka hastalekha meM hI ya-zruti kI pracuratA hai / yaha hastalekha rAmaghATa, banArasa ke jaina upAzraya se prApta hai tathA bahuta bAda kA hai| isakI prati apUrNa hone ke kAraNa lipikAla jJAta nahIM, kiMtu yaha vikrama kI aThArahavIM zatI se prAcIna nahIM jAna par3atA / lipikAra spaSTataH koI jaina hai, jaisA ki isake AraMbha meM "zrI gurubhyo namaH, anaMtAya namaH" se spaSTa hai| isa hastalekha meM ya-zruti kA prayoga adhikAMzata: a-A ke sAtha pAyA jAtA hai, katipaya udAharaNa ye haiM : D hastalekha-sAyara (1.1), valayaM (1.18), kaNaya (1.21), gayaAbharaNaM (1.24), payaharathaNaaM (1.25), paya pAya (1.26), gayaraha (1.30), bAyAlIsaM (1.50), bahuNAyakA (1.63) / kiMtu inake atirikta kucha aise sthala bhI haiM, jahA~ anyatra bhI ya-zruti milI hai :D. hasta:-payoharammi (1.17), guNarahiyA (1.65) / anya hastalekhoM meM ya-zruti nahIM hai, kiMtu eka do rUpa dekhe gaye haiM :A. hasta0 vayAsI (1.121), anya hastalekhoM meM 'beAsI' rUpa milatA hai| C. hasta0 kahiyo (1.16), anyatra 'kahio' rUpa milatA hai| A. B. hasta0 jaNIyo (2.15) / nirNayasAgara meM bhI yahI pATha hai, kiMtu kalakattA saMskaraNa ne 'jaNIo' pATha hI liyA hai, isakI puSTi vahIM pR0 249 para prakAzita TIkA se bhI hotI hai, jisameM 'jaNIo' pratIka hI diyA gayA hai| hasta0 C. 'jaNIo' pATha hI letA hai| maiMne prastuta saMskaraNa meM ya-zrutihIna pATha ko hI prAmANika mAnA hai, tathA chuTapuTa rUpa meM mile ya-zruti ke rUpa nagaNya haiM aura ve vaibhASika pravRtti kA prabhAva jAna par3ate haiN| vaise 13 vIM-14vIM zatI kI kathya pazcimI hiMdI meM yazruti kA astitva pradhAnarUpeNa thA, tathA bAda meM madhyakAlIna hiMdI kAvyoM meM 'nayara' (=nagara), sAyara (=sAgara) jaise prayoga bhI isakI puSTi karate haiM / va-zruti kA prayoga 50. ya-zruti kI bhA~ti katipaya sthAnoM para va-zruti bhI pAI jAtI hai| jina sthAnoM para 'va' kA prayoga saMskRta ke tatsama yA arddha-tatsama zabdoM meM pAyA jAtA hai, tathA jahA~ yaha Nijanta kriyA rUpoM tathA saMkhyAvAcaka zabdoM meM 'pa' kA vikAsa hai, vahA~ ise zruti mAnanA hameM abhISTa nahIM / udvatta svaroM ke bIca meM sandhyakSara ke rUpa meM prayukta 'laghuprayatnatara' 1. Ludwing Alsdorf : Der Kumarapalapratibodha. - Zur Orthographie der Hs. 82, p.52 2. Sandesarasaka : (Study) $ 12 Page #452 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dhvani-vicAra 427 vakAra ko hI va-zruti mAnanA ThIka hogA / DA0 yAkobI ne 'bhavisattakahA' meM va-zruti kA pracura prayoga saMketita kiyA hai| yaha zruti una sthAnoM para pAI jAtI hai, jahA~ u, U yA o ke pazcAt 'a'-dhvani pAI jAtI hai / katipaya nidarzana ye haiM :-aMsuva (=aMzuka), kaMcuva (=kaMcuka), bhuva (=bhuja), huvaya (=bhUta), huvavaha (=hutavaha), huvAsa (=hutAza), gandhovaya (gandhodaka) / uktivyaktiprakaraNa kI purAnI pUrabI hiMdI meM bhI DA0 cATuA ne va-zruti kA saMketa kiyA hai; jahA~ u-o hI nahIM A ke bAda bhI 'va'-zruti pAI jAtI hai :-karova (52/9) (jisake sAtha vaikalpika rUpa 'karoa' (52/6) bhI milatA hai); gAvi (5/14) (vai0 rU0 gAI 13/27) / sandezarAsaka meM zrI bhAyANI ne nimna sthaloM ko udAhRta kiyA hai : ruvai (=rudati) 25 a; uvara (-udara) 135 a kevai (=ketakI) 53 da, cAvai (=cAtakI) 133 a. va-zruti kA prayoga madhyayugIna hiMdI ke granthoM meM bhI dekhA jAtA hai| jAyasI ke padmAvata meM 'kailAsa' ke lie 'kabilAsa' zabda milatA hai, jo vastutaH 'kavidAsa' (=kailAsa) vAlA va-zrutika rUpa hI hai / prAkRtapaiMgalam meM zuddha va-zruti vAle katipaya chuTapuTa rUpa mile haiN| kucha nidarzana ye haiM :gAva (2.88), (=gAyanti), Ava (2.88), (=AyAti), pAvA (2.101), meTAvA (2.101) (nirNayasAgara saM0 meM inake 'pAA', 'miTAA' jaise zrutirahita rUpa milate haiN|) pAvijje (1.112) (kalakattA saM0 pAvijja), pAvau (2.155), Avia (2.163) (kalakattA saM0 Abia), ghAva (2.173) (kalakattA saM0 ghAu) kalakattA saMskaraNa meM sarvatra 'va' ke sthAna para 'ba' kA prayoga milane ke kAraNa va-zrutika rUpa bhI 'ba' se cihnita milate haiM / va-zruti vAle katipaya rUpa saMkhyAvAcaka zabdoM meM bhI milate haiM : 'bAIsA' kA vaikalpika rUpa nirNayasAgara saM0 meM eka sthAna para 'vAvIsA' milatA hai| isI taraha 'cauAlisa' (1120) kA B hastalekha meM 'cauvAlisa' rUpa milatA hai| va, ba tathA va~ kA lipIkaraNa 51. apabhraMza ke adhikAMza hastalekhoM meM va tathA ba donoM ke liye prAyaH eka hI lipisaMketa 'va' kA prayoga milatA hai / DA0 yAkobI ne 'bhavisattakahI' ke hastalekha ke viSaya meM batAyA hai ki vahA~ sarvatra 'ba' ke sthAna para 'va' likhA milatA hai, yahA~ taka ki 'bbha' ke sthAna para bhI 'bha' hI milatA hai| saMdezarAsaka ke hastalekhoM meM yaha bAta nahIM pAI jAtI / vahA~ 'va' tathA 'ba' kA spaSTa bheda aMkita hai| vaise katipaya chuTapuTa sthAnoM para 'ba' ke lie 'va' bhI mila -NivaDa (=NiviGa-nibiDa) 47 a, valAhaya (=balAhaya balAhaka) 160 a, vAha (=bAha bASpa) 65 ba, volaMta (=bollaMta i.e. abravIt) 95 sa, puSkaMbara (=puSkaMbara-puSpAmbara) 202 ba, dUsarI ora 'bAuliya' (vAuliya-vyAkulitA) 94 ba, jahA~ 'va' ke sthAna para 'ba' milatA hai / prastuta saMskaraNa meM prayukta hastalekhoM meM A, B, C meM sarvatra 'va' hI milatA hai, jo isI cihna ke dvArA 'va' tathA 'ba' donoM ko saMketita karatA hai / hastalekha D. meM jo bAda kA hai, 'va' tathA 'ba' kA spaSTa bheda milatA hai| kintu yahA~ bhI katipaya sthAnoM meM 'va' ke lie 'ba' milatA hai, 'buDDhao' (1.3) (=buDDhao-vRddhakaH) / prAkRtapaiMgalam ke nirNayasAgara vAle saMskaraNa meM bhI va-ba kA bheda rakkhA gayA hai, kintu biblothikA vAle kalakattA saMskaraNa meM sarvatra kevala 'ba'milatA hai, jo pUrabI hastalekhoM meM va' ke vaMgIya lipIkaraNa kA prabhAva hai| saMskRta yA prAkRta 1. Jacobi : Bhavisattakaha, Grammatik $3p. 25 R. Dr. Chatterjea : Uktivyakti : (Study) 8 3 p. 4 3. 'Fur 'ba' wird fast immer Va' geschrieben, selbst 'vbha' fur 'bbha'. - Jacobi : Bhavisattakaha : (Introduction) p. 22 Page #453 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 428 prAkRtapaiMgalam meM jahA~ bhI vyutpatti kI dRSTi mUla zabda meM 'ba' thA, vahA~ meMne 'ba' kA hI prayoga kiyA hai tathA usakA AdhAra D. hastalekha tathA nirNayasAgara saMskaraNa meM saMketita spaSTa bheda hai| jahA~ vyutpatti kI dRSTi se mUla rUpa 'va' thA vahA~ tathA Nijanta kiyA rUpoM evaM va-zrutika rUpoM meM maiMne 'va' kA prayoga kiyA hai| isa sambandha meM itanA kaha denA Avazyaka hogA ki sambhavataH prAkRtapaiMgalam ke saMgraha ke samaya (14vIM zatI uttarArdha meM) NijaMta kriyA rUpoM, katipaya saMkhyAvAcaka zabdoM, sarvanAma zabdoM tathA zruti-vAle rUpoM ko chor3akara anyatra sarvatra purAnI pazcimI hindI meM-purAnI pazcimI hindI meM hI nahIM pUrabI rAjasthAnI meM bhI-'va' kA parivartana 'ba' meM ho gayA thA / pazcimI rAjasthAnI kI boliyoM meM yaha bheda spaSTataH abhI bhI surakSita hai| mUla 'ba' vahA~ 'ba' hai, kintu 'va' kA dantyoSThya 'va' rUpa surakSita hai, jo mevAr3I jaisI rAjasthAnI boliyoM meM Aja bhI sunA jAtA hai| jaipurI tathA hADautI meM yaha brajabhASA ke prabhAva se 'ba' ho gayA hai, tathA isakA astitva 'vAsa' (=saM0 upavAsa), vAraNA, vai (uccAraNa Wa:) vA~nai (u0 waney) jaise katipaya chuTapuTa rUpoM meM yA 'guvALa' (=hi0 gvAla) jaise sazrutika rUpoM meM milatA hai| purAnI brajabhASA meM bhI 'va' 'ba' ho gayA thA, jaisA ki DA0 dhIrendra varmA kahate haiM : "prAcIna braja meM dantyoSThya 'v' kabhI kabhI likhA huA to milatA hai, kintu lipi ke vicAra se yaha prAyaH 'ba' ke rUpa meM parivartita kara diyA jAtA thA aura kadAcit 'ba' kI bhA~ti hI isakA uccAraNa bhI hotA thA / Adhunika braja meM sAdhAraNatayA 'va' nahIM vyavahRta hotA hai|"1 prAkRtapaiMgalam ke hastalekhoM meM 'va' ke lie prAyaH 'ma' hI milatA hai / eka Adha chuTapuTa nidarzana apavAda hai, jinakA saMketa hama anupada meM kareMge / kamala (=kavala), kamalamuhi (=kavalamuhi), kumAro (=kuvA~ro), gaavaragamaNI (=gaavaragavaNI), camara (=cakra), ThAma (-ThAva), NAma (=NAva), bhamaru bhamara, bhamaro (=bhava~ra, bhava~ru, bhava~ro) / va~ ke spaSTa saMketa kA patA do nidarzanoM meM milatA hai jahA~ bhI ise ananunAsika 'va' se cihnita kiyA gayA hai| 'bhAviNiaM' (=bhAviNi saM0 bhAminInAm) (1.20). sAvara sAbara (kalakattA saM0) (sAvara -zyAmala:) (2.136) / anya pratiyoM tathA nirNayasAgara meM 'sAmara' rUpa hI milatA hai| isake viparIta eka sthAna para C prati meM 'bAvaNNa' (1.107) ke sthAna para bhI 'vAmaNNa' rUpa milatA hai| Na-na kA bheda 652. jaina apabhraMza hastalekhoM meM mUrdhanya 'Na' tathA dantya 'na' kA spaSTa bheda milatA hai| jaina mahArASTrI meM padAdi 'na' dhvani surakSita rakhI jAtI thI tathA padamadhya meM bhI 'ha', 'paNa' ke sthAna para 'nha', 'na' kA cihna prayukta kiyA jAtA thA / padAdi 'na' ke viSaya meM vidvAnoM ke do mata pAye jAte haiN| jaisA ki prAkRta vyAkaraNa ke 'no NaH sarvatra' (prA0 pra0 2.42) sUtra se patA calatA hai, pariniSThita prAkRta meM Adi tathA anAdi donoM prakAra kI sthiti meM 'na' kA mUrdhanyIbhAva (prativeSTitIkaraNa) ho gayA thaa| isakA apavAda paizAcI prAkRta thI, jahA~ ulaTe mUrdhanya 'Na' bhI dantya 'na' ho jAtA thA; taruNI > talunI (pai0) / kintu jaina kSetroM se prApta hastalekhoM meM Adi 'na' surakSita pAyA jAtA hai| aisI sthiti meM ricArDa pizela, DA0 parazurAma lakSmaNa vaidya, DA0 hIrAlAla jaina tathA DA0 AdinAtha neminAtha upAdhye hastalekhoM ke 'na' ko sampAdana meM 'Na' kara dene ke pakSa meM haiM; kintu dUsarI ora yAkobI alsadorpha tathA zahIdullA Adi 'na' ko surakSita rakhate haiM / DA0 yAkobI ne apane 'bhavisattakahA' tathA 'sanatkumAracarita' ke saMskaraNa meM, DA0 alsadorpha ne apane 'kumArapAlapratibodha' ke saMskaraNa meM yahA~ taka ki DA0 vaidya ne bhI apane 'hemacandra ke prAkRtavyAkaraNa' (pUnA, 1928) ke saMpAdana meM, padAdi 1. DA0 dhIreMdra varmA : brajabhASA 8 122. pR0 45. (hindustAnI ekeDamI, 1954) 2. No naH // - prA0 pra0 10.5 3. Tagare : Historical Grammar of Apabhramsa. $ 49 (a). p. 74 Page #454 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dhvani-vicAra 429 'na' ko surakSita rakkhA hai| pUrvI apabhraMza meM DA0 zahIdullA ne 'na' kI sthiti padAdi meM hI nahIM padamadhya meM bhI svIkAra kI hai, tathA katipaya chuTapuTa rUpa aise milate haiM :-gaana (Kgagana), pabana (Page #455 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 430 prAkRtapaiMgalam cihna (1.18)-C. 'cinha', N. 'cihna', anyatra 'ciNha'. uAsINa (1.35)-B.C. udAsIna (jo spaSTataH tatsama rUpa hai). suNNa (1.36)-C. sunna, anyatra 'suNNa'. Nicca (1.35)-C. nicca. Nasa (1.38)-C.D. nasa; sAtha hI C. meM nAa (1.38), (=NAa < nAga:) rUpa bhI milatA hai. NisaMka (1.44)-C. nisaMka, D. ni:saMka. puNa (1.46)-C. puni (padamadhyagata 'na' kA prayoga). ANei (1.74)-C. Anei (padamadhyagata 'na' kA prayoga). NittA (1.130)-C. nIttA. khaMjaNaloaNi (1.132)-C. khaMjanaloana. jAta Na ANahi (1.132)-C. jAta nahIM. maNobhava (1.135)-C. manobhava (padamadhyagata 'na' kA prayoga). Nava (1.139)-C. nava. NAma (1.141)-C. nAma. uparyaMkita tAlikA se yaha AbhAsa hogA ki na-vAlI pravRtti 'C' hastalekha meM pracuratA se milatI hai, kiMtu vahA~ bhI 'na' kA niyataprayoga nahIM hai, vahA~ adhika saMkhyA padAdi tathA padamadhyaga 'Na' vAle rUpoM kI hI hai, jo grantha ke sAtha C. prati se diye pAThAntaroM ko dekhane para adhika spaSTa ho sakatI hai| hamane sarvatra 'Na' ko hI liyA hai, padAdi meM 'na' kA parivartana nahIM kiyA hai| yadyapi padAdi sthiti meM isakA uccAraNa mUrdhanya nahIM jAna par3atA / isI prakAra 'ha' ko bhI jyoM kA tyoM ke liyA hai, unake sthAna para 'nha', 'nna' kA parivartana nahIM kiyA gayA hai| utkSipta prativeSTita 'Da' tathA 'La' 653. Adhunika rAjasthAnI vibhASAoM, gujarAtI tathA marAThI meM ye donoM dhvaniyA~ svaramadhyaga rUpa meM pAI jAtI hai| saMbhavataH marAThI athavA dravir3a bhASA varga ke prabhAva ke kAraNa ye donoM dhvaniyA~ ur3iyA meM bhI upalabdha haiN| rAjasthAnI vibhASAoM meM ye donoM dhvaniyA~ bhinna bhinna haiM, aura 'Da' evaM 'la' ke dhvanyaMga (allophone) nahIM mAnI jA sakatIM, kyoMki ye vahA~ eka se hI dhvanisaMsthAna meM bhI upalabdha hotI haiN| nADo (nado) 'pAnI kA gaDDhA', nAr3o (naro) 'nIvibaMdhana' (hi0 nArA), DhAla (dhal) 'DhAla', (DhAla (dhale) 'DhAlU jamIna' / / khar3IbolI tathA brajabhASA meM 'La' nahIM milatA, tathA kevalaH khar3IbolI meM 'Da' kA svaramadhyaga sthiti meM "r3a uccAraNa pAyA jAtA hai, jahA~ 'Da' vastutaH 'Da' kA hI dhvanyaMga (allophone) hai / vaidikabhASA tathA ma0 bhA0 A0 meM 'Da' (r) dhvani nahIM milatI, kintu vahA~ 'Da', 'Dha' svaramadhyaga hone para 'LaLha' pAye jAte haiN| chAndasa bhASA kI isa vizeSatA ko jyoM kA tyoM pAli ne apanAyA hai tathA vahA~ ye donoM dhvaniyA~ pAI jAtI haiN| prAkRta meM 'Lha' kA saMketa nahIM milatA, vahA~ svaramadhyagata 'Da' ke 'La' hone kA saMketa pizela ne kiyA hai| pizela ne batAyA hai ki uttarI bhArata se upalabdha hastalekhoM meM yaha 'La' dhvani saMketita nahIM hai, jaba ki dakSiNa se mile hastalekhoM meM yaha pravRtti pAI jAtI hai| zAkuntala (155.1) ke uttarI (baMgIya tathA nAgarI) hastalekhoM meM 'kIlanaaM' rUpa milatA hai, jaba ki dakSiNI hastalekhoM meM 'kiLaNijjaM', 'kILaNIyaM' jaise rUpa milate haiN| pANinIya saMskRta ke prabhAva 2. 1. Geiger : Pali Literature and Language (English trans.) 82p. 61 Page #456 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 431 prAkRtapaiMgalam kA bhASAzAstrIya anuzIlana se uttarI bhArata meM 'la-La' kA bheda jAtA rahA hai, jo kAlidAsa ke 'bhujalatAM jaDatAmabalAjanaH' vAle yamaka se spaSTa hai, jahA~ paravartI 'Da' kA 'La' (la) rUpa mAnakara hI yamaka alaMkAra mAnA gayA hai| yahI kAraNa hai ki uttarI bhArata ke hastalekhoM meM svaramadhyaga 'Da' kA rUpa yA to kevala 'Da' likhA milatA hai, yA phira dantya (l)| . prAkRtagalam ke hastalekhoM meM madhyaga 'Da' kA do taraha kA lipIkaraNa milA hai / kucha hastalekhoM meM yaha 'Da' milatA hai, jo vastutaH 'Da' ke lie haiM, kucha meM 'la', jo vaMgIya yA pUrvI hastalekhoM meM pracuratA se milatA hai, jise 'Da' kA sthAnApanna mAnA jA sakatA hai| kiMtu yahA~ isakA uccAraNa dantya yA pArzvika 'la' hI hai, utkSipta prativeSTita (flapped retrofle) nahIM / prAkRtapaiMgalam kI purAnI pazcimI hiMdI meM jaisA ki brajabhASA ke rUpoM se spaSTa hai 'La' dhvani nahIM rahI hogI / pUrvI rAjasthAnI kI 'La' dhvani kA bhI vyutpatti kI dRSTi se 'Da' ke svaramadhyaga rUpa se koI saMbaMdha nahIM jAna par3atA / yahI kAraNa hai, maiMne 'Da' vAle pATha ko hI prAmANika mAnA hai, jo svaramadhyaga hone para 'Da' rUpa meM uccarita hotA rahA hogA, jaisA ki Aja pAyA jAtA hai / 'Da' tathA 'la' vAle pAThAntaroM ke katipaya nidarzana ye haiM : pADio (1.2)-kalakattA saM0 meM prayukta B. C. hastalekha pAlio / kIDasi (1.7)-kalakattA saM0 kIlasi / khuDiaM (1.11)-A. B. C. N. khuDiaM, D. K. khuliaM / tADaMka (1.31)-C. D. K. tAlaMka / kiMtu una sthAnoM para jahA~ sabhI hastalekhoM meM 'la' hI rUpa milatA hai, maiMne 'la' ko hI surakSita rakkhA hai| aise sthala bahuta adhika nahIM hai-saMpalai (1.36) < saMpAdayati, palaMti (2.129) < pataMti / saMyukta mahAprANa sparza dhvaniyA~ 54. prAkRtapaiMgalam kI vibhinna pratiyoM meM saMyukta mahAprANa sparza dhvaniyoM-kkha, ggha, ccha, jjha, Tu, DDa, stha, ddha, ppha tathA bbha-kA lipisaMketa cAra taraha se milatA hai| kinhIM hastalekhoM meM inheM 'khkha', 'ghya' jaise dvitva mahAprANa rUpoM meM likhA gayA hai, to kinhIM meM prathama vyaJjana dhvani ko alpaprANa tathA dvitIya vyaJjana dhvani ko mahAprANa likhA huA hai-yathA kkha, ggha..... / katipaya hastalekha inameM donoM dhvaniyoM kI 'prANatA' (aspiration) kA lopakAra 'kka', 'gga'..... jaise lipi-saMketoM se vyakta karate haiM, to anyatra inheM kevala ekAkI mahAprANa vyaJjana dhvani ke lipisaMketa (kha, gha, cha, jha...) se hI vyakta kiyA jAtA hai, jahA~ pUrvavartI akSara ke Upara khar3I lakIra banA dI jAtI hai tAki uccAraNakartA usa akSara para balAghAta de / kabhI kabhI yaha khar3I lakIra bhI nahIM milatI tathA balAghAta ko pAThaka ke anumAna para chor3a diyA jAtA hai, jo chando'nurodha se svayaM usakA zuddha arthAt dvitvavAlA uccAraNa kara letA hai| vaidika saMskRta tathA pANinIya saMskRta meM hameM eka sAtha eka hI akSara meM do saMyukta mahAprANa vyaMjana dhvaniyA~ nahIM milatIM / aise sthAnoM para sarvatra prathama mahAprANa vyaMjana dhvani alpaprANa ho jAtI hai| ThIka yahI bAta ma0 bhA0 A0 meM bhI pAI jAtI hai| gAyagara ne apane 'pAli vyAkaraNa' meM batAyA hai ki "yadi saMyukta vyaJjana meM mahAprANa dhvani hai, to mahAprANa sAvarNya ke niyama ke anusAra nirmita navIna rUpa meM sadA bAda meM prayukta hogA : kh+ya-kkha, k+tha-ttha" / ' prAkRta meM bhI yahI vizeSatA upalabdha hotI hai| hemacandra ne apane 'zabdAnuzAsana' meM batAyA hai ki jina sthaloM para saMskRta 'kha tha pha' Adi prAkRta meM 'ha' na hokara dvitvayukta (saMyukta vyaMjana) hote haiM, vahA~ prathama vyaJjana rUpa usI kA alpaprANa ho jAtA hai|" ricArDa pizela ne bhI isa tathya kA saMketa 'prAkRta vyAkaraNa' meM kiyA hai| ve kahate haiM :-"vyaJjana dhvani ke lopa athavA mahAprANa vyaJjana ke 'ha' ke rUpa meM parivartana karane ke sthAna para bahudhA unakA dvitva bhI upalabdha hotA hai| 1. Pischel $ 226. p. 162-163 2. Macdonell : Vedic Grammar for Students $ 62. Whitney : Sanskrit Grammar $ 114, $ 153-154 3. Geiger : Pali Literature and Language (Eng. trans.) $51. p. 94 4. haimavyAkaraNa 8.2.90 Page #457 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 432 prAkRtapaiMgalam mahAprANa vyaJjanoM ke pUrvavartI alpaprANa dhvani ke dvArA dvitva-rUpa hone para ve kha, ggha, ccha, jjha, Tu, DDha, stha, ddha, ppha, bbha rUpa meM milate haiN|" itanA hone para bhI dakSiNa se mile hastalekhoM meM saMyukta mahAprANa dhvaniyoM meM donoM kA mahAprANatva upalabdha hotA hai| una uttarI bhArata ke nAgarI hastalekhoM meM bhI yaha paddhati pAI jAtI hai, jo dakSiNI hastalekhoM se nakala kiye gaye haiM yA unase prabhAvita haiN| aise hastalekhoM ke prabhAva se dakSiNa se prakAzita granthoM meM bhI yA to mahAprANoM kA dvitva pAyA jAtA hai yA usake pUrva eka choTA sA vRtta pAyA jAtA hai :-'adhya yA adeggha-aggha=arghya / ' isakA prabhAva anyatra prakAzita prAkRta tathA jaina granthoM para bhI dekhA gayA hai| pizela kI pUrvavartI dhAraNA yaha thI ki yaha pravRtti (mahAprANoM kA dvitva) kevala dAkSiNAtyA vibhASA (mRcchakaTika ke candanaka kI vibhASA) meM hI pAI jAtI hai, kiMtu bAda meM mAgadhI prAkRta meM bhI aise sthala dekhakara ve isa nirNaya para pahu~ce ki isakA koI bhASAvaijJAnika mahattva nahIM hai, apitu yaha mAtra lipi-zailI kI prakriyA hai / prAkRtapaiMgalam ke hastalekhoM ko DA0 esa0 ena0 ghoSAla ne isa dRSTi se do vargoM meM bA~TA hai :-pUrvI hastalekha evaM pazcimI hastalekha / inakI etadviSayaka pravRttiyoM kA adhyayana ve eka zodhapUrNa vicArottejaka nibaMdha meM upasthita karate haiM, jisakA niSkarSa nimna hai / pUrvI varga ke prAkRtapaiMgalam ke hastalekhoM meM pazcimI varga ke hastalekhoM se lipi-zailIgata spaSTa bheda dRggocara hotA hai| pazcimI varga ke hastalekhoM meM mahAprANa vyaJjanoM kA dvitva vAlA lipi-saMketa milatA hai, jaba ki hama prathama dhvani kI alpaprANatA kI AzA rakhate haiM, arthAt vahA~ khkha, ghya, chcha, jhjha Adi lipi-saMketa milate haiN| kiMtu pUrabI varga ke hastalekhoM meM jo ba~galA akSaroM meM lipIkRta haiM, donoM dhvaniyoM meM prANatA ko lupta kara dene kI pravRtti (arthAt TTa, ka, gga Adi rUpoM kA prayoga) pAI jAtI hai| yaha pravRtti mUrdhanya dhvaniyoM meM adhika milatI hai, anya dhvaniyoM meM apekSAkRta bahuta km| isa prakAra unheM pUnA se prApta hastalekhoM meM adhikAMzataH khkha, ghya, chacha, ijha Adi rUpa milate haiN| nIce DA0 ghoSAla ke dvArA saMketita lipisambandhI vividha pAThAntaroM meM se katipaya unhIM ke lekha se uddhRta kiye jA rahe haiM :mAtrAvRtta chanda 3. D. 1, 2, 4, 6, 11. buDhao (=buDDao). 17. D. 1, 2, 5, 6. gurumajhjho (=gurumajjhe). 33. D. 1. 2. 4. 6. 11. majhjhalahU (majjhalahU). 46. D. 1. 4. 6. bujhjhaha (=bujjhaha). 59. D. 2. 4. 6. bikhkhAA (=bikkhAA). 65. D. 1.2.5. 6. gurumajhjhA, D. 4. gurumajhjha. (=gurumajjhA ) 67. D. 2. 4. 5. 8. pekhkhahi (=pekkhahi). 85. D. 2. 5. NibhbhaMta (=NibhaMta). 95. D. 2. 4.5. akhkhara akhkhara (=akkhara akkhara). 101. D. 1. 2. 4. 6. majhjha...bujhjha (majjha...bujjha). 129. D. 2. 5. lekhkhaha (=lekkhaha). varNavRtta chanda 84 D. 1. 4. 6.7. majjha (=majjha) isake pratikUla DA0 ghoSAla ko kalakattA se mile hastalekhoM meM ka, gga, dR.... jaise rUpa milate haiM, jinake katipaya nidarzana bhI hama vahIM se uddhata karate haiM :1. Pischel : Prakrit Grammar (Eng. trans. by Dr. Subhadra Jha) $ 193. p. 144 2. ibid8193 3. ibid $26. p. 28 8. Dr. S. N. Ghosal : A Note on the Eastern and Western Mss. of the Prakritapaingalam. (Indian Historical Quarterly : March, 1957) Page #458 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mAtrAvRtta 34. 35. 39. 42. varNavRtta dhvani- vicAra D. 1. 2. 4. 6. 8. 11. aThTha iThTha. B Tha. 1. 4. aTTa aTTa (= aTTha iTTha). D. 1. 2. 4. 6. avasiThThau. B. 2. 4. 5 avasiTTau (= avasiTThau ). D. 1. 2. 4. 6. NaThThe B. 2. 5. NaTTe (= NaTTe). D. 1. 2. 4. 6. 8. 11. uddiThThA B. 2. 5. uddiTTA (uddiTThA). 80. D. 1. 2. 4. 5. vaghgha B. 4. 6. 7. bagga (= vaggha) 93. D. 2. 4. 5. sahasakhkha. B. 2. 4. 5. sahasakka ( = sahasakkha ). 100. D. 2. 4. 6. 8. vAsaThThi (D. 8 vAsaThThI) B. 1. 2. 46. vAsaTTI (B. 5. vAsaTTi). 125. D. 1. 2. 4. 6. causaThThi B. 2-6 sausaTTi 145. D. 2. 4. 6. marahaThThA B. 5-7 marahaTTA. 59. 71. 77. D. 2. 4. 6. fag (D. 4. fag) B. 4-6 ft. D. 2. 4. 6. hgl B. 4-6 hgl. D. 2. 4. 6. soraThThA B. 4-7 soraTTA. D. 146 piThThA D. 7 piTTi B. 1-2 piTTi D. 1. 2. 6. riThThi muThThi B. 2. 4. 6. riTTi muTTi D. 1. 3. 4. vaghghachAlA B. 4. 6. 7. vaggachallA. D. 1. 3. 4. 6. 7. aThThArAhA B. 2. 4. 6. 7. aTTArAhA. 88. 199. D. 1. 3. 4. 6. 7. NaThTha B. 2. 3. 6. 7. NaTTa / pUrabI varga meM yaha pravRtti adhikAMza meM mUrdhanya dhvaniyoM meM hI pAI jAnI hai; anyatra vagga (= vaggha), sahasakka (sahasakkha) jaise rUpa hI milate haiN| aise sthaloM para DA0 ghoSAla ina donoM rUpoM ko vAstavika na mAnakara lipizailI kA doSa mAnate haiM / ve sarvatra kkha, ggha, ccha, jjha jaise rUpoM ko hI prAmANika mAnate hai / kintu anya vidvAnoM kA yaha mata hai ki kkha, ggha vAle rUpa saMskRtajJa lipikAroM kI dena hai tathA prAmANika rUpa kha, ghgha ko hI mAnanA cAhiye / hiMdI ke purAne hastalekhoM meM ve inhIM rUpoM ko apanAnA ThIka samajhate haiM / " prAkRtapaiMgalam ke donoM prakAzita saMskaraNoM tathA mujhe upalabdha hastalekhoM meM isa viSaya meM ekarUpatA nahIM miltii| nirNayasAgara saMskaraNa kA vizeSa jhukAva 'kkha, ggha' jaise rUpoM kI ora hai, to kalakattA saMskaraNa meM 'kkha-khkha', 'jjhaijha' jaise donoM taraha ke rUpa milate haiN| hastalekhoM meM bhI sarvatra eka sA rUpa nahIM milatA tathA eka hastalekha meM 'kkha', 'kha' tathA kevala 'kha' jaise trirUpa milate haiN| yaha nizcita hai ki ina hastalekhoM meM pUrabI hastalekhoM vAlI donoM dhvaniyoM meM prANatA (aspiration) kA lopa kara dene kI pravRtti kevala B meM do cAra sthAnoM para hI hamAre dekhane meM AI hai| yahA~ hama katipaya pAThAntaroM kI tAlikA hamAre hastalekhoM se de rahe haiM, jo isa bAta kA vizeSa spaSTIkaraNa kara skegii| kaDakkhammi (1.4) -C. kakhammi, D. kaDapyammi. aTTAi (1.13) - A. D. K. aDDAi, C. aThThAi, B aAi. he (1.14 ) - B. heTha, C. D. heThTha. majjhagurU (1.33 ) - A. C. D. majhjhaguru. vai (1.37 ) - C. D. K. bhi. mecchasarIraM (1.71 ) B. C. D. mecha, aTThAisa (1.105) - B. aTTAvIsa, C. aThThAisa 433 1. de0 uparyukta lekha pU0 61 / 2. yaha mata hiMdI ke prasiddha vidvAn AcArya vizvanAtha prasAda mizra kA hai, jinhoMne ApasI bAtacIta meM apanA mata vyakta kiyA thA / Page #459 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 434 prAkRtapaiMgalam majjha (1.109)-B. majja, C. majhjha. pajjharai (1.125)-A.N. pajjharai C.K. pajhjhalai. svaramadhyagata prANadhvani (ha) : 655. DA0 ghoSAla ko prA0 paiM. ke pUrabI hastalekhoM meM kucha aise nidarzana mile haiM, jahA~ svaramadhyagata prANadhvani (ha) kA lopa kara diyA gayA hai| isa taraha ke chuTapuTa rUpa prA0 0 ke kalakattA saMskaraNa meM bhI milate haiM tathA usa saMskaraNa meM prayukta hastalekha K (B), K (C) kI yaha khAsa pahicAna hai| DA0 ghoSAla ko mile hastalekhoM se katipaya udAharaNa ye haiM : hRdahi (1.7)-B. 4 hRdai, B. 6 drahai, vAhahi (1.9)-B. 1, 2, 3, 5, bAhai, buhANaha (1.11)-B1, 2. buhANaa / TThaDaDhANaha (1.12)-B. 1 jhuThaDaDhANaa, B. 4, 6. TaThaDaDhANaa / pekkhahi (1.67)-B. 2, 4, 7, pekkhai / sirahi (1.89)-B. 1, 2, 4, 6, 7. sirai / visajjahi (1.124)-B. 1. 2. 4. 7. bisajjai / karahi (1.125)-B. 4, 6 karai / hameM prApta hastalekhoM meM yaha vizeSatA nahIM pAI jAtI, aura inameM madhyaga 'ha' ko prAyaH surakSita rakkhA gayA hai| DA0 ghoSAla ne ukta pAThoM ko hastalekhoM ke lipIkaraNa ke samaya ba~galA kathyabhASA meM pracalita usa pravRtti kA prabhAva mAnA hai, jahA~ svaramadhyaga 'ha' kA lopa ho cukA thA / prANadhvani ke zuddha svaramadhyaga rUpa tathA mahAprANa dhvaniyoM ke prANatAMza kA vikAsa na0 bhA0 A0 ke sabhI bhASArUpoM meM vicitra dekhA jAtA hai| hiMdI tathA paMjAbI prAyaH padamadhyaga 'ha' tathA mahAprANa dhvaniyoM kI prANatA ko surakSita rakhatI haiM, yadyapi prANatA ke lopa tathA viparyaya ke chuTapuTa udAharaNa paMjAbI tathA pazcimI hiMdI meM bhI mila jAte haiN| na0 bhA0 A0 meM yaha pravRtti gaur3Iya varga meM vizeSa parilakSita hotI hai| hornalI ne isakA saMketa kiyA hai ki svaramadhyaga 'ha' kA pUrabI hiMdI meM lopa kara diyA jAtA hai :-"je kai (=jeha kai), o kai (=oha kai), tA~ (=tahA~), kA~ (=kahA~), mArAThA ( marahaThA), sagA (=sagahA < sagarbhakaH) / itanA hI nahIM, yahA~ kaI asaMyukta mahAprANa dhvaniyoM meM bhI prANatAlopa kI pravRtti dekhI jAtI hai :-parakai (Page #460 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dhvani-vicAra 435 kaThanAlika spRSTa (glottal stop) pAyA jAtA hai| itanA hI nahIM, rAjasthAnI meM asaMyukta saghoSa mahAprANa dhvaniyoM kI prANatA bhI padAdi meM hone para kaNThanAlika spRSTa ho jAtI hai, tathA padamadhyaga sthiti meM hone para Adya akSara meM samAhita (absorbed) ho jAtI hai| yaha vizeSatA kucha sthitiyoM meM gujarAtI meM bhI pAI jAtI hai, jahA~ hi0 samajhanA, sIkhanA, kramazaH samajavU, sikavU ho jAte haiM tathA rAja0 meM bhI inake samajabo, sIkabo uccAraNa pAye jAte haiM / padamadhyaga 'ha' ke lopa kI pravRtti dohAkoza, saMdezarAsaka tathA purAnI rAjasthAnI bhASA taka meM pAI jAtI hai| TesiTorI ne batAyA hai ki pu0 pa0 rAja0 meM svaramadhyaga 'ha' sAmAnyata: lupta ho jAtA hai, yathA 'kA~ (ratna 18) < apa0 kahA~ < kamhA < kasmAt; jANai (bha0 44) < jANahi <* jAnasi (=jAnAsi), nayaNe (pha0 783, 71) < NaaNahi~ <* nayanabhiH (=nayanaiH), | < mahu < mahyam / kiMtu prAcIna kavitA meM 'ha' surakSita rahatA hai :-gayA~ha < gaAha~ < gatAsAM (=gatAnAm), guNihi~ < *guNebhiH (=guNaiH), bApaha < bappaha, manahi~ < maNahi~ <*manasmin (=mnsi)| prA0 paiM0 kI prAcIna kavitA zailI ne svaramadhyaga 'ha' ko prAyaH surakSita rakkhA hai tathA adhikAMza hastalekha bhI prAyaH isI pravRtti kA saMketa karate haiN| vaise 'tua' (prA0 .0 1.108, 1.157, 2.130) meM 'ha' ke lopa kI pravRtti dekhI jAtI hai, jisakA pariniSThita apabhraMza rUpa 'tuha' hogA / yaha rUpa saMdezarAsaka kI bhASA meM bhI milatA hai : (1) tuTTI deha Na hau hiyau, tua saMmANiya pikkhi // (78/2) (2) kAvAliya kAvAliNi tuya viraheNa kiya // (86/4) prA0 paiM0 kI bhASA meM saMdezarAsaka kI taraha kucha-i (>-e) vibhakti cihna vAle anya pu0 ba0 va0 ke vartamAnakAlika tiDaMta rUpa milate haiN| kahijjai (1.146 < kathyante), kahIje (1.100 < kathyante), kijjai (1.105 < kiyaMte), kijje (2.195 < kriyate), khAe (2.183 < khAdaMti), calai (1.73 < calaMti), thakke (2.204 <* sthaganti / apabhraMza meM vartamAna anya pu0 ba0 va0 kA cihna '-hi~' thA; jaise : 'muha kabari-baMba taheM soha dharahi~ / naM mallajujjhu sasi rAhu karahi~ / ' (hema0 8.4.382) / yaha cihna '-nti' ke sAtha bhavisattakahA meM bhI milatA hai| saMdezarAsaka meM isa '-hi~' (-ahi~) ke prANatAMza (aspiration) tathA nAsikyAMza (nasalization) kA lopa kara '-ai' vAle rUpa 10 bAra milate haiN| prA0 paiM. ke ukta rUpoM meM bhI yahI vikAsakrama mAnane para '-ha' kA lopa mAnA jA sakatA hai / ina chuTapuTa rUpoM ke atirikta prA0 paiM0 meM anyatra '-ha' ke lopa kI pravRtti nahIM dekhI jAtI / isa taraha ke -aI' vAle vartamAna ba0 va0 rUpa prA0 pa0 rAja meM bhI milate haiN| dhvaniparivartana 56. apabhraMza kI dhvanyAtmaka saMghaTanA (phonology) prAyaH prAkRta kI dhvanyAtmaka saMghaTanA se abhinna hai| katipaya viziSTa lakSaNoM ke atirikta, jo khAlI apabhraMza meM hI milate haiM, samasta ma0 bhA0 A0 bhASA-varga kA dhvanyAtmaka saMgaThana eka-sA hai / isa tathya kA saMketa prAyaH sabhI bhASAvaijJAnikoM ne kiyA hai| apabhraMza kI ina katipaya vizeSatAoM kA saMketa hama lipi-zailI ke saMbaMdha meM kara cuke haiM tathA yathAvasara 'anuzIlana' ke isa aMza meM bhI kareMge / kiMtu 'prAkRtapaiMgalam' kI avahaTTa meM apabhraMza kI adhikAMza vizeSatAoM ke milate hue bhI kucha nijI vizeSatAyeM haiM :1. cATuA : rAjasthAnI bhASA pR0 28. 2. vahI pR0 26. 3. M. Shahidullah : Les Chants Mystiques. p. 34. 4. Bhayani : Sandesarasaka (Study) 834 B. p. 15. 5. Tessitori : O. W. R.837 (1). 6. Jacobi : Bhavisattakha $33. 7. Bhayani : Sandesarasaka (Study) 834. 8. Tessitori : O. W. R.8 117. 9. Jacobi : Introduction to Bhavisattakaha (Phonogy) $ 1. Introduction to Sanatkumaracaritam (Phonology) $1. Bhayani : Sandesarasaka (Study) $ 15. Tagare : Historical Grammar of Apabhramsa. (Intro.) $ 15. Page #461 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prAkRtapaiMgalam (1) isameM ya- zruti kA abhAva hai, jo apabhraMza kI khAsa vizeSatA hai| yaha vastutaH pariniSThita prAkRta kA prabhAva hai| (2) isameM 'va~' dhvani, jo madhyaga 'ma' kA apabhraMza vAlA rUpa haiM, bahuta kama pAI jAtI hai; kevala 'bhAviNiaM' ( 1.20 < bhAminIyaM), 'sAvara' (2.136 8 zyAmalaH) rUpa milate haiN| 436 " (3) tIsarI vizeSatA, jo vastutaH navya bhAratIya Arya bhASA varga kI vizeSatA hai, yaha hai ki yahA~ madhyakAlIna hiMdI kI tatsama bahula pravRtti ke bIja bhI parilakSita hote haiN| ina tatsama tathA ardhatatsama zabdoM kI dhvanyAtmaka saMghaTanA prAkRta tathA apabhraMza kI ma0 bhA0 A0 dhvanyAtmaka saMghaTanA se mela nahIM khaatii| ma0 bhA0 A0 meM prAyaH madhyaga 'ka ga, ca, ja, ta, da, pa, ya, va' kA lopa dekhA jAtA hai, tathA apabhraMza meM aghoSa 'ka, ca, ta, pa' kA saghoSIbhAva (voicing) dekhA jAtA hai, aghoSa dhvaniyoM ke saghoSIbhAva kA nidarzana samUce 'prAkRtapaiMgalam' meM sirpha eka dekhane bhara ko milate hai''maagala - madakala' / aise kaI udAharaNa upanyasta kiye jA sakate haiM, jahA~ prAkRta meM ina madhyaga alpaprANa sparzo kA lopa abhISTa thA, kiMtu 'prAkRtapaiMgalam' kI bhASA ne unheM surakSita rakkhA hai arthAt unake tatsamarUpa ko cunA hai / para jahA~ taka madhyaga 'kha, gha, tha' Adi mahAprANa dhvaniyoM kI spRSTatA ke lopa kA prazna hai, 'prAkRtapaiMgalam' kI avahaTTa meM isa niyama kI pUrI pAbaMdI kI gaI hai, arthAt sarvatra unakA zuddha prANatA vAlArUpa (ha) hI milatA hai| chandojanita parivartana 57. apabhraMza kAla meM Akara svara-dhvaniyoM kI saMghaTanA meM eka khAsa taraha kA mAtrAtmaka parivartana dekhA jAtA hai, jo prAkRta meM nahIM pAyA jaataa| nAma zabdoM ke prAtipAdikoM meM padAMta dIrgha A, I, U kA hrasva a, i, u, ho gayA hai| isa parivartana kA khAsa kAraNa 'sura' (accent) jAna par3atA hai| vastutaH svara dhvani kI hasvatA tathA dIrghatA kA saMbaMdha paravartI ma0 bhA0 A0 meM hI zabda kI vyutpatti yA 'nirukti' se na raha kara vANI ke layAtmaka ArohAvaroha se ho gayA thaa| vaidika bhASA kA 'sura', jisakA saMbaMdha vastutaH 'nirukta' se ghaniSThatayA saMbaddha thA, lupta ho gayA thaa| vaidika bhASA meM udAtta 'sura' kA ghaniSTha saMbaMdha prakRtyaMza yA pratyayAMza se hone ke kAraNa vaha 'pada' meM kahIM bhI ho sakatA thA, tathA svarabheda se eka hI pada vibhinna saMbaMdha-tattvoM kI vyaMjanA karA sakatA thA; kiMtu saMbhavata: prAkRtakAla meM hI udAtta svara (high tone) kA sthAna niyata ho gayA, tathA katipaya sthaloM ko chor3akara prAyaH sarvatra ma0 bhA0 A0 meM pada kA pahalA akSara hI udAtta (accented) hone lgaa| isa uccAraNa prakriyA ke phalasvarUpa dvayakSara, tryakSarAdi padoM meM padAMta akSara ke anudAtta (unaccented) hone se vahA~ dIrghasvara dhvani kA halakA uccAraNa hone lagA, vaha hrasva ho gaI / isa vizeSatA ko navya bhAratIya Arya bhASAoM ne bhI apanAyA hai| kiMtu yahA~ jisa svaparivartana kA hameM saMketa karanA hai, vaha chanda kI laya tathA gati se saMbaddha hai / $ 58. yadyapi saMskRta chandaH zAstriyoM ne 'api mAsaM masaM kuryAcchandobhaMgaM na kArayet' kaha kara kaviyoM ko dIrgha akSara ko hrasva tathA hrasva ko dIrgha banAne kI chUTa de dI thI, phira bhI saMskRta kavi ko vyavahArataH yaha chUTa na thI aura usane pada kI zuddhatA kA sadA dhyAna rakkhA hai| pariniSThita prAkRta kavi ko bhI isa taraha kI chUTa na thI tathA usane bhI uccAraNa kI zuddhatA para pUrA dhyAna diyA hai| vaise chandonirvAhArtha dIrgha akSara ko hasva tathA hrasva ko dIrgha banA dene kI svatantratA sabase pahale buddhavacanoM meM hI upalabdha hotI hai| dhammapada meM meM kaI sthAnoM para aisA chandojanita parivartana dekhA jAtA hai, jinameM se do nidarzana nimna haiM / (1) ramaNIyAni araJJAni yattha na ramatI jano / - ( arahaMtavaggo) (2) evaM jarA ca maccU ca AyuM pAjenti pANinaM / - ( daNDavaggo) apabhraMza kaviyoM ko chandaH suvidhA ke liye aisA parivartana karane kI niyamataH chUTa mila gaI thI aura isa dRSTi 1. Pischel : Prakrit Sprachen $ 192 2. Jacobi : Introduction to Bhavisattakaha $ 10 3. Chatterjea: Uktivyakti-prakarana (Study) SS 6 Page #462 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 437 dhvani- vicAra se sabhI apabhraMza kaviyoM meM isa pravRtti ke pracura nidarzana mila jAte haiM, kiMtu isa kAla meM bhI pariniSThita prAkRta chandoM meM yaha svatantratA nahIM baratI jAtI thI, isakA pramANa DA0 yAkobI kA nimna kathana hai| : "Often for the exigency of metre the poet would change the quality of a syllable - a freedom which is allowed only in Ap. poetry; because in pkt. the metrical measurement of words is rigid in a very high degree and Haribhadra has cared to preserve it strictly in his pkt. poems. His poetic freedom is, therefore, based finally upon the linguistic pecularity of Ap. itself and its varying metrical arrangement." prAkRtapaiMgalam ke apabhraMza evaM purAnI hiMdI vAle chaMdoM meM isa svatantratA kA samucita upayoga kiyA gayA hai / 59. chandojanita dIrghIkaraNa :- chandonirvAha ke liye laghu akSara ko dIrgha yA guru banA dene kI pravRtti prAyaH sabhI apabhraMza kAvyoM meM dekhI jAtI hai / yaha dIrghIkaraNa tIna taraha kA pAyA jAtA hai : - (1) hrasva svara ko dIrgha banAkara, (2) sarala vyaMjana ko dvitva karane se pUrvavartI hrasva svara ko dIrgha banAkara, (3) niSkAraNa anusvAra jor3a kara / prA0 paiM0 kI bhASA meM ina tInoM prakriyAoM kA prayoga milatA hai : (1) hrasva svara kA dIrghIkaraNa : NAA rAA (1.119= NAa rAa), dhittA (1.130 = ghitta), NittA (1.130 = Nitta), cAridahA (1.131 = cAridaha ), pamANA (1.145 pamANa), lahU (1.186 lahu), samaA (1.171 - samaa), sagaNA (1. 172 - sagaNa), gharA (1.174 = ghara), "kulA (1.185 - "kula), mIlia (1.192- milia) jaNIo (2.15 - jaNio), saggA (2.53 - sagga), vAsaNA (2.77=vasaNa), dhaNA (2.957 = dhaNa), cArI (2.27 = cAri), kAlA (2.27= kalA/kalA:), sAri (2.29 =sara zara: ) bhUaMtAsArA (2.33=bhUaMtasAra) dUrittAkhaMDI (2.34 = duritakhaMDI), vIsa (1.210 -visa), kaI (2.1868kavi), bIsA (2.106 = bIsa), vasaMtA (2.144 = vasaMta), kaMtA (2.144 = kaMta), parasaNNA (2.48 = parasaNNa), jANehI (2.64 = jANehi), sattA dIhA (2.64 = satta dIhA ). (2) chandojanita vyaJjana dvitva : durita (1.104 = durita), dIpaka (1.181 = dIpaka), NAma ggahaNa (1.110 = NAma gahaNa ), jamakkA (1.12 = jamaka 8 yamaka), DhollA (1.147 - Dhola), Nimma (1.189 =NimaNiama/niyama), visama ttia (1.196 = visama tia ), jakkhaNa (1.19= jakhaNa), kala TThavijjasu (1.191 = kala Thavijjasu), sukkhANaMdaM (1.19 = sukhAnaMda), telokkA (2.34 = tiloka), ghittA (1.1308ghRtaM), subbhaM (2.4 = zubhaM), tivvaNNo (2.11 = tivaNNo), mAlattI (2.112 = mAlatI), sahittaM (2.164 = sahita), NihittaM (2.164 Nihita), sAraMgikkA (2.157 = sAraMgikA), raNNakammaaggarA (2.169 raNakamma aggarA / raNakarmAgrAH) sAraMgarUakka (2.131=sAraMgarUaka), kuppia (2.130 = kupia / *kupya), kAlikkA (2.428 kAlikA), pallaTTi (2.132 = palaTTi 8 parAvartya), paappaa (1.186 - paa paa ) aTTha TThAaM (1.196 aTTa ThAaM). " " (3) chandojanita anusvAra kI rakSA kara yA nayA jor3a kara : samaM (1.189), garma (1.189), gaNaM (1.189), karaM (1.189), taruNaM (1.194), chaMda sukkhANaMda (1.194), kalaaM (2.108), dehaM (2.124), rehaM (2.124), piMgaliaM (2.129), bhaNiaM (2.129), uciaM (2.129), varaM (2.129), aM (1.129) / anya udAharaNoM ke lie padya 1.195 dekhiye / 60. chandojanita hasvIkaraNa: chandonirvAhArtha dIrghIkaraNa kI bhA~ti dIrgha akSara ko hasva banA dene kI pravRtti 1. Jacobi : Introduction to Sanatkumaracaritam (Eng. trans.) - J. O. I. B. U. Vol. VI No. 4. P. 252 R. Bhavisattakaha (Intro.) SS 11. Sanatkumaracaritam (Intro.) 3-11. Sandesarasaka (Study) SS 16 Page #463 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 438 prAkRtapaiMgalam bhI apabhraMza kAvyoM meM dekhI jAtI hai| yaha hrasvIkaraNa tIna taraha se kiyA jAtA hai : (1) dIrgha svara ko hrasva banAkara, (2) vyaJjana dvitva kA saralIkaraNa karate hue bhI pUrvavartI svara ko dIrgha na banAkara, (3) anusvAra ko anunAsika bnaakr| prA0 .0 se isa pravRtti ke udAharaNa ye haiM : (a) dIrgha svara kA hrasvIkaraNa : lakha (1.157 lAkha), suhai (1.158-sohai), jaNai (1.199 jANai), sarira (2.40=sarIra), kaA (2.134 kAA), parAhiNa (2.136=parAhINa), tisuladhara (2.138 tisUladhara), caMdamala (2.190=caMdamala < caMdramAlA), jivaNa (2.193=jIvaNa), hamira (2.204=hamIra) / (A) vyaJjana dvitva kA saralIkaraNa : vaDhai (1.120 vaDDaiPage #464 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dhvani- vicAra 439 a-R-maIdaha (1.29- mRgeMdra ), visajja (1.36 visRjyate) gharaNi (1.38 - gRhiNI), kaAvaraho (1.558 kRtAparAdhaH ), Nacai (1.166 - nRtyati ) / A kANDa (1.98kRSNa) / i Page #465 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 440 guNasaMbaMdhI svara- parivartana prAkRtapaiMgalam $ 64. svaroM ke guNa-saMbaMdhI parivartana ke katipaya udAharaNa ye haiM : a < u--muNahu (1.36 < / man- ) / i> u-duNNA (1.42 - dviguNa) / I U vihUNaM (1.11 vihInaM) / > akatthavi (1.4 - kutrApi ) / U eDara (1.21 8 nUpura) / e> i (I) iAlisa) (1.159 ekacatvAriMzat ) suriMda (1.28 sunareMdra) maindaha (1.29 < mRgeMdra), kesu (2.179 - kiMzuka), jahicchaM (1.69 < yathecchaM ), NivAlA (1.198 < nepAla) / ai idhijjaM (1.4 < dhairyaM) / ai > ai - vairi (1.37 < vairI), bhairava (1.190 < bhairava) / o suhai (1.86 zobhate / o (au) ajuvvaNa (1.132 - jovvaNa yauvana) / ina parivartanoM ko dekhane se patA calatA hai ki ye samIkaraNa, viSamIkaraNa, viparyaya (metathesis) jaisI dhvanyAtmaka prakriyAoM ke kAraNa pAye jAte haiM / yathA 'muNahu' meM a kA u saM0 'manute' kI u-dhvani kA sthAna - viparyaya karane se raiM huA / 'vihUNaM' me dvitIya 'I' dhvani ko viSamIkaraNa ke dvArA U banA diyA hai| suNariMda, juvvaNa jaise sthaloM meM e. o ( > > a; ga > g2a > a; ca > ja > z2a a; ja> > a ke krama se inakA lopa saMbhava hai / ina dhvaniyoM kA lopa hone para prAkRta meM eka sAtha do svara dhvaniyoM kI vivRtti (Hiatus) pAI jAne lgii| ina do svara dhvaniyoM ke eka sAtha uccAraNa kI tIna taraha kI prakriyA ho sakatI thI, (1) yA to inheM udvRtta yA vivRtta rUpa meM surakSita rakhA jA sakatA thA, pariniSThita prAkRta ne isI paddhati ko apanAyA hai; (2) yA donoM svaroM ke bIca kisI zruti (ya yA va) kA prayoga kiyA jAtA jaina mahArASTrI tathA apabhraMza ne ya- zruti vAle rUpoM kA vikAsa kiyA hai; (3) yA donoM svaroM meM sandhi kara dI jAtI / pichalI prakriyA ke kucha chuTapuTa bIja prAkRta tathA apabhraMza meM bhI mila jAte haiN| saMskRta meM niyata rUpa se aise sthaloM para sandhi pAI jAtI hai| pada meM sannihita do svara dhvaniyoM kI yaha prakriyA zuddha dhvanyAtmaka hai tathA prAkRta apabhraMza yA bhAratIya bhASAvarga kI hI vizeSatA na hokara sAmAnyataH dhvanivijJAna kA mahattvapUrNa tathya hai|" } 1. cATurjyA bhAratIya AryabhASA aura hindI pR0 91 3. When in a speech form or phrase two vowels are made contiguous at the boundary between two syllables, several things are possible. A syllable may be lost by contraction, or crasis, or diphthongization, or a hiatus may be produced. A hiatus may be relieved by an intervocalic glide or by a linking consonant. -Heffner : General phonetics $7.553, p. 184 : Page #466 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dhvani-vicAra 441 prA0 paiM0 meM ya-zruti vAle rUpa nahIM milate, kevala eka nidarzana 'jaNIyo' hai| prAkRta kI bhA~ti yahA~ vivRtti ko surakSita rakhA gayA hai| vivRtta svaroM ke uccAraNa kI sthiti meM donoM svaroM ke bIca uccAraNakartA sphoTa kA nirodha karatA hai, phalataH donoM ke bIca kaNThanAlika sparza (glottal stop; glottal occlusion) kA prayoga pAyA jAtA hai / prA0 paiM. se udvRtta svaroM kI vivRtti ke aneka udAharaNa diye jA sakate haiM :-sAara (1.1), NAo (1.1.), rUe (1.3), heo (1.3), vuDDao (1.3), miliA (1.5), hoi (1.5), paa (1.7), turia (1.8), paDhio (1.8), tuliaM (1.10), paDhai ((1.11), jANei (1.11), tiloaNA (1.77), suraaru (1.79), loANaM (1.84), juala (1.86), miaNaaNi (1.86), piai (1.78), tihuaNa (1.87) haMsIA (1.89) / prA0 paiM0 meM kaI sthAnoM para udvRtta svaroM ke saMdhija rUpa bhI milate haiM : aMdhAra (1.147 < aMdhaAra), kahIje (1.100 < kahijjai), kijje (1.195 < kijjai), khAe (2.183 < khAai), thakke (2.204 < thakkai) / ina saMdhija rUpoM ke lie vizeSa de0 % 37 / vyaMjana-parivartana 66. asaMyukta vyaMjanoM kA vikAsaH-prAkRta-kAla meM saMskRta vyaJjana dhvaniyoM ke vikAsa kI kahAnI bar3I majedAra hai| asaMyukta vyaJjana dhvaniyoM kI sthiti meM vicitra parivartana dikhAI par3atA hai| ma0 bhA0 A0 meM padAdi sparza vyaMjana dhvaniyoM kI yathAsthita surakSA pAI jAtI hai, kiMtu svaramadhyaga alpaprANa sparza dhvaniyoM evaM ya tathA va dhvani kA lopa ho jAtA hai| svaramadhyaga mahAprANa sparza dhvaniyoM kA vikAsa 'ha' ke rUpa meM pAyA jAtA hai / yaha alpaprANa dhvaniyoM kA lopa tathA mahAprANa dhvanayioM ke sparzIza kA lopa kaise huA, isa viSaya meM vidvAnoM ne kucha kalpanAyeM kI haiM / DA0 cATuA ne batAyA hai ki ma0 bhA0 A0 kI prathama sthiti meM ukta sparza dhvaniyoM tathA ya, va, kA vikAsa soSma vyaMjano (Spirants) ke rUpa meM ho gayA thA / agalI sthiti meM Akara ye soSma vyaMjana lupta ho gaye tathA inake sthAna para udvRtta svara pAye jAne lge| udAharaNArtha-prA0 bhA0 A0 dyUta-, dviguNa-, zuka-, tApa, hRdaya-, dIpa-, zAba-' kA vikAsa na0 bhA0 A0 meM 'jUA, dUnA, suA, tA (tAa), hiA, diA, chA' hone ke pahale ye ma0 bhA0 A0 meM "jUda, diguNa, surA, tAba, hidaa, dibA, chAba', kI sthiti se jarUra gujare hoMge / isI taraha inake mahAprANa sparzoM meM bhI yaha vikAsa 'mukha > mugha > mugha < muha; laghu > laghu > lahu; kathayati > kadhedi > kadhedi > kahei, kahe; vadhU > vadhU > vahU, bahU; zephAlikA > * zebhAligA >* zebhAlig2A >* zehAlia> madhya-ba~galA, zihalI > navya ba~galA, ziuli; gabhIra < gabhIra > gahIra (hi0 gaharA, gahirA) isa krama se huA jAna par3atA hai| prA0 paiM0 kI bhASA ne tadbhava zabdoM meM isI vikAsa-prakriyA ko apanAyA hai; kiMtu yahA~ kaI zabdoM meM svaramadhyaga sthiti meM sparza vyaJjana dhvaniyoM kA astitva bhI pAyA jAtA hai tathA unakA lopa nahIM milatA / prA0 0 ke samaya kI kathya bhASA meM zabdoM kA tatsama-bAhulya hone lagA thA aura Age calakara madhyakAlIna hiMdI meM tatsama tathA ardhatatsama zabdoM kA Adhikya pAyA jAtA hai| ina rUpoM meM svaramadhyaga sparza vyaJjana dhvaniyA~ pAI jAne lagI / jaisA ki DA0 cATuA ne saMketa kiyA hai ki saMskRta (yA jaise urdU ke saMbaMdha meM phArasI-arabI) zabdoM ke grahaNa tathA naye zabda-nirmANa ke kAraNa isa dhvanyAtmaka prakriyA (alpaprANa sparza dhvaniyoM ke lopa tathA mahAprANa sparza ke 'ha' vAle rUpa) kA vizeSa mahattva navya bhAratIya Arya bhASAoM ke liye nahIM rahA / 5 phalataH jahA~ kahIM svaramadhyagata 8. Hiatus involves the chest arrest of one vowel followed by the even or stopped release of the next, with a cessation of sound between the two vowels. Almost inevitably the cessation of sound is achieved by a glottal occlusion. -ibid p. 184 2. kagacajatadvapayavAM prAyo lopaH" (prAkRtaprakAza 2.2) / 3. khaghathaghabhAM haH // (prA0 pra0 2, 27) / 4. Chatterjea : 0. D. B. L. Vol. I $ 135. p. 253-53 4. But owing to the NIA. languages having largely replenished themselves by borrowings from Sanskrit (Or Perso-Arabic, as in the case of urdu) and by new formations, the full significance and importance of this change in the history of IA. is not fully recognised.-0.D. B. L. $135.p. 252. (sAtha hI de0) Bloch : La Langue Marathes 14,81 www.jainelibrary.com Page #467 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 442 prAkRtapaiMgalam vvvv vvv sparza dhvani na0 bhA0 A0 meM ThIka vahI pAI jAtI hai, jo saMskRta meM, to vaha zabda zuddha tadbhava kabhI nahIM mAnA jA sakatA, vaha yA to tatsama hai yA ardhatatsama / prA0 paiM0 kI bhASA ke tadbhavoM meM isa prakriyA ke ye rUpa milate haiM :'ka' > 0 saala (1.111 < sakala), kaNaa (1.10 < kanaka), keai (2.97 < ketakI), koila (2.87 < kokila) vAula (2.197 < vyAkula) *ga > 0 sAara (1.1. < sAgara), uraa (2.190 0 "vaaNi (2.57 < vacanA), loaNa (2.163 < locana). > 0 bhUa (=bhua 1.11 < bhujA), gaa (1.193 < gaja) rAA (1.169 < rAjA). 'tadeg > 0 mAI (1.3 < mAtR-), 'juo (1.2 < 'yutaH), pADio (1.2 < pAtitaH), amia (2.57 < amRta), gai (2.120 < gati) piari (1.166. < pIta+rI) bhea (1.12 < bheda), paa (1.92 < pada), sarisa (1.117 < sadRza), Ai (2.86 < Adi), 'vaaNA (1.99 < 'vadanA), kumua (2.201 < kumuda). 'padeg > 0 rUe (1.3 < rUpeNa), kAmarUa (2.111 < kAmarUpa), koi (2.161 < kopi) cAu (2.161 < cApa:). 'yadeg > vilaa (2.212 < vilaya), NaaNa (2.215 < nayana), samaa (2.213 < samaya), saaNa (2.213 < zayana), khattia (2.207 < kSatriya), kAlia (1.207 < kAliya). 'va' > 0 deo (1.3 < devaH) kai (1.97 < kavi) aTThAisa (1.105 < aSTAviMzat). mahAprANa sparzoM kA vikAsa :'khadeg > ha seharo (1.16 < zekharaH), suha (1.36 < sukha), vimuha (1.87 < bimukha) / 'ghadeg > ha lahu (1.2 < laghu), dIho, (1.2 < dIrghaH), meho (1.28 < meghaH) / 'thadeg > ha jUha (2.157 < yUtha), raha (1.193 < ratha), aNahA (1.105 < anyathA), kahai (2.190 < kthyti)| degghadeg > ha viviha (1.1 < vividha), vasuhAhiva (1.25 < vasudhAdhipa) paahara (1.25 < payodhara), buhaaNa (1.25 < budhajana) / degbhadeg > ha karahI (1.135 < karabhikA), khuhia (1.151 < kSubhita kSubdha), vallaho (1.55 < vallabhaH), surahI (1.79 < surbhikaa)| ma0 bhA0 A0 meM Akara TavargIya aghoSa dhvaniyoM kA niyata rUpa se saghoSIbhAva (voicing) milatA hai| vaise apabhraMza meM 'ka, ca, ta, pa' tathA 'kha, cha, tha, pha' ke bhI saghoSIbhAva ke saMketa milate haiN| prA0 paiM0 meM Tavarga se itara dhvaniyoM meM saghoSIbhAva ke sirpha chuTapuTa udAharaNa milate haiM, tathA 'maagala (2.99 < madakala) ANIdA (2.189 < AnItA), abbhuda (2.189 < adbhuta) / 'pa' ke 'va' vAle rUpa aneka milate haiM, jo sambhavataH pa < ba Dha paDhama (1.1 tathA anekaza: <*paThama *ba *va >va NIvA (1.161 < nIpAH), pariThavahu (1.14 < paristhApayata), suravai (1.19 < surapati), avara (1.134 < apara), kavilA (2.97 < kapilAH), kivANa (2.169 < kRpANa), kuvia (2.197 < kupita) / isI taraha kaI sthAnoM para 'ta' kA prativeSTitIkaraNa (retroflexion) kara taba saghoSIbhAva milatA hai :-pADio (1.2 <*pATio < pAtitaH), paDu (1.6, paDu Page #468 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dhvani- vicAra 443 isI prakriyA se saMbaddha vaha prakriyA hai, jahA~ ta (Ta) Dala tathA Dala vAle rUpa bhI milate haiM / ma0 bhA0 A0 meM svaramadhyaga 'Da' kA utkSipta prativeSTita 'r3a' ho gayA thaa| vaibhASikarUpa meM isake 'ra' tathA 'la' vikAsa pAye jAte haiM / prA0 paiM0 meM kucha sthAnoM para yaha 'la' rUpa milatA hai :- 'paala (1.86 < prakaTa) / palia (1.135 < paDia patitaH), NialaM (1.166 nikaTa) / sparzetara vyaJjana dhvaniyoM meM dantya 'na' tathA soSma sa, za Sa' dhvaniyoM kA vikAsa AtA hai| zaura0 mahA0 prAkRta meM padamadhyagata 'na' kA prativeSTitIkaraNa ho gayA thaa| vaiyAkaraNoM ne padAdi 'na' kA bhI Natva-vidhAna mAnA hai, kiMtu saMbhavataH kathya ma0 bhA0 A0 meM padAdi 'na' (dantya yA vatsya) surakSita thaa| jaina mahArASTrI ke hastalekhoM meM yaha surakSita hai| pari0 prAkRta tathA apabhraMza ke hastalekhoM meM padAdi tathA svaramadhyaga donoM sthiti meM 'Natva - vidhAna' pAyA jAtA haiN| prAkRta paiM0 meM isakA vikAsa yoM pAyA jAtA hai : nadeg > Nadeg NAma (1.101 < nAma), Nahapaha (1.106 < nabhaH patha), Niama (1.139 - niyama), NAarAA (1.156 < nAgarAja ) / ''Na' aNaMga (1.1048 anaMga), dANava (1.155 8 dAnava), gaNa (1.166 - gagana), NaaNa (1.698 nyn)| prA0 pai0 kI bhASA meM kevala dantya 'sa' dhvani hI milatI hai, tAlavya 'za' tathA mUrdhanya 'Sa' nahIM milte| ina donoM kA vikAsa 'sa' ( padAdi tathA padamadhya donoM meM) pAyA jAtA hai| 'Sa' kA vikAsa kucha sthaloM para (saMkhyA zabdoM meM) 'cha' bhI hotA hai| sAva (2.87 - zAva), saaNa (2.213 < zayana), saMtA (2.48 < zrAnta) | degdegdegsadeg aMsU (1.69 < azru), sarisa (1.117 - sadRza), asa (1.25 - azva), asaNi (1.24 < azani), desA (1.28 8 deza:) vaMsA (2.2158 vaMza) kAsIsa (1.778 kAzIza ) / saTTi (1.131 - paSTi), zadeg > sadeg Sa jadeg chaa (2.43 < SaT). khaDA (2.52 - SaT). dosa (1.116 - doSa), visaM (2.120 - viSaM), asesa (1.5 < azeSa). jasu (1.1578 yazaH), jamaa (1.95 8 yamaka), jamala (1.180 8 yamala), jai (1.1948 yadi, jahicchaM (1.69 < yathecca ), jAihi (2.144 < yAsyati ) / svaramadhyaga 'ma' kA 'va~' vikAsa apabhraMza kI khAsa vizeSatA hai, tathA yaha rAja0, braja0 Adi na0 bhA0 A0 meM bhI pAyA jAtA hai| prA0 pai0 meM yaha vizeSatA niyamataH nahIM parilakSita hotii| prAyaH aise sthAnoM para 'ma' hI pAyA jAtA hai, kiMtu do sthAnoM para kucha hastalekha ananunAsika 'va-ba' likhate haiM maiMne apane saMpAdita saMskaraNa meM kevala inhIM do sthaloM para 'va' pATha liyA hai tathA ise hastalekhoM kI pravRtti kA saMketa karane ke lie hI 'va' nahIM banAyA hai| 1 > 'va' (0) bhAviNiaM (1.208 bhAmini), sAvara (2.136 zyAmala) 2. Chatterjea: O. D. B. L. vol. I SS 133, p. 249 Page #469 -------------------------------------------------------------------------- ________________ v 444 prAkRtapaiMgalam asaMyukta vyaMjana-saMbaMdhI anya chuTapuTa parivartana ye haiM : hiMdU (1.157 < siMdhu) (videzI zabda). degza >sa ra sataraha (1.50 < saptadaza) bAraha (1.54 < dvAdaza), teraha (1.78 < trayodaza) / 'dadeg > 'ladeg kalaMbaa ( 'ra' sattari (1.121 < saptati), ehattari (1.117 < ekasaptati) / dhAlA (1.196 < dhArA), camala (1.204 camara) / 'ladeg > * daramaru (1.92 < dalamalita) / dadeg > Da DAhu (2.215 < /dah) / isa saMbaMdha meM itanA saMketa kara diyA jAya ki ra-la dhvaniyoM kA paraspara-vinimaya vaidika bhASA taka kI vizeSatA hai tathA ma0 bhA0 A0 tathA na0 bhA0 A0 meM bhI pAyA jAtA hai / 'sa' kA 'ha' parivartana ma0 bhA0 A0 tathA na0 bhA0 A0 kI vaibhASika prakriyA hai| gujarAtI tathA pazcimI rAjasthAnI kI yaha eka khAsa vizeSatA hai| mevAr3I meM padAdi 'sa' sarvatra 'ha' ho jAtA hai; kiMtu isakA uccAraNa saghoSa 'ha' na hokara aghoSa sunAI detA hai| udA0 hindI 'sahelI' mevAr3I meM 'he'lI sunAI detA hai| mevAr3I ne spaSTataH saghoSa tathA aghoSa prANadhvaniyoM ke bheda ko surakSita rakkhA hai, jo ina do zabdoM kI tulanA se spaSTa haiM : mevA0 hIro (hiro) (khar3I bolI hIrA)-'ratnavizeSa' / mevA0 hIro (hiro) (pUrabI rAja0 sIro)-'halavA' / / prA0 paiM0 kI bhASA meM aghoSa prANadhvani ke koI saMketa nahIM milate jAna paDate, kyoMki pUrabI rAjasthAnI, braja tathA khar3I bolI meM 'sa' kA chuTapuTa vikasita rUpa 'ha' bhI saghoSa hI pAyA jAtA hai, mevAr3I-mAravAr3I tathA gujarAtI kI taraha aghoSa nahIM / saMyukta vyaJjanoM kA vikAsa 67. ma0 bhA0 A0 meM saMskRta saMyukta vyaJjana dhvaniyoM kA vikAsa mahattvapUrNa viSaya hai| jahA~ saMskRta meM 250 se bhI Upara saMyukta vyaMjana dhvaniyA~ pAI jAtI hai, vahA~ ma0 bhA0 A0 meM inakI saMkhyA bahuta kama raha gaI hai| saMskRta meM padAdi meM bhI aneka saMyukta vyaJjana dhvaniyA~ pAI jAtI haiM, kiMtu ma0 bhA0 A0 meM Nha, mha, lha, tathA vibhASAoM kI dRSTi se vyaJjana+repha (ra) ke atirikta koI saMyukta vyaMjana dhvani nahIM pAI jAtI / padamadhyaga sthiti meM ma0 bhA0 A0 meM kevala cAra taraha kI saMyukta pvaniyA~ milatI hai : (1) vyaJjana dvitva vAle rUpa (ka, gga, tta, 6, ppa, vva Adi rUpa) tathA savargIya mahAprANa se yukta alpaprANa vAlI saMyukta vyaMjana dhvaniyA~ (kkha, ggha, ccha, jjha Adi); (2) Nha, mha, lha dhvaniyA~; (3) vibhASAoM meM vyaJjana + repha (ra); (4) savargIya anunAsika vyaMjana + sparza vyaJjana dhvani / kahanA na hogA, repha vAle saMyukta vyaJjanoM kA astitva brAcaDa apabhraMza kI khAsa vizeSatA rahA hai, tathA kucha sthAnoM meM yaha pariniSThita apabhraMza meM bhI pAyA jAtA hai jahA~ kabhI kabhI niSkAraNa repha kA prayoga bhI dekhA jAtA hai| prA0 maiM0 meM repha kI yaha surakSA yA niSkAraNa repha prayoga nahIM pAyA jAtA, isakA apavAda kevala 'hR' dhvani hai, jahA~ prA0 paiM0 meM vyaJjana + repha kA udAharaNa pAyA jAtA hai :-suMdarihadahi~ (1.7Page #470 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dhvani-vicAra 445 dhvani vAle udAharaNoM meM hastalekhoM meM se adhikAMza adhikatara sthaloM para anusvAra + vyaJjana kA hI prayoga karanA ThIka samajhate haiM tathA maiMne bhI isI paddhati ko saMpAdita pATha meM apanAyA hai / / prA0 paiM. kI bhASA meM 'ha' vAle uparyukta ekamAtra udAharaNa ko chor3akara kahIM bhI padAdi saMyukta vyaMjana dhvani nahIM pAI jAtI / kahanA na hogA, na0 bhA0 A0 meM bhI tadbhava zabdoM meM prAyaH padAdi saMyukta vyaMjana dhvani nahIM pAI jaatii| prA0 paiM0 kI bhASA meM na0 bhA0 A0 kI prakriyA hI pAI jAtI hai, jahA~ sparza vyaMjana + aMta:stha; athavA soSmadhvani sparza vyaMjana kA vikAsa kevala sparza vyaMjana dhvani ke rUpa meM pAyA jAtA hai; aMta:stha tathA soSmadhvani kA lopa kara diyA jAtA hai| katipaya udAharaNe ye haiM : gahilattaNaM (1.3 < grahalatvaM), baMjaNa (1.5 < vyaMjana), ThANe (1.14 < sthAne), baMbha (1.15 < brahmA, brahman), dhua (1.18 < dhruva), bIe (1.27 < dvi), meccha (1.71 < mleccha), kohe (1.92 < krodhena), giva (1.98 < grIvA), bAsaTThi (1.99 < dvASaSTi), thappia (1.128 < sthApitA), NehalukAA (1.180 < snehalakAyaH) / vividha sparza dhvaniyoM ke vijAtIya saMyukta vyaMjana vAle rUpoM kA ma0 bhA0 A0 meM sarvathA abhAva hai| saMskRta meM padamadhyaga sthiti meM hameM tIna, cAra, pA~ca saMyukta dhvaniyoM ke bhI udAharaNa mila jAte haiM, jisameM tIna vyaMjana vAle zabda aneka haiN| inake udAharaNa ujjvala, arghya, tArkSya, kAtya' diye jA sakate haiN| ma0 bhA0 A0 meM sirpha do vyaJjanoM vAlI saMyukta dhvaniyA~ hI pAI jAtI haiM, isase adhika vyaMjanoM ke saMyukta uccAraNa kA yahA~ sarvathA abhAva ho gayA hai tathA yaha pravRtti na0 bhA0 A0 meM bhI vahIM se AI hai| isake sAtha hI yahA~ vijAtIya vyaMjana dhvaniyoM ke saMyukta uccAraNa kA sarvathA abhAva hai; apavAda kevala 'nha, mha, graha, lha' hI hai, jinheM aneka bhASAzAstrI saMyukta dhvaniyA~ na mAnakara zuddha mahAprANa dhvaniyA~ (na, ma, Na, la) ke mahAprANa rUpa mAnanA jyAdA ThIka samajhate haiN| vyaMjana dhvaniyoM kA yaha vikAsa eka mahattvapUrNa dhvanivaijJAnika tathya hai tathA isa taraha kA vikAsa anekoM bhASAoM meM hotA dekhA jAtA hai| romAMsa varga kI yUropIya bhASAoM meM yaha pravRtti dekhI jAtI hai tathA lAtinI bhASA kI vijAtIya saMyukta vyaJjana dhvaniyoM ko itAlavI bhASA meM sajAtIya dvitva banA diyA jAtA hai, yathA lAtinI actus, strictus, septem ke itAlavI bhASA meM atto, stretto, sette rUpa pAye jAte haiN| isa parivartana kA mUla kAraNa uccAraNa-saukarya tathA dhvanizAstrIya tathya hai / . DA0 cATuA ne batAyA hai ki chAMdasa saMskRta kI saMyukta sparza vyaJjana dhvaniyoM meM prathama sparza dhvani kA pUrNa sphoTa (explosion) pAyA jAtA thaa| isa taraha 'bhakta, lipta, dugdha, bhagna' meM spaSTataH donoM kA sphoTa hotA thaa| isa kAla taka uccAraNakartA ke mAnasa meM ina zabdoM ke prakRti-pratyaya-vibhAga kA spaSTa jJAna thA, kintu bAda meM calakara dhAtuviSayaka bodha yA dhAtvAzrayI dhAraNA kA lopa ho gayA / phalataH donoM vyaMjanoM kA sphoTa na hokara kevala antima vyaJjana kA sphoTa hone lagA, prathama sparza vyaMjana kA kevala 'abhinidhAna' yA saMdhAraNa' (implosion) kiyA jAne lagA / "isa prakriyA ke phala svarUpa svaroM ke hrasva-dIrghatva, svarAghAta (stress accent) sabhI meM parivartana ho gayA / " abhinidhAna-yukta uccAraNa paravartI vaidika-kAla kI vaibhASika pravRtti meM hI calA par3A thA, isake saMketa prAtizAkhyoM meM milate haiN| RkprAtizAkhya tathA atharvaprAtizAkhya isakA saMketa karate haiM : "abhinidhAnaM kRtasaMhitAnAM sparzAnta:sthAnAM apavAdya repha saMdhAraNaM saMvaraNaM zrutezca sparzodayAnAM / api cAvasAne / " (RkprAti0 6.17-18) (repha ke atirikta sparzoM tathA aMta:sthoM ke sparza dhvani ke dvArA saMhita hone para, abhinidhAna pAyA jAtA hai, arthAt zruti (dhvani) kA saMdhAraNa (implosion) kiyA jAtA hai| yaha padAMta meM bhI hotA hai / ) "vyaJjanavidhAraNamabhinidhAnaH pIDitaH sannataro hInazvAsanAdaH / sparzasya sparzo'bhinidhAnaH / AsthApitaM ca / " (atharvaprAti0 1.43-44; 1.48). (abhinidhAna kA artha vyaJjana ke uccAraNa ko rokanA, dhAraNa karanA, arthAt use pIDita tathA zvAsa evaM nAda se hIna banA denA hai| yaha prakriyA sparza dhvani ke bAda sparza dhvani Ane para pAI jAtI hai| ise 'AsthApita' (ThaharAyA huA, rokA huA) bhI kahate haiM / ) 1. de0-anuzIlana $ 48 2. DA0 cATuA : bhAratIya AryabhASA aura hindI pR0 86-89, tathA DA0 pra0 be0 paMDitaH prAkRta bhASA pR0 48-49 Page #471 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 446 prAkRtapaiMgalam isase spaSTa hai ki 'abhinidhAna' kA tAtparya vyaJjana dhvani, vizeSataH sparza vyaMjana ke sphoTa-nirodha se haiM, jaba ki bAda meM koI anya sparza dhvani pAI jAtI hai; isI ko phreMca bhASAzAstrIya paribhASA meM 'A~lpoz2io~' (implosion) kahA jAtA hai| jaba hama kisI vyaMjana kA uccAraNa karate haiM, to do prakriyAyeM pAI jAtI hai :-abhinidhAna tathA sphoTa / pahale kSaNa, jihvA aMdara se bAhara Ate vAyu ko roka kara tAlu ke kisI bhAga yA mukha-vivara ke kisI bhAga ke sAtha cipakI rahatI hai| dUsare kSaNa vaha usa vAyu ko mukta karane ke lie apane sthAna para A jAtI hai| pahalI prakriyA ko 'abhinidhAna' (implosion) tathA dUsarI ko sphoTa (explosion) kahA jAtA hai| pahalI prakriyA maM dhvani zrAvya nahIM ho pAtI, usakA zravaNa tabhI ho pAtA hai, jaba dUsare kSaNa sphoTa vyakta kiyA jAya / ina donoM prakriyAoM ke madhya pro0 vA~dre ne vAyu ko rokane kI tIsarI prakriyA ko bhI mAnA hai :-(1) jIbha kA tat sthAna se saTanA, (2) kama yA jyAdA samaya taka vAyu kA avadhAraNa, (3) vAyu kA mokSa yA sphoTa / ina tInoM sthitiyoM kA anubhava asaMyukta vyaMjana dhvani meM na hokara saMyukta vyaJjana-dvitva dhvaniyoM meM spaSTa hotA hai| pro0 vA~dre vyaJjana-dvitvoM ko do vyaMJjana dhvaniyA~ na mAnakara dIrgha vyaJjanoccAraNa hI mAnate haiN| Age calakara anya sthAna para dhvani-parivartana ke saMbaMdha meM pro0 vA~dre ne batAyA hai ki saMyukta sparza dhvaniyoM meM prathama dhvani kI tInoM prakriyA pUrI nahIM ho pAtI / udAharaNa ke liye 'akta' (akta) meM 'k' kevala abhinihita dhvani hai tathA sphoTa dhvani t kI apekSA isakA avadhAraNa kama hotA hai| phalata: isa saMyukta vyaJjana dhvani kA vikAsa do taraha se ho sakatA hai, yA to uccAraNakartA uccAraNa-saukarya ke liye 'ka' kA saMnikarSa (articulation) karanA bhulA de aura 'abhinidhAna' kI sthiti ke ThIka bAda jIbha ko 't' kI sthiti meM lAkara taba sphoTa yA vAyu kA mokSa kare, nidhAna' kI sthiti ke ThIka bAda jIbha ko 't' kI sthiti meM lAkara taba sphoTa yA vAyu kA mokSa kare, athavA vaha 'k' kA pUrNa sphoTa kara taba 't' kA uccAraNa kare / prathama sthiti meM bhASAvaijJAnikoM kI 'sAvarNya' yA samIkaraNa' vAlI dazA hogI, dvitIya sthiti meM 'svarabhakti' vAlI / udAharaNArtha, saM0 'bhakta' kI 'kta' saMyukta dhvani kA vikAsa prathama dhvanivaijJAnika prakriyA ke anusAra 'bhatta' hogA; dvitIya prakriyA ke anusAra '>bhakata' (bhgt)| hiMdI meM 'bhakta' ke ye donoM vikAsa pAye jAte haiM, pahalA 'cAvala' artha meM-bhakta >* bhatta > bhAta; dUsarA 'upAsaka' artha meM-bhakta >*bhakata > bhagata / (a) saMyukta vyaJjanoM kI sAvarNya-prakriyA :-ma0 bhA0 A0 meM saMyukta vyaJjanoM kI prakriyA prAyaH nimna prakAra kI pAI jAtI hai :-sparza vyaJjana+aMta:stha sparza vyaMjana+savarNa sparza vyaMjana, soSma vyaMjana sparza vyaMjana savarNa sparza 8. This refers to the non-release of a consonant, more particularly a stop, when followed by a stop, and parallels the French term 'implosion.' -W. S. Allen : Phonetics in Ancient India. $ 3.120, p. 71. 2. Thus, in every occlusive consonant, there are three distinct stages :a closure or implosion, a retention of longer or shorter duration, and a release or explosion. In pronouncing a simple consonant, for example, the explosion follows immediately upon the implosion, and the retention is reduced to a scarcely appreciable fraction of time. On the other hand, the three periods are clearly marked in what we call the double consonants, which are merely long consonants pronounced with greater force than the short ones. -J. Vendryes : Language. p. 23 (Forth Imp. 1952) 3. Acluster like 'akta' has an implosive 'k' which is less restraint than the explosive 't' which follows it. Two opposing tendencies may operate, the result of which will be modification of the cluster. Out of Sheer laziness, the speaker may omit to articulate the 'k' and immediately after the implosion bring the tip of his tongue to the position for 't'; the final result will be 'atta' with a long 't'..... Or, again, in his desire to do justice to 'k' the speaker may follow the implosive 'k' with an explosion articulated lightly at the same point before passing to the 't' explosion. -J. Vendryes : Language p. 59 (sAtha hI de0) Heffner : General Phonetics $ 7.52. p. 176. (1952). Page #472 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dhvani-vicAra 447 vyaMjana+sparza vyaMjana, soSma vyaMjana+aMtastha soSma vyaMjana soSma vyaMjana, sabala sparza vyaMjana+nibala sparza vyaMjana-sabala sparza vyaMjana dvitva, nirbala sparza vyaMjana+sabala sparza vyaMjana sabala sparza vyaMjana dvitva, nirbala sparza vyaMjana-sabala sparza parza vyaMjana dvitva / ThIka yahI prakriyA hiMdI ke tadbhava zabdoM kI saMyukta dhvaniyoM ke vikAsa meM bhI pAI jAtI hai| isa saMbaMdha meM itanA saMketa kara diyA jAya ki tavargIya dhvaniyoM kA ma0 bhA0 A0 meM vizeSa vikAsa dekhA jAtA hai| t, d ke pare ya hone para tathA t ke pare s hone para inameM tAlavyIkaraNa kI prakriyA (process of palatalization) pAI jAtI hai| saM0 satya, vidyA kA vikAsa saMbhavataH >*sacya > sacca, *vijyA > vijjA ke krama se huA jAna par3atA hai| isI taraha saM0 vatsa kA vikAsa *vatza >*vacza > vaccha ke krama se mAnanA hogA / yahA~ ukta kalpita prakriyAyeM kevala dhvanivaijJAnika prakriyA ko spaSTa kara rahI hai, aitihAsika punarnirmita rUpa nahIM hai| isI taraha 't' ke bAda 'm' hone para 'Atman' zabda ke vikAsa meM vikalpa se oSThyIkaraNa (labialization) kI prakriyA bhI pAI jAtI hai, Atman (AtmA)>*apmA (yA>atpA)>appA / isakA vai0 rU. 'attA' bhI prAkRta meM dekhA jAtA hai| 'tma' ke isa duhare vikAsa ke lakSaNa taddhita pratyaya 'tvan' (tvaM) meM bhI dekhe jAte haiM, jisake prAkRta meM '-taNa', '-ppaNa' duhare rUpa milate haiM / isameM dUsarA vikAsa hI rAja0 -paNa (bhoLapaNa), khar3I bolI -pana (bholApana) meM dekhA jAtA hai| prA0 paiM0 meM nimna saMyukta dhvaniyoM kA vikAsa pAyA jAtA hai| kka < kra vikkama (1.1268 vikrama), cakka (1.968 cakra)>vakka (>vaMka 1.2Page #473 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 448 AAAA prAkRtapaiMgalam Page #474 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dhvani-vicAra 449 V V V hEEEE V V V amara V V Nha visAma 1.189 < vizrAma). anya vikAsa :ra Page #475 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 450 prAkRtapaiMgalam (A) prativeSTitIkaraNaH-paDhama (1.1 < prathama), paDu (1.6 < patitaH), DhillI (1.147 < dillI) (i) niSkAraNa anunAsikatA :-vaMka (1.2 < vakra), aMsU (1.69 < azru) daMsaNa (1.4 < darzana), jaMpa (2.168 tathA anekazaH < jalpa). (I) mahAprANIkaraNa-khaMdhaA (1.73 < skaMdhaka). varNaviparyaya-dIharA (1.193 < dIrgha), prANatAviparyaya-ghariNi (1.171 < gRhiNI). akSaralopa-Nimma (1.189 < Niama) (chandonirvAhArtha), hatti (2.147-haa tti < hata iti). (e) akSarAgama-tiabhaMgI (2.214 < tribhaMgI). (chandonirvAhArtha), (ai) samprasAraNa-turia (1.8 < tvarita). 70. yadyapi prA0 paiM0 kI bhASA ne ma0 bhA0 A kI adhikAMza dhvanyAtmaka vizeSatAoM ko surakSita rakkhA hai, tathApi na0 bhA0 A0 kI vividha dhvanyAtmaka vizeSatAoM ke bIja yahA~ pAye jAte haiN| udvRtta svaroM kI saMdhi, vyaMjanadvitva kA saralIkaraNa tathA pUrvavartI svara kA dIrdhIkaraNa kucha khAsa vizeSatAyeM haiM / prA0 paiM0 ke tadbhava zabdoM meM prAyaH yahI prakriyA pAI jAtI hai tathA apabhraMza kI taraha ya-zruti kA prayoga nahIM milatA / kiMtu isakI bhASA meM aneka tatsama tathA ardhatatsama zabda aise bhI cala par3e haiM, jahA~ svaramadhyaga alpaprANa sparzoM ko surakSita rakkhA gayA hai| katipaya udAharaNa ye haiM : Nadihi~ (1.9=Naihi~), NAaka (1.63=NAaa < nAyaka), maMDUka (1.80 maMDUa), duritta (1.104 duria < durita), pika (1.135, 2.179=pia) samAja (1.169), sevaka (1.169), dIpakka (1.181-dIvaa < dIpaka), DAkiNI (1.209=DAiNi < DAkinI), kAlikkA (2.42 kAliA-kAlia < kAlikA), pApa (2.148=pAa-pAva), bhUta (2.183), vetAla (2.183) / kisI bhI bhASA kI apanI eka nizcita dhvanyAtmaka saMghaTanA (phonological structure) hotI hai| moTe taura para vaiyAkaraNoM ne prAkRta tathA apabhraMza kI dhvanyAtmaka saMghaTanA meM koI khAsa bheda nahIM mAnA hai, kintu kathya bhASAoM meM yaha bheda spaSTa rahA hogA / isI taraha na0 bhA0 A0 kI dhvanyAtmaka saMghaTanA apabhraMza kI saMghaTanA se bhinna hai / prA0 paiM0 kI bhASA eka nizcita dhvanyAtmaka saMghaTanA kA paricaya na dekara aneka tattvoM kA paricaya detI hai| yahA~ prAkRta, apabhraMza tathA na0 bhA0 A0 ke vividha dhvanyAtmaka tattva eka sAtha dikhAI par3ate haiM, jo isakI kRtrima sAhityika zailI ke lakSaNa haiN| itanA hone para bhI na0 bhA0 A0 kI dhvanyAtmaka saMghaTanA ke sabhI khAsa khAsa lakSaNa yahA~ dRggocara hote haiM / Page #476 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 451 451 pada-vicAra 671. ma0 bhA0 A0 kA padaracanAtmaka vikAsa dhvanyAtmaka vikAsa se kahIM adhika mahattvapUrNa hai, kiMtu isa parivartana kA mUlAdhAra bhI dhvanivyavasthA kA parivartana hI hai / jaisA ki DA0 paMDita ne kahA hai :-"jaba dhvanivyavasthA palaTatI hai, taba apane Apa vyAkaraNa vyavasthA bhI palaTatI hai| jaba koI eka varNa palaTatA hai, taba jahA~ jahA~ vaha varNa AyagA vahA~ saba jagaha palaTA hogA, aura yaha parivartana sAre vyAkaraNataMtra ko bhI palaTA degA / isa dRSTi se yadi hama prAkRtoM ke vyAkaraNI taMtra para dRSTipAta kareMge to mAlUma hogA ki usake parivartita vyAkaraNI taMtra kA sArA AdhAra usake parivartita dhvanitaMtra para hI hai|"1 prAkRta-kAla meM halaMta zabdoM kA abhAva, mUlataH aMtya vyaMjana dhvaniyoM ke lopa ke kAraNa huaa| isI taraha apabhraMza kAla meM padAMta svara ke balAghAta ke lopa ke kAraNa dIrgha AkArAMta, IkArAMta, UkArAMta zabda hrasvAMta ho gaye / ai-au dhvaniyoM kA ma0 bhA0 A0 meM lopa hone ke kAraNa hI dvivacana kA lopa ho gayA, kyoMki -au ke -o parivartana ke kAraNa e0 va0 tathA dvivacana rUpoM meM koI bheda na rahA, phalataH dvivacana ko haTA denA par3A / na0 bhA0 A0 meM napuMsaka liMga ke lopa kA kAraNa bhI mUlataH dhvanyAtmaka prakriyA hI jAna par3atA hai| apabhraMza meM akArAMta pulliMga kartA-karma e0 va0 kA vibhakti-cihna -u, -au thA; napuMsaka liMga kartA-karma e0 va0 kA -uM-auM / kiMtu apabhraMza meM hI sArvanAmika napuMsaka liMga ke rUpoM meM kevala 'u' pAyA jAtA thA-pu0 so, jo, napuM0 su, ju / saMbhavata: gurjara apabhraMza ne napuMsaka rUpoM meM yaha sAnunAsika uccAraNa surakSita rakkhA thA tathA isake pramANa gujarAtI meM Aja bhI surakSita sAnunAsika ukArAMta napuMsaka rUpa haiN| kiMtu arAvalI parvatamAlA ke pUrva kI madhyadezIya apabhraMza meM isakA anunAsika tattva dhIre dhIre lupta ho gayA jAna par3atA hai| phalataH madhyadezIya apabhraMza-vibhASAoM meM '-u' -pu0 tathA napuM0 dono meM pAyA jAne lgaa| -u Page #477 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prAkRtapaiMgalam (5) - Ara < -kAra / ( kartrartha meM), aMdhAra (1.147 - aMdhaAra - aMdhakAra ) / (6) -ArI < -ArikA < -kArika ( - kAra + ika) / pUrvokta pratyaya kA hI vistRta rUpa hai| bhikhArI (2.120 < bhikkhAAria < bhikSAkArika) / (7) -kara, karu (<-kara 452 'vinAzakaraH) / u) < saM0 karaH / sukkhakarA (1.174 = sukhakara), 'viNAsakaru (1.101 < (8) -vAla < -pAla, (svAmyartha meM) govAlo (1.25 8 gopAlaH) / (9) Na <*Da (< (svArthe) khullaNa (1.7 < kSudra + NaH) / (10) -la < -la (svArthe) pialA (= piala 1. 166 - priya+la), hialA (1.166 < hRdaya + laH), hialu (2.191 < hRdaya+laH), pialA (= piala 1.97 < pIta+laH - 'pIle raMga vAle), sIala (1.140 < zIta+laH) / (11) - liA Page #478 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pada- vicAra $ 73. prAkRtapaiMgalam kI purAnI hiMdI meM nimna upasarga pAye jAte haiM : (1) a. 'niSedhArthaka' < prA0 bhA0 'a', 'an' / abuha (1.11), asai (2.83), asesehi~ (1.32) acalu (1.87), asesaM (1.5), asuddhau (1.116), asaraNA ( 1.96) / akaMTaa (2.211) / (2) ai < prA0 bhA0 A0 'ati' / aicala (2.103) / (3) aNu < prA0 bhA0 A0 'anu' / aNuNijjai (1.55), aNusara (1.205) / (4) ava < prA0 bhA0 A0 'ava', 'apa' / avaaru (1.163), avachaMdaM (1.10), avataria (2.213), avaloAaM (2.194), avasiTThau (1.35), avasiSTe (1.49) (5) abhi (kevala tatsama evaM ardhatatsama zabdoM meM) / abhimata (2.138), abhiNausaMtA (2.48 ) = abhinayazrAntaH / 453 (6) A < prA0 bhA0 A0 'A' / Ai (1.40 ) = AyAti, Ai ( 2.159 ) = Agatya, Aia (1.193 ) = AyAtAni Au ( 2.198 ) = AyAti, ANahu - ANaya, ANijjasu (1.42 ) = Anayata, Avajjia (1.128) = Avarjya | (7) u< prA0 bhA0 A0 'ut' / uai (2.73 ) = udeti, uAsINa (1.35 ) = udAsInaH, ukkiTThau (1.99 ) = utkRSTaM, ugo (2.55) = udgataH, uggAhA, uggAha, uggAho (1.51, 168 ) = udgAthA, ucchalai (1.193 ) = ucchalati, uTThavahu ( 1. 118 ) = utthApayata, uTThai (1.160) = uttiSThati, uNNAaka (ardhatatsama) (1.25 ) = unnAyaka, uddaMDa - uddaMDA (1.126 ) = uddaMDa:, uddiTTha - uddiTThA (1.39, 41) = uddiSTaM, uppekkha (2.51) = utprekSasva, uvvAsai (1.144 ) = udvAsayati / (8) Ni < prA0 bhA0 A0 'ni', 'nir' / NikkaMtA (2.67 ) = niSkAMtA, NiTThavia ( 2.190 ) = niSThApya NidaMsei (1.53 ) = nidarzayati Niddaa ( 2.134 ) = nirdayaH NippaMda (1.136 ) = niSpannAni / NibaDidA ( 2 . 151 ) = nipatitA Nibaddha (1.107 ) = nibaddhA:, Nibalia ( 1.151 ) = nirbalIkRtya Nivasai (1.111), Nimbhaa ( 2.211), NimmalA (2.158) Nirutta (1.146 ) = niruktaM, nisaMka ( 1.43 ) = niHzaMka | (10) pa< prA0 bhA0 A0 'pra' | paA (2.45 ) = prApta, paANA (2.145 ) = prayANaM, paAsai (1.97) paAsei (1.23) = prakAzayati, paali ( 1. 161) = prakaTIkRtya, paalia (2.108 ) = prakaTita, paaliu ( 2. 212 ) = prakaTitA / (11) pai < prA0 bhA0 A0 'prati' / paikaNNahi (2.209 ) = pratikarNe, paigaNaM (1.22 ) = pratigaNaM / (12) paDi < paTi prA0 bhA0 A0 'prati' (kevala eka bAra ) / paDivakkho (1. 113 ) = pratipakSa: / (13) pari < prA0 bhA0 A0 'pari' (anekoM udAharaNa haiM, kucha ye haiM) parikaru (1.180 ) = parikaraH, pariguNahu ( 1 . 117 ) = parigaNayata, paricalai (1.189 ) = paricalati pariThavahu (1.14) = paristhApayata, pariphullia ( 2.144 ) = paripuSpitaM, parimala (2.205), pariharia (1.87 ) = parihRtya / (14) vi (pUrvI hastalekhoM tathA kalakattA saMskaraNa meM 'bi' < prA0 bhA0 A0 'vi') (isake bhI anekoM udAharaNa ye haiM) : haiM, kucha For Private Personal Use Only Page #479 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 454 prAkRtapaiMgalam viasaMta (2.91) vikasat, viANa-viANahu (1.76, 1.73) vijAnIhi, vijAnIta, viAri (1.81, 1.134) =vicAraya, vicArya, viNAsa (1.207) vinAzaH, vivarIa (1.70)-viparItAM, vimala (anekoM sthAna para), viramai (1.133)-viramati, vilasai (1.111) vilasati, visajjai (1.36) visarjayati / (15) du-Page #480 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pada - vicAra 455 yahA~ isa bAta kA saMketa kara diyA jAya ki ina halaMta zabdoM ko vartanI meM akArAMta hI likhA jAtA hai (nAka, rAkha, sAga, bAgha, Adi) kintu padAMta a kA uccAraNa nahIM hotA / isa taraha Adhunika pazcimI hindI meM akArAMta ko chor3akara anya svarAMta zabda hI pAye jAte haiM / apabhraMza meM Akara prA0 bhA0 A0 tathA prAkRta ke strIliMga AkArAMta, IkArAMta, UkArAMta zabda hrasvasvarAMta (akArAMta, ikArAMta, ukArAMta) ho gaye haiM / prAkRtapaiMgalam kI purAnI pazcimI hiMdI meM bhI ye rUpa A gaye haiN| inake sAtha hI yahA~ strIliMga AkArAMta, IkArAMta, UkArAMta zabda bhI pAye jAte haiM, jinheM hama 'ka- svArthe' vAle rUpoM se udbhUta mAna sakate haiN| saMdezarAsaka kI bhUmikA meM pro0 bhAyANI ne isa bAta kI ora dhyAna AkRSTa kiyA hai ki apa0 ke vAstavika rUpa hrasvasvarAMta hI hai| alsadorpha ke anusAra apabhraMza ke samasta ekAkSara tathA anekAkSara zabdoM meM padAMta dIrgha svara kA hrasvIkaraNa pAyA jAtA hai / bhAyANI ne saMdezarAsaka ke 'maMjarI' zabda para vicAra karate hue batAyA hai ki saM0 'maMjarI' kA apa0 rUpa 'maMjari' hogA; kiMtu 'ahiyayara taviya NavamaMjarIhi' (saMdeza0 210 / 2) kA 'maMjarI' rUpa saM0 'maMjarI' se vikasita nahIM hai, apitu isake 'ka- svArthe' vAle rUpa se 'maMjarikA' prA0 maMjariA > apa0 maMjariya> maMjarI' krama se vikasita hai| bhAyANI ne 'chAyaMtI, jhaMpaMtI, vihasaMtI, jaMpaMtI, dharaMtI, tuTTI, caDI, piMjarIhi' Adi ke dIrgha IkArAMta zabdoM ko isI krama se vikasita mAnA hai / ThIka yahI bAta hama AkArAMta, UkArAMta rUpoM ke viSaya meM bhI kaha sakate haiM, jinheM 'svArtheka' vAle rUpoM se hI vikasita mAnanA hogA; jaise gAhA, mAlA, varisA, mahI, sahI, bahU, vijjU / prA0 paiM0 ke svarAMta prAtipadika ye haiM : pu0 napuM0 pratipadika : akArAMta - vasaMta, kaMta, caMda, hara, amia, samara, guNa, hattha, malaa, bhamara, ghara, vitta, kuMda, kara, pavaNa, appa, pAsa ( = pAzaH) / AkArAMta - rAA, appA | ikArAMta - aggi, ahi, giri, sasi, muNi, sAhi, vihi / ukArAMta - mahu, aNipahu, guru, laghu / strIliMga prAtipadika : akArAMta - matta, reha, gAha, khaMja (< khaMjA), baMjha (Page #481 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 456 prAkRtapaiMgalam jo pAhasi (pATha 'cAhasi' hai) so lehi yat prApsyase tat labhasva (1.5), mattA' (1.51) Page #482 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pada-vicAra 457 rUpa mAnatA hai, dUsarA ba0 va0 jaise, uvajAi (2.119) eka TIkAkAra ke mata se karma e0 ba0 'upajAti', anya ke mata se kartA ba0 va0 'upajAtayaH' / kaNNaraMdhA (kaNNaraMdha kA dIrgha rUpa 2.183), eka TIkAkAra ke mata se 'karNarandhra', dUsare ke mata se 'karNaraMdhrANi' / karapAA (karapAa kA dIrgha rUpa 2.15), eka TIkAkAra ke mata se samasta pada 'karapAdaM' (eka vacana rUpa), anya ke mata se 'karapAdau' (ba0 va0 rUpa) / kokilAlAvavaMdhA (baMdha kA dIrgha rUpa 2.165), eka mata se 'kokilAlApabaMdhaH' (eka vacana), anya ke mata se 'kokilApabandhAH' (ba0 va0) / guNamaMta puttA (putta kA dIrgha rUpa 2.117), eka ke mata se 'guNavaMtaH putrAH' (ba0 va0) dUsare ke mata se 'guNavatputraM' (e0 v0)| jualadala (1.161), eka ke mata se 'dvitIyadalaM' (e0 va0), anya mata se 'yugaladalayoH' (ba0 va0 rUpa-saM0 dvi0 va0) / NIva (2.136), eka ke mata se 'nIpaH' (e0 va0), anya ke mata se 'nIpAH' (ba0 va0 ) / dehA ('deha' kA dIrgharUpa 2.117), eka ke mata se 'dehaH' (e0 va0), anya ke mata se 'dehAH' (ba0 ba0) / putta pavitta (2.95), eka ke mata se 'putraH pavitraH' (e0 va0), anya ke mata se 'putrAH pavitrAH' (ba0 v0)| visuddha (2.117), eka ke mata se 'vizuddhaH' (e0 va0), anya ke mata se 'vizuddhAH' (ba0 va0) / bhammara (2.136), eka ke mata se 'bhramaraH' (e0 va0), anya ke mata se 'bhramarAH' (ba0 v0)| matthA (mattha kA dIrgha rUpa 2.175) eka ke mata se 'mastakaM' (e0 va0), anya ke mata se 'mastakAni' (ba0 v0)| inake atirikta kucha aura bhI sthala dekhe jAte haiM / kartA kAraka e0 va0 77. prA0 bhA0 A0 meM kartA e0 va0 ke ye sup vibhakti cihna pAye jAte haiM :-(1)-s, pulliMga svarAMta zabdoM tathA strIliMga svarAnta zabdoM (A, I, U anta vAle zabdoM ko chor3akara) ke sAtha; (2)-am, akArAMta napuMsaka liMga zabdoM ke sAtha; (3) zUnya vibhakti (jIro), A-I-UkArAMta strIliMga, ikArAMta-ukArAMta napuMsaka liMga tathA saba prakAra ke halaMta zabdoM ke sAtha / ma0 bhA0 A0 meM Akara prA0 bhA0 A0 ke sabhI halaMta zabda ajaMta yA svarAnta ho gaye haiN| ma0 bhA0 A0 kI prathama sthiti (arthAt prAkRta) meM hameM kartA kAraka e0 va0 meM nimna sup cihna milate haiM : (1)-o, jisakA vikAsa saMskRta (prA0 bhA0 A0) 'sa' se huA hai| yaha sadA akArAMta zabdoM ke sAtha hI pAyA jAtA hai| putto < putraH, (yaha mahArASTrI-zaurasenI kA rUpa hai)| (2) -e, isakA prayoga kevala mAgadhI tathA ardhamAgadhI meM pAyA jAtA hai, putte < putraH / (3) -am, yaha akArAMta napuMsaka zabdoM meM pAyA jAtA hai| (4) svara kA dIrdhIkaraNa; ikArAMta, ukArAMta zabdoM ke rUpoM meM, aggI < aggiH, vAU < vAyuH / (de0 pizela $ 377-378). (5) zUnya vibhakti (jIro); AkArAMta zabdoM meM (inameM ve zabda bhI sammilita haiM, jo mUlataH prA0 bhA0 A0 meM RkArAMta tathA nakArAMta the) pu0 bhaTTA Page #483 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 458 prAkRtapaiMgalam hI sup pratyayoM kA prayoga karane lage haiN| dUsarI ora apabhraMza meM Akara napuMsaka liMga kA prayoga bahuta kama ho gayA hai, ve prAyaH pulliMga zabdoM meM hI lIna ho gaye haiM, yadyapi napuMsaka ke katipaya cihna apabhraMza meM spaSTa parilakSita hote haiM / isa taraha apabhraMza meM Akara kartA kAraka e0 va0 ke nimna sup cihna pAye jAte haiM : (1) -o -ao (yaha apabhraMza sup cihna na hokara prAkRta rUpa haiN)| (2) -u, akArAMta pulliMga napuMsaka liMga zabdoM meM, Nisiaru (vikramorvazIya) < nizAcaraH, NAhu Page #484 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 459 pada- vicAra kintu 1000 I. kI pUrvI apabhraMza meM ye rUpa bahuta kama pAye jAte haiM, inakI gaNanA kramazaH 5.22% tathA 2.98 % hai| isase spaSTa hai ki e vAle rUpa phira bhI isa varga meM adhika hai| dohAkoSa se inake udAharaNa nimna hai : uese, bhaMge, sahAbe, paramatthaye, rohiye / " prAkRtapaiMgalam meM, e vAle rUpa nagaNya haiM, kintu pUrvI ma0 bhA0 A0 kI pravRtti ke chuTapuTa nidarzana hone ke kAraNa prA0 0 meM ye apavAda svarUpa hone se yahA~ saMketita kiye gaye haiN| prA0 0 se inake udAharaNa ye hai :jutte (1.91) yuktaH, utte (1.91) uktaH, eke (1.91) eka:, gaajUhasa~jute (1.92) gajayUthasaMyukta: ( yaha rUpa vastutaH 'putte' (karaNa kAraka kA rUpa) kI tuka para pAyA jAtA hai), chaMde (1.196) - chaMdaH, vaMde (1.196) < 'vaMditaM ('chaMde' se tula milAne ke lie) kaMpae (259) kampitaH jhaMpae (2.59) jhaMpita (AcchAditaH) / ina rUpoM ke prayoga kA adhyayana karane para patA calatA hai ki ye saba chandonirvAhArthaM prayukta hue haiN| yA to inakA prayoga vahA~ huA hai, jahA~ dIrgha akSara (loMga silebila) apekSita hai, yA vahA~ jahA~ tuka milAnA Avazyaka hai / (3) u, au vAle rUpa ye mUlataH apabhraMza ke rUpa haiM; prAcIna hiMdI meM ye zuddha prAtipadika rUpoM ke sAtha sAtha adhika saMkhyA meM prayukta hote haiM tathA inake avazeSa madhyakAlIna hiMdI kAvya taka meM dekhe jA sakate haiN| u vAle rUpa apabhraMza tathA avahaTTa meM karma kAraka e0 va0 meM bhI pAye jAte haiN| hama yahA~ kevala kartA e0 va0 vAle rUpoM ke hI udAharaNa de rahe haiM : ghaNu (1.37) - ghanaM NaMdau (1.75) - naMdakaH, bhaddau (1.75) < bhadrakaH, gaaNu (1.75) - gaganaM, sarahu (1.75) zarabhaH, bhAmaru (1.80) 8 bhrAmaraH, makkar3a (1.80) < markaTaH, vANaru (1.80) 8 vAnara, ahiaru (1.80) - ahivaraH, acalu (1.87) - acalaH, kiau (1.92 ) < kRtaH, gaNesaru (1.93 ) < gaNezvaraH, mahiharu (1.96 ) < mahIdharaH, saMkaru (1.101) < zaMkaraH, saMkaracaraNu (1.104) - zaMkaracaraNaH, dhuttau (1.169) dhUrtakaH, 'juttau (1.169) < degyuktakaH; bhatta (2.61) 8 bhaktaH (= bhaktakaH), puttau (2.61 ) < putrakaH, puNavaMtau (2.61) puNyavAn, guNamaMtau (2.149) < guNavAn, hasaMta (2.149) hasan vaMjhau (2.149) vaMdhyA (strIliMga), morau (2.181 ) < mayUraH, bhammaru (2.181) < bhramaraH, hialu (2.191) < hRdayaH / inake atirikta aura kaI u vAle rUpa haiN| karmavAcya bhUtakAlika kRdaMta ke -uvAle udAharaNoM ke lie vizeSa de0 6 113 (4) zUnya vibhakti (jIro) avikArI kArakoM ke e0 va0 meM zuddha prAtipadika yA zUnya rUpoM kA prayoga apabhraMza meM hI pracalita ho gayA hai| dohAkoSa kI bhASA meM ye rUpa vizeSa pAye jAte haiN| isameM eka ora akArAMta puliMga, napuM0, strIliMga zabdoM ke rUpa Ate haiM, dUsarI aura anya svarAMta rUpa akArAMta zabdoM meM kAraka e0 va0 meM A vibhakti vAle rUpa bhI milate haiM, jinakA saMketa dohAkoSa kI bhASA meM DA0 zahIdullA ne kiyA hai| ye A vAle rUpa dohAkoSa kI prAcIna vibhASA meM nahIM milate, kiMtu 1000 I0 ke pAsa kI vibhASA meM 12.68% haiM / ye prayoga kaNhapA ke dohoM yA padoM meM nahIM pAye jAte sarahapA ke dohoM meM ye pA~ca aMtima padyoM meM pAye gaye haiN| hemacandra meM bhI A vAle rUpa dekhe gaye haiM :'ghoDA' (eiti ghoDA), 'bhallA huA jo mAriyA, aadi| ye AkArAMta sabala rUpa, jinakA pracAra khar3I bolI meM pAyA jAtA hai, mUlataH akArAMta zabdoM ke hI praroha haiN| prazna ho sakatA hai, kyA aise sthaloM para 'A' sup vibhakti mAnI jAya ? hamArI samajha meM yahA~ A sup vibhakti nahIM mAnI jA sakatI, kyoMki ye zuddha prAtipadika rUpa hI hai :ghoTaka:> ghoDao ghoDau ghoDaa ghodd'aa| isI se saMbaMddha ve rUpa haiM, jahA~ akArAMta zabdoM ke avikArI kAraka e0 va0 meM zuddha prAtipadika rUpa (a rUpa yA jIro phorma) ke sAtha hI sAtha 'A' vAle rUpa bhI pAye jAte haiN| 'A' vAle rUpoM ko suvidhA kI dRSTi se DA0 zahIdukha ne alaga varga meM rakha diyA hai| isa varga meM prAya: chandonirvAhArtha vikRta prAtipadika rUpa milate haiM, jahA~ kartA karma e0 va0 meM bhI chanda ke kAraNa prAtipadika ke padAMta 'a' ko dIrgha 1. M. Shahidullah : Les Chants Mystiques (Introduction) p. 34 2. M. Shahidullah : Les Chants Mystiques (Introduction) p. 36 Page #485 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 460 prAkRtapaiMgalam banA diyA gayA hai / chanda kI dRSTi se inheM 'A' rUpa mAnA jA sakatA hai, kiMtu bhASAzAstrIya dRSTi se inheM 'a' rUpa hI mAnanA hogA, kyoMki kathya bhASA meM ye kabhI AkArAMta na rahe hoMge / jahA~ taka zabdoM ke AkArAMta sabala rUpoM kA prazna hai, jinakI vyutpatti saMskRta ke svArthe (pleonisTika) 'ka' pratyaya vAle rUpoM se huI hai, unake sAtha hama isa niyama ko lAgU nahI kara rahe haiM / prA0 paiM0 ke zUnya vibhakti vAle rUpoM ko hama tIna koTiyoM meM bA~Ta rahe haiM : (ka) akArAMta prAtipadika rUpa, (kha) akArAMta prAtipadika ke dIrdhIkRta rUpa (A-rUpa), (ga) anya prAtipadika ruup| (ka) prA0 paiM0 kI bhASA meM akArAnta prAtipadika ke kartA e0 va0 rUpoM ke nimna udAharaNa haiM : phala (1.6) < phalaM, kaMta (1.6) < kAMtaH, bhuaMgama (1.6) < bhujaMgamaH, vakkala (1.79) < vakkalaH, pAsANa (1.79) < pASANaH jasa (1.87) < yazaH, tihuaNa (1.87)< tribhuvanaM, taraNiraha (1.92) < taraNirathaH, piTTha (1.92)(strIliMga) < pRSThaM (liMgavyatyaya), hammIra vIra (1.92) < hammIra: vIraH, kumma (1.96) < kUrmaH, cakka (1.96) < cakra, piMdhaNa (1.98) < pidhAnaM, aNala (1.98) analaH, raNadakkha (1.101) < raNadakSaH, jajjala (1.106) < jajjalaH, pavaNa (1.135) < pavanaH, maNobhavasara (1.135) < manobhavazaraH, sarIra (1.147) < zarIraM, amia (1.160)< amRtaM, vasaMta (1.164) < vasaMtaH, jala (jalaM), ghaNa (ghanaH) (1.166), sevaka (1.169) < sevakaH, luddha (1.169) < lubdhaH, jIvaNa (2.130) < jIvanaM, Niddaa (2.134) < nirdayaH, kAma (2.134) kAmaH, meha (2.136) < meghaH, pAusa (2.136) < prAvRS (liMgavyatyaya), vammaha (2.136) < manmathaH, NAarAa (2.159) < nAgarAjaH, pia (2.191) < pikaH, diNa (2.191) > dinaM, hiaa (2.193) < hRdayaM, pia (2.193) < priyaH, samaa (2.205) < samayaH, NarAaNa (2.207) < nArAyaNaH / (kha) prA0 paiM0 kI bhASA se kartA0 e0va0 meM akArAMta prAtipadika ke dIrghAkRta rUpa ke udAharaNa nimna haiM : caMdA (1.77) < candraH, hArA (1.77) < hAraH, tiloaNA (1.77) < trilocanaH, kelAsA (1.77) < kailAsaH, tihuaNA (1.69) < tribhuvanaM (tuka ke liye), bhavANIkaMtA (1.98) < bhavAnIkAMtaH (chaMdonirvAhArtha tathA tuka ke liye), mokkhA (1.119) < mokSaH (prApyate), desA (1.128) < dezaH, mAlavarAakulA (1.185) < mAlavarAjakulaM (karmavAcya bhUtakAlika kRdaMta kA karma rUpa), dIharA (1.193) < dIrghaH, dhaNesA (1.210) < dhanezaH, girIsA (1.210) < girIzaH, sahAvA (1.210) < svabhAvaH, kaMtA (2.58) < kAMtaH, saMtA (2.48) < saMta (ava0) < san (prA0 bhA0 A0), saggA (2.52) < svargaH, jaNaddaNA (2.75) < janArdanaH, puNavaMtA (2.93) < puNyavAn, pialA (2.97) < *priyala: (priyaH), kalatta (2.117) < kalatraM, vIsA (2.123) < viSaM, cammA (2.123) < carma, dakkhA (2.181) < dakSaH, NAesA (2.112) < nAgezaH / (ga) anya prakAra ke zabdoM ke udAharaNa ye haiM : A (strI0 tathA puM0) -gaMgA (1.119), mAlA (2.121), caMDiA (2.69) < caMDikA; sabala pu0 - jaDDA (1.195), matthA (2.175) / i (puM0 tathA strI0) - mahi (1.96) < mahI, gori (1.98) < gaurI, ahi (1.160) < ahiH, sasi (1.160) zazI (zazin), vijuri (1.166) ghariNi (1.171) < gRhiNI, gujjari (1.178) < gurjarI, dhUli (2.203) < dhUliH / u (pu0 strI0) -pasu (1.79) < pazuH, vAu (2.203) < vAyuH, vahu (2.61) < vadhUH, mahu (1.163) < madhUkaH / I-gorI (1.3) < gaurI, kittI (1.77) < kIrtiH, gharaNI (1.174) < gRhiNI / U-vahU (2.193) < vadhUH, vijjU (2.181) < vidyut / paravartI apabhraMza tathA avahaTTha kI anya kRtiyoM se tulanA karane para patA calatA hai ki yadyapi prA0 paiM0 meM prAtipadika kA kartAkAraka e0 va0 bAlA prayoga sabase adhika pAyA jAtA hai, tathApi -o evaM -u vAle rUpa bhI saMkhyA meM kama nahIM hai| saMdezarAsaka meM -a (zuddha-prAtipadika yA jIro-phorma) tathA -3 vAle rUpoM kA bAhulya hai, kintu vahA~ bhI prAkRta gAthAoM meM -o rUpa milate haiN| udAharaNa ke lie hama nimna do gAthAe~ upasthita kara sakate haiM, jahA~ ye rUpa pAye jAte haiM / 1. Bhayani : Sandesarasaka (study)$53 Page #486 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pada- vicAra 'paccAsi pahUo puvvapasiddho ya micchadesotthi / taha visae saMbhUo Araddo mIraseNassa // taha taNao kulakamalo pAiyakavvesu gIyavisayesu / addahamANapasiddho saMneharAsayaM raiaM || (saMdeza0 3-4) kintu 'saMnehayarAsaya' kI bhASA meM ye rUpa nagaNya hai tathA isa dRSTi se prAkRtapaiMgalam kI bhASA adhika rUDhivAdI jAna par3atI hai / para hama batA cuke haiM ki udAharaNa padyoM kI bhASA kA adhikAMza saMdezarAsaka kI bhASA se Age bar3hI pravRtti kA saMketa karatA hai aura yahI prA0 paiM0 kI saccI prakRti hai / uktivyaktiprakaraNa kI bhASA meM prAkRta rUpa nahIM milate / yahA~ prAcIna na0 bhA0 A0 vAle prAtipadika rUpa tathA zaurasenI apabhraMza ke avazeSa 'u vAle rUpa hI milate haiM / (de0 DA0 cATurjyA $ 59) varNaratnAkara meM zaurasenI apabhraMza kI isa vibhakti kA nizAna nahIM miltaa| (de0 cATurjyA (bhUmikA) (23) isa tulanAtmaka adhyayana se yaha niSkarSa nikalatA hai ki prA0 paiM0 kI bhASA, jisa rUpa meM ina udAharaNoM meM milatI hai, prAcIna pUrabI hindI kI kRtiyoM - uktivyakti aura varNa - ratnAkara - se adhika rUDhivAdI tathA 'Arkeka' dikhAI detI hai| kintu aisA jAna par3atA hai ki yaha rUDhivAditA usake chandobaddha hone ke kAraNa haiM, kathya bhASA meM itanI rUDhivAditA nahIM rahI hogI / saMbodhana e0 va0 78. prA0 bhA0 A0 meM saMbodhana e0 va0 meM nimna rUpa pAye jAte haiM * (1) zUnya rUpa (jIro), akArAMta tathA halaMta zabdoM meM; (2) padAMta svara kA hrasvIkaraNa; strIliMga ke IkArAMta, UkArAMta zabdoM meM, (3) - e; strIliMga AkArAMta tathA pulliMga strIliMga ikArAMta rUpoM meM, (4) - o; pu0 strI0 ukArAMta rUpoM meM / ma0 bhA0 A0 kI prathama sthiti (prAkRta) meM saMbodhana e0 va0 meM nimna rUpa pAye jAte haiM :- (1) zUnya rUpa, prAyaH sabhI taraha ke zabdoM meM; (2) - Ao rUpa, (A, mahArASTrI- ardhamAgadhI donoM meM 'puttA', o kevala ardhamAgadhI meM, puto ye rUpa kevala akArAMta zabdoM meM pAye jAte haiM / ) (3) padAMta svara kA dIrghIkaraNa (ye ikArAMta ukArAMta zabdoM ke vaikalpika rUpa haiM, aggi-aggI, vAu vAU / de0 pizela 6 377-78) / (4) - e rUpa, ye AkArAMta strIliMga zabdoM ke vaikalpika rUpa haiM :- mAlA - maale| apabhraMza meM bhI prAkRta vAle rUpa pAye jAte haiM, kiMtu yahA~ ikArAMta - ukArAMta zabdoM ke rUpoM meM padAMta svara kA dIrghIkaraNa nahIM pAyA jAtA apitu zuddha prAtipadika rUpa hI pAye jAte haiN| akArAMta rUpoM meM yahA~ A, u tathA zUnya rUpa pAye jAte haiM, inameM A vAle rUpoM kI saMkhyA zUnya rUpoM se adhika nahIM hai, phira bhI ve bahulatA se pAye jAte haiN| u vAle rUpa apabhraMza meM paravartI jAna par3ate haiN| vaise dohAkoSa meM -ie, o, - ai, - e - ye vAle rUpa bhI milate haiN| isa vivecana se yaha jAna par3atA hai ki saMbodhana e0 va0 meM zUnya rUpa sadA pramukha rahe haiM / prA0 paiM0 kI bhASA meM ye rUpa hI pracalita haiM, prAkRta rUpoM meM yahA~ padAMta I ke hrasva vAle rUpa bhI milate haiM, jinheM pariniSThita prAkRta padyoM se itara sthaloM para zuddha prAtipadika hI mAnA jAyagA, kyoMki apa0 meM Akara IkArAMtaUkArAMta strIliMga zabdoM ke rUpa vastutaH hrasvasvarAMta svataH ho gaye the / saMbodhana e0 va0 ke kucha udAharaNa ye haiM -- kAha (1.9) < kRSNa, kAsIsa (1.77) < kAzIza, gujjara (2.130 ) < gurjara, goDa (2.132) < gauDa, pia (1.136) priye, pahia (2.193) < pathika, sahi (2.205) sakhi, sumuhi (1.188) - sumukhi, taralaNaaNi (2.72) < taralanayane, < < gaavaragamaNi (1.158) < gajavaragamane / madhyakAlIna hiMdI tathA Adhunika hiMdI kI vibhASAoM meM bhI ye zUnyarUpa surakSita haiN| khar3I bolI meM AkArAMta sabala zabdoM ke saMbodhana e0 va0 meM - e pAyA jAtA hai - ghor3A ghor3e, lar3akA-lar3ake / yaha vastutaH vahA~ e0 va0 kA tiryak yA vikArI rUpa hai| rAjasthAnI meM saMbodhana e0 va0 meM A rUpoM kA vikAsa huA hai choro-chorA ; ghor3oghor3A, kutto- kuttA / 2. Pischel $363 3. Tagare: Historical Grammar of Ap. $ 94 For Private 461 2. ibid $ 374 8. ibid SS 80 (b) Personal Use Only 11 Page #487 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 462 karma kAraka e0 va0 $ 79. prAcIna bhAratIya Arya bhASA meM karma kAraka e0 va0 ke nimna cihna hai :- (1) -- am, - m, prAyaH sabhI taraha ke zabdoM ke sAtha, (2) zuddha prAtipadika rUpa, akArAMta napuMsaka liMgo ko chor3akara anya sabhI napuMsaka liMga zabdoM ke sAtha prathama ma0 bhA0 A0 (prAkRta) meM dUsarI koTi ke rUpa nahIM pAye jAte kevala am rUpa hI milate haiM, AkArAMta, i ukArAMta strIliMga zabdoM ke rUpoM meM pUrvavartI svara ko hasva kara diyA jAtA hai :- mAlaM mAlAM gaI nadI bahuM < vadhUM / paravartI ma0 bhA0 A0 yA apabhraMza meM Akara kartA-karma-saMbodhana e0 va0 ke rUpa eka dUsare meM ghulamila gaye haiM / yahA~ karma e0 va0 ke rUpa (prAkRta -am vAle rUpoM ko chor3akara) kartA kAraka e0 va0 ke rUpoM kI taraha -u sup vibhakti kA prayoga karate dekhe jAte haiN| isa taraha apabhraMza meM karma e0 va0 meM do taraha ke rUpa pAye jAte haiM :(1) - u vAle rUpa, (2) zUnya rUpa (jIro) yA prAtipadika rUpa / inake atirikta prAkRta sarvasva meM - i vAle kartAkarma e0 va0 ke astitva kA saMketa bhI apabhraMza meM milatA hai| mArkaNDeya ne apane prAkRtasarvasva (17.12) meM isa vibhakti cihna (i) kA saMketa kiyA hai| apabhraMza kI upalabdha kRtiyoM meM i vAle rUpa kahIM nahIM milate, yahA~ taka ki pUrvI apabhraMza meM, kaNha aura saraha ke dohAkoSa meM jahA~ isa sup vibhakti kA honA apekSita hai; vahA~ bhI yaha nahIM pAI jaatii| isakA mukhya kAraNa yaha hai ki apabhraMza kAla meM pazcimI (zaurasenI apabhraMza hI pariniSThita sAhityika apabhraMza rahI hai, aura pUraba kA apabhraMza sAhitya bhI usase prabhAvita hai| yahA~ taka ki pUrI hindI kI kathya prakRti ko vikasita karane meM bhI usakA hAtha rahA hai| isa sambandha meM isa -i para thor3A vicAra kara liyA jaay| mUlataH yaha -i kartAkAraka e0 va0 kA cihna hai, ThIka vaise hI jaise u bhI mUlataH kartAkAraka e0 va0 kA cihna hai prA0 bhA0 A0 ke kartA kAraka e0 va0 kAma0 bhA0 A0 meM do taraha kA vikAsa pAyA jAtA hai, eka o, dUsarA -e| inhIM se apabhraMza meM kramaza: - u tathA -i ko vikasita kiyA gayA hai, para i vAle rUpa cAhe kathya bhASA meM rahe hoM, sAhityika bhASA meM dRSTigocara nahIM hote / 1 prA0 bhA0 A0 putraH { prAkRtapaiMgalam ma0 bhA0 A0 putte (mahA0, ma0 bhA0 A0 putte (mA0, isa i vAle rUpa kA saMketa eka sthAna para DA0 cATurjyA ne bhI kiyA hai| uktivyaktiprakaraNa kI bhASAzAstrIya 'sTaDI' meM purAnI kosalI (uktivyakti kI bhASA) ke kartA e0 va0 kA vicAra karate samaya, DA0 cATurjyA ne batAyA hai ki yadi purAnI kosalI sacamuca ardhamAgadhI se vikasita huI hai, to yahA~ hameM vAle rUpa milane cAhiyeM (putra putte putti pUti), kiMtu ye - i vAle rUpa yahA~ nahIM milate / ye i vAle rUpa bhojapurI tathA pazcimI ba~galA meM bhI nahIM pAye jAte / pUrabI ba~galA, asamiyA tathA ur3iyA meM avazya inakA astitva hai, aura purAnI ba~galA meM bhI yaha sup pratyaya milatA hai / prA0 paiM0 kI bhASA meM karma e0 va0 meM ye cihna pAye jAte haiM : (1) m rUpa ye rUpa pariniSThita prAkRta rUpa hai, jinakA prayoga prAkRta padyAMzoM meM milatA hai| vaise kucha avahaTTha padyAMzo meM bhI ye rUpa milate haiM, kiMtu vahA~ yA to inheM prAkRtIkRta (prAkRtAijDa) rUpa mAnanA hogA, yA chandonirvAhArtha; athavA saMskRta kI gamaka lAne ke lie padAMta anusvAra kA prayoga mAnA jA sakatA hai| isake udAharaNa ye haiM :pAraM, gahilattaNaM (1.3) < grahilatvaM, saMbhuM (1.3) zaMbhu, rUaM (1.53) < rUpaM, mANaM (1.67) dhanuH NAmaM (1.69) nAma, pAaM (1.71) 8 pAdaM sarIraM (1.71) zarIraM giriM (1.74) saukhyaM majjaM (2.107) madyaM maMsaM (2.107) mAMsa, sirimahumahaNaM (2.109) zrImadhumathanaM, zaura0 ) > puttu (apa0 ) > putta (ava0 ) > pUta (hi0 ) / ardhamA0 ) > *putti (mArkaNDeya kA 'i' vAlA rUpa) / , pAraM (1.1) < mAnaM, ghaNuM (1.67) < giriM sAvakhaM ( 2.34) NAhaM (2.175) nArtha (2) u rUpa ye rUpa apabhraMza ke avazeSa haiN| prA0 pai0 kI bhASA se dimAtra udAharaNa ye haiM :haagaabalu (1.87) - hayagajabalaM, ghaNu (1.128) < dhanaM, appara (1.135) - AtmAnaM, rAaseNu (1.142 ) 2. Pischel SS 374 3. DA0 tivArI : bhojapurI bhASA aura sAhitya 6 322 / 2. Chatterjea Uktivyaktiprakarana (Study) 863 %. Chatterjea: ODBL SS 497 Page #488 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pada-vicAra 463 < rAjasenAM, jasu (1.150) < yazaH, soTuu (1.170) < saurASTra, malu (2.6) < malaM, ceu (2.38) < cetaH, suvAsau (2.60) < suvAsaM / yahA~ itanA saMketa kara denA hogA ki prA0 0 kI bhASA meM -u vAle karma kAraka e0 va0 ke rUpa bahuta kama pAye jAte haiN| (3) zUnya rUpa; ye hI sabase adhika hai / kucha udAharaNa ye haiM : kugati (tatsama rUpa 1.9) < kugati, sa~tAra (tatsama 1.9) < saMtAraM, saMpaa (1.98) < saMpadaM, suha (1.98) < sukhaM, saNNAha (1.106) < sannAhaM, pakkhara (1.106) (=pAkhara ko), vaaNa (1.106) < vacanaM, durita (1.111) < duritaM, abhaa vara (1.111) < abhayaM varaM, paohara (1.25) < payodharaM, parakkama (1.126) < parAkrama, ghittA (1.130) < ghRtaM (prAtipadika 'ghitta' kA chandonirvAhArtha dIrgharUpa), caubola (1.131), caMcala juvvaNa (1.132) Page #489 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 464 prAkRtapaiMgalam - ehi~, - hi jo mUlataH adhikaraNa e0 va0 ke pratyaya haiM ( - ehi~, hi prA0 bhA0 A0 - smin, kintu DA0 cATurjyA ise prA0 bhA0 A0 *dha se jor3ate haiN)| prAkRtapaiMgalam kI bhASA meM ina apabhraMza karaNa adhikaraNa e0 0 rUpoM ke sAtha hI zuddha prAtipadika rUpa bhI karaNa e0 va0 meM pAye jAte haiN| jo avahaTTha aura purAnI hindI kI nijI prakRti kA saMketa karate haiM / prA0 paiM0 kI bhASA ke karaNa e0 va0 ke pratyaya ye haiM ::- (1) eNa (zuddha prAkRta rUpa) (2) NA tathA Ai (zuddha prAkRta rUpa); (3) e e rUpa, (4) 3 rUpa, (5) hi, haM rUpa (6) zUnya rUpa (1) eNa ye zuddha prAkRta rUpa hai tathA inake udAharaNa ye haiM : vaNaNeNa (1.110) piMgaleNa (2.35), kAmAvaAreNa (2.50 ) < kAmAvatAreNa, guNeNa (2.68), NAarAeNa (2.76 ) < nAgarAjena keNa (2.101) < kena, rUpaNa (2.127) < rUpeNa, vIravaggeNa (2.132) < vIravargeNa / 'eNaM' vAle rUpa prA0 pai0 meM nahIM milte| (2) - NA ye bhI prAkRta rUpa haiM tathA prAkRtapaiMgalam meM nagaNya hai :- sasiNA (2.18) < zazinA, paiNA (2.18) < patyA / - AI rUpa kA udAharaNa 'lIlAi' (1.74) lIlayA hai, jo setubaMdha se udAhata padya meM milatA hai| (3) -e~, - e vAle rUpa; inako lene ke pUrva ina rUpoM kI vyutpatti para vicAra karanA Avazyaka hogA / jyUla blaoNkha ke matAnusAra inakI vyutpatti saM0 ina se jor3I jA sakatI hai| DA0 cATurjyA kA bhI yahI mata hai :- 'pUteM' (prA0 kosalI) < apa0 purve ma0 bhA0 A0 purte putteNa - < prA0 bhA0 A0 putreNa / pro0 Tarnara ne gujarAtI 'e' kA sambandha saMskRta -- akena apa0 aeM prA0 pa0 rAja0 ai~ se jor3A hai| griyarsana -e~ - e kA sambandha ma0 bhA0 A0 adhikaraNa e0 va0 ke pratyaya ahiM ahiM se jor3ate haiN| DA0 TagAre griyarsana ke mata ke pakSa meM haiN|' jaisA ki apabhraMza sAhitya ke adhyayana se patA calatA hai, eNa, eNaM iNa vAle rUpa bahuta kama pAye jAte hai| yahA~ taka ki puSpadanta jaise rUDhivAdI kavi meM bhI eM vAle rUpa adhika haiM, tathA alsadorpha ke anusAra eM, - eNa rUpoM kI saMkhyA kramazaH 580 tathA 355 hai pUrabI apabhraMza meM to eNa vAle rUpa pAye hI nahIM jAte / prA0 paiM0 kI bhASA se e vAle rUpoM ke udAharaNa nimna haiM: - - rUe (1.3) < rUpeNa, sappArAe (2.106) - sarparAjena gAche (2.144 ) = vRkSeNa, kittie (1.201 ) < kIrtyA / = (4) - i, ( N + i Ni) vAle rUpa yaha bhI mUlataH adhikaraNa e0 va0 kA rUpa hai| isakI vyutpatti saM0 e (deve, rAme) se mAnI jAtI hai| karaNa e0 va0 meM isakA prayoga 15 bAra kumArapAlapratibodha meM pAyA jAtA hai, jahA~ alsadorpha ne iko karaNa e0 va0 kA pratyaya hI mAnA hai| isase bhI pahale bhavisattakahA meM bhI i vAle karaNa e0 va0 ke rUpa pAye jAte haiN| :- saMbaMdhi< saMbaMdhena, jaNi< janena, pauri < atiklezena / (de0 TagAre pR0 119) isake prayoga jasaharacariu ke 'kAli paureNa, mahAyaNi mahAjanena, aikilesi kAlena, sakhi sukhena, daMsaNi darzanena' ke rUpa meM bhI dekhe jA sakate haiN| prA0 paiM0 kI bhASA meM ye rUpa bhI dekhe jA sakate haiN| prA0 paiM0 kI bhASA meM ye rUpa bahuta kama pAye jAte haiN| jiNi (1.128) yenaH supuNi (2.57) < supuNyena / isameM 'jiNi' meM bahutaH do vibhakticihna 'N + i = (5) - hi~, - hi; yaha bhI mUlataH adhikaraNa e0 ba0 kA hI rUpa hai| isakI vyutpatti prAyaH saM0 - smin (tasmin, yasmin) se jor3I jAtI hai| isa taraha isakA vikAsa -smin mhi hi hi mAnA jAtA hai / prA0 bhA0 A0 - smin ma0 bhA0 A0 ke kAla meM prAcIna pUrvI ma0 bhA0 A0 (azokakAlIna prAkRta) meM -ssi~, -ssi pAyA jAtA hai, jaba ki madhyadezIya prAkRta meM pahale yaha mhi huA, phira mmihiM kA vikAsa mhi se mAnA jA sakatA hai, 1. Jules Bloch : La Langue Marathe $ 193 2. Chatterjea Uktivyakti (study) 863, p. 41 3. Tagare: Historical Grammar of Ap. SS 81, p. 119 - Ni' kA yoga hai / -- Page #490 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pada-vicAra 465 kiMtu DA0 cATuA ne isakI vyutpatti prA0 bhA0 A0 -*dhi (jisakA samAnAMtara rUpa 'thi' grIka meM pAyA jAtA hai, grIka 'pothi < A0bhA0 yU0 *kvodhi > prA0 bhA0 A0 kadhi (kahA~) se mAnI hai| isa taraha unake mata se gharahi~-gharahi kA vikAsa 'ghRdha-ghi, ghRgha-ghi se mAnanA hogaa| **ghRghadhi (A0 bhA0 A0) > *gRha-dhi > garha-dhi > ma0 bhA0 A0, na0 bhA0 A0 gharahi / prAkRtapaiMgalam meM -hi~, -hi vAle rUpa adhikaraNa e0 va0 meM hI adhika pracalita haiM, karaNa e0 va0 ke eka Adha udAharaNa milate haiM : dappahi (1.198) < darpaNa / (6) zUnya sup cihna yA zuddha prAtipadika; prA0 paiM0 kI purAnI hiMdI meM isake anekoM udAharaNa haiM, kucha ye haiM : bhaa (1.145) < bhayena, pAabhara (1.147) < pAdabhareNa, ghAa (1.155) < ghAtena, NAarAa piMgala (1.170) < nAgarAjena piMgalena, dala (1.185) < dalena, bala (1.185) < balena, dappa (1.199) < darpaNa, dhUli (2.59) < dhUlyA, vihi (2.153) < vidhinA, koha (2.169) < krodhena, vAha (2.171) < vAhena / saMbaMdha kAraka e0 va0 6 81. prA0 bhA0 A0 meM sambandha kAraka e0 va0 ke nimna sup pratyaya pAye jAte haiM : (1) -sya; saMskRta ke akArAMta pu0 napuM0 zabdoM ke sAtha (devasya, jJAnasya); ye mUlataH sarvanAma ke SaSThI e0 va0 ke cihna the (tasya, yasya, kasya), vahA~ se ye akArAMta pu0 napuM0 zabdoM meM bhI prayukta hone lge| (2) as:-yaha prA0 bhA0 A0 meM akArAMtetara samasta zabdoM ke paMcamI-SaSThI e0 va0 kA cihna hai, jisakA strIliMga ke ikArAMta, ukArAMta saba zabdoM meM vikalpa se (dhenvAH-dhenoH, rucyAH-ruce:) tathA dIrgha svarAMta zabdaM rUpoM meM nitya rUpa meM 'As' pAyA jAtA hai (ramAyAH, nadyAH, vadhvAH ) / yaha halaMta zabdoM kA bhI apAdAna-saMbaMdha e0 va0 kA pratyaya hai, (gacchataH, zaradaH, jgtH)| isakA vikAsa A0 bhA0 yU0 *os (grIka 'pAdAs' (saM0 pada:)), *es (lAtinI 'is', 'pedis' (saM0 padaH) se mAnA jAtA hai| prathama ma0 bhA0 A0 (prAkRta) meM Akara prA0 bhA0 A0 kA sampradAna (caturthI sambandha kAraka meM samAhita ho gayA hai, tathA yahA~ sampradAna-sambandha kAraka ke rUpa eka ho gaye haiN| prAkRta sambandha kAraka e0 va0 ke cihna ye haiM :(1) "ssa (mAgadhI 'zza); sabhI prakAra ke pulliMga napuM0 zabdoM ke sAtha; puttassa, aggissa, vAussa, piussa (pituH), bhattussa (bhartuH), isakA vikAsa ssa (zza) < sya ke krama se huA hai / (2) *No, akArAMta pulliMga napuM0 ko chor3akara sabhI pu0 napuM0 liMga zabdoM ke sAtha, yathA aggiNo, vAuNo, piuNo, bhattuNo, isakA vikAsa saMskRta ke nakArAMta zabdoM ke sambandha e0 va0 rUpoM se mAnanA hogA :- 'dhaninaH, kariNaH' yahA~ kA 'naH', prA0 No hokara anya zabdoM meM bhI prayukta hone lagA hai / (3) -a, -i, -e; strIliMga zabdoM ke sambandha e0 va0 meM prayukta vaikalpika rUpa, mAlAa-mAlAimAlAe, NaIa-NaIi-NaIe, vahUa-vahUi-vahUe (de0 pizela 6 385) / paravartI ma0 bhA0 A0 (apabhraMza) meM Akara apAdAna ke rUpa bhI sampradAna-apAdAna-sambandha kAraka jaise eka kAraka kI sthiti mAnI jAtI hai / (de0 TagAre 678) TagAre ke matAnusAra 1000 I0 ke lagabhaga apa0 apAdAna-sampradAna-saMbaMdha kAraka meM lupta ho gayA thaa| isI apa0 sampradAnaapAdAna-saMbaMdha kAraka ne Age jAkara na0 bhA0 A0 ke vikArI yA tiryak rUpoM ko janma diyA hai| apabhraMza meM isake pratyaya ye haiM :- (1) degssa-ssu-su ye tInoM prAkRta rUpa haiM; inakA sambandha saM0 'sya' se hai, (2) 'ha' vAle saMbaMdha kAraka e0 va0 ke pratyaya, jinake -ha, -ho, -hu, -hi, -he rUpa milate haiM (de0 TagAre $ 83 bI, $ 94, 197), ye vAstavika apabhraMza rUpa haiM; (3) zUnya rUpa; jisakA saMketa hemacandra ne kiyA hai, kintu alsadorpha apabhraMza sambandha kAraka meM zUnya rUpoM kA astitva mAnane ko taiyAra nahIM, ve aise sthaloM para vizrRMkhala samasta pada hI mAnate haiN| prAkRtapaiMgalam kI bhASA meM hameM isake nimna rUpa milate haiM :- (1) "ssa, su, "sa, No vAle rUpa, (2) 'ha vAle rUpa, (3) zUnya rUpa, (4) parasarga yukta rUpa / (1) ssa', 'su, "sa vAle rUpa nimna haiM :1. Chatterjea : Uktivyakti (study) $ 63, pp. 44-45 2. vyAsa : saMskRta kA bhASAzAstrIya adhyayana pR0 164 Page #491 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 466 prAkRtapaiMgalam NIvassa (1.67) < nIpasya, jassa (1.69) < yasya, jAsu, tAsu (1.82) < yasya, tasya; kassa (2.107) < kasya, kAmarAassa (2.126) < kAmarAjasya / -No vAle rUpa : No vAle rUpa prAkRta gAthAoM meM dekhe jA sakate haiM :- ceivaiNo (1.69) < cedipateH / (2) -ha vAle rUpoM ke udAharaNa nimna haiM : caMDAlaha (1.84) < caMDAlasya, ghattaha (1.102) < ghattasya (ghattAyAH) (ghattA kA), kavvaha (1.109) < kAvyasya, kavvalakkhaNaha (1.117) < kAvyalakSaNasya, phaNidaha (1.129) < phaNIMdrasya, kaMThaha (1.129) < kaMThasya, sUraha (1.147) < sUryasya, amiaha (1.210) < amRtasya, kaNaaha (1.72) < kanakasya, cUaha gAche (2.144) < cUtasya vRkSaNa, mANaha (2.163) < mAnasya / (3) zUnya rUpa ke udAharaNa nimna haiM / isa saMbaMdha meM yaha kaha diyA jAya ki ye rUpa kama milate haiN| ullAla (1.109) < ullAlasya (=ullAlAkA), kaNNa (1.126) < karNasya, dohA (1.148) (dohA ke), NAara (2.185) < naagrsy| (4) parasarga vAle rUpa :- gAika ghittA (2.93); tAkA pialA (2.97) (tasyAH priyaH), mecchahake putte (1.92) (mlecchAnAM (putraiH), kavvake (1.108ka) ( kAvyasya), devaka lakkhia (2.101) (devasya likhitaM), sampradAna artha meM 'dhammaka appia' (1.128, 2.191) / ina parasargoM kI vyutpatti ke lie de0 % 99 / adhikaraNa e0 va0 82 prA0 bhA0 A0 meM adhikaraNa e0 va0 ke cihna ye haiM :- (1)-i, akArAMta zabdoM ke sAtha isakA e rUpa milatA hai (rAme, jJAne), yaha anya zabda rUpoM meM bhI milatA hai; (2)-Am-strIliMga rUpoM meM (ramAyAm, nadyAm, rucyAm, dhenvAm, vadhvAm); (3) pu0 strI0 ikArAMta, ukArAMta rUpoM meM antima svara ke 'au' vAle rUpa, kavI, gurau, rucau, dhenau / prathama ma0 bhA0 A0 meM adhikaraNa kAraka e0 va0 ke cihna ye haiM :- (1) -e; akArAMta zabdoM ke sAtha, putte / (2) -mmi (ardhamAgadhI) vaikalpika rUpa -si (puttammi-puttaMsi, aggimmi-aggisi; prAyaH sabhI pu0 napuM0 zabdoM ke sAtha, (3)-a, i, -e vAle rUpa, strIliMga zabdoM ke sAtha; ye ThIka vahI haiM, jo saMbaMdha kAraka e0 va0 ke strIliMga rUpoM meM pAye jAte haiN| isa taraha strIliMga zabdoM meM prAkRta meM karaNa, apAdAna, sambandha (jisameM sampradAna bhI sammilita hai) tathA adhikaraNa ke e0 va0 meM prAyaH samAna rUpa pAye jAte haiN| paravartI ma0 bhA0 A0 (apabhraMza) meM adhikaraNa e0 va0 meM nimna pratya pAye jAte haiM : (1) -e, jo saMskRta -e se sambaddha hai, (2) -i, yaha -e kA hI durbala rUpa hai isakA vikAsa -i < -ai <-e ke krama se mAnA jAyagA; apa0 meM prA0 bhA0 A0 tathA prAkRta -e hrasva -e ho gayA thA, tathA lipi-saMketa meM 'i' ke dvArA vyakta kiyA jAne lagA thA; (3) -ahiM, -ahi~, -ahi ye vAstavika apa0 pratyaya haiM, jinakA vikAsa prA0 bhA0 A0 '-smin' se jor3A jAtA hai (4) -e~ (pUrvI apa0), -i~ (pazcimI apabhraMza), DA0 TagAre se ina donoM kA sambandha bhI 'smin' se hI jor3A hai| unhoMne -i~ ko -e~ kA hI durbala rUpa mAnA hai| -e~ kA vikAsa griyarsana ke matAnusAra -ahi~ se jor3A jA sakatA hai tathA -ahi~ kA hI samAhRta rUpa-e~ hai; pUrvI apa0 meM isake udAharaNa raseM, aMdhAra, paDhame dekhe jA sakate haiM / DA0 cATuA ne bhI purAnI maithilI ke -e~, -e rUpoM tathA ba~galA-ur3iyA ke -e rUpoM kI utpatti hi~, -hi se hI mAnI hai, kintu ve isakA mUlasrota '-smin' na mAnakara prA0 bhA0 A0 *dhi mAnate haiM / ba~galA 'ghare' tathA 'hie' kA vikAsa ve kramazaH prA0 bhA0 A0 *dhRSa-dhi > *gRhadhi > *garhadhi > ma0 bhA0 A0 gharahi > pu0 ba~galA ghara-i > A0 ba~galA ghare; tathA prA0 bhA0 A0 *hRda-dhi > ma0 bhA0 A0 hiahi > pu0 ba~galA hiahi > A0 ba~galA hie - isa krama se mAnate haiN| (5) DA0 zahIdullA ne adhikaraNa e0 va0 meM dohAkoSa meM ""ita' pratyaya kA bhI saMketa kiyA hai :- 'bAherita' (pakkasiriphale alia jima bAherita bhUmyaMti)1, kintu rAhula jI ne isa paMkti kA pATha 'pakkasiriphale alia jima bAherIya 1. M. Shahidullah : Les Chants Mystiques p. 43 Page #492 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pada-vicAra 467 bhamaMti' mAnA hai / 1 saMmbhavataH yahI pATha ThIka hai tathA 'ita' ko pUrvI apa0 kA adhikaraNa e0 va0 kA pratyaya mAnanA ThIka nahIM / (6) DA0 zahIdullA ne pUrvI apa0 meM do prAtipadika rUpoM kA prayoga bhI adhikaraNa e0 va0 ke artha meM saMketita kiyA hai, pAsa (=pArzve) (kaNhapA dohA 23), taDa (-taTe) (sarahapA dohA 2) / ye rUpa na0 bhA0 A0 meM adhikaraNArthe prayukta zUnya rUpoM ke bIja kA saMketa kara sakate haiM / prAkRtapaiMgalam kI bhASA meM nimna pratyayoM kA prayoga adhikaraNa eka vacana meM pAyA jAtA hai| (1) -e vAle rUpa; (2) -mmi vAle rUpa / (3) -i vAle rUpa, (4) -hi~, -hi vAle rUpa (5) -ha vAle rUpa, (6) zUnya rUpa, (7) parasarga vAle prayoga / (1) -e rUpa, yaha prAkRta tathA prA0 bhA0 A0 kA adhikaraNa e0 va0 kA cihna hai / ye rUpa prAkRtIkRta (prAkRtAijDa) rUpoM meM yA prAkRta padyoM meM milate haiN| puvvaddhe (1.52) < pUrvArdhe, uttaddhe (1.52) < uttarArdhe, bIe (1.54) < dvitIye, tIe (1.62) < tRtIye, cautthae (1.62) caturthe, dala < dale, bhuaNe (1.72) < bhuvane, samudde (1.74) < samudre (setubaMdha kA udAharaNa), sIse (1.82) < zIrSe, paMcame (1.131), maNe (1.179) < manasi, jujjhe (2.4) < yuddhe, sANae (1.188)< zANake, Na < nagaradAhe, kaMThae (2.124) < kaMThake, kaDakkhe (2.126) < kaTAkSe / (2)-mmi vAle rUpa; ye zuddha prAkRta rUpa hai tathA prA0 paiM0 meM eka Adya udAharaNa milate haiN| puvvaddhammi (1.57) < pUrvArdhe, paraddhammi (1.57) < parArdhe / (3) i vAle rUpa - ye dege vAle prAkRta rUpoM ke durbala rUpa haiN| ye bhI bahuta kama hI milate haiM / udAharaNa gaMthi gaMthi (1.107) < granthe granthe, ThAvi (1.192) < sthAne / (4) hi-hi~ vAle rUpa - inake udAharaNa adhika haiM, kiMtu zUnya rUpoM kI apekSA kama haiN| udAharaNa ye haiN| hRdahi~ (1.7) < hRde, paDhamahi~ (1.84) < prathame, sIsahi~ (1.98) < zIrSe, Aihi~ (1.103, 187) < Adau, cautthahi~ (1.131) < caturthe, paDhamahi (1.148)< prathame, dalahi (1.173) Page #493 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 468 prAkRtagalam akArAMta zabdoM ke karma ba0 va0 rUpoM ko chor3a kara) / (2) degAn (A0 bhA0 yU0 *ons; saM0 vRkAn Page #494 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pada-vicAra 469 rAaha (1.180) < rAjAnaH, mechaha (1.207) < mlecchAH , mattaha (2.170) < mAtrAH / (4) zUnya rUpa isake kaI udAharaNa milate haiM, kucha ye haiM : bhamara (1.138) < bhramarAH, araviMda (1.138) < araviMdAni, buhaaNa (1.146) < he budhajanAH, mecchasarIra (1.147) < mlecchazarIrANi, vipakkha (1.147) < vipakSAn, dANavadeva (1.155) < dAnavadevAH, viakkhaNa (1.186) < vicakSaNAH, kaaMbaa (1.188) < kadaMbakAH, koilasAva (2.87) < kokilazAvAH, paohara (2.91) < payodharAH, dINa (1.193) dInAH, kesuasoacaMpaa < kiMzukAzokacampakAni, kesukANaNapANavAula < kiMzukakAnanapAnavyAkulAH, aicala (2.103) < aticalAni, kuMjara (2.130) < kuMjarAn, matta (2.169), < mattAH / (5) -e rUpa; bhuaNe (1.62) < bhuvanAni, pale (2.192) < patitAn / (6) -eu rUpa; kaTTieu (2.71) < kartitAH / karaNa-adhikaraNa ba0 va0 84. prA0 bhA0 A0 meM karaNa kAraka ba0 va0 kA sup pratyaya "bhis' hai / yaha A0 bhA0 yU. sup pratyaya hai tathA isakA 'phi' rUpa grIka meM pAyA jAtA hai, 'nAuphi' (nauphi), saM0 naubhiH / avestA meM isakA 'biz' rUpa milatA hai, 'maz2iviz' (saM0 mahIbhiH) / bostoslAvika tathA jarmana zAkhA meM yaha 'bha' 'ma' ho gayA thA, lithuAniyana, 'sUnumis' (saM0 sUnubhiH) / saMskRta meM akArAMta zabdoM meM 'bhis' ke sthAna para 'ais' pAyA jAtA hai:-devaiH / vaise vaidika saMskRta meM 'devebhiH' rUpa bhI pAye jAte haiN| prA0 bhA0 A0 meM adhikaraNa ba0 va0 kA sup pratyaya 'su' hai, jo bhA0 yU0 pratyaya hai| isakA 'si' rUpa grIka meM pAyA jAtA hai, 'possi' (possi) (saM0 patsu, pad + su), isakA 'chu' rUpa slAvonika meM pAyA jAtA hai / prAkRta meM karaNa tathA adhikaraNa ke alaga alaga pratyaya pAye jAte haiN| karaNa ba0 va0 meM vahA~ hi, hi~, hiM pratyaya pAye jAte haiM, jinakA vikAsa prA0 bhA0 A0 'bhis' se huA hai| ye sabhI taraha ke zabdoM ke sAtha pAye jAte haiN| adhikaraNa ba0 va0 meM vahA~ 'su, suM, su~ pratyaya pAye jAte haiM, jinakA vikAsa prA0 bhA0 A0 'su' se huA hai| apabhraMza meM A kara karaNa tathA adhikaraNa paraspara eka dUsare meM samAhita ho gaye haiN| maje kI bAta to yaha hai ki jahA~ apabhraMza ke karaNa e0 va0 ke rUpoM ko banAne meM adhikaraNa e0 va0 ke rUpoM ne yoga diyA hai, vahA~ apabhraMza ke adhikaraNa ba0 va0 ke rUpoM ko banAne meM karaNa ba0 va0 ke rUpoM kA hAtha hai / apabhraMza meM donoM ke lie ba0 va0 meM eka hI taraha ke pratyaya- hi, hi~ kA prayoga pAyA jAtA hai, jinakA udgama prAkRta karaNa ba0 va0 "hi, hi~, hiM tathA saMskRta 'bhis' se hai| prAkRta ke 'su' vAle rUpa apa0 meM nahIM milate / moTe taura para apabhraMza meM tIna taraha ke karaNa-adhikaraNa ba0 va0 ke sup pratyaya pAye jAte haiM :- (1) hi, hi~, hiM vAle rUpa; jinakA karaNa ba0 va0 ke rUpoM se sAkSAt saMbaMdha hai; (2) dege vAle rUpa jo kevala adhikaraNa ke lie pUrvI apabhraMza (dohAkoSa kI bhASA) meM milate haiN| inakA saMbaMdha adhikaraNa e0 va0 ke dege pratyaya se hai; -Aama-vea-purANe (kaNhapA 2) < purANeSu (3) degha vAle rUpa, jo mUlataH apabhraMza ke saMbaMdha kAraka ke rUpa haiN| prA0 .0 kI bhASA meM ye rUpa pAye jAte haiM, (1) su vAle rUpa, jo kevala adhikaraNa ba0 va0 meM pAye jAte haiN| ye pariniSThita prAkRta padyoM meM pAye jAte haiM / (2) "ha vAle rUpa, ye bhI kevala adhikaraNa ba0 va0 meM hI milate haiM; (3) hi-hi~ (ehi-ehi~) vAle rUpa, ye karaNa ba0 va0 tathA adhikaraNa ba0 va0 donoM meM pAye jAte haiM / (4) inake atirikta cauthe rUpa ve haiM jahA~ karaNa adhikaraNa ba0 va0 meM zUnyarUpa pAye jAte haiN| (1) adhikaraNa ba0 va0 ke 'su-suM' vAle rUpoM ke udAharaNa bahuta kama haiN| ye nimna haiM : "paNadisu (2.201) < praNatiSu (karpUramaMjarI kA udAharaNa), paesuM (2.114) < pAdeSu, disesuM (2.165) < dishaasu| (2) degha vAle adhikaraNa ba0 va0 ke rUpa; ye mUlataH saMbaMdha kAraka se saMbaddha haiM / inakA prayoga pazcimI apabhraMza meM hI pAyA jAtA hai, jahA~ inakA 'ha~-haM rUpa milatA hai| de0 'Nara NarayahaM NivaDaMti' (pAhuDadohA 5), 'manuSya narakoM meM 1. T. Burrow : Sanskrit Language p. 259 Page #495 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 470 prAkRtapaiMgalam girate haiM;' 'kuMjaru aNNahaM taruvarahaM kuDDeNa ghallai hattha' (hemacaMdra 8.4.422) 'hAthI utsukatAse anya per3oM para apanI sa~Da DAlatA hai" / isI kA prA0 paiM0 meM 'ha' rUpa hai| - aTThaha (2.208) < aSTasu, pAaha (2.194) < pAdeSu / (3) hi~ - hi vAle rUpa. (1) karaNa ba0 va0 ke rUpaH tIsakkharAhi (1.59) turagaiH, rahahi (1.193)< rathaiH, dohiM (2.201)> dvAbhyAM, dhUlihi (1.155)Page #496 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kartA pada-vicAra 471 'ha~' rUpa ke sAdRzya para apAdAna e0 va0 'hu' ko vikasita apAdAna ba0 va0 kA 'hu~' rUpa mAnate haiN| yaha mata jyAdA ThIka U~catA hai / isa taraha apa0 meM sampradAna-apAdAna-saMbaMdha ba0 va0 ke cihna ye haiM :- "haM, "ha~, "ha, hu, hu~; zUnya rUpa; inameM zUnyarUpoM kA saMketa TagAre ne 1200 I0 ke lagabhaga kI apabhraMza meM kiyA hai / / prAkRtapaiMgalam kI bhASA meM isa kAraka meM nimna rUpa pAye jAte haiM :(1) NaM vAle rUpa (jo prAkRta rUpa haiM); (2) ha~-ha vAle rUpa / (1) NaM vAle rUpa zuddha prAkRta rUpa haiM, isake udAharaNa nimna haiM : gaNANaM (1.15) < gaNAnAM, paMkeruhANaM (2.201) < paMkeruhayoH (sampradAnArthe, karpUramaMjarI kA udAharaNa), buhANaM (1.11) < budhAnAM, loANaM (2.174) < lokAnAM / . (2) -ha~ -ha vAle rUpoM ke udAharaNa nimna haiM :TThaDaDhANaha (1.12) < TaThaDaDhANAnAM, mecchaha(-ke) (1.92) < mlecchAnAM / 86. uparyukta vizleSaNa ke AdhAra para akArAMta zabda rUpa prA0 paiM0 kI bhASA meM isa prakAra punarnirmita kiye jA sakate haiN| e0 va0 ba0 va0 putto (prA0), puttu, putta, (pUta) puttA, puttaha, (putte), putta, (pUta) karma puttaM (prA0), puttu, putta, (pUta) puttA, puttaha, (putte), putta, (pUta) karaNa putteNa (prA0), purte-putte, puttahi, putta, (pUta) puttehi~, putte, putta, (pUta) sampradAnasaMbaMdha puttassa, (prA0) puttaha, puta, (pUta) puttANaM (prA0), putaha~, putta, (pUta) adhikaraNa putte, puttammi (prA0), putte, puttahi, puttaha, puttesu-suM (prA0), puttahi~, puttaha, putta, (pUta) putta, (pUta) saMbodhana are, re, he putta, (pUta) are, re, he puttA, putte, putta, (pUta) yahA~ koSThaka kA 'pUta' jo sabhI vibhaktiyoM ke e0 va0, ba0 va0 rUpoM meM pAyA jAtA hai; prA0 paiM0 kI bhASA ke samaya ke kathya rUpa kA saMketa karatA hai, jahA~ vyaMjana dvitva ke pUrvavartI svara ko dIrgha banAkara use sarala kara diyA gayA hai, putraH > putto > puttau > putta > puta / yadyapi prA0 paiM0 meM aise rUpa bahuta kama milate haiM, kiMtu ina rUpoM kA sarvathA abhAva nahIM hai| jaisA ki hama dekha cuke haiM, prA0 paiM0 kI purAnI pazcimI hiMdI (yA avahaTTha) meM zUnya rUpa (jIro phorma) yA prAtipadika rUpa prAyaH sabhI kArakoM ke e0 va0, ba0 va0 rUpoM meM pAye jAte haiN| Upara ke 'putta' (pUta) isI kA saMketa karate haiN| jahA~ koSThaka meM prA0 likhA hai, ve prAkRta ke rUpa haiM tathA prA0 paiM. kI bhASA kI nijI pravRtti nahIM haiN| zeSa rUpa apabhraMza avahaTTha meM samAna rUpa se pracalita haiN| vizeSaNa : 87. prAcIna bhAratIya Arya bhASA tathA ma0 bhA0 A0 meM saMjJA evaM vizeSaNa meM koI khAsa pharka nahIM dikhAI detA / unake rUpa prAyaH saMjJA rUpoM kI taraha hI calate haiM tathA vizeSaNa liMga, vacana, vibhakti meM vizeSya kA hI anukaraNa karatA hai| apabhraMza meM bhI yahI sthiti pAI jAtI hai| na0 bhA0 A0 meM AkAra kevala do vibhaktiyA~ (mUla vibhaktirUpa tathA tiryak rUpa) evaM do liMga (pulliMga tathA strIliMga) ke baca jAne ke kAraNa vizeSaNa ke vividha rUpa nahIM naz2ara Ate / niyamataH vizeSya ke anusAra unakA savibhaktika rUpa nahIM milatA, kiMtu yadi vizeSya strIliMga hai to vizeSaNa ke sAtha strIpratyaya jor3a diyA jAtA hai, tathA yadi vizeSya tiryak rUpa hai to vizeSaNa ke sAtha bhI tiryak cihna (e~ > e) jor3a 8. Tagare : $ 86, p. 148 2. ibid : p. 150 Page #497 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 472 prAkRtapaiMgalam diyA jAtA hai| pazcimI hiMdI kI yaha khAsa vizeSatA hai, kiMtu Adhunika kosalI yA avadhI Adi meM yaha vizeSatA yA to nahIM pAI jAtI yA bahuta sImita hai| keloga ne hiMdI vizeSaNa ke viSaya meM tIna niyamoM kA Alekhana kiyA hai : (1) nirvibhaktika vizeSaNa aMgrejI ke vizeSaNoM kI taraha sabhI taraha ke vizeSyoM ke sAtha aparivartita rahate haiN| (2) savibhaktika akArAMta vizeSaNa kartA e0 va0 vizeSya ke sAtha aparivartita rahate haiM / (3) savibhaktika akArAMta vizeSaNa anya kArakoM meM vizeSya ke pUrva 'A' ko 'e' (tiryak rUpa) meM parivartita kara dete haiN| (4) savibhaktika AkArAMta vizeSaNa strIliMga vizeSya ke sAtha 'A' ko 'I' meM parivartita kara dete haiM / prA0 paiM0 meM ma0 bhA0 A0 ke aneka savibhaktika vizeSaNoM ke atirikta nirvibhaktika tathA tiryak vAle na0 bhA0 A0 pravRtti ke aneka vizeSaNa rUpa bhI milate haiM / kucha udAharaNa ye haiM : (1) ma0 bhA0 A0 pravRtti ke savibhaktika rUpa : biMdujuo (1.2), pAr3io (1.2), aNNo (1.2) hiNNo, jiNNo (1.3), vuDDao, NivvuttaM (1.4), khuDiaM (1.11), kaAvarAho (1.55), patte (adhi0 e0 va0 1.55), vallaho (1.55), jaggaMto (1.72), "viNAsakaru (1.101), 'bhaaMkaru (1.101). (2) strIliMga rUpaH kAmaMtI (1.3), sarisA (1.14), lolaMtI (1.119), caMdamuhI, (1.132), khaMjaNaloaNi (1.132), piari (1.166 < pItA), kalahAriNI (1.169), guNavaMti (1.171), taruNI (1.174), suMdari (1.178). (3) nivibhaktikarUpa : valaMta (1.7) ulhasaMta (1.7), choDi (1.9), diDha (1.106), zuddha (1.108), vimala (1.111), atula (1.111) udaMDa (1.126), sutthira (1.128), raMka (1.130), caMcala (1.132), Nava (1.135), siala (1.135) / (4) AkArAMta rUpa, niSThA pratyaya vAle vizeSaNa :pAA (1.130), pAvA (2.101) meTAvA (2.101) / (5) ekArAMta tiryak rUpa, niSThA pratyaya vAle vizeSaNa : cale (1.145, 1.190), pale (1.145, 1.190), bhare (1.190), kare (1.190) / sarvanAma 88. uttama puruSa vAcaka sarvanAma :- isake nimna rUpa prA0 paiM0 kI purAnI pazcimI hiMdI meM milate haiN| e0 va0 ba0 va0 hau (2.120), haU (2.147), mai (1.106) hama (2.193) karma mujjhe (2.142) karaNa (mai) sampradAna-saMbaMdha mama (2.6), me (2.46), maha (mahyaM 2.155), ammaha (2.136), hammAro (2.42), ___ mahi (=mA) (2.138) hamArI (2.120), amhANaM (2.12) adhikaraNa ra (1) 'hau-hau~' kA vikAsa prA0 bhA0 A0 ahaM >ma0 bhA0 A0 prAkRta ahakaM (svArthe-ka vAlA) rUpa > paravartI ma0 bhA0 A0 hakaM, haaM, haveM > apa0 hau~-hau ke krama se mAnA jAtA hai| 1. Chatterjea : Ukktivyaktiprakaran. 865, pp. 45-46 2. Kellogg : Hindi Grammar $ 199, p. 134 kartA X Page #498 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 473 pada-vicAra isI kA vikAsa brajabhASA meM 'hauM' tathA gujarAtI-rAjasthAnI meM 'hU~' pAyA jAtA hai| saMdezarAsaka tathA uktivyakti meM bhI yaha rUpa pAyA jAtA hai| (2) 'mai' kA vikAsa prA0 bhA0 A0 karaNa e0 va0 mayA > ma0 bhA0 A0 mai-mai~ ke kama se mAnA jAtA hai| prA0 paiM0 meM isakA kartA kAraka e0 va0 meM bhI prayoga milatA hai, jisakA vikAsa Age khar3I bolI hi0 'maiM' ke rUpa meM pAyA jAtA hai / karaNa meM isakA prayoga uktivyakti meM bhI milatA hai| (3) 'hama' kartA kAraka ba0 va0 kA vikAsa *asma-> amha-> hama, ke krama se huA hai| (4) 'mujjhe' kA vikAsa, jo hiMdI meM tathA prA0 paiM0 meM bhI karma e0 va0 meM pAyA jAtA hai, mUlataH 'mAM' se huA hai| mAM > majjha-majjhaM > apa0 majjhu / apa0 meM 'majjha-majyu' apAdAna-saMbaMdha e0 va0 meM pAyA jAtA hai| saMdezarAsaka meM yahI rUpa milatA hai :- "mai jANiu piu ANi majjha saMtosihai" (197 a) / isIke 'majjhu' rUpa kI u-dhvani kA varNaviparyaya hone para 'mujjha' (hi0 mujha) rUpa banegA, jisakA tiryak rUpa 'mujhe' hai| (5) 'mama, me' zuddha prA0 bhA0 A0 rUpa haiM, maha-mahi kA saMbaMdha 'mAM' se jor3A jAtA hai / (6) 'amhANaM' kA vikAsa * asmAnAM > amhANaM ke krama se mAnA jAtA hai / 'ammaha' meM 'ha' apabhraMza saMbaMdha ba0 va0 kA vibhakti cihna 'amma < amha < asma-, ke sAtha jor3a diyA gayA hai| 'hammAro-hammArI' kA vikAsa isa krama se huA hai :asma-kara > amha-ara > hamma-arau > hammAro, asma-karI > amha-arI > hamma-arI > hammArI, isI ke khar3I bolI meM hamArA hamArI, tathA rAja0 meM mhAro-mhArI rUpa pAye jAte haiN| pizela ne inakA vikAsa *mhAra > *mahAra > *hamAra ke krama se mAnA hai / 689. madhyama puruSa vAcaka sarvanAma :- prA0 paiM0 kI purAnI hindI meM isake ye rUpa milate haiM / e0 va0 ba0 va0 tuhu (2.91), tuhu~ (1.7), tai (1.9) tua (1.157), tumA (2.8) karaNa sampradAna-saMbaMdha tua (tubhyaM 2.130, tava 2.155, tumha (2.207), tumhA (2.65), 2.191), tuha (tubhyaM 2.105), tujjhe tumhANaM (2.12) (2.4), te (2.132), tohara (2.24) adhikaraNa (1) 'tuha-tuha~' kA vikAsa 'tvaM' se mAnane meM yaha dikkata AtI hai ki vahA~ 'ha' nahIM pAyA jAtA / ataH aisA jAna par3atA hai ki yaha 'ha' dhvani 'asma-' ke mithyAsAdRzya para banAye gaye kalpita rUpa *tuSma kA vikAsa hai :- asma: aha-: : * tuSma-:tuha- / / (2) 'tai' isakA vikAsa karaNa e0 va0 tvayA + -ena > tai~ -tai ke kama se huA hai| (3) 'tua, tuha,' kA vikAsa *tuSma se huA hai tathA yaha mUlataH sambandha kAraka kA rUpa haiM kintu karma meM bhI prayukta hone lagA hai / isakA apa0 meM tuhu rUpa milatA hai| sandezarAsaka meM isake apa0 'u' vAle rUpa tuhu ke sAtha 1. Tagare : Historical Grammar of Apabhramsa $119 A., p. 207 2. Pischel : Grammatik $418, p. 294 3. Pischel : $ 434 katA karma Page #499 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 474 prAkRtapaigalam sAtha tuha, tua, tuya jaise vaikalpika rUpa milate haiM / ' 'saMdezasaDau savittharu tuhu uttAvalau' (92 sa), 'kAvAliya kAvAliNi tuya viraheNa kiya' (86 da), phalu virahaggi pavAsi tua' (114 a ) / (4) 'taba te' zuddha prA0 bhA0 A0 rUpa haiM / > (5) 'tujjhe' kA vikAsa 'mujjha' ke sAdRzya se prabhAvita hai| ise DA0 TagAre ne 'mahAM' ke mithyA sArasya para nirmita pAli rUpa 'tuhyaM' tujjhu tujjha ke krama se vikasita mAnA hai| apa0 meM isake tujha, tujnu, tujha, tu rUpa milate haiN|' 'tujjhe' vastutaH 'tujjha' (hi0 tujhe) kA tiryak rUpa hai| (6) 'tohara' kA vikAsa to kara *to - ara> tohara ke krama se huA hai, isI kA samAnAntara rUpa 'tora' uktivyakti meM milatA hai :- "are jANasi enha mAMjha kavaNa tora bhAi" (19.30 ) / pizela ne isakA vikAsa tAmhAra > tohAra > tohara ke krama se mAnA hai| = (7) tumha, tumhA, tumhANaM saMbaMdha va va0 ke rUpa hai| inameM tumhANaM < *tuSmANAM - *yuSmANAM - yuSmAkaM kA vikAsa hai| zeSa rUpa *tuSma> tumha ke vikAsa haiM / isI se marAThI tumhi - tumhA; guja0 tame, braja tumhau, khar3I bolI tumha-- (tumhArA tumhAre tumhArI) saMbaddha haiN| $ 90. anya puruSa vAcaka yA parokSa ullekhasUcaka :- isake ye rUpa milate haiN| (tInoM liMga ke rUpa) kartA karma karaNa saMpra0 4 e0 va0 sa (2.120), so (2.102), sA (strI0 2.106), soi (2.63), soI (2.123), soDa (2.101) taM (1.76, 2.141) teNa (2.169), tahi (1.91 ) saMbaMdha tasu (1.36), tAsu (2.149) X X X ba0 va0 tahi (1.157) sa, so puliMga rUpa hai, sA strIliMga rUpa prAkRta apabhraMza meM so niyata rUpa se calatA - adhikaraNa (1) 'sa, so, sA, rahA hai tathA apa0 meM isakA sau rUpa bhI milatA hai| anya puruSa e0 va0 sau prA0 paiM0 meM nahIM milatA isakA prAyaH 'so' rUpa hI milatA hai, jo kucha sthAnoM para zuddha prAkRta rUpa hai, kintu kucha sthAnoM para rAja0 - brajabhASA ke saH > so > sau > so vAle vikasita rUpa kA saMketa karatA hai / (2) 'soi, soI, soTha' anya pu0 kartA e0 va0 meM pAye jAte haiN| soi soI kA vikAsa sa eva' se huA hai| soTha kI utpatti 'so+u' (apa0 kartA karma e0 va0 vibhakti) se huI hai| (3) 'taM'--kA prayoga kartA e0 va0 meM napuMsaka liMga ke lie pAyA jAtA hai tathA karma e0 va0 meM pulliMga strIliMga ( tAM) donoM meM bhI pAyA jAtA hai| tA (1.59), tAsU (-tAsu 2.121), tasu (1.181) (4) 'teNa tahi' karaNa e0 va0 ke rUpa haiN| 'tahi' kA vikAsa DA0 cATurjyA ke matAnusAra 'taN hi' * tahi se mAnanA hogA, jo SaSThI ba0 va0 ke 'AnAM (Na) tathA tRtIyA ba0 va0 - bhi' (hi) ke yoga se banA hai|* isakA 'nhi' rUpa varNaratnAkara meM tathA isakA 'ni' rUpa tulasI meM milatA hai| brajabhASA kA ba0 va0 cihna 'na' bhI isI se jor3A jAtA hai / yaha rUpa e0 va0 meM hone para bhI mUlataH ba0 va0 rUpa (AdarArthe ) jAna par3atA hai| 2. Tagere: $120, p. 214 1. Sandesarasaka : (study) SS 57, p.33 3. Pischel : 8434 4. Chatterjea Varnaratnakara (Study) $ 27 (sAtha hI prAkRtapaiMgalam (mAtrAvRtta) TippaNI (1.91) pR0 81 . Page #500 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kartA karma pada-vicAra 475 (5) 'tasu-tAsu-tAsU' saMbaMdha e0 va0, ba0 va0 kA vikAsa 'tasya > tassa > tassu > tasu-tAsu ke krama se huA hai| tasu-tAsu kA 'u' apabhraMza bhASA kI vizeSatA hai| yaha mUlataH e0 va0 kA rUpa hai kiMtu ba0 va0 meM bhI prayukta hone lagA hai| (6) tahi-adhikaraNa e0 va0 kA rUpa hai / isakA vikAsa ta+hi (bhiH) se huA hai / 'hi' jo mUlataH karaNa ba0 va0 kA cihna hai, adhikaraNa meM bhI prayukta hone lagA hai| yaha rUpa saMdezarAsaka meM bhI milatA hai :- 'kiM tahi disi Nahu phurai junha Nisi NimmalacaMdaha' (kyA usa dizA meM nirmala candra kI candrikA rAta meM nahIM damakatI) / 6 91. sambandhavAcaka :- prA0 0 meM inake nimna rUpa milate haiM : (tInoM liMga) e0 va0 ba0 va0 jo (1.1), jaM (1.93) jA je (2.187) (strI0 2.36), je (2.149), ju (1.158) je (1.198), jeNa (2.71, 2.105), jiNa (2.207) jiNi (2.111), jahi (1.128). sampra0 sambaMdha jassa (2.168), jasu (2.105), jAsu (2.123), jassA (=yasyAH , strI0 1.84) adhikaraNa jassami (=yasyAM strI0 1.58), jAma (=yasmin 2.133) jesaM (2.151) jahi (2.162); jahi~ (2.170), jahA (2.183) (1) 'jo, jA, jaM' (kartA karma e0 va0); yaH, yA, yat se saMbaddha haiM / avyaya ke rUpa meM eka sthAna para upalabdha 'ju' bhI isIse saMbaddha hai / 'buhaaNa maNa suhai ju jima sasi raaNi sohae' (1.158) / 'ju' kA avyaya ke rUpa meM prayoga saMdezarAsaka meM bhI sirpha eka jagaha dekhane ko milatA hai : kaMta ju tai hiaaTThiyaha, viraha viDaMbai kAu / sappurisaha maraNAahiu, paraparihava saMtAu / (saMdeza0 1.76) (he priya agara tumhAre dila meM rahate hue bhI viraha (mere) zarIra ko parezAna karatA hai, (to tumheM hI lajjita honA cAhie), kyoMki satpuruSoM kA parakRta parAbhava tathA tajjanita saMtApa mauta se bhI bar3ha kara hotA hai|) (2) 'jeNa, jiNa, jiNi, jahi' karaNa e0 va0 ke rUpa haiM / 'jiNi' kA vikAsa 'ja + iNa + i' se mAnA gayA hai| 'iNi' vAle vibhaktyaMta rUpa 'tat-yat' (tiNi-jiNi) ke to milate haiM, "kiM' (*kiNi) ke nahIM / ye rUpa kevala inhIM do sarvanAmoM taka sImita haiN| DA0 TagAre 'iNi' ke 'i' kA vikAsa spaSTa nahIM kara pAye hai| saMbhavata: 'jiNitiNi' kA saMbaMdha '*jaNhi-taNhi' se hai tathA 'i' sAvarNyajanita jAna par3atA hai athavA yaha 'jeNa-teNa' ke 'e' kA durbalIbhAva hai / 'jahi' kA 'hi' (< bhi:) mUlataH ba0 va0 kA cihna hai jo e0 va0 meM bhI prayukta hone lagA hai| (3) 'jassa, jasu, jAsu, jAsU, jassA' kA vikAsa yasya > jassa > jassu > jasu-jAsu tathA yasyAH > jassA (strI0) kI paddhati se huA hai| (4) 'jassammi, jAma, jahi-jahi~, jahA, jesuM-adhikaraNa e0 va0 ba0 va0 ke rUpa haiM / 'jahi-jahi~ apa0 rUpa haiM / inhIM se saMbaddha 'jahA-jahA~ haiM / 'jahi-jahi~' kA saMbaMdha vastutaH 'ya+bhiH' se jor3A jAtA hai / 'jAmha' kA prayoga kevala paravartI graMtha 'kumArapAlapratibodha' (48.2)' meM milatA hai / isIse 'jAma' kA saMbaMdha dikhAI par3atA hai / 'jesu' adhikaraNa ba0 va0 meM 'jesu' (< yeSu) kA vaikalpika rUpa hai| 1. Tagare : Historical Grammar of Apabhramsa. 8 123, pp. 222-223 2. Tagare : $ 126 A (i), p. 263 Page #501 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 476 prAkRtapaiMgalam $ 92. pratyakSa ullekhasUcaka sarvanAma :- isake prA0 paiM0 meM ye rUpa milate haiM : (tInoM liMgoM meM) e0va0. ba0 va0 kartA e (2.168), eu (1.176), eha (1.78), ehu e (2.65) (2.110), iha (eSA, iyaM =1.86), eso (2.174) ea (eSA 2.110), o (2.15) karaNa ima (2.74), ehi (1.124), iNNi (anayA 2.160) hiNNi (anayA 2.172) saMbaMdha adhikaraNa itthi (asyAM (1.9) isake adhikAMza rUpa idaM se, tathA eSaH-eSA-etat se sambaddha haiN| itthi tathA iNNi donoM kA vikAsa ullekhanIya hai| itthi kA prayoga adhikaraNa meM pAyA jAtA hai / 'ttha' vibhakti cihna jo mUlataH 'tra' pratyaya (tatra, yatra, atra) kA vikAsa jAna par3atA hai, saptamyartha meM prAkRta meM hI prayukta hone lagA hai| kintu hemacandra ne 'idaM' zabda ke sAtha isakA niSedha kiyA hai| aisA jAna par3atA hai, pariniSThita prAkRta meM, 'stha' kA prayoga vihita na hone para bhI kathya prAkRta meM *ittha rUpa calatA rahA hogA / apabhraMza meM isase milate 'tra' pratyaya (>ttha) vAle rUpa milate haiM : jai so ghaDai prayAvadI ketthu vi leppiNu sikkhu / jetthu vi tetthu vi etthu jagi bhaNa to tahi sArikkhu // (hema0 8.4.404) vastutaH 'itthi' kA vikAsa 'ittha' (< idam+tra) yA ettha (< etat+ < tra) ke sAtha adhikaraNa e0 va0 cihna 'i' jor3akara mAnA jA sakatA hai :- 'ittha+i' (< idaM yA etat + tra + i)| isase milatA Aja bhI paMjAbI meM bolA jAtA hai| 'iNNi' (karaNa e0 va0) kA saMbaMdha 'eNhi-iNhi' se jor3A jA sakatA hai| 6 93. praznasUcaka :- prA0 paiM0 meM isake nimnalikhita rUpa haiM :e0 va0 ba0 va0 ko (2.130), kA (strI0 2.120), kiM (1.6), ke (2.117) ki (2.134), kI (kiM 2.132), kAi-kAi~ (1.6), kAhA (2.181), ke (2.117). karaNa keNa (2.101), kamaNa (=kavaNa 1.167), kima (1.135) saMbaMdha kassa (2.153), kAhu (2.185) (1) ko < kaH, kA < kA (strI0), kiM-ki-kI (< ki), kAi-kAi~ (< kAni), ke ma0 bhA0 A0 kovi > apa0 koi / hiMdI rAja meM isakA dIrgha rUpa 'koI milatA hai| prA0 paiM0 kI bhASA meM isake tiryak rUpa nahIM milate / hiMdI meM isake tiryak rUpa 'kisI' tathA 'kinhI' haiM, jinakI utpatti kramaza: 'kasyApi > kassavi > kassai > hi0 kisI 1. u. si-mmi-tthAH / (8.3.59) sarvAderakArAtparasya De sthAne ssi mmi ttha ete AdezA bhavanti / savvassi, savvammi, savvattha / - hemacandra 8.3.59 sUtra tathA vRtti 2. na sthaH / (8.3.76) idamaH parasya 'De ssi-mmi-tthAH' (8.3.59) iti prAptaH ttho na bhavati / iha, imassi, imammi / - vahI, 8.3.76 sUtra tathA vRtti kartA Page #502 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pada- vicAra 477 (rA0 kasyA); keSAmapi > *kAnAmapi ma0 bhA0 A0 kANaMpi, kANaMvi > kANai kinhIM ('nahIM' ke lie dekhiye, 'tahi' yahA~ vastutaH 'hi' aMza karaNa kA hai tathA 'na' aMza saMbaMdha kA) ke krama se huI hai| 95. sAkalpavAcaka:- isake prA0 pai0 meM nimna rUpa milate haiM : sava savva savyu savvau, savvA, (prAtipadika tathA kartA e0 va0 rUpa) sabbe, sakhkhAe, savvahi savvehi~ (savibhaktika rUpa) 1 ina sabhI kI utpatti saM0 sarva savvasava (hiMdI rAja0 saba) ke krama se mAnI jAtI hai| isake atirikta 'saala' bhI milatA hai, jisakA 'saalA' rUpa bhI hai| isakI utpatti saM0 'sakala' se huI hai / yaha sAkalyavAcaka zabda tatsamarUpa (sakala) meM madhyakAlIna hiMdI meM prayukta hotA hai| khar3I bolI hindI meM isakA prayoga kama hotA hai / rAjasthAnI meM isakA prayoga adhika milatA hai, jahA~ isakA ardhatatsama rUpa 'sagaLA' pAyA jAtA hai 1 pArasparika saMbaMdha vAcaka 6 96. prA0 paiM0 kI bhASA meM ye jo so, jettA tettA haiN| isake udAharaNa ye haiM : jo cAhasi so lehu (1.9); jetA jetA setA tettA kAsIsa jiNNiA te kittI (1.77) / inakI utpatti *yakaH > jaojau jo; *sakaH sao sau so ke krama se mAnI jA sakatI hai| AtmasUcaka sarvanAma $ 97. prA0 0 kI purAnI pazcimI hiMdI meM isake nimna rUpa milate haiM ba0 va0 kartA karma karaNa adhikaraNa e0 va0 appA (2.195) appaM (1.53), appaTha (1.35) appaNA (2.91) appI (2.195) X X X X isakI utpatti saMskRta 'Atman' se huI hai, jisakA 'tma' prAkRta meM vikalpa se 'tta-ppa' prAkRta meM attA, appA ye do rUpa milate haiN| 'attA' kA vikAsa kevala asamiyA meM hI 'AtA' milatA hai| anya bhASAoM meM 'appA' vAlA vikAsa hI pAyA jAtA hai| hi0 rAja0 'Apa' (Atman ( apa0 tathA prA0 paiM0) > Apa ) / sArvanAmika vizeSaNa hotA hai / isa taraha (pitA) ke rUpa meM appA > appa $ 98. prAkRtapaigalam meM inake bahuta kama rUpa milate haiN| (1) erisaM, erisa, erisi, erisia, harisiaM, erisahI (= etAdRzaiH); ina sabakI utpatti saM0 etAdRk-etAdRza > ma0 bhA0 A0 edisa eisa (hi0 aisa aisA ) ke krama se honI cAhie thI; kiMtu prA0 paiM0 meM eisa rUpa nahIM milatA / ataH spaSTa hai ki uparyukta 'ra' vAle rUpoM kA vikAsa etAdRza* eArisa erisa ke krama se mAnanA hogA / (2) kamaNa (= kava~Na) ( < kaH punaH) / isakI utpatti 'kIdRk' se mAnI gaI hai, apa0 meM 'kIdRk' kA 'kavaNa' ho jAtA hai| hemacaMdra ne 'karvaNa' ko 'kiM' ke sthAna para Adeza mAnA hai :- 'kima kA kavaNI vA (8.4.367) kiMtu hameM isakI vyutpatti kaH punaH ka uNa > kava~Na ke krama se hotI jAna par3atI hai / sArvanAmika kriyAvizeSaNoM ke lie de0 kriyAvizeSaNa 6 116 parasarga $ 99. Adhunika bhAratIya Arya bhASAoM meM Akara prA0 bhA0 A0 tathA ma0 bhA0 A0 kAraka-vibhaktiyA~ dhIredhIre lupta ho gaI haiN| ma0 bhA0 A0 ke paravartI rUpa apabhraMza meM hI kaI parasarga prayoga meM cala par3e haiN| eka ora zuddha Page #503 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 478 prAkRtapaiMgalam prAtipadika rUpoM tathA dUsarI ora parasargoM ke prayoga ne na0 bhA0 A0 bhASAoM ko eka nayA rUpa de diyA hai| prA0 paiM0 kI avahaTTa meM, yadyapi saMkrAMtikAlIna bhASA hone ke kAraNa, prAkRta tathA apabhraMza (ma0 bhA0 A0) ke savibhaktika rUpa bhI avaziSTa hai, kiMtu hama dekha cuke haiM ki yahA~ kartA, karma, karaNa-adhikaraNa, sampradAna-saMbaMdha prAyaH sabhI meM nirvibhaktika prAtipadika rUpoM kA prayoga dhar3alle se pAyA jAtA hai / prA0 paiM0 kI bhASA kI yahI nijI prakRti kahI jA sakatI hai| prAtipadika rUpoM ke prayoga ke kAraNa kucha parasargoM kA prayoga bhI Avazyaka ho gayA hai| prA0 paiM0 meM nimna parasarga pAye jAte haiM : 1. sau-prA0 paiM0 meM yaha karaNa tathA apAdAna donoM ke parasarga ke rUpa meM prayukta huA hai| ina donoM kA ekaeka udAharaNa pAyA jAtA hai| 'eka sau' (1.46) (ekena samaM), saMbhuhi sau (1.112) (zaMbhumArabhya) / kucha TIkAkAroM ne isa dUsare udAharaNa ko bhI karaNa kAraka kA hI mAnA hai (zaMbhunA sAdha) / 'sau' kI vyutpatti saM0 'sama' se huI hai| 'sau' kA prayoga saMdezarAsaka meM bhI karaNa kAraka meM pAyA jAtA hai :- guruviNaeNa sau (74 ba), virahasau (79 a), kaMdappasau (99 e) / isakA 'siu~' rUpa prA0 pa0 rA0 meM milatA hai| isIse saMbaddha purAnI maithilI kA saJo, sa~ hai| mRtyusatro kalakala karaiteM acha (mRtyu ke sAtha kalakala (jhagar3A) kara rahA hai, varNara0 41 a), iMdu mAdhava sajo khelae (vidyApati 38 e), mAsu haDahi saJo khaelaka (vidyA0 15 b)| apAdAna vAlA prayoga anyatra kahIM dekhane meM nahIM aayaa| 'siu~' rUpa uktivyakti meM bhI milatA hai (de0660 (10)) / dUjaNe sauM saba kAhu tUTa (37/23) / 2. saha-prA0 paiM0 meM isakA prayoga bhI karaNa ke parasarga ke rUpa meM pAyA jAtA hai-pAa saha (2.161) / yaha saMskRta kA 'saha' hai, jisakA prayoga saMskRta meM tRtIyA ke sAtha pAyA jAtA hai| 3. kae-isa parasarga kA prayoga kevala eka bAra sampradAna ke artha meM huA hai, para isake sAtha saMbaMdha kAraka kA savibhaktika rUpa bhI pAyA jAtA hai-tumha kae (1.67) / yaha saMskRta ke 'kRte' kA vikasita rUpa hai| hiMdI ke sampradAnavAcaka parasarga 'ke lie' kA prathama aMza (ke) isase saMbaddha hai :- kRte >kae >ke / 4. lAgI-sampradAna kA parasargaH, udA0 'kAhe lAgI' (1.142) / isakI vyutpatti saM0 'lagna' se hai; lagnaM > laggia > laggI > lAgI / 5. ka, kA, ke - ina tInoM kA saMbaMdhakAraka ke parasarga ke rUpa meM prayoga hai :- gAika ghittA (2.93), tAkA pialA (2.97), mecchahake putte (1.92), kavvake (kAvyasya 1.108 ka) devaka likkhia (2.101) / ina parasargoM kA saMbaMdha saM0 'kRta' se jor3A jAtA hai| 'ka' parasarga pUrvI pravRtti kA saMketa karatA hai| 'ka' kA saMbaMdha kAraka ke parasarga ke rUpa meM prayoga maithilI meM pAyA jAtA hai| varNaratnAkara meM 'ka' ke ye prayoga dekhe jAte haiM :-'mAnuSa-ka muharAva' (47 a), Aditya-ka kiraNa (49 a), go-ka saMcAra (30 ba) ityAdi / (de0 varNaratnAkara bhUmikA 6 31) DA0 sunIti kumAra cATuA ne 'ka' kI vyutpatti saMskRta svArthe 'ka' pratyaya se mAnI hai| sAtha hI yaha bhI ho sakatA hai ki draviDa vizeSaNa pratyaya-'kka' ne bhI ise prabhAvita kiyA ho / maithilI ke 'ka' yahI srota jAna par3atA hai| saM0 'kRta' se isa 'ka' kI vyutpatti mAnane kA DA0 cATuA ne khaNDana kiyA hai| kA-ke rUpa hindI meM bhI pAye jAte haiM / 'ke', 'kA' kA hI tiryak rUpa hai / ina donoM kI vyutpatti 'kRta' se mAnane meM koI Apatti nahIM jAna par3atI / prA0 paiM0 meM eka sthAna para 'ka' parasarga kA prayoga sampradAna ke artha meM bhI pAyA jAtA hai :- 'dhammaka appia' (dharmAya apitaM' (1.128, 2.101)) / saMbhavataH isakA sambandha bhI uparyukta 'ka' se hI hai, kyoMki DA0 cATuA ke anusAra 'kRta' yA 'kRte' se isakI vyutpatti nahIM mAnI jA skegii| 6. maha-yaha adhikaraNa kA parasarga hai| prA0 paiM0 meM isakA prayoga anya parasargoM kI apekSA adhika pAyA jAtA hai-lohaMgiNimaha (1.88), kohANalamaha (1.106), siramaha (1.111) / 1. Sandesarasaka : (Study) 873 7. Tessitori $ 71 3. Varnaratnakara (Intro) $ 36, Dr. Subhadra Jha : Vidyapati (Intro.) p. 153 8. Chatterjea : Origin and Development of Bengali Language vol. II p. 756 Page #504 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pada-vicAra 479 blAkha ke matAnusAra isakI vyutpatti *madha (avestA 'mada' (Moba) se huI hai, jo saM0 'madhya' se hI mAnI hai| isI se hi0 'mA~hi, meM' sambaddha haiN| saMdezarAsaka meM isakA savibhaktika rUpa 'mahi' bhI parasarga ke rUpa meM pAyA jAtA hai - 'maNamahi' (mana meM) / prA0 pa0 rA0 meM 'mA~', 'mA~hi' rUpa milate haiM / 2 / prA0 paiM0 meM prayukta anya zabda jo parasarga ke rUpa prayukta hue haiM, nimna haiM : 7. uvas-iisakA sambandha saMskRta 'upari' se hai / 'saala uvari' (1.87) / yaha adhikaraNa ke parasarga ke rUpa meM prayukta huA hai, isIse hi0 'para' kA vikAsa huA hai| 8. uppara, uppari-ye bhI saM0 'upari' se saMbaddha haiM tathA adhikaraNa kAraka ke parasarga haiM; 'vAha uppara pakkhara dai' (1.106) (hi. 'para') / 9. majjha-majjhe-yaha parasarga bhI adhikaraNa kAraka ke artha meM prayukta huA hai| udAharaNa, cittamajjhe (2.164), vaggamajjha (2.169), saMgAma majjhe (2.183) / isakI vyutpatti saM0 madhye se hI hai| isIse prA0 pa0 rA0 parasarga majhAri, mAjhire, tathA avadhI mA~jha, ma~jhiArA, majhArI saMbaddha haiN| saMkhyAvAcaka zabda 6100. saMkhyAvAcaka vizeSaNa ke gaNanAtmaka tathA kramAtmaka donoM taraha ke rUpa prA0 paiM. kI bhASA meM milate haiN| (ka) gaNanAtmaka saMkhyAvAcaka vizeSaNa ke nimna rUpa upalabdha haiM : 1. ekka, ekko, ekaM, ekku, ekkau, ekke, ekkai, eka, ekkA. savibhaktika rUpa. ekkeNa, ekke, ekkakke (< saM0 eka). 2. du, dui, duhui (< dvau dvau), duau, do, duhu, bi, biNNi, biNNo, bihu, bIhA, be; samasta pada meM - dukkala. (< du-bi < dvau, (dvi-)). 3. tia, ti, tijje, tiNi, tiNNi, tiNNiA, tiNNa, tiNNo, tI, tia, tINi. adhikaraNa kAraka e0 va0 rUpa 'tIe'. (< tri-trINi (tri-)). 4. cau, (caukalau, caukkala), co (coaggalA), cAri. (< catu-catvAri < catur). 5. paMca (< paMca). 6. chaa, chaA, chau, chaha, chakkA, khaDA; 'cha' samAsa meM (chakkalu, chakkalo). ( < SaS (SaT)). 7. satta, sattA. (< sapta). 8. aTTha, aTThA, aTThaha, aTThae, aTThAi~-aTThAi; 'aTha' samAsa meM (aThakkharA, aThaggala, aThatAlisa, aThAisa) ( < aSTa-aSTau). 9. Nava (< nava). 10. daha, dahaa, dahA, (< daza). 11. eAraha, eArahi, eArahahi, egAraha, eggAraha, eggArAhA, egArahi, eggArahahi, iggAraha, gAraha, gArahAi~; iha daha. (< ekadaza, ekAdaza). 12. bAraha, bArahA, bArAhA, bArahahi, bArahAi. (Page #505 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 480 prAkRtapaiMgalam 18. aTThArAhA, aTThAraha, aTThArahehi~, dahAI aTTha (< aSTAdaza). 19. eUNavisA, Nava daha (< ekonaviMzat-). 20. bIsa, bIsaA, bIsae ( < viMzat-). 21. ekkabIsaMtI, eAIsehi, eabIsattA (< ekaviMzat-). 22. bAisa, bAisahI, bAIsA, savibhaktika 'bAIsehi~' (< dvAviMzata-). 23. teisa (< trayoviMzat-) 24. cauvIsa, cauvIsaha, caUsabIsae, cobiha (< caturviMzat-). 25. pacIsa (< *pacaIsa < *paMcaIsa < paMcavIsaM < paMcaviMzat-). 26. chabbIsa, chabbIsA, chahabisa, chahabIsa, chahabIsau, (< SaD-viMzat-). 27. sattAisa, sattAIsA, sattAIsAi~ (< saptaviMzat-). 28. aTThAisa, aThAisa, ThAisa (< aSTAviMzat-). 30. tIsa, tIsA, tIsaMti (< triMzat-). 32. battIsa, battisa, battIsA, battIsaha, batIsaha (< dvAtriMzat). 37. satatIsa, (saptatriMzat). 40. cAlisa, cAlIsA, (< caAlIsA < cattAlIsA < catvAriMzata). 41. iAlisa (< *iAlIsaM < *eaAlIsaM < ekacatvAriMzat). 42. bAAlIsaM, beAla (< dvAcatvAriMzat-). 44. cauAlaha, cauAlisa, cauAlIsa, coAlIsaha (< catuzcatvAriMzat-). 45. pacatAlIsaha (< paMcacatvAriMzat). 48. aThatAlisa (< aThatAlisA < aTThaattAlisA < aSTacatvAriMzat). 52. bAvaNa, bAvaNNa (< dvApaMcAzat). 54. caUaNa (< catuHpaMcAzat). 56. chappaNa (< SaTpaMcAzat). 57. satAvaNia, satAvaNNAi (< saptapaMcAzat). 60. saTThi (< saM0 SaSTi). 62. bAsaTThi (< dvASaSTi). 64. causaTThi (< catuHSaSTi). 68. aTThAsaTThi (< aSTaSaSTi). 70. sattari (< saptati). 71. ehattari, ehattarihi (< ekasaptati). 76. chehattari (< SaTsaptati). 80. asI, asia (< azIti). 82. besAI (< dvayazIti). 84. caurAsI (< caturazIti). 88. aTThAsi (< aSTAzIti). 96. chANavai (< SaNNavati). 100. saa, sau (< zataM). 1000. sahasa (< sahasra). 100000. lakkha, lakha (< lakSa). 10000000. koDI (< koTi). . Page #506 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pada-vicAra 481 (kha) kramAtmaka saMkhyAvAcaka vizeSaNa:paDhama, paDhama, paDhamo, paDhame, paDhamahi < saM0 prathama, pahillia. bIa bIe, bIammi < saM0 dvitIya, tIa, tIaM, tIao, tialo, tIe < saM0 tRtIya. cauThA, cautho, cautthae, cautthahi~ < saM0 caturtha, sAtha hI 'cArima' jo 'paMcama' ke sAdRzya para banA hai| paMcama, paMcamA, paMcame < saM0 paMcama. chaTTha, chaTuM, chaTThahi, chaTThama (< *SaSTha-ma) < saM0 SaSTha. sattama < saM0 saptama. (ga) samAnupAtI saMkhyAvAcaka vizeSaNaH duNA, duNNa, duNNA, dUNa < saM0 dviguNitAH tiguNa, tiNNiguNA < saM0 triguNitAH Upara kI tAlikA meM gaNanAtmaka saMkhyAvAcaka vizeSaNoM tathA kramAtmaka saMkhyAvAcaka vizeSaNoM meM se kaI ke savibhaktika rUpa bhI pAye jAte haiN| ye yA to kartAkAraka ke -o (prAkRta rUpa), u (udA0 ekka), kartA-karma kAraka ke 'aM' vibhakti cihna (udA0 chaTuM, ekvaM, tIaM Adi) se yukta hai, yA karaNa-adhikaraNa vibhakti -e, -hi -mmi se nirmita rUpa haiM yathA bIe, paDhame, paMcame, cha?hi, bIammi, atttthaarhehiN| eka AdharUpoM para napuMsaka kartA-karma ba0 va0 vibhakti kA prabhAva hai- aTThAi-aTThAiM, sattAIsAi~, sattAvaNNAi / kaI rUpoM meM chaMda kI suvidhA ke lie kiyA parivartana spaSTa parilakSita hotA hai| yahA~ hrasva svara kA dIrdhIkaraNa tathA dIrgha svara kA hrasvIkaraNa pAyA jAtA hai| udA0 dahA (daha kA parivartita rUpa), eggArAhA (eggAraha kA parivartita rUpa), chabbIsA (chabbIsa kA parivartita rUpa) / 'dahacAri', 'dahapaMca', 'dahasatta', 'dahAaTTha', 'Navadaha' kramazaH 14, 15, 17, 18 tathA 19 ke vaikalpika rUpoM kA saMketa karate haiN| dhAtu kriyApada tathA gaNa 101. prA0 bhA0 A0 ke kaI dhAtu prA0 paiM0 kI purAnI pazcimI hindI ne apanAye haiM, kintu yahA~ Akara kriyApadoM nA meM apUrva parivartana dikhAI par3atA hai| hama dekhate haiM ki prA0 bhA0 A0 meM dhAt 10 gaNoM meM vibhakta the, jinameM dvitIya gaNa (adAdi gaNa) ko chor3a kara-jisameM kevala dhAtu rUpa ke sAtha tiG vibhaktiyA~ jur3atI thI-anya sabhI gaNoM meM koI na koI vikaraNa dhAtu tathA tiG vibhakti ke bIca meM jur3atA thA / ma0 bhA0 A meM Akara prA0 bhA0 A0 kA gaNavidhAna samApta ho gayA, tathA sabhI dhAtuoM meM prAyaH a-vikaraNa vAle bhvAdi gaNa (prathama gaNa) ke dhAtuoM kI taraha racanA, hone lagI / isa prakAra a-vikaraNa vAle dhAtu hI ma0 bhA0 A0 ke eka mAtra gaNa kA saMketa karate haiM / ma0 bhA0 A0 meM Akara eka mahattvapUrNa bAta yaha bhI huI ki akArAnta saMjJApada akArAMta dhAtuoM ke sAtha ghulamila gaye tathA isa mizraNa se unheM maje meM dhAturUpa meM prayukta kiyA jAne lgaa| isa prakAra ma0 bhA0 A0 meM mUla prA0 bhA0 A0 dhAtuoM ke atirikta kaI nAma dhAtu bhI cala pdd'e| isa prakAra prA0 pai0 kI bhASA ne ma0 bhA0 A0 kI hI kriyApada-racanA ko jyoM kA tyoM apanAyA hai, tathA yahA~ kevala a-vikaraNa vAle dhAtu hI pAye jAte haiN| vaise apavAda rUpa meM hameM prA0 paiM0 kI purAnI pazcimI hindI meM prA0 bhA0 A0 ke curAdigaNa ke avaziSTa rUpa bhI mila jAte haiN| inameM 'e' (< saM0 'ya') vikaraNa pAyA jAtA hai| kintu ye rUpa kevala chandonirvAhArtha prayukta hue haiM tathA inakA prayoga vahA~ pAyA jAtA hai, jahA~ dIrgha akSara kI AvazyakatA hai| prA0 paiM0 kI bhASA meM isa taraha ke -e vAle rUpa nimna haiN| karehu (tIna bAra), kahehi (eka bAra), kahehu (tIna bAra), jANe (do bAra = jAnAti), jANei (eka bAra); jANehi (eka bAra), jANehu (do bAra), jANehU (eka bAra), Thavehu (chaha bAra), ThAvehi (eka bAra), pabhaNei (cAra bAra < prabhaNati), phuTTei (eka bAra), viANehu (tIna bAra, < vijAnIta), muNehu (pA~ca bAra), raei (eka bAra setubaMdha se udAhRta prAkRta padya meM, < rcyti)| saMdezarAsaka kI apabhraMza meM bhI kucha 0e vikaraNa vAle rUpa mile haiM :- karei, siMcei (108), sAhei (82), huvei (104), karehi NisuNehu (19) / pro0 (aba DA0) bhAyANI ne bhI vahA~ inheM chandonirvAhArtha hI prayukta mAnA hai / ' 8. Sandesarasaka (Study) $ 61 Page #507 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 482 prAkRtapaiMgalam 6102. prA0 bhA0 A0 meM do pada milate haiM :- parasmaipada tathA Atmanepada / prAkRta meM hI Atmanepada prAyaH kama vyavahata hone lagA hai| apabhraMza meM Akara to prAkRta ke rahe sahe AtmanepadI rUpa lupta ho gaye haiN| prA0 paiM. kI purAnI pazcimI hindI meM AtmanepadI rUpa bhASA kI nijI vizeSatA nahIM haiN| vaise yahA~ apavAda rUpa meM katipaya AtmanepadI rUpa dekhe jAte haiN| ye AtmanepadI rUpa chandonirvAhArtha prayukta hue haiM tathA inameM se adhikAMza prAyaH caraNa ke aMta meM pAye jAte haiM, jahA~ kisI chaMda vizeSa ke pAdAnta meM dIrgha akSara kI apekSA hotI hai| prA0 paiM0 meM nimna AtmanepadI rUpa milate sohae (1.158), mohae (1.158), dIsae (1.186), kijjae (1.186), cAhae (1.186), mohae (1.186), jANae (1.188), dIsae (1.188), varIsae (1.188), jANie, (2.131), lakkhae (1.199), pekkhae (1.199), jANIe (2.11), lekhie (2.13), jaMpIe (2.88), muNijjae (2.158), bhaNijjae (2.158), dIsae (2.168), vaTTae (2.168) / saMdezarAsaka meM bhI pro0 bhAyANIne 'bhaNe' (95; bhaNAmi), 'daDDae' (120), 'vaDDae' (120) jaise AtmanepadI rUpoM kA saMketa kiyA hai, tathA unheM chandonirvAhArtha hI prayukta mAnA hai|' 6103. prA0 paiM. kI bhASA meM hameM nimna samApikA kriyAe~ milatI haiM :1. vartamAna nirdezaka prakAra (prejeMTa iMDikeTiva) / 2. AjJA prakAra (impereTiva) / 3. bhaviSyat (phyuucr)| 4. vidhi prakAra (opTeTiva) prA0 paiM0 kI bhASA meM nimna asamApikA kiyA rUpa milate haiM :1. vartamAnakAlika kRdaMta (prejeMTa paarttisipil)|| 2. karmavAcya bhUtakAlika kRdaMta (pesiva pAsTa pArTisipila) / 3. bhaviSyatkAlika karmavAcya kRdaMta (jiirNdd)| 4. pUrvakAlika asamApikA kriyA (ebsolyUTiva) / 5. tumanta rUpa (inaphiniTiva) / yahA~ vyavahArataH tIna prakAra (mUDsa) pAye jAte haiM :-1 nirdezaka prakAra (iMDikeTiva), 2 AjJA prakAra (impereTiva) tathA 3 vidhi prakAra (opTeTiva) / saMyojaka prakAra (sabjekTiva mUDa) kA koI alaga se rUpa nahIM hai| yahA~ nirdezaka prakAra ke sAtha hI 'jaI' ( < yadi) jor3akara saMyojaka prakAra ke bhAva kI vyaMjanA karAI jAtI hai| jaise, sera ekka jai pAvau~ ghittA, maMDA bIsa pakAvau~ NittA (1.130); ekA kittI kijjai juttI jai sujjhe (2.142) / isa saMbaMdha meM itanA saMketa kara diyA jAya ki uktivyaktiprakaraNa kI purAnI pUrvI hiMdI (purAnI kosalo) meM vidhi prakAra ke rUpoM kA abhAva hai| vahA~ vidhi prakAra kI vyaMjanA karAne ke liye vartamAna nirdezaka prakAra ke sAtha niSedhavAcaka 'jaNi' kA prayoga kiyA jAtA hai; jaise 'pApu jaNi karasi' (11 / 11), 'satta mArga jaNi chATasi chADasi' (10 / 12) 2 vartamAna nirdezaka prakAra : 104. purAnI pazcimI hiMdI ke vartamAna rUpa ma0 A0 bhA0 tathA prA0 bhA0 A0 ke vartamAna nirdezaka prakAra (vaiyAkaraNoM ke laT lakAra) se vikasita hue haiM / 1. Sandesarasaka (Study) 831 2. Uktivyakti (Study) $ 70 (3), p. 55 Page #508 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pada-vicAra 483 prAkRtapaiMgalam meM hameM nimna rUpa milate haiM :e0va0 ba0 va0 anya puruSa 1. ai (karai) 1. aMti (kuNaMti 2.112) 2. e. (kare) 2. "e (sadde 2.79) 3. zUnya rUpa. (kara) 3. zUnya rUpa (pala 1.156) madhyama puruSa 1. si (damasi 1.147) x (ihi, hu). 2. hi (jANahi 1.132) uttama puruSa 1. "mi, degAmi. (bhaNami 1.205) x (Ahi- ahiM) 2. degau (a) (dhasau 1.106) (1) anya puruSa e0 va0 anya puruSa e0 va0 meM prA0 0 kI bhASA meM tIna tiG vibhakti cihna pAye jAte haiN| (1) ai ma0 bhA0 A0 kA cihna hai, jisakA vikAsa prA0 bhA0 A0 ke pra0 pu0 e0 va0 cihna degti (bhavati, bharati, paThati Adi meM prayukta) se huA hai| ai yA 'i kA yaha vikAsa prAkRtakAla meM ho gayA thA tathA isakI sthiti prAkRta, apabhraMza tathA purAnI hiMdI meM aparivartita rUpa meM pAI jAtI hai| saMdezarAsaka (de0 bhamikA 6 62), uktivyaktiprakaraNa (de0 bhUmikA 671), tathA varNaratnAkara (de0 bhUmikA 6 47) meM yaha isI rUpa meM pAyA jAtA hai; vaise uktivyakti meM zUnya yA 'a vAle rUpa adhika pAye jAte haiM jinakA ullekha hama Age kareMge, vahA~ ai vAle rUpa bahuta kama pAye jAte haiM / ai vAle rUpa bAda taka purAnI pazcimI rAjasthAnI meM sAtha hI purAnI avadhI meM bhI pAye jAte haiM / purAnI pazcimI rAjasthAnI ke udAharaNa ye haiM : (1) SAna bhaNai kuNi kAraNa AvyA, kahau tumhArauM kAja (kAnhaDadeprabandha 1.144) (2) niti kAThagaDha SAI karai, rAtI vAhi niti utarai (vahI 2.162) (3) hiyaDA bhItara priya vasai, dAjhaNatI DarapAhi / (DholA mArU rA dohA 160) (4) jiNi dIhe pALau paDai (vahI 283) purAnI avadhI se degai vAle udAharaNa ye diye jA sakate haiM :- sukha pAvai mAnusa sabai sabako hoi nibAha' (nUra muhammada) tAko sarana tAki jo Avai (vahI), bahai na hAthu dahai risa chAtI (tulasI) / DA0 saksenA ne batAyA hai ki jAyasI tathA tulasI meM ai vAle rUpa kama milate haiM, jabaki isake prANatAvAle (espireTeDa) ahi vAle rUpa adhika / nUramuhammada meM kevala degai vAle rUpa hI milate haiM / prA0 paiM0 meM isake anekoM udAharaNa haiM, kucha nimna haiM : bhaNai (1.94), calai (1.96), kahai. (1.102), hoi (1.105), rahai (1.111), baDhai (1.120), kuNai (1.134), bhamai (1.135), vahai (1.135), haNai (1.135), palai (1.144), pIDai (1.144), saMtAsai (1.144), lolai (1.178), loTTai (1.180), piTTai (1.180), lulai (1.190), TuTTai (1.190). (2) "e vAle rUpoM kA vikAsa ai vAle rUpoM se hI huA hai :- e < 'ai < 'ti / dege vAle rUpoM kA saMketa tagAre ne apabhraMza meM kiyA hai / (de0 tagAre 136 pR0 285) prA0 paiM0 meM isake udAharaNa nimna haiM : Ave (2.38), calAve (2.38), Nacce (2.81), jaMpe (2.88, 2.114), kare (1.190), (3) zUnya rUpa; isakI utpatti ke viSaya meM do mata haiM :-prathama mata ke anusAra ise zuddha dhAtu rUpa (sTema phorma) mAnA jA sakatA hai, dvitIya mata ke anusAra isakA vikAsa degti > degaideg > dega ke krama se mAnanA hogA / DA0 cATurdhyA dvitIya mata ke pakSa meM haiN| uktivyakti prakaraNa ke vartamAna pra0 pu0 e0 va0 rUpa 'kara' kI utpatti ve yoM mAnate haiM : 1. Saksena : Evolution of Awadhi 8301, p. 257 2. Utkivyakti : (Study) 871, p. 57 Page #509 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 484 prAkRtapaiMgalam prA0 bhA0 A0 karoti, *karati > ma0 bhA0 A0 karai > purAnI kosalI karai (jo kama pAyA jAtA hai), kara. prA0 0 meM ye a yA zUnya vAle rUpa bahuta milate haiM, kucha ye haiM :- pasara (1.76), ho (1.181, 94), bhaNa (1.108), dekkha (1.108), Nagha (1.119), bujjha (1.126), phulla (1.135), vaha (2.40), daha (2.40), haNa (2.40), barasa (1.166), kara (2.14). inake atirikta eka udAharaNa u vAlA bhI milatA hai :- kahu (1.156) < kathayati / isa u kA sambandha kartA kAraka e0 va0 ke sup pratyaya degu se maje se jor3A jA sakatA hai, yaha cihna madhya avadhI meM bhI hai| (2) anya puruSa ba0 va0 anya puruSa va0 va0 meM prA0 paiM0 meM deganti, dege, tathA zUnya rUpa milate haiN| inameM dege tathA zUnya rUpoM kI utpatti anya puruSa e0 va0 ke rUpoM se bhI mAnI jA sakatI hai, jinakA prayoga ba0 va0 meM bhI hone lagA hai| anta vAle rUpa prA0 bhA0 A0 degaMti (A0 bhA0 yU0 *enti, *Anti) se sambaddha haiM / saMdezarAsaka meM bhI prAkRta aMti vAle rUpoM ke sAtha sAtha anya pu0 ba0 va0 meM ai vAle rUpa bhI milate haiM, vaise inakA anupAta 24 : 10 hai| uktivyaktiprakaraNa meM donoM taraha ke rUpa nahIM milate, vahA~ isakA tiG cihna 'ti (karati) hai| isa degti kA vikAsa DA0 cATuA ne prA0 bhA0 A0 deganti se mAnA hai| prA0 bhA0 A0 kurvanti, *karanti > ma0 bhA0 A0 karaMti (prA0 pai0 meM yaha rUpa hai) > *kara~ti > purAnI kosalI karati / varNaratnAkara kI purAnI maithilI kA cihna sarvathA bhinna hai| yaha -'thi' (achathi, chathi, haoNthi, hothi) hai; isakA sambandha uktivyakti ke 'ti' se jor3A jA sakatA hai, para prANatAMza (espirezana) eka samasyA hai| DA0 cATuA ne prazna kiyA hai ki kyA isakA kAraNa svArthe avyaya 'hi' to nahIM hai, jo avadhAraNa ke lie prayukta hotA hai? purAnI pazcimI rAjasthAnI meM isameM hi, aha pratyaya pAye jAte haiM, jo e0 va0 ba0 va0 meM samAna rUpa se prayukta hote haiM :- jAhi, khAhi, DarapAhi (DholA mArU rA dohaa)| purAnI avadhI meM isake sAnunAsika rUpa milate haiN| vahA~ e0 va0 tathA ba0 va0 ke rUpoM meM yaha bheda hai ki e0 ba0 meM anunAsika rUpa hote haiM, ba0 va0 meM sAnunAsika - degai, 'ahi (sAtha hI u) (e0 ba0), 'ahi~, 'ai~ (ba0 va0) / inameM jAyasI meM kevala hi~ vAle rUpa milate haiM, tulasI meM hi~ vAle rUpa adhika pAye jAte haiM, "i~ vAle kama; nUramuhammada meM i~ vAle rUpa adhika haiM / kInhesi paMkhi uDahi~ jaha~ cahahi~ (jAyasI) : basahi nagara suMdara nara nArI (tulasI) : mana kupaMthu pagu dharai~ na kAu (tulasI) : / eka disa bA~dhe turai virAja' (nUra mahammada) : ba0 va0 meM 'hi~' vAle rUpoM kA vikAsa'-i' ke rUpa meM bhI ho gayA hai, jahA~ e0 va0 tathA ba0 va0 rUpoM kA koI bheda nahIM rahA hai| (de0 anuzIlana 55) prA0 paiM. meM inake vikasita rUpa 'hi~ >-i> (a) i> e vibhakti cihna vAle ba0 va0 rUpoM meM dekhe jA sakate haiN| prA0 paiM0 kI bhASA se anya pu0 ba0 va0 ke vibhinna udAharaNa ye haiM : (1)-nti, hoMti (1.13 tathA anekazaH), pasaMti (1.52), vaMdaMti (1.69), kuNaMti (2.117), ruMdhati (1.69), paDhaMti (2.150), ciTThati (2.121), gholaMti (1.181), thakkaMti (2.132) / (2) -e| gajje (2.181 < garjanti), sadde (2.181 < zabdAyante), phule (2.183), khAe (2.183), sohe (2.182 < shobhnte)| 1. Uktivyakti : (Study) 871 2. Varnaratnakara : (Intro.) $ 16. p. 64 Page #510 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pada-vicAra 485 (3) madhyama puruSa e0 va0 prA0 bhA0 A0 meM vartamAna ke ma0 pu0 e0 va0 kA pratyaya 'si (karoSi, paThasi, bhavasi) thA / ma0 bhA0 A0 meM yaha aparivartita rahA hai| kiMtu apabhraMza meM "si ke sAtha hi vAle rUpa bhI milate haiN| pizela ne 'grAmAtIka dera prAkRta sprAkhena' meM hemacaMdra se nimna rUpoM ko uddhRta kiyA hai :- marahi = *marasi = mriyase; ruahi = vaidika, ruvasi = rodiSi, lahahi = labhase, visUrahi = khidyase, NIsarahi = niHsarasi' (hema0 8.4.368, 383, 1.422, 2.131.4) / DA0 TagAre ne batAyA hai ki pUrvI apabhraMza meM kevala si vAle rUpa hI milate haiM, jaba ki dakSiNI apabhraMza (svayaMbhU tathA puSpadaMta kI bhASA) meM hi vAle rUpa adhika haiM; yahA~ 'si tathA hi rUpoM meM 2:25 kA anupAta hai, kiMtu bAda meM saMskRta prabhAva ke kAraNa purAnI marAThI meM 'si' cihna vAle rUpa pramukha ho gaye haiM / ina hi vAle rUpoM kA vikAsa pro0 jyUla blAkha ne AjJA ma0 pu0 e0 va0 ke '*dhi' se jor3A hai| kiMtu Age jAkara jahA~ sAhityika bhASA meM si, hi vAle rUpa bace khuce raha gaye haiM, kathya bhASA meM ye lupta ho gaye haiN| uktivyakti meM si (karasi) vAle rUpa milate haiM, (de0 bhUmikA pR0 57) tathA inakA astitva purAnI avadhI meM bhI hai| purAnI rAjasthAnI meM isake rUpa degai vAle hI milate haiM tathA Adhunika rAjasthAnI meM bhI isI kA vikAsa rUpa milatA hai| prA0 paiM0 meM ma0 pu0 e0 va0 ke vartamAnakAlika rUpa nimna ghallasi (1.7), kIlasi (1.7). jANahi (1.132 < jAnAsi). khAhi (2.120 < khAdasi). cAhasi (1.169). (4) madhyama puruSa ba0 va0 prAkRta meM Akara yahA~ ha tiG cihna pAyA jAtA hai, jo prA0 bhA0 A0 degtha (paThatha, bhavatha) se vikasita huA hai| apa0 meM isameM aha~, aha, ahu tiG cihna pAye jAte haiM, jinakA saMbaMdha blAkha tathA gre vartamAnakAlika ma0 pu0 ba0 va0 *thas (uttama puruSa ba0 va0 - mas ke sAdRzya para) se jor3ate haiM, kevala 'tha' se nahIM, jisase utpanna prAkRta "ha kA saMketa hama abhI kara cuke haiN| sAtha hI hama dekhate haiM ki apa0 meM vartamAna tathA AjJA ke ma0 pu0 ba0 va0 ke rUpa paraspara ghulamila gaye haiM, kyoMki donoM sthAnoM meM ahu, 'aha vAle rUpa pAye jAte haiM / isI aha, ahu se AjJA ke hi0 dego (karo), guja0 rAja0 dego (karo), braja0 degu (karu) kI utpatti mAnI jA sakatI hai| prA0 paiM0 meM isake udAharaNa nahIM milate / inake AjJA ba0 va0 vAle rUpa aneka milate haiM, jinakA saMketa yathAvasara kiyA jaaygaa| (5) uttama pu0 e0 va0 prAkRta meM isake ami, 'Ami rUpa milate haiM, jo prA0 bhA0 A0 mi ( Ami) se saMbaddha haiN| (de0 pizela $ 454) apabhraMza meM au~, au rUpa milate haiM :- kaDDA (hema0 4.385) < karSAmi, kajjau~ (hema0 4.385), jANau~ (3.391) < jAnAmi, joijjau~ (4.356) < vilokye, pAvau~ (piMgala 1.104) < prApnomi (de0 pizela pR0 322) / isa degau~ (degau isI kA vaikalpika ananunAsika rUpa hai) kA vikAsa DA0 cATuA ne isa krama se mAnA hai : prA0 bhA0 A0 degAmi > ma0 bhA0 A0 degAmi-ami > paravartI ma0 bhA0 A0 yA apabhraMza * arviM > *au~i > auN| 'karau~' kI vyutpatti kA saMketa DA0 cATA ne yoM kiyA hai : prA0 bhA0 A0 karomi, karAmi >ma0 bhA0 A0 karAmi - karami > paravartI ma0 bhA0 A0 karavaM > karau~i 1. Pischel $ 455. p. 322 2. Tagare $ 136, p. 288 3. L'Indo-Aryen p. 247 8. Evolution of Awadhi $ 391, p. 255 5. Tagare $ 136, p. 289 Page #511 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 486 prAkRtapaiMgalam > karau~ (de0 uktivyakti kI bhUmikA pR0 57) / ina. donoM rUpoM meM mi vAle rUpa prAkRtIkaraNa haiM, "u~-'u vAle rUpa apabhraMza ke nijI rUpa haiM / saMdezarAsaka meM ina donoM rUpoM kA anupAta 3:23 hai, isase spaSTa hai ki vahA~ "u~-"u vAle rUpoM kA hI bAhulya hai| uktivyaktiprakaraNa meM 'karau~' jaise u~ vAle rUpa hI milate haiN| yaha isa bAta ko siddha karatA hai, ki 12 vIM zatI meM "mi vAle rUpa kathya bhASA kI vizeSatA nahIM rahe the / isase yaha bhI puSTa hotA hai ki prA0 paiM0 meM bhI inakA astitva prAkRtIkaraNa kA prabhAva hai| apabhraMza ke au~- au kA hI vikAsa prAyaH na0 bhA0 A0 bhASAoM ke vartamAna uttama puruSa e0 va0 ke tiG cihna ke rUpa meM huA hai| prAcIna pazcimI rAjasthAnI meM isake u~, tathA 'yU~ ("U~ kA sazrutika rUpa) pAye jAte haiN| saMbhavata: yaha bheda vaibhASika hai| kAnhaDadeprabaMdha kI lipi-zailI meM isake vU, ayU~ (ma) rUpa bhI milate haiM : (1) sarasa baMdha prAkRta kavU dyau mujhe nirmala matti / (kAnhaDadeprabaMdha, 1.1) (2) vAsudeva dhuri vInatUM jima pAD mana raMga / (kAnhaDadeprabandha, 1.3) (3) hammIrarAyanI pari AdarU~ nAma amhArauM Upari karau~ / (vahI, 3.175) DholA mArU rA dohA meM "u~ vAle rUpa milate haiM, jo isI rUpa meM kathya rAjasthAnI kI sabhI bhASAoM meM pAye jAte haiM :(1) sUtI maMdira khAsa, jAD Dholai jAgavI / (DholA, 507). (2) jada jAgUM tada ekalI, jaba soU~ taba bela / (vahI, 510). (3) bAbA, bALa desar3au, jihA~ DUMgara nahi koi / (vahI, 386). braja tathA avadhi meM bhI isake au~ rUpa milate haiM / avadhI meM auM < aU~ rUpa bhI pAye jAte haiM, jisake kucha rUpa nUra muhammada meM milate haiN| tAteM mai tohi barajau~ rAjA; Aju sahi mArau~ ohI (tulsii)| 'baranoM rAjA kI phulavArI' (nUra muhammada). (de0 saksenA 8 301, pR0 254-55). khar3I bolI ke vartamAna-AjJA ke uttama puruSa e. va0 rUpoM kA vikAsa isI se huA hai :-'maiM calU~' (pU0 rAja0 ma cAlU~, pa0 rAja0 hU~ cAlU~) / prAkRtapaiMgalam kI pazcimI hindI meM vartamAna uttama puruSa e0 va0 ke nimna rUpa haiM :(1) "mi vAle rUpa :- pekkhAmi (1.69), bhaNami (1.205). (2) "u~ - u vAle rUpa :- piMghau (1.106), dhasau (1.106), uDDuu (1.106), bhamau ((1.106), jhallau (1.106), apphAlau (1.106), jalau (1.106), calau (1.106), pAvau~ (1.130), pakAvau~ (1.130), vArihau (1.135), jivau (2.63), tajau (2.63), paripUjau (2.155). __eka sthAna para saMskRta kA zuddha rUpa 'vaMde' (1.82) (maiM vaMdanA karatA hU~) bhI milatA hai, jo prA0 paiM. kI purAnI hindI kI nijI vizeSatA nahIM mAnA jA sakatA / (6) uttama puruSa ba0 va0 prAkRta meM isakA tiG vibhakti cihna 'mo (< prA0 bhA0 A0 degma: < A0 bhA0 yU0 *mes - mAs) hai, jisakA padya meM ''mu' tathA 'ma rUpa bhI milatA hai| (de0 pizela 455, pR0 322) apabhraMza meM isakA 'hu~ rUpa milatA hai :vaTTaha~ (=*vartAma:=vartAmahe) / isa hu~ ( ahu~) kI utpatti ke viSaya meM vidvAnoM meM bar3A matabheda haiN| hornalI ke matAnusAra 'ahu~ vastutaH degau~ < prA0 amu kA saprANa rUpa hai, jahA~ ise uttama puruSa e0 va0 ke degau~ se bhinna rakhane ke lie -ha jor3a diyA gayA hai| sAtha hI yaha anya puruSa ahi~ ke sAdRzya kA bhI prabhAva hai| (hornalI : kamperiTiva grAmara Av gauDiyana leMgvejeja 6 497) kAvela ne apabhraMza meM amho- amha (hasamho, hasamha) ko uttama pu0 ba0 va0 ke vaikalpika 1. Sandesarasaka : (Study) 862 2. Uktivyakti : (Study) $ 71, p. 56 Page #512 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pada-vicAra 487 rUpa mAnA hai, tathA 'ahu~ meM -ha- isIkA prabhAva jAna par3atA hai| pizela ne uttama puruSa ba0 va0 hu~ ko samasyA mAnA hai, usane isakA saMbaMdha apAdAna kAraka ba0 va0 cihna hu~ se joDA hai / / DA0 cATuA ne ise au~ tathA ma0 pu0 ba0 va0 *aha kA sammizraNa mAnA hai| unhoMne ise yoM spaSTa kiyA hai :kurmaH < *karAmaH > *karau~ (uttama pu0 ba0 va0) tathA ma0 pu0 ba0 va0 *karatha > karaha, ke eka dUsare se paraspara prabhAvita hone se *karau~ + karaha se donoM meM 'karahu rUpa ho gayA, jo ma0 pu0 ba0 va0 tathA uttama ba0 va0 meM eka sA hai| madhyama puruSa ba0 va0 meM vAstavika rUpa *karaha honA cAhie thA, jaba ki uttama puruSa ba0 va0 meM *karau~ / TagAre ne uttama puruSa ba0 va0 ahu~ kI vyutpatti ke viSaya meM navIna mata diyA hai / hama dekhate haiM ki apa0 padaracanA meM svara+sma+svara svara+ha-sAnunAsika svara / isake udAharaNa hama, tasmAt > tahA~, tasmin > tahi~ ke rUpa meM dekha sakate haiN| isa taraha 'ahu~ kA saMbaMdha uttama puruSa vAcaka sarvanAma ke kartA ba0 va0 rUpa 'asmaka' (prA0 bhA0 A0 rUpa) se jor3A jA sakatA hai| pAli meM hameM vatteyAmhe-vatteyamhe calai~ > caleM ke krama se mAnanA hogaa| prAkRtapaiMgalam meM uttama pu0 ba0 va0 ke ye rUpa haiM, jo prAkRta rUpa haiM :- piAmo (2.115), vajAmo (2.115) ramAmo (1.115), prA0 paiM0 meM vartamAna ke lie vartamAnakAlika kRdaMta rUpoM kA prayoga bhI dhar3alle se pAyA jAtA hai, jahA~ sahAyaka, kriyA kA AkSepa kara liyA jAtA hai| inake lie de06 112 / khar3I bolI hiMdI meM ghaTamAna vartamAna ke rUpa isI zatR pratyaya vAle rUpoM ke sAtha sahAyaka kriyA jor3a kara banAye jAte haiM, jo prA0 paiM0 vAle vartamAnakAlika kriyA rUpoM kA hI vikAsa hai :- hi0 maiM khAtA hU~, vaha khAtI hai, ve (hama) khAte haiM, tuma khAte ho', Adi jinakA vikAsa 'khAdan asmi, khAdantI, khAdantaH santi (smaH), khAdantaH stha' se mAnA jAyagA / dakkhinI hiMdI meM bhI ye zata vAle rUpa hI vartamAnakAlika kriyA ke rUpa meM milate haiM, jahA~ kabhI sahAyaka kiyA kA prayoga nahIM bhI hotA, vaha AkSipta hotI hai :- 'hotA saba khudA bhAtA / dekhyA jAtA / do dila eka hoMteM / ' dakkhinI hiMdI ke strIliMga ba0 va0 rUpa meM hindI (rAja.) kI taraha 'tI' na hokara 'tyA~' hotA hai / 'asIla auratAM apane marada bagaira dUsare ko apanA husna dekhalAnA gunAha kara jAntyA~ haiM, apane marada ko hara do jahA~ meM apanA dIna va ImAna kara pahacAntyA~ haiM / ' rAjasthAnI, brajabhASA, kannaujI tathA bundelI meM ye zatR vAle rUpa vartamAnakAlika samApikA kriyA ke rUpa meM prayukta nahIM hote / vahA~ vartamAnakAlika kriyA rUpoM kA vikAsa sIdhe ma0 bhA0 A0 tiGanta rUpoM se huA hai : mArU~ (rAja0), mArUM-mArauM (braja0), mArUM-mAroM (kannaujI), mArU (bundelI), kintu khar3I bolI hi0 -mAratA huuN| nizcita vartamAna (DephiniTa prejeMTa) kA bodha karAne ke lie rAjasthAnI tathA brajabhASA donoM meM hI ukta saMbhAvya vartamAna rUpoM ke sAtha sahAyaka kriyA bhI prayukta hotI hai| pazcimI rAja0 mArU~ hU~; pUrabI rAja0 mArU~ chu, braja mA hauM / inakA saMbaMdha prA0 bhA0 A0 *mArayAmi bhavAmi' se jor3anA pdd'egaa| isase spaSTa hai ki isa dRSTi se ki jahA~ khar3I bolI vartamAnakAlika kRdaMtoM kI bolI hai, vahA~ rAja0, 1. Pischel $455, p.323 3. Tagare $ 136, p. 290 2. Uktivyakti : (Study) 871, p. 57 4. saksenAH dakkhinI hiMdI pR0 48 Page #513 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 488 prAkRtapaiMgalam braja0, kannaujI, bundelI vartamAna kAlika tiDantoM kI boliyA~ hai| prA0 paiM0 kI bhASA meM hameM donoM taraha ke rUpa milate haiM / hA~, rAja0 braja Adi ke nizcita vartamAna ke samAnAntara *mArau~ hau~' jaise rUpa prA0 paiM0 meM nahIM mileNge| AjJA prakAra (impereTiva mUDa) 105. prAkRtapaiMgalam meM isake nimna rUpa milate haiM :e0 va0 ba0 va0 prathama puruSa 1. "u (karau 1. "ntu (karantu) 2. "e (kare) 3. dego (karo) 4. zUnya rUpa (kara) madhyama puruSa 1. hi (karahi) 1. ha (karaha) 2. su (karasu) 2. hu (karahu) 3. degu (karu) 4. o (karo) 5. i (kari) 6. zUnya (kara) uttama puruSa prAkRtapaiMgalam meM AjJA uttama puruSa e0 va0 ba0 va0 ke rUpa nahIM milate / prathama puruSa e0 va0 (1) u kA vikAsa prA0 bhA0 A0 AjJA pra0 pu0 e0 va0 "tu se huA hai :- karotu, *karatu > ma0 bhA0 A0 karau / yaha "u prAkRta tathA apabhraMza meM bhI pAyA jAtA hai| (de0 pizela 469, TagAre 138) zaurasenI tathA mAgadhI meM yaha 'tu, 'du ho gayA hai :- pasIdadu < prasIdatu (shaakuntl)| saMdezarAsaka tathA uktivyakti donoM meM kevala *u ('au) vAle rUpa hI milate haiM / (de0 saMdezarAsaka 6 63, uktivyakti 74). (2) dege vAle rUpoM kA vikAsa vartamAna nirdezAtmaka pra0 pu0 e0 va0 ke rUpoM se huA hai| hindI meM yahI rUpa pAye jAte haiM :- calati > calai > cale / yaha rUpa hindI meM vartamAna icchAtmaka tathA AjJA donoM prakAra ke kriyApadoM meM pAyA jAtA hai / (3) dego vAle rUpa hindI meM madhyama puruSa ba0 va0 ke rUpa haiM, jinakI vyutpatti DA0 tivArI ne calatha > calaha, calaha, > calau > calo ke krama se mAnI hai| yahA~ isakA sambandha madhyama puruSa vAle rUpoM se na hokara pra. pu0 e0 va. ke 'calatu > calau > calo se hai| hindI meM ye rUpa pra0 pu0 e0 va0 meM nahIM pAye jAte / (4) zUnya rUpa :- isakA vikAsa bhI vartamAna ke rUpoM se, calati > calai > cala (ti > ai > dega) ke kama se mAnA jAtA hai; athavA yaha AjJA ma0 pu0 e0 va0 rUpoM kA prabhAva ho sakatA hai| inake udAharaNa ye haiM : rakkhau (1.101), deU (=deu 2.4), hou (2.69), pAu (2.77), vitarau (2.138), thakkau (2.149), jANe (2.27), rakkhe (2.12), rakkho (2.2), saMhAro (2.42), hara (1.111), vitara (1.111), de (1.119) kara (2.95) / prathama puruSa ba0 va0 ma0 bhA0 A0 meM isakA vibhakticihna antu < prA0 bhA0 A0 'aMtu (paThantu, bhavantu) hai / (de0 pizela $ 471, pR0 334; TagAre 6 138) apabhraMza meM isakA hi rUpa bhI milatA hai, lehi~ (hema0 4.387) / prA0 paiM0 meM degntu vAle rUpa milate haiN| udAharaNa :- thakaMtu (2.132), jujjhaMtu, (2.132) / 1. DA0 udayanArAyaNa tivArI : hindI bhASA kA udgama aura vikAsa 382, pR0 494 Page #514 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pada-vicAra 489 madhyama puruSa e0 va0 (1) "hi, isakI utpatti prA0 bhA0 A0 ke vikaraNahIna (ethemeTika) dhAtu ke AjJA madhyama pu0 e0 va0 tiG cihna -dhi (juhudhi, addhi, kRdhi) se mAnI jAtI hai / (2) "su, isakI utpatti prA0 bhA0 A0 ke AtmanepadI AjJA ma0 pu0 e0 va0 'sva' (Sva) se hai| pizela ke anusAra yahI 'sva' >su ho gayA hai / (pizela $ 467) isakA vikAsa sva > ssu (pAli rUpa) > su ke krama se huA hai| (3) "u isakA sambandha bhI 'sva' se hI jor3A jAtA hai| DA0 cATuA ne uktivyakti kI bhASA ke degu (madhyama pu0 e0 va0 AjJA) kI vyutpatti yoM mAnI hai| prA0 bhA0 A0 'kuruSva' > ma0 bhA0 A0 karassu > *karahu > karu / / (4) dego ko ukta u (3) kA hI vikasita rUpa mAnanA hogA, karahu > karau > karo / (5) i vAle rUpa prA0 paiM0 meM eka Adha milate haiN| inako "hi (1) vAle rUpoM se vikasita mAnA jA sakatA hai| prA0 bhA0 A0 dhi > apabhraMza avahaTTa "hi > degi) (ThIka usI taraha jaise 'karahu' se 'karu' kA vikAsa huA hai)| (6) zUnyarUpa :- inakA vikAsa prA0 bhA0 A0 a- (pat-paTha, VbhU, bhava) se mAnA jAtA hai| prAkRtakAla meM dhAtu ke adanta hone ke kAraNa yahA~ yaha dega > 0ho gayA (Vkara + 0 = kara, VpaDha + 0 = paDha, Vho + 0 = ho)| apabhraMza tathA na0 bhA0 A0 meM bhI ye rUpa surakSita haiM / na0 bhA0 A0 cala < ma0 bhA0 A0 cala < prA0 bhA0 A0 cala / inake udAharaNa nimna hai : kuNehi (1.92), jAhi (1.157), kahehi (1.173), bhaNahi (2.56), karahi (2.190), suNahi (2.193), dehi (1.9), lehi (1.9), pekkhahi (1.67), muMcahi (1.71), jAhi (1.157), samappai (1.132), lekkha u (1.129), bhaNu 5 (2.47), pAu (2.14), sumaru (1.158), bhaNau (2.60), viAru (1.148), kahu (2.81), kahU (= kahU 2.94), pariharu (1.169), bujjhau (1.196), muNo (2.127), viAri (1.81), guNi (2.56), thappi (1.157), paDha (1.108 a), bujjha (1.109), bhaNa (1.112), thappa (2.62), hara (2.6), rakkha (2.51), upapekkha (2.51) jANa (1.46), viANa (1.95), mANa (2.70) / madhyama pu0 ba0 va0 "ha 'hu-inakA saMbaMdha e0 va0 ke rUpa degsva se hI jor3A jAtA hai, jo ba0 va0 ke sAtha bhI prayukta hone lagA hai| TagAre ne isakI vyutpatti *athu < prA0 bhA0 A0 (a) tha vartamAna ma0 pu0 ba0 va0 tathA -3 (< tu) se jor3I hai| __kuNaha (1.20, 1.59), paNamaha (2.109), pamANaha (1.121 < pramANayata), jANehu (1.18), jANahu (1.39), muNehu (1.42), lihahu (1.46), purahu (1.47), thappahu (1.48) luppahu (1.48) / bhaviSyat kAla 6 106. ma0 bhA0 A0 meM bhaviSyat ke do prakAra ke rUpa milate haiM :- (1) ssa rUpa, (2) ha rUpa / (de0 pizela $ 520, TagAre, $ 139) / ssa kA vikAsa prA0 bhA0 A0 'sya' se huA hai| ha vAle rUpoM kI vyutpatti saMdigdha hai| hiMdI meM bhaviSyat ke rUpa vartamAna ke sAtha hI 'gA-ge-gI' (gataH > gaa > gA, karmavAcya bhUtakAlika kRdaMta) ko jor3a kara banAye jAte haiN| ata: ma0 bhA0 A0 ke rUpa vahA~ vikasita nahIM hue| rAjasthAnI meM -sa vAle rUpoM kA vikAsa pAyA jAtA hai| (1) puNyavaMta prIti pAmasyai, valI vaMsi gaDha tAharai husyai (kAnhaDade0 4.197) / (2) kahai pIThi amhe jAsyUM Aja (vahI, 4.198) / (3) bhIbhala nayaNa survaka dhaNa, bhUlau jAisi saMga (DholA, 229) avadhI meM bhaviSyat meM eka ora 'ha vAle rUpa, dUsarI ora ba (karmavAcya bhaviSyatkAlIna kRdaMta 'tavya' se vikasita ) rUpa milate haiN| ba vAle kRdaMta rUpoM kA 1. Tagare $ 138, p. 297 2. Uktivyakti : (Study) $74, p. 59 Page #515 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 490 prAkRtapaiMgalam bhaviSyatkAlIna prayoga pUrvI hiMdI kI nijI vizeSatA hai| dakkhinI hiMdI meM avazya gA-ge-gI vAle rUpoM ke sAtha hI sAtha thor3e-sa vAle rUpa bhI milate haiM :- nikala , lesa~, khudA ko isa najara soM dekhA na jAsI / prAkRtapaiMgalam meM bhaviSyat ke rUpa bahuta kama mile haiM / ye nimna haiM : jaihi < yAsyati (2.144), pra0 pu0 e0 va0. Aviha < AgamiSyati (2.91). Ave ( < Avahi < AyAsyati 2.81). bhUtakAla 6 107. prAkRta meM Akara prA0 bhA0 ke bhUtakAlika tiGanta rUpa (laG luG tathA liT vAle rUpa) bahuta kama raha gaye haiN| pizela ne bhUtakAla ke katipaya tiDanta rUpoM kA saMketa 'grAmAtIka dera prAkRta sprAkhena' ke 88 515, 516, 517 meM kiyA hai| para hama dekhate haiM ki prAkRta meM hI niSThA vAle kRdanta rUpoM ke sAtha sAtha sahAyaka kriyA jor3a kara bhUtakAla kI vyaMjanA karAI jAne lagI thii| isa prakAra prAkRta meM hI sahAyaka kriyA kA bhUtakAlika rUpa 'Asi' niSThA rUpoM ke sAtha jur3a kara eka naI zailI ko janma de cukA thA- 'tuma khu.... gadA Asi' (zaura0) (mRcchakaTika) / apabhraMza meM Akara niSThAvAle rUpoM kA prayoga hI bhUtakAla meM pAyA jAtA hai, jisake sAtha Vas yA VbhU ke bhUtakAlika rUpa ko yA to spaSTataH jor3A jAtA thA, yA vaha AkSipta rahatA thaa| prAyaH usakA prayoga na kara AkSepa hI kiyA jAtA thaa| apabhraMza meM jahA~ kahIM 'ahesi' < abhUt (sanatkumAracarita 447.8), NisuNiuM < nyazruNvam (mahApurANa 2.4.12), sahu < asahe, jaise rUpa milate haiM, ve prAkRta kA hI prabhAva haiM / prAkRtapaiMgalam meM bhUtakAla ke lie niSThA pratyaya (yA karmavAcya bhUtakAlika kRdaMta) kA hI prayoga pAyA jAtA hai| isake udAharaNoM ke lie de0 6 113 / vidhi prakAra 108. prAkRta kAla meM prA0 bhA0 A0 vidhi prakAra ke cihna 'yA' kA (jo vastutaH vidhi liG kA cihna na hokara AzIliGkA cihna hai) duharA vikAsa pAyA jAtA hai :- eyya tathA ejja / paraniSThita prAkRta tathA pariniSThita apabhraMza meM 'ejja' vAle rUpa hI pAye jAte haiN| (de0 pizela 459) vaise pizela ne karayya, (6462) kareyyAma' (463) jaise 'eyya' rUpoM kA bhI saMketa avazya kiyA hai, jo vaibhASika pravRtti kA saMketa karate haiM / ye 'eyya-ejja' hI 'iyyaijja' ke rUpa meM vikasita ho gaye haiM, tathA apabhraMza meM hameM -'ijja vAle rUpa milate haiN| (de0 TagAre 141) isa saMbaMdha meM itanA saMketa kara diyA jAya ki apabhraMza meM Akara karmavAcya tathA vidhi prakAra vAle rUpa itane sadRza pAye jAte haiM ki kabhI kabhI unakI bhedaka rekhA kA patA nahIM cala pAtA / hama dekhate haiM, donoM kA vikAsa 'ijja pAyA jAtA hai| karmavAcya ya > eyya-ejja > iyya-ijja vidhi prakAra L yA > eyya-ejja > iyya-ijja vidhi prakAra ke rUpoM meM prAya: ve hI ti cihna jaDate haiM, jo AjJA meM pAye jAte haiN| apabhraMza meM ye rUpa prAyaH prathama tathA madhyama pu0 e0 va0 ke hI milate haiM : prathama pu0 e0 va0; viraijjai, saMtosijjai, vaMdijjai. saMdezarAsaka meM 'ijjai ke sthAna para ijjau rUpa milate haiM :- lajjijjau / / madhyama pu0 e0 va0; acchijjai, acchijjahu, 1. Uktivyaktis 77. tivArI : bhojapurI bhASA aura sAhitya $ 536-37, pR0 273 2. saksenA : dakkhinI hiMdI pR0 59 3. Tagare $ 140, p. 312 8. Bhayani : Sandesrasaka (Study) $ 65, p. 37 Page #516 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhuMjejjasu, Nivasijjasu, jiNejjasu. (sAtha hI saMdezarAsaka - paDhijjasu kahijjasu ) / * dajja, kumArapAlapratibodha meM - 'ijja (kevala jIro) vAle rUpa bhI pra0 pu0 ma0 pu0 e0 va0 meM pAye jAte haiM caijja ( < tyaj- ), bhamijja / prA0 paiM0 kI bhASA meM vidhi prakAra ke rUpa kevala pra0 pu0 ma0 pu0 e0 va0 meM hI milate haiM :- prathama puruSa e0 va0 'u rUpa, ma0 pu0 e0 va0 'hu, 'su, o, zUnya rUpa / pada- vicAra prAkRtapaiMgalam ke vidhi rUpoM ke viSaya meM saMskRta TIkAkAroM ne kaI sthAnoM para bhrAMta dizA kA Azraya liyA hai, kucha TIkAkAra eka rUpa ko karmavAcya se anUdita karate haiM, dUsare usI rUpa ko AjJA se (arthAt ve use vidhi rUpa mAnane ke pakSa meM haiN)| kabhI kabhI sabhI TIkAkAra aise sthala para jahA~ vidhi rUpa mAnA jAnA cAhie karmavAcya mAnate haiN| vidhi ke kucha udAharaNa ye haiM : kijjau (1.98), dijjau (2.105). lijjau (1.134), kijjahu (1.149), dijjahu (1.153), Thavijjasu (1.191), karijjasu (2.134), dijjasu (2.118), muNijjasu (2.118), kijjasu (2.118), dijjo ( 2.37), muNijjo (2.37), karIja (1.177), dIja (1.177) ( TIkAkAroM ne ye donoM karmavAcya rUpa mAne haiM - kriyante < dIyate), kijjahI (= kijjahi) (2.58), dijjahI ( = dijjahi ) (2.58) (TIkAkAroM ne inheM bhI karmavAcya rUpa mAnA hai, < kriyate < dIyaMte). haiM 491 hindI ke AdarasUcaka AjJA madhyama puruSa e0 va0 ke rUpa isI 'ijja' se saMbaddha haiM / hindI ke udAharaNa ye dIjie, pIjie, lIjie / hindI meM 'iyya vAle rUpoM kA bhI vikAsa huA hai ( prAkRtapaiMgalaM me0 iyya vAle rUpa nahIM haiM) calie, khAie, Aie / na0 bhA0 A0 bhASAoM meM Akara vidhi vAle rUpa AjJA prakAra meM hI mila gaye haiN| isakA saMketa hama uktivyaktiprakaraNa kI bhASA meM hI pAne lage haiM, jahA~ vidhi prakAra kA koI nijI rUpa nahIM miltaa| karmavAcya rUpa : $ 109, hama abhI saMketa kara cuke haiM ki madhyakAlIna bhAratIya Arya bhASA meM karmavAcya kA cihna 'iyya 'ijja (< aiyya, eMjja) < prA0 bhA0 A0 'ya' hai, dijjai (ma0, ardhamA0 jainamahA0, apa0), dijjadi (zaura0), de0 pizela $ 535) / prA0 paiM0 meM karmavAcya ke 'ijja tathA 'iyya donoM rUpa milate haiN| saMdezarAsaka meM 'iya, ijja tathA 'Iya (metri kAjA, chaMdonirvAhArtha) rUpoM kA anupAta 33 : 13 : 3 hai / isa prakAra spaSTa haiM ki saMdezarAsaka kI bhASA iyavibhASA kA saMketa karatI hai, jo mulatAna kI tAtkAlika vibhASA kA prabhAva mAnA jA sakatA hai, jahA~ ke nivAsI addahamANa ( abdurrahamAna ) the| prAkRtapaiMgalam meM bhI 'iya (ia), ijja (Ija) donoM rUpa milate haiM, kiMtu yahA~ 'iya (jo prAkRtapaiMgalam ke hastalekhoM kI vartanI meM 'ia likhA jAtA hai) vAle rUpa muzkila se Adhe darjana haiM, jaba ki zeSa sabhI rUpa 'ijja (ja) vAle haiN| yaha tathya isa bAta kA saMketa karatA hai ki prAkRtapaiMgalam kI racanA 'ijja - Ija vibhASA se prabhAvita hai| DA0 cATurjyA ne uktivyakti kI bhUmikA meM batAyA hai ki Adhunika bhAratIya Arya bhASAoM ko do vagoM meM bA~TA jA sakatA hai :- (1) -- ijja, -Ija bhASA varga, jaise rAjasthAnI; (2) - Ia, -i bhASA varga jaise paMjAbI, purAnI ba~galA, purAnI kosalI / isa prakAra prAkRtapaiMgalam ke 'iya (ia) rUpoM ko paMjAbI tathA khar3I bolI hiMdI ke prAcIna rUpa mAnA jA sakatA hai| vaise ye 'ia vAle rUpa prA0 paiM0 meM bahuta kama milate haiM / 2. Chatterjea: Uktivyakti SS 70 (3) 3. Uktivyakti (Study) $ 72. p. 57 prAkRtapaiMgalam se karmavAcya ke nimna rUpa udAhRta kiye jA sakate haiM :- ijja, Ija :- pAvijjai (1.41), lavijjai (1.105), kijjai (1.152, 2.93), lijjai (2.195), pabhaNijjai (1.116), salahijjai (1.146), muNijjai (2.170), kijjae (2.68), bhaNijjae (2.68 ) (chandonirvAhArtha AtmanepadI rUpa), ThavIje (2.92, karIje (2.100), kahIje (2.100), bhaNIje (2.100), dharIje (1.101), dijje (1.101), pAvijjai (1.41 ). For Private Personal Use Only Page #517 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 492 prAkRtapaiMgalam degia-karia (2.192), kariai (2.203), karie (1.5), paDhiai (1.146) / inake atirikta kucha apavAda rUpa (irregular forms) bhI pAye jAte haiM, jo saMskRta karmavAcya rUpoM se bane haiM :dIsai (1.196) < dRzyate (de0 pizela $ 141), jANIe (2.11) < jJAyate (chandonirvAhArtha Atmanepada), lekhie (2.13) < likhyate (chandonirvAhArtha Atmanepada), jaMpIe (2.88) jalpyate (chandonirvAhArtha Atmanepada) / sAtha hI kevala karmavAcya dhAtu rUpa 'dIsa' (2.30) < dIsai < dRzyate kA prayoga bhI saMketita kiyA jA sakatA hai| NijaMta rUpa 110. prA0 bhA0 A0 meM NijaMta rUpoM kA cihna 'Aya, aya (pAThayati, janayati) tathA 'Apaya, apaya (dApayati, snapayati) thA / ma0 bhA0 A0 meM Akara 'Aya- aya vAle cihna kA vikAsa dege tathA 'Apaya, apaya vAle cihna kA vikAsa degAva- Ave (kabhI kabhI ava) pAyA jAtA hai / (de0 6 551) kArei < kArayati, pADhei < pAThayati, hAsei < hAsayati, ThAvei < sthApayati, AkhAvei (ardhamAgadhI) < AkhyApayati, NivvApenti < nirvApayanti (vahI pR0 376). apabhraMza meM prAya: ye hI rUpa pAye jAte haiM / na0 bhA0 A0 meM Akara ye Ava- Ave kevala Av- A raha gaye haiN| saMdezarAsaka meM kevala 'Av, 'ava ke rUpa milate haiM, vaise apavAda rUpa meM 'sArasi' (smArayasi) rUpa nimna paMkti meM milatA hai, jo saMskRta kA ardhatatsama rUpa hai| sArasa sarasu rashi kiM sArasi, maha cira jiNNadukkhu kiM sArasi / (saMdezarAsaka 156) (sArasa sarasa zabdoM meM kUjana kara (rasa) rahe haiM, he sArasi, kyA tU (mujhe) apane purAne (jIrNa) duHkha kA smaraNa karA rahI hai (sArasi = smaarysi)| prA0 paiM0 se NijaMta rUpoM ke udAharaNa nimna haiM : (1) Ava-vAle rUpa :- dikhAvai (1.38) < *dakSApayati; calAvai (1.38) < *calApayati, calAve (2.38) <*calApayati / (2) dhAtu ke mUlasvara (radical vowel) ko dIrgha banAkara nirmita NijaMta rUpa bahuta kama haiN| inameM kucha to artha kI dRSTi se preraNA kA bhAva hI dyotita nahIM karate, yadyapi vyutpatti kI dRSTi se inakA saMbaMdha preraNArthaka rUpoM se hI hai : kArijjasu (1.40) <*kArayasva (yaha vastuta: vidhi ma0 pu0 e0 va0 kA rUpa hai)| nAma dhAtu 111. prA0 paiM0 kI bhASA meM kucha chuTapuTa nAma dhAtu bhI milate haiN| saMskRta meM nAma dhAtu meM prAyaH -Aya, -Apay ko jor3a kara kriyA pada banAyA jAtA hai tathA ye dhAtu curAdigaNI hote haiM / prAkRta meM nAma dhAtuoM kA vikAsa yA to inhIM curAdigaNI rUpoM se huA hai, yA kucha naye bhI banAye gaye haiN| na0 bhA0 A0 meM nAma dhAtuoM kA prayoga bahuta bar3ha calA hai, kintu prA0 paiM0 meM bahuta kama nAma dhAtu pAye jAte haiN| (1) velAvasi (2.142, VvelAva < *VvelApay-) / (2) vakhANio (2.174, 2.196 VvakhANa- <*/vyAkhyAnayati-*vyAkhyAnayate) / (3) jaNamau (1.149 /jaNama < */janma, jnmyte)| (4) Dulai (2.193 VDula-*DulAai < *DolAai < *dolAya, dolAyate) / Page #518 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pada-vicAra 493 vartamAnakAlika kRdaMta 112. prA0 bhA0 A0 meM vartamAnakAlika kRdaMta parasmaipadI dhAtuoM meM 'anta' (zatR) (< prA0 bhA0 yU0 *enta) tathA AtmanepadI dhAtuoM meM mAna-Ana (zAnac) haiN| ma0 bhA0 A0 meM AtmanepadI dhAtuoM ke prAya: lupta hone ke kAraNa 'mANa (< mAna) vAle rUpa bhI kama pAye jAte haiN| prAkRta an (anta) kA aMto rUpa pAyA jAtA hai :- hasaMto, pddhNto| strIliMga meM isake degantI rUpa pAye jAte haiM :- saMtI (jainamahA0), apAvaMtI < aprApnuvaMtI; huvaMtI, pekkhaMtI, gacchaMtI, bhnnNtii| prAkRta meM degmANa (pu0), 'mANa-"mANI (strI0) vAle rUpa bhI milate haiN| pizela ne inake udAharaNa prAyaH ardhamAgadhI tathA jainamahArASTrI kRtiyoM se diye haiM, ata: aisA jAna par3atA hai ki yA to ye kinhI vibhASAoM meM hI pAye jAte the yA jaina prAkRtoM ke ArSa (Arkeka) prayogoM kA saMketa karate haiN| udA0-pehai pehamANe, pAsamANe pAsai, suNamANe suNai, mucchamANe mucchai / saMlavamANI, uvadaMsemANI, paccaNubhavamANI, parihAyamANI; mahArASTrI-bhaNamANA, jaMpamANA, majjamANAe (< mjjmaanyaa)| apabhraMza meM prAyaH antavAle rUpa hI milate haiM, 'mANa-mANA vAle chuTapuTa rUpoM ko TagAre ne prAkRtIkRta (prAkRtAijDa) mAnA hai| alsadorpha ne "hara vAle rUpoM ko kumArapAlapratibodha meM vartamAnakAlika kRdaMta kA rUpa mAnA hai, para TagAre ne unheM vartamAnakAlika kRdaMta nahIM mAnA hai, apitu ve 'tAcchIlya'-bodhaka pratyaya ke rUpa haiN| saMdezarAsaka meM pu0 meM isake anta ( aMtaya svArthe rUpa) rUpa tathA strI0 meM aMtI rUpa milate haiN| (de0 bhAyANI : saMdezarAsaka bhUmikA 6 64) prA0 paiM0 meM ye degaMta, aMtI rUpa milate haiN| kathya bhASA meM isake ata, atI rUpa bhI cala par3e hoMge jinakA vikAsa aMta > a~ta > ata, degaMtI > a~tI > atI ke krama se mAnA jAyagA / uktivyakti prakaraNa meM degaMta tathA degata donoM taraha ke rUpa milate haiM :- 'karata, paDhata, payaMta (=pacaMta) (20 / 11), soanta (21 / 3), bADhata deMta (34 / 1), nhAta (36 / 24) / (de0 DA0, cATuA : uktivyakti (sTaDI) $ 81). prA0 paiM0 kI bhASA se inake udAharaNa nimna haiN| pulliMga rUpa :'aMto (prAkRta rUpa):- jaggaMto (1.72), degaMtau (apabhraMza kartA e0 va0 rUpa) :- dukkaMtau (1.155), uTuMtau (1.155), hasaMtau (2.149), calaMtau (1.159) / *aMta (prAtipadika rUpa) :- ulhasaMta (1.7), valaMta (1.7), calaMte (=calatiM, adhikaraNa e0 va0 1.06), phuraMtA (=phuraMta < sphuran 1.18), khelaMta (1.157), viasaMta (2.92) / eka sthAna para 'e' vAlA tiryak rUpa bhI milatA hai :- hote (1.91 < bhavatA, khar3I bolI, hote) / chaMdonirvAhArtha dIrghAkRta rUpa :- saMtA (2.59), calaMtaA (2.59), palaMtaA (2.59), vAaMtA (2.81) / kevala eka sthAna para napuMsaka rUpa milatA hai, jise hama chandonirvAhArtha anusvAra vAlA rUpa samajhanA jyAdA ThIka samajhate haiM :- 'hotaM' (=hAta < bhavan 2.41) / . strIliMga rUpa : 'aMtI :jujhaMtI (2.42) / purAnI rAjasthAnI meM aMta, aMtI vAle rUpa milate haiM; kiMtu sAtha hI ata, atI vAle rUpa bhI pAye jAte haiN| isase spaSTa hai ki kathya bhASA meM madhyakAlIna rAjasthAnI meM ata vAle rUpa hI pracalita raha gaye haiM, khar3I bolI, braja Adi meM bhI yahI hai / madhyakAlIna rAjasthAnI ke donoM taraha ke udAharaNa ye haiM : 1. Pischel 8560 3. ibid $ 563 5. ibid $147, p. 314 2. ibid $561 4. Tagare $ 147, p. 314 Page #519 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 494 prAkRtapaiMgalam (1) kAi lavaMtau mAThi kari, paradesI priu A~Ni / (DholA do0 34) / (2) tA~ha dihA~rI gorar3I paDatau jhAlai Abha / (vahI, 282). (3) paMthI hAtha sa~desar3ai dhaNa vilalaMtI deha / (vahI, 137). (4) jiNaD supanaiM dekhatI, pragaTa bhae priya Ai / (vahI, 557). isa prakAra spaSTa hai ki rAjasthAnI sAhitya meM ye aMta vAle prayoga 'Arkeka' hI haiN| isa taraha ke prayoga kabhI kabhI Aja bhI rAjasthAnI lokagItoM meM ata vAle rUpoM ke sAtha sAtha pAye jAte haiM : 'pALa caDhaMtI (u0 chaDaMtI) tharayara kA~pU~, pagatyA (u0 phagatyA) caDhatI (u0 char3atI) dharapU~' (rAjasthAnI lokagIta) karmavAcya bhUtakAlika kRdaMta 6 113. prA0 bhA0 A0 meM isakA pratyaya 'ta' (kta) thA, jisakA katipaya sthAnoM meM 'na' vAlA rUpa bhI milatA hai (jIrNa, zIrNa, bhagna Adi meM) / ma0 bhA0 A0 meM prA0 bhA0 A0 ke 'ta (kta) vAle rUpoM kA vikAsa prAyaH 'ia (zaurasenI meM 'ida) pAyA jAtA hai :- duhia< dugdha, haNia< hata, jaNida (zaura0) < janita, icchida (zaura0) < icchita / (de0 pizela $ 565) prA0 bhA0 A0 'na' vAle niSThA rUpoM kA vikAsa kaI prakAra se huA hai : khaNNa, khatta (ardhamA0, jainamahA0), ukkhAa, ukkhAaa, samukkhaa, (de0 pizela $ 566) / ma0 bha0 A0 meM 'na' > Na kaI sthAnoM meM pAyA jAne lagA hai :- diNNa (mahA0), dinna (jainamahA0) <*dina (=datta) / 'kta' vAle niSThA rUpoM (jaise rikta, mukta rUpoM) kA vikAsa duharA pAyA jAtA hai; ritta, mutta-mukka / pizela ne 'mukka' kI vyutpatti 'mukta' se na mAnakara muk + na se mAnI hai / apabhraMza meM pramukha karmavAcya bhUtakAlika kRdaMta cihna 'iya ('ia), "iu hI haiM, yadyapi prAkRta ke ukta anya rUpa bhI pAye jAte haiN| pUrabI apabhraMza meM katipaya degla vAle niSThA rUpa bhI milate haiM, jinakA saMbaMdha saM0 *la se jor3A jAtA hai| DA0 TagAre ne, udyotana kI kuvalayamAlA meM bhI, jo pazcimI apabhraMza kA grantha hai, kucha degla rUpa saMketita kiye haiM :- diNNale, (/dA-), gahille (Vgraha) / pUrvI apabhraMza kI racanAoM ke degla rUpoM ke udAharaNa ye haiM :- ruMdhelA, AilA, gelA / (de0 TagAre 6 148, pR0 317) saMdezarAsaka meM iya, "iyau vAle rUpoM ke atirikta I (iya kA samAhRta rUpa) vAle strIliMga rUpa bhI milate haiM, sAtha hI katipaya udAharaNa saMskRta niSThA rUpoM ke dhvaniniyamoM ke anusAra parivartita rUpoM ke bhI milate haiM / prA0 paiM0 meM nimna niSThA pratyaya milate haiM :(1) "io; yaha zuddha prAkRta rUpa hai, jo puliMga rUpoM meM milatA hai : paAsio < prakAzitaH (1.149), kahio (1.16), jhaMpio (1.155) < jhampitaH, kaMpio < kampitaH (1.166). (2) ia vAle rUpa; ia < ita (ta) : thappia (1.128), appia (1.128), jhaMpia (1.92), Taraparia (1.12), calia (1.92), kaMpia (1.198), bhAsia (1.104), haNia (1.170), vaMdia (1.170), kahia (1.170), vullia (1.135), pallia (1.135), phulia (1.163), dalia (1.185), calia (1.185), molia (1.185), lukkia (1.190), thakkia (1.190). 'iA vAle rUpa jinameM kucha ba0 va0 rUpa hai, anya chandonirvAhArtha dIrdhIkRta rUpa haiM :- jiNNiA (1.77), jhaMpiA (2.111), moliA (2.111), chor3iA (2.161), jANIA (=jANia) (1.112), mANIA (=mANia) (2.112), dekkhIA (=dekhia) (2.113), pekkhIA (=pakkhia) (2.113). (3) 'iA (strIliMga rUpa) :rahiA (1.85), jAA (1.156) < jAtA, kaMpiA (kaMpitA) (2.169), maMDiA (2.169) < maMDitA / 1. Sandesarasaka : (Study) $ 67 Page #520 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pada-vicAra 495 (4) I (strIliMga rUpa) < "ia < 'ita ("ta) : isakA kevala eka rUpa 'kahI' (2.7, 2.52) < kahia < ma0 bhA0 A0 kahiA < kathitA, milA hai| isa taraha ke rUpa saMdezarAsaka meM bhI mile haiM :- 'caDI, vibuddhI, tuTTI' (de0 saMdezarAsaka $ 67) / (5) degA (tathA isake tiryak e vAle rUpa) :- degA vAle bahuta kama rUpa prA0 paiM0 meM mile haiM :- pAA (1.130) < prAptaM, (TaMku ekka jai seMdhava pAA (hi0 pAyA) / ye khar3I bolI hindI ke degA (yA) vAle niSThA rUpoM ke bIja kA saMketa kara sakate haiM / dakkhinI hindI meM degA (yA) vAle niSThA rUpa dekhe jA sakate haiM : 1. khudA kA huA khela kaisA dekhI / 2. kAma bahota khAsa kiyA huuN| 3. jise qhudA diyA safAI use AI // isake tiryak ("e vAle) rUpa bhI prA0 paiM0 meM milate haiM :- cale (1.145), pale (1.145) / ye e vAle ba0 va0 ke tiryak rUpa khar3I bolI ke niSThA tathA bhUtakAlika rUpoM kI khAsa vizeSatA hai / dakkhinI hindI meM inake cihna dekhe jA sakate haiM : sAhaba AsmAna jamIna ne pharmAye / hajUra bulAya pAna diye aura pharmAye / kyA valI kyA nabI sijadA kiye usa ThAra sabhI / uno ne apanA naphA khIMce / (6) u vAle rUpa :- prA0 paiM0 meM dhAtu ke sAtha degu jor3a kara banAye gaye niSThA rUpa bhI dekhe gaye haiM, inakA vikAsa au vAle apa0 niSThA rUpoM se huA hai| udAharaNa ye haiM :- avaaru vasaMta (1.163 < avatIrNaH vasaMtaH), haNu (1.185), pAu (1.188), dhAiu (1.193), bhau (strIliMga < bhUtA 2.134), geNhu (< gRhItaH 2.147), gaDhu (strIliMga < ghaTitA 2.153), Dhukku (2.173), luku (2.173), laggu (2.173), Au (2.203) < AyAtaH / ___ (7) saMskRta rUpoM se dhvaniniyamoM ke AdhAra para vikasita apavAda yA aniyamita (irregyulara) rUpa, diTTho (1.187, 2.33) < dRSTaH (prAkRta rUpa), diTTha, (2.19), ukkiTTha (2.19) < utkRSTa, paaTTa (2.159) < pradaSTa, diNNA (2.112) < dattA ("didnA), saMskRta se vikasita phulla (1.187) < phulla (inake sAtha hI do rUpa aise bhI mile haiM, jo saMskRta se vikasita aniyamita rUpa hI haiM, para unameM apa0 ke ia, 'au pratyaya bhI lage haiM : di8ia (2.99) < dRSTA (strIliMga), virujjau (2.149) < viruddhaH (jjha < ddha) / __eka rUpa napuMsaka liMga kA bhI milA hai, jo saMskRta rUpa se hI vikasita hai, bhUaM (2.33) < bhUtaM (ardha tatsama rUpa) / (8) degla vAle rUpa :- degla vAle niSThA rUpoM kA saMketa hama pUrvI apabhraMza ke saMbaMdha meM kara cuke haiN| ye saba rUpa pUrvI na0 bhA0 A0 bhASAoM kI khAsa vizeSatA hai, kiMtu ye marAThI, gujarAtI, va rAjasthAnI meM bhI haiN| varNaratnAkara meM ye rUpa dekhe jAte haiM :- 'bhamara puSpoddeze calala' (29 bI), pathika-jane mArgAnusaMdhAna kaela (30 e), nAyaka paera pakhAlala (76 bii)| vidyApati meM bhI ye rUpa milate haiM :- kaela mAdhava hame akAja (1 bI), supuruSe pAola sumukhi (5 e), rayani gamAoli (40 e)| yaha 'la vAlI pravRtti niSThA rUpoM meM maithilI meM hI nahIM, bhojapurI meM bhI pAI jAtI hai, 'sunAil, piTAila, marAila' / avadhI meM jo chuTapuTa 'la rUpa milate haiM, vai vastutaH bihArI se liye gaye haiN| para la- vAle niSThA rUpa purAnI pazcimI rAjasthAnI meM bhI milate haiN| 1. saksenA : dakkhinI hindI pR0 56-57 2. Varnaratnakara (Intro.) 846 (2), $52 (2) 3. Dr. Subhadra Jha : Vidyapati (Intro.) p. 168 4. tivArI : bhojapurI bhASA aura sAhitya 6 625, pR0 293 5. Saksena : Evolution of Awadhi $ 299, p. 254 Page #521 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 496 prAkRtagalam hornalI ne isakA sambandha da > la se jor3A hai, kintu yaha vyutpatti saMdigdha hai| bImsa ne isakA sambandha slAva bhASA-varga ke bhUtakAlika (preterite) degla se mAnA hai| kintu TesITorI ne cArlsa lyAla, bhaMDArakara tathA kono ke AdhAra para isakA saMbandha prAkRta 'lla' se jor3A hai / prAkRta kA 'la' (-illa, ella) vastutaH kRdanta pratyaya na hokara taddhita pratyaya hai, para isakA prayoga jaina mahArASTrI meM bhUtakAlika kRdantoM meM bhI pAyA jAtA hai, 'AgaelliA' (AI), 'varelliyA' (varaNAtA), 'chaDipalayaM' (chinna), ANilliya (ardhamAgadhI, lAyA) / niSThA kRdanta rUpoM meM -lla kA prayoga kathya prAkRta kI vaibhASika vizeSatA rahA hai, yahIM se yaha pUrabI bhASAoM meM AyA hai tathA isake chuTapuTa bIja purAnI rAjasthAnI meM bhI mila jAte haiM:suNillA, kIdhala~ / (9) *Nhau vAle rUpa :- isake do rUpa mile haiM :- diNhau (1.128), liNhau (1.128) / inakA saMbaMdha 'Na < 'na vAle rUpoM se hai, jinake ye saprANa (espireTeDa) rUpa haiM, degNhau = degNha + u = "Na (+ha) + u / isa taraha isameM 'Na' tathA 'u' do pratyaya eka sAtha milate haiM / isakA 'nha' (< Nha) rUpa rAja0, avadhI meM bhI milatA hai :'saguNI-taNA sa~desaDA kahI ju dInhA ANi' (DholA mArU rA dohA 344), dInhA uttara mahIpa viyogI (nUramuhammada pR0 25) bhaviSyatkAlika karmavAcya kRdanta 114. prA0 paiM. kI bhASA meM bhaviSyakAlika karmavAcya kRdaMta ke kevala do sthala mile haiM :(1) jANivvau (1.49), (2) sahaba (1.166) / 'vvau, "ba ina donoM kRdaMta pratyayoM kA saMbaMdha saM0 tavya > avva > vvau > ba-va ke vikAsa se hai| pUrabI hiMdI meM 'ba' kA prayoga bhaviSyatkAlika artha-dyotana ke liye pAyA jAtA hai| (de0 prAkRtapaiMgalam (1.166) kI TippaNI pR0 144). pUrvakAlika kriyA (ebsolyUTivz2a) 115. prA0 bhA0 A0 meM isake pratyaya 'tvA' (anupasarga kriyAoM ke sAtha) tathA 'lyap' (ya) (sopasarga kriyAoM ke sAtha) the| prAkRta meM Akara 'tvA' kA vikAsa ''ttA'; vaMdittA (ardhamA0), pivittA, udvittA, (de0 pizela 582) ke rUpa meM pAyA jAtA hai, jo prAyaH jainamahArASTrI tathA ardhamAgadhI meM milatA hai| ardhamAgadhI meM degttANaM pratyaya bhI pAyA jAtA hai, jisakI utpatti pizela ne kalpita vaidika rUpa *degtvAnaM se mAnI hai :- bhavittANaM, vasittANaM, vidittANaM (de0 pizela 6 583) / ardhamAgadhI meM isakA vaikalpika rUpa "tuANaM bhI milatA hai :- ghettuANaM, bhettuANaM, mottuANaM (vahI $ 584) / isI *tvAnaM se vikasita rUpa mahArASTrI ke tUNa, UNa tathA zaurasenI ke dUNa mAne gaye haiM :- ghetUNagheUNa (ma0); bhodUNa, hodUNa, paDhidUNa (zau0) Adi / vaise saMskRta nATakoM meM zaurasenI tathA mAgadhI meM bhI tUNa-UNa rUpa milate haiM (de0 pizela 6 593), sAtha hI prAkRta meM ia pratyaya bhI jAte haiM / (de0 pizela $ 594) apabhraMza meM pUrvakAlika kriyA meM vaiyAkaraNoM ne kaI pratyaya mAne haiM : 1. eppi, epi, -eppiNu, -epiNu, -eviNu, -ivi, -avi, -Ni -pi, -vi, -piNu (de0 pizela 6 588, TagAre $ 151), ina sabakA saMbaMdha tvi0-tvInaM se jor3A jAtA hai| 2. "ia (iya), "iu, "i-inakA saMbaMdha 'ya' (lyap) se haiN| saMdezarAsaka meM "ivi 34, avi 27, "evi 5, eviNu 11, i , iya 2, "iu 1, 'appi 1, rUpa pUrvakAlika kiyArUpoM meM pAye jAte haiN| isase spaSTa hai ki saMdezarAsaka meM 'ivi, degavi tathA degi vAle rUpa hI pramukha haiN| (de0 bhAyANI : saMdezarAsaka bhUmikA 6 68) uktivyaktiprakaraNa kI purAnI pUrvI hiMdI (rAnI kosalI) meM degi vAle rUpa pAye jAte haiM :dhari, dei, chAri, nhAi, pUji, paDhi, olagi (11 / 13) / kucha sthAnoM para yaha 'i, dega meM parivartita ho gayA hai :- 'jiNa' (34 / 9) < jitvA / prA0 0 kI bhASA meM saMdezarAsaka kI taraha pUrvakAlika kriyA ke aneka rUpa nahIM milate / vastutaH saMdezarAsaka 1. Tessitori : O. W. R. $ 126 (5) 2. Uktivyakti : $80 (1) Page #522 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pada-vicAra 497 kI bhASA apabhraMza kA pallA nahIM chor3a pAI hai, jaba ki prA0 pai0 kI bhASA ne apabhraMza ke kaI pUrvakAlika rUpoM ko nahIM apanAyA hai / yadyapi yahA~ 'i vAle rUpoM ke alAvA anya rUpa, UNa vAle prAkRta rUpa tathA 'ia vAle ma0 bhA0 A0 (prAkRtApabhraMza) rUpa, bhI milate haiM, kiMtu pradhAnatA 'i-rUpoM kI hI hai / prA0 paiM0 ke pUrvakAlika rUpa nimna haiM :(1) kaNa :- prA0 pai0 meM yaha kevala prAkRta gAthAoM meM milatA hai| isake do eka udAharaNa kI hai| 'UNa kI utpatti pizela ne *tvAnaM se mAnI hai (de0 pizela $ 584) / isake udAharaNa haiM : soUNa (1.69) < zrutvA . hasiUNa (1.71) < hasitvA. (2) 'ia :- hama prAkRta meM isa pratyaya kA saMketa kara cuke haiN| isakA saMbaMdha saMskRta 'ya ( lyap) se hai / prA0 paiM0 meM isake udAharaNa saMkhyA meM dUsare sthAna para mAne jA sakate haiM / udAharaNa nimna haiM -- kappia (1.71) < kalpayitvA Avajjia (1.128 ) < Avarjya, kaTTi (1.134) < kartitvA, kia (2.56) kRtvA, vajjia (1.207 ) < varjitvA. (3) i :- isakA vikAsa DA0 cATurjyA ne isa krama se mAnA hai : prA0 bhA0 A0 degya > ma0 bhA0 A0 degiaI i. udA0 *kArya (= kRtvA) > ma0 bhA0 A0 karia > karI > kari / " > jAgI : prA0 pai0 meM hameM do udAharaNa isa madhyavartI sthiti I ke bhI mile haiM, jinakA saMketa pahale kara denA ThIka hogA :jANI (2.28), daI (2.54) / isa taraha ke degI vAle pUrvakAlika rUpa DholA mArU rA dohA meM bhI milate haiN| hAtha maLehi, bilakhI huI, vallahA (do0 378), jahA~ 'jAgI' kA vikAsa 'jAgia' (= jAga kara) se huA hai| prA0 0 meM ke rUpoM ke aneka udAharaNa hai, prA0 0 meM brajabhASA kI taraha kevala 'i rUpa hI milate haiM; khar3I bolI hiMdI ke 'a vAle rUpa (yathA bola kara ha~sa kara tathA pUrvI rAjasthAnI ke bhI 'a vAle rUpa (yathA bola' ra ha~sa' ra, khA' ra, pI' ra, jahA~ 'ra' vastutaH 'kara' se saMbaddha na ho kara rAjasthAnI samuccayabodhaka avyaya (ara = hi0 aura) kA haravIbhUta rUpa hai :- 'bola' ra jAsI bola ara jAsI, roTI khA'ra pANI (u0 phANI) pIsI-roTI khA ara pANI pIsI) prA0 pai0 meM nahIM milate haiN| isa dRSTi se prA0 pai0 kI bhASA purAnI brajabhASA kA pratinidhitva karatI hai / = prA0 paiM0 se ye udAharaNa nimna haiM < dei (1.9), lopi (1.41), dai (1.42, 2.95 ) < dei deia (dattvA), lai (1.41, 106, 134 ) - lei < leia (= lAtvA), palaTTi (1.51), ruvi (1.85), kari (1.97), dhari (1.97), samadi (1.106) < saMmardya, Thelli (1.106), pelli (1.106), mukti (1.145), koppi (1.157) < *kupya (kupitvA), kai (1.134) < kaia ( = kRtvA), vicAri (1.134), jANi (1.149), saMghAri (2.20 ) < saMhRtya, raci (1.60), sAji (1.157), jiNi (2.111 ) < jitvA susajja (2.171) 8 susajjya dhAi (2.159) dhAvitvA, Ai (2.159), pAi (2.159), saMtAvi (1.154). -- isake sAtha hI do eka udAharaNa prA0 pai0 meM aise mile haiM, jo pUrvakAlika kriyA ke saMyukta rUpa kA saMketa karate haiN| khar3I bolI hi0 meM hama 'kara' yA 'ke' kA prayoga pUrvakAlika kiyA rUpa ke sAtha dekhate haiM, yathA- 'vaha par3ha kara calA gayA, vaha khAnA khAke bAjAra gayA isa taraha ke prayoga dakkhinI hindI meM bhI milate haiM 'milA ke eka kare' 'tasalIma kara kara' / isa taraha ke rUpa brajabhASA meM bhI milate haiM mAri, mAri kai, mAri kari (= hi0 mAra kara) / prA0 paiM0 meM isase milate julate rUpa saMThAvi kai ( 1 . 154 ) - saMsthApya kRtvA' tathA 'kaTThi kae (1.205 ) < kRSTvA kRtvA' mile haiN| ye udAharaNa prA0 paiM0 kI bhASA meM hiMdI kI Adhunika pravRttiyoM ke bIja kA saMketa karate haiN| isa saMbaMdha meM itanA saMketa kara denA anAvazyaka na hogA ki yaha pravRtti saMdezarAsaka kI bhASA taka meM milI hai, jahA~ : " 1. Uktivyakti (Study) $ 80 2. saksenAH dakkhinI hiMdI pR0 59 - Page #523 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 498 prAkRtapaiMgalam bhAyANI jI ko eka sthala milA hai :- 'virahahuyAsi dahevi kari, AsAjala siMcei' (viraha kI agni meM dagdha kara AzAjala se sIMca rahA hai) (108), jahA~ 'dahevi kari' vastutaH 'dagdhvA kRtvA' kA rUpa hai| DholA mArU rA dohA meM bhI pUrvakAlika kriyA ke saMyukta rUpa dekhe jAte haiM, jahA~ kai, kai, kari, nai, naI jor3e jAte. haiM / ' kriyAvizeSaNa tathA avyaya 6 116. prAkRtapaiMgalam kI bhASA meM nimna avyayoM kA prayoga pAyA jAtA hai| (1) saMbodhanabodhaka avyaya. are; arere, aho, re he. (2) niSedhavAcaka avyaya. Na. jaNu. (3) svIkAravAcaka avyaya. avasau. (4) saMbaMdhavAcaka avyaya (kanjugezansa) -a, A, ca, avaru (saM0 aparaM; hi. aura), i, ia, eaM. (5) anya avyaya -i, ia, puNa, puNu, puNi, puNo, kila, puNavi, puNa via, puNuvi, aha, aNahA, ciraM, hu, Na -NaM (nanu), ju, addhA. (6) sArvanAmika avyaya (ka) 'yat' se saMbaddha-ja, jaM, jattha, java-javau, jAva (yAvat), jahi~-jahI-jehA-jahA-jehi, jima-jimijemaM, jaha, jai (yadi). (kha) 'tat' se saMbaddha-taM' taA, tattha, tatthA, taha-tahaa-tahavi-tahavihu, tahA, tata. (ga) 'ki' se saMbaddha-kava, kavahu, kahu~, kAi~, kese, kahiA (kadA). (gha) 'etat' se saMbaddha-ettha, ema. (7) saMjJApadoM se nirmita avyaya-khaNa, khaNo, ahaMNisaM, lahu. (8) anya padoM se nirmita avyaya-ajju, Nicca-NittA (nityaM), Niha-Nihua (nibhRta), bhittari (abhyaMtara), Niala (nikaTe), parahi (parataH), pari, pAse (pAdhai), agge (agre), pura (purataH), phura, bahutta. (9) anukaraNAtmaka avyaya-jhatti (jhaTiti). (10) upamAvAcaka avyaka-NAi (hi0 nAi~). uparyuddhata avyayoM meM cAra taraha ke avyaya pAye jAte haiM (1) kisI bhI pratyaya cihna se rahita; (2) u-aM pratyaya vAle avyaya, jaise puNu, ajju, ahaMNisaM Adi, (3) i pratyaya vAle avyaya, jaise puNi, jimi, pari, Adi, (4) "e pratyaya vAle rUpa, jaise 'pAse' / inameM dvitIya 'u-aM' pratyaya kramazaH apa0 kartA-karma, prA0 karma ke pratyaya haiM; 'i pratyaya apa0 meM karaNa-adhikaraNa e0 va0 kA pratyaya hai, tathA dege prAkRta (saMskRta) adhikaraNa e0 va0 kA pratyaya hai| yaha tathya isa bAta kA saMketa karatA hai ki kaI avyayoM kA mUla vikAsa savibhaktika subaMta rUpoM se huA hai / saMskRta meM bhI uccaiH, nIcaiH, dUrAt, madhye, upari, Adi avyaya mUlataH savibhaktika subaMta rUpa hI hai, jo ghisa-ghisA kara avyaya raha gaye haiN| samAsa 117. saMskRta meM samAsa kI jaTila prakriyA pAI jAtI hai| prAkRta meM Akara yaha prakriyA sarala ho gaI hai| pizela ne 'grAmAtIka dera prAkRta sprAkhena6603' meM batAyA hai ki saMskRta samAsa-prakriyA meM prAkRta meM Akara parivartana ho gayA hai| yahI kAraNa hai, ki prAkRta meM 'kRtadhavalopavIta' ke lie *kaadhavaloavIa' rUpa na mila kara 'dhavalaka opabIa rUpa milatA hai| isI taraha 'duHsahavirahakarapatrasphAlyamAne' kA prAkRta rUpa "virahakarapattadUsahaphAlijjaMtammi', tathA 'kaMcukamAtrAbharaNaH' ke lie 'kaMcuAbharaNametto' jaise rUpa milate haiN| prAkRta kAvyo ke saM0 TIkAkAroM ne sadA isa bAta kA saMketa kiyA hai ki prAkRta meM saMskRta kI taraha samAsa meM pUrvanipAta ke niyama kI pAbaMdI nahIM kI jAtI- "prAkRte pUrvanipAtAniyamAt" / 1. DholA mArU rA dohA (bhUmikA) pR0 162. (nA0 pra0 sabhA, kAzI) , Page #524 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 499 pada-vicAra jahA~ taka samAsa-prakriyA kA prazna hai, hama dekhate haiM ki yadyapi bhA0 yU0 bhASAoM meM samAsa-prakriyA bhI eka vizeSatA hai, tathApi yahA~ adhika laMbe samAsa nahIM pAye jAte / Rgveda tathA atharvaveda meM do yA tIna padoM se bar3e samasta pada nahIM haiM, tathA tIna padoM vAle bhI bahuta kama haiM, jaise-'pUrva-kAma-kRtvan' / ThIka yahI bAta grIka tathA avestA jaisI bhA0 yU0 bhASAoM meM pAI jAtI hai, jahA~ bhI laMbe samAsa nahIM pAye jAte / udAharaNa ke lie grIka se 'metropatora' (mAtA kA pitA), 'patradelphos( pitA kA bhAI), 'despotes' (ghara kA pati, despotes saM0 *damaspatiH) tathA avestA se 'vIraamjan' (saM0 *vIraMhan, aluk samAsa); 'ahuraebya-mithraebya' (asurebhyo-mitrebhyaH, dvandva samAsa jahA~ donoM pada ba0 va0 meM haiM, tu0 saM0 devatAdvandva) jaise samasta padoM kA saMketa kiyA jA sakatA hai| spaSTataH tIna padoM se adhika laMbe samasta padoM kI racanA prA0 bhA0 A0 bhASA kI kathya pravRtti meM kabhI bhI nahIM rahI hai, tathA prAkRtoM ne kathya rUpa meM isI pravRtti ko apanAyA hogA / kiMtu jyoM jyoM hama kAlidAsa ko chor3a kara sAhityika (pANinIya) saMskRta kI paravartI zailI kI ora bar3hate jAte haiM, hameM laMbe laMbe samAsAMta pada milate haiM / bANa, mAgha, bhavabhUti, murAri Adi kI bhASA ke samAsAMta pada kRtrimatA se lade par3e haiM / saMskRta meM isa pravRtti kA saMketa kAlidAsa se bhI pahale kiyA jA sakatA hai / rudradAman ke zilAlekha kA gadya laMbe samAsAMta padoM se bharA par3A hai| sAhityika saMskRta kA yahI prabhAva sAhityika prAkRta para bhI par3A hai, tathA AMdhra rAjAoM kI zilAlekhI prAkRta meM laMbe samAsAMta pada pAye jAte haiN| yahI pravRtti sAhityika kAla kI prAkRta racanAoM, setubaMdha, gauDabaho aura karpUramaMjarI Adi meM tathA paravartI saMskRta nATakoM kI prAkRtoM meM (udAharaNa ke lie bhaTTanArAyaNa, bhavabhUti, murAri tathA rAjazekhara ke nATakoM kA ullekha kiyA jA sakatA hai) pAI jAtI hai| bhAsa, tathA kAlidAsa kI prAkRta phira bhI isa kRtrimatA se bacI rahI hai| jaba hama apabhraMza sAhitya kI ora Ate haiM, to hameM apabhraMza meM do zailiyA~ milatI haiM / bauddha caryApadoM kI bhASA kathya bhASA ke adhika najadIka hai tathA vahA~ samAsAMta padoM kA kRtrima AlavAla nahIM milatA | pazcimI tathA dakSiNI kSetroM ke kaviyoM kI apabhraMza racanAe~ paramparAgata saMskRta-prAkRta kAvyazailI se prabhAvita haiM tathA svayaMbhU evaM puSpadaMta meM hI hameM lambe lambe samasta pada milate haiM / yaha dUsarI bAta hai ki svayaMbhU ke samAsa atyadhika kRtrimatA nahIM dhAraNa karate tathA cAra, pA~ca yA cha: padoM se lambe nahIM haiN| puSpadaMta to apane 'ghaNaghaNau' (samAsa) ke lie mazahUra haiM hI, isa dRSTi se ve bANa ke kadama se kadama milAte calate haiM / udAharaNa ke lie puSpadaMta ke do lambe samAsa ye haiM : (1) avirala-musala-sarisa-thiradhArA-varisa-bharaMta-bhUyalo (aviralamuzalasadRzasthiradhArAvarSabharadbhUtalaH), (2) vivara-muhoyaraMta-jala-pavAhArosiya-savisa-visaharo (vivaramukhodarAMtajalapravAhAroSitasaviSaviSadharaH) yadyapi sAhityika zailI meM yaha kRtrimatA pAI jAtI hai, tathApi kathya bhASA meM isakA abhAva thA / avahaTThakAlIna sAhitya ne bhI kucha hada taka samasta padoM kI isa kRtrimatA ko apanAyA hai| chandobaddha kAvya ke lie yaha zailI vizeSa upayogI bhI samajhI jAtI thii| gadya meM bhI jahA~ saMskRta gadyazailI kA prabhAva hai, vidyApati kI kIrtilatA ke gadya bhAga tathA varNaratnAkara kI tattat zabdoM yA varNya viSayoM kI uddharaNI meM, samasta padoM kA pracura prayoga huA hai| para yaha tathya tAtkAlika na0 bhA0 AM0 bhASA kI kathya pravRtti kI ora koI saMketa nahIM karatA / tatkAlIna kathya bhASA kA vAstavika rUpa jAnane ke lie hameM uktivyakti kI bhASA (jo prA0 paiM. ke saMgrahakAla se lagabhaga 150 sAla pahale kI pUrvI hindI kA kathya rUpa hai), tathA TesiTorI ke dvArA saMketita prA0pa0 rA0 gadya ko dekhanA hogA / hama dekhate haiM ki vahA~ isa taraha ke samAsAMta padoM kA abhAva hai| prAkRtapaiMgalam kI bhASA meM upalabdha kucha samAsoM kA nirdeza Age kiyA jA rahA hai| inameM se kaI aMgabhUta padoM kA paraspara parivartana bhI pAyA jAtA hai, yaha parivartita kabhI kabhI chanda kI suvidhA ke kAraNa kiyA gayA hai| isameM se kaI samAsAMta pada aise bhI haiM, jinheM saMskRta TIkAkAroM tathA lipikAroM ne saMskRta se prabhAvita hokara bhUla se samasta pada samajha liyA hai| hama dekhate haiM ki avahaTTha meM zuddha prAtipadika rUpoM kA prayoga atyadhika cala par3A hai, kartA, karma, karaNaadhikaraNa hI nahIM, yahA~ taka ki sambandha kAraka meM bhI zuddha prAtipadika rUpoM kA prayoga pAyA jAtA hai / 2 1. bholAzaMkara vyAsaH saMskRta kA bhASAzAstrIya adhyayana pR0 150, pR0 153 2. Bhayani : Sandesarasaka : (Study) 875 Page #525 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 500 prAkRtapaiMgalam prAkRtapaiMgalam ke katipaya samasta pada nimna haiM : (1) ve samasta pada jinameM saMbaMdhakAraka kA zuddha prAtipadika rUpa mAnakara padoM kI asamasta pravRtti bhI mAnI jA sakatI hai| ye mUlataH saMskRta ke SaSThI tatpuruSa haiN| aMdhaagaMdhaviNAsakaru, aMdhaArasaMhaeNa, aMbaraDaMbarasarisa, asurakulamaddaNA, asuravilaakaru, kavvalakkhaNaha, kamaThapiTTha, kamalagaNa, kAmarUarAavaMdi, kAsIsarAAsarAsAra, kusumasamaa, kusumAaru, kuilagaNa, keaidhUli, taruNikaDakkhammi, dohAkakkhaNa, paMDiaaNacittahalo, pAikkavahA, piaNialu, phaNirAa, phaNIsaru, phaNiseharA, bhuaNabhaakaraNA, malayagirikuhara, malaaNivai, vipakkhakulakAla / (2) ve samasta pada jinheM saMskRta TIkAkAroM ne dvandva samAsa mAnA hai| hamAre mata se inheM samasta pada nahIM mAnanA cAhie tathA pratyeka pada ko zuddha prAtipadika rUpa mAnakara vAkya meM tattat prasaMga meM inakA svataMtra anvaya karanA ThIka hogaa| inameM kucha to ni:saMdeha samAsa haiM hI, jahA~ sabhI kA anvaya kisI uttara pada se hotA hai, jaise 'asa-Nara-gaavaI' / anya samastarUpa jinheM samAsa na mAnanA ThIka hogA, nimna koTi ke haiM : kivANa bANa salla bhalla cAva cakka muggarA, kesu asoa caMpaa, jovvaNa deha dhaNA, keai cArucaMpaa cUa maMjari vaMjulA / ___ina samAsoM meM aMtima pada kA 'A' bahuvacana vibhakti na hokara chanda kI suvidhA ke lie kiyA gayA dIrgharUpa jAna par3atA hai| (3) anya prakAra ke samasta pada, jinheM vAstavika samasta pada mAnA jA sakatA hai, nimna koTi ke haiN| isa koTi meM hama upamita samAsa, bahubrIhi samAsa Adi ko leNge| isa saMbaMdha meM itanA saMketa kara diyA jAya ki karmadhAraya samasta rUpoM ko bhI hama svataMtra do pada mAna sakate haiN| kamalaNaaNi, kamaladalaNaaNi, gaavaragamaNi-gamaNI, khaliathaNavasaNA, calakamalaNaaNiA, bhiNNamaraTTho, suraseviacaraNaM / prA0 paiM0 meM 'ahivaraluliaM' jaise avyayIbhAva samAsa bahuta kama hai, eka anya samAsa 'jahicchaM' (yathecchaM) hai| Page #526 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vAkya- vicAra $ 118. kisI bhI bhASA ke vyAkaraNa kA do vibhAgoM meM vibhAjana kiyA jAtA hai :- pada-racanA (morphology) tathA vAkyaracanA (syntax ) / vAkyaracanA se hamArA tAtparya zabdoM tathA savibhaktika padoM kI vAkyagata saMyojanA ke niyamoM se hai| kaI bhASAoM meM prAyaH pada-racanA tathA vAkyaracanA meM koI khAsa spaSTa vibhAjaka rekhA nahIM rahatI / bhAratIya Arya bhASAoM meM vAkyaracanA kI eka nizcita paddhati pAI jAtI hai| saMskRta kI vAkyaracanA vizeSa jaTila nahIM hai| isameM pratyeka pada kA pArasparika saMbaMdha vibhakti ke dvArA vyakta kiyA jAtA hai| isIlie saMskRta vAkya meM kisI pada kA ThIka vaisA niyata sthAna nahIM hotA, jaisA hiMdI Adi na0 bhA0 A0 bhASAoM meM yadi hameM anavadhAraNa vAle (non-emphatic) artha kA dyotana karAnA hai, to hama 'sa puruSaH taM zvAnamatADayat', 'sa puruSo'tADayattaM zvAnaM', 'taM zvAnamatADayat sa puruSaH ' kucha bhI kaha sakate haiN| ThIka yahI bAta grIka tathA lAtinI bhASAoM meM pAI jAtI hai| kiMtu itanA hone para bhI saMskRta kA kAraka - prakaraNa vizeSa jaTila hai, katipaya dvikarmaka kriyAoM kA vidhAna tattat karmapravacanIyoM ke sAtha nizcita vibhakti kA prayoga, saMskRta vAkyaracanA ko dUsarI dRSTi se jaTila banA detA hai / sAralyapravRtti ke kAraNa saMskRta kI vAkyaracanA tathA usake kArakaniyama dhIre dhIre saralatA kI ora bar3hane lge| prAkRta ne phira bhI saMskRta vAkyaracanA kI paramparA ko kucha surakSita rakkhA, kiMtu apabhraMza kAla meM jyoM jyoM sup cihnoM kA lopa, nirvibhaktika padoM kA prayoga, parasargoM kA udaya hone lagA, tyoM tyoM bhAratIya Arya bhASA vizliSTa pravRtti kI ora bar3hane lagI aura na0 bhA0 A0 meM Ate Ate saMskRta vAkyaracanA kA pUrA guNAtmaka parivartana ho gayA / yahI kAraNa hai ki saMskRta kI vAkyaracanA Aja kI bhAratIya Arya bhASAoM va boliyoM kI vAkyaracanA se bhinna dikhAI par3atI hai| " 119. vAkya meM prayukta samasta padoM ko do vibhAgoM meM bA~TA jAtA hai uddezya tathA vidheya / vaiyAkaraNoM ne prAyaH inheM do bhinna-bhinna aMga (vAkyAMga) mAnA hai, kiMtu jaisA ki Deniza bhASAzAstrI yesparsana ne kahA hai, "uddezya tathA vidheya do alaga alaga vastu na hokara eka hI "abhisaMbaMdha" (nexus ) ke do aMzoM kI taraha, eka hI vastu ke do aMza haiM, ThIka vaise hI jaise eka sikke ke do pahalU / pratyeka abhisaMbaMdha vAkya na hokara kevala eka samagra tathA svataMtra abhisaMbaMdha hI vAkyaracanA kA mUla upakaraNa hai / " yahI kAraNa hai ki vAkya meM spaSTa rUpa meM uddezya tathA vidheya kA upAdAna jarUrI nahIM hai, kevala uddezya tathA kevala vidheya ke upAdAna vAle ekapada vAkyoM (one-member sentences) ko bhI vAkya mAnA jAtA hai| purAne vaiyAkaraNa "gaccha", "likha", "jAo", jaise kevala vidheyaparaka vAkyoM meM 'uddezya' (tvaM, tuma) kA AkSepa karate haiM; taba uddezyapUrti mAnakara isakI vAkyaracanA kI kalpanA karate haiN| kiMtu yesparsana aise sthaloM para ekapadAtmaka vAkyoM ko hI svIkAra karate haiN| para yesparsana kA yaha mata una sthaloM para lAgU nahIM hotA, jahA~ kAvya - bhASA meM chandonurodha se uddezya yA vidheya yA unake kisI eka Tukar3e ko chor3a diyA jAtA hai, tathA arthapratyaya ke lie eka aMza kA AkSepa karanA jarUrI hotA hai| saMdezarAsaka meM pro0 bhAvANI ne aise sthala saMketita kiye haiM, jahA~ AkSepa ke binA arthapratIti nahIM ho paatii| zrI bhAyANI ne eka udAharaNa yaha diyA hai : itthaMtari puNa pahiya sijja ikkalliyA piTha pesiDa maNa dUau pimmagahillii (136). (he pathika, isa samaya seja para akelI prema meM pAgala (athavA grasta ) maiMne manarUpI dUta ko priya (ke pAsa) bheja diyA / ) 1. 2. H. A. Gleason: An Introduction to Descriptive Linguistics. ch. 10, p. 128. bholAzaMkara vyAsa: saMskRta kA bhASAzAstrIya adhyayana pR0 247 Jesperson: The Philosophy of Grammar p. 306. 4. An old-fashioned grammarian will feel a certain repugnance to this theory of one-member sentence, and will be inclined to explain them by his panacea, ellipsis. Ibid p. 306. Page #527 -------------------------------------------------------------------------- ________________ (2) jiNi A 502 prAkRtagalam isameM zrIbhAyANI ne 'piu' ke bAda 'prati' (priyaM prati) kA AkSepa kiyA hai| kiMtu mujhe to yahA~ 'prati' ke AkSepa kI koI jarUrata nahIM dikhAI detI / hama 'maNa dUau' tathA "piu' donoM ko 'pesiu' (preSitaH) kA karma kyoM na mAna leM tathA isakA saMskRta rUpAntara 'priyaM preSitaH manodUtaH premagrahilayA' karake 'preSitaH' pada ko dvikarmaka kyoM na samajheM? prA0 pai0 kI bhASA meM chandonurodha se kaI sthAnoM para kriyAdi vAkyAMzoM kA AkSepa karanA par3atA hai| TIkAkAroM ne isakA saMketa kiyA hai : (1) 'cauAlisa guru kavvake, chahabIsau ullAla' (1.120) meM kiyA 'bhavaMti' (>hoMti yA hoi) kA AkSepa karanA par3egA / (2) 'chahabisa ullAlahi' (1.117) meM 'SaDviMzati-gurUn jAnIhi iti zeSaH' yaha artha karanA par3egA / (3) 'causaTThi matta, pajjhalai iMdu' meM prathama vAkya meM 'hoti' kriyA kA AkSepa karanA par3egA / ye donoM vastutaH 'pereMtheTikala klAjeja' haiM, artha hogA 'pajjhaTikA meM 64 mAtrA hotI haiM, ise sunakara candramA prastravita hotA hai / kaI sthAnoM para vAkyArtha adhUrA bhI jAna par3atA hai :(1) jasu hattha karavAla vippakkhakulakAla / sira soha vara chatta saMpuNNasasimatta / / (1.182) jiNi AsAvari desA diNhau sutthira DAhararajjA liNhau / kAlaMjara jiNi kittI thappia dhaNu Avajjia dhammaka appia // (1.128). $ 120. prA0 paiM. kI bhASA meM prAyaH chandonurodha se sattArthaka kriyA kA lopa pAyA jAtA hai| vaise na0 bhA0 A0 meM prAyaH sattArthaka kriyA kA lopa pAyA jAtA hai tathA yaha vizeSatA drAvir3a parivAra meM bhI hai| yaha lopa sattArthaka sthaloM ke atirikta vartamAnakAlika kRdaMtoM (vartamAnakAlika samApikA kriyAgata prayoga) tathA niSThA pratyayoM ke sAtha prAyaH dekhA jAtA hai| do-cAra udAharaNa diye jA rahe haiM :(1) sattArthaka kriyA kA lopa : so mANia puNavaMta jAsu bhatta paMDia taNaa / jAsu ghariNi guNavaMti so vi puhavi saggaha Nilaa // (1.171) uccau chAaNa vimala gharA taruNi ghariNI viNaaparA / vittaka pUrala muddaharA varisA samaA sukkhakarA // (1.174) (2) vartamAnakAlika kRdaMta kA sattArthaka sahAyaka kriyA rahita prayoga : (ka) calaMta joha matta koha raNNa kamma aggarA / (2.169) (kha) NaM saggA maggA jAe aggA luddhA uddhA heraMtA / (2.175) (ga) bAlA vuDDA kaMpaMtA / (2.195) (gha) vaha pacchA vAaha lagge kAaha savvA dIsA jhaMpaMtA / (2.195) niSThA pratyaya kA sattArthaka sahAyaka kriyA rahita prayoga :(ka) pAusa pAu, ghaNAghaNa sumuhi varIsae / (1.188) (kha) bhaa lukkia thakkia vairi taruNi jaNa (1.190) (ga) gaa gaahi dukkia taraNi, lukkia, turaa turaahi jujjhiA / (1.193) sattArthaka kriyA ke lopa kA eka aura udAharaNa yaha hai : suraaru surahI parasamaNi, Nahi vIresa samANa / o vakkala o kaThiNataNu, o pasu o pAsANa // (1.79) ? Sandesarasaka : (Study) $ 76, pp. 53-54 2. The omission of copula is preferred by both IA. and Dravidian. -0. D. B. L. Vol. I882. p. 177 Page #528 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vAkya-vicAra 503 6 121. na0 bhA0 A0 kI kathya pravRtti meM prAyaH kartA + karma + kriyA vAlI vAkyaracanAtmaka pravRtti pAI jAtI hai| vizeSaNa prAyaH vizeSya ke pUrva prayukta hotA hai, kiMtu vizeSaNa 'vidheyAMza' hone para bAda meM prayukta hotA hai| prA0pai0 meM chandonurodha se bhASA kA sahaja rUpa to nahIM milatA, kiMtu isa naisargika vAkyaprakriyA ke kaI chuTapuTa udAharaNa diye jA sakate haiM : sasahara sira Nivasai (1.111), surasari siramaha rahai (1.111) so tumhANaM sukkha de (1.119) jahi AsAvari desA diNhau (1.127) siala pavaNa lahu vahai (1.135), soddhA bhaa pAa pale (1.145), patthara vitthara hialA pialA NialaM Na Avei (1.166) / kiMtu kaI sthAnoM para padakrama kI isa prakriyA meM jo ulaTaphera dikhAI par3atA hai, vaha kevala chandonirvAhArtha na hokara avadhAraNa (emphasis) ke liye gayA jAna par3atA hai| avadhAraNa ke liye kaI bAra kiyA ko athavA karma Adi anya vAkyAMzoM ko Adi meM prayukta kiyA gayA hai| (1) avadhAraNArtha samApikA kriyA yA pUrvakAlika kiyA kA vAkyAdi meM prayoga : kolasi uNa ulhasaMta (1.7), arere vAhahi kANha NAva choDi (1.9), kiau kaTTha hAkaMda mucchi mecchahake putte (1.92), piMdhau diDha saNNAha vAha uppari pakkhara dai (1.106), bhamai mahuara phulla araviMda (1.135), thappi jasu vimala mahi (1.157), jiNai Nahi koi tuha tulaka hiMdu (1.157) sahaba kaha, suNu sahi, Niala Nahi kaMta (1.156) / (2) avadhAraNArtha kriyAbhinna tathA kartRbhinna anya padoM kA Adi meM prayoga : kAlaMjara jiNi kittI thappia (1.128), sera ekka jai pAvau cittA (1.130), TaMku ekka jau saiMdhava pAA (1.130), savva desa pikarAva vullia (1.135), citta maNobhava sara haNai (1.135) / 6 122. apabhraMza tathA na0 bhA0 A0 meM SaSThI kA karma-adhikaraNa Adi kArakoM meM bhI prayoga hone lagA hai| prA0 paiM0 meM adhikaraNa meM SaSThI vAle-ha rUpoM kA prayoga chuTapuTa dekhA gayA hai : hArava palia riugaNaha kAarA (1.151 = hAravaH patitaH ripugaNe kAtare), vaha pacchA vAaha lagge kAaha (2.195 = vahati pazcimo vAtaH lagati kAye) / bhAve saptamI ke chuTapuTa rUpa prA0 paiM0 meM nimna haiM :kaNNa calate kumma calai (1.96), kumma calaMte mahi calai (1.96), mahi a calate mahiharu (calai) (1.96), cakkavai calaMte calai cakka taha tihuvaNA (1.96) / 123. karmavAcya niSThA pratyayoM kA bhUtakAlika kriyAgata prayoga : prAkRta kAla meM hI niSThA pratyayoM kA bhUtakAlika samApikA kriyA ke liye prayoga cala par3A hai| na0 bhA0 A0 meM vartamAna kRdaMtoM tathA niSThA kRdaMtoM kA samApikA kriyArthe prayoga khAsa vizeSatA hai| vidvAnoM ne ise Arya bhASA-parivAra Page #529 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 504 prAkRtapaiMgalam kI vizeSatA na mAnakara drAvir3a bhASA-parivAra kA prabhAva mAnA hai| drAvir3a bhASA-parivAra meM kriyA kA vizeSaNavat prayoga pAyA jAtA hai tathA vahA~ vartamAna Adi ke kriyA rUpoM kA vikAsa kRdaMtoM se huA hai / prA0 pai0 meM kahIM bhI bhUtakAlika titoM kA prayoga nahIM milatA, ve apa0 meM bhI nahIM pAye jAte bhUtakAlika karmavAcya kRdaMta ke liye saMskRta- prAkRta meM tRtIyAMta kartA pAyA jAtA hai, kiMtu prA0 paiM0 meM isakA prayoga kartRvAcya meM bhI hone lagA hai| donoM taraha ke udAharaNa ye haiM (1) (2) karmavAcya prayoga :piMgale kahio (1.16), phaNide bhaNIo (2.15), piMgaleNa vakhANio (2.195), savva loahi jANio (2.196), raha dhullia pia (1.92), kiau kaTTha hAkaMda mucchi mecchahake putte (1.92), dhUlihi gaaNa jhaMpio (1.156) / bhAvavAcya tathA kartRvAcya prayoga :meru maMdara sira kaMpia (1.92), savva desa pikarAva vullia (1.135), ema pari palia duraMta (1.135), bhaMjia malaa colavai Nivalia gaMjia gujjarA ( 1.151), girivara sihara kaMpio (1.155), phulia mahu (1.163), avaaru vasaMta (163), kamaTha piTTha Taraparia (1.92), calia hammIra (1.92), phulliA NIvA / (1.166) 124. saMyukta vAkya:- prA0 0 se saMyukta vAkyoM ke katipaya sthala ye hai (1) jo cAhahi so lehi / (1.9) (2) sera eka jai pAvau~ ghittA, maMDA vIsa pakAvau~ NittA / (1.130) (3) jo haTha raMka soi hau rAA / (1.130) (4) so mANia puNavaMta, jAsu bhatta paMDia taNaa / (1.171). (5) jasu caMda sIsa pighaNaha diis| so saMbhu eTha tuha subbha deu // (1.176) ina vAkyoM meM prAya: saMbaMdhavAcaka (relative ) vAkya ko pahale rakkhA jAtA hai| saMbaMdhavAcaka vAkya ( relative sentence) ko nirdezAtmaka vAkya (indicative sentence) se pUrva rakhane kI praNAlI ko kAlDavela ne na0 bhA0 A0 para drAvir3a prabhAva mAnA hai / 1. Caldwell Comparative Grammar of the Dravidian Languages. p. 55 (1913 ed.) 2. "... and herein there is a possible influence of Dravidian, for in Dravidian the verb has an adjectival force, it being really a noun of agency with reference to the subject. The Dravidian tenses developed out of participles; and in the development of Aryan, we find a gradually increasing employement of the participle forms, to the exclusion of the IE. finite verbal forms. - O. D. B. L. Vol. I. SS 81 (d), p. 174 3. Compurative Grammar of Dravidian Languages. p. 55 Page #530 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 505 zabda-samUha 6 125. na0 bhA0 A0 kA zabda-samUha anekoM tattvoM se saMvalita hai| isameM jahA~ saMskRta ke tatsama, ardhatatsama tathA tadbhava zabda pAye jAte haiM, vahA~ aneka dezI tathA videzI zabda bhI pAye jAte haiN| prA0 paiM0 kI bhASA meM videzI zabda bhI pAye jAte haiN| prA0paiM0 kI bhASA meM videzI zabdoM kI bahutAyata hai| saMskRta ke tatsama, ardhatatsama tathA tajjanita tadbhava zabdoM meM sabhI bhA0 yU0 zabdAvalI na hokara aneka srotoM kI dena hai| saMskRta ke aneka zabda muNDA parivAra tathA drAvir3a parivAra kI dena haiM / udAharaNArtha, uMduru, jaMbAla, kAsa, mAtaMga, aMganA, tAMbUla, jaise zabda muNDA bhASA-parivAra se saMskRta meM Aye haiN| drAvir3a bhASA-parivAra ne saMskRta zabdAvalI ko kahIM adhika samRddha banAyA hai| kucha drAvir3a zabdoM kA namUnA yaha hai : arka, kaMka, kajjala, kaTu, kaThina, karIra, kaluSa, kuTI, kuTila, kuNDa, kuntala, koTara, koNa, ketaka, koraka, gaNDa, guDa, daNDa, nibiDa, peTikA (Page #531 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prAkRtapaiMgalam Dagamaga (1.9), DhollA, (1.147), jhaMkAra (2.213), jhaMjhaNakkai (2.185), jhaNajjhaNia (2.177), raNaraNata (2.177), halahalia (1.87), Taraparia (1.92), phaMphAi (1.108), dhaha dhaha (1.190), ucchalai (1.193) < saM0 Vucchal, dhikkadalaNa (1.201), thoMgadalaNa (1.201), takka (1.201), NaM Na Nu kaTa, (1.201), digadukaTa (1.201), hakka (1.201), khudi khudi (1.204), ghaghara (1.204), NaNagidi (1.204), TaTagidi (1.104), Tapu (1.204 = ghor3e kI TApa), cakamaka (1.204), damaki damaki (1.204), ghulaki ghulaki (1.204). prA0 0 ke tatsama tathA ardhatatsama zabda 6 127. jaisA ki hama saMketa kara cuke haiM, prA0 paiM. kI bhASA meM aneka tatsama tathA ardhatatsama zabda pAye jAte haiM / vaise inakA anupAta madhyakAlIna hindI kI apekSA bahuta kama hai, kintu yaha inakI bar3hatI huI saMkhyA kA saMketa kara sakatA hai / nidarzana ke lie kucha tatsama tathA ardhatatsama zabda nimna haiM : (ka) tatsama : sahaja (1.7), kugati (1.9), vIra (1.69), vaMde (1.83), kamaTha (1.92), parikara (1.104), kalevara (1.106), garala (1.111), vimala (1.111), durita (1.111), atula (1.111), caMcala (1.132), araviMda (1.135), pikarAva (1.135), kuhara (1.135), duraMta (1.135), digaMtara (1.135), kiraNa (1.162), vasaMta (1.63), samAja (1.159), sevaka (1.159), abhimata (2.138), lobha (2.155), deva (2.155), aMdhakAra (2.173), pika (2.179), vitara (2.179), bhUta (2.183), vetAla (2.183), bhuja (2.215) / (kha) ardhatatsama : Nadihi~ (1.9), sa~tAra (1.9), NAaka (1.63 < nAyaka), maNobhava (1.135), sevia (1.95), muNigaNa (1.195), bhavabhaaharaNaM (1.195), girivara (1.95), DAkiNi (1.209), sahAvA (1.209 < svabhAvaH), kAlikkA (1.42), dUrittA (1.42), abhiNau (1.48 < abhinaya), soka (2.155 < zoka), duritta (2.155), caMdakalAbharaNA (2.155), meNakkA (2.155), meNakkA (2.155 < menakA), NIlAkArau (2.181), kotuka (2.197 < kautuk)| prA0 0 ke tadbhava zabda 128. prA0 paiM0 kI bhASA ke zabdakoSa meM adhika anupAta tadbhava zabdoM kA hI hai, jo prAkRta-apabhraMza ke dhvanyAtmaka niyamoM kI pAbandI karate hue prA0 bhA0 A0 zabdoM ke hI vikAsa haiM / isa koTi ke zabdoM ke katipaya udAharaNa ye haiM : matta (1.1 < mAtrA, rAja0 mAta), sAara (1.1 < sAgara; madhya hi0 sAyara), paDhama (1.1 < prathama), vaMka (1.2 < vakra, hi0 bA~kA), jiNNo (1.3 < jIrNaH, rAja0 guja0 jUno < *juNNo), vuDDao (1.3 < vRddhakaH, hi0 bUDhA), kaDakkha (1.4 < kaTAkSa), kAi~ (1.6 < kAni), bhuaMgama (1.6 < bhujaMgama), ulhasaMta (1.7 < ullasat), jIhA (1.8 < jihvA), kAnha (1.9 < kRSNa), NAva (1.10 < nau), kaNaa (1.1 < kanaka), kavva (1.11 < kAvya), sIsa (1.11 < zIrSa), appa (1.14 < Atma-), sarisA (1.14 > sadRzA, rAja0 strI0 sarIsI), lakkha (1.50 < lakkha), koDI 1.50 < koTi), caMdaNa (1.53 > caMdana), rUa (1.53 < rUpa), kittI (1.53 < kIrtiH), viNA (1.55 < vinA, hi0 binA, pU0 rAja0 banA), vallaho (1.5 < vallabhaH), Naara (1.55 < nagara), DAha (1.55 < dAha), aggI (1.55 < agniH , hi0 rAja0 Aga-Agi), lacchI (1.59 < lakSmI), hiaa (1.67 < hRdaya), geNhai (1.67 < gRhNAti), NIva (1.67 < nIpa), NaaNa (1.69 < nayana), muha (1.69 mukha, hi0 mu~ha, rAja0 mUM), khagga (1.71 < khaDga), viTThi (1.72 < vRSTi), bhuaNa (1.72 < bhuvana), surahI (1.79 < surabhikA), parasamaNi (1.79 < sparzamaNi), vakkala (1.79 < valkala), pavvaI (1.83 < pArvatI), piTTha (1.92 < pRSTha, hi0 rAja0 pITha), koha (1.92 < krodha), kaTTha (1.92 < kaSTa, rAja0 ka'Ta, artha 'duHkha') giva (1.98 < grIvA), sasahara (1.111) < zazadhara), vAulau (1.116 < vAtula:), bahira (1.116 < badhiraH, rA0 ba'ro, hi0 baharA), dubbala (1.116 < durbalaH, hi0 dubalA, rAja0 dUbaLo), kANA (1.116 < kANa:), juvvaNa (1.132 rAja0 jIvana), kaMta (1.135 < kAMtaH, rAja0 kaMta), pia (1.157 priya, braja0 rAja0 priya), mahu (1.166 < madhu), raaNipahu (1.162 < rajanI-prabhuH), sahi (1.163 < sakhi saMbo.), ghaNa (1.166 < ghana:), Page #532 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 507 zabda-samUha vijuri (1.166 < vidyUt lI (rI)), patthara (1.166 < prastara, rAja0 pAthara), bhatta (1.171 < bhakta), paMDia (1.171 < paNDita), ghariNi (1.171 - gRhiNI), mAA (1.180 < mAyA, artha 'dayA'), kavitta ( 2.32 < kavitva), vaMjhau (2.149 < vandhyA), vaDa (2.193 < vRddha > *vaDDha vaDa, hi0 bar3A, rAja0 bar3o), jaDDA (2.195 < jADyaM) / prA0 pai0 meM dezI zabda tathA dhAtu $ 129. ma0 bhA0 A0 meM hI aise aneka zabda pAye jAte haiM, jinheM kinhI saMskRta zabdoM ke tadbhava rUpa nahIM mAnA jA sakatA / vaiyAkaraNoM ne ina zabdoM ko dezI yA dezaja zabda kahA hai| ina zabdoM meM prAyaH aise zabda haiM, jinakI vyutpatti kA patA nahIM hai| aise zabdoM meM adhikAMza zabda, ve jAna par3ate haiM, jo ma0 bhA0 A0 kI kathya boliyoM meM drAvir3a bhASAoM yA Agneya - parivAra kI bhArata meM bolI jAnevAlI bhASAoM se A gaye haiM / prAkRta vaiyAkaraNoM ne inheM dezI ghoSita kiyA hai tathA hemacandra kI 'dezInAmamAlA' meM aise aneka zabda haiM, jinakI zodha khoja hone para unake mUla kAM patA drAvir3a-parivAra tathA Agneya parivAra kI zabdAvalI meM mila sakatA hai / prA0 paiM0 meM upalabdha dezI zabdoM meM katipaya nimna haiM Vghalla, ghallasi (107), 'denA, pheMkanA' rAja0 ghAlabo, guja0 ghAlavuM. khullaNA (1.7). 'kSudra,' rAja0 'khoLlo'. VchoDi (1.9), 'choTI', rAja0 hi0 'choTI'. khur3a, khur3iaM (1.11) 'khuTanA, pIr3ita honA'. he (1.14 - adhastAt) 'yahA~ para, nIce'. gur3iA (1.67). 'golI'. VjhaMpa, jhaMpia (1.92) 'jhA~panA, DhA~kanA'. pakkhara (1.106), 'pAkhara, hAthI ghor3e kI jhUla', rAja0 hi0 'pAkhara'. VThella (1.106) ' ThelanA' hi0 Thela-pela. Vpella (1.106), 'pelanA' hi0 Thela-pela. khoDa (1.116), 'la~gar3A', rAja0 'khoDyo'. Derau (1.116), 'Ter3hI A~kha vAlA', rAja0 Dheyro'. maMDA (1.130), 'moTI roTI', rAja0 'ma~r3akyo'. TaMku (1.130), 'AdhA chaTA~ka', rAja0 'TakA bhara' (vajana). raMka (1.130), 'garIba', hi0 'raMka'. chaila (1.132), 'rasika yuvaka', hi0 'chailA', rAja0 'chailo'. Vlukka, lukkia (1.151, hi0 lukanA), lukku (2.173), 'chipanA'. VgaMja, gaMjia ( 1 . 151). 'parAjita honA' 'rAja0 'ga~ja jAbo' (bImArI meM parezAna honA). VDhukka, dukkaMtau (1.155, rAja0 saMjJA 'Dhoka'), Dhukku (2.173), 'milanA'. VkhAsa, khasai ( 1 . 160 ). 'khisakanA' rAja0 'khasakabo'. Vghuma, ghumai (1.160 hi0 ghUmanA), rAja0 'ghUmabo'. Vghasa, dhasai (1.160, hi0 dha~sanA), rAja0 'dhasabo'. chAaNa (1.174), hi0 'chAjana', rAja0 'chAva~Na', 'chAvaNI'. lora (1.180), 'A~sU', pUrabI hiMdI 'lora'. V loTTa, loTTaI (1.180) hi0 rA0 'loTanA, loTabo'. Page #533 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 508 prAkRtapaiMgalam VpiTTa, piTTai (1.180) hi0 rA0 'pITanA, pITabo'. VuDDa, uDDAvia (1.198), 'ur3anA'. VmoDa, moDia (1.198), mor3anA'. VcAha, cAhaNA (2.75), 'cAhanA'. chAla (chAlA) (2.77), 'chAla'. vappur3A (2.91), 'becArA', rAja0 'bhApar3o'. oggara (2.93), 'khAsa prakAra kA bhAta'. moiNi (2.92) 'khAsa prakAra kI machalI'. NAlica (2.93), 'eka prakAra kI harI sAga'. gacchA (2.93), gAcha (2.144), 'per3a' (kyA yaha saM0 guccha kA vikAsa hai, kiMtu saMbhavata: guccha zabda bhI saM0 bAhara kI dena hai|) NokkhA (2.105), 'acchA'. VkhuMda, khuMdI (2.111), 'khUdanA' rAja0 ' dabo'. kheha (2.110), 'dhUla', hi0 'kheha'. Vchor3a, chor3iA (2.111), 'chor3anA', rAja0 'chor3abo'. Vthakka, thakaMtu (2.132), 'thakanA', rAja0 'thAkabo' Vvulla, vullau (2.136), 'bolanA'. Vla-le, lehi (1.9), lau (2.136), lijjia (2.144), 'lenA'. Vsujjha, sujjhe (2.142), 'sUjhanA' (kyA yaha saM0 'zudhy' kA tadbhava rUpa hai ?) VoDDa, oDDo (2.147), 'haTanA, pare honA'. Vhara, heraMtA (2.175), 'dekhanA' rAja0, braja0 'herabo'. VphuTTa, phuTTai (2.183), 'phUTanA'. VTuTTa, TuTTa (2.183), 'TUTanA'. NAi (2.169), hi0 rAja. nAi~, 'samAna, upamAvAcaka zabda'. Topparu (2.209), 'Topa'. vappa, vappaha (2.211), 'bApa, pitA'. ma0 bhA0 A0 meM aise bhI aneka zabda mileMge, jinheM prAcIna vaiyAkaraNoM ne kinhI saMskRta rUpoM kA Adeza mAna liyA hai| prazna hai, aise dhAtuoM ko dezI mAnA jAya yA nahIM ? prAcIna prAkRta vaiyAkaraNa saMbhavataH inheM tadbhava mAnane ke pakSa meM na the, aura inakI gaNanA dezaja zreNI meM hI karate hoMge'; kintu bhASAvaijJAnika dRSTi se inameM se kaI dezaja zabda tathA dhAtu na hokara tadbhava rUpa hI jAna par3ate haiM / jaise 'VkR (karoti)' kA 'VkuNa'2 rUpa vastuta: 'kR' ke navama gaNa vAle rUpa 'kRNAti' > kuNai' kA vikAsa hai| isI taraha 'ji' (jayati) kA 'jiNa' rUpa bhI 'ji' ke navama gaNa vAle rUpa 'jinAti > jiNaI' kA vikAsa hai| bhale hI ye rUpa navama gaNa ke aMtargata pANinIya saMskRta meM na rahe hoM, para vaidika kAla kI kathya bhASA meM maujUda the tathA vahIM se ye ma0 bhA0 A0 meM bhI Aye haiM / ataH inheM zuddha tadbhava mAnanA hI ThIka hogaa| isI taraha ' jalp' dhAtu kA '/jaMpa' rUpa (jaMpai) vaiyAkaraNoM ke matAnusAra Adeza ho, bhASAvaijJAnika ke mata se ijalpa >*jappa >*jaMpa ke krama se vikasita zuddha tadbhava rUpa hai, jahA~ anusvAra kA prayoga 'la' > 'pa' ke 1. de0-hema0 8.4.2-211 2. kRge: kuNaH / - vahI 8.4.65 Page #534 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zabda- samUha 509 sthAna para akSaraH bhAra kI kSatipUrti ke liye pAyA jAtA hai| 'jujjha', 'bujjha' jaise dhAtu rUpa ya-vikaraNa yukta rUpa 'yudhyate, budhyate' jaise rUpoM kA vikAsa haiM, jahA~ mUla dhAtu V+yudhy- V-budhy- mAnanA hogaa| isI taraha 'ka', 'vaDDa' bhI mUlataH tadbhava rUpa hI haiM, jinakA vikAsa kRS, vadhU ke niSThA rUpoM "kRSTa > *kaTTu > kaha vRddha > vaDhDha se mAnanA hogA / kahanA na hogA, ma0 bhA0 A0 ne niSThA rUpoM ko hI dhAtu rUpa banA liyA hai / lagga, bhagga jaise dhAtu rUpa bhI niSThA pratyaya janita rUpoM kI hI dena hai; lag-lagna lagga, bhaJja-bhanna bhagga isI taraha palaha pera pella jaise dhAtuoM kA saMbaMdha bhI prA0 bhA0 A0 parA+ vRt> parAvartate > *palAaTTai palaTTai - pallaTTai, pra + Ir prerayate > pellai - perai se jor3A jA sakatA hai| ma0 bhA0 A0 tathA usase vikasita na0 bhA0 A0 dhAtuja AdezoM kI kahAnI bar3I majedAra hai| inakA vistRta bhASAvaijJAnika adhyayana apekSita hai| yahA~ prA0 caiM0 kI bhASA ke saMbaMdha meM isa vizeSatA para kevala diGmAtra nirdeza kiyA gayA hai / prA0 paiM0 meM videzI zabda 8] 130 prA0 pai0 kI bhASA meM videzI zabdoM kA astitva nagaNya hai| kevala Adhe darjana ke lagabhaga videzI zabda milate haiM / sulatANa (1.106), arabI sulatAna. khurasANa (1.147), khurAsANa (1.157) khurAsAna dezanAma ollA (1.147), arabI 'ulAmA'. sAhi (1.157), phArasI 'zAha'. hiMdU (1.157), phA0 hiMdU (Page #535 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 510 prAkRtapaiMgalam kA chandaHzAstrIya anuzIlana prAstAvika 131. mAnava saMskRti aura sabhyatA ke adhyayana ke aMtargata kavitA ke vikAsa kI kahAnI bar3I majedAra hai| Aja kA vaijJAnika yuga isa bAta ko mAnane ko kataI taiyAra na hogA ki purAne kaviyoM (RSiyoM) ke samakSa koI daivI zakti avatIrNa hokara unheM kAvya-racanA kI preraNA detI thii| kAvya kI viSaya-vastu tathA bhAva, abhivyaMjanA zailI, bhASA, pada-vinyAsa, chandovidhAna tathA laya usI ne sa~joyI-sa~vArI thii| Aja kA tarkabuddhi mAnava abhinavaguptapAdAcArya ke "sarasvatyevaiSA ghaTayati yatheSTaM bhagavatI" ko jyoM kA tyoM mAnane ko prastuta na hogA, vaha hara masale kA koI na koI bauddhika hala jo cAhatA hai / bhASA, kAvya, saMgIta, nRtya, chandovidhAna aura laya ina sabhI ko vaha mAnava ko dayApUrva bhIkha ke rUpa meM dI huI ati-mAnava yA daivI zakti kI dAna-vastu nahIM svIkAra karatA, balki inheM mAnava kI apanI vikAsazIla sthiti meM, khuda kI mahenata mazakkata se paidA kI huI yA vikasita svArjita sampatti ghoSita karatA hai| mAnava ko bhASA kaba milI, kaise milI, yaha masalA bhI Aja taka pUrI taura para hala nahIM kiyA jA cukA hai, lekina itanA to tai hai ki jisa dina mAnava ne bhASA ko vyakta rUpa diyA, jisa dina usake vikasita dhvaniyaMtroM ne vaikharI ko rUpAyita kiyA, usI dina bhASA hI nahIM, bhASA ke sAtha-sAtha prathama kAvya, prathama saMgIta, tathA prathama vAk-laya (speech rhythm yA nRtya) kA AvirbhAva huA thA / bhASA aura usake ina tIna sahayogiyoM kA vikAsa Adima mAnava ke 'sAmUhika zrama' ko dene hai yA nahIM, isa vivAda meM hameM nahIM par3anA hai, para yaha to nizcita hai ki kAvya, saMgIta tathA nRtya, Adima mAnava ke vyAvahArika jIvana kI AvazyakatA kI pUrti ke liye vikasita hue the, bAda kI mAnava sabhyatA kI taraha unakA mahattva kevala manoraMjana yA mana bahalAva kI cIja ke rUpa meM na thA / isIliye jarmana samAja-zAstrI byUcara ne saMgIta tathA kAvya kA zrama se ghaniSTha saMbaMdha jor3akara Adima vikAsa-sthiti meM unheM eka hI preraNA kI dena mAnA hai| prAcIna yuga ke sAhitya meM sarvatra kAvya tathA saMgIta eka hI sikke ke do pahalU haiM, vahA~ saMgItarahita kAvya tathA kAvyarahita saMgIta jaisI cIja nahIM milatI aura eDama smitha jaise samAjazAstriyoM kI mAnyatA hai ki inake sAtha tIsarA tattva-nRtya-bhI niyata rUpa se saMlagna thaa|' kAvya ko, chandovidhAna tathA laya vastuta: saMgIta evaM nRtya kI hI dena haiM, aura 'chanda' kAvya kA vaha aMga hai, jo isakA saMketa karatA hai ki AraMbha meM kAvya tathA saMgIta meM koI bheda na thA / pro0 thaoNmsana ne jo bAta grIka kavitA ke liye kahI hai, vaha vastutaH sabhI dezoM kI prAcIna kavitA (likhita, alikhita, sabhya tathA Adima) ke sAtha lAgU hotI hai ki, "prAcIna grIsa meM kavitA kA saMgIta ke sAtha gaThabaMdhana ho gayA thA / vahA~ vAdya saMgIta - zabdahIna saMgIta-jaisI cIja nahIM pAI jAtI, tathA utkRSTa kavitA kA adhikAMza saMgIta ke sahayoga ke liye nibaddha kiyA jAtA thA / "3 yaha bAta Aja bhI loka-sAhitya ke kAvyoM ke sAtha pUrI taraha lAgU hotI hai, tathA jaisA ki hama saMketa kareMge prAkRta aura apabhraMza ke chandoM ke vikAsa kI kahAnI bhI isa mAnyatA kI puSTi hI karatI hai| apabhraMza bhASA meM nibaddha kAvyoM ke tAlacchaMda isa bAta para jora dete haiM ki apabhraMza kavi ko kuzala saMgItajJa honA cAhie / hiMdI kA madhyayugIna bhaktikAvya bhI saMgIta ke AlavAla meM lipaTA huA hai| saMgIta tathA chanda donoM kI vAstavika AtmA "laya" hai| "laya" ke abhAva meM na to kAvya kA chandovidhAna hI hogA, na saMgIta hI / saMskRta AcAryoM ne kAvya ko sarvathA padyabaddha na mAnakara gadyabaddha rAgAtmikAvRtti vAlI kRtiyoM 1. "that in the first stage of their development, work, music, and poetry were most intimately connected with one another, but that the basic element of this trinity was work, while the other two elements had only a subordinate significance." - Buecher quoted by Plekhanov (Art and Social Life p. 49). 2. Egerton Smith : The Principles of English Metre pp. 5-6 3. "One of the most striking differences between Greek and English poetry is that in ancient Greece poetry was wedded to music. There was no purely instrumental music - music without words; and a great deal of the finest poetry was composed for musical accompaniment." - George Thompson : Marxism and Poetry, p. 1 Page #536 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 511 prAkRtapaiMgalam kA chandaH zAstrIya anuzIlana ko bhI kAvya mAnA, tathA kAlarija ne bhI kAvya kA pratiyogI (virodhI) gadya ko na mAnakara 'vijJAna' ko mAnA thA; phira bhI kAvya kA chandobaddhatA se ghaniSTha saMbaMdha rahA hai tathA samasta purAnA kAvya hI nahIM, vizva ke kAvya sAhitya kA adhikatama bhAga chandobaddha hI hai / yaha isaliye ki chanda svataH kAvya ke preSaNIya bhAva ko tadanurUpa 'laya' meM abhivyakta karatA hai| vaise to 'laya' gadya kI bhASA tathA bolacAla kI bhASA taka meM pAI jAtI hai, phira bhI tattat chanda kI 'laya' kA khAsa kAvyagata mahattva hai tathA gadya kaviyoM taka ne kaI bAra padya yA chanda kI 'laya' ko pakar3akara bhAva ko adhika prabhAvazAlI, tIvra tathA preSaNIya banAne ke liye 'vRttigaMdhi gadya' kA prayoga kiyA hai / chanda kI 'laya' jahA~ svara ke dIrgha yA hasvoccAraNa kI dRSTi se saMgIta se saMbaddha hai, vahA~ usakA utAra-caDhAva, yati, tuka (anuprAsa tathA yamaka) Adi kA saMbaMdha nRtya ke aMga-saMcAlana se hai| ataH yahA~ chandoyojanA tathA laya para do zabda kaha denA jarUrI hogA / chandoyojanA aura laya hai $ 132. laya kA saMbaMdha nRtya se isaliye jor3A jAtA hai ki ise nRtya kI khAsa bhedaka vizeSatA mAnA jAtA / nRtya kI pramukha vizeSatA tattat aMgopAMgAdi kA eka nizcita layAtmaka krama se saMcAlana hai| aMga saMcAlana nRtya kA khAsa lakSaNa hai, kiMtu usa viziSTa aMga-saMcAlana ko hI nRtya kahA jA sakatA hai, jisameM nizcita kSaNoM ke anusAra aMgoM kA saMcAlana ArohAvarohamUlaka laya meM Abaddha ho| ataH jarmanI samAjazAstrI I0 grosa ke zabdoM meM "lavarahita nRtya kI kalpanA hI nahIM kI jA sakatI; eka bhI nRtya aisA nahIM hai jo layahIna ho" / " jisa taraha nRtya kI laya nizcita krama meM Avaddha hotI hai, vaise hI chaMda kI laya bhI svara laharI ke nizcita evaM kamika ArohAvaroha tathA samaya-sImA ke anurUpa saMyojana se samanvita hotI hai| vibhinna bhAvoM kI abhivyaMjanA meM hamArI svara laharI vibhinna layasthitiyoM kA saMketa karatI hai| krodha kI dazA meM hamArI vANI bhinna laya kI sUcanA detI hai, prema, ghRNA, zoka Adi kI dazA meM sarvathA bhinnabhinna prakAra kI / saMbhavataH vibhinna chandoM kI tattat laya ke bheda meM mUlataH tattat manobhAva kI bhedakatA nihita hai| tattat varNika tathA mAtrika chaMdoM meM tattat varNika yA mAtrika gaNoM kA vidhAna, laghu-guru niyama, tuka Adi, laya tathA usake dvArA preSaNIya tattat manobhAva manobhAva se hI saMbaMdha rakhate haiM / chanda kI laya se hamArA tAtparya yaha hai ki kisI chanda meM sabala tattva tathA durbala tattvoM kA paraspara vinimaya tathA unakI sthiti kaisI hai, ina sabala tathA durbala tattvoM ke vinimaya tathA saMyojana kA vidhAna kisa taraha kA hai, tathA inake tattat vargoM kA ukta chaMda meM kyA saMbaMdha hai ? 'laya' se hamArA tAtparya vibhinna uccarita dhvaniyoM yA akSaroM ke kramika utAra-caDhAva se hai jo akSaroM ke utAra-caDhAva ke sAtha hI sAtha kAvyArtha yA bhAva ko gatimAn banAte haiM, usake bhI utAracaDhAva kA saMketa karate haiN| yaha utAra-caDhAva pratyeka chaMda meM eka nizcita samaya sImA meM Abaddha rahatA hai| sAtha hI layAtmaka utAra-caDhAva kI isa samaya-sImA ke pratyeka aMza ke AraMbha tathA aMta meM spaSTataH paridRzyamAna koI na koI tattva avazya hotA hai| jaise drutavilaMbita ke dvitIya gaNa meM nagaNa ke bAda bhagaNa kA prathama dIrgha akSara spaSTa isakA saMketa karatA hai| drutavilaMbita na bha bha 2. lalalagAlalagAlalagAlagA isa chanda kI gati meM prathama tIna akSaroM ke hrasvoccAraNa ke kAraNa pAThaka druta gati kA Azraya letA hai, taba caDhAva, phira do kSaNa utAra, phira caDhAva, phira do kSaNa utAra aura phira eka eka kSaNa bAda kramazaH caDhAva, utAra caDhAva hone se chaMda kI gati meM 'vilaMbana' pAyA jAtA hai| isIliye isakA nAma drutavilaMbita par3A hai| kisI bhI chaMda ko komala, lalita aura madhura athavA dhIra, gaMbhIra aura uddhata banAne kA kAma isI utAra-car3hAva yukta uccAraNa kI vividha saMghaTanA se hai| viyoginI chaMda karuNa rasa ke liye prasiddha hai| dhyAna se dekhane para patA calegA ki usakI sArI jAna pratyeka caraNa ke AraMbha meM prayukta do laghu tathA eka guru vAlA sagaNa hai| sagaNa se zurUAta hI isa chaMda ko karuNa banA detI hai| 2. A distinguishing feature of the dance is the rhythmic order of movements. There is not a single dance without rhythm. - E. Grosse: quoted by Plekhanov (Art and Social Life p. 107) Page #537 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 512 prAkRtagalam sa sa ja ga sa bha ra laga viyoginI : lalagAlalagAlagAlagA, lalagAgAlalagAlagAlagA isI taraha mAlinI chaMda kI AraMbhika do nagaNa vAlI yojanA ise komala bhAvoM - zRMgAra, karuNa, zAMta, prAta:kAla varNana Adi kI vyaMjanA ke upayukta banA detI hai, kiMtu uddhata bhAvoM kI vyaMjanA meM yaha chaMda nikammA hI sAbita hogaa| chaMda kI gati svayaM kisI madamaMthara gati se padanyAsa karatI nAyikA kA citra sAmane khIMca detI hai| ArranMA, AAMA mAlinI na na ma ya ya lalalalalalagAgAgAlagAgAlagAgA mandAkrAntA chaMda ko virahavyaMjanA kA sazakta astra mAnA gayA hai, saMbhavata: isakI sArI gati AraMbha meM cAra dIrgha akSaroM meM eka sAtha uphana kara taba pA~ca akSaroM taka sisakiyA~ bharate virahI yA virahiNI kA citra khIMca sakatI hai| usake bAda do dIrgha tathA eka hrasva akSaroM kA kramika utAra-caDhAva, bhAva kI kramazaH utaratI-caDhatI gati kI rUparekhA upasthita karate haiM / cAra, cha: tathA sAta kI yati para ruka ruka kara chaMda kA Age bar3hanA bhI isameM yoga detA hai| AAAA,aaaaa AAMANA ma bha na ta ga ga mandAkrAntA : gAgAgAgA, lalalalalagA, gAlagAgAlagAgA mandAkrAntA kI sArI jAna bIca ke pA~ca laghu uccAraNa haiM / ye sabhI chaMda uddhata bhAvoM kI vyaMjanA meM saphala nahIM hoMge, jaba ki bhujaMgaprayAta, zArdUlavikrIDita, sragdharA jaise chandoM kI gati svayaM hI auddhatya kI paricAyikA hai| bhujaMgaprayAta MAMA MAMA sragdharA AAMAMMorporaMamam ma ra bha na ya ya ya zArdUlavikrIDita AMARAMom AM-MA- ina chaMdoM meM magaNa (555) ragaNa (15), tathA yagaNa (155) khAsa taura para zaktizAlI gaNa hai| bhujaMgaprayAta meM binA kisI yati ke eka kSaNa utAra ke bAda do kSaNa caDhAva ke cAra Avartaka usakI gati ko sA~pa kI gati kI taraha teja banA dete haiN| isI taraha sragdharA kA laMbA vistRta pariveza, ma, ra tathA aMta meM eka sAtha tIna yagaNa kI yojanA ise bhI prabala tathA tejI se hRdaya meM uThate uddhata bhAvoM ke anurUpa siddha karate haiM / zArdUlavikrIDita kI 12 akSaroM ko eka sA~sa meM par3hane kI gati hI use uddhatatA de detI hai; isa chaMda kA vIrAdi rasoM meM saphala prayoga huA hai, vaise kucha kaviyoM ne isakA zRMgAra meM bhI kuzala prayoga kiyA hai, ThIka vaise hI jaise ghanAkSarI zRMgAra aura vIra donoM meM eka sAtha kuzalatA se prayukta huA hai| ghanAkSarI kI gati donoM ke anurUpa isaliye bhI ho sakI hai ki usameM varNika gaNoM kI niyata yojanA nahIM pAI jAtI, vaha muktaka varNika vRtta jo hai| phira bhI hiMdI ke zRMgAra tathA vIra rasoM meM prayukta ghanAkSariyoM kI jA~ca par3atAla karane para patA calegA hi jahA~ zRMgAra rasa meM saphalatayA prayukta ghanAkSariyoM meM laghvakSaroM ke uccarita kI mAtrA adhika hogI, vahA~ vIrAdi rasoM meM prayukta ghanAkSariyoM meM gurvakSaroM ke uccarita kI mAtrA adhika milegI / deva aura ghanAnanda jaise kaviyoM kI ghanAkSariyoM kI tulanA bhUSaNa kI ghanAkSariyoM se karane para saMbhavataH yaha anumAna satya nikale / savaiyA chaMda kI gati (cadence) tathA laya (rhythm) svayaM vIrAdi rasoM ke anupayukta haiM; mUla vaNika savaiyA yA to sagaNa (15) Page #538 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prAkRtapaiMgalam kA chanda: zAstrIya anuzIlana 513 yA bhagaNa (SII) para AdhRta hai, bAkI zeSa bheda usI ke praroha haiN| ina gaNoM kI racanA svayaM laghUccAraNa bAhulya ke kAraNa uddhata vRtti ke bhAvoM ke upayukta nahIM jAna pdd'tii| merI jAnakArI meM isa chaMda kA uddhata bhAvoM meM bahuta kama prayoga kiyA gayA hai aura jo hai vaha saphala nahIM kahA jA sakatA / matalaba yaha hai ki chanda ke 'paiTarna' meM laghu guru uccAraNa kI mAtrA tathA niyata sthAna para yojanA kA chanda ko gati dene meM khAsa hAtha rahatA hai aura chaMda kI gati aura layAtmaka "paiTarna" isI para Tike rahate haiN| samagra chaMda kI laya kI vyavasthA ke lie kaI tattva jimmedAra hote haiN| pratyeka varNika yA mAtrika chaMda ke aMtargata hara caraNa ko kaI Tukar3oM meM bA~TA jA sakatA hai| yaha vibhAjana varNika chaMdoM meM varNika guNoM tathA mAtrika chaMdoM meM dvikalAdi mAtrika gaNoM ke anusAra kiyA jAtA hai| tattat Tukar3e kI nijI svara-laharI tathA usakA anya gata tathA Agata Tukar3oM kI tattat svara-laharI ke saMyoga se milakara prastuta samagra ekatAnatA, sampUrNa caraNa kI laya kI vyavasthA meM mahattvapUrNa yoga detI hai| isI taraha eka hI caraNa meM vividha sthAnoM para yati kI saMsthApanA kA bhI isameM hAtha rahatA hai| itanA hI nahIM, pUre chaMda ke caraNoM kI gati bhI samagra chaMda kI gati yA 'kaiDeMsa' meM navInatA lA detI hai| yaha bAta sabhI prakAra ke dvipAt, catuSpAt yA adhika caraNoM vAle chaMdoM para lAgU hotI hai| mizra chaMdoM meM bhI jaba dohA tathA rolA, rolA tathA ullAlA, dohA tathA gAthA, mAtrA tathA dohA jaise aneka chandoM ke saMkIrNa chaMdoM kI racanA kI jAtI hai, to unakI gati sarvathA navIna saMgIta ko janma detI hai| kuMDaliyA chaMda kI laya vastutaH kevala dohA tathA rolA chaMdoM kI gatiyoM kA yoga (sum total) mAtra nahIM hai, na chappaya chaMda kI laya kevala rolA tathA ullAlA chandoM kI gatiyoM kA yoga hI hai| itanA hI nahIM, mAtrika chaMdoM meM eka hI chaMda ke vividha bhedoM meM bhI gati tathA laya kA saMgItAtmaka vibheda spaSTa mAlUma par3atA hai| dohA, rolA, chappaya, Adi chaMdoM ke chandaH zAstriyoM ne laghu guru akSaroM kI gaNanA ke anusAra aneka bheda kiye hai| ye bheda vaise to aMkagaNita ke khayAlIpulAva jAna par3ate haiM, para inakA kevala itanA hI mahattva nahIM hai| mAtrika chaMdoM ke bAre meM yaha spaSTa hai ki jina chaMdoM meM laghvakSaroM kI saMkhyA jitanI adhika hogI, ve utane hI adhika zravaNamadhura, ramaNIya tathA kalAtmaka hoNge| tulasIdAsa kI nimna do caupAiyoM aura dohoM kI tulanA se yaha spaSTa ho jAyagA / mAtrAoM kI saMkhyA donoM meM sthAna hone para bhI unakI saMgItAtmaka gati aura gU~ja meM spaSTa bheda haiM : (1) (2) (3) (2) kaMkana kiMkini nUpura dhuni suni / kahata lakhana sana rAma hRdaya~ guni || ( mAnasa : bAlakANDa) kAce ghaTa jimi DArauM phorI / sakau meru mUlaka jimi torI // (vahI) tamaki dhahi dhanu mUDha nRpa utaI na calahi lajAi / manahu~ pAi bhaTa bAhubala adhiku adhiku garuA || ( vahI ) hiranyAccha bhrAtA sahita madhu kaiTabha balavAna / jehiM mAre sAi avatareTha kRpAsiMdhu bhagavAna // (vahI, laMkAkAMDa) ukta caupAiyoM meM prathama ardhAlI kI prathamapaMkti meM 3 ga 10 la tathA dvitIya paMkti 1 ga 14 la hai; jaba ki dvitIya ardhAlI kI prathama paMkti meM 6 ga, 4la; tathA dvitIya paMkti meM 4 ga, 8 la haiN| isa laghu guru akSaroM kI vividha yojanA se inakI gati meM kyA pharka par3atA hai, yaha svataH saMvedya hai / isI taraha pahale dohA meM 5 guru tathA 38 laghu (48 mAtrA) pAye jAte haiM; jaba kI dUsare meM 11 guru tathA 26 laghu hai| yahA~ 'jahiM soha, avatareTha' meM kramazaH 'e, o, e' kA uccAraNa eka mAtrika (hrasva) hI hai, dvimAtrika nahIM / chandaH zAstriyoM ke matAnusAra pahalA dohA 'ahivara' nAmaka bheda hai, dUsarA 'cala' nAmaka bheda / donoM kI gati yA 'kaiDansa' kA pharka kuzala pAThakoM aura zrotAoM ko spaSTa mAlUma par3a jAyagA / varNika chaMdoM meM vividha gaNoM kI maitrI, zatrutA, udAsInatA Adi kA vicAra bhI vastutaH chaMdoM kI gati yA laya ko zravaNamadhura banAne ke dRSTikoNa se hI kiyA gayA hai| jahA~ taka tattat gaNoM ke eka sAtha niyojita karane para usake sukhaduHkhAdi phaloM kA prazna hai, chandaH zAstra kA yaha aMza vaijJAnika nahIM jAna par3atA, usakA vahI nagaNya mahattva hai, jo Page #539 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 514 prAkRtapaiMgalam phalita jyotiSa kA; kiMtu eka gaNa ke bAda amuka gaNa hI acchA rahegA, amuka gaNa nahIM, isakA vastutaH sUkSmAtisUkSma saMgItAtmaka tattva se saMbaMdha jAna par3atA hai| ina maitryAdi saMbaMdhoM kA chandaHzAstra meM ThIka vahI mahattva jAna par3atA hai jo saMgItazAstra meM vAdI, saMvAdI, anuvAdI tathA vivAdI svaroM kA paraspara mAnA jAtA hai / yadi kisI eka svara ke sAtha anya vAdya para vivAdI svara bajAyA jAya yA usake ThIka bAda usI vAdya para vivAdI svara bajAyA jAya to bhI, vaha kaTu mAlUma par3egA, kiMtu saMvAdI svara aisI dazA meM madhura lageMge / isIliye kuzala saMgItajJa ise jarUrI samajhate haiM ki "eka ke bAda eka svaroM kA aisA prabaMdha honA cAhie, jo rasoM aura bhAvoM ko uddIpta karake citta ko prasanna kare / "2 svaroM ke isI kramabaddha utAra-car3hAva ko pAribhASika zabdAvalI meM 'saMkrama' kahA jAtA hai, jo aMgarejI zabda 'meloDI' kA samAnAMtara hai| bhAratIya chandaHzAstra meM bhI tattat gaNoM ke maitryAdi-vidhAna tathA tattat chaMdoM meM varNika yA mAtrika gaNoM kI nizcita kramabaddha vyavasthA kA mUla yahI 'saMkrama' bhAvanA hai| isa bAta para jora diyA jA cukA hai ki 'laya' chaMda kI hI nahIM svayaM kAvya kI AtmA hai| yahI kAraNa hai ki layarahita kAvya kI kalpanA karanA hI asambhava hai| kucha naye hiMdI kaviyoM ne chandobaMdhana se mukti pAne kA jihAda cher3ane vakta isa bAta kA khayAla nahIM rakhA ki kAvya saba kucha bardAzta kara sakatA hai, layAtmaka arAjakatA nahIM / svacchanda yA mukta chaMdoM (Vers libre) kA vikAsa phreMca romaiMTika kaviyoM kI svAtantrya-lipsA kA eka udAharaNa hai, phira bhI jaisA ki maiMne anyatra isakA saMketa kiyA hai, chandobaMdhana se mukti kI AvAja ko bulanda karane vAle ina kaviyoM ne 'laya' kI sadA rakSA kI hai| "bhASA kI bhA~ti pratIkavAdI kaviyoM ne chanda ko navIna rUpa diyA / ina kaviyoM kI yaha chanda:praNAlI 'svacchanda chaMda' (bera libra) ke nAma se prasiddha hai| prAcIna rUDhigata chaMdoM kA tyAga samasta romaiMTika kaviyoM kI eka vizeSatA rahI hai| bodelera ne 'petI poema A~ proja' likhakara chaMdabaMdha kA aMta kiyaa| kitu yaha chandabaMdha kA virodha 'la vera ophIsie' (adhikRta chaMda) kA hI thA, arthAt jahA~ taka pravAha kA prazna hai, ye 'bera libra' bhI usase yukta the / ina chaMdoM meM 'saMgItAtmakatA' kavi tathA pAThaka ke bIca vahI kArya karatI hai, jo rUDha chandoM meM / yaha dUsarI bAta hai ki kucha kaviyoM ke hAtha par3a kara yaha chanda lAvaNyahIna ho jAte haiM, kiMtu isake lie doSI kavi hai, chanda nhiiN|"1 amarIkI kavi vAlTa vhITamaina ne mukta chandoM kA dhar3alle se prayoga karane para bhI laya kA dhyAna nahIM rakkhA, saMbhavataH isIliye usakI kavitAoM ko iz2arA pAunDa ne "Nauseating pills' kahA thaa| ___ vastutaH mAtrika-varNika, tukAMta-atukAMta, zAstrIya-azAstrIya, baddha-mukta sabhI taraha ke chandoM kI mUla ikAI, usakA 'nyUkliyasa' yahI 'laya' yA 'ridamika paiTarna' hai / mukta chanda mukta hone para bhI laya ke baMdhana se mukta nahIM, ise sabhI na bhUlanA hogaa| dUsare zabdoM meM hama yaha kaha sakate haiM ki svacchanda chanda meM chandomukti hone para bhI chandobaddhatA avazya hai| ise dUsare DhaMga se hiMdI kavi zrI sUryakAnta tripAThI nirAlA ne bhI svIkAra kiyA hai - "mukta chanda to vaha hai, jo chaMda kI bhUmi meM raha kara bhI mukta hai / "5 'chanda kI bhUmi meM rahanA' mukta chanda ke lie bhI lAjamI hai, nahIM to usameM aura gadya meM koI bheda na rahegA / AMgla kavi TI0 esa0 iliyaTa ne isI bAta para jora dete kahA thA - No Verse is free for the man who wants to do a good job. svacchanda chandoM meM bhI kuzala kavi anuprAsa, vIpsA, padamadhyaga tuka tathA pAdAMta tuka kI yojanA isaliye karate dekhe jAte haiM ki isase chaMda meM 'laya' kI sRSTi ho jAtI hai| nirAlA isake liye khAsa taura para mazahUra haiN| "kA~pa rahI thI vAyu, prIti kI prathama rAta kI navAgatA, para priyatama-kara patitA sI premamayI, para nIrava aparicitA-sI para bhI laya svacchanda chata tripAThI 1. lalitakizora siMha : dhvani aura saMgIta pR0 87 2. vahI pR0 103 3. samAlocanAGka (sAhityasaMdeza, 1952) meM merA 'pAzcAtya sAhityazAstra ke kucha pramukha bAda' lekha pR0 170 4. parimala (bhUmikA) pR0 21 4. The Music of Poetry (T. S. Eliot : Selected Prose) p. 65 Page #540 -------------------------------------------------------------------------- ________________ "bikharA parAga rAga phAga kI gulAla lAla bhauroM ke jhaura aMdha kiraNa bAlikAe~ laharoM se khela rahI thIM apane hI mana se, paharoM se / khar3I dUra sArasa kI sundara jor3I kyA jAne kyA kyA kaha kara donoM ne grIvA mor3I // (nirAlA : taTa para ) kavi 'dvaipAyana' kI nimna kavitA meM laya ke liye anuprAsa tathA pAdamadhya evaM pAdAMta tuka kI yojanA kI gaI hai| yuvakoM ke vRMda aMdha gaMdha maMdira prakRti - naTI jhUma uThI skhalita caraNa vyasta vasana AvaraNa pAnipa kI nadI car3hI vaha calA praNayi - mana / " prAkRtapaiMgalam kA chandaH zAstrIya anuzIlana 515 chanda kI laya vastutaH tIna tattvoM se saMbaddha hai :- (1) chanda meM tattat sthAna para prayukta udAtta anudAtta kA svaraprayoga yA laghu-guru uccAraNa; isI se vibhinna prakAra ke laghu-guru uccAraNa ke ArohAvaroha krama se vibhinna 'ridamika paiTarna' kA janma hotA hai, isakA saMketa kiyA jA cukA hai| (2) chanda kI vividha ArohAvarohamUlaka akSara-saMghaTanA ( syllabic pattern) ke bIca meM yA pAdAMta meM yati kA prayoga, tathA (3) pAdAMta meM kakhakakha, kaga-khagha, kakhagagha, Adi kisI bhI nizcita krama se tuka (rime) kI yojanA / chandoM kI vizAla aTTAlikA kI nIMva ke patthara yahI tInoM haiM, isaliye chandaH zAstra kI zurUAta yahIM se mAnanI par3atI hai / akSara aura mAtrA kA laghu-guru vidhAna $ 133. saMskRta chandaH zAstriyoM ne chandoM kA vibhAjana do vargoM meM kiyA hai- akSaravRtta tathA mAtrAvRtta / akSaravRttoM ko varNavRtta bhI kahA jAtA hai| akSaravRttoM meM akSaroM kI nizcita gaNanA kA mahatva hai, mAtrAvRttoM meM mAtrA kI nizcita gaNanA kA udAharaNa ke liye vasaMtatilakA vRtta meM pratyeka caraNa meM nizcita varNika gaNoM ke kramase 14 varNoM kA astitva pAyA jAtA hai, to gAthA (Aya) vRtta meM prathama tRtIya caraNa meM 12, dvitIya meM 18 aura caturtha meM 15 mAtrA pAI jAtI haiN| isa prakAra gAthA meM akSaroM kI saMkhyA kA nizcita niyama nahIM hai itanA hone para bhI prAkRta mAtrAvRttoM meM bhI akSara kI hrasvatA tathA dIrghatA kA mahattva avazya hai, kyoMki usI ke AdhAra para mAtrA kA Akalana kiyA jAtA hai| akSara se tAtparya eka sAtha uccarita svara yA svara-vyaMjana samUha se hai| akSara kA merudaNDa svara hai, tathA svara kA uccAraNa binA kisI anya dhvanyAtmaka tattva kI sahAyatA ke kiyA jA sakatA hai, ataH akSara meM eka svara kA honA Avazyaka hai| vyaMjana dhvani kA uccAraNa binA kisI svara kI sahAyatA ke nahIM ho pAtA, ataH vyaMjana ke uccAraNa ke lie pUrva meM yA para meM svara kA honA sarvathA Avazyaka hai| zuddha svararahita vyaMjana kA svayaM kA akSara-saMghaTanA meM koI mahattva nahIM hai| svara-dhvaniyoM ke uccAraNa-bheda se spaSTa hai ki ye do taraha kI pAI jAtI haiN| kucha svaroM ke uccAraNa meM eka mAtrA (kSaNa) lagatI hai, jaise a, i, u, R, e, A; jaba ki kucha ke uccAraNa meM do mAtrA kA samaya lagatA hai, jaise A, I, U, (RR) e o varNika vRttoM ke mageNa, nagaNa Adi gaNoM kA vidhAna akSaroM kI isI svara-dIrghatA tathA svarahasvatA se saMbaddha hai, tathA mAtrika vRttoM kI mAtrA gaNanA meM bhI isakA dhyAna rakhanA par3atA hai, kyoMki vahA~ prAyaH hrasva akSara (svara) kI eka mAtrA tathA dIrgha akSara kI do mAtrA mAnI jAtI hai| saMskRta vaiyAkaraNoM ne tIna prakAra ke svaroccAraNa kA saMketa kiyA hai| :- hrasva (eka mAtrika), dIrgha (dvimAtrika), tathA pluta (trimaatrik)| kiMtu chandaH zAstra meM pluta uccAraNa kI tIna mAtrAyeM nahIM mAnI jAtIM tathA saMskRta varNika vRttoM meM pAdAMta meM uccarita pluta ko bhI dvimAtrika hI mAnA jAtA hai, isakA saMketa hama anupada meM kreNge| 1 Page #541 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prAkRtapaiMgalam zuddha dIrgha svaroM ke atirikta anya sthiti meM bhI akSara ko dvimAtrika mAnA jAtA hai| chandaHzAstriyoM ne batAyA hai ki "dIrgha akSara, saMyukta vyaMjana se pUrva kA (hrasva) akSara, pluta, vyaJjanAMta, USmAnta (jihvAmUlIya tathA visargAnta upadhmAnIya), sAnusvAra, tathA kahIM-kahIM pAdAMta laghu ko bhI guru (dvimAtrika) mAnA jAtA hai|" saMskRta varNika vRttoM meM isa niyama kI pUrI pAbandI kI jAtI hai tathA hiMdI kaviyoM ne bhI saMskRta varNika vRttoM ke prayoga meM isakA pAlana kiyA hai : 'bASpa-dvArA bahu vidhi-dukhoM vaddhitA-vedanA ke, bAlAoM kA hRdaya nabha jo hai samAcchanna hotA / to ni tA tanika usakI mlAnatA hai na hotI, parjanyoM sA yadi na baraseM vAri ho, ve dRgoM se // (priyapravAsa 14.9) isa udAharaNa meM 'Spa', 'va', 'ccha', 'ja' ko saMyuktAdya dIrgha hI mAnA gayA hai| saMskRta padyoM ke uccAraNa meM prAyaH pAdAMta anusvAra tathA visarga kA uccAraNa pluta hI kiyA jAtA hai kiMtu chandaHzAstrI isakI gaNanA dIrgha ke sAtha hI guru ke rUpa meM karate haiM / yathA, (1) amUrvimAnAntaralambinInAM, zrutvA svanaM kAMcanakiGkiNInAm / pratyuvrajantIva khamutpatantyo, godAvarIsArasapaGktayastvAm // (2) imAM taTAzokalatAM ca tanvIM, stanAbhirAmastabakAbhinamrAm / tvatprAptibuddhyA parirabdhukAmaH, saumitriNA sAzrurahaM niSiddhaH / / (raghuvaMza 13 sarga) ina donoM udAharaNoM meM pAdAMta uccAraNa kramaza: "NInA''m', 'stvA''m', 'namrA''m' tathA 'niSiddha''ha' sunAI par3atA hai / plutoccAraNa prAyaH dvitIya tathA caturtha caraNa (ardhAlI) ke aMta meM hI pAyA jAtA hai, prathama-tRtIya ke aMta meM nahIM / pAdAMta laghu ko vikalpa se dIrgha mAnane kA vidhAna kiyA gayA hai, kiMtu saMskRta varNika chandoM meM sarvatra pAdAMta meM guru pAye jAne ke kAraNa sadA unheM guru mAnA jAtA hai| udgatA jaise mizrita chandoM meM jo mUlataH saMskRta vRtta na hokara prAkRta vRttoM se prabhAvita jAna par3ate haiM, prathama pAda ke aMta kA akSara laghu hI pAyA jAtA hai tathA yahA~ ise guru nahIM ginA jAtA / jaise atha vAsavasya vacanena, ruciravadanastrilocanam / klAtirahitamabhirAdhayituM, vidhivattapAMsi vidadhe dhanaMjayaH // (bhAravi, 12 vA~ sarga) isa padya meM 'vacanena' kA 'na' lagha hI hai| $ 134. ukta niyama ke apavAdaH - saMskRta chandaHzAstriyoM ne hI kucha aise sthala diye haiM, jahA~ saMyukta vyaMjana ke pUrva hone para hrasva svara kA nitya-dIrghatva, nahIM hotA tathA use ekamAtrika yA laghu bhI ginA jAtA hai| piMgalachandaHsUtra ke 'hraproranyatarasyAm' sUtra ke anusAra 'hR' tathA 'pra ke pUrva kA hrasva svara laghu bhI ginA jA sakatA hai, tathA kAvyoM meM isa taraha ke anekoM udAharaNa milate haiM : (1) "sA maMgalasnAnavizuddhagAtrI, gRhItapratyudgamanIyastrA / " (kumArasaM0 7.11) (2) prApya nAbhihradamajjanamAzu, prasthitaM nivasanagrahaNAya // (mAgha 10.60) 1. dIrgha saMyogaparaM tathA plutaM vyaJjanAntamUSmAntam / sAnusvAraM ca guruM kvacidavasAne'pi laghvantam // piMgalachandaHsUtra para halAyudhavRtti 1.1 2. 'pre he vA iti punaH piMgalamunervikalpavidhAyakaM sUtram / " (chandomaMjarI pR0 13) Page #542 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prAkRtapaiMgalam kA chandaHzAstrIya anuzIlana 517 ina donoM sthaloM meM kramazaH 'gRhItapratyudgamanIya' kA 'ta' tathA 'nAbhihada' kA 'bhi' saMyuktAdya hone para bhI laghu hI mAne gaye haiN| isI taraha 'sAketa' kAvya ke nimna chaMda meM 'kintu' kA 'tu' bhI laghu hI hai : sakhi, dekha, diganta hai khulA, tama hai kintu prakAza se dhulA / / yaha tAraka jo khace race, nizi meM vAsara-bIja se bace // (sAketa 10.10) || saMyuktAdya (saMyuktapara) varNa ko kahIM-kahIM laghu mAnane kA vidhAna prA0 paiM0 meM bhI milatA hai : katthavi saMjuttaparo, vaNNo lahu hoi daMsaNeNa jahA / parilhasai cittadhijjaM, taruNikaDakkhammi Nivyuttam // (prA0 paiM0 1.4) isI taraha vahA~ sAnusvAra ikAra tathA hikAra, zuddha athavA vyaMjanayukta ekAra tathA okAra, aura saMyukta repha tathA hakAra se pUrva kA varNa, ina sabhI ko vikalpa se guru mAnane kA vidhAna bhI kiyA gayA hai / saMskRta varNika vRttoM meM pAdAMta ko vikalpa se guru mAnane kA vidhAna pAyA jAtA hai, kiMtu mAtrika vRttoM tathA tAlavRttoM meM prA0 paiM0 meM isa niyama kI pAbaMdI nahIM miltii| vaise naMdiyaDDa, svayaMbhU, hemacandra Adi purAne chandaHzAstriyoM meM isake cihna milate haiM / udAharaNArtha, dohA chaMda ke lakSaNa meM ve prathama tRtIya pAda meM 14 tathA dvitIya caturtha meM 12 mAtrA mAnate hai, jaba ki prA0 paiM0 tathA pichale kheve ke chandaHzAstrIya graMthoM meM isakA lakSaNa 13:11, 13:11 hai| naMdiyaDDa Adi purAne prAkRtApabhraMza chandaHzAstriyoM ke udAharaNa dekhane se patA calatA hai ki ve pAdAMta laghu ko guru (dvimAtrika) mAnate haiN| vizeSa vivaraNa ke liye Age dohA ke saMbaMdha meM aitihAsika tathA zAstrIya anuzIlana dekhiye / pAdAMta laghu ko vikalpa se guru mAnane ke saMbaMdha meM saMskRta chandaHzAstrIyoM kI bhI kucha zarte thiiN| ve kevala dvitIya tathA caturtha caraNa ke aMta meM hI pAdAMta laghu ko guru mAnane kA niyamataH vidhAna karate the, jo sabhI varNika vRttoM ke sAtha lAgU hotA thA; kiMtu prathama evaM tRtIya pAda ke aMta meM sthita laghu ko kucha khAsa khAsa chaMdoM meM hI guru mAnane kI riyAyata thI / ye chanda kevala upendravajrA, indravajrA, upajAti tathA vasantatilakA hI haiM / isIliye sAhityazAstriyoM ne ina chaMdoM se itara chaMdoM meM prathamatRtIya pAdoM meM laghu hone para use guru mAnane se inkAra kiyA hai aura usa sthala meM 'hatavRttattva' doSa mAnA hai / jaise, 'vikasita-sahakAra-bhAra-hAri-parimala eSa samAgato vasantaH' meM sAhityadarpaNakAra ne 'hatavRttatva' doSa mAnA hai tathA pATha ko 'hAripramudita-saurabha Agato vasantaH' ke rUpa meM zuddha kiyA hai| kezavadAsa ne rAmacandrikA meM eka sthAna para vasantatilakA ke cAroM caraNoM meM pAdAMta laghu ko guru mAnA hai : sItA samAna mukhacandra viloki rAma, bUjhyau kahA~ basata hau tuma kauna grAma / mAtA pitA kavana kaunehi karma kIna, vidyA vinoda ziSa kaunehi astra dIna // (rAmacandrikA 38.3) isa chaMda meM pAdAMta 'ma, ma' 'na, na' guru mAne gaye haiN| sAtha hI 'kauna grAma', "kaunehi, kaunehi" ina tInoM padoM meM kramazaH 'na', 'ne', 'ne' kA uccAraNa laghu pAyA jAtA hai| saMyuktAdya 'na' ko 'grAma' ke pUrva guru nahIM mAnA gayA hai tathA anya padoM meM 'e' kA uccAraNa 'e' pAyA jAtA hai| 1. ihikAra biMdujuA, eo suddhA a vaNNamiliA vi lahU / rahavaMjaNaMsaMjoe pare asesaM vi hoi savihAsaM // prA0 paiM0 1.5 2. caudaha matta dunni paya, paDhamai taiyai hu~ti / bAraha mattA do calaNa, dUhA lakkhaNa kaMti || gAthAlakSaNa 84 3. upendravajrA, indravajrA, upajAtayaH, vasantatilakamityeteSAmeva tAvat prathamatRtIyapAdAMtavarNeSu laghutvasya vikalpena gurutvaM na tvanyeSAmiti bhASyAdau sthitam / dvitIyacaturthapAdAntavarNeSu vikalpastu sarveSAmapi vRttAnAM sarvasammata eva / vRttavArtika TIkA padya 59, pR0 32. yatpAdAnte laghorapi gurubhAvaH uktaH, tatsarvatra dvitIyacaturthapAdaviSayam / prathamatRtIyapAdaviSayaM tu vasantatilakAdereva / - sAhityadarpaNa, saptama pariccheda. Page #543 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prAkRtapaiMgalam $ 135. saMskRta chandaH zAstriyoM ne hasva akSara ko dIrgha tathA dIrgha ko hrasva banA dene kI chUTa prAyaH nahIM dI hai| vaise 'api mASaM maSaM kuryAcchandobhaMgaM na kArayet' vAle niyama ko phira bhI acchA nahIM mAnA jAtA thA / ataH saMskRta kAvyoM meM dIrgha kA hrasva banAkara par3he jAne vAle sthala prAyaH nahIM milte| mahAkavi bhaTTi ke 'rAvaNavadha' meM eka sthala avazya pAyA jAtA hai. 518 nikRttamattadvipakuMbhamAMsaiH saMpRktamuktairharayo'grapAdaiH / Aninyire zreNIkRtAstathAnyaiH parasparaM vAladhisannibaddhAH // (19-42). 1 yahA~ ' zreNIkRtAH' meM cci-pratyaya hone ke kAraNa vyAkaraNika dRSTi se yahI rUpa zuddha hai, kiMtu chandobhaMga ke kAraNa uccAraNa meM 'zreNikRtAH ' par3hanA hogaa| apabhraMza meM Akara dorgha akSara ko hasva tathA hrasva ko dIrgha banA dene kI pravRti pramukha chandogata vizeSatA bana baiThI hai apabhraMza chandoM ke mUlataH lokagItoM kI geya pravRtti se prabhAvita hone ke kAraNa unameM akSara kI vyAkaraNika hrasvatA yA dIrghatA kA itanA mahattva nahIM hai, jitanA usakI uccAraNagata hrasvatA yA dIrghatA kA / tattat chanda kI tAla kI saMyojanA ke liye apabhraMza kavi, jo svayaM kuzala gAyaka bhI thA, likhita akSaroM ke hrasva-dIrghatva meM AvazyakatAnusAra hera phera kara sakatA thaa| prA0 pai0 meM bhI isa chUTa kA saMketa milatA hai: isa niyama meM na kevala dIrgha akSara ko laghu par3hane kI hI chUTa dI gaI hai, balki aneka (do-tIna) varNoM ko eka hI mAtrA meM par3hakara eka hI varNa mAnane kI bhI riyAyata dI gaI hai| isI ke AdhAra 'arere vAhahi kANha NAva choDi Dagamaga kugati Na dehi' meM 'arere' tathA 'Dagamaga' kA tvarita uccAraNa hI mAnA gayA hai|" 3 Adhunika bhAratIya bhASAoM meM hiMdI ne kucha sthAnoM meM isa prakAra kI chUTa mAnI avazya hai, kiMtu prAya: isa prakAra kI chUTa ko hiMdI vidvAn doSa hI mAnate haiM tathA yaha chUTa kevala mAtrika vRttoM aura savaiyA, ghanAkSarI jaise muktaka varNiko meM hI pAI jAtI hai / saMskRta varNika vRttoM meM hiMdI kaviyoM ne isa riyAyata kA prayoga karanA doSa mAnA hai / jaba ki gujarAtI kavitA ne isa chUTa ko niyamataH svIkAra kiyA hai tathA vahA~ saMskRta varNika chaMdoM meM bhI hasva ko dIrgha, tathA dIrgha ko hrasva banA dene kI vyavasthA pAI jAtI hai / chandoM meM yati-niyama $ 136. varNika chandoM kA yati vidhAnaH - saMskRta varNika vRttoM meM yati kA niyama atyadhika mahattvapUrNa hai tathA prAyaH sabhI chandazAstrI isa niyama kI avahelanA ko chandodoSa mAnate haiN| vaidika varNika vRttoM ke lakSaNoM meM, prAtizAkhyoM meM bhI, yati kA saMketa milatA hai| vaidika maMtroM meM gyAraha varNa ke triSTup chaMda meM caturtha yA paMcama varNa ke bAda yati kA niyamataH astitva pAyA jAtA hai / " inhIM cauthe varNa vAlI yati ke triSTup chandoM kA vikAsa zAstrIya saMskRta chandaH paramparA meM zAlinI ke rUpa meM, tathA pA~caveM varNa vAlI yati ke triSTup chandoM kA vikAsa indravajrA - upendravajrA ke rUpa meM huA 1. 2. 3. 4. I jai dIho via vaNNo lahu jIhA paDhai hoi so vi lahU vo vi turiapaDhio dottiNi vi ekka jANehu // (1.8) 5. " a poet singer may take liberties with pronunciation of short and long letters, or may squeeze several letters within a group of Matras, which ordinarily would admit the pronunciation of only half of them, but in any case he would not do it in an awkward manner". Velankar: Apabhramsa Metres. (Radhakumud Mukherji comm. Vol. Part II p. 1068). de0 prA0 0 mAtrAvRtta 1.9 kI vyAkhyA pR0 11-12 bhikhArIdAsa chandArNava (2.1) 10 "gujarAtImAM kavine laghuno guru ane guruno laghu karavAnI je hada vinAnI chUTa malAyelI che, te gujarAtIne prAkRta apabhraMzanA vArasAmAM malelI che. navA uccArazuddhinA AgrahathI kavie ene aMkuzamAM levAnI che ane karNakaTutvanA doSathI tene bacAvavA sadA jAgRti rAkhavAnI che." rA0 vi0 pAThaka: bRhat piMgala pR0 46 Verses of eleven syllables have caesure, which follows either the fourth or the fifth syllable." - Macdonell : Vedic Grammar p. 440 Page #544 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prAkRtapaiMgalam kA chandaHzAstrIya anuzIlana 519 hai| zAstrIya saMskRta ke chandaHzAstrIyagraMthoM meM ina chandoM meM sarvatra yati kA vidhAna nahIM milatA, kiMtu kaI chandoM meM niyamata: yati kA ullekha kiyA jAtA hai| jaise, zAlinI meM 4, 7 para yati hone kA ullekha piMgalachanda:sUtra meM milatA hai :- "zAlinI mtau tgau g samudraRSayaH" (6.19) / saMskRta chandaHzAstriyoM meM yati ke niyama ke saMbaMdha meM do mata pAye jAte haiN| pAdAMta yati ko prAyaH sabhI AcArya svIkAra karate haiM, kiMtu vRttaratnAkara ke TIkAkAra nArAyaNa ne batAyA hai ki bharata yati kA koI saMketa nahIM karate / 'zulkAmbarAdayastu pAdAnta eva yatimAhuH / bharatAdayastu yati necchanti / ' svayaMbhU ke apabhraMza chandaHzAstrIya graMtha 'svayaMbhUcchandas' meM bhI yati-saMbaMdhI vibhinna matoM kA saMketa milatA hai : jayadevapiMgalA sakkayaMmi ducciya jaI samicchanti / maMDavvabharahakAsavaseyavapamuhA na icchanti // (svayaMbhUcchandas 1.144) spaSTa hai ki chandaHzAstriyoM kA eka dala saMskRta varNika vRttoM meM yati kA pAlana karanA jarUrI samajhatA thA, isa dala ke pramukha AcArya piMgala tathA jayadeva (saMbhavataH gItagoviMdakAra se bhinna) haiN| dUsarA dala, jisake pramukha AcArya mAMDavya, bharata, kAzyapa tathA saitava haiM, yati ko saMskRta vRttoM meM sarvathA Avazyaka nahIM mAnatA / kiMtu aisA jAna par3atA hai ki yaha matabheda kevala pAdamadhyagata 'yati' ke bAre meM hI rahA hogA, pAdAMta yati ko to sabhI AcArya svIkAra karate hoNge| bharata ne nATyazAstra ke chandaHprakaraNa meM adhikAMza lakSaNoM meM 'yati' kA nirdeza nahIM kiyA hai, udAharaNa ke liye zArdUlavikrIDita kA lakSaNa le leM / kiMtu tattat chandoM ke udAharaNoM ko dekhane para patA calatA hai ki vahA~ niyata rUpa se yati pAI jAtI hai| jaise, zArdUlavikrIDita ke nimna udAharaNa meM 12 veM varNa ke bAda niyata rUpa se yati kA vidhAna hai : nAnAzastrazataghnitomarahatAH, prabhraSTasarvAyudhA, nibhinnodarabAhuvakAnayanA, nitsitAH zatravaH / dhairyotsAhaparAkramaprabhRtibhi, staistairvicitrairguNai, vRttaM te ripughAti bhAti samare, zArdUlavikrIDitam // (nATyazAstra 16.90) vaise chiTapuTa lakSaNoM meM bharata ke nATyazAstra meM bhI pAdamadhyagata 'yati' kA saMketa mila jAtA hai / jaise SaSThaM ca navamaM caiva laghu syAt traiSTabhe yadi / cabhirA_vicchedaH sA jJeyA zAlinI yathA // (nATyazAstra 16.36). yahA~ zAlinI ke lakSaNa meM isa bAta kA saMketa bharata ne hI kiyA hai ki isa chanda meM pahale cAra varNoM ke bAda padamadhyagata yati (viccheda) pAI jAtI hai| isase yaha spaSTa hotA hai ki bhale hI bharata ne prAyaH lakSaNoM meM yati kA saMketa na kiyA ho, ve isako svIkAra avazya karate the tathA yati-vidhAna na mAnane vAle logoM kI sUcI meM bharata kA nAma DAla denA anucita hai| saMskRta varNika chandoM meM yati kA vidhAna madhuratA ke liye kiyA jAtA hai; samagra caraNa ko eka sA~sa meM par3hane se chanda meM jo kaTutA A jAtI hai, use haTAkara usameM geya tattva kA samAveza kara mAdhurya paidA karanA hI vaNika vRttoM kI 'yati' kA lakSya jAna par3atA hai| saMskRta chandoM kI gati meM 'yati' kA vizeSa hAtha hai tathA kabhI kabhI eka hI varNika gaNaprakriyA vAle chandoM meM vividha yati-vidhAna se bheda ho jAtA hai, una kI gUMja aura gati (cadence) bilakula bhinna ho jAtI hai| udAharaNa ke lie prA0 paiM0 meM 'na na na na sa' vAle varNika chanda ko 'zarabha' kahA gayA hai, jise saMskRta chandaHzAstrI 'zazikalA' bhI kahate haiM / isa chanda meM padamadhyagata 'yati' nahIM hai, kiMtu isI gaNa-prakriyA vAle chanda meM 6, 9 para yati karane para 'srak' chanda tathA 8, 7 para yati karane para 'maNiguNanikara' chanda ho jAtA hai| yati ke isa vibhinna vidhAna se chanda kI gati meM kitanA parivartana A jAtA hai, yaha tInoM chandoM ke nimna udAharaNoM se spaSTa ho jAyagA :(1) zarabha :- amalakamaladalarucidharanayano, jalanidhimadhiphaNipatiphaNazayanaH / danujavijayasurapatinatimudito, harirapaharatu duritatatimuditaH // 1. de0 bharata : nATyazAstra 16.88-89. 2. evaM yathA yathodvegaH sudhiyAM nopajAyate / tathA tathA madhuratAnimittaM yatiriSyate // vRttaratnAkara Page #545 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 520 prAkRtapaiMgalam (2) sraka :- api sahacari, rucirataraguNamayI, mradimavasati, ranapagatapaparimalA / sragiva vasati, bilasadanupamarasA, sumukhi mudita-, danujadalahRdaye // (3) maNiguNanikara :- narakaripuravatu, nikhilasuragati- ramitamahimabhara-, sahajanivasatiH / anavadhimaNiguNa-, nikaraparicitaH, saridadhipatiriva, dhRtatanuvibhavaH // chandoM kI gati ke AdhAra para hI kaI saMskRta varNika vRttoM kA nAmakaraNa taka pAyA jAtA hai, drutavilambita, bhujaMgaprayAta, hariNIplutA, maMdAkAntA, zArdUlavikrIDita jaise nAma tattat chanda kI gati (cadence) ke AdhAra para hI diye gaye haiM / zArdUlavikrIDita kA yaha nAma isaliye rakkhA gayA hai ki jaise zera kI chalAMga bAraha hAtha kI hotI hai, vaise hI isa chanda ke pratyeka caraNa meM bAraha vargoM ko eka sA~sa meM par3hane ke bAda, taba pAThaka yati kA prayoga kara bAkI sAta varNa par3hatA hai| saMskRta chandaHzAstriyoM ne yati ke viSaya meM yaha niyama banA diyA hai ki yati kA nirvAha savibhaktika pada ke bIca na kiyA jAya, aisA na ho ki pada ko tor3akara usake bIca yati kA prayoga kiyA jAya / isI taraha kisI saMdhi ke sthaloM para bhI jahA~ do svara milakara ekAkSara ho jAya~, vahA~ bhI yati kA prayoga na kiyA jAya; kiMtu samAsAnta pada ke pUrva pada tathA uttara pada ke bIca yati kA vidhAna avazya kiyA gayA hai| isakA spaSTIkaraNa nimna do udAharaNoM se ho sakatA hai : (1) saMtuSTe tisRNAM purAmapi ripo kaMDraladormaNDalIlIlAlUnapuna:prarUDhaziraso vIrasya lipsorvaram / yAcyAdainyaparAJci yasya kalahAyante mithastvaM vRNu, tvaM vRNvityabhito mukhAni sa dazagrIvaH kathaM kathyatAm // sAdhvI mAdhvIka cintA na bhavati bhavataH zarkare karkazAsi, drAkSe drakSyanti ke tvAmamRta mRtamasi kSIra nIraM rasaste / mAkanda kanda kAntAdhara dharaNitalaM gaccha yacchanti yAvad bhAvaM zRGgArasArasvatamiha jayadevasya viSvagvacAMsi / / ina donoM padyoM meM kramazaH 'kalahA-yante', daza-grIvaH' 'zRMgArasArasvata', 'jayade-vasya' ina sthaloM para yati-vidhAna pAyA jAtA hai| inameM 'daza-grIvaH' yati samAsa ke kAraNa nirduSTa hai, kyoMki 'daza' para pUrvapada samApta ho jAtA hai| 'sArasvata' meM yadyapi yati kA prayoga prakRti (sAras < saras) tathA pratyaya (vat) ke bIca pAyA jAtA hai, phira bhI yaha zravaNakaTu lagatI hai tathA bhASA ke vyAkaraNika jJAnavAle vyakti ko bhI khaTakatI hai / 'kalahA-yante', 'jayade-vasya' ina do padoM ko bIca meM tor3akara yati kA vidhAna to chanda ke samasta mAdhurya ko hI samApta karatA jAna par3atA hai| prA0 paiM0 ke lakSaNa padyoM meM varNika chaMdaHprakaraNa meM prAyaH yati kA saMketa nahIM kiyA gayA hai, kintu udAharaNoM meM yati kI rakSA pAI jAtI hai / bhikhArIdAsa ne chandArNava meM varNika vRttoM kI yati kA prAyaH sarvatra ullekha kiyA hai / udAharaNArtha, mAlinI ke prasaMga meM : nagana nagana karno, mo yagaMno yagaMno, virati racita AThai, aura sAtai baraMno / sumana gunani laika, hArahI DAlinI hai, sarasa surasa belI, pAlinI mAlinI hai / / (12.52)2 1. 'vyAghrasya plutirdvAdazahasteti prasiddhAdazAkSareSu yatimacchArdUlavikrIDitam / " piMgalachandaHsUtra (prastAvanA) pR0 7 (nirNayasAgara, 1938) 2. sAtha hI de0- chandArNava 12.58, 66, 70, 72, 74, 92, 106 Adi / Page #546 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prAkRtapaiMgalam kA chandaHzAstrIya anuzIlana padmAkara ke pautra kavi gadAdhara ne 'chandomaMjarI' ke varNika vRtta prakaraNa meM lakSaNoM meM 'yati' kA saMketa nahIM kiyA hai, kintu vahA~ bhI udAharaNoM meM isakI pAbaMdI pAI jAtI hai| zrIdhara kavi kRta 'chaMdovinoda' tathA nArAyaNadAsa vaiSNava kRta "piMgalachaMdasAra' meM bhI lakSaNa meM 'yati' kA koI saMketa nahIM hai| aisA jAna par3atA hai, madhyayugIna hindI chandazAstriyoM ne lakSaNa meM yati kA saMketa karanA sarvathA Avazyaka nahIM samajhA hai, para lakSya meM sadA usakA dhyAna rakkhA hai| hindI kaviyoM ne prAyaH ina sthaloM para 'yati' kA prayoga avazya kiyA hai| hariaudha, anUpa zarmA, maithilIzaraNa gupta sabhI dvivedI-yugIna kaviyoM ne yati kI pAbaMdI kA dhyAna rakkhA hai, yaha dUsarI bAta ki kvacit-kadAcit isakA ullaMghana ho gayA ho / anUpa zarmA kI zikhariNI meM niyatarUpa se 6, 11 varNoM para padamadhyagata yati kA saMniveza kiyA gayA hai : dharA choDUMgA maiM, atalakhani hai jo anaya kI, abhI maiM tyAgUMgA, dhana-vibhava jo hetu dukha kA / tana~gA nArI jo, viSayataru kI mUla dRDha hai, abhI maiM jAU~gA, jagata-hita ke hetu gRha se / / (siddhArtha mahAkAvya) mAtrika chandoM meM yati-vidhAna 136. prAkRta ke gAthAvarga ke mAtrika chandoM meM yati kA koI khAsa niyama nahIM jAna par3atA / jahA~ taka gAthA kA sambandha hai, aisA jAna par3atA hai, gAthA mUlataH catuSpadI chanda na hokara dvipadI chanda hai / isake lakSaNoM meM bhI kucha granthakAra kevala prathama evaM dvitIya ardhAliyoM ke anusAra hI mAtrAoM kI gaNanA kA saMketa karate haiM / prA0 paiM0 meM gAthA ke ulaTe chaMda vigAthA ke lakSaNa meM cAroM caraNoM kI alaga alaga mAtrA na dekara prathama tathA dvitIya dala kI mAtrAoM kI hI gaNanA dI hai, yaha isake dvipadItva kA saMketa kara sakatA hai| aisA jAna par3atA hai, AraMbha meM gAhA (gAthA) meM prathama ardhAlI meM 30 tathA dUsarI ardhAlI meM 27 mAtrA kA vidhAna thA, tathA yaha zikhA aura mAlA jaise mAtrika chandoM kI taraha viSamA dvipadI thii| isake donoM padoM meM 12vI mAtrA para uccAraNa kI dRSTi se virAma (yati) pAyA jAtA thA, jo tAlavRttoM vAlI 'tAlayati' kI taraha kA vizrAma na hokara kevala uccAraNakRta vizrAma thA / dhIre dhIre yaha yati pAda-pUrti kA cihna mAna lI gaI aura nandiyaDDa ke pahale hI ise catuSpadI mAnA jAne lagA thA / nandiyaDDa, jo prAcInatama prAkRta chandaHzAstrI haiM, gAthA kA lakSaNa 12:18, 12:15 hI mAnate haiM / gAthA chaMda kI yaha (12 vI mAtrA vAlI) yati, jo bAda meM prathamatRtIya pAdAMta yati bana baiThI, niyata rUpa se sabhI gAthAoM meM nahIM pAI jAtI thI, tathA isa yati kA na honA doSa nahIM mAnA jAtA thA / aisI bhI gAthAyeM pAI jAtI haiM, jinameM yaha yati nahIM pAI jAtI / jyoMhI gAthA meM 'yati' kA niyamataH 1. magaNa sagaNa jagaNe sagaNa tagaNa tagaNa garu anta / zAradUlavikrIDitAhi~ chanda kahata mativanta // chandomaMjarI (varNavRtta prakaraNa 51) pR0 186 magaNa ragaNa bhagaNai nagaNa yagaNa tIna phira jAna / chanda sragdharA jAniye piMgala karata bakhAna || (vahI, 67) pR0 189 nagana jugala jo hai mo ganA sAtha so hai, yagana yagana doU tAsu Age kiyo hai| chaha guru nava lo jo paMdrahai varna kaMdA, kavivara imi ThAno mAlinI nAma chaMdA // - chaMdavinoda 78, pR0 25 varana suSaT laghu doi guru doya ragaNa guru aMta / chaMda mAlinI kahata kavi je piMgala matavaMta // - piMgalachaMdasAra 40 pR0 13 There are however a few points which help to decide in favour of its being considered a Dvipadi. Velankar: Apabhramsa Metres II (Journal. Bomb. Univ.) Nov. 1936, p. 51 viggAhA paDhama dale sattAIsAi~ mattAi~ / pacchima dale a tIsA ia jaMpia piMgaleNa NAeNa || - prA0 paiM0 1.56 paDhamo bArahamatto bIo avArasAsu mattAsu / jaha paDhamo taha taio pannarasavibhUsiyA gAhA / - gAthAlakSaNa 16 ? Page #547 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 522 prAkRtapaiMgalam astitva svIkAra kara use catuSpadI karAra de diyA gayA, 12vI mAtrA para nizcita yati kA nirvAha na karanevAlI gAthA ko vizeSa varga meM DAla diyA gayA; pathyA tathA vipulA vAlA gAthA-bheda isI yati kI dhAraNA kI hI dena hai| vipulA mUlataH vaha gAthA thI, jahA~ donoM daloM meM 12vI mAtrA para yati nahIM pAI jAtI tathA isase spaSTa hai ki 12 vI mAtrA para yati kevala uccAraNa vizrAma thA, tathA ise pAdAMta yati nahIM mAnA jA sakatA / nandiyaDDa dvArA udAhRta vipulA meM 12vI mAtrA para yati kA na honA isakA pramANa hai| jaramaraNarogakalikalusavivihasaMsArasAgarAhi naraM / tArijja navari jiNasatthavAhavayaNaM tarI viulA // (gAthAlakSaNa 22) (jarAmaraNarogakalikaluSavividhasaMsArasAgarAnnaram / tArayetkevalaM jinasArthavAhavacanaM tarI vipulA ||) pichale kheve ke saMskRta tathA prAkRta chandaHzAstriyoM ne vipulA kA lakSaNa bhinna mAnA hai / kucha ke matAnusAra vaha gAthA jahA~ prathama-tRtIya caraNoM meM kramaza: 13, 11 mAtrA tathA dvitIya-caturtha caraNoM meM kramazaH 17, 16 mAtrA hoM, vipulA hai / hiMdI ke madhyayugIna chandaHzAstriyoM meM se kucha ne isI lakSaNa ko mAnA hai / bhikhArIdAsa isI mata ke haiN| prathama pAya kala tera hai, satrahai matta haiM biye gAthA / tisare paya gyArahai, cauthe solaha vipulA gAthA // (chandArNava 8.11) kiMtu hiMdI ke anya chandaHzAstrI vipulA kA lakSaNa 14 (12+2) : 16, 14 (12+2) : 13 mAnate haiN| kavi gadAdhara kA yahI mata hai tathA unakA udAharaNa isakI puSTi karatA hai / paramezvara madhuripu su deva; = 14 mAtrA mAdhau yAdau giri dharana bhUpa / = 16 mAtrA 30 mAtrA jagatArana prabhu hau abheva, = 14 mAtrA 27 mAtrA tuma hI saba ke anurUpa // = 13 mAtrA isa saba vivecana se yaha to spaSTa hogA hI ki vipulA gAthA ke bAre meM (pAdAMta) yati kA saMketa na honA isa bAta kI puSTi karatA hai ki mUla rUpa meM zuddha prAkRta chandoM meM yati para koI khAsa jora nahIM diyA jAtA thA / apabhraMza chandoM meM 'yati' kA khAsa mahattva hai, saMskRta ke varNika chandoM kI 'yati' se bhI kahIM adhika mahattvapUrNa / apabhraMza ke ve chanda jo mUlataH tAlacchanda haiM, nizcita tAla gaNoM ke bAda 'tAla-yati' kA prayoga karate haiM / isa 'tAlayati' kA prayoga kevala uccAraNa-saukarya ke liye na kara isaliye kiyA jAtA hai ki tattat tAla gaNa ke bAda tAla dI jAtI hai| jaisA ki tAlacchandoM ke saMbaMdha meM hama saMketa kareMge ki apabhraMza ke tAlacchanda nizcita mAtrAoM kI tAla meM gAye jAne vAle geyacchanda haiM / dohA, paddhaDiyA, arilla, AbhIra, madhubhAra, plavaMgama, hIra, harigItikA, marahaTThA, lIlAvatI, madanagRha, tribhaMgI jaise chanda nizcita tAloM meM gAye jAte the tathA inameM prayukta tattat tAlayati kA saMgItAtmaka mahattva thaa| yaha dUsarI bAta hai ki bAda ke una kaviyoM ke hAthoM ina chandoM ke par3ane para, jinheM saMgIta kA jJAna na thA, ye chanda 'tAlayati' kA mahattva kho baiThe aura jaba hiMdI ke madhyayugIna kaviyoM tathA chandaHzAstriyoM ke hAthoM gujare, to inake udAharaNoM tathA lakSaNoM meM 'tAlayati' kA koI saMketa nahIM pAyA jAtA, phalataH ye zuddha mAtrika vRtta hI bana baitthe| tAlacchandoM ke sAmAnya vibhAga tathA tattat chandoM ke anuzIlana meM isa vikAsa kI kahAnI draSTavya hai| hiMdI ke chandaHzAstriyoM ne bhI kaI chandoM meM yati . 1. Besides, the variety of Gatha called Vipula-where a word does not end with the first quarter, but runs up into the second-shows that the pause after the 12 Matra was originally a narrative pause and did not amount to a metrical pause occuring at the end of a Pada. - Velankar : ibid p. 51. 2. prathama tRtiya bAraha kalA do mAtrA adhikAya / tIsa satAisa duhu dalani vipulA chanda banAya // - chandomaMjarI (mAtrA chanda, 57) pR0 69. 3. kavi gadAdharane isa udAharaNa meM pAdAMta laghu ko guru nahIM mAnA hai| Page #548 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prAkRtapaiMgalam kA chandaHzAstrIya anuzIlana 523 kA saMketa kiyA hai, jaise rolA meM 11, 13, para yati svIkAra kI gaI hai| savaiyA chanda ke mUla rUpa meM 10, 8, 14, yA 12, 8, 12 mAtrA para tAla yati pAI jAtI thI, kiMtu hindI ke chandaHzAstrIya graMthoM meM isakA koI saMketa nahIM miltaa| ghanAkSarI meM avazya yati kA saMketa milatA hai, jahA~ 8, 8, 8, 7 varNoM para yati honA cAhie, yadi na ho sakeM, to 16 aura 15 para to yati kA vidhAna avazya hI ho / madhyayugIna hiMdI kaviyoM ne 8, 8, 8, 7 kI yati kA sadA dhyAna nahIM rakhA hai, para 16, 15 para niyata yati pAI jAtI hai / savaiyA tathA ghanAkSarI kA yatisaMbaMdhI vivecana tattat prasaMga meM draSTavya hai| __ chandaHzAstrIya pAdAnta yati tathA pAdamadhya yati ke atirikta vidvAnoM ne chanda meM pAThya yati (epic caesura) yA nATya yati (dramatic caesura) ko bhI svIkAra kiyA hai| pAzcAtya vidvAnoM ne prAyaH usa sthAna para yaha yati mAnI hai, jahA~ balAghAta hIna akSara ke bAda bhI yati isaliye pAI jAtI hai ki chanda:paMkti do vaktAoM kI uktiyoM meM vibhakta hotI hai / isa prakAra kI yati kA udAharaNa kezavadAsa kI rAmacaMdrikA se diyA jA sakatA hai, jahA~ yaha nATakIya yati pAI jAtI hai : kauna ke suta, bAli ke, vaha kauna bAli na jAniye ? kA~khi cA~pi tumheM jo sAgara sAta nhAta vakhAniye / / hai kahA~ vaha, vIra aMgada deva loka batAiyo / kyoM gaye, raghunAtha bAna vimAna baiThi sidhAiyo / (rAma0 16.6) saMskRta varNika vRttoM kI bhA~ti pazcimI chandoM meM bhI prAyaH udAtta akSara (yA dIrghoccArita akSara) ke bAda hI yati pAI jAtI hai, jise vahA~ sabala yati (masculine caesura) kahA jAtA hai; kiMtu kucha sthaloM para pAThya yati tathA nATakIya yati kA vidhAna balAghAtahIna akSara ke bAda bhI milatA hai / ise vahA~ durbala yati (weak or feminine caesur) kahA jAtA hai| saMskRta ke udgatA chaMda ke prathama caraNa ke pAdAMta meM yahI durbala yati pAI jAtI hai, sAtha hI saMskRta ke kucha chandoM meM padamadhya durbala yati bhI dekhI jAtI hai, jo apavAda rUpa jAna par3ate haiM, yathA, kumAralalitA (II, II55), paNava (5551, 555), vRtta (III, III555), navamAlinI (15 51, IIS5), candrAvartA (IIIII, IIIs), RSabhagajavilasita (5|'|'I, IIII5), krauMcapadA (||'', Iss, I II, IIIs), apavAhaka (555||IIII, IIIIII, IIIII, ||555), varatanu (IIIISI, ISISIS), kuTilA (5555, III, 5'''), zailazikhA (5051, 5151, ISIS) / hiMdI ke naye kaviyoM ne yati ke prayoga meM AvazyakatAnusAra heraphera kiyA hai tathA aneka kaviyoM ne prAyaH bhAvayati (emotional caesura) kA prayoga kiyA hai, jo nATakIya yati kA hI eka prakAra hai| rolA meM 11 para ladhvaMta madhyayati mAnane kA vidhAna milatA hai, kiMtu naye hindI kaviyoM meM kahIM to yaha apane Apa bana jAtI hai, kahIM pAThapravAha meM isake sthAna para anya yati (8, 8, 8) mAnanI par3atI hai, jaise paMta kI 'parivartana' kavitA ke rolA meM 'tuma nRzaMsa nRpa / se jagatI para / caDha aniyaMtrita; (8, 8, 8) karate ho saM- / sRti ko utpI- / Dita padamardita, nagna nagara kara / bhagna bhavana prati- / mAe~ khaMDita, hara lete ho / vibhava, kalA, kau- / zala cira saMcita / (paMtaH parivartana) hindI ke mAtrika chandoM meM prAyaH 24 mAtrA taka ke chandoM ko binA madhyayati ke hI prayukta kiyA jA sakatA hai, kintu gIti (26 mAtrAe~), viSNupada (16, 10 mAtrAe~), saraso (16, 11 mAtrAe~), sAra (16, 12 mAtrAe~) tATaMka (16, 14 mAtrAe~), mattasavAI (14, 16 mAtrAe~) jaise bar3e mAtrika chandoM meM pAdamadhyayati kA honA nitAMta Avazyaka hai| 1. jagannAthaprasAda bhAnu : chandaHprabhAkara pR0 215. 2. E. Smith : Principles of English Metre. ch. XI $ 13. p. 33. 3. 'chanda:sUtra' kI halAyudhaTIkA 6.3, 6.10, 6.23, 6.43, 7.11, 7.15, 7.29, 7.31, 8.3, 8.10, 8.11. 4. DA0 puttUlAla zukla : Adhunika hiMdI kAvya meM chandoyojanA pR0 212. Page #549 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 524 tuka athavA antyAnuprAsa 137. saMskRta varNika vRttaparaMparA tathA prAkRta mAtrA chandoM meM tuka athavA antyAnuprAsa niyamataH nahIM pAyA jaataa| ye chaMda mUlataH atukAMta chaMda hai, kiMtu apabhraMza chandaH paramparA meM chaMdoM kI tukAMtatA pahalI vizeSatA hai| apabhraMza chaMdoM meM atukAMta chaMda prAyaH nahIM milte| 'kumArapAlacarita' ke aSTama sarga ke padya saMkhyA 14 se 83 taka prayukta apabhraMza chandoM meM sarvatra hemacaMdra ne tuka kA nibaMdhana kiyA hai / naMdiyaGka, virahAMka, svayaMbhU tathA hemacandra ke apabhraMza chandaH prakaraNa meM bhI udAharaNoM meM niyamataH tukAMtatA dekhI jAtI hai / pizela ke 'mAteriyAlyena tsUra kennis desa apabhraMza' meM uddhRta do padya (365.2, 446) atukAMta hai, kiMtu ina donoM padyoM ko yAkobI ne apavAda mAnA hai| ye donoM padya vastutaH prAkRta chaMda haiM, mUla apabhraMza nahIM apabhraMza chaMdaH paramparA kI yaha tukAMta pravRtti saMbhavataH bhAratIya kAvya meM IsavI tIsarI cauthI zatI se purAnI nahIM hai, aura isakA sarvaprathama darzana hameM kAlidAsa ke vikramorvazIya ke apabhraMza padyoM meM milatA hai| bharata ke nATyazAstra ke battIsaveM adhyAya meM prayukta prAkRta bhASA nibaddha dhuvAgItiyoM taka meM prAyaH pAdAMta tuka nahIM milatI, apavAda rUpa meM eka Adha dhruvA meM mila jAtI hai, kiMtu vahA~ bhI apUrNa tuka dekhI jAtI hai| ataH bharata ke nATyazAstra ke saMgrahakAla taka uttarI bhArata meM pracalita saMgItapaddhati taka meM tukAMta padoM kI vyavasthA nahIM dikhAI par3atI hai| isase yaha dhAraNA puSTa hotI hai ki tukAMta gItiyoM kI paddhati na to bhArata yUropIya yA vaidika hI hai, na drAviDa hI yaha anumAna karanA galata na hogA ki isa prakAra ke tukAMta gItoM kI paddhati AbhIroM ke loka-kAvya se AI hai, jinhoM ne apabhraMza bhASA tathA sAhitya ko samRddha banAne meM apUrva yoga diyA hai / dohA jaise tukAMta chanda inhIM ke yahA~ se Aye jAna par3ate haiM / apabhraMza kI yaha chandaH paramparA uttarI bhArata meM IsavI cauthI zatI ke AsapAsa zurU huI hogI / pro0 yAkobI ne tuka yA antyAnuprAsa kA vikAsa 'yamaka' nAmaka zabdAlaMkAra se mAnA hai / pAdAMta yamaka alaMkAra vAlmIki rAmAyaNa ke suMdarakANDa meM caMdrodaya varNana meM upalabdha hai', tathA azvaghoSa, kAlidAsa Adi ne bhI isakA prayoga kiyA hai| bhAmaha tathA daNDI jaise AlaMkArikoM ne hI nahIM, prAcInatama AlaMkArika bharata ne bhI yamaka ko pradhAna alaMkAra mAnakara usakA vistAra se varNana kiyA hai| pro0 yAkobI saMskRta kAvya meM 'yamaka' kA mahatva mAnate hue, usake pAdAMta yamaka' vAle bheda se tuka kA vikAsa mAnate haiN| isa prakAra kI pAdAMta yamakayojanA prAkRta kAvya 'setubaMdha' meM bhI milatI hai, jahA~ kucha 'galitaka' chaMdoM meM yaha dekhI jAtI hai, kiMtu 'setubandha' ke 'galitaka' chandoM ko hemacandra ne prakSipta ghoSita kiyA hai| hameM bhI hemacandra kI yaha dhAraNA ThIka ja~catI hai| agara aisA hI hai, to yaha kahA jA sakatA hai ki pAdAMtayamaka vAle 'galitaka' chaMda bhI mUla prAkRta chaMda na hokara apabhraMza chandaH paramparA kA prabhAva hai| setubaMdha ke kevala dUsare, tIsare tathA sAtaveM sarga meM hI ye milate haiM tathA vahA~ samagra sarga 'galitakoM' meM nibaddha nahIM haiM apitu ina chaMdoM kI bIca bIca meM chauMka pAI jAtI hai| ina tInoM sargoM ke mUla padya atukAMta skaMdhaka chaMda hI haiN| hamArA kahane kA matalaba sirpha itanA hai ki pro0 yAkobI kA 'yamaka' zabdAlaMkAra se 'tuka' kA vikAsa mAnanA hameM abhISTa nahIM hameM 'tuka' kI vikAsabhUmi 1. prAkRtapaiMgalam Bhavisattakaha (Intro). Versification, B. Rime. (Eng. Trans.). p. 186. (J. O. I. Univ. of Baroda, Vol. VI No. 2-3) 2. sosau ma sosau ccia uahI vaDavANalassa kiM teNa / jaM jala jale jalago AeNa vi kiM na pajjataM // (hema0 sUtra 8.4.465 meM uddhRta). sIsi seharu khaNu viNimmavidu khaNu kaNThi pAlaMbu kiu radie / vihidu khaNu muNDamAlieN jaM paNaeNa taM namahu kusumadAma kodaNDu kAmaho / (vahI sUtra 8.4.446 meM uddhRta) 3. 4. 5. rAmAyaNa sundarakANDa, sarga 5. setubaMdha ke dUsare, tIsare aura sAtaveM AzvAsaka meM aise pAdAMtayamita aneka 'galitaka' pAye jAte haiM, eka udAharaNa yaha hai :malaacandaNala Ahare saMbharamANao niaamahaNadukkhaM miva saMbharamANao rasai selasiharAhihao sariAvaI dahamuhassa doseNa samosariAvaI // ( setu0 7.41 ) (malayacandanalatAgRhAn saMvibhrANo, nijakamadhanaduHkhaM iva saMsmaran / rasati zailazikharAbhihataH saritpatiH, dazamukhasya doSeNa samavastRtApat // ) galitakAni tu tatra kairapi vidagdhamAnibhiH kSiptAnIti tadvido bhASante // kAvyAnuzAsana pR0 337 165 D:\Sheel\Panga8.pm5/new Page #550 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prAkRtapaiMgalam kA chandaHzAstrIya anuzIlana 525 saMgItAtmaka jAna par3atI hai, tathA eka-sI pAdAMta Avartaka dhvaniyoM se anuguMjita lokagItoM meM hI 'tuka' kA mUla khojanA par3egA / bAda meM calakara pariniSThita paMDitoM meM 'tuka' yA antyAnuprAsa kA duharA prayoga cala par3A ho / saMskRta alaMkArazAstra ke 'pAdAnta yamaka' ke sAtha isakA gaThabaMdhana bAda kI hI kalpanA jAna par3atI hai, jaba kuzala vidvAn kavi chaMdoM ke tattat pAdAMta meM kevala tuka kA nirvAha na kara vibhinna arthoM vAle samAna svara-vyaMjana-samUha (yamaka) tathA 'anuprAsa' kA vividha prakAra kI tukAMta sthitiyoM ke liye prayoga kiyA jAne lagA / hemacandra kI paribhASAoM meM yaha spaSTa bheda parilakSita hai| pichale dinoM 'yamaka' tathA 'anuprAsa' kI yaha bheda-kalpanA lupta ho gaI aura prAkRtapaiMgalam jaise graMtho meM kevala 'tuka' (hemacandra ke mata se anuprAsa) ke liye bhI 'yamaka' (jamaa) kA prayoga dekhA jAtA hai / saMskRta kAvyoM meM 'tuka' jaisI cIja kA bahuta kama prayoga dekhA jAtA hai| vaise zaMkarAcArya ke kaI padyoM meM 'tuka' pAI jAtI hai tathA gItagovinda ke padoM meM 'tuka' kA khAsa prayoga hai| kintu gItagovinda para to apabhraMza kAvya-paraMparA kA paryApta prabhAva hai, isase koI inkAra na kregaa| saM0 vaNika vRttoM meM bhI Age calakara apabhraMza tathA bhASA kavi tuka kA prayoga karane lage the, isake cihna sarvaprathama svayaMbhU ke 'svayaMbhUcchandas' meM hI milate haiN| saMdezarAsaka meM tIna saM0 varNika vRtta milate haiM : mAlinI (chanda 100), naMdinI (chanda 171), bhramarAvalI (chaMda 173) / inameM prathama udAharaNa meM atukAMta yojanA hai, kiMtu aMtima donoM chaMdoM meM 'kakha, gagha' vAlI tukAMta yojanA pAI jAtI hai / prA0 paiM0 ke varNika vRtta prakaraNa meM bhI lakSaNa padyoM tathA udAharaNa padyoM meM se adhikAMza meM 'kakha, gagha' vAlI tuka pAI jAtI hai| kevala katipaya prAkRta padya, jo prAyaH karpUramaMjarI saTTaka se uddhRta hai, tukAMta nahIM hai| saMskRta varNika vRttoM meM bhI 'tukAMta' pAdoM kI vyavasthA kara 'kakha, gagha' vAlI tuka-yojanA hiMdI kI madhyayugIna kavitA meM cala par3I hai tathA kezavadAsa kI rAmacandrikA meM prayukta sabhI saMskRta varNika vRtta tukAMta hai / bhikhArIdAsa Adi hiMdI chandaHzAstriyoM ne bhI ina varNika vRttoM ko tukAMta hI nibaddha kiyA hai| dvivedIyugIna kaviyoM meM svayaM dvivedI jI, hariodha jI tathA anUpa zarmA ne inheM asalI atukAMta rUpa meM apanAyA hai; kiMtu maithilIzaraNa gupta ne ina vRttoM kA prayoga prAyaH 'kakha, gagha' vAlI tuka kI yojanA ke sAtha hI kiyA hai, jaise nimna maMdAkrAMtA meM do vaMzoM meM prakaTa karake pAvanI loka-lIlA, sau putroM se adhika jinakI putriyA~ pUtazIlA / tyAgI bhI haiM zaraNa jinake jo anAsakta gehI, rAjA-yogI jaya janaka ve puNyadehI, videhI / / (sAketa : navama sarga, 1) gujarAtI kavitA meM bhI saMskRta varNika vRttoM ko prAya: tukAMta (kakha, gagha tuka) rUpa meM hI apanAyA gayA hai| naye gujarAtI kaviyoM meM bhI kalApI jaise kaviyoM ne inakA prAya: tukAMta prayoga hI kiyA hai, vaise kucha naye kavi inakA atukAMta prayoga karate bhI dekhe gaye haiN| pAzcAtya chandaHzAstra meM tuka (rime) para vizeSa rUpa se vicAra kiyA gayA hai / 'tuka' ko vahA~ chaMda kI gauNa laya (secondary rhythem) meM mAnA gayA hai| chanda kI mukhya laya (primary rhythm) meM tattat prakAra kI caraNagata gaNavyavasthA mAnI jAtI hai / 'tuka' kA prayoga chanda ke pAdAnta meM tIna dRSTi se kiyA jAtA hai : (1) saMghaTanAtmaka : (a) isake dvArA chaMda ke vividha caraNoM ke aMta kA saMketa kiyA jAtA hai; (ba) isake dvArA chandoM ke vividha caraNoM ke vargIkaraNa kI vyavasthA saMketita kI jAtI hai| 1. de0 svayaMbhUcchandas padya saMkhyA 1.2, 14, 16, 20, 26, 30, 34, 42, 46 Adi aneka padya / 2. de0 namUne ke taura para, kezavadAsa : rAmacandrikA. padyasaMkhyA 11.102, 11.2, 11.3, 11.6, 11.7, Adi. 3. bhikhArIdAsa : chandArNava. 12vIM taraMga pR0. 147-266. 4. hiMdI atukAMta varNika vRttoM kA eka namUnA yaha hai :- . gata huI aba thI dvi-ghaTI nizA, timira pUrita thI saba medinI / bahu vimugdhakarI bana thI lasI, gagana maNDala tAraka-mAlikA / / (priyapravAsa 2.1) 5. de0 - dalapatapiMgala, prakaraNa 3, pR. 28-61. tathA bRhat piMgala pR0. 72-94 Page #551 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 526 prAkRtapaiMgalam (2) layAtmaka : isameM prastuta samAna Avartaka dhvaniyoM se pAThaka tathA zrotA ko Ananda prApta hotA hai / (3) bhASaNazAstrIya tathA bhAvAtmaka : isake dvArA pramukha zabdoM para svAbhAvika avadhAraNa (emphasis) vyakta kara usake dvArA kinhIM viziSTa bhAva-tantriyoM ko jhaMkRta kiyA jAtA hai / / ba~galA lekhaka zrI kAlidAsa rAya kA kahanA hai ki "kavitA meM tuka-vyavasthA se tAla, mAna, laya, yati, virati sabhI niyamita ho jAte haiN| tuka ke dvArA padya kI gadyAtmakatA se rakSA hotI hai, kavi kI lekhanI ko vizrAma dekara saMyata kara diyA jAtA hai, AvRttikAla meM pAThaka ke kaNThasvara ko uThAne meM sahAyatA hotI hai, snehAkta karake pAThaka ke vAgyatna ko binA kisI vizeSa prayAsa ke calane meM gatimAna kara diyA jAtA hai / tuka racanA kI gatikliSTatA kA apaharaNa karatI hai, sura ko bArambAra navIbhUta karatI hai, dhvaniklAnta varNa kI klAnti kA apanodana kara use navanavottejanA pradAna karatI hai, tathA dIrgha chanda ke mArga meM ThIka vahI kAma karatI hai, jo dUra kI maMjila tai karanevAle pAMtha ke mArga meM sarAya yA paanthshaalaa|" zrI rAya ne yahA~ tuka kI vividha chandogata prakriyAoM para saMkSepa meM saTIka prakAza DAlA hai| 'tuka' kA tAtparya una eka-sI Avartaka dhvaniyoM se hai, jo guNAtmaka dRSTi se eka-sI hone para bhI pUrNataH abhinna nahIM hotI tathA prAya: chanda ke caraNoM ke anta meM isalie prayukta hotI hai ki inakI yojanA se chanda eka nizcita kalAtmaka saMsthAna (artistic pattern) meM Abaddha ho jAtA hai| jahA~ taka 'tuka' meM prayukta ina samAna Avartaka dhvaniyoM kA prazna hai, 'tuka' kA pUrNa rUpa hI prazasta mAnA jAtA hai| apUrNa tuka ko prAyaH kalAtmaka tathA chandaHzAstrIya dRSTi se doSa mAnA jAtA hai / pUrNa tuka ke lie nimna lakSaNoM kA honA Avazyaka hai : 1. pAdAMta meM prayukta antima udAtta svara dhvani sabhI Avartaka tukoM meM pUrNataH abhinna ho, arthAt tuka vAle zabda kI svara dhvaniyA~ guNa tathA udAttAdi svara (accentuation) kI dRSTi se samAna hoM / 2. ukta Avartaka svara dhvani se bAda kI samasta vyaJjana yA svara dhvaniyA~ bhI paraspara abhinna hoM / 3. ukta Avartaka svaradhvani kI pUrvavartI vyaJjana dhvani bhinna ho / ina tInoM bAtoM kA dhyAna rakhane para hI paripUrNa 'tuka' kI yojanA ho pAtI hai, anya prakAra se 'tuka' yojanA karane para vaha apUrNa tuka kahalAtI hai| jaise 'nisaMka-mayaMka' 'mRdaMga-vihaMga' kI tuka paripUrNa hai, kintu 'vaNNa-diNNa', 'dIosu-desu', 'veda-vinoda' jaisI tuka apUrNa tathA duSTa hai| pUrNa tuka ko hI phreMca bhASA meM 'samRddha tuka' (Rime riche) kahA jAtA hai / 'tuka' ke punaH do bheda kiye jAte haiM : (1) puruSa (yA puruSa) tuka (Male Rime)- vaha tuka jahA~ kevala ekAkSara tuka (one-syllabic rime) pAI jAtI hai, jaise, ba~dhI mahAvaTa se naukA thI, sUkhe meM aba par3I rahI / utara calA thA aba jalaplAvana aura nikalane lagI mahI // (2) komala (yA lalita) tuka (female rime)-vaha tuka jahA~ vyakSara-tryakSara (bisyllabic or trisyllabic rime) tuka pAI jAtI hai, jaise abadhesa ke dvAre sakAre gaI suta goda kai bhUpati lai nikase / avaloki hA~ soca vimocana ko Thagi sI rahi je na Thage dhika-se // hindI kaviyoM ne vyakSara tathA tryakSara tuka ko adhika pasaMda kiyA hai| prA0 paiM0 meM donoM tukeM haiM, para lalita 1. Egerton Smith : The Principles of English Metre pp. 172-73. 2. milai kavitAra tAla, mAna, laya, yati, virati sabai niyamita kare / padya gadyAtmakatA hoite rakSA kare, kavivara lekhanI ke virAma deyao saMyata kare, AvRttikAle pAThakera kaMThasvara ke uThAnAmAra sAhAyya kare, snehAkta kariyA tAhAra vAgyatna ke abAdha calibAra begamAna kare / mila racanAra gatikliSTatA harana kare, surake bArambAra navI bhUta kariyA deye, dhvaniklAnta varNera klAnti apanodana kariyA nava nava uttejanA deye, dIrgha chandera pathe 'mila' guli yena milanera pAnthanivAsa / - sAhityeprasaGga pR0 129. 3. Shipley : Dictionary of World Literary Terms. p. 346. (1955). Page #552 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prAkRtapaiMgalam kA chandaH zAstrIya anuzIlana tuka hI adhika pAI jAtI hai, donoM ke kucha udAharaNa ye haiM : (1) kaMta - maMta (1.6), (2) valaMta - ulhasaMta (1.7), (3) dehi-lehi (1.9), (4) jhaMpia - kaMpia (1.92), (5) saMjutteputte (1.92), (6) asaraNA-bhaakaraNA-asuraaNA-tihuaNA (1.96) (7) 'hArA - saMsArA; phuraMtA - kaMtA (1.98), (8) dharaNu- caraNu (1.104), (9) diNhau - lihaDa, thappia-appia (1.128), (10) cale - pale-bale - pale (1.198) / apUrNaka ke nidarzana bahuta kama haiM, kucha udAharaNa 'caMdamuhI- kAiNahI' (1.132), 'dhArA - morA' (2.89), 'ahIsumuhI' (2.102), 'vAIsA NAesA' (2.112) haiM / madhyayugIna hiMdI kaviyoM ne prAyaH tuka kI pAbaMdI kA sadA dhyAna rakkhA hai| tulasIdAsa ke samagra mAnasa meM kevala eka sthAna para apUrNa tuka 'veda - vinoda' (laMkAkAMDa, dohA 117) dekhane meM AtI hai| hiMdI kaviyoM ne prAyaH sAnusvAra a, i, u, R kA paraspara tuka meM abheda mAnA hai| tulasI ke mAnasa se isake udAharaNa ye haiM :- 'kaMja-puMja' (bAlakAMDa do0 5), 'vRMda - kaMda' (vahI, do0 105), 'vRMda-mukuMda (laM0 kA0 do0 103 ) / isI taraha sAnunAsika svara tathA ananunAsika svaroM ko bhI tuka meM abhinna mAnA gayA hai / tulasI tathA bihArI se dohoM ke katipaya udAharaNa ye haiM / tulasI (mAnasa) - pisAca sA~ca (bA0 do0 114), bhA~ti-jAti (vahI. do0 213), 'sA~va - rAjIva (uttara kA do0 19). bihArI hAti-bhA~ti (do0 26), vinAsu-mA~su (273), mAhi~ - lAhi (266), bheMTa - sameTi (542), kharau~TakhoTa (610 ). bihArI satasaI ke lAlA bhagavAnadIna vAle saMskaraNa meM 'joti-hota ' (134), 'rAti-jAta' (490), 'TAri-mAra' (553) kI tuka bhI pAI jAtI hai, jo inake 'jota, rAta, TAra' yA 'hoti, jAti, mAri' jaise vaikalpika uccAraNoM kA saMketa karatI haiN| anyatra vahIM 'rAti jAti' (497), 'joti- hoti' (360) jaisI tuka bhI dekhane ko milatI hai / savaiyA tathA kavitta meM tuka vyavasthA kA khAsa mahattva hai / prAyaH kavigaNa savaiyA tathA kavitta meM dvayakSara yA tryakSara tuka ko hI pasaMda karate haiN| savaiyA tathA kavitta meM ekAkSara tuka bar3I bhaddI tathA karNakaTu lagatI hai| tulasI kI kavitAvalI kI kucha tukoM kI tulanA se yaha spaSTa ho sakegA ki dvayakSara yA tryakSara tukeM adhika saMgItAtmaka tathA kalAtmaka bana par3I haiM : savaiyA kI tuka : (1) lai-hai-kai-mai (ayodhyA0 13 ). dvai-vai-hai- cvai (ayo0 11) (2) mAhI~ - paDhAhI~ - chAhI - nAhI~ (bAla0 17). jAko-tAko - sAko-kAko (bAla. 17). pAI - lugAI - suhAI - nAI ( ayo0 1 ). (3) nikase-dhikase - (jA) taka se vikase (bAla. 1) (4) paharI hai - harI hai-baharI hai-haharI hai. (laMkA0 29) kavitta kI tuka :- (1) gahI kahI-sahI rahI (bAla. 19). gherI-pheri Teri-heri (ayo0 10 ). (2) pAli rI - dAli rI-kAli rI- Ali rI ( bAla0 12 ) . gAvatI - sikhAvatI - pAvatI~ lAvatI~ (bAla0 13). udAra haiM-kehAra hai - kumAra haiM - citrasAra hai~ (ayo0 14 ). palu go- kula go-balu go- acalu go (kiSki0 1). (3) jaTani ke paTani ke chaTani ke ghaTani ke ( ayo0 16). khalaka me~ - halaka meM chalaka meM palaka me~ (laMkA0 25). 1. bihArI ke dohoM kI kramAMka saMkhyA lAlA bhagavAnadIna vAle 527 For Private saMskaraNa se dI gaI hai| - Personal Use Only lekhaka Page #553 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 528 prAkRtagalam savaiyA tathA kavitta meM prAyaH prathama koTi kI tuka kama pasaMda kI jAtI hai| anya bhaktikAlIna tathA rItikAlIna kaviyoM ne anekAkSara tukoM kI hI adhika pasaMda kiyA hai / senApati ke 'kavittaratnAkara' meM adhikAMza tukeM aisI hai, jisameM eka samAna svara dhvani ke bAda do akSara bilakula abhinna pAye jAte haiM, jo tulasI kI naM0 2 vAlI tuka se milatI haiM / kucha udAharaNa hai : niyarAta hai-lalacAta hai-sirAta hai-aghAta hai (kavittaratnAkara 2.1) taraunA hai-chaunA hai-TonA hai-khilaunA hai (vahI 2.2) kAja ke-samAja ke-sAja ke-riturAja ke (vahI 3.2). tuka kI kuzala yojanA se jahA~ eka ora chaMda meM saMgItAtmakatA saMkrAMta ho jAtI hai, vahA~ dUsarI ora kaviukti meM bhAva adhika preSaNIya ho uThatA hai| zarta yahI hai, mahaja tukabaMdI jor3ane ke liye idhara udhara se saMbaddha Avartaka dhvaniyoM ko yoM hI na juTA liyA jAya; tuka ke liye prayukta Avartaka dhvani vAle zabda sahaja tathA svAbhAvika rUpa meM prayukta hue hoM, tabhI ve bhAva ko preSaNIya banA pAte haiN| anyathA itastataH bhAva se asaMbaddha tuka vAle zabdoM ko juTA lene para tuka kI prabhAvotpAdakatA naSTa ho jAtI hai tathA Alocaka prAyaH aise padyoM kI khillI ur3AyA karate haiN| tuka kI isa taraha kI akuzala yojanA ne hI naye hindI kaviyoM ko isa baMdhana kA virodha karane ko bAdhya kiyA hai| jahA~ taka apabhraMza chandaH paramparA se virAsata meM mile mAtrika chandoM kA prazna hai, ye chanda tuka ke abhAva meM kalAtmaka zravaNamadhura tathA prabhAvotpAdaka nahIM bana pAte / zrI mannana dvivedI ne isakA saMketa karate samaya bahuta pahale likhA thA - "yahA~ yaha batalA denA bahuta Avazyaka hai, jo betukAMta kavitA likhe, usako cAhie ki saMskRta ke chandoM ko kAma meM laaye| merA khyAla hai ki hindI piMgala ke chandoM meM betukAnta kavitA acchI nahIM lagatI / "1 vaise Adhunika hiMdI kaviyoM ne atukAMta mAtrika chandoM kI yojanA kI hai| udAharaNa ke liye panta ne 'granthi' meM mAtrika pIyUSavarSa (19 mAtrA praticaraNa) kA atukAMta prayoga kiyA hai| saMskRta ke varNika vRttoM meM tukAMta paddhati kA niyamataH pracAra kyoM nahIM pAyA jAtA, isa para zrI sumitrAnaMdana paMta ne 'pallava' kI bhUmikA meM bhAvAtmaka zailI meM, kintu saTIka saMketa kiyA hai :- "chanda kA bhASA ke sAtha ghaniSTha sambandha hai| saMskRta kA saMgIta samAsa-saMdhi kI adhikatA ke kAraNa zRMkhalAkAra, mekhalAkAra ho gayA hai, usameM dIrgha zvAsa kI AvazyakatA par3atI hai / isake zabda eka dUsare kA hAtha pakar3e, kandhe se kandhA milAkara mAlAkara ghUmate haiM, eka ke binA jaise dUsarA nahIM raha sakatA; eka zabda kA uccAraNa karate hI sArA vAkya mu~ha se svayaM bAhara nikala AnA cAhatA hai, eka konA pakar3a kara hilA dene se sArA caraNa jaMjIra kI taraha hilane lagatA hai| zabdoM kI isa abhinna maitrI, isa anyonyAzraya hI ke kAraNa saMskRta meM varNavRttoM kA prAdurbhAva huA / usakA rAga aisA sAndra tathA saMbaddha hai ki saMskRta ke zabdoM meM antyAnuprAsa kI AvazyakatA nahIM rahatI, usake liye sthAna hI nahIM milatA / varNika chandoM meM eka nRpocita garimA milatI hai, vaha tuka ke saMketoM tathA niyamoM ke adhIna hokara calanA asvIkAra karatI hai, vaha airAvata kI taraha apane hI gaurava meM jhUmatI huI jAtI hai, tuka kA aMkuza usakI mAna-maryAdA ke pratikUla hai|"2 1. maryAdA (patrikA) jyeSTha saM0 2970, pR0 96 2. pantaH pallava (praveza) pR0 21-22. Page #554 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vaidika chandaH paramparA $ 141. yadyapi vaidika saMhitA -bhAga ke sabhI chaMda varNika hai, tathApi eka dRSTi se paravartI zAstrIya saMskRta chandoM se inameM bheda pAyA jAtA hai| saMskRta kI zAstrIya chandaH paramparA meM prAyaH sabhI chaMda catuSpAt hote haiM, jaba ki vaidika chaMdoM meM kaI chaMda tripAt tathA paMcapAt bhI pAye jAte haiN| udAharaNa ke liye gAyatrI, uSNik, puruuSNik tathA kakup chaMda tripAt hote haiM, jaba ki paMkti chaMda paMcapAt hotA hai| bAkI chaMda catuSpAt haiN| zaunaka ke Rk prAtizAkhya ke 16 veM, 17 veM tathA 18 veM paTala meM vaidika chaMdoM kA vistAra se varNana kiyA gayA hai| AraMbha meM vaidika chaMdoM ko sAta prakAra kA mAnA gayA hai :- gAyatrI (tripAt chaMda, pratyeka caraNa 8 varNa), uSNik (tripAt chaMda, prathama dvitIya caraNa 8 varNa, tRtIya caraNa 12 varNa), anuSTup (catuSpAt chaMda, pratyeka caraNa 8 varNa), bRhatI ( prathama dvitIya - caturtha caraNa 8 varNa, tRtIya caraNa 12 varNa), paMkti (paMcapAt, pratyeka caraNa meM 8 varNa), triSTup (catuSpAt chaMda, pratyeka caraNa 11 varNa), tathA jagatI (catuSpAt chaMda, pratyeka caraNa meM 12 varNa) / ' inhIM meM uSNik ke avAMtara bheda puruuSNik tathA kakup, bRhatI ke avAMtara bheda sato bRhatI, tathA paMkti ke avAMtara bheda prastAra paMkti kI gaNanA kI jAtI hai| inako lekara vaidika chaMda kula milAkara 11 hote haiN| kabhI-kabhI eka chaMda ke kucha caraNoM ke sAtha anya chanda ke caraNa milAkara chandaH sAMkarya bhI upasthita kiyA jAtA hai| isa chaMda: sAMkarya ko pragAtha kahate haiM / RkprAtizAkhya meM isa chandomizraNa kA vivaraNa diyA gayA hai| laukika saMskRta ke kucha chanda vaidika chaMdoM se vikasita mAne jA sakate haiM, jaise vaidika anuSTup triSTup tathA jagatI kA vikAsa laukika saMskRta ke kramazaH anuSTup iMdravajrA - upeMdravajrA (tathA upajAti) varga, evaM vaMzastha - indravaMzA varga ke rUpa meM huA hai| itanA hote hue bhI varNa tathA gaNoM kA jo rUr3ha niyama hameM laukika saMskRta ke chaMdoM meM milatA hai, vaha vaidika chaMdoM meM nahIM miltaa| vaidika chaMda kevala akSara gaNanA para hI niyata rahate haiM, unameM varNika gaNoM yA tattat akSara ke guru-laghu hone kA koI vizeSa niyama nahIM rahatA / kabhI-kabhI to vaidika chaMdoM meM aise bhI chaMda mila jAte haiM, jinameM eka yA do varNa nyUna yA adhika pAye jAte haiN| udAharaNa ke liye gAyatrI chaMda meM 8 x 3 = 24 varNa hote haiM, kiMtu kisI kisI gAyatrI meM eka caraNa meM kevala 7 hI varNa milate haiM, tathA isa prakAra kula 23 varNa hote haiN| isI prakAra kabhI-kabhI kisI eka caraNa meM 9 varNa hote haiM aura pUre chaMda meM 25 varNa / isa prakAra nyUna yA adhika varNavAle chaMda kramazaH 'nicat' yA 'bhurik' kahalAte haiM / 23 varNa kI gAyatrI nicRt gAyatrI hai, 25 varNa kI gAyatrI bhurik gAyatrI / kabhI do akSara nyUna yA adhika bhI ho sakate haiN| do akSara nyUnavAlI (22 varNa ) gAyatrI 'virAT gAyatrI' kahalAtI hai, do akSara adhika vAlI 'svarAT 'gAyatrI' / Rgveda meM sabase adhika RcAe~ triSTup tathA gAyatrI chaMda meM nibaddha haiN| Rgveda kA tIsarA adhika pracalita chaMda jagatI hai| ina chaMdoM ke atirikta kucha anya aprasiddha chaMda bhI milate haiM, jo praticaraNa meM 12 se adhika varNavAle haiM / inakA prayoga Rgveda meM bahUta kama huA hai / inameM pramukha atijagatI (13 varNa kA catuSpAt chaMda), zakvarI (14 varNa kA catuSpAt chaMda), atizakvarI (15 varNa kA catuSpAt chaMda), aSTi (16 varNa kA catuSpAt chaMda) tathA atyaSTi (17 varNa kA catuSpAt chaMda) haiM / saMskRta, prAkRtApabhraMza aura hiMdI chandaH paramparA vaidika chaMdoM meM prAcInatama chaMda kauna-sA hai, isake viSaya meM matabheda haiN| ArnolDane prAcInatama vaidika chaMda anuSTup mAnA hai tathA gAyatrI ko usI kA bheda ghoSita kiyA hai| tripAt gAyatrI kI racanA catuSpAt anuSTup ke hI eka caraNa ko kama karane se huI hai| tripAt chaMda kI racanA mUlataH dvipAt yA catuSpAt (do dvipAt) chaMda kA hI vikAsa hai| vaise grIka sAhitya ke vidvAna prAdhyApaka jArja thAmsana kA mata hai ki tripAt geya padoM kA pracalana lokagItoM meM dvipAt kI 1. gAyatryuSNiganuSTup ca bRhatI ca prajApateH / paMktistriSTubh jagatI ca saptacchadAMsi tAniha // - zauna0 RkprAti0 16-1 / E. V. Arnold: Vedic Metre P. 7 2. 3. Gayatri on the whole appears to be later then Anustubh. This is first suggested by the form of stanza; for the whole balance of the Indo-European Structure of metres is based upon duality, and the stanza of three verses seem to a reduction from the normal stanza of four. - Vedic Metre p. 171. For Private Personal Use Only Page #555 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 530 prAkRtapaiMgalam apekSA adhika pAyA jAtA hai tathA saipho (grIka kavayitrI) ke muktaka kAvyoM meM unhoMne tripAt vRttoM ke prayoga kA yahI kAraNa mAnA hai| isa prakAra 'gAyatrI' kA vikAsa saMbhavataH geya lokagItoM se huA ho, jinameM tripAt vRttoM kA pracalana dvipAt (yA do dvipAt) kI apekSA adhika thA / "gAyatrI" zabda kI vyutpatti bhI isake geyatva kI puSTi karatI hai| gAyatrI jaise purAne vaidika chaMdoM kA vikAsa AryoM ke bhArata Ane se pahale IrAna meM yA mesopotAmiyA meM hI ho cukA thaa| gAyatrI tathA anuSTup jaise zlokabaddha tathA vRttabaddha (Stanzaic) chaMdoM kI tulanA eka aura avestA, prAcIna norsa, prAcIna Airiza tathA purAnI lithuAnI kavitA se tathA dUsarI aura homara ke SaDgaNa (hexameter) chaMdoM se kara pro0 meye isa niSkarSa para pahu~ce the ki vedoM kI chandaHpraNAlI bhI bhAropIya chandorIti kI hI paramparA kA vikAsa hai| zAstrIya saMskRta chaMdaHparaMparA 142. zAstrIya saMskRta chaMdaHparaMparA kA vikAsa mUlataH vaidika chaMdoM ke hI AdhAra para huA hai, kiMtu donoM kI prakRti meM paryApta aMtara dikhAI par3egA / vaidika varNika chaMdoM meM vargoM kI niyata saMkhyA hI pradhAna bhedaka tattva thI, jaba ki zAstrIya varNika chaMdaH paraMparA meM laghutva gurutva ko dhyAna meM rakhakara eka hI vaidika chaMda ke aneka praroha nikala pdd'e| isa paraMparA kA prAcIna nidarzana hameM piMgala chandaHsUtra tathA bharata ke nATyazAstra ke pandrahaveM aura solahaveM adhyAyoM meM milatA hai / yahIM bharata ne ekAkSara chaMda 'ukta' se lekara chabbIsa akSaravAle chaMda 'utkRti' taka ke vividha prastAroM kA saMketa kiyA hai / chabbIsa se adhika akSara vAle chaMdoM ko bharata ne 'mAlAvRtta' kahA hai, bAda meM yaha daNDaka kahalAne lage haiN| bAda ke saMskRta chandaHzAstrIya graMthoM ke mUla AdhAra ye hI donoM graMtha haiM / vyAvahArika dRSTi se saMskRta chaMda: paraMparA kA udaya sarvaprathama vAlmIkirAmAyaNa meM dikhAI par3atA hai, yadyapi sAhityika saMskRta chaMdoM ke pUrvarUpa kaThopaniSad jaise paravartI upaniSadoM meM bhI mila jAte haiN| vAlmIkirAmAyaNa kA pradhAna chaMda anuSTup hote hue bhI vahA~ indravajropendravajrA varga ke chaMda', aura vaMzastha bhI vizeSataH prayukta hue haiN| rAmAyaNa tathA mahAbhArata meM anya chaMda bhI milate haiM / rAmAyaNa meM triSTup, jagatI Adi ke mizraNa se bane ardhasama vRtta bhI milate haiN| udAharaNa ke liye vAlmIkirAmAyaNa meM 'aparavaktra' (viSama : na na ra la gA; sama : na ja ja ra) kA nimna nidarzana liyA jA sakatA hai| bhRzamasukhamamarSitA yadA, bahu vilalApa samIkSya rAghavam / vyasanamupanizAmyatA mahatsutamiva baddhamavekSya kiMnarI / / (ayodhyAkAMDa 20-55) rAmAyaNa meM 'rucirA' chaMda kA bhI nidarzana milatA hai, jisakI gaNavyavasthA 'ja bha sa ja ga' tathA yati vyavasthA 4, 9 (13 varNa) hai| prasAdayannaravRSabhaH sa mAtaraM, parAkamAjjigamiSureva daNDakAn / athAnujaM bhRzamanujJAsya darzanaM, cakAra tAM hRdi jananI pradakSiNam // (ayodhyAkAMDa 21-64) azvaghoSa tathA kAlidAsa meM prayukta chaMdoM kI vividhatA adhika draSTavya hai, kAlidAsa ke kAvya meM kula 19 chaMda prayukta milate haiM, kiMtu unase khAsa chaMda 7 hI haiN| bhAravi tathA mAgha meM aneka prakRti ke chaMda dekhane ko milate haiM, kiMtu vahA~ bhI bhAravi ne 12 chaMdoM kA tathA mAgha ne 16 chaMdoM kA khAsa taura para prayoga kiyA hai, zeSa chaMda yA to sarvAMta meM haiM yA phira usa sarga meM jahA~ kavi kA lakSya vividha chandaHpradarzana rahA hai / purANoM meM paraMparAgata chaMdoM ke atirikta aneka mizrita chaMda bhI milate haiN| kucha aise bhI chaMda vahA~ mileMge jisakA saMketa piMgalachandaHsUtra yA bAda ke kisI chandaHzAstrIya graMtha meM nahIM milatA / udAharaNArtha matsyapurANa ke 154 veM adhyAya meM aise aneka chaMda haiM, jinakA nAmakaraNa chandaHzAstrIya paraMparA meM nahIM milatA / namUne ke taura para hama tIna chaMda le sakate haiM - 1. George Thompson : Maxism and Poetry p. 18-20. 2. cATuA : bhAratIya AryabhASA aura hiMdI pR0 30. 3. bharata : nATyazAstra 15.41-47, tathA 15.60-82 / 4. atodhikAkSaraM yattu mAlAvRttaM tadiSyate / -15-47 / 5. udA0 kiSkidhAkAMDa adhyAya-30 / 6. udAharaNArtha, araNyakAMDa 13-25, 37-25, 38-33 Adi / Page #556 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saMskRta, prAkRtApabhraMza aura hiMdI chandaHparamparA 1. 7 tagaNa+guru (22 akSara) (matsya0 154-553, 555) 2. 8 ragaNa (24 akSara) (vahI 154-556-575) 3. 8 yagaNa (24 akSara) (vahI 154-576, 577) vastutaH samaya samaya para saMskRta kaviyoM ne kaI naye chaMdoM kI IjAda kI hai| purAne kaviyoM ke dvArA prayukta chaMdoM meM hI kucha hera phera kara naI gUMja aura naI laya dekara naye chaMda banAye jAte rahe haiN| udAharaNa ke liye maMdAkrAMtA meM thor3A hera phera kara hariNI tathA bhArAkrAMtA chaMda banAye gaye haiN| maMdAkrAMtA ke 4, 6, 7 vAlI yati ko 6, 4, 7 kara dene se tathA tRtIya yatyaMza meM kucha parivartana karane se hariNI chaMda bana jAtA hai| mandAkrAMtA ke prathama yatyaMza 5 5 5 5 ko dvitIya aMza banA dene para tathA dvitIya yatyaMza 15 ko prathama aMza banA dene para tathA caraNa ke tRtIyAMza ko '|''|'' ke sthAna para ISISIS kara dene para hariNI chaMda ho jaaygaa| bhArAkAMtA ke prathama aura dvitIya yatyaMza ThIka vahI haiM, jo maMdAkrAMtA ke; tRtIya atyaMza meM yahA~ |'|'|' hotA hai / isI taraha sragdharA ke tRtIya yatyaMza meM hI thor3A heraphera kara dene se suvadanA chaMda bana jAtA hai| pichale saMskRta kaviyoM ne isa taraha ke kaI chaMda banAye haiN| bhaTTikAvya meM nardaTaka aura jaloddhatagati ke mizraNa se nayA chaMda banAyA gayA hai, jise azvalalita chaMda kahA jAtA hai| vilulitapuSpareNukapizaM prazAntakalikApalAzakusuma kusumanipAtacitravasudhaM sazabdanipatadrumotkazakunam / zakunaninAdanAditakabubvilolavipalAyamAnahariNaM hariNavilocanAdhivasatiM babhaMja pavanAtmajo ripuvanam // (bhaTTikAvya '8-131) isa chaMda para vicAra karate hue zrI rAmanArAyaNa pAThaka likhate haiM- "AmAM nardaTaka ane jaloddhatagatinuM mizraNa che paNa mizraNano prakAra uparanA mizraNo karatAM bhinna che, ane pariNAma sumeLavALu AvyuM nathI / jaloddhatagatine meM mukhya vRttomAM sthAna ApyuM nathI, kAraNa ke mArI dRSTie e sundara nathI, ane kavioe bahu vApareluM paNa nathI / "1 mAgha ke zizupAlavadha meM bhI dhRtazrI (3.82), maMjarI (4-24), atizAyinI (8.71), ramaNIyaka (13.69) jaise aprasiddha chaMda milate haiN| inameM se ukta cAroM chaMdoM ko vidvAnoM ne mAgha kI hI IjAda mAnA hai| maMjarI chaMda kI uTTavaNikA (lagAla, lalagA, lagAgA, lagA) saMketa karatI hai ki isameM pramitAkSarA tathA pRthvI ke yatikhaMDoM ko lekara racanA kI gaI hai| isI taraha ramaNIyaka (gAlagA lalalagA lalagA lalagA lagA) meM rathoddhatA aura drutavilaMbita ke yatikhaMDoM ko lekara racanA kI gaI hai| hemacaMdra ne 'prabhadraka' chaMda kA ullekha kiyA hai, jo vastutaH nardaTaka aura rathoddhatA ke yatikhaMDoM se banA hai| isa chaMda kI uTTavaNikA yoM hai : lalalalagA lagA lalalagA lagAlagA / isameM aMtima aMza (lagAlagA) rathoddhatA kA aMtima Tukar3A hai, zeSa tIna Tukar3e nardaTaka ke zurU ke tIna Tukar3e haiN| prabhadraka chaMda kA saMketa hiMdI chandaHzAstrI bhikhArIdAsa ne bhI chaMdArNava ke bArahaveM taraMga ke 56-57 veM chaMdoM meM kiyA hai| saMskRta chaMdaHparaMparA kA vistRta vivaraNa denA hamArA lakSya nahIM hai, yahA~ to hama prasaMgataH kevala saMskRta chaMda: paraMparA kI mUla prakRti kA saMketa karate hue yaha batAnA cAhate the ki saMskRta meM chaMdoM kI vividhatA meM mUla pravRtti kyA thii| saMskRta varNika chaMdoM ko tIna koTiyoM meM vibhakta kiyA jAtA hai : - 1. sama vRtta, jinake pratyeka caraNa meM samAna akSara hoM, 2. ardhasama vRtta, jinake sama padoM meM samAna aura viSama padoM meM samAna varNika gaNavyavasthA ho, 3. viSama vRtta, jisake pratyeka caraNa kI akSarasaMkhyA aura varNikagaNa vyavasthA bhinna ho / saMskRta ke adhikAMza chaMda sama vRtta hai| ardhasama vRttoM 1. bRhat piMgala pR0 252. 2. vahI pR0 247-248. isakA udAharaNa 'chaMdonuzAsana' ke anusAra yaha hai :jayati jagattrayopakRtikAraNodayo jinapatibhAnumAnparamadhAma tejasAm / bhavikasaroruhAM galitamohanidrakaM bhavati yadIyapAdaluThanAt prabhadrakaM // Page #557 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 532 prAkRtapaiMgalam : meM vizeSa prasiddha hariNIplutA (viSama sa sa na lagA, sama na bha bha ) aparavakA (viSama na na ra la ga, sama na ja ja ra), puSpitAgrA (viSama: nana ra ya, samaH na ja ja ra gA), aura viyoginI (viSama: sa sa ja ga, sama : sa bhara lagA) haiN| viSama vRttoM meM udgatA prasiddha hai, jisake aneka bheda pAye jAte haiN| ina donoM koTi ke chaMdoM kI racanA sama vRttoM ke hI mizraNa se huI hai| prAkRta chandaH paramparA I 4 143 yadyapi prAkRta sAhitya ne bAda meM calakara apanI alaga se chaMdaH paramparA kA vikAsa kiyA hai, tathApi vaidika saMskRta ke varNika chaMdoM kI hI paramparA prAkRta ke AraMbhika kAla meM calatI rahI hai| saMskRta chaMdoM kI paramparA mUlataH mAtrika chaMdoM kI nahIM hai tathAgata ke prAcIna mAgadhI meM nibaddha vacana varNika chaMdoM meM hI milate haiM tathA pAlijAtakoM kI gAthAyeM mUlataH varNika vRttaparamparA para hI TikI hai| dhammapada meM anuSTupoM triSTupoM aura jagatI chaMdoM kI adhikatA hai|" dhammapada ke triSTupoM meM paravartI indravajrAdi jaisI gaNa vyavasthA nahIM milatI tathA aise bhI padya aneka milate haiM, jinake katipaya caraNoM meM 11 se kama yA adhika bhI varNa milate haiN| jaise nimna padya meM prathama tIna pAda triSTup ke haiM, caturtha jagatI kA savvattha ve sappurisA cajanti, na kAma kAmA lapayanti santo sukhena phuTTA athavA dukhena, na uccAvacaM paMDitA dassayanti // ( dhamma0 6-8 ) triSTup varga kA hI eka khAsa prakAra kA bheda dhammapada meM aisA dekhA jAtA hai, jisake kucha caraNoM meM dasa varNa haiM, kucha meM 11: meM 11: inakI gUMja spaSTataH paravartI saMskRta chaMda 'viyoginI' jaisI hai isa taraha ke 'viyoginI' kI gUMja vAle chaMda dhammapada meM bahusaMkhyaka hai; jinheM maiM vaidika chaMdoM ke triSTup varga kA hI bheda mAnanA cAhU~gA / vastutaH zuddha viyoginI bhI mUlata: 'virAT triSTup chaMda hI hai / dhammapada se isa DhaMga ke chaMda kA eka udAharaNa yaha hai : udakaM hi nayanti nettikA, usukArA damayanti tejanaM / dAruM damayanti tacchakA, attAnaM damayanti paMDitA || (dhamma0 6-5) kAlidAsAdi ke 'viyoginI' chaMda kI jar3a yahIM hai; jahA~ prathamArdha spaSTataH 'viyoginI' kI ardhAlI (sa sajaga, sabha ra la ga hai; dvitIyArdha ke donoM caraNoM meM gaNa vyavasthA bhinna avazya hai| isase itanA to saMketa milegA hI ki prAkRta ke prAraMbhika kAla meM vaidika chandaH paramparA hI surakSita thI tathA paravartI saMskRta chandaH paramparA kI taraha varNika chaMda nizcita akSarasaMkhyA tathA gaNavyavasthA meM nahIM jakar3e gaye the| pAli sAhitya se hI jagatI chaMda kA eka udAharaNa yaha hai; jahA~ viSama pada jagatI (12 varNa) ke haiM, sama pada atijagatI (13 varNa) ke yadA nabhe gajjati meghadundubhI, dhArAkulA vihagapathe samantato / bhikkhu ca pabbhAragato va jhAyati, tato ratiM paramataraM na vindati // ( theragAthA 522 ). jaina prAkRta sAhitya ke prAcInatama kAvya vimaladevasUrikRta 'paThamacariya' (IsavI tIsarI zatI) se patA calatA pracura prayoga milatA hai| hai ki yahA~ bhI saM0 varNika vRttoM ko hI liyA gayA hai| anuSTup yA zloka, indravajrA - upendravajrA, vasaMtatilakA chaMdoM kA yahA~ pariniSThita prAkRta kaviyoM meM rAjazekhara kI 'karpUramaMjarI' tathA rAmapANivAda ke 'kaMsavaho' (jo paravartI racanA hai) jaisI kRtiyoM meM varNika chaMdoM kA zAstrIya paddhati ke hI anurUpa prayoga milatA hai| kiMtu yaha prAkRta kI nijI chandaH paramparA nahIM hai / 2 1. vAgvallabha pR. 283 - 284 / 2. de0 dhammapada anuSTup (1 - 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, Adi aneka) triSTup (1-15, 16, 17, 18, 19, 20 Adi aneka) / 4. vimaladevasUri ke 'paumacariya' se vasaMtatilakA kA eka udAharaNa yaha hai : evaM bhavaMtarakaraNa tavobaleNa, pArvati devamaNue mahaMta sokkhaM / ko ettha daDDhanIsesakasAyamohA, siddhA bhavaMti vimalA malapaMkamukkA // (pa0 9-5-171) yahA~ tRtIya caraNa meM eka varNa kI kamI hai, zuddha zAstrIya dRSTi se 'daDavinisesa0' pATha karane para yaha doSa dUra ho jAyagA / Page #558 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saMskRta, prAkRtApabhraMza aura hiMdI chandaHparamparA prAkRta kI nijI chandaHparamparA to atukAMta mAtrAcchandoM yA jAticchandoM kI hai, jinakA pramukha pratinidhi chaMda 'gAhA' (gAthA) hai| isa paraMparA ke chaMdoM kA vikAsa hameM buddha ke samaya meM nahIM milatA, yahA~ taka ki bharata ke nATyazAstra meM bhI dhruvA-gItiyoM meM prayukta geya padoM kI racanA bhI mAtrika paddhati kI na hokara vaNika paddhati kI hI hai / nATyazAstra ke battIsaveM adhyAya meM vivecita prAkRta bhASA kI dhruvA-gItiyA~ prAyaH gAyatrI, uSNik, bRhatI, paMkti, triSTup, jagatI, atijagatI Adi varNika chaMdoM kI hI mUlabhitti para AdhRta hai / (de0 bharata : nATyazAstra 32, 47-324) isase aisA patA calatA hai ki prAkRta meM pracalita AryAvarga ke chaMda bharata ke samaya taka vizeSata: mAnya na ho pAye the, kiMtu kAlidAsa ke samaya 'gAhA' tathA usake bhedopabheda atyadhika pracalita ho gaye haiM / zAkuMtala meM prAkRta tathA saMskRta donoM bhASAoM meM isa chaMda ke zuddha tathA anya rUpoM kA anekazaH prayoga milatA hai / kAlidAsa ke zAkuntala ke udgAthA (gIti bheda) kA udAharaNa yaha hai : tujjha Na jANe hiaaM, mama uNa kAmo divAvi rattimmi / NigghiNa tavai balIaM, tui vuttamaNorahAi~ aMgAI / / (abhi0 3-13) vahIM se saMskRta bhASA meM nibaddha 'gAthA' (AryA) kA udAharaNa yaha hai : utsRjya kusumazayanaM, nalinIdalakalpitastanAvaraNam / kathamAtape gamiSyasi, paribAdhApelavairaGgaiH // (vahI 3-19) / hamArA aisA anumAna hai, gAthA-varga ke mAtrika jAticchaMda mUlataH loka-gItoM ke chaMda rahe haiM, jinakI janmabhUmi Andhra yA mahArASTra jAna par3atI hai| saMbhavataH gAthA vaidika yA Arya paramparA kA chaMda na hokara dravir3a paraMparA kI dena hai| isa chaMda kA pracalana bhI sarvaprathama mahArASTrI prAkRta ke lokagItoM meM huA jAna par3atA hai| vahIM se yaha kAlidAsa ko bhI milA hai| hAla kI gAthAoM meM hI isa chaMda (gAhA) kA prAcInatama prAkRta rUpa dekhane ko milatA hai / yahI 'gAhA' chaMda prAkRta ke adhikAMza mAtrika chaMdoM kA mUlasrota hai| prAkRta ke anya chaMda gAhA, vigAhA, uggAhA (udgAthA), gAhinI, siMhinI, khaMdhaa (skaMdhaka) sabhI prAyaH isI ke mAtrika gaNoM ko hera phera karane se yA pUrvadala yA uttara dala ke hera phera se bane hue haiN| pravarasena ke 'setubaMdha' kA khAsa chaMda 'skaMdhaka' hai, jo gAthA kA hI prastArabheda hai| pravarasena ke prAkRta mahAkAvya ke sabhI AzvAsaka (sarga) skaMdhaka chandoM meM hI nibaddha hai| sirpha dvitIya, tRtIya tathA saptama AzvAsaka meM hI kucha bhinna chandobaddha padya milate haiN| ina padyoM kA chaMda 'galitaka' hai; kiMtu ina padyoM ko hemacandra ne prakSipta ghoSita kiyA hai / ' vAkpatirAjane apane 'gauDavaho' kAvya meM kevala 'gAhA' chaMda ko hI cunA hai| apabhraMza kAla meM 'gAhA' chaMda jaina dhArmika sAhitya meM vizeSa AdaraNIya rahA hai; apabhraMza kAvyoM meM kaviyoM ne inakA prayoga kiyA to hai, kiMtu bahuta kama / hemacandra ke 'kumArapAlacarita' meM prathama sAta sargoM meM 'gAhA' tathA usake prarohoM kA hI prayoga kiyA gayA hai; AThaveM sarga ke AraMbhika aMza meM bhI, prAkRta bhASA vAle aMza meM, prAkRta chaMda hI apanAye gaye hai, zeSa aMza meM (8-14 se 8-83 taka) apabhraMza chaMdoM ko liyA gayA hai| isase aisA patA calatA hai ki apabhraMza kavi prAyaH apabhraMza bhASA meM likhate samaya prAkRta chaMda nahIM apanAte, tathA gAhAdi prAkRta chaMdoM kA prayoga karate samaya ve bhASAzailI kI dRSTi se bhI prAkRta kA hI prayoga karate haiN| hama dekhate haiM ki 'saMdezarAsaka' taka meM 'gAhA' chaMdoM kI bhASA-zailI prAkRta yA prAkRtaniSTha hai aura yaha paraMparA hameM purAnI hiMdI ke kaviyoM hI nahIM paravartI DiMgala kaviyoM (jaise sUryamalla) taka meM dikhAI par3atI hai| vaise hiMdI ke Adhunika kaviyoM taka meM eka Adha ne gAthA chaMda kA prayoga kiyA hai, para asaliyata to yaha hai ki prAkRta chandaHparamparA ke atukAMta mAtrika jAticchanda khar3I bolI hiMdI meM (yA brajabhASA meM bhI) nahIM phabate / yaha eka varNa kI kamI tathA 'nisesa' meM 'nI' kA dIrgha honA jahA~ hrasva akSara cAhie prAkRta kaviyoM kI varNika chaMdoM meM bhI baratI gaI svatantratA kA saMketa karatA hai| kiMtu yaha chUTa prAyaH bauddha tathA jaina dhArmika kaviyoM meM hI milatI hai, rAjazekharAdi pariniSThita prAkRta kavi gaNavyavasthA kI pUrI pAbaMdI karate dekhe jAte haiN| 1. de0 anuzIlana 8 137. . 174 D:IShecNPanga8.pm5/new Page #559 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 534 apabhraMza chandaH paramparA $ 144. bhAratIya chandaH zAstra meM apabhraMza chandaH paramparA kA apanA nijI mahattva hai| vaidika evaM zAkhIya saMskRta chandoM kI paraMparA varNika athavA akSarAtmaka hai, jisake pratyeka caraNa meM niyatasaMkhyaka akSaroM kI nizcita gaNAtmaka krama meM avasthiti pAI jAtI hai / varNika gaNavyavasthA ke kAraNa saMskRta chandoM meM akSara-bhAra ke sAtha hI sAtha mAtrAbhAra bhI niyamita ho jAtA hai / prAkRta chandaH paramparA kA udaya apane samaya ke lokagItoM se avazya huA hai, kintu ye chanda tAla aura tuka ke abhAva ke kAraNa adhika saMgItAtmaka nahIM bana pAe haiN| vaise saMskRta nATakoM meM sarvaprathama ina chandoM kA prayoga gItoM ke lie milatA hai| prAkRta chanda Arambha se hI mAtrika chanda haiM, jinameM akSaroM kI apekSA mAtrAbhAra kI ora adhika dhyAna diyA jAtA hai| prAkRta kaviyoM ne mAtrAbhAra kA siddhAnta loka saMgIta se grahaNa kiyA thA jaba prAkRta bhASA sAhityika pariniSThita bhASA bana gaI to pichale kheve ke kaviyoM ne prAkRta chandoM ko itanA adhika rUr3ha banA diyA ki ve saMgItAtmaka na raha paae| yahI kAraNa hai ki jaba hama apabhraMza chedaH paramparA kA vicAra karane baiThate haiM to hameM dhyAna rakhanA hogA ki apabhraMza chaMda usa kAvya paramparA ke abhinna aMga haiM, jo jana sAmAnya ke lie vikasita huI thI aura jisakA pariveza lokagItoM kI saMgItAtmakatA se samRddha hai / aneka apabhraMza chaMdoM meM isIlie mUlataH vibhinna prakAra kI tAloM kA niyamana pAyA jAtA hai aura ye chaMda kisI na kisI vAdyayaMtra ke sAtha gAye jAte rahe haiM, jinameM mAtrA aura tAla ke niyAmaka yantroM kA mahattvapUrNa hAtha rahA hai hamAre kahane kA matalaba yaha nahIM ki apabhraMza ke sabhI chaMdoM meM tAlaniyamana pAyA jAtA hai; aise bhI apabhraMza chaMda milate haiM, jo zuddha mAtrAbhAra para hI Tike hue haiN| isa AdhAra para chandoM ko sarva prathama do vargoM meM vibhakta kiyA jA sakatA hai; mAtrAvRtta aura tAlavRtta / prathama koTi ke apabhraMza chanda siddhAntataH prAkRta ke mAtrika chandoM ke samAna hI haiM, unhIM kI taraha inameM mAtrA gaNanA ko prakriyA pAI jAtI hai; bheda kevala itanA bhara hai ki ina apabhraMza mAtrika chandoM meM niyamita tuka kA nirvAha pAyA jAtA hai, jo prAkRta ke nijI chandoM meM anAvazyaka hai| tAla chandoM meM, jaisA ki hama Age batalAne jA rahe hai, tAla ke niyAmaka vividha mAtrAsamUhoM kA mahattva hai, jinakI avahelanA karane para chanda kI gati, laya aura gU~ja hI TUTatI najara aayegii| yaha dUsarI bAta hai ki pichale dinoM lokasaMgIta se aparicita logoM ke hAthoM gujarane para ye tAla-chanda bhI apanA vAstavika rUpa khokara mahaja mAtrika chaMda bana baiThe aura madhyayugIna hindI kavitA meM dohA, soraThA, aDilla, rolA, harigItikA, durmilA jaise anekAneka tAlachandoM meM madhyakAlIna kavi kevala mAtrAe~ ginakara racanA karane lage / I prAkRtapaiMgalam apabhraMza chandoM kA vicAra karate samaya hameM yaha samajha lenA hogA ki mAtrika gaNa do prakAra ke ho sakate haiM, eka zuddha mAtrika gaNa, jinheM dvimAtrika, trimAtrika, caturmAtrika, paJcamAtrika, SaNmAtrika kahA jAtA hai, aura ye ulaTe krama se TagaNa, ThagaNa, DagaNa, igaNa, NagaNa athavA cha pa ca ta da kahalAte haiN| svayaMbhU aura hemacandra ne inheM dvitIya pAribhASika nAmoM se abhihita kiyA hai| isa sAmAnya mAtrAgaNoM ke atirikta saMgItAtmaka apabhraMza chandoM meM dUsare DhaMga ke gaNoM kI AvazyakatA hogI, jinheM hama 'tAlagaNa' kaha sakate haiM, kyoMki ina gaNoM kA prayoga vividha mAtrAsamUhoM kI tAlagata prakriyA ke lie paramAvazyaka hai / tAla se tAtparya kisI vizeSa chanda ke caraNa meM eka niyatakAla sImA ke AdhAra para, kinhIM nizcita kSaNoM para vizrAma lenA hai, jisakI sUcanA usa mAtrA para jora dekara (tAla dekara ) kI jAtI hai / yaha yatisUcaka tAla, svara ke udAttIkaraNa ke sAtha hI sAtha 'karatAla' (hAtha kI tAlI) ke dvArA athavA tabale jaise kisI vAdyayantra ke dvArA dI jAtI hai| isa tAla yojanA se chanda kI gati aura laya meM eka nayA camatkAra utpanna ho jAtA hai| saMskRta vRttoM kI yatisambandhI dhAraNA se isa tAlayati sambandhI dhAraNA meM samAnatA sirpha itanI hai ki ye donoM chanda kA pATha karanevAle kavi yA pAThaka kI svara laharI ko bIca meM vizrAma pradAna karatI hai, kintu jahA~ saMskRta vRttoM meM yaha vizrAma chandaH zAstra kI apanI mAnyatAoM se Abaddha haiM, vahA~ apabhraMza chandoM meM inakA niyamana saMgItAtmaka vizrAma ke dvArA kiyA jAtA hai ', 1 TaTTuDaDhaNAha majhe, gaNabheA hoti paMca akkharao chapacatadA jahasaMkhaM upyaMca cauttidukalAsu // prA0 pai0 1.126) . 2. HD. Velankar : Apabhramsa Metres 1. $ 9. (J. U. B. 1933, Vol. II, pt III, p. 44) Page #560 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saMskRta, prAkRtApabhraMza aura hiMdI chandaHparamparA saMgIta meM prAyaH 4, 5, 6 aura 7 mAtrA ke mAtrAsamUhoM ko lekara tAla-vyavasthA kI jAtI hai| isake atirikta 8 mAtrA kI tAla kI bhI vyavasthA pAI jAtI hai, jise kabhI to 4-4 mAtrA ke do Tukar3oM meM vibhakta kara diyA jAtA hai, kabhI nahIM / 8 mAtrA yA usake guNita mAtrAsamUha vAle chanda prAyaH 'dhUmAlI tAla' meM gAye jAte haiM, jinameM cAra-cAra mAtrA ke athavA ATha-ATha mAtrA ke tAlagaNoM kI vyavasthA kI jAtI hai| aDillA, pAdAkulaka, pajjhaTikA, jaise 16 mAtrA vAle chanda isI tAla ke antargata Ate haiN| pAdAkulaka aura pajjhaTikA donoM ATha-ATha mAtrA kI tAla meM gAye jAne para bhI, paraspara isa dRSTi se bhinna haiM ki pAdAkulaka meM prathama aura navama mAtrA para tAla dI jAtI hai, jaba ki pajjhaTikA meM pahalI do mAtrA chor3akara, tIsarI mAtrA para tadanantara 11 vI mAtrA para tAla dI jAtI hai / isakA spaSTa kAraNa pAdAkulaka aura pajjhaTikA ke lakSaNa-bheda se bhI jJAta hotA hai| pAdAkulaka chanda meM pratyeka caraNa meM 16 mAtrA kA vidhAna hai kintu yahA~ kisI prakAra kA laghu guru kA niyama nahIM pAyA jAtA', jabaki pajjhaTikA ke pratyeka caraNa ke anta meM 'jagaNa' kA vidhAna pAyA jAtA hai jo yaha saMketa karatA hai ki jagaNa ke AraMbha ke pUrva kI mAtrA se pahale (arthAt 11 vI mAtrA para) tAla par3egI jo caraNa meM dUsarI tAla hogI aura isake anusAra pahalI tAla caraNa kI tRtIya mAtrA para hogii| udAharaNa ke lie nimna chanda meM pahalI tAla kramazaH 'gaMjiya' ke 'gaM', 'udaMDa' ke 'daM', 'guruvikkama' ke 'vi', 'kaNNa' ke 'ka' para aura dUsarI tAla 'goDAhivaI' ke 'hi', 'bhaa' ke 'bha', 'jiNia' ke 'ji' aura 'koI' ke 'ko' para pdd'egii| je gaMjia goDAhivai rAu udaMDa oDu jasu bhaa palAu / guruvikkama vikkama jiNia jujjha tA kaNNa parakkama koI bujjha // (prA0 paiM0 1-126) pA~ca, chai aura sAta mAtrA samUhoM vAlI tAloM ko saMgItazAstra meM kramazaH 'jhampA', 'dAdarA' aura 'dIpacandI' nAma diyA gayA hai / ina tAloM meM kramazaH 5, 6 aura 7 mAtrA ke bAda tAla dI jAtI hai| prathama tAla prAyaH pahalI yA tIsarI mAtrA se zuru hotI hai aura saMgItajJa adhikAMza rUpa meM tIsarI mAtrA se tAla zurU karate dekhe jAte haiM / lambe chandoM meM tAlakhaNDoM ko prAyaH 'yamaka' alaMkAra athavA 'anuprAsa' ke dvArA saMketita karane kI paramparA apabhraMza chandoM kI khAsa vizeSatA rahI hai, jisakA saMketa hama 'padmAvatI', 'lIlAvatI', 'durmilA', 'jalaharaNa', 'madanagRha', 'marahaTThA' aura 'tribhaMgI' jaise chandoM para vicAra karate samaya kareMge / 14 mAtrAvAle chanda prAyaH dIpacandI tAla meM gAye jAte haiM, kintu kaI chanda isa varga ke aise bhI hai, jinameM gAyaka do mAtrA kA prastAra dekara use Sor3azamAtrika banA letA hai| udAharaNa ke lie 'hAkali' chanda 14 mAtrA kA hone para bhI usake pratyeka caraNa ke gAne meM Sor3azamAtrika prastAra bar3hA kara usakI pahalI aura navI mAtrA para tAla dI jAtI hai| tAlagaNa kI vyavasthA ke sAtha hI apabhraMza tAlachandoM kA yaha khAsa niyama hai ki jahA~ jisa mAtrA para tAla pAI jAtI hai use kisI anya mAtrA ke sAtha, gata mAtrA ke sAtha, saMyukta nahIM kiyA jAtA, kuzala lekhaka prAyaH aise sthAnoM para aise guru athavA dIrgha akSara kA prayoga nahIM karate jo pUrvavartI tAlagaNa kI mAtrA se Agata gaNa kI prathama mAtrA ko saMyukta kara de| udAharaNa ke lie ATha-ATha mAtrA vAle tAlakhaNDoM ke SoDazamAtrika chanda meM kuzala apabhraMza kavi navIM mAtrA ke sthAna para aise akSara kI yojanA na karegA jisameM 8vIM aura 9vIM donoM mAtrAe~ zAmila ho jaayeN| apabhraMza kAla taka kaviyoM ne tAla gaNoM kI isa vyavasthA para pUrI taraha dhyAna diyA hai, kintu madhyayugIna hindI kavitA meM Akara yaha vyavasthA lupta ho gaI hai| isIlie tulasIdAsa kI caupAiyoM meM aise aneka nidarzana mila jAyeMge jahA~ caraNa kI AThavIM aura navI mAtrA ko - gata tAlakhaNDa kI antima mAtrA ke sAtha Agata tAla khaNDa kI prathama mAtrA ko - guru akSara kI niyojanA kara saMyukta kara diyA gayA hai / isa sambandha meM hama tulasI kI nimna ardhAlI le sakate haiM : "muni tava carana dekhi kaha rAU / kahi na sakauM nija punya prabhAU // " yahA~ prathama carama meM 'dekhi' ke 'de' meM 8vIM aura 9vIM donoM mAtrAe~ saMyukta haiM, jaba ki dUsare caraNa meM 'nija' ke 'ja' kI mAtrA 8vIM hai aura puNya ke 'pu' kI 9vIM / isa dRSTi se apabhraMza chandaHparamparA ke anusAra dUsarI paMkti meM tAlakhaNDoM 1. prA0 paiM0 1-129 / 2. prA0 paiM0 1-125 / / 3. Velankar : Apabhramsa Metres I$ 18 (J. U. B. 1933 Vol. II. pt. III). Page #561 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 536 kA vibhAjana ThIka hai, pahalI paMkti meM nahIM / tAla chanda prAyaH tIna vargoM meM vibhakta kie jA sakate haiM - dvipadI, catuSpadI aura SaTpadI / ina zuddha tAlavRttoM ke mizrita rUpa bhI upalabdha hote haiM, jo kuNDaliyA, chappaya, tribhaMgI jaise apabhraMza chandoM ke rUpa meM dekhe jA sakate haiN| apabhraMza ke muktaka padmoM meM inameM se kisI bhI prakAra ke chanda kA prayoga kiyA jA sakatA hai, kintu varNanAtmaka athavA itivRttAtmaka apabhraMza prabandhakAvyoM meM sandhi (sarga) ke 'kar3avakoM' kA mUlabhAga prAyaH catuSpadI kI vividha saMkhyAoM meM nibaddha hotA hai, jinake AraMbha aura anta meM kisI dvipadI athavA SaTpadI chanda kA 'ghattA' diyA jAtA hai| 'kar3avaka' ke mUla bhAga kI ye catuSpadiyA~ kinhIM bhI samasaMkhyaka mAtrA vAle cAra caraNoM meM nibaddha pAI jAtI haiM, jo paMcamAtrika, SaNmAtrika yA aSTamAtrika tAlakhaNDoM meM nibaddha hote haiN| svayaMbhU ne aisI aneka catuSpadiyoM kA saMketa apane chandaH zAstra ke chaThe adhyAya meM kiyA hai| jaisA ki DA0 velaNakara ne saMketa kiyA hai ki yaha jarUrI nahIM hai ki kisI apabhraMza prabandha kAvya ke sabhI 'kar3avaka' eka sI hI tAla laya vAlI catuSyadiyoM meM nibaddha hoN| udAharaNa ke lie puSpadanta ke 'jasaharacariu' kI dvitIya sandhi kA 15vA~ kar3avaka aSTamAtrika tAla meM hai, jaba ki usake ThIka bAda vAle do kar3avaka paMcamAtrika tAla meM aura phira agalA kar3avaka' aSTamAtrika tAla meM hai / 'ghattA' ke rUpa meM prayukta dvipadI aura SaTpadI chandoM meM yaha bheda pAyA jAtA hai ki dvipadI chanda sAlahIna mAtrika chanda hai, jinake gAne ke samaya koI tAla nahIM dI jAtI jaba ki SaTpadI chandoM ko prAyaH usI tAla meM gAyA jAtA hai jisameM mUla kar3avaka / prAkRtapaiMgalam apabhraMza tAlachandoM kA sarvaprathama prayoga hameM kAlidAsa ke 'vikramorvazIya' ke caturtha aMka meM milatA hai, jahA~ aneka lokagItAtmaka chanda prayukta hue haiM, jinheM hama paravartI ali jaise SoDzamAtrika chandoM kA AdirUpa kaha sakate haiN| udAharaNa ke lie nimna padya liyA jA sakatA hai : parahua madhurapalAviNi kaMtI gaMdaNavaNa sacchaMda bhamaMtI / jar3a par3eM piaama sA mahu diTThI tA Aakkhahi mahu parapuTTI | (vikramo0 4.24) isa chanda ke atirikta caturdazamAtrika' paJcadazamAtrika tathA aura bhI aneka prakAra ke dvipadIkhaNDa aura catuSpadiyA~ vahA~ upalabdha hai| dohA chanda bhI sarvaprathama vikramorvazIya meM upalabdha hai, jahA~ 13 11 mAtrA vAlA tukAnta dohA nibaddha kiyA gayA hai / maha jANia mialoaNI Nisiaru koi harei / jAva Nu NavataDisAmalI dhArAharu varisei // ( vahI 4.8 ) itanA hI nahIM yahA~ 24 mAtrAvAlA aisA chanda bhI milatA hai, jise kucha vidvAnoM ne rolAchanda kA Adima rUpa mAna liyA hai| vikramorvazIya ke dvitIya aMka ke nimna prAkRta padya ko hamAre mitra paM0 zivaprasAda mizra 'rudra' rolA chanda kA Arambhika rUpa mAnate haiM : sAmia saMbhAvitaA jaha ahaM tu amuNiA taha a aNuratassa suhaa eamea tuha / Navari aha me laliapAriA asaaNijjammi hoMti suhA NaMdaNavaNavAA vi sihivva sarIre // ( vahI 2.12) yaha chanda vastutaH caturviMzatimAtrika chanda hai kintu isa chanda meM rolA jaise paravartI chanda kI sI tAlayati kA nirvAha sAtha hI pAdAnta tuka nahIM milatI, jo rolA ke apabhraMzakAlIna rUpa vastuka chanda meM niyata rUpa se pAI jAtI hai| apabhraMza chandaH paramparA kA spaSTa vikAsa hameM bauddha siddha kaviyoM kI racanAoM meM upalabdha hotA hai, jinhoMne apabhraMza ke viziSTa chanda dohA ke atirikta soraThA, pAdAkulaka, arilla, dvipadI, ullAlA, rolA Adi kA bhI prayoga kiyA hai / isake atirikta bauddha siddhoM ne lokagItoM kI padoM vAlI paramparA kA bhI sUtrapAta kiyA hai / sAhitya meM geyapadoM kA sarvaprathama prayoga karanevAle, jahA~ taka hamArI jAnakArI hai, bauddha siddha hI haiN| bauddhoM kI isa chandaH paramparA ne saMskRta sAhitya ko bhI prabhAvita kiyA ho, to koI Azcarya nahIM / jayadeva ke 'gItagovinda' meM isa prabhAva ko DhU~r3hA jA sakatA hai / bAda meM 1. vikramo0 4 / 62 2. vikramo0 4/70 Page #562 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saMskRta, prAkRtApabhraMza aura hiMdI chandaHparamparA 537 to yaha paramparA eka ora vidyApati, caNDIdAsa aura hindI ke sUra, tulasI, mIrA jaise saguNa kaviyoM meM aura dUsarI ora nAthasiddhoM kI vANiyoM se gujaratI kabIra jaise nirguNiyoM ke padoM meM prakaTa huI hai| ___apabhraMza jaina kaviyoM ne apane prabandha kAvyoM meM aneka prakAra ke chandoM kA prayoga kiyA hai| jaina apabhraMza prabandha kAvyoM ko dekhane para patA calatA hai ki ve sarvaprathama 'sandhiyoM' meM vibhakta hote haiN| 'mahApurANa', 'paumacariu', 'khiNemicariu', 'bhavisayattakahA' Adi kAvya 'sandhiyoM' meM hI vibhakta haiM / 'karakaNDucariu' meM sandhiyA~ 'pariccheu' ke nAma se abhihita kI gaI haiN| pratyeka 'sandhi' yA 'pariccheda' punaH 'kar3avakoM' meM vibhakta hotA hai, jinheM purAne saMskRta alaMkArazAstriyoM ne galatI se mahAkAvya ke sarga zabda kA paryAyavAcI mAna liyA hai| vastuta: jaina prabandha kAvyoM ke sarga 'sandhi' haiM, 'kar3avaka' nahIM / saMbhava hai 'kar3avakoM' ke anta meM 'ghattA' dene kI prathA ko dekhakara vidvAnoM meM ise hI sarga mAnane kI prathA cala par3I hai, jo ThIka nahIM U~catI / ghattA to vaha vizrAma hai, jo pAThaka ko eka hI chanda kI Uba se bacAne kA nuskhA hai| itanA hI nahIM 'ghatte' kI yojanA kA anya kAraNa gAyaka kI vaha suvidhA bhI hai, jisake dvArA vaha kAvya paThana yA gAyana ke samaya zrotAoM ke samakSa prabhAvotpAdakatA kA samA~ bA~dha sakatA hai| pratyeka kar3avaka ke anta meM prayukta 'ghattA' ghattA nAmaka chanda meM hI racita ho yaha Avazyaka nahIM hai| Arambha aura aMta meM prayukta ghattA, jaisA ki hama pahale batA cuke haiM, kisI bhI dvipadI yA SaTpadI chanda meM ho sakatA hai / puSpadanta ke mahApurANa ke prathama khaNDa meM cauthI se dasavIM sandhi taka kavi ne 'kar3avaka' ke AraMbha meM pratyeka sandhi meM kramaza: 'jambheTiyA' (pratyeka caraNa meM ATha mAtrA), 'racitA', (pUrvArddha tathA uttarArddha donoM 28-28 mAtrA), 'malayavilasiyA' (pratyeka caraNa meM ATha mAtrA), 'khaNDaya' (pratyeka caraNa meM 13 mAtrA), 'AvalI' (pratyeka caraNa meM 20 mAtrA), 'helA' (pratyeka ardhAlI meM 22 mAtrA), 'duvai' (pratyeka ardhAlI meM 28 mAtrA) kA prayoga kiyA hai| taba 'kar3avaka' kA viziSTa chanda hai, taba ghttaa| puSpadanta ne 'kar3avaka' ke chanda ke padoM kI kisI nizcita saMkhyA kA samagra kAvya meM nirvAha nahIM kiyA hai| kabhI-kabhI to eka hI sandhi ke alaga-alaga 'kar3avakoM' kI ardhAliyoM kI saMkhyA bhinna-bhinna pAI jAtI hai, jaise puSpadanta ke 'harivaMzapurANa' kI 83 vI sandhi ke 15 veM kar3avaka meM 10 ardhAliyoM (5 catuSpadiyoM) ke bAda ghattA hai, aura usI saMdhi ke 16 veM kar3avaka meM 12 ardhAliyoM (6 catuSpadiyoM) ke bAda 'ghattA' hai; svayaMbhU ne prAyaH 8 ardhAliyoM (4 catuSpadiyoM) ke bAda 'ghattA' kA prayoga kiyA hai aura isI paddhati kA pAlana usake putra tribhuvana kI racanA meM bhI milatA hai| apabhraMza kI isI chandaHparamparA kA vikAsa hameM bhaktikAlIna sUphI prabandhakAvyoM meM aura gosvAmI tulasIdAsa ke rAmacaritamAnasa meM milatA hai| hama dekhate haiM ki pichale dinoM prabandhakAvyoM meM caupAI kA 'kar3avaka' banAkara dohe kA 'ghattA' dene kI prathA cala pdd'ii| isa paramparA kI lapeTa se 'DholA mArUrA dohA' jaisI racanA bhI nahIM baca paaii| kuzalalAbha (17vIM zatI pUrvAddha) ne 'DholA mArUrA dohA' meM hara dohe ke pahale caupAI ke 'kar3avaka' DAlakara use pUre prabandhakAvya kA rUpa de diyA / kutabana, maMjhana, jAyasI, zekhanabI Adi sUphI kaviyoM ne caupAI aura dohe kA kar3avaka nibaddha kiyA hai| isI paddhati ko tulasI ne bhI apanAyA hai / jAyasI aura tulasI ke 'kar3avakoM' kI ardhAliyoM kI saMkhyA meM bheda hai| jAyasI ne pratyeka 'kar3avaka' meM prAyaH sAta ardhAliyA~ rakhI haiM, tulasI ne prAyaH ATha / pichale dinoM to sUphI kavi nUramuhammada (19 vIM sadI pUrvArddha) ne 'anurAga-bA~surI' meM dohe ke sthAna para 'baravai' chanda kA bhI 'ghattA' diyA hai, jo hindI kI apanI lokagItAtmaka paramparA kA chanda hai| isa sambandha meM eka bAta aura kahI dI jAya ki apabhraMza sAhitya meM prabandha kAvyoM ke 'kar3avakoM' meM dohA chanda kA ghattA prAyaH nahIM milatA, kevala jinapadmasUri ke 'thUlibhadda phAgu' meM hI usakA 'ghattA' milatA hai| apabhraMza kAvya-paramparA meM dohA muktaka kAvyoM meM hI prayukta hotA rahA hai, prabandha kAvyoM meM nahIM / madhyayugIna hindI sAhitya meM Akara isane prabandha aura muktaka donoM kSetroM meM samAna rUpa se Adhipatya jamA liyA hai jisakA eka rUpa jAyasI aura tulasI ke prabandhakAvyoM meM, dUsarA rUpa bihArI aura matirAma ke zRMgArI muktakoM meM aura rahIma ke nItiparaka muktakoM meM dikhAI par3atI hai| DiMgala sAhitya meM dohA atyadhika AdRta chanda rahA hai, kintu vahA~ isakA prayoga prAyaH 'muktaka rAjastutiyoM' yA 'vIraprazastiyoM' ke rUpa meM milatA hai| apabhraMza ke uparyukta tAla chandoM kI paramparA hameM bauddha siddhoM se lekara addahamANa ke 'saMdezarAsaka' aura usakI samasAmayika kRtiyoM taka dhArAvAhika rUpa meM upalabdha hotI hai / isake bAda yaha paramparA pUrvamadhyayugIna rAjasthAnI-gujarAtI Page #563 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 538 prAkRtapaiMgalam kAvyoM meM jinheM 'jUnI gujarAtI' yA 'jUnI rAjasthAnI' kI racanAe~ kahA jA sakatA hai, spaSTa rUpa meM upalabdha hotI hai / isakA spaSTa pramANa to yaha hai ki pichale dinoM ke gujarAtI chandaHzAstra ke graMthoM taka meM ina chandoM kI tAlalaya kA saMketa milatA hai / AdikAlIna hindI kAvyoM meM ye chanda 'prAkRtapaiMgalam' aura 'kItilatA' jaisI prAcIna kRtiyoM meM prayukta hue haiM, kintu aisA jAna par3atA hai, dhIre-dhIre ye chanda apanI geyatA khote jA rahe the aura paMDita kaviyoM ke hAthoM inakA tAlalayAtmaka rUpa samApta hokara zuddha mAtrika rUpa hotA jA rahA thA / madhyayugIna hindI kavitA taka Ate-Ate ye apabhraMza tAla chanda pUrI taraha zuddha mAtrika chanda bana gaye the, kintu phira bhI kucha chandoM meM inake aise avazeSa bace raha gaye the, jinase inake prAcIna tAlachandatva kA saMketa mila jAtA hai| udAharaNa ke lie 'copaiyA', 'lIlAvatI', 'marahaTThA', 'tribhaMgI' jaise chandoM meM nibaddha 'Abhyantara tuka', jo mulata: tAlayati kA saMketa karatI thI, tulasI ke mAnasa ke caupaiyA chandoM meM; kezava, bhikhArIdAsa aura dUsare rItikAlIna kaviyoM ke ukta chandoM meM upalabdha hotI hai / isa vizeSatA kA vistRta saMketa hama ina chandoM ke vivaraNa ke avasara para Age kareMge / apabhraMza kaviyoM ne saMskRta ke varNika vRttoM kA prayoga prAyaH kama kiyA hai, yadyapi svayaMbhUchandas tathA anya dUsare apabhraMza chandaHzAstrIya graMthoM meM saMskRta varNika vRttoM kA lakSaNa nibaddha hai| apabhraMza kavi prAyaH unhIM akSaravRttoM yA varNavRttoM kA prayoga karate dekhe jAte haiM jo kisI na kisI 'tAlagaNa' meM gAe jA sakeM, udAharaNa ke lie puSpadanta ke 'jasaharacariu' meM 'vitAna' (bha, sa, la, ga), 'paMktikA' (ra, ya, ja, ga), 'bhujaMgaprayAta' (cAra yagaNa), 'citrA' (ra, ja, ra, ja, ra, ga), 'sragviNI' (cAra ragaNa), vibhAvarI (ja, ra, ja, ra) jaise varNavRttoM kA prayoga huA hai, jinheM tAlachandoM ke rUpa meM maje se gAyA jA sakatA hai / 'vitAna' chanda meM pahalI aura 7 vI mAtrA ko eka sAtha guru akSara ke dvArA na nibaddha kara alaga-alaga rakkhA jAtA hai| isI prakAra 'citrA' aura 'vibhAvarI' bhI SaNmAtrika tAla meM gAye jAte rahe haiN| 'paMktikA' chanda ATha mAtrA kI tAla meM aura 'sragviNI' tathA 'bhujaMgaprayAta' pAMca mAtrA kI tAla meM geya chanda haiN| 'bhujaMgaprayAta' apabhraMza aura 'avahaTTa' kaviyoM kA prasiddha chanda hai, jisakA yuddha varNana meM saphala prayoga dekhA jAtA hai| ina chandoM ke atirikta aura bhI varNika chanda aise milate haiM, jinheM apabhraMza kaviyoM ne prayukta kiyA hai aura jo tAlacchandoM ke rUpa meM gAye jA sakate haiM / 'sandezarAsaka' meM 'mAlinI', 'nandinI' aura 'bhramarAvalI' kA prayoga huA hai| inameM mAlinI chanda 8 mAtrA ke tAlakhaNDoM meM maje se gAyA jA sakatA hai| isa chanda meM Arambha meM ATha mAtrA ke bAda 14 mAtrA ke do Tukar3oM (7-7 mAtrA ke ekaeka Tukar3e ko) ko eka-eka adhika mAtrA kA prastAra dekara gAye jAne kI prathA rahI hogI / ise spaSTa karane ke lie hama sandezarAsaka ke nimna chanda ko lekara usake tAlakhaNDoM kA vibhAjana saMketita kara sakate haiM / 'jai virahavirA- / me NaThThaso-5 / ho muNaMtIs, suhaya taiya rA- / o uggilaM-5 / tosaNeho' / bharavi navayaraM- / ge ikku kuM-5 | bho dharatIs, hiyau taha pddi-| llo boliyaM-5 / to viratto' // (saMdezarAsaka 2.100) dvitIya aura tRtIya tAlakhaNDoM kI aMtima dhvani ko eka mAtrA kA adhika prastAra dekara gAyA jAyegA / saMskRta vaiyAkaraNa kI zabdAvalI meM ina khaNDoM ke aMtima gurvakSara kA plupta uccAraNa kiyA jAyagA / isI taraha saMdezarAsaka ke 'naMdinI' (4 sagaNa, saMskRta tathA bAda ke chandaHzAstriyoM kA 'toTaka') aura 'bhramarAvali' (5 sagaNa) ko eka eka sagaNa (IIS, cAra mAtrA) ke tAlakhaNDoM meM bA~Ta kara maje se caturmAtrika tAla meM gAyA jA sakatA hai| purAnI hiMdI kavitA meM bhI prAyaH ve hI varNika chaMda adhika prayukta hue haiM, jo mAtrika tAlacchaMdo kI prakRti ke sAtha maje se khapa sakate haiN| hiMdI chandaHparaMparA 145. prAkRtapaiMgalam ke mAtrika chaMdoM kA anuzIlana karate hue hama isa bAta kA bAra-bAra saMketa kareMge ki prAkRtapaiMgalam vaha pahalA grantha hai, jisameM hiMdI chandaHparaMparA kA udaya sarvaprathama dikhAI par3atA hai| jaisA ki spaSTa hai, hiMdI bhASA aura sAhitya kA udaya, apane pUrva kI saMskRta, prAkRta aura apabhraMza kI bhASAsaMbaMdhI aura sAhityika virAsata ko lekara huA hai| yaha bAta sAhitya (yA kAvya) ke bAhya pariveza 'chaMda' para bhI pUrI taraha lAgU hotI hai| hiMdI kI chaMda:paramparA, zAstrIya saMskRta kI varNika vRttaparamparA, prAkRta kI mAtrika jAticchaMdoM kI paramparA aura apabhraMza ke lokagItAtmaka Page #564 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saMskRta, prAkRtApabhraMza aura hiMdI chandaHparamparA tAlacchaMdoM kI paramparA ko eka sAtha AtmasAt kara sAmane AI hai, kiMtu inameM bhI hiMdI kI kAvyaparaMparA kA vizeSa jhukAva apabhraMza ke tAlacchaMdoM kI hI ora jAna par3atA hai| itanA hote hue bhI apabhraMza ke kucha tAlacchaMdo kA eka bhinna koTi kA vikAsa bhI hiMdI kAvyaparamparA meM hone lagA hai| kaI mAtrika tAlacchaMdoM ko varNika vRttoM ke sA~ce meM DhAlakara unake mAtrika bhAra ke sAtha hI sAtha varNika bhAra (syllabic weight) ko bhI niyamita karane kI ceSTA dikhAI par3ane lagatI hai| isa ceSTA ke bIja to kucha tAlacchaMdoM ke saMbaMdha meM hemacandra ke yahAM bhI mila jAyeMge, jahA~ katipaya chaMdoM meM kucha sthAnoM para 'varNika gaNoM' (sagaNa, jagaNa Adi) ke prayoga yA vAraNa kA saMketita kiyA gayA hai| para vahA~ pratyeka caraNa kI mAtrAoM ko nizcitasaMkhyaka vargoM kI baMdiza meM bA~dhane kI vyavasthA kA udaya nahIM huA hai| purAnI hiMdI ke bhaTTa kaviyoM ke yahA~ hI yaha zurUAta huI jAna par3atI hai| phalataH mAtrika chaMdoM kA vaNika vRttoM ke rUpa meM kAyAkalpa ho gayA hai| merA to yahA~ taka anumAna hai ki hiMdI kA muktaka varNika vRtta 'ghanAkSarI' (kavitta) bhI mUlata: mAtrika tAlacchaMda kA hI vaha praroha hai, jo bhaTTa kaviyoM kI pichalI pIr3hI (akabara ke samasAmayika kaviyoM gaMga, narahari Adi) ke yahA~ vaNika rUpa dhAraNa kara cukA hai / ghanAkSarI meM saMskRta vaNika vRttoM kI sI kisI nizcita lagAtmaka paddhati kA abhAva hI isa tathya kI puSTi karatA hai ki yaha mUlata: varNika chaMda nahIM rahA hogA / sUra aura tulasI ke padoM ke aMtaroM ke rUpa meM ghanAkSarI kA astitva bhI isakA sabala pramANa hai| mAtrika tAlacchandoM ko varNika sA~ce meM bhI DhAlA jAnA isa bAta kA saMketa karatA hai ki purAnI hindI kI sthiti se hI hindI kaviyoM para saMskRta sAhitya kA phira se kAphI prabhAva par3ane lagA hai| yaha prabhAva hindI ke madhyayugIna kaviyoM kI usa zreNI para vizeSa dikhAI par3egA, jo apanI kAvyaracanA loka-sAmAnya ke lie na kara rAjadarabAroM ke lie kara rahe the| hindI ke janakaviyoM ne prAyaH padoM yA apabhraMza tAlacchandoM ko hI cunA / isa koTi ke kaviyoM meM kabIra, sUra, tulasI, mIrA Adi madhyayugIna hindI kavi Ate haiM / dohA muktaka kAvya kA prabala mAdhyama apabhraMza meM hI bana cukA thA aura rItikAla ke zRMgArI muktakoM aura nIti kAvyoM meM ise cunA gayA / zRMgArI muktakoM ke liye savaiyA ke navIna varNika rUpa aura muktaka varNika ghanAkSarI aura vIrarasAtmaka yA rAjastuti muktakoM ke liye bhaTTa kaviyoM ke peTeMTa chanda chappaya aura ghanAkSarI cune gye| isa rAja-kaviyoM ke yahA~ dohA, savaiyA, chappaya aura ghanAkSarI apanA mUla tAlacchanda vAlA rUpa kho cuke the, ve kevala pAThya chanda bana cuke the, geya chanda nahIM rahe the| spaSTa hI yaha prabhAva saMskRta vRttoM kI paramparA kA hai, jo mUlataH pAThya chaMda hI hai| zuddha saMskRta varNika chandoM kI paramparA madhyayugIna hindI kavitA meM usakA pradhAna lakSaNa nahIM mAnI jA sktii| kevala kezavadAsa, gumAna mizra jaise vaicitryapremI kavi hI ina vaNika saMskRta vRttoM para hAtha AjamAte dikhAI par3ate haiM / madhyayugIna hiMdI kI chaMda: paraMparA ke peTeMTa chaMda eka aura dohA-caupAI, dUsarI ora dohA, savaiyA, chappaya, ghanAkSarI aura tIsarI aura geya pada taka hI sImita hai| Adhunika kAla meM jaba AcArya mahAvIra prasAda dvivedI saMskRta varNika vRttoM kI paraMparA hiMdI meM lAye to usake sAtha 'harigItikA' vAlI mUla mAtrika chaMdoM kI paramparA bhI khar3I bolI hiMdI kavitA meM jIvita rahI aura chAyAvAdI kaviyoM ne phira se hiMdI kavitA meM mAtrika chaMdoM kI naI sAjasajjA aura naye pariveza ke sAtha pratiSThApanA kI / AcArya dvivedI saMskRta varNika vRttoM kI chandaHparamparA ko, merI samajha meM marAThI kAvyaparamparA se prabhAvita hokara, hiMdI meM lA rahe the| marAThI aura gujarAtI kAvyoM para mAtrika tAlacchaMdoM ke sAtha sAtha saMskRta varNika vRttaparamparA bhI kAphI hAvI dikhAI par3atI hai, aura yahA~ taka ki hamAre chAyAvAdI kaviyoM ke samAnAMtara marAThI aura gujarAtI romaiMTika kavi taka abhI hAla taka saMskRta varNika vRttoM meM romaiMTika bhAvanA kI kavitAyeM likhate dikhAI par3ate haiN| to, mere kahane kA matalaba yaha hai ki madhyayugIna hiMdI kAvyaparamparA kA mUla chAndasa pariveza mAtrika hI rahA hai| yaha avazya hai ki ye chaMda, jo mUlataH apabhraMza kAvyaparamparA meM tAla ke sAtha gAye jAte the, prAkRtapaiMgalam ke samaya hI apanA geyatva khone lage the, para usakI geyatA ke aneka cihna prAkRtapaiMgalam meM phira bhI surakSita haiM / tAla-yati ke sthAna para 'yamaka' (tuka yA anuprAsa) kI yojanA yahA~ milatI hai / kaI chaMdoM meM yaha vizeSatA madhyayugIna hiMdI kAvyaparaMparA meM bhI surakSita hai, para kaI meM lupta ho gaI hai| 32 mAtrA vAle mAtrika chaMda ke paripUrNa varNika savaiyA ke rUpa meM parivartita hone para usake tAlakhaMDoM kI niyAmaka tuka-yojanA bhI samApta kara dI gaI hai| isI taraha cAra cAra mAtrA ke catuSkaloM meM vibhAjita SoDazamAtrika chaMda 'pajjhaTikA' Adi ke navIna rUpa meM 'caupAI' bana jAne para pratyeka catuSkala ko dUsare Page #565 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 540 prAkRtapaiMgalam se na milAne kI vyavasthA bhI DhIlI par3a gaI hai| usakA niyamataH paripAlana anAvazyaka samajhA jAne lagA aura 'caupAI' kI ekamAtra lAkSaNika vizeSatA prati caraNa 16 mAtrA kI yojanA mAnI jAne lagI hai| jahA~ gujarAtI kAvyaparaMparA meM ina apabhraMza tAlacchaMdoM kI mUla prakRti pUrNata: surakSita rahI hai, vahA~ hiMdI kaviyoM ke hAthoM inakA dUsare hI DhaMga kA vikAsa ho gayA hai| prAkRtapaiMgalam se lekara bhikhArIdAsa taka kahIM bhI koI bhI chaMdaHzAstrI ina chaMdoM kI tAlavyavasthA kA saMketa nahIM karatA, unake lakSaNa kevala mAtrA-bhAra, kahIM kahIM mAtrika gaNa vyavasthA aura kinhIM kinhIM vizeSachaMdoM meM lagAtmaka vyavasthA kA hI saMketa karate haiM / jaba ki dUsarI ora gujarAtI ke piMgala graMthoM meM ina chaMdoM ke lakSaNoM meM spaSTata: tAlavyavasthA kA bhI saMketa milatA hai| kauna chaMda kisa tAla meM gAyA jAyagA, chaMda kI kisa kisa mAtrA para tAla par3egI, tAlakhaMDoM kA vibhAjana kisa DhaMga se hogA, isakA spaSTa ullekha 'dalapatapiMgala' jaise gujarAtI graMthoM meM milatA hai, jo isakA saMketa karatA hai ki madhyayugIna gujarAtI kaviyoM ne apane yahA~ ina chaMdoM kI mUla geya prakRti ko surakSita rakkhA hai| madhyayugIna hiMdI pada-sAhitya meM apabhraMza tAlacchaMdoM kI paramparA surakSita rahI hai| padoM ke aMtaroM ke rUpa meM aneka mAtrika chaMdoM aura unake vividha mizrita svarUpoM ko dekhA jA sakatA hai| apabhraMza meM hI sarahapA, kaNhapA aura dUsare aneka bauddha siddhoM ke caryApadoM meM caupAI (arilla) Adi chaMda milate haiN| jayadeva ke gItagoviMda ke padoM meM aMtare kinhIM apabhraMza tAlacchaMdoM ke hI mizrita rUpa hai| udAharaNa ke lie nimna pada ke aMtare 28 mAtrA vAlI dvipadiyA~ hai, jo mUlataH 8, 8, 12, mAtrA cha: caraNoM se banI SaTpadiyA~ jAna par3atI haiN| yaha chaMda paravartI 'harigItikA' ke DhaMga para hai : vigalitavasanaM, parihRtavasanaM, ghaTaya jaghanamapidhAnaM / kizalayazayane, paGkajanayane, nidhimiva harSanidhAnaM // dhIrasamIre, yamunAtIre, vasati vane vanamAlI // 2 saMta kavi kabIra ke yahA~ padoM meM caupAI aura anya aneka mAtrika chaMda milate haiN| nidarzana ke liye hama 26 mAtrA vAle 'harigIta' (yA carcarI) chanda kI dvipadiyoM ke aMtare dekha sakate haiM, jo 'rAga mAlIgaur3I' meM gAye jAne vAle pada ke aMza hai : 'paMDitA mana raMjitA, bhagati heta lyau lAi re, prema prIti gopAla bhaji nara, aura kAraNa jAi re ||ttek|| rAMma chai paNi kAma nAhI, gyAMna chai paNi dhaMdha re / zravaNa chai paNi surati nAMhIM, naiMna chai paNi aMdha re // jAkai nAbhi padama su udita brahmA, carana gaMga taraMga re| kahai kabIra hari bhagati bAMchU, jagata gura gobyaMda re // spaSTataH aMtarA ke chanda meM 14, 12 para yati pAI jAtI aura yaha 26 mAtrA vAlA tAlacchanda hai| yaha ThIka vahI chanda hai jisakA saMketa hama 'carcarI' ke rUpa meM Age kareMge / sUra aura tulasI ke yahA~ to caupAI, dohA (dohe ke vikasita rUpa), savaiyA aura ghanAkSarI taka padoM ke aMtaroM ke rUpa meM milate haiN| caupAI kA to pracura prayoga kaI bhakta kaviyoM ke padoM meM milatA hai, dohe ke samacaraNoM meM do yA tIna mAtrA bar3hAkara dohe ke hI viziSTa bheda ke AdhAra bane aMtaroM ke isa pada ko kIjiye, jo tulasIdAsa kI gItAvalI se uddhata hai| yaha pada 'rAga AsAvarI' meM gAyA jAtA hai|" 1. udAharaNa ke liye saraha ke nimna 'pada' (rAga guMjarI) ke aMtaroM meM arilla chaMda hai : apaNe raci raci bhava nivvANA / micche loa ba~dhAvai apaNA / / akkheM Na jANahu aciMta joI / jAma-maraNa bhava kaisana hoI // (hiMdI kAvyadhArA pR. 16) isI taraha 'rAga bhairavI' meM nibaddha kaNhapA ke nimna caryApada ke aMtaroM ko le sakate haiM, jo bhI arilla meM hI nibaddha hai :bhava-NibbANe paDai mA~dalA / mana-pavana-beNNi kareu~ kasAlA / / jaa jaa dunduhi sadda uchalilA / kANhe Dombi-vivAhe calilA / (vahI pR0 152) gItagoviMda sarga 5, pada 2. 3. kabIragraMthAvalI pada 390, pR. 186 4. gItAvalI, bAlakAMDa, pada 19. (tulasIgraMthAvalI 2 pR. 233) Page #566 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 541 saMskRta, prAkRtApabhraMza aura hiMdI chandaHparamparA kanaka-ratana maya pAlano, racyo manahu~ mAra sutahAra / bibidha khelaunA kiMkinI, lAge maMjula mukutAhAra // raghukula-maMDana rAma lalA // 1 // janani ubaTi anhavAikai, manibhUSana saji liye goda / pauDhAe paTu pAlane, sisu nirakhi magana mana moda / / dasarathanaMdana rAma lalA ||2|| mAtrika savaiyA ke aMtare sUrake nimna pada (rAga sUhI) meM dekhe jA sakate haiM, jahA~ 16, 16 mAtrA ke do yatikhaMDoM meM pratyeka paMkti ko bA~TA gayA hai| prAta samaya Avata hari rAjata / ratana-jaTita kuMDala sakhi sravanani, tinakI kirani-pUra-tanu lAjata / sAtai rAsi meli dvAdasa maiM, kaTi mekhalA-alaMkRta sAjata / pRthvI-mathI pitA so lai kara, mukha samIpa muralI-dhuni bAjata / jaladhi-tAta tihiM nAma kaMTa ke, tinakaiM paMkha mukuTa sira bhrAjata // sUradAsa kahai sunahu gUDha hari, bhagatani bhajata abhagatani bhAjata // 'ghanAkSarI' kA vivecana karate samaya hama Age batAya~ge ki sUra aura tulasI ke padoM meM ghanAkSarI chanda ke aneka aMtare milate haiN| kahIM kahIM to ina aMtaroM ke kisI caraNa meM pUre 31 varNa hai, usake anya saMbaddha caraNa meM 28, 29 yA 30 varNa milate haiM, kiMtu unakA pravAha eka sA hai / kaI sthAnoM para sampUrNa aMtarA paripUrNa varNika saMkhyA kA pAlana karatA dekhA jAtA hai| sUrake nimna pada ko lIjiye, jo rAga devagaMdhAra' meM gAyA jAtA hai| pUrA pada eka ghanAkSarI meM nibaddha hai| maiM jAne hauM jU nIkaiM tumheM e ho pyAre lAlana, nahIM sidhArie jahA~, lAgyo nayo neharA / mukha kI bhalAI tuma, moha soM karana Ae, jAnI jI kI tuma binu, sUno vAko geharA / / nisi ke sukha kauM kaha, deta haiM adhara naina, ura nakha lAge ati, chabi bhaI deharA / begi savAro pA~va, dhAro sUra svAmI na tu, bhIjaigo piyaro paTa, Avata hai meharA / / spaSTa hai, ukta pada ke do caraNoM meM 8, 8, 8, 7 vargoM para yati bhI pAI jAtI hai, caturtha caraNa meM yaha yativyavasthA 7, 8, 8, 7 ho gaI hai, jahA~ pUre 31 varNa na hokara kevala 30 varNa hI milate haiM, kintu usakA pravAha akSuNNa hai, sAtha hI prathama caraNa meM yativyavasthA 16, 8, 7 (yA 16, 15) hai| kintu isase ukta pada ke ghanAkSarItva meM koI A~ca nahIM aatii| AlhA chanda hindI kAvyaparamparA meM abhI taka samasyA banA huA hai| jaganika kI racanA ko vidvAn paravartI mAnate haiM aura isakA purAnA rUpa kahA~ hai, isake bAre meM spaSTa nirdeza nahIM kiyA jA sakatA / gosvAmI tulasIdAsa ko isa chanda kA patA nahIM thA aura yadi unheM isakA patA hotA, to ve isameM bhI rAmakathA kahate, yaha kahakara kucha hindI lekhakoM ne yaha nirNaya-sA de diyA hai ki tulasIdAsa ke kAla meM AlhA chanda kA pracAra nahIM thaa| mujhe tulasIdAsa ke hI samasAmayika aSTachApa-kavi paramAnanda ke padoM meM 'AlhAchanda' (vIra chaMda) milA hai| eka udAharaNa nimna hai : Aja amAvasa dIpamAlikA bar3I parvaNI hai gopAla / ghara ghara gopI maMgala gAve surabhI vRSabha sigAro lAla / / 1. sUrasAgara, dazamaskaMdha pada 1809, pR. 877 2. sUrasAgara, dazamaskaMdha pada 2537, pR. 1100 3. DA0 hajArIprasAda dvivedI, hindI sAhitya kA AdikAla pR. 112 4. paramAnandadAsa : varSotsavakIrtanasaMgraha bhAga 2 pR. 9 / Page #567 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 542 prAkRtapaiMgalam kahata yazodA suno manamohana apane tAla kI AjJA lehu / bAro dIpaka bahuta lADile kara ujiyAro apane gehu || ha~sa brajanAtha kahata mAtA soM dhorI dhenu siMgAro jAya / 'paramAnandadAsa' ko ThAkura jaga bhAvata hai nizi dina gAya // 1 spaSTa hai ki solahavIM zatAbdI meM 'vIra chanda pracalita thA, bhakta kaviyoM ke padoM meM usakA prayoga kiyA jA rahA thA, bhale hI AlhAkAvya usa samaya taka prasiddha na rahA ho yA na racA gayA ho| sambhavataH DhU~r3he jAne para tulasI kI vinayapatrikA aura gItAvalI ke padoM meM bhI kahIM 'vIra chanda' najara A jAya madhyayugIna hindI pada-sAhitya aneka mAtrika chandoM ke utsa aura vikAsa kA saMketa kara sakatA hai, kintu yaha svatantra gaveSaNA kA viSaya hai; prAkRtapaiMgalam ke mAtrika chandoM ke anuzIlana ke sambandha meM isa bindu kA prasaMgavaza vivecana kara diyA gayA hai| isa viSaya kA adhika vivecana yahA~ aprAsaMgika hI hogA / 1. paramAnandadAsa : varSotsavakIrtanasaMgraha bhAga 2 pR. 9 / Page #568 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saMskRta prAkRtApabhraMza aura hindI chandaHzAstra saMskRta chandaHzAstra 146. bhAratIya chandaHzAstra kI paramparA bar3I purAnI hai| zaunakIya zrautasUtra, nidAnasUtra, Rk-prAtizAkhya, tathA kAtyAyanaracita RgvedAnukramaNikA tathA yajurvedAnukramaNikA meM vaidika chandoM kA vivecana pAyA jAtA hai| veda ke chaha aMgoM meM chandaHzAstra kA bhI samAveza kiyA jAtA hai, tathA bhAratIya chandaHzAstra kA prAcInatama grantha 'piMgala' ke 'chanda:sUtra' haiN| DA0 kItha ke matAnusAra 'piMgala' ke 'chandaHsUtra' nizcitarUpeNa bharatamuni ke 'nATyazAstra' se purAne haiN| piMgala ne 'chandaHsUtroM' meM bIjagaNitAtmaka (algebraic) paddhati apanAI hai, yathA 'laghu' ke liye 'la', 'Sss' (magaNa) ke liye 'ma' Adi / varNika chandoM meM tIna tIna akSaroM ke tattat varNika gaNoM kA vidhAna sarvaprathama yahIM milatA hai| bharata ke nATyazAstra meM bhI chandoM kA vivecana 15 tathA 16 veM adhyAyoM meM milatA hai| bharata ke chandovivecana kA AdhAra 'piMgala' ke 'chandaHsUtra' hI haiM, kintu bharata ke lakSaNa sUtroM meM na hokara anuSTap meM haiM, jo sambhavataH bharata ke svayaM hI ke haiM, inake udAharaNa bharata ne vibhinna srotoM se diye hoMge / bharata ke dvArA diye gaye udAharaNapadyoM meM kaI meM chandonAma ke sAtha mudrAlaMkAra bhI pAyA jAtA hai / 'zrutabodha', jise mahAkavi kAlidAsa kI racanA mAnA jAtA hai, purAnI kRti avazya jAna par3atA hai, kiMtu use kAlidAsa kI kRti mAnanA saMdigdha hai| bharata ke 'nATyazAstra' tathA 'zrutabodha' ke lakSaNa 'bIjagaNitAtmaka paddhati' meM na hokara kisI amuka chaMda ke tattat laghu yA guru akSaroM kI sthiti se sambandha rakhate haiM / lakSaNa kI ina vibhinna paddhatiyoM kA saMketa hama anupada meM karane jA rahe haiM / varAhamihira kI 'bRhatsaMhitA' meM bhI eka adhyAya chandoM para milatA hai, jahA~ grahoM kI gati ke sAtha-sAtha chaMdoM kA vivecana pAyA jAtA hai| kahA jAtA hai ki vararuci, bhAmaha tathA daNDI ne bhI chandaHzAstra para grantha likhe the para ve upalabdha nahIM hai| madhyayugIna racanAoM meM sarvaprathaNa 'kSemendra' kA 'suvRttatilaka' hai| yaha grantha tIna adhyAyoM meM vibhakta haiN| prathama adhyAya meM chandoM ke lakSaNa haiM tathA kSemendra ne svayaM ke hI udAharaNa diye haiN| dvitIya adhyAya meM aneka udAharaNa dete hue chandodoSoM kA saMketa kiyA gayA hai| tRtIya adhyAya meM vividha viSayoM, bhAvoM, prasaMgoM meM kina kina chandoM kA prayoga kiyA jAya, isakA saMketa karate hue batAyA gayA hai ki kucha kaviyoM ne khAsa khAsa chaMdoM ke prayoga meM siddhahastatA vyakta kI hai, yathA pANini ne upajAti ke, kAlidAsa ne maMdAkrAntA ke, bhAravi ne vaMzastha ke, bhavabhUti ne zikhariNI ke, ratnAkara ne vasantatilakA ke| pichale kheve ke saMskRta chandaHzAstroM meM hemacandra kA 'chandonuzAsana' (saMskRta chandoM vAlA bhAga) kedAra bhaTTa kA 'vRttaratnAkara' tathA gaMgAdAsa kI 'chandomaMjarI' vizeSa prasiddha haiM / dAmodara mizra kA 'vANIbhUSaNa' bhI saMskRta kA chandaHzAstrIya grantha hai, kiMtu yaha prA0 paiM0 kA hI saMskRta anuvAda sA hai, isakA saMketa kiyA jA cukA hai| pichalI zatI ke antima dinoM meM kAzI ke prasiddha kavi-paMDita zrIduHkhabhaMjana kavi ne 'vAgvallama' nAmaka chaMdograntha kI racanA kI hai, jisameM aneka chaMdoM kA vistRta vivaraNa hai / saMskRta chandaHzAstra kI lakSaNa-paddhatiyA~ __ saMskRta ke sabhI chandaHzAstrIya granthoM ne lakSaNoM meM eka hI paddhati nahIM apanAI hai| piMgala kI paddhati sUtrabaddha thI, jahA~ sUkSma gadyAtmaka sUtroM meM tattat chandoM ke lakSaNa nibaddha haiM, kintu bAda meM lakSaNa ko aura adhika spaSTa karane kI icchA tathA lakSaNa ke sAtha sAtha tattat chaMda ke udAharaNa dene kI pravRtti ne bhinna bhinna paddhatiyoM ko janma diyA hai| isa taraha moTe taura para saMskRta chandaHzAstrIya granthoM meM cAra praNAliyA~ milatI hai : (1) gadyAtmaka sUtrapaddhati - isa paddhati meM piMgalasUtra kI racanA huI hai jisameM 'ma' Adi gaNa tathA la (laghu) aura 'ga' (guru) ke saMketa dvArA lakSaNa nibaddha kiyA gayA hai| jaise vasantatilakA ke isa lakSaNa meM - 'vasantatilakA tbhau jau gau' (7.8) (ta bha ja ja gA gaa)| (2) chanda kA udAharaNa dete hue padyAtmaka sUtrapaddhati - isa paddhati meM tattat chaMda ke eka caraNa meM hI sUtrAtmaka paddhati se lakSaNa nibaddha kiyA jAtA hai / lakSaNa meM ma, na, la, ga jaise bIjagaNitAtmaka pratIkoM kA prayoga kara, aMkoM ke vibhinna paryAyavAcI zabdoM ke dvArA yati kA bhI saMketa kiyA jAtA hai| jaise 1. Keith : A History of Sanskrit Literature. p.416 Page #569 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 544 prAkRtapaiMgalam 'na na ma ya ya yuteyaM mAlinI bhogilokaiH' (na na ma ya ya, 8/7) 'rasai rudraizchinnA yamanasabhalAgaH zikhariNI' (ya ya na sa bha la ga, 6/11). 'mandAkrAntAmbudhirasanagairmAbhanA tau gayugmam' (ma bha na ta ta ga ga, 4/6/7). 'sUryAzvairyadimaH sajau satatagAH zArdUlavikrIDitam' (ma sa ja sa ta ta ga, 127) (3) laghu-guru-nirdeza-paddhati - isa lakSaNa paddhati meM kisa chaMda meM kauna kauna akSara laghu hoMge, athavA kauna kauna guru isakA saMketa karate hue tathA yatividhAna batAte hue, kabhI to bhinna chaMda meM yA kabhI usI chaMda meM lakSaNa nibaddha kiyA jAtA hai / bharata ne nATyazAstra meM chandoM kA lakSaNa anuSTup meM nibaddha karate samaya yahI paddhati apanAI hai| jaise 'caturthamantyaM dazamaM saptamaM ca yadA guru / bhaveddhi jAgate pAde tadA syAddhariNIplutA // (16.48) 'jahA~ jagatI chaMda ke caraNa (12 varNa) meM 4, 7, 10 tathA 12 veM varNa guru hoM, to vaha hariNIplutA chaMda hotA hai|' 'paJcAdau paJcadazakaM dvAdazaikAdaze guru / caturdazaM tathA'ntye dve citralekhA budhaiH smRtA / / (16.86) 'jahA~ pahale pA~ca varNa, gyArahavA~, bArahavA~, caudahavA~, pandrahavA~ tathA antima do (satarahavA~ aura aThArahavA~) varNa guru ho, vaha citralekhA chanda hai|' ___ yaha citralekhA mandAkrAntA kA hI vistAra hai / maMdAkrAntA ke pahale cAra guru varNoM kI jagaha pA~ca guru varNa kara aThAraha varNake chaMda meM 5, 6, 7 para yati hote hI citralekhA chaMda bana jAyagA / 'zrutabodha' ne bhI isI paddhati ko apanAyA hai| kavi yA chandaHzAstrI apanI priyA ko saMbodhita kara laghu yA guru varNoM kA saMketa karate hue usI chanda meM lakSaNa nibaddha karatA hai| chandaHzAstrIya graMthoM meM priyA ko saMbodhita kara chanda kA lakSaNa kahane kI paddhati sabase pahale 'zrutabodha meM hI milatI hai| yaha paddhati virahAMka ke 'vRttajAtisamuccaya' tathA 'prAkRtapaiMgalam' jaise prAkRtAbhraMza chandaHzAstrIya granthoM meM bhI milatI hai| 'zrutabodha' kI lakSaNapaddhati kA nidarzana nimna hai : "yasyAmazokAGkarapANipallave vaMzasthapAdA gurupUrvavarNakAH / tAruNyahelAratiraGgalAlase tAmindravaMzAM kavayaH pracakSate // 'yasyAM triSaTsaptamamakSaraM syAd hrasvaM sujaMghe navamaM ca tadvat / gatyA vilajjIkRtahaMsakAnte tAmindravajrAM bruvate kavIndrAH // " 4. dvikalAdi mAtrika gaNoM ke pAribhASika zabdoM vAlI paddhati-kucha lakSaNakAroM ne mAtrika chaMdoM tathA varNika vRttoM ke lakSaNoM meM eka hI paddhati apanAI hai| ve dvikalAdi mAtrika gaNoM ke hI tattat pAribhASika zabdoM kA prayoga varNika vRttoM ke lakSaNoM meM bhI karate haiM / vRttajAtisamuccaya tathA prA0 paiM0 ne bhI varNika vRttoM ke lakSaNoM meM magaNa, nagaNa, la, ga jaisI varNika gaNoM kI paddhati na apanAkara karNa, karatala, payodhara, yodha, padAti, turaMga jaise tattat mAtrika gaNoM kA hI saMketa kiyA hai / yahI paddhati dAmodara mizrane 'vANIbhUSaNa' ke varNika vRtta prakaraNa meM apanAI hai / jaise, "karNaH kuNDalasaMgataH karatalaM cAmIkaraNenAnvitaM, pAdAnto ravanUpureNa kalito hArau prasUnojjjavalau / gurvAnandayuto guruya'ti bhavettannUnaviMzAkSaraM nAgAdhIzvarapiMgalena bhaNitaM zArdUlavikrIDitam // " (vANIbhUSaNa, varNavRtta prakaraNa) isa lakSaNa meM karNa, kuNDala, karatala, cAmIkara, nUpura, hAra, prasUna ye saba tattat mAtrika gaNa kI pAribhASika zabdAvalI hai| isI saMbaMdha meM itanA aura saMketa kara diyA jAya ki ina mAtrika gaNoM ke liye svayaMbhU tathA hemacaMdra ne da, ta, ca, pa, cha jaise bIjagaNitAtmaka pratIkoM kA prayoga kiyA hai, jo 'prAkRtApabhraMza chandaHzAstra' ke prasaMga meM draSTavya hai| Page #570 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saMskRta, prAkRtApabhraMza aura hiMdI chandaHzAstra 545 prAkRta tathA apabhraMza chandaHzAstra 147. saMskRta varNika vRttoM se saMbaddha pramukha chandaHzAstrIya granthoM kA vivaraNa diyA jA cukA hai, jinhoMne prAkRta ke katipaya chandoM ko bhI AryA-parivAra ke mAtrika vRttoM ke rUpa meM apane granthoM meM sthAna diyA hai| kiMtu AryA-parivAra ke chandoM ke atirikta madhyakAlIna bhAratIya sAhitya meM do prakAra kI anya chandaH paramparAyeM bhI pracalita rahI haiM, jinheM kramazaH mAtrAchaMdoM kI paramparA tathA tAlacchaMdoM kI paramparA kahA jAtA hai / inameM 'tAlacchaMdoM' kI paramparA kA mUlasrota dezya geya pada hai, tathA unakA mUla tAtkAlika lokagItoM meM DhU~DhanA par3egA / ye 'tAlacchaMda' apabhraMzakAla meM Akara sAhityika mAnyatA prApta kara cuke haiM, tathA inakA prAcInatama sAhityika upayoga vikramorvazIya ke caturtha aMka meM upalabdha apabhraMza padyoM meM pAyA jAtA hai, jahA~ sabase pahale hameM bhAratIya kavitA meM chandoM meM tuka kA niyata prayoga milane lagatA hai / ye chanda eka tIsarI hI chandaH paramparA kA saMketa karate haiM / hemacandra taka isa paramparA kA vizAla AlavAla parilakSita hotA hai, tathA hemacandra ne apabhraMza chaMdoM ke vividha AyAmoM kA vistAra se varNana kiyA hai| apabhraMza chaMdoM kI do paramparAeM pracalita haiM, eka paramparA kA saMketa hameM svayambhU, hemacandra Adi ke granthoM meM milatA hai, dUsarI paramparA kA vyavahAra rAja-gharAnoM ke baMdIjanoM kI kavitAoM meM rahA jAna par3atA hai, jisakA havAlA 'prAkRtapaiMgalam' tathA ratlazekhara kA 'chanda:koza' dete haiM / inako hama kramazaH apabhraMza chaMdoM kI (1) zAstrIya paramparA, tathA (2) bhaTTa paramparA (yA mAgadha paramparA) kahanA ThIka samajhate haiN| ina donoM paramparAoM ke chaMdograntha hameM upalabdha haiM, tathA isa gaveSaNA kA adhikAMza zreya DA0 eca0 DI0 velaNakara ko hai, jinhoMne 'prAkRtapaiMgalam' ke atirikta anya sabhI etatsaMbandhI granthoM ko andhakAra se nikAlakara prakAza diyA hai| itanA hI nahIM, apabhraMza chaMdoM para sarva prathama mArga-darzana bhI hamaM DA0 velaNakara ke gaveSaNApUrNa lekhoM meM hI upalabdha hotA hai / prAkRta tathA apabhraMza se sambaddha chaMdaHzAstra ke 8 grantha aba taka prakAza meM A cuke haiN| ye grantha nimna haiM : (1) naMditADhya (naMdiyaDDa) kA 'gAthAlakSaNa' (DA0 velaNakara dvArA enAlsa Av bhaMDArakara oNriyanTala risarca iMsTITyUTa, 1933 meM prkaashit)| (2) virahAGka kA 'vRttajAtisamuccaya' (DA0 velaNakara dvArA baoNmbe brAMca Av raoNyala eziyATika sosAyaTI ke 1929, 1932 ke jarnala meM prakAzita) / (3) svayambhU kA 'svayambhUcchandas' (unhIM ke dvArA baoN0 brA0 rA0 e0 sI0 ke jarnala 1935 meM (pariccheda 1-3) tathA baoNmbe yUnivarsiTI jarnala navaMbara 1936 meM (pariccheda 4-9) (prakAzita) (4) rAjazekhara kA 'chandaHzekhara' (unhIM ke dvArA baoN0 brA0 rA0 e0 so0 ke jarnala 1946 meM prakAzita) (5) hemacandra kA 'chandonuzAsana' (pariccheda 4-9) (unhIM ke dvArA baoN0 brA0 rA0 e0 so0 ke jarnala 194344 meM prakAzita) (6) ajJAta lekhaka kA 'kavidarpaNa' (bhaMDArakara risarca iMsTITyUTa ke enAlsa meM unhIM ke dvArA 1935 meM prakAzita) (7) prAkRtapaiMgalam (8) ratnazekharakA 'chanda:koza' (unhIM ke dvArA baoNmbe yUnivarsiTI jarnala navaMbara 1933 meM prakAzita) ukta tAlikA ina granthoM ke racanAkAla kI dRSTi se dI gaI hai| isa dRSTi se naMdiyaDDa kA 'gAthAlakSaNa' prAcInatama racanA hai, jaba ki 'ratnazekhara' kA 'chanda:koza' prAkRtapaiMgalam ke saMgraha ke bhI bAda kI racanA hai| vaise isa saMbaMdha meM hama bharata ke nATyazAstra kA bhI saMketa kara sakate haiM, jahA~ 32 veM adhyAya meM unhoMne katipaya prAkRta chaMdoM kA vivecana kiyA hai| kiMtu jaisA ki hama saMketa kara cuke haiM, bharata ke ye chanda vastutaH akSaragaNa vAle varNika vRtta hI haiM, tathA unakA varNana bhI unhoMne anuSTup, triSTup, jagatI Adi ke tattat bhedoM ke rUpa meM hI kiyA hai / yahA~ hama saMkSepa meM ukta granthoM kA vivaraNa de rahe haiM / (1) naMditADhya kA 'gAthAlakSaNa' 148. naMdiyaDDa yA naMditADhya kA 'gAthAlakSaNa' upalabdha prAkRtApabhraMza ke chandaHzAstrIya granthoM meM prAcInatama hai| lekhaka kA vizeSa paricaya nahIM milatA, kiMtu graMtha ke maMgalAcaraNa se patA calatA hai ki lekhaka jaina hai| DA0 velaNakara kA anumAna hai ki naMditADhya nAma prAcIna jaina yati-paraMparA kA saMketa karatA hai tathA lekhaka ke dvArA isa graMtha meM jina 186 D:\Sheel\Panga8.pm5/new Page #571 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prAkRtapaiMgalam chaMdoM ko cunA gayA hai, ve sirpha jaina AgamoM meM upalabdha chaMda hI haiM; isa tathya se yaha patA calatA hai ki lekhaka adhika prAcIna rahA hai| hemacandra ke chandonuzAsana meM isa grantha ke padya 40-42 uddhRta milate haiM, yadyapi hemacandra ne graMtha tathA lekhaka kA saMketa nahIM kiyA hai / naMditADhya ke graMtha se isa bAta kA patA calatA hai ki usake samaya taka prAkRta adhika Aheta thI tathA apabhraMza ko heya dRSTi se dekhA jAtA thA / lekhaka ne batAyA hai ki 'jaise vezyAoM ke hRdaya meM sneha nahIM hotA, kAmukajana ke yahA~ satya nAma kI cIja nahIM hotI, vaise hI naMditADhya kI prAkRta meM 'jiha, kiha, tiha, jaise zabdoM kI chauMka na milegii| isase itanA saMketa milatA hai ki naMdItADhya ke samaya taka 'jiha, kiha, tiha,' jaise zabda, jo nizcita rUpa se apabhraMza rUpa hai, sAhityika pariniSThita bhASA meM azuddha prayoga mAne jAte the / spaSTa hai, naMditADhya ke samaya taka apabhraMza ko paMDita-maMDalI meM sAhityika mAnyatA na mila pAI thii| isI AdhAra para DA0 velaNakara ne anumAna kiyA hai ki 'gAthAlakSaNa' kA racayitA IsA kI AraMbhika zatAbdiyoM meM thA / 2 naMditADhyane apane grantha meM 'gAthA' chaMda kA lakSaNa nibaddha karane kI prastAvanA kI hai, kiMtu gAthA varga ke chaMdoM ke atirikta paddhaDiyA, caMdrAnanA (madanAvatAra), dvipadI, vastuka, sArdhacchanda, dUhA, uvadUhA (upadohA) tathA siloya (anuSTupa) chaMdoM kA bhI varNana kiyA hai| isa prakAra 'gAthAlakSaNa' meM saMskRta chandaHparamparA kA kevala eka hI varNika chaMda saMketita hai - siloya (zloka), jo prAkRta-apabhraMza ke kaviyoM ke dvArA bhI prayukta hotA rahA hai| gAthA-varga ke zuddha prAkRta chaMdoM - gAthA, gAtha, vigAthA, udgAthA, gAthinI tathA skandhaka - ke atirikta anya 7 chaMda apabhraMza varga ke tAlacchaMda hai| isa prakAra 'gAthAlakSaNa' meM kula 14 chaMdoM kA hI varNana kiyA gayA hai / graMtha meM 'gAthA' ke vividha bhedoM kA vistAra se varNana kiyA gayA hai| naMditADhya kA pramukha lakSya gAthA-varga ke vividha chaMdoM kA vistAra se varNana karanA hai| AraMbha meM lagabhaga 57 chaMdoM (6-62), gAthA chaMda ke hI vividha bhedoM kA saMketa kiyA gayA hai| 'gAthA' chaMda ke lakSaNa meM naMditADhya ne 'mAtrAgaNoM' ko niyata sthiti kA saMketa karate hue batAyA hai ki yahA~ solaha aMza hote haiM, prathama 13 caturmAtrika, tadanaMtara do dvimAtrika, / taba ekamAtrika / isa prakAra gAthA kI gaNaprakriyA yoM hai : - 13 x 4 + 24 2 + 1 = 57 / 5 gAthA prakaraNa meM yaha bhI batAyA gayA hai ki yahA~ viSama gaNoM meM madhyaguru caturmAtrika (ISI) (arthAt jagaNa) prayukta nahIM hotA tathA 21vIM, 24vIM tathA 51 vI mAtrA laghu hoN| gAthA ke dvitIyA kA chaThA gaNa kevala ekamAtrika hI hotA hai| naMditADhya ke kaI gAthAsaMbaMdhI lakSaNapadya prAkRtapaiMgalam meM hUbahU milate haiN| gAthAsAmAnya ke lakSaNa ke bAda isake pathyA, vipula, sarvacapalA, mukhacapalA, jaghanacapalA, gIti, udgIti, upagIti tathA saMkIrNA bhedoM kA vivaraNa diyA gayA hai| tadanaMtara isake viprA, kSatriyA, jaise jAtigata bheda kara taba vistAra se gAthA kI bhedagaNanA kI prakriyA kA saMketa kiyA gayA hai| isI prasaMga meM vikalpa se dIrgha akSaroM ko kahA~ laghu mAnA jAya isakA ullekha 7 chaMdoM (56-62) meM kiyA gayA hai| tadanaMtara gAthA-varga ke anya 6 chaMdoM kA eka-eka kara lakSaNodAharaNa diyA gayA hai| apabhraMza chaMdoM meM varNita pahalA chaMda paddhaDiyA hai / solasamattau jahiM pau dIsai / akkharamattu na kiMpi gavIsai / pAyau pAyau jamaka visuddhau / paddhaDiya tahiM chaMda pasiddhau / / (76) (jahA~ caraNa meM 16 mAtrA dikhAI deM, akSaroM kI gaNanA kI gaveSaNA kucha na ho, pratyeka caraNa meM yamaka ho, vahA~ prasiddha chaMda paddhaDiyA hotA hai|) svayambhU yA hemacaMdra kI bhA~ti naMditADhyane bhI dohA chaMda kI mAtrA-gaNanA 14, 12 : 14, 12 mAnI hai, arthAt pAdAMta hrasva kI gaNanA guru kI hai| vastuka yA kAvya (rolA) chaMda ke aMtargata naMditADhya kevala 24 mAtrika caraNoM kI 1. jaha vesAjaNa neho, jaha saccaM natthi kAmuyajaNassa / taha naMdiyaDDabhaNie jiha kiha tiha pAie natthi // - gAthAlakSaNa padya 31 2. Velankar : Gathalakshana of Nanditaddhya, (Intro.)-Annals of B.O.R.I. (1932-33) Vol. XII. p. 16 3. vahI gAthA 7 4.5.6. vahI gAthA 8-9-10 7. caudahamattA duni paya, paDhamai taiyai huMti / bArahamattA do calaNa, dUhAlakkhaNa kaMti // - vahI 84 Page #572 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saMskRta, prAkRtApabhraMza aura hiMdI chandaHzAstra 547 sthApanA hI paryApta na mAnakara unakI sthApanA 2 x 4 + 2 x 3 + 2 x 4 + 2 isa krama se mAnI hai, tathA chappaya yA divaDDa chaMda (sArdhacchandas) ke aMtima do caraNoM meM niyata rUpa se 28-28 (15 + 13) mAtrA mAnI hai| naMditADhya ke 'gAthAlakSaNa' kA apabhraMza chaMdoM ke adhyayana meM isaliye mahattva hai ki yaha ina chaMdoM kI prAcInatama chandaHzAstrIya paramparA kA saMketa karatA hai| (2) virahAGka kA 'vRttajAtisamuccaya 149. virahAGka kA 'vRttajAtisamuccaya' naMditADhya ke 'gAthAlakSaNa' kI apekSA adhika zAstrIya paddhati para likhA gayA hai / grantha cha: niyamoM (paricchedoM) meM vibhakta hai| prathama pariccheda prAstAvika hai| isameM varNita chaMdoM kI tAlikA tathA mAtrAgaNoM kI dvividha saMjJAyeM dI gaI haiN| dvitIya tathA tRtIya niyamoM meM una dvIpadI chaMdoM kA kramaza: uddeza tathA lakSaNodAharaNa diyA gayA hai, jo dhruvA yA dhruvakA ke rUpa meM prayukta hotI haiM / ina dvipadiyoM kA jikra prAcIna chandaHzAstriyoM bhujagAdhipa, zAtavAhana, tathA vRddhakavi ke anusAra kiyA gayA hai| dvitIya pariccheda meM 37 samamAtrAgaNa dvipadiyoM ke sAtha 7 anya samamAtrAgaNa dvipadiyoM kI aura tAlikA dI gaI hai| isa taraha kula 44 samamAtrAgaNa dvipadiyoM ke bAda 8 ardhasamA dvipadiyoM kI tAlikA hai| tRtIya niyama meM inhIM 52 dvipadiyoM ke lakSaNodAharaNa isa taraha eka eka chaMda meM diye gaye haiM ki ukta chaMda meM tat dvipadI kA lakSaNa tathA udAharaNa donoM hai, jaise 'sumaMgalA' dvipadI kA lakSaNodAharaNa nimna hai : 'vAraNajoharahaturaMgamaehi, viramapaddhiviavihUsaNaehiM / pAo dUraM sumaNohariAe, hoi a sommamuhi sumaGgaliAe // (3.16) (he saumyamukhi priye, manohara sumaMgalA dvipadI kA pratyeka caraNa pAdAMta (virAma) meM sthita guru se yukta vAraNa, yodha, ratha, tathA turaMgama (arthAt cAra caturmAtrika gaNa) se saMyukta hotA hai arthAt sumaMgalA dvipadI ke pratyeka caraNa meM 17 mAtrA ( 4 x 4 + 5) hotI haiM / ) caturtha niyama ke AraMbha meM saMkSepa meM gAthA, skaMdhaka, gIti tathA upagIti kA saMketa kiyA gayA hai| tadanaMtara 80 ke lagabhaga mAtrAvRttoM kA vivaraNa diyA gayA hai, jinameM se nimna chaMda hI aise haiM, jinakA pracalana apabhraMza tathA bAda ke kAvyoM meM adhika pAyA jAtA hai :- aDilA (4.32), utphullaka (4.63), khaDahaDaka (4.73-74), DhosA (4.35), dvipathaka yA dUhA (4.27), mAtrA (4.29-31), raDDA (4.31), rAsaka (4.37-38), tathA rAsa (4, 84) / prA0 paiM0 meM inameM se kevala aDilA, dUhA, mAtrA tathA raDDA ye cAra hI chaMda pAye jAte haiM / DhosA chaMda gAthA kA hI eka bheda hai, jahA~ cauthA caturmAtrika gaNa sAmaMta (151) yA dvija (II) pAyA jAtA hai, aura gAthA kI racanA mAravAr3I apabhraMza meM kI jAtI hai| virahAMka ne rAsaka kI do taraha kI paribhASAyeM dI haiN| (1) vitthAriaANumaeNa kuNa / duvaIchandoNumaevva puNa // ia rAsaa suaNu maNoharae / veAriasamattakkharae // (4.37) (he sutanu, vistArita athavA dvipadI chaMda ke aMta meM vicArI kA prayoga karane para suMdara rAsaka chaMda hotA hai)| (2) aDilAhiM duvahaehiMva mattArAhi taha a DhosAhi / bahuehi jo rahajjaI so bhaNNai rAsaU NAma / / (4.38) . bhuaAhivasAlAhaNabuDDakaI(hiM) NirUviaM daie / NihaNaNirUviadhuvaammi vatthue gIiA Natthi / / bhuaAhivasAlAhaNabuDakaiNirUviANa duvaINa / NAmAI jAI sAhemi tujjha tAiMvia kameNa // - vRttajAtisamuccaya 2, 8-9) 2. vahI 2.10-13. 3. vahI 2.14 4. vahI 2.15 5. jai brAhmaNi tiNhu cautthu dehi hU kuJjarAhu sAmantu / bhAsA to bhrohia mAravAiU gAha Dhosatti - vRttajAti0 4.35 Page #573 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 548 prAkRtapaiMgalam (aneka aDilA, dvipadI, mAtrA tathA DhosA ke dvArA jisa kI racanA kI jAtI hai, vaha rAsaka hai)| isa prakAra spaSTa hai ki virahAMka kI rAsakasaMbaMdhI paribhASA 'rAsaka yA AbhANaka' nAma se prasiddha 21 mAtrAvAle chaMda se sarvathA bhinna hai, jisakA jika bAda ke chaMdaHzAstriyoM ne kiyA hai| graMtha ke paMcama niyama meM virahAMka ne una 52 varNika chaMdoM kA lakSaNa diyA hai, jo prAya: saMskRta kaviyoM dvArA prayukta kiye jAte the| isa niyama ke lakSaNa-bhAga kI bhASA saMskRta hI hai / SaSTha niyama meM prastAra, naSTa, uddiSTa, laghukriyA, saMkhyakA tathA adhvA ina cha: prakAra ke chandaHprazrayoM kI gaNanaprakriyA para vistAra se prakAza DAlA gayA hai| prastAra ke aMtargata (1) sUcI, (2) meru, (3) patAkA, (4) samudra, (5) viparIta-samudra, (6) pAtAla, (7) zAlmakI tathA (8) viparIta-zAlmalI ina AThoM bhedoM kI gaNanaprakriyA kA ullekha hai / virahAMka ke graMtha meM do bAteM dhyAna dene yogya haiN| prathama to vaha 'yati' saMbaMdhI ullekha kahIM nahIM karatA / ataH aisA jAna par3atA hai ki virahAMka usa sampradAya kA chandaHzAstrI thA, jo chaMdoM meM 'yati' para jora nahIM detA, chaMda meM usakA astitva jarUrI nahIM mAnatA / dUsare saMskRta ke varNika chaMdoM ke lakSaNoM meM vaha kahIM nagaNa, magaNa jaise varNika gaNoM kA jikra na kara unhIM pAribhASika zabdoM kA prayoga karatA hai, jisakI tAlikA prathama niyama meM hI dI gaI hai| virahAMka ke samaya ke viSaya meM pUrI jAnakArI nahIM milatI / vRttajAtisamuccaya meM jina purAne chandaHzAstriyoM tathA kaviyoM kA ullekha milatA hai, ve hai :- piMgala (4.13), bhujagAdhipa (2.8-9, 3.12), viSadhara (1.22, 2.7), vRddhakavi (2.8-9, 3.12), sAlAhaNa (2.8-9) tathA hAla (3.12) / kiMtu yaha tAlikA itanA hI saMketa kara sakatI hai ki virahAMka svayaMbhU tathA hemacandra se prAcIna hai| isa grantha para gopAla kI TIkA milatI hai tathA DA0 velaNakara ko upalabdha tADapatra hastalekha 1192 saM0 kA hai| phalataH virahAMka kA samaya isase 200-300 varSa purAnA honA hI cAhie / DA0 velaNakara kA anumAna hai ki virahAMka 9vIM yA 10vIM zatI meM yA aura pahale maujUda thA / (3) svayambhUkA 'svayambhUcchandas' 150. svayambhU kI chandaHzAstrIya kRti 'svayambhUcchandas' mahattvapUrNa graMtha hai, jisakA ullekha hemacaMdra (1.106) ne chandonuzAsana meM tathA kavidarpaNa ke vRttikAra ne kaI sthAnoM (1.8, 2.32, 4.103) para kiyA hai / ataH svayambhU inase adhika prAcIna chandaHzAstrI hai| saMbhavata: svayaMbhU jaina sAdhu thA tathA kaI vidvAnoM ne ise 'paumacariu' tathA 'harivaMzapurANa' ke racayitA svayaMbhU se abhinna mAnA hai jo dhruva dhArAvarSa (780-94 I0) ke maMtrI rayaDA dhanaMjaya kA Azrita thA / kiMtu anya vidvAn donoM svayaMbhU ko bhinna bhinna mAnate haiN| DA0 velaNakara ne svayaMbhU ko anumAnataH 10 vIM sadI IsA kA mAnA hai, kiMtu yadi donoM svayaMbhU eka haiM, to usakI tithi AThavIM-navIM sadI mAnanA hogA / svayaMbhU ne apane graMtha meM 58 kaviyoM ke udAharaNa diye haiM, inameM se 10 apabhraMza kavi haiN| ina apabhraMza kaviyoM meM goviMda tathA caturmukha vizeSa prasiddha haiM, jinake pA~ca pA~ca chaMda yahA~ uddhata kiye gaye haiN| saMbhavataH goviMda ne zrIkRSNa ke jIvana se saMbaddha koI kAvya (harivaMzapurANa) likhA thA tathA caturmukha kA kAvya zrIrAma ke jIvana se saMbaddha thA / yadi yaha caturmukha 'paumacariu' vAle caturmukha svayaMbhU hI haiM, to phira chandaHzAstrI svayaMbhU kavi caturmukha se bhinna hai| vaise premI jI tathA DA0 hIrAlAla jaina kavi svayaMbhU tathA caturmukha ko bhI bhinna bhinna vyakti mAnate haiM / kavi caturmukha kA zliSTa saMketa addahamANa ne bhI 'saMdezarAsaka' meM kiyA hai, aisA paM0 hajArIprasAda dvivedI kA mata hai / aisA jAna par3atA hai, goviMda tathA caturmukha bhI jaina kavi the| 1. de0 - Sandesarasaka : (study). Metres $5. p. 53 2. vRttajAti0 6-4-28 3. Velankar : Vrittajatisamuccaya of Virahanka. J. R.A.S. (Bomb. Br.) Vol. V(1925) p.32 4. rAhula sAMkRtyAyanaH hiMdI kAvyadhArA pR0 22-23. 5. nAthUrAma premI : jaina sAhitya kA itihAsa pR0 373. 6. jA jassa kavvasattI sA teNa alajjireNa bhaNiyavvA / jai caumuheNa bhaNiyaM tA sesA mA bhaNijjaMtu // (saMdeza0 17) yahA~ paM0 dvivedI 'caturmukha' meM zleSa mAnakara 'brahmA' tathA 'apabhraMza kavi caturmukha' donoM artha mAnate haiN| Page #574 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saMskRta, prAkRtApabhraMza aura hiMdI chandaHzAstra svayaMbhU kA chandograntha ATha adhyAyoM meM vibhakta hai| inameM tIna adhyAya saMskRta chaMdoM se saMbaddha haiM tathA ye bAmbe brAMca Av rAyala eziyATika sosAyaTI ke 1935 ke jarnala meM prakAzita hue haiN| zeSa pA~ca adhyAya apabhraMza chaMdoM se saMbaddha haiM jinakA prakAzana bambaI yUnIvarsiTI ke jarnala 1936 meM huA hai| svayaMbhU ne apane graMtha ko paMcAMzasArabhUta, bahulArtha tathA lakSalakSaNavizuddha kahA hai tathA pratyeka adhyAya kI parisamApti meM isakA saMketa milatA hai| svayambhUcchandas kA prathama adhyAya adhUrA milatA hai, usakA AraMbhika aMza truTita milA hai| isa aMzameM zakvarI (14 varNa) koTi ke varNacchaMdoM se lekara utkRti (26 varNa) varga ke chaMdoM tathA aMta meM vibhinna daNDakoM kA vivaraNa milatA hai| chaMdoM ke lakSaNodAharaNa prAyaH prAkRta bhASA meM nibaddha haiN| dvitIya adhyAya meM 14 viSama vRttoM kA vivaraNa diyA gayA hai| tRtIya adhyAya meM udgatA tathA usake vividha bhedoM kA, viSama vRttoM kA varNana hai tathA yahIM vRtta, suvRtta, pathyA, pathyAvRtta jaise zloka-bhedoM ke lakSaNodAharaNa diye gaye haiN| caturtha adhyAya se aSTama taka svayaMbhU ne vistAra se apabhraMza chaMdoM kA vivecana kiyA hai| caturtha adhyAya meM utsAha, dohA tathA usake bheda, mAtrA aura usake bheda, raDDA, vadana, upavadana, maDilA, aDilA, suMdarI, hRdayinI (hiAliA), dhavala tathA maMgala kA vivaraNa hai| inameM se kucha kA vivaraNa prA0 paiM. ke tulanAtmaka adhyayana meM draSTavya hai| pA~cave adhyAya meM 24 SaTpadiyoM kA varNana hai| chaThe adhyAya meM 118 catuSpadI chaMda (110 ardhasama, 8 sarvasama) tathA 40 dvipadI chaMdoM ke lakSaNa diye haiM, inameM kevala kucha hI chaMdoM ke alaga se udAharaNa diye gaye haiM / saptama adhyAya meM aura 10 dvipadiyoM ke lakSaNa diye gaye haiM, jo cAra se 10 mAtrA taka kI hai :- vijaA (4 mAtrA), revaA (5 mAtrA), gaNaduvaI (gaNadvipadI) (6 mAtrA), suraduvaiA (7 mAtrA, 4 + 3), accharA (apsarA) (7 mAtrA, 5 + 2), maMgalAvaI (maMgalAvatI) (8 mAtrA, 5 + 3), maarabhujA (makarabhujA) (8 mAtrA, 4 + 4), malaavilasiA (8 mAtrA, 6 + 2), jaMbheTTiA (9 mAtrA, 4 + 5), lalaaatti (lalayavatI) 10 mAtrA, 5 + 5) / aSTama adhyAya meM utthaka, madanAvatAra, dhruvaka tathA 7 chaDuNikAoM, 3 ghattAoM, paddhaTikA tathA dvipadI chaMdoM kA vivaraNa milatA hai, jo vastuta: apabhraMza prabaMdha kAvyoM (purANa yA carita kAvyoM) kI sandhi meM chaMdoM kA prayoga kisa taraha kiyA jAya isa dRSTi se diyA gayA hai| DA0 velaNakara ke anusAra svayaMbhU ke chaMdograntha meM prAkRtApabhraMza chaMdoM ke vivaraNa meM kucha nijI vizeSatAyeM pAI jAtI haiM, jo anya chaMdaHzAstriyoM se mela nahIM khAtIM / usane akSara gaNa vRttoM tathA mAtrAgaNa chaMdoM meM koI khAsa bheda nahIM kiyA hai| virahAMka kI bhA~ti svayaMbhU ne bhI saMskRta vaNika vRttoM ke lakSaNoM meM magaNa, nagaNa jaise varNika gaNoM kA prayoga na kara mAtrika gaNoM kA hI prayoga kiyA hai| kiMtu isakA yaha artha nahIM ki ye donoM lekhaka unase aparicita haiM, unhoMne vastutaH unako vizeSa mahattva nahIM diyA hai| svayaMbhU ne ina mAtrika gaNoM ke liye bhI apanI hI pAribhASika saMjJAyeM dI haiM :-da, daAra (dvimAtrika gaNa), ta, tagaNa, taAra, taMza (trimAtrika), ca, cagaNa, caAra, caMa (caturmAtrika), pa, pagaNa, paAra, paMsa (paMcamAtrika), cha, chagaNa, chaAra, chaMsa (SaNmAtrika gaNa) / inake atirikta laghu ke liye 'la' tathA guru ke liye 'ga' kA prayoga kiyA gayA hai| isa taraha 'patA pubvalA' (1.17) kA artha hai, "laghvAdi paMcakala tathA laghvAdi trikala" / svayaMbhU ne kevala saMskRta vRttoM ko prAkRta vRttoM ke rUpa meM hI liyA hai, una vAstavika prAkRta mAtrika vRttoM ko nahIM liyA hai, jinakA saMketa hemacaMdra ke chandonuzAsana meM tathA virahAMka ke vRttajAtisamuccaya (adhyAya 3-4) meM milatA 1. paMcaMsasArahue bahulatthe lakkhalakkhaNavisuddhe / edi saaMbhucchande addhasamaM parisamattamiNam / / (svayaMbhUcchandas, 2.30). 2. svayaMbhUcchandas 4.34. 3. vahI 4.35 4. vahI 4. 36-40 5. paddhaDiA puNu jei karenti / te soDaha mattau pau dharenti // vihiM paahiM jamau te Nimmaanti / kauvaa aTThahiM jamaahiM raanti / / (svayaMbhU0 8.30) 6. saMdhihi AihiM ghattA, duvaI gAhADillA / mattA paddhaDiAe, chaDDuNiAvi paDillA / / (8.35) ghattAchaDuNiAhiM paddhaDiA (hiM) suvaNNarUehiM / rAsAbandho kavve jaNamaNaahirAmao hoi // (8.49) Page #575 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 550 prAkRtapaiMgalam hai| svayaMbhU ne apabhraMza chaMdoM meM dvipadiyoM tathA tripadiyoM ko utanA mahattva nahIM diyA hai; jitanA anyatra milatA hai| sAtha hI mizra apabhraMza chaMdoM meM svayaMbhU ne kevala 'raDDA' (4.25) kA hI saMketa kiyA hai| svayaMbhU ke graMtha kA vizeSa mahattva isaliye bhI haiM ki isameM aneka prAkRta kaviyoM dvArA prAkRtabhASAnibaddha varNika chaMdoM ke udAharaNoM meM 'antya yamaka' pAyA jAtA hai, jo apabhraMza chandaHparamparA kI khAsa vizeSatA mAnA jAtA hai| DA0 velaNakara kA anumAna hai ki ina prAkRta kaviyoM paMDita-maMDalI ke na hokara sAdhAraNa samAja ke vyakti jAna par3ate haiM / ina sabhI dRSTiyoM se 'svayaMbhUcchandas' kA prAkRtApabhraMza sAhitya tathA chandaHzAstra ke adhyetA ke liye kama mahattva nahIM hai| (4) rAjazekharakA chandaHzekhara 151. yaha grantha saMskRta, prAkRta tathA apabhraMza tInoM chanda:paramparAoM kA vivecana upasthita karatA hai / isake prathama cAra adhyAyoM meM saMskRta tathA prAkRta chaMdoM kA vivaraNa diyA gayA hai tathA aMtima pA~caveM adhyAya meM apabhraMza chandoM kA vivecana hai / 'chandaHzekhara' kI racanA kisI jaina rAjazekhara ke dvArA kI gaI hai, jo Thakkura parivAra ke yaza kA prapautra, lAhaTa kA pautra tathA duddaka kA putra thA / isakI mAtA kA nAma nAgadevI thA / rAjazekhara ke isa grantha kI bhojarAja ne bar3I kadra kI thii| saMmbhavataH ye bhojadeva dhArAnareza hI the aura isa taraha rAjazekhara kA samaya 1005 I0 se 1054 I0 ke bIca par3atA hai, jo bhoja kA zAsanakAla hai| 'chaMda:zekhara' ke prakAzita aMza kA AdhArabhUta hastalekha saM0 1179 meM cittaur3a (citrakUTa) meM likhA gayA thA / ataH yaha graMtha vaise bhI 11 vIM zatI kA siddha hotA hai| ye rAjazekhara bAda ke rAjazekharasUri se bhinna haiN| rAjazekhara kA 'chanda:zekhara' nizcita rUpase hemacandra ke 'chando'nuzAsana' se purAnA hai, tathA isakI racanA para svayambhU ke 'svayambhUcchandas' kA paryApta prabhAva parilakSita hotA hai| chandoM kA vargIkaraNa tathA vivaraNa svayaMbhU ke anusAra hI hai tathA kahIM kahIM to rAjazekhara ke padya svayaMbhU ke hI prAkRta chandoM kA saMskRta ulthA jAna par3ate haiM / chandaHzekhara meM padya saMkhyA 7-26 taka prAyaH unhI chaMdoM kA vivaraNa pAyA jAtA hai, jo svayambhUcchandas ke caturtha adhyAya meM varNita hai| inameM do naye chaMdoM ko jor3a diyA gayA hai; vastuvadanaka (padya saMkhyA 17) tathA bhramaradhavala (padya saMkhyA 24) / isake bAda padyasaMkhyA 30 se 34 taka SaTpadajAti kA prakaraNa hai, tathA padyasaMkhyA 37 se 164 taka antarArdhasamA yA ardhasamA catuSpadI chandoM kA vivaraNa diyA gayA hai, jisameM 110 ardhasama mAtrika chaMdoM kA varNana hai| tathA unake "lalita' bheda bhI tatsaMkhyaka hai| tadanantara padyasaMkhyA 165 se 174 taka sarvasamA catuSpadI kA prakaraNa hai, jisameM zazAMkavadanA (10 mAtrA 4 + 4 + 2), mArakRtA (11 mAtrA, 4 + 4 + 3), mahAnubhAvA (12 mAtrA, 6 + 4 + 2 athavA 4 + 4 + 4), apsarovilasita (13 mAtrA, 6 + 4 + 3 athavA 4 + 4 + 5), gandhodakadhArA (14 mAtrA, 5 + 5 + 4 athavA 4 + 4 + 4 + 2), pAraNaka (15 mAtrA, 4 + 4 + 4 + 3 athavA 6 + 4 + 5), pAdAkulaka (16 mAtrA, mAtrikagaNa aniyamita), saMkulaka (16 mAtrA, 6 + 4 + 4 + 2), paddhaDikA (16 mAtrA, 4 + 4 + 4 + 4), tathA ragaDAdhruvaka (17 mAtrA, 4 + 4 + 4 + 5 athavA 6 + 4 + 4 + 3), kevala ina dasa samamAtrika catuSpAt chaMdoM kA vivaraNa diyA hai| isake bAda padya saMkhyA 175 se 224 taka 28 mAtrA se lekara 40 mAtrA taka kI bar3I dvipadiyoM kA vivaraNa diyA hai| 40 se Upara kI dvipadI ke pakSa meM rAjazekhara nahIM hai| anta meM 4 se 9 mAtrA vAlI dasa choTI dvipadiyoM kA vivaraNa diyA gayA hai| vijayA (4 mAtrA), revakA (5 mAtrA), dvipadIgaNA (6 mAtrA), svaradvipadI (7 mAtrA, 4 + 3), apsarA (7 mAtrA, 5 + 2), 1. yasyAsItprapitAmaho yasa iti zrIlAhaTastvAryaka stAtaSThakuraduddakaH sa jananI zrInAgadevI svayam / sa zrImAniha rAjazekharakaviH zrIbhojadevapriyaM chandaHzekharamAhato'pyaracayatprItyai sa bhUyAtsatAm / / - Journal. B.B.R.A.S. (1946) p. 14. 2. evaM dazottarazataM lalitAbhidhAnairbhedairihAntarasamAsamA'pi tadvat / / kiMtu dvitIyacaraNaH prathamena tulyasturyastRtIyasadRzo'rdhasamAsu kAryaH // [5.162] 3. sarvasamA dazadhaiSA kathitA / - (5-175). 4. hyataH paraM sUrayo na dhruvakANi yojayanti / - (5.224). Page #576 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saMskRta, prAkRtApabhraMza aura hiMdI chandaHzAstra vasu-dvipadikA (8 mAtrA), makarabhujA (8 mAtrA, 4 + 4), madanavilasitA (8 mAtrA, 5 + 3), jaMbhiSTikA (9 mAtrA, 4 + 5), lavalI (9 mAtrA, 5 + 4) kA vivaraNa diyA gayA hai, jo svayambhUchandas ke saptama adhyAya ke anusAra hI hai| isa prakAra rAjazekhara ne antarasamA tathA sarvasamA catuSpadiyoM kA vivaraNa vistAra se diyA hai, jo svayaMbhU ke anusAra hai, jaba ki hemacandra kI paddhati kucha bhinna hai| vaise ardhasamA ke katipaya nAmakaraNa jo rAjazekhara meM milate haiM, svayambhU ke diye nAmoM se bhinna haiM / yathA, viSamacaraNa 8, mAtrA samacaraNa 7 mAtrA (svayambhU-sumaNopamA, rAjazekhara-sumanoramA), viSama 7. sama 10 (svayambhU-vamhaNa, rAjazekhara-malhaNaka), viSama 12, sama 7. (svayambhU-bhamarariMcholI, raajshekhr-bhrmraavlii)| kahIM 2 svayambhU tathA rAjazekhara ke krama meM bhI viparyaya ho gayA hai| jaise, rAjazekhara ne pahale madhurakaralalita (viSama 7, sama 16) kA vivaraNa diyA hai, taba zazizekhara (viSama 16, sama 7) kA / jaba ki svayambhU meM pahale 'sasisehara' (16, 7) hai, taba mahuaravilasia (7, 16) / itanA hone para bhI svayaMbhU kI tAlikA se rAjazekhara kI tAlikA tathA chando-nAma evaM lakSaNa prAyaH milate haiN| (5) hemacandra kA "chandonuzAsana" / 152. kalikAlasarvajJa zvetAmbara jaina AcArya hemacandra sUri kA paricaya denA vizeSa Avazyaka na hogaa| inakA samaya IsA kI 12vIM zatAbdI hai tathA ye gujarAta ke solaMkI rAjA siddharAja jayasiMha ke bhatIje kumArapAla ke guru the| ye apane samaya ke prasiddha jaina AcArya the tathA darzana, sAhityazAstra, vyAkaraNa, kAvya-racanA aneka kSetroM meM inakI apratihatagati thii| jisa prakAra inake vyAkaraNa kA aSTama adhyAya prAkRta tathA apabhraMza ke vyAkaraNaviSayaka jJAna kI khani hai, vaise hI inake 'chandonuzAsana' kA uttarArdha prAkRta tathA apabhraMza ke vRttoM kA mahAn AkaragraMtha hai| hemacandra ne apane samaya taka pracalita samasta prasiddha tathA aprasiddha prAkRta evaM apabhraMza chandovidhAoM kA vistAra se vivecana diyA hai, tathA unheM svopajJa udAharaNoM se udAhRta bhI kiyA hai, jinameM sarvatra chandonAma evaM 'mudrAlaMkAra' kA prayoga kiyA gayA hai| jaisA ki batAyA jA cukA hai, hemacandra kA chandovivaraNa eka chandaHzAstrI kA vivaraNa hai tathA unhoMne samasta saMbhAvya chandaHprakAroM ko apane graMtha meM sameTane kI koziza kI hai| vaise apabhraMza ke mizrachandoM (strophes) ke saMbaMdha meM avazya ve vistAra nahIM karate, tathA itanA hI saMketa karate haiM ki ye aneka banAye jA sakate haiN| AcArya hemacandra kA yaha prasiddha graMtha ATha adhyAyoM meM vibhakta hai jisameM sADhe tIna se adhika adhyAyoM meM saMskRta meM pracalita varNika vRttoM kA vivaraNa hai| caturtha adhyAya ke uttarArdha meM prAkRta chaMdoM kA vivaraNa diyA gayA hai| sabhI prakAra ke prAkRta chaMdoM ko cAra vargoM meM bA~Ta diyA gayA hai - AryA, galitaka, khaJjaka tathA zIrSaka / AryA varga ke aMtargata 25 chaMdoM kA varNana kiyA gayA hai, jo gIti ke hI vividha prakAra hai, jabaki kisI sthAna para koI khAsa mAtrika gaNa prayukta kiyA jAtA hai, jaise gIti chaMda meM hI aSTama guru ke sthAna para caturmAtrika gaNa kara dene para 'skandhaka' chanda ho jAtA hai / 3 galitakaprakaraNa meM 23 chandoM kA vivaraNa hai, jisameM vAstavika 'galitaka' 21 mAtrA (2 x 5 + 2 x 4 + 3) kA catuSpAt chanda hai| isa varga ke sabhI chandoM meM 'yamaka' pAyA jAtA hai, yadi yaha 'yamaka' viSama-sama (1, 2) pAdoM meM hai, to 'galitaka' hotA hai, viSama-viSama, (1, 3) sama-sama (2, 4) meM hogA to vaha 'antargalitaka' hogA; kintu cAroM caraNoM meM 'yamaka' milane para yahI chaMda 'vigalitaka' kahalAyegA / galitakaprakaraNa meM anya mAtrika varNo kA bhI ullekha haiM, jisameM sabase choTA vRtta 'muktAvalI' (16 mAtrA, 4+3+4) hai| DA0 velaNakara ise tAlavRtta ghoSita kara zuddha mAtrikavRtta nahIM mAnate / saMbhavata: DA0 velaNakara yahA~ 8+8 kI tAla kA prayoga mAnate haiM, ThIka vaise hI jaise pAdAkulaka, aDillA 1. rAjazekhara ke graMtha meM 'cagaNaSa (pa) gaNAbhyAM kila jaMbhiSTikA' (5.235) pATha hai, jo vastutaH 'Sa' na hokara 'pa' hai / tu0 'capaMsajuA kira / jaMmeTThiaA' (svayaMbhU 7.13) / / 2. de0 svayaMbhUcchandas 6.22-23, tathA chandaHzekhara 5.53-54. 3. ceSTame skandhakam / / (4.5). gItirevASTamasya guroH sthAne cagaNe kRte skandhakam / xxx yathA, tuha riurAyapuresuM taruNIjaNalAliyammi kiMkellivaNe / / saMpai araNNamahisANa khaMdhakaMDUyaNaM payaTTei daDham // - Journal B.B.R.A.S. (1943) P. 31 4. pau cau to galitakaM yamitechau / / (4.17) dvau paJcamAtrau dvau caturmAtrAvekastrimAtro gaNo galitakam / aMghrau pAde yamite sati // - vahI P. 36. 5. tIcau muktAvalI (4.38) catvArastrimAtrAzcaturmAtraiko muktAvalIgalitakaM / - vahI p. 43 6. The Muktavali is surely a Tala vrtta. -- vahI, p. 27 Page #577 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 552 prAkRtapaiMgalam yA paddhaDiyA koTi ke SoDazamAtrika tAlacchaMdoM meM hotA hai / vastutaH 'galitaka' eka aisA pAribhASika chanda hai, jisameM aneka prakAra ke ve sabhI chanda (AryA tathA daNDaka ko chor3akara) A jAte haiM, jisameM kinhIM do athavA cAroM caraNoM meM 'yamaka' kA prayoga pAyA jAtA hai| 'galitaka' meM hI jaba yamaka ke sthAna para kevala anuprAsa (tuka) ho, to ye chanda 'saJjaka' varga ke aMtargata Ate haiM / isa varga meM khaJjaka Adi 30 vRttoM kA vivaraNa diyA gayA hai| udAharaNArtha, khaJjaka 23 mAtrA kA chaMda hai, jisameM mAtrika gaNoM kI sthiti 2 x 3 + 3 x 4 + 3 + 5 (guru) ke krama se hotI hai, tathA cAroM caraNoM meM 'tuka' milatI hai / isI prakaraNa meM 28 mAtrAvAle dvipadI chaMda ke bhI catuSpAt rUpa kA varNana kiyA hai, tathA vahA~ isa dvipadI ke aneka prakAra bhedoM kA vividha nAmoM se varNana milatA hai| (de0 4.56-74) isa prakaraNa ke aMta meM madanAvatAra (445), madhukarI (545), navakokilA (645), kAmalIlA (7-5), sutArA (845), tathA vasaMtotsava (945) jaise vividhasaMkhyaka paMcamAtrika gaNoM vAle pA~ca mAtrika chaMdoM kA vivaraNa milatA hai| zIrSaka prakaraNa meM una samasta 'khaJjaka' vRttoM ko liyA gayA hai, jinheM kavi icchAnusAra bar3hA kara naye vRtta kA rUpa de detA hai / (khaJjakaM dIrdhIkRtaM zIrSakam / 4.76) isake do bheda mAne gaye haiM samazIrSaka tathA viSamazIrSaka / isI prakaraNa ke aMta meM hemacandra ne mizrita chaMdoM-dvibhaMgI tathA tribhaMgI-ke aneka prakAroM kA saMketa kiyA hai| dvibhaMgI meM do chaMdoM kA mizraNa pAyA jAtA hai, tribhaMgI meM tIna chaMdoM kA / dvibhaMgI tathA tribhaMgI ke bhedoM ke udAharaNoM meM mudrAlaMkAra na pAye jAne ke kAraNa DA0 velaNakara kA anumAna hai ki ye udAharaNa hemacandrane anyatra se uddhRta kiye haiM / chandonuzAsana ke zeSa 4 adhyAyoM meM prathama tIna (5 se 7 taka) meM apabhraMza chandoM kA vivaraNa diyA gayA hai| paMcama adhyAya meM utsAha Adi catuSpadI samamAtrika chaMdoM kA varNana hai / pahale utsAha (24 mAtrA) kA saMketa hai / isake bAda 20 se adhika mAtrA vAle rAsaka tathA anya ATha chaMdoM kA lakSaNodAharaNa pAyA jAtA hai| tadanaMtara sama-viSama mAtrika chaMdoM kA vivaraNa hai / isameM varNita pramukha chaMda ye haiM : utsAha (24 mAtrA, 6x4 cha: caturmAtrikagaNa, jagaNa (niSiddha), rAsaka (21 mAtrA, 18+ (nagaNa), yati 14 mAtrA para)', megha (28 mAtrA, ragaNa+4 magaNa), vibhrama (17 mAtrA, tagaNa+ragaNa+yagaNa+laghu+guru), rAsa (viSamacaraNa 7 mAtrA, sama 13 mAtrA)6, vastuka (25 mAtrA, 244+2x5 / (laghvaMtatrimAtrika)+244+3), rAsAvalaya (21 mAtrA, 6+4 (jagaNetara gaNa)+6+5), vadanaka (16 mAtrA, 6+4+4+2) upavadanaka (17 mAtrA, 6+4+4+3), 1. daNDakAryAdibhyo'nyacca sayamakaM galitakamityeke / - vahI p. 43 2. tau citagAH khaJjakam / (4.42) trimAtragaNadvaya caturmAtratrayaM trimAtro guruzcAyamakaM sAnuprAsaM khaJjakaM yathA mattamahuamaMDalakolAhalanibbharesuM, ucchlNtprhuakuttuNbpNcmsresuN| malayavAyakhaMjIkayasisirivayA ghaNesuM, vilasai kAvi cittasamayaMmi sirI vaNesuM // 3. dAmAtra no rAsako DhaiH // (5.3) dA ityaSTAdazamAtrA nagaNazca rAsakaH dvairiti caturdazamAtrAbhiryatiH / - vahI p. 62 4. romIrmedhaH (5.13) ragaNo magaNa catuSTayaM ca meghaH / - vahI p. 64 5. trayalagavibhramaH (5.14) tagaNaragaNayagaNA laghugurU ca vibhramaH / vahI p. 65 6. ojayujozchaDA rAsaH (5.16) viSamasamayoH pAdayoH yathAsaMkhyaM chA iti sapta DA iti trayodaza mAtrA yatra sa rAsaH ||-vhii p. 65 7. cau lAntatau cau to vastukam / / (5.24) cagaNadvayaM dvau ca laghvantau cagaNadvayaM tagaNazca pAde cettadA vastukaM caturbhiH pAdaiH / / - vahI p. 61. 8. paMcacAddo vadanakam (5.28) // SacacebhyaH paro dvimAtrazcettadA vadanakam / / 9. ta upavadanakam (5.29) // SacacebhyaH parastrimAtrazcettadopavadanakam / / Page #578 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saMskRta, prAkRtApabhraMza aura hiMdI chandaHzAstra aDilA (vadanaka tathA upavadanaka hI pAdAMta meM yamaka hone para aDilA hogA) isI ko kucha loga do caraNoM meM yamaka hone para 'aDilA' tathA cAroM meM hone para 'maDilA' kahate haiM / inameM 'megha' tathA 'vibhrama' ye donoM chanda: mUlataH varNika vRtta hai, mAtrika vRtta yA tAla vRtta nahIM, kiMtu inakA prayoga apabhraMza meM bhI pAyA jAtA hai| isI pariccheda ke aMta meM 'dhavala', 'maMgala' tathA 'phullaDaka' nAmaka chandobhedoM kA varNana kiyA gayA hai| ukta sabhI chandoM ke ye cAroM bheda hote haiM, jo vastutaH varNya viSaya se saMbaddha hai| 'utsAha' chaMda meM rAjAoM kI stuti kI racanA karane para vaha 'utsAhadhavala' kahalAtA hai, tathA maMgalagAna kI racanA karane para vaha 'utsAhamaMgala' kahalAtA hai / yadi 'utsAha' chaMda meM 'devagAna' nibaddha ho, to vahI 'utsAhaphullaDaka' kahalAegA / sAtha hI yaha bhI spaSTa hai ki 'aDilA-maDilA' nAma vastutaH kisI bhI SoDazamAtrika yA saptadazamAtrika chaMda ke ho sakate haiM, jinake aMta meM do yA cAroM caraNoM meM 'yamaka' kA prayoga ho / ataH ye nAma mUlataH tattat chaMda ke dhavala, maMgala yA phullaDaka vAle bheda viSayavastu se saMbaddha hai tathA ye koI svatantra chaMda na hone para bhI viSayAnusAra nAma badala lete haiM / SaSTha adhyAya meM 'ghattA' ke aneka prakAra varNita hai / 'ghattA' vastuta: kisI eka chandovizeSa kA nAma na hokara, kisI bhI chanda kA nAma ho sakatA hai, jaba ki vaha saMdhi ke AraMbha yA kaDavaka ke aMta meM chandaHparivartanArtha prayukta kiyA jAya / isake pratyeka caraNa meM 7 se 17 taka mAtrA ho sakatI hai tathA yaha dvipadI, catuSpadI evaM SaTpadI rUpoM meM se koI sA ho sakatA hai / iname se jahA~ kaDavaka ke aMta meM prArabdha artha kA upasaMhAra kiyA jAya, catuSpadI yA SaTpadI 'ghattA' ko dUsarA nAma bhI diyA gayA hai, isa sthiti meM yaha 'chaDDaNikA' kahalAtA hai| isI adhyAya meM Age 110 antarasamA catuSpadiyoM kA lakSaNodAharaNa nibaddha haiM, tadanaMtara 9 se 17 mAtrA taka kI sarvasama catuSpadiyA~ varNita haiM / isI adhyAya ke aMta meM 'paddhaDikA' (16 mAtrA, 4+4+4+4) tathA 'ragaDAdhruvaka' (17 mAtrA, 344+5 yA 6+244+3) kA lakSaNa diyA gayA hai| saptama adhyAya meM dvipadI chaMda kA vistAra se varNana hai| isameM prathama kuMkuma tathA karpUra nAmaka dvipadiyoM kA varNana hai, jo mAgadha chanda-paramparA meM 'ullAlA' kahalAte haiM / apabhraMza chaMdaHparamparA meM isake ye hI nAma prasiddha haiN| karpUra (28 mAtrA, 2x2+4+2x2+ / (eka laghu) + 2; 2+4+2x2+ / / / (tIna laghu), 15 mAtrA para yati). kuMkuma (27 mAtrA, 242+4+242+ / (eka laghu) + 2, 2+4+2+2+ / / (do laghu), 15 mAtrA para yati)5. isI sambandha meM tIna aura dvipadI chaMda mahattvapUrNa haiM, jinakA saMbaMdha hiMdI ke savaiyA chaMda ke vividha mAtrika rUpoM (varNika bhedoM se bhI) se hai| skandhakasama (32 mAtrA, 844 (caturmAtrikagaNa), 10, 8, 14 yati) mauktikadAma (32 mAtrA, 8x4 (caturmAtrikagaNa), 12, 8, 12 yati) navakadalIpatra (32 mAtrA, 8x4 (caturmAtrikagaNa), 14, 8, 10 yati) 1. te yamite'nte'DilA (5-30) // te vadanakopavadanake caturNA pAdAnAM dvayordvayorvAnte yamakite satyaDilA / 2. isakI puSTi rAjazekhara ke 'chandaHzekhara' se bhI hotI hai - utsAhahelAvadanADilAdhairyad gIyate maMgalavAci kiMcit / tadrUpakANAmabhidhAnapUrvaM chandovido maMgalamAmananti / / tairevadhavalavyAjAt puruSaH stUyate yadi / tadvadeva tadAneko dhavalopyabhidhIyate // (chanda:zekhara 5.27-28) / tathA 'ia dhavalamaMgalAI jehiM cia lakkhaNehiM bajjhanti / tAI cia NAmAI bhaNiAI chandavittehiM / / (svayaMbhU 4.41) sAtha hI chandonuzAsana 5.39-41 / 3. etau ullAlako mAgadhAnAm - chandonuzAsana ( 7.3 kI vRtti) 4. dAcadAladAcadAli karpUro NaiH (7.2) / dvau dvimAtrau caturmAtro dvau dvimAtrau laghU dvau dvimAtrau caturmAtro dvau dvimAtrau laghutrayaM ca karpUraH / Nairiti paJcadazabhirmAtrAbhiryatiH / / 5. so'ntyalona: kuMkumaH (7.3) // sa eva karpUraH antyalaghunA UnaH kuMkumaH // Page #579 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 554 prAkRtapaiMgalam ina chaMdoM kA vizeSa vivaraNa anuzIlana ke 'hiMdI savaiyA kA udbhava aura vikAsa' zIrSaka aMza meM draSTavya hai| DA0 velaNakara ke mata se hemacandra dvArA varNita aneka bar3I dvipadiyA~ mUlataH SaTpadiyA~ haiM tathA ve tAlavRttoM ke rUpa meM maje se gAI jA sakatI haiN| aMtima pariccheda meM hemacandra ne cha: prakAra ke chandaHpratyayoM kA vivaraNa diyA hai, jo hamAre liye vizeSa mahattva ke nahIM jAna par3ate / hemacandra ke chandovivaraNa se jJAta hotA hai ki ve mAtrika vRttoM tathA tAlavRttoM meM koI bheda nahIM krte| vastutaH sabhI prAkRta tathA apabhraMza chandaHzAstriyoM ne isa bheda para dhyAna nahIM diyA hai, yadyapi vyAvahArika rUpa meM apabhraMza gAyakoM yA baMdIjanoM ke dvArA yaha bheda mAnA jAtA thA / vaise apabhraMza ke chaMdoM meM mUla tAlacchaMda bahuta kama the tathA dhIre dhIre ve mAtrika chandoM meM hI antarbhukta ho gaye aura unakI nijI vizeSatAyeM lupta ho gaI / (6) ajJAta lekhaka kA "kavidarpaNa" 153. kavidarpaNa ke racayitA kA paricaya aprApta hai, kiMtu yaha racanA hemacandra ke bAda kI jAna par3atI hai| DA0 velaNakara ne ise jinaprabhasUri ke dvArA 'ajitazAMtistava' kI TIkA meM uddhRta chandograntha 'kavidarpaNa' se abhinna batAyA hai, tathA vahA~ uddhRta chandolakSaNa saMbaMdhI padya isameM prApta haiM / 'kavidarpaNa' prAkRta bhASA meM nibaddha hai tathA isake sAtha saMskRta vRtti bhI upalabdha hai| DA0 velaNakara ne mUla lekhaka tathA vRttikAra ko bhinna bhinna mAnA hai / mUlagraMtha meM cUr3AlAdohaka (2.23) ke prakaraNa meM jinasiMhasUri; zrIdhavala (2.57) ke prakaraNa meM hemacandra; dvibhaMgI (2.59) ke prakaraNa meM sUraprabhasUri, isI chaMda ke prakaraNa meM (2.63) tilakasUri, tathA dvipadIkhaMDa (2.65) ke prakaraNa meM ratnAvalIkAra harSavardhana ko uddhRta kiyA hai| spaSTa hai ki kavidarpaNakAra hemacandra se paravartI hai| TIkAkAra ne hemacandra ke 'chandonuzAsana' se aneka lakSaNodAharaNa uddhRta kiye haiM, tathA eka aprApta chandograntha "chandaHkandalI" (2.28, 29, 32) se katipaya padya uddhRta kiye haiN| yaha grantha "prAkRtApabhraMza chandaHparamparA" kA grantha thA / isake atirikta vahA~ zUra, piMgala, trilocanadAsa jaise saMskRta chanda:zAstriyoM tathA svayaMbhU, pAdalipta tathA manoratha jaise prAkRta kaviyoM va chandaHzAstriyoM kA bhI saMketa milatA hai| kavidarpaNa kA racanAkAla IsA kI 13vIM zatI mAnA jA sakatA hai| sampUrNa grantha cha: uddezoM meM vibhakta hai| prathama uddezya meM Arambha meM pA~va mAtrAgaNoM tathA ATha varNagaNoM kA lakSaNa hai| isI saMbaMdha meM vargoM ke gurutva aura laghutva aura 'yati' ke niyama kA saMketa kiyA gayA hai| isI saMbaMdha meM TIkAkAra ne 'yati' ke viSaya meM eka mahattvapUrNa saMketa kiyA hai| usane batAyA hai ki saMskRta varNavRttoM meM mANDavya, bharata, kAzyapa tathA saitava 'yati' kA vidhAna Avazyaka nahIM mAnate, kiMtu jayadeva tathA piMgala ise Avazyaka mAnate haiM / kavidarpaNakAra svayaM saMskRta vRttoM meM 'yati' kA vidhAna mAnane ke pakSa meM hai| kavidarpaNa kA sabase laMbA aura mahattvapUrNa uddezya dvitIya uddeza hai / isa uddeza meM mAtrAvRttoM kA prakaraNa hai / kavidarpaNakAra ne svayambhU tathA hemacandra kI bhA~ti prAkRta tathA apabhraMza mAtrAvRttoM ko alaga alaga na lekara unheM eka naye DhaMga se vargIkRta kiyA hai| usane samasta mAtrika vRttoM ko caraNoM meM AdhAra para 11 vargoM meM bA~TA hai - dvipadI, catuSpadI, paJcapadI, SaTpadI tathA aSTapadiyoM ko zuddha mAtrika vRttoM meM liyA gayA hai; saptapadI, navapadI, dazapadI, ekAdazapadI, dvAdazapadI tathA SoDazapadI ina 6 bhedoM ko mizra chaMdoM (strophes) meM liyA hai, jahA~ eka se adhika (do yA tIna) chaMdoM ke mizrita f. Many of them are easily divisible into Satpadis of different length and are capable of being sung as the Tala vrttas. - Velankar : J. B. B. R. A. S. (1943) p. 29. 2. Dr. Velankar : Apabhramsa Metres. (Matra Vrttas and Tala Vrttas). (Radha Kumuda Commemoration Volume. Part II) p. 1076 3. yatsvayaMbhUH jayadevapiMgalA sakkayaMmi ducciya jaI samicchaMti / maMDavvabharahakAsavaseyavapamuhA na icchaMti / / tatra prAkRtApabhraMzacchandasoH sarvasammataiva yatiH / saMskRtacchandasi tu jayadevapiMgalAvevecchato yatiM mANDavyabharatakAzyapasaitavAdayastu necchaMti // - Annals. B.O.R. (1934-35) p. 61 Page #580 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saMskRta, prAkRtApabhraMza aura hiMdI chandaH zAstra 555 chaMdoM kA samUha pAyA jAtA hai|" mizra chaMda apabhraMza chaMda: paraMparA kI khAsa vizeSatA hai, tathA yahA~ hama yathAvasara isakA vivecana kreNge| kavidarpaNakAra ne dvipadI prakaraNa meM kevala tIna prakAra kI dvipadiyoM kA hI jika kiyA hai| ullAlA), karpUra (28 mAtrA vAlA udyAlA) tathA muttiyadAma (mauktikadAma) (32 mAtrA 12, 8, kavidarpaNakAra kA lakSya atyadhika prayoga meM AnevAle tathA usa samaya kaviyoM ke dvArA prAyaH vyavahata chandaH prakAroM kA hI vivecana karanA hai| kavidarpaNakAra kA dRSTikoNa vyAvahArika adhika hai, hemacandra kI bhA~ti sarvathA zAstrIya nahIM, jinhoMne apane samaya pracalita - apracalita, sabhI taraha ke prasiddha- aprasiddha, atIta aura vartamAna apabhraMza chandaH prakAroM kA vivaraNa upasthita kiyA hai / catuSpadI prakaraNa meM sarvaprathama gAthA ke vividha prakAroM, gIti, upagIti Adi AryA varga (gAthA varga) ke prAkRtachandoM kA vistAra se vivaraNa hai| isake bAda ardhasama catuSpadiyoM meM paMcAnanalalita (viSama 12 mAtrA sama 10 mAtrA) malayamAruta (viSama 9 mAtrA, sama 10 mAtrA), dohaka (dohA) (viSama 13, sama 11) tathA usake vividha bhedoM tathA mAgadhikA (viSama 14 mAtrA, sama 16 mAtrA) kA vivaraNa milatA hai| dohaka prakaraNa meM kavidarpaNakAra ne isake anya pA~ca prakAroM kA bhI varNana kiyA hai / kuMkuma (27 mAtrAvAlA 10 para yati / vastutaH avadohaka (prA0 0 kA soraGa), (viSama 11, sama 13 mAtrA); upadohaka (viSama 12 mAtrA sama 11 mAtrA), saMdohaka (chandaH koza kA udgAthaka; viSama 15 mAtrA, sama 11 mAtrA), udohaka (viSama sama 13 mAtrA, sama catuSpAda), cUDAladohaka (chandaH koza tathA prA. paiM0 kA cUlikA chanda; viSama 13 mAtrA sama 14 mAtrA) / hemacandra ne ina ardhasama catuSpadiyoM meM se prathama tIna ko antarasamA catuSpadI ghattA meM liyA hai| vaise hemacandra kA dohA kavidarpaNa, chanda: koza tathA prA0 pai0 ke dohAlakSaNa se pUrI taraha nahIM miltaa| vahIM viSama caraNoM meM 14 tathA sama caraNoM meM 12 mAtrA pAI jAtI haiN| kiMtu yaha bheda vizeSa mahattvapUrNa isaliye nahIM jAna par3atA ki hemacandra padAMta hrasva ko dvimAjika ginate jAna par3ate haiM / kavidarpaNakAra ke samaya se hI use ekamAtrika ginane kI paramparA dohe meM cala par3I jAna par3atI hai, jo prA0 paiM0 meM bhI hai tathA madhyakAlIna hiMdI sAhitya meM bhI isI rUpa meM vikasita huI hai| 'kavidarpaNa' hI pahalA grantha hai, jisameM dohe kA vistAra se varNana milatA hai| hemacandra ne vizeSa mahattva 'mAtrA' chaMda ko diyA hai, jaba ki kavidarpaNa, chaMda: koza tathA prA0 pai0 meM 'mAtrA' chaMda gauNa bana gayA hai| vastutaH hemacandra ke samaya se hI apabhraMza sAhitya meM dohe kA mahattva bar3hane laga gayA thA tathA hemacandra ke bAda yaha apabhraMza tathA purAnI hiMdI kA pradhAna chaMda bana baiThA / 'mAgadhikA' chaMda mUlataH vaitAlIya varga kA mAtrika chaMda hai tathA isakA prayoga 'mAgadhI bhASA' meM karane para yaha chaMda 'mAgadhikA' kahalAtA thA / 'mAgadhikA' kA ullekha hemacandra ne saMskRta vRtta prakaraNa meM kiyA hai, tathA catuSpadI ghattA prakaraNa meM bhI 'vasantalekhA' ke nAma se isakA saMketa kiyA hai| isake bAda 11 samamAtrika SoDazamAtrika catuSpadiyoM kA vivaraNa haiN| inameM pratyeka vRtta bhinna hai, kyoMki unameM vividha mAtrika gaNoM kA upAdAna pAyA jAtA hai| isa sambandha meM itanA saMketa kara denA Avazyaka hogA ki pratyeka mAtrAgaNa 1. ekArasajAIo mattAcchaMde huvaMti eyAo / bicausarachamuNivasunavadasahararavisolasapai ti // (2.1) | 2. kadugaM To kadugalahU kadugaM To kadugadulahuNo dosu / pAe kuMkumo, taha kappUro egalaghubuDho || pannarasakalAhiM jaI, ullAlayatti baMdINa / taM muttiyadAmaM jattha anu ya bArasa jaI // (2.2-3) 3. same dvAdaza oje caturdaza dohakaH / yathA piahu pahAriNa ikinavi sahi do hayA parhati // saMnaddhao asavArabhaDu / anu turaMgu na bhaMti // (hema0 chando0 6.100) 4. oje caturdaza sama SoDaza vasantalekhA / yathAkuvido mayaNo mahAbhajhe vaNalacchI a vasaMtarehiA / kaha jIvau mAmi virahiNI / miumalayAnilaphaMsamohiA || (chandonuzAsana 6.54 ) Page #581 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 556 prAkRtapaiMgalam ko anya se svatantra rakhanA Avazyaka hai, ataH ekagaNa ke aMta tathA dvitIyagaNa ke Arambha meM aise dvimAtrika akSara (guru) kA prayoga nahIM honA cAhie, jo vibhakta hokara donoM gaNoM kA saMpAdana kre| ataH pratyeka gaNa kA AraMbha navIna akSara se honA atyAvazyaka hai| kavidarpaNa meM varNita ina 11 SoDazamAtrika catuSpadiyoM meM se cha: nimna haiM : (1) mAtrAsamaka (pratyeka caraNa 16 (444) mAtrA, navama mAtrA meM ladhvakSara tathA aMta meM guru) (1) vizloka (16 (444) mAtrA; paMcama tathA aSTama mAtrA ladhvakSarayukta) (3) citrA (16 (444) mAtrA; paMcama, aSTama tathA navama mAtrA laghvakSarayukta) (4) vanavAsikA (16 (444) mAtrA, navama tathA dvAdaza mAtrA laghvakSarayukta) (5) upacitrA (16 (444) mAtrA, navama tathA dazama mAtrA ke lie guru akSara) (6) pAdAkulaka (16 (444) mAtrA; uparyukta kinhIM bhI chaMda kI cAra paMktiyoM se yukta) ina sabhI chaMdoM meM eka niyama yaha hai ki caraNa ke Adi meM 'jagaNa' (151) - madhyaguru caturmAtrika gaNa - kA prayoga na kiyA jAya / DA0 velaNakarane ina chahoM chandoM ko zuddha mAtrAvRtta isaliye nahIM mAnA hai ki inameM vizeSa akSaroM kI mAtrA kA niyama pAyA jAtA hai| zeSa pA~ca catuSpadiyA~ nimna haiM (7) muktAvalikA (16 mAtrA (444)) (8) vadana (16 mAtrA (6+442+2)) (9) maDilA (16 mAtrA (4x4), cAroM caraNoM meM tuka) (10) aDilA (16 mAtrA (444), cAroM caraNoM meM tuka) (11) pajjhaTikA (16 mAtrA (4x4), prathama tathA tRtIya caturmAtrika gaNa 'jagaNa' na hoM)3 / pajjhaTikA mUlataH zuddha mAtrika vRtta hai, kintu isameM bhI uparyukta vRttoM kI taraha 'jagaNa' kA niSedha kara diyA gayA hai, jo saMgIta ke upAdAnArtha kiyA gayA hai| samamAtrika catuSpadI-prakaraNa meM anya 10 vRttoM kA bhI ullekha milatA hai : khaNDa (13 mAtrA, 4+4+5), madanAvatAra (20 mAtrA, 5x4), galitaka (21 mAtrA, 542+442+3), khaMjaka (23 mAtrA, 342+443+3+2), rAsaka (23 mAtrA, 445+1+2), citralekhA (26 mAtrA, 6+444+2+2), dvipadI (28 mAtrA, 6+445+2), rAsAvalaya (21 mAtrA, 6+4+6+5), vastuka yA vastuvadanaka (24 mAtrA, 6+443+6), utsAha (24 mAtrA, 4x6) / inameM se prA0 paiM0 meM khaMjaka, dvipadI tathA vastuka ye tIna chaMda hI milate haiN| aMtima chaMda (vastuka) ko vahA~ 'rolA' kahA gayA hai, tathA yahI nAma madhyakAlIna hiMdI kAvya meM prayukta hotA hai| paJcapadI prakaraNa meM kevala mAtrA chaMda kA ullekha hai| kavidarpaNa meM hemacaMdra ke chandonuzAsana kI bhA~ti mAtrA ke aneka prakAra nahIM milate / kavidarpaNa ke saMskRta vRttikAra ne avazya ina bhedoM kA ullekha karate hue hemacandra tathA chanda:kandalI se uddharaNa diye hai| mAtrA kA svarUpa yoM haiM : prathama, tRtIya tathA paMcama caraNa. 542+4+1; dvitIyacaturthacaraNa 442+3; tRtIya-paMcama caraNoM meM tuka'. 1. TA cauro jo Na muhe guru cciyaM tillao lahU navamo / mattAsamayaM, paMcamaaTThamalahuNo u visiloo / / cittA navamo vihu, vANavAsiyA navamabArasA lahuNo / navamagurU uvacittA, pAyAulayaM imANa pAehiM // (kavid0 2.19-20) 2. Annals. B.O.R.I. (1934-35) p. 49 3. caucA TagaNo muttAvalikA, po(So)TadugakA puNo vayaNaM / taM causu aMtajamiya maDilA, pAesu dusu dusu a aDilA // pajjhaDiyA TacaukkaM carame Te majjhakA, na visame jo / / (kavida0 2-21-22) 4. H. D. Velankar : Apabhramsa Metres, Para 18. 5. kavidarpaNa 2.27-28 Page #582 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saMskRta, prAkRtApabhraMza aura hiMdI chandaH zAstra 557 | prA0 prA. pai0 meM 'mAtrA' chaMda kA svatantra rUpa se koI saMketa nahIM hai, kiMtu 'mAtrA' chanda ke aneka prakAroM ke sAtha 'dohA' chaMda ko milAkara banAye gaye 'raDDA' chaMda ke bhedoM kA varNana pAyA jAtA hai| saMbhavataH prA0 pai0 ke samaya taka 'mAtrA' ke zuddha rUpa kA prayoga kama ho calA thA, kiMtu dohe ke sAtha usake mizrita 'navapadI' vAle rUpa ke vividha prakAra pracalita the| bhikhArIdAsa ne bhI apane 'chandArNava' maM raGgA ke ina (mAtrA dohA vAle) vividha bhedoM kA saMketa kiyA hai|" SaTpadI prakaraNa meM kavidarpaNakAra ne 'ghattA' ke chaH prakAroM kA ullekha kiyA hai, jinameM se pratyeka SaTpadI kA pUrvArdha tathA uttarArdha (tIna tIna pAda) samAna hote haiM ye kramaza: (10, 8, 13), (12, 8, 13) (8, 8, 11) (10, 8, 11), (12, 8, 11), (12, 8, 12) hai pai0 meM inameM se kevala prathama 'ghattA' kA saMketa milatA hai, jabaki vahA~ 11, 7, 13 vAle anya bheda 'ghattAnaMda' kA bhI ullekha hai, jo kavidarpaNa meM nahI hai / kavidarpaNakAra ne 'ghattA' ko SaTpadI mAnA hai, dvipadI nahIM tathA unake prathama dvitIya (a, b) tRtIya SaSTha, (c, f) tathA caturtha - paMcama (d, e), caraNoM meM kramazaH paraspara 'tuka' (anuprAsa) mAnI hai| isI ghattA ko 'dhuvA' bhI kahate haiM, tathA kaDavaka ke aMta meM nibaddha hone para vahI 'chaTTaNikA' bhI kahalAtA hai| isI prakaraNa meM SaTpada mizrachanda kA bhI saMketa kiyA hai, jo vastuvadanAdi catuSpadI ke sAtha ullAlA jor3a kara banAyA jA sakatA hai| isa 'SaTpada' chaMda ko 'sArthacchanda' yA 'kAvya' bhI kahA gayA hai| TIkAkAra ne isake kaI bheda batAye haiM:- 1. vastuka :- 1. vastuka + ullAlA 2. rAsAvalaya + kuMkuma, 3. rasAvalaya karpUra 4. 1/2 vastuvadanaka + 1/2 rAsAvalaya + kuMkuma 5. 1 / 2 vastuvadanaka + 1/2 rAsAvalaya + karpUra, 6. 1 / 2 rAsAvalaya + 1/2 vastuvadanaka + kukuMma 7 1/2 rAsAvalaya 1/2 vastuvadanaka karpUra 8. vadanaka + karpUra 8. vadanaka kuMkuma 9. vadanaka krpuur| spaSTa hai, ye saba bheda vividha prakArAM ke mela se banAye gaye haiN| prAkRtapaiMgalam meM isakA kevala eka hI rUpa pAyA hai:rolA + ullAlA / " + + saptapadI prakaraNa meM kevala eka bheda pAyA jAtA hai, phulaka, jo mAtrA' (pA~ca caraNa) tathA ullAlA (do caraNa) kA mizracchanda hai| hemacandra meM isa prakAra kA mizrachanda nahIM miltaa| aSTapadI prakaraNa meM do catuSpadiyoM ke vividha mizrita chaMdoM kA vivaraNa diyA gayA hai| do chaMdoM ke mizrita chaMda dvibhaMgI' kahalAte haiN| aSTapadI meM eka zuddha chaMda kA bhI saMketa kiyA gayA hai| yaha chaMda hai, zrIdhavala (prathama, tRtIya, paMcama, saptama caraNa 443+2 mAtrA, dvitIya, caturtha, SaSTha, aSTama caraNa 4x2= mAtrA) isa chaMda kA ullekha hemacandra ne bhI kiyA hai| isa chaMda meM viSama sama caraNoM meM arthAt prathama dvitIya (ab), tRtIya- caturtha (c d) isa kama se 'anuprAsa' (tuka) pAyA jAtA hai| hemacaMdra ne batAyA hai ki ise kucha loga 'vasaMtalekhA' bhI kahate haiN| navapadI ke antargata mAtrA dohA vAle 'rA' chaMda kA ullekha hai, jise kucha vidvAn 'vastu' bhI kahate haiN| dazapadI meM dohA (cAra caraNa) ghattA (cha caraNa) ke mizrita chaMda kA ullekha hai, jo 'dvibhaMgI chaMda hai| ekAdazapadI 'tribhaMgI chaMda hai, jisameM tIna chaMdoM kA mizraNa pAyA jAtA hai| kavidarpaNakAra ne isameM ullA (do caraNa) mAtrA (pA~ca caraNa) dohA ( cAra caraNa) ke mizra (strophe ) bheda kA ullekha kiyA hai| dvAdazapadI bhI 'tribhaMgI chaMda hai, jo tIna catuSpAt chaMdoM ke 2. bhikhArIdAsaH chandArNava 8.22-24 1. prAkRtapaiMgalam 1.133-143. 3. dasa aTThaterasahi vA iha bArasa aTThaterasahiM ahavA / agArasahiM dasaTTaekArasahiM vAvi // bArasa agArasahiM vA ravivasuravIhi ya kalAhi / tisu tisu paesu kamaso dalajuyale bahuvi bhattA // esA kaDavayaniNe dRNiyA ittha paDhamaviyANa tahayacchdvANa cautthapaMcamANaM ca aNupAso // ( kavidarpaNa 2.29 31 ) 4. vatthuvayaNAi ullAla saMjuyaM chappayaM daviDhachaMdaM / kavvaM vA; (kavi0 2.33) ***** 5. aha mattAullAlayasaMgayA phullA / / ( 2.33) 1 6. visamesu TatigakehiM samesu TadugaNeNa casu siridhavalaM visamasamapayaNupAsaM...... // (2.34) je cidI sama cau zrIdhavalam // ( 5.33) tatra dhavaleSu madhye 6. cadvayaM yatra tacchrIdhavalam / vasantalekhetyanye (chandonuzAsana 5-33) dhavale viSameSu pAdeSu catrayaM dvimAtrazcaikaH sameSu pAdeSu , Page #583 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 558 prAkRtapaiMgalam mizraNa se banatA hai, athavA isakA 'dvibhaMgI' bheda bhI pAyA jA sakatA hai, jahA~ do ghattAoM (SaTpadoM) kA saMkara ho / hemacandra ne isa prakAra ke samasta saMkara chaMdoM ko 'zIrSaka' saMjJA dI haiM / SoDazapadI ke antargata kavidarpaNakAra ne pajjhaTikA yA tatkoTika cAra chandoM kA pUrA kar3avaka liyA hai| agale tIna uddezoM meM varNika vRttoM kA prakaraNa hai, jinameM paMcama uddezya meM vaitAlIya koTi ke chaMda hai / aMtima uddeza meM 'prastAra' tathA chaH pratyayoM, naSTa, uddiSTa Adi kA saMkSepa meM saMketa kara graMtha samApta kiyA gayA hai| ( 7 ) prAkRtapaiMgalam | $ 154. prastuta graMtha prAkRtapaiMgalam meM do prakaraNa hai mAtrAvRtta prakaraNa tathA varNavRtta prakaraNa mAtrAvRtta prakaraNa meM prA0 pai0 ke saMgrAhaka ne unhIM chaMdoM ko liyA hai, jo adhikAdhika rUpa meM baMdIjanoM yA bhaTTa kaviyoM meM vyavahata hote the| prA0 pai0 kA chandaH sambandhI dRSTikoNa zAstrIya kI apekSA vyAvahArika adhika hai, ataH vividha mAtrAoM ke yA saMkara koTi ke samasta saMbhAvya bhedoM ko prA0 pai0 ke saMgrAhaka ne nahIM liyA hai| yahI kAraNa hai, svayambhU, hemacandra tathA rAjazekhara meM jo laMbI chandaH sUcI hameM milatI hai, usameM se bahuta kama prA0 pai0 meM upalabdha hai, samasta chanda nahIM saMkara koTi ke chaMdoM meM bhI raDDA, chappaya, kuMDaliyA jaise prasiddha evaM usa kAla meM atyadhika prayukta chandoM ko hI liyA gayA hai, ThIka yahI sthiti 'tribhaMgI' kI hai, jo vastutaH yahA~ svatantra chanda banakara AtA hai| itanA hI nahIM, jaisA ki hama vistAra se agale pRSThoM meM saMketa kareMge, isa kAla meM kaI mAtrAvRtta koTi ke chanda, jo vastutaH mUlarUpa meM tAlacchanda the, varNika vRtta prakaraNa meM bhI ghule mile dikhAI par3ate haiM, sundarI, durmilA, kirITa, tathA tribhaMgI nAma se varNita varNika vRttoM kI kucha aisI hI kahAnI hai| prA0 pai0 meM varNita mAtrika chandoM ke vikAsa ko hama vistAra se lene jA rahe haiM, ataH yahA~ prA0 paiM0 ke chandovivaraNa para vizeSa prakAza DAlanA anAvazyaka jAna par3atA hai I (8) ratnazekhara kA 'chanda: koza' $ 155. ratnazekhara kA 'chandaH koza' 74 padyoM kA choTA-sA graMtha hai, jisameM kevala unhIM chandoM kA vivaraNa pAyA jAtA hai, jo apabhraMza ke kaviyoM ke dvArA adhikAMza rUpa meM prayukta hote the / isa taraha ratnazekhara kA lakSya bhI kevala vyAvahArika dRSTi se hI pramukha chandoM kA lakSaNa nibaddha karanA hai / ina lakSaNoM meM se aneka aise haiM, jo ratnazekhara ke svayaM ke na hokara purAne chandograMthakAroM ke jAna par3ate haiN| ratnazekhara ne tIna prAcIna AcAryoM kA saMketa kiyA hai tathA nAgarAja ( 4, 45) 9, gosala yA gulhu (6, 12, 14, 18, 26, 29) 2, tathA arjuna yA alhu (10, 11, 15, 19, 27, 30, 34, 35, 41) piMgala nAga to chandaH zAstra ke AcArya ke rUpa meM prasiddha haiM hI, gosala tathA arjuna saMbhavataH apabhraMza ke purAne chandaH zAstrI haiM, jinake koI grantha nahIM milte| jisa prakAra svayaMbhU, hemacandra tathA ratnazekhara apabhraMza chandaH zAstra kI zAstrIya paramparA ke pratinidhi hai, usI prakAra gosala tathA arjuna "bhaTTa kaviyoM kI apa0 chandaH paramparA " (bardic tradition of Ap. Metrics) ke AcArya jAna par3ate haiM, jinakI paraMparA prA0 0 ke saMgrAhaka tathA 'chanda: koza' ke racayitA ratnazekhara ne apanAI hai, tathA chandoM kI yahI vyAvahArika paraMparA hindI gujarAtI kI madhyayugIna kavitA meM bhI pracalita rahI hai / ratnazekhara ke lakSaNoM meM apabhraMza kAvya ko heya samajhane vAle saMskRta tathA prAkRta paMDitoM para vyaMgya bhI milatA hai, jo apabhraMza yA dezI kAvya kI bar3hatI lokapriyatA kA saMketa karatA hai / chandaH koza kI bhASA-zailI ko dekhate hue patA calatA hai ki padya 1-4 tathA padya 51-74 pariniSThita prAkRta meM nibaddha hai, jaba ki padya 5-50 bhinna zailI meM nibaddha haiM, inakI bhASA paravartI apabhraMza zailI kI paricAyikA hai| DA0 velaNakara kA anumAna hai ki inameM se adhikAMza ko ratnazekhara ne anya graMthakAroM se uddhRta kiyA hai / " alhu tathA gulhu 1. nAyANaM iseNaM utto (4), bhAsaha piMgalu eo (45) ratnazekhara : chandaH koza / 2. sugulha papa muttiadAma (6) gulhakavi erisa vuttaTha (12), nArAyanAma somakAMta gosaleNa dio (14), Adi / 3. ajjuNo jaMpara kAmiNImohaNaM (10), chaMdapi meNAulaM alhu jaMpei (11), narAyanAma ajjuNeNa bhAsiyo su tattha paMcacAmaro (15), Adi / 4. chandaH koza padya 12 tathA 29 / 5. From all these facts, it is therefore permissible to conclude that most of these stanzas ie. vv. 5-50 were not composed by Ratnasekhara, but merely reproduced by him from earlier works. - H. D. Velankar : Apabhramsa Metres I, Journal of Univ. of Bom. Nov. 1933, p. 52 Page #584 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saMskRta, prAkRtApabhraMza aura hiMdI chandaHzAstra ke nAma se saMketita lakSaNa padyoM ke alAvA aura padya bhI yahA~ aise haiM, jo ratnazekhara kI kRti nahIM jAna par3ate / ye lakSaNa padya thor3e hera phera se yA jyoM ke tyoM prA0 paiM0 meM bhI milate haiM / yathA chappaya chaMda ke prakaraNa meM ratnazekhara kA lakSaNa padya (12) prA0 paiM0 ke lakSaNa padya (1.107) se hUbahU milatA hai| prA0 paiM0 meM ratnazekharavAle 'gulha kavi erasa vuttau' pATha ko badalakara 'sesakavi vatthu Nivuttau' kara diyA gayA hai / maiMne anuzIlana meM isa bAta kA saMketa kiyA hai ki prA0 paiM. ke padya saMkhyA 1.107 tathA 1.108 bAda ke prakSepa haiM, tathA ina prakSepAMzoM kA samaya mithilA ke rAjA harisiMhadeva kA rAjya-kAla hai| prakSeptA saMbhavata: haribrahma hai| isa lakSaNapadya ke ubhayatra milane se yaha puSTa hotA hai ki prA0 paiM0 ke vAstavika saMgrAhaka kA diyA gayA chappaya lakSaNa 1.105 hai, tathA udAharaNa padya 1.106 tathA isake rUpAntara ke samaya 'gulha' vAlA ukta chappayalakSaNa 'sesakavi' kI chApa dekara bAda meM jor3a diyA gayA hai| yaha lakSaNa padya rUpAntara ke samaya gulha ke anupalabdha chandograMtha se liyA gayA thA, yA ratnazekhara ke 'chandaHkoza' se, isake bAre meM nizcita rUpa se kucha nahIM kahA jA sakatA / anumAna hotA hai, saMbhavata: yaha padya gulha se hI liyA gayA ho, 'chandaHkoza' se nahIM / DA0 velaNakara prA0 paiM0 ko ratnazekhara ke 'chandaHkoza' se prabhAvita mAnate haiM tathA use paravartI racanA ghoSita karate haiN| unhoMne 'chandaHkoza' kA samaya 14vIM zatI kA aMta mAnA hai, kyoMki isake racayitA, vajrasena ke ziSya tathA hematilakasUri ke paTTAdhikArI, nAgapurIya tapAgaccha ke jaina sAdhu ratnazekhara kA janma paTTAvalI ke anusAra 1315 I0 (1372 vi0) hai| prA0 paiM0 ko paravartI racanA mAnanA hameM abhISTa nahIM / hama anta:sAkSya tathA bahiHsAkSya ke AdhAra para batA cuke haiM ki prA0 paiM0 ko caudahavIM sadI IsavI ke prathama caraNa (1301-1325) se bAda kI kRti kathamapi nahIM mAnA jA sakatA / ratnazekhara ko bhale hI prA0 paiM. ke saMgraha kA patA na ho, kiMtu ratnazekhara kA 'chandaHkoza' nizcita rUpa se paravartI racanA hai tathA gulha vAlA chappaya lakSaNa prA0 paiM0 (1.107) ko 'chandaHkoza' kI dena nahIM jAna par3atA, balki sAkSAt gulha se yA kisI anya srota se liyA gayA hai| isa bAta kA saMketa svayaM velaNakara ne bhI kiyA hai ki mUla prA0 pai0 meM yaha lakSaNapadya (1.107) nahIM thA / isa lakSaNapadya ke atirikta chandaHkoza (16) tathA prA0 paiM0 (2.208) vAlA DumilA (durmilA) kA lakSaNa bhI hUbahU milatA hai| yaha bhI donoM jagaha kahIM se liyA gayA hai| isI taraha chanda:koza (25) tathA prA0 paiM0 (1.170) vAlA soraThAlakSaNa; tathA chandaHkoza (31) tathA prA0 paiM0 (146) vAlA kuMDaliyAlakSaNa bhI milate haiM / chandaHkoza meM ina donoM padyoM meM koI chApa nahIM milatI, pra0 paiM0 meM "piMgala nAgarAja' kI chApa dI gaI hai| isI taraha chandaHkoza (46) tathA prA0 paiM0 (2.69) aura chandaHkoza (50) tathA prA0 paiM0 (1.144) ke nArAca tathA padmAvatI chaMdoM ke lakSaNapadya bhI kramazaH hUbahU milate haiM / spaSTa hai ki ye sabhI lakSaNapadya donoM jagaha kisI anya srota kI dena haiN| DA0 velaNakara ne prA0 paiM0 ko paravartI racanA mAnane kA khAsa pramANa yaha mAnA hai ki 'piMgala' ke nAma se 'ratnazekhara' ke graMtha meM upalabdha kucha lakSaNapadya prA0 paiM0 meM bhinna rUpa se hai; jaise padya 4 kA somakAMta chaMda; jise prA0 paiM0 meM yaha nAma na dekara vidyunmAlA nAma diyA gayA hai; padya 45 kA hakkA chaMda, jise prA0 paiM0 meM yaha nAma na dekara vidyunmAlA nAma diyA hai; padya 45 kA hakkA chaMda, jahA~ 30 mAtrAe~ (10, 8, 12) pratyeka caraNa meM pAI jAtI hai, jise prA0 pai0 meM hakkA chaMda na kaha kara caupaiyA (catuSpadI) (prA0 paiM0 1.97) kahA gayA hai| ata: aisA anumAna kiyA gayA hai ki piMgala kA yaha graMtha ratnazekhara ko ajJAta thA / isa aMza ko to hama bhI mAnate haiM ki ratnazekhara ko saMbhavata: prA0 paiM0 kA patA 1. de0 anuzIlana 5 (U), pR0. 15 2. Both appear to have been composed towards the close of the 14th century A.D., but the cchandahkosa is perhaps the earlier of the two. - Velankar : Apabhramsa Metres I. (J.U.B. NOV. 1933, p. 34) 3. Ibid p. 53. 4. nAyANaM IseNaM utto, savvehiM dIhehiM yukto| mamaMgaMgaM pAThijjato, eso chaMdo somakkato || - chandaHkoza 4. sasimattapachiu aMsagariDhuu muttiu aggali jAsu, jaNabaMdhahaM sArI savvapiyArI nimna lakkhaNa tAsu / jaNu paMDiu bujjhai tAsu na sujjhai hakka vimANau teo (bheo), suvi jaMpivi nattahaM ciMtavayaMtahaM bhAsai piMgala eo // - chandaHkoza 45. Page #585 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 560 prAkRtapaiMgalam na thA, tathA piMgala ke nAma se uddhRta padyoM kA srota prA0 paiM0 na hokara bhinna hai, kiMtu itane bhara prA0 pai0 ke nAma se saMgRhIta lakSaNodAharaNoM kA saMgraha paravartI to siddha nahIM ho pAtA / vastutaH chandolakSaNoM ko piMgala ke nAma se calA dene kI paripATI to bar3I purAnI hai aura yaha 'chApa' hI nahIM, hamAre vivecya graMtha 'prAkRtapaiMgalam' kA nAmakaraNa taka isI paripATI kI dena hai / prA0 paiM0 meM 40 mAtrA chaMdoM kA varNana kiyA gayA hai, kiMtu chandaH koza meM sirpha 30 hI zuddha mAtrA chaMda milate haiN| chanda: koza ke navIna mAtrA chaMda nimna hai : (1) vijayaka ( pratyeka caraNa 8 mAtrA, catuSpadI) (2) ekAvalI (pratyeka caraNa 10 mAtrA, 5+5, pA~cavI - chaThI mAtrA ke sthAna meM dIrgha akSara ke niSedha, catuSpadI) (3) laghucatuSpadI (pratyeka caraNa 15 mAtrA, aMtima pA~ca mAtrA paMcamAtrika gaNa kI hoM, catuSpadI) (4) catuSpadI ( 30 mAtrA, 7x4 + 2, catuSpadI; kiMtu yaha prAkRtapaiMgalam ke caupaiyA (1.97) se bhinna chaMda hai) (5) kAminImohana ( 20 mAtrA 8 dIrgha, zeSa hrasva akSara, catuSpadI) (6) mAlatI (16 mAtrA, kevala trimAtrika tathA paMcamAtrika gaNa hoM, caturmAtrika gaNa kA niSedha, catuSpadI) (7) maDilA (16 mAtrA, aDilA kA bheda jaba prathama dvitIya gaNa hoM, caturmAtrika gaNa kA niSedha, catuSpadI) (8) AbhANaka ( 21 mAtrA, paMcamAtrika gaNa kA niSedha, aMtima mAtrA laghu akSara kI ho, catuSpadI) (9) daMDaka (32 mAtrA, 8x4 ATha caturmAtrika, catuSpadI, caturmAtrika prAyaH 'payodhara' (ISI) hote haiM) (10) verAlu (3/4 dohA + 1/4 ( gAthA kA caturtha caraNa) (11) cUr3AmaNi ( 1 / 2 dohA (pUrvArdha) + 1 / 2 gAthA (uttarArdha) ) 2 (12) upacUlikA (dohA kI pratyeka ardhAlI meM 10 mAtrA adhika) (13) udgAthaka (? uddohaka) (viSama caraNoM meM dohA meM 2 mAtrA adhika) (14) besara (prathama - dvitIya caraNa 16 mAtrA, tRtIya- caturtha caraNa 15 mAtrA ) 3 ratnazekhara ne nimna saMkIrNa yA mizrita chaMdoM kA prA0 paiM0 se adhika saMketa kiyA hai : (1) candrAyaNA ( dohA + kAminImohana) (39) (2) rAsAkulaka (AbhANaka + allAla) (29) prA0 paiM0 ke mAtrika vRttoM kA aitihAsika tathA tulanAtmaka adhyayana prastuta karate samaya hama zeSa mAtrika chaMdoM para prakAza DAleMge / prAkRtapaiMgalam aura hiMdI chandaH zAstra $ 156. prAkRtapaiMgalam kI sthiti eka aise saMdhisthala para hai, jahA~ eka ora apabhraMza sAhitya kI paramparA samApta hone ke sAtha hI hiMdI sAhitya kI paraMparA kA udaya spaSTa parilakSita hone lagatA hai| isa taraha prAkRtapaiMgalam donoM bhASAoM kI sAhityika tathA chandaH zAstrIya paramparA kA pratinidhitva karatA hai| yaha vaha kar3I hai, jo spaSTataH madhyayugIna hiMdI chandaHparamparA ko apabhraMza kI chandaH paramparA ke sAtha jor3a kara bhAratIya chandaH zAstra kI akhaNDa paramparA ke nirvAha meM mahattvapUrNa yoga detI hai / jahA~ taka madhyayugIna hiMdI chandaH paramparA ko prAkRtapaiMgalam kI dena kA prazna hai, hama dekheMge ki hiMdI ke kaI purAne chandogranthakAra 'prAkRtapaiMgalam' se sAkSAt rUpa se yA kedAra bhaTTa ke 'vRttaratnAkara' evaM dAmodara ke 'vANIbhUSaNa' ke mAdhyama se jo donoM graMtha khuda prA0 paiM0 se prabhAvita jAna par3ate haiM apratyakSa rUpa se prabhAvita hue haiM / prAkRtapaiMgalam 1. dohA chaMda tinipaya, paDhamaI suddha paDhehu / puNavi cautthai gAhapau, verAlu vi taM viyANehu // - chanda: koza 33. 2. puvvaddhau paDhi dohaDau, paccaddhau gAhANa | cUDAmaNi jANijjahu majjhe sayalANa chaMdANa // - vahI 48. 3. bibi paya solasa matta kahijjai / paMcadahaM puNa bebi raijjai || bAsaThi mattaha jAsu pamANu / so chaMdau phuDu besaru jANu // - vahI 20. For Private Personal Use Only Page #586 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saMskRta, prAkRtApabhraMza aura hiMdI chandaHzAstra 561 kA sabase pahalA prabhAva isake saMgrahakAla ke lagabhaga 75 varSa bAda racita dAmodara ke 'vANIbhUSaNa' meM dikhAI par3atA hai, jo 'prAkRtapaiMgalam' kI hI paddhati para mAtrika chaMdoM aura varNika vRttoM kA vivaraNa prastuta karatA hai| prAkRtapaiMgalam ke 'jhullaNA' jaise eka Adha mAtrika chaMdoM ko 'vANIbhUSaNa' meM choDa diyA gayA hai, para adhikAMza chandoM ke vivaraNa kA kama 'prAkRtagalam' ke anusAra hI hai| hama batA cuke haiM ki dAmodara prAkRtapaiMgalam ke upalabdha prAcInatama TIkAkAra ravikara ke nikaTatama saMbaMdhI the aura mithilA ke rAjA kIrtisiMha ke Azrita kavi the| purAnI hiMdI kI bhATTa chanda:paraMparA kA saMskRta paMDitoM ko paricaya dene ke liye hI ukta graMtha likhA gayA thA / isa bAta kA saMketa svayaM dAmodara ne kiyA hai| Age tattat mAtrika chaMda ke lakSaNodAharaNa ke saMbaMdha meM prastuta tulanAtmaka adhyayana se spaSTa hogA ki dAmodara ne prAkRtapaiMgalam ke lakSaNoM ko dekhakara hI chaMdoM ke lakSaNa nibaddha kiye haiN| sAtha hI aneka aise chaMda jo aitihAsika dRSTi se sarva prathama isa rUpa aura nAma se prAkRtapaiMgalam meM hI milate haiM, usake ThIka bAda kisI kRti meM milate haiM, to vaha vANIbhUSaNa hI hai| ina chaMdoM meM madhubhAra, dIpaka, AbhIra, hAkali, siMhAvaloka, plavaMgama, gaMdhAnaka (gaMdhANa), hIra, gaganAMka, mAtrika jhullaNA, caubAlA, caupaiyA, marahaTTA, daMDakala, durmilA, tribhaMgI, jalaharaNa, lIlAvatI, madanagRha jaise chanda hai / ye chanda prAkRtagalam ke kucha hI bAda kI racanA, nAgapura (nAgaura) rAjasthAna ke tapAgacchIya jaina sAdhu ratnazekhara ke 'chandaHkoza' meM nahIM milate; kintu vANIbhUSaNa meM nAma-rUpa meM jyoM ke tyoM maujUda hai / isake bAda to prAkRtapaiMgalam kI chandaHparamparA apane vAstavika rUpa meM madhyayugIna hiMdI, gujarAtI, marAThI kAvyaparamparA meM bhI milatI hai| prAkRtapaiMgalam ke samaya taka purAne hiMdI kaviyoM ke yahA~ ghanAkSarI jaisA muktaka varNika vRtta nahIM A pAyA thA, anyathA usakA ullekha yahA~ jarUra milatA / 'vANIbhUSaNa' ke samaya taka bhI ghanAkSarI kA prayoga kaviyoM ke yahA~ nahIM hone lagA thA, kyoMki dAmodara bhI isakA koI saMketa nahIM karate aura na dAmodara ke samasAmayika, purAne hiMdI kavi vidyApati hI apanI dezI racanA 'kIrtilatA' meM isa chanda kA prayoga karate haiN| kiMtu isa samaya taka kaI mUla mAtrika chandoM kA varNika chandoM ke rUpa meM kAyAkalpa ho cukA thA aura carcarI, gItA, suMdarI, durmilA, kirITa, tribhaMgI jaise chaMda jo vastutaH saMskRta varNika vRtta nahIM hai, varNika vRttoM ke prakaraNa meM sthAna pA cuke the / ina chandoM ko prAkRtapaiMgalam aura vANIbhUSaNa donoM hI varNika vRttoM meM hI sthAna dete haiN| hama yathAvasara ina chandoM ke mUla utsa, vikAsa aura kAyAkalpa kA saMketa kreNge| madhyayugIna sAhitya meM prAkRtapaiMgalam ke mahattva kA sahaja anumAna isI se laga sakatA hai ki baMgAla se gujarAta taka aura dakSiNa meM mahArASTra taka isa grantha kA pracAra rahA hai| isake pracAra ne hI svayaMbhU, hemacandra, rAjazekhara sUri Adi jaina chandaHzAstriyoM ke mahattvapUrNa granthoM ko madhyayuga meM eka prakAra se aparicita banA diyA aura arjuna, gosala (gulha) jaise aneka apabhraMza chandaHzAstriyoM ke granthoM kA Aja bhI patA nahIM hai| madhyayugIna hiMdI, ba~galA, gujarAtI aura marAThI kaviyoM ke liye prAkRtapaiMgalam chandojJAna kA mahattvapUrNa sAdhana thA / isa graMtha ke hastalekha ina sabhI bhASAbhASI pradezoM meM mile haiN| 17vIM zatAbdI meM yaha grantha madhyadeza meM hI nahIM, baMgAla meM bhI, kAphI lokapriya thA aura isa zatAbdI meM isa para baMgAlI paMDitoM dvArA saMskRta TIkAyeM likhI jAne lagI thii| madhyayugIna hiMdI kaviyoM ke liye to yaha Akara grantha thA / jaina kavi rAjamalla aura kezavadAsa (donoM mugala samrATa akabara ke samasAmayika haiM) ko prAkRtapaiMgalam kA patA hI nahIM thA, ve isase kAphI prabhAvita jAna par3ate haiM / rAjamalla ke aneka lakSaNoM meM prAkRtapaiMgalam ke hI lakSaNoM kI chAyA hai / kezavadAsa ke lakSaNa bhI bhI prAkRtapaiMgalam ke hI DhaMga para hai, aura bhUmikA-bhAga ke kucha padya to jaise prAkRtapaiMgalam se hI anUdita hai| udAharaNArtha, nimna padyoM ko lIjiye / jama Na sahai kaNaatulA, tila tuliaM addhaaddheNa / tama Na sahai savaNatulA, avachaMda chaMdabhaMgeNa // (prA0 paiM0 1.10) kanakatulA jo sahata nahi tolata adhatila aMga / zravanatulA teM jAniyo 'ke sava' chaMdobhaMga // (chandamAlA 2.7) 1. de0 prastuta anuzIlana 6 6 pR0 16-17 2. alasadhiyaHprAkRtamadhi sudhiyaH kecidbhavantIha / kRtireSA mama teSAmAtanutAdISadapi toSam // - vANIbhUSaNa 1.3. Page #587 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 562 prAkRtapaiMgalam xxx abuha buhANaM majjhe, kavvaM jo paDhai lakkhaNavihUNaM / bhUaggalaggakhaggahiM, sIsaM khuDiaM Na jANei / / (prA0 paiM0 1.11) abudha budhani meM paDhatahIM, nijhukata lakSaNahIna / bhRkuTI agra kharagga sira, kaTatu tathApi adIna || (chaMdamAlA 2.8) bhikhArIdAsa ke 'chaMdArNava' meM to spaSTataH prAkRta paiMgalam kA ullekha hai aura isakA 'ara ra vAhahi' Adi padya (1.9) uddhRta bhI hai| 157. madhyayugIna hiMdI sAhitya meM aneka chandograMthoM kA patA calatA hai, jinameM kaI upalabdha bhI hai / inameM prAcInatama racanA jaina kavi rAjamalla kA 'piMgala' (yA chaMdaHzAstra), kezavadAsa kI 'chandamAlA' aura ciMtAmaNi tripAThI kA 'chandavicAra' hai| jaina paMDita rAjamalla nAgaura ke zrImAla jaina rAjA 'bhAramalla' ke Azrita the aura inhIM ke liye unhoMne 'piMgala' kI racanA kI thii| isake udAharaNapadyoM meM 'bhAramalla' aura mugala samrATa akabara donoM kA ullekha milatA hai / yaha graMtha aprakAzita hai, aura isakA kucha aMza zrI kAmatAprasAda jaina ne 'hiMdI jaina sAhitya' ke pariziSTa (1) meM prakAzita kiyA hai| kezava kI 'chandamAlA' ko sarvaprathama AcArya vizvanAtha prasAda mizra ne hiMdustAnI ekeDamI se saMpAdita 'kezavagraMthAvalI' (khaMDa 2) meM prakAzita kiyA hai| ciMtAmaNi kA 'chandavicAra' aprakAzita hai| isake bAda matirAma ke 'chandasAra' graMtha kA bhI nAma itihAsa-granthoM meM milatA hai, para vaha bhI anupalabdha hai| sukhadeva mizra ke chandasaMbaMdhI do granthoM kA patA AcArya zukla ne diyA hai, 'vRttavicAra' (saMvat 1728); aura 'chandavicAra' / hameM ye donoM graMtha eka hI jAna par3ate haiM / zuklajI inakA koI vivaraNa nahIM dete / sukhadeva mizra ke bAre meM ve likhate haiM / :- 'chandazAstra para inakA sA vizada nirUpaNa aura kisI kavi ne nahIM kiyA' / sukhadeva mizra kA piMgala saMbaMdhI eka grantha durgAdatta gauDa ne kAzI ke lAiTa chApekhAne se prakAzita karAyA thA, jo 48 pRSThoM meM prakAzita huA hai| vaise sukhadeva kA vivecana acchA hai, para zuklajI kA yaha nirNaya ki chandaHzAstra para aisA vizada nirUpaNa kisI hiMdI kavi meM nahIM milatA, ThIka nahIM jAna pdd'taa| bhikhArIdAsa kA 'chandArNava' hiMdI kA sabase adhika prAmANika, vistRta aura vaijJAnika grantha hai| isake bAda gadAdhara kI 'chandomaMjarI' kA vivecana bhI kAphI vizada kahA jA sakatA hai| hiMdI sAhitya ke itihAsa meM manIrAma mizra kI 'chaMdachappanI', rasikagoviMda kA 'piMgala' aura gumAna mizra kI 'chaMdATavI' kA ullekha hai, kintu ye graMtha hameM upalabdha nahIM ho sake haiN| isa viSaya ke madhyayugIna hiMdI graMthoM meM zrIdhara kavi kA 'chaMdavinoda', nArAyaNadAsa vaiSNava kA 'chaMdasAra' aura bhikhArIdAsa kA 'chaMdArNava' kAphI prasiddha haiN| ye tInoM graMtha sarva prathama saMvat 1926 meM banArasa lAiTa chApekhAne se prakAzita hue the| 'chaMdArNava' kA navIna saMskaraNa AcArya vizvanAtha prasAda mizra ne 'bhikhArIdAsa graMthAvalI' ke prathama khaMDa meM prakAzita kiyA hai| zrIdhara kavi kA 'chaMdavinoda' tIna paricchedoM meM vibhakta hai| prathama meM gurulaghvAdi kathana hai, dvitIya meM 44 mAtrAchandoM kA vivaraNa aura tRtIya meM 110 varNa vRttoM kA vivaraNa pAyA jAtA hai / nArAyaNadAsa kA 'chandasAra' bahuta moTA graMtha hai, jisameM cune hue kevala 51 chandoM kA nirUpaNa hai, jisameM mAtrika aura varNika donoM koTi ke chanda haiM / bhikhArIdAsa kA 1. prAkRte, yathA arara vAhahi kAnha nAva (choTi) Dagamaga kugati na dehi / te itha nai saMtAri dai jo cAhahi so lehi // - bhikhArIdAsa granthAvalI (prathamakhaMDa) (chaMdArNava) pR0. 167 2. nAgauradesanhi saMghAdhinAtho sirImAla, rAkyANivaMsi sirI bhArAmallo mahIpAla || (piMgala padya 169) bara baMsaha babbara sAhi akabbara sabbara kiya sammANaM / hiMdU tarikA NAta urigANA rAyA mANahi ANaM // (vahI padya 117) 3. hindI jaina sAhitya kA saMkSipta itihAsa pariziSTa (1) pR0 231-239. 4. de0 kezavagraMthAvalI (khaMDa 2) pR0 431-456. 5. hiMdI sAhitya kA itihAsa pR0 260 Page #588 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saMskRta, prAkRtApabhraMza aura hiMdI chandaHzAstra 563 graMtha vizAla yojanA ko lekara likhA gayA hai| unakI vivecana praNAlI zAstrIya adhika hai, ve pracalita-apracalita sabhI taraha ke chandoM kA nirUpaNa karate haiN| 'chandArNava' 15 taraMgoM meM vibhAjita graMtha hai, jisake AraMbhika cAra taraMgoM meM gurulaghukathana, mAtrika evaM varNika gaNoM kA vivecana aura chandoM ke naSTa, uddiSTa, meru, markaTI, patAkA Adi ke dvArA vividha prastAroM kA nirUpaNa hai| paMcama taraMga meM eka se lekara 32 mAtrA taka ke vividha chandoM kA nirUpaNa hai, chaThe meM mAtrA muktaka chanda ko| zeSa taraMgoM meM kramazaH jAti chanda, prAkRta chanda, mAtrAdaMDaka, varNa prastAra, varNa savaiyA, saMskRta varNika padya, ardhasama varNika vRtta, muktaka varNika chanda, aura varNika daMDaka, nirUpita kiye gaye haiN| bhikhArIdAsa ne paMcama taraMga meM mAtrika chandoM kA nirUpaNa karate samaya prAyaH saMskRta ke samavarNika chandoM ko mAtrika prastAra ke chandoM meM sthAna diyA hai| yaha paddhati vajJAnika dRSTi se ThIka hone para bhI aitihAsika vikAsa krama kI dRSTi se ThIka nahIM hai, kyoMki isase yaha bhrAMti utpatti hotI hai ki kamala, ratipada, zeSa, amRtagati, mAnavakrIDA (saMskRta kA mANavakakrIDita), lakSmI, hariNI, vidyunmAlA, jaloddhatagati, jaladharamAlA, vaMzapatra, brahmA jaise chanda mAtrika hai / vastutaH saMskRta paraMparA ke varNika chandoM ko hindI ke mAtrika chandoM ke sAtha khatiyA denA ThIka nahIM jAna par3atA / pichale dinoM ke do mahattvapUrNa graMtha padmAkara ke pautra gadAdhara kI 'chandomaMjarI' aura bhArateMdu harizcandra ke pitA giridharadAsa kA 'chaMdovarNana' hai| dvitIya graMtha hameM upalabdha nahIM ho sakA hai| gadAdhara kI 'chandomaMjarI' meM bhI bhikhArIdAsa ke 'chandArNava' kI taraha vividha chandoM kA vizada nirUpaNa hai / Adhunika yuga meM isa viSaya kA prasiddha graMtha zrI jagannAthaprasAda 'bhAnu' kA 'chandaprabhAkara' hai| madhyayugIna hiMdI sAhitya meM chaMda-nirUpaNa viSayaka graMthoM kI eka dUsarI paraMparA bhI upalabdha hai, jise hama DiMgala graMthoM kI paraMparA kheNge| isa paraMparA ke granthoM meM 'rUpadIpapiMgala', maMchArAma kA 'raghunAtharUpaka (gItAM ro)' aura kavi sUryamalla ke dattaka putraka murAridAna kA 'DiMgalakoza' prasiddha haiM / 'DiMgalakoza' vastutaH chandoviSayaka grantha na hokara koza grantha hai, kiMtu isameM chandoM kA bhI vivecana milatA hai| isa prasaMga ko samApta karane ke pUrva DiMgala kI viziSTa chandaHparamparA para kucha saMketa kara denA anAvazyaka na hogA / madhyayugIna rAjasthAnI cAraNa kaviyoM ke DiMgala gItoM meM jisa chandaHparamparA kA udaya huA hai, vaha mUlataH mAtrika vRttoM kI hI paramparA hai| apabhraMza chandaH paramparA ke jo mAtrika tAlacchanda hiMdI meM Aye haiM, unhIM kA eka bhinna prakAra kA vikAsa cAraNa kavi ke DiMgala gItoM meM milatA hai| DiMgala gItoM meM kama se kama tIna padya hote haiN| ina padyoM kI kar3I ko vahA~ 'dvAlA' kahA jAtA hai| ina padyoM ke pahale dvAle meM mUla chanda kI apekSA do yA tIna mAtrA adhika AtI hai| isa prakAra SoDazamAtrika prastAra ke chanda ke AdhAra para bane gIta ke padya ke prathama dvAle meM 18 yA 19 mAtrA hotI hai, zeSa meM 16 / udAharaNa ke liye 'dumela' gIta kI racanA SoDazamAtrika prastAra (arilla, pAdAkulaka Adi ke DhaMga) ke anusAra hai; kiMtu prathama dvAle meM 18 mAtrA milatI hai : 'dazaratha nRpa bhavaNa huA raghunaMdaNa, kavasalyA ura duSTa nikaMdaNa / rUpa caturabhuja prakaTata rIdho, darasaNa nija mAtA naiM dIdho || (raghunAtharUpaka pR0 60) isI taraha SoDazamAtrika prastAra ke AdhAra para 'pAlavaNI', 'jhaDalupata', 'Ilola' jaise aura gIta bhI banAye gaye haiM / 'pAlavaNI' aura 'dumela' meM yaha bheda hai ki 'dumela' meM tuka viSama-sama padoM meM milatI hai, palavaNI meM cAroM padoM meM eka hI tuka hotI hai / 'jhaDalupata' meM tuka kevala pahale-dUsare-cauthe caraNa meM hI milatI hai, tIsarA caraNa atukAMta hotA hai| 'Ilola' cAroM caraNa meM 'pAlavaNI' kI taraha tukAMta hotA hai, kiMtu pharka yaha hai ki yahA~ cAra caturmAtrika gaNoM 1. de0 chaMdArNava (bhikhArIdAsa graMthAvalI, prathama khaMDa) pR0 182-214 2. bhArata jIvana presa, kAzI se san 1903 meM prakAzita / 3. duya duya padAM dumela, maMcha kahai moharA milai / ___mhoraM cArAM mela, dAkhai pAlavaNI dujhala || - raghunAtharUpaka (7.8) 4. yathA, khala khUnI hai to ghaNa khAyaka, duniyA duja devA dukhadAyaka / __ karuNA ura ANI iNa kAraNa, nirakhe kula brAhmaNa raghunAyaka / - vahI 8.6.2. Page #589 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 564 prAkRtapaiMgalam meM aMtima niyamataH 'sagaNa' ( 115 ) hotA hai', zeSa tIna chaMdoM meM ye caturmAtrika gaNa kisI bhI taraha ke ho sakate haiM / ina SoDazamAtrika prastAra ke AdhAra para racita gItoM ke alAvA DiMgala meM ardhasama mAtrika gIta bhI milate haiM / inameM 'choTo sA~Nora' aura isake aura kaI bheda prasiddha haiM / 'choTA sA~Nora' ke viSama padoM meM 16 mAtrAe~ aura sama caraNoM ke aMta meM guru ho to 14 mAtrAe~ aura laghu ho to 15 mAtrAe~ hotI haiN| prathama dvAle ke prathama pada meM 19 mAtrA hoNgii| jaise, eka dina amara sakala mila AyA, karI araja sAMbhala karatAra / rAja binA mArai kuNa rAvaNa, bhUro kavaNa utArai bhAra // ( raghu0 4.4.1) spaSTa hai ki yaha gIta vakSyamANa ardhasama mAtrika chanda 'caubolA, ( 16, 14 : 16, 14) ke vajana para banAyA gayA hai| prathama dvAle ke atirikta zeSa padmoM ke prathama caraNa meM sarvatra 16 mAtrA hI hoMgI, kevala ukta pahale dvAle meM hI prathama caraNa 19 mAtrA kA hai ina adhika mAtrAoM kA kAraNa zrI rAmanArAyaNa pAThaka gIta kI lalakAra mAnate haiN| "DiMgalanI eka khAsiyata ahIM ja, noMdhavI joIe. te e ke temAM ghaNA chaMdomAM Adya dvAlAmAM eTale kaDImAM be ke traNa mAtrAo vadhArAnI Ave che. e Adya kaDImAM ja Ave che. pachInI kaDIomAM AvatI nathI. gItano lalakAra zarU karavA e vadhArAnI mAtrA gadyamA bolAtI haze ema huM mAnuM cheM 2 aneka mAtrika chaMdoM kA isI krama se parivartana vibhinna nAmoM se DiMgala gItoM meM pracalita hai| udAharaNa ke lie 'gaghghara nisANI' nAmaka gIta le sakate haiM / yaha spaSTataH durmilA aura padmAvatI kI taraha 32 mAtrika sama catuSpadI hai, jisameM unhIM kI taraha 10, 8, 14 para yati pAI jAtI hai| pharka yaha hai ki 'gambara nisANI' meM aMtameM 'magaNa' ( 355 ) kI vyavasthA Avazyaka hai| yatikhaMDoM ke sthAna para AbhyaMtara tuka kI vyavasthA bhI isa gIta meM 'padmAvatI' aura 'durmila' kI hI taraha milatI hai / jiNa pura cuparAjai, avarana gAjai, kevala megha ghurAyaMdA / saba rahe ThikANe, hukama pramANe, mAruta cale calAiMdA // kAlAda arANeM, bhaya nahiM ANeM, bhaya duja dInA lAyaMdA / rAghava rAjiMdA, avadhati naMdA, a~sA rAja diyA yaMdA // 4 DiMgala gItoM kA vizada vivecana karanA yahA~ aprAsaMgika hogaa| hamArA saMketa sirpha itanA hai ki apabhraMza ke ve kaI chanda jo madhyayugIna kAvyaparaMparA meM pAye jAte haiM, kisI dUsare nAma yA rUpa meM DiMgala gItoM meM bhI surakSita haiM / 1. yathA, dIsai bhuja bIsa sIsadasai, kaha vara jyAM laga rAma kasai / darasI bhuja bIse sIsadasai, kope jada kevala rAma kaise // - 2. bRhat piMgala pR0 478 / 3. raghunAtharUpaka pR0 271 / 4. vahI pR0 271 / vahI 7.11.4 Page #590 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prAkRtapaiMgalam ke chandoM kA anuzIlana prAkRtapaiMgalam aura varNika vRttaparaMparA $ 158. varNavRtta prakaraNa meM prA0 paiM0 ke saMgrAhaka ne 104 chandoM kA varNana kiyA hai| zArdUlavikrIDita ke do nAma 'saddUlasaTTaa' tathA 'saddUlavikkIDia' kA bhinna bhinna lakSaNodAharaNa dene ke kAraNa kucha logoM ne yaha saMkhyA 105 mAnI hai| prAkRtapaiMgalam ke varNavRtta prakaraNa kA AdhAra mUlata: saMskRta chandaHzAstra ke grantha hI haiM / svayambhU, hemacandra, rAjazekhara, kavidarpaNa tathA chandaHkoza meM bhI ina chandoM kA AdhAra saMskRta ke grantha hI haiM, jinameM "piMgalachandaHsUtra' prAcInatama mahattvapUrNa graMtha hai| svayambhU, hemacandra tathA rAjazekhara ne vaNika vRttoM ke saMbhAvya bhedoM meM se adhikAMza kA varNana kiyA hai| kavidarpaNakAra ne tRtIya tathA caturtha uddezoM meM varNavRttoM kA vivecana kiyA hai tathA paMcama ullAsa meM vaitAlIya-koTi ke ubhayacchandoM kA vivaraNa hai| kavidarpaNakAra ne saMskRta chandaHzAstra ke AdhAra para hI varNavRttoM ko sarvaprathama ekAkSara vRttoM se lekara 26 akSara ke vRttoM taka 26 koTiyoM meM vibhakta kiyA hai, tathA pratyeka caraNa meM 26 se adhika akSaravAle chandoM ko 'daNDaka' nAma diyA hai| prA0 paiM0 meM na to inakA sAmAnya saMketa hI milatA hai, na ina 26 koTiyoM kA nAmakaraNa hI, tathApi yahA~ bhI jina chandoM kA vivaraNa diyA gayA hai, ve ekAkSaraprastAra se caubIsa akSaraprastAra taka ke varNika chanda haiN| paMcaviMzatyakSara tathA SaDviMzatyakSara prastAra ke koI chanda prAkRtapaiMgalam meM nahIM haiM, kiMtu daNDaka ke do bheda zAlUra tathA varNika tribhaMgI kA saMketa kiyA gayA hai| ina varNika chandoM meM bhI caturvizatyakSaraprastAra ke sundarI, durmilA tathA kirITa chanda evaM varNika tribhaMgI kA vikAsa mUlataH mAtrika chandoM se hI huA hai, tathA inakA saMbaMdha saMskRta ke kinhIM bhI varNika chandoM yA daNDakoM se nahIM jor3A jA sakatA / ina chandoM meM se prathama tIna kA vizeSa vivecana hama 32 mAtrA ke mAtrika chandoM ke saMbaMdha meM kareMge tathA vaNika tribhaMgI kA vistRta vivaraNa mAtrika tribhaMgI se tulanA karate hue mAtrika vRttoM ke prakaraNa meM hI kiyA jaaygaa| varNika vRttoM kI daNDakabhinna 26 jAtiyoM yA koTiyoM meM pratyeka meM gaNanA ke anusAra uttarottara dviguNita bheda pAye jAte haiN| ekavarNavRtta meM kevala 2 bheda hote haiM; dvivarNa meM 4 bheda, trivarNa meM 8 bheda, caturvarNa meM 16, paMcavarNa vRtta meM 32, paDavarNa meM 64, saptavarNa meM 128, aSTavarNa meM 256, navavarNa meM 512, dazama varNa meM 1024 / isa krama se SaDviMzatyatyakSara prastAra (utkRti koTi) meM 67108864 bheda hote ha tathA kula varNika vRttoM ke bheda 134217726 hote haiN| ina bhedoM meM daNDaka bhedoM kI gaNanA nahIM hai| vastutaH ye saba bheda kevala aMkagaNita ke anusAra zAstrIya dRSTi se mAna liye gaye haiM, kiMtu vyavahAra meM katipaya zatasaMkhyaka varNika chaMda hI prayukta hote rahe haiM / saMskRta kaviyoM meM kAlidAsa kI apekSA bhAravi, mAgha tathA zrIharSa ne adhika chaMdoM kA prayoga kiyA hai| yadyapi kAlidAsa ne 19 chaMdoM kA prayoga kiyA hai, kintu unake khAsa chaMda kucha hI hai :- indravajrA-upendravajrA varga; zloka, vaMzastha, maMdAkrAntA, rathoddhatA, drutavilaMbita tathA vaitAlIya / isa dRSTi se bhAravi ke khAsa chanda 12 haiM, mAgha ke 16 / bhAravi ne aupacchandasika (vaitAlIya koTi kA chanda), aparavaktra, jaloddhatagati, candrikA, mattamayUra jaise aprasiddha chandoM kA bhI prayoga kiyA hai, to mAgha meM bhI paJcakAvalI, pathyA, mattamayUra, bhramaravilasita, vaMzapatrapatita, aupacchandasika, kuTajA, atizAyinI, mahAmAlinI jaise aneka aprasiddha chanda mila jAte haiN| itanA hone para bhI saMskRta kaviyoM dvArA vyavahArataH prayukta varNika chandoM kI saMkhyA sau se kama hI hogii| hiMdI ke kaviyoM meM varNika chandoM kA adhikAdhika prayoga pRthvIrAjarAso tathA kezava kI 'rAmacandrikA' meM milatA hai / pRthvIrAjarAso meM 30 varNika vRttoM kA upayoga milatA hai, jinameM se kaI chanda chandogranthoM meM nahIM milate / kezava ne chandamAlA meM 78 varNika chandoM kA ullekha kiyA hai, jinameM daNDaka sammilita haiN| rAmacandrikA meM bhI kaI aprasiddha varNika chanda prayukta hue haiM, tathA kucha chanda kezava ne svayaM bhI gar3ha liye haiM; yathA1. 'caturadhikazataM vRttaM jalpati piMgalarAja:'- 'kRSNIyavivaraNa' (TIkA) Bid. Ind. ed. pR0 593 2. kaI piMgala bhaNia paMcaggala sau savvA jANahu / - prA0 paiM0 (nirNayasAgara saM0) pR0 227 3. tesu same egkkhrmuhchbbiiskkhrNtcupaaii| chabbIsa huMti AI, jo sesaM daMDayA tatto // - kavidarpaNa 3-3 4. DA0 vipina bihArI trivedI : candavaradAyI aura unakA kAvya pR0 217. (hiMdustAnI ekeDemI 1952) Page #591 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prAkRtapaiMgalam sugIta chaMda (1.4) 18 varNa jagaNa, bhagaNa, ragaNa, sagaNa, 2 jagaNa / kucha chanda aise bhI haiM, jinheM 'kezava' ke saMpAdaka rItizAstra ke nadISNa lAlA bhagavAnadIna ne 'kezava kI IjAda' mAna liyA hai, para daraasala aisA hai nahIM / prathama prakAza ke 44 veM chanda - siMhavalokitako lAlA jI ne varNika vRtta mAnakara ise kezava kA banAyA batAyA hai / vastutaH yaha 16 mAtrA kA catuSpAt chaMda hai, tathA kezava ke ukta chaMda meM hI prathama dvitIya caraNa meM 14 varNa haiM, to tRtIya-caturtha meM 13 hI, kiMtu cAroM caraNoM meM 16 mAtrA barAbara haiM / isa chanda kA jikra prA0 paiM0 (1-184, 185) tathA bhikhArIdAsa ke 'chandArNava' (7.35-36) meM bhI mAtrAvRttoM ke prakaraNa meM hI milatA hai| isa chanda kA vizeSa vivaraNa 'siMhAvalokita' ke prakaraNa meM draSTavya hai| bhikhArIdAsa ke 'chandArNava' meM varNika vRttoM kA vistAra se vivecana dasaveM taraMga se lekara pandrahaveM taraMga taka milatA hai| isa dRSTi se bhikhArIdAsa kA prayAsa zAstrIya dRSTi se adhika saMpanna hai| hindI ke anya chandogranthoM ne prAyaH vyAvahArika dRSTi se hI varNika chandoM kA vivecana kiyA hai| $ 159. eka se lekara 26 varSoM taka ke vRttoM kI tattat koTi ko kramazaH uktA (1), atyuktA (2), madhyA (3), pratiSThA (4), supratiSThA (5), gAyatrI (6), uSNik (7), anuSTup (8), bRhatI (9), pakti (10), triSTup (11), jagatI (12), atijagatI (13), zakvarI (14), atizakvarI (15), aSTi (16), atyaSTi (17), dhRti (18), atidhRti (19), kRti (20), prakRti (21), AkRti (22), vikRti (23), saMskRti (24), abhikRti (25), utkRti (26), saMjJA dI jAtI hai| bhikhArIdAsa ke 'chandArNava' meM bhI isa tAlikA ko diyA gayA hai, kiMtu yahA~ 22 varNa tathA 25 varNa ke chandoM ke lie eka hI nAma 'atikRti' kA prayoga pAyA jAtA hai, jo ThIka nahIM jAna par3atA / vastutaH prathama 'AkRti' hai, dvitIya 'abhikRti', 'atikRti' jaisA koI nAma purAne AcAryoM ne nahIM mAnA hai| ina vRttoM ke moTe paimAne meM vividha sthAnoM para laghu guru kI baMdiza meM parivartana karane se hI aneka chandobheda kI kalpanA kI jAtI hai, jinameM laghu guru ke sthAna-bheda ke kAraNa chanda kI gati, laya aura gUMja meM pharka A jAtA hai / isI bheda ko saMketita karane ke liye gaNoM kI vyavasthA kI gaI hai| prAkRtapaiMgalam ke prathama pariccheda ke AraMbha meM hI mAtrAgaNoM aura varNika gaNoM kA ullekha kiyA gayA hai| mAtrA gaNoM kA yadyapi mAtrika chandoM se adhika saMbaMdha hai, kiMtu prAkRtapaiMgalam meM saMskRta chandaHparamparA ke vaNika chaMdoM ke lakSaNa meM bhI mAtrika gaNoM kA hI saMketa milatA hai| mAtrika gaNa sarvaprathama dvimAtrika, trimAtrika, caturmAtrika, paJcamAtrika evaM SaNmAtrika bhedoM meM vibhakta haiM / / / inake kramaza: do, tIna, pA~ca, ATha aura teraha bheda hote haiM, jo chandaHzAstra meM vividha paribhASika nAmoM se abhihita kiye jAte haiN| prAkRtapaigalam meM ina gaNaprastAroM ke nAma prathama pariccheda ke pandrahaveM chaMda se battIsaveM chanda taka diye gaye haiM aura inhIM pAribhASika saMjJAoM kA prayoga mAtrika evaM varNika donoM taraha ke chaMdo ke lakSaNoM meM milatA hai| varNika gaNa ATha hai, jinakI racanA vyakSara-samUha ke vividha prakAroM ke anusAra kI jAtI hai| jaise, triguru magaNa (555), trilaghu nagaNa (IN), Adilaghu yagaNa (155), Adiguru bhagaNa (SI), madhyaguru jagaNa (151), madhyalaghu ragaNa (SIS), aMtaguru sagaNa (15), aMtalaghu tagaNa (55) / inhIM gaNoM kI vividha prakriyA ke AdhAra kisI niyatasaMkhyaka chanda ke aneka prastAra hote haiN| 160. prAkRtapaigalam meM kevala unhIM prasiddha varNika chaMdoM kA ullekha milatA hai, jo bhaTTa kaviyoM dvArA prayukta hote rahate haiM / vaMzastha, rucirA, praharSiNI, maMdAkrAMtA, hariNI, zikhariNI jaise aneka prasiddha saMskRta chaMda yahA~ nahIM milte| sAtha hI puSpitAgrA, viyoginI, udgatA jaise viSama varNika chaMdoM kA bhI yahA~ koI saMketa nahIM hai / varNika chaMdoM ke viSaya meM yahA~ koI maulika udbhAvanA yA aitihAsika athavA sAhityika mahattva kA tathya nahIM milatA / saMskRta chandoM ke lakSaNoM 1. de0 kezavakaumudI 1.44. 2. utta aiutta majjhA paiTTha supaiTTha tahaya gAittI / uNhI aNuhubha vihaI paMtI tihuu jagai aijagaI / / sakkari aisakkariyA aTThI aiaTTi dhiia aidhiiu / / kii pAvisamabhiupparakiI ya jAINa nAmAI // (kavidarpaNa 3.4-5) 3. chandArNava (bhikhArIdAsa graMthAvalI, prathama khaMDa) pR0 236. (nA0 pra0 sabhA, kAzI se prakAzita 2013 vi0). 4. prAkRtapaiMgalam 1.12. Page #592 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 567 prAkRtapaiMgalam ke chandoM kA anuzIlana ko jyoM kA tyoM le liyA gayA hai / jaisA ki hama saMketa kara cuke haiM yahA~ atukAMta saMskRta vRttoM kA bhI tukAMta rUpa milatA hai, jisameM prathama-dvitIya aura tRtIya-caturtha donoM sthAnoM para bhinna bhinna tuka milatI hai| rAjazekhara ke karpUramaMjarI saTTaka se uddhRta prAkRta padya hI aise haiM, jinameM tuka nahIM milatI / anyatra sarvatra lakSaNa-padya tathA udAharaNa-padya donoM meM tuka niyamataH pAI jAtI hai| yaha prathA madhyayugIna hiMdI kavitA meM bhI dekhI jA sakatI hai aura isakA eka rUpa maithilIzaraNa gupta ke tukAMta vaNika vRttoM meM bhI milegA / prAkRtapaiMgalam ke dvitIya pariccheda meM ullikhita varNika chandoM kA vivaraNa nimna hai : uktA varga - (1) zrI chanda (eka guru'). atyuktA varga - (2) kAma chanda (gAgA 55), (3) madhu chaMda (la la / ) (4) mahI chaMda (la gA 15), (5) sAru chanda (gAla 5). madhyA varga - (6) tAlI chanda (gA gA gA 555), (7) priyA (gA la gA sis), (8) zazI (la gA gA / 55), (9) ramaNa (la la gA // 5), (10) paMcAla (gA gA la 5s), (11) mRgeMdra (la gA la / / ), (12) maMdara (gA la la ), (13) kamala (la la la II). pratiSThA varga :- (14) tIrNA (mala), (15) dhArI (ra la), (16) nagANikA (ja ga). supratiSThA varga :- (17) saMmohA (ma gA gA), (18) hArI (ta gA gA), (19) haMsa (bha gA gA), (20) yamaka (na la la), gAyatrI varga :- (21) zeSa (ma ma), (22), tilla yA tilakA (sa sa), (23) vijjohA (ra ra), (24) caturaMsA (na ya), (25) kAmAvatAra (ta ta), (26) zaMkhanArI (ya ya), (27) mAlatI (ja ja), (28) damanaka (na na). uSNik varga :- (29) samAnikA (ra ja gA), (30) suvAsa (na ja la), (31) karahaMca (na sa la), (32) zIrSarUpaka (ma ma gA). anuSTup varga :- (33) vidyunmAlA (ma ma gA), (34) pramANikA (ja ra la gA), (35) mallikA (ra ja gA la), (36) tuMga (na na gA gA), (37) kamala (na sa la gA). bRhatI varga :- (38) mahAlakSmI (ra ra ra), (39) sAraMgikA (na ya sa) (40) pAittA (ma bha sa) (41) kamala (na na sa), (42) biMba (na sa ya), (43) tomara (sa ja ja), (44) rUpamAlA (ma ma ma). paMkti varga :- (45) saMyutA (sa ja ja gA), (46) caMpakamAlA (bha ma sa gA), (47) sAravatI (bha bha bha gA), (48) suSamA (ta sa bha gA), (49) amRtagati (na ja na gA). triSTup varga :- (50) baMdhu (bha bha bha gA gA), (51) sumukhI (na ja ja la gA) (52) dodhaka (bha bha bha gA gA), (53) zAlinI (ma ta ta gA gA), (54) damanaka (na na na la gA), (55) senikA ( ra ja ra la gA), (56) mAlatI (ma ma ma gA gA), (57) indravajrA (ta ta ja gA gA), (58) upeMdravajrA (ja ta ja gA gA) (59) upajAti (indravajrA aura upeMdravajrA kA mizraNa). jagatI varga :- (60) vidyAdhara (ma ma ma ma), (61) bhujaMgaprayAta (ya ya ya ya), (62) lakSmIdhara (ra ra ra ra), (63) toTaka ( sa sa sa sa), (64) sAraMgarUpaka (ta ta ta ta), (65) mauktikadAma (ja ja ja ja), (66) modaka (bha bha bha bha), (67) taraladayanI (na na na na), (68) suMdarI (na bha bha ra). atijagatI varga :- (69) mAyA (ma ta ya sa gA), (70) tAraka (sa sa sa sa gA), (71) kaMda (ya ya ya ya gA), (72) paMkAvalI (bha na ja ja la). zakvarI varga :- (73) vasaMtatilakA (ta bha ja ja gA gA), (74) cakrapada (bha na na na la gA). atizakvarI varga :- (75) bhramarAvalI (sa sa sa sa sa), (76) sAraMgikA (ma ma ma ma ma), (77) cAmara (ra ja ra ja ra) (78) nizipAla (bha ja sa na ra) (79) manohaMsa (sa ja ja bha ra), (80) mAlinI (na na ma ya ya, 87), (81) zarabha (na na na na sa, 8-7). aSTi varga :- (82) nArAca (ja ra ja ra ja gA, 8-8), (83) nIla (bha bha bha bha bha gA), (84) caMcalA Page #593 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 568 prAkRtapaiMgalam (ra ja ra ja ra la), (85) brahmarUpaka (ma ma ma ma ma gA). atyaSTi varga :- (86) pRthvI (ja sa ja sa ya la gA), (87) mAlAdhara (na sa ja sa ya la gA). dhRti varga :- (88) maMjIrA (ma ma bha ma sa ma), (89) krIDAcandra (ya ya ya ya ya ya), (90) carcarI (ra sa ja ja bha ra). atidhRti varga :- (91) zArdUlasaDaka (ma sa ja sa ta ta gA), (92) zArdUlavikrIDita (zArdUlasaTTaka se abhinna hai). (93) candramAlA ( na na na ja na na la), (94) dhavalA (na na na na na na gA), (95) zaMbhu (sa ta ya bha ma ma gA). kRti varga :- (96) sragdharA (sa ja ja bha ra sa la gA), (97) gaMDakA (ra ja ra ja ra ja gA la). prakRti varga :- (98) sragdharA (ma ra bha na ya ya ya, 7-7-7), (99) nareMdra (bha ra na na ja ja ya). AkRti varga : (100) haMsI (ma ma ta na na na sa gA). vikRti varga :- (101) suMdarI (sa sa bha sa ta ja ja la gA). saMskRti varga :- (102) durmilA (sa sa sa sa sa sa sa sa), (103) kirITa (bha bha bha bha bha bha bha bha). daNDaka varga :- (104) zAlUra (ta na na na na na na na na la gA), (105) tribhaMgI (na na na na na na sa sa bha ma sa gA). uparyukta 105 chaMdoM meM 'baMdhu' tathA 'dodhaka' nAmaka donoM chaMdoM kA lakSaNa eka hI (bha bha bha gA) hai, jo eka hI chaMda kA do bAra varNana hai| isI taraha 37 vA~ aSTavarNika chaMda aura 41 vA~ navavarNika chaMda donoM eka hI saMjJA 'kamala' se amihita kiye gaye haiM, sAtha hI navavaNika 39 vA~ chaMda aura paMcadazavaNika 76 vA~ chaMda donoM ko 'sAraMgikA' nAma diyA gayA hai| yaha isa bAta kA saMketa karatA jAna par3atA hai ki bhaTTa chaMdaH paraMparA meM do bhinna prakRti ke chaMdoM ko bhI kabhI eka hI nAma se pukArA jAtA rahA hai| isa saMbaMdha meM pichalI paraMparA meM ina cAra vivAdagrasta varNika chaMdoM ke nAmakaraNa kyA milate haiM, isakA saMketa karanA Avazyaka hogA / saMskRta ke piMgalasUtra meM ina chaMdoM kA koI saMketa nahIM milatA | hiMdI ke madhyayugIna chandogranthoM meM kezavadAsa kI 'chandamAlA' meM ye cAroM chanda nahIM haiM / bhikhArIdAsa ne inakA saMketa avazya kiyA hai, kiMtu vahA~ inakA varNana paMcama taraMga meM mAtrA-prastAra ke chaMdoM meM kiyA gayA hai, vaNika chaMdoM ke prakaraNa meM nahIM / 'na sa la gA' vAle chanda ko bhikhArIdAsa ne prAkRtapaiMgalam kI hI taraha 'kamala' kahA hai, lekina 'na na sa' vAle navAkSara chaMda ko, jo pahale kI bhA~ti hI gyAraha mAtrAoM kA chaMda hai, ve 'ratipada' chaMda kahate haiN| ina donoM chandoM kA jikra saMskRta ke paravartI chandograntha zrIduHkhabhaMjana kavi racita 'vAgvallabha' meM bhI milatA hai, jahA~ prathama ko 'kamala' aura 'lasadasu' aura dvitIya ko 'ratipada' aura 'madanaka' ina do do nAmoM se pukArA gayA hai / 'na ya sa vAle chanda ko jise prAkRtapaiMgalam meM sAraMgikA kahA gayA hai, bhikhArIdAsa bhI dvAdazamAtrika chaMdoM ke prakaraNa meM 'sAraMgikA' (sAraMgiya) hI kahate haiM aura vAgvallabhakAra ne isakA dUsarA nAma 'mukhalA' bhI saMketita kiyA hai| 'ma ma ma ma ma' saMghaTanA vAlI sAraMgikA vAgvallabha meM nahIM milatI, na isa saMghaTanA vAlA koI chaMda hI dUsare nAma se bhI milatA hai / bhikhArIdApta ne ise tIsa mAtrAvAle chandoM meM avazya sthAna diyA hai| ve isakA nimna udAharaNa dete haiM aura ise 'sAraMgI' chaMda kahate haiM / dekho re dekho re kAnhA dekhAdekhI dhAyo jU kAliMdI maiM kUdyo kAlInAgai nAthyo lyAyo jU / nacceM bAlA naccaiM gvAlA naccaiM kAnhA ke saMgI bajjai bherI nIdaMgI taMbUrA caMgI sAraMgI // (chandArNadha 5-226) 1. de0 chaMdArNava 5-70, 5.72 2. lasadasu nasau lagau / ... kamalamapi nAmAsya / - vAgvallabha pR0 132 madanakamiti nanasam / ... ratipadamiti nAmAntaramasya / -- vahI pR0 144 3. chandArNava 5.88 4. nayasagaNA: syAnmukhalA... sAraMgiketi nAmAMtaramasya jJeyam / - vAgvallabha pR0 143 Page #594 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prAkRtapaiMgalam ke chandoM kA anuzIlana 569 isase spaSTa hai ki dUsarA 'kamala' chanda prAkRtapaiMgalam meM vastutaH 'ratipada' (yA madanaka) hai, jise saMbhavataH galatI se 'kamala' nAma de diyA gayA hai, kiMtu zeSa donoM chanda kaviyoM ke yahA~ kramazaH 'sAraMgikA' aura 'sAraMgI' ina do nAmoM se pukAre jAte haiM / prathama chanda kA nAma svArthe ka-pratyaya yukta hai, dvitIya isa pratyaya se rahita hai / prAkRta 'paiMgalam meM donoM ko 'sAraMgikA' kahA gayA hai, jo nAmasAmya ke kAraNa ho gayA hai / prAkRtapaigalam ke uparyukta varNika chandoM meM do cAra chaMda aise haiM, jo mUlataH mAtrika chanda haiM, kiMtu paravartI apabhraMza ke kaviyoM meM unakA vikAsa isa taraha kA ho gayA hai ki pratyeka caraNa meM mAtrAoM ke sAtha sAtha varNika gaNoM kI vyavasthA bhI eka sI nibaddha kI jAne lagI hai| phalataH ye chanda samavarNika chaMda bana gaye haiN| vaise to samakoTi ke sabhI saMskRta varNika chaMdoM meM hara caraNa meM varNika gaNasaMkhyA aura gaNaracanA samAna hone ke kAraNa svataH mAtrAe~ barAbara ho hI jAtI hai aura unheM mAtrika chaMdoM ke prastAra meM maje se biThAyA jA sakatA hai| aisI ceSTA hiMdI ke rItikAlIna AcArya bhikhArIdAsa ke 'chaMdArNava' ke paMcama taraMga meM milatI hai, jahA~ saMskRta ke mUla varNika chaMdoM ko bhI aneka mAtrika chandoM ke sAtha eka mAtrA se lekara battIsa mAtrA prastAra ke chaMdoM meM bhI sthAna diyA hai| yahA~ hamArA tAtparya to kevala una chaMdoM se hai, jo mUlataH apabhraMza ke mAtrika tAlacchaMda hai, kiMtu prAkRtapaiMgalam meM varNika chaMdoM ke sAtha nirUpita kiye gaye haiN| spaSTataH aise chaMdoM meM carcarI, gItA, sundarI, durmilA, kirITa aura tribhaMgI haiN| inameM sundarI, durmilA aura kirITa madhyayugIna hiMdI kAvyaparamparA ke varNika savaiyA haiN| inake vilAsa ke sambandha meM svataMtra rUpa se AgAmI pRSTho meM vicAra kiyA jAyagA / ' gItA vastutaH 'harigItA' (28 mAtrA vAle chaMda) kA hI 20 varNa vAlA bheda hai, isakA vivecana hama 'harigItA' ke sAtha tulanA karate hue kareMge / varNika tribhaMgI bhI vastutaH 42 mAtrA vAlA (34 akSara kA) daNDaka chanda hai tathA isakA nirUpaNa mAtrika tribhaMgI ke sambandha meM draSTavya hai, jahA~ tulanArtha isakA vivecana kiyA jA rahA hai / carcarI avaziSTa varNika chaMda hai, jise hama ukta chaMdoM kI taraha kI mUlataH mAtrika chaMda mAnate haiM / prAkRtapaiMgalam ke anusAra isa chaMda kI vaNika gaNavyavasthA ra sa ja ja bha ra' hai| isa prakAra yaha 18 varNoM kA 26 mAtrA prastAra kA chaMda hai| isakI mAtrika gaNa vyavasthA hama yoM mAna sakate haiM :- 'paMcakala+4 catuSkala+paMcakala' / madhya ke donoM catuSkala 'payodhara' (151, jagaNa) hote haiN| pAda ke Adi meM 'guru' (5) aura pAdAMta meM 'laghu guru' (IS) kI vyavasthA pAI jAtI hai / yaha chaMda 'harigItikA' kI taraha kramaza: tIna, cAra, tIna, cAra mAtrA ke tAlakhaMDoM meM gAyA jAtA hai / isakI samatA hama 26 mAtrika 'harigIta' se kara sakate haiM, jisakI utthApanikA isakI varNika gaNavyavasthA meM bilakula milatI hai| isa chaMda kA 'carcarI' nAma bhI isa bAta kA saMketa karatA hai ki yaha mUlataH 'carcarI' nRtya ke sAtha gAyA jAne vAlA chaMda hai| 'carcarI' vastutaH 'carcarI' nRtya ke sAtha sAthe gAye jAne mAtrika tAlacchaMda kI sAmAnya saMjJA hai| yahI kAraNa hai ki vikramorvazIya meM aisI kaI carcarIgItiyA~ milatI haiM, jo isa chanda se samAnatA nahIM rkhtii| jinadatta sUri ne pichale dinoM 'cA~cari' meM jisa chanda kA prayoga kiyA hai, vaha prastuta 'carcarI' na hokara 'plavaMgama' ke vajana kA 21 mAtrA kA chanda hai| vastutaH jisa prakAra apabhraMza 'rAsaka' chanda bhI aneka taraha kA thA aura yaha 'rAsa' nRtya se saMbaddha hone ke kAraNa aneka chandoM kI sAmAnya saMjJA ho gaI thI, vaise hI AraMbha meM 'carcarI' bhI chandoM kI sAmAnya saMjJA thii| dhIre dhIre bhaTTa kaviyoM ke yahA~ yaha nAma kevala 18 varNa vAlI vizeSa varNika gaNaprakriyA ke 26 mAtrika chanda ke artha meM sImita ho gayA / prAkRtapaiMgalam aura mAtrika chaMda prAkRtapaiMgalam kA vizeSa mahattva mAtrika vivecana kI dRSTi se hai| yahIM hameM kucha aise chaMdoM kA sabase pahale patA calatA hai, jo madhyayugIna hiMdI kAvyaparamparA meM kAphI pracalita milate haiM / mAtrika chandoM kA vivecana karate samaya prAkRtapaiMgalam ke saMgrAhaka ne kevala unhIM ko cunA hai, jo bhaTTa kaviyoM ke yahA~ prayukta hote rahe haiM aura isa dRSTi se yahA~ mahaja 45 mAtrika chaMdoM kA lakSaNodAharaNa milatA hai / prAkRtapaiMgalam ke saMgrAhaka kA dRSTikoNa svayaMbhU aura hemacandra kI bhA~ti sabhI mAtrAprastAroM ke yAvat chandoM kI uddharaNI denA na hokara kevala prAyogika dRSTikoNa hai| yahI kAraNa hai yahA~ 1. de0 anuzIlana $ 203 3. de0 anuzIlana $ 193 2. de0 anuzIlana $ 185 4. prAkRtapaiMgalam 2. 184-185 Page #595 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 570 prAkRtapaiMgalam 'galitaka, khaJjaka, zIrSaka' jaise paravartI prAkRta chanda va unake vividha mizrita rUpoM kA vivecanaM nahIM milatA / apabhraMza chandoM meM bhI prAkRtapaiMgalam kA saMgraha bhaTTa kaviyoM ke vyavahAra meM adhika AnevAle chandoM ko hI cunatA hai aura isa dRSTi se eka hI mAtrA prastAra ke una aneka chandoM kI jarUra letA hai, jinakA prayoga kAphI pracalita thA / jaise 32 mAtrAprastAra ke padmAvatI jaise 6 chandoM kA vivaraNa milegA, kiMtu kaI mAtrA prastAroM meM chaMdoM kA havAlA taka nahIM milatA / mizrita chandoM meM bhI kevala kuMDaliyA aura chappaya inhIM do chandoM ko cunA gayA hai| prAkRtapaiMgalam ke mAtrika chandoM ko aitihAsika vikAsa krama kI dRSTi se do vargoM meM bA~TA jA sakatA hai; eka ve chanda jo prAkRta chandaHparamparA se saMbaddha hai, jaise gAthA aura usake tAlacchanda haiM, jaise pAdAkulaka, arilla, rolA, durmila, dohA, soraThA Adi / prAkRtapaiMgalam ke mAtrika chandoM kA anuzIlana hama inhIM do vargoM meM bA~Ta kara kareMge / Page #596 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prAkRta chaMdaHparamparA kA dAya gAthA chaMda tathA usake praroha 6 161. prAkRta chandaHparamparA kA pramukha pratinidhi chanda 'gAthA' (gAhA) hai; jisake vividha praroha hI gAhinI, siMhinI, . vigAhA, uggAhA, khaMdhaa (skaMdhaka) haiM / gAthA chanda mUlataH varNika chanda na hokara mAtrika chaMda hI haiM, yadyapi kucha vidvAnoM ne isakA saMbaMdha saMskRta varNika vRtta anuSTup se hI jor3ane kI ceSTA kI hai| vaise khAsa prakAra ke chandoM ke lie 'gAthA' saMjJA kA prayoga vaidika kAla meM hI pracalita rahA hai, kiMtu prAkRta 'gAthA' ko ina vaidika gAthAoM se jyoM kA tyoM jor3a denA ThIka nahIM jAna par3atA / 'gAthA' zabda mUlataH vaidika hai, tathA isakA saMbaMdha / gA dhAtu se hai / Rgveda meM isakA ThIka vahI artha hai, jo 'gAtu' zabda kA, arthAt 'geya chanda' / kintu 'gAthA' mUlataH ve chaMda the, jo mantrabhAga na hokara devastutiparaka chanda na hokara, 'nArAzaMsI' tathA "raibhI" kI taraha manuSyoM kI dAnastutiyoM yA anya sAmAjika viSayoM se saMbaddha the| atharvasaMhitA ke bhASyakAroM ne katipaya chaMdoM ko gAthA hI kahA hai| aitareya AraNyaka meM chaMdoM ko Rk, kuMbhyA tathA gAthA, ina vargoM meM bA~TA gayA hai tathA vahIM Rk tathA gAthA kA yaha bheda kiyA gayA hai ki Rk daivI hai, gAthA maanussii| prAya: vaidika graMthoM tathA vidvAnoM kA yahI mata hai ki gAthAyeM Rk, yajuSa tathA sAma se isalie bhinna hai ki ve mantra nahIM haiM / yajJa ke samaya gAI jAne vAlI 'yajJagAthAoM' tathA vivAha ke samaya gAI jAne vAlI gAthAoM kA saMketa maitrAyaNI saMhitA meM milatA hai| isI taraha udAra dAnI rAjAoM kI stuti meM nibaddha gAthAoM kA bhI jikra milatA hai, jinheM 'nArAzaMsI' kahA jAtA hai| itanA hone para bhI yaha spaSTa hai ki vaidika gAthAyeM mUlataH anuSTup jaise varNika vRttoM kI hI nIMva para TikI haiM, ve mAtrika nahIM haiN| avestA meM bhI maMtra-bhAga ke chandoM ko 'gAthA' (Gapa) kahA jAtA hai, kintu avestA ke 'gAthA' chaMda bhI vaNika hI haiM, mAtrika nhiiN| udAharaNArtha, avestA ke navama yasna kI prathama gAthA mUlataH aSTavaNika anuSTup vRtta kI hI nIMva para TikI hai| "hAvanIM A ratUM A haomo upAhata jarathuztram / oNtram pari-yaojadatheMnTaeNm, gAthAsca sraoNvAyansaeNm / / ''3 (masna 9.1) aisA jAna par3atA hai, mAtrika gAthAyeM mUlataH bhArata-yUropIya chanda yA mUla vaidika chanda kA praroha na hokara vaidika AryoM se pUrva bhArata meM rahane vAlI jAtiyoM ke loka-sAhitya kI dena hai| saMbhavataH 'gAthA' kA mAtrika rUpa drAviDa jAti kI dena ho / rAmAyaNa-mahAbhArata meM isa taraha ke mAtrika chanda kA abhAva tathA buddhavacanoM evaM prAcIna bauddha sAhitya yA jAtakoM meM isakI anupalabdhi isa bAta kI puSTi karatI hai ki uttarI bhArata meM mAtrika gAthAoM kA pracAra IsavIM san ke zurU ke AsapAsa kI dena haiN| dhammapada kI gAthA meM mUlata: anuSTapa yA triSTapa-jagatI varga ke varNika chanda hI haiN| saMbhavataH drAviDa saMparka ke kAraNa AryoM meM pracalita mAtrika geya padoM ko vaidika nAma 'gAthA' se hI pukArA jAne lagA ho, kiMtu bahuta bAda taka yaha chanda kevala gItoM meM prayukta hotA rahA hai| kAlidAsa ke nATakoM meM naTI Adi ke gAna kA yaha peTeMTa chanda hai| isa chaMda kA pahalA vizada prayoga hameM hAla kI 'gAhAsattasaI' kI gAthAoM meM milatA hai, jisakA mUla janmasthAna Andra tathA mahArASTra jAna par3atA hai| saMbhavataH prAkRta-kAla ke AraMbhika dinoM meM hI drAviDa lokagItoM kA yaha chanda mahArASTrI prAkRtabhASI janatA meM lokapriya ho cala ho aura vahIM se isane dhIre-dhIre samasta madhyayugIna sAhitya ko cheka liyA ho| prAkRta-kAla meM gAthA chanda kA ghaniSTha sambandha na kevala padya tathA gItoM se hI rahA hai, balki mahArASTro prAkRta se bhI isakA gaThabaMdhana thA, ise prAkRta sAhitya kA pratyeka vidyArthI jAnatA hai| 1. Velankar : Apabhramsa Metras II.p.51. R. According to the usage of the Brahmanas and liturgical literature, as stated by St. Petersburg Dictianary, the Gathas are, though religious in content distinguished from Re, yajus, and Saman as non-vedic-that is, are not mantras. - A. Macdonell : Vedic Index. pp. 224-225. 3. ukta gAthA meM hao, pAi jaisI cihnita dhvaniyoM ko ekAkSara dhvanisamUha mAnanA hogA tathA akSara para ardhacandra (*) kA cihna udAsIna svara kA saMketa karatA hai| - lekhaka Page #597 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prAkRtapaiMgalam , anuSTup se mAtrika gAthA kA vikAsa kathamapi nahIM mAnA jA sktaa| anuSTup mUlataH catuSpAt chanda hai, jaba ki gAthA chanda, bhale hI bAda meM saMskRta paMDitoM ke hAthoM par3akara catuSyAt bana gayA ho, asalI rUpa meM viSama dvipadIkhaNDa thA, jisakI prathama ardhAlI meM 30 tathA dvitIya ardhAlI meM 27 mAtrA hotI thiiN| bAda meM saMskRta paNDitoM ne ise 12:18 12.15 kA vibhAjana kara catuSyAt banA diyA hai| isa chanda kA mAtrika "paiTarna" aura dvipadItva bhI isake lokagItAtmaka utsa kA saMketa karate haiM / vastutaH gAthA ko zikhA tathA mAlA chanda kI taraha viSama dvipadI mAnanA DA0 velaNakara ko bhI abhISTa hai| apabhraMza-kAla ke navIna tukAnta tAlacchandoM ke pracAra ne sAhitya meM gAthA chanda kI maryAdA meM kamI kara do, para phira bhI jaina apabhraMza ke dhArmika granthoM kA yaha AdaraNIya chanda banA rahA, aura apabhraMza kavi bhI yadA-kadA apane kAvya meM isa chanda kA prayoga karate rahe / zarta yaha thI ki gAtA yA gAthA varga ke chandoM meM ve prAyaH prAkRtaniSTha zailI kA prayoga karate the / 'saMdezarAsaka' meM addahamANa ne tathA 'sanatkumAracarita' meM haribhadra ne gAthA chanda kA prayoga karate samaya prAkRtaniSTha zailI hI apanAI hai| prA0 pai0 kI gAthAoM meM bhI yahI zailI pAI jAtI hai tathA madhyayugIna hiMdI meM bhI nandadAsa kI 'rUpamaMjarI', 'pRthvIrAjarAso', sUryamala ke 'vaMzabhAskara' Adi kI gAthAyeM prAkRtAbhAsa zailI meM nibaddha haiN| vaise hiMdI ke madhyayuga meM Akara isa chanda kI rahI sahI pratiSThA bhI kama ho calI thii| kezavadAsa ke 'ajAyabaghara ' meM isa chanda ke bhI eka-Adha namUne dekhane ko mila jAya~ge, lekina yaha eka prakAra se bhaktikAla tathA rItikAla kA upekSita chanda rahA hai / yaha dUsarI bAta hai ki bhikhArIdAsa, sukhadeva, gadAdhara, nArAyaNadAsa Adi chandaH zAstriyoM ne isakA saMketa chandaH zAstrIya granthoM meM avazya kiyA hai| Adhunika yuga meM chandoM ke prayoga kI dRSTi se maithilIzaraNa gupta kA nAma liyA jA sakatA hai, jinhoMne prAyaH sabhI taraha ke varNika, mAtrika, tukAMta, atukAMta chandoM kA prayoga kiyA hai| gAdhA aura usake gIti, upagIti jaise bheda bhI unase nahIM bacapAye haiN| unake dvArA prayukta goti-bheda kA eka udAharaNa nimna hai : 572 'karuNe kyoM rotI hai, 'uttara' meM aura adhika tU roI / (12. 18) 'merI vibhUti hai jo, usako 'bhava-bhUti' kyoM kahe koI ? (12, 18) prAkRta ke gAthA varga ke chaMda mUlataH atukAMta haiM, kintu guptajI ne saMskRta tathA prAkRta ke una chandoM kA bhI tukAMta prayoga hI kiyA hai| 'gAthA' yA 'AryA' chaMda kI mAtrika gaNa prakriyA mUlataH nimna mAnI gaI hai : 4+4+ 4 1 8 +8 + + 4+ prathama dala dvilIya dala 4 4 4 3 4 4 + + 4 + -- isa gaNaprakriyA meM prAyaH viSama gaNoM ke caturmAtrika gaNa meM jagaNa (-) kA vidhAna nahIM kiyA jAtA / donoM daloM meM tRtIya caturmAtrika ke bAda yati hone para use 'pathyA gAthA' kahate haiM; jahA~ yaha yati nahIM pAI jAtI vaha 'vipulA gAthA' kahalAtI hai| vipulA ke bhI tIna bheda kiye jAte haiN| kevala prathama dala meM yati na hone para mukhavipulA, kevala dvitIya dala meM yati na hone para 'jaghanavipulA' tathA donoM daloM meM yati na hone para 'sarvavipulA' saMjJA dI jAtI hai| mUlataH vipulA vaha gAthAbheda hai, jahA~ yati vidhAna nahIM pAyA jAtA, kiMtu bAda meM yaha mAnA jAne lagA ki tIsare gaNa kA zabda yadi kahIM 12vIM mAtrA ke bAda bhI 13vIM yA 14vIM para yA bAda meM bhI samApta ho to vahA~ yati mAnI jAne para vipulA gAthA hotI hai / hama batA cuke haiM, bhikhArIdAsa tathA gadAdhara isI mata ke haiM, yadyapi unake matoM meM bhI thor3A bheda avazya hai / 'raNapiMgala' ke lekhaka ne bhI isI mata ko mAnA hai : - (sAketa navama sarga) 1. DA0 velaNakara isakA vikAsa anuSTup se jor3ate haiM jo ThIka nahIM ja~catA / 2. Apabhramsa Metres II. p. 51 (Univ. of Bom. Jour. Nov. 1936). 3. Sandesarasaka (Metre) SS 20, p. 70. 4. de0 anuzIlana 6 136. 5. raNapiMgala pR0 106 'trIjA gaNa kero zabda, jyAM puro thAya tyAM virati ANo / ( 13, 17) vipulA AryA traNa jAtinI, bane se kharU jANo // ' (15, 12). Page #598 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prAkRta chaMdaH paramparA kA dAya 573 yahA~ yati 12vIM mAtrA yA tRtIya catuSkala para nahIM par3a kara prathama dala meM 'zabda' ke bAda 13vIM mAtrA para tathA dvitIya dala meM 'jAtinI' ke bAda 15vIM mAtrA para par3atI hai| yaha mata 'chandaH zAstra', usake TIkAkAra halAyudha tathA hemacandra ke mata se viruddha hai, jo vipulA kA lakSaNa kevala niyata yatyabhAva hI mAnate haiN| saMbhavataH bAda ke AcAryoM meM jahA~ kahIM zabda kI samApti ho vahIM yati mAnanA vipulA kA lakSaNa bana gayA hai / gAthA (AryA) ke vividha praroha hI gAhU (upagIti), vigAthA, ugAthA (gIti), gAdhinI (gAhinI) tathA siMhinI haiN| gAhU : 27 mAtrA donoM daloM meM (12, 15 : 12, 15) = 54 mAtrA vigAthA : gAthA kA ulaTA, 27 : 30 (12, 15 : 12 : 18) = 57 mAtrA udgAthA : 30 mAtrA danoM daloM meM (12, 18 : 12, 18). = 60 mAtrA | gAthinI : pUrva dala meM 30 mAtrA, uttara dala meM 32 (12, 18 : siMhinI : gAthinI kA ulaTA 32, 30 (12, 20 : 12, 18) 12, 20). = 62 mAtrA. = 62 mAtrA. skaMdhaka chaMda bhI mUlataH gAthA kA hI bheda mAnA gayA hai, jahA~ pratyeka dala meM 32, 32 mAtrA pAI jAtI hai| gAthinI yA siMhinI ke donoM daloM meM samAna mAtrAyeM (3232 mAtrAyeM kara dene para skaMdhaka chaMda ho jAtA hai| naMditADhya ne 'gAthAlakSaNa' meM, jo sabase purAnA prAkRta chaMdazAstrIya graMtha haiM, 'siMhinI' ke alAvA prAyaH ina sabhI gAthA - prarohoM kA saMketa kiyA hai / virahAGka ke 'vRttajAtisamuccaya' meM gAthA, skaMdhaka, gIti tathA upagIti kA hI ullekha hai, anya chaMdoM kA nahIM; tathA gAhU aura udgAthA ko vahIM saMskRta paMDitoM kI saMjJA 'upagIti' tathA 'gIti' ke nAma se hI pukArA gayA hai| jaise 'gIti' tathA 'upagIti' ke lakSaNa vahA~ yo diye hai, jo zrutabodha ke lakSaNoM kA hI ulthA sA jAna par3ate haiN| gAhApuvvaddhaM via jIa suaNu puvvapacchimaddhAI / sA piMgaleNa gIiti dAviA savvachandavittANamU / / ( 4.13) jahA~ pUrvArdha tathA pazcimArdha donoM gAthA ke pUrvArdha kI taraha hI ho, use piMgala ne samasta chaMdoM ke jAnane vAle logoM ke samakSa gIti pradarzita kiyA hai / ) (he sutanu gAhApacchaddha viya puvvaddhaM pacchimaddhaM ca / jIse sA savagII teNaM cia lakkhaNe bhaNiA / / (4.14) (gAthA ke pAkSimArtha kI taraha jahA~ pUrvArdha tathA pazcimArdhaM donoM ho use unhIM (piMgala nAga) ne lakSaNa meM upagIti kahA hai / ) prA0 paiM0 ke saMgrAhaka ne prAkRtApabhraMza chandaH paramparA ke anusAra gAthA ke ina chaMdoM ko prAkRta saMjJA hI dI hai| skandhaka (khaMdhaka) 6 162. mUlataH skaMdhaka chaMda bhI gAthA kA hI praroha hai| iza chaMda kI pratyeka ardhAlI meM 32 mAtrA tathA samagra chaMda meM 64 mAtrA hotI hai / naMdiyaDDa ne isake lakSaNa meM 64 mAtrA kA saMketa kara nimna udAharaNa diyA hai| : namaha bhuyaiMdabhAsura, viyaDaphaDADoyakhaliyavisaha rasalilaM / ( 12, 20) pahayamuidAmuhalaya NAgiNigijjaMtamaMgalaM pAsajiNaM // (12, 20) (gAthAlakSaNa 71 ) (bhujagendra ( zeSanAga ) ke bhAsura vikaTa, phaTATopa (kaNoM) se skhalita viSadhara jala (se siMcita ) tathA prahatamRdaMga mukharita nAginiyoM ke dvArA gIyamAna- maMgala pArzvajina ko praNAma karo / ) pravarasena ke 'setubaMdha' kA yaha khAsa chaMda hai aura saMskRta kAvyoM meM bhI bhaTTine 'rAvaNavadha' ke trayodaza saga~ meM isI chaMda ko cunA hai|" 1. gAho ca ubannA sattAvannAeNya bhannAe gAhA / vivariyA ya vigAhA uggAho saThThimatto ya // gAhiNi bAsaDIe causaThThIe ya khaMdhao bhaNio e e chavva vigappA gAhAuMde viniAi // 2. kaMTaiaNUmiaMgI thoAtthoosaraMtamuddhasahAvA / ( 12, 20) raiaracuMbijjaMta Na Niattei NaliNI muhaM via kamalaM // ( 12.20 ) (setu0) 3. cArusamIraNaramaNe, hariNakalaMka kiraNAvalIsavilAsA / (12, 20) AvaddharAmamohA, velAmUle vibhAvarI parihINA // (12, 20) ( bhaTTi0 13.1 ) - gAthA lakSaNa 64.65. Page #599 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 574 prAkRtapaiMgalam apabhraMza kaviyoM ne isa chaMda kA prayoga bahuta kama kiyA hai| saMdezarAzaka meM 119 veM chaMda ko 'khaMdhaya' kahA gayA hai, kiMtu isa chaMda meM pratyeka ardhAlI meM 32 mAtrAyeM nahIM pAI jAtI / saMdezarAsaka kA tathAkathita 'khaMdhaya' yaha hai : maha hiyayaM rayaNanihI, mahiyaM gurumaMdareNa taM NiccaM / (30 =12, 18). ummUliyaM asesaM, suharayaNaM kaDiDhayaM ca tuha pemme // (30 =12, 18) (he priya, merA hRdaya (vaha) ratnanidhi (samudra) hai, jise tumhAre premarUpI Atyadhika guru maMdara parvata ne pratidina (nitya) mathA hai aura use ni:zeSa unmUlita kara sukha rUpI ratna ko nikAla liyA hai| bhAva hai, tumhAre gurupremajanita viraha ne mere hRdaya ko sukharahita banA diyA hai|) isa chanda ko addahamANa ne svayaM hI 'khandhaya' kahA hai| zrI bhAyANI ne batAyA hai ki ukta chanda meM pratyeka ardhAlI meM 30 mAtrAyeM hI pAI jAtI haiM tathA yaha 'udgAthA' yA 'gIti' chanda hai| kintu vahIM ve isa bAta kA saMketa karate haiM ki pratyeka ardhAlI meM (12+18) mAtrA vAle gAthA-bheda ko bhI skaMdhaka kahane ke kucha pramANa milate haiN| haribhadrasUri ke 'ardhAkhyAna' kA 4-92 chanda vahIM 'khaMdhao' kahA gayA hai, kiMtu vahA~ pratyeka ardhAlI meM 29 mAtrAyeM hI hai| saMbhavataH 'dhUrtAkhyAna' ke ukta chanda meM gAthA ke niyama kI avahelanA kI gaI hai, kyoMki vahA~ SaSTha gaNa meM donoM daloM meM 'jagaNa' nahIM pAyA jAtA / yadi kisI taraha 'jagaNa' kA vidhAna ho jAtA to vahA~ pratyeka dala meM 30 mAtrA ho jAtI / isase aisA jAna par3atA hai ki saMbhavataH lokakavi 57 mAtrA se adhika saMkhyA vAle gAthA prarohoM ko 'khaMdhaya' kI sAmAnya saMjJA se vibhUSita karate hoN| hiMdI kaviyoM ke liye 'khaMdhA' yA 'khaMdhaka' chanda prAya: upekSita rahA hai| saMbhavataH kisI kavi ne isakA prayoga nahIM kiyA hai| vaise chandaH-zAstriyoM meM bhikhArIdAsa, zrIdhara kavi tathA gadAdhara ne isakA jikra kiyA hai| bhikhArIdAsa ne isa chanda kA koI khAsa udAharaNa na dekara itanA saMketa kara diyA hai ki yaha chanda hiMdI meM apracalita hai| bhikhArIdAsa (8.3) ne isakA lakSaNa (12, 20 : 12, 20 mAtrA) hI mAnA hai; kiMtu zrIdhara ne prAkRtapaiMgalam ke hI lakSaNa kA ulathA karate hue isakI pratyeka ardhAlI meM ATha caturmAtrika gaNoM kI vyavasthA mAnI hai / gadAdhara kA lakSaNa sarvathA bhinna hai / usane khaMdhA ko samacatuSpAt chaMda banA DAlA hai tathA (16, 16 : 16, 16) mAtrA kA vidhAna kiyA hai, jo ise paddhaDiyA jaise chaMdoM ke sAtha rakhakara isake mUlarUpa ko hI vikRta kara DAlatA hai| vastutaH mahAkavi padmAkara ke pautra, gadAdhara ke samaya taka 'khaMdhA' chanda kI dhAraNA meM pharka par3a gayA hai / isa lakSaNodAharaNa se yaha spaSTa ho jAyagA / 'carana carana prati matta jaha~ soraha sukhada pramAna / jAnahu khandhA chanda so piMgala karata bakhAna / / udAharaNa yathA, aba kAhe ko sunau nAtha jU, kubajA kInha jAi gharavArI / (16, 16 =32) hama jAnI aba neha bisArI, kauna cUka hui gaI hamArI // (16, 16 =32) (chandomaMjarI : pravartakachaMda prakaraNa 17-18, pR. 79) khaMdhA chanda kA yaha rUpaparivartana parivartI hiMdI kaviyoM ke etadviSayaka ajJAna kA hI saMketa karatA hai| 1. bhaNai kahiya taha piyaha ikku khaMdhau huvai / - saMdezarAsaka 118 da, pR. 49 2. eka jagana kulavaMtI, doi jaganna gihinI su hai suni baMdho / (12, 20 = 32) jaganabihInAraMDA, besyA gAvau bahu jaganna ko khaMdho // (12.20 =32) (chandArNava 8.7) 3. ATha ganA caumattA ke dUsare hutA sama jAno / (12, 20 =32) so SaMdhA ura AnopiMgala kavirAja suddha kari yauM ThAno / (12, 20 =32) - zrIdharakRta chaMdavinoda 2.6. Page #600 -------------------------------------------------------------------------- ________________ apabhraMza aura purAnI hiMdI ke chanda $ 163. prAkRtapaiMgalam meM 45 mAtrAchandoM kA lakSaNodAharaNa nibaddha kiyA gayA hai, jinameM 7 zuddha prAkRta chanda haiM, zeSa 38 apabhraMza tathA purAnI hiMdI kAvyaparamparA ke chanda haiN| prAkRta varga ke sAtoM chaMda mUlataH gAthA ke hI praroha haiM tathA sabI dvipadI chanda haiM, jinheM bAda meM saMskRta paMDitoM ne tathA aneka prAkRta- hiMdI chandaH zAstriyoM ne bhI catuSpAt mAna liyA hai| apabhraMza chandoM ko suvidhA kI dRSTi se ina nimna vargoM meM bA~TA jAtA hai| : 575 (1) dvipadI chaMda; (2) samacatuSpadI; (3) sama SaTpadI; (4) ardhasama catuSpadI; (5) ardhasama SaTpadI (6) ardhasama dvAdazapadI; (7) saMkIrNa yA mizrita chanda; (8) pragAthikA chanda / prAkRtapaiMgalam meM mUlataH cAra dvipadI chaMda hI pAye jAte haiM / dvipadI (1.152) khaMjA (1.158) zikhA (1.161), tatA mAlA (1.164) / pichale tInoM vizeSa prasiddha nahIM hai tathA inheM zuddha apabhraMza chanda nahIM mAnA jA sakatA, isakA saMketa hama yathAvasara kreNge| 'ullAla' yA 'ullAlA ' anya chanda hai, jise dvipadI varga meM rakhA jA sakatA hai| isa chanda kA vivaraNa svataMtra rUpa meM prA0 paiM0 meM nahIM milatA, apitu chappaya ke sAtha hI ise liyA gayA hai| phira bhI hama yahA~ ullAlA para dvipadIprakaraNa meM svatantra vicAra kareMge / ghattA, ghattAnaMda aura jhUlaNA ko DA0 velaNara dvipadI chaMda na mAnakara ardhasamA SaTpadI mAnate haiM, kintu hameM unheM dvipadI mAnanA hI abhISTa hai, isakA saMketa hama yathAvasara kreNge| samacatuSpadI chaMdoM meM madhubhAra jaise choTe chaMda se lekara mahanagRha jaise bar3e chaMda Ate haiN| prAkRtapaiMgalam meM inakI saMkhyA 22 hai / inameM marahaTThA Adi nau chaMdoM ko DA0 velaNakara catuSpadI nahIM mAnate / ve inameM se jalaharaNa, tribhaMgI aura madanagRha ko SoDazapadI mAnate haiM, aura zeSa 6 chaMdoM kA dvAdazapadI / prAkRtapaiMgalam aura bAda meM madhyayugIna hiMdI kAvyaparaMparA bhI ina chaMdoM ko catuSpadI hI mAnate haiM; aura hama bhI inheM catuSpadI hI mAnanA samIcIna samajhate haiM, jisakA saMketa hama yathAvasara tattat chaMda ke saMbaMdha meM kreNge| prAkRtapaiMgalam meM kevala eka hI samaSaTpadI chaMda hai - rasikA / ardhasama catuSpadiyoM meM yahA~ caubolA, dohA, soraThA aura culiAlA kA vivaraNa diyA gayA hai aura mizrita chaMdoM meM raDDA, kuMDaliyA aura chappaya kA prAkRtapaiMgalam ke saMgrAhaka ne AraMbha meM dohA liyA hai, bAda meM koI nizcita krama nahIM apanAyA gayA hai| hamane dvipadI, samacatuSpadI, samaSaTpadI, ardhasama catuSpadI aura mizrita chaMda ke krama se anuzIlana upasthita kiyA hai, ataH hamArA krama prAkRtapaiMgalam ke krama se bhinna par3egA / dvipadI chaMda $ 164. dvipadI :- apabhraMza meM 'dvipadI' zabda chaMdoM kI sAmAnya saMjJA kA saMketa karatA hai / yaha koI nizcita lakSaNa kA khAsa chaMda na hokara una samasta chaMdoM ke liye prayukta dekhA jAtA hai, jinake donoM pAdoM meM samAna mAtrAyeM (kitanI hI ) hoM, tathA pAdoM meM 'ka- kha' krama se tuka (antyAnuprAsa) pAyI jaay| kAlidAsa ke 'vikramorvazIya' tathA harSa kI 'ratnAvalI' nATikA meM dvipadIkhaNDa kA prayoga kiyA gayA hai jo samamamAtrika dvipadiyA~ hai / 'vikramorvazIya' ke apabhraMza chaMdoM meM dvipadiyA~ dekhane ko milatI haiN| svayaMbhU tathA hemacaMdra ne aneka dvipadiyoM kA saMketa kiyA hai, jinameM cAra mAtrA vAlI vijayA jaisI choTI dvipadiyoM se lekara 30 mAtrA taka kI aneka dvipadiyoM kI gaNanA hai, tathA Age calakara 30 mAtrA se adhika samadvipadiyoM kA bhI ullekha kiyA gayA hai| isa taraha donoM AcAryoM ne kula milAkara 76 dvipadI bhAdoM kA vivaraNa diyA hai / DA0 velaNakarane prAyaH sabhI dvipadiyoM kI samAna vizeSatAyeM ye mAnI haiM : (1) dvipadI kA pratyeka caraNa prAyaH caturmAtrika gaNoM se banA hotA hai, kabhI kabhI dvimAtrika yA SaNmAtrika gaNa kA prayoga bhI ho sakatA hai / (2) trimAtrika athavA paMcamAtrika gaNoM kA prayoga kevala unhIM dvipadiyoM meM hotA hai, jinameM viSamasaMkhyaka mAtrAyeM 1. H. D. Velankar : Prakrit and Apabhramsa Metres (Classed List and Alphabetical Index) (J. Bom. R.A.S. Vol. 22, 1946, p. 15). 2. Apabhramsa Metres * 26. 3. de0 vikramorvasIya 4.2, 4.29, 4. Velankar : Apabhramsa Metres II. p. 47. (J. B. Univ. 1936) Page #601 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 576 prAkRtapaiMgalam pratyeka caraNa meM hotI haiM, tathA yahA~ bhI yaha mAtrika gaNa prAyaH pAdAMta meM rakhA jAtA hai| (3) pratyeka caraNa meM dvitIya yati prathama yati ke 8 mAtrA vAda pAI jAtI hai| (4) prathama yati 10 vI, 12 vI, 14 vIM, yA 16 vI mAtrA ke bIca kahIM na kahIM sthAna badalatI rahatI hai| (5) jahA~ yati kA khAsa saMketa nahIM kiyA jAtA, yaha prAyaH 8 vI tathA 16 vI mAtrA ke bAda par3atI hai| (6) dvipadI kI saMjJA prathama yati tathA dvitIya yati ke sthAnabheda athavA mUla caturmAtrika gaNoM ke sthAna para dvimAtrika yA SaNmAtrika gaNa ke parivartana se badala jAtI hai| ukta sabhI vizeSatAyeM isa bAta kA saMketa karatI haiM ki adhikAMza dvipadiyA~ mUlataH geya chanda ke rUpa meM nibaddha kI jAtI rahI haiM tathA mRdaMgAdi tAla-vAdyoM ke sAtha gAI jAtI rahI haiN| hemacaMdra ne dvipadI kA saMketa khaJjaka prakaraNa meM kiyA hai tathA mAtrikagaNa tathA yati bheda se hI usake vividha bheda racitA, AranAla, kAmalekhA Adi kA ullekha kiyA hai| prA0 paiM0 meM kevala eka hI taraha kI dvipadI kA jikra kiyA gayA hai| isa dvipadI kI gaNavyavasthA nimna haiM : 6 + 5 x 4 + 5. (SaTkala. pA~ca catuSkala, guru)| isa prakAra prA0 paiM0 kI dvipadI 28 mAtrAvAlI dvipadI hai| saMdezarAsaka meM bhI dvipadI kA ThIka yahI bheda milatA hai, isa bheda kA saMketa hemacaMdra meM bhI hai / hemacaMdra ke anusAra isakI gaNa-vyavasthA yoM hai : 6+02+4+4+4+ -440 + - arthAt dvitIya tathA SaSTha mAtrikagaNa meM caturlaghu (~~~5) athavA jagaNa ( .-") kA vidhAna jarUrI hai| bhAyANI jIne batAyA hai ki 28 mAtrAvAlI isa dvipadI meM prathama gaNa prAya: - . - pAyA jAtA hai, tathA dvitIya-SaSTha gaNoM meM prAya: jagaNa (--) pAyA jAtA hai| anya gaNoM meM jagaNa niSiddha hai| 16 vI mAtrA ke bAda yati pAI jAtI hai| alsadorpha ne isI yati ke AdhAra para dvipadI kI gaNavyavasthA 6 + 4.40 +6/6+ -..-mAnalI hai, jo truTipUrNa hai, kyoMki aisA mAnane para 14-15 vI tathA 18-19 vI mAtrAoM ke sthAna para gurvakSara kI vyavasthA ho jAyagI, jo paraMparAgata mata ke anusAra amAnya hai| alsadorpha ne tIna catuSkaloM ke sthAna para madhya meM do SaTkaloM kI vyavasthA kara paraMparAgata mata kI isa gurvakSara niSedhAjJA ko nahIM mAnA hai| prA0 paiM0 ke dvipadI udAharaNa (1.155) meM gaNa vyavasthA paraMparAgata matAnusAra hI hai| 6 +000 +4+4+4+ ---- yahA~ dvitIya-SaSTha gaNoM meM niyata rUpa se jagaNa (ra, kaMpi; degNa, jhaMpi) pAyA jAtA hai| prathama SaNmAtrika gaNa prathamArdha meM --~-- (dANava de0) hai, dvitIyArdha meM-~~-- (haagaapA) / dvipadI chanda dvipAt hai yA catuSpAt, isa viSaya meM vidvAnoM meM matabheda hai| prA0 paiM0 (1.153) meM isakA catuSpAt rUpa milatA hai, kiMtu udAharaNa (1.155) meM do caraNa hI haiM / prA0 paiM0 ke TIkAkAra vaMzIdhara ne isa prazna ko uThAkara vividha mata diye haiN| hameM inameM aMtima mata hI mAnya hai, jo ise dvipadI chaMda hI mAnatA hai tathA lakSaNa ko do dvipadiyoM meM nibaddha samajhatA hai / velaNakara ne ise catuSpadI hI mAnA hai| saMdezarAsaka kI dvipadI (120 vA~ chaMda) tathA prA0 paiM0 kI dvipadiyoM meM bI ka-kha kI hI tuka pAI jAtI hai, ataH jahA~ do yugmo meM eka-sAtha ka-kha, ka-kha kI tuka pAI jAtI hai, vahA~ eka catuSpadI na mAnakara do dvipadiyau~ mAnanA hI ThIka hogaa| saMdezarAsaka ke 120 veM chanda meM bhI vastutaH do dvipadiyA~ hI jAna par3atI haiN| aisA jAna par3atA hai, dvipadI ke mUlataH dvipAt chaMda hone para bhI muktaka kAvyoM meM isakA 1. hemacandraH chandonuzAsana 4.56 tathA paravartI / 2. Sazcagau dvitIyaSaSThau jo lIrvA dvipadI / - vahI 4.56 / 3. idaM ca vRttaM dvipAdameva, na catuSpAdaM, udAharaNAnurodhAditi kecit / anye tu yadIdaM dvipAdameva, tarhi lakSaNaM pAdacatuSTayena kathaM kRtamiti idaM catuSpAdameva.... | pare tu lakSaNaM vRttadvayena kRtamitIdamudAharaNAnurodhAd dvipAdamityAhuH / - vaMzIdharI TIkA pari0 3 pR0 575 4. Apabhramsa Metres II * 43 p. 50. 5. de0 saMdezarAsaka pR0 50 Page #602 -------------------------------------------------------------------------- ________________ apabhraMza aura purAnI hiMdI ke chanda 577 dviguNita prayoga bhI pAyA jAtA hai| 28 mAtrA vAlI isa dvipadI kA prayoga saMbhavata: hiMdI meM kama pAyA jAtA hai| vaise bhikhArIdAsa ke chandArNava meM yaha chanda maujUda hai / vahA~ isakA nAma 'dvipadI' yA 'duvaI' na milakara 'dovai' milatA hai / bhikhArIdAsa ne isa chanda meM gaNavyavasthA kA koI nirdeza nahIM kiyA hai| ve kevala aniyamita varNavAlI 28 mAtrAoM kA honA jarUrI mAnate haiM / bhikhArIdAsa ke udAharaNa meM dvitIya tathA SaSThagaNoM kI vyavasthA yoM hai : dvitIya gaNa; - 07, - .. (truTita), ---,-- - (truTita) SaSThagaNa; - - - (truTita), - - - - -(truTita), 7-. isake prathama SaNmAtrika gaNa meM bhI pratyeka caraNa meM kramaza: ...... ..... - (truTita SaNmAtrika), ---, .444 - haiM / yahA~ spaSTataH mAtrika gaNoM kI paraMparAgata vyavasthA nahIM pAI jAtI tathA SaNmAtrika aura caturmAtrika gaNoM kI AraMbhika yA aMtima mAtrA ko gata yA Agata gaNa kI mAtrA ke sAtha jor3akara truTita rUpa meM gurvakSara kA prayoga kiyA gayA hai, jo chaMdaHzAstrIya dRSTi se doSa hai| aisA jAna par3atA hai ki mAtrika gaNoM kI yaha vyavasthA madhyakAlIna hiMdI kavitA meM gar3abar3A gaI hai, isakI pUrI pAbandI nahIM pAI jAtI / isakA khAsa kAraNa yaha hai ki ye chaMda jo mUlataH geya chanda haiM, asaMgItajJa kaviyoM ke hAthoM par3akara kevala pAThya chanda bana baiThe haiM / bhikhArIdAsa ke lakSaNa meM 16vIM mAtrA para yati kA bhI koI ullekha nahIM hai, kiMtu udAharaNa padya meM 16 vI mAtrA para niyata yati avazya pAI jAtI hai| bhikhArIdAsa ke ukta vizleSita 'dovai' kA udAharaNa nimna hai : tuma bichurata gopina ke a~suvana braja bahi cale panAre / kachu dina gae~ panAre teM vai umar3i cale jyoM nAre // vai nAre nadarUpa bhae aba kahI jAi koi jovai / suni yaha bAta ajoga joga kI hai hai samudra nadI vai / / (chandArNava 5.221) / gadAdhara kI 'chandomaMjarI' meM ise 'duvaiyA' kahA gayA hai| gadAdhara ne apane lakSaNa meM gaNavyavasthA kA saMketa na karate hue bhI 16 (kalA) tathA 12 (ravi) para yati kA saMketa kiyA hai| khaJjA (khaJjaka chaMda) 165. 'khaMjaka' nAmaka chanda sarvaprathama virahAGka ke 'vRttajAtisamuccaya' meM milatA hai, kintu yaha 'khaMjaka' hemacandra tathA prAkRtapaiMgalam vAle hamAre 'khaMjaka' se bhinna hai / virahAGka kA 'khaMjaka' chaMda ardhasama chaMda hai, jisake viSama caraNoM kI mAtrAgaNa vyavasthA 4 + ---, tathA samacaraNoM kI mAtrAgaNa vyavasthA 4+4+--- hai| isa taraha isake viSama caraNoM meM 9 mAtrA tathA sama caraNoM meM 11 mAtrA pAI jAtI hai| yaha gaNavyavasthA Da0 velaNakara ke matAnusAra hai / hemacandra ke yahA~ 'khaJjaka' kisI khAsa chaMda kI saMjJA na hokara una 'galitaka' prakaraNa ke sabhI chaMdoM kI saMjJA hai, jahA~ pAdA~ta meM 'yamaka' ke sthAna para kevala anuprAsa (tuka) pAyA jAtA hai| vahA~ khaJjaka kI gaNavyavasthA nimna hai| 3 + 3 + 4 + 4 + 4 + 3 + - =23 mAtrA pratyeka caraNa.3 / / hemacandra ke bAda 'khaMjA' kA saMketa prA0 paiM0 meM hI milatA hai / ratnazekhara ke 'chanda:koza' meM isakA jikra bhI nahIM miltaa| kintu prA0 paiM0 vAlA khaMjA hemacandra ke 'khaMjA' chaMda se sarvathA bhinna hai| prA0 paiM0 meM nirdiSTa khaMjA meM pratyeka caraNa meM 41 mAtrAyeM pAI jAtI haiM tathA yaha mUlataH dvipadI koTi kA chaMda jAna par3atA hai| isakI gaNavyavasthA bhinna hai : 9 x.. ~ ~ +ragaNa (-~-) AraMbha meM 36 laghu arthAt nau sarvalaghu catuSkala tathA aMta meM ragaNa kI yojanA isakA lakSaNa mAnA gayA hai| DA0 velaNakara ne isakA kisI purAne chaMda se saMbaMdha nahIM jor3A hai| saMbhavataH yaha chaMda 40 mAtrA yA usase adhika vAlI 1. hota duvaiyA chaMda ke pratipada aTThAIsa / kalA kalA pai yati su puni ravi pai kahata phanIsa // - chandomaMjarI pR0 98 / 2. pUrvakANyeva galitakAni yamakarahitAni sAnuprAsAni yadi bhavanti tadA khaJjakasaMjJAni / - chandonuzAsana sUtra 4.41 kI vRtti pR0 43. 3. trimANagaNadvayaM caturmAtratrayaM trimAtro guruzcAyamakaM sAnuprAsaM khaJjakam / - vahI pR0 43. For Private & Personalee aniyama barana nariMdagati dovai kahyau phaniMda / - chandArNava 5. Wwwsneldrary.org Page #603 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 578 prAkRtapaiMgalam 'mAlAdhara' prakAra kI dvipadI koTi kA hI chaMda hai| hemacandra tathA svayaMbhU ne 40 tathA usase adhika mAtrA vAlI dvipadiyoM ko alaga alaga na lekara unheM 'mAlAdhara' kI sAmAnya saMjJA dI hai| jaisA ki spaSTa hai, 'khaMjA' yA 'khaMjaka' usa dvipadI chaMda kI sAmAnya saMjJA dI hai| jaisA ki spaSTa hai, 'khaMjA' yA 'khaMjaka' usa dvipadI chaMda kI sAmAnya saMjJA thI, jisake anta meM 'yamaka' na pAyA jAkara 'tuka' pAI jAtI hai| Age calakara yaha sAmAnya saMjJA khAsa prakAra ke 41 mAtrA vAle ayamaka sAnuprAsa dvipadI chaMda ke liye cala par3I, jisameM gaNoM kI nizcita vyavasthA bhI pAI jAtI hai / prA0 paiM0 ko yahI paraMparA prApta huI hai, jo anyatra kahIM dekhane meM nahIM AtI / hiMdI chandaHzAstriyoM ne khaMjA kA ThIka vahI rUpa liyA hai, jo prA0 paiM0 kI mAnate hue bhI lakSaNa meM pharka kara diyA hai| unake mata se khaMjA kI vyavasthA 7 x ~~ + jagaNa (0 - ) + - hai, jo ThIka ukta vyavasthA kA bhinna krama se nirdeza hai| bhikhArIdAsa ne isakA udAharaNa yaha diyA hai| sumukhi tua nayana lakhi daha gahau jhakhani jhakhi garala misi bha~vara nisi gilata nitahi kaMja hai / nimi tajau suratiyani mRga phirata vanahi bana hua harua madana-sara thira na rahata khaMja hai / / khaMjA nAmaka eka chaMda varNika varga ke anuSTup bhedoM meM bhI dekhA jAtA hai, jahA~ isakI varNika vyavasthA (gA gA gA gAlala gAgA) hai, kiMtu ina donoM chaMdoM meM nAma-sAmya ke atirikta aura koI saMbaMdha nahIM hai| mAtrika khaMjA chaMda kA 'dalapatapiMgala', 'raNapiMgala', 'bRhat piMgala' Adi gujarAtI chandaHzAstrIya graMthoM meM koI saMketa nahI milatA / gadAdhara kI 'chandomaMjarI' meM 'khaMjA' nAmaka mAtrika vRtta milatA to hai, para vaha prA0 paiM0 tathA bhikhArIdAsa ke 'khaMjA' se bilakula mela nahIM khAtA / usake anusAra zikhA chaMda ke prathama caraNa meM 28 laghu + 1 guru (30 mAtrA) tathA dvitIya caraNa meM 30 laghu + 1 guru (32 mAtrA) hote haiM / ise ulaTane para 'khaMjA' chaMda hotA hai| gadAdhara ke matAnusAra khaMjA chanda kI vyavasthA yaha hai :- prathama dala 30 laghu + 1 guru (32 mAtrA); dvitIya dala 28 laghu + 1 guru (30 mAtrA) / spaSTa hai, yaha 'khaMjA' bilakula nirAlA hai aura kisI bhinna paraMparA kA hI saMketa karatA hai| hamAre khaMjA chanda meM mAtrika gaNoM ke bIca yati kahA~ hogI, isakA vidhAna kahIM nahIM milatA / merA aisA anumAna hai, do do paMcakaloM yA dasa dasa mAtrA ke bAda yahA~ yati pAI jAtI hai| isakI yativyavasthA yoM jAna par3atI hai| saMbhavataH yahI kAraNa hai ki yaha eka yati khaMDa ko do do paMcakaloM meM vibhakta kara khaMjA kA lakSaNa bhI tadanusAra hI nibaddha kiyA jAne lagA ho tathA prA0 paiM0 ke bAda pracalita yahI 'sAta' sarvalaghu paMcakala + jagaNa + guru vAlI vyavasthA bhikhArIdAsa ko milI hai| prA0 paiM0 ke udAharaNa (1.160) tathA uparyukta bhikhArIdAsa ke udAharaNa ko dekhate hue bhI 10, 10, 10, 11 kI yati kI kalpanA karanA asaMgata nahIM jAna par3atA / zikhA chaMda 166. prA0 paiM0 kA zikhA yA zikSA chaMda viSama dvipadI hai, jisake prathama dala meM aTThAisa mAtrA pAI jAtI hai, dvitIya dala meM battIsa / gaNavyavasthA nimna hai : prathama dala 6 x0.40 + --- (jagaNa) (6 sarvalaghu catuSkala + ja) dvitIya dala 7 x.440 + --- (jagaNa) (7 sarvalaghu catuSkala + ja) yaha chaMda ThIka isI rUpa meM anyatra kahIM nahIM milatA / svayaMbhU, hemacandra, ratnazekhara, kisI ne isa chaMda kA saMketa nahIM kiyA hai| DA0 velaNakara ne isa chanda ko 1. eANaM ahiaaraM mAlAdharaaM bhaNanti kai vasahA / - svayambhUcchandas 6.203 2. sAta paMca laghu jagana go mattA yakatAlIsa / yAM hI kari dala dUsaro, khaMjA racyo phanIsa / / - chandArNava 8.14 3. de0 - bRhatapiMgala pR0 111. / 4. zikhAchaMda ulaTA paDho khaMjA chaMda sarUpa / yAhIM teM yaha hota hai khaMjA chaMda anUpa // - chaMdomaMjarI pR. 79. Page #604 -------------------------------------------------------------------------- ________________ apabhraMza aura purAnI hiMdI ke chanda 579 zuddha mAtrAvRtta isaliye nahIM mAnA hai ki isameM akSaroM kI nizcitalaghu guru vyavasthA kA saMketa pAyA jAtA hai| bhikhArIdAsa ke chandArNava meM bhI yaha chaMda hai| bhikhArIdAsa kA lakSaNa prA0 paiM0 ke lakSaNa se thor3A milatA hai| bhikhArIdAsa ke matAnusAra 'ziSyA' ke prathama dala meM 24 laghu ke bAda jagaNa vyavasthA hai| isa taraha bhikhArIdAsa kI 'ziSyA' meM prathama dala meM 28 mAtrA aura dvitIya dala meM 36 mAtrA haiM, jaba ki prA0 paiM0 kI 'zikhA' meM dvitIya dala meM 32 mAtrA (28 laghu + jagaNa) hI haiN| isakI puSTi bhikhArIdAsa ke udAharaNa taka se hotI hai, jahA~ uttaradala meM 36 mAtrA hI haiM / 2 bhikhArIdAsa ne bhI 'ziSyA' ke anta meM jagaNa mAnakara ise laghupAdAMta chanda hI mAnA hai, gadAdhara kI taraha gurupAdAMta nahIM / vahA~ sAta guru vAlA (5555555) ziSyA (sisyA) nAmaka anya chaMda bhI milatA hai, jo isa 'zikhA' chaMda se sarvathA bhinna hai tathA varNika chanda jAna par3atA hai, yadyapi bhikhArIdAsa ne isakA saMketa 14 mAtrA vAle mAtrika vRttoM ke prakaraNa meM kiyA hai| gadAdhara ne bhI 'zikhA' chanda kA ullekha kiyA hai, sAtha hI 'zikhyA' nAmaka eka dUsare chanda kA bhI jikra kiyA hai| zikhA viSama mAtrika dvipadI chanda hai, jisake prathama dala meM (28 akSara, 30 mAtrA) tathA dvitIya dala meM (30 akSara, 32 mAtrA) hotI haiM; jaba ki 'zikhA' chaMda aTThAisa mAtrA vAlA sama catuSpAt chaMda hai / gadAdhara kA "zikhA' chanda prA0 paiM0 ke 'zikhA' chanda kI taraha viSama dvipadI hone para bhI kucha bhinna hai |gdaadhr kI 'zikhA' kI gaNa vyavasthA yoM hai :-- prathama dala 27 laghu akSara + 1 guru (yA 6x...~ + ~~~~-; 30 mAtrA) dvitIya dala 30 laghu + 1 guru (yA 7 x0.00 + 00 -; 32 mAtrA) spaSTa hai, gadAdhara kI 'zikhA' kI nIMva prA0 paiM0 vAlA zikhA chaMda hI hai, donoM meM yahI bheda hai ki prathama dala meM prA0 paiM0 ke 'jagaNa' ko badala kara yahA~ gurvaMta SaTkala kI vyavasthA kara 28 kI jagaha 30 mAtrA kara dI gaI hai tathA isI taraha dvitIya dala meM bhI 'jagaNa' ko haTAkara usake sthAna gurvata sagaNa (-~-) kI yojanA kI gaI hai| prA0 paiM0 ke zikhA chaMda ke donoM daloM meM aMta meM laghu akSara pAyA jAtA hai, jaba ki gadAdhara ke 'zikhA chaMda' meM donoM dala gurvaMta ho gaye haiN| saMbhavataH prA0 0 ke saMgraha ke vAda kaviyoM meM zikhA kA yaha dUsarA rUpa bhI cala par3A ho / mAlA chaMda 6 167. prA0 paiM0 kA mAlA chaMda bhI viSama dvipadI hai| isa chaMda kI gaNavyavasthA nimna hai : prathamadala, x0.00 + ragaNa (--) + karNa (--).48 mAtrA; dvitIya dala, gAthA chaMda kA uttarArdha (12 + 15 = 27 mAtrA) isa taraha kA chaMda bIja rUpa meM hemacandra meM avazya milatA hai| gAthAprakaraNa meM hemacaMdra ne batAyA hai ki gAthA chaMda ke pUrvArdha meM antya guru ke pUrva kramazaH 2, 4, 6, 8, 10, 12, 14 caturmAtrika gaNoM ke bar3hAne se kramazaH gAtha, udgAtha, vigAtha, avagAtha, saMgAtha, upagAtha tathA gAthinI bheda pAye jAte haiN| hemacaMdra ke ye udgAtha, vigAtha, gAthinI chaMda paraMparAgata udgAthA, vigAthA tathA gAhinI se sarvathA bhinna hai, yaha inakI mAtrAsaMkhyA se spaSTa ho jAyagA / isa prakaraNa ko samApta karate samaya hemacaMdra ne eka anya gAthAbheda 'mAlAgAtha' kA jikra kiyA hai, jo gAthinI meM aneka saMkhyaka yatheSTa caturmAtrika gaNoM ke bar3hAne se banatA hai| isa taraha 'mAlAgAtha' vastutaH eka sAmAnya saMjJA hai, jo gAthA chanda ke pUrvArdha meM 16, 18, 20, 1. pahile dala maiM caubisai lahu para jaganahi dehu / puni battisa para jaganu dai, siSyA gati sikhi lehu // - chandArNava 8.18 // 2. de0 chandArNava 8.99 / 3. de0 chandArNava 5.106 / 4. de0 chandomaMjarI pR0 78 tathA pR0 79 yA vidhi mAtrA tIsa haiM pUraba dala maiM dekhi / uttara dala battIsa haiM zikhA chaMda so lekhi // - vahI pR0 78, 79 6. cayorgAthaH / (4.11) gAthaiva pUrvAddhentyagAtprAk cagaNadvayasya vRddhau gAthaH / kramavRddhayodvayavasamupAt / (4.12) / gAthAtparaM krameNa cagaNadvayavRddhayA ud-vi-ava-sam-upaparo gAtho bhavati udgAthavigAthAvagAthasaMgAthopagAthA ityartha : / gAthinI / (4.13) / upagAthAccagaNadvayavRddhayA gAthinI / 7. yatheSTaM mAlAgAthaH / (4.14) gAthinyAM paraM yatheSTaM cagaNadvayavRddhayA mAlAgAthaH / - vahI / Page #605 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prAkRtapaiMgalam 22 isI taraha do do caturmAtrikoM ke bar3hAne se bane gAthA bheda kA saMketa karatI hai / yahA~ itanA saMketa kara diyA jAya ki ina sabhI gaNavRddhijanita gAthAbhedoM meM uttarArdha aparivartita arthAt 27 mAtrA kA hI rahatA hai| hemacaMdra ne 'chandonuzAsana' meM 'mAlAgAtha' kA yaha udAharaNa diyA hai : 580 'iha mAlA gAhANa va vayaMsa pecchasu navaMbuvAhANa gayaNaviulasaravarammi vimukkaghoraghosANa vijjujohAbihIsaNANa bahalavArinicayapamaccirANa aidIhagattANa / haddhI gasadi mayaMka khelaMtaM rAyahaMsaM va // (chandonuzAsana 4.19 padya) (iha mAlA grAhANAM iva vayasya prekSasva navAMbuvAhAnAM gaganavipulasarovare vimuktaghoraghoSANAM vidyujjihvAbibhISaNAnAM bahalavArinicayapramattAnAM atidIrghagAtrANAm / hA dhik grasati mRgAMkaM khelaMtaM rAjahaMsaM iva II) + isa chanda meM 'haddhI'... rAjahaMsaM va' isa chanda kA uttara dala hai, jo gAthA kA aparivartita uttarArdha hai / pUrvArdha meM pAdAMta guru ke pUrva 23 caturmAtrika gaNa pAye jAte haiM; jaba ki mUla gAthA meM pAdAMta guru ke pUrva kevala 7 caturmAtrika gaNa hI hote haiM (gAthApUrvArdha = 7 caturmAtrika 1 guru = 30 mAtrA) / ataH yahA~ sAdhAraNa gAthA ke pUrvArdha meM 16 caturmAtrika gaNa jyAdA jor3e gaye haiM tathA isa 'mAlAgAtha' ke pUrvArdha meM kula 23 x 4 + 2 = 14 mAtrA pAI jAtI haiM / isa vyavasthA ke anusAra prAkRtapaiMgalam vAlI 'mAlA' kI gaNavyavasthA mAnane para vahA~ pUrvArdha meM hemacandra vAlI do do caturmAtrika gaNoM vAlI vRddhi kA niyama pUrI taraha lAgU nahIM hotA; kyoMki hemacandra ke matAnusAra gAthApUrvArdha meM 8, 8 mAtrA kI kramazaH abhivRddhi hone para tattat gAtha udgAtha, vigAtha Adi bheda ho pAte haiM / prA0 paiM0 ke mAlA chanda meM pUrvArdha kI 45 mAtrA isa krama meM kahI vyavasthita nahIM ho paatii| aisA jAna par3atA hai, zAstrIya dRSTi se hemacandra ke matAnusAra, prA0 paiM0 kI 'mAlA' meM eka laghu akSara (1 mAtrA) aura bar3hA dene para pUrvArdha meM 46 mAtrA vAlA 'udgAtha' chanda ho jaaygaa| 'mAlA' vizeSaNa viziSTa do anya chanda bhI hemacandra ke 'galitaka prakaraNa' meM dekhe jAte haiM :- 'mAlAgalitaka' tathA 'mAlAgalitA' / inakI gaNavyavasthA yoM hai : mAlAgalitaka' 6+10x4 (caturmAtrika); (sama gaNoM meM jagaNa yA laghucatuSTaya, kiMtu viSamagaNoM meM jagaNaniSedha, pAdAMta meM yamaka) / (46 mAtrA, catuSpAt) / mAlAgalitA. 4+5+2x4+5+2+x (33 mAtrA, catuSpAt) / ina donoM kA hamArI 'mAlA' se koI khAsa saMbaMdha nahIM hai, kiMtu yaha 'mAlA' vizeSaNa isa bAta kA saMketa karatA hai ki 'mAlA' koI khAsa chanda na hokara kisI chanda (prAyaH gAthA yA galitaka) kA vaha bheda hotA thA, jisameM caturmAtrika gaNoM kI 'mAlA' (lar3I) pAI jAtI ho / yaha 'mAlA' vizeSaNa ThIka usI artha meM prayukta huA hai, jo alaMkArazAstra ke 'mAlopamA', 'mAlArUpaka', 'mAlAdIpaka' Adi alaMkAroM meM hai| Age calakara kavi isa prakAra ke chandoM ko 'mAlAgAtha' jaise pUre nAma se na pukAra kara nAmaikadezagrahaNa ke dvArA kevala 'mAlA' kahane lage hoM / itanA hI nahIM saMbhavataH una sabhI gAthAbhedoM ko jinake prathamArdha meM niyata 7 catuSkala tathA eka guru jyAdA catuSkala vyavasthA pAI jAtI ho, sAmAnyataH 'mAlA' nAma de diyA gayA yadyapi hemacaMdra ne unheM vibhinna nAma diye haiM, yaha hama dekha cuke haiN| bhaTTa kaviyoM meM ina gAthA bhedoM meM se kevala eka hI taraha kA bheda adhika pracalita rahA hogA; prA0 paiM0 ne isI pUrvArdha meM nau sarvalaghu catuSkala + ragaNa + do guru' (45 mAtrA) vAle gAthA bheda kA saMketa kiyA hai, tathA ise bhaTTa paramparA meM pracalita kevala 'mAlA' nAma se hI pukArA hai| saMbhavataH mAlA chaMda kA calana AdikAlIna hindI kaviyoM meM hI bahuta kama rahA hai / madhyakAlIna hindI kaviyoM meM kisI kavi ne isakA prayoga nahIM kiyA hai| vaise bhikhArIdAsa ne mAtrAjAti chandoM meM gAthA - varga ke sAtha khaMjA, ziSyA, cUr3AmaNi Adi kI taraha isakA bhI saMketa kiyA hai| bhikhArIdAsa kI 'mAlA' kA lakSaNa prA0 paiM0 se milatA hai, yadyapi 1. SaNmAtrAdgaNAtpare daza cagaNA na viSame jaH same jo laghucatuSTayaM vA yamiteau mAlAyA galitakam / - chandonuzAsana 4.25 sUtra kI vRtti / 2. caturmAtraH paJcamAtrazcaturmAtradvayaM paJcamAtraH caturmAtradvayaM laghuguru ca mAlAgalitA / - vahI, sUtra 4.30 kI vRtti / For Private Personal Use Only Page #606 -------------------------------------------------------------------------- ________________ apabhraMza aura purAnI hiMdI ke chanda 581 lakSaNa kI zailI bhinna hai| bhikhArIdAsa ke anusAra "khaMjA chanda ke prathama dala meM aMta meM do guru (41 + 55 =45 mAtrA) jor3akara dvitIya dala meM gAthA chanda kA uttarArdha rakhane se mAlA chanda hotA hai|"1 prA0 paiM0 kI paramparA ke anusAra hI bhikhArIdAsa ne bhI ise kevala 'mAlA' kahA hai, 'mAlAgAtha' yA anya kisI nAma se nahIM pukArA / sAtha hI isa chada kA bhikhArIdAsa ne jo udAharaNa diyA hai, vaha saMbhavataH bhikhArIdAsa kA apanA hI banAyA hai, jahA~ 'mudrAlaMkAra' kI sthiti isakI puSTi karatI hai aura jo hindI kaviyoM meM isa chanda ke upekSita hone saMketa karatI hai| ullAlA 168. ullAlA samamAtrika dvipadI chaMda hai, jisakA ullekha prAkRtapaiMgalam meM svataMtra rUpa se na kiyA jAkara 'rolA + ullAlA' ke mizraNa se bane chappaya chanda ke saMbaMdha meM kiyA gayA hai| prAkRtapaiMgalam ke anusAra isa chanda ke donoM daloM meM saba kula 56 (28 x 2) mAtrA hotI haiM aura pratyeka caraNa kI mAtrika gaNavyavasthA 4, 4, 4, 3, 6, 4, 3 hai / 1 prAkRtapaiMgalam meM isakI yativyavasthA kA koI saMketa nahIM milatA, para yahA~ 15, 13 para yati pAI jAtI hai| isa chanda kA spaSTa ullekha hemacandra ke 'chandonuzAsana' aura ajJAta lekhaka ke kavidarpaNa meM milatA hai / hemacandra ne do dvipadiyoM kA jikra kiyA hai, jinheM ve kramazaH 'kuMkuma' tathA 'karpUra' kahate haiM / 'kuMkuma' dvipadI meM 27 mAtrA (15, 12 yati) aura 'karpUra' meM 28 mAtrA (15, 13 yati) pAI jAtI hai / prAkRtapaiMgalam aura ratnazekhara ke 'chandaHkoza'4 meM 'karpUra' vAlI dvipadI hI 'ullAlA' kahI gaI hai| hemacandra ne batAyA hai ki ye donoM dvipadiyA~ mAgadhoM (bhaTTa kaviyoM) ke yahA~ 'ullAlaka' kahalAtI hai| (etAvullAlako mAgadhAnAm / ) hemacaMdra ke anusAra karpUra (ullAlA) kI gaNavyavasthA 2 x 2, 4, 242, / , 242, 4, 242, // hai| kuMkuma meM aMta meM kevala 'do laghu' (1) hote hai, bAkI gaNavyavasthA ThIka yahI hai / 3 udAharaNa surakuMbhikuMbhasiMdUrabharu, haridisikuMkumamaMDaNu / (15, 12) pasaicchi picchi joikkhu jiMva, bAlAyavu tamakhaMDaNu // (15, 12) (he vizAlAkSi dekho, devagaja ke kuMbhasthala kA siMdUra, indradizA (pUrvadizA) kA kuMkumamaMDana tamaHkhaMDana yaha bAlAtapa mAnoM jyotiSka hai|) AyaMbalolaloyamajuyala, ullAlaya jIviyamayaNa / (15, 13) kappUradhavala sohai salila, kelikAla kAmiNivayaNa / / (15, 13) (AtAmra lola locanayugala vAlA, gIle vAloM se yukta, karpUra sA dhavala, madana ko uddIpta (jIvita) karatA kAminIvadana salilakeli (jalakrIDA) ke samaya suzobhita ho rahA hai / ) spaSTa hai ki apabhraMza chandaHzAstriyoM ke 'kuMkuma' aura 'karpUra' ko hI rAjAzrita bhaTTa kavi 'ullAla' kahate the, aura prAkRtapaiMgalam tathA madhyayugIna hindI kAvyaparaMparA meM yahI nAma pracalita haiN| yAkobI ne 'bhavisattakahA' kI bhUmikA meM isa chaMda kA saMketa kiyA hai| bhavisattakahA meM yaha kaI sthAnoM para 'ghattA' ke rUpa meM prayukta huA hai / bhavisattakahA meM prayukta 'karpUra' (ullAla) kI gaNavyavasthA yoM hai :- a: 344 +3 1. khaMjA ke dala aMta para dvai guru dai sukhakaMda / Age gAhA ardha kari, jAnahi mAlA chaMda // chaMdArNava 8.16. 2. de0 chandArNava 8.17 3. dAcadAladAcadAli karpUro NaiH // dvau caturmAtro dvau dvimAtrau laghujhe dvimAtrau catumAtro dvau dvimAtrau laghutrayaM ca karpUraH / Nairiti paJcadazabhirmAtrAbhiryatiH / sontyalonaH kuMkumaH / / sa eva karpUraH antyalaghunA UnaH kuMkumaH / chandaHkoza 12 tathA 29. 5. kavidarpaNa 2-2-3. 6. etAvullAlako iti bandInAM bhASAsu prasiddhAvityarthAjjheyam / - kavidarpaNa vRtti 2.2-3. 7. bhavisattakahAH ghattA saMkhyA 16-20, 22-27, 29-62, 64-66. Page #607 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 582 prAkRtapaiMgalam laghutraya, baH 6+4+3 laghutraya; tuka 'ba-da' (hd) chappaya kI pichalI do paMktiyoM ke rUpa meM udyAlA kA prayoga apabhraMza kAvya meM milatA hai| saMdezarAsaka meM isakA chappayagata anekazaH prayoga huA hai / " madhyayugIna chandograMthoM aura kavitA meM vAlA kA prayoga prAyaH chappaya ke hI aMga rUpa meM milatA hai| chaMdavinoda, chaMdArNava Adi meM chappaya ke sAtha hI isakA lakSaNa nibaddha hai| kezavadAsa ne 'chaMdamAlA' meM avazya isakA lakSaNa alaga se nibaddha kiyA hai / ve isa chaMda ke 28 mAtrA (15, 13) vAle bheda kA hI jikra karate haiN| para kezavadAsa ne bhI 'rAmacaMdrikA' meM 'avAlA' kA svataMtra prayoga nahIM kiyA, ise chappaya ke aMga rUpa meM hI nibaddha kiyA hai| uparicarcita ullAlA - bhedoM ke atirikta nArAyaNadAsa vaiSNava ne eka tIsare taraha ke ullAlA kA bhI saMketa kiyA hai| isa ullAlA bheda meM hara dala meM 26 mAtrA hotI haiM aura 13, 13 para yati kI vyavasthA pAI jAtI hai| isa ullAlA kA udAharaNa usane yoM diyA hai : ghattA 6 169. prAkRtapaiMgalam kA ghattA chaMda samamAtrika dvipadI hai| isake pratyeka dala meM 31 mAtrA pAI jAtI hai, jinakI gaNavyavasthA 'sAta caturmAtrika gaNatIna laghu (nagaNa, III) hai| pUre chaMda meM 62 mAtrAe~ pAI jAtI haiM aura yati kramazaH 108 aura 13 mAtrA para hotI hai| prAkRtapaiMgalam meM isa chaMda ke lakSaNapadya tathA udAharaNapadya donoM meM 10 vIM aura 18 vIM mAtrA ke sthAna para pratyeka dala meM tukAMta yojanA pAI jAtI hai| yaha AbhyaMtara tuka udAharaNa padya (1.101) ke 'haNu- dhaNu' aura 'aMkaru-bhaaMkara' meM spaSTa dikhAI par3atI hai| dAmodara ke 'vANIbhUSaNa' kA lakSaNa bilakula prAkRtapaigalam ke hI anusAra he aura udAharaNapadya meM vahA~ bhI AbhyaMtara tuka kI pUrI pAbaMdI milatI hai| re mana hari bhaja viSaya taji, saji sata saMgati raina dinu / (13, 13) kATata bhava ke phaMda ko, aura na koU rAma binu || (13, 13) madhyayuga meM pattA vizeSa prasiddha chaMda nahIM rahA hai; gujarAtI kAvyaparaMparA meM isakA bahuta kama prayoga milatA hai aura hiMdI kaviyoM meM kevala kezavadAsa hI isakA prayoga karate haiN| vaise chaMdoM kA vivaraNa dene vAle prAyaH sabhI madhyayugIna graMtha 'pattA' kA ullekha avazya karate haiN| kezava kI 'chaMdamAlA' meM ghattA kA lakSaNa prAkRtapaiMgalam ke hI anusAra hai|* kezava bhI isameM AbhyaMtara tuka kI vyavasthA mAnate haiM, para kahIM kahIM isake pAlana kA ullaMghana bhI dikhAI par3atA hai| udAharaNa ke lie rAmacaMdrikA ke nimna ghattA ke prathama dala meM AbhyaMtara tuka nahIM pAI jaatii| sarajU saritA taTa, nagara basai nara, avadha nAma jasadhAma dhara / aghaoghanivAsI saba puravAsI, amaraloka mAnahu~ nagara | (rAmacaMdrikA 1.23) isake bAda pattA kA lakSaNa chaMdavinoda (2.11), chaMdArNava (7.16), chaMdomaMjarI prAyaH sabhI madhyayugIna hiMdI chaMdogranthoM meM milatA hai| ina sabhI ke lakSaNoM meM koI vizeSa ullekhanIya bAta nahIM miltii| prAyaH sabhI lekhaka AbhyaMtara tuka kA nibaMdhana karate dekhe jAte haiN| 1. chappaya ke prakaraNa meM saMdezarAsaka kA udAharaNa draSTavya hai / 2. paMdraha kalA virAma kari, teraha bahuri nihAri / puni paMdraha teraha dvipada, akalahi su vicAri // 3. teraha teraha kalA pai hota jahA~ vizrAma | tAhi sabai kavi kahata haiM ullAlA yaha nAma // 4. piMgala kai diu, chaMda ukiTThau, ghatta matta bAsaTThi kari / camatta satta gaNa, be vi pAa bhaNa, tiNitiSNi lahu aMta dhari // prA0 0 1.91. 5. paDhamaM daha bIsAmo bIe mattAI aTThAI / 7. chaMdamAlA 2.25. chaMdamAlA 2.27 disAra pU. 12 tI teraha viraI ghattA mattAi~ bAsaTThi || prA0 paiM0 1.100. 6. hRdi tAvadanekaH, sphurati vivekaH, tapasi mano niyataM bhavati / yAvatravahariNI, nayanAtaruNI smitasubhagaM na vilokayati // vANIbhUSaNa 1.66. Page #608 -------------------------------------------------------------------------- ________________ apabhraMza aura purAnI hiMdI ke chanda 583 apabhraMza chandaHparaMparA meM 'ghattA' nAma se aneka prakAra ke chaMda milate haiM / sarvaprathama 'ghattA' chaMda kA ullekha 'svayaMbhUcchandas' meM milatA hai| yahA~ tIna taraha ke ghattAchandoM kA vivaraNa milatA hai| prathama ghattA (catuSpadI, viSamapada 9 mAtrA, samapada 14 mAtrA) dvitIya ghattA (sama catuSpadI, 12 mAtrA), tRtIya ghattA (sama catuSpadI, 16 mAtrA, 4 caturmAtrika gaNa, prAyaH bhagaNa). isake bAda kavidarpaNakAra ne 'ghattA' ke aura bhI kaI prakAroM kA saMketa kiyA hai, jinakA vivaraNa nimna hai :ghattA (1) 8, 8, 11 (pratyeka dala 27 mAtrA), kavidarpaNa (2.29). ghattA (2) 10, 8, 11 (pratyeka dala 29 mAtrA), kavidarpaNa (3.166) ghattA (3) 10, 8, 12 (pratyeka dala 30 mAtrA), kavidarpaNa (3.168). ghattA (4) 10, 8, 13 (pratyeka dala 31 mAtrA), kavi0 (2.29) ghattA (5) 10, 8, 14 (pratyeka dala 32 mAtrA), kavi0 (3.180) ghattA (6) 10, 8, 22 (14,8) (pratyeka dala 40 mAtrA), kavi0 (3.192) ghattA (7) 12, 8, 11 (pratyeka dala 31 mAtrA), kavi0 (2.30) ghattA (8) 12, 8, 12 (pratyeka dala 32 mAtrA), kavi0 (2.30) ghattA (9) 12, 8, 13 (pratyeka dala 33 mAtrA), kavi0 (2.30) ukta ghattAprakAroM meM 'ghattA (4)' aura 'ghattA (7)' donoM hI 31 mAtrika dvipadiyA~ haiN| inameM prathama koTi kI ghattA dvipadI yativyavasthA ke lihAja se prAkRtapaiMgalam ke 'ghattA' se pUrI taraha milatI hai| ghattA (7) usI kA avAMtara praroha jAna par3atA hai| 10, 8, 13 mAtrA para yati vAlI 31 mAtrika dvipadI kA ghattA svayaMbhUcchaMdas meM bhI milatA hai, jo svayaMbhU ke ukta tIna ghattAprakAroM se sarvathA bhinna hai / isa saba vivecana se itanA saMketa milatA hai ki 'ghattA' kisI khAsa chaMda kA nAma hokara chandoM kI sAmAnya saMjJA hai, ThIka usI taraha jaise 'rAsaka' bhI apabhraMza ke aneka chandoM kI sAmAnya saMjJA hai| apabhraMza prabaMdha kAvyoM kI saMdhiyoM (sargo) meM nibaddha pratyeka kaDavaka ke aMta meM kaDavaka ke mUla catuSpadI chaMda se bhinna chaMda meM prayukta padya kA prayoga milatA hai / isa chanda ko sAmAnyataH 'dhruvA' yA 'ghattA' kahA jAtA hai| isa tathya kA saMketa hemacandra ne chandonuzAsana meM kiyA hai| unake matAnusAra yaha 'dhruvA' yA 'ghattA' sAdhAraNataH tIna prakAra kA hotA hai- SaTpadI, catuSpadI aura dvipadI / hemacandra ke sampUrNa SaSTha aura saptama adhyAyoM ke chaMdoM meM se koI bhI 'ghattA' ke rUpa meM apabhraMza prabandha kAvya meM prayukta kiyA jA sakatA thA / 'dhruvA' yA 'ghattA' kA tIsarA nAma 'chaDuNikA' bhI hai| hemacandra ke anusAra SaTpadI aura catuSpadI ghattA ko 'chaDDuNikA' bhI kahA jAtA hai| isa saMbaMdha meM ve 'dvipadI' ko 'chaDuNikA' ne kahe jAne kA saMketa karate haiN| kiMtu 'chaDaNikA' ve tabhI kahalAya~gI, jaba unake dvArA kaDavakAMta meM prArabdha (prakaraNagata) artha kA bhaMgyaMtara (vyaJjanA vRtti) se kathana pAyA jAya / 'ghattA' aura 'chaDDuNikA' donoM zabda dezI jAna par3ate haiM / jarmana vidvAn yAkobI 'ghattA' kI vyutpatti 'ghattai' (=kSipati) se aura 'chaDDuNikA' kI 'chaDDai' (=muJcati) se mAnate haiM / 'ghattA' zabda kA artha ve "kSepa" (kSepaka) mAnate haiM, jisakA artha hai, mUla kar3avaka ke sAtha jor3A gayA chanda; 'chaDDuNikA' kA artha ve 'muktaka' lete haiM, ja mUlataH eka ikAI rUpa meM pUrNa chanda (padya) ke liye prayukta hotA hai, kiMtu yahA~ kaDavakAMta meM nibaddha upasaMhAra-padya ke artha meM liyA jA sakatA hai| dhIre dhIre inameM se eka ghattA (31 mAtrika dvipadI, 10, 8, 13 yati) bhaTTa kaviyoM meM svataMtra muktaka 1. svayaMbhU 8-24, 27-28. 2. svayaMbhUcchandas 8-20. 3. sandhyAdau kaDavakAnte ca dhruvaM syAditi dhruvA dhruvakaM ghattA vA / chando0 6 4. sA tredhA SaTpadI catuSpadI dvipadI ca / - vahI 62 5. prArabdhasya prakaraNAyAtasyArthasya kaDavakAnte bhaGgayantareNAbhidhAne SaTpadIcatuSpadyAveva chaDDuNikAsaMjJe, na kevalaM dhruvAdisaMjJe chaDDuNikAsaMjJe ceti cArthaH / - chando0 6.3 sUtra kI vRtti. 6. Bhavisattakaha : Introduction (Eng. Trans.), Versification, footnote 4. (J.O. Institute, Univ. of Baroda. Vol. IV. no. 5-3. p. 178) Page #609 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 584 prAkRtapaiMgalam padya ke rUpa meM bhI prayukta hone lagA aura yahI chanda 'ghattA' ke rUpa meM AdikAlIna aura madhyayugIna hiMdI kAvyaparamparA meM surakSita rahA hai| 'ghattA' kA mUla artha bhI badala gayA hai aura yaha aneka taraha ke chaMdoM kI sAmAnyasaMjJA na rahakara eka khAsa taraha kI samamAtrika dvipadI kI viziSTa saMjJA ho gayI hai| prastuta 31 mAtrika ghattA dvipadI chaMda hai, yA catuSpadI yA SaTpadI isa viSaya para DA0 velaNakara ne kAphI vicAravimarza kiyA hai| prAkRtapaiMgalam tathA madhyayugIna hiMdI kAvyaparamparA ko bhI ise dvipadI mAnanA hI abhISTa hai| ratnazekhara ke 'chandaHkoza' meM ise catuSpadI (viSamacaraNaH 18 mAtrA, samacaraNaH 13 mAtrA) mAnA gayA hai| kiMtu kavidarpaNakAra ne ise SaTpadI ghoSita kiyA hai aura prathama-caturtha, dvitIya-paMcama, tRtIya-SaSTha caraNoM meM kramazaH 10, 8 aura 13 mAtrA mAnI hai| isa prakAra spaSTa hai ki ye donoM lekhaka prAkRtapaiMgalam ke ghattA vAle yatikhaMDoM ko svataMtra caraNa mAnate haiM, kiMtu donoM mata bhI paraspara eka dUsare se bhinna haiN| zrI velaNakara kavidarpaNa ke hI pakSa meM haiM aura ve ghattA ko spaSTataH SaTpadI ghoSita karate haiM / hiMdI kavitA ke saMbaMdha meM hameM 'ghattA' ko dvipadI mAnanA hI pasaMda hai aura bhaTTa kaviyoM meM isako dvipadI hI mAnA jAtA rahA hai| prAkRtapaiMgalam kI paraMparA bhI isI mata ke pakSa meM hai| 'ghattA' aSTamAtrika yA usake hI caturmAtrika bheda kI tAla meM pratyeka dala ko 32 mAtrika prastAra dekara gAyA jAtA rahA hai| ghattAnanda 6 170. ghattAnanda vastutaH 'ghattA' kA hI avAMtara praroha hai, jahA~ para pratyeka dala meM 10 + 8 + 13 ke krama se yati na hokara 11 + 7 + 13 ke krama se yati hotI hai| prAkRtapaiMgalam ke anusAra isakI gaNavyavasthA yaha hai :6, 4,4,4,5,4,4 / dAmodara ke 'vANIbhUSaNa' kA lakSaNa bhI isI ke anusAra hai / kezava kI chandamAlA meM 'ghattA' kA ullekha hai, 'ghattAnaMda' kA alaga se ullekha nahIM hai| bhikhArIdAsa ne 'ghattA' ke sAtha 'ghattAnaMda' kA alaga se ullekha kiyA hai5 tathA bhinna udAharaNa bhI diyA hai| sakhi sovata mAhi jAni, kachu risa mAni, Ai gayo gati cora kI / soyo Dhigahi cupAi, kahi nahi jAi, ghattA naMdakizora kI // (chaMdArNava 7, 18) zrIdhara kavi ne bhI 'ghattA' se svataMtra rUpa meM 'ghattAnanda' kA ullekha kiyA hai1, kiMtu unake lakSaNa meM koI vizeSa ullekhanIya bAta nahIM miltii| ina sabhI sthaloM ko dekhane se yaha patA calatA hai ki ghattAnaMda meM prathama-dvitIya yati ke sthAna para AMtarika tuka (jAni-mAni, cupAi-jAi) kA honA Avazyaka hai aura pAda ke anta meM 'ka-kha' (a b) vAlI tuka bhI milatI hai - cora kI naMdakizora kii| madhyayugIna hiMdI kAvyaparaMparA meM ghattA aura ghattAnaMda donoM hI vizeSa pracalita chanda nahIM rahe haiM aura Adhunika hiMdI kavitA meM to ye bilakula nadArada haiN| ghattA kI taraha hI ghattAnaMda ko bhI DA0 velaNakara SaTpadI chaMda mAnate haiM, jisake prathama-caturtha caraNoM meM 11 mAtrA, dvitIya-paMcama caraNoM meM 7 mAtrA aura tRtIya-SaSTha caraNoM meM 13 mAtrA hotI haiN| isa taraha yaha ardhasamA SaTpadI hai, jisameM pAI jAtI hai| vikAsakrama kI dRSTi se ghattA kI taraha ghattAnaMda mUlataH SaTpadI hai, aura usake SaTpadItva ke avazeSa prAkRtapaiMgalam aura madhyayugIna hiMdI graMthoM meM bace rahe haiM / 1. paya paDhama samANau tIyau, matta aDhArau uddharahu / biya cautha niruttau teraha mattau, ghatta matta bAsaThi karahu / / - chaMdaHkoza padya 43. kavidarpaNa 2, 29-31. 3. I am personally inclined to follow Kavidarpana and hence I have put the Ghatta under the Satpadis. - Apabhramsa Metres I$24. chakkalu AihiM saMThavahu tiNNi caukkala dehu / paMcakkala caukala juala ghattANaMda muNehu // - prA0 paiM0 1.103 5. ekAdazavizrAmi turagavirAmi yadi ghattAvRttaM bhavati / / chaMdo ghattAnandamidamAnandakAri nAgapatiriti vadati / / - vANIbhUSaNa 1.67 6. gyAraha muni teraha virati, jAnau ghattAnaMda / - chaMdArNava 7.16 Page #610 -------------------------------------------------------------------------- ________________ apabhraMza aura purAnI hiMdI ke chanda 585 jhUlaNA chaMda 6 171. prAkRtapaiMgalam meM jhUlaNA chaMda samamAtrika dvipadI hai, jisake pratyeka dala meM 37 mAtrAyeM pAI jAtI haiN| ina mAtrAoM ko isa DhaMga ke niyojita kiyA jAtA hai ki 10, 10, 10 aura 7 mAtrA ke bAda kramazaH yati pAI jAtI hai| isa chaMda meM laghu-guru athavA mAtrika gaNoM kI sthiti kA koI saMketa prAkRtapaiMgalam meM nahIM milatA / prAkRtapaiMgalam ke lakSaNa bhAga evaM udAharaNa bhAga donoM meM pratyeka dala meM prathama evaM dvitIya atyaMza ke bAda AbhyaMtara 'tuka' kA prayoga milatA hai, jo 'dijjiA-kijjiA', 'dala-pala', 'gaa-pakkharia', aura 'taha (vastuta: tahi)-mahi meM spaSTa hai / pratyeka ardhAlI ke aMta meM bhI 'jAA-rAA', 'giMdU-hiMdU' kI tuka pAI jAtI haiN| isase spaSTa hai ki upalabdha jhUlaNA meM vastutaH pratyeka ardhAlI meM khuda tIna tIna caraNa haiM, aura isa taraha pUrA chanda mUlataH dvipadI na hokara SaTpadI hai, jisameM prathama, dvitIya caturtha, aura paMcama caraNa kramazaH 10-10 mAtrA ke haiM, tRtIya aura SaSTha kramaza: 17-17 mAtrA ke / isa taraha isa chaMda ko ka-kha, (a b), gha Ga (de), ga-ca (cf) vAlI tuka ko bhI maje se spaSTa kiyA jA sakatA hai| purAne apabhraMza chandaHzAstriyoM meM 'jhUlaNA' nAma kA koI saMketa nahIM milatA / kiMtu 37 mAtrA kI eka dvipadI hemacaMdra meM milatI hai, jise ve 'rathyAvarNaka' kahate haiM / isa dvipadI meM kramazaH eka SaNmAtrika gaNa, sAta caturmAtrika gaNa aura aMta meM eka trimAtrika kI yojanA kI jAtI hai / isameM 12, 8, 17 para yati pAI jAtI hai| isI dvipadI meM 14, 8, 15 para yati kara dene para 'caccarI' aura 16, 8, 13 para yati kara dene para 'abhinava' chanda hotA hai| isI prakaraNa meM ve eka anya chanda 'goMdala' kA bhI jikra karate haiM jisameM ATha caturmAtrika gaNoM ke bAda eka paMcamAtrika gaNa kI yojanA kara pratyeka dala meM 37 mAtrA nibaddha kI jAtI haiM / spaSTa hai, ye saba eka hI chanda ke vividha praroha haiM aura yahI chanda vikasita hokara prAkRtapaiMgalam ke dvipadI chaMda 'jhUlaNA' ke rUpa meM dikhAI par3atA hai / mUlataH ye sabhI chanda gujarAta-rAjasthAna meM nRtya ke sAtha gAye jAne vAle lokagItoM kI laya meM nibaddha haiM / 'jhUlaNA' nAma bhI isakA saMketa karatA hai, jo 'dolAnRtya' se saMbaddha jAna par3atA hai / hemacandra ke 'rathyAvarNaka', carcarI', 'goMdala' jaise nAma bhI kinhIM nRtya-vizeSoM kA hI saMketa karate haiM, jinake sAtha ye chanda alaga alaga tAla aura alaga alaga yati meM gAye jAte rahate haiN| hemacandra ke sayatika chandoM ko saMbhavata: aSTamAtrika tAla meM gAyA jAtA rahA hogaa| kiMtu bAda meM isakA eka prakAravizeSa 10, 10, 10, 7 kI yati-yojanA kara paMcamAtrika tAla meM gAyA jAne lagA, aura yahI chanda 'jhUlaNA' ke rUpa meM vikasita ho gayA / prAkRtapaiMgalam meM isakI tAla kA koI saMketa nahIM milatA, kiMtu gujarAtI chandogranthoM meM isakA spaSTa saMketa milatA hai / 5 / / 'jhulaNA' chanda kA saMketa dAmodara ne 'vANIbhUSaNa' meM nahIM kiyA hai, yadyapi ve 'prAkRtapaiMgalam' ke anya mAtrAchandoM ke lakSaNodAharaNa dete haiM / madhyugIna hiMdI kAvyaparaMparA meM Akara yaha chaMda dvipadI na raha kara catuSpadI ho gayA hai, kiMtu kucha jagaha isake dvipadItva kA bhI chuTapuTa saMketa milatA hai / zrIdhara kavi ke 'chandaHsAra' meM ise dvipadI ho mAnA gayA hai| gosvAmI tulasIdAsa ke pahale hI hiMdI kaviyoM meM yaha chaMda catuSpadI ho gayA thA, jinheM prAkRtapaiMgalam ke anusAra hama do dvipadiyA~ kaheMge / sAtha hI tulasIdAsa ke samaya prathama aura dvitIya dasa-dasa mAtrA vAle yatyaMza kI Antarika tuka bhI lupta ho gaI hai| vastutaH yaha 'tuka' tAla kA saMketa karatI thI, kintu geya dvipadI tAlacchanda 'jhUlanA' catuSpadI 1. chaMdavinoda 1.12 2. prA0 paiM0 1.156-157. 3. SaNmAtrazcaturmAtrasaptakaM trimAtrazca rathyAvarNakaM Thajairiti dvAdazabhiraSTabhizca yatiH / ..... Dhajairiti caturdazabhiraSTabhizca yatizcettadA tadeva rathyAvarNakaM caccarI / ..... tajairiti SoDazabhiraSTabhizcayatizcettadA tadeva rathyAvarNakamabhinavam / (chandonu0 7.46-48) 4. aSTo caturmAtrAM paMcamAtrazca goMdalam / - (vahI 7.45) kara kaLA sarva to sADIze maLI daza daze zuddha vizrAma ANI / aMta guru eka to acaLa kari ANavo jhUlaNA chaMdanI jAta jANau~ / eka Upara pachI pA~ce vaLI tALa saMbhALiye vimaLa vANI / / tAlamA~ trIji mAtrA laghU lAviye te vinA to yaze dhUladhANI // - dalapalapiMgala 2.133. 6. prathama dasa dIjiye pheri dasa kIjiye pheri vizrAma jahA~ sAta sohai / jhUlanA chaMda hai sakala suSakaMda hai doya dala matta saitIsa sohaiM / / - chandavinoda piMgala 2.37 Page #611 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 586 prAkRtapaiMgalam banane ke sAtha hI sAtha geyatva bhI kho baiThA aura taba tAlakhaNDoM kI sUcaka AbhyaMtara tuka kI koI jarUrata na rahI / vaise zrIdhara kavi ke nIce pAdaTippaNI meM uddhRta lakSaNaparaka udAharaNa meM yaha tuka surakSita dikhAI par3atI hai, jisakA saMketa 'dIjiye-kIjiye / ' 'sakala-dala' jaise tukAMta pada karate haiM / spaSTa hai, gosvAmI jI kA 'jhUlanA' 37 mAtrA vAlA mAtrika chaMda bane rahane para bhI prAkRtapaiMgalam kI sthiti se navIna rUpa meM vikasita ho uThA hai, jo nimna udAharaNa se spaSTa hogaa| para yahA~ usameM 10, 10, 10, 7 vAlI yati-yojanA surakSita hai| subhuja mArIca khara, trisira dUSana bAli, dalata jehi dUsaro, sara na sA~dhyo / Ani parabAma vidhi, bAma tehi rAma soM, sakala saMgrAma dasa, kaMdha kA~dhyo / samujhi tulasIsa kapi, karma ghara ghara gheru, vikala suni sakalapAthodhi bA~dhyo / basata gar3ha laMka laMkesa nAyaka achata, laMka nahiM khAta kou, bhAta rA~dhyo / (kavitAvalI laMkA0 4) yahA~ yaha saMketa kara denA jarUrI hogA ki caturtha caraNa meM prathama yati 'laMkesa' ke 'laM' ke ThIka bAda pdd'egii| isI taraha tRtIya caraNa meM tRtIya yati 'pAthodhi' ke 'pA' ke ThIka bAda hai| bhikhArIdAsa ne 'jhUlanA' ko catuSpadI chaMda ke rUpa meM hI liyA hai, aura yahA~ praticaraNa 32 se adhikamAtrA pAye jAne ke kAraNa ve isakA varNana mAtrAdaMDako meM karate haiN| unakA lakSaNa isameM 10, 10, 10, 7 kI yati kA spaSTa saMketa karatA hai| muktaka varNika chaMdo ke prakaraNa meM bhikhArIdAsa varNika jhUlanA kA bhI saMketa karate haiM, jisameM praticaraNa 24 varNa hote haiM, tathA icchAnusAra sagaNa, jagaNa kI yojanA kI jAtI hai tathA tukAMta meM do guru (55) hote haiM / yaha jhUlanA vastutaH 37 mAtrA vAle mAtrika jhUlanA kA hI varNika vikAsa hai| maje kI bAta to yaha ki bhikhArIdAsa ne donoM taraha ke jhUlanA-bhedoM kA udAharaNa eka hI sA diyA hai| kevala inake dvitIya-caturtha caraNoM meM thor3A pharka hai; mAtrika jhUlanA ke dvitIya-caturtha caraNoM meM 23 akSara (37 mAtrA) haiM, varNika jhUlanA ke dvitIya-caturtha caraNoM meM 24 akSara (37) mAtrA; vAkI anya caraNoM meM donoM meM 24 akSara (37 mAtrA) haiM / varNika chaMdoM ke prakaraNa meM eka dUsare 'jhUlaNA' kA bhI ullekha milatA hai, jo 19 varNoM kA chaMda hai, jisameM lagAtmaka uTvarNikA nimna prakAra se milatI hai : 'lala gAlagAlala gAlagAlala gAlagAlala gAla' isa chaMda kA saMketa zrI rAmanArAyaNa pAThaka ne 'bRhatapiMgala' meM kiyA hai| isa chaMda meM 7 guru aura 12 laghu arthAt 19 akSara aura 26 mAtrA hotI haiM / yaha jhUlaNA hamAre jhUlaNA se sarvathA bhinna chaMda hai| yaha varNika 'jhUlanA' kezava kI rAmacandrikA meM kaI bAra prayukta huA hai, jisameM 7, 7, 7, 5 para yati kI vyavasthA pAI jAtI hai| mUlata: yaha chaMda bhI 'mAtrika' hI hai, jo bAda meM varNika bana baiThA hai| isa chabbIsa mAtrA vAle ekonaviMzatyakSara jhUlanA ke padAdi meM 'sagaNa' tathA padAMta meM 'jagaNa' kI vyavasthA niyata hai| zeSa taraha akSaroM meM 5 guru aura 8 laghu kisI bhI taraha niyojita kiye jA sakate haiN| isa chaMda kA eka nidarzana yaha hai, jo hamAre Alocya jhUlaNA aura gosvAmIjI ke uddhRta jhUlaNA se sarvathA bhinna hai : taba lokanAtha vilokikai raghunAtha ko nija hAtha / saviseSa soM abhiSeka kai puni uccarI subha gAtha / riSirAja iSTa basiSTa soM mili gAdhinaMdana Ai / puni vAlamIki biyAsa Adi jite hute munirAI // (rAmacandrikA 26.30) 1. chaMdArNava 9.2. 2. kahU~ sagana kahu~ jagana hai, caubisa barana pramAna / guru dvai rAkhi tukaMta me, baranajhullanA ThAna / / - vahI 14.9 3. milAiye-chaMdArNavapiMgala 9.3 tathA 14.10 4. bRhatapiMgala pR. 113. Page #612 -------------------------------------------------------------------------- ________________ apabhraMza aura purAnI hiMdI ke chanda 587 yaha chaMda vastutaH chabbIsa mAtrA vAlI 'carcarI' kA vibhinna lagAtmaka paddhati se janita praroha jAna par3atA hai| mAtrika jhUlaNA chaMda kA prastuta svarUpa bhI gujarAtI meM milatA hai tathA vahA~ ise pA~ca pA~ca mAtrA ke bAda tAlakhaMDoM kI vyavasthA kara 10, 10, 10, 7 kI yati meM nibaddha kiyA jAtA hai, isakA saMketa hama 'dalapatapiMgala' ke uddhRta lakSaNa ke dvArA kara cuke hai| yaha chaMda hiMdI aura gujarAtI ke alAvA apabhraMza kAvya-paraMparA kI virAsata ke rUpa meM marAThI ko bhI milA hai, kiMtu vahA~ yaha 'jhUlaNA' na kahalA kara 'jhampA' kahalAtA hai| zrImAdhava tri0 paTavardhanane batAyA hai ki isa chanda meM sAta paMcakala gaNoM ke bAda eka guru kI yojanA kI jAtI hai| ve isakA udAharaNa paMcakala gaNoM meM vibhakta kara yoM dete haiM : vittamada- | matta jana- | cittasan / toSaNIM / Aptajana / poSaNIM / kAvalA- / sI // grISmabhI- / SmAtapI / sahuna bahu / yAtanA / pAvaloM / pAvalI / pAvalA / sI // gosvAmI tulasIdAsa ke uparyuddhata jhUlanA chanda ko dekhane se bhI spaSTa patA calatA hai ki hindI meM bhI pratyeka paMcakala gaNa ko svataMtra rUpa meM isa taraha niyojita karane kI paramparA rahI hai ki hara gata paMcakala kI pA~cavIM aura Agata paMcakala kI pahalI mAtrA eka sAtha saMyukta na ho jAya tathA aise sthAna para sadA gurvakSara kA prayoga bacAyA jAtA hai / yadyapi prAkRtapaiMgalam ke lakSaNa meM yaha bAta nahIM pAI jAtI ki yahA~ sAta paMcakala ke bAda eka guru kI yojanA honI cAhie, phira bhI usake jhUlaNA chandoM meM isa bAta kI pUrI pAbaMdI lakSya rUpa meM dikhAI par3atI hai| kevala kisI bhI taraha hara caraNa meM 10, 10, 10, 7 kI yati tathA 37 mAtrA kI yojanA kara dene bhara se zuddha jhUlaNA chanda nahIM hogA, jaba taka ki pratyeka yati-khaMDa meM svataMtra paMcakala gaNoM kI vyavasthA na kI gaI ho / samamAtrika-catuSpadI madhubhAra 6 172. prAkRtapaiMgalam meM varNita sabase choTA samamAtrika catuSpadI chanda 'madhubhAra' hai| prAkRtapaiMgalam ke anusAra yaha do catuSkala gaNoM meM vibhAjita ATha mAtrAoM kI samacatuSpadI hai| inameM prathama catuSkala kI prakRti ke viSaya meM koI pAbaMdI nahIM hai, kiMtu dvitIya catuSkala kA jagaNa (151) honA lAjamI hai, arthAt 'madhubhAra' ke anta meM guru-laghu akSaroM kI yojanA hogI / prAkRtapaiMgalam ke lakSaNoMdAharaNa padyoM ke prathama gaNa vividha prakRti ke catuSkala pAye jAte haiN| inameM sarvalaghu catuSkala (jasu pala (1.175 ka), paahara (1.175 kha)), aMtaguru sagaNAtmaka catuSkala (caumatta 1.165 ga); mahubhA (mahubhAra 1.175 gha) jasu caM (0 caMda 1.176 ka), tuha sub (subbha 1.176 gha, Adi guru bhagaNAtmaka catuSkala piMghaNa (1.176 kha), aura gurudvayAtmaka catuSkala (so saM0) saMbhu 1.176 ga) milate haiN| isase spaSTa hai ki prAkRtapaiMgalam ke kAla taka 'madhubhAra' kA prathama catuSkala kisI bhI taraha kA ho sakatA thaa| bAda meM kucha chandaHzAstriyoM ne isake prathama catuSkala ko niyata rUpa se 'sagaNa' (15) mAnA hai jo 'madhubhAra' ke paravartI prAyogika vikAsa kA saMketa karatA hai| dAmodara ne 'bANIbhUSaNa' meM isako sagaNa-jagaNAtmaka SaDakSara aSTamAtrika chaMda kahA hai| isa chaMda meM kramaza: prathama-dvitIya aura tRtIya-caturtha meM tuka kA nirvAha hotA hai| yaha chaMda cAra cAra mAtrA kI tAla meM gAyA jAne vAlA chanda hai, kiMtu isakI pahalI mAtrA para par3egI, jo vastutaH chaThI aura sAtavIM mAtrAoM se saMyukta garvakSara hotA hai| tAla kI mahattA kA saMketa karane ke liye hI isa sthAna para gurvakSara kI yojanA kara aMtima catuSkala ko jagaNAtmaka nibaddha karane kA vidhAna hai| gujarAtI chandaHzAstra isakI tAla kA spaSTa saMketa karatA hai, jo hiMdI ke chandaHzAstrIya granthoM meM nahIM miltaa| _ 'madhubhAra' chanda kA koI saMketa hemacandra meM nahIM hai| hemacandra 'chandonuzAsana' ke sama catuSpadI prakaraNa meM kisI 1. prA. paiM. 1.175 2. chandoracanA pR. 38. 3. sagaNaM nidhAya, jagaNaM vidhAya / / zruti saukhyadhAma, madhubhAranAma || - vANI bhUSaNa 1.99. 4. kaLa ATha ANa, madhubhAra jANa / gula aMta hoya, saMsaya na hoya / trIjI chaThI ja, mAtrA kahIja / tyAM tALa dIja, laghu paMcamIja / / - dalapatapiMgala 2.26-27 Page #613 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 588 prAkRtapaiMgalam bhI aSTamAtrika samacatuSpadI kA saMketa nahIM krte| vahA~ dhruvaka (navamAtrika, pa ca), zazAMkavadanA (dazamAtrika, ca ca da), mArakRti (ekAdazamAtrika ca pada) Adi isase bar3I catuSpadiyoM kA jikra jarUra milatA hai| svayaMbhU ke chandaH zAstra meM aSTamAtrika sama dvipadI kA ullekha avazya milatA hai, jo do catuSkala gaNoM meM nibaddha kI jAtI hai| isakA nAma ve 'maarabhuA' (makarabhujA) (aSTamAtrika ca ca ) dete hai / 1 yahI 'makarabhujA' dvipadI vikasita hokara pichale dinoM catuSpadI 'madhubhAra' ke rUpa meM vikasita ho gaI hai aura isake dUsare catuSkala ko niyamataH madhyaguru jagaNa niyata kara diyA gayA hai / madhyayugIna hiMdI kavitA ko 'madhubhAra' kI yahI paramparA milI hai, jahA~ anta meM 51 kI vyavasthA tathA do catuSkala gaNoM kI yojanA milatI hai / vidyApati kI 'kIrtilatA' ke caturtha pallava meM 'madhubhAra' chaMda kA prayoga milatA hai, jisake aMta meM 'jagaNa' (151) vyavasthA kA niyata vidhAna hai| aNavarata hAthi, mayasanta jAthi / bhAga gAcha, cApa toraMte bola, mArate ghola saMgAma dheSa, bhUmiTTa megha // andhAra kUTa, digavijaya chUTa gamarIra gavva dekhanta bhavva // 1 (kIrtilatA pR0 82) " meM milatA hai| lakSaNa meM kezava 'jagaNa' kA ullekha nahIM karate para dUsare lekhaka zrIdhara kavi isakA spaSTa ullekha karate haiN| bhikhArIdAsa ke 'chandArNava' meM yaha aSTamAtrika prastAra ke chandoM meM varNita hai| isakA koI lakSaNa nahIM diyA gayA hai, vahA~ kevala udAharaNapadya milatA hai, jisameM aMtima catuSkala spaSTa hI jagaNa hai / bAda meM isa chaMda kA ullekha kezavadAsa kI 'chaMdamAlA' dakSinasamIra atikRsa samIra hua maMda bhAi, madhubhAra pAi // ( chaMdArNava 5.57) hiMdI ke lakSya padyoM ko dekhane se patA calatA hai ki jagaNavyavasthA kI sarvatra pUrI pAbandI nahIM miltii| kezavadAsa kI 'rAmacaMdrikA' meM yaha chanda kaI bAra prayukta huA hai, para vahA~ kucha sadoSa udAharaNa mileMge, jinameM prathama aura dvitIya catuSkala saMyukta kara diye gaye haiN| namUne ke liye nimna padya le sakate haiM : tajikai rAri / risa citta mAri // dasakaMTha Ani dhanu chuyo pAni // (rAmacaMdrikA 4.24) isa chanda ke cauthe caraNa meM 'chyo' ke 'yo' meM cauthI aura pA~cavIM mAtrAoM ko saMyukta kara do catuSkala vyavasthA gar3abar3A dI gaI hai| dIpaka $ 173. prAkRtapaiMgalam meM varNita dUsarA samacatuSpadI mAtrika chaMda 'dIpaka' hai / yaha 10 mAtrAoM kI samacatuSpadI hai, jisake anta meM 'madhubhAra' kI hI taraha 5 hotA hai| prAkRtapaiMgalam meM ullekha hai ki isake caraNa meM 'caturmAtrika paMcamAtrika + laghu' (10 mAtrA) kI vyavasthA hotI hai, kiMtu prathama evaM dvitIya gaNoM kI prakRti ke viSaya koI baMdhana nahIM hai, ve kisI bhI prakAra ke ho sakate haiN| yaha chaMda pA~ca pA~ca mAtrA kI tAla meM gAyA jAtA rahA hai, isakA saMketa gujarAtI chaMdograMthoM meM milatA hai| 'dalapatapiMgala' meM batAyA hai ki isake gAne meM pahalI do mAtrA chor3akara tIsarI mAtrA se tAla denA zuru kiyA jAtA hai, aura dUsarI tAla AThavIM mAtrA para par3atI haiN| catuSkala gaNa ko paMcakala ke sAtha saMyukta na kara diyA jAya, isaliye isakI pA~cavIM mAtrA sadA ladhvakSara dvArA nibaddha kI jAtI hai / 1. svayambhUcchaMdas 7.7 2. cAri matta ke doi gana chaMda ganau madhubhAra / cauhU~ pada battIsa kala chaMdahu koTi vicAra || chaMdamAlA 2.43 3. kala ATha saMta, kari jagana anta / ehi bhA~ti dehu madhubhAra ehu // chaMdavinodapiMgala 2.29. 4. chandonuzAsana 6.22 31. kAcha // - Page #614 -------------------------------------------------------------------------- ________________ apabhraMza aura purAnI hiMdI ke chanda trIjI ane ATha, tyAM tAla no ThATha / paNa pA~camI mAtra, te laghu taNuM pAtra // (dalapata0 2.31). // dAmodara ke 'vANIbhUSaNa' kA lakSaNa prAkRtapaiMgalam ke hI anusAra hai / hemacandra ne dasamAtrA vAlI sama catuSpadI 'zazAMkavadanA' kA saMketa kiyA hai, para usakI gaNavyavasthA 'dIpaka' (ca pa la) jaisI na hokara 'ca ca da' hai / isase yaha spaSTa hai ki 'zazAMkavadanA' aura 'dIpaka' mAtrA gaNanA kI dRSTi se eka-se hone para bhI vibhinna tAloM meM gAye jAne vAle chaMda haiM / hemacandra kA chanda (zazAMkavadanA) cAra-cAra mAtrA kI tAla meM gAyA jAtA hogA, jabaki hamArA 'dIpaka' chaMda pA~ca pA~ca mAtrA kI tAla meM / phalataH ina donoM kI laya, gati aura gUMja meM spaSTa antara milegaa| hemacandra kI 'zazAMkavadanA' kA lakSaNodAharaNa nimna hai : caudaH zazAMkavadanA / dvau caturmAtrau dvimAtrazcakaiH zazAMkavadanA / yathAnavakuvalayanayaNa / sasaMkavayaNa dhaNa // komalakamalakara / ua sarayasiri kiri / / (chando06-23) yahA~ aMtima laghvakSara kI ekha mAtrA na mAna kara hemacandra ne do mAtrAe~ mAnI haiM, tathA yahA~ 'pAdAMtasthaM vikalpena' vAle niyama ko lAgU kiyA hai| anyathA pratyeka caraNa meM nau hI mAtrA hoMgI, jo pUrvokta lakSaNa ke viruddha pdd'eNgii| svayaMbhU meM isa taraha kI koI sama catuSpadI nahIM miltii| vaise vahA~ dasa mAtrA vAlI sama dvipadI 'lalaaatti' (lalayavatI) kA ullekha hai, jisake pratyeka caraNa meM do paMcamAtrika gaNoM kI yojanA pAI jAtI hai / kezavadAsa kI 'chandamAlA' aura 'rAmacaMdrikA' donoM meM yaha chanda nahIM milatA / zrIdhara kavi ke 'chandavinoda' meM isakA lakSaNa prAkRtapaiMgalam ke anusAra hI nibaddha kiyA gayA hai| bhikhArIdAsa ne dazamAtrika prastAra ke chandoM meM isakA ullekha kiyA hai, lekina ve isakA koI lakSaNa nahIM dete / unake udAharaNa padya meM 'ca pala' vAlI vyavasthA kI pAbaMdI milatI hai| jaya jaya- / ti agabaM- / da, muni ko- / mudIcaM- / da / trailo- | kya avanI- / pa dasarat- / ttha kuladI- / pa // (chandArNava 5.73) AbhIra (ahIra) 174. prAkRtapaiMgalam ke anusAra 'AmIra' (ahIra) chaMda gyAraha mAtrA kA samamAtrika catuSpadI chaMda hai| isa chaMda ke pratyeka caraNa meM gyAraha mAtrA, aMta meM caturmAtrika jagaNa (151) kI vyavasthA hai| AraMbha kI sAta mAtrAe~ kisa kisa mAtrika gaNa meM vibhakta hoMgI, isakA koI ullekha prAkRtapaiMgalam kA lakSaNapadya nahIM karatA / hamArA anumAna hai ki isa chaMda meM mAtrika vyavasthA "ca ta ca" (catuSkala + trikala + madhyagurucatuSkala (jagaNa) ke krama meM kI jAtI hai| isakI puSTi prAkRtapaiMgalam ke lakSaNa tathA udAharaNa donoM kA vizleSaNa karane se hotI hai, jahA~ pA~cavIM mAtrA spaSTataH cauthI mAtrA ke sAtha saMyukta nahIM kI gaI hai| 1. prA0 paiM0 1.181 2. turagaikamupadhAya, sunarendramavadhAya / iha dIpakamavehi, laghumantamadhidhehi // - vANIbhUSaNa 1.107 3. svayaMbhUcchaMdas 7.10 4. kala cAri puni pA~ca, eka laghu sA~ca / dasa matta pada cAri, dIpakka subha dhAri // - chaMdavinoda 2.31 5. prA0 paiM0 1.177 Page #615 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 590 prAkRtapaiMgalam suMdarAigujja- | ri NAri, loaNa / dIha / visAri / pINa p-| oha- / rabhAra, lolai / motti-| ahAra / / (prA0 paiM0 1.178) 'AbhIra' meM mAtrika gaNoM kA yaha vibhAjana mAne binA isakI tAlavyavasthA nahIM baiTha skegii| yaha chaMda caturmAtrika tAla meM gAyA jAne vAlA chaMda hai, jisakI pahalI, pA~cavIM aura navI mAtrA para tAla par3atI hai| prathama gaNa ko catuSkala mAne binA yahA~ dUsarI tAla pA~cavIM mAtrA para nahIM par3a sakegI / dalapatapiMgala meM isakI tAlavyavasthA kA saMketa milatA hai| AbhIra kI mAtrika gaNavyavasthA kA spaSTa vibhAjana dAmodara kA 'vANIbhUSaNa' bhI nahIM detA; vahA~ kevala aMta meM jagaNa ke hone kI pAbaMdI kA hI jikra hai| hemacandra ke yahA~ kevala eka hI ekAdazamAtrika samacatuSpadI 'mArakRti' kA ullekha hai, jisakI gaNavyavasthA 'ca pada' yA 'ca ca ta' hai / 'AbhIra' chanda 'mArakRti' ke dUsare bheda 'ca ca ta' vAle chanda se milatA hai, kiMtu yahA~ aMtima gaNa catuSkala (jagaNa) mAnA gayA hai, 'mArakRti' meM vaha 'ta' (trikala) hai aura hemacandra isakA bhI saMketa nahIM karate ki yaha 'vikala' niyamata: '5 / ' hI ho| hama dekhate haiM ki dalapatapiMgala ke matAnusAra AbhIra ke aMta meM 'gala' 's / ' hI abhISTa hai, isake pUrva bhI 'la' ho tathA aMtima gaNa 'jagaNa' ho hI yaha Avazyaka nahIM / kiMtu prA0 paiM0, vANIbhUSaNa, chandamAlA, chandavinoda, chandArNava sabhI hiMdI chandograntha 'jagaNa' kI vyavasthA jarUrI mAnate haiM / aisA anumAna hai ki prAkRtapaiMgalam ke pahale isa chaMda kI gaNavyavasthA 'catuSkala + catuSkala + Adiguru trikala (51)' thI, aura pahale hemacandra ke samaya isakI racanA meM 'trikala' kisI bhI prakAra kA ho sakatA thaa| navI mAtrA para tIsarI tAla par3ane ke kAraNa yahA~ gurvakSara kI yojanA kI jAne lagI aura yaha bhI ho sakatA hai ki aisA bheda hemacandra ke samaya hI lokagItoM meM pracalita rahA ho, kiMtu hemacandra ne use sAmAnyataH 'mArakRti' hI kaha diyA hai| jaisA ki isakA nAma hI saMketa karatA hai yaha ahIroM kA lokagItAtmaka chaMda hai| madhyayugIna hiMdI kavitA meM kezavadAsa kI 'chandamAlA' aura 'rAmacandrikA' donoM jagaha isa chaMda ke darzana hote haiN| kezavadAsa ke lakSaNa meM koI khAsa bAta nahIM milatI, ve bhI pAdAMta meM jagaNa vyavasthA kA saMketa karate haiN| kiMtu rAmacandrikA meM 'AbhIra' ke sadoSa nidarzana bhI maujUda hai udAharaNa ke liye nimna padya meM caturtha caraNa ke aMta meM 'jagaNa' nahIM pAyA jAtA aura prathama catuSkala ke bAda ke trikala ko isI caraNa meM gurvakSara ke dvArA nibaddha kiyA gayA hai, jahA~ cauthI-pA~cavIM mAtrA saMyukta kara dI gaI hai| atisuMdara ati sAdhu, thira na rahati pala Adhu / parama tapomaya mAni, daMDadhArinI jAni // (rAma0 1.38) 'daMDadhArinI jAni' kI gaNavyavasthA kA vizleSaNa karane meM 'ca ta ca' aura aMtima 'ca' kI jagaNAtmakatA nahIM milatI / yahA~ aMtima tryakSarasamUha 'nIjAni' aMtalaghu paMcakala (tagaNa) ho gayA hai, jo chaMda kA spaSTa doSa hai| aisA jAna par3atA hai, lakSaNa meM 'jagaNa' kI vyavasthA karane para bhI kavi vyAvahArika rUpa meM kevala 'gala' (5) vAle aMta taka hI niyama kA pUrA pAlana karate the aura yaha isa caraNa meM bhI milatA hai| bhikhArIdAsa ne gyAraha mAtrA vAle chaMdoM meM 'ahIra' kA ullekha kiyA hai, ve isake lakSaNa kA saMketa to nahIM karate para udAharaNa padya meM 'jagaNa' kI vyavasthA dikhAI par3atI 1. pada mAtrA agiyAra, Abhira chaMda vicAra / chevaTa gu, la, saMbhALa, bhU zara bhaktI tALa || -dalapatagala 2.36 2. ekAdazakaladhAri, kavikulamAnasahAri / idamAbhIramavehi, jagaNamantamadhidhehi || - vANIbhUSaNa 1.101 3. chaMdonuzAsana 6.123. 4. chaMdamAlA 2.24 5. kautuka sunahu na bIra / nhAna dhasI tiya nIra / cIra dharayau lakhi tIra / lai bhaji gayo ahIra // - chaMdArNava 5.76 Page #616 -------------------------------------------------------------------------- ________________ apabhraMza aura purAnI hiMdI ke chanda 591 hAkali $ 175. hAkali chaMda ke pratyeka caraNa meM 14 mAtrA hotI haiM jinameM AraMbha meM tIna catuSkala aura aMta meM eka guru hotA hai / catuSkaloM kI vyavasthA sagaNAtmaka (Is), bhagaNAtmaka (50) yA sarvalaghu catuSkala (III) honI caahie| isase yaha saMketa milatA hai ki yahA~ 'jagaNa' (151) tathA dviguru (55), ina donoM catuSkala bhedoM kA sarvathA vAraNa kiyA jAnA Avazyaka hai| gujarAtI chandoM-granthoM meM yaha chanda 'hAkali' na kahalAkara 'hAlaka' ke nAma se prasiddha hai kiMtu hindI meM ise 'hAkalikA' kahA jAtA hai| 'dalapatapiMgala' ke anusAra isakI gaNavyavasthA '4+4+4+5' hai tathA kahIM bhI 'jagaNa' kA vidhAna niSiddha hai / yaha chaMda caturmAtrika tAla meM gAyA jAtA hai aura pahalI, pA~cavI, navIM aura terahavIM mAtrA para tAla dI jAtI hai / 2 'vANIbhUSaNa' meM nirdiSTa gaNavyavasthA prAkRtapaiMgalam ke hI anusAra hai / 3 / / __ hemacandra ke chandonuzAsana meM caturdazamAtrika samacatuSpadI milatI hai, jisakI gaNavyavasthA 'cha ca ca' yA 'ca ca ca da' donoM taraha kI mAnI gaI hai| isa chaMda ko hemacandra ne 'gaMdhodakadhArA' kahA hai| isa chaMda ke lakSaNa meM kahIM bhI catuSkala gaNoM kI abhISTa prakRti kA saMketa nahIM milatA aura na 'jagaNa' kA niSedha hI kiyA gayA hai / hemacandra kI 'gaMdhodakadhArA' kA vivaraNa nimna hai : SacAzcidau vA gaMdhodakadhArA / SaNmAtrazcaturmAtradvayaM yadi vA caturmAtratrayaM dvimAtrazca sA gaMdhodakadhArA / yathAramaNikavolakuraMgamaya- / pattalapAvilaaMsubhavi // dhaNagaMdhodayadhArabhari / vairiya tua NhAyaMti savi / / (chaMdo0 6.28) (he rAjan, tumhAre sabhI bairI apanI ramaNiyoM ke kapola para viracita kastUrI kI patraracanA ke dvArA kAle kiye A~suoM se utpanna gaMdhodakadhArA meM snAna kara rahe haiM / ) / hemacandra ke isa udAharaNa meM aMtima 'dvikala' gurvakSara hI hai, jo chaMda meM 'laghu' honepara bhI 'pAdAMtastha' hone se guru mAnA gayA hai| anyathA hara caraNa meM caudaha mAtrAe~ na hokara teraha hI mAtrAe~ hoMgI / spaSTa hai, yahI 'gaMdhodakadhArA' vikasita hokara prAkRtapAMgalam meM 'hAkali' ke rUpa meM dikhAI par3atI hai| hemacandra ke chaMda meM 'jagaNa' kA niSedha nahIM hai aura tuka dvitIya-caturtha caraNoM ke aMta meM hai, yaha bheda avazya milatA hai| madhyayugIna hiMdI kavitA meM Akara 'hAkalikA' chaMda ke prathama tIna caturmAtrika gaNoM ko niyata rUpa se AdigurvAtmaka (bhagaNa) rakhane kI vyavasthA cala par3I hai / isakA saMketa kezavadAsa kI 'chaMdamAlA' meM milatA hai / karai su kavi nRpa jAni, bhagana tIni dai aMta guru / / hAkalikA paramAni, pratipada caudaha matta saba // (chaMdamAlA 2.42)4 1. sagaNA bhagaNA diagaNaI, matta cauddaha paa palaI / saMThai vaMko virai tahA, hAkali rUau ehu kA // - prA0 paiM0 1.172 2. juga juga juga kaLa guru aMte, hAlaka chaMda kahyo saMte / prathama pachI cAre cAre, tALa ghare, na jagaNa dhAre // - dalapatapiM0 2.52 3. dvijagaNasagaNabhagaNakalitA, bhavati caturdazakalakalitA / antagurumupadhAya- yadA, hAkalireSA bhavati tadA // - vANIbhUSaNa 1.97 4. kezava graMthAvalI (hiMdustAnI ekeDemI) meM saMpAdita 'chaMdamAlA' ke ukta soraThA meM, hAkalikAlakSaNa meM 'magana tIni dai' pATha hai, jo saMbhavataH prUpha kI galatI hai, kyoMki yahA~ tIna magaNa mAna lene para to chaMda ke pratyeka caraNa meM 20 mAtrA ho jaayeNgii| sAtha hI kezava kA udAharaNa bhI 'bhagana tIni dai' pATha kI puSTi karatA hai, jisameM 'tIna bhagaNa + guru' kI vyavasthA milatI hai| Avata zrI brajarAja banai / kevala terahi rUpa sane / tU tinasoM ha~si bAta kahaiM / sautina ko gana dukhkha dahai ||(de0 kezavagraMthAvalI bhAga 2, pR. 455) Page #617 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 592 prAkRtapaiMgalam zrIdhara kavi ke 'chandavinoda' meM 'hAkali' chaMda meM 'bhagaNa' kI vyavasthA kA niyamataH saMketa kiyA gayA hai| bhikhArIdAsa ke udAharaNa padya se patA calatA hai ki hiMdI kaviyoM meM isake duhare rUpa pracalita the / kucha kaviyoM ne AraMbha meM tIna bhagaNa kI yojanA kara ise spaSTataH dazAkSara (bha bha bha ga) caturdazamAtrika chaMda banAkara eka taraha se varNika rUpa de diyA thA / kucha kavi prathama tIna catuSkaloM kI yojanA aneka prakAra se kara isake vAstavika svarUpa ko surakSita rakha rahe the| bhikhArIdAsa ke udAharaNa padya meM isakA purAnA svarUpa hI milatA hai, kezavadAsa yA zrIdhara kavi vAlA nhiiN| paratiya guratiya tUla ganai / paradhana garala samAna bhane / hiya nita raghubara nAma rai / tAsu kahA kalikAla karai / / (chaMdArNava 5.115) kezavadAsa kI 'chandamAlA' vAlI 'hAkalikA' se kucha bhinna 'hAkalikA' kA svarUpa hameM 'rAmacandrikA' meM milatA hai| rAmacandrikA ke prathama prakAza kA 36vA~ chaMda hindustAnI ekeDemI vAle AcArya vizvanAtha prasAda mizra ke saMpAdita pATha tathA lAlA bhagavAnadIna vAlI 'kezavakaumudI' meM sarvathA bhinna 2 nAmoM se diyA gayA hai| prastuta chaMda yaha hai : saMga liye riSi siSyana ghane / pAvaka se tapatejani sane // dekhata bAga-taDAgani bhale / dekhana audhapurI kaha~ cale // 2 AcArya mizra ke saMskaraNa meM yaha 'hAkalikA' chanda kahA gayA hai| lAlA jI ke saMskaraNa meM caubolA / lAlA jI ne ise varNika vRtta mAnA hai| isa para TippaNI dete ve likhate haiM :- 'yaha kezava kA khAsa chanda hai| isakA pravAha caubolA kA sA hai, para hai varNika vRtta / isakA rUpa hai tIna bhagaNa aura laghu guru (bha bha bha la ga) / " spaSTa hai, mUla 'hAkalikA' ke sAtha aMta meM guru ke pahale eka laghu jor3a kara yaha chanda banAyA gayA hai, jo caturdazamAtrika 'hAkalikA' na hokara paMcadazamAtrika chanda hai| saMbhavataH yaha kezavadAsa ne paraMparAgata 'hAkalikA' ke AdhAra para nayA praroha banA liyA ho / 'chandamAlA' vAlI kezavasammata 'hAkalikA' caturdazamAtrika hai, isakA pramANa isI prasaMga meM Upara uddhata kezava ke lakSaNIdAharaNa padyoM se calegA, jahA~ spaSTataH dazAkSara aura caturdazamAtrika yojanA pAI jAtI hai| 'hAkalikA' ke isa abhinava praroha kA lakSaNa kisI chandograMtha meM to nahIM milatA, lekina 'rAmacandrikA' kA pratApagar3ha se prApta saM0 1866 kA hastalekha isakA lakSaNa yoM detA hai, jo AcArya mizra ne kezavagraMthAvalI khaMDa 2 ke pariziSTa pR. 422 para prakAzita kiyA hai : tIni bhagana kaha~ kIjie laghu ika ika guru anta / hAkalikA so chaMda hai baranata kavi budhavaMta // spaSTa hai ki yahA~ bhI tIna bhagaNa aura aMtima guru ke pUrva eka laghu kI yojanA kA saMketa hai, jo kezava ke Alocya chaMda meM upalabdha hai| bhAnujI ne 'chanda:prabhAkara' meM 'hAkali' ke purAne lakSaNa ko hI liyA hai aura ve catuSkaloM kA bhagaNa honA jarUrI nahIM sajhate / Adhunika yuga meM hiMdI kavi maithilIzaraNa gupta ne isakA prayoga 'sAketa' ke caturtha sarga meM kiyA hai, kiMtu gupta jI ne sarvatra gaNavyavasthA kI pUrI pAbaMdI nahIM kI hai aura kahIM kahIM aMta meM 'guru' (5) vAle niyama kA ullaMghana kara usake sthAna para 'do laghu (I) kI yojanA bhI kI hai| isI sa-/maya prabhu / anuja sa- / hita, 4 + 4 + 4 + || pahu~ce / vahA~ vi- | kAra ra- / hita / 4 + 4 + 4 + || jaba taka / jAya pra- / NAma ki- / yA, 4+ 4 + 4 + 5 mA~ ne / AzI- /rvAda di-/ yA // 4 + 4 + 4 + 5 (sAketa. pR. 73) 1. chandavinodapiMgala 2.28 2. hamane yaha pATha "hiMdustAnI ekeDemI' vAle saMskaraNa (pR. 232) ke anusAra diyA hai / lAlAjI ke saMpAdita saMskaraNa meM 'riSi' 'siSyana' aura 'tar3Agani' ke sthAna para kramaza: 'RSi' 'ziSyana' aura 'tar3Agana' hai| bhASAvaijJAnika dRSTi se AcArya mizra kA pATha adhika ThIka hai| 3. milAiye : kezavagraMthAvalI khaMDa 2 pR. 232, kezavakaumudI (pUrvAdha) pR. 15 4. traya caukala guru hAkali hai | - chandaHprabhAkara pR. 47 Page #618 -------------------------------------------------------------------------- ________________ apabhraMza aura purAnI hiMdI ke chanda 593 isa chaMda meM catuSkala gaNavyavasthA na hone para yahI 'mAnava' chaMda hotA hai / 'hAkali' chaMda aura usakA 'mAnava' vAlA rUpa donoM prasAda ke A~sa meM milate haiN| zazimukha / para dhUM- / ghaTa DA- / le, 4 + 4 + 4 + 5 aMcala / meM dI- / pa chipA- / ye| 4 + 4 + 4 + 5 jIvana / kI go- / dhUlI / meM, 4 + 4 + 4 + 5 kautU- / hala se / tuma A- / ye // 4 + 4 + 4 +5 (oNsU pR. 19) 'A~sU' kA ukta chaMda 'hAkalikA' (hAkali) kA zuddha nidarzana hai, pharka sirpha itanA hai ki madhyayugIna kAvyaparaMparA meM isakI tuka ka-kha; ga-gha vAlI paddhati kI pAI jAtI hai, yaha tuka maithilIzaraNa gupta ke yahA~ jyoM kI tyoM surakSita hai, kiMtu prasAda ne isa chaMda meM do tukoM kI vyavasthA haTAkara kevala eka hI tuka rakkhI hai, aura vaha bhI 'kha-gha' (dvitIyacaturtha) koTi kI, jisase chaMda kI gUMja meM parivartana A gayA hai / pAdAkulaka 6 176. pAdAkulaka samacatuSpadI chaMda hai, jisake pratyeka caraNa meM 16 mAtrAe~ pAI jAtI haiN| prAkRtapaiMgalama ke anusAra 'pAdAkulaka' meM laghu guru vyavasthA aura mAtrika gaNa vyavasthA kI koI pAbaMdI nahIM pAI jAtI / isa chanda kA sarvaprathama saMketa svayaMbhUcchandas meM milatA hai, jahA~ isakA lakSaNa sAmAnyataH praticaraNa solaha mAtrA hI diyA hai / bAda meM rAjazekhara sUri ne bhI isakA ullekha kiyA haiM, kiMtu yahA~ bhI gaNavyavasthA ke viSaya meM koI khAsa vizeSatA nahIM miltii|' dAmodara ke 'vANIbhUSaNa' meM bhI yahA~ laghu guru vyavasthA ke niyama kI DhilAI kA saMketa kiyA gayA hai aura yaha lakSaNa prAkRtapaiMgalam ke hI lakSaNa kA ulthA haiN| spaSTa hai ki prAkRta paiMgalam ke samaya taka 'pAdA-kulaka' ke lakSaNa meM kevala 16 mAtrA kA praticaraNa honA hI paryApta mAnA jAtA thA / madhyayugIna hiMdI kavitA meM Akara 'pAdAkulaka' kA lakSaNa kucha badala gayA hai, isake caraNa ke anta meM 'do guru' (55) kI vyavasthA Avazyaka mAnI jAne lagI hai| isa vizeSatA kA saMketa hameM sarvaprathama kezavadAsa kI 'chandamAlA' meM milatA hai / 3 unakA udAharaNa nimna hai : bahu banavArI sobhita bhArI / tapamaya lekhI grahayiti dekhI / subha sara so| munimana lobhai / sarasija phUle ati rasabhUle | ukta udAharaNa meM sabase bar3I samasyA to yaha hai ki yahA~ pAdAMta meM tukavyavasthA nahIM miltii| 'bhArI-dekhI', 'lobhaibhUle' meM paraspara atukAMtatA pAI jAtI hai| pAdAkulaka chanda meM 'ka-kha' 'ga-gha'- vAlI tuka kA honA sarvathA Avazyaka hai, jisakA isa udAharaNa meM abhAva hai| dUsare, isa udAharaNa ke pratyeka caraNa meM ATha ATha mAtrA ke yatikhaMDoM ke bAda 'vArI-bhArI', 'lekhI-dekhI', sobhai-lobhai' aura 'phUle-bhUle' kI tula milatI hai, jo pAdAkulaka ke purAne lakSaNoM meM saMketita nahIM hai, na gujarAtI piMgala graMtha 'dalapatapiMgala' hI isa AbhyaMtara tuka kA saMketa karatA hai / spaSTa hI kezavadAsa ke pAdAkulaka-lakSaNa se unakA udAharaNa pUrI taraha mela nahIM khAtA / udAharaNapadya kisI aSTamAtrika chanda kA udAharaNa hai, jisameM aMtima do akSara guru haiN| ise 'pAdAkulaka' kahanA kahA~ taka ThIka hai? kezava ke lakSaNa ke anusAra to 'pAdAkulaka' kA udAharaNa gosvAmI tulasIdAsa kI nimna caupAI ho sakatI hai : 1. DA0 puttU kAla zuklaH Adhunika hiMdI kAvya meM chaMdayojanA pR. 253 2. laghu guru ekaNiama Nahi jehA / paa paa lekkhau uttama rehA / sukai phaNidaMha kaMThaha valaaM / solahamattaM pAAulaaM // - prA0 paiM0 1.129 3. svayaMbhUcchandas 6.160 4. rAjazekharasUri : 5.171 5. vANIbhUSaNa 1.75 6. bAraha mattA prathama cahu~ doi deu guru aMta / soraha mattA carana prati pAdAkulika kahaMta // - chaMdamAlA 2.35 pR. Page #619 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 594 prAkRtapaiMgalam saMbhu sarAsana kAhu na TArA / hAre sakala bIra bariyArA // tIni loka maha~ je bhaTa mAnI / saba kai sakati saMbhu dhanu bhAnI / / gujarAtI kavi dalapata bhAI ne bhI isake pAdAMta meM 'do guru' (55) kI hI vyavasthA mAnI hai| ve ise 'caraNAkula' kahate haiN| Age calakara hiMdI chandaHzAstra meM ise 'cAra caturmAtrika gaNoM se banA chanda mAnA jAne lagA, jisake aMta meM sadA 'gurudvayAtmaka' (55) catuSkala kI vyavasthA pAI jAtI hai| kucha logoM ke anusAra 'pAdAkulaka' meM viSama mAtrika gaNoM (trikala aura paMcakala) kA prayoga niSiddha hai, para purAnA koI lekhaka isa bAta para jora nahIM detA / merI samajha meM isa chanda kI eka mAtra pAbaMdI antima gaNa kI guruddhayAtmakatA hI hai / pAdAkulaka kA sarvaprathama prayoga apabhraMza bauddha kavi sarahapA meM milatA hai| unakI kavitAoM ke SoDazamAtrika chaMdoM meM phuTakala pAdAkulaka bIca bIca meM mila jAte haiM, jaise 'kintaha tittha tapovaNa jAI / mokkha ki labbhai pANI nhAI / / chADahu re AlIkA bandhA / so muMcahu jo acchahu dhandhA // 3' isake bAda kabIra kI ramainiyoM, jAyasI aura tulasI kI caupAiyoM meM tathA anya kaviyoM meM bhI pAdAkulaka ke khaNDa dekhe jA sakate haiM / jAyasI se eka pAdAkulaka kA namUnA yaha hai : baranauM mA~ga sIsa uparAhIM / seMdura avahiM car3hA jehi nAhIM / binu seMdura asa jAnahu dIA / ujiyara paMtha raini maha~ kIA // Age calakara hiMdI kAvyaparamparA meM 'pAdAkulaka' kI svataMtra sattA kho gaI hai, vaha hiMdI ke prasiddha chaMda 'caupAI' meM ghulamila gayA hai| pajjhaTikA 177. pAdAkulaka kI hI taraha yaha bhI 16 mAtrA vAlA samamAtrika catuSpadI chanda hai| prAkRtapaiMgalam ke anusAra isake hara caraNa meM cAra caturmAtrika gaNoM kI racanA kI jAtI hai, jinameM aMtima catuSkala 'payodhara' (151, jagaNa) honA Avazyaka hai| isa prakAra pAdAkulaka aura pajjhaTikA meM yaha antara hai ki pAdAkulaka ke caraNAMta meM '55' hote haiM, pajjhaTikA meM '11', aura isa parivartana se donoM kI gati aura laya meM pharka A jAtA hai| pajjhaTikA bar3A purAnA chanda hai| isakA ullekha 'paddhaDiya' ke nAma se sarvaprathama naMditADhya ke 'gAthAlakSaNa' meM milatA hai, kiMtu naMditADhya ke lakSaNodAharaNa padya meM pAdAMta meM 'jagaNa' vyavasthA kA koI saMketa nahIM miltaa| unake udAharaNa meM pAdAMta meM sarvatra 'bhagaNa' (51) kI vyavasthA milatI hai, yadyapi lakSaNa meM isakA bhI niyamataH ullekha nahIM pAyA jAtA / svayaMbhUcchandas ke anusAra 'pAdAkulaka' kI gaNavyavasthA '6+4+6' hai / yahI SoDazamAtrika chaMda jaba '4 + 4 + 4 + 4' (cAra catuSkala) kI gaNavyavasthA ke anusAra nibaddha kiyA jAtA hai, to ise 'paddhaDiA' kahA jAtA hai / hemacandra bhI 'paddhaDikA' kA lakSaNa hara caraNa meM kevala 'cAra catuSkala' kA honA hI mAnate haiM / (cI: paddhaDikA / cagaNacatuSkaM paddhaDikA - chandonu0 (6.30) unake udAharaNa se bhI yaha spaSTa hai ki ve 'paddhaDikA' (pajjhaTikA) ke pAdAMta meM 'jagaNa' kI vyavasthA nahIM mAnate / hemacandra ke 'pajjhaTikA' chanda ke nimna udAharaNa meM prathama ardhAlI 'bhagaNAnta' (|) hai, dvitIya ardhAlI 'nagaNAMta' (1) / 1. caraNa caraNamAM mAtrA soLe, tAla dharo copAI tole / che guru be jo chevaTa ThAme, chaMda nakI caraNAkuLa nAme // - dalapatapiMgala 2.79 2. Adhunika hiMdI kAvya meM chaMdayojanA pR. 259 3. hiMdI kAvyadhArA pR. 6 4. padmAvata (nakhazikha-khaMDa), pR. 41 5. prA0 paiM0 1.125 solasa mattau jahiM pau dIsai / akkharamattu na kiMpi gavIsai / / pAyau pAyau jamakavisuddhau / paddhaDiya tahiM chaMda pasiddhau // - gAthAlakSaNa padya 76. 7. solahamattaM paaaaulaN| (cha ca cha) saviraiaM sNkulaN|| taM cea caAracaukkaM / taM jANasu paddhaDiA dhuvaN|| - svayaMbhUcchaMdas 6.160 Page #620 -------------------------------------------------------------------------- ________________ apabhraMza aura purAnI hiMdI ke chanda paraguNagaNu sadopasAyaNu / mahumahurakkharahiamiabhAsa // uvayAriNa paDikiA veriannhai| ia paddhaDI maNohara suaNaha~ // (chandonu0 6.128) isa vivecana se yaha spaSTa hai ki zAstrIya paraMparA ke apabhraMza chandaH zAstrI 'pajjhaTikA' ke pAdAMta catuSkala ko niyamataH 'jagaNa' nahIM mAnate the| paJjhaTikA chanda kA prayoga svayaMbhU puSpadaMta, dhanapAla Adi aneka jaina kaviyoM ne apane prabaMdhakAvyoM ke kar3avakoM meM kiyA hai| ve sabhI kavi 'paddhaDiyA' kI niyamataH jagaNAMta racanA nahIM karate, vaise bIca bIca meM jagaNAMta khaMDa bhI mila jAte haiN| jaise, svayaMbhU kI nimna paddhaDiyA meM - 'jaM rAma- seNNu Nimmala jaleNa / saMjIveu saMjIvaNi-baleNa // taM vIrehi vIrarasAhiehi vaggatehi pulaya pasAhiehi / ( rAmAyaNa 69-20 ) apabhraMza kAvyaparamparA meM hI pichale dinoM 'paddhaDiyA' meM 'jagaNAMta' vyavasthA jarUrI mAnI jAne lagI thii| purAnI hiMdI ke bhaTTa kaviyoM ko yahI paraMparA milI hai aura isa paraMparA kA saMketa ratnazekhara ke 'chaMda: koza' meM bhI milatA hai, jinhoMne aMtima catuSkala kA 'jagaNa' honA likhA hai| vastutaH SoDazamAtrika prastAra ke anya chandoM pAdAkulaka, vadanaka, aDilA Adi se 'pajjhaTikA ke bhedaka tattva ke rUpa meM 'isakA ullekha kiyA jAne lagA thaa| SoDazamAtrika prastAra ke vividha chanda apabhraMza kaviyoM ke yahA~ prabaMdha kAvya ke kaDavakoM meM prayukta hote rahe haiN| ye sabhI chaMda ATha-ATha yA cAra-cAra mAtrA ke Tukar3oMkI 'dhUmAlI' tAla meM gAye jAte rahe haiM inameM tAla kramaza: pahalI, pA~cavI, navIM aura terahavIM mAtrA para par3atI haiN| apabhraMza SoDazamAtrika tAlacchadoM kI tAlavyavasthA ThIka yahI thI kiMtu gujarAtI kavi dalapatabhAI ne isakI tAla kramazaH tIsarI, chaThI, gyArahavIM aura caudahavIM mAtrA para mAnI hai |eN isa saMbaMdha meM zrI rAmanArAyaNa pAThaka likhate haiM I : "tyAM ApaNe joyuM ke e prAcIna utthApanikAmAM dalapatarAmanI tAlayojanA besI zakatI nathI, kema je temAM trIjI mAtrA to tAlane mATe avazya upalabhya hoya che paNa te pachInI chaDI upalabhya hotI nathI paNa ApaNe mATe eTalaM basa nthii| dalapatarAmanI te bhale prAcIna apabhraMzanI paddharI nathI / 2" 1. apabhraMza chandaH zAstriyoMne paddhaDiyA ke alAvA aura bhI kaI SADazamAtrika chandoM kA saMketa kiyA hai| inameM kaI to paraspara abhinna dikhAI par3ate haiM, kiMtu inameM koI na koI layagata bheda avazya jAna par3atA hai| ina chandoM kA vivaraNa nimna hai : 1. saMkulaka 16 (6, 4, 4, 2) hema0 (5.25), rAja0 (5.172). 2. mAtrAsamaka 16 (454) kavidarpaNa (2.19) 3. vizloka 16 (444) kavidarpaNa (2.19) 4. citrA 16 (44) kavidarpaNa (2.20 ) 5. vAnavAsikA 16 (44) kavidarpaNa (2.20 ) 6. upacitrA 16 (4x4 ) kavidarpaNa (2.20) 7. muktAvalikA 16 (3x4, 4) kavidarpaNa (2.21) 8. vadana (badanaka) 16 (6, 4,4,2) hema0 (5.28), kavi0 (2.21) rAja0 (5.16 ). paya cAri Thavijjahi sasihi matta / pAUharu gaNu jai hoi aMta // causa ikalai savvada gaNehu paddhaDiya chaMdu taM buha muNehu // chaMda: koza padya 36. / 2. prati caraNa soLa mAtrA pramANa / te caraNa aMta jo jagaNa ANa / dalapatapiMgala 2-87. 595 9. rAsa 16 (4x2, 55 ) vRttajAtisamuccaya (4.85) 10. apsarA 16 (5, 5, jagaNa, 5 ) vRttajAti0 (3.8) 11. candrikA 16 (5, 5, 4 ) vRttajAti0 (3.17) traNa cakra rudra rakheM ja tALa / paddharI chaMdano eja DhALa || 3. bRhat piMgala pR. 374. Page #621 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 596 prAkRtapaiMgalam 12. naMdinI 16 (4 sagaNa) vRttajAti0 (3.20) 13. bhittaka 16 (3 bhagaNa, 55) vRttajAti0 4.55). 14. prathama vilAsinI 16 (2 trikala, catuSkala, 2. trikala) hema0 (4.52). 15. dvitIya vilAsinI 16 (5, 5, jagaNa, 5) vRttajAti0 (4.15) 16. parinaMdita 16 (raMgaNa, nagaNa, bhagaNa, 55) vRttajAti0 (4.19). 17. bhUSaNA 16 (5, 5, 3, 3 pAdAMta meM yamaka kA prayoga) hema0 (4.29) 18. vibhUSaNA 16 (2, jagaNa, tagaNa, ragaNa) vRttajAti0 (4.94) 19. ghattA 16 (4 bhagaNa) svayaMbhU (8.28) 20. aDilA. 16 (cAroM caraNoM meM kevala eka yamaka) svayaMbhU (4.29), hema0 (5.30), rAja0 (5.20) prA0 paiM0 (1.127), chaMdaHkoza (41) / 21. maDilA. 16 (cAroM caraNoM meM do yamaka) svayaMbhU (4.29), hema0 (5.30), rAja0 (5.20), chaMda:koza (41). 22. bANAsikA. 16 (4+4) vRttajAti0 (4.17). 23. pAdAkulaka. 16 (gaNavyavasthA nahIM, svayaMbhU ke anusAra 6, 4, 6) svayaMbhU (6.160), rAja0 (5.171), prA0 paiM0 (1.129), 24. siMhAvaloka 16 (4 catuSkala, yA to sagaNa yA sarvalaghu) prA0 paiM0 (1.183) 25. mAlatI. 16 (laghu, trikala tathA paMcakala kA prayoga, catuSkala niSiddha) chanda:koza (49). ina chaMdoM meM aneka kevala nAmabheda se eka dikhAI par3eMge / vRttajAtisamuccaya kA 'naMdinI' prAkRtapaiMgalam ke siMhAvaloka se abhinna hai| dUsarI aura mAtrAsama, vizloka, citrA, vAnavAsikA, upacitrA aura bANAsikA kA, jinameM sabhI meM cAra catuSkala prayukta hote haiM, paraspara spaSTa aMtara nahIM mAlUma par3atA / apsarA aura caMdrikA kI gaNavyavasthA / bilakula eka hai, bheda sirpha itanA hai ki pahale chanda meM tRtIya gaNa niyamataH jagaNa hogA, dUsare meM koI bhI catuSkala gaNa ho sakatA hai| isa prakAra apsarA chanda vastuta: caMdrikA chanda kA hI eka vizaSTa bheda hai| . to, pajjhaTikA, paddhaDiyA yA paddharI SoDazamAtrika prastAra ke uparyukta chandoM meM apabhraMza kaviyoM kA bar3A lADalA chaMda rahA hai / dohA apabhraMza muktaka kAvya kA priya chanda thA, to paddharI (paddhaDiyA) apabhraMza prabaMdha kAvya kA / vaise isakA prayoga bauddha siddhoM kI phuTakala kavitAoM meM ora unake caryApadoM ke rUpa meM bhI milatA hai aura yaha paraMparA madhyayugIna hiMdI kavitA meM A gaI hai| eka aura yaha paraMparA sUphI kaviyoM ke prabaMdha kAvyoM kI caupAIyoM meM dekhI jA sakatI hai| dUsarI ora yaha paramparA kabIra Adi saMtoM kI ramainiyoM aura katipaya padoM meM bhI milatI hai| kiMtu jisa taraha 'pAdAkulaka' chanda caupAI meM khapa gayA hai, vaise hI kaviyoM ke yahA~ paddhaDiyA bhI caupAI meM hI vilIna ho gaI hai| zAstrIya paraMparA kI gatAnugatikatA kA pAlana karane vAle kaviyoM (jaise kezavadAsa) aura chandoM kA vivecana karane vAle lekhakoM ke yahA~ jarUra pajjhaTikA (paddharI) kA svataMtra astitva kisI taraha surakSita rahA hai| dAmodara ke 'vANIbhUSaNa' meM 'pajjhaTikA' kI 'cAra catuSkala' yojanA aura jagaNAMtatA kI pAbaMdI kA saMketa milatA hai| kezavadAsa kI 'chaMdamAlA' kA lakSaNa bhI prAkRtapaiMgalam ke hI anusAra hai, aura bhikhArIdAsa ke yahA~ bhI koI vizeSa ullekhanIya bAta nahIM miltii| jAyasI aura gosvAmI tulasIdAsa ke yahA~ jagaNAMta caupAiyA~ nahIM miltii| jAyasI kI adhikAMza caupAiyoM ke aMta meM '55' (dviguru) pAye jAte haiM / tulasI kI caupAiyoM meM bhI adhika saMkhyA '55' (dviguru) aMta vAle chandoM kI hI hai, kiMtu vahA~ 'bhagaNa' (1) 'sarvalaghu catuSkala' () aura 'sagaNa' (15) bhI aMtima catuSkala ke rUpa meM nibaddha 1. vANIbhUSaNa 1.71 2. prathama catuSkala tIni kari eka jagana dai aMta / ihi bidhi paddhaTikA karahu 'kesava' kavi budhivaMta // - chaMdamAlA 2.34. 3. soraha soraha cahu~ carana, jagaNa eka dai aMta / chaMda hota yoM paddhariya, kahyo nAga bhagavaMta / / - chaMdArNava 5.157 Page #622 -------------------------------------------------------------------------- ________________ apabhraMza aura purAnI hiMdI ke chanda 597 pAye jAte haiN| vastutaH caupAiyoM ke aMta meM 'jagaNa' (151) kA vidhAna niSiddha hai, phalataH caupAiyoM meM 'pAdAkulaka' aura 'arilla' ke khaMDa to mila jAte haiM, paddharI ke nahIM / aDillA (arilla) 6 178. aDillA bhI pAdAkulaka aura paddhar3iyA kI taraha hI SoDazamAtrika sama catuSpadI chaMda hai / prA0 paiM0 ke anusAra ukta donoM chandoM se isameM yaha bheda hai ki pAdAkulaka ke pAdAMta meM 'do guru' (55) hote haiM, paddhaDiyA ke pAdAMta meM 'jagaNa' (151); kiMtu aDillA ke pAdAMta meM 'do laghu' (I) honA jarUrI hai| isase yaha spaSTa hai ki aDillA ke pAdAMta meM aMtima catuSkala yA to 'bhagaNa' (5 // ) ho sakatA hai, yA 'sarvalaghu catuSkala' (1) / dUsarI vizeSatA yaha hai ki 'aDillA' meM pAdAkulaka kI taraha 'jagaNa' kA sarvathA vAraNa kiyA jAtA hai| tIsare, isake caraNoM meM do sthAnoM meM, viSamasama caraNoM meM 'yamaka' (tuka) kI vyavasthA kI jAnI cAhie / ' jagaNa-niSedha ko dhyAna meM rakhate hue aDillA ko 'pAdAkulaka' kA hI bheda mAnA jA sakatA hai, kiMtu svayaMbhU aura hemacandra ise 'vadanaka' kA bheda kahate haiM / aDillA kA sabase pahalA ullekha karane vAle svayaMbhU hI haiN| inake matAnusAra aDillA SoDazamAtrika sama catuSpadI chanda vadanaka kA vaha bheda hai, jisake cAroM caraNoM meM yamaka kI vyavasthA pAI jAtI hai| 'yamaka' vyavasthA cAroM caraNoM meM na hokara do caraNoM meM hI pAye jAne para isa vadanaka-bheda ko dUsare nAma se pukArate haiM / yaha bheda 'maDillA' hai / 2 hemacandra ne donoM taraha ke bhedoM ko 'aDillA' (aDilA) hI mAnA hai| isa prasaMga ke AraMbha meM hemacandra 'vadanaka' aura 'upavadanaka' ina do sama catuSpadiyoM kA jikra karate haiN| vadanaka SoDazamAtrika chanda (gaNavyavasthA-chacacada) hai, upavadanaka saptadazamAtrika chanda (gnnvyvsthaa-chcct)| ye donoM chanda jaba cAroM caraNoM meM 'yamakita' (yamaka alaMkAra se yukta) hote haiM, to inhIM chandoM ko 'aDilA' kahA jAtA hai| isa saMbaMdha meM hemacandra ke 'yamaka' kA pAribhASika artha samajha lenA jarUrI hogA / hemacaMdra 'yamaka' kA prayoga 'anuprAsa yA tuka' se sarvathA bhinna artha meM karate haiM / unake yahA~ isakA artha ThIka vahI hai, jo alaMkArazAstra meM 'yamaka alaMkAra' kA / isa prakAra usI 'vadanaka' yA 'upavadanaka' ko hemacandra 'aDillA' kahate haiM, jahA~ cAroM caraNoM yA do do caraNoM ke anta meM sarvathA bhinnArthabodhaka svaravyaJjanasamUha (yamaka) kA prayoga kiyA gayA ho| Age calakara apabhraMza kaviyoM ke yahA~ 'yamaka' kA prayoga kevala 'tuka' ke artha meM cala par3A hai, isakA saMketa hama 'tuka' kA vivecana karate samaya kara Aye haiN| hemacandra ke nimna udAharaNa se yaha spaSTa hai, jahA~ pratyeka caraNa meM 'sAraMgaha~' pada bhinna bhinna artha meM prayukta huA hai, tathA tuka ke sthAna para 'yamakAlaMkAra' kA prayoga milatA hai : navaghaNabhamabhamaMtasAraMgaha~ / kuMjakusumaguMjirasAraMgaha~ / suhavilasaMtaaDilasAraMgaha~ / lIlAvaNaha~ taruNi sAraM gaha~ // (chandonu0 5.39 padya) (he taruNi, jahA~ navIna bAdaloM ke bhrama se cAtaka (sAraMga) ghUma rahe haiM, jahA~ kuMja ke phUloM para bhaure (sAraMga) gUMja rahe haiM, aura sukha se hAthI (sAraMga) ghUma rahe haiM, aise vana ke sAra ko tuma grahaNa karo (sAraM ghN)|) hemacandra cAroM caraNoM meM yamaka hone para aura do-do caraNoM meM yamaka hone para nAma-bheda ke pakSa meM nahIM haiM / ve donoM dazAoM meM 'aDilA' hI kahanA pasaMda karate haiM, kiMtu unhoMne isa bAta kA saMketa kiyA hai ki kucha apabhraMza chandaHzAstrI cAroM caraNoM ke aMta meM 'yamaka' hone para ise 'maDilA' kahate haiM / isase yaha saMketa milatA hai ki hemacandra ke samaya dUsare loga do do caraNoM meM bhinna bhinna 'yamaka' hone para (vadanakopavadana ko) aDilA pukArate the, cAroM caraNoM meM eka hI 'yamaka' vyavasthA hone para maDilA / hemacaMdra kA yaha ullekha svayaMbhU ke ullekha se bilakula ulaTA hai, jo do-do caraNoM 1. solaha mattA pAu alillaha / be vi jamakkA bheu aDillaha // ho Na paohara kiM pi alillaha / anta supia bhaNa chaMdu aDillaha // prA0 paiM0 1.127 2. vaaNaantajamiA a maDillA (4.29), maDilA caupaajamiA aDillA (4.32) / - svayaMbhUcchandas 3. chaMdonuzAsana 5.28-29 / / 4. te yamite'nte'DilA / te vadanakopavadanake caturNAM pAdAnAM dvayordvayorvAnte yamakite satyaDilA / chandonuzAsana 5.30 5. de0 anuzIlana $ 137 6. caturNAM yamake maDiletyanye / - chandonu0 5.30 sUtra kI vRtti Page #623 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 598 prAkRtapaiMgalam vAle bhinnayamati vadanaka ko mahilA kahate haiM, cAroM caraNoM meM eka yamakavyavasthA hone para aDilA vRttajAtisamuccaya ke lekhaka svayaMbhU ke pakSa meM haiM, kiMtu kavidarpaNa ke racayitA hemacandra ke dvArA saMketita mata ko mAnate jAna par3ate haiM / 2 chandaH koza ke lekhaka ne arjuna nAmaka apabhraMza chandaH zAstrI ke mata kA bhI ullekha kiyA hai, jo svayaMbhU ke hI mata ko mAnate haiN|" aDilA aura mahilA kA yaha bheda kevala apabhraMza kI zAstrIya chanda: paraMparA meM hI rahA hai| bhaTTa kaviyoM ke yahA~ 'vadanaka' tathA 'upavadanaka' chanda nahIM milate, phalataH yahA~ 'aDilA' sAdhAraNa ghoDazamAtrika chanda bana kayA hai, aura usake sAtha kI yamaka vyavasthA bhI kevala tukavyavasthA meM badala gaI hai| dhIre dhIre tukavyavasthA bhI cAroM caraNoM meM eka hI na hokara do-do caraNoM meM 'kakha' 'gagha' ke anusAra pAI jAne lagI / saMdezarAsaka meM 'aDillA' kI tuka 'kakha' 'gagha' krama meM hI milatI hai / saMdezarAsaka ke 'aDillA' chandoM meM 'yamakAlaMkAra' kA prayoga sabhI jagaha nahIM milatA, kevala padya saM0 104, 157, 163, 182 meM hI 'yamaka' kA prayoga milatA hai, bAkI 'aDilA' chandoM meM 'anuprAsa' hI nibaddha hai| yaha 'yamaka' bhI ukta sabhI chandoM meM sarvatra nahIM miltaa| kucha chandoM meM to yaha kevala eka ardhAlI meM hI milatA hai| donoM ardhAliyoM meM nibaddha 'yamaka' vAle aDallA kA eka nidarzana yaha hai : 'ima vilavaMtI (? vilavaMti) kahava diNa pAiu / geDa giraMta par3hataha pAiu // pia aNurAi syaNia (? syaNi) ramaNIyava / gijjai pahiya muNiya amaraNIyava (? ramaNIyava) | (he pathika, isa taraha rote kalapate hue prAkRta gItoM ko paDhate hue maiMne kisI taraha (varSA ke dina gujAre / jo (zarada kI) rAta (priyasamAgama ke samaya) priya ke prema ke kAraNa ramaNIya pratIta hotI hai, vaha mujhe Are ke kinAre (karapatrapatra ) kI taraha mAlUma par3I 1) ukta chanda SoDazamAtrika prastAra kA chanda hai, kintu siMghI jaina graMthamAlA ke saMskaraNa meM isake tIna caraNoM ko saptadazamAtrika mAnA hai, maiMne SoDazamAtrika DhaMga para hI isakA koSThakagata saMketa kiyA hai / ke DA0 bhAyANI ne aDilA ke aitihAsika vikAsa kA saMketa karate hue batAyA hai ki vRttajAtisamuccaya (4.32) anusAra 'AbhIrI' (apabhraMza) bhASA meM viracita koI bhI chanda pAdAMta meM yamakita hone para 'aDillA' kahalAtA thA / isa prakAra AraMbha meM 'aDilA' eka sAmAnya saMjJA thii| dhIre dhIre isakA saMbaMdha kevala vadanaka aura upavadanaka chandoM se hI jur3a gayA aura inhIM chandoM meM aisI viziSTa racanA kI jAne lgii| jaba 'yamaka' aura 'anuprAsa' kA bheda apabhraMza kaviyoM ke yahA~ samApta ho gayA, to yamaka ke binA bhI 16 mAtrA ke tukAMta samacatuSpadI chanda ko aDillA kahA jAne lagA aura tukAMta vyavasthA do do caraNoM kI bhI ho gii| to prAkRtapaiMgalam meM aDila kA yahI paravartI rUpa upalabdha hotA hai| dAmodara ke vANIbhUSaNa ke lakSaNa meM koI khAsa bAta nahIM milatI aura unakA udAharaNa spaSTa hI tukAMta mAtra hai, hemacandra anusAra yamakAMta nahIM / 1. vRttajAtisamuccaya 4.33-34 2. kavidarpaNa 2.21 3. cau pai ikku jamakku vi dIsai / aDila chaMda taM buha ya salIsai / jamaku hoi jahiM vipayajuttaTha / maDila chaMdu taM ajjuNi khuttaDa // chaMdaH koza padma 41 - 8. These facts make it probable that formerly fe was a technical device rather than the name of any specific metre and accordingly any common metre could be turned into fs, by composing it in apabhraMza and using the yamaka. And later on the distinction between the yamaka and the anuprAsa being lost. a 16-moraic metre of the above type even without the 4 came to be called fs. Finally it also took up the rhyme ab. cd. - Sandesarasaka : Study II, Metres $ 3 p. 51. Page #624 -------------------------------------------------------------------------- ________________ apabhraMza aura purAnI hiMdI ke chanda 599 kiM kInAza pAzadhara garjasi / mAmupagamya dAsa (?) bharamarjasi // haricaraNaM zaraNaM na hi pazyasi / yannAmazravaNAdapi nazyasi / / (vANIbhUSaNa 1.74) hama batA cuke haiM ki prAkRtapaiMgalam ke lakSaNAnusAra aDillA ke pAdAMta meM 'bhagaNa' yA 'sarvalaghu catuSkala' meM se koI bhI gaNa ho sakatA thA / kezavadAsa taka Ate Ate 'arilla' kA antima catuSkala gaNa niyamata: 'bhagaNa' bana baiThA / ' kezavadAsa ne 'rAmacandrikA' meM bhagaNAMta arilla kI hI racanA kI hai| dekhi bAga anurAga upajjiya / bolata kala dhvani kokila sajjiya / / rAjati rati kI sakhI suveSani / manahu~ bahati manamatha-saMdesani // 2 zrIdhara kavi ke 'chaMdavinoda' meM isake jagaNa-niSedha aura pAdAMta meM do laghu kI vyavasthA kA hI saMketa hai / / kiMtu bhikhArIdAsa meM punaH isa bAta kA ullekha milatA hai ki aDilA (alilA) ke cAroM caraNoM meM eka hI 'yamaka' kA pAyA jAnA jarUrI hai| bhikhArIdAsa ke udAharaNa se yaha spaSTa hai| unakA aDillA kA udAharaNa bhagaNAMta hai aura 'yamaka' kA prayoga ve 'alaMkAra' vAle artha meM nahIM karate hue bhI cAroM padoM meM eka se hI svara-vyaJjana-samUha (0cAvati) kI vyavasthA karate haiM, yadyapi vaha sarvatra kisI pada kA padAMza hone ke kAraNa nirarthaka hai, sArthaka nahIM / bhrUva maThakAvati naina nacAvati / siMjita sisikina sora macAvati / surata samai bahuraMga racAvati / ati lAlana hita moda sacAvati // ' padmAkara ke pautra gadAdhara bhI arilla kI tukAMtatA cAroM caraNoM meM hI mAnate haiM, jaba ki caupAI kA isase yaha bheda mAnate jAna par3ate haiM ki caupAI kI tukAMtatA do do caraNoM meM hI pAI jAtI haiN| unake lakSaNapadyoM se to yaha bheda spaSTa nahIM hotA, kyoMki arilla aura caupAI donoM kA lakSaNa samAna hai; kintu udAharaNapadyoM se yaha bheda spaSTa hai| gadAdhara kA udAharaNa phira eka rUpAMtara kA saMketa karatA hai| hama dekha cuke haiM ki purAnI hiMdI kAvyaparaMparA aura madhyayugIna hiMdI kAvyaparamparA meM 'aDillA' ke pAdAMta meM 'do laghu' (II) honA jarUrI hai| isIliye kezavadAsa aura bhikhArIdAsa ke udAharaNa 'bhagaNAMta' hai, kiMtu gadAdhara isake pAdAMta meM 'do guru' kI vyavasthA mAnate jAna par3ate haiN| unakA udAharaNa 'yagaNAMta' (155) caraNoM meM nibaddha hai| le hari nAma mukuMda murArI / nArAyana bhagavanta kharArI / / rAdhAvallabha kuJjabihArI / jAnakinAtha sadA sukhakArI // bAda meM arilla kI yagaNAMta vyavasthA kA bhI saMketa milatA hai| bhAnujI ne isake donoM bheda mAne haiM, aMta meM do laghuvAlA arilla aura aMta meM yagaNa vAlA arilla / DA0 puttUlAla zukla Adhunika hiMdI kavitA ke saMbaMdha meM yagaNAMta SoDazamAtrika chaMda ko hI arilla kahate haiM / yadi arilla ke lakSaNa meM cAroM caraNoM meM eka hI tuka hone ko pradhAna lakSaNa na mAnA jAya - prAkRtapaiMgalam aura kezavadAsa kA yahI mata hai - to aise bhagaNAMta arilla-khaMDa gosvAmI tulasIdAsa kI caupAiyoM meM aneka dekhe jA sakate haiN| 1. aMta bhagana mani pAya puni bAraha matta bakhAna / causaTha mattA pAya cahu~ yoM arilla mana mAna / / - chaMdamAlA 2.34 2. rAmacaMdrikA 1.30 3. chaMdavinoda 2.14 4. chaMdArNava 5.32 5. vahI 5.34 6. de0 - chandomaMjarI pR. 80-81 / / 7. Adhunika hiMdI kAvya meM chaMda-yojanA pR. 262 8. prAkRtapaiMgalam ke udAharaNapadya meM tuka do do hI caraNoM meM milatI hai : jiNi AsAvari desA diNhau / sutthira DAhararajjA liNhau // kAlaMjara jiNi kittI thappia / dhaNu Avijjia dhammaka appia // (prA0 50 1.128) Page #625 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 600 prAkRtapaiMgalam rAmasIya jasa salila sudhAsama / upamA bIci bilAsa manorama // nadI punIta sumAnasa naMdini / kali-mala-tRna-taru-mUla-nikaMdini // bhaye bilocana cAru acaMcala / manahu~ sakuci nimi taje dRgaMcala // tulasI ke mAnasa meM 'jagaNAMta' paddhariyA~ to haiM hI nahIM, sarvalaghu catuSkalAMta arilla-bheda bhI DhU~r3hane para eka Adha hI mila pAte haiM / isa prasiddha caupAI kI sirpha pahalI ardhAlI meM yaha vyavasthA milatI hai| kaMkana kiMkini nupUra dhuni suni / kahata lakhana sana rAma hRdaya guni / mAnahu~ madana duMdubhI dInhIM / manasA bisvabijaya kaha~ kInhIM / siMhAvalokita 179. siMhAvalokita chaMda SoDazamAtrika prastAra kA chanda hai, aura isa dRSTi se yaha pajjhaTikA aura aDilAmaDilA se milatA julatA hai| para isakI racanA meM mAtrika gaNoM kI vyavasthA vizeSa prakAra kI hotI hai| yadyapi yahA~ bhI cAra caturmAtrika gaNoM kI vyavasthA hotI hai, kiMtu ye gaNa yA to 'sarvalaghu catuSkala' yA 'sagaNa' (ISI) hI ho sakate haiM / prAkRtapaiMgalam ke anusAra isake pratyeka caraNa meM cAra 'vipragaNa' (III) yA 'sagaNa' (15) kA vidhAnakara 16 mAtrA nibaddha kI jAtI hai, aura 'jagaNa' (ISI), 'bhagaNa' (|) tathA 'karNa' (55) kA vAraNa kiyA jAtA hai| spaSTataH isa chaMda kI vyavasthA '4+4+4+sagaNa' jAna par3atI hai, jisameM prathama tIna gaNa catuSkala sagaNa bhI ho sakate haiM, sarvalaghu catuSkala bhii| dAmodara ke 'vANIbhUSaNa' meM jagaNAdi ke niSedha kA spaSTa ullekha nahIM hai, lekina lakSaNodAharaNa padyoM meM unako bacAne kI satarkatA dikhAI par3atI hai| divasAdyavasAditatimiravanaM vanajAvalibodhanisargadhanam / dhanadendrakRtAntapAzinamitaM mitabhuvanatalaM nama divasakRtam // (vANIbhUSaNa 1.110) yaha chanda caturmAtrika tAla meM gAyA jAtA hai| svayaMbhU, rAjazekhara, hemacandra Adi purAne apabhraMza chandaHzAstrI isa bheda kA spaSTa saMketa nahIM karate, kiMtu unake SoDazamAtrika 'paddhaDikA'3 meM isakA antarbhAva ho hI jAtA hai| vastutaH 'siMhAvalokita' paddhaDikA kA hI paravartI viziSTa praroha hai / yaha vizeSa prakAra kevala AdikAlIna hiMdI ke bhaTTa kaviyoM meM hI pracalita rahA hogA aura isakI sthiti prAkRtapaiMgalam ke bAda kevala madhyayugIna hiMdI chandograMthoM meM hI milatI hai / ratnazekhara ke 'chandaHkoza' meM isakA koI ullekha nahIM hai| gujarAtI aura marAThI kAvyaparaMparA meM yaha alaga se chanda ke rUpa meM svIkRta nahIM rahA hai / 'dalapatapiMgala' ke racanAkAra kavIzvara dalapatarAma DAhyAbhAI aura 'chandoracanA' ke lekhaka zrI mAdhava tri0 paTavardhana isakA svataMtra ullekha nahIM karate / paTavardhana ne 'prabAlAnaMda' jAti ke SoDazamAtrika jAtivistAra meM isakA saMketa avazya kiyA hai, para ve isakA koI marAThI udAharaNa nahIM dete aura ise spaSTa rUpa se prAkRta chaMda ghoSita karate haiM / isa chaMda kA prayoga madhyayugIna hiMdI kAvyaparamparA meM milatA hai| kezavadAsa kI 'chandamAlA' meM to isa chaMda kA lakSaNodAharaNa nahIM milatA, para 'rAmacandrikA' meM isakA prayoga kiyA gayA hai / ati muni / tana mana / taha~ mo- / hi rahyo, kachu budhi / bala baca- / na na jA- / i kahyo / pasuM paM- / chi nAri / nara nira- / khi tabai, dina rA- / macaMdra / guna gana- / ta sabai // (rAmacaMdrikA 1.44) 1. gaNa vippa sagaNa dhari paaha paaM, bhaNa siMhaaloaNa chaMda varaM / guNi gaNa maNa bujjhahu NAa bhaNA, Nahi jagaNu Na bhagaNu Na kaNNa gaNA || - prA0 paiM0 1.183 2. vANIbhUSaNa 1.109 3. cI paddhaDikA / cagaNacatuSkaM paddhaDikA / - chandonu0 6.30 4. siMhAvalokita va pajjhaTikA he prAkRta chanda prabAlAnanda jAtIMca samAviSTa hotAta. - chandoracanA pR. 144 Page #626 -------------------------------------------------------------------------- ________________ apabhraMza aura purAnI hiMdI ke chanda 601 ukta udAharaNa ko lAlA bhagavAnadIna ne kezava kI apanI IjAda mAnA hai aura varNika vRtta kahA hai, kintu yaha varNika vRtta na hokara mAtrika chaMda hai| jahA~ taka kezava kI gaNavyavasthA kA prazna hai, cAra caraNoM kA antima catuSkala gaNa niyata rUpa meM 'sagaNa' hai, kintu bAkI caturmAtrika TukaDoM meM chai: sarvalaghu catuSkala haiM, cAra sagaNAtmaka aura do (chi nAri, 'macaMdra) jagaNAtmaka / prAkRtapaiMgalam aura vANIbhUSaNa ke anusAra yahA~ jagaNavyavasthA ThIka nahIM hai| saMbhavataH kezava ke samaya taka hiMdI kavi 'jagaNa' kA vAraNa jarUrI nahIM samajhate hoNge| kezavagraMthAvalI khaMDa 2 ke pariziSTa meM pratApagaDha vAle hastalekha ke AdhAra para diye gaye isa chanda ke lakSaNa meM 'jagaNa' ke vAraNa kA koI saMketa nahIM hai| itanA hI nahIM, vahA~ to isake cAroM catuSkala gaNoM ko sagaNAtmaka nibaddha karane kA vidhAna hai, jo isa bAta kA saMketa karatA hai ki kezavadAsa ke samaya 'siMhAvalokita' kA mUla mAtrika rUpa pUrNataH surakSita hai, kiMtu bAda meM isake pratyeka caraNa meM cAra sagaNa nibaddha kara ise pUrNataH dvAdazAkSara (SoDazamAtrika) chaMda banA diyA gayA hai| aisA karane para 'siMhAvalokita' aura varNika chaMda troTaka' (troTakamabdhisakArayutaM) meM koI bheda nahIM raha jaaygaa| madhyayugIna hiMdI kaviyoM aura chandogranthakAroM ne bhI isa taraha aneka vividha prakRti ke mAtrika aura varNika chaMdoM meM ghAlamela upasthita kara diyA hai| zrIdhara kavi ke 'chaMdavinoda' meM isakA yahI lakSaNa milatA hai, jo 'toTaka' (troTaka) se abhinna hai| kiMtu unake udAharaNa meM spaSTa bheda hai| hama unhIM ke donoM chaMdoM ke udAharaNa lekara tulanA kara sakate haiN| 'muni A- | zrama so- / bha dhasyo / tiyahA~ ahi kaca- / sa~ga be- / sari mo- / ra jahA~ / jaha dA- / sa ahita / mati saka- / la kaTI, kara siM- / havilo- / kita gati / karaTI // (siMhavilokita chaMda) saganA / raci cA- | ri bicA- / ri jahA~ saba so- / raha ma- / tta pramA- / na tahI~ / paga bA- / raha ac / cchara jA- | hi laho, tahi~ ko / kavi to- | Taka chaM- / da kaho // (toTaka chaMda. 3.61) uparyukta 'siMhavilokita' ke udAharaNa meM prathama caraNa pUrI taraha 'toTaka' chaMda kA hai, kiMtu zeSa tIna caraNoM meM use 'toTaka' se bhinna rakhA gayA hai, tathA isake liye kucha sthAnoM para sarvalaghu catuSkala kI bhI yojanA kI gaI hai, aMtima gaNa sarvatra sagaNAtmaka hai| isase yaha spaSTa hai ki isa chanda ke lakSaNa bhAga meM 'cAri sagaNa kai duja caraNa" kA artha karate samaya 'cAri' ko 'sagaNa' kA vizeSaNa nahIM mAnA jA sakatA / aisA karane para yaha chanda eka to 'toTaka' se abhinna ho jAyagA, dUsare isake udAharaNoM meM lakSaNa kI vyApti na ho sakegI / phalataH artha yoM karanA hogA - 'isa chaMda ke pratyeka caraNa meM cAra (catuSkala mAtrika) gaNa hoMge, ye yA to sagaNa hoM yA dvija (sarvalaghucatuSkala)2' / bhikhArIdAsa kA lakSaNa zrIdhara kavi ke hI anusAra hai tathA ve udAharaNa bhI ThIka vahI dete haiM; ve isa chanda kA jikra saptama taraMga meM jAtichandoM ke prasaMga meM karate haiN| plavaMgama $ 180. plavaMgama chaMda samamAtrika catuSpadI hai, jisake pratyeka caraNa meM 21 mAtrA hotI haiN| ina mAtrAoM kI gaNavyavasthA 'cha cha cha ta' (6, 6, 6, 3) hai| aMtima trikalagaNa laghu-guru (15) rUpa hotA hai| isa prakAra plavaMgama meM AraMbha meM guru aura aMta meM guru aura usake ThIka pUrva laghu honA paramAvazyaka hai| prAkRtapaiMgalam meM batAyA hai ki isa 1. cAri sagana kai dvija carana, siMhavilokita yehu / aMta Adi kai carana maiM muktaka pada grasi dehu // - kezavagraMthAvalI khaNDa 2 pR. 422 2. cAri sagana kai duja carana, siMhavilokata ehu.|| carana aMta aru Adi ke, mukta (ka) pada grasa dehu // - chaMdavinoda 2.20 pR. 61 3. chaMdArNava 7.35-36 Page #627 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 602 prAkRtapeMgalam chaMda meM paMcamAtrika aura caturmAtrika gaNoM kI racanA nahIM kI jAnI caahie| prAkRtapaiMgalam meM isa chaMda kI yati kA koI saMketa nahIM milatA, kiMtu gujarAtI graMtha 'dalapatapiMgala' ke matAnusAra yahA~ 11, 10 para yati pAI jAtI hai| yaha chaMda caturmAtrika tAla meM gAyA jAtA hai, jisa para hama Age vicAra kareMge / prAkRtapaiMgalam meM yati kA koI vidhAna saMketita na hone para bhI, vahA~ udAharaNa bhAga meM yati pAI jAtI hai, kiMtu yaha 11, 10 kI na hokara 12, 9 kI hai| aisA jAna par3atA hai, purAne kavi yati kA vidhAna prathama do SaTkaloM ke bAda karate the| bAda meM plavaMgama ko rolA kI gati meM gAyA jAne lagA thA, phalata: isameM bhI yati kA vidhAna gyArahavIM mAtrA ke bAda kiyA jAne lgaa| prAkRtapaiMgalam ke udAharaNa meM yati bArahavIM mAtrA ke bAda hI jAna par3atI hai| Naccai caM |cl vijjuli || A sahi jA / Nae mammaha kha- / gga kiNIsai / jalaharasA- / Nae phulla kalaM- / baa aMbara // DaMbara dI- |se pAusa pA- / u ghaNAghaNa // sumukhi varI- / sae // (prA0 paiM0 1.188) dAmodara ke 'vANIbhUSaNa' meM plavaMgama chaMda meM kevala tIna SaTkala gaNoM vAlI vyavasthA nahIM mAnI gayI hai, ve isameM paMcakala aura catuSkala kA bhI vidhAna karate haiM, kevala caraNa ke zurU meM Adiguru SaTkala kI pAbaMdI mAnate haiM / aMta meM ragaNa (' / ') honA unheM abhISTa hai| isase yaha jAna par3atA hai ki vANIbhUSaNa ke samaya taka isa chaMda meM 'cha cha cha ta' vAlI gaNavyavasthA lupta ho gaI hai| kiMtu AraMbha meM SaTkala kI vyavasthA aura pratyeka caraNa ke AraMbha meM guru honA jarUrI mAnA jAtA rahA hai| madhyayugIna hiMdI meM Akara yaha gaNavyavasthA aura sahala ho gaI hai, kevala AdyaMta meM guru kA honA hI jarUrI mAnA jAne lagA hai / prAkRtagalam aura vANIbhUSaNa donoM isameM yati kA saMketa nahIM karate, kiMtu hindI aura gujarAtI donoM kAvyaparaMparAoM meM isakI yati gyArahavIM mAtrA para mAnI jAtI hai, isakA saMketa zrIdhara kavi ke 'chaMdavinodapiMgala' meM milatA hai| zrIdhara kavi ne plavaMgama ke aMta meM dAmodara kI taraha hI 'ragaNa' (515) mAnA hai| gujarAtI chandaH paramparA meM plavaMgama meM 'cAra catuSkala gaNa + paMcakala' kI gaNavyavasthA kA saMketa milatA hai| isa saMbaMdha meM zrI rAmanArAyaNa pAThaka isa chanda kI gati kA saMketa yoM karate haiN| "plavaMgama : dAdA dAdA dAla'la dAdA dAdA dAlagA. ahIM spaSTa thaze ke rolAnI peThe ja AmAM 11mI mAtrAe yati che. A chandanAM pahelAM cAra catuSkalo barAbara rolAnA jevAM che. pachI phera par3e che."5 Adhunika hiMdI kaviyoM meM plavaMgama chanda meM AThavIM mAtrA para yati aura aMta meM 1515 yA ''|' pAyA jAtA hai| jagannAthaprasAda 'bhAnu' ne 'chanda:prabhAkara' meM isake aMta meM |'|' niyamataH mAnA hai / spaSTa hai, yaha plavaMgama bheda madhyayugIna hiMdI 'plavaMgama' aura gujarAtI 'plavaMgama' se laya kI dRSTi se bhinna hai, jahA~ 11 vI mAtrA laghu kara usake bAda yati kA 1. jattha paDhama chaa matta paappaa dijjae, paMcamatta caumatta gaNA Nahi kijjae / saMbhali aMta lahU guru ekkaka cAhae, muddhi paaMgama chaMda viakkhaNa sohae // - prA0 .0 1.183, sAtha hI 1.187-87 2. mAtrA pratipada eka, ane visa mAniye / ekAdaza daza Upara, jarUra jati jANiye // eka Upara pachi catura, catura para tAla che / AdI guru guru aMta, plavaMgama cAla che / / - dalapatapiMgala 2.90 3. SaTkalamAdiguruM prathamaM kuru saMtataM, paJcakalaM ca tato'pi catuSkalasaMgatam / nAyakamatra caturthamito gurumantake, ekAdhikaviMzatiH plavaMgamavRttake // - vANIbhUSaNa 1.111 4. Adi gurU kari matta ikIsa sudhAriye, aMta padappada suddha ragannahi dhAriye / ___gyAraha pai visarAma bhalI vidhi dIjiye, cAru pavaMgama chaMdahi~ yA bidhi kIjiye // - chandavinoda 2.33 5. bRhat piMgala pR. 311 6. isa chanda kA prayoga Adhunikayuga meM gurubhaktasiMha ke 'nUrajahA~' (tRtIyasarga) aura hariaudhajI ke 'vaidika-vanavAsa' (navama sarga) meM milatA hai| Page #628 -------------------------------------------------------------------------- ________________ apabhraMza aura purAnI hiMdI ke chanda 603 vidhAna hotA hai| bhAnujI ne 'yati' kA vidhAna AThavIM mAtrA para na hokara gyArahavIM para hone para use bhinna chanda kahA haicaMdrAyaNa / isakA vivecana karate ve kahate haiM : "caMdrAyaNa ke Adi meM laghu va guru samakalAtmaka rUpa meM Ate haiM, jaise 55, IIS, 50, 1; yadi koI pada trikala se AraMbha ho, to eka trikala aura rakhanA par3atA hai, paraMtu 11 mAtrAe~ jagaNAnta aura 10 mAtrAe~ ragaNAnta hotI haiN| candra ke do pakSa jaise zukla aura kRSNa prasiddha haiM, vaise hI isake pUrvArdha aura uttarArdha meM pAdAMta kI rIti bhI bhinna-bhinna hai|"? vastuta: 'candrAyaNa' aura 'plavaMgama' eka hI chanda ke do praroha hai aura purAnA 'plavaMgama' hI Aja kA 'caMdrAyaNa' hai| bhAnujI ne ina donoM chaMdoM ke mizrita chaMda 'trilokI' kA bhI jikra kiyA hai, jisameM yati 16, 5 para pAI jAtI hai| ye tInoM chaMda 'plavaMgama' kI hI vividha gati se saMbaMdha rakhate haiM / bhikhArIdAsa ne 'chaMdArNava' meM 'plavaMgama' kA hI saMketa kiyA hai, isake anya do prarohoM kA nahIM / ve isameM 'ca ca ca ca pa' kI mAtrika gaNavyavasthA mAnate haiN| unhoMne isake yati-vidhAna kA koI saMketa nahIM kiyA hai| unakA udAharaNa nimna hai : eka kou malayAgiri khodi bahAvato, tau kata dakSiNapauna tiyAni satAvato / vyAkula virahini bAla jhakhai bhari naina koM, niMdati bArahi bAra pavaMgama saina koM // (chaMdArNava 5.184) prAcIna chaMdograMthoM meM 'plavaMgama' kA ullekha kevala prAkRtapaiMgalam meM hI milatA hai, svayaMbhU, hemacaMdra, rAjazekhara, ratnazekhara koI bhI isakA saMketa nahIM karate / para purAne lekhakoM ne 21 mAtrA vAle aise aneka chaMdoM kA jikra avazya kiyA hai, jinako gaNa-bheda ke kAraNa vividha nAma diye gaye haiN| hama yahA~ unakI tAlikA dekara 'plavaMgama' ke vikAsa para kucha vicAra kreNge| (1) galitaka 21 (5, 5, 4, 4, 3) hemacandra (4.17), kavidarpaNa (2.23). (2) upagalitaka 21 (5, 5, 4, 4, 3; tRtIya tathA SaSTha mAtrA laghu) hema0 (4.18) (3) aMtaragalitaka 21 (5, 5, 4, 4, 3; prathama-caturtha yA dvitIyacaturtha tuka) hema0 (4.19). (4) maMjarI 21 (3, 3, 4 x 3, 3) hema0 (4.52) (5) taraMgaka 21 (6, 1, 2, 1, 4, 2, guru, 3) hema0 (4.66) (6) rAsaka 21 (18, na; yati 14, 7) hema0 (5.3), svayaMbhU (8.50) (7) dardura (rAsaka) 21 (4, 5, 5, 4, laghu, guru) hema0 (5.10) (8) Amoda (rAsaka) 21 (4, 2, ja, ma, guru) hema0 (5.11) (9) rAsAvalaya 21 (6, 4, (jagaNetara), 6, 5) hema0 (5.25), kavi0 (2.25) (10) AbhANAka 21 (4 x 5, 1) chanda:koza (17) isa tAlikA meM 'galitaka' aura usI ke avAMtara bheda 'upagalitaka' aura 'aMtaragalitaka' prAkRta graMthoM meM bhI prayukta milate haiN| 'galitaka' chanda pravarasena ke 'setubaMdha' taka meM hai, isakA saMketa hama kara cuke haiN| maMjarI aura 'taraMgaka' bhI prAkRta ke hI geya chanda jAna par3ate haiM / ina chandoM kA ullekha hemacandra prAkRtachandoM ke hI prakaraNa meM chandonuzAsana ke caturtha adhyAya meM karate haiN| apabhraMza chandaHprakaraNa meM varNita 21 mAtrA vAle chandoM meM 'rAsaka' pramukha hai, jisakA mUla lakSaNa yaha hai ki isameM 18 mAtrA tadanaMtara 'nagaNa' (III) kI vyavasthA pAI jAtI hai| isakA udAharaNa hemacandra ne yaha diyA hai| 1. bhAnu : chaMda prabhAkara pR. 58. 2. plavaMgama aura caMdrAyaNa ke mela se, aMta meM 15, trilokI nAmaka chaMda mAnA gayA hai, yathA 'soraha para kala pA~ca trikolI jAnie' / - vahI pR. 58 3. cAri cakala ika paMcakala, jAni plavaMgama vaMsa / - chaMdArNava 5.183 4. de0-prastuta graMtha 137 5. dAmAtrA no rAsako DhaiH / dA ityaSTAdazamAtrA nagaNazca rAsakaH / dvairiti caturdazabhirmAtrAbhiryatiH / Page #629 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 604 prAkRtapaiMgalam 'suraramaNIaNakayabahuviharAsayathuNiya, joiviMdaviMdArayasayaNamuNiacaria / sirisiddhatthanaresarakulacUlArayaNa, jayahi jiNesara vIra sayalabhuvaNAbharaNa / ' (suraramaNIjana ke dvArA bahuvidha rAsaka chandoM ke dvArA stuta, yogIvRMda-vRndAraka (deva) zata ke dvArA jJAta carita, zrIsiddhArthanarezvara ke kulacUr3Aratna sakalabhuvanAbharaNa vIra jinezvara (tumhArI) jaya ho / ) hemacandra ke 'dardura' aura 'Amoda' donoM chaMda 'rAsaka' ke hI avAMtara praroha haiM, jinameM pharka sirpha gaNavyavasthA kA hai| ina donoM bhedoM meM aMta meM guru (5) honA paramAvazyaka mAnA gayA hai, jo mUla 'rAsaka' chaMda meM niSiddha hai, kyoMki vahA~ aMta meM 'nagaNa' hotA hai| 'rAsAvalaya' rAsaka kA vaha bheda hai jahA~ gaNavyavasthA 'cha, ca (jagaNetara), cha, pa' hai| isa chaMda meM dUsare sthAna para jagaNa kA prayoga niSiddha hai| ye sabhI rAsaka ke hI bheda haiM / prAkRtapaiMgalam ke hI samasAmayika graMtha 'chandaHkoza' meM plavaMgama kA ullekha na hokara 'AbhANaka' (4 x 5, 1) kA vivaraNa milatA hai / ukta sabhI chaMda mUla 'rAsaka' ke hI praroha haiN|| ___'rAsaka' chaMda apabhraMza kA kAphI prasiddha chaMda hai, jo 'rAsanRtya' ke sAtha gAyA jAtA rahA hai| isa chanda ko kucha sthAnoM para 'carcarI' bhI kahA gayA hai| jinadattasUri ne isI chanda meM 'cAcari' (caccarI / carcarI) kI racanA kI hai, kiMtu vahA~ hemacandra ke anusAra prAyaH nagaNAMta vyavasthA pAI jAtI hai tathA yati kahIM kahIM prAkRtapaiMgalam ke 'plavaMgama' kI taraha 12, 9 milatI hai / jinadattasUri kI 'cAcari' kA eka namUnA yaha hai : jiNa kaya nANA cittaha~, citta haraMti lahu, jasu daMsaNu viNu punnihi~ kau labbhai dulahu / sArai~ bahu thui-thuttai, cittai~ jeNa kaya tasu payakamalu ji paNamahi, te jaNa kaya-sukaya // 2 spaSTa hai, 'rAsaka' ke aneka bheda geya rUpa meM pracalita rahe haiM, isakA gurvAdi evaM gurvata bheda hI bhaTTa kaviyoM meM 'plavaMgama' kahalAne lagA thA / AraMbha meM isameM 12, 9 kI yativyavasthA thI, bAda meM rolA ke prabhAva se 11, 10 kI yativyavasthA ho gii| hiMdI ke kucha kaviyoM aura chandograMthoM meM isake aMta meM 'raMgaNa' (515) kI vyavasthA mAnI jAne lgii| gujarAtI kAvyaparaMparA meM plavaMgama chanda kA pracura prayoga milatA hai| zrI narasiMharAva ne isa chaMda kI tulanA gujarAtI ke garabI gAna se kI hai aura batAyA hai ki ina donoM meM bheda yaha hai ki plavaMgama meM 11 vI mAtrA para yati pAI jAtI hai, jaba ki garabI kA paThana satata avirata hai| kucha gujarAtI saMgItajJa plavaMgama kA saMbaMdha dohA se bhI jor3ate haiM / zrI barve ne 'gAyanavAdana pAThamAlA pu0 1' meM kahA hai :- 'duhAnuM bIjuM caraNa te plavaMgamano prathama yativAlo khaMDa che. ane duhAnA pahelA caraNamAMnI AraMbhanI traNa mAtrA ochI karI, jora ane saMdhinI vyavasthA mUla pramANe rAkhavAthI plavaMgamano bIjo yativAlo khaMDa bane che.'5 kiMtu yaha mata mAnya nahIM ho sakA hai aura plavaMgama ko dohe se saMbaddha mAnane kA koI pramANa hamAre pAsa nahIM hai| isa saMbaMdha meM 'rAsaka' se 'plavaMgama' kA vikAsa mAnane kI hamArI kalpanA satya ke adhika najadIka jAna par3atI hai| Adhunika hiMdI kaviyoM ne plavaMgama chaMda kA atukAMta prayoga bhI kiyA hai / prasAdajI ne 'bharata', 'mahArANA kA mahattva' aura 'karuNAlaya' meM isI chaMda kA atukAMta prayoga kiyA hai / DA0 puttUlAla zukla ne prasAdajI ke 'bharata' kAvya se atukAMta plavaMgama kI nimna paMktiyA~ uddhata kI haiM / ahA khelatA kauna yahA~ zizu siMha se, Arya vRnda ke suMdara sukha meM bhAgya sA, kahatA hai usako lekara nija goda meM khola khola mukha siMha bAla maiM dekhakara gina lU~ tere dA~toM ko kaise bhale / DA0 zukla ne prasAdajI ke ukta chaMda meM do aSTaka aura eka paMcamAtrika kI vyavasthA (8, 8, 5) mAnI hai / 1. matta huvai caurAsI caupai cArikala, tesaThijoNi nibaMdhI jANahu cahuyadala / paMcakalu vajjijjahu suTThavi gaNahu, sovi ahANau chaMdu ji mahiyali buha muNahu / / - chandaHkoza 17 2. hiMdI kAvyadhArA pR. 350 se uddhRta. 3. Thus in die the afat is after the eleventh matra while the garabi is a non-stop line altogether." __ -Gujarati Language and Literature Vol. II. p. 286-7 4. bRhat piMgala pR. 442 para uddhRta 5. Adhunika hiMdI kAvya meM chandayojanA pR. 400 Page #630 -------------------------------------------------------------------------- ________________ apabhraMza aura purAnI hiMdI ke chanda 605 hIra 6 181. hIra chanda 23 mAtrA kI samamAtrika catuSpadI hai / prAkRtapaiMgalam ke anusAra isameM pahale tIna SaTkala gaNa aura phira 'ragaNa' (515) (paMcakala) kI sthApanA kI jAtI hai| pratyeka SaTkala bhI gurvAdi hote haiM, jisameM zeSa cAra mAtrA laghu (511) hotI haiM / isa prakAra hIra ke hara caraNa meM 5 guru aura 13 laghu akSara hote haiM / isa chanda kI ukta gaNavyavasthA evaM lagAtmaka paddhati kA saMketa 'dalapatapiMgala' meM pUrI taraha nahIM milatA / vahA~ kevala Adi meM guru aura aMta meM ragaNa kA hI vidhAna hai, tabhI to // vAle SaTkala gaNoM kI vyavasthA udAharaNa meM nahIM pAI jAtI / vizvapALa / dhIvizALa / cho dayAla / deva re, zokahAri / sauthI sAri / che tamAri / Teva re / jJAna-arka / sadya haraka / duHkha naraka / khANinAM Apa caraNa / tApaharaNa / pApaharaNa / prANinAM // (dalapatapiMgala 2-100) isa chanda kI yati kA koI saMketa prAkRtapaiMgalam meM nahIM milatA / kavi dalapatabhAI isameM 6, 6, 6, 5 para yati mAnate haiM aura ise trimAtrika tAla meM gAyA jAnevAlA chanda kahate haiN| pahalI mAtrA ke bAda hara tIna tIna mAtrA ke Tukar3e ke bAda tAla dekara yaha chanda gAyA jAtA hai / madhyayugIna hiMdI kAvyaparamparA meM yaha chanda kezavadAsa ke donoM granthoM meM upalabdha hai| 'chandamAlA' kA lakSaNa prAkRtapaiMgalam ke hI anusAra hai, dalapatapiMgala vAlI paddhati kA nahIM / kezavadAsa isa chanda meM spaSTataH SaTkala gaNa kI vyavasthA / hI mAnate haiM aura 'chandamAlA' vAlA udAharaNa bhI isakI pUrI pAbaMdI karatA hai| kezavakRta lakSaNa yaha hai : eka guruhI tara cAri laghu tIni Thaura mati dhIra / aMta ragana teIsa kala hoi eka pada hIra || (chandamAlA 2.47) kezava kI 'rAmacandrikA' meM bhI isa chaMda kI gaNavyavasthA durusta hai, dalapatapiMgala vAlI gar3abar3I nahIM pAI jaatii| paMDitagana maMDitaguna daMDita mati dekhiye, kSatriyavara dharmapravara kruddha samara lekhiye| vaisya sahita satya rahita pApa pragaTa mAniyai, sUdra sakati vipra bhagati jIva jagati jAniyai / / (rAmacaMdrikA 1.43) zrIdhara kavi ke 'chaMdavinoda' kA lakSaNodAharaNa padya kevala teIsa mAtrA aura aMta meM ragaNa kA hI saMketa karatA hai| vaha AraMbha meM guru aura gurvAdi SaTkala gaNoM kI vyavasthA nahIM detA aura na isakI pUrI pAbaMdI apane nidarzana meM hI karatA hai / nArAyaNadAsa vaiSNava ne 'chandasAra' meM isakA lakSaNa pUrI taraha aSTAdazAkSara rUpa meM diyA hai, jahA~ guru aura laghu akSaroM ke sthAna kA saMketa spaSTa milatA hai| unake matAnusAra isameM kramazaH bhagaNa (15), sagaNa ( // ), nagaNa (1), jagaNa (151), magaNa (555), ragaNa (515) kI sthiti pAI jAtI hai| kiMtu yaha lakSaNa yA to duSTa hai yA banArasa lAiTa chApekhAne ke saMskaraNa meM galata chapA hai| yahA~ magaNa (555) ke sthAna para 'nagaNa' honA cAhie / merI samajha meM yaha saMpAdaka kI bhUla se yA hastalekha ke lipikAra kI bhUla se 'magaNa' ho gayA hai, kyoMki nArAyaNadAsa udAharaNa meM spaSTataH pA~caveM varNika gaNa ko niyata rUpa se nagaNAtmaka hI nibaddha karate haiM : 1. NAa pabhaNa tiNNi chagaNa aMta karahi johalaM, hAra Thavia puNu vi supia vippagaNahi sabbalaM / tiNNi dharahi be vi karahi aMta ragaNa lakkhae, koi jaNai dappa bhaNai hIra sukai pakkhae // - prA0 paiM0 1.199 2. viza kaLa, lAvi sakaLa, mitra prabaLa premathI, Adi upara, traNa traNa para, tALa tuM dhara nemthii| zAstra aMta zAstraaMta, virativaMta hoya te Adi dIrgha, aMta ragaNa, hIra chanda hoya te // - dalapatapiMgala 2.99 3. teisakala rAkhi amala aMtaragana rAjaI, chaha virAma chaha virAma chaha su pA~ca sAjaI / yA vidhikari chaMda sudhara hIra rAma (? nAma) sohanA, zrIdhara kavi viracita suchavi jagata mana sumohanA || - chaMda vinoda 2.36 4. bhagana sagana naganA jagana magana (? nagana) ragana puni jAni / eka carana yau~ cAri hU~ hIrA chaMda pahicAni || - chaMdasAra padya 35. Page #631 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 606 prAkRtapaiMgalam bhAla tilaka mAla urasi chApa bhujani ThAvahI~, zyAma sakala vArida tana naina kamala dhyaavhiiN| kAnana suni pAvana jasa Ana~da ubhagAvahI~, prema magana saMtana mili jIvana phala pAvahIM // (chaMdasAra pR. 12) bhikhArIdAsa ne teIsa mAtrA vAle chandoM meM 'hIraka' chanda kA jikra kiyA hai aura isameM tIna TagaNa aura eka eka ragaNa kI praticaraNa vyavasthA mAnI hai / " hIraka chaMda kI uTTavaNikA 'chandArNava' meM Adi guru 3 SaTkala + ragaNa dI hai :51111, 51111, 51111, SIS; kintu udAharaNa padya ke cAroM caraNoM meM yaha vyavasthA nahIM milatI / jAhu na pr| desa lalana / lAlaca ura ratnani kI / khAni sutiya maMdira meM vidruma aru hIraka aru / lAlani sama / oThani ava / motia sama / daMtani lakhi isa chanda kA dvitIya caraNa uparivivecita lakSaNa tathA uTTavaNikA kI pUrI pAbaMdI nahIM karatA jahA~ prathama (ratnani kI SIS) aura tRtIya SaTkala ( maMdira meM 5115) gaNa kI vyavasthA niyamAnukUla nahIM jAna pdd'tii| isase esA saMketa milatA hai ki madhyayugIna hiMdI kavitA meM 'hIra' yA 'horaka' ke donoM taraha ke rUpa pracalita the aura kucha kavi SaTkala kI vizeSa prakRti ke viSaya meM vizeSa satarka nahIM the| hA~, caraNa ke Adi meM guru aura aMta meM ragaNa kI vyavasthA kA pAlana sabhI ko abhISTa thA / prAcIna chandaH paramparA meM 23 mAtrA vAle nimna chanda milate haiM / (1) vigalitaka 23 (5, 5, 4, 4, 5) hema0 (4.20 ) (2) khajhaka 23 (3, 3, 4, 4, 4, 2. guru) hema0 (4.42) kavidarpaNa (2.23) (3) zyAmA 23 (5, 5, 4, 4, ragaNa) vRttajAtisamuccaya (3.28) (4) mahAtoNaka 23 (5, 4, 5, 4, 5) hema0 (4.43) (5) pavanoddhata 23 (6, 1, 2, 1, 4, 2 guru, yagaNa ) hema0 (4.67) (6) rAsaka 23 (4 x 5, laghu, guru, 14, 11) hema0 (5.4), kavi0 (2.23). inameM 'rAsaka' ke atirikta bAkI sabhI hemacandranirdiSTa chanda galitaka prakaraNa ke haiN| 'rAsaka' chanda jo dvitIya rAsaka hai tathA 21 mAtrAvAle 'rAsaka' se bhinna hai, hIra chanda kI hI bhA~ti caraNAMta meM laghu aura guru se niyamita hotA hai| pharka itanA jarUra hai ki yahA~ gaNavyavasthA bhinna hai aura yati bhI 14 9 pAI jAtI hai| isa dvitIya rAsaka kA saMketa kavidarpaNakAra ne kiyA hai aura ve isakA udAharaNa yoM dete haiM / praNatajaNakapparukkhasarisaM payatAmarasaM jANa namaMti surA sayayaM kayamaNukarisaM / kevalaNANapaIvapayAsiyasayalavisayA, te jiNaNAhA tumhaM kuNaMtu bhaddaM sayA // 1. tIni Tagana yaka ragana dai, hIraka jAno mitta / 2. caturmAtrapaJcakaM laghugurU ca yadi vA rAsakaH / - 3. kavidarpaNa 2.40 / maMDikai, / chaDikai / " (praNata janoM ke liye kalpavRkSa ke sadRza, mana kA utkarSa karane vAle, jinake padatAmarasoM (caraNakamaloM) ko devatA sadA namaskAra karate haiM, ve kaivalya jJAnarUpI pradIpa se sakala viSayoM ko prakAzita karane vAle jinanAtha tumhArA sadA kalyANa kareM 1) rekhiye, lekhiye | (chaMdArNava 5. 200 ) yadyapi ukta rAsaka kA gati, laya aura gU~ja meM hIraka (hIra) se bheda hai, phira bhI itanA saMketa milatA hai ki hIra usI geya chanda kA praroha hai, jisakA eka bheda dvitIya rAsaka hai| prAkRtapaigalam ke pUrva kahIM bhI isa viziSTa koTi kA hIrachanda nahIM milatA / isa chanda kI viziSTa prakRti bhaTTa kaviyoM kI hI dena hai aura vahIM se yaha madhyayugIna hiMdI, gujarAtI aura marAThI kAvyaparamparA meM AI hai| marAThI ke chandoM kA vizleSaNa karate samaya zrI mAdhavarAva paTavardhana ne ise --- chaMdArNava 5.198 chandonuzAsana 5.4 Page #632 -------------------------------------------------------------------------- ________________ apabhraMza aura purAnI hiMdI ke chanda 607 mAtrika caturakSarI gaNoM ke Avartana se bane chandoM meM sthAna diyA hai / ve batAte haiM ki 'tUNaka vRtta ke viziSTa sthAnoM ke guru ke sthAna para do laghu dene se hIra vRtta siddha hotA hai / 1 marAThI se ve hIra chaMda kA nimna udAharaNa dete haiN| 'zatrukadana kelisadana vIra madana hIra hA; vyasta kuTila ANi kuThila devi nava tujhI rahA ! prApta dayita tyAsa khacita dIna karita TALizI, hA na vinaya vA na sunaya, kAma samaya gALizI // hIra kA prayoga Adhunika hindI kavitA meM kama milatA hai| paMta kI 'nidrA ke gIta' nAmaka kavitA meM isakI 6, 6, 6, 5 vAlI gaNavyavasthA milatI hai, kiMtu vahA~ yati 12, 11 para pAI jAtI hai / sAtha hI vahA~ aMta meM 'ragaNa' kI vyavasthA sArvatrika nahIM hai| jAgrata ura meM kaMpana, nAsA meM ho vAta, soe~ sukha, dukha, icchA, AzAe~ ajJAta // vismRti ke taMdrAlasa, tamasAMcala meM rAta, soo jaga kI saMdhyA, hoe navayuga prAta / / (pallavinI pR0 222-223) rolA 182. rolA chanda 24 mAtrA vAlA samamAtrika catuSpAt chanda hai| prAkRtapaiMgalam ke anusAra isake pratyeka caraNa meM 24 mAtrAyeM hotI hai tathA rolA ke prathama bheda meM 11 guru aura do laghu pratyeka caraNa meM hoMge / eka eka guru ke sthAna para do do laghu bar3hAne se rolA ke anya bheda hote haiM / ina sabhI rolA bhedoM ke caraNoM meM 11 vI mAtrA laghu hotI hai aura usake bAda yati hotI haiM, isakA koI saMketa rolA ke lakSaNapadya meM nahIM milatA, laghu udAharaNapadya (1.92) meM ye donoM lakSaNa pUrNataH ghaTita milate haiN| chappaya chanda ke prakaraNa meM rolA kA saMketa karate samaya prAkRtapaiMgalam meM 11, 13 para praticaraNa yati kA avazya ullekha milatA hai| dAmodara ne bhI vANIbhUSaNa meM 11, 13 para hI yati mAnI hai aura gyArahavIM mAtrA ko laghvakSara ke dvArA hI nibaddha kiyA hai : tarati payonidhisalila-, mayati girizikharazikhopari, vizati rasAtalamaTati, yazastava sakaladizaH pari / gaganagamanamabhinayati, samaM zazinA zriyamaJcati, citramidaM na tathApi, bhavantaM bhUpa vimuJcati // kiMtu jaisA ki hama Age dekheMge ki 'rolA' meM 8, 8, 8 kI yati bhI pAI jAtI hai| prAkRtapaiMgalam rolA chanda ke prakaraNa meM isakI gaNavyavasthA kA koI saMketa nahIM karatA, kiMtu chappaya chaMda ke prakaraNa meM rolA kI gaNavyavasthA eka sthAna para '2+4+4+4+4+4+ ' dI gaI hai,5 anya sthAna para '6+4+4+4+4+~' saMketita kI gaI hai| gyArahavIM mAtrA ko laghu mAnane para tIsare catuSkala kI racanA '...' yA '.--' koTi kI ho sakatI hai| rolA chaMda ke nAma se isakA lakSaNa purAne granthoM meM kevala prAkRtapaiMgalam aura chanda:koza meM hI milatA hai| chandaHkoza meM rolA (=roDaka) kA ullekha chappaya, kuNDaliyA tathA kuMDalinI chandoM ke prasaMga meM kiyA gayA hai| ve ise 'roDaka' tathA 'kAvya' (kavba) ina do nAmoM ke pukArate haiN| vahA~ yaha bhI saMketa milatA hai ki 'kAvya' chaMda hI 'dezI bhASA' ke sarasa zabdoM meM viracita hone para 'roDaka' kahalAtA hai| isase yaha saMketa milatA hai ki apabhraMza kaviyoM kA vakSyamANa 'vastuvadanaka' yA 'vastuka' hI purAnI hiMdI ke dezI kaviyoM ke yahA~ 'roDaa' (rolA) kahalAne lagA thaa| 24 mAtrA vAlI sama catuSpadI apabhraMza meM kAphI purAnI haiN| naMditADhya ke 'gAthAlakSaNa' meM hI 'vatthuo' (vastuka) chaMda kA saMketa hai, jisakI gaNavyavasthA vahA~ '4+4+5+5+2+2+2' mAnI gaI hai| isake sAtha 15, 13 yati vAle do 1. tUNaka vRttAMtIla viziSTa ThikANacyA guru evajI dona laghu ghAlUna hIra vRtta siddha hote / - chandoracanA pR. 60 2. prA0 paiM0 1.91 3. eAraha tasu viraha ta puNu teraha NibbhaMtai / - prA0 paiM0 1.105 4. ekAdazamadhi viratirakhilajanacittAharaNaM / - vANIbhUSaNa 1.59 5. prA0 paiM0 1.105 6. chandaHkoza padya 13, 31, 38 7. so puNa desIbhAsa sarasa, bahu saddasamAula, roDaka nAmi pasiddha chaMdu kavi paDhahi rasAula || - chaMdaHkoza 13 8. do veyA sihijuyalaM juyAI dunniu dugaM ca vatthuyao / - gAthA lakSaNa 82 9. de0 - chappaya chaMda 8 201 Page #633 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 608 prAkRtapaiMgalam caraNoM ke dvipadIkhaMDa ko mizrita kara banAye gaye 'divaDDa' chaMda kA bhI vahA~ saMketa hai| svayaMbhU ne anya 24 mAtrika chaMda 'utsAha' kA jikra kiyA hai, jisakI gaNavyavasthA '4+4+4+4+4+4' (cha: caturmAtrika gaNa) hai| anya apabhraMza chaMdaHzAstriyoM ke yahA~ isa mAtrika prastAra ke aura bhI kaI chaMda saMketita hai| 1. utsAha 24 (4 x 6) svayaMbhU (4.5), hema0 (5.2), kavidarpaNa (2.26), 2. vastuvadanaka 24 (6, 4, 4, 4, 6) hema0 (5.25), kavi0 (2.25), rAja0 (5.18) 3. karabhaka rAsaka 24 (5, 5, 4, 4, jagaNa, 5) hema0 (5.7) 4. indragopa rAsaka 24 (4, 5, 5, 4, 4, 5) hema0 (5.8) 5. lalitA prathama 24 (4, 4, 5, 4, 5, 2) hema0 (4.36) 6. lalitA dvitIya 24 (4, 4, ragaNa, 4, ragaNa, 5) vRttajAti0 (4.93) 7. drutA 24 (4, 4, jagaNa, 4, jagaNa, 4) vRttajAti0 (4.36) 8. lakSmI 24 (4, 5, 5, 5, 155) vRttajAti0 (3.30) 9. candralekhA 24 (6, 4, 4, 4, 2) hema0 (4.60), kavi0 (2.24) 10. sAlabhaMjikA 24 (3, 3, 4, 4, 4, 3, 3) hema0 (4.24) ina sabhI chaMdoM meM 'vastuvadanaka' vizeSa prasiddha rahA hai aura yahI purAnI hiMdI ke 'rolA' kA pUrvarUpa hai, pharka yaha hai ki rolA meM Akara isakA aMtima gaNa niyata rUpa meM do laghuoM se yukta ho gayA hai, phalata: ise do Tukar3oM meM bA~Ta kara rolA kI uTTavaNikA meM '4 +.' banA diyA gayA hai| isake alAvA 'vastuvadanaka' meM yati-vyavasthA '6+4+4/ /4+6' jAna par3atI hai| kumArapAlapratibodha kI bhUmikA meM jarmana vidvAn alsadorpha ne batAyA hai ki 'vastuvadanaka' meM pradhAna yati tIsare mAtrika gaNa (14 vI mAtrA) ke bAda par3atI hai, kiMtu bAda meM calakara gauNa yati 11vIM mAtrA ke bAda bhI par3ane lagI hai| prAkRtapaiMgalam meM isI paravartI kAla meM vikasita yati kA ullekha hai aura mUla 14 vI mAtrA vAlI yati yahA~ nahIM pAI jaatii| hemacandra ne vastuvadanaka ke lakSaNa meM yativyavasthA kA koI saMketa nahIM kiyA hai| ve kevala isakI gaNavyavasthA (6+4+4+4+6)kA saMketa karate hue yaha batAte haiM ki yahA~ dUsare aura cauthe caturmAtrika gaNoM meM 'jagaNa' niSiddha hai tathA viSama (tIsarA) caturmAtrika gaNa 'jagaNa' (15) yA 'sarvalaghu' (II) ho sakatA hai| hemacandra ke dvArA upanyasta udAharaNa meM yativyavasthA 14, 10 kI hI hai, kiMtu 11 vI mAtrA ke bAda bhI gauNa yati milatI hai| mAyAviaha~ viruddha-, vAya- / vasavaMcialoaha~, paratitthiaha~ asAra-, sattha- / saMpAiamohaha~ / ko pattijjai samma-, diTThi- / jahavatthuavaaNaha~' jiNaha~ maggi niccalani-, hitta, maNu karuNAbhavaNaha~ // ina donoM sthAnoM para yati-prayoga kI vyavasthA hemacandra ke pahale hI zuru ho gaI hogI / bAda meM 'saMdezarAsaka' meM bhI yati 11 vIM aura 14 vIM donoM mAtrAoM para milatI hai| vastuvadanaka (yA rolA) kA prAcInatama prayoga bauddhasiddha sarahapA kI racanAoM meM milatA hai| vahA~ dvitIya catuSkala gaNa kI vyavasthA '.-.' milatI hai aura 11 vI mAtrA para bhI gauNa yati kA spaSTa prayoga milatA hai, jahA~ caudahavIM kI mAtrA ke pUrva '--' (guru-laghu) kI mAtrika vyavasthA vAlA svataMtra pada prayukta huA hai : jai NaggA via hoi mutti, tA suNaha siAlaha, loma upADaNa atthi siddhi, tA juvai-NiaMbaha / picchI gahaNe diTTha mokkha, tA moraha camaraha, saJcha-bhoaNe hoi jANa, tA kariha turaMgaha // 1. Alsdorf : Kumarpalapratibodha (Intro.) pp.74-75 2. ekaH SaNmAtrazcagaNatrayaM SaNmAtrazca vastuvadanakam / atrApavAdaH same jagaNarahitazcagaNa oge jo lIrvA // - chaMdonu0 5.25 vRtti 3. Bhayani : Sandesarasaka. (study) Metres $9. p. 58 4. hiMdI kAvyadhArA pR. 4 Page #634 -------------------------------------------------------------------------- ________________ apabhraMza aura purAnI hiMdI ke chanda 609 pichale dinoM jinapadmasUri ne 'thUlibhadda phAgu' meM isI chaMda kA prayoga kiyA hai| yahA~ bhI mukhya yativyavasthA 14vIM mAtrA para hI pAI jAtI hai : 'kannajuyala jasu lahalahaMta kira mayaNa hiMDolA, caMcala capala taraMga caMga jasu nayaNakacolA / sohai jAsu kapola pAli jaNu gAli masUrA, komala vimalu sukaMTha jAsu vAjai sa~khatUrA // isa udAharaNa se yaha spaSTa hai ki jinapadma sUri ne isa chaMda ke aMta meM sarvatra 'do laghu' kI vyavasthA kI pAbaMdI nahIM kI hai| unake 'rolA' chaMdoM meM caraNAMta meM '55', '(151)' (jagaNa), tathA 'jA' (bhagaNa) tInoM taraha ke rUpa milate haiN| ina sabhI bhedoM meM bhagaNAMta chaMda hI bAda ke rolA ke vizeSa samIpa hai| prAkRtapaiMgalam ke lakSaNapadya tathA udAharaNapadya ke caraNa 'bhagaNAMta' (jhaMpia-kaMpia) tathA 'dvigurvaMta' (55) donoM taraha ke haiN| Age calakara 'bhagaNAMta' rolA hI vizeSa prasiddha ho calA hai / prAkRtagalam aura purAnI racanAoM meM yaha chaMda 'ka-kha' 'ga-gha' kI tuka-vyavasthA kA pAlana karatA hai, kiMtu kahIM kahIM cAroM caraNoM meM eka hI 'tuka' kA prayoga bhI pAyA jAtA hai, jaise saraha ke ukta rolA meM / madhyayugIna hiMdI kavitA meM rolA ke cAroM caraNoM meM eka hI tuka kA nirvAha pAyA jAne lagA hai| madhyayugIna hiMdI chaMdaHzAstriyoM meM 'rolA' kA sarvaprathama saMketa jaina kavi rAjamalla ke 'piMgalazAstra' meM milatA hai| ve isakI gaNavyavasthA meM pAdAnta meM niyamata: guru mAnate haiM aura 11, 13 para yativyavasthA kA ullekha karate haiN| kezavadAsa ne ise 'kavitta' (kAvya) chanda kahA hai| ve isakI yativyavasthA aura gaNavyavasthA kA koI saMketa nahIM karate / kezavadAsa ke 'kavitta' (rolA) chandoM meM 11, 13 para niyata yati pAI jAtI hai; gyArahavIM mAtrA 'laghu' aura pratyeka caraNa ke aMta meM 'do laghu' (1) pAye jAte haiN| 'subha sUraja kula kalasa, nRpati dasaratha bhae bhUpati / tinake suta puni cAri, catura citacAru cArumati // rAmacandra bhuvacandra, bharata bhArata bhuva bhUSana / lachimana aru satrughna, dIha dAnava kula dUSana // (rAmacaMdrikA 1.22) bhikhArIdAsa ne 'chandArNava' meM 'rolA' aura 'kAvya' donoM chandoM kA alaga alaga jikra kiyA hai| ve 'kAvya' ko rolA kA hI vaha bheda-vizeSa mAnate haiM jisameM gyArahavIM mAtrA laghu hotI hai / bhikhArIdAsa ke udAharaNoM meM bhI yaha bheda spaSTa hai : (rolA) rabichabi dekhata ghUghU ghusata jahA~ taha~ bAgata / kokani ko tAhI soM adhika hiyo anurAgata // tyoM* kAre kAnhahi lakhi manu na tihAro pAgata hamakoM tau vAhI te jagata ujyAro lAgata // (chandArNava 5.207) 1. vahI pR0 424 2. (ka) jhirimiri jhirimiri jhirimiri e mehA varisaMti / khalahala khalahala khalahala e vAdalA vahati // - vahI pR0 422 (kha) gamagama gamagama gamagama e kAnihi varakuMDala / jhalamala jhalamala jhalamala e AbharaNaha~ maMDala || - vahI pR0 423 3. prA0 paiM0 1.92 4. roDau chanda pharNidu vattu cauThIha (? cauvIha) sumattai, paDhama hoi chaha manattabhArita gaNai (? matta cAri cagaNai) guru aMtai / gAraha teraha viraha (? viraha) kitti cakkavai sarUpaM, devadata naMdana dayAla bhArahamala bhUpaM // - padya. 130 - hiMdI jaina sAhitya pR. 238 5. pratipada 'kesavadAsa' bhani kari mattA caubIsa / caupada karahu kabitta jaga pragaTa kasyo ahiIsa || - chaMdamAlA 2.23 6. rolA meM laghu rudra para, kAvya kahAvai chaMda / - chaMdArNava 7.37 Page #635 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 610 (kAvya) janamu kahA bina juvati juvati su kahA bina jobana / kaha jobana bina dhanahi kahA dhana bina aroga tana // tana su kahA bina gunahi kahA guna jJAnahIna chana / jJAna ki vidyAhIna kahA vidyA su kAvya bina // (vahI 7.38) bhikhArIdAsa ke donoM udAharaNoM kI tulanA se spaSTa hai ki ve 'rolA' meM 12, 12 kI yati mAnate haiM, kiMtu 'kAvya' meM 11, 13 kI / isase spaSTa hai ki rolA meM 11 vIM mAtrA para yati honA Avazyaka nahIM samajhA jAtA rahA hai | 24 mAtrA ke pUre caraNa ko eka sA~sa meM par3hanA asaMbhava hone ke kAraNa kabhI 14 vIM para, kabhI 11 vIM para, kabhI 12 vIM para, aura kabhI 8vIM aura 16vIM mAtrA para vizrAma liyA jAtA rahA hai / jagannAthadAsa ratnAkara ke 'gaMgAvataraNa' kAvya meM gyArahavIM mAtrA para yati aura usake laghutva kA niyamataH pAlana nahIM miltaa| vaise isa kAvya meM aneka sthaloM para isakI pAbaMdI hai, kintu anyatra ratnAkara jI ne khuda likhA hai, "rolA chaMda kI gyAraha mAtrAoM para virati honA Avazyaka nahIM hai, yadi ho to acchI bAta hai / 2" I Adhunika hiMdI kaviyoM ne 'rolA' kA nirmANa tIna aSTakoM (8, 8, 8) ko rakha kara kiyA hai| paMta, nirAlA, dinakara Adi kaI Adhunika hiMdI kaviyoM ne rolA meM racanA kI hai nirAlAjI ne 'rAma kI zaktipUjA' meM tIna aSTakoM (8, 8, 8) ke AdhAra para bane chaMda kA prayoga kiyA hai| yaha chaMda 'rolA' ke hI vajana para banA hai, kiMtu kaI chaMdoM meM pAdAMta meM 'SI' yA '151' (jagaNa) kI vyavasthA bhI milatI hai, jo zAstrIya 'rolA' se bhinna laya tathA pravAha ko janma detI hai : hai amA nizA ugalatA gagana ghana andhakAra kho rahA dizA kA jJAna; stabdha hai pavana - cAra; apratihata garaja rahA pIche ambudhi vizAla bhUdhara jyoM dhyAna magna; kevala jalatI mazAla / 4 kiMtu isake atirikta pAdAMta meM 'do laghu' vAle bhI kaI chaMda nirAlA kI isa kavitA meM mileMge prAkRtapaigalam lakha zaMkAkula ho gaye atulabala zeSa-zayana- khiMca gaye hagoM meM sItA ke rAmamaya nayana; phira sunA - ha~sa rahA aTTahAsa rAvaNa khalakhala, bhAvita nayanoM se sajala gire do muktA dala 1 rolA chanda hiMdI kA kAphI priya chanda rahA hai, jisakI aitihAsika paramparA sarahapA taka parilakSita hotI hai| mUlataH yaha kevala 24 mAtrA kA samamAtrika catuSpadI chanda hai jisake yativyavasthA tathA pAdAMta varNavyavasthA ke anusAra eka se adhika bheda pAye jAte haiN| gujarAtI piMgala granthoM meM bhI isakA 12, 13 mAtrA para yati vAlA bheda (kAvya) hI vizeSa prasiddha hai / isa chanda meM cAra cAra mAtrA ke khaNDoM kI tAlavyavasthA pAI jAtI hai| pratyeka caraNa kI pahalI, pA~cavIM, navIM, terahavIM, satarahavIM aura ikkIsavIM mAtrA para tAla dI jAtI hai / gaMdhANa (gaMdhA) $ 183. prAkRtapaiMgalam ke mAtrika vRtta prakaraNa meM 'gaMdhANa' eka aisA chaMda hai, jisake lakSaNa meM isakI caraNagata mAtrAoM kI saMkhyA kA koI saMketa na kara akSaroM (varNoM) kI saMkhyA kA saMketa kiyA gayA hai| isake prathama - tRtIya (viSama) caraNoM meM 17 varNa tathA dvitIya caturtha (sama) caraNoM meM 18 varNa hote haiM tathA caraNoM ke anta meM 'yamaka" pAyA jAtA hai|' - 1. DA0 putUlAla zukla 2. nAgarIpracAriNI patrikA saM0 1981 pR0 81 Adhunika hiMdI kAvya meM chandayojanA pR0 288 3. DA0 zukla vahI pR0 289 4. anAmikA pR0 150 5. vahI pR0 152 6 dalapatapiMgala 2.103 7. hama batA cuke haiM ki prAkRtapaiMgalam meM 'yamaka' zabda bhinnArthaka svaravyaMjana samUha kI punarAvRtti (dhamakAlaMkAra) ke artha meM prayukta na hokara kevala 'tuka' ke artha meM prayukta hotA hai| 8. prA0 pai0 1.94, 1.95 Page #636 -------------------------------------------------------------------------- ________________ apabhraMza aura purAnI hiMdI ke chanda 611 anyatra kahIM bhI apabhraMza tathA madhyayugIna hindI kAvyaparamparA meM isa chanda kA koI saMketa nahIM milatA / sirpha bhikhArIdAsa ne 'chandArNava' ke caudahaveM taraMga meM muktaka koTi ke chaMdoM meM isakA jikra kiyA hai| unake matAnusAra bhI isa chanda ke viSama caraNoM meM 17 tathA sama caraNoM meM 18 varNa hote haiN| prathama carana satraha barana, dutiya aThAraha Anu / yoM hI tIjau cauthaU gaMdhA chaMda bakhAnu // (chandArNava 14.4) prAkRtapaiMgalam aura bhikhArIdAsa donoM hI na to isa chanda ke praticaraNa kI mAtrAoM kA hI saMketa karate haiM, na varNoM kI lagAtmaka vyavasthA yA gaNa-prakriyA kA hI saMketa karate haiM / isase yaha saMketa milatA hai ki isa chanda ke tattat caraNoM meM kitane laghu aura kitane guru hoM aura unakI vyavasthA kisa prakAra kI ho, isakA koI mahattva nahIM hai| ghanAkSarI chanda kI taraha isameM vargoM kI saMkhyA mAtra niyata hai, kavi apanI ruci se lagAtmaka vyavasthA kara sakatA hai| sAtha hI isa dRSTi se isake caraNoM meM mAtrAoM kI saMkhyA bhI aniyata hogii| hama prAkRtapaiMgalam ke lakSaNodAharaNa padyoM tathA bhikhArIdAsa ke udAharaNapadya kA vizleSaNa kara ise spaSTa kara rahe haiM : dahasatta vaNNa paDhama paa bhaNaha suraaNA, 3 ga 14 la, 20 mAtrA taha bIaMmi aTThArahahiM jamaa jua caraNA / 5 ga, 13 la, 23 mAtrA erisi a bIa dala kuNahu bhaNai piMgalo, 4 ga 13 la, 21 mAtrA gaMdhANA NAma rUau ho paMDiajaNacittaharo // 9 ga 9 la, 27 mAtrA isa chaMda ke vizleSaNa se spaSTa hai ki yahA~ lagAtmaka vyavasthA aura mAtrika saMkhyA meM koI niyama nahIM dikhAI detA / hama udAharaNa padya bhI le leM / kaNNa calaMte kumma calai puNavi asaraNA, 5 ga, 12 la, 22 mAtrA kumma calaMte mahi calai bhuaNamaakaraNA / 4 ga, 14 la, 22 mAtrA mahi a calaMte mahiharu taha a suraaNA, 3 ga, 14 la, 20 mAtrA cakkavai calate calai cakka taha tihuaNA // 5 ga, 13 la, 23 mAtrA yahA~ bhI koI niyamita vyavasthA nahIM dikhAI pdd'tii| yahI hAlata bhikhArIdAsa ke padya kI hai| suMdari kyoM pahirati naga bhUSana asAvalI, 5 ga 12 la, 22 mAtrA tana kI dyuti terI sahaja hI masAla-prabhAvalI / 7 ga 11 la, 25 mAtrA cobA caMdana caMdrakai cAhai kahA lar3AvalI, 9 ga 8 la, 26 mAtrA tere bAta kahata kosala lauM phaile sugaMdhAvalI // 10 ga 8 la, 28 mAtrA Page #637 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prAkRtapaiMgalam aisA jAna par3atA hai ki isa chaMda kI zarta sirpha varNoM kI tattat caraNa meM niyata saMkhyA aura aMta meM '5' hai, jo 'ghanAkSarI' kI taraha hI haiM / saMbhavataH isa chanda ko gAnevAlA guru tathA laghu kA spaSTa uccAraNa na kara hara akSara ko eka hI mAtrika kAla dekara gAtA ho / isa taraha kI gAnapaddhati saMgItajJo ke yahA~ pracalita rahI hai| gaMdhANa chanda inhIM kI dena ho / maje kI bAta to yaha hai ki prAkRtapaiMgalam meM muktaka koTi 'gaMdhANa' chanda kA to ullekha hai, para madhyayugIna hiMdI kAvya paramparA ke atiprasiddha chanda ghanAkSarI kA nAmonizAna taka nahIM hai| prAkRtapaiMgalam ke saMgrahakAla ke bAda ghanAkSarI kA vikAsa ThIka usI paddhati para huA hai, jisa paddhati para prAkRtapaiMgalam ke kucha hI dinoM pahale 'gaMdhANa' kA vikAsa huA hai / madhyayugIna hiMdI kAvyaparaMparA meM gaMdhANa chaMda sarvathA apracalita rahA hai / 612 para pichale dinoM padmAkara ke pautra gadAdhara ne isa chaMda kA lakSaNodAharaNa apanI 'chaMdomaMjarI' meM avazya nibaddha kiyA hai / inakA lakSaNa sArI samasyA sulajhA detA hai / inake anusAra isake pratyeka caraNa meM 24 mAtrAyeM hotI haiM, tathA ye mAtrAyeM viSama caraNoM meM 17 aura sama caraNoM meM 18 varNoM meM vyavasthita hotI haiN| prathama - tRtIya caraNa meM 12, 12 para yati aura dvitIya - caturtha meM 11, 13 para yati pAI jAtI hai| isa taraha 'gaMdhANa' chaMda kAvya yA rolA kA hI bheda-vizeSa siddha hotA hai / unake udAharaNa meM prAkRtapaiMgalam tathA bhikhArIdAsa kI taraha pAdAMta meM 'guru' (S) kI vyavasthA bhI nahIM hai / rAma rAma kRSNacaMdra, rAdhikA vinoda karana prItipAtrarUpa saba, jana hetu bhUmi kau dharana / dInabaMdhu zrIza Iza, dAsa kai kalezaharana, dAsa kau nihAla aba kIjiye su tAranatarana // (chaMdomaMjarI pR0 93) isa saMketa se 'gaMdhANa' kI sArI samasyA bhI sulajha jAtI hai| prAkRtapaiMgalam meM gaMdhANa kA ullekha ThIka rolA chaMda ke bAda kiyA gayA hai| isase spaSTa hotA hai ki prAkRtapaiMgalam kA saMgrAhaka isakA saMketa karanA cAhatA thA ki rolA kA hI eka viziSTa bheda 'gaMdhANa' haiN| isakI puSTi dAmodara ke 'vANIbhUSaNa' se bhI hotI hai, jo prAkRtapaiMgalam kI paddhati kA hI anusaraNa karate hue 'gaMdhAnaka' kA ullekha ThIka rolA ke bAda hI karate haiN| unakA udAharaNa nimna hai garjati jaladharaH parinRtyati zikhinivaho, nIpavanImavadhUya vahati dakSiNagaMdhavahaH / dUre dayitaH kathaya sakhi kimiha hi karavai, prajvAlaya dahanaM jhaTiti zalabhamanukaravai / ( vANIbhUSaNa 1.62 ) isase yaha jAna par3atA hai ki vyAkaraNika dRSTi se kisI bhI pada meM kitanI hI mAtrA kyoM na ho, yaha chaMda 24 mAtrA ke caraNoM meM aSTamAtrika tAla meM gAyA jAtA rahA hogaa| kuzala gAyaka 24 se kama caraNa ko 24 mAtrA kA prastAra dekara gAtA hogA aura 24 se adhika mAtrA ke caraNa meM kucha varNoM ko tvarita gati se par3hakara eka mAtrA banA letA hogA / gaganAMga $ 184. gaganAMga chanda 25 mAtrAoM vAlI samacatuSpadI hai, jisameM hara caraNa meM 25 mAtrAe~ isa taraha niyojita kI jAtI haiM ki ve 5 guru aura 15 laghu akSaroM ( 20 varNoM) meM vyavasthita hotI haiN| isake pratyeka caraNa kA prathama gaNa caturmAtrika honA cAhie aura pratyeka pAdAMta meM 'hIra' kI taraha hI 15 honA caahie| prAkRtapaiMgalam ke udAharaNa ke tRtIya caraNa meM isa gaNavyavasthA kI pUrI pAbaMdI nahIM milato / paMkti yoM hai : 'khurAsANa khuhia raNa maha~ laMghia muhia sAarA' isameM mAtrAyeM bilakula ThIka hai / yadi isake sthAna para hamAre saMpAdita pATha kI pAdaTippaNI meM A hastalekha ke pAThAMtara 'khurasANa' ko le leM to caturmAtrika kI yojanA to ho jAyagI, kiMtu eka mAtrA kama paDegI aura 'khurasANa khuhia 1. prathama tRtiya pada maiM barana satraha kala caubIsa / dUjai cauthe aSTa dasa barana kalA caubIsa // prathama tRtIya pada maiM ganau bAraha pai vizrAma / dUjai cauthe ziva (11) tridaza (13) gaMdhana hai abhirAma // 2. vANIbhUSaNa 1.61 3. milAiye - 'vaNNo vi turiapaDhio dottiNi vi ekka jANehu || (prA0 pai0 1.8) 4. paa paa Thavahu jANi gaaNaMgau matta vihUsiNA, bhAau bIsa kalaa saraaggala lahu gurusesiNA / paDhamahi matta cAri gaNa kijjahu gaNaha paAsio, bIsakkhara saala paaha pia guru aMta paAsio // prA0 paiM0 1. 149 5. de0 prAkRtapaiMgalam (sampAdita aMza) pR0 132 chaMdomaMjarI pR0 92-93 For Private Personal Use Only Page #638 -------------------------------------------------------------------------- ________________ apabhraMza aura purAnI hiMdI ke chanda 613 raNa maha~' Adi pATha lene para chanda meM mAtrAnyUnatA kA doSa A jAyagA / dAmodara ke vANIbhUSaNa meM isakA lakSaNa 25 mAtrAoM ke 20 varNoM kI vyavasthA nahIM miltaa| unake matAnusAra isake Adi meM SaTkala gaNa aura aMta meM ragaNa (5I5) honA jarUrI hai, bIca ke gaNoM kI vyavasthA kaisI bhI ho sakatI hai| isa chanda meM 12, 13 mAtrA para yati pAI jAtI hai| dAmodara ke lakSaNa aura udAharaNa donoM meM 20 akSara (5 ga, 15 la) vAlI vyavasthA kA pAlana niyamataH nahIM milatA yaha nimna uddharaNoM se spaSTa ho jAyagA / SaTkalamAdau viracaya zeSe ragaNavibhUSitaM, madhye niyamavihInaM dvAdazake yatisaMgatam / phaNipatipiMgalavarNitaM kavikulahRdayaraJjanaM paJcAdhikaviMzatikalavRttamidaM gaganAGgakam // (vANIbhUSaNa 1.86) girivaratanayAkucarasapAtavimudritalocane nidrAzvasitasamIraNadUraduritabhayamocane / atibalavicaladasurabalatAritasuravaranAyake, anugatajanatAriNi mama ratirastu kila vinAyake // (vANIbhUSaNa 1.87) gujarAtI, marAThI chandaHparamparA meM yaha chanda nahIM milatA aura kezavadAsa kI 'chandamAlA' aura 'rAmacaMdrikA' donoM meM yaha nadArada hai / aisA jAna par3atA hai, yaha vizeSa pracalita chanda nahIM rahA hai / bhikhArIdAsa se pahale kevala zrIdhara kavi ne isakA saMketa kiyA hai aura ve isakA lakSaNa prAkRtapaiMgalam ke anusAra hI nibaddha karate haiN| vANIbhUSaNa ke anusAra nahIM / bhikhArIdAsa bhI isa chanda meM pA~ca guru aura anta meM ragaNavyavasthA kA honA jarUrI mAnate haiN| unakA svanirmita udAharaNa nimna hai : nirasi sautijana hRdayani rahai garau ko DhaMga nA, paTatara hiya satakavi ke mana ko miTai phalaMganA / badana ughAri dulahiyA chanaku baiThi kar3hi aMganA, canda parAjaya sAjahi lajita karahi gaganaMganA // (chandArNava 5.210) apabhraMza kAla meM 25 mAtrA ke aneka chaMda pracalita the, inameM sarvAdhika prasiddha 'kokila' (rAsaka) chanda hai, jisameM 'gaganAMga' kI taraha hI aMta meM |' (la ga) honA jarUrI hai, kiMtu usakI mAtrika gaNavyavasthA 4, 5, 5, 4, 4, la, ga hai / isa chanda kA jikra hemacandra ne kiyA hai| isa chaMda ke udAharaNa ko dekhane se patA calatA hai yahA~ pratyeka caraNa ke aMta meM 'raMgaNa' (515) kI vyavasthA bhI hai, yadyapi lakSaNa meM kevala 'laga' (13) hI pAdAMta meM vihita hai| haMsi tahArao gaivilAsu paDihAsai rittao, koilaramaNii tuhavi kaMtu kuMThattaNu pattao / virahaya kaMkelliha dohala saMpai pUraMti a, jaM kira kuvalayanayaNa eha hiMDai gAyaMti a / ' (chandonuzAsana 5.8) (he haMsi, tumhArA gativilAsa rItA pratibhAsita ho rahA hai; he kokilaramaNi, tumhArA kaMTha bhI kuMThatva ko prApta ho gayA hai; kyoMki viraha ke gAna se aura pAdAghAta se azoka kA dohada pUrNa kara rahI kuvalayanayanA (nAyikA) yahA~ bana meM ghUma rahI hai aura gA rahI hai|) ukta chanda ke prathama caraNa meM maiMne (tahArao' ke 'A' ko ekamAtrika mAnA hai, anyathA ukta caraNa meM mAtrAyeM 26 ho jAya~gI / prAkRtapaiMgalam vAlA 'gaganAMga' chanda ukta 'kokila' (tRtIya rAsaka) se kisI na kisI taraha saMbaddha avazya honA cAhie / donoM eka hI mAtrika prastAra meM geya chanda ke praroha haiM / gaganAMga chanda madhyayugIna evaM Adhunika hiMdI kavitA meM prAyaH aprayukta rahA hai| isa chanda kI yati kucha logoM ne 16, 9 bhI mAnI hai, jo paraMparAgata yati-vyavasthA se bhinna hai / gadAdhara kI 'chandomaMjarI' meM jo bahuta paravartI graMtha hai, 1. guru laghu Thaurana nemu varana vara vIsa su kIjiye, subha paccIsa kalA taha~ sarasa gani yagana dIjiye / paMdraha laghu guru pA~ca carana prati suddhi vicAriye, yA vidhi gaganaka chanda cAri paga savidhi sudhAriye // - chandavinoda 2.21 2. sau kala cAri pacIsa ko, chandajAti gaganaMga / paga paga pA~cai guru diye, atisubha kahyo bhujaMga / / - chaMdArNava 5.209 3. ca pAcAlgA kokilaH / caturmAtraH paJcamAtradvayaM caturmAtradvayaM laghuguru ca kokilaH / - chandonuzAsana 5.9 4. isa padya ke tRtIya caturtha caraNoM kA pAdAMta 'a' guru (5) mAnA jAyagA / 5. puttUlAla zukla : Adhunika hiMdI kAvya meM chanda-yojanA pR0 291 Page #639 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 614 prAkRtapaiMgalam isakA yati-vidhAna isI DhaMga kA hai| ve nimna udAharaNa dete haiM : mAdhava parama vedanidhi devaka asura haraMta tU, pAvana dharmasetu kara pUraNa sajjana mahanta tU / dAnava haraNa rAma nRpa santana kAja karanta tU, dekhahu kasa na nIti kara mohaka mAna dharanta tU / / isa udAharaNa se spaSTa hai ki gadAdhara bhI isameM 20 varNoM (5 guru, 15 laghu) kI vyavasthA ko jarUrI nahIM maante| harigItA 185. harigItA 28 mAtrA kA sama catuSpadI chaMda hai| isake prathama, tRtIya, caturtha aura paMcama mAtrika gaNa kisI bhI prakAra ke paMcamAtrika ho sakate haiM, kiMtu dvitIya gaNa sadA SaNmAtrika honA cAhie aura praticaraNa ke aMta meM 'guru' (5) honA cAhie / isa prakAra 'harigItA' kI gaNavyavasthA 'pa cha pa pa pa guru' hai| isa chaMda kI khAsa vizeSatA yaha hai ki isameM pA~cavIM, bArahavIM, unnIsavIM, aura chabbIsavIM mAtrA niyata rUpa se laghvakSara ke dvArA nibaddha kI jAtI hai| anya sthAnoM para icchAnusAra kahIM bhI laghu, guru kI vyavasthA kI jA sakatI hai| isa baMdhana se yaha spaSTa hai ki yaha chaMda aisI tAla meM gAyA jAtA hai, jisameM 7-7 mAtrA ke tAlakhaMDa hote haiM / harigItikA ko prAyaH saptamAtrika tAla 'dIpacaMdI' meM gAyA jAtA hai / isa chaMda ke gAne meM pahalI tAla tIsarI mAtrA para aura bAda kI tIna tAla kramazaH 10vI, 17 vIM aura 24 vI mAtrA para par3atI haiM / tAla vAlI mAtrA se tIsarI mAtrA sabhI tAlakhaMDoM meM laghu nibaddha kI jAtI hai; yaha mAtrAntara itanA niyamita hai ki isase chaMda kI laya meM eka viziSTa anuguMjana utpanna ho jAtA hai| prAkRtapaiMgalam meM isakI mAtrAvyavasthA yoM bhI dI hai :- 10, 4, 2, 10, 2; kiMtu vahA~ ukta cAra mAtrAoM meM laghvakSara nibaddha karane kA koI saMketa lakSaNapadya meM nahIM milatA / sAtha hI prAkRtapaiMgalam meM isa chaMda ke yati-vidhAna kA bhI koI ullekha nahIM hai, jaba ki anya graMtha isa chaMda meM 16, 12, para yati mAnate haiM / prAkRtapaiMgalam ke udAharaNa meM donoM bAtoM kI pAbaMdI pAI jAtI hai : gaa gaahi Dhukkia taraNi lukkia turaga turaahi jujjhiA raha rahahi mIlia dharaNi pIDia appa para Nahi bujjhiA / bala milia Aia patti dhAiu kaMpa girivarasIharA, ucchalai sAara dINa kAara vaira vaDDia dIharA // (prA0 paiM0 1.192) prAkRtapaiMgalam ke kucha hI dinoM bAda ratnazekharasUri ne isa chanda kA nAma 'harigItA na dekara kevala 'gItA' diyA hai| chandaHkoza kA lakSaNa kAphI moTA moTA hai, vahA~ kevala isake praticaraNa 28 mAtrA, samagra chanda meM 112 mAtrA aura pAdAMta meM yamaka (tuka) ke vidhAna kA saMketa hai| ratnazekhara vAlA lakSaNa unakA apanA nahIM balki 'gosala' nAmaka kisI purAne chaMdaHzAstrI kA hai, jinakA koI graMtha hameM upalabdha nahIM hai| yaha lakSaNa do bAtoM kA saMketa karatA hai, prathama isa chaMda ko 'gItA' aura 'harigItA' donoM nAmoM se pukArA jAtA thA; dUsare yaha prAkRtagalam se bahuta purAnA hai, aura upalabdha pramANoM ke AdhAra para isakA sabase pahale ullekha 'gosala' ne kiyA thA / vANIbhUSaNa ke anusAra bhI isakI gaNavyavasthA 5, 6, 5, 5, 5, 5 hI hai| vANIbhUSaNa meM bhI 4 laghvakSaroM aura yatisthAna kA saMketa nahIM kiyA gayA hai, para vahA~ udAharaNa meM donoM bAtoM kI pUrI pAbaMdI milatI hai| prAcIna apabhraMza chandaHzAstriyoM ke yahA~ 'gItA' yA 'harigItA' chanda nahIM milatA, para 28 mAtrA-prastAra ke nimna chanda milate haiM : 1. pratipada paccisa kai kalA kalA (16) aMka (9) vizrAma / / chanda sugaganAnaMga kahi varanata yahi abhirAma // - chaMdomaMjarI pR0 93 2. gaNa cAri paMcakkala Thavijjasu bIa ThAmahi chakkalo, paa paaha aMtahiM guru karijjasu vaNNaNeNa susvvlo|| daha cAri dukkai daha du mANahu matta ThAisa pAao, harigIa chaMda pasiddha jANahu piMgaleNa bakhANio // - prA0 paiM0 1.119 3. aDavIsa matta nirutta jahi payabaMdha sundara dIsae, sau bArahuttara matta cahupaI melu jattha gavIsae / ___ jo atthalINau jamagasuddhau gosaleNa payAsio, chaMdu gIyau muNahu guNiyaNa vimalamaihi ju bhAsiyo / / - chandaHkoza 18 / 4. vANIbhUSaNa 1.115 5. vahI 1.116 Page #640 -------------------------------------------------------------------------- ________________ apabhraMza aura purAnI hiMdI ke chanda 615 (1) dvipadI 28 (6, 4 x 5, 7) hema0 (4.56), chandaHkoza (35), prA0 paiM0 (1.152). (2) racitA prathama 28 (4, 5, 5, sa, sa, ja, 5) vRttajAtisamuccaya (3.25). (3) racitA dvitIya (ratikA) 28 hema0 (4.57). (4) koDhumbhaka 28 (bha (yA 55), ra, 5, sa, sa, ja, 5) vRttajAti0 (4.53). (5) dIpaka 28 (5, 5, 4, 5, 4, 5) hema0 (4.73). (6) vidruma (rAsaka) 28 (ma, ra, 1, 5, 5, 5, sa) hema0 (5.12). ina chandoM meM pAdAMta guru kI dRSTi se prathama racitA, koDhumbhaka aura vidruma tInoM chaMda harigItA se milate haiM, kintu pichale do chandoM meM kramaza: ragaNa aura magaNa kI vyavasthA ke kAraNa pA~cavIM-chaThI mAtrA eka sAtha gurvakSara ke dvArA nibaddha kI jAyeMgI, jaba ki harigItA meM pA~cavI mAtrA niyamata: laghu akSara dvArA nibaddha kI jAtI hai| phira bhI vidruma (rAsaka) aura 'harigItA' kA mUlasrota eka hI jAna par3atA hai, jo rAsanRtya ke samaya gAye jAne vAlI 28 mAtrA kI catuSpadI ke hI bhinna bhinna rUpa haiM / hemacaMdra ke vidruma (rAsaka) kA nimna udAharaNa tulanA ke lie liyA jA sakatA hai| bhrUvalli cAvayaM maNohavassa sasitullaM vayaNaM, aMgaM cAmIarappahaM ahiNavakamaladalaM nayaNaM / tIe hIrAvali va daMtapaMti viddumaM aharaM, pecchaMtANaM puNopuNo kANa na havai maNo vihuraM // (chandonuzAsana 5.11) (usa nAyikA kI bhrUvalli, manobhava kA cApa, vadana zazitulya, aMga cAmIkaraprabha, nayana abhinavakamaladala, daMtapaMkti hIrAvalI ke samAna aura adhara vidruma (haiM), (use) dekhane vAle kina logoM kA mana punaH punaH vidhura (vihvala) nahIM hotaa|) yadi vANIbhUSaNa Adi graMthoM ke lakSaNoM taka hI sImita raha kara udAharaNoM kI 4 ladhvakSaroM vAlI paripATI kA pAlana na kiyA jAya, to yaha chanda spaSTa rUpa se 'harigItA' ho sakatA hai| harigItA madhyayugIna hiMdI kavitA kA bar3A priya chanda rahA hai| isakA sabase pahale saMketa karane vAle madhyayugIna chandaHzAstrI jaina kavi paMDita rAjamalla haiM, jo akabara ke samasAmayika the aura jinakI aprakAzita racanA 'chandaHzAstra' saMbhavataH kezava kI 'rAmacaMdrikA' aura 'chandamAlA' donoM se 25-30 varSa purAnI jarUra hai / kavi rAjamalla ke lakSaNa meM kevala naI bAta yaha milatI hai ki ve isa chanda meM 10,6, 12 mAtrA para yati kA ullekha karate haiM; pA~cavI, bArahavIM, unIsavIM aura chabbIsavIM mAtrA ke laghu hone kA koI saMketa ve bhI nahIM dete / 2 / / kezava kI 'chaMdamAlA',3 zrIdhara kavi ke 'chaMdavinoda', deva ke 'kAvya rasAyana"5, 'chaMdArNava', gadAdhara kI 'chaMdomaMjarI'7, prAyaH sabhI madhyayugIna chaMdograMthoM meM isa chaMda kA ullekha hai| bhikhArIdAsa ne ise kevala 'gItikA' kahA hai| zrIdhara kavi yatividhAna 9, 5, 9, 5 para mAnate haiM (visarAma nava para pA~ca nava para pA~ca puni subha mAniye), aura isa taraha 16, 12 yA 10, 6, 12 vAlI yati ko asvIkAra karate haiM, jo purAnI paddhati se spaSTa hai| gujarAtI ke chaMdograMtha 'dalapatapiMgala' meM isakI yativyavasthA nahIM milatI, ve isakI tAla kA saMketa avazya karate haiM, ki isake pratyeka caraNa meM 8 tAla hotI hai, pahalI tAla tIsarI mAtrA se zuru hotI hai| phira kramazaH tIna-cAra, tIna-cAra mAtrA ke bAda bAkI tAle par3atI hai| zrIrAmanArAyaNa pAThaka isakI tAlavyavasthA kA saMketa yaha bhI batAte haiM ki yatividhAna 16, 12 athavA 14, 14 donoM prakAra kA pAyA jAtA hai :1. pralgApAsA vidrumaH / magaNaragaNau laghugurU pagaNadvayaM sagaNazca vidrumaH / - chandonuzAsana 5.11 2. harigIya chanda phaNiMda bhAsiya vIya, vaihi (? paihi) chakkalo, gaNapaDhama tIya turiya (? turIya) paMcama paMca matta suyaddalo (? subhaddalo) daha chakka vArasa viraha (? virai) chai paya paya~ha aMtahi gurukare, sira bhAramalla kRpAla kula sirimAla (? sirImAla) vaMsa samuddhare // (120) zrI kAmatA prasAda jaina ke 'hindI jaina sAhitya' ke pariziSTa meM isa graMtha ke aMza kAphI bhraSTa chape haiM, maiMne koSThaka meM anumAnita pATha dekara zuddha karane kI ceSTA kI hai| 3. chaMdamAlA 2.45 4. chaMdavinoda 2.35 5. kAvyarasAyana 11.39 6. chaMdArNava 5.219 7. chaMdomaMjarI pR0 97 8. dalapatapiMgala 2.105 Page #641 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prAkRtapaiMgalam 'pahalI tAla trIjI mAtrA upara Ave, ane pachI traNa ane cAra ema eka pachI eka umeratAM je mAtrAo Ave te upara tAla par3e, eTale ke 3, 6, 10, 13, 17, 20, 24 ane 27 e mAtrAo upara tAla par3e, aMte guru Ave, soLa ke cauda mAtrAe yati Ave marAThI meM yaha chaMda 'gItikA' kahalAtA hai / gosvAmI tulasIdAsa ne 'rAmacaritamAnasa' meM kaI jagaha bIca-bIca meM isa chaMda kA aura triMzanmAtrika caupaiyA kA prayoga kiyA hai| kiMtu gosvAmI jI ke chaMda meM caraNa ke Adi meM do laghu niyata rUpa se nahIM milate, aMta meM 15 kI vyavasthA jarUra milatI hai| yativyavasthA eka hI chaMda ke vividha caraNoM meM kahIM 16, 12 aura kahIM 14, 14 milatI hai / dvitIya gaNa (SaTkala) kI vyavasthA truTita milatI hai aura 12 vIM mAtrA eka sthAna para nimna chaMda meM laghu akSara ke dvArA nibaddha na hokara gyArahavIM mAtrA ke sAtha milAkara guru akSara ke dvArA nibaddha kI gaI hai| 616 jogI akaMTaka bhae pati gati // sunata rati muruchita bhaI, ( 16, 12) rodati vadati bahu bhA~ti karunA // karati saMkara pahiM gaI / (16, 12) ati prema kari binatI bibidha bidhi // jori kari sanmukha rahI, ( 16, 12) prabhu AsutoSa kRpAla siva // abalA nirakhi bole sahI / (14, 14) kezavadAsa kI 'rAmacaMdrikA' meM 28 mAtrA prastAra ke do chaMda milate haiM, eka ko 'harigItikA' kahA gayA hai, dUsare ko 'gItikA' / 'harigItA' meM AraMbha meM do laghu aura aMta meM ragaNa honA cAhie, zeSa ikkIsa mAtrA kaisI bhI ho sakatI hai| 'gItikA' meM 'sa, ja, ja, bha, rasa, la, gA' hotA hai| yaha 'gItikA' chaMda 'gItA' ke nAma se prAkRtapaiMgalam ke varNavRtta prakaraNa meM bhI milatA hai / isakI uTTavaNikA // S, ISI, ISI, SII, SIS, SII, 15 hai / isameM 8 guru tathA 12 laghu hote haiM aura 20 varNa evaM 28 mAtrAyeM hotI haiM aura 16, 12 para prAyaH yati pAI jAtI hai| spaSTa hI yaha varNika 'gItikA' (gIti) chaMda 'harigItikA' kA hI paravartI rUpa hai| kezava ke donoM taraha ke udAharaNa nimna haiM / ( mAtrika harigItikA) subha drona - girigana - zikhara - Upara udita oSadhi sI bhanau, bahu bAyu basa bArida bahorahi arujhi dAmini duti manau / ati kidha rucira pratApa pAvaka pragaTa surapura ko calI, yaha kidhauM sarita sudesa merI karI divi khelAta bhalI // 4 (varNika gItikA) koTha Aju rAjasamAja meM bala saMbhu ko dhanu karSihai, puni zrauna ke parimAna tAni so citaM meM ati harSihai / vaha rAja hoi ki raMka 'kesavadAsa' so sukha pAihai, nRpakanyakA yaha tAsu ke upara puSpamAlahi nAihai // isa chanda meM 'koDa' ke 'ko' ko Adi meM 'sagaNa' vyavasthA hone ke kAraNa maiMne hrasvoccArita mAnA hai| dvitIya caraNa ke 'zrIna' kA pATha lAlAjI ke saMskaraNa meM 'zrINa' hai, AcArya mizra ke saMskaraNa meM 'zravana' mizra jI ke pATha ko lene para isa paMkti meM 21 akSara ho jAte haiM aura pada ke Adi meM sagaNa vyavasthA kI pAbandI nahIM pAI jaatii| isIlie maine 'zrIna' pATha liyA hai / 1. bRhat piMgala pR0 328 2. chaMdoracanA pR0 53 3. jahi Ai hattha NareMda viNNa vi pAa paMcama johalo, jahi ThAi chahi hattha dIsai sadda aMtahi Neuro / sai chaMda gIau muddhi pIau savvaloahi jANio, kaisiDisiDa diTTha didruTha piMgaleNa bakhANio // prA0 0 2.196 4. rAmacaMdrikA 1.39 5. vahI 3.31 - Page #642 -------------------------------------------------------------------------- ________________ apabhraMza aura purAnI hiMdI ke chanda 617 bAda meM to harigItikA aura isake varNika bheda gItikA kA prayoga aura bhI kavi karate dekhe jAte haiM / Adhunika yuga meM bhAnu ke 'chandaprabhAkara' meM isake racanAkrama kA saMketa karate hue batAyA gayA hai ki isake catuSkala gaNoM ke sthAna para 'jagaNa' kA niSedha ho| isakI gaNavyavasthA ve yoM dete haiM :- 2+3+4+3+4+3+4+5=28 / isake aMta meM ragaNa mAnA gayA hai| Adhunika hiMdI kaviyoM meM rASTrakavi maithilIzaraNa gupta isa chanda ke samrAT haiM, aura unakI 'bhArata-bhAratI' aura 'jayadrathavadha' kA yaha peTeMTa chanda hai / marahaTThA 186. prAkRtapaigalam ke anusAra 'marahaTThA' 29 mAtrA vAlA samamAtrika catuSpadI chanda hai| isakI gaNavyavasthA '6, 5, 4, .... / ' hai| bIca ke gaNoM ke viSaya meM koI saMketa nahIM miltaa| AraMbha meM SaTkala, paMcakala, aura catuSkala, tathA anta meM 'guru laghu' () kI vyavasthA Avazyaka hai, zeSa bIca kI 11 mAtrA kI gaNavyavasthA icchAnusAra kI jA sakatI hai| isameM 10, 8 aura 11 para yati kA vidhAna pAyA jAtA hai / lakSaNapadya aura udAharaNapadya donoM meM yati ke sthAna para praticaraNa sadA AbhyaMtaratuka aura caraNoM ke anta meM 'ka-kha', 'ga-gha' paddhati kI tuka milatI hai| dAmodara ke 'vANIbhUSaNa' kA lakSaNa prAkRtapaiMgalam ke hI anusAra hai / isake udAharaNa meM 10, 8, 11 para yati aura pratyeka caraNa kI 10 vIM aura 18 vI mAtrA ke sthAnoM para AbhyaMtara tuka pAI jAtI hai / abhimatadhanadAtA, siddhividhAtA, jagadantaragatazIla, duritadrumadAhI, vizvavigAhI, kalpakSayakRtalIla / bhuvanatrayavaMdita, girijAnaMdita, harazirasi sthiravAsa, daha hutavaha pApaM, dehi durApaM vasuhatatimiravilAsa / / (vANIbhUSaNa 1.126) purAne lekhakoM meM marahaTThA chanda kevala prAkRtapaiMgalam meM hI milatA hai, bAda meM hiMdI gujarAtI chandograMthoM meM yaha jarUra milatA hai| svayaMbhU meM aisA koI chanda nahIM hai| akele hemacandra hI eka anya 29 mAtrika catuSpadI kA saMketa karate haiM; yaha 'megha' (rAsaka) hai, jisameM 'ragaNa' (515)+4 magaNa (555) kI vyavasthA pAI jAtI hai / 'megha' (rAsaka) kI yati-vyavasthA ke bAre meM hemacandra ne koI saMketa nahIM kiyA hai| udAharaNa yoM hai : 'mehayaM maccaMtaM gajjataM saMnaddhaM pecchaMtA, ubbhaDehiM vijjujjoehiM ghorehiM mucchaMtA / keaIgaMdheNoddAmesuM maggesuM gacchaMtA, te kahaM jIaMte kaMtANaM dUreNaM acchaMtA // (chando0 5. padya 13) (garajate madamatta sannaddha megha kI dekhate, ghora udbhaTa vidyudyota se mUrchita hote, ketakI gaMdha se uddAma mArgoM meM jAte, pravAsI jo apanI priyAoM se dUra haiM, kaise jIte haiM ?) ukta 'megha' (rAsaka) hamAre 'marahaTThA' se kataI saMbaddha nahIM jAna par3atA / ho sakatA hai ki 'marahaTThA' bhI kisI na kisI taraha ke 'rAsaka' kA hI vikAsa ho / hama dekha cuke haiM ki 'rAsaka' koI khAsa apabhraMza chanda na hokara una aneka chandoM kI sAmAnya saMjJA hai, jo 'rAsa' nRtya ke sAtha gAye jAte rahe haiN| madhyayugIna hiMdI kAvyaparaMparA meM marahaTThA chanda saMbhavataH prAkRtapaiMgalam meM upalabdha AdikAlIna hindI bhaTTakaviyoM kI paramparA se hI AyA hai| madhyayugIna hiMdI kavitA ke apane peTeMTa chandoM meM to yaha hai nahIM, para prAya: sabhI hiMdI chandogranthoM meM isakA ullekha milatA hai aura kezava ne 'rAmacandrikA' meM bhI isakA anekazaH prayoga kiyA hai| jaina paMDita rAjamalla ke 'piMgalazAstra' meM isakA lakSaNa prAkRtapaiMgalam ke hI DhaMga para nibaddha hai| udAharaNa nimna hai : 1. bhAnu : chandaprabhAkara pR0 69 2. ehu chaMda sulakkhaNa, bhaNai viakkhaNa, jaMpai piMgala NAu, visamai daha akkhara, puNu aTThakkhara, puNu egAraha ThAu / gaNa Aihi chakkalu, paMca caukkalu anta gurU lahu dehu, sau solaha aggala matta samaggala bhaNa marahaTThA ehu / / - prA0 .0 1.208 3. vANIbhUSaNa 1.125 4. ro mIrmeghaH / ragaNo magaNacatuSTayaM ca meghaH / (chaMdo0 5.13) 5. de0 'hiMdI jaina sAhitya kA itihAsa' pariziSTa (1) pR0 235 Page #643 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 618 kezavadAsa kI 'chandamAlA' aura 'rAmacaMdrikA' meM isakA ullekha hai aura isameM niyamataH AbhyaMtara tuka, 10, 8, 11 para yati aura pAdAMta meM 51 kA nirvAha milatA hai| 'rAmacaMdrikA' se eka nidarzana yaha hai + prAkRtapaiMgalam 'paDhamaM bhUpAlaM, (puNu) siddhirimAlaM, siripura paTTaNu vAsu, puNu AbUdesiM, guru uvaesiM, sAvaya dhamma NivAsu / dhaNa dhammaha~ NilayaM, saMghaha tilayaM, raMkA rAu suriMdu, tA vaMsa parampara, dhamma dhuraMdhara, bhArahamalla gariMdu // ' kezava ke bAda zrIdhara kavi (2.40), nArAyaNadAsa vaiSNava (padya saM0 41), bhikhArIdAsa, ( 7.222-23), gadAdhara, prAyaH sabhI madhyayugIna lekhaka isa chaMda kA ullekha karate haiN| ina sabhI chandograMthoM ke lakSaNoM aura udAharaNoM meM koI khAsa naI bAta nahIM milatI / eka dina raghunAyaka, sIya sahAyaka, ratinAyaka anuhAra, subha godAvari taTa, bisada paMcavaTa, baiThe hute murAri / chabi dekhatahI~ mana, madana mathyo tana, sUrpanakhA tehi kAla, ati sundara tanu kari, kachu dhIraja dhari, bolI bacana rasAla // ( rAmacaMdrikA 11.32) marahaTThA ke eka vizeSa prakAra kA prayoga 14 vIM zatAbdI kI jaina racanA 'rohiNIvidhAna kahA' meM milatA hai, jahA~ ukta gaNavyavasthA ke bAda 'S' (guru) nibaddhakara 11, 8, 13 yati- khaMDoM ke 31 mAtrika chaMda kA prayoga hai| isakA kevala aMtima yati- khaMDa hI 'marahaTTA' se bhinna hai : DA0 puttUlAla zuklane 'marahaThAmAdhavI' nAmaka eka chaMda kA ullekha kiyA hai, jahA~ 'marahaThA' kI-sI vyavasthA na hokara yativyavasthA 16, 13 (29 mAtrA) mAnI hai| isa chaMda ke anta meM 55 hotA hai| vastutaH madhyayugIna 'marahaTThA' hI parivartita hokara 'marahaThAmAdhavI' bana gayA hai / yati-vyavasthA ke parivartana ke sAtha hI isakI AbhyaMtara tuka, jo isake AdikAlIna aura madhyayugIna hiMdI rUpa kI paricAyaka hai, lupta ho gaI hai| DA0 zukla ne gupta jI ke kAvyoM meM isa chaMda ke prayoga saMketita kiye haiN| eka nidarzana yaha hai : - 'jinavara vaMdeviNu, bhAvadhareviNu, divva vANi guru bhattie / rohaNi uvavAsaho, duriya viNAsaho, phalu akkhami Niya sattie | isa chaMda kA saMketa gujarAtI aura marAThI kAvyaparaMparA meM bhI milatA hai| dalapatabhAI ne isa chaMda meM cAra cAra mAtrA para tAla mAnI hai aura ve pahalI tAla tIsarI mAtrA se zurU karate haiM / mAdhavarAva paTavardhana marAThI se isakA udAharaNa yaha dete haiM 'rAdhA car3he zyAmatA hari kI / hai usake vidhumAla kI / balihArI balihArI jaya jaya / giridhArI gopAla kI // 2 raNazUra zahAjI-sUna pahA jI dharmapratipaccandra, nRpanItivizArada zAnta durAsada vairAgyAcA kanda / pratijanaka gaNA vA rAma mhaNA hA vaMdya sadA zivarAya, navarASTravidhAtA zreSTha marAThA kavana na tadayaza gAya 24. zrI velaNakara 'marahaTThA' chanda ko ardhasamA dvAdazapadI mAnate haiM, jisake pahale, cauthe, sAtaveM, dasaveM caraNoM meM dasa mAtrA, dUsare, pA~caveM, AThaveM, gyArahaveM caraNoM meM 8 mAtrA aura zeSa caraNoM meM 11 mAtrA pAI jAtI haiN| inameM pahale dUsare, 1. dasa para viramahu ATha puni gyAraha kalA bakhAna ! guru lahu dIjai aMta yaha marahaTThA paramAna // - chaMdamAlA 2.49 2. Adhunika hiMdI kAvya meM chaMdayojanA pR0 302 3. taji be caccAre, tALa ja dhAre, tyAre thAya nirAMta // - 4. chaMdoracanA pR0 133-4 dalapatapiMgala 2.110 For Private Personal Use Only Page #644 -------------------------------------------------------------------------- ________________ apabhraMza aura purAnI hiMdI ke chanda 619 cauthe-pA~caveM, sAtaveM-AThaveM, dasaveM gyArahaveM para alaga alaga AbhyaMtara tuka aura tIsare chaTheM; naveM-bArahaveM meM dalAMta tuka kI vyavasthA hotI hai / isa prakAra ve ise eka dazamAtrika, eka aSTamAtrika, aura eka ekAdazamAtrika catuSpadI kA mizraNa mAnate jAna par3ate haiN| hameM ise catuSpadI hI mAnanA abhISTa hai, kyoMki prAkRtapaiMgalam meM aura bAda meM bhI hiMdI kavitA meM aura anyatra bhI yaha catuSpadI rUpa meM hI dikhAI par3atA hai aura yatyaMta AbhyaMtara tuka ko hama kevala gAyaka ke vizrAma aura tAla ke liye saMketa dene vAlA cihna mAtra mAnate haiM / caupaiyA + $ 187. prAkRtapaiMgalam meM varNita caupaiyA chaMda 30 mAtrA kA samamAtrika catuSpadI chaMda hai| isakI gaNavyavasthA 'sAta caturmAtrika 5' hai, sampUrNa chaMda meM 120 mAtrA hotI haiM / prAyaH isa chaMda meM cAra catuSpadiyoM kI eka sAtha racanA karane kI praNAlI rahI hai, akele eka chanda kI racanA nahIM kI jaatii| isIliye prAkRtapaiMgalam meM caupaiyA ke padyacatuSTaya meM '480' (120 x 4) mAtrAoM kA saMketa kiyA gayA hai| prAkRtapaiMgalam ke lakSaNapadya meM isa chanda kI yativyavasthA kA spaSTa koI saMketa nahIM hai| dAmodara ke 'vANIbhUSaNa' meM yativyavasthA avazya saMketita hai| isa chanda meM 10, 8, 12 mAtrA para praticaraNa yati pAI jAtI hai aura isakI puSTi prAkRtapaiMgalam ke lakSaNapadya tathA udAharaNapadya donoM kI racanA se hotI hai, jahA~ pratyeka caraNa meM dasavIM aura aThArahavIM mAtrA ke sthAnoM para tuka kA vidhAna pAyA jAtA hai| prAkRtapaiMgalam ke udAharaNapadya (1.98) meM yaha kramaza: gaMgA-adhaMgA, bIsA-dIsA, kaMdA- caMdA, aura dijjau- kijjau kI sthiti se spaSTataH lakSita hotI hai| vANIbhUSaNa ke udAharaNapadya (1.64 ) meM bhI yaha AMtarika tuka yojanA milatI hai, kiMtu vahA~ cauthe caraNa meM isakA abhAva hai / 'kAliyakulagaJjana, duritavibhaJjana, sajjanaraJjanakArI, govardhanadhArI, gopavihArI, vRndAvanasaMcArI / hatadurjanadAnava-, pAlitamAnava-, muditAkhaNDalapAlI, gopAlInidhuvana, sukharasazAlI, bhavatu mude vanamAlI // ' caupaiyA kI yativyavasthA pUrvokta marahaTThA chanda se kucha milatI hai, vahA~ bhI pAdAMta ke pUrva kI yati kramazaH 10 aura 8 mAtrA ke bAda hI par3atI hai| pharka itanA hai ki caraNa kA tRtIya yatikhaMDa 'marahaTThA' meM 11 mAtrA kA hai, caupaiyA meM 12 mAtrA kA; sAtha hI 'marahaTThA' meM pAdAMta meM guru laghu (SI) kI vyavasthA pAI jAtI hai, jaba ki caupaiyA meM padAMta meM 'guru guru' (ss) yA kevala 'guru' ( 5 ) bhI prayukta hotA hai / tAla kI dRSTi se ye donoM hI caturmAtrika tAla meM gAye jAte haiM aura donoM meM pahalI tAla tIsarI mAtrA para par3atI hai| caraNoM kI antima mAtrA ko 'marahaTThA' meM tIna mAtrA kA prastAra dekara aura 'caupaiyA' meM do mAtrA kA prastAra dekara gAyA jAtA hai, tAki sampUrNa caraNa battIsa mAtrika prastAra kA bana ske| gujarAtI graMtha 'dalapatapiMgala' meM 30 mAtrA kA eka aura chaMda milatA hai, jo vastutaH 'caupAyA' kA hI dUsarA bheda hai, jisameM yativyavasthA 8, 8, 8, 6 mAtrA para mAnI gaI hai| ise vahA~ 'rucirA' chanda kahA gayA hai| isa chanda meM bhI tAlavyavasthA caturmAtrika hI hai, kiMtu pahalI tAla pahalI mAtrA para hI par3atI hai, aura hara cAra cAra mAtrA ke bAda tAla par3atI hai| 'rucirA' aura hamAre 'caupAyA' kA bheda nimna udAharaNa se spaSTa ho jAyagA / 1. Apabhramsa Metres I 8 26. 2. caupaiA chandA, bhaNai phaNiMdA, caumattA gaNa sattA, pAehi saguru kari, tIsa matta dhari, cau asa sasi a NiruttA / chanda lavijjai, ekku Na kijjai, ko jANai aihu bheU, kai piMgala bhAsai, chanda paAsai, miaNaaNi amia ehU // - prA0 paiM0 1. 97 3. yadi dazavasuravibhizchandovidbhiH kriyate yatirabhirAmaM, sapadi zravaNasamaye nRpatiH kavaye vitarati saMsadi kAmam / - vANIbhUSaNa 1.73 4. caraNa caraNamA trIze mAtra aMte to guru eka karo, AThe AThe paDhatAM pAThe vaLi thoDo vizrAma dharo / eka Upara pachi cAre cAre tALa sarasa lAvo temAM rucirA nAme chaMda rUpALo alpa nathI saMzaya emAM // - dalapatapiMgala 2.112 For Private Personal Use Only Page #645 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prAkRtapaiMgalam 'bALApaNamAM // bUDhApaNamAM ||ddaa' paNamAM daM- || Dela thayo, para upakArI // kAma na kIg // jetAM jetAM // janma gayo / sajjana no teM // saMga na kIdho // roja rakhaDato // roja rahyo, aMdho thaIne // dhaMdhe dhAyo // veda upADI // bhAra vahyo / ' ukta pakSa meM 'kIdhu' ko 'kIbUM' aura thaIne' ko 'thaine' par3hA jAyagA / gujarAtI chandaHzAstra meM laghu ko AvazyakatAnusAra guru aura guru ko AvazyakatAnusAra laghu par3hane kI pUrI chUTa hai, isakA saMketa hama kara cuke haiM / prAkRtapaiMgalam ke hI kucha dinoM ke bAda saMkalita 'chaMdaHkoza' meM yaha chanda bilakula dUsare hI nAma se milatA hai| vahA~ ise 'hakka' chanda kahA gayA hai / lakSaNodAharaNa padya prAkRtapaiMgalam ke hI DhaMga para hai| prAcIna apabhraMza chandaHzAstriyoM ke yahA~ yaha chanda nahIM milatA / hemacandra ke yahA~ tIna chanda haiM : 'navakokila' (30 mAtrA, cha: paMcamAtrika), 'AranAla' (30 mAtrA, eka SaNmAtrika, pA~ca caturmAtrika, do guru (55), aura 'ugragalitaka' (30 mAtrA, eka SaNmAtrika, pA~ca caturmAtrika, do guru, yaha vastuta: AranAla se abhinna hai)| caupaiyA kA saMbaMdha kisI taraha 'AranAla' se jor3A jA sakatA hai; gaNavyavasthA avazya kucha bhinna hai| virahAMka ke 'vRttajAtisamuccaya' meM eka chanda jarUra milatA hai, jo ThIka 'copaiyA' mAlUma par3atA hai, nAmakaraNa avazya bhinna hai| isa chanda meM '7 bhagaNa + '' kI vyavasthA milatI hai / bhagaNa (50) gurvAdi catuSkala hai| isa taraha virahAMka kA yaha 'saMgatA' chanda hI purAnA caupAyA jAna par3atA hai, hemacandra kA AranAla bhI isI kA bheda hai, kyoMki hemacandra ke chanda meM 'saMgatA' ke dvitIya bhagaNa ke prathama gurvakSara (SIS) ko bhI prathama mAtrika gaNa kA aMza mAna lene para Adi meM SaTkala vyavasthA pUrI taraha baiTha jAtI hai / pharka yaha hai saMgatA meM madhyagaNoM kI vyavasthA, usakI lagAtmaka paddhati bhI niyata hai, hemacandra ke yahA~ nahIM / madhyayugIna hiMdI kAvyaparamparA meM gosvAmI tulasIdAsa aura kezavadAsa ne 'caupAyA' kA kaI bAra prayoga kiyA hai| kezavadAsa ne 'chandamAlA' meM ise 'catuSpadI' chanda nAma diyA hai aura isake udAharaNa meM ve niyata rUpa se AbhyaMtara tuka kA prayoga karate haiM / kezavadAsa se pahale jaina kavi rAjamalla ne bhI isakA saMketa kiyA hai / unakA lakSaNa prAkRtapaiMgalam ke hI anusAra hai| pharka itanA avazya hai ki rAjamalla ke anusAra isakI yativyavasthA 10, 8, 12 na hokara 10, 8, 8, 4 hai / chaMdavinoda (2.10), chaMdasAra, chaMdArNava (5.225) aura gadAdharakRta chaMdamaMjarI (padya saM0 122 pR0 101) meM bhI isako sAta caturmAtrika tathA guru yukta hI mAnA hai| bhikhArIdAsa ise 'caturapada' yA 'catuSpada' kahate haiM aura isake AbhyaMtara yatikhaMDoM meM tuka kI vyavasthA nahIM krte| aisA jAna par3atA hai, dhIre dhIre kAvya-paraMparA meM apracalita hote rahane se isa chanda kI AbhyaMtara tuka lupta ho gaI hai| madhyayugIna hiMdI kaviyoM meM isakA prayoga sarvaprathama gosvAmI tulasIdAsa ke 'mAnasa' meM milatA hai, jahA~ 10 vIM, 1. de0 - pR0 306. 2. sasimattapariTuu, aMsagariTuu, muttiu aggali jAsu, jaNabaMdhaha~ sArI, savvapiyArI, nimmala lakkhaNa tAsu / jaNu paMDiu bujjhai, tAsu na sujjhai, hakka viyANau teo, suvi jaMpivi nattaha~, ciMtavayaMtaha~, bhAsai piMgala eo // - chaMda:koza padya 45 3. navakokila (hema0 4.75), AranAla (hema0 4.58), ugragalitaka (hema0 4.27) 4. virahAMka : vRttajAtisamuccaya 3.34 5. sAta catuSkala ko carana aMta eka guru jAni / aise cArau carana caupaiyA chaMda bakhAni // - chaMdamAlA 2.24 6. caupAI mattA caukala bhattA (? sattA) puNu pAyaMte hAraM / itha (? iya) chaMdu gariTuM dahaaTThaTTha puNu cau viraI sAraM / / - "hindI jaina sAhitya' pariziSTa (1) pR0 234 / 7. bhikhArIdAsa ke nimna udAharaNa meM 10 vI, 18 vI mAtrA para paraspara tuka nahIM milatI / "sa~ga rahe iMdu ke sadA taraiyA tinake jiya abhilAkhai, bhuvajanita kITa baraSAritu ko tihi iMdravadhU saba bhAkhai / yaha jAni jagata meM rUkharukhI hai bAsara sumati bitATI. atikUra kakArarUpa binu cInhe parama caturapada pAvai // - chaMdArNava 5.227 . Page #646 -------------------------------------------------------------------------- ________________ apabhraMza aura purAnI hiMdI ke chanda 621 18 vIM mAtrA para AbhyaMtara tuka kI pUrI pAbaMdI pAI jAtI hai / gosvAmIjIne prAkRtapaiMgalam ke nirdezAnusAra isakA prayoga 16 caraNoM (4 chandoM) meM kiyA hai; ekAkI chanda ke rUpa meM nhiiN| inameM se eka padya yaha hai + bhae prakaTa kRpAlA / dInadayAlA haraSita mahatArI / munimana hArI locana abhirAmA bhUSana banamAlA gosvAmI jI ne 'caupaiyA' ke cAroM caraNoM kI tuka eka hI rakkhI hai| kezavadAsa ke 'caupaiyA' (catuSpadI) chandoM meM pAdAMta tuka vyavasthA cAroM caraNoM meM eka na hokara 'ka-kha' (a b) ga-gha (c d) vAlI paddhati kI hai| kezava kI catuSpadiyoM meM bhI yatisaMbaMdhI AbhyaMtara tuka sarvatra niyamataH upalabdha hotI hai / hama nimna nidarzana le sakate haiM * / kausalyA hitakArI, / adbhuta rUpa bicArI / / tanu ghanasyAmA / nija Ayudha bhujacArI, / nayana bisAlA / sobhAsiMdhu kharArI // (bAlakAMDa) bhRgunaMdana suniye, mana maha~ guniye, raghunaMdana niradoSI, niju ye avikArI, saba sukhakArI, sabahIM vidhi saMtoSI / ekai tuma doU, aura na koU, ekai nAma kahAyo, Ayurbala khUTyo, dhanuSa jU TUTyo, maiM tana mana sukha pAyo / (rAmacaMdrikA 7.45 ) Adhunika hiMdI kAvyaparaMparA meM 'caupaiyA' nahIM prayukta huA hai| isakA samAnajAtika 'tATaMka' chaMda jarUra milatA hai, kiMtu donoM kI laya aura gU~ja yati vyavasthA ke bheda ke kAraNa bhinna hai / zrI velaNakara ise bhI marahaTThA kI taraha ardhasamA dvAdazapadI mAnakara isake prathama - caturtha- saptama - dazama padoM meM 10 mAtrA, dvitIya - paMcama - aSTama-ekAdaza padoM meM 8 mAtrA, tathA tRtIya SaSTha- navama dvAdvaza padoM meM 12 mAtrA mAnate haiN| prAkRtapaiMgalam tathA madhyayugIna hiMdI meM to ise catuSpadI mAnanA hI hameM abhISTa hai / padmAvatI $ 188. prAkRtapaiMgalam ke anusAra 'padmAvatI' 32 mAtrA vAlI samamAtrika catuSpadI hai| isakI racanA meM pratyeka caraNa meM 8 caturmAtrika gaNoM kI vyavasthA pAI jAtI hai; aura ye caturmAtrika gaNa karNa (SS), karatala (IIS, sagaNa ), vipra (IIII, sarvalaghu), caraNa (SII, bhagaNa) meM se kisI taraha ke ho sakate haiN| caturmAtrika gaNa ke sthAna para 'payodhara' (ISI, jagaNa ) kI racanA karanA niSiddha hai / isa prakAra pratyeka caraNa meM jagaNarahita 8 caturmAtrika gaNoM kI racanA kara padmAvatI nibaddha kI jAtI hai| isa chanda ke yatividhAna kA koI saMketa prAkRtapaiMgalam meM nahIM milatA kiMtu udAharaNa padya (1. 145) meM spaSTataH 10, 8, 14 para yati milatI hai aura ina sthAnoM para AbhyaMtara tuka kI vyavasthA bhI milatI hai, jo 'vaMgAbhaMgA', 'dhiTThA-kaTThA', 'kaMpA-jhaMpA', aura 'rANA-paANA' se spaSTa hai| apabhraMza chandaH paramparA meM yaha chanda prAkRtapaiMgalam ke pUrva kahIM nahIM milatA; chandaH koza meM avazya isakA lakSaNa diyA gayA hai / chandaH koza kA lakSaNa prAkRtapaiMgalam ke lakSaNa se pUrI taraha milatA hai, sirpha pAThAMtara kA bheda hai : Thavi paumAvattI ThANaM ThANaM caumattA gaNa aTThA ye dhruva kannA karayala calaNe vippo cAre gaNa ukkiTThAye / jai paDai paohara harai maNohara pIDai taha nAyakkataNUM, nayarahaM uvvAsai kavi ninnAsaha chaMdaha lAvai dosa ghaNUM // 3 dAmodara ke 'vANIbhUSaNa' meM sarvaprathama 'padmAvatI' chanda kI yativyavasthA kA saMketa milatA hai, aura unake 1. Apabhramsa Metres. $ 26 2. bhaNu paumAvattI ThANaM ThANaM caumattA gaNa aTThAA, dhua kaNNo karaalu vippo caraNo pAe pAa ukiTThAA / jai palai paohara kimai maNohara pIDai taha NAakkaguNo piaraha saMtAsai kai uvvAsai ia caMDAlacarita gaNo // - prA. paiM0 1. 144 3. chandaH koza padya 50 4. iha dazavasubhuvanairbhavati virAmaH sakalAbhimataphalAya tadA, phaNinAyakapiGgala bhaNitasumaGgalarasikamanaH saMvihitamadA | For Private Personal Use Only vANIbhUSaNa 1.79 jainalibrary.org Page #647 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 622 prAkRtapaiMgalam udAharaNapadya meM AbhyaMtara tuka kA pUrA nirvAha hai| gujarAtI chandograntha 'dalapatapiMgala' ke anusAra yaha chanda caturmAtrika tAla meM gAyA jAtA hai aura pahalI tAla tIsarI mAtrA para par3atI hai| isakA saMketa 'bRhat piMgala' meM bhI milatA hai, jahA~ 'tAla' ke sthAna kA saMketa karate hue isakI gaNavyavasthA yoM dI gaI hai : dA dAdA dAdA' dAdA dAdA' dAdA dAdA dAdA gA. isa dRSTi se padmAvatI chanda kI tAlavyavasthA, yativyavasthA aura mAtrAsaMkhyA vakSyamANa 'lIlAvatI' chaMda ke hI samAna hai / pharka yaha hai ki padmAvatI meM jagaNarahita 8 caturmAtrika gaNoM kI racanA kI jAtI hai, aura pAdAMta meM kevala '5' kA vidhAna hai; lIlAvatI ke caturmAtrika gaNoM meM 'jagaNa' kI racanA kI jA sakatI hai aura anta meM 'sagaNa' (IIs) kA honA paramAvazyaka hai| marahaTThA chaMda kI 'padmAvatI' ke sAtha tulanA karane para patA calegA ki 'padmAvatI' meM antima yati khaMDa 'dAdA dAdA dAdA gA' (14 mAtrA) hai, jaba ki marahaTTA ke antima yatikhaMDa meM isase tIna mAtrA kama, 'dAdA dAdA gAla' (11 mAtrA), hotI haiN| vakSyamANa tribhaMgI aura padmAvatI meM yaha bheda hai ki yahA~ yativyavasthA 10, 8, 14 hai, jaba ki mAtrika tribhaMgI meM yaha 8, 8, 8, 6 para pAI jAtI hai / daNDakala, durmilA aura jalaharaNa bhI padmAvatI kI taraha praticaraNa 32 mAtrA vAle samamAtrika catuSpadI chanda haiN| inameM daNDakala aura durmilA donoM meM yativyavasthA 10, 8, 14 para hI hai| durmilA kI yativyavasthA kA spaSTa ullekha prAkRtapaiMgalam ke lakSaNapadyoM meM milatA hai, aura daNDakala ke lakSaNodAharaNa padyoM meM 10, 8, 14 para yati ke sthAna para AbhyaMtara tuka (yamaka) kA prayoga huA hai| inakA 'padmAvatI' se yaha bheda hai ki inakI mAtrika gaNavyavasthA sarvathA bhinna hai| jalaharaNa chanda kI prathama 30 mAtrAyeM laghvakSaroM ke dvArA nibaddha kI jAtI hai aura isa taraha yaha chanda 31 varNa vAlA (daNDaka) chanda bana jAtA hai; isakI yativyavasthA bhI padmAvatI se bhinna hai :10, 8, 6, 8 / mAtrika tribhaMgI ke aMtima do yatikhaMDoM ke parivartana se jalaharaNa kI yativyavasthA bana jAtI hai / ukta vivecana se patA calatA hai ki ye bhI 32 mAtrA vAle chanda ke hI vividha praroha haiM, "jinameM gaNavyavasthA, yativyavasthA, pAdAMta akSaravyavasthA Adi ke bheda se alaga alaga taraha kI gati, laya aura gUMja utpanna ho jAtI hai| phalataH inheM vaijJAnika dRSTi se alaga alaga mAnanA ThIka hI jAna par3atA hai| hiMdI kAvya-paraMparA meM isa chaMda kA sarvaprathama prayoga 'kIrtilatA' meM milatA hai| kIrtilatA meM 10, 8, 14 para yati, yati-khaMDoM ke sthAna para tuka aura aMta meM 'magaNa' (555) kI vyavasthA milatI hai| 'loaha sammade, bahu virahadde, ambara maMDala pUrIA, AvaMta turukkA, SANa mulukkA, paa bhare pathara cUrIA / duruhu~te AA, vaDa vaDa rAA, davali doArahIM cArIA, cAhate chAhara, Avahi bAhara, gAlima gaNae Na pArIA // ukta uddhata chaMda nAgarI pracAriNI sabhA ke saMskaraNa ke anusAra hai| chaMda kI dRSTi se ukta pATha azuddha jAna par3atA hai| 'paa bhare pathara' ke sthAna para pATha 'paa bhara patthara' honA cAhie, kyoMki 'bhare' meM 'e' dhvani ke kAraNa prathama caturmAtrika gaNa truTita ho jAtA hai| isI taraha 'doArahIM' ke sthAna para pATha 'dAArahiM' hogA aura 'gaNae Na' ke sthAna para 'gaNae Na'; tabhI chaMda kI gati ThIka baitthegii| jaina kavi rAjamalla ke 'chaMdazAstra', kezavadAsa kI 'chaMdamAlA' aura 'rAmacaMdrikA' donoM jagaha yaha chanda milatA hai| kezava kA lakSaNa kucha bhinna hai, ve yativyavasthA 10, 8, 14 para na mAnakara 18, 14 para mAnate haiM, para udAharaNapadyoM meM sarvatra yati 10, 8, 14 para pAI jAtI hai aura dasavIM tathA aThArahavIM mAtrAoM ke sthAna para tuka (yamaka) kI vyavasthA bhI milatI hai| 1. prA0 paiM0 1.196-197 2. prA0 50 1.180 meM 'bhaggaMtA-laggaMtA', "saravaru-parikaru' Adi / 3. kIrtilatA (dvitIya pallava) pR0 46 4. hiMdI jaina sAhitya pR0 236 5. matta aThAraha virama kari puni caudaha paramAna / pratipada kevala battisai padamAvatI bakhAna // chaMdamAlA 2.38 Page #648 -------------------------------------------------------------------------- ________________ apabhraMza aura purAnI hiMdI ke chanda 623 jadyapi jaga karatA, pAlaka haratA, paripUrana bedana gAe, tadapi kRpA kari, mAnuSavapu dhari, thala pUchana hamasoM aae| suni surabaranAyaka, rakSasaghAyaka, rakSahu muni jasa lIjai, . sukha godAvaritaTa, bisada paMcavaTa, parnakuTI taha~ prabhu kIjai / / (rAmacaMdrikA 11.15) isa chaMda ke caturtha caraNa ke cauthe catuSkala meM 'jagaNa' (151, "dapaMca) kI vyavasthA hai, jo chaMda kI laya meM doSa utpanna karatI hai / bhikhArIdAsa ne bhI 'chaMdArNava' meM padmAvatI meM 'jagaNa' na dene kA saMketa kiyA hai| chaMdavinoda, aura chaMdomaMjarI; ina lakSaNa graMthoM meM padmAvatI kA ullekha milatA hai, para koI khAsa ullekhanIya bAta nahIM pAI jAtI / DA. velaNakara marahaTThA aura caupaiyA kI taraha padmAvatI ko bhI ardhasamA dvAdazapadI mAnate haiM; jo isake mUla rUpa kA avazya saMketa karatA hai, kiMtu madhyayugIna hiMdI kAvyaparamparA ke saMbaMdha meM ise catuSpadI mAnanA hI adhika ThIka hogaa| ve padmAvatI, daNDakala, durmilA, lIlAvatI ina cAra chaMdoM ko dvAdazapadI aura jalaharaNa aura tribhaMgI ko SoDazapadI mAnate haiM, kiMtu hiMdI meM inakA catuSpadItva hI siddha hai| daNDakala 6189. jaisA ki padmAvatI ke saMbaMdha meM saMketa kiyA jA cukA hai; daNDakala bhI 32 mAtrika sama catuSpadI hai, jisake pratyeka caraNa meM padmAvatI kI hI taraha 10, 8, 14 mAtrA (32 mAtrA) para yati pAI jAtI hai| prAkRtapaiMgalam ke anusAra isameM 'ca ca ca ca cha ca ca ga (5)' kI gaNavyavasthA pAI jAtI hai| isa prakAra padmAvatI meM aura isameM yaha pharka hai ki padmAvatI meM 8 catuSkala gaNa hote haiM, yahA~ pA~cavA~ gaNa SaTkala nibaddha kiyA jAtA hai aura aMta meM guru (5) hotA hai; daNDakala meM kevala 6 catuSkala gaNoM kI hI vyavasthA pAI jAtI hai / yati ke sthAna para padmAvatI kI taraha hI yahA~ bhI tuka (yamaka) kI yojanA pAI jAtI hai| daNDakala kA svataMtra ullekha vANIbhUSaNa meM nahIM milatA aura kezavadAsa kI 'chandamAlA' aura 'rAmacaMdrikA' meM bhI isakA koI cihna nahIM hai| aisA jAna par3atA hai, adhikAMza kavi aura lakSaNakAra ise 'padmAvatI' meM aMtarbhAvita mAnate jAna par3ate haiN| chaMdavinoda, chaMdasAra Adi anya graMthoM meM daNDakala kA ullekha nahIM hai| kevala bhikhArIdAsa ne apane 'chaMdArNava' meM 'daNDakala' ko svataMtra chaMda ke rUpa meM nirUpita kiyA hai| bhikhArIdAsa SaTkala vAle bhedaka tattva kA saMketa nahIM karate, ve sirpha itanA kahate haiM ki yahA~ 10, 8, 14 kI yati aura anta meM 'sagaNa' (II) kI vyavasthA pAI jAtI hai / padmAvatI meM aMta meM 'sagaNa' (15) na hokara prAyaH 'magaNa' (555) hotA hai aura 'durmilA' meM 'sagaNa' ke bAda phira eka guru, (155) / chandArNava se nimna tIna udAharaNoM ko uddhRta kara inakA bheda spaSTa kiyA jA sakatA hai| (padmAvatI) byAlini sI benI, lakhi chabisenI, tajata na AsA morai jU, sasi so mukha sobhita, lakhi hyau lobhita, lAyata TakI cakoraijU / nikasata mukha svAse, pAi subAse, saMga na chor3ata bhauraijU, bAhira Avati jaba, padmAvati taba, bhIra jurati cahu~ aurai jU / / (7.25) (daMDakalA) phala phUlani lyAvai, harihi sunAvai, e hai lAyaka bhogani kI, aru saba guna pUrI, svAdani rUrI, harani anekani rogani kI / ha~si lehi kRpAnidhi, lakhi jogI vidhi, niMdahi apane jogani kI, nabha te sura cAhaiM, bhAgu sarAhaiM, phiri phiri daMDaka logani kI // (7.27) 1. ATha caukala parai, cArai rUpa nisaMka / bhUlahu jagana na dIjiye, hota chaMda sakalaMka || - chaMdArNava 7.24 aru dhaNuddharu haavaru gaavaru chakkalu bi bi pAikka dale, battIsaha mattaha paa supasiddhau jANau buhaaNa hiaatale / saubIsa aThaggala kala saMpuNNau rUau phaNi bhAsia bhuaNe daMDaala Niruttau guru saMjuttau piMgala aM jaMpaMta maNe / - prA0 paiM0 1.179 3. dasa basu kari yoM hI caudaha jyoM hI aMta sagana hai daMDakalo / - chaMdArNava 7.23 Page #649 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 624 prAkRtapaiMgalam (durmilA) ika triyavratadhArI, paraupakArI, nita guruAjJA-anusArI, nirasaMcaya dAtA, saba rasajJAtA, sadA sAdhusaMgati pyArI / saMgara meM sUro, saba gunapuro, sakala subhAe~ satti kahai, niradaMbha bhagati bara, bidyani Agara, caudaha nara jaga durmila hai // (7.26) spaSTa hai, ye tInoM chanda eka hI mUla chanda ke praroha haiN| durmila (mAtrika) 6 190. padmAvatI aura daNDakala kI taraha hI durmila (mAtrika durmila) bhI 32 mAtrA vAlA sama catuSpadI chanda hai| hama batA cuke haiM ki inameM paraspara pharka kevala mAtrika gaNavyavasthA aura pAdAMta meM vyavasthita dhvaniyoM kI dRSTi se hai| ina sabhI chaMdoM kI yativyavasthA taka eka-sI hI (10, 8, 14 yati) hai / prAkRtapaiMgalam ke lakSaNAnusAra isa chanda ke viSama sthAna para 'karNa' (55) aura bIcabIca meM 'vipra' (III) aura 'padAti' (sAmAnya catuSkala) kI yojanA kI jAtI hai| pAdAMta meM 'sagaNa' (IIS) honA cAhie, isakA koI saMketa lakSaNa meM nahIM milatA, kiMtu lakSaNodAharaNa padyoM meM yaha spaSTataH milatA hai| padmAvatI kI taraha 'durmilA' meM 'jagaNa' (15) kA prayoga niSiddha nahIM haiM aura yaha ina donoM chandoM kA pramukha bhedaka tattva hai| prAkRtapaiMgalam ke udAharaNapadya (1.198) meM 10vIM aura 18 vI mAtrA para praticaraNa AbhyaMtara tuka kI vyavasthA pAI jAtI hai, jo 'dhAlA-NivAlA', 'cINA-hINA', uDDAvia-pAvia', aura 'bhaggia-laggia' se spaSTa hai| dAmodara ke 'vANIbhUSaNa' kA lakSaNapadya isa chanda meM kevala 8 catuSkala gaNoM kI vyavasthA kA hI saMketa karatA hai| 10, 8, 14 para yati kA ullekha yahA~ avazya hai, para zeSa bAtoM kA ullekha nahIM hai / 'vANIbhUSaNa' ke lakSaNodAharaNa padyoM meM yatikhaNDoM ke sthAna para AbhyaMtara tuka (yamaka) kI vyavasthA nahIM miltii| isase anumAna hotA hai ki bAda meM ki isa baMdhana ko anAvazyaka samajha kara durmilA se haTA diyA gayA hai / 'yamunAjalakelivi-, lolavilocana-, gopIjanahRtavasanavaraM, taTajAtavizAlata-, mAlataruNataru-, durgamazAkhArohaparam / nijabhujamadamatta-, bhojapatimAnasa, saMbhRtadambhavinAzakaraM, karacaraNamayUkhamu-, SitakamalaM nama, lIlAmAnuSaveSadharam / ' (vANIbhUSaNa 1.104) 'vANIbhUSaNa' kA ukta udAharaNa chaMda kI dRSTi se kAphI truTita hai| pratyeka caraNa kA prathama yati khaMDa truTita hai, vahA~ samApta nahIM hotA aura tRtIya caraNa meM 'madamatta' ke bAda yati par3atI hai, kiMtu yaha kevala nau mAtrA kA khaMDa hai, isakI eka mAtrA dUsare khaMDa meM milAkara use (bhojapatimAnasa ko) bhI nau mAtrA kA yatikhaMDa banA diyA hai - yaha sArI gar3abar3a 'bho' gurvakSara ke kAraNa huI hai, jo 10 vIM aura 11 vI mAtrAoM ke dvArA nibaddha kiyA gayA hai| durmila yA durmilA chaMda isa nAma rUpa meM purAne apabhraMza chandaHzAstriyoM ke yahA~ nahIM milatA, kiMtu isase milatIjulatI eka 32 mAtrAvAlI dvipadI 'skaMdhakasama' svayaMbhU, hemacandra aura rAjazekhara sUri tInoM ke yahA~ milatI hai| isa dvipadI kI racanA 8 catuSkaloM ke dvArA kI jAtI hai aura pratyeka caraNa meM 10, 8, 14 mAtrAoM ke yatikhaMDa pAye jAte haiM / hemacaMdra se isakA lakSaNa nimna hai : 'cuH skandhakasamam / ajairiti vartate / aSTa caturmAtrAzcettadA skandhakasamam / 1. daha vasu caudaha viraha karu visama kaNNa pada dehu / aMtara vippa paika gaNa dummila chaMda kahehu / / - prA0 paiM0 1.197 2. dvAtriMzanmAnaM bhavati pavitraM phaNipatijalpitavRttavaraM, dazavasubhuvanairyatiratra prabhavati kavikulahadayAnandakaram / yadyaSTacatuSkalakalitasakalapadamiti durmilakAnAmadharam, narapativaratoSaNa vandivibhUSaNa bhuvanaviditasaMtApaharam / / -vANIbhUSaNa 1.103 3. svayaMbhUcchandas 6.174, rAjazekhara 5.187, chandonu0 7.18 Page #650 -------------------------------------------------------------------------- ________________ apabhraMza aura purAnI hiMdI ke chanda 625 isa sUtra ke pUrva ke sUtra meM 10, 8 para yati kahI gaI hai, ata: usakA prakaraNavaza anuvartana yahA~ bhI mAnA gayA hai aura yahA~ bhI 'jaja' (10, 8) para yati mAnI hai, spaSTataH tIsarA yatikhaMDa 14 mAtrA kA hogA hI / yaha 'skandhakasama' hI yatibheda se 'mauktikadAma' (12, 8, 12 yati) aura 'navakadalIpatra' (14, 8, 10 yati) bana jAtA hai| ATha caturmAtrika gaNoM ke sthAna para eka SaNmAtrika, cha: caturmAtrika aura eka guru kI vyavasthA karane para ye tInoM chaMda kramazaH 'skandhakasamA', 'mauktikadAmnI' aura 'navakadalIpatrA' ina strIvAcaka saMjJAoM se abhihita hote haiN| spaSTata: 'padmAvatI' aura 'durmilA' hemacaMdra kI 'skaMdhakasama' dvipadI kA hI dviguNita catuSpadI rUpa hai, aura 'skaMdhasamA' dvipadI kA dviguNita rUpa kahA jA sakatA hai / isa viSaya kA vizada vivecana anuzIlana ke pichale aMza meM 'varNika savaiyA ke udbhava aura vikAsa' zIrSaka ke aMtargata draSTavya hai| durmila chaMda 'Domila' ke nAma se sarvaprathama addahamANa ke apabhraMza kAvya saMdezarAsaka meM do bAra prayukta huA hai| isakA dvipadI aura catuSpadI donoM taraha kA rUpa vahA~ milatA hai| hama yahA~ catuSpadI vAle udAharaNa ko vikAsakrama ko jAnane ke lie le sakate haiN| piyaviraha vioe, saMgamasoe, divasarayaNi jhuraMta maNe / Niru aMga susaMtaha, bAha phusaMtaha, appaha Niddaya ki pi bhaNe / / tasu suyaNa niseviya, bhAiNa pesiya, mohavasaNa bolaMta maNe / mai sAiya vakkharu, hari gaya takkharu, jAu saraNi kasu pahia bhaNe // (saMdezarAsaka 2.95) kezavadAsa ko 'chaMdamAlA' aura 'rAmacandrikA' donoM jagaha mAtrika durmila chaMda nahIM milatA, vahA~ isake 'varNika savaiyA' vAle parivartita rUpa hI milate haiM / vaNika savaiyA ke dvAtriMzanmAtrika caturviMzatyakSara bhedoM ke vikAsa se zuddha mAtrika durmila kA pracAra madhyayugIna hiMdI kAvyaparamparA meM bahuta kama ho calA hai| zrIdhara kavi ke 'chaMdavinoda' meM mAtrika prakaraNa meM koI 'durmila' chaMda nahIM milatA, varNika vRtta prakaraNa meM avazya durmila savaiyA kA ullekha hai| nArAyaNadAsa ke 'chaMdasAra' vAlA durmila bhI 'varNika (ATha-sagaNa) chaMda hI hai| akele bhikhArIdAsa ke 'chandArNava' meM hI mAtrika durmila kA svataMtra ullekha hai, ve isake pAdAMta meM 'sagaNa' yA 'karNa' (Is yA 55) honA Avazyaka mAnate haiM aura yativyavasthA 'padmAvatI' aura 'daNDakala' kI taraha hI '10, 8, 14' batAte haiN| hama ina tInoM chaMdoM kA sAmyavaiSamya saMketita karate hue 'daNDakala' ke prakaraNa meM bhikhArIdAsa vAle durmila kA udAharaNa de cuke haiM, jo draSTavya hai| padmAvatI aura lIlAvatI kI taraha dumila bhI cAra mAtrA kI tAla meM gAyA jAtA hai, jisakI pahalI do mAtrA choDakara tIsarI mAtrA se tAla denA AraMbha hotA hai| gujarAtI piMgala graMthoM meM isakI yativyavasthA bhinna mAnI gaI hai| dalapatapiMgala ne isameM 16-16 mAtrA ke do hI yatikhaMDa mAne haiM / / lIlAvatI 191. lIlAvatI bhI uparyukta tInoM chandoM kI hI jAti kA chaMda hai| prAkRtapaiMgalam ke anusAra isake pratyeka caraNa meM 32 mAtrAyeM hotI hai, kiMtu gaNavyavasthA meM laghu guru kA koI niyama nahIM hai, isake sama-viSama kisI bhI sthAna para 'jagaNa' (ISI) kI racanA kI jA sakatI hai, sampUrNa chanda meM pA~ca catuSkala eka sAtha (nirantara) par3eM, to chanda kI 1. chandonuzAsana 7.19-20 2. vahI 7.21 3. chaMdavinoda 3.104 4. chaMdasAra padya 14, pR. 6 5. chaMdArNava 7.23 6. badhiye maLi mAtrA batriza che, paNa eka guru aMte dhariye, vizrAma karI kaLa soLa kane, dumilA e vidhi e Adariye / dumiLA gaNamela thakI maLato, kaLato te tulya gaNI kariye, taji be pachi tAla tamAma tame gaNi ATha dharo zruti AMtariye // - dalapatapiMgala 2.131 7. guru lahu Nahi Nimma Nimma Nahi akkhara palai paohara visama samaM, jahi kahu~ Nahi Nimmaha tarala turaa jimi parasa vidisa disa agamagamaM / gaNa paMca caukkala palai NiraMtara anta sagaNa dhua kaMta gaNaM, pari calai supari pari lIla lilAvai kala battIsa visAmakaraM / / - prA. paiM0 1.189 Page #651 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 626 prAkRtapaiMgalam udAharaNa meM 10, 8, sundaratA bar3ha jAtI hai aura aMta meM 'sagaNa' (115) honA cAhie / " isa chanda meM yativyavasthA kA koI saMketa nahIM miltaa| 14 para kahIM kahIM yati pAI jAtI hai, kintu yatikhaMDoM meM AbhyaMtara tuka nahIM milegI / 'ghara laggai aggi jalai dhaha dhaha kai diga maga Nahapaha aNala bhare, saba dIsa pasari pAikka lulai dhaNi thaNahara jahaNa diAva kare / bhaa lakia thaktia vahari taruNi jaNa bhairava bheria sada pale, mahi loTTaI piTTa riu sira tuTTai jakkhaNa vIra hamIra cale // dAmodara ke 'vANIbhUSaNa' kA lakSaNapadya prAkRtapaiMgalam ke hI anusAra hai, ve sirpha itanA saMketa adhika karate haiM ki isameM 8 catuSkala gaNoM kI racanA kara ( 115 ), karNa ( 55 ) dvijagaNa ( IIII), bhagaNa (511), jagaNa (151) kisI bhI taraha se kI jA sakatI hai| vANIbhUSaNa meM isakI yati-vyavasthA kA koI saMketa nahIM hai| aisA jAna par3atA hai, lIlAvatI meM yati aura yatisaMbaMdhI yamaka (tuka) kI AvazyakatA nahIM mAnI gaI hai| jaina kavi rAjamalla ke 'piMgala' se isa chanda ke viSaya meM kucha bhinna tathya sAmane Ate haiN| unake anusAra inameM 7 catuSkala aura anta meM sagaNa ( 115 ) kI vyavasthA honI caahie| ukta catuSkaloM meM 'nareMdra' (151, jagaNa) kI varjanA kI jAya tathA 9, 9, 10, 4 para pratyeka caraNa meM yati honI cAhie / lIlAvai chaMdu gariMdu garidavivajjiya caukala satta hiNaM sagaNaM, Nava Nava daha cAri virai sarassara kara DaMbara cAru caraNa saghaNaM / sirImAla suriMda sugaMdaNa guNi gaNa roru nikaMdaNa jaNa saraNaM, babbaraM vaMsa akabara sAhi sanASata bhArahamalla bhaNaM // 3 ukta chaMda ke caturtha caraNa meM kucha zabda chUTa gaye jAna par3ate haiN| maiMne ise upalabdha rUpa meM hI udAhRta kiyA hai| madhyayugIna hiMdI kAvya-paraMparA meM yaha chaMda apracalita sA rahA hai| 'chaMdavinoda' aura 'chaMdArNava' isakA ullekha avazya " karate haiN| zrIdhara kavi ke anusAra isa chaMda kI yativyavasthA 9 9 6, 8 hai, bAkI lakSaNa prAkRtapaiMgalam kA hI ulthA hai|" zrIdhara kavi ne pAda ke aMta meM kevala guru ( 3 ) kA vidhAna kiyA hai, kiMtu inake udAharaNapadya meM (jo lakSaNa padya bhI hai), 'sagaNa' (115) kI hI vyavasthA milatI hai| 'chaMdArNava' meM bhikhArIdAsa kA lakSaNa adhika sthUla hai; ve ise paddharI kA duganA chaMda mAnate hai aura yati Adi kA koI saMketa nahIM krte| unakA udAharaNa nimna hai jisameM vativyavasthA niyamataH na to rAjamalla ke anusAra (9, 9, 10, 4 para) hI hai, aura na zrIdhara ke anusAra (9, 9, 6, 8 para) hI / pItaMbara mukuTa, lakuTa kuMDala vana, mAla vaisAi, darasAvai / musukAni vilokani, maTaka laTaka bar3hi mukura chA~ha teM, chabi pAvai / mo binaya mAni cali vRMdAvana, baMsI bajAi, godhana gAvai, tau lIlAvatI, syAma meM to meM, neku na ura antara Avai // (chaMdArNava 6.45 ) ukta udAharaNa meM yatividhAna pratyeka caraNa meM bhinna koTi kA hai, jisakA saMketa hamane ardhavirAma (,) cihna ke dvArA kiyA hai| lIlAvatI chaMda ke isa vivecana se spaSTa hai ki isakI yati vyavasthA ke saMbaMdha meM aikamatya nahIM rahA hai gujarAtI piMgalagraMtha 'dalapatapiMgala' meM isakI yativyavasthA padmAvatI, daMDakala, aura durmila kI taraha hI 10, 8, 14 I 1. prA0 0 1.190 2. vANIbhUSaNa 1.113 3. hiMdI jaina sAhitya pR0 224 4. guru laghu nahi niyama niyama nahi acchara kala pada pada battIsa bharo, nava kala viramata viramata nava para puni rasa para vasu bA~Ti dharo / guru caranahi carana aMta kari sundara jasu vicAra nava citta dharo ihi vidhi kavi sarasa cAru lIlAvati lIlAvati sama suddha karo // 5. chaMdArNava 6.44 - chaMdavinoda 2.34 Page #652 -------------------------------------------------------------------------- ________________ apabhraMza aura purAnI hiMdI ke chanda 627 para bhAnI hai aura yaha tIsare mata kA saMketa karatA hai / dalapatapiMgala ke anusAra yaha chanda cAra mAtrA kI tAla meM gAyA jAtA hai aura pahalI do mAtrA ko chor3a kara tIsarI mAtrA se hara cAra cAra mAtrA ke bAda tAla par3atI hai| lIlAvatI kI yahI yativyavasthA mAnanA hameM bhI abhISTa hai / dalapata bhAI isa chanda ke aMta meM 'sagaNa' kA vidhAna na mAnakara niyata rUpa se 'do guru' (55) kI vyavasthA kA saMketa karate haiN| zrI rAmanArAyaNa pAThaka ne ise padmAvatI ke ThIka pahale vivecita kiyA hai| donoM ke bheda kA saMketa karate pAThakajI padmAvatI ke prakaraNa meM likhate haiM : 'A chanda lIlAvatI pramANe ja che. temAM vizeSa e che ke ahIM madhyayatithI par3atA be yatikhaMDo ne prAsathI joDavAnA che, .... bIjo bheda e che ke lIlAvatImAM aMte be guru Ave che, AmAM eka Ave che."2 jalaharaNa ( yA janaharaNa) $ 192. prAkRtapaiMgalam kA jalaharaNa chanda bhI ukta cAroM chaMdoM ke anusAra hI 32 mAtrA kA samamAtrika catuSpadI chanda hai / isa chanda meM antima akSara 'gurU' (5) hotA hai, bAkI sabhI mAtrAyeM laghvakSara ke dvArA nibaddha kI jAtI hai / isa prakAra isameM 30 laghu aura 1 guru (31 akSaroM) ke dvArA praticaraNa 32 mAtrAyeM nibaddha kI jAtI ha / yativyavasthA padmAvatI Adi chaMdoM se bhinna hai aura prAkRtapaiMgalam meM isa chanda kI yativyavasthA spaSTataH 10, 8, 8, 6 ke yatikhaMDoM meM niyata kI gaI hai| yatikhaMDoM meM 'anuprAsa' (tuka, yamaka) kI vyavasthA kA koI saMketa nahIM milatA / prAkRtapaiMgalam ke udAharaNapadya ke prathama-dvitIya yatikhaMDoM ke aMta meM kevala tIsare caraNa meM 'dalu-balu' vAlI AbhyaMtara tuka milatI hai, anya caraNoM meM isakA abhAva hai / " dAmodara ke 'vANIbhUSaNa' meM isako laghuprasArI chanda hI mAnA hai, kiMtu vahA~ yati kI vyavasthA 10, 8, 14 mAnI gaI hai, sAtha hI udAharaNapadya meM prathama donoM yatikhaMDoM ke bAda tIna caraNoM meM niyata 'tuka' kA prayoga milatA hai| kiMtu 'vANIbhUSaNa' meM isa chanda ko '30 la, 1 ga' (31 varNa) vAlA chanda niyamataH nahIM mAnA gayA hai, balki yahA~ anekagurutva bhI dekhA jAtA hai| udAharaNapadya isIliye 31 varNoM kA 32 mAtrika chanda nahIM bana pAyA hai : upagamya nibhRtataramabhinavajaladharasubhagasudarzanacakradharaM, sakhi kathaya hRdayarujamuragarAjabhujamamalakamaladalanayanavaram / atikuTilakaThinahaThamapanaya mayi zaTha darzanamapi na dadAsi cirA-, dacirAMzulatAsadRzI navayauvanakAMtiraciramiha ruciratarA // (vANIbhUSaNa 1.122) 'vANIbhUSaNa' ke anusAra yaha chanda padmAvatI aura durmilA kA hI vaha bheda hai, jisameM gurvakSara do cAra se adhika na hoM, zeSa mAtrAe~ laghvakSara ke dvArA nibaddha kI gaI hoM / isa taraha ina laghvakSaroM kI saMkhyA niyata nahIM jAna par3atI / madhyayugIna hiMdI kAvyaparamparA meM isakI svataMtra sattA kA saMketa zrIdhara kavi aura bhikhArIdAsa avazya karate haiM zrIdhara kavi isameM prAkRtapaiMgalam ke hI anusAra 30 la, 1 ga mAnate haiM / bhikhArIdAsa ke yahA~ kA jalaharaNa eka aura vikAsa kA saMketa karatA hai, jahA~ caraNa kI battIsoM mAtrAe~ laghvakSaroM ke dvArA nibaddha kI gaI haiM, aura jaba ki prAkRtapaiMgalam, 1. mAtrA batrIze caraNamAM, aMte to guru be ANo, lIlAvati nAme chaMda bhaNAvo, jati daza ATha upara jANo / triji kaLa para tAla pachI zruti zruti para teja rite svaragati jANo, A loka vize paraloka vize prabhu pada bhaji pUraNa sukha mANo // - dalapatapiMgala 2.117 2. bRhat piMgala pR0 317 3. battIsa hoi mattA aMte sagaNAi~ ThAvehi / sabva lahU jai guruA, ekko vA be vi pAehi // - prA0 paiM0 1.203 4. paa paDhama palai jahiM suNahi kamalamuhi, daha vasu puNu vasu virai kare / - prA0 paiM0 1.202 5. de0 prA0 paiM0 1.204 6. dazavasubhuvanairyatiriha hi yadi bhavati rasikajanahRdayavihitamidam / - vANIbhUSaNa 1.121 pada padahi sarasa kavi sunahu rasikamani dasa vasu vasu rasa virati jahA~, phanipati ati hita yaha virati subudha kaha carana carama para suguru tahA~ / saba laghu kari dharahu karahu yaha cita kari imi raci catura sughara caranA, kavi siridhara kahai sajana cita dhari kari sujasa lahia yaha jalaharanA // - chaMdavinoda 2.38 8. laghu kari dInhe battisau, jalaharanA pahicAni / - chaMdArNava 7.29 Page #653 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 628 prAkRtapaiMgalam dAmodara aura zrIdhara kavi kA 'jalaharaNa' mUlata: gurvaMta caraNa kA chaMda thA, bhikhArIdAsa ke yahA~ yaha laghvanta caraNa kA chaMda ho gayA hai / bhikhArIdAsa ke bhinna udAharaNa se isakI puSTi ho sakatI hai| 'sudi layau mithuna rabi umar3i ghumar3i phabi gagana saghana ghana jhapaki jhapaki / kari calati nikaTa tana chanaruci chana chana khaga aba jhara sama lapaki lapaki // kachu kahi na sakati tiya viraha anala hiya uThata khinahi khina tapaki tapaki / ati sakucita sakhiyana adha kari a~khiyana lagiya jala harana Tapaki Tapaki // yaha chaMda padmAvatI, durmilA Adi kI taraha hI ATha caturmAtrika tAla meM gAyA jAtA hai / tribhaMgI (mAtrika) 193. prAkRtapaigalam ke anusAra mAtrika tribhaMgI 32 mAtrA vAlA samamAtrika catuSpadI chanda hai| isa chanda kI mAtrika gaNavyavasthA kA koI saMketa nahIM milatA, kevala 10, 8, 8, 6 para yati aura pAdAMta meM guru (5) ke vidhAna kA saMketa hai / tribhaMgI chanda meM bhI padmAvatI kI taraha 'jagaNa' (151) caturmAtrika gaNa kI racanA varjita hai / lakSaNapadya tathA udAharaNa se spaSTa hai ki prathama tIna yatikhaMDoM meM paraspara 'tuka' milatI hai| yaha tuka udAharaNapadya (1.195) ke cAroM caraNoM meM kramaza: 'gaMgaM- adhaMgaM- aNaMgaM', 'hAraM-sAraM-'chAra', ''caraNaM- saraNaM- haraNaM' aura 'vaaNaM-degNaaNaM -"saaNaM' kI yojanA ke dvArA spaSTa hai / 'vANIbhUSaNa meM ullikhita lakSaNa prAkRtapaiMgalam ke hI anusAra hai aura lakSaNapadya tathA udAharaNapadya donoM meM AbhyaMtara tuka vyavasthA kI pUrI pAbandI milatI hai / jaina kavi rAjamalla ko bhI prAkRtapaiMgalam kA lakSaNa hI svIkAra hai / ve pada ke AbhyaMtara tIna 'prAsa' (yamaka yA tuka) kA spaSTa saMketa karate haiM / pharka itanA hai ki jahA~ prAkRtapaiMgalam aura vANIbhUSaNa meM jagaNa kA prayoga sarvathA niSiddha hai, vahA~ rAjamalla kevala cauthe, chaThe aura AThaveM caturmAtrika gaNa ke sthAna para hI 'jagaNa' ke prayoga kA niSedha karate hai| 'tibhaMgI (?tibbhaMgI) chaMdaM, bhaNai pharNidaM, caukala kaMda, aTTha gaNaM, guru anti garikha (? gari ), daha aTuTuM, turie chahaDhe Nahi jagaNaM / jima juvati camakkaM, tiNi (?tiNNi) jamakkaM, caraNa avakaM vara uvamaM, bhaNi bhArahamallaM, ariurasallaM, NehaNavallaM, bhUpa samaM // kezavadAsa kI 'chandamAlA' meM spaSTataH jagaNa kA niSedha milatA hai : viramahu dasa para ATha para vasu para puni rasa rekha / karahu tribhaMgI chaMda kaha~ jaganahIna ihi beSa // (chaMdamAlA 2.46) kezava kI 'rAmacaMdrikA' meM 'tribhaMgI' chanda kA anekazaH prayoga huA hai, para kezava ke 'tribhaMgI' chanda mAtrika prakRti ke hI haiM, vakSyamANa varNika prakRti kI tribhaMgiyA~ vahA~ nahIM miltii| eka nidarzana nimna hai :1. chaMdArNava 7.30 2. paDhamaM daha rahaNaM, aTThavi rahaNaM, puNu vasu rahaNaM, rasa rahaNaM, aMte guru sohai, mahiala mohai, siddha sarAhai, varataruNaM / jai palai paohara, kimai maNohara, harai kalevara, tAsu kaI, tibbhaMgI chaMda, sukkhANaMdaM, bhaNai, phaNido, vimalamaI // isa lakSaNapadya ke caturtha caraNa meM tukavyavasthA ke anusAra pATha 'bhaNai pharNidaM' honA cAhie, para yaha pATha hameM kisI hastalekha meM nahIM milA, anyathA chaMda kI dRSTi se hama isa pATha ko adhika prAmANika mAnate / 3. vANIbhUSaNa 1.117-118 / 4. hiMdI jaina sAhitya pR0 236 5. kezava graMthAvalI (khaMDa 2) ke pariziSTa (2) meM "tribhaMgI' lakSaNa yaha diyA hai : 'dasa vasu vasu rasa para vimala virati dhara jaganahIna kavi karahu jahA~ / bhani sAto gana jaha~ saMta sagana taha~ hota tribhaMgI chaMda tahA~ // (pR. 422) For Private & Personal use only Page #654 -------------------------------------------------------------------------- ________________ apabhraMza aura purAnI hiMdI ke chanda 629 'jaba jaba dhari bInA, prakaTa prabInA, bahu gunalInA, sukha sItA / piya jiyahi rijhAvai, dukhani bhajAvai, bibidha bajAvai, gunagItA / / taji matisaMsArI, bipinabihArI, sukhadukhakArI, ghiri Avai / / taba taba jagabhUSana, ripukuladUSana, sabakoM bhUSana, pahirAvai // ' (rAmacaMdrikA 11.27) chandavinoda, chandArNava aura chandomaMjarI tIno graMthoM meM mAtrika tribhaMgI kA ullekha hai| ye sabhI graMtha yatikhaMDoM ke sthAna para udAharaNapadyoM meM tuka kI vyavasthA kA pUrI taraha pAlana karate haiN| gujarAtI graMtha 'dalapatapiMgala' meM tribhaMgI ko tAlavyavasthA kI dRSTi se padmAvatI tathA lIlAvatI ke hI anusAra mAnA gayA hai, jahA~ tIsarI mAtrA se tAla zurU kara hara cAra cAra mAtrA ke bAda tAla dI jAtI hai| dalapata bhAI ke anusAra bhI tribhaMgI ke yatikhaMDa kramazaH 10, 8, 8 aura 6 mAtrA ke haiM aura yati ke sthAna para 'anuprAsa' (tuka) kI yojanA Avazyaka hai| zrI rAmanArAyaNa pAThaka ne 'bRhat piMgala (pR0 317) meM tribhaMgI chanda kI utthApanikA (uTTavaNikA) padmAvatI kI hI taraha mAnI hai, pharka itanA hai ki yahA~ aMtima yatikhaMDa (14 mAtrA) punaH do yatikhaMDoM (8, 6 mAtrA) meM vibhakta hai tathA tInoM yatikhaMDa eka hI tuka ke dvArA Abaddha haiN| "A pachI tribhaMgI laIe. e paNa padmAvatIne maLato ja che. tribhaMgI : dA dAdA dAdA' dAdA dAdA' dAdA dAdA' dAdA gA. AmAM padmAvatIthI AgaLa jaI ATha mAtrAe eka yati vadhAre che ane ethI thayelA traNeya yatikhaMDo eka ja prAsathI sAMdhelA che." ukta tribhaMgI mAtrika koTi kI hai| prAkRtapaiMgalam meM anya tribhaMgI bhI milatI hai, jisakA ullekha varNika vRtta prakaraNa meM hai / yaha varNika prakRti kI tribhaMgI 34 varNoM (42 mAtrAoM) kA samavarNika catuSpadI chaMda hai / mUlataH yaha tribhaMgI bhI mAtrika hI hai, jisakA 34 varNavAlA varNika vikAsa ho gayA hai| kiMtu yaha tribhaMgI hamArI 40 mAtrAvAlI tribhaMgI se bhinna hai| isakI uTTavaNikA nimna hai : 'bIsa laghvakSara ( // x 10)+ bhagaNa (51)+55+sagaNa (15)+55+II+55=34 varNa, 42 mAtrA'2 isakI yativyavasthA kA koI saMketa lakSaNapadya meM nahIM hai, para udAharaNapadya se patA calatA hai ki isameM kramazaH 8, 8, 12, 6, 8 para yati pAI jAtI hai aura isa taraha pratyeka caraNa pA~ca yatikhaMDoM meM vibhakta hotA hai| isa yojanA ke kAraNa saMbhavataH DA0 velaNakara isa varNika tribhaMga ko 'viMzatpadI' (20 caraNoM kA chaMda) mAnanA caaheNge| isake pratyeka caraNa meM duharI tuka yojanA milatI hai| prathama dvitIya yatikhaMDo kI tukayojanA eka-sI hogii| tRtIya-caturtha-paMcama yatikhaMDoM kI eka-sI aura prAyaH prathama do khaMDoM kI tukayojanA se bhinna / yaha bAta nimna udAharaNa se spaSTa ho jaaygii| 'jaai jaai vara, valaiavisahara, tilaiasuMdaracaMdaM, muNiANaMdaM, suhakaMdaM / vasahagamaNa kara, tisula Damaru dhara, NaaNahi DAhu aNaMgaM, riubhaMgaM, goriadhaMgaM // jaai jaai hari, bhujajuadharu giri, dahamuhakaMsaviNAsA, piavAsA, suMdarahAsA / bali chali mahiaru, asuravilaakaru, muNiaNamANasahaMsA, suhabhAsA, uttamavaMsA // chaMda kI dRSTi se prathama caraNa kA aMtima aMza 'muNiANaMda, suhakaMda' ke sthAna para 'suhakaMda, muNiANaMdaM' honA cAhie, SaNmAtrika yatikhaMDa cauthA honA cAhie, aSTamAtrika yatikhaMDa pA~cavA~; kisI bhI hastalekha meM ukta pATha nahIM milA, 1. chaMdavinoda (2.17), chaMdArNava (7.23, udAharaNa padya 7.28), chaMdomaMjarI (padya saM0 129, pR0 103) 2. mAtrA daza ANo, ATha pramANo, vaLi vasu jANo, rasa dIjai, aMte guru Ave, sarasa suhAva, bhaNatAM bhAve, tyama kIje / lIlAvatI jevA, tALa ja devA, tribhaMgi tevA, chaMda karo, jati para anuprAsA, dhariye khAsA, sarasa tamAsA, zodhi dharo // - dalapatapiMgala 2.119 3. prA0 paiM0 2.214 4. vahI 2.215 Page #655 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prAkRtapaiMgalam anyathA hama yaha pATha hI lete / vaise prastuta donoM pATha bhASA kI dRSTi se eka se haiM / madhyayugIna hiMdI kAvyaparamparA meM varNika tribhaMgI kA jikra karane vAle kevala bhikhArIdAsa haiM / bhikhArIdAsa ne varNika tribhaMgI kA varNika daMDakoM meM ullekha kiyA hai| unakA lakSaNa prAkRtapaiMgalam ke hI anusAra hai| bhikhArIdAsa bhI isa chanda kI yativyavasthA kA koI ullekha nahIM karate para unake udAharaNapadya se bhI hamArI isa sthApanA kI puSTi hotI hai ki yahA~ pratyeka caraNa 8, 8, 12, 6, 8 mAtrAoM ke pA~ca yatikhaNDoM meM vibhakta hotA hai| 'sajala jalada tanu, lasata vimala tanu, zramakana tyoM jhalakohaiM, umagohaiM, buMda mano haiN| bhravajuga maTakani, phiri phiri laTakani, animiSa nayanahi johaiM, haraSohaiM, dvai mana mohaiM / pagi pagi puni puni, khina khina suni suni, mRdu mRdu tAla mRdaMgI, muhacaMgI, jhA~jha upNgii| barahi-baraha dhari, amita kalani kari, nacata ahIrana saMgI, bahuraMgI, lAla tribhaMgI // isa saMbaMdha meM 'tribhaMgI' zabda ke artha para vicAra kara liyA jAya / 'tribhaMgI' zabda kA sarvaprathama prayoga hameM hemacandra ke chandonuzAsana aura kavidarpaNa meM milatA hai, kiMtu vahA~ yaha ukta prakAra ke 40 mAtrAvAle samamAtrika chanda yA 34 akSara aura 42 mAtrA vAle (varNika koTi ke) chanda ke liye nahIM pAyA jAtA / hemacandra ne chaMdonuzAsana ke caturtha adhyAya meM 'dvibhaMgI' aura 'tribhaMgI' zabdoM kA prayoga kramazaH una chandoM ke liye kiyA hai, jo do chaMdoM yA tIna chandoM ke mizraNa se bane hoM / 'dvibhaMgI' kI paribhASA meM hemacandra ne batAyA hai ki do dvipadI gItiyoM se banA mizrita chanda 'dvibhaMgikA' hai, kiMtu anya do chandoM ke mizraNa se bane chanda ko bhI 'dvibhaMgI' kahA jAtA hai aura 'gAthA' + bhadrikA, 'vastuvadanaka + karpUra' 'rasAvalaya+karpUra' jaisI aneka mizrita 'dvibhaMgiyoM' kA ve jikra karate haiN| isa paribhASA ke anusAra hiMdI ke kuMDaliyA aura chappaya chanda 'dvibhaMgI' koTi meM AyeMge / isI taraha hemacandra ke anusAra 'tribhaMgI' kA pahalA bheda 'dvipadI + avalaMbaka + gIti' ke mizraNa se banatA hai| kinhIM bhI tIna chandoM ke mizraNa se bane chanda ko 'tribhaMgikA' mAnA jAne lagA hai, isakA saMketa bhI hemacandra karate haiM aura unhoMne isa saMbaMdha meM kevala eka hI bheda kA upalakSaNa ke DhaMga para saMketa kiyA hai - 'maMjarI + khaMDitA + bhadrikA gIti' / spaSTa hai ki kinhI tIna jAtichandoM yA tAlacchandoM ke mizraNa se bane 'saMkara chanda' ko apabhraMza chandaHzAstrI 'tribhaMgikA' (tribhaMgI) kahate the / kavidarpaNakAra ne tIna prakAra kI tribhaMgiyoM kA jikra kiyA hai : - (1) khaNDa + khaNDa + gIti (2) mAtrA + dohA + ullAla (3) dvipadI + khaNDa + gIti isa DhaMga para apabhraMza meM cAra chandoM se banI 'caturbhaGgI' aura pA~ca chandoM ke mizraNa se banI 'paJcabhaGgI' bhI prasiddha haiN| DA0 velaNakara ne 'vRttajAtisamuccaya' ke 'tAla' aura 'tAlavRnta' chandoM ko kramazaH 'caturbhaGgI' (gAthA + adhikAkSarA + nirvApitA + gIti), aura 'paMcabhaGgI' (gAthA + adhikAkSarA + nirvApitA + gIti + gAthA) kahA hai| isa dRSTi se hama dekhate haiM ki ukta 'tribhaMgikA' ko tIna chandoM kA mizraNa kahA jA sakatA hai| mAtrika tribhaMgI meM pratyeka caraNa kA prathama yatikhaMDa 10 mAtrA kA, dvitIya yatikhaMDa 8 mAtrA kA, tRtIya yatikhaMDa 8 mAtrA kA, aura caturtha yatikhaMDa 6 mAtrA kA hai| isa taraha yahA~ eka dazamAtrika catuSpadI, do aSTamAtrika catuSpadiyoM 1. paMca vipra bhAganu du guru, sa go naMda yo ThAu / carana carana cautisa barana barana tribhaMgI gAu || - chaMdArNava 15.8 2. vahI 15.9 3. dvipadyante gItibhiGgikA / dvau dvipadIgItirUpau bhaMgAvasyAM dvibhaMgikA // (chando0 4.78) 4. anyathApi // anyairapi chandobhirdvandvitairdvibhaGgI anyairuktA / (chando0 4.79 sUtra tathA usa para uddhRta aneka udAharaNa dekhiye) 5. dvipadyavalaMbakAnte gItistribhaGgikA | pUrvaM dvipadI pazcAdavalaMbakastadante gItiriti tribhaGgikA / - chandonu0 4.80 6. tribhiranyairapi // anyairapi tribhizchandobhiH zrutisukhaistribhaGgikA / - vahI 4.81 7. kavidarpaNa 2.36-37 6. Prakrita and Apabhramsa Metres. (J. B. R. A. S. Vol. 23, 1947, p. 1) Page #656 -------------------------------------------------------------------------- ________________ apabhraMza aura purAnI hiMdI ke chanda aura eka SaNmAtrika catuSpadI kA 'saMkara' (mizraNa) kahA jA sakatA hai| 'svayaMbhU' kI pAribhASika saMjJAoM kA prayoga karate hue hama ise 'lalayavatI+makarabhujA+makarabhujA+gaNadvipadI kA duganA mizraNa kaha sakate haiN| DA0 velaNakara isameM cAra yatikhaMDoM kI vyavasthA ke kAraNa 4 chandoM kA mizraNa mAnakara ise saMbhavataH 'caturbhaGgI' kahanA cAheM aura hamArI varNika tribhaMgI meM 8, 8, 12, 6, 8 ke yatikhaMDoM kI vyavasthA ke kAraNa use 'pacabhaMgI' mAneM / hameM yaha jAna par3atA hai ki mAtrika tribhaMgI meM dazamAtrika, aSTamAtrika, aura SaNmAtrika catuSpadiyoM ke yoga ke kAraNa, tIna prakRti ke chandoM ke mizraNa ke kAraNa, hI use 'tribhaMgI' kahA gayA hai, bhale hI ve saMkhyA meM kitanI hI kyoM na hoM / isI taraha varNika tribhaMgI meM aSTamAtrika, dvAdazamAtrika aura SaNmAtrika catuSpadiyoM ke yoga ke kAraNa, tIna prakRti ke chandoM ke mizraNa ke kAraNa, use bhI 'tribhaMgI' hI kahA gayA hai, yadyapi mizrita chandoM kI saMkhyA mAtrika tribhaMgI se yahA~ bhinna hai| yaha vivecana donoM prakAra kI tribhaMgiyoM ke aitihAsika vikAsakrama aura inake nAmakaraNa kA saMketa karatA hai| aitihAsika vikAsakrama kI dRSTi se inakA vivecana 'kuMDaliyA' aura 'chappaya' jaise mizrita chandoM ke bAda kiyA jAnA cAhie thA, kintu jahA~ purAnI aura madhyayugIna hiMdI kAvyaparamparA ke kavi aura chandaHzAstrI 'kuNDaliyA' aura 'chappaya' kI mizrita prakRti se bakhUbI vAkipha the; vahA~ 'tribhaMgI' kI mUla mizrita prakRti se anabhijJa the| unake yahA~ tribhaGgI chanda pUrA eka ikAI ke rUpa meM hI AyA thA, ve ise kinhIM aneka chandoM ke mizraNa se banA nahIM mAnate the / phalataH yahA~ tribhaMgI chanda zuddha catuSpadI ke rUpa meM hI mAnA jAtA rahA hai| isa dRSTi se 'tribhaMgI' ko madhyayugIna hindI kAvyaparamparA ke pariprekSya meM catuSpadI hI mAnanA vizeSa samIcIna hai, DA0 velaNakara kI taraha SoDazapadI nahIM / ThIka yahI bAta padmAvatI, durmilA, Adi chandoM ke bAre meM lAgU hotI hai, jinheM DA0 velaNakara dvAdazapadiyA~ mAnate haiM, kintu hindI kAvyaparamparA ke saMbaMdha meM hama unheM catuSpadI chanda hI mAnanA cAheMge / 40 mAtrA vAlI mAtrika tribhaMgiyA~ kahIM kahIM sUra aura tulasI ke padoM meM bhI milatI hai| tulasI kI 'gItAvalI' meM 'tribhaMgI' kA gIta ke aMtaroM ke rUpa meM prayoga huA hai| yahA~ 10, 10, 10, 10 kI yati pAI jAtI hai| hama kucha hI antaroM ko uddhRta kara rahe haiN| maje kI bAta to yaha hai ki tulasI ne yatikhaMDoM ke anta meM 'anuprAsa' (tuka) kI bhI yojanA kI hai| nimna 'pada' meM pahalI paMkti 'Teka' kI hai, zeSa ATha paMktiyA~ tribhaMgI ke cAra caraNoM kI haiM / dekhu sakhi ! Aju raghunAtha sobhA banI / / nIla-nIrada-barana, vapuSa bhuvanAbharana, pIta aMbara dharana, harana duti dAminI // saraju majjana kie, saMga sajjana lie, hetu jana para hiye, kRpA komala dhanI // sajani Avata bhavana, matta gajavara-gavana, laMka mRgapati Thavani, ku~vara kosaladhanI / / ghana cikkana kuTila, cikura vilulita mRdula, karani bivarata catura, sarasa suSamA janI // 2 ukta udAharaNa meM mAtrika-bhAra tribhaMgI ke hI samAna hai, kiMtu yatibheda ke kAraNa isakI laya aura gati meM spaSTa hI prAkRtapaiMgalam, kezavadAsa aura bhikhArIdAsa vAlI tribhaMgI se bhinnatA dikhAI par3egI / isa saMketa se hamArA tAtparya yaha hai ki purAnI chandaH paraMparA ke kaI chaMda madhyayugIna hiMdI bhakta kaviyoM ke padoM meM bhI surakSita haiN| madanagRha 194. prAkRtapaiMgalam ke anusAra 'madanagRha' chaMda ke pratyeka caraNa meM 40 mAtrAyeM hotI haiM / isa chaMda kI gaNaprakiyA meM 'jagaNa' kA niSedha hai aura pAdAdi meM do laghu mAtrA aura pAdAMta meM 'guru' (5) kI vyavasthA niyata hai| madhya meM prAyaH jagaNetara caturmAtrika gaNoM kI racanA kI jAtI hai| isa prakAra isakI gaNavyavasthA yoM hai :- // 9 caturmAtrika, 5 (=40 mAtrA) / prAkRtapaiMgalam ke lakSaNapadya meM yativyavasthA kA koI saMketa nahIM hai; kiMtu yaha vyavasthA 10, 8, 14, 8 hai aura niyata rUpa se udAharaNapadya meM dekhI jA sakatI hai| prathama-dvitIya yatikhaMDoM aura tRtIya-caturtha yatikhaMDoM ke aMta meM kramaza: 'prAsa' (tuka) kI vyavasthA kI gaI hai / jaise, 1. inakA paricaya de0 anuzIlana $ 150 2. gItAvalI uttarakAMDa pada 5 3. prA0 paiM0 1.205-206 Page #657 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 632 prAkRtapaiMgalam jiNi kaMsa viNAsia, kitti paAsia, muTThi addhi viNAsa kare, giri hattha dhare / jamalajjuNa bhaMjia, paabhara gaMjia, kAlia kula saMhAra kare, jasa bhuaNa bhare / cANUra vihaMDia, Niakula maMDia, rAhAmuha mahupANa kare, jimi bhamaravare, so tumha NarAaNa, vippaparAaNa, cittaha ciMtia deu varA, bhaabhIaharA // 1 dAmodara ke 'vANIbhUSaNa' meM bhI isa chaMda meM jagaNa kA vidhAna niSiddha mAnA gayA hai, kiMtu vahA~ AraMbhika mAtrika gaNa ko 'SaTkala' mAnakara gaNavyavasthA 'SaTkala + 8 catuSkala + 5' (40 mAtrA) ullikhita hai| vANIbhUSaNa ke udAharaNapadya meM AbhyaMtara tuka kA to vidhAna hai, kiMtu pAdAMta 'ka-kha', 'ga-gha' vAlI tuka nahIM miltii| prazna ho sakatA hai, kyA tRtIya-caturtha yatikhaMDoM meM paraspara tuka hone ke kAraNa isa chaMda meM viSama-sama pAdAMta tuka kI jarUrata nahIM mAnI jAtI rahI hai ? prAkRtapaiMgalam se udAhRta padya meM 'ka-kha' meM to 'hatthadhare'-'bhuaNa bhare' kI pAdAMta tukavyavasthA hai, kiMtu 'gagha' meM 'bhamaravare'-'bhaabhIaharA' meM pAdAMta tuka nahIM milatI / vANIbhUSaNa meM yaha pravRtti sArvatrika dikhAI par3atI hai| virahAnalataptA, sIdati suptA, racitanalinadalatalpatale, marakatavimale / karakalitakapolaM, galitanicolaM, nayati satataruditena nizA-, manimeSadRzA || na sakhImabhinandati, rujamanuvindati, nindati himakaranikaraM, paritApakaraM / manute hRdi bhAraM, muktAhAraM, divasanizAkaradInamukhI, jIvitavimukhI // isa padya ke prathama-dvitIya yatikhaMDoM meM 'taptA-suptA', 'kapolaM-nicolaM', 'nandati-vindati' aura 'bhAraM- hAraM' kI sAnuprAsika yojanA aura tRtIya-caturtha yatikhaMDoM meM 'talpatale-vimale', 'nizA-'dRzA', 'nikara-tApakaraM' aura 'dInamukhI'vimukhI' kI sAnuprAsika yojanA tukAMta vyavasthA kA spaSTa saMketa karatI hai| isa padya meM pAdAMta tuka kI vyavasthA nahIM milatI, jo 'vimale-"dRzA' aura 'tApakara-vimukhI' kI niranuprAsika yojanA se spaSTa hai| kintu anya kavi pAdAMta tuka kI bhI vyavasthA mAnate jAna par3ate haiN| jaina kavi rAjamalla ne isa chanda kA ullekha kiyA hai| unakA lakSaNa prAkRtapaiMgalam ke hI anusAra hai, aura ve pAdAnta tuka kI vyavasthA mAnate haiN| kezavadAsa kI 'chandamAlA' meM ise 'madanagRha' na kaha kara 'madanamanohara' kahA gayA haiN| kezava ke anusAra isa chanda meM 40 mAtrAyeM 30 akSaroM meM nibaddha kI jAtI haiM aura isa taraha yahA~ Akara 'madanagRha' zaddha mAtrika chaMda na raha kara varNika rUpa ko prApta ho gayA hai / 5 kezavadAsa bhI isakI racanA meM Arambha meM 'do laghu' (1); anta meM guru (5) mAnate haiM, aura 10, 8, 14, 8 kI yati kA lakSaNa meM saMketa na hone para bhI pAlana karate haiN| 'chandamAlA' ke udAharaNapadya meM ve 'vANIbhUSaNa' kI paddhati kA anugamana kara kevala AbhyaMtara tuka kA hI nibaMdhana karate haiM, pAdAMta tuka kA nahIM, kiMtu 'rAmacandrikA' ke 'madanagRha' chandoM meM sarvatra pAdAMta tuka kI bhI pAbaMdI karate dikhAI par3ate haiN| 'sa~ga sItA lachimana, zrI raghunaMdana, mAtana ke subha pAi pare, saba dukhkha hare / a~suvana anhavAe, bhAgani Ae, jIvana pAe aMka bhare, aru aMka dhare // bara badana nihAreM, sarabasa bAreM, dehi sabai sabahIna dhano, baru lehi ghano / tana mana na sa~bhAreM, yahai vicAreM, bhAga bar3o yaha hai apano, kidhauM he sapano / (rAmacaMdrikA 22.16) ukta udAharaNa ke sabhI caraNa 40 mAtrA ke haiM, kiMtu 'madanamanohara' kI taraha yahA~ sarvatra 30 akSara nahIM milate; yahA~ cAroM caraNoM meM samAnasaMkhyaka akSara na milakara kramaza: 30, 28, 30, 29 akSara milate haiM / isa chaMda ko aura aise aneka 40 mAtrA ke chaMdoM ko 'rAmacaMdrikA' meM 'madanagRha' hI kahA gayA hai, 'madanamanohara' nahIM / saMbhavataH kezavadAsa ko 1. prA0 paiM0 1.207 2. vANIbhUSaNa 1.123 3. vANIbhUSaNa 1.124 4. hiMdI jaina sAhitya kA saMkSipta itihAsa pR0 2.35 5. madanamanohara chanda kI kalA eka sau sATha / pratipada akSara tIsa kau taba paDhiyata hai pATha / / - chaMdamAlA 2.48 Page #658 -------------------------------------------------------------------------- ________________ apabhraMza aura purAnI hiMdI ke chanda 633 'madanagRha' ke kevala usI bheda ko 'madanamanohara' kahanA iSTa thA, jisameM praticaraNa 40 mAtrA (10, 8, 14, 8) ke alAvA usake sAtha 30 akSaroM kI baMdiza bhI pAI jAtI ho / chaMdavinoda, chandArNava aura chandomaMjarI meM yaha chanda nirUpita hai| 'chandavinoda' kA lakSaNa prAkRtapaiMgalam ke hI anusAra hai| zrIdharakavi ne ise 'maiMnaharA' nAma diyA hai, jo 'madanagRha' kA hI tadbhava rUpa hai| chaMdArNava ke anusAra 'madanaharA' (madanagRha) kA lakSaNa yaha hai ki 'tirabhaMgI' chanda ke pratyeka caraNa meM 8 mAtrA joDa dene para 'madanaharA' chanda ho jAtA hai (tirabhaMgI para ATha puni madanaharA ura Ani-chandArNava 7.39) / bhikhArIdAsa ke udAharaNapadya meM 10, 8, 14, 8 ke yatikhaMDoM meM AbhyaMtara tuka kI niyata vyavasthA pAI jAtI hai / madanagRha chanda vastuta: 'padmAvatI' Adi ukta chandoM kA hI vistRta rUpa hai, jisameM praticaraNa ATha mAtrA adhika jor3a dI gaI haiM / isakI tAlavyavasthA bhI ThIka vaisI hI hai, jahA~ pahalI do mAtrA chor3akara tIsarI mAtrA se hara cAra mAtrA ke bAda tAla dI jAtI hai / DA. velaNakara 'madanagRha' ko SoDazapadI chanda mAnate haiN| unake matAnusAra isakA pratyeka yatikhaMDa mUlataH eka svataMtra caraNa hai / aitihAsika vikAsakrama kI dRSTi se 'madanagRha' SoDazapadI thA, kintu madhyayugIna hindI kAvyaparamparA meM ise catuSpadI hI mAnanA ThIka jAna par3atA hai| samamAtrika SaTpadI rasikA 195. prAkRtapaiMgalam meM varNita 'rasikA' samamAtrika SaTpadI chaMda hai| isake pratyeka caraNa meM sarvalaghu 11 mAtrAyeM pAI jAtI haiM, tathA gaNavyavasthA '4+4+3' (dvijavara + dvijavara + trilaghu) hai| yaha chaMda mUlata: yA to ekAdazamAtrika tIna dvipadiyoM, yA ekAdazamAtrika Der3ha samacatuSpadI se banA hai| isa taraha ke kisI chaMda kA saMketa purAne apabhraMza chaMdaHzAstrI nahIM karate / hiMdI kaviyoM meM kezavadAsa ke yahA~ yaha chaMda hai aura spaSTataH unhoMne ise 'prAkRtapaiMgalam' se hI liyA hai| zrIdhara kavi kA lakSaNodAharaNa nimna hai : 'ika dasa kala subha varana, ihi vidhi karU saba carana / SaTacarana racahu sarasa, taha~ rasika surasa barasa // guni zravana sukhada dharahu, puni laghu laghu saba karahu // (chaMdavinoda 2.8) bhikhArIdAsa ke lakSaNa se yaha patA calatA hai ki 'rasikA' chaMda kA mUla lakSaNa kevala chaH caraNoM meM praticaraNa 1. yaha madanamanohara, Avata tA ghara, uThi Age kai lai sajanI, sukhadai rajanI, suni rAdhAkaranI, hari abhimAnI, jAnI samAna saba lAyaka, aru bahunAyaka / sukhasAdhana sAdhahi, mauna samAdhahi, patihiM arAdhahiM rAmathalI, sababhA~tibhalI priya kai sa~ga basikai, rati rasa rasikai, .... gopasutA, gunagrAmayutA / / - chaMdamAlA 2.48 kezavagraMthAvalI (khaMDa 2) meM truTita aMza anta meM saMketita kiyA gayA hai, para 'gopasutA' 'gunagrAmayutA' kI tRtIya-caturtha yatikhaMDoM vAlI tuka vyavasthA ke anusAra merI samajha meM truTita aMza dvitIya khaMDa ke bilakula bAda ke 'gopasutA' se pahale tRtIya yatikhaMDa ke cha: akSara kA (AThamAtrika) pada yA padasamUha jAna par3atA hai / yaha aMza 'modabharI yaha' ke vajana kA honA cAhie / 2. chaMdavinoda 2.39 3. chandArNava 7.31 4. taji ve zruti zruti para tAla dharo prabhu, varaNavatAM dila kema karo, bhava turata taro / - dalapatapiMgala 2.135 4. The last and ninth metre of this kind is Madanagriha. It is the same as any one of the above mentioned six, but with an addition of further 8 matras at the end of each pada. It is as a matter of fact a Sodasapadi like Tribhangi. - Apabhramsa Metres I $ 29 6. diavaragaNa dhari juala, puNa via tia lahu paala / ima vihi vihu chau paaNi, jima suhai susasi raaNi // iha rasiau miaNaaNi, ai adaha kala gaagamaNi // - prA0 paiM0 1.86 Page #659 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 634 prAkRtagalam gyAraha mAtrA hai, jisake mAtrA-prastAra ke anusAra kaI bheda ho sakate haiM, sarvalaghu vAlI 'rasikA' usakA pahalA bheda hai|' isa pahale bheda kA udAharaNa bhikhArIdAsa ne yoM diyA hai : hasata cakhata dadhi mudita, jhukata bhajata mukha rudita / trasita tiyani mili rahata, risajuta viratihi gahata / / aganita chavi mukhasasi ka, sisu tava navarasa rasika / / (chaMdArNava 8.13) yaha chanda madhyayugIna hiMdI kavitA meM prayukta nahIM hotA, kevala ukta lekhakoM ne apane chaMdograMtho meM isakA jikra bhara kara diyA hai| ardhasama catuSpadI dohA $ 196. dohA apabhraMza aura hiMdI kAvyaparamparA kA prasiddha ardhasama catuSpadI chaMda hai| prAkRtapaiMgalam ke anusAra isake viSama caraNoM meM teraha aura sama caraNoM meM gyAraha mAtrAyeM nibaddha hotI haiM tathA tuka vyavasthA kevala sama caraNoM (kha-gha) meM pAI jAtI hai| prAkRtapaiMgalam meM inakI mAtrika gaNavyavasthA viSama caraNoM meM 6+4+3 aura sama caraNoM meM 6+4+1 mAnI gaI hai / isa prakAra dohA ke sama pAdAMta meM 'laghu' pAyA jAtA hai; tathA isake pUrva kA catuSkala sadA 'gurvaMta (- - - yA - -) hotA hai| isase yaha spaSTa hai ki dohA ke sama caraNa 'jagaNAMta' (151) yA 'tagaNAMta' (551) hone caahieN| ina donoM bhedoM meM jagaNAMta samapAda vAle dohA vizeSataH prayukta hue haiM / dohA ke viSama caraNoM ke AraMbha meM 'jagaNa' (151) kA prayoga niSiddha mAnA gayA hai aura prAkRtapaiMgalam ne isa taraha ke dohe ko 'cAMDAla' ghoSita kiyA hai| prAkRtapaiMgalam meM dohA chaMda 45 bAra prayukta huA hai aura 2 soraThA haiM, jo dohA ko hI ulaTA kara dene se bane haiN| ina chandoM kI gaNavyavasthA kA vizleSaNa nimna hai : dohA aura soraThA ke SaNmAtrika gaNoM kA vivaraNa (ka) madhya meM sadA do laghu . . 0 0 0 0 (15) / ~~~ (12) (90) -~- (19) (44) (kha) madhya meM sadA eka guru - na / - - - (13) | (68) - - - (22) (ga) madhya meM kevala eka laghu ~ . . . . . (10) -- -- (19) | (29) * - . 0 0 (0) - 1. gyAraha gyAraha kalani ko, SaTpada rasika bakhAni / saba laghu pahilo bheda hai, guru dai bahu bidhi ThAni // - chaMdArNava 8.12 2. chakkalu cakkalu tiNNikalu ema pari visama paaMti / sama pAahi aMtekkakalu Thavi dohA NibbhaMti // - prA0 paiM0 1.85 3. prA0 paiM0 1.84 Page #660 -------------------------------------------------------------------------- ________________ apabhraMza aura purAnI hiMdI ke chanda 635 (gha) madhya meM do guru - - (uAsINa jatadeg. 135 ga). dohA ke caturmAtrika gaNoM kA vizleSaNa (ka) samacaraNoM meM --- (73) 7 - - (16) / (90) (kha) viSama caraNoM meM ~~- (44) . . . (11) (18) 70 (16) | dohA ke viSamapadagata trikala kA vizleSaNa - - - (77) -- (13) / (90) hama batA cuke haiM ki dohA apabhraMza kA sabase purAnA chaMda hai, jisakA sarvaprathama prayoga hameM kAlidAsa ke vikramorvazIya meM milatA hai| isake bAda sarahapA se to isakA prayoga niraMtara calatA A rahA hai aura yaha apabhraMza muktaka kAvyaparamparA kA priya chaMda banA rahA hai| apabhraMza prabaMdha kAvyoM meM atyadhika prayukta na hone para bhI dhavala kavi ke 'harivaMzapurANa', devasenagaNi ke 'sulocanAcarita', dhanapAla dvitIya ke 'bAhubalicarita' aura yaza:kIrti ke 'pANDavapurANa' meM 'dohA' (dodhaka yA dohaDA) kA ghattA ke rUpa meM prayoga milatA hai| madhyayugIna hiMdI kAvyaparamparA meM dohA prabaMdhakAvya aura muktaka kAvya donoM meM samAna rUpa se sthAna pAtA rahA hai aura bhaktikAla aura rItikAla meM savaiyA aura ghanAkSarI ke sAtha mahattvapUrNa chaMdoM meM ginA jAtA rahA hai| dohA kA sarvaprathama saMketa karane vAle apabhraMza chaMdaHzAstrI naMditADhya hai, jo ise 'dUhA' kahate haiN| unakA lakSaNa paravartI lakSaNa se bhinna avazya hai, kyoMki ve 'dohA' kI pAdAMta laghu dhvaniyoM ko guru mAnakara isakA lakSaNa 14, 12: 14, 12 mAtrAyeM mAnate haiN| unake udAharaNa meM sama caraNoM ke antima 'laghu' akSara ko guru mAnakara dvimAtrika gina liyA gayA hai, kiMtu viSama caraNoM kI sthiti kA spaSTataH saMketa nahIM hai, eka gaNanA se yahA~ 14 mAtrAyeM ThIka baiThatI hai, kintu 'bhamaMtaeNa' aura 'jhijjaMtaeNa' kI 'e' dhvani kA uccAraNa hrasva mAnane para-jo jyAdA ThIka a~catA hai yahA~ bhI paravartI dohA kA svarUpa bana jAtA hai : laddhau mittu bhamaMtaeNa, rayaNAyaru caMdeNa / jo jhijjai jhijjaMtaeNa, vaDDai vaTuMteNa // (padya 85) naMditADhyane dohA ke anya do bheda 'uvadUhA' (13, 12 : 13 : 12) aura 'avadUhA' (12, 14 : 12, 14) kA bhI ullekha kiyA hai / 'uvadUhA' hamAre mUla dohA ke adhika najadIka jAna par3atA hai, aura 'avadUhA' hamAre vakSyamANa 1. caudaha mattA dunni paya, paDhamai taiyai huMti / bArahamattA docalaNa, dUhA lakkhaNa kaMti // - gAthAlakSaNa padya 84 2. gAthAlakSaNa 86 tathA 88 3. naMdau vIrajiNesaraha, dharakhuttI nahapa'ti / daMsaMtI iva saMgamaha, naraya nirantara gutti // - vahI padya 87 Page #661 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 636 prAkRtapaiMgalam soraThA ke / svayaMbhU ne 'dohA' ke inhIM tInoM bhedoM kA jikra kiyA hai aura ve bhI inakA lakSaNa naMditADhya ke hI anusAra mAnate haiM / isase yaha saMketa milatA hai ki svayaMbhU ke samaya taka bhI dohA ke sama caraNoM ke anta meM guru akSara kI sthApanA mAnI jAtI thii| hemacandra ne bhI 'dohaka', 'upadohaka' tathA 'apadohaka' kA lakSaNa isI rUpa meM prastuta kiyA hai| inake atirikta hemacandra 13-11 : 13-11 mAtrA vAle chanda aura isake ulaTe rUpa 11-13, 11-13 mAtrA vAle chanda kA bhI saMketa karate haiM, para ve inheM sarvathA bhinna chaMda ghoSita karate haiM / viSama caraNoM meM 13 mAtrA aura sama caraNoM meM 11 mAtrAvAle chanda ko svayaMbhU, hemacandra aura rAjazekhara 'kusumAkulamadhukara' kahate haiM / isI taraha 11-13 : 11-13 vAle chanda ko ve 'vibhramavilasitavadana' nAma dete haiM / hemacandra ke 'kusumAkulamadhukara' aura 'dohaka' donoM chandoM kI tulanA karane se patA calegA ki unakA 'dohaka' hI paravartI dohe se abhinna hai, 'kusumAkulamadhukara' nahIM / (kusumAkulamadhukara) pattau ehu vasaMtau, kusumAulamahuaru / mANiNi mANu malaMtau, kusumAuhasahayaru / / (6.20.94) (dohaka) piahu pahAriNa ikkiNavi, sahi do hayA paDaMti / saMnaddhao asavArabhaDu, annu turaMga na bhaMti // (6.20.100) hemacaMdra ke anusAra donoM chaMdoM ke pratyeka caraNa meM pAdAMta laghu akSara ko guru mAnakara gaNanA kI gaI hai| yadi hama apanI gaNanA ke anusAra mAtrA gineM, to 'kusumAkulamadhukara' meM mAtrA-vyavasthA 12, 10 : 12, 10 mAlUma par3atI hai; meM 13, 11 : 13, 11 / gati, laya aura gUMja kI dRSTi se bhI hemacaMdra kA 'dohaka' hI dohA hai, 'kusumAkulamadhukara usase kosoM dUra hai| aisA jAna par3atA hai, zAstrIya paramparA ke apabhraMza chaMdaHzAstrI naMditADhya, svayaMbhU, hemacandra aura rAjazekhara 'dohaka' kA lakSya vahI mAnane para bhI lakSaNa meM bheda mAnate haiM / 'pAdAMtasthaM vikalpena' vAle niyama ko ve 'dodhaka' ke saMbaMdha meM bhI lAgU karate haiM, jo bAda ke chaMdaHzAstriyoM ko mAnya nahIM hai| apabhraMza chaMdaHzAstriyoM meM kavidarpaNakAra ne hI sarvaprathama isa purAnI lakSaNapraNAlI ko na mAnakara 'dohaa' kA lakSaNa 13, 11 : 13, 11 mAtrA diyA hai, aura apane udAharaNapadya meM pAdAMta laghu ko ekamAtrika hI ginA hai ve kavi-AmnAya kA saMketa karate batAte haiM ki isa chaMda ke samacaraNoM ke aMta meM '51' kI yojanA honI cAhie / kavidarpaNakAra kA udAharaNapadya bhI isa lakSaNaparivartana kA saMketa karatA hai : ji nara niraggala galagalaha, muggalu jaMgalu khaMti / te prANihi dohaya ahaha, bahu duha ihi buTuMti // paravartI apabhraMza kaviyoM ke yahA~ 'dohA' kA yahI paravartI lakSaNa mAnya rahA hai aura prAkRtagalam tathA chandaHkoza isI kA ullekha karate haiM / 1. svayaMbhUcchandas 4.7, 4.10, 4.12 2. same dvAdaza oje caturdaza dohakaH / - same dvAdaza oje trayodaza upadohakaH / - chaMdo0 6.20 kI vRtti oje dvAdaza same caturdaza apadohakaH / - vahI 6.19 kI vRtti 3. same ekAdaza oje trayodaza kusumAkulamadhukaraH / - chaMdo0 6.20 vRtti tathA svayaMbhU0 6.100, rAjazekhara 5.116 4. oje ekAdaza same trayodaza vibhramavilasitavadanam / - vahI 6.19 vRtti tathA svayaMbhU0 6.99, rAjazekhara 5.115 5. viSamasamapadakalAbhiH kramAt trayodazaikAdazasaMkhyAbhiH punardohakaH / / atrAmnAyaH / etasya dohakasya samapAde dvitIye turye cAnte gurulaghU kuru / ekAdazakalAsu aSTakalovaM gurUlaghubhyAmeva mAtrAtrayaM pUrayetyarthaH / - kavidarpaNa 2.15 vRtti 6. teraha mattA visama pai, sama eyAraha matta / aDayAlIsaM matta savi, dohA chaMda nirutta / / - chaMda:koza padya 21 Page #662 -------------------------------------------------------------------------- ________________ apabhraMza aura purAnI hiMdI ke chanda 637 madhyayugIna hiMdI kAvyaparaMparA meM dohA prabaMdha aura muktaka donoM kAvyazailiyoM kA priya chaMda rahA hai| yadyapi dohe kA zuddha rUpa hI madhyayugIna hiMdI kaviyoM ke yahA~ mAnya rahA hai, tathApi kabIra, jAyasI aura tulasI ke yahA~ aise bhI dohe milate haiM, jinake viSama caraNoM meM 13 mAtrAoM ke sthAna para 12 mAtrAe~ milatI hai| hiMdI ke kucha vidvAnoM ne inheM chanda kA duSTa prayoga mAna liyA hai, lekina apabhraMza meM dohe ke aneka rUpa pracalita rahe haiM aura 12-11 : 12-11 vAlA dohA bhI eka vizeSa bheda hai| kabIra aura jAyasI ke dohA prayoga ke saMbaMdha meM vicAra karate samaya AcArya vizvanAtha prasAda mizra ne isa tathya kI ora sabase pahale saMketa kiyA hai : "pahale aura tIsare arthAt viSama caraNoM meM teraha mAtrAoM ke sthAna para bAraha mAtrAe~ bhI huA karatI thIM, isa tathya para dhyAna na dene kA pariNAma yaha huA ki jAyasI ke saMbaMdha meM dhAraNA banAnI par3I ki unhoMne tulasI kI apekSA chandoM kI piMgalasaMbaMdhI vyavasthA para kama dhyAna diyA hai| para vAstavikatA hai ki jAyasI aura tulasI donoM ne dohe ke viSama caraNoM meM kahIM kahIM bAraha mAtrAe~ hI rakhI haiM / "1 gosvAmIjI ke mAnasa meM dohe kA yaha vizeSa prakAra milatA hai| hama do dohe peza kara sakate haiM : prabhu ke vacana zravana suni, nahIM aghAhiM kapi puMja / bAra bAra sira nAvahiM, gahahiM sakala pada kaMja // (laMkAkAMDa do0 106) muni jehi dhyAna na pAvahi, neti neti kaha beda / kRpAsiMdhu soi kapinha sana, karata aneka binoda // (vahI do0 117) DiMgala kaviyoM ke yahA~ dohe ke viparIta rUpa 'soraThA' (yA soraThiyo dUho) ke alAvA isa chaMda ke dUsare prastAra bhI milate haiN| inameM do bheda prasiddha haiM-'baDo daho' (11-13 : 13-11), aura 'taMberI daho' (13 ina donoM prakAroM meM tuka paraspara unhIM caraNoM meM milegI, jo gyAraha mAtrAoM vAle caraNa haiM / jaise, bar3o dUho ropI akabara rAr3a, koTa jhaDai naha kAMgare / paTake hAthaLa sIha paNa, bAdala vhai na bigAr3a / / tUMberI dUho UbhI sUrija sA~muhI, mAthA dhoe meTi / tAha upannI peTi, mohaNa velI mAruI // dohA chaMda ke gAte samaya sampUrNa chaMda meM bAraha tAla par3atI hai| pratyeka caraNa kI prathama, pAMcavI aura navI mAtrA para tAla par3atI hai| isa dRSTi se bhI viSama caraNoM meM bAraha mAtrA vAlA dohA gAne kI dRSTi se adhika paripUrNa jAna par3atA hai, jisameM aMtima tAlakhaMDa 4 mAtrA kA hogA / 13-11, 13-11 vAle dohe meM bhI tAlavyavasthA ke anusAra gAne vAle sama aura viSama donoM taraha ke caraNoM ke aMtima tAlakhaMDa (navI mAtrA se zurU hone vAle tAlakhaMDa) ko caturmAtrika tAlakhaMDa kI hI baMdiza-meM gAyeMge, bhale hI ye tAlakhaMDa mAtrA ke likhita rUpa kI ginatI kI dRSTi se viSama caraNoM meM paMcamAtrika aura sama caraNoM meM trimAtrika hoN| soraThA 6 157. soraThA prasiddha ardhasama catuSpadI chaMda hai, jo dohe ke sama caraNoM ko viSama tathA viSama caraNoM ko sama kara dene se banatA hai| isameM tuka prathama-tRtIya caraNoM meM milatI hai / prAkRtapaiMgalam ke anusAra dohe kA viparIta rUpa hI soraThA hai tathA isake pratyeka pada meM tuka pAI jAtI hai| prAkRtapaiMgalam ke lakSaNodAharaNa padyoM ko dekhane se patA calatA hai ki isameM duharI tuka pAI jAtI hai; eka viSama caraNoM meM, dUsarI sama caraNoM meM / ' viSama caraNoM meM 11 mAtrA tathA sama 1. hiMdI sAhitya kA atIta (khaNDa 1) pR0 153 2. menAriyAH DiMgala meM vIrarasa (bhUmikA) pR0 23 3. bhU, bhUte ne bhaktie, tALa dohare dhAra / - dalapatapiMgala 2.137 4. prA0 paiM0 1.170 5. prA0 pai0 1.171 Page #663 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 638 prAkRtapaiMgalam caraNoM meM 13 mAtrA vAlA ardhasamacatuSpadI kA svayaMbhU, hemacandra aura rAjazekhara sUri ne saMketa kiyA hai, kiMtu ve ise 'vibhramavilasitavadana' nAma dete haiN| ye sabhI chandaHzAstrI isa chaMda meM 'soraThA' kI taraha viSama caraNoM meM tukavyavasthA nahIM mAnate / hemacandra ne 'vibhramavilasitavadana' kA udAharaNa nimna diyA hai : 'kui dhaNNu juANau, viasiadIharanayaNie / mANijjai taruNie, vibbhaavilasiyavayaNie / (koI dhanya yuvaka hI vikasitadIrghanayanA vibhramavilasitavadanA taruNI ke dvArA saMmAnita kiyA (yA manAyA) jAtA hai|) dohe ke viparIta soraThe kA viSama pada vAlA tukAMta rUpa kavidarpaNakAra ke yahA~ milatA hai, kiMtu ve ise 'avadohaka' nAma dete haiM / kavidarpaNakAra ke udAharaNa meM spaSTataH tukAMtatA kevala viSama caraNoM meM hI pAI jAtI hai : 'phullaMdhuya dhAvaMti, sahi saharisa sahayAravarNi / koilaravi maggaMti, pAava dohaya mahusamai / (he sakhi, Ama ke vana kI ora bhauMre khuzI se daur3a rahe haiM, aura per3a koyala ke svara se vasaMta Rtu meM dohadayukta ho rahe haiN|) prAkRtapaiMgalam aura chandaHkoza meM hI sarvaprathama 'avadohaka' ke liye 'soraTu' (soraThA) zabda kA prayoga milatA hai| saMbhavata: dohe ke viparIta kA rUpa 'saurASTra' ke kaviyoM aura lokakaviyoM ke yahA~ vizeSa pracalita rahA hai, phalata: ise 'soTu' nAma hI de diyA gayA / DiMgala ke cAraNa kaviyoM ke yahA~ bhI ise 'soraThiyo dUho' kahA jAtA hai, jisakA artha hI hai, 'saurASTra kA dohA' / dohe ke ulaTe 'avadohaka yA soraThA' kA prayoga bauddha siddhoM ke yahA~ bhI milatA hai| madhyayugIna hiMdI kavitA meM dohe ke sAtha sAtha isakA bhI prayoga milatA hai| gosvAmI tulasIdAsa ke 'mAnasa' meM soraThA milatA hai aura kaI soraThoM meM to gosvAmI jI ne viSama evaM sama donoM caraNoM meM duharI tuka kI vyavasthA kara isameM naI gUMja bhara dI hai, jaise : nIla saroruha zyAma, taruna aruna bArija nayana / karau so mama ura dhAma, sadA chIrasAgara sayana // (bAlakAMDa. 3) soraThA chaMda kA ullekha kezavadAsa, zrIdhara, bhikhArIdAsa, gadAdhara prAyaH sabhI madhyayugIna hiMdI chandaHzAstriyoM ne kiyA prAkRtapaiMgalam meM kevala do soraThA chaMda milate haiM / chaMda saMkhyA 1.170-171 kI gaNavyavasthA kA vizleSaNa nimna hai: (a) donoM chaMdoM ke SaNmAtrika gaNa kA vizleSaNa (1) madhya meM do mAtrA sadA - - / 12 000 25 % 1. oje ekAdaza same trayodaza vibhramavilasitavadanam / - chandonuzAsana 6.19 sAtha hI de0 svayaMbhU0 6.99, rAja0 5.115 2. atha vinimayena viSamasamAMghrivyatyayenaiva dohaka evAvadohakaH / - kavidarpaNa 2.15 vRtti 3. so soraTuu jANi, jo dohA vivarIya hui / bihuM paI jamaku viyANi, iku pahilai aru tIsarai // - chandaHkoza padya 25 4. chaMdamAlA 2.39, chaMdavinoda 2.7, chaMdArNava 7.6, chaMdomaMjarI 64 Page #664 -------------------------------------------------------------------------- ________________ apabhraMza aura purAnI hiMdI ke chanda 639 (2) madhya kI do mAtrA sadA -- - - - (2) / 25 % ... (1) / 12 % (3) madhya meM kevala eka * _- - - (2) 25 % (ba) donoM chaMdoM ke caturmAtrika gaNa kA vizleSaNa (1) viSama caraNoM meM sadA ..- 100% (2) sama caraNoM meM -~- (1) / 25 % .... (1) | 25 ~. (2) _ 50 % (sa) sama caraNoM ke aMtima trikala kA vizleSaNa sama caraNoM meM ... (4) 100% culiyAlA 6 198. culiyAlA dohA dohe kA hI eka vizeSa bheda hai, jisameM dohe kI pratyeka ardhAlI meM pA~ca mAtrAe~ adhika pAI jAtI haiN| isa prakAra culiyAlA dohA ke viSama caraNoM meM 13 mAtrAyeM aura samacaraNoM meM 16 (11+5) mAtrAyeM pAI jAtI haiN| ye pA~ca mAtrAyeM 'kusumagaNa' (ISI) meM nibaddha hotI haiM / ' culiyAlA chaMda meM dohe kI taraha hI tukavyavasthA 'kha-gha' (dvitIya-caturtha) caraNoM meM pAI jAtI hai| isa taraha kA ardhasama mAtrika chaMda svayaMbhU, hemacaMdra tathA rAjazekharasUri ke yahA~ bhI hai, kiMtu ve ise 'kAminIkrIDanaka' chaMda kahate haiM / kavidarpaNakAra ne hI sarvaprathama ise prastuta pAribhASika saMjJA dekara 'cUDAladohA' kahA hai, jisakA artha hai '(pA~ca mAtrA kI) cuTiyA vAlA dohA' / usakA udAharaNa nimna hai : 'kumai ji mairai karai~ rai, naraI ti veyaraNihi naihiM / ruMdarauddohayataDihi~, lulahiM pUyalohiyamaihiM // chandaHkozakAra isI ko kevala 'cUlikA' (cUliyAu) chaMda kahate haiM, ve kisI prAcIna chandaHzAstrI gulha kA mata uddhRta karate haiM : dohA chaMda ju paDhama paDhi, matta Thavijjahi paMca sukehA / cUliyAu taM buha muNahu, gulha payaMpai savvasu ehA // (padya 26) isI prasaMga meM vahA~ eka anya chaMda 'upacUlikA' (uvacUliya) kA bhI ullekha hai, jisameM dohA ke samacaraNoM meM 10, 10 mAtrA adhika jor3I jAtI haiN| upacUlikA meM isa taraha viSama caraNoM meM 13 aura samacaraNoM meM 21 mAtrAyeM hotI haiM / upacUlikA kA lakSaNodAharaNa vahA~ nimna diyA hai : dohA chaMdu ji dudala paDhi, daha daha kalasaMjutta su aThasaThi matta savi / uvacUliya taM buha muNahu, luhuguruguNasaMjutta su jaMpai gulhakavi // cUliyAlA ke ukta udAharaNapadyoM ko dekhane se patA calatA hai ki kavidarpaNakAra aura gulha donoM culiyAlA ke sama caraNoM ke anta meM / 5 / / (kusumagaNa) kI vyavasthA Avazyaka nahIM mAnate, kiMtu dAmodara ne 'vANIbhUSaNa' meM isa chaMda 1. culiAlA jai deha kimu, dohA uppara mattaha paMcai / paa paa uppara saMThavai, suddha kusumagaNa aMtaha dijjai // - prA0 paiM0 1.167 2. svayaMbhUcchandas 6.130, rAjazekhara 5.142, oje trayodaza same SoDaza kAminIkrIDanakam - chandonu0 6.19 3. samapAdayorante ekAdazakaloya kRtena paJcamAtreNa cUDAladohaka: syAt / - kavidarpaNa 2.17 vRtti Page #665 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 640 prAkRtapaiMgalam ke lakSaNapadya aura udAharaNapadya donoM meM sama caraNoM ke aMtima 'paMcakala' ko 'jA' hI nibaddha kiyA gayA hai| aisA jAna par3atA hai, isa chaMda kI racanA meM donoM praNAliyA~ pracalita thIM, kucha loga ina pA~ca mAtrAoM ko kisI DhaMga se nibaddha karane ke pakSa meM the, kucha inako '15 // ' rUpa meM / madhyayugIna hiMdI kAvyaparaMparA meM 'culiyAlA' kA vizeSa pracalana nahIM rahA hai| vaise kezavadAsa isakA jikra jarUra karate haiM / ve ise 'cUr3Amani' chanda kahate haiM / kezava ne ardhAlI ke aMta meM eka sthAna para '15 // ' aura dUsare sthAna para '5' kA nibaMdhana kiyA hai| isase yaha jJAta hotA hai ki sama caraNoM ke aMta meM 'do laghu' (II) honA isa chanda meM avazya Avazyaka thA / rAdhA bAdhA mIna ke, bedhahu jini tU rUpa tapodhanu / jagajIvana kI jIvikA, brajajana lekhana pRSTha devaganu / dUsarI aura bhikhArIdAsa ke lakSaNodAharaNa meM phira sama caraNoM ke aMta meM 'kusumagaNa' (II) kI vyavasthA milatI maiM piyamilana amia guno, bali zizu samujhi na tohi nihorati / jhaTaki jhaTaki kara lADilI, curiyA lAkhana kI kata phorati // (chaMdArNava 7.13) ukta vivecana se spaSTa hai ki culiyAlA baDA purAnA chanda hai, isakI racanA ke saMbaMdha meM do mata pAye jAte haiM; kiMtu donoM ardhAlI ke anta meM 'do laghu' (II) kI racanA ke pakSa meM haiN| madhyayugIna hiMdI kavitA meM Akara culiyAlA kA prayoga lupta ho gayA hai, bhale hI hiMdI chandaHzAstriyoM ke yahA~ isakA ullekha milatA rahA hai| caubolA 6 199. prAkRtapaiMgalam meM varNita 'caubolA' chanda antarasamA catuSpadI hai, jisake viSama (prathama-tRtIya) caraNoM meM 16 mAtrA aura sama (dvitIya-caturtha) caraNoM meM 14 mAtrA pAI jAtI haiN| ina mAtrAoM kI yojanA kA koI vidhAna prAkRtapaiMgalam meM nahIM hai, jisase isake tattat caraNoM kI gaNavyavasthA kA patA cala sake / lakSaNodAharaNa kI tukavyavasthA ko dekhane se jJAta hotA hai ki isameM samAnamAtrika caraNoM meM hI paraspara tuka milatI hai| isa prakAra tuka kI vyavasthA 'ka-ga' (a-c), 'kha-gha' (b-d) hai / yaha chanda vANIbhUSaNa, chandamAlA, chandavinoda, kahIM bhI nahIM milatA / gujarAtI chandaHzAstrIya graMtha 'dalapatapiMgala' meM bhI isakA koI saMketa nahIM hai| hemacaMdra ke 'chandonuzAsana' meM isa taraha kI antarasamA .catuSpadI milatI hai, jise ve 'manmathavilasita' chanda kahate haiN| isake sama caraNoM meM 14 aura viSama caraNoM meM 16 mAtrA kA vidhAna hai| yahA~ tuka 'kha-gha' (b-d) paddhati kI hai| 'same caturdaza oje SoDaza manmathavilasitam / yathA mayavasataruNiviloaNataralu / kalevaru saMpai jIviu // melhahu ramaNIaNi sahu saMgu / cayaha hayavammahavilasiu // 5 (yaha zarIra, saMpatti aura jIvana madavaza taruNI ke netra ke samAna caMcala hai| striyoM (ramaNIjana) kA sAtha chor3a do, duSTa kAmadeva ke vilasita ko tyaja do / ) 1. vANIbhUSaNa 1.93-94 2. dohA kai duhu padana dai paMca paMca kala dekha / saba cUr3Amani chaMda ke matta aThAvana lekha || - chaMdamAlA 2.41 3. dohA dala ke aMta meM aura paMcakala baMda nihAriya / nAgarAja piMgala kahai curiyAlA so chaMda vicAriya // - chaMdArNava 7.12 4. solaha mattaha be vi pamANahu, bIa cautthahiM cAridahA / / mattaha saTThi samaggala jANahu, cAri paA caubola kahA // - prA0 paiM0 1.131 5. chaMdonuzAsana 6.20 sUtra para uddhRta padya saMkhyA 110 Page #666 -------------------------------------------------------------------------- ________________ apabhraMza aura purAnI hiMdI ke chanda 641 vastutaH caubolA, pajjhaTikA jaise SoDazamAtrika chanda (cI: paddhaDikA / (6.30) cagaNacatuSkaM paddhaDikA) aura gandhodakadhArA jaise caturdazamAtrika chanda ke mizrita rUpa 'manmathavilasita' kA hI prAkRtapaiMgalam vAlA vikAsa hai| madhyayuga meM yaha chanda ThIka isI rUpa meM nahIM dikhAI par3atA, kiMtu isakA vikasita rUpa samamAtrika varga ke triMzanmAtrika chandoM meM milatA hai, jisameM pratyeka caraNa meM 16, 14 para yati pAI jAtI hai / bhikhArIdAsa ke 'chandArNava' meM 'caubolA' kA yahI vikasita triMzanmAtrika catuSpadI rUpa milatA hai, jisameM 16, 14 para yati pAI jAtI hai| bhikhArIdAsa kA udAharaNa isa mAnyatA ko puSTa kara degA / surapatihita zrIpati bAmana vhai bali bhUpati soM chalahiM cahyo, svAmikAjahita sukra dAnahU~ rokyA baru hagahAni sahyo / sumati hota upakAra lakhahi tau jhUTho kahata na saMka gahai, para apakAra hota jAnahi tau kabahu~ na sA~cau bola kahai / (chaMdArNava 5.228) spaSTa hai ki bhikhArIdAsa ke 'caubolA' kA udAharaNa prAkRtapaiMgalam ke do 'caubolA' chandoM ko milAkara usake pratyeka dala ko eka caraNa mAna lene se banA hai| isakA hI eka rUpa 'tATaMka' hai, jisakA Adhunika hiMdI kaviyoM ne bhI bahuta prayoga kiyA hai| 'caubolA' chanda kI pratyeka dvipAt ardhAlI ko samagra caraNa kI eka yuti (ikAI) mAna lene para aura 16, 14 para yativyavasthA rakhane para 'tATaMka' chanda hogA / hama nIce prAkRtapaiMgalam ke 'caubolA' ko isa rUpa meM rakhakara tulanA ke liye prasAda kI kAmAyanI se eka tATaMka kI ardhAlI upasthita kara rahe haiN| ina donoM kI laya, gati aura gUMja se yaha spaSTa ho jAyagA / 'he dhaNi mattamaaMgaagAmiNi, khaMdanaloaNi caMdamuhI / 16 + 14 caMcala jobvaNa jAta na jANahi, chaila samappahi kAi~ NahI // 16 + 14 (prA0 paiM0 1.132) 'uSA sunahale tIra barasatI, jayalakSmI sI udita huI / 16 + 14 udhara parAjita kAlarAtri bhI, jala meM aMtarnihita huI // 16 + 14 (kAmAyanI : AzA sarga) ukta udAharaNoM ke AdhAra para hama 'caubolA' chanda kI gaNavyavasthA kA bhI anumAna kara sakate haiM, jo viSama caraNoM meM '4 + 4 + 4 + 4' (cAra catuSkala), sama caraNoM meM '4 + 4 + 4 + 5' (tIna catuSkala aura eka guru) jAna paDatI hai| yahI 'tATaMka' chanda meM '4 + 4 + 4 + 4; (yati) 4 + 4 + 4 + '' ho jaaygii| saMbhavataH purAne kavi ina catuSkala gaNoM kI vyavasthA meM koI gaNa prayukta kara sakate the, kiMtu aisA jAna par3atA hai, prAyaH 'jagaNa' (151) kA vAraNa kiyA jAtA thA / prAkRtapaiMgalam ke catuSkala gaNoM meM adhikAMza 'bhagaNAtmaka' (SI) haiM, kevala eka sarvalaghu (chaila suru, III) hai| prasAda ke tATaMka meM hameM 'jagaNa' (uSA sudeg), dviguru catuSkala (degkSmI sI), sarvalaghu catuSkala (udita hu'), bhI milate haiM, kiMtu chanda meM 'jagaNa' tathA 'dviguru' kA vAraNa karane se laya adhika suMdara bana pAyagI / caubolA aura tATaMka donoM hI cAra-cAra mAtrA kI tAla meM maje se gAye jA sakate haiN| inake sabhI caraNoM (tATaMka-yatyaMzoM) meM pahalI, pA~cavIM, navIM aura terahavIM (isake bAda tATaMka kI satarahavIM, ikkIsavIM, paccIsavIM aura untIsavIM) mAtrA para tAla par3atI hai| isa chaMda ke 'tATaMka' svarUpa kA prayoga maithilIzaraNa gupta, zyAmanArAyaNa pAMDeya, gurubhakta siMha, panta, dinakara Adi aneka Adhunika kaviyoM ne kiyA hai| gujarAtI ke 'bRhat piMgala' meM caubolA kA saMketa 'raNapiMgala' ke AdhAra para kiyA gayA hai| 'raNapiMgala' ke racanAkAra ne 'caubolA' ko hiMdI 'tATaMka' se abhinna mAnA hai aura ise 16, 14 para yativAlI trizanmAtrika racanA batAyA hai| isa chaMda ke viSaya meM 'raNapiMgala' meM nimna vivaraNa milatA hai| "caubolA, cauyAlA, catuSpathA, caturvacana, caubolA : 1-3 viSamapadamAM 16 mAtrA. 2-4 samapadamAM 14 mAtrA. pratyeka dalamAM 1, 5, 9, 13, 17, 21, 25, 29 mAtrAe tAla. 1. tIsa matta caubola hai, soraha caudaha tattu / - chaMdArNava 5.225 2. de0 - DA0 puttUlAla zukla : Adhunika hiMdI kAvya meM chaMdayojanA, pR0 303 Page #667 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 642 prAkRtapaiMgalam viSama pade kari soLa kaLA pachi, samamAM cauda sadA dharajo / prathama upara pachI zruti zruti caDatA, tAlo caubole karajo // trIza kalAnAM bedala che paNa, cAra pade bolAyAM che / caturvacA vaLi koI kahe che, catuSpathA cauyAlA che / (35-36)"1 kiMtu yaha chaMda gujarAtI meM bahuta kama pracalita hai| zrIrAmanArAyaNa pAThaka ne likhA hai ki "A chaMda gujarAtImAM bahu vaparAto nathI, paNa tenuM dRSTAnta tarIke mahattva che" / zrI velaNakara caubolA ko prAkRtapaiMgalam kI taraha catuSpadI na mAnakara ardhasamA SaTpadI mAnate haiM / ve isakI mAtrAvyavasthA 8,8; 14 x 2 mAnate haiN| kiMtu caubolA meM 'ghattA' jaisI mUla SaTapadiyoM kI taraha AbhyaMtara tuka nahIM milatI, yadi yahA~ bhI 'ka-kha, gha-Ga, ga-ca' (1-2, 4-5, 3-6) vAlI tukeM niyamata: milatIM, to ise SaTpadI mAnA jA sakatA thA / yaha chaMda purAnI paraMparA meM kevala prAkRtapaiMgalam meM hI milatA hai aura yahA~ lakSaNa aura udAharaNa donoM jagaha AbhyaMtara tuka nahIM milatI / lakSaNapadya meM tuka catuSpadI ke DhaMga para 'ka-ga', 'kha-gha' hai, udAharaNa padya meM kevala eka tuka hai, jo 'kha-gha' paddhati kI hai| hameM 'caubolA' ko ardhasamA catuSpadI hI mAnanA abhISTa hai, SaTpadI nhiiN| zrI velaNakara kI tAlavyavasthA hamAre DhaMga para hai, para usase bhI ve isake SaTpadItva kA saMketa karate haiM / 2 pharka itanA hai ki hama isameM cAra cAra mAtrA para tAla mAnate haiM, ve isameM ATha ATha mAtrA ke bAda tAla mAnate haiM / mizrita chaMda kuMDaliyA 200. kuMDaliyA, dohA aura rolA ke mizraNa se banA chanda hai, jise purAne chandaHzAstriyoM ke zabdoM meM eka prakAra kA 'dvibhaGgI' chanda kahA jA sakatA hai / kuMDaliyA jaisA mizrita chanda svayaMbhU aura hemacandra ke yahA~ nahIM milatA / kavidarpaNakAra ne aneka dvibhaMgiyoM kA jikra karate samaya 'dohA' aura 'vastuvadanaka' (24 mAtrika sama catuSpadI, gaNa vyavasthA-6, 4, 4, 4, 6) ke mizrita chanda kA saMketa kiyA hai, para ve use koI khAsa nAma nahIM dete / aisA jAna par3atA hai, bhaTTa kaviyoM ke yahA~ hI yaha chanda vizeSa pracalita rahA hai, aura ve hI ise 'kuMDaliyA' kahate the / prAkRtapaiMgalam ke alAvA sirpha ratnazekhara ne hI isakA saMketa kiyA hai| ratnazekhara 'kuMDaliyA' ke atirikta isI ke vajana para nAma diye gaye 'kuNDalinI' chanda kA bhI jikra karate haiM, jisameM 'gAthA+rolA (kAvya)' kA mizraNa pAyA jAtA hai| prAkRtapaiMgalam aura chandaHkoza donoM hI 'kuNDaliyA' ke lakSaNa meM 'ullAla' se saMyukta' (ullAlaha saMjutta) hone kA jikra karate haiM / isa saMbaMdha meM yaha jAna lenA hogA ki 'ullAla' zabda kA artha yahA~ 'ullAla chanda' na hokara dohA ke aMtima caraNa kI punarukti se hai, jise cAraNa kaviyoM ke yahA~ siMhAvalokana kahA jAtA hai / kuNDaliyA chanda meM dohe ke caturtha caraNa ko rolA ke prathama caraNa ke prathama yatyaMza ke rUpa meM punaH nibaddha kiyA jAtA hai, aura dohA ke prathama pada ko rolA ke anta meM rakhA jAtA hai / madhyayugIna hiMdI kAvya-paraMparA meM kuNDaliyA kI racanA meM ina donoM bAtoM kA dhyAna sadA rakhA gayA hai| rAjamalla (padya 124), kezavadAsa (chandamAlA 2.40), bhikhArIdAsa 1. bRhat piMgala pR0 402 para uddhRta 2. Caubola (8, 8, 14 x 2) is sung in the same Tala as the Ghatta but its 1st beat occurs on the 1st Matra instead of the 3rd. The 2nd beat occurs on the 1st Matra of the second line while the 3rd and the 4th occur on the 1st and 9th Matras of the third line. At the end of the 3rd and the 6th lines, i.e., at the end of each half there is a pause of 2 Matras which would secure the usual distance of 8 matras between the 4th beat of the preceeding half and the initial beat of the succeeding half. - Apabhramsa Metres I $ 25 3. prA0 paiM0 1.146-147 4. dohA chaMdu ji paDhama paDhi kavvaha addha Nirutta / taM kuMDaliyA buha muNahu, ullAlai saMjutta / / ullAlai saMjutta jamagasuddhau salahijjai / cauvAla sauvi matta sudiDha pai paMtha raijjai / ullAlai saMjutta lahai so nimmalasohA / taM kuMDaliA chaMdu paDhama jahi paDhiyai dohA / / - chaMdaHkoza 31 5. chaMda:koza padya 38 Page #668 -------------------------------------------------------------------------- ________________ apabhraMza aura purAnI hiMdI ke chanda 643 (chandArNava 7.40-41) Adi sabhI madhyayugIna lekhakoM ne 'siMhAvalokana' rIti ko jarUrI mAnA hai| (siMhavilokana rIti dai, dohA para rolAhi bhikhArIdAsa 7.40) DiMgala kaviyoM ke yahA~ kuMDaliyA ke DhaMga para aura bhI bheda banA liye gaye haiN| 'zuddha kuMDaliyo' ke atirikta vahA~ 'kuNDaliyo rAjavaTa' aura 'kuNDaliyo dohALa' ye do bheda varNita haiM / 'kuNDaliyo rAjavaTa' meM dohA ke bAda cAra caraNa rolA aura phira do caraNa ullAlA ke pAye jAte haiM, aura prathama aura aMtima pada kA tathA dohA ke caturtha caraNa aura rolA ke prathama yati- khaMDa kA siMhAvalokana rIti se nibaMdhana hotA hai / 'kuMDaliyo dohALa' meM ukta 'rAjavaTa' vAle bheda se yaha antara hai ki isameM dohe ke bAda rolA aura phira eka dohA prayukta hotA hai| isakI anya vizeSatA yaha hai ki prathama dohe kA pUrvArdha dUsare dohe ke uttarArdha ke rUpa meM siMhAvalokana rIti se prayukta hotA hai| madhyayugIna hiMdI kAvyaparamparA meM kuNDaliyA kAphI prasiddha chaMda rahA hai| kucha logoM ne to gosvAmI tulasIdAsa racita 'kuNDaliyA rAmAyaNa' taka ko DhUMDha nikAlA hai, para adhikAMza vidvAn isa grantha ko gosvAmIjI racita nahIM maante| bAda meM giridhara kavirAya aura dInadayAla ke anyokti paraka tathA nItimaya kuNDaliyA hindI meM kAphI mazahUra haiN| chappaya $ 201. chappaya chaMda apabhraMza kA bar3A purAnA chaMda hai| prAkRtapaiMgalam meM ise 'rolA ullAlA' kA mizraNa kahA gayA hai / chappaya ke aMgabhUta rolA chaMda kI gaNavyavasthA '2+4+4+4+4+4+4+ 2 ( II ) ' batAI gaI hai aura isake hara caraNa meM 11, 13 para yati honI caahie| isake bAda 28 28 mAtrA ke do caraNa ullAlA chaMda ke hoMge, jahA~ 15 13 para yati hogii| isa chaMda kA sarvaprathama saMketa naMditADhya ke 'gAthAlakSaNa' meM milatA hai| naMditADhya ne ise 'divaDa' (hindI, dadhauvA) chanda kahA hai, tathA ise 'vatthua' (samacatuSpadI, gaNavyavasthA 4+4+5+5+2+2+2) tathA 15, 13 mAtrA vAle do caraNoM ke dvipadIkhaMDa kA mizraNa kahA hai| naMditADhya meM dUsare chanda kA nAma nahIM miltaa| naMditADhya kA udAharaNa, jise prAcInatama chappaya kA rUpa mAna sakate haiM, nimna hai| : kuMbhikuMbhavinmaha kavaNa kSaNakalasaha uppama / iMdIvaradalasamaha kavala nayaNaha sAricchama || pArijAyalayanibhaha bhuaha kahi kavaNaha caMgima | sIadevi ruvassa tujjha kasu vantriNa aggima // ia bhai rAu dasarahataNTha vaNi vaNi vilavaMta karuNu / ahavA na vujjha jaM jIviyau jaM ji taM ji vihiyakaraNu // 'vastuvadanaka' tathA 'ullAlA' (karpUra yA kuMkuma) ke mizraNa se bane chappaya kA saMketa hemacandra ne hI 'dvibhaMgikA' chandoM ke saMbaMdha meM kiyA hai| ve batAte haiM ki ye chanda 'mAgadhoM' (bhaTTa kaviyoM) ke yahA~ 'divaDDa', 'chappaya' yA 'kAvya' ina aneka nAmoM se prasiddha hai / bAda meM kavidarpaNakAra ne bhI isakA saMketa kiyaa| apabhraMza kaviyoM ke muktaka kAvyoM 1. siyavara rAja samApiyA, pATa avadha lava pekha baMdhava suta vizeSa, doya suta bharata sudattiya aMsI likhamaNa ubhaya, aMgada nagarI aMgada nai kanavaja subAhu satrughAta kari pati mathurA ima / kusa nai samapa kusAvatI, baMdhava sutA~ vizeSa // takSaka nai takhasalI, pukara nai pukkara battiya // candraketa caMdravatI, satraghaNa surtI sukhada nai // thApiyA / iNa bhA~ta maMcha kaha ATha hI siyavara rAja samApiyA // 2. rUpaka yaha raghunAtha, piMgala gIta pramANa / kahiyo maMchArAma kavi, jodhanagara jaga jA~Na // jodhanagara jaga jA~Na, bAsa gU~dI bisatArA / bagasIrAma sujAna, jAta sevaga ku~vArA // saMvata ThArai sataka barasa tesaTho bacANoM / sukala bhAdavI dasama vAra sasihara baratANoM // mata anusAra maiM kahyo, sudha kara liyo sujANa rUpaka yaha raghunAtha, piMgaLa gIta pramANa // - - 3. prA0 0 1.105 panarasaterasapanarasaterasajutto divaDhachaMdo // gAdhAlakSaNa padma 82-83 4. do veyA sihijuyala jusAI duniTha dugaM ca vatthuyao 5. etAzca vastuvadanakakarpUrAdyAH dvibhaMgikAH SaTpadA iti, sArdhacchaMdAMsi iti ca sAmAnyAbhidhAnena mAgadhAnAM prasiddhAH / yadAhajavatthuANa he udyAlA chaMdayaMmi kijvaMti divaDacchaMdayachappayakavvAI tAI buccati // ' ityAdi / chandonuzAsana sUtra 4.79 kI vRtti -- raghunAtharUpaka pR0 280 vahI pR0 282 Page #669 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 644 prAkRtapaiMgalam aura rAjastutiyoM meM chappaya kA kAphI prayoga rahA hai / rolA (yA vastuvadanaka) ke alAvA chappaya chaMda kA anya bheda 'rAsAvalaya + ullAlA (karpUra yA kuMkuma) ke yoga se bhI banatA hai aura kavidarpaNakAra ne isakA bhI saMketa kiyA hai|' saMdezarAsaka meM pA~ca chappaya chanda milate haiM / purAnI hiMdI kAvyaparaMparA meM isa chaMda kA prayoga vidyApati kI 'kIrtilatA' meM milatA hai| gosvAmI tulasIdAsa kI kavitAvalI meM bhI isakA prayoga huA hai / darabArI bhaTTa kaviyoM kA yaha prasiddha chaMda rahA hai| gaMga, narahari Adi ke chappaya prasiddha haiM aura pRthvIrAjarAso meM to chappayoM kA bahutAyata se prayoga milatA hai, jahA~ ise 'kavitta' kahA gayA hai| kezavadAsa kI 'chaMdamAlA' meM ise 'kavitta' (rolA) + ullAlA' kA mizraNa batAyA gayA hai| bhikhArIdAsa ne batAyA hai ki chappaya chaMda ke pUrvArdha meM usI rolA-bheda ko liyA jAtA hai, jisakI gyArahavIM mAtrA laghvakSara ke dvArA nibaddha kI jAtI hai / isa rolA-bheda ko ve 'kAvya' chaMda kahate haiM : rolA maiM laghu rudra para, kAbya kahAvai chaMda / tA Age ullAla dai, jAnahu chappai chaMda / (chaMdArNava 7.37) 202. prAkRtapaiMgalam ke anusAra raDDA chaMda meM nau caraNa pAye jAte haiM / isake pramukha bheda rAjasenA raDDA meM pahale pA~ca caraNoM meM kramaza: 15, 12, 15, 11, 15 mAtrAyeM aura bAkI cAra caraNoM meM dohA (13, 11, 13, 11) nibaddha hotA hai| isa prakAra 'raDA' kisI chaMdavizeSa ke sAtha dohA ke mizraNa se banA hai| isa chaMda kA svataMtra rUpa se prAkRtapeMgalam meM koI saMketa nahIM milatA / svayaMbhU meM yaha paMcapAt chaMda 'mAtrA' (mattA) ke nAma se saMketita hai| vahA~ isakI mAtrAyeM viSama padoM meM 16 aura sama padoM meM 12 batAI gaI haiN| isake anya bhedoM kA bhI saMketa vahA~ milatA hai :- mattamadhukarI (16, 11, 16, 11, 16), mattabAlikA (16, 13, 16, 13, 16), mattavilAsinI (16, 12, 14, 12, 14) mattakariNI (16, 12, 17, 12, 17) / mAtrA ke ina bhedoM kA vivaraNa hemacaMdra aura kavidarpaNa meM bhI upalabdha hai| prAkRtapaiMgalama meM varNita raDDA chaMda ke ukta pA~ca caraNa mAtrA chaMda ke hI vividha bhedoM ke haiN| prAkRtapaiMgalam meM ina pA~ca caraNoM ke mAtrAbheda ke AdhAra para hI raDDA ke aneka bhedoM kA saMketa kiyA gayA hai : 1. karahI 13, 11, 13, 11, 13. 2. naMdA 14, 11, 14, 11, 14. 3. mohinI 19, 11, 19, 11, 19. 4. cArusenI 15, 11, 15, 11, 15. 5. bhadrA 15, 12, 15, 12, 15. 6. rAjasenA 15, 12, 15, 11, 15. 7. tAlaMkinI 16, 12, 16, 12, 16. ina bhedoM ke atirikta vRttajAtisamuccaya meM modanikA (14, 12, 14, 12, 14), cArunetrI (15, 13, 15, 13, 15), aura rAhusenI (16, 14, 16, 14, 16) ina tIna bhedoM kA saMketa aura milatA hai| ina vividha mAtrA-bhedoM ke sAtha dohe kA mizraNa hone para yaha chanda raDDA kahalAtA hai / isa mizrita chanda (raDDA) kA sarvaprathama saMketa svayaMbhU meM milatA hai|0 apabhraMza kaviyoM ke yahA~ raDDA chanda kA pracalana itanA rahA hai ki yaha svataMtra chanda mAnA jAtA rahA hai / hemacaMdra ne batAyA hai ki yadyapi raDDA bhI chappaya (sArdhacchaMdas) kI taraha hI 'dvibhaMgikA' hai, kiMtu vRddhAnurodha se usakA svataMtra ullekha kiyA jAyagA / 19 mAtrA ke uparyukta vividha bhedoM kA saMketa karane ke bAda hemacandra ne raDA kA saMketa kiyA hai, ve ise 1. kavidarpaNa 2.33 2. kIrtilatA pR0 10 / / 3. DA0 vipina bihArI trivedI : caMda baradAyI aura unakA kAvya pR0 252-253 4. pahile carana kavitta kahi puni ullAlahi deu / 'kesavadAsa' vicArijyo yau~ SaTapada ko bheu // - chaMdamAlA 2.28 5. prA0 .0 1.133 6. svayaMbhUcchandas 4.14 7. chandonuzAsana 4.17-21, kavidarpaNa 2.28 8. prA0 paiM0 1.136-143 9. vRttajAtisamuccaya 4.30 10. svayaMbhU 4.25 11. vRddhAnurodhAttu raDDA pRthagabhidhAsyata iti sarvamavadAtam / - chandonu0 4.79 vRtti Page #670 -------------------------------------------------------------------------- ________________ apabhraMza aura purAnI hiMdI ke chanda 645 'vastu' bhI kahate haiM / hemacandra ke matAnusAra raDDA meM 'mAtrA chanda' ke kisI bheda ke sAtha dohA yA usake kisI bheda (apadohaka, avadohaka, Adi) kA mizraNa ho sakatA hai| apabhraMza jaina kaviyoM ke yahA~ raDA chaMda kA pracura prayoga milatA hai| haribhadra sUri ke 'sanatkumAracariu' aura somaprabha sUri ke 'kumArapAlapratibodha' meM raDDA chaMda nibaddha huA hai / addahamANa ke saMdezarAsaka meM bhI 6 raDDA chaMdoM kA prayoga milatA hai aura vidyApati kI 'kIrtilatA' meM bhI isa chaMda meM nibaddha kaI padya haiM / madhyayugIna hiMdI kAvyaparamparA meM isa chanda kA prayoga kevala kezavadAsa kI 'rAmacaMdrikA' meM milatA hai| 'chandamAlA' meM ve ise 'navapadI' chanda kahate haiM aura isake kevala 'rAjasenA' vAle bheda kA saMketa karate haiM / bhikhArIdAsa ne 'chandArNava' meM raDA ke ukta sAtoM bhedoM kA saMketa kiyA hai| ve tAlaMkinI raDDA kA nimna udAharaNa dete haiM : bAlApana bItyo bahu khelani / juvA gaI tiyakelani / rahyo bhUli puni sutabita relani // jiya gala DAri jelani / ajahu~ samuni taji mUrakha pelani // kAla pahU~cyo sIsa para nAhina koU aDDa / taji saba mAyA moha mada rAmacarana bhaju raDDa / / (chaMdArNava 8.24) raDDA kA prayoga madhyayugIna hiMdI kavitA meM lupta ho gayA hai, vaise hiMdI chandaHzAstrI isakA ullekha apane graMtho meM jarUra karate dekhe jAte haiN| 1. AsAM tRtIyapaJcamenAnuprAse'nte dohakAdi cedvastu raDDA vA / - vahI 5.23 2. de0 yAkobI : sanatkumAracarita pR0 21-24, alsadorpha : kumArapAlapratibodha pR0 70-71 3. de0 saMdezarasAka padya 18, 19, 24 Adi, kIrtilatA pR0 6, 10, 18 Adi para / 4. chaMdamAlA 2.36-37 5. chaMdArNava 8.22-23 Page #671 -------------------------------------------------------------------------- ________________ madhyayugIna hiMdI kAvyaparaMparA ke do pramukha chaMda savaiyA chaMda kA udbhava aura vikAsa 203. madhyayugIna hiMdI kAvyaparamparA ke 'savaiyA' tathA 'ghanAkSarI' chanda vidvAnoM ke lie eka samasyA bane hue haiM / unake udbhava aura vikAsa ke bAre meM abhI taka koI nizcita mata nahIM bana sakA hai| aisA samajhA jAtA hai ki ye chaMda sarvaprathama brajabhASA kAvya meM hI dikhAI par3ate haiM aura purAne sAhitya meM kahIM bhI inake bIja nahIM milate / savaiyA ko to kucha lekhakoM ne do troTaka chandoM ko dviguNita kara banAyA gayA varNika chanda mAna liyA hai, para yaha mata mAnya nahIM ho sakA hai| vastutaH jaisA ki hama dekheMge varNika savaiyA kA mUla rUpa mAtrika savaiyA hI hai aura isake bIja apabhraMza ke 32 mAtrA vAle chaMdoM meM dikhAI par3ate haiN| hiMdI kAvyaparamparA meM do taraha ke savaiyA chaMda milate haiM - mAtrika savaiyA aura varNika savaiyA / mAtrika savaiyA bhI do taraha ke pracalita haiM, eka 31 mAtrA vAlA, dUsarA 32 mAtrA vAlA / prAkRtapaiMgalam meM 32 mAtrA vAle mAtrika chaMda durmila aura usake yati-bheda se bane aura bhI padmAvatI Adi chaMdoM kA saMketa kiyA gayA hai| prAkRtapaiMgalam meM dumila, kirITa aura su-do ina tIna vaNika chandoM kA bhI jika hai, jo mUlataH isI 32 mAtrA vAle durmila ke varNika prastAra ke parivartana ke AdhAra para bane bheda haiN| ina sabhI chaMdoM ke vizleSaNa se patA calegA ki inameM ATha catuSkala gaNoM kI hI vividha saMghaTanA tathA yati-bheda se ina chaMdoM kI gati aura laya meM paraspara bhinnatA A jAtI hiMdI kAvyaparamparA aura chaMdogranthoM meM varNika savaiyA ke aneka bheda milate haiN| moTe taura para varNika savaiyA do taraha kA hai, eka 23 varNoMvAlA, dUsarA 24 varNoMvAlA / vaise bhikhArIdAsa ne 25 varNoM vAle mAdhavI savaiyA (8 sagaNa + guru, mAtrA 34), aura 26 varNoMvAle mAlatI savaiyA (8 sagaNa + do laghu, mAtrA 34) kA bhI jikra kiyA hai, jo vastutaH varNika durmila savaiyA (24 varNa, 32 mAtrA)meM hI do DhaMga se do mAtrAyeM bar3hAkara banAye gaye praroha hai| mukhya savaiyAbhedoM kI tAlikA yaha haiM :23 varNa vAle savaiyA - suMdarI sasabhasatajajalaga 23 varNa, 32 mAtrA cakora 7 bhagaNa, 1 guru, 1 laghu 23 varNa, 31 mAtrA mattagayaMda 7 bhagaNa, 2 guru 23 varNa, 32 mAtrA sumukhI 7 jagaNa, 1 laghu, 1 guru 23 varNa, 31 mAtrA 24 varNa vAle savaiyAkirITa 8 bhagaNa 24 varNa, 32 mAtrA durmilA 8 sagaNa 24 varNa, 32 mAtrA muktaharA 8 jagaNa 24 varNa, 32 mAtrA bhujaMga 8 yagaNa 24 varNa, 40 mAtrA gaMgodaka (yA lakSmI) 8 ragaNa 24 varNa, 40 mAtrA AbhAra 8 tagaNa 24 varNa, 40 mAtrA vAma (maMjarI) 7 jagaNa, 1 yagaNa 24 varNa, 33 mAtrA arasAta 7 bhagaNa, 1 ragaNa 24 varNa, 33 mAtrA ukta savaiyAbhedoM meM mUla savaiyA catuSkala gaNoM ke AdhAra para bane 8 bhagaNAtmaka, sagaNAtmaka yA jagaNAtmaka vyavasthA vAle 24 varNa ke ve chaMda hai, jo 32 mAtrA vAle chaMda ke hI vividha prastAroM meM se haiN| prAkRtapaiMgalam meM isake 8 sagaNAtmaka chaMda 'durmilA' aura 8 bhagaNAtmaka chaMda 'kirITa' kA to saMketa hai, para 'jagaNAtmaka' saMghaTanA vAlA chaMda nahIM milatA / bAda meM jagaNAtmaka catuSkala ke AdhAra para bane 32 mAtrA vAle chaMda kA bhI vikAsa ho gayA hai, jo madhyayugIna hiMdI kavitA kA 'muktaharA' chanda hai| isa prakAra 24 varNa kA varNika chanda bana jAne para varNika saMkhyA ke vajana ke AdhAra para aise Page #672 -------------------------------------------------------------------------- ________________ madhyayugIna hiMdI kAvyaparaMparA ke do pramukha chaMda 647 I bhI chanda bana gaye jo mAtrika dRSTi se 8 catuSkala se na bana kara 8 paMcakaloM (yagaNa 155, ragaNa 515, athavA tagaNa 55 1 ) se bane haiN| yaha vikAsa spaSTataH bAda meM huA hai, aura 'bhujaMga', 'gaMgodaka' tathA 'AbhAra' jaise 24 varNoM (kiMtu 40 mAtrAoM) se bane savaiyA chandoM ke udaya meM kevala varNoM kI saMkhyAgata samAnatA hI pramukha preraka tattva hai| 'vAma' chanda 'muktaharA' kA hI vaha vikAsa hai, jahA~ pAdAMta meM layaparivartana karane ke liye 'laghu' ke sthAna para 'guru' varNa kI apekSA huI hai aura phalataH aMtima gaNa 'jagaNa' (151) ke sthAna para 'vagaNa (155) prayoga kiyA gayA hai| ThIka isI pravRtti ke kAraNa 'kirITa' savaiyA kA gurvaMta vikAsa 'arasAta' ho gayA hai, jisameM aMtima laghvaMtagaNa 'bhagaNa' (SII) ke sthAna para 'ragaNa' (SIS) kA prayoga kiyA gayA hai| spaSTa hai ki pAdAMta meM ladhvaMta laya vAle 'muktahaya' aura 'kirITa' chandoM ke hI gurvata laya vAle vikAsa kramazaH 'vAma' tathA 'arasAta' savaiyA hai varNika bhAra ko banAye rakhakara chanda kI laya ko gurvata karane ke kAraNa hI ye donoM chanda 32 mAtrA kI bajAya 33 mAtrA vAle bana gaye haiN| isI paripATI se, cakora aura mattagayaMda savaiyA kA vikAsa kirITa se hI huA hai, jahA~ prathama meM antima catuSkala gaNa ke sthAna para laghvaMta trikala (SI) kI yojanA kara mAtrA- bhAra aura varNika bhAra donoM meM eka eka mAtrA aura eka eka varNa kI kamI kara dI gaI hai, jaba ki mattagayaMda meM cakora kA hI gurvata rUpa hai, jahA~ mAtrAbhAra mUla kirITa savaiyA kA hI banA rahA hai; bheda sirpha itanA hai ki yahA~ antima catuSkala 'bhagaNAtmaka' na hokara 'gurudvaya' (55) se banA hai| isI taraha 'sumukhI' savaiyA 'muktaharA' kA hI paravartI vikAsa hai, jisameM pAdAMta laghu ko haTA kara 'jagaNa' (151) ke sthAna para kevala gurvata trikala (15) kA prayoga kiyA gayA hai| aba kevala 'sundarI' savaiyA baca rahA hai| yaha chaMda prAkRtapaiMgalam meM upalabdha hai| isakI varNika gaNavyavasthA ko spaSTataH 8 catuSkaloM meM bA~TA jA sakatA hai : 115, 115, 511, 115, 55, 115, 115, 115. spaSTataH 'sundarI' chaMda 'durmilA' kI taraha hI 8 catuSkala gaNoM ke AdhAra para banA hai| kiMtu 'durmilA' meM AThoM gaNa 'sagaNAtmaka' hai, yahA~ tRtIya aura paMcama viSama catuSkaloM kI laya bhinna hai, tRtIya catuSkala 'bhagaNAtmaka' (SII) hai, paMcama catuSkala 'gurudvayAtmaka' ( 55 ) / tryakSara sagaNa ke sthAna para pA~caveM catuSkala meM dvayakSara gurudvaya (SS) kI sthApanA ke kAraNa isa chanda kI laya badala jAtI hai| isa parivartana se yaha chaMda 24 varNoM ke sthAna para kevala 23 varNoM kA bana gayA hai, kiMtu isa chaMda kA mUla mAtrika bhAra vahI banA rahA hai| isa vivecana se spaSTa hai ki varNika savaiyA chaMda ke vividha bhedoM kA mUla utsa 32 mAtrA vAle ve mAtrika chanda haiM, jinakA avazeSa Aja bhI hameM 31 aura 32 mAtrA vAle mAtrika chaMdoM meM dikhAI par3atA hai| DA0 hajArI prasAda dvivedI ne 'hiMdI sAhitya ke AdikAla' meM savaiyA kA vikAsa kisI na kisI saMskRta varNika vRtta se jor3ane kI kalpanA kI thI, yaha saMskRta vRtta kauna sA hai, isakA ve koI nirdeza nahIM karate / dvivedI jI ke 'saMdhAna' ke AdhAra para DA0 nAmavarasiMha ne savaiyA se saMbaddha saMskRta varNika vRtta kA 'anusaMdhAna' bhI kara liyA hai| ve savaiyA ko do troTaka chaMdoM kA vikasita rUpa mAnate kahate haiM : " savaiyA spaSTa rUpa se varNika gaNavRtta hai, isaliye usakI prAcInatA anivArya hai aura saMskRta meM hI usakA mUla utsa milanA cAhie / yaha to sahI hai ki ATha gaNa ke cAra caraNoM kA aisA koI varNika vRtta saMskRta meM nahIM hai, lekina isakI laMbAI dekhakara pratIta hotA hai ki yaha saMskRta ke kisI varNika vRtta ke gaNoM ko dviguNita karake banAyA gayA hai / saMskRta kA jo varNika vRtta dviguNita kiye jAne para AsAnI se durmila savaiyA ho jAtA hai, vaha hai cAra sagaNa vAlA troTaka chanda | 12 bhAI nAmavarasiMha ne 'pRthvIrAjarAso' ke 'zazivratA vivAha' prasaMga se do troTaka eka sAtha rakhakara unheM durmila savaiyA samajha lene kI salAha dI hai, para troTaka chaMdoM ko dviguNita kara dene para bhI isameM savaiyA kI gati, laya, aura gU~ja nahIM A pAtI / unakA do troTakoM se banAyA gayA kalpita savaiyA yoM hai : - 1. kavitta savaiyA kI prathA kaba calI, yaha kahanA bhI kaThina hai| ye brajabhASA ke apane saMskRta vRttoM meM mila bhI jAtA hai, para kavitta kucha acAnaka hI A dhamakatA hai / 2. nAmavarasiMha : hiMdI ke vikAsa meM apabhraMza kA yoga pR0 304 chaMda haiN| savaiyA kA saMdhAna to kathaMcida hiMdI sAhitya kA AdikAla pR0 102 Page #673 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 648 prAkRtapaiMgalam 'jala saisava muddha samAna bhayaM, ravi balla bahikama lai athayaM / bara saisava jobana saMdhi atI, su milai janu pittaha bAla jatI / / ju rahI lagi saisava jubbanatA, su mano sasi raMtana rAjahitA / ju calai muri mAruta jhaMkuritA, su mano murabesa muro muritA // DA0 nAmavarasiMha ke matAnusAra ukta savaiyA meM sirpha cAra caraNoM ke sama tukAMta kI kamI rahI hai, para mujhe to mUla savaiyA se isakI laya taka milatI najara nahIM AtI / 'prAkRtapaiMgalam' kA anuzIlana prastuta karate samaya maiM kinhIM bhinna anumAnoM para pahu~cA huuN| ye anumAna nimna hai :(1) savaiyA kA mUla utsa loka sAmAnya meM pracalita apabhraMza geya tAlacchandoM meM hai| (2) yaha (32 mAtrika) tAlacchanda hai, jise bAda ke tAlajJAna hIna kaviyoM ne anya rUpa dekara pUrNata: varNika chaMda banA diyA hai| (3) yaha chaMda mUlataH dvipadI koTi kA hai, jo svayaMbhU aura hemacaMdra ke bahuta bAda saMbhavataH addahamANa ke saMdezarAsaka ke kucha dina pahale hI catuSpadI rUpa meM vikasita huA hai / (4) lokagItoM meM yaha svayaMbhU (AThavIM zatI) se bhI purAnA jAna par3atA hai| (5) hemacandra aura prAkRtapaiMgalam ke bIca hI kabhI isa mAtrika tAlacchaMda kA varNika rUpa bhI vikasita ho gayA thA / catuSpadI bana jAne para bhI prAkRtapaiMgalam aura dAmodara ke vANIbhUSaNa meM bhI isakI tukavyavasthA 'ka kha' aura 'ga gha' paddhati kI rahI hai aura isake yatisthAnoM para AbhyaMtara tuka kA bhI prayoga milatA hai| (6) savaiyA kA navIna varNika rUpa - jaba usa meM yativyavasthA kA lopa aura 'ka kha ga gha' vAlI cAroM caraNoM meM eka hI tuka kA vidhAna cala par3A hai - paMdrahavIM zatI ke bAda kA vikAsa jAnA par3atA hai| prAkRtapaiMgalam ke mAtrika 'durmila' kA vivecana karate samaya hama batA cuke haiM ki yahA~ 8 catuSkaloM kI yojanA ke sAtha 10, 8, 14 para yati aura pAdAMta meM 'guru' (5) kI vyavasthA pAI jAtI hai| ye 8 catuSkala jaba sagaNAtmaka (Is) hote haiM, to yahI durmila prAkRtapaigalam kA varNika durmila savaiyA ho jAtA hai, jisakI yativyavasthA ThIka vahI 10, 8, 14 mAtrAoM para mAnI gaI hai| mAtrika yatikhaMDoM kA yaha vibhAjana spaSTa hI varNika durmilA ke mAtrAchaMda hone kA saMketa karatA hai / vastutaH jaisA ki hama saMketa kara cuke haiM, mAtrika durmila tAlacchanda hai, jisakI prathama do mAtrAyeM chor3akara hara cAra cAra mAtrA ke bAda tAla par3atI hai| isa taraha pahalI tAla tIsarI mAtrA para par3atI hai, phira sAtavIM, gyArahavIM, pandrahavIM, unnIsavIM Adi para / phalataH dasavIM aura aThArahavIM mAtrA ke ThIka bAda tAla kA saMketa karane ke liye ina yati-khaMDoM ke sthAna para 'yamaka' (anuprAsa) kI yojanA bhI pAI jAtI hai| yaha yamaka-yojanA prAkRtapaiMgalam ke varNika durmilA meM bhI spaSTataH parilakSita hotI hai| prAkRtapaiMgalam ke varNika durmilA meM pAdAMta tukavyavasthA 'ka-kha' (sire-ure), 'ga-gha' (taNU-dhaNU) paddhati kI pAI jAtI hai| yahI durmila savaiyA gosvAmI tulasIdAsa ke samaya taka 'ka kha ga gha' tukavyavasthA lene lagA hai| 'avadhesa ke dvAre sakAra gaI suta goda ke bhUpati lai nikase / / avaloki hAM soca vimocana ko Thagi-sI rahI, je na Thage dhika-se // tulasI manaraMjana raMjita aMjana naina sukhaMjana-jAtaka se / / sajanI sasi meM samasIla ubhai navanIla saroruha se bikase // tulasI ke samaya taka isakI yativyavasthA 16, 16 kI ho gaI thI, isakA saMketa hama Age kareMge / ukta savaiyA ke kucha caraNoM meM to 10, 8, 14 kI yati bhI ThIka baiThatI jAna par3atI hai| yahA~ Akara AbhyaMtara yati kA sUcaka 'anuprAsa' (tuka) bhI lupta ho gayA / Age calakara to madhyayugIna hiMdI chandaHzAstriyoM meM se koI bhI isakI yativyavasthA kA saMketa nahIM karate / bhikhArIdAsa ne isakA lakSaNa kevala 8 sagaNa mAnA hai / 2 1. prA0 paiM0 2.209 2. chaMdArNava 11.2, 11.9 Page #674 -------------------------------------------------------------------------- ________________ madhyayugIna hiMdI kAvyaparaMparA ke do pramukha chaMda 649 prAkRtagalam kA suMdarI chanda bhI yativyavasthA kI dRSTi se 10, 8, aura 14 mAtrAoM ke yatikhaMDoM meM hI vibhakta hai; kiMtu isakI mAtrika gaNavyavasthA kucha bhinna hai| isake sabhI catuSkala durmila kI taraha sagaNAtmaka nahIM hai, isakA saMketa kiyA jA cukA hai| 'suMdarI' varNika chanda meM bhI, jo spaSTataH madhyayugIna hiMdI kavitA kA 'suMdarI' savaiyA hai, mAtrika yatikhaMDoM ko 'anuprAsa' ke dvArA niyamita kiyA jAtA rahA hai| prAkRtapaiMgalam kA udAharaNa (2.207) isakA spaSTa saMketa karatA hai| isa chanda ke caturtha caraNa meM avazya hI yatikhaMDoM kA vibhAjana 8, 8, 16 ho gayA hai, jo 'paale-viale' kI AbhyaMtara tukayojanA se spaSTa hai / yaha yativyavasthA isa bAta ko siddha karatI hai ki dhIre dhIre savaiyA kI yativyavasthA 8, 8, 16 ke tIna yatikhaMDoM yA 16, 16 ke do yatikhaMDoM meM niyamita hone lagI thii| prAkRtapaiMgalam ke 'kirITa' chaMda kA udAharaNa aura naye vikAsa kA saMketa karatA hai / 'kirITa' 8 bhagaNa kA varNika chanda hai, jisakI yativyavasthA saMbhavataH 12, 8, 12 mAtrAoM para thI / isa dRSTi se durmila kI taraha 'kirITa' ke gAne meM pahalI do mAtrA choDakara tIsarI mAtrA se tAla nahIM dI jAtI thI, balki pahalI tAla chanda ke pratyeka caraNa kI pahalI hI mAtrA para par3atI thI aura hara 'bhagaNa' ke gurvakSara para tAla dI jAtI thii| prAkRtapaiMgalam ke lakSaNapadya meM 'kirITa' kI yati-vyavasthA kA koI saMketa nahIM milatA aura na yahA~ udAharaNapadya meM hI 12, 8, 12 vAlI yati-khaMDoM kI yojanA tathA kahIM bhI AbhyaMtara tuka kA prayoga milatA hai| spaSTa hI yaha 'kirITa' savaiyA usa samaya kI racanA jAna paDatA hai, jaba kavi isakI tAlayati aura AbhyaMtara tuka kA prayoga chor3a cale the; kiMtu yahA~ 'kakha' 'gagha' vAlI dvipadIgata pAdAMta tuka phira bhI surakSita hai| vappaha bhatti sire jiNi lijjia rajja visajji cale viNu sodara / suMdarI saMgahi laggi ikallia mAru virAdhakabaMdha tahA ghara // mArui millia bAli vahallia rajju sugIvahi dijju akaMTaa / baMdhi samudda vighAtiya rAvaNa so tuma rAhava dijjau Nibbhaa // prAkRtapaiMgalam ke ye cAroM chanda, jinheM savaiyA bahuta bAda meM kahA jAne lagA hai, mUlataH eka hI 32 mAtrA vAle chanda ke vividha praroha haiN| svayaMbhU aura hemacandra meM isa taraha kI tIna dvipadiyoM kA ullekha hai : (1) skaMdhakasama (jise svayaMbhU 'gaMdharAmaka' kahate haiM) yati 10, 8, 14 mAtrA (2) mauttikadAma, yativyavasthA 12, 8, 12 mAtrA (3) navakadalIpatra, yativyavasthA 14, 8, 10 mAtrA hemacandra ke anusAra ina tInoM chandoM kI gaNavyavasthA 8 caturmAtrikoM kI yojanA se niyamita hai, pharka sirpha yati kA hai: 'aSTa caturmAtrAzcettadA skandhakasamam / (7.18)..., Thajairiti dvAdazabhiraSTabhizcettadA tadeva skandhakasamaM mauttikadAma / (7.19)... Dhajairiti caturdazabhiraSTabhizca yatizcettadA tadeva skandhakasamaM navakadalIpatram / " (7.20) ina tInoM chandoM kI racanA meM jaba gaNavyavasthA '6+4+4+4+4+4+4+2' hotI hai, to inheM hI yati-bheda se kramazaH mauktikadAmnI, navakadalIpatrA ina strIsaMjJaka nAmoM se pukArA jAtA hai| isa dRSTi se hamAre durmila savaiyA ke mAtrika rUpa kA purAnA udAharaNa hemacaMdra kI nimna skaMdhakasama dvipadI hai, jo savaiyA kI ardhAlI kahI jA sakatI hai :1. jiNi vea dharijje, mahiala lijje, piTThihi daMtahi ThAu gharA / riuvaccha viAre, chalataNu dhAre, baMdhia sattu paAla dharA / kulakhattia tappe, dahamuha kappe, kaMsaakesiviNAsakarA / karuNA paale mecchaha viale, so deu NarAaNa tumha varA // - prA0 paiM0 2.207 2. aTThacaArakaaM gaMdharAmaaM dasaaTThacauddahicchiNNam / bArahasame bIsamae battIsamae jamiaM mottiadAmam / coddahame vAIsamae battIsamae NavakelIpattam / svayaMbhU0 (6.174-176) 3. SaNmAtrazcaturmAtraSaTkaM dvimAtrazcedityebhirmAtrAgaNaiH kRteSveSu skaMdhakasamAdiSu triSu strItvaM strIliGgazabdAbhidheyatvam / skaMdhakasamA, mauktikadAmnI, navakadalIpatrA cetyarthaH / yatiH saiva / - chaMdonuzAsana 7.21 vRtti Page #675 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 650 prAkRtapaiMgalam nArihaM vayaNullaI sarikhaMdhayasamajalahiM majjhi majjaMtiahaM / o giNhahi vibbhamu maNaharaahiNavaviasiasararuhapaMtiahaM / / (kaMdhe taka jala vAlI nadiyoM meM snAna karatI huI nAyikAoM ke mukha manohara, evaM vikasita naye kamaloM kI zobhA ko dhAraNa karate haiM / ) saMdezarAsaka meM 'durmilA' yA 'DumilA' (jo hemacandra kA skaMdhakasama hI hai) kA mAtrika rUpa hI milatA hai, jisakA eka udAharaNa hama de cuke haiN| saMdezarAsaka ke racanAkAla ke bAda hI 'durmila' kA varNika rUpa 'suMdarI', 'durmila' (vaNika) tathA 'kirITa' ke rUpa meM vikasita huA jAna par3atA hai| hiMdI kavitA meM varNika savaiyA ke vikAsa ke kAraNa mAtrika savaiyA kA pracalana kama ho calA hai; kiMtu mAtrika savaiyA ke aMtare hiMdI pada-sAhitya meM kAphI pracalita rahe haiN| sUra ke padoM meM mAtrika savaiyA ke 16, 16 mAtrA para yati vAle aMtare milate haiM / eka udAharaNa nimna hai, jisake aMta meM 'bhagaNAtmaka' (1) catuSkala kI laya milatI hai| isa pada ke antaroM kI pAdAMta gati 'kirITa' savaiyA se milatI hai / prAta samaya Avata hari rAjata / ratanajaTita kuMDala sakhi sravanani, tinakI kirani sura tanu lAjata / / sAtai rAsi meli dvAdasa maiM, kaTi mekhalA-alaMkRta sAjata / pRthvI-mathI pitA so lai kara, mukha samIpa muralI-dhuni bAjata / / jaladhi-tAta tihi nAma kaMTha ke, tinakai paMkha mukuTa sira bhrAjata / sUradAsa kahai sunahu gUDha hari, bhagatani bhajata, abhagatani bhAjata // isa pada ke antare savaiyA ke paripUrNa caraNa haiM aura 'sthAyI' (prAta samaya Avata hari rAjata) bhI savaiyA kA hI aMtima yatikhaMDa hai| yadyapi varNika savaiyA kI racanA meM tattat varNika gaNoM ke prayoga kI pAbaMdI pAI jAtI hai, para yaha chaMda dhIre dhIre ghanAkSarI kI taraha muktaka rUpa dhAraNa karane lagA hai / gosvAmI tulasIdAsa ke Upara uddhRta durmila savaiyA meM hI hama dekhate haiM ki kaI sthAnoM para 'e' tathA 'o' dhvaniyoM kA hrasva uccAraNa karanA par3egA / isa prakAra savaiyA ke par3hane meM laghu akSara ko dIrgha tathA dIrgha akSara ko laghu kara dene kI svataMtratA baratI jAtI rahI hai / ghanAkSarI aura usake bheda 204. ghanAkSarI madhyayugIna hiMdI kAvyaparamparA kA lADalA chaMda rahA hai, jisakA vIra, zRMgAra aura zAMta tInoM taraha ke bhAvoM kI sazakta vyaMjanA ke liye prayoga pAyA jAtA hai| gaMga, narottamadAsa, tulasI, kezava, senApati, matirAma, bhUSaNa, deva, ghanAnaMda, ThAkura, padmAkara, dvijadeva Adi sabhI madhyayugIna kaviyoM ne isa chanda kA kalAtmaka prayoga kiyA hai| Adhunika yuga ke kaviyoM meM bhArateMdu, ratnAkara, nAthUrAma zarmA, anUpa zarmA, gayAprasAda sanehI, maithilIzaraNa gupta Adi ne ghanAkSarI kA prayoga kiyA hai, aura nirAlA tathA prasAda ne ghanAkSarI ke hI vajana para 'svacchanda chaMda' kI racanA kI hai| moTe taura para hiMdI meM ghanAkSarI muktaka varNika chanda hai, jisameM pAdAMta akSara ko chor3akara anya akSaroM kI lagAtmaka paddhati kA koI khAsa niyama nahIM hai| hiMdI meM isake do bheda paraMparAgata hai :- (1) 31 varNa kI ghanAkSarI, jise manaharaNa kavitta bhI kahA jAtA hai, jisameM aMtima akSara sadA 'guru' pAyA jAtA hai, zeSa 30 akSaroM kI vyavasthA kisI bhI taraha kI jA sakatI hai| (2) 32 varNa vAlI ghanAkSarI, jise rUpa ghanAkSarI kahA jAtA hai, aura isameM manaharaNa kavitta ke anta meM eka laghu aura jor3a diyA jAtA hai| isa prakAra rUpa ghanAkSarI ke aMta meM 'gAla' (51) kI vyavasthA kI jAtI hai| Age calakara kavi deva ne ghanAkSarI ke eka anya prastAra kI bhI IjAda kI hai, jo unhIM ke nAma para deva ghanAkSarI kahalAtA hai| isa ghanAkSarI-bheda meM 33 akSara tathA pAdAMta meM 'nagaNa' (III) kI vyavasthA pAI jAtI hai| spaSTataH yaha bheda rUpa ghanAkSarI ke pAdAMta vyakSara trikala khaMDa (51) ko tryakSara trikala khaNDa (III) banAne se vikasita huA hai| manaharaNa tathA rUpa ghanAkSarI ke avAntara praroha bhI saMketita kiye jA sakate haiM, jinameM lagAtmaka paddhati ke anusAra paraspara bheda milatA hai :- 'janaharaNa' 1. sUrasAgara, dazama skaMdha pada 1701 2. DA0 puttUlAla zukla : Adhunika hiMdI kAvya meM chaMdayojanA pR0 168 Page #676 -------------------------------------------------------------------------- ________________ madhyayugIna hiMdI kAvyaparaMparA ke do pramukha chaMda 651 (30 la+ga), kalAdhara (15 x 15 + ga), Damaru (32 la), jalaharaNa (30 aniyata + 2 la), kRpAzA (30 la + 5) / inake atirikta kaviyoM ne aura bhI prastAroM kA prayoga kiyA hai| ghanAkSarI hindI kAvyaparaMparA meM sAmAnyataH 'kavitta' ke nAma se prasiddha hai| yaha saMjJA eka sAmAnya saMjhA hai, jo hiMdI meM Akara viziSTa artha kA bodha karAne lagI hai| hama dekha cuke haiM ki 'kAvya' (kavva) zabda kA prayoga kucha purAne kavi 'rolA' ke vizeSa prakAra ke liye karate the, kucha kavi 'vastuvadanaka + karpUra' se bane 'chappaya' (divaDDa chanda) ko kAvya kahate the / rAjasthAna meM 'chappaya' ko 'kAvya' kI bajAya 'kavitta' bhI kahA jAne lagA thA aura pRthvIrAjarAso meM 'kavitta' zabda kA prayoga ghanAkSarI ke artha meM na hokara 'chappaya' ke liye hI pAyA jAtA hai| solahavIM-satrahavIM zatI meM rAjasthAnI bhaTTa kavi chappaya ko hI 'kavitta' kahate the / pRthvIrAjarAso meM 'ghanAkSarI' kA to nAmonizAna nahIM miltaa| madhyayugIna hiMdI kAvyaparaMparA meM Akara 'kavitta' zabda 'ghanAkSarI' ke artha meM rUDha ho gayA hai| 'ghanAkSarI' hiMdI kavitA meM acAnaka AtA hai aura ekAeka dekhate dekhate apanA Adhipatya jamA letA hai| yaha kahA~ se AyA, yaha varNika chanda kA vikAsa hai yA mAtrika chanda kA, isa viSaya meM abhI taka koI nirNaya nahIM ho sakA hai| hiMdI meM eka mata ise saMskRta ke anuSTup chaMda se jor3atA hai / isake anusAra rUpa ghanAkSarI meM 8, 8,8,8 para yati pAI jAtI hai aura isa prakAra ghanAkSarI kA samagra caraNa pUre anuSTup chanda se vikasita huA hai / isake aMtima yatikhaMDa ko eka akSara kama kara 8, 8, 8, 7 varNoM para yati-vyavasthA karane para 'manaharaNa' kA bhI vikAsa ho sakatA hai| para yaha mata ThIka nahIM jAna par3atA / samagra anuSTup chanda kI gati, laya aura gUMja kA ghanAkSarI tathA usake manaharaNa vAle bheda se kataI tAlluka nahIM jAna par3atA / zrIsumitrAnaMdana paMta ne ghanAkSarI kavitta ko hindI kA aurasa putra na mAnakara poSya putra mAnA hai| ve isakA saMbaMdha ba~galA ke 'payAra' chaMda se jor3ate haiM, jisameM praticaraNa 14 akSara tathA 8, 6 akSaroM ke yatikhaMDa pAye jAte haiM / kavivara panta kI yaha kalpanA bhI saMtoSajanaka nahIM hai, kyoMki payAra ke kevala eka aSTAkSara yatikhaMDa ke AdhAra para hI use kavitta se jor3a denA ThIka nahIM hai aura na ina donoM kI paraspara layagata samAnatA hI siddha hai| kavitta ke lakSaNa se yaha spaSTa hai ki pAdAMta akSara ko chor3akara isakI racanA meM varNika yA mAtrika gaNoM kI racanA kA koI niyama nahIM pAyA jAtA / ghanAkSarI ke lakSaNa kI mUlabhitti 8, 8, 8, 7 yA 8,8, 8,8 kI yativyavasthA hai aura madhyayugIna hiMdI kaviyoM ne isakA bhI pUrI taura para pAlana sarvatra nahIM kiyA hai| kaI kaviyoM meM 8,8 ke bajAya 7, 9 ke yatikhaMDa bhI milate haiM / Age calakara kucha lakSaNakAroM ne to manaharaNa meM 16, 15 tathA rUpa ghanAkSarI meM 16, 16 akSaroM ke hI yatikhaMDa mAne haiM / deva ke kaI kavittoM meM yaha yativyavasthA bhI gaDabar3A dI gaI hai aura yati chaMdAnukUla na hokara arthAnukUla-sI bana gaI hai| yahA~ pahalA yatikhaMDa 15 akSaroM kA bhI milatA hai : sakhina ke soca guru-soca mRgalocani, (15 para yati) risAnI jiya sauM ju una naika ha~si chuo gAta / deva ke yahA~ DA0 nageMdra ne 14 akSaroM ke yatikhaMDa bhI mAne haiM, para unake tInoM udAharaNoM meM spaSTataH 16 akSaroM para hI yati hai, 14 para nahIM / ratnAkarajI 'ghanAkSarI-niyama-ratnAkara' meM kavitta ke yatiniyama kA vizeSa mahattva nahIM mAnate / vastutaH vibhinna kaviyoM kI pAThana-praNAlI aura laya-yojanA se isakA saMbaMdha hai aura isake par3hane meM yativyavasthA kaI taraha kI rahI jAna par3atI hai| ghanAkSarI hiMdI kI apanI prakRti kA chanda hai, jisakA vikAsa saMskRta kI varNika vRttaparaMparA se na hokara apabhraMzakAlIna tAlacchaMda paraMparA se hI huA jAna par3atA hai| mUlataH kavitta aisA chanda jAna par3atA hai, jisake pratyeka akSara ko cAhe vaha guru ho yA laghu eka hI mAtrika samaya-sImA meM uccarita kiyA jAtA thA / akSaroM ke paraspara saTAkara 1. DA0 vipina bihArI trivedI : caMda baradAyI aura unakA kAvya, pR0 252-53 2. Adhunika hiMdI kAvya meM chaMdayojanA pR0 160 3. pallava (praveza) pR0 26 4. de0- deva aura unakI kavitA pR0 246 Page #677 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 652 prAkRtapaiMgalam saghana rUpa meM uccarita kiye jAne ke kAraNa hI isakA nAma 'ghanAkSarI' par3A ho / isa tathya kI ora sarvaprathama dhyAna AkarSita karane vAle zrIsumitrAnaMdana paMta hai : "usameM yati ke niyamoM ke pAlanapUrvaka cAhe Apa ikattIsa guru akSara rakha deM cAhe laghu, eka hI bAta hai; chanda kI racanA meM antara nahIM AtA / isakA kAraNa yaha hai ki kavitta meM pratyeka akSara ko cAhe vaha laghu ho yA guru eka hI mAtrAkAla milatA hai, jisase chandabaddha zabda eka dUsare ko jhakajhorate paraspara TakarAte hue uccArita hote haiM, hiMdI kA svAbhAvika saMgIta naSTa ho jAtA hai| sArI zabdAvalI jaise madyapAna kara lar3akhar3AtI huI, ar3atI khiMcatI, eka uttejita tathA videzI svarapAta ke sAtha bolatI hai|" uccAraNapraNAlI ke isa niSkarSa se hama sahamata haiM, kiMtu prazna yaha hai ki ghanAkSarI kA 'svarapAta' hiMdI ke liye videzI hai yA nahIM ? ghanAkSarI kA vartamAna rUpa sarvaprathama hameM solahavIM sadI se milane lagatA hai| isake pUrva isakA prayoga nahIM miltaa| prAkRtapaiMgalam aura vANIbhUSaNa meM ghanAkSarI chanda nahIM milatA aura na purAnI hiMdI ke prAmANika kAvya 'kIrtilatA' meM hI vidyApati ne isakA prayoga kiyA hai / isase yaha to spaSTa hai ki caudahavIM sadI ke aMta taka ghanAkSarI kA vartamAna rUpa vikasita nahIM huA thA aura solahavIM sadI se isakA nirantara prayoga saMketa karatA hai ki isakA vikAsa pandrahavIM sadI meM huA hai| ghanAkSarI chanda dhrupada tAla para maje se gAyA jAtA rahA hai| ataH ho sakatA hai, isakA vikAsa apabhraMza kAla ke kisI geya tAlacchaMda se huA ho aura isake vartamAna rUpa ko dene meM gopAlanAyaka, baijUbAvarA, tAnasena jaise dhrupadiyoM kA khAsa hAtha rahA ho / dhrupada zailI ke AviSkartA gvAliyara ke mahArAjA mAnasiMha tomara mAne jAte haiM, jinakA samaya pandrahavIM zatI hai| inameM bhI pahale madhyadeza meM hiMdI pada-sAhitya kI racanA hone lagI thI aura gosvAmI viSNudAsa ke padoM kA patA calatA hai| isake bAda baijU aura bakhzU nAmaka do saMgItajJoM ke aneka dhrupada ke pada milate haiN| ye donoM mAnasiMha ke darabAra meM the / dhrupada kI baMdiza meM jo geya chaMda gAye jAte rahe hoMge, unhIM meM se eka chaMda madhyayugIna hiMdI kaviyoM ke yahA~ Akara pAThya chaMda ke rUpa meM ghanAkSarI bana baiThA jAna par3atA hai / ghanAkSarI kA mUlAdhAra vastutaH mAtrika tAlacchanda hI hai, isakA saMketa hama Age kareMge / madhyayugIna hiMdI kAvyaparamparA meM pahalA ghanAkSarI sena kavi kA milatA hai, jinakA racanAkAla 1560 vi0 (IsavI solahavIM zatI pUrvArdha) mAnA jAtA hai| zrIanUpazarmA kI kalpanA hai ki, "sena kavi avazya koI saMgItajJa athavA mArdagika hoMge, kyoMki ghanAkSarI chanda dhrupada tAla para bahuta acchA baiThatA hai / "5 sUradAsa ke samaya taka ghanAkSarI kA prayoga muktaka pAThya chanda tathA geya pada donoM rUpa meM milane lagatA hai| gaMga, narahari, narottamadAsa, tulasI Adi ke bAda pAThyachaMda ke rUpa meM isakA pracura prayoga hotA rahA hai| kabIra ke padoM meM to hameM ghanAkSarI ke aMtare nahIM mile, lekina sUra aura tulasI ke padoM meM ghanAkSarI kA prayoga milatA hai| rAga AsAvarI meM gAyA jAne vAlA cAra caraNoM kA yaha pada vastutaH eka pUrA ghanAkSarI hI hai : mAI kRSNa-nAma jaba, taiM sravana sunyo hai rI, taba taiM bhUlI rI mauna bAvarI sI bhaI rI / bhari bhari AveM naina, cita na rahata caina, baina nahiM sUdhau dasA aurahiM dvai gaI rI // kauna mAtA, kauna pitA, kauna bhainI, kauna bhrAtA, kauna jJAna, kauna dhyAna, manamatha huI rI // sUra syAma jaba taiM pare rI mere DIThi bAma, kAma, dhAma, loka-lAja kula-kAni naI rI // 6 tulasIdAsa kI gItAvalI aura vinayapatrikA meM ghanAkSarI kI mUlabhitti para bane pada haiN| gItAvalI bAlakAMDa ke dasaveM aura gyArahaveM pada jinheM rAga kedArA meM gAyA jAtA hai, do do ghanAkSariyoM se bane pada hai| dasaveM pada kA AdhA aMza pUrA eka ghanAkSarI hai, jisameM ghanAkSarI ke pahale hI caraNa ko - sUra se uddhRta pada kI taraha hI - sthAyI mAnakara gAyA jAtA hai, zeSa caraNa aMtare ke rUpa meM gAye jAte haiM / sampUrNa pada do ghanAkSariyoM se nirmita hai :1. pallava (praveza) 2. hariharanivAsa dvivedI : madhyadezIya bhASA pR0 77 3. vahI pR0 78-79 4. Adhunika hiMdI kAvya meM chaMdayojanA pR0 160 5. zarvANI (bhUmikA) pR0 3 6. sUrasAgara (dazamaskaMdha) pada saM0 1896, pR0 908 Page #678 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 653 madhyayugIna hiMdI kAvyaparaMparA ke do pramukha chaMda 'cupari ubaTi anhavAikai nayana A~ce ruci ruci tilaka gorocana ko kiyo hai / bhrU pada anUpa masibiMdu, bAre bAre bAra bilasata sIsa para heri harai hiyo hai| moda-bharI goda liye lAlati sumitrA dekhi deva kahaiM saba ko sukRta upaviyo hai| mAtu, pitu, priya, parijana, purajana dhanya punyapuMja pekhi pekhi premarasa piyo hai| tulasI bihAi dasaratha dasacAri pura aise sukhajoga bidhi biracyo na biyo hai // 1 isa vivecana se mahaja itanA anumAna hotA hai ki ghanAkSarI kA vikAsa saMskRta anuSTap athavA ba~galA payAra se na hokara madhyadeza meM gAye jAne vAle kisI geya apabhraMza tAlacchaMda se huA hai, para yaha tAlacchaMda kauna sA thA aura isakA hara caraNa kitanI mAtrA kI baMdiza meM gAyA jAtA thA, isa bAre meM koI nirNaya idamitthaM rUpa meM nahIM kiyA jA sktaa| mere kucha anumAna haiM, jo saMbhavataH caudahavIM-pandrahavIM sadI kI navIna sAhityika sAmagrI milane para hI puSTa ho sakate haiN| ghanAkSarI ke vikAsa kA eka saMketa isakI uccAraNapaddhati se mila sakatA hai / yadyapi kaviyoM ke yahA~ isakI aneka praNAliyA~ pracalita haiM, tathApi isa chaMda meM pAdAMta akSara ko chor3akara anyatra nizcita lagAtmaka paddhati kI pAbaMdI nahIM pAI jAtI / phalataH yaha anumAna ho sakatA hai ki isake pahale 30 akSaroM ko guru yA laghu hone para bhI eka hI mAtrika samayasImA meM uccarita kiyA jAtA rahA hogA / isakI puSTi zrIpaMta ke uddhRta aMza se bhI jA cukI hai| apabhraMza kaviyoM ke yahA~ dIrgha ko laghu par3hane kI pUrI svataMtratA rahI hai, yahA~ taka ki saMgIta kI taraha yahA~ bhI do-tIna varNoM ko tejI se ekamAtrika par3hane taka kI chUTa dI gaI hai| saMbhavataH kisI aise apabhraMza chaMda se- jisameM 31 varNoM kI laghu-guru vyavasthA aniyamita mAnakara kevala eka eka mAtrA meM hI eka eka varNa kA uccAraNa kiyA jAtA rahA ho aura kevala caraNa ke aMtima 'guru' ko hI 'dvimAtrika' par3hA jAtA ho- madhyayugIna ghanAkSarI kA vikAsa huA ho / isa anumAna ke kucha pramANa bhI hamAre pAsa maujUda haiN| gujarAtI piMgala meM ghanAkSarI ko tAlacchaMda mAnakara isake pahale, pA~caveM, naveM, terahaveM, satarahaveM, ikkIsaveM, pacIsaveM, untIsaveM akSara para tAla diye jAne kA vidhAna hai| isa prakAra yaha chaMda cAra cAra akSaroM ke tAlakhaMDoM meM vibhakta hai / ye tAlakhaMDa caturmAtrika athavA aSTamAtrika rahe hoMge / manaharaNa meM aMtima tryakSara tAlakhaMDa ko bhI mAtrA-prastAra kI dRSTi se anya tAlakhaMDoM ke barAbara vajana kA banAkara gAyA jAyegA / rUpa ghanAkSarI (32 varNa) meM aMtima tAlakhaMDa bhI caturakSara hI hotA hai / isa AdhAra para zrIrAmanArAyaNa pAThaka kI eka kalpanA yaha bhI hai ki ina donoM chandoM meM mUla chanda rUpa ghanAkSarI (jise ve kevala ghanAkSarI kahate haiM) hai, aura usI se manahara kA vikAsa huA hai :- 'ghanAkSarI pUrI batrIsI racanA che, ane tenA aMtya saMdhi khaNDita thaI temAMthI manahara thayelo che' / zrI pAThaka gujarAtI meM ghanAkSarI ke paThanaprakAra kA havAlA dekara ghanAkSarI ke hara caraNa ko 64 mAtrA kI baMdiza meM par3he jAne kA saMketa karate haiM : 'AmAM laghuguruno krama nathI e sAcaM paNa ahIM dareka akSara be mAtrAno thaI rahe che. ghanAkSarInA aMtya saMdhio khaMDita thatAM tyAM guru Avazyaka bane che tenuM kAraNa e guru pluta thaI khaMDita akSara nI be mAtrA pUrI zake e che. mane barAbara yAda che ke huM gujarAtI zALAnAM nIcalAM dhoraNonAM bhaNato tyAre amane manaharanuM paThana dareka akSara be mAtrAno thAya e rIte ja zIkhavatA. ane e amane bahu kaMTALA bhareLu lAgatuM / 4 zrI pAThaka ke saMketa se hama yaha kalpanA kara sakate haiM ki gujarAtI meM isake hara akSara ko dvimAtrika paDhane kI praNAlI pAI jAne para bhI mUlataH prAcIna kavi isake hara akSara ko ekamAtrika hI par3hate rahe hoMge aura isa taraha ghanAkSarI kA gaharA tAlluka kisI 32 mAtrA kI baMdiza vAle ATha caturmAtrika tAlakhaNDoM meM gAye jAnevAle apabhraMza chanda se jAna 1. gItAvalI (bAlakAMDa) pada 10 (tulasIgraMthAvalI, dUsarA khaMDa, pR0 229) 2. prA0 paiM0 1.8 3. dalapatarAma akSarasaMkhyA pramANe chaMdonA krama rAkhe che. eTale emanA piMgalamAM manahara pahelo Avyo tyAM emane e lakSaNa kaDaM, te pachIthI AvatA ghanAkSarImA paNa samajI levAnu. dalapatarAme tAlanAM sthAno kahyAM nathI, paNa bannemA pahelA akSarathI zarU karI pachI cAra cAra akSare tAla mUkyo che, eTale cAra cAra akSare tAla che ema samajavAyU~. e sthiti uparathI ApaNe kahI zakIe ke A AvRttasaMdhi meLavALo chanda che, ane teno sandhi caturakSara che / - bRhat piMgala pR0 550 4. vahI pR0 552 Page #679 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 654 prAkRtapaiMgalam par3atA hai / 32 mAtrA kI baMdiza kA 31 varNa vAlA eka chanda prAkRtapaiMgalam meM maujUda hai, jisameM varNasaMkhyA tathA mAtrAsaMkhyA donoM niyata haiN| vaha chanda mAtrika durmila, padmAvatI, lIlAvatI Adi kI jAti kA tAlacchanda hai / prAkRtapaiMgalam kA yaha chanda 'jalaharaNa' hai, jisakA nAma kucha hastalekhoM meM 'janaharaNa' bhI hai| bhikhArIdAsa ne isake lakSaNodAharaNa meM battIsoM akSara laghu mAne haiM / jalaharaNa aura janaharaNa do ghanAkSarI ke bhI bheda haiM, isakA saMketa hama kara cuke haiM jo prAkRtapaiMgalam ke jalaharaNa kI pUrI gati to ghanAkSarI se nahIM milatI, para kucha Tukar3e, khAsa taura para antima yatikhaMDa (kari turaa cale, bahu disi camale, karivara caliA, jaba raNa caliA) spaSTataH ghanAkSarI kI pAdAMta saptAkSara yatikhaMDa vAlI gati, laya aura gUMja se samanvita haiN| ho sakatA hai, purAne hiMdI kaviyoM meM prAkRtapaiMgalam ke 'jalaharaNa' se milatA-julatA koI aura bhI chanda pracalita rahA ho aura Age calakara vahI dhrupada se chanatA huA madhyayugIna hidI kaviyoM ke yahA~ ghanAkSarI ke rUpa meM avatarita ho gayA ho / 1. de0 - anuzIlana 6 192 2. de0 prA0 paiM0 1.204 Page #680 -------------------------------------------------------------------------- ________________ upasaMhAra 6 205. purAnI hiMdI bhASA, sAhitya aura chaMdaHsaMbaMdhI vikAsa kA lekhA-jokhA prastuta karane meM prAkRtapaiMgalam kA mahattvapUrNa yogadAna hai| hiMdI ke AdikAlIna sAhitya kA adhyayana karane meM vidvAn na kevala sAhityika graMthoM ko hI mahattvapUrNa mAnate haiM, balki dAmodara ke 'uktivyaktiprakaraNa', jyotirIzvara Thakkura ke 'varNaratnAkara' jaise sarvathA asAhityika graMthoM aura nAthapaMthI sAdhuoM kI aprAmANika racanAoM taka ko tarajIha dete dikhAI dete haiM / isakA kAraNa yaha hai ki purAnI hiMdI kI itanI kama sAmagrI hameM upalabdha hai ki isa samaya kI jo kucha chuTapuTa racanAyeM milatI haiM, unakI rakSA aura unakA adhyayana tatkAlIna bhASA aura sAhitya kI jAnakArI ke lie bahumUlya samajhA jAtA rahA hai| vidyApati se pUrva kI hiMdI-jise moTe taura para purAnI hiMdI kahA jA sakatA hai - kA sAhityika itihAsa vizeSa spaSTa nahIM hai| isa kAla kI adhikAMza racanAyeM aisI haiM, jinase paravartI gujarAtI-rAjasthAnI sAhityika paraMparA aura bhASAzAstrIya vikAsa kA adhika saMbaMdha hai, madhyayugIna hiMdI bhASA aura kAvyaparaMparA kA kama / dUsarI aura purAnI hiMdI yA AdikAlIna hiMdI racanAoM kI jo tAlikA prastuta kI jA sakatI hai, use pUrNataH vizvasanIya nahIM mAnA jAtA / khumAnarAso, bIsaladevarAso, paramArarAso jaisI racanAyeM aprAmANika aura bAda kI siddha ho cukI haiM aura pRthvIrAjarAso jaisI kRtiyoM ko abhI bhI saba loga AdikAla kI racanAyeM mAnane ko taiyAra nahIM haiM, kyoMki inako prAmANika siddha karane ke lie peza kI gaI dalIleM tarkasammata aura damadAra kama haiM, bhAvanAtmaka adhika / hiMdI kA vidvAn pRthvIrAjarAso jaise kAvya ko purAnA mAnane ke moha kA saMvaraNa nahIM kara pAtA aura jaise taise ise purAnA siddha kara denA cAhatA hai| para yaha abhI taka samasyA hI banA hai, aura jaba taka isa viSaya meM koI sarvasammata nirNaya na ho jAya, hamane pRthvIrAjarAso ko isa kAla kI mahattvapUrNa kRtiyoM meM mAnanA anAvazyaka samajhA hai| hamArA Agraha kevala itanA hai ki aMtima nirNaya na hone taka isako pUrI taraha AdikAlIna kAvya mAnane para vizeSa jora na diyA jAya / aisI sthiti meM purAnI hiMdI ke prAmANika sAhityika graMthoM meM prAkRtapaiMgalam kA mahattva aura bar3ha jAtA hai, jo eka ora purAnI hiMdI bhASA, dUsarI aura sAhityika paramparA, aura tIsarI ora chaMdoM ke pariveza kA adhyayana karane ke lie bahumUlya graMtha siddha hotA hai / prAkRtapaiMgalam eka saMgraha grantha hai, phira bhI isameM usake saMgraha se pUrva kI do-tIna zatAbdiyoM taka kI sAhityika bhASAzailI kA paricaya milatA hai| isa grantha kI bhASA paravartI apabhraMza kA vaha rUpa hai, jise 'avahaTTha' kahA jAtA rahA hai / madhyayugIna bhAratIya Arya bhASA ke kalevara ko chor3akara jaba dezya bhASAyeM navIna rUpa meM avatarita hone ko taiyAra ho rahI thIM, unake purAne rUpa, vibhaktiyA~, Adi ghisa kara naye rUpa meM vikasita hone lagI thIM, usa samaya kI saMkrAMtikAlIna hiMdI kA rUpa prAkRtapaiMgalam kI bhASA meM dekhane ko milatA hai| yaha rUpa itanA rUDha aura purAtana hai ki atiprAcIna gujarAtI, rAjasthAnI aura ba~galA taka ke cihna bhI yahA~ mila jAte haiM aura DA0 majUmadAra to isakI bhASA ko purAnI ba~galA taka ghoSita kara cuke the / para itanA hote hue bhI samagra rUpa meM isakI zailI jisa dezya bhASA kI bhUmi para TikI hai, vaha madhyadezIya navya bhAratIya Arya bhASA kA hI prAcIna rUpa hai| isakI bhASA meM aise prAcIna rUpa haiM, jo Age calakara pUrabI rAjasthAnI aura brajabhASA meM vikasita hue haiN| vaise kucha chuTapuTa prayoga yahA~ pUrabI hiMdI ke bhI mila jAte haiM, kiMtu ye prayoga vizeSa nahIM hai| prAkRtapaiMgalam kI bhASAzailI se hameM tAtkAlika sAhityika zailI kA hI paricaya milatA hai, yaha bolacAla kI bhASA kadApi nahIM hai, kiMtu yahA~ aise chuTapuTa kathya prayoga chipe haiM, jo madhyadezIya boliyoM meM vikasita hue haiN| purAnI hiMdI kAvyaparaMparA meM muktaka kAvyoM kI vividha pravRttiyoM aura abhivyaMjanA zailiyoM kI jAnakArI kI dRSTi se bhI yaha grantha kAphI manoraMjaka hai| hamane batAyA hai ki madhyayugIna hiMdI kavitA kI nItiparaka, stotrAtmaka (bhaktiparaka), rAjastutimaya aura zRMgArI muktaka racanAoM kA vikAsa kisa taraha purAnI hiMdI muktakoM ke pariprekSya meM dekhA jA sakatA hai / eka ora saMskRta, prAkRta aura apabhraMza ke muktaka kAvyoM aura dUsarI ora madhyayugIna hiMdI muktaka kAvyoM ke bIca kI isa kar3I ko kataI nahIM bhulAyA jA sakatA / hiMdI kAvya kI dhArAvAhika paramparA aura pragati ke adhyayana ke lie ina phuTakala padyoM kA bhI kama mahattva nahIM hai| ye racanAyeM usa samaya kI sAhityika pravRttiyoM kA saMketa karane ke alam hai aura isa bAta kA sahaja hI anumAna kiyA jA sakatA hai ki aisI kitanI bahumUlya racanAyeM kAla ke garbha meM kavalita ho gaI hoNgii| Page #681 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prAkRtapaiMgalam | prAkRtapaiMgalam kA viSaya chandaH zAstra hai aura isameM purAnI hiMdI ke rAja-kaviyoM (bhaTTa kaviyoM) ke yahA~ pracalita chaMdoM ke lakSaNodAharaNoM kA vivecana hai| saMgrAhaka ne mAtrika evaM varNika donoM prakAra ke prasiddha chaMdoM ko hI cunA hai isa graMtha ke mAtrika chaMdoM kA vivaraNa vizeSa mahattvapUrNa hai / hamane batAyA hai ki prAkRtapaiMgalam mAtrika chaMdoM ke vikAsa meM apabhraMza kI nijI chandaH paramparA se sarvathA bhinna chandaH paramparA kA saMketa karatA hai| apabhraMza kAvyoM aura chandaH zAstriyoM ke kaI chanda yahA~ naye rUpa meM avatarita hote dikhAI par3ate haiN| kaI mAtrika chandoM kA naye varNika prastAra meM vikAsa ho gayA hai aura ve madhyayugIna hiMdI kAvyaparamparA meM pAye jAne vAlI rUpasajjA kI bhUmikA dhAraNa karane lagate haiM / apabhraMza ke kucha khAsa mAtrika chaMda yahA~ sarvathA lupta ho gaye haiM aura kucha aprasiddha chanda yahA~ mahattvapUrNa bana baiThe haiM / kaI mAtrika chandoM kI mAtrika gaNavyavasthA, yativyavasthA, yamaka aura anuprAsa ke prayoga meM heraphera ho gayA hai, phalataH unakI laya, gati aura gU~ja meM pharka A gayA hai| svayaMbhU yA unase bhI pahale naMditADhya se lekara madhyayugIna hiMdI kAvyaparamparA taka mAtrika tAlachandoM kA vikAsa jAnane ke liye prAkRtapaiMgalam bahumUlya graMtha hai| hiMdI chandaH zAstra kA udaya yahIM se mAnA jAnA cAhie | hiMdI ke vividha chandaH zAstriyoM ke matoM ke sAtha prAkRtapaiMgalam ke lakSaNodAharaNa kI tulanA karate hue hama dekhate haiM ki mAtrika chandoM kA vikAsa jAnane ke liye madhyayugIna hiMdI kAvyaparaMparA meM hama tIna sIDhiyA~ mAna sakate haiM, pahalI prAkRtapaiMgalam, dUsarI kezavadAsa kI chandamAlA aura rAmacaMdrikA, tIsarI bhikhArIdAsa kA chandArNava / ina tathA dUsare graMthoM ko tulanArtha lene para hameM patA calatA hai ki madhyayugIna chandaH zAstrI prAkRtapaiMgalam ke pUrI taura para RNI haiN| 656 For Private Personal Use Only Page #682 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sahAyaka graMtha-sUcI (1) bhASA-vijJAna Allen, W. S.: Phonetics In Ancient India. (1953) Alsdorf, Ludwig: Der Kumarapalapratibodha. (Hamburg, 1929) Beames, J.: A Comparative Grammar of the Modern Aryen Languages of India. (London, 1875) Bhayani, Dr. H.V. : Sandesarasaka. (Study). (SJS 22, Bombay, 1945) Bloch, Jules : La Formation de la Langue Marathe. (Paris, 1914): L'Indo-Aryen (du veda aux temps modernes) (Paris, 1934) Burrow, T. : Sanskrit Language. (London, 1955). Caldwell, Robert : Comparative Grammar of the Dravidian Language. (3rd ed., London, 1913). Chatterjea, Dr. S.K.: Origin and Development of Bengali Language. Vol. I-II. (Calcutta, 1926). : Varnaratnakara. (Intro) (Biblo. Indica 1940) : Indo-Aryan and Hindi. (Ahmedabad, 1942) : Uktivyaktiprakarana (SJS. 39, Bombay, 1953) Divatia, N. B. : Gujarati Language and Literature Vol. I-II. (Macmillan & Co., 1932) Dolci Nitti : Prakrit Sarvasva. (ed.) Geiger, Wilhelm : Pali Literature and Language. (Eng. trans.) Gleason, H. A. : Introduction to Descriptive Linguistics. (New York, 1956) Gune. : Bhavisayattakaha (GOS., 1923) Heffner, R-M.S.: General Phonetics. (Madison, 1952) Hoernle, R.: A Comparative Grammar of the Gaudian Languages. (London, 1880) Jacobi, Hermann.: Bhavisattakaha von Dhanavala. (Munich, 1918) Jespersen, Otto : Philosophy of Grammar. (London, 1935 ed.) : Growth and structure of English Language. (Oxford, 1948 ed.) Jha, Subhadra : Vidyapati (Introduction). (Banaras, 1955) : Pischel's Prakrit Grammar. (Eng. trans.) (1957) Kale, M. R. : The Higher Sanskrit Grammar. (1931 ed.) Kellogg, S. H.: A Grammar of Hindi Language. (1955 Reprint) Macdonell, A.: Vedic Grammar for students. (1955 ed.) Mejumdar, B.C. : History of the Bengali Language. (Calcutta, 1927) Pischel, R. : Prakrit Sprachen (Strassuburg, 1900) : Materialien zur Kenntnis des Apabhramsa. (Berlin, 1902) Saksena, Dr. B. R.: Evolution of Awadhi. (Allahabad, 1938) Shahidullah, M. : Les Chants Mystiques. (Paris, 1928) Tagare, G. M. : Historical Grammar of Apabhramsa. (Poona, 1948) Tessitori, L. P. : Notes on old Western Rajasthani. (Indian Antiquary 1914-1916) Vendryes, J.: Language, (London, 1952 impression) Whitney : Sanskrit Grammar Ziauddin, M. : Grammar of Braj Bhakha by Mirza Khan. (Calcutta 1935) cATuA, DA0 sunItikumAra : bhAratIya AryabhASA aura hiMdI cATuA, DA0 sunItikumAra : rAjasthAnI bhASA jaina, DA0 hIrAlAla : pAhuDadohA (bhUmikA) tivArI, DA0 udayanArAyaNa : bhojapurI bhASA aura sAhitya tivArI, DA0 udayanArAyaNa : hiMdI bhASA kA udgama aura vikAsa Page #683 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 658 prAkRtapaiMgalam narUlA, zamazerasiMha : hidI aura prAdezika bhASAoM kA vaijJAnika itihAsa paMDita, DA0 prabodha becaradAsa : prAkRtabhASA mArkaNDeya : prAkRtasarvasva vararuci : prAkRtaprakAza varmA, DA0 dhIrendra : brajabhASA (prayAga, 1954) vyAsa, DA0 bholAzaMkara : saMskRta kA bhASAzAstrIya adhyayana (kAzI, 1957) saksenA, DA0 bAbUrAma : dekkhinI hiMdI (prayAga, 1952) hemacaMdra : zabdAnuzAsana (aSTama adhyAya) (pUnA, 1936 saMskaraNa). (2) chaMdazAstra piMgalachaMda:sUtra kezavadAsa : chaMdamAlA chaMdomaMjarI sukhadeva mizra : vRttavicAra zrutabodha zrIdhara kavi : chaMdavinoda vANIbhUSaNa bhikhArIdAsa : chaMdArNava vAgvallabha nArAyaNadAsa : chaMdasAra svayaMbhUcchandas gadAdhara : chaMdomaMjarI vRttajAtisamuccaya maMcha : raghunAtharUpaka gAthAlakSaNa dalapatabhAI : dalapatapiMgala kavidarpaNa rAmanArAyaNa pAThaka : bRhat piMgala chaMdonuzAsana mAdhavarAva paTavardhana : chaMdoracanA chaMdaHkoza DA0 puttUlAla zukla : Adhunika hiMdI kAvya meM chaMdayojanA / rAjamalla : piMgalazAstra (3) sAhitya Keith, A. B.: A History of Sanskrit Literature. Keith, A. B. : Sanskrit Drama. Plekhanov. : Art and Social Life. Shipley, J. T. : Dictionary of World Literary Terms. (London, 1955 ed.). Shucking, L. L. : The Sociology of Literary Taste. (London, 1950 imp.) Thompson, George : Marxism and Poetry. Vyas, Dr. B. S.: Hindi Literature in Changing Phases (unpublished). upAdhyAya, paM0 baladeva : vaidika sAhitya, kezavadAsa : rAmacandrikA (lAlA bhagavAnadIna saMpAdita). kochaDa, DA0 haravaMza : apabhraMza sAhitya. gupta, DA0 mAtAprasAda : bIsaladevarAsa (saMpAdita). gupta, maithilIzaraNa : sAketa. jinavijaya, muni : purAtanaprabaMdhasaMgraha. jAyasI : padmAvata. tulasI, gosvAmI : rAmacaritamAnasa, kavitAvalI, gItAvalI. trivedI, DA0 vipinabihArI : canda baradAyI aura unakA kAbya. dvivedI, DA0 hajArIprasAda : hiMdI sAhitya, dvivedI, DA0 hajArIprasAda : hiMdI sAhitya kA AdikAla. dvivedI, DA0 hajArIprasAda : saMkSipta pRthvIrAjarAso (saMpAdita). Page #684 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sahAyaka graMtha-sUcI 659 nagendra, DA0 : deva aura unakI kavitA. 'padmanAbha : kAnhaDadeprabaMdha (pro0 kAMtilAla vyAsa dvArA saMpAdita) premI, nAthUrAma : jaina sAhitya aura itihAsa (baMbaI 1942) bihArI : bihArI satasaI (lAlA bhagavAnadIna saMpAdita). matirAma : matirAma graMthAvalI (zrI kRSNavihArI mizra saMpAdita). mizra, vizvanAtha prasAda : hiMdI sAhitya kA atIta mizra, vizvanAtha prasAda : kezavagraMthAvalI (khaMDa 2) menAriyA, DA. motIlAla : rAjasthAnI bhASA aura sAhitya. menAriyA, DA0 motIlAla : DiMgala meM vIra rasa. vyAsa, DA0 bholAzaMkara : saMskRta-kavi-darzana (kAzI, 1955) vyAsa, DA0 bholAzaMkara : hiMdI sAhitya kA bRhat itihAsa bhAga 1 kA dvitIya khaMDa (nA0 pra0 sabhA, kAzI, 1957). zarmA, DA0 rAmavilAsa : AcArya rAmacandra zukla aura hiMdI AlocanA. zukla, AcArya rAmacaMdra : hiMdI sAhitya kA itihAsa (aSTama saMskaraNa). saksenA, DA0 bAbU rAma : kIrtilatA (saMpAdita, nA0 pra0 sabhA, dvitIya saMskaraNa). sAMkRtyAyana, rAhula : hiMdI kAvyadhArA. siMha, DA. nAmavara : pRthvIrAso kI bhASA. (sarasvatI presa, banArasa, 1957) siMha, DA. nAmavara : hindI ke vikAsa meM apabhraMza kA yoga, dvitIya saM0) sUryamalla : vIrasatasaI. sUradAsa : sUrasAgara. senApati : kavittaratnAkara. svAmI, narottamadAsa, Adi : DholA mArUrA dohA (saMpAdita, nA0 pra0 sabhA, dvitIya saMskaraNa). abhinavagupta : dhvanyAlokalocana. jayadeva : gItagovinda. daNDI : kAvyAdarza. pravarasena : setubaMdha. mAgha : zizupAlavadha. rAjazekhara : karpUramaMjarI. vizvanAtha : sAhityadarpaNa. zrIharSa : naiSadhIyacarita. (4) patra, patrikAyeM, lekhAdi Aufrecht : Catalogus Catalogorum. Catalogue of Calcutta Sanskrit College Manuscripts. Annals of Bhandarkar Research Institute. Indian Antiquary. (1914, 1915, 1916). Indian Historical Quarterly (1935, 1949, 1957). Journal of Bombay University. (1932, 1936). Journal of Royal Asiatic Society (Bombay Branch). Journal of Oriental Research Institute, M.S. University of Baroda. Vol. II, III, IV, V, VI. Preliminary Reports on the operation in Search of Mss. of Bardic chronicles. Gujarat Research Society Jorunal. nAgarIpracAriNI patrikA. zodhapatrikA, Adi. Page #685 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nAmAnukramaNikA akabara 385, 539, 561, 562, 615 ajitazAntistava 554 atharvaveda 396, 499 addahamANa 399, 537, 548, 572, 574, 648 anargharAghava 391 anurAga-bAMsurI 537 anUpazarmA 521, 650, 652 apabhraMza 361, 362, 363, 370, 371, 386, 389, 390, 392, 395, 396, 397, 435, 436, 440, 451, 460, 465, 468, 476, 483, 485, 534, 575, 655 uttarI apabhraMza) 399 gurjara apabhraMza) 395, 399, 451 (nAgara apabhraMza) 371, 395, 399 (pazcimI apabhraMza) 381, 405, 462 (pUrvI apabhraMza) 371, 429, 458, 466 (mAravADI apabhraMza) 547 (zaurasenI apabhraMza) 362, 371, 395, 407 abhinavaguptapAdAcArya 510 amaruka 392 arjuna yA alhu 558, 561, 598 alsadorpha 576, 608 avadhI 403, 407, 413, 419, 472, 479 avahuTTha 361, 400, 401, 407, 460, 471, 478, 655 avestA 469, 470, 499 ardhamAgadhI 396, 425, 458, 461, 462, 463 azvaghoSa 524, 530 asamiyA 402, 462, 477 abdurrahamAna 491 AbhIrI 396 A~sU 593 AphekTa 368 ArnolDa 529 AlhA chanda 541 AvaMtI 395, 396 I0 grosa (eka jarmana vidvAna) 511 uktivyakti (prakaraNa) 395, 429, 461, 462, 463, 486, 491, 493, 655 udyotana 494 ur3iyA 402, 404, 430, 454, 462, 466 upAdhyAya, paM0 baladeva 391 upAdhye, DaoN. AdinAtha neminAtha 428 Rk prAtizAkhya 529 Rgveda 396, 499, 529 eDama smitha 510 ojhA, DA0 gaurIzaMkara hIrAcaMda 382 kaMsavaho 532 kaThopaniSad 530 kaNhapA 398, 459, 462, 467 kanakAmara 398 kanaujI 395, 400 kabIra 381, 387, 390, 537, 540, 594, 637, 652 karakaNDucariu 537 karNa, kalacuri 386, 387, 388 karNa, dAhala 365 karpUramaMjarI 362, 387, 397, 408, 469, 471, 499, 525, 545, 567 kavitAvalI 527 kavittaratnAkara 528 kavidarpaNa 545, 548, 554, 556, 565 kavidarpaNakAra 565, 636 kAnhaDadeprabaMdha 395, 403, 404, 406, 456, 486 kAmatAprasAda jaina 562 kAmAyanI 642 kAlarija 511 kAlidAsa 391, 392, 398, 431, 499, 524, 530, 533, 543, 565 571, 575, 635 kAlidAsa rAya 526 kAlDavela 504 kAvyanirNaya 407 kAzyapa 519, 554 kotha, DA0 e. bI. 363, 397,543 kIrtipatAkA 368, 381 kIrtilatA 368, 381, 393, 394, 395, 499,509, 538,561, 588, 652 kItisiMha 367, 388,561 kutabana 537 kuMbhanadAsa 387 kumArapAla 386, 551 kumArapAlacarita 524 kumArapAlapratibodha 426, 428, 464, 475, 491, 493, 608 kuvalayamAlA 494 kuzalalAma 537 kRSNIya vivaraNa 373 kedAra bhaTTa 543, 560 keloga 472 kezava (kezavadAsa) 385, 517, 523, 525, ___538, 539, 561, 562, 565, 589, 613, 628, 633, 650, 656 kezavakaumudI 592 kochar3a, DA0 361 kosalI (bhASA) 472 kramadIzvara 371 kSemendra 365, 543 khaDIbolI 395, 400, 413, 414, 415, 416, 429, 451, 459, 461 khAnadezI 399 khumAnarAso 381, 655 khusaro, amIra 366 gaMga (kavi) 384, 385, 387, 539, 644, 650 gaMgAdAsa 543 gaMgAvataraNa 610 gauDavaho 391, 397, 499, 533 gaNezvara 388 gadAdhara 521, 522, 562, 563, 572, 574, 638 gayAsuddIna tugalaka 366 gayAprasAda sanehI 650 gAMguli, DI.sI. 361, 364 gAthA 571, 574 gAthA chanda 571 gAthA lakSaNa 545, 546, 547, 573, 607 gAthAsaptazatI 362, 364, 387, 389, 392, 395 gAyagara, vilheya 431, 439 Page #686 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 661 gAhA 533 gAhAsattasaI 571 giradharadAsa 390 giridhara kavirAya 563, 643 gItagoviMda 365, 390, 393, 404, 525, 536, 540 gItagoviMdakAra 519 gItAvalI 540, 652 gujarAtI 395, 397, 398, 399, 400, 402, 413, 429, 430, 444, 451, 456, 539, 561, 655 guNe, Do0 361, 363, 364, 369 gupta, Do. mAtAprasAda 382 gupta, maithilizaraNa 521, 572, 592,641, 650 gumAna mizra 539, 562 gopAla (nAyaka) 548 gorakhanAtha 381 govardhana 392 goviMda 548 goviMdacandra 388 goldasmidta 361 gorI, zahAbuddIna 386 grAmAtIka dera prA0 sprAkhena 498 griyarsana 369, 398, 464, 466 grIka (bhASA) 465, 470, 499 ghanAkSarI 539, 650 ghanAnaMda 512, 650 ghoSa candramohana 361, 363, 366, 374 ghoSAla, DA0 esa. ena. 361, 364, 366, 370, 375, 432, 434 caNDIdAsa 537 caNDIzataka 390 caNDezvara Thakkura 366, 367, 391 caturmukha 548 caMda (kavi) 375, 408, 409 cATuA , DA0 sunItikumAra 361, 362, 363, 364, 366, 398, 400, 418, 420, 427, 429, 440, 441, 445, 461, 443, 462, 463, 464, 466, 468, 474, 478, 483, 485 cANakyanIti 389 cANDAlI (bhASA) 396 nAmAnukramaNikA cArlsa lyAsa 496 jinasiMhasUri 554 cintAmaNi tripAThI 562 jaina, DA. hIrAlAla 428 chaMdaHkandalI 554, 556 jaipurI (vibhASA) 405, 406, 428 chaMdaHkoza 362, 363, 545, 561, 565, joindu 390, 398 595, 607, 638 jyUla blAkha 485 chandachappanI 562 jyotirIzvara Thakkura 366, 655 chaMdaHprabhAkara 563, 592, 602 TagAre, DA0 ga0 vA0 398, 420, 464, 465, chandamAlA 562, 568, 589, 605, 628, 466, 470, 471, 474, 475, 656 483, 485, 487, 493 chandavicAra 562 Tarnara 464 chandavinoda 589, 602, 605, 633 TI.esa. iliyaTa 514 chandavinoda piMgala 521, 562 TesiTorI, DA0 ela0 pI. 361, 363, 400, chandaHzAstra 536, 538, 543 402, 405, 435, 456, 496, 499 chandaHzekhara 545, 550 ToDaramalla 361, 370 chandasAra 562, 605 Trampa 505 chandaHsUtra 543 ThAkura 650 chandATavI 562 DiMgala (DIMgala) 400, 404, 407 chandArNava 520, 531, 557, 562, 563, DiMgalakoza 563 633, 656 DhU~DhADI (bolI) 406 chandonuzAsana 362, 371, 393, 543, DholA mArU rA dohA 389, 456, 483, 484, 545, 546, 548, 554, 556 537 chandomaMjarI 521, 543, 562, 563, 633 / / tattvadIpikA (TIkA) 374 chandoracanA 600 tAnasena 652 chandovarNana 563 tArIkhe-Alai 366 chandovinoda 521 tilakasUri 554 jaganika 541 tivArI, DA0 udayanArAyaNa 361, 488 jagannAthadAsa 'ratnAkara' 610 tulasI (gosvAmI tulasIdAsa) 387, 390, jagannAthaprasAda 'bhAnu' 563, 602 474, 483, 484, 513, 527, jajjala 362, 366, 382, 388 537, 539, 540, 541, 593, jayacandra 366, 388 637, 650 jayacandraprakAza 382 tuhaphatu-la-hiMda 422 jayadeva 365, 390, 392, 393, 519, tribhuvana 386, 537 536, 540, 554 trilocanadAsa 554 jayamayaMkajasacaMdrikA 382 trivedI, DA0 vipinavihArI 408 jayasiMha (siddharAja) 551 thAmsana pro0 510, 529 jayasiMha (solaMkI) 386 thUlibhadda phAgu 537, 609 jayAnaka 383 daNDI 397, 524, 543 jasaharacariu 464, 536 dalapatapiMgala 540,578, 587,588, 600, jAyasI 387, 403, 484, 537, 594, 625, 640 637 dalapatabhAI 594, 595 jinadattasUri 604 dalapatarAma DAhyAbhAI 600 jinapadmasUri 537, 609 dAmodara bhaTTa 386, 560 jinaprabhasUri 554 dAmodara mizra 367, 368, 369, 543, 544, jinavijayamuni 383, 384, 407 / 655 Page #687 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dAsa, DA0 zyAmasundara 382 dinakara (rAmadhArIsiMha kavi ) 641 dIkSita, mathurA prasAda 382 dInadayAla (giri) 390, 643 duHkhabhaMjana kavi 543, 568 durgAdata gauDa 562 deva (kavi) 385, 387, 512, 650 devasena gaNi 635 devIprasAda, munzI 382 dezI nAmamAlA 507 dolci nittI 369 dohA 635 dohAkoSa (dohAkoza) 435458, 459 461 dvijadeva 650 dvivedI, AcArya mahAvIra prasAda 539 dvivedI, DA0 hajArI prasAda 361, 370, 381, 383, 384, 385, 548, 647 dhanaJjaya 548 dhanapAla 398, 595 dhanapAla (dvitIya) 635 dhammapada 532 dhavala kavi 532 dhavala kavi 635 dhUrtAkhyAna 574 na0 bhA0 A0 364, 397, 411, 418, 434, 438, 445, 449, 450, 451, 454, 455, 458 nandadAsa 572 nandiyaDa yA naMditADhya 517, 522, 524, 545, 547, 573, 607, 635 nayacaMdra sUri 366, 388 narahari (kavi ) 384, 539, 644, 652 narulA, zamazerasiMha 400 narottamadAsa 652 nAgadevI 550 nAgarAja 558 nATyazAstra 519, 530, 533, 543 nAthUrAma zarmA 650 nArAyaNa 519 nArAyaNa dAsa 521, 562, 582 nAhaTA, agaracaMda 382 nUramuhammada 483, 484, 486, 537 nepAlI (bhASA) 399 prAkRtapaiMgalam nemiNAha - cariu 370 naiSadhIyacarita, naiSadha 365, 386, 391 paMjAbI 399, 429 paNDita, DA0 pra0 bai0 397, 398 paMDita, zivaprasAda mizra 'rudra' 536 paMDayA, mohanalAla viSNulAla 382 paumacariu 537, 548 paumacariya 532 padAvalI (vidyApati) 381 padmanAbha 406 padmAkara 385, 391, 521, 563, 574, 650 paramAnaMda (aSTachApa kavi) 549 paramAla rAso 382 pallava 528 pANini 543 pANDava purANa 635 pAdalipta 554 pAli 396, 429, 439 piMgala 543, 548, 554, 562, 565 piMgala (zeSanAga 363, 369301, 408 piMgala chandasAra 521 piMgala chandaH sUtra 519, 530, 565 piMgala TIkA 373 piMgalaprakAza (TIkA) 373 piMgalArthapradIpa (TIkA) 368, 372 piMgalasAravikAzinI (TIkA) 368, 370, 372 piMgalatattvaprakAzikA (TIkA) 373 piMgala (bhASA) 406, 407 piMgalazAstra 609 piMgalasUtra 543, 568 pizela ricArDa 398, 423, 428, 431 458, 462, 470, 473, 474, 485, 487, 498 puNyazravakathAko 406 puttUlAla zukla, DA0 599, 604 purAtana prabandha saMgraha 383 puSpadaMta 386, 398, 464, 485, 499, 536, 537, 538, 595 pRthvIrAja 383, 384 pRthvIrAjavijaya 383 pRthvIrAjarAso 362, 365, 382, 383, 391, 408, 565, 572, 644, 647, 651 662 paizAcI ( prAkRta) 386, 396, 401, 428, 463 pravarasena 397, 533, 573, 603 prasAda (jayazaMkara) 593, 604, 641, 650 prAkRta ( bhASA) 364, 370, 371, 386, 389, 391, 395, 401, 406, 439, 534, 655 prAkRtapiMgala TIkA 374 prAkRtapaiMgalam 361, 362, 363, 364, 365, 366, 367, 368, 371, 387, 391, 402, 405, 406, 417, 420, 423, 438, 467, 488, 498, 538, 545, 558, 565, 607, 633, 655 prAkRtaprakAza 396 prAkRtasarvasva 368, 462 prAkRtApabhraMzachandaH zAla 544 prA0 bhA0 A0 441,455, 457, 463, 464, 465, 466, 467, 469, 470, 471, 483, 485 premI jI 548 phariztA 366 phArasI 509 ba~galA 362, 402, 403, 404, 406, 441, 454, 462, 466, 561, 655 babbara 362 365, 386, 388, 390 braja, brajabhASA 395, 399, 400, 402, 404, 407, 409, 410, 413, 415, 416, 428, 443, 451, 473, 474, 533 bA~kIdAsa 407 bANa 385, 390, 499 bAhubalIcarita 635 bihArI (kavi) 385, 403, 495, 527, 537 bihArI satasaI 527 bImsa 505 bIsaladevadAsa 382, 655 buMdelI 395 buddha 389 baijU bAvarA 652 bRhat piMgala 578, 586, 629, 641 beli (kisana rukamaNIrI) 400 bolenasena 361 bauddha sAhitya 571 bauddhasiddha 536 blAkha, jyUla 361, 464, 479 Page #688 -------------------------------------------------------------------------- ________________ byUcara 510 byUlhara 382 bhaMDArakara 398, 496 bhaTTa nArAyaNa 499 bhaTTi (kavi) 386, 518 bhaTTikAvya 531 bhaktAmarastotra 390 bharata 519, 533, 543, 545, 554 bhartRhari 389 bhallaTa, 389 bhavabhUti 386, 499, 543 bhavisattakahA 362, 363, 370, 421, 423, 464, 537, 581 bhAmaha 524 bhAyANI 412, 420, 422, 425, 481, 501, 576, 598 bhAramalla 562 bhAraterAnI (bhASA) 470 bhAratendu harizcanda 563, 650 bhAravi 530, 543, 565 bhikhArIdAsa 407,520,525, 531, 538, 540, 557, 562, 574, 589, 603, 630, 656 -graMthAvalI 562 bhIlI (bolI) 399 bhUjagAdhipa 548 bhUTAnI 399 bhUSaNa (kavi) 385, 391, 512, 650 bhoja 386 bhojadeva 550 bhojarAja 550 bhojapurI (bhASA) 456, 462, 495 maMchArAma 563 majUmadAra, vinayacaMdra 361, 362, 363, 402, 404,655 maMjhana 537 matirAma (kavi) 385, 387, 391, 537, 562, 650 matsya purANa 530 ma.bhA.A. 396, 397, 410, 411, 423, 431, 441, 443, 451, 454, 457, 463, 464, 466, 655 manIrAma 562 mayUra 390 nAmAnukramaNikA marAThI 398, 430, 539, 561 mahApurANa 537 mahArASTrI 396, 398, 440, 443, 461, 463 mAMDavya 519, 554 mAgadhI (prAkRta) 396, 398, 402, 404, 432, 458, 463 mAgha 365, 386, 530, 531, 565 mAnatuMga 390 mAnasiMha tomara 652 mAravADI (vibhASA) 395, 398, 400, 444, 456 mArkaNDeya 369, 371, 372, 462 mirjA khA~ 406, 422, 424 mizra, babuA 366 mIrA 537, 539 mRcchakaTika 397,432 muMja 386 murAri 386, 391, 499 murAridAna 563 mulatAna 491 menAriyA, DA. motIlAla 407 meye, pro0530 merutuMgAcArya 388 mevAr3I (bolI) 428, 444 mevAtI (bolI) 405 maithilI 400, 407, 419, 466, 478, 495 yazaHkIrti 395, 635 yAkobI harmana 361, 363, 364, 370, 397, 399, 400, 402, 420, 423, 424,427,437,524, 581 yAdaveMdra 373 yAska 396 yesparsana 501 raidhU 395, 398 raghunAtharUpaka 563 raNapiMgala 578, 641 ratnazekhara 362, 509,545, 558,561, 595, 642 ratnAkara 543, 650 ratnAvalI 575 rayaDA 548 ravikara 368, 370, 372, 561 rasikagoviMda 562 rahIma 385, 390, 537 rAjamalla (jaina kavi) 561, 609, 626, 632 rAjazekhara 364, 386, 397,532, 545, 550, 558, 561, 565, 593, 639 rAjasthAnI (bhASA) 395, 397, 398, 399, 403, 413, 440, 443, 477 (purAnI pazcimI) 399, 403, 404, 406, 428, 444 (pUrabI rAjasthAnI) 395, 405, 406, 409, 451,463 rAmacaMdra 406 rAmacaMdrikA 517, 523, 525, 565, 589, 613, 656 rAmazarmA (vaiyAkaraNa) 371 rAmasiMha (muni) 390, 398 rAmAyaNa 530 rAvaNavadha 518, 573 riTThaNemicariu 537 rudradAmana 499 rUpadIpapiMgala 563 rUpamaMjarI 572 rohiNIvidhAnakahA 618 laMkezvara 371 lakSmInAtha bhaTTa 368, 369, 372, 373, 374, 401 lAtinI 465 lAlA bhagavAnadIna 527, 592, 601 lAhaTa 550 laitina 470 vaMzabhAskara 408,572 vaMzIdhara 373, 374, 401 vajjAlagga 389 vajrasena 559 varmA, DA0 dhIreMdra 402, 428 vA, DA0 rAmakumAra 381 vararuci 371, 396, 543 varNaratnAkara 413, 420, 468, 483, 495, 509 vA~Te je0 446 vAkpatirAja 386, 391, 397, 533 vAgvallabha 543, 568 vANInAtha 374 Page #689 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vANIbhUSaNa 367,543,544, 560, 591, 613 vAlTa vhiTamena 514 vAlmIki 371 - rAmAyaNa 524, 530 vikramorvazIya 361, 392,524, 536, 545, 569, 575, 635 vijayacaMdra 388 vijayapAla rAso 382 vidyAdhara 362, 366, 386, 388, 391 vinayapatrikA 652 vidyApati 362, 368, 393, 394, 399, 401, 478, 495, 499, 537, 652, 655 vimaladevasUri 532 virahAMka 524, 544, 545, 547, 573 vizvanAtha (AlaMkArika) 369 vizvanAthapaMcAnana 369, 373 vizvanAthaprasAda mizra (AcArya) 562, 592, 642 125 637 viSadhara 548 vRttajAtisamuccaya 544, 545, 547, 548, 573, 630, 644 vRttaratnAkara 519, 543, 560 vRttaratnAvalI 368 vRttavicAra 562 vRnda 385, 390 vRddhakavi 548 velaNakara 536, 545, 548, 554, 572, 575 vaidika bhASA 396, 430, 444 vaidya, DA0pa0 la0428 zaMkarAcArya 390, 525 zakArI (vibhASA) 396 zabdAnuzAsana 395, 431 zarmA DA0 rAmavilAsa 381 zahIdullA, DA0 428, 429, 458, 459, 466 zAkuMtala 430, 488, 533 zAGgadhara 382, 388 zAstrI, haraprasAda 361, 364 zivadatta ma0 ma0363, 368, 374, 423, zizupAlavadha 365, 531 zukla, paM0 rAmacaMdra 361, 381, 388 zUkiMga 387 zUra 554 zUbriga 361, 363 prAkRtapaiMgalam zekha nabI 537 sUryamalla 408,533, 563, 572 zaunaka 529 sUryazataka 390 zaurasenI (prAkRta) 396, 398, 488 setubaMdha 499, 524, 573, 603 zyAmanArAyaNa pANDeya 641 senApati 528, 650 zyAmaladAsa, kavirAja 382 saitava 519, 554 zrIdhara 521, 562, 574, 581, 605, 626, saipho (grIka kavayitrI) 530 633 somaprabhasUri 399 zrIdhavala 554 sauMdaryalaharI 390 zrI narasiMharAva 604 svayambhU 386, 485, 499, 536, 545, zrIpati 370 546, 548, 554, 558, 565, zrI barve 604 595, 603, 648 zrImAdhava tri. paTavardhana 587 svayambhUcchandas 362, 519, 545, 548, 549, zrI rAmanArAyaNa pAThaka 531, 564, 595, 593 hammIra 363, 366, 367, 382, 387, 403 zrIharSa (kavi) 365, 386, 391 hammIrarAso 382, 388 zrIharSa (TIkAkAra, makaradhvaja putra) 374 hammIravijaya 388 zrutabodha 543, 544,573 harSa (harSavardhana) 385, 554, 575 saMgItazAstra 535 hariaudha 521 saMdezarAsaka 395, 401, 412, 420, 423, haribrahma 362, 364, 367, 368, 369, 388 425, 426, 429, 435, 455, haribhadra 370, 399, 572, 574 460, 468, 475, 478, 481, harivaMza purANa 423, 537, 548, 635 525, 533, 537, 548, 572, hariSeNa 391 648 harisiMhadeva 364, 366, 367, 369, 559 saMskRta (bhASA) 386, 389, 390, 396, harihara 368, 370 401 hAr3autI 406, 428 saksenA DA0 (bAbUrAma) 483 halAyudha 573 sanatkumAracarita 362, 363, 370, 399, / hAla 392, 397, 533, 548 428, 490, 572 hiMdI 398, 403, 461, 463 samayasAra 389 (purAnI hiMdI) 387, 395 sarahapA 398, 459, 462, 594, 608, 635 / (pazcimI hiMdI) 399, 400, 402, 406, 409, sAMkRtyAyana rAhula 361, 365, 381, 388, 417, 455 466 (pUrabI hiMdI) 395, 413, 419 sAketa 592 (madhyayugIna hiMdI) 561 sAlAhaNa 548 hindI sAhitya kA AdikAla 648 sAhityadarpaNakAra 369, 517 hIrAlAla jaina DA0548 siMha DA0 nAmavara 382, 384, 416, 647, hemacandra 361, 363, 371, 372, 386, 390, 648 392, 393, 395, 398, 399, sukhadeva mizra 562, 572 403, 405, 414, 425, 431, sujAnacaritra 391 455, 459, 476, 485, 507, sumitrAnaMdana paMta 528, 651 524, 533, 543, 544, 545, sulocanAcarita 635 546, 548, 551, 553, 558, suvRtatilaka 543 603, 643 sUdana 385, 391, 539 hematilakasUri 559 sUra (sUradAsa) 387, 390, 395, 403, homara 530 407, 537, 540, 650, 652 honalI 434, 486, 496 sUraprabhasUri 554 sUryakAnta tripAThI 'nirAlA' 514, 650 Page #690 -------------------------------------------------------------------------- ________________